Corpse Bride: Khi thế giới người chết rực rỡ hơn thế giới người sống

Đây là một trong những phim hoạt hình tôi thích nhất, xem đi xem lại hàng trăm lần. Phim đưa ta đến với ngôi làng cổ nông thôn Châu Âu, khu rừng thần bí đầy ma mị. Ta sẽ được tắm trong ánh trăng trắng bạc và được ngắm những con bướm đêm xanh biếc điểm tô 1 chút sắc màu trên nền cảnh u ám ngột ngạc bởi lễ nghi của cuộc sống nơi đây. Khung cảnh trần gian là vậy, ngược lại thế giới người chết bên dưới lại nhộn nhịp, nhiều tiếng cười, ca hát, nhảy múa và tận hưởng sự tự do. Giữa hai thế giới ấy, một cô dâu trong bộ áo cưới rách nát vẫn đang miệt mài chờ đợi điều mà cô từng tin rằng tình yêu có thể mang lại.

Câu chuyện về một ngôi làng kiểu Victoria nơi Victor Van Dort chuẩn bị kết hôn, mọi thứ dường như được sắp đặt để không ai có thể sống khác với những gì xã hội mong đợi. Những ngôi nhà mang màu sắc lạnh lẽo. Những gương mặt dài, xanh xao. Những bộ trang phục nghiêm cẩn. Cha mẹ Victor và Victoria không thực sự quan tâm đến những rung động của con cái; đối với họ, hôn nhân trước hết là một cuộc sắp xếp giữa hai gia đình, một phương tiện để nâng cao địa vị xã hội.

Người ta vẫn sống, nhưng dường như không ai thực sự được tự do.

Rồi Victor bước vào khu rừng, tập đọc lời thề kết hôn và trong lúc nhập tâm anh đã vô tình đeo chiếc nhẫn vào một nhánh cây khô mà đó chính là nhánh xương ngón tay của một người đã chết: Emily — một cô dâu đã chết từ lâu. Từ khoảnh khắc ấy, cánh cửa mở ra một thế giới nằm phía bên dưới mặt đất, nơi những bộ xương có thể nhảy múa, những xác chết vẫn biết vui đùa và những linh hồn đã rời bỏ cuộc đời lại sống động hơn bất kỳ ai còn thở.

Đó là một trong những nghịch lý thị giác đáng nhớ nhất của Tim Burton. Nhưng điều khiến Corpse Bride trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở cách bộ phim đảo ngược quan niệm thông thường về sự sống và cái chết. Nghịch lý ấy còn được tạo nên bằng một phương pháp làm phim tưởng như đối lập với thế giới kỹ thuật số đang phát triển mạnh mẽ vào đầu thế kỷ XXI: hoạt hình stop-motion, nơi từng cử động nhỏ nhất đều phải được tạo ra bằng bàn tay con người.

Ngày nay, khi nhắc đến hoạt hình, nhiều người dễ hình dung những nhân vật được dựng hoàn toàn bằng máy tính, có thể di chuyển tự do trong một không gian ba chiều gần như không có giới hạn. Nhưng Corpse Bride, ra mắt năm 2005 dưới sự đồng đạo diễn của Tim Burton và Mike Johnson, chọn một con đường khác.

Những nhân vật trong phim không chỉ tồn tại dưới dạng dữ liệu. Chúng bắt đầu từ những con rối có thật, được chế tác với cơ thể, trang phục, khuôn mặt và những cơ cấu cơ khí tinh vi bên trong. Mỗi chuyển động trên màn ảnh đều bắt nguồn từ một sự thay đổi vật lý rất nhỏ trên trường quay.

Một cánh tay được nâng lên. Một cái đầu nghiêng đi. Đôi mắt hướng sang bên cạnh. Một nụ cười thoáng xuất hiện trên gương mặt vốn đã không còn nguyên vẹn. Sau khi điều chỉnh nhân vật, các nhà làm phim chụp một khung hình. Rồi họ tiếp tục điều chỉnh, chụp thêm một khung hình nữa. Hàng loạt hình ảnh tĩnh, khi được phát liên tiếp, tạo thành cảm giác rằng những con rối đang tự mình sống dậy. Nhưng giữa hai khung hình ấy không có gì tự chuyển động cả. Nếu người làm phim quên điều chỉnh một chi tiết, nhân vật sẽ đứng yên. Nếu bàn tay vô tình chạm vào một bộ phận không đúng cách, biểu cảm có thể thay đổi ngoài ý muốn. Nếu ánh sáng hoặc vị trí máy ảnh lệch đi, sự liền mạch của cả cảnh quay có thể bị ảnh hưởng.

