Có những bộ phim khiến người ta nhớ đến mùa hè, ánh nắng và những chuyến đi xa. Cũng có những bộ phim gắn liền với mùa đông, với tuyết trắng, ánh đèn vàng và cảm giác ấm áp khi trở về nhà. Nhưng The Nightmare Before Christmas lại thuộc về một nơi kỳ lạ hơn: một thị trấn quanh năm sống trong bóng tối, nơi những bộ xương biết ca hát, những con quái vật chuẩn bị cho ngày lễ bằng niềm hân hoan chân thành, và một ông vua bí ngô bắt đầu cảm thấy chán nản với với những thứ khiến mình trở nên đặc biệt.

Ra mắt năm 1993, bộ phim của đạo diễn Henry Selick, dựa trên ý tưởng và thiết kế của Tim Burton, không giống một câu chuyện Giáng sinh thông thường, cũng chẳng hoàn toàn là một bộ phim Halloween. Nó đứng lưng chừng giữa hai thế giới ấy — một bên là những ngôi mộ, sương mù và tiếng cười ma quái; bên kia là tuyết trắng, những món quà và niềm vui mà Jack Skellington không thực sự hiểu. Có lẽ chính vì không hoàn toàn thuộc về nơi nào, bộ phim đã trở thành mái nhà cho những ai từng cảm thấy mình cũng hơi lạc lõng giữa thế giới này.

Ngày nay, khi nhắc đến hoạt hình, người ta dễ hình dung những nhân vật được dựng bằng máy tính, chuyển động trên màn hình nhờ các phần mềm ngày càng tinh vi. Nhưng Jack Skellington không được sinh ra theo cách ấy. Anh ta là một con rối thật sự, có cơ thể, có trang phục, có những khớp nối nhỏ bên trong và một cái đầu có thể thay đổi biểu cảm. Halloween Town cũng không đơn thuần là một thế giới được vẽ trên màn hình. Đó là những mô hình thu nhỏ được dựng thành các bối cảnh thực sự, với đường phố, căn nhà, cửa sổ và những góc tối đủ sâu để ánh sáng có thể trải 1 đường dài.

Để khiến thế giới ấy chuyển động, các họa sĩ phải làm một công việc gần như vượt ra khỏi trí tưởng tượng của 1 nhà làm phim bình thường. Họ điều chỉnh tư thế của nhân vật một chút, chụp một tấm ảnh, rồi lại điều chỉnh thêm một chút và chụp tiếp. Khi hàng loạt bức ảnh được phát liên tục, những hình ảnh đứng yên bỗng cựa mình chuyển động.

Trong The Nightmare Before Christmas, mỗi giây phim cần 24 khung hình. Một cử động nghiêng đầu, một cái nhấc chân, hay một bàn tay đưa lên đều phải được chia thành những thay đổi nhỏ đến mức mắt thường khó nhận ra. Nếu một nhân vật bước qua căn phòng, người làm hoạt hình không thể đơn giản yêu cầu nó đi qua như diễn viên trên phim trường. Họ phải tạo ra từng bước đi bằng tay, từng khung hình một. Theo các tư liệu hậu trường, một phút phim hoàn chỉnh có thể phải mất hơn một tuần thực hiện.

Hãy thử hình dung thao tác đó trong một khung cảnh Jack đứng trên ngọn đồi cong như lưỡi liềm, áo choàng đen phất nhẹ trong gió. Trên màn ảnh, cảnh ấy diễn ra tự nhiên, gần như không người xem nào để ý. Nhưng ở phía sau máy quay, thật sự không có cơn gió nào thổi qua áo choàng của Jack. Không có Jack nào tự bước được đến đỉnh đồi. Phải có ai đó chạm vào mô hình, điều chỉnh nó, kiểm tra ánh sáng, lùi ra khỏi khung hình rồi chụp ảnh. Và họ phải làm điều đó hàng ngàn lần.

