Những điều bất ngờ nhất của cuộc chiến Ukraine – Nga, và vì sao một dân tộc tưởng chừng bị xóa sổ lại đang giành thế thượng phong
1. Mở đầu: Lời tiên tri "72 giờ"
Rạng sáng ngày 24 tháng 2 năm 2022, khi những quả tên lửa đầu tiên rơi xuống Kyiv, gần như cả thế giới đã viết sẵn cáo phó cho Ukraine. Các cơ quan tình báo phương Tây ước tính thủ đô sẽ thất thủ trong 72 giờ. Nga tin điều đó. Nhiều đồng minh của Ukraine cũng tin điều đó. Người ta kể rằng lính Nga mang theo cả quân phục duyệt binh, chuẩn bị cho lễ diễu hành chiến thắng trên đại lộ Khreshchatyk.
Trong khoảnh khắc đen tối nhất ấy, Mỹ đề nghị di tản Tổng thống Volodymyr Zelensky ra nước ngoài để lập chính phủ lưu vong. Câu trả lời của ông đã trở thành một trong những câu nói biểu tượng nhất của thế kỷ 21:
“Tôi cần đạn dược, chứ không cần một chuyến xe.”
Người diễn viên hài từng bị chế giễu là "nghiệp dư" đã chọn ở lại, quay video giữa đường phố Kyiv trong đêm, bên cạnh các cộng sự: "Chúng tôi vẫn ở đây." Từ giây phút đó, mọi kịch bản đã được viết sẵn bắt đầu sụp đổ – nhưng sụp đổ về phía nào thì không ai ngờ tới.
2. Hostomel: Khi những "thiên binh" Nga rơi xuống đất
Bất ngờ đầu tiên đến ngay trong ngày đầu tiên. Nga tung lực lượng đổ bộ đường không VDV – niềm kiêu hãnh của quân đội Nga, những người lính dù tinh nhuệ nhất – đánh chiếm sân bay Antonov ở Hostomel, ngoại ô Kyiv. Kế hoạch rất rõ ràng: chiếm sân bay, đổ quân ồ ạt bằng máy bay vận tải, rồi đánh thẳng vào đầu não Kyiv để "chặt đầu" chính phủ Ukraine.
Nhưng Vệ binh Quốc gia Ukraine, pháo binh và cả những người lính dự bị vừa cầm súng đã phản công dữ dội. Trực thăng Nga bị bắn rơi, đường băng bị pháo cày nát khiến máy bay vận tải chở quân tiếp viện phải quay đầu. Lực lượng dù tinh nhuệ nhất của Nga bị nghiền nát ngay trong những giờ đầu của cuộc chiến. Trận Hostomel không chỉ cứu Kyiv – nó phá vỡ toàn bộ kế hoạch chiến tranh chớp nhoáng của Điện Kremlin, và báo hiệu với thế giới rằng: Ukraine sẽ không gục ngã trong ba ngày.
3. Azovstal: Những người lính dưới lòng nhà máy thép
Nhưng nếu Hostomel là niềm kiêu hãnh, thì Mariupol là vết thương sâu nhất. Thành phố cảng bên biển Azov bị vây hãm, bị san phẳng từng khu phố, từng bệnh viện, từng nhà hát nơi hàng trăm thường dân trú ẩn. Trong tuyệt vọng, những người lính cuối cùng – trong đó có trung đoàn Azov – rút vào mê cung hầm ngầm dưới nhà máy thép Azovstal khổng lồ.
Suốt gần ba tháng, hàng nghìn con người – binh sĩ bị thương, phụ nữ, trẻ em – sống trong bóng tối dưới lòng đất, thiếu nước, thiếu thuốc men, thiếu cả không khí, trên đầu là bom xuyên phá dội xuống ngày đêm. Những bức ảnh chụp từ trong hầm – gương mặt hốc hác dưới ánh đèn pin, những vết thương băng bó bằng vải rách – đã cho thế giới thấy sự đau khổ tột cùng của một dân tộc. Tháng 5 năm 2022, những người lính cuối cùng buông súng theo lệnh của Kyiv để bảo toàn mạng sống. Họ thua một trận đánh, nhưng 86 ngày cầm cự của họ đã ghim chân những đơn vị thiện chiến của Nga và trở thành huyền thoại về ý chí con người.