Bởi vậy, stop-motion không đơn thuần là một kỹ thuật chụp ảnh. Đó là nghệ thuật điều khiển thời gian bằng những thay đổi gần như vô hình. Bài viết của British Film Institute về Corpse Bride nhấn mạnh sức mạnh của chất liệu vật lý trong bộ phim: kết cấu, trang phục, ánh sáng và những chi tiết hữu hình tạo nên một cảm giác mà hình ảnh máy tính khó có thể thay thế hoàn toàn.

Thế giới trong phim có vẻ kỳ quái, nhưng nó vẫn mang trọng lượng của những vật thể thực sự tồn tại trước ống kính. Chính điều ấy khiến bộ phim có một vẻ đẹp rất riêng. Những nhân vật gầy guộc, những khớp xương lỏng lẻo, những bộ váy nhàu nát và những gương mặt đang phân rã không chỉ là hình ảnh được tưởng tượng ra. Chúng mang dấu vết của vật liệu, của quá trình tạo hình và của bàn tay đã làm nên chúng. Thế giới chết chóc của Tim Burton vì thế không hoàn toàn lạnh lẽo. Nó có sự ấm áp của những thứ được làm bằng tay.

Nếu thế giới của người sống trong Corpse Bride mang vẻ ngoài ngăn nắp nhưng thiếu sức sống, thế giới của người chết lại là một tập hợp những cơ thể không hoàn chỉnh. Có người chỉ còn bộ xương. Có người thiếu một phần thân thể. Có những nhân vật mang trên mình dấu vết rõ ràng của sự phân hủy. Những thứ mà phim kinh dị thông thường dùng để gây sợ hãi lại trở thành nguồn gốc của tiếng cười, sự thân thiện và đôi khi là lòng trắc ẩn. 

Sự đối lập ấy còn được thể hiện qua màu sắc. Thế giới người sống thường chìm trong những sắc xám, xanh lạnh và nâu nhạt. Không gian dường như bị bó chặt bởi những quy tắc xã hội. Các nhân vật xuất hiện trong những căn phòng kín, giữa những món đồ trang trí cứng nhắc và những khuôn mặt luôn giữ vẻ nghiêm nghị. Ngược lại, thế giới người chết mở ra với màu sắc rực rỡ hơn. Ánh sáng, âm nhạc và những nhân vật kỳ dị cùng tạo nên một không khí gần như lễ hội. Những cơ thể đã chết không còn bị buộc phải che giấu sự bất toàn của mình. Họ có thể cười bằng những chiếc hàm rời rạc, nhảy múa bằng những khớp xương lỏng lẻo và sống vui vẻ mà không cần giả vờ rằng mình hoàn hảo.

Đây không phải là một sự đảo ngược hoàn toàn đơn giản, bởi vương quốc người chết vẫn có những nỗi buồn riêng. Emily mang theo ký ức của một cuộc đời đã bị tước đoạt. Cô không thể xóa bỏ quá khứ chỉ bằng cách bước sang thế giới khác. Nhưng ít nhất, nơi ấy không buộc cô phải giả vờ rằng mình chưa từng bị tổn thương.

Vẻ đẹp của Corpse Bride nằm ở chỗ bộ phim không cố làm cho cái chết trở nên đẹp đẽ theo cách thông thường. Nó để cho sự mục nát tồn tại, để cho những vết nứt và thiếu hụt hiện diện ngay trên cơ thể nhân vật. Rồi từ chính những điều không hoàn hảo ấy, bộ phim tìm thấy khả năng biểu đạt cảm xúc.