Có một vẻ đẹp độc đáo trong phương pháp đó. Nó không che giấu hoàn toàn sự hiện diện của bàn tay con người. Dù chuyển động được tạo ra một cách khéo léo, ta vẫn có thể cảm nhận rằng các nhân vật thật sự mang tính vật lý: chúng có sức nặng, có bề mặt, có những giới hạn mà máy tính không thể tự ý xóa bỏ. Chúng giống những món đồ chơi cũ trong căn phòng của một đứa trẻ cô độc — chỉ cần cho căn phòng 1 thời gian im lặng đủ lâu, ta có thể tưởng tượng rằng chúng sẽ bắt đầu cử động.

Jack Skellington có một khuôn mặt rất đơn giản: chiếc đầu hình sọ, hai hốc mắt đen và một đường miệng dài. Thế nhưng, dù không có đôi mắt theo nghĩa thông thường, Jack vẫn có thể biểu lộ sự tò mò, thất vọng, ngạc nhiên, phấn khích và cả nỗi buồn. Đó là một nghịch lý thú vị: nhân vật càng ít những chi tiết quen thuộc của con người, người xem lại càng dễ đặt cảm xúc của mình vào khoảng trống ấy.

Để tạo ra những biểu cảm khác nhau, ê-kíp không chỉ di chuyển một khuôn mặt duy nhất. Họ chế tạo nhiều phiên bản đầu và khuôn mặt của Jack, mỗi phiên bản tương ứng với một trạng thái biểu cảm hoặc hình dáng miệng khác nhau. Khi cần thay đổi cảm xúc, người làm hoạt hình sẽ thay bộ phận thích hợp rồi chụp tiếp khung hình kế tiếp. Tư liệu của Turner Classic Movies ghi nhận rằng riêng Jack đã có khoảng 700 chiếc đầu để phục vụ quá trình quay phim. 

Con số ấy nghe có vẻ kỳ quặc, nhưng nó cũng khiến ta nhìn Jack theo một cách khác. Để một bộ xương có thể mỉm cười, ê-kíp phải tạo ra hàng trăm khuôn mặt cho anh ta. Để anh ta cất tiếng hát, từng hình dáng mẫu miệng phải được thiết kế. Để cảm xúc thay đổi trên gương mặt tưởng như không thể biểu cảm, phải có ai phải đứng sau máy quay và lựa chọn chính xác khuôn mặt phù hợp.

Điều này khiến tôi nghĩ đến những con búp bê trong tủ kính cũ. Chúng ta thường nhìn chúng như những vật thể có vẻ ngoài bất động, nhưng một khi đặt chúng vào một câu chuyện, ta bắt đầu tưởng tượng những điều nằm bên trong. Một cái đầu bằng nhựa có thể trở nên cô độc. Một đôi mắt không có tròng đen có thể khiến ta cảm thấy thương xót. Và một chiếc sọ trắng với nụ cười vĩnh viễn có thể khiến ta nhận ra rằng ngay cả người luôn làm người khác sợ hãi cũng có những lúc không biết mình nên sống vì điều gì.

Jack là Vua Bí Đỏ, nhân vật được cả Halloween Town ngưỡng mộ. Anh ta giỏi làm mọi người sợ hãi, giỏi biến những trò kinh dị thành một lễ hội và biết chính xác phải làm gì mỗi khi mùa Halloween đến. Nhưng khi đã lặp lại điều ấy quá nhiều lần, niềm vui dường như không còn đủ sức giữ anh ở lại. Jack không thiếu khả năng; anh thiếu một điều gì đó khiến khả năng ấy trở nên có ý nghĩa.

Christmas Town xuất hiện trước mặt Jack như một thế giới thần tiên mà chỉ có thể xuất hiện trong những giấc mơ đẹp nhất. Ở đó, tuyết phủ lên những mái nhà, ánh đèn nhiều màu rực rỡ trong đêm và mọi thứ dường như được tạo ra để đem lại niềm vui. Jack bị thu hút, mê hoặc. Anh muốn biết Giáng sinh là gì, muốn mang tinh thần ấy trở về thị trấn của mình và muốn mang một làn gió mới lạ hơn những gì anh đã làm suốt bao năm.