Bucha: Những ngôi làng bị thảm sát
Tháng 4 năm 2022, khi quân Nga rút khỏi vùng ngoại ô Kyiv, thế giới mới nhìn thấy những gì họ để lại. Ở Bucha, thi thể thường dân nằm rải rác trên đường phố, nhiều người bị trói tay sau lưng.
Những hố chôn tập thể sau nhà thờ. Ở Irpin, ở Borodianka và biết bao ngôi làng khác, câu chuyện lặp lại: tra tấn, hành quyết, những gia đình bị xóa sổ.
Bucha trở thành danh từ chung cho tội ác chiến tranh. Nỗi đau ấy không thể đong đếm – nhưng chính nó đã biến sự ủng hộ dè dặt của phương Tây thành làn sóng viện trợ vũ khí thực sự, và biến quyết tâm của người Ukraine thành thép: với họ, đây không còn là cuộc chiến giữ đất, mà là cuộc chiến sinh tồn của cả một dân tộc.
4. Javelin và NLAW: "Thánh chống tăng" và nghĩa địa xe tăng Nga
Bất ngờ tiếp theo mang tên Javelin và NLAW. Những tổ săn tăng nhỏ chỉ vài người, vác trên vai tên lửa chống tăng của Mỹ và Anh, đã biến đoàn thiết giáp dài 64 km tiến về Kyiv thành một bãi sắt vụn khổng lồ. Xe tăng – biểu tượng sức mạnh Nga suốt gần một thế kỷ – bốc cháy hàng loạt, tháp pháo bay lên trời trong những video lan truyền khắp thế giới.
Người Ukraine biến chiếc Javelin thành biểu tượng văn hóa: bức tranh "Thánh Javelin" – Đức Mẹ ôm tên lửa chống tăng – xuất hiện trên áo, trên tường, trên cờ. Đó là khoảnh khắc thế giới nhận ra: cuộc chiến này sẽ không diễn ra theo kịch bản của những đoàn xe tăng, mà theo kịch bản của trí tuệ, ý chí và công nghệ.
5. Wagner nổi loạn: Cuộc đảo chính suýt thành ngay trong lòng nước Nga
Nếu ai đó nói vào năm 2022 rằng mối đe dọa lớn nhất với Putin sẽ đến từ chính đội quân đánh thuê của ông ta, hẳn không ai tin. Tập đoàn Wagner của Yevgeny Prigozhin – lực lượng đánh thuê khét tiếng đã nướng hàng chục nghìn tù nhân vào "cối xay thịt" Bakhmut – ngày càng công khai mâu thuẫn với Bộ Quốc phòng Nga.
Ngày 23 và 24 tháng 6 năm 2023, điều không tưởng xảy ra: Wagner quay súng, chiếm gọn thành phố Rostov-on-Don cùng tổng hành dinh Quân khu miền Nam mà gần như không tốn một viên đạn, rồi hành quân thần tốc về Moscow, bắn hạ cả máy bay và trực thăng Nga trên đường đi. Moscow hoảng loạn đào công sự, Putin lên truyền hình tố cáo "phản quốc". Khi đoàn quân chỉ còn cách thủ đô khoảng 200 km, Prigozhin bất ngờ dừng lại sau thỏa thuận do Belarus làm trung gian. Cuộc binh biến chỉ kéo dài 36 giờ, nhưng nó phơi bày trước cả thế giới sự mong manh của chế độ tưởng như bất khả xâm phạm.
Hai tháng sau, đúng như nhiều người dự đoán, chiếc máy bay riêng chở Prigozhin nổ tung trên bầu trời gần Moscow, không ai sống sót. Điện Kremlin gọi đó là "tai nạn". Thế giới gọi đó bằng một cái tên khác: lời cảnh cáo viết bằng máu cho bất kỳ ai dám thách thức Putin.