Một con rối không cần có làn da hoàn hảo để khiến người xem xúc động. Một gương mặt không còn nguyên vẹn vẫn có thể chứa đựng nỗi cô đơn. Và một cô dâu đã chết vẫn có thể khiến chúng ta nhận ra một điều rất sống động: mong muốn được yêu thương không biến mất chỉ vì cuộc đời đã kết thúc.

Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà một câu chuyện như Corpse Bride lại được kể bằng stop-motion. Những con rối luôn mang trong mình một nghịch lý: chúng là vật thể vô tri, nhưng người xem lại tìm cách đọc cảm xúc trên gương mặt và trong từng cử động của chúng. Chúng không thực sự sống, nhưng chỉ cần một chuyển động được đặt đúng chỗ, chúng có thể khiến ta tin rằng mình đang chứng kiến một sinh thể có tâm hồn.

Điều đó gần như phản chiếu chính câu chuyện của Emily. Cô là một người đã chết, nhưng những cảm xúc của cô vẫn tồn tại. Cô có thể ghen tuông, hy vọng, thất vọng và yêu thương. Cơ thể của cô không còn nguyên vẹn, nhưng nỗi đau trong lòng lại vô cùng rõ ràng. Trong một thế giới mà người sống thường cư xử như những con rối bị điều khiển bởi địa vị và kỳ vọng của gia đình, Emily lại là một trong những nhân vật bộc lộ cảm xúc thật nhất.

Ở đây, kỹ thuật hoạt hình không chỉ là phương tiện minh họa. Nó trở thành một phần của ngôn ngữ kể chuyện.

Mỗi chuyển động của Emily đều phải được tạo ra bằng sự kiên nhẫn của con người. Mỗi biểu cảm của cô là kết quả của một chuỗi điều chỉnh tỉ mỉ. Nhân vật được làm từ những vật liệu hữu hình, nhưng cảm xúc mà cô truyền tải lại vượt ra ngoài hình hài ấy.

Ta biết Emily không phải người thật. Ta biết cô chỉ là một con rối được chụp thành hàng nghìn hình ảnh tĩnh. Thế nhưng, khi cô đứng trước Victor với niềm hy vọng mong manh rằng cuối cùng mình đã tìm được một người để yêu, sự giả tạo về mặt vật chất không ngăn được cảm xúc trở nên chân thực. 

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn Corpse Bride như một thành tựu kỹ thuật hay một cuộc trình diễn thị giác, chúng ta sẽ bỏ lỡ phần buồn bã nhất của bộ phim.

Emily từng là một cô gái có ước mơ về tình yêu và hôn nhân. Nhưng cô đã bị phản bội, bị sát hại và bỏ lại trong khu rừng, cùng chiếc váy cưới dang dở và lời hẹn không bao giờ được thực hiện. Khi Victor vô tình xuất hiện, cô tin rằng mình có thể bắt đầu lại. Một chiếc nhẫn trên ngón tay dường như đã xác nhận điều cô chờ đợi từ lâu: cuối cùng, có người đã chọn mình.

Nhưng Victor không thuộc về cô. Anh yêu Victoria, và tình yêu ấy không thể bị biến thành một món đồ mà Emily có quyền sở hữu chỉ vì cô đã chờ đợi quá lâu. Đó là lúc bộ phim vượt khỏi khuôn khổ của một câu chuyện tình ma quái. Emily phải đối diện với một sự thật đau lòng: được yêu là điều cô khao khát, nhưng không thể ép buộc một người khác trao tình yêu cho mình.

Khoảnh khắc giải thoát của Emily vì thế không nằm ở việc cô giành được Victor. Nó đến khi cô có thể buông tay, chấp nhận tình yêu của anh dành cho một người khác và không còn xem việc được lựa chọn trong hôn nhân là bằng chứng duy nhất cho giá trị của bản thân.

Cô không trở thành người chiến thắng theo cách thông thường. Cô cũng không có một cái kết lãng mạn bên người mình yêu. Nhưng lần đầu tiên, cô không còn bị trói buộc bởi lời hứa dang dở trong quá khứ.

