Xóm Củi – một góc Sài Gòn bên dòng nước năm 1867
Nhìn bức ảnh này, người ta dễ bị cuốn vào một Sài Gòn rất khác: không có đại lộ, không có nhà phố san sát, không xe cộ ồn ào. Trước mắt là một vùng sông nước với ghe thuyền, những căn nhà mái lá, những đống vật liệu chất bên bờ và con đường đất chạy dọc theo mé nước. Hai người dân Nam Kỳ đứng giữa khung cảnh bình dị ấy, như vô tình để lại cho chúng ta một khoảnh khắc của Sài Gòn cách đây hơn một thế kỷ rưỡi.
Bức ảnh được ghi nhận là của John Thomson, nhà nhiếp ảnh và nhà thám hiểm người Scotland, chụp tại Sài Gòn – Nam Kỳ năm 1867. Bản gốc là một âm bản kính kỹ thuật collodion ướt, hiện thuộc Wellcome Collection, mã lưu trữ 19904i, L0056139. Điều đáng lưu ý: hồ sơ lưu trữ gốc chỉ ghi địa điểm là “Saigon, Cochin China”, chứ không xác nhận trực tiếp đây là Xóm Củi. Vì vậy, gọi đây là “một góc Xóm Củi” nên hiểu là một nhận định dựa trên đối chiếu địa lý, chứ chưa phải kết luận tuyệt đối của hồ sơ ảnh. (Wikimedia Commons)
Xóm Củi không phải là một địa danh mới xuất hiện dưới thời Pháp
Lịch sử khu vực này đã có từ rất lâu trước khi người Pháp chiếm Sài Gòn.
Trên bản đồ Gia Định năm 1815 của Trần Văn Học, khu vực tương ứng với rạch Xóm Củi ngày nay được nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân đối chiếu với địa danh “Bến Uẩn rạch”. Bản đồ ấy cho thấy vùng phía tây – nam Gia Định khi đó đã có một hệ thống sông rạch, bến nước và địa danh khá phong phú. (Google Sites)
Điều này rất quan trọng, bởi nó cho thấy vùng Xóm Củi không phải đến thời Pháp mới hình thành. Nó nằm trong không gian giao thương đường thủy của Gia Định – Chợ Lớn từ trước thế kỷ XIX.
Đến năm 1861, tư liệu Lịch sử Việt Nam của Viện Sử học còn ghi nhận rõ địa danh “xóm Củi (Chợ Lớn)” trong những sự kiện của cuộc kháng chiến chống quân Pháp. Như vậy, tên gọi Xóm Củi ít nhất đã được sử dụng trong đời sống và địa lý khu vực vào giữa thế kỷ XIX. (Scribd)
Vì sao nơi đây gọi là Xóm Củi?
Cái tên nghe rất dân dã, nhưng lại phản ánh đúng đặc điểm sinh hoạt của vùng đất.
Xóm Củi nằm trong không gian sông nước phía nam Chợ Lớn, nơi ghe thuyền có thể đưa hàng hóa từ các vùng miền Tây về. Đường thủy khi ấy chính là “đường giao thông” quan trọng nhất của Nam Kỳ.
Nhìn vào bức ảnh, ta có thể hiểu phần nào đời sống ấy: ghe nằm sát bờ, nhà cửa dựng theo mé nước, đường đi chạy men theo kênh rạch. Đây chính là kiểu không gian đã tạo nên diện mạo đặc trưng của vùng Chợ Lớn xưa.
Về sau, khu vực kênh Tàu Hủ – Bến Bình Đông – rạch Ụ Cây – Xóm Củi trở thành một mạng lưới giao thương đường thủy quan trọng của Chợ Lớn. Hàng hóa từ các vùng sản xuất phía Tây theo ghe thuyền đổ về, rồi từ đây phân phối vào đô thị. Các tư liệu về bản đồ Sài Gòn cũng cho thấy hệ thống kênh rạch phía nam thành phố đã giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong giao thông và buôn bán. (Báo Thanh Niên)
Một Sài Gòn chưa có dáng dấp đô thị hiện đại
Điều thú vị nhất của bức ảnh không chỉ nằm ở hai người đứng phía trước, mà nằm ở toàn bộ không gian phía sau họ.
Đó là một Sài Gòn mà nhà cửa còn thấp, phần lớn là vật liệu dân dã; đường sá còn là đường đất; ghe thuyền len lỏi giữa những con rạch; đời sống của cư dân gắn chặt với nước.
Chỉ vài chục năm sau, khu vực Chợ Lớn sẽ ngày càng trở thành một trung tâm thương mại lớn, với những kho hàng, nhà máy, chành lúa, bến ghe và phố xá đông đúc. Nhưng trong bức ảnh năm 1867 này, ta vẫn còn nhìn thấy một Chợ Lớn đang ở buổi đầu chuyển mình.
Và có lẽ đó chính là giá trị quý nhất của những tấm ảnh cổ như thế này.
Sử sách cho chúng ta biết tên đất, tên người, những trận đánh và những biến cố. Còn một bức ảnh như của John Thomson lại cho chúng ta thấy người xưa đã sống như thế nào.
Một con rạch.
Một con đường đất.
Một mái nhà lá.
Một chiếc ghe bên bờ.
Hai người dân đi giữa buổi chiều.
Tất cả những thứ tưởng như bình thường ấy, hôm nay đã trở thành những mảnh ký ức bằng hình ảnh của Sài Gòn – Chợ Lớn hơn 150 năm trước.
Ảnh: John Thomson, 1867 – Wellcome Collection, Ref. 19904i, L0056139. Ảnh đã được chuyển màu. Hồ sơ gốc xác định địa điểm là Saigon, Cochinchina; việc quy định chính xác vị trí là Xóm Củi cần được xem là nhận định dựa trên đối chiếu địa lý, không phải chú thích nguyên bản của Wellcome. (Wikimedia Commons).
Nguồn tấm hình: Nét xưa