Nhưng Jack chỉ hiểu Giáng sinh qua những gì anh nhìn thấy. Anh không thực sự hiểu cảm giác ấm áp đằng sau những món quà, sự dịu dàng trong những hành động nhỏ hay niềm vui của việc đem lại hạnh phúc cho người khác. Vì thế, khi cố gắng biến Giáng sinh thành phiên bản của riêng mình, Jack tạo ra một lễ hội vừa kỳ quái vừa đáng sợ. Những món quà của anh có thể khiến trẻ em kinh hãi; những sinh vật vốn quen làm người khác giật mình lại trở thành những người giao quà đầy nhiệt tình.

Sự hài hước của bộ phim nằm ở khoảng cách giữa ý định và kết quả. Jack chân thành, nhưng anh không hiểu hết điều mình đang cố gắng làm. Anh muốn mang đến niềm vui, song lại dùng ngôn ngữ của bóng tối để diễn đạt nó.

Và đó cũng là điều khiến câu chuyện dịu dàng hơn vẻ ngoài của nó. Jack không phải một kẻ xấu muốn phá hỏng Giáng sinh. Anh là một người đang tìm kiếm điều mới mẻ, nhưng chưa biết cách bước vào thế giới ấy mà không mang theo chính mình.

Có lẽ nhiều người trong chúng ta cũng từng trải qua cảm giác đó. Ta có thể mệt mỏi với công việc mình từng yêu thích, với những vai trò đã quen thuộc, hay với hình ảnh mà người khác luôn mong đợi ở mình. Ta muốn thử một điều khác, trở thành một người khác, sống trong một thế giới khác. Nhưng đôi khi, ta mang theo những thói quen cũ và nhận ra rằng thay đổi môi trường không có nghĩa là lập tức hiểu được cuộc sống mới.

Jack phải học điều đó theo cách của riêng mình. Và bộ phim không chế giễu mong muốn thay đổi của anh. Nó để anh mắc sai lầm, để anh thất vọng, rồi cuối cùng trở về với điều anh thực sự hiểu rõ — không phải vì thế giới bên ngoài không đáng để khám phá, mà vì anh cần hiểu mình trước khi có thể trở thành một phần của nó.

Nếu Jack là nhân vật luôn muốn bước ra khỏi thế giới của mình, Sally lại là người sống trong thế giới ấy nhưng luôn tìm cách thoát khỏi sự kiểm soát của người khác. Cô là một con búp bê được tạo ra bởi bác sĩ Finkelstein, cơ thể có thể bị tháo rời rồi khâu lại. Bề ngoài của Sally gợi cảm giác mong manh, nhưng cô có khả năng quan sát và suy nghĩ độc lập. Cô thường nhận ra nguy hiểm trước Jack, dù những lời cảnh báo của mình không ai chịu lắng nghe.

Sally không phải người có thể dễ dàng ngăn Jack lại. Cô chỉ có thể nhìn anh đi xa hơn vào một kế hoạch mà cô biết sẽ gặp rắc rối. Có điều gì đó rất buồn trong vị trí ấy: hiểu một người không đồng nghĩa là người đó cũng hiểu mình.

Nhưng nhân vật Sally xuất hiện không chỉ để cảnh báo Jack. Cô cũng có những mong muốn riêng, những khoảnh khắc do dự và một đời sống nội tâm không hoàn toàn phụ thuộc vào anh. Cô bước đi trong một thế giới đầy những đường nét nhọn, những chiếc bóng dài và các sinh vật kỳ dị, nhưng lại mang một sự dịu dàng mà nhiều nhân vật khác không có.