Và có lẽ đây là nơi hai thế giới của Corpse Bride gặp nhau sâu sắc nhất. Thế giới người sống cố giữ mọi thứ trong khuôn phép, còn thế giới người chết cho phép những điều méo mó, bất toàn và khác thường được tồn tại. Nhưng tự do thực sự của Emily không đơn giản là việc bước từ thế giới này sang thế giới kia. Đó là lúc cô ngừng để một lời hứa đã chết quyết định phần đời còn lại của mình.

Về mặt doanh số: Theo dữ liệu của The Numbers, phim có kinh phí sản xuất ước tính khoảng 40 triệu USD và tổng doanh thu phòng vé khoảng 115,9 triệu USD. Đây là kết quả tốt đối với một phim hoạt hình stop-motion có quy trình sản xuất rất tỉ mỉ. Tuy nhiên, cần phân biệt doanh thu phòng vé với lợi nhuận của hãng phim: doanh thu bán vé còn được chia cho các rạp và không phản ánh đầy đủ chi phí quảng bá, phân phối hay các khoản thu khác. 

Phim cũng không chỉ sống nhờ lần ra mắt năm 2005. Việc tiếp tục được phát hành lại qua nhiều năm cho thấy tác phẩm vẫn có giá trị thương mại đối với khán giả mới lẫn những người muốn xem lại trên màn ảnh rộng.

Về mặt nghệ thuật: Corpse Bride là một bộ phim stop-motion mang dáng vẻ cổ tích Gothic được đề cử Phim hoạt hình xuất sắc nhất tại Oscar 2006, cạnh tranh với Howl’s Moving Castle và Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit. Giải thưởng cuối cùng thuộc về Wallace & Gromit. Việc hai phim stop-motion cùng xuất hiện trong cuộc đua Oscar năm đó cho thấy loại hình hoạt hình này vẫn có thể cạnh tranh ở sân chơi điện ảnh lớn trong thời đại CGI

Hai mươi năm sau khi bộ phim ra mắt, Corpse Bride vẫn là một ví dụ đáng nhớ về cách nghệ thuật thủ công có thể tồn tại trong thời đại kỹ thuật số.

Máy ảnh kỹ thuật số đã giúp đoàn phim rút ngắn một phần quy trình sản xuất. Những công cụ mới khiến việc ghi hình và xử lý hình ảnh thuận tiện hơn. Nhưng tất cả những tiến bộ ấy không xóa đi sự hiện diện của đôi tay con người. Trái lại, chúng giúp những đôi tay ấy dành nhiều sức lực hơn cho điều quan trọng nhất: làm thế nào để một vật thể vô tri có thể diễn tả được cảm xúc.

Trong phim, người chết có thể đứng dậy, hát ca và bước đi. Nhưng ở phía sau màn ảnh, điều khiến họ chuyển động lại là những con người phải làm việc chậm rãi, cẩn trọng và kiên nhẫn. Họ không thể bỏ qua bất kỳ cử động nào. Họ phải tạo ra sự sống bằng cách lặp lại những thao tác nhỏ đến mức người xem gần như không nhận ra.

Có một nét dịu dàng trong nghịch lý ấy. Để kể một câu chuyện về người chết, các nhà làm phim phải dành rất nhiều thời gian và công sức cho những vật thể không có sự sống. Để làm cho Emily có thể buồn, hy vọng và cuối cùng buông bỏ, họ phải kiên nhẫn tạo ra từng chuyển động nhỏ trên gương mặt và cơ thể cô.

Có thể đó là lý do Corpse Bride không chỉ là một bộ phim về cái chết. Nó còn là một bộ phim về sự sống được tạo nên từ những điều mong manh — từ những vật thể dễ vỡ, những ký ức đau buồn, những tình yêu không thành và những cử động nhỏ bé mà con người đã dày công tạo ra.

Ở cuối câu chuyện, Emily không ở lại để chiếm giữ người đàn ông mình yêu. Cô tan biến thành những cánh bướm xanh, nhẹ nhàng rời khỏi thế giới mà mình từng cố níu giữ. Và khi những cánh bướm ấy bay lên, điều còn lại không phải là nỗi kinh hoàng của một cô dâu đã chết, mà là cảm giác bình yên của một linh hồn cuối cùng đã được tự do.