6. Phòng Bầu dục: Ngày vị tổng thống bị sỉ nhục trước ống kính
Đau khổ của Ukraine không chỉ đến từ chiến trường. Ngày 28 tháng 2 năm 2025, cả thế giới chứng kiến một cảnh tượng chưa từng có trong lịch sử ngoại giao: tại Phòng Bầu dục Nhà Trắng, trước hàng chục ống kính, Tổng thống Zelensky bị Tổng thống Trump và Phó Tổng thống Vance công khai quở trách, cáo buộc ông "vô ơn", "đánh bạc với Thế chiến thứ ba". Cuộc gặp đổ vỡ, thỏa thuận khoáng sản không được ký, phái đoàn Ukraine bị mời rời khỏi Nhà Trắng.
Với một dân tộc đang đổ máu từng ngày, hình ảnh vị tổng thống của mình – người bốn năm trời không rời đất nước – bị sỉ nhục ngay tại thủ đô của đồng minh lớn nhất là một nhát dao. Nhưng một lần nữa, Zelensky không gục ngã. Ông giữ sự điềm tĩnh, tiếp tục cảm ơn nước Mỹ, và châu Âu lập tức siết chặt hàng ngũ quanh Ukraine. Cái tưởng là ngày nhục nhã nhất lại trở thành ngày thế giới thấy rõ nhất bản lĩnh của ông.
7. Vatican: Hai chiếc ghế dưới mái vòm Thánh Peter
Rồi lịch sử ban tặng một trong những bức ảnh đẹp nhất của cả cuộc chiến. Ngày 26 tháng 4 năm 2025, tại tang lễ Đức Giáo hoàng Francis ở Vatican, giữa mái vòm Vương cung thánh đường Thánh Peter, Tổng thống Trump và Tổng thống Zelensky ngồi đối diện nhau trên hai chiếc ghế đơn sơ, không trợ lý, không ống kính dàn dựng, ghé sát vào nhau trò chuyện khoảng mười lăm phút.
Hai con người từng đối đầu gay gắt tại Phòng Bầu dục hai tháng trước, giờ ngồi như hai người bạn tâm sự trong nhà thờ. Chính Trump sau đó thừa nhận cuộc gặp "diễn ra tốt đẹp" và lần đầu công khai hoài nghi thiện chí của Putin. Bức ảnh ấy – được chụp trong thánh lễ tiễn đưa một vị Giáo hoàng suốt đời kêu gọi hòa bình – như một lời nhắc: ngay giữa tang tóc, cánh cửa hòa giải chưa bao giờ khép hẳn.
8. Từ MiG cũ đến F-16: Cuộc lột xác trên bầu trời
Ít ai tin phi công Ukraine – cả đời bay MiG và Su thời Liên Xô – có thể chuyển loại sang chiến đấu cơ phương Tây giữa lúc chiến tranh khốc liệt. Trong vòng 30 phút của cuộc chiến do Nga phát động, toàn bộ máy bay, hệ thống phòng không của Ukraine đã bị phá hủy hoàn toàn. Ấy vậy mà từ năm 2023, từng tốp phi công Ukraine lặng lẽ sang Đan Mạch, Hà Lan, Romania và Mỹ, học lại từ đầu: học tiếng Anh hàng không, học hệ thống điện tử hoàn toàn xa lạ, nén chương trình huấn luyện nhiều năm vào vài tháng.
Tháng 8 năm 2024, những chiếc F-16 đầu tiên xuất hiện trên bầu trời Ukraine, bắn hạ tên lửa hành trình và máy bay không người lái của Nga, yểm trợ mặt trận. Có phi công đã hy sinh, có máy bay đã rơi – nhưng mỗi chiếc F-16 cất cánh là một lời tuyên bố: không quân Ukraine không những không bị xóa sổ như dự đoán, mà đang tái sinh theo chuẩn NATO ngay trong lửa đạn.
9. Cỗ máy sáng tạo không ngừng: Cuộc chiến của những chiếc drone
Nhưng cuộc cách mạng lớn nhất không đến từ vũ khí viện trợ, mà từ chính bàn tay người Ukraine. Bị áp đảo về quân số và đạn pháo, họ buộc phải sáng tạo để sống còn – và họ đã biến cả đất nước thành một phòng thí nghiệm vũ khí khổng lồ. Drone góc nhìn thứ nhất (FPV) giá vài trăm đô la diệt xe tăng triệu đô. Drone tầm xa tự chế bay hàng nghìn cây số, đánh vào nhà máy lọc dầu, sân bay, kho đạn sâu trong lãnh thổ Nga. Đến giữa năm 2026, các đòn tập kích này đã đánh sập tới hơn 70% công suất lọc dầu của Nga theo ước tính của Kyiv, buộc nước Nga – cường quốc dầu mỏ – phải phân phối xăng theo định mức.
