tanvan

tản văn hiện đại trung quốc

TẠ QUỐC TUẤN

I. Bạch Thoại Trong Tản Văn Hiện Ðại Trung Quốc

II. Sơ Lược về Sự Phát Triển của Tản Văn Trong Thế Kỷ Thứ 20

III. Các Ðặc Tính Chung Của Tản Văn Hiện Ðại Trung Quốc

IV. Các Loại Tản Văn Hiện Ðại

A. Thuyết Minh Tản Văn

B. Trữ Tình Tản Văn

1. Phúng Thứ Tản Văn

2. Sáng Tác Ðàm Tản Văn

3. Du Ký

4. Truyện Ký

V. Thành Quả

Trong các thể loại văn xuôi của Trung Quốc xưa cũng như nay, tản văn đã ảnh hưởng độc giả nhiều nhất và đã được nhiều người sử dụng nhất. Trong khi ít tiểu thuyết gia làm thơ có tài thì, ngược lại, đại đa số, nếu không thể nói là toàn thể, các thi sĩ đều có những tác phẩm tản văn được nhiều người mến chuộng, không kém gì thi ca của chính họ.

Tản văn Trung Quốc có một lịch sử rất lâu dài, hơn 2.000 năm. Sở dĩ được như vậy là vì những người viết tản văn trước thế kỷ thứ 20 tuyệt đại đa số là các văn quan nho sĩ hoặc nho sinh. Họ phải rèn luyện cách viết thể văn này ngay khi còn đi học, vì tản văn là một trong những thể loại khảo hạch trong các kỳ thi tuyển quan chức.

Tản văn bắt đầu có từ bao giờ chúng ta không rõ, chỉ biết là đến thời Xuân Thu (770-476 TCN) và Chiến Quốc (476-221 TCN) đã thịnh hành rồi. Ðiển hình là những bài tản văn trong các sách Tả Truyện, Quốc Ngữ, Chiến Quốc Sách, Luận Ngữ, Mạnh Tử, Lão Tử, Trang Tử, Mặc Tử, Liệt Tử, Quản Tử, Thương Quân Thư, Tuân Tử, Hàn Phi Tử, Lữ Thị Xuân Thu, Lễ Ký v.v...

Tuy nhiên, tản văn phát triển mạnh nhất trong thời hai nhà Ðường (618-907) và Tống (960-1280), với những bài có giá trị văn chương tuyệt hảo của Hàn Dũ (768-824), Liễu Tông Nguyên (773-819), Âu Dương Tu (1007-1072), ba cha con Tô Tuân (1009-1066), Tô Thức (tức Tô Ðông Pha, 1037-1101) và Tô Triệt (1039-1112), Vương An Thạch (1021-1086), Tăng Củng (1019-1083). Những tác phẩm của tám người này sau được Mao Khôn (1512-1601) tuyển chọn và in trong tập Ðường Tống Bát Ðại Gia Văn Sao. Từ đó nhiều tập tài liệu tương tự đã ra chào đời, nhưng đại đa số đã dựa vào tài liệu của Mao Khôn.

Trong hiện tại cũng có không ít tài liệu hoặc là tuyển in các bài tản văn của các tản văn gia Ðường và Tống với lời bình chú, như sách Bát Ðại Gia Cổ Văn Tuyển Chú Tập Bình của Lý Ðạo Anh (Quảng Tây Sư Phạm Ðại học xbx., Quế Lâm, 1996); hoặc là tuyển dịch sang ngoại ngữ, thí dụ sách Chinese Classical Prose: The Eight Masters of the T’ang-Sung Period (nhan đề Hoa ngữ: Ðường Tống Bát Ðại Gia Văn Tuyển) của Shih-sun Liu (The Chinese University Press, Hongkong, 1979), hay sách Selected Prose From the Tang and Song Dynasties (nhan đề Hoa ngữ: Ðường Tống Tản Văn Tuyển) của Zong Shi hay Tổng Sĩ (Trung Quốc Văn Học xbx và Ngoại Ngữ Giáo Học Dữ Nghiên Cứu xbx liên hợp xuất bản, Bắc Kinh, 1999).

