Tứ đại phú hộ là cụm từ dân gian ở miền Nam Việt Nam xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX để chỉ bốn người giàu có bậc nhất Sài Gòn, Nam Kỳ Lục tỉnh và cả xứ Đông Dương thời bấy giờ.
Dân gian xưa từng lưu truyền câu thành ngữ: “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Hỏa" (nhưng đôi khi vị trí thứ tư được dành cho Tứ Định, Tứ Trạch hay Tứ Bưởi).
Vị trí dẫn đầu thuộc về Nhất Sỹ, tên thật là Lê Phát Đạt (1841–1900), còn được gọi là Huyện Sỹ do từng được chính quyền Pháp phong Huyện hàm. Ông quê ở làng Bình Lập, tỉnh Tân An (nay thuộc Long An), theo đạo Công giáo với tên thánh Philipphê và từng học trường Dòng tại Penang thời trẻ. Sau này, ông tham gia Hội đồng thuộc địa Nam Kỳ nhưng phần lớn thời gian tập trung phát triển nông nghiệp và hỗ trợ các hoạt động Công giáo. Với khối tài sản cự phú, ông đã tự bỏ tiền xây dựng Nhà thờ Huyện Sỹ (Quận 1) và Nhà thờ Chí Hòa (Quận Tân Bình) trên chính đất đai của mình. Cháu ngoại của ông là Nguyễn Hữu Thị Lan sau này trở thành Nam Phương Hoàng hậu, vợ của vua Bảo Đại.
Xếp thứ hai là Nhì Phương, tên thật là Đỗ Hữu Phương (1844–1914), thường gọi là Tổng đốc Phương. Ông sinh tại Chợ Đũi (Sài Gòn), gốc Minh Hương, am hiểu chữ Hán và tiếng Pháp. Sau khi Pháp chiếm Gia Định, ông hợp tác với chính quyền thuộc địa vây bắt một số thủ lĩnh phong trào kháng Pháp như Trương Quyền, Phan Tôn, Phan Liêm, Nguyễn Trung Trực và Nguyễn Hữu Huân. Năm 1872, ông được chỉ định làm hội viên Hội đồng thành phố Chợ Lớn. Bằng tiềm lực tài chính lớn, ông là một trong những người đề xướng và tài trợ xây dựng trường Collège de Jeunes filles Indigènes (Trường Nữ Trung học Sài Gòn hay trường Áo Tím), nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai.
Vị trí thứ ba thuộc về Tam Xường, tức Lý Tường Quan (tự Phước Trai), người Minh Hương. Do tài sản kếch xù, dân gian thường gọi ông là Bá hộ Xường hoặc Hộ Xường. Thời trẻ, nhờ thông thạo tiếng Pháp cùng ngôn ngữ Hoa – Việt, ông làm thông ngôn cho chính quyền Pháp. Đến năm 30 tuổi, ông chuyển sang kinh doanh dịch vụ, lương thực, nhận thầu cung cấp vật dụng, thức ăn và độc quyền cung cấp thịt, cá cho vùng Sài Gòn cùng các tỉnh lân cận.
Ở vị trí thứ tư, dân gian có nhiều góc nhìn khác nhau:
Tứ Định: Tên thật là Trần Hữu Định, giàu lên nhờ mở tiệm cầm đồ, kinh doanh bất động sản và xuất nhập khẩu vải sợi. Ông nổi tiếng nhờ khả năng nắm bắt thời cơ trong những giai đoạn hàng hóa khan hiếm, sở hữu nhiều biệt thự tại Chợ Lớn và được người dân gọi là Bá hộ Định. Tuy nhiên, sau khi ông qua đời, con cháu không giữ được cơ nghiệp khiến tài sản bị thất thoát.
Tứ Hỏa: Tên thật là Hui Bon Hoa (1845–1901), tên Hán-Việt là Huỳnh Văn Hoa, thường gọi là Chú Hỏa. Ông là người Việt gốc Hoa theo Công giáo, sáng lập công ty bất động sản Hui Bon Hoa sở hữu hơn 20.000 căn nhà tại Sài Gòn. Ông để lại nhiều công trình có giá trị kiến trúc tồn tại đến ngày nay như Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Khách sạn Majestic, Bệnh viện Từ Dũ, Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn và khu nhà khách chính phủ. Con gái ông qua đời vì bệnh phong cùi thời trẻ cũng là nguồn gốc cho giai thoại "Con ma nhà họ Hứa".
Tứ Trạch: Tên thật là Trần Trinh Trạch (1872–1942), thường gọi là Hội đồng Trạch do từng tham gia Hội đồng Tư mật Nam Kỳ. Tương truyền ông xuất thân nghèo khó, từng đi học thay cho con chủ điền người Pháp để lấy vốn chữ nghĩa, sau làm viên chức tòa bố tỉnh Bạc Liêu. Nhờ am hiểu luật pháp, ông giàu lên nhanh chóng qua việc thâu tóm điền địa. Ông cũng là đồng sáng lập kiêm Chánh hội trưởng Ngân hàng Việt Nam (1927) – ngân hàng đầu tiên do người Việt điều hành. Con trai thứ ba của ông chính là Trần Trinh Huy, người nổi danh với biệt hiệu "Công tử Bạc Liêu".
Tứ Bưởi: Tên thật là Đỗ Thái Bưởi (1874–1932), tức Bạch Thái Bưởi (do làm con nuôi một gia đình họ Bạch). Ông xuất thân từ gia đình nông dân nghèo ở Thanh Trì (Hà Nội), từng làm ký lục cho hãng buôn Pháp tại Hà Nội nên còn có biệt danh Ký Năm. Sau này, ông vươn lên trở thành nhà tư sản dân tộc tiêu biểu thế kỷ XX, gặt hái thành công lớn khi cạnh tranh trong các lĩnh vực vận tải đường thủy, khai thác mỏ và xuất bản (sở hữu Giang Hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi công ty và Đông Kinh ấn quán).
Ngoài Tứ đại phú hộ, thời kỳ này còn ghi nhận nhiều đại địa chủ và nhà tư sản nổi tiếng khác như Quách Đàm (1863–1927) - thương gia gốc Hoa có công xây dựng Chợ Bình Tây, Trương Văn Bền (1883–1956) - người sáng lập thương hiệu Xà bông Cô Ba, và đại điền chủ Trần Chánh Chiếu…
Sự thăng hoa về tài chính của các đại gia tộc này gắn liền với quá trình đô thị hóa Sài Gòn - Chợ Lớn và chính sách khai thác điền địa của Pháp. Dù nguồn gốc tích lũy tư bản khác nhau, di sản kiến trúc và danh tiếng của họ vẫn là một phần câu chuyện lịch sử văn hóa Nam Bộ thời kỳ giao thời.
P/s: Ảnh AI dựng