Trong một bộ phim mà phần lớn nhân vật thể hiện cảm xúc bằng những hành động phóng đại, Sally đem đến một nhịp điệu khác. Cô không cần phải trở thành người mạnh mẽ nhất hay người thông minh nhất. Cô chỉ cần đủ kiên nhẫn để quan sát, đủ can đảm để hành động khi cần và đủ dịu dàng để không đánh mất mình trong những hỗn loạn xung quanh.

Có lẽ vì vậy mà Sally khiến thế giới của The Nightmare Before Christmas bớt lạnh lẽo. Cô giống một mảnh vải mềm được khâu vào bộ quần áo cũ: không làm nó trở nên hoàn hảo, nhưng khiến nó có thể được yêu thương.

Để tạo ra vẻ đẹp kỳ quặc ấy, đoàn làm phim đã phải xây dựng một thế giới vật lý với quy mô rất lớn. Theo Turner Classic Movies, quá trình sản xuất có hơn 120 nghệ sĩ, nhiều trường quay thu nhỏ và hàng loạt bản sao của các nhân vật để các nhóm hoạt hình có thể làm việc trên nhiều cảnh cùng lúc. Các chuyển động máy quay cũng được lập trình và điều khiển bằng thiết bị chuyên dụng, thay vì chỉ đặt máy quay cố định trước mô hình.

Điều đáng chú ý là ê-kíp không xem những mô hình ấy như đồ chơi cần được chụp lại. Họ muốn quay chúng như thể đang quay một bộ phim người đóng. Ánh sáng được bố trí để tạo ra tâm trạng; góc máy được lựa chọn để tăng cảm giác kịch tính; sương mù, lửa, tuyết và những lớp bóng tối được đưa vào khung hình để thế giới thu nhỏ có chiều sâu và bầu không khí riêng. Đạo diễn hình ảnh Pete Kozachik từng mô tả cách tiếp cận này trong bài viết hậu trường đăng trên American Cinematographer.

Nhờ vậy, Halloween Town không giống một sân khấu đồ chơi được chiếu sáng đều đặn. Nó có những góc tối dường như không bao giờ được ánh sáng chạm tới, những ngôi nhà nghiêng ngả như sắp đổ, những con đường uốn cong và những khoảng không khiến người xem không biết điều gì đang chờ ở cuối khung hình. Các hình khối Gothic của Deane Taylor, kết hợp với ánh sáng tương phản mạnh, tạo nên một thế giới vừa giống tranh minh họa trong sách truyện cũ, vừa giống giấc mơ mà người ta có thể gặp sau một đêm sốt.

Và vì mọi thứ đều được dựng thành vật thể thực, những giới hạn của mô hình cũng trở thành một phần của vẻ đẹp. Một căn nhà không thể tự thay đổi hình dạng theo ý muốn. Một nhân vật không thể quay đầu nếu người làm hoạt hình chưa điều chỉnh nó. Máy quay không thể bay xuyên qua một bức tường chỉ vì câu chuyện muốn như vậy. Mỗi chuyển động đều cần được lên kế hoạch, thử nghiệm và thực hiện.

Có lẽ chính những giới hạn ấy đã buộc ê-kíp phải tìm ra những giải pháp sáng tạo. Thay vì dựa vào khả năng vô tận của công nghệ, họ phải suy nghĩ như những người làm sân khấu, nhiếp ảnh gia, nhà điêu khắc và họa sĩ cùng lúc. Một khung hình không chỉ là kết quả của hoạt hình; nó là sự phối hợp của ánh sáng, chất liệu, bố cục, chuyển động và hàng loạt quyết định nhỏ mà khán giả sẽ không bao giờ nhìn thấy trực tiếp.

Bộ phim hoàn thành sau nhiều năm lao động. Những người xem nó trong rạp chỉ cần hơn một giờ để đi qua Halloween Town, Christmas Town và trở lại thế giới quen thuộc. Nhưng với những người tạo ra nó, mỗi phút trên màn ảnh là kết quả của rất nhiều ngày làm việc.