I. Bạch Thoại Trong Tản Văn Hiện Ðại Trung Quốc

Mặt khác, trước thế kỷ thứ 20 tất cả các tác phẩm tản văn đều viết bằng văn ngôn, một thứ ngôn ngữ dùng trong các kinh sách, các tác phẩm văn học, các công văn, v.v... Bài tản văn Anh Hùng Chi Ngôn (Lời Người Anh Hùng) của La Ẩn (833-909) dưới đây là một thí dụ điển hình.

“Vật chi sở dĩ hữu thao hối giả, phòng hồ đạo dã. Cố nhân diệc nhiên.
“Phù đạo diệc nhân dã, quan lý yên, y phục yên, kỳ sở dĩ dị giả, thoái tốn chi tâm, chính liêm chi tiết, bất thường kỳ tính nhĩ.
“Thị ngọc bạch nhi thủ chi giả, tắc viết, khiên vu hàn ngạ; thị gia quốc nhi thủ chi giả, tắc viết, cứu bỉ đồ thán. Khiên ngã hàn ngạ giả, vô đắc nhi ngôn hĩ; cứu bỉ đồ thán giả, tắc nghi dĩ bách tính tâm vi tâm. Nhi Tây Lưu tắc viết: ‘Cư nghi như thị!’ Sở Tịch tắc viết: ‘Khả thủ nhi đại!” Ý bỉ vị tất vô thoái tốn chi tâm, chính liêm chi tiết, cai dĩ thị kỳ mỹ man kiêu sùng, nhiên hậu sinh kỳ mưu nhĩ.
“Vi anh hùng giả do nhược thị, huống thường nhân hồ? Thị dĩ tuấn vũ dật du, bất vị nhân sở khuy giả, tiên dã.”

Tạm dịch là:

“Vật sở dĩ có dáng vẻ che đậy là để đề phòng kẻ trộm cắp. Ðối với người cũng vậy.
“Kẻ trộm cắp cũng là người, đội mũ, đi giày, mặc quần áo, nếu có khác thì cũng chỉ là không thể trước sau giữ được lòng khiêm nhường, khí tiết liêm chính.
“Kẻ thấy ngọc ngà tơ lụa mà lấy đi thì có thể nói là bị đói rét lôi kéo; kẻ thấy quốc gia mà đoạt lấy đi thì có thể nói là để cứu dân đồ thán. Kẻ bị đói rét lôi kéo thì không có gì để nói; kẻ cứu dân đồ thán thì phải lấy thích ứng với lòng trăm họ làm tâm. Vì thế Tây Lưu(1) mới nói: “Ăn ở phải như vậy!” Sở Tịch(2) mới nói: “Có thể lấy mà thay thế!” Tôi không có ý nói là họ không có lòng khiêm nhường, khí tiết liêm chính, mà bởi vì khi họ thấy cái cao cả uy nghi vô hạn thì sinh ra có cái mưu đó.
“Là anh hùng mà hãy còn như vậy, huống hồ là thường nhân! Hiếm thấy có những tòa nhà cao ngất, những sự an nhàn du hí nào mà không làm cho người nhòm ngó.”)

Mặt khác, mặc dù hệ thống thi cử truyền thống ở Trung Quốc bị bãi bỏ năm 1905, các tản văn gia đầu thế kỷ thứ 20 nếu muốn được coi trọng vẫn phải tiếp tục viết tản văn bằng văn ngôn. Tới thập niên 1910, hai phong trào Tân Văn Hóa Vận Ðộng (khởi phát năm 1915) và Ngũ Tứ Vận Ðộng (bắt đầu ngày 4.5.1919) được phát động nhằm cải cách xã hội Trung Quốc về mọi phương diện, trong đó có việc sử dụng bạch thoại, ngôn ngữ thường dụng hằng ngày của mọi tầng lớp xã hội, trong các công văn, các giấy tờ công cũng như tư, các sách vở giáo khoa, báo chí, trong các tác phẩm văn học, v.v... Vì vậy bắt đầu từ thập niên 1920 tản văn Trung Quốc mới thực sự thoát xác và được viết bằng bạch thoại.

