Khi làm lãnh đạo trong công ty Nhật nhiều cấp dưới người Nhật của tôi cũng không thật sự hiểu công ty Nhật là một chuyện khá lạ tôi nhận ra. Nghe hơi tào lao. Người Nhật mà không hiểu công ty Nhật là sao?
Nhưng càng đi làm lâu tôi càng hiểu rõ, sống trong một thứ và hiểu được cách nó vận hành là hai chuyện rất ư là khác nhau.
Người Nhật lớn lên trong công ty Nhật giống như cá sống trong nước, biết bơi, biết né dòng chảy xiết, biết luôn khúc nào nguy hiểm, biết khi nào nên im lặng, biết ai là người có quyền lực thật, biết cuộc họp kết thúc rồi chưa chắc chuyện đã xong, và chắc chắn biết câu “chúng tôi sẽ xem xét thêm” nhiều khi không phải là xem xét gì nữa, mà là một lời từ chối được nói lại cho lịch sự.
Nhưng nếu hỏi vì sao mọi thứ lại vận hành như vậy, vì sao phải báo trước, vì sao phải giữ mặt mũi cho người khác, vì sao một quyết định nhỏ đôi khi phải đi một vòng trái đất rất là dài, thì không phải ai cũng giải thích được cho tường tận.
Công ty Nhật cũng vậy. Nhiều người sống trong đó rất lâu, nhưng chỉ hiểu bằng bản năng. Họ biết phải làm sao để sống sót, nhưng chưa chắc hiểu vì sao người này được nâng đỡ lên, người kia bị kìm hãm lại, người này được giao quyền, người kia làm rất giỏi mà vẫn đứng yên một chỗ ngày này năm tháng nọ.
Đây là chỗ rất nhiều người nước ngoài hiểu sai công ty Nhật. Họ tưởng chỉ cần chăm chỉ, đúng giờ, làm tốt chuyên môn, nói tiếng Nhật ổn là sẽ có cơ hội đi lên. Không hẳn.
Ở công ty Nhật, làm tốt việc chỉ mới là điều kiện để người ta bớt phàn nàn về bạn. Còn muốn được giao trọng trách, bạn phải làm được một chuyện khó hơn nhiều: làm cho người khác bớt bất an khi đặt rủi ro vào tay bạn.
Đây là điều tôi từng nói với nhiều nhân viên: muốn thăng tiến thật sự trong công ty Nhật, thường phải đi qua 4 tầng rất âm thầm lặng lẽ.
Tầng đầu tiên là em phải làm tốt việc của mình.
Đây là tầng căn bản nhất. Giao gì thì làm ơn làm đó, không làm trễ, chất lượng duy trì mức ổn ổn, ít lỗi, không phải sửa tới sửa lui quá nhiều là được.
Nhưng nói thẳng, tầng này chưa có gì ghê gớm. Ở công ty Nhật, làm tốt việc cá nhân chỉ mới chứng minh một điều: bạn là một nhân viên ổn và dùng được, chứ chưa phải người có thể giao thêm cái gì quan trọng.
Tầng 2 là làm tốt việc của mình mà không để ai phải nhắc nhiều, không để ai phải lải nhải bên tai bạn mỗi ngày.
Đây là lúc cấp trên bắt đầu bớt mệt mỏi, bớt nhức đầu vì bạn. Bạn đã hòm hòm biết việc nào cần báo sớm, việc nào cần hỏi trước, việc nào không được tự ý quyết định bậy bạ.
Bạn không biến sự im lặng hay gọi là hướng nội của mình thành rủi ro phiền phức cho người khác. Bạn không đợi tới khi chuyện nổ tanh bành rồi mới nói. Ở tầng này, giá trị của bạn không chỉ nằm ở kết quả, mà nằm ở cảm giác yên tâm bạn tạo ra cho người giao việc cho bạn.
Và hầu hết mấy ông tưởng lầm lì là hay thường đứt gánh chỗ này. Tôi rất sợ mấy ông nhân viên như cục đất, nói gì cũng phản ứng rất chậm, xúc giác kiểu tê giác, khen cũng không vui, chửi cũng không buồn. Vì trong công ty Nhật, im lặng không phải lúc nào cũng là điềm tĩnh. Nhiều khi im lặng là để người khác phải tự đoán mò mấy cái rủi ro giùm bạn. Mà một khi cấp trên phải đoán quá nhiều, họ sẽ không giao cái gì lớn cho bạn đâu.
Tầng 3 là làm cho việc của nhóm trơn tru hơn.