Trên biển, những xuồng tự hành Sea Baby và Magura mang chất nổ, thậm chí mang cả tên lửa bắn hạ trực thăng và chiến đấu cơ Nga. Một quốc gia gần như không còn hải quân theo nghĩa truyền thống đã tạo ra hạm đội robot đầu tiên trên thế giới thực sự thắng trận.
10. Hạm đội Biển Đen: Gã khổng lồ bị đánh quỵ bởi kẻ không có tàu chiến
Và đây có lẽ là điều bất ngờ lớn nhất của cả cuộc chiến. Tháng 4 năm 2022, soái hạm Moskva – niềm kiêu hãnh của Hạm đội Biển Đen – bị hai tên lửa Neptune do chính Ukraine chế tạo đánh chìm. Đó mới chỉ là khởi đầu. Tàu đổ bộ, tàu ngầm, tàu tên lửa lần lượt bị xuồng tự hành và tên lửa hành trình săn lùng ngay trong quân cảng Sevastopol; sở chỉ huy hạm đội trúng tên lửa Storm Shadow ngay giữa ban ngày.
Đến đầu năm 2026, khoảng 30% Hạm đội Biển Đen đã bị phá hủy hoặc hư hại, phần còn lại phải tháo chạy khỏi Sevastopol về tận Novorossiysk – điều chưa từng có kể từ thời Sa hoàng. Ngay trong tháng 7 năm 2026 này, chỉ trong bốn ngày, drone Ukraine tập kích 36 tàu trên Biển Đen và biển Azov, phần lớn là "hạm đội bóng đêm" chở dầu lậu của Nga, đẩy Crimea bị chiếm đóng vào khủng hoảng nhiên liệu đến mức phải ban bố tình trạng khẩn cấp. Kẻ không có tàu chiến đã đuổi cả một hạm đội huyền thoại ra khỏi vùng biển của mình và mở lại hành lang ngũ cốc nuôi sống hàng trăm triệu người trên thế giới.
11. Đúc kết: Tổng lãnh Thiên thần Michael và con rồng
Trên quốc huy của Kyiv từ hàng trăm năm nay là hình Tổng lãnh Thiên thần Michael – vị thánh bảo trợ của thành phố và của những người lính Ukraine – tay cầm gươm lửa, chân đạp lên con quỷ. Trong Sách Khải Huyền, chính Michael là người thống lĩnh thiên binh đánh bại con rồng già Satan và quăng nó xuống khỏi thiên đàng.
Bốn năm qua, người Ukraine sống đúng như biểu tượng ấy. Họ bị tiên đoán sẽ chết trong ba ngày – họ đã đứng vững hơn một nghìn năm trăm ngày. Họ mất Mariupol, mất Bucha, mất những người con ưu tú nhất – nhưng không mất linh hồn. Vị tổng thống của họ bị đề nghị chạy trốn, bị sỉ nhục trước cả thế giới – và vẫn đứng thẳng, vẫn mặc màu áo lính, vẫn ở lại với dân tộc mình. Kẻ thù của họ tưởng như vô địch – nhưng đã bị chặn ở Hostomel, bị đánh quỵ trên Biển Đen, bị chính đội quân đánh thuê của mình hành quân về tận cửa ngõ thủ đô.
Cuộc chiến chưa kết thúc. Máu vẫn đổ mỗi ngày, và hòa bình vẫn còn là con đường dài phía trước. Nhưng nếu câu chuyện bốn năm qua dạy chúng ta điều gì, thì đó là: con rồng có thể to lớn, hung hãn và tàn độc đến đâu, nó vẫn có thể bị đánh bại – bởi những con người bình thường cầm gươm của Thánh Michael: lòng can đảm, trí sáng tạo, và niềm tin không gì bẻ gãy nổi vào tự do.
Slava Ukraini – Vinh quang cho Ukraine. Và vinh quang cho những ai không bao giờ quỳ gối.