Thực vậy, những nhà văn, nhà thơ, như Lỗ Tấn (1881-1938), Úc Ðạt Phu (1896-1945) tuy vẫn làm thơ bằng văn ngôn, nhưng lại dùng b� th�ch thoại viết tản văn (và cả tiểu thuyết nữa). Ngay cả Tiền Chung Thư (1910-1999) cũng vậy: hầu hết các bài biên khảo, nghị luận của ông đều viết bằng văn ngôn, nhưng các bài tản văn lại viết bằng bạch thoại.

Do đó rất ít, nếu không thể nói là không có, tuyển tập tản văn thế kỷ thứ 20 nào có bài tản văn viết bằng văn ngôn, mặc dù những bài nghị luận văn chương viết bằng bạch thoại hầu như chưa có vào đầu thế kỷ thứ 20. Thí dụ tất cả 100 bài tản văn của 100 tác giả nam nữ sống trong thế kỷ thứ 20 in trong sách Bách Niên Bách Thiên Kinh Ðiển Tản Văn [1901-2000] do Vương Kiếm Băng chủ biên (Trường Giang Văn Nghệ xbx, Vũ Hán, 2002) đều viết bằng bạch thoại.
Nói như vậy không phải là không có ngoại lệ. Hai bài tản văn chính yếu hô hào dùng bạch thoại thay thế văn ngôn lại viết bằng văn ngôn. Ðó là bài Văn Học Cải Lương Sô Nghĩa (Lời Bàn Nông Cạn về Cải Cách Văn Học) của Hồ Thích (1891-1962) và Văn Học Cách Mệnh Luận (Luận về Cách Mệnh Văn Học) của Trần Ðộc Tú (1879-1942), cả hai đăng trong báo Tân Thanh Niên (do Trần Ðộc Tú lập). Sở dĩ như vậy là vì, theo nhiều nhà phê bình, những ý tưởng và đề nghị cấp tiến của Hồ Thích và Trần Ðộc Tú nếu viết bằng bạch thoại ngay thì sẽ bị coi là không có tính cách trịnh trọng, sẽ không được ai đọc.

Ðó cũng là lý do vào những thập niên đầu thế kỷ thứ 20 các bài tản văn tuy được viết bằng bạch thoại, nhưng về phương diện ngôn ngữ lại có tính cách cổ điển.
Dù sao thì việc hô hào sử dụng bạch thoại chỉ trong một vài năm đã có một ảnh hưởng sâu rộng lớn lao trong các giới. Từ đó trở đi, giống trường hợp thi ca, tản văn hoàn toàn viết bằng bạch thoại.

Ðồng thời các tản văn gia lại gặp được một sự may mắn, giúp phổ biến nhanh chóng và mạnh mẽ các tác phẩm của họ. Ðó là vào thời gian này báo chí mọc lên như nấm, đã là phương tiện đem những tác phẩm tản văn tới hang cùng ngõ tận, khiến cho những tác phẩm tản văn viết bằng bạch thoại được đọc nhiều hơn và bán cũng được nhiều hơn.

Hai tạp chí có công lớn đối với phong trào dùng bạch thoại trong văn chương là Tân Thanh Niên (đã nói ở một đoạn bên trên) và Hiện Ðại Bình Luận.

II. Sơ Lược về Sự Phát Triển của Tản Văn Trong Thế Kỷ Thứ 20

Nếu như trong 15 năm đầu tiên của thế kỷ thứ 20 đoản thiên tiểu thuyết đã ngự trị văn đàn Trung Quốc, thì từ cuối thập niên 1920, thập niên đầu tiên của việc sử dụng bạch thoại, tản văn rất được phổ biến và yêu chuộng, nhờ có nhiều tạp chí dành riêng cho thể loại tản văn ra chào đời, trong đó đáng kể là ba tờ Luận Ngữ (1932-1937), Nhân Gian Thế (1934-1935), Vũ Trụ Phong (1935-1947), do Lâm Ngư Ðường (1895-1976) lập.

