Ai học lịch sử kiến trúc đều phải biết 3 "order", hay 3 thức cổ điển Hy Lạp: Doric, Ionic, Corinthian.
Thuật ngữ "order" trong tiếng Anh, "ordre" của tiếng Pháp bắt nguồn từ từ "ordo" trong tiếng Latinh. Tuy nhiên, trong thời kỳ cổ đại, thuật ngữ này hoàn toàn chưa được sử dụng để gọi tên các phong cách kiến trúc.
Ban đầu, kiến trúc sư lý luận vĩ đại thời La Mã là Vitruvius không dùng từ "order". Thay vào đó, ông sử dụng thuật ngữ "genus" (số nhiều là "genera") để phân loại các hệ thống kiến trúc này. Trong tiếng Latinh, "genus" mang ý nghĩa là nguồn gốc, chủng tộc, hoặc loài (origin, race, species). Việc Vitruvius sử dụng từ "genus" chỉ ra một mối quan hệ linh hoạt hơn giữa các bộ phận cấu thành đối với tổng thể; mỗi hệ thống kiến trúc không bị quy định bằng các công thức cứng nhắc mà được xác định thông qua các đặc điểm của "gia đình", "họ" của nó.
Xuyên suốt dòng lịch sử, các nhà lý luận kiến trúc truyền thống vẫn kế thừa cách gọi này của Vitruvius. Ví dụ, Sebastiano Serlio lặp lại nguyên văn văn bản của Vitruvius khi sử dụng từ "generatione" (1537), hay vào thế kỷ 17, Claude Perrault đã dùng từ "espèces".
Đến đầu thế kỷ 16, thuật ngữ "ordo" mới lần đầu tiên được áp dụng vào trong lĩnh vực kiến trúc. Danh họa và kiến trúc sư thời Phục hưng Raphael được cho là người đã tiếp tục áp dụng thuật ngữ "ordo" để gọi tên các phong cách kiến trúc mà Vitruvius đã định nghĩa trước đó.
Sự chuyển dịch từ "genus" sang "ordo" không đơn thuần là sự thay đổi về ngôn từ, mà phản ánh một sự chuyển biến sâu sắc trong tư duy triết học và thẩm mỹ của thời kỳ Phục hưng. Các kiến trúc sư thời kỳ này, đặc biệt là dưới sự tác động của Nhà Thờ, khao khát tìm kiếm "những chân lý tuyệt đối hoặc vĩnh cửu phản ánh thần thánh".
Họ tin tưởng sâu sắc rằng con người là hình ảnh của Chúa. Bằng cách gán ghép tỷ lệ hình dáng của các cột kiến trúc với các bộ phận của cơ thể người, các kiến trúc sư thời Phục hưng đã tự tạo ra cho mình một hệ thống chặt chẽ và cứng nhắc hơn nhiều. "Ordo" ra đời như một sự khẳng định về tính quy chuẩn, tuyệt đối và tính toán học của nghệ thuật xây dựng.
Trong lý luận kiến trúc hiện đại, sự thay đổi thuật ngữ này cũng đã tạo ra những điểm cần phải làm rõ. Các học giả Alexander Tzonis và Liane Lefaivre khẳng định rằng việc sử dụng từ "orders" là "một thuật ngữ gây hiểu lầm (orders is a misleading term). Nó ám chỉ rằng chỉ có một phương tiện duy nhất để tạo ra trật tự cho một tòa nhà, chỉ có một nguyên tắc duy nhất hoạt động trong thi pháp kiến trúc cổ điển".
Thực tế, "order" chỉ là một phần trong một bộ ba nguyên tắc làm nên thi pháp cấu thành trật tự của kiến trúc cổ điển:
- Taxis (khung phân chia/bố cục không gian).Taxis thiết lập các phân khu trong không gian để giới hạn vị trí đặt các yếu tố kiến trúc
- Genera (các yếu tố/chi tiết kiến trúc), là những cá thể (như cột, dầm, trán tường) lấp đầy vào các không gian đã được Taxis phân chia.
- Symmetry (các mối quan hệ/tỷ lệ), là cách thức để ta đặt các genera vào taxis đã thiết lập trước.
Bởi vậy, Tzonis và Lefaivre cho rằng nên quay trở lại sử dụng thuật ngữ nguyên thủy là "genera" để hiểu đúng bản chất linh hoạt và chức năng thực sự của các thức cột, thay vì bó hẹp chúng trong khái niệm "order" (trật tự) cứng nhắc của thời Phục hưng. "Các genera đóng vai trò đại diện cho những ý tưởng logic trừu tượng về sự xếp hạng và phân cấp". Nhờ vào thiết chế này, một tòa nhà được thiết kế nằm trong những giới hạn an toàn về tỷ lệ và cấu hình, "tránh khỏi những mâu thuẫn hình thức và không bị rơi vào tình trạng chắp vá hỗn độn".
Một trong những trích dẫn truyền cảm hứng nhất của Tzonis và Lefaivre là cách họ định nghĩa tính chất của tiêu chuẩn cổ điển. Họ không coi đây là một hệ thống mang tính áp đặt (prescriptive) mà là một hệ thống mang tính giới hạn (proscriptive), từ đó mở ra sự tự do: "... thay vì bảo chúng ta phải làm gì, chúng bảo chúng ta không được làm gì. Điều này có vẻ là một sự nhập nhằng tinh tế. Nhưng nó giải thích tại sao có vô vàn những sự sắp xếp hình thức cổ điển mới đã, đang và có lẽ sẽ tiếp tục được tạo ra từ cùng một tiêu chuẩn đó. Bằng cách giới hạn thay vì chỉ đạo, tiêu chuẩn cổ điển cho phép một mức độ tự do và sáng tạo nhất định để phản hồi lại những áp lực thay đổi nằm ngoài thế giới của hình thức)."
Từ "order" khi sang tiếng Việt từ lâu đã được các giáo sư trường Kiến trúc Sài Gòn dịch là "thức" mặc dù nó cũng có 1 nghĩa sát hơn là "trật tự" (và hàm nghĩa của nó là "chỉ đạo"). "Thức" ở đây nghĩa là kiểu, dạng thức, khuôn mẫu có quy tắc. Việc dịch "order" là "thức" cũng trở về với nghĩa nguyên sơ của thuật ngữ này: "genera" trong kiến trúc Hy Lạp, một giai đoạn lý tưởng của kiến trúc cổ điển.
(Nguồn từ Classical Architecture: The Poetics of Order, MIT Press 1992)