Điều kỳ lạ là công sức ấy không khiến bộ phim trở nên cứng nhắc. Trái lại, nó tạo ra cảm giác sống động mà đôi khi hình ảnh hoàn hảo lại khó có được. Jack không chuyển động như một nhân vật được tạo ra để phô diễn kỹ thuật. Anh chuyển động như một sinh vật đang cố tìm ra cách tồn tại trong cơ thể lòng thòng, vụng về và có phần hơi mắc cười của mình.

Khi nhắc đến The Nightmare Before Christmas, người ta thường nghĩ ngay đến Tim Burton. Điều đó dễ hiểu: ý tưởng ban đầu, thiết kế nhân vật và bầu không khí Gothic của bộ phim mang dấu ấn rất rõ của ông. Nhưng người trực tiếp đạo diễn phim là Henry Selick, một nghệ sĩ có tình yêu sâu sắc với hoạt hình stop-motion.

Burton đã phát triển ý tưởng về câu chuyện từ trước khi bộ phim được thực hiện. Dự án từng được hình dung như một chương trình truyền hình đặc biệt, nhưng mãi sau này mới được mở rộng thành phim dài. Khi dự án thực sự được triển khai, Burton đang bận với Batman Returns, nên Selick đảm nhận việc đạo diễn và đưa thế giới ấy lên màn ảnh. Trong cuộc phỏng vấn với Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh nhân dịp kỷ niệm 30 năm bộ phim, Selick nhấn mạnh vai trò của Burton trong ý tưởng và thiết kế, đồng thời kể lại việc mình được trao cơ hội biến những bản vẽ ấy thành một bộ phim hoàn chỉnh. 

Sự phân chia ấy rất đáng chú ý. Burton đem đến một thế giới có hình dáng như bước ra từ trí tưởng tượng của một người luôn cảm thấy hơi xa lạ với những khuôn mẫu thông thường. Selick, cùng ê-kíp, biến thế giới ấy thành những bối cảnh có thể chiếu sáng, những con rối có thể cử động và những cảnh quay có thể kể chuyện bằng ngôn ngữ điện ảnh.

Nếu chỉ có ý tưởng và thiết kế, Halloween Town có thể vẫn nằm trên giấy. Nếu chỉ có kỹ thuật stop-motion, những con rối có thể chuyển động mà không có linh hồn. Bộ phim cần cả hai: một trí tưởng tượng đủ khác thường để tạo ra thế giới ấy, và một đội ngũ đủ kiên nhẫn để khiến nó tồn tại.

Nhạc của Danny Elfman cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên linh hồn của phim. Những giai điệu vừa như nhạc kịch, vừa mang âm hưởng của một lễ hội ma quái, cho phép nhân vật bộc lộ những điều mà lời thoại thông thường khó diễn tả. Jack không chỉ hát vì bộ phim cần những bài hát. Anh hát vì có những cảm xúc chỉ có thể thoát ra khỏi mình bằng âm nhạc.

Trong thế giới này, cái chết không ngăn nhân vật nhảy múa, bóng tối không ngăn họ mơ ước, và những thứ đáng sợ nhất đôi khi lại là những thứ chân thành nhất. Đó là một nghịch lý rất Burton, nhưng cũng là một thành tựu tập thể của những người đã dành nhiều năm để tạo ra từng giây chuyển động.

The Nightmare Before Christmas ra mắt tại Mỹ vào tháng 10 năm 1993. Bộ phim nhận được sự đón nhận tích cực và trở thành một thành công phòng vé, nhưng hành trình của nó không giống một cơn sốt bùng nổ tức thì như những thương hiệu điện ảnh lớn nhất.