Mặt khác, các nhà văn khuynh tả (nhiều người có cảm tình với Trung Quốc Cộng Sản Ðảng mới được thành lập năm 1921) đã có những tác phẩm “dấn thân” để chống lại thái độ phi chính trị và cá nhân của các tạp chí của Lâm Ngữ Ðường bằng cách cũng ra những tạp chí chuyên về tản văn như tờ Thái Bạch (1934-1935).
Tuy nhiên, dù văn đàn Trung Quốc trong thập niên 1930 đã bị các nhà văn khuynh tả thống trị, nhưng các tạp chí tản văn khuynh tả, như tờ Thái Bạch nói trên, lại đã gặp rất nhiều khó khăn trong việc thu hút độc giả. Vì vậy, trong thời gian này các bài tản văn khuynh tả thường được rải rác đăng trong vài tạp chí văn học hơn là tập trung vào những tạp chí chuyên đăng tản văn. Trang hay phụ trương đặc biệt dành riêng để đăng các bài tản văn trở thành một khuôn mẫu của nhiều tạp chí danh tiếng trong thập niên 1930 như Hiện Ðại (1932-1935), Ðông Phương Tạp Chí (1904-1948), v.v...

Các tập tản văn của một tác giả cũng chiếm hàng đầu trong hai thập niên 1920 và 1930. Chẳng hạn Lỗ Tấn (1881-1936) đã cho xuất bản hơn 10 tập tản văn của ông; nhà văn nữ Tiêu Hồng (1911-1942) cũng cho xuất bản 4 tập tản văn và 1 tập gồm vừa tản văn vừa đoản thiên tiểu thuyết, v.v...

Chúng tôi xin mở một dấu ngoặc ở đây. Sau này người ta khám phá ra rằng trong những tập tản văn của Lỗ Tấn có 12 bài tản văn thực ra là của Cù Thu Bạch (1899-1935) mà Lỗ Tấn cho in chung nhưng lại không một lời chỉ định tác giả. Ðiểm khó khăn cho người đọc là cả Lỗ Tấn lẫn Cù Thu Bạch đều dùng rất nhiều bút hiệu nên việc định tác giả rất khó. Ðành rằng trong thời gian này nhiều tác giả khuynh tả đã phải dùng bút hiệu để tránh sự kiểm duyệt của nhà cầm quyền Trung Quốc Quốc Dân Ðảng, nhưng cũng có nhiều trường hợp một tác giả dùng nhiều bút hiệu, cốt là để che giấu lý lịch của mình hầu tránh trách nhiệm về một bài tản văn hay một truyện nào, nhất là khi bài ấy, truyện ấy, nhằm chỉ trích thiên tư cá nhân. Trong khi đó Lỗ Tấn lại dùng tới ngót 200 bút hiệu, nên việc định tác giả một tác phẩm nào thật là cực kỳ khó khăn.

Sự phát triển tản văn, cũng như mọi thể loại văn học khác ở Trung Quốc, đã bị gián đoạn khi quân đội xâm lăng Nhật Bản đánh chiếm Lư Cầu Kiều (ở phía tây thành phố Bắc Kinh ngày nay) đêm ngày 7.7.1937, mở màn cho cuộc Trung-Nhật Chiến Tranh kéo dài 8 năm (Nhật Bản đầu hàng ngày 14.8.1945).
Trong thời gian này hầu hết các tác giả trứ danh đều chạy lánh nạn vào vùng hãy còn do Quốc Dân Chính Phủ kiểm soát ở tây bộ Trung Quốc hay ra ngoại quốc.
Châu Tác Nhân (1885-1969, em ruột của Lỗ Tấn Châu Thụ Nhân) và một vài tản văn gia khác tiếp tục viết và xuất bản các tác phẩm tản văn ở Bắc Kinh (thuộc tỉnh Trực Lệ, nay là tỉnh Hà Bắc) và Thượng Hải (thuộc tỉnh Giang Tô) lúc đó đã bị quân đội Nhật Bản chiếm đóng. Tuy nhiên, trọng tâm các hoạt động văn hóa chuyển sang hướng tây, tại hai địa điểm là thành phố Trùng Khánh thuộc tỉnh Tứ Xuyên, thủ đô thời chiến tranh của Quốc Dân Chính Phủ, và Diên An (nay là huyện và thành phố thuộc tỉnh Thiểm Tây), do Ðảng Cộng Sản Trung Quốc kiểm soát.