Đây là tầng bắt đầu phân biệt người giỏi cá nhân và người có tố chất quản lý, cũng là tầng tôi có nhiều ký ức của sự nghiệp, vì khi leo lên đây, tôi đã thăng tiến nhanh chóng nhờ sự tinh tế bẩm sinh.
Bạn không chỉ làm phần mình cho xong, mà còn thấy được chỗ nào trong nhóm đang tắc nghẽn, ai đang thiếu thông tin, ai dễ hiểu sai, việc nào có thể gây lỗi dây chuyền liên đới, phòng ban nào cần được báo trước. Bạn bắt đầu biết làm cho người khác phối hợp dễ hơn. Nói đơn giản, có bạn trong nhóm thì nhóm ít hỗn loạn hơn, ít hiểu lầm hơn, ít phải gấp gáp chữa cháy hơn.
Đây là tầng rất nhiều người giỏi bị kẹt, vì họ chỉ muốn chứng minh mình xuất sắc, chứ chưa học cách làm cho cả nhóm tập thể được tốt lên. Nói hơi phũ một chút, nhiều người rất giỏi nhưng làm chung rất mệt. Việc của họ thì xong, nhưng sau lưng họ là một đống hiểu lầm, tự ái, thiếu thông tin, phòng ban khác khó chịu, cấp trên phải đi dọn bãi chiến trường. Người kiểu đó có thể được khen giỏi, nhưng khó được giao cho cái gì quan trọng hơn nữa.
Tầng 4 là gánh được rủi ro thay cho cấp trên.
Đây mới là cửa vào đường quản lý thật sự. Giao cho bạn một mảng riêng, cấp trên không phải canh từng chút. Khi có vấn đề, bạn báo đúng lúc, đúng nơi. Có xung đột, bạn không làm quá lên cho nó nổ lớn hơn. Có lỗi, bạn biết khoanh vùng, xử lý, nhận phần trách nhiệm cần nhận, rồi đưa phương án giải quyết. Có người dưới làm sai, bạn không lập tức đẩy họ ra làm bia đỡ đạn. Có khách hàng khó chịu, bạn không để cấp trên bị bất ngờ. Có quyết định nhạy cảm, bạn hiểu ai cần được thông qua trước, ai cần được giữ thể diện, ai cần được kéo vào cuộc sớm thì tốt.
Từ tầng 4 trở đi mới là con đường quản lý thật.
Còn trước đó, nhiều khi bạn chỉ là một người làm việc tốt. Khác biệt nằm ở đây: người làm việc tốt tạo ra kết quả, còn người quản lý được tạo ra sự yên tâm. Người làm việc tốt xử lý phần việc của mình, còn người quản lý được hấp thụ bớt áp lực cho người khác, thì cấp trên mới giảm tải, và vai trò của bạn mới bắt đầu xuất hiện rõ hơn. Nói thật, nếu tôi có một quản lý mà suốt ngày tôi phải kè kè bên cạnh, tôi thà không có quản lý cấp dưới còn hơn.
Người làm việc tốt cần được công nhận, còn người quản lý được phải khiến cấp trên tin rằng, nếu giao một vùng rủi ro cho người này, mọi thứ sẽ không đổ bể. Bởi vậy trong công ty Nhật, nếu chỉ chăm chăm chứng minh tôi giỏi, tôi đúng, tôi làm nhanh, tôi chuyên môn tốt, rất dễ kẹt ở tầng chuyên viên.
Giỏi đó, nhưng khó giao người cho quản. Siêu đó, nhưng khó giao quyền hạn. Làm hiệu quả đó, nhưng cấp trên vẫn phải canh me mấy cái cảm xúc, cách nói, báo cáo, canh quan hệ với phòng ban khác, canh xem bạn có làm ai mất mặt không. Mà một khi cấp trên vẫn phải canh chừng bạn, thì trong mắt họ, bạn chưa phải người thật sự có ích gì lắm.
Nói hơi đau nhưng thật: ở công ty Nhật, người được thăng tiến không nhất thiết là người làm cấp trên ấn tượng nhất, mà là người làm cấp trên ít bất an nhất. Vì càng lên cao, công ty không chỉ giao cho bạn việc. Họ giao cho bạn con người, thông tin, quan hệ, thể diện, rủi ro và một phần sự ổn định của tổ chức.
Nếu bạn chỉ gánh được công việc, bạn là người giỏi. Nếu bạn gánh được cả sự bất ổn xung quanh việc đó, bạn mới bắt đầu có dáng của người được giao quyền lực.
- Lữ Minh Trí