Theo Box Office Mojo, đợt phát hành ban đầu thu về khoảng 50 triệu USD trên toàn cầu. Qua nhiều lần chiếu lại ở các thị trường khác nhau, tổng doanh thu phòng vé tích lũy của phim đã đạt khoảng 108,8 triệu USD theo dữ liệu được ghi nhận hiện nay. Con số này bao gồm cả những lần tái phát hành sau đó, chứ không chỉ riêng năm 1993. 

Điều đáng chú ý không chỉ là số tiền, mà là cách bộ phim tiếp tục kiếm được doanh thu sau khi đã rời khỏi đợt phát hành đầu tiên. Nhiều tác phẩm điện ảnh có thể tạo ra doanh thu lớn rồi dần biến mất khỏi ký ức đại chúng. Với The Nightmare Before Christmas, câu chuyện lại diễn ra theo chiều ngược lại. Bộ phim tiếp tục được đưa trở lại rạp, được khán giả mới khám phá và dần hình thành một vị trí riêng trong văn hóa đại chúng.

Đó là kiểu thành công khó đo bằng một cuối tuần mở màn. Bộ phim không chỉ bán vé; nó tạo ra một thói quen. Người xem bắt đầu tìm đến Jack Skellington mỗi khi mùa Halloween trở lại. Một số khác lại xem phim vào dịp Giáng sinh. Có người yêu thích phần hình ảnh, có người nhớ những bài hát của Danny Elfman, và cũng có người tìm thấy chính mình trong một nhân vật luôn cảm thấy mình chưa hoàn toàn thuộc về nơi đang sống. Bộ phim dần có đời sống riêng bên ngoài rạp chiếu. Và khi một tác phẩm đã trở thành một phần của thói quen văn hóa, mỗi lần phát hành lại không còn đơn thuần là cơ hội để bán thêm vé. Nó giống một lời hẹn với những người đã yêu mến thế giới ấy.

Năm 2023, The Nightmare Before Christmas kỷ niệm 30 năm ra mắt bằng một đợt phát hành lại tại rạp. Disney đồng thời giới thiệu bản chuyển đổi 4K mới được phục chế từ các thành phần phim gốc được lưu trữ trong kho tư liệu của hãng. Ba mươi năm là khoảng thời gian đủ dài để một bộ phim trở thành ký ức của nhiều thế hệ. Những khán giả từng xem Jack khi còn nhỏ giờ có thể đưa con mình đến rạp. Những người chỉ biết đến nhân vật qua sản phẩm lưu niệm có cơ hội khám phá câu chuyện nguyên bản trên màn ảnh lớn.

Và điều đáng ngạc nhiên là khán giả vẫn sẵn sàng mua vé. Theo Box Office Mojo, đợt phát hành kỷ niệm 30 năm thu về khoảng 10,4 triệu USD trên toàn cầu. Riêng tại thị trường nội địa Mỹ, phim thu về hơn 10,2 triệu USD; tuần mở màn đạt khoảng 4,3 triệu USD. Đây không phải doanh thu của một phim mới được quảng bá như sự kiện bom tấn. Đó là doanh thu của một tác phẩm đã tồn tại ba thập kỷ, được khán giả biết đến rộng rãi và đã có thể xem tại nhà. Nhưng hàng nghìn người vẫn muốn trải nghiệm nó tại rạp, trong một dịp đặc biệt.

Cùng năm đó, The Nightmare Before Christmas được đưa vào National Film Registry của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ, danh sách các bộ phim được lựa chọn để bảo tồn vì giá trị văn hóa, lịch sử hoặc thẩm mỹ. Đây là một sự công nhận khác hẳn thành công thương mại. Doanh thu cho thấy khán giả sẵn sàng trả tiền để xem phim; việc được chọn bảo tồn cho thấy tác phẩm đã được nhìn nhận như một phần có ý nghĩa của di sản điện ảnh Mỹ.

Với một bộ phim từng bị xem là quá khác thường để dễ dàng xếp vào hình ảnh Disney truyền thống, đó là một hành trình đáng chú ý.