Trong thời Trung-Nhật Chiến Tranh, loại tản văn chuyên đề và giáo huấn phát triển nhanh chóng ở Diên An và Trùng Khánh. Ðó là loại tản văn vừa có tính cách hư cấu của tiểu thuyết vừa có tính cách phóng sự của báo chí và được mệnh danh là “báo cáo văn học”, một danh từ hiện nay còn được dùng ở Hoa Lục (dùng nhiều hơn) và Ðài Loan (dùng ít hơn).

Cũng trong thời gian này, năm 1942, Mao Trạch Ðông (1893-1976) bắt đầu phủ nhận loại văn chương mà ông gọi là “tạp văn”, tức là loại văn chương diễn tả tự do, vì cho nó không hợp thời vào buổi bình minh của thiên niên kỷ xã hội chủ nghĩa mới. Một thí dụ cụ thể của sự phủ nhận này là năm 1947 Mao Trạch Ðông cho hành quyết Vương Thực Vị (1906-1947), một nhà tản văn trào phúng, cựu đảng viên Trung Quốc Cộng Sản Ðảng, vì không chịu hối cải.

Cũng nên nói thêm là một số tản văn gia đã là nạn nhân chính trị chẳng những là của chế độ Cộng Sản mà còn cả của chế độ Quốc Gia nữa. Thực vậy, năm 1946, thi sĩ kiêm tản văn gia Văn Nhất Ða (1899-1946) bị một cán bộ Trung Quốc Quốc Dân Ðảng ám sát vì ông đã viết những bài tản văn phản đối chính sách của Quốc Dân Chính Phủ đối với cuộc nội chiến Quốc-Cộng.

Rồi đến khi Ðảng Cộng Sản Trung Quốc chiếm được chính quyền ở Hoa Lục (tháng 10 năm 1949) thì các tản văn gia tương đối phi chính trị, đã chạy sang Ðài Loan, theo chân Quốc Dân Chính Phủ. Những người như Lương Thực Thu (1902-1987) và Lâm Ngữ Ðường tiếp tục viết và xuất bản các tác phẩm tản văn ở đây.

Trong khi đó ở Hoa Lục, dưới sự cai trị của Ðảng Cộng Sản Trung Quốc, hầu hết mọi lãnh vực văn học đều bị chính trị hóa. Vì thế nhiều tản văn gia, như Phong Tử Khải (1898-1975) không thể nào tiếp tục viết được những bài tản văn phi chính trị như trước nữa. Kết quả là trong ba thập niên đầu tiên dưới chế độ Cộng Hòa Nhân Dân số lượng và phẩm chất các tác phẩm tản văn giảm sút quá nhiều.

Một số tản văn gia trào phúng ở Hoa Lục bất mãn với việc cấm chỉ “tạp văn” của Mao Trạch Ðông, như Ðặng Thác (1962-1966), Ngô Hàm (1909-1969), đã phải xoay sang loại phúng dụ tản văn để chỉ trích một cách gián tiếp hiện tại bằng cách châm biếm, chế giễu những hiện tượng có liên quan hay tương tự trong thời quân chủ. Khi chính phủ Cộng Hòa Nhân Dân đàn áp những nhà văn phúng dụ chính trị trong thời Văn Cách (tên gọi tắt của phong trào Vô Sản Giai Cấp Văn Hóa Ðại Cách Mệnh, 1966-1976), một số người noi gương Ðặng Thác đã tự tử, còn nhiều người khác thì bị giam cầm, tra tấn vì các quan điểm chính trị của họ.
Ba thập niên kiểm soát chính trị hà khắc của Ðảng Cộng Sản Trung Quốc đối với các tản văn gia cũng như các văn thi si khác ở Hoa Lục chỉ bắt đầu giảm bớt sau khi Mao Trạch Ðông qua đời năm 1976. Thời điểm quan trọng trong việc nới lỏng chính sách của chính phủ Cộng Hòa Nhân Dân là cuối năm 1978 khi Ðặng Tiểu Bình (1904-1997) tuyên bố một chính sách tự do nhiều hơn đối với các sáng tạo văn học và Ðảng bớt can thiệp.

Ở Ðài Loan cũng vậy. Sau khi tổng thống Tưởng Giới Thạch (1887-1975) qua đời (năm 1975), nhất là từ khi con trai ông là Tưởng Kinh Quốc (1910-1988) làm tổng thống (1978-1988), Quốc Dân Chính Phủ đã phóng thích nhiều nhà văn bất đồng chính kiến, kể cả tản văn gia Bá Dương (s. 1920). Rồi đến năm 1987, chính phủ đã bãi bỏ các sắc lệnh thiết quân luật được ban bố từ khi Quốc Dân Chính Phủ từ Hoa Lục chạy sang Ðài Loan năm 1949.
Từ đó các nhà xuất bản ở cả Hoa Lục lẫn Ðài Loan liên tục in những tập hợp tuyển các tác phẩm tản văn viết ở Hoa Lục và Ðài Loan (thí dụ tập Bách Niên Bách Thiên Kinh Ðiển Tản Văn [1901-2000] đã nói ở phần I bên trên).

III. Các Ðặc Tính Chung Của Tản Văn Hiện Ðại Trung Quốc

Trong khi các thi nhân Trung Quốc thường dùng những nhân vật khác nhau để diễn tả hay kể chuyện và các tiểu thuyết gia đã thí nghiệm các nhân vật kể chuyện khác nhau, thì trong các tác phẩm tản văn trong thế kỷ thứ 20 người kể chuyện lại chính là tác giả. Thí dụ bài Hổ Trảo (Vuốt Hổ) của nhà văn nữ Kỳ Quân (s. 1917) sau đây.

“Năm nay là năm con hổ, tôi đột nhiên nhớ đến cái vuốt hổ của tôi.
“Cách đây đúng sáu mươi năm, lúc tôi lên chín, mẹ tôi đeo một cái vuốt hổ buộc sợi dây vải màu đỏ vào cổ tôi. Tôi thấy nó khó coi và còn hơi sợ nữa nên đã giấu sau chiếc yếm vải thô, nhưng đầu nhọn chiếc vuốt hổ đôi lúc đâm vào người khiến tôi nhiều đêm gặp cơn ác mộng, nên sau tôi phải tháo ra, bỏ vào trong chiếc hộp đồ khâu của mẹ.
“Cái vuốt hổ đó làm sao mà tôi có được? Một buổi sáng rất sớm, đang lúc tôi cùng mẹ quì trên chiếc chiếu cói niệm kinh thì nghe thấy có tiếng một đám người đến trước cửa cổng đánh trống, đánh phèng, kêu lên: ‘Ðã giết được hổ! Hổ đã bị giết rồi!’ Mẹ và tôi chạy vội ra ngoài xem, thấy có vài thanh niên làng vạm vỡ khiêng một tấm ván, bên trên là một con thú rừng lông vàng vằn đen, lớn hơn con chó một chút, đặt xuống sân lớn nhà tôi. Ðây nhất định phải là con hổ. Nó nằm im không nhúc nhích, mắt nhắm chặt, máu từ dưới bụng ri rỉ nhỏ giọt xuống mặt đất. Nó đã bị giết chết.
“Mẹ luôn miệng niệm A-di-đà Phật. Tôi không dám nhìn lâu, quay đầu chạy vào trong nhà. Tôi nghe thấy tiếng một thanh niên làng nói với mẹ: ‘Bà có muốn mua thịt hổ không? Ăn vào mùa đông không sợ bị lạnh!’ Mẹ nói: ‘Không muốn. Các người hãy đi ngay đi. Tội chết đấy.’ Anh chàng thanh niên hỏi: ‘Tội gì? Hổ rất độc ác, ăn thịt người đấy.’ Mẹ nói: ‘Nếu các người không đi làm hại nó thì nó đâu có ăn thịt các người.’ Anh chàng thanh niên làng lại nói. ‘Thưa bà, bà quá từ bi. Ðến người cũng không ai tốt như vậy, chứ đừng nói đến súc sinh.’ Mẹ tôi nổi giận nói: ‘Các người khiêng hổ đi và chùi sạch máu ở dưới đất nhà tôi. Mới sáng tinh mơ mà đã khiêng lại hổ con bị giết chết. Hổ mẹ sẽ không để yên các người đâu.’ Anh chàng thanh niên cả cười, nói: ‘Hổ mẹ mà đến cũng sẽ bị giết chết. Da hổ, xương hổ đều rất đắt tiền!’ Mẹ không muốn nghe họ nữa, bỏ đi vào trong nhà.
“Mẹ quì trước tượng Phật, chắp tay nhắm mắt niệm kinh vãng sinh, cứ niệm đi niệm lại mãi. Tôi trong lòng cũng nghĩ mãi tới con hổ con mắt nhắm chặt nằm im bất động đó. Mẹ nó lúc này đây nhất định đang đi khắp nơi tìm nó, nhất định đang khóc rất là thương tâm.
“Quả nhiên con hổ ở đằng sau núi đã kêu lên một cách bi ai rất nhiều ngày. Người trong thôn không một ai dám giết nó. Sau nhiều ngày không nghe thấy thanh âm của nó nữa.
“Rất nhiều ngày sau đó, bà cô Năm của tôi đã từ trong một cái bị lấy ra một chiếc vuốt hổ nho nhỏ, đưa cho mẹ tôi, nói: ‘Bé Xuân đã trông thấy con hổ con bị giết chết đó. Cô đặc biệt mua chiếc vuốt hổ này cho nó đeo trên người thì từ nay về sau sẽ được bình an vô sự.’ Mẹ tôi ngây ngây dại dại một lát mới đưa tay nhận lấy, rồi để trên bàn ăn. Sau khi bà cô Nġi d�m đi rồi, mẹ nói với tôi: ‘Chiếc vuốt hổ này là vật tị tà, mẹ sẽ dùng bạc nạm nó cho con đeo.’ Tôi nói: ‘Mẹ ạ, con không muốn đeo vuốt hổ, con sợ lắm. Chỉ thấy nó thôi là con lại nhớ đến con hổ con đáng thương và hổ mẹ đi tìm đứa con đã chết thật là thương tâm.’ Mẹ cười, nói: ‘Con bụng dạ thực là tốt. Cứ đeo nó và nhớ thường đọc kinh siêu độ cho con hổ con đó nhéÔ.’ Tôi không nhẫn tâm vi phạm ý tốt của mẹ. Chẳng bao lâu mẹ thực đã thuê người nạm bạc chiếc vuốt hổ để tôi đeo trên cổ. Sau tôi vẫn tháo ra bỏ nó đi.
“Lúc tôi lên đại học, tôi không mang theo chiếc vuốt hổ, mà lại bỏ trong hộp đồ khâu của mẹ. Sau khi tốt nghiệp đại học về đến cố hương thì mẹ đã qua đời rồi. Chiếc hộp đồ khâu của mẹ cũng không biết đi đâu. Lúc tôi thu xếp lại đống quần áo cũ của me, tôi phát hiện chiếc vuốt hổ bọc trong cái áo bông ngắn cũ của tôi. Chiếc dây vải đỏ đã bị cắt ngắn, trên đó đeo một cái bao bằng đoạn đỏ nho nhỏ, mở ra thì thấy ở bên trong có một quyển Tâm Kinh nhỏ. Tôi biết là mẹ tôi nhất định còn nhớ tới con hổ con, nên mới gói chiếc vuốt hổ và quyển Tâm Kinh nhỏ lại với nhau để xin Bồ-tát siêu độ nó. Mẹ cũng gói nó vào cái áo bông ngắn của tôi, rõ ràng là không yên lòng thấy tôi một mình ở bên ngoài, nên cần chiếc vuốt hổ làm vật tị tà cho tôi, và cầu Bồ-tát che chở cho tôi được bình an.
“Lòng nhớ nhung của mẹ ở nơi xa xôi, chúc phúc mà không nói nên lời thế mà tôi ngốc nghếch chẳng biết gì. Mân mê chiếc vuốt hổ nho nhỏ trong tay, tôi lại nhớ đến con hổ con bị sát hại, mắt nhắm chặt và tiếng kêu bi ai suốt ngày của hổ mẹ, thì mới biết rằng sự lo buồn của mẹ tôi đối với tôi thật là sâu xa biết chừng nào!
“Chiếc vuốt hổ và quyển Tâm Kinh nhỏ do những lần chạy giặc thời chiến loạn bị mất không tìm thấy được. Sáu mươi năm là một giáp. Nếu như thực có luân hồi, tôi nghĩ rằng nghiệp chướng của con hổ con nó đã chuộc đủ và đã chuyển thế làm người. Tôi cũng nguyện xin cho nhân thế không còn phải có những mẹ con chịu cái đau khổ sinh ly tử biệt. Tuy nhiên, đời người tràn đầy hoạn nạn khốn khổ, thử hỏi có bao nhiêu người có phúc đạt được nguyện vọng này?”

Ngoài ra, các tản văn gia luôn luôn dùng các tác phẩm tản văn để diễn tả trực tiếp hay gián tiếp quan điểm của mình về một vấn đề nào đó. Chúng ta có thể thấy nhiều thí dụ trong các tác phẩm tản văn của Lỗ Tấn.

Thực vậy, trong một vài tác phẩm trào phúng, Lỗ Tấn mới đầu giả vờ một lời kể chuyện mâu thuẫn hay ngoan cố, nhưng dần dà để lộ ra quan điểm và sự phán đoán giá trị của mình.

Chẳng hạn,ỳ trong bài Ngã Chi Tiết Liệt Quan(3) Lỗ Tấn biện hộ một cách yếu ớt quan điểm truyền thống về vấn đề trinh tiết của người đàn bà, nhưng rồi đã vội đả kích quan điểm này trước khi trình bày quan điểm của mình. Trong khi đó, trong vài tác phẩm tiểu thuyết của ông, người kể chuyện từ đầu tới cuối tỏ ra không thành thật và thiếu sót, như người kể chuyện trong truyện ngắn Chúc Phúc (1924).

Quan hệ thân cận giữa tiếng nói của tác giả và câu chuyện kể trong một bài tản văn thường khiến cho tác giả và độc giả mật thiết với nhau hơn trong bất cứ một thể loại văn chương nào khác.

Ðộc giả thường cho rằng một bài tản văn kể lại, bằng những mảnh vụn rời rạc ý nghĩ cá nhân của tác giả, một biến cố có thực xảy ra trong đời tác giả, hay một ước mơ của tác giả. Cho dù vấn đề có được kể một cách giản lược hay ngẫu nhiên, độc giả vẫn cho rằng vấn đề đó thực sự đã chạy qua tiềm thức của tác giả trong một tiến trình có thứ tự lớp lang, tương tự những gì độc giả hiểu.

Do đó tản văn gia thế kỷ thứ 20 ít có dịp hay xu hướng xếp đặt lại và sửa lại cảm hứng ban đầu của mình hơn là đối với trường hợp văn chương chịu một khuôn thức gò bó hơn như thi ca, tiểu thuyết, hí kịch, v.v... Thường thì tản văn gia trực tiếp diễn tả một cảm tưởng hay cảm xúc tự phát về một hiện tượng hay một việc nào đó, thường là một cách trữ tình hơn là một cách diễn tả tỉ mỉ.

Tản văn gia thường lợi dụng sự mật thiết một bài tản văn có thể tạo nên bằng cách tiết lộ những khía cạnh cảm xúc của mình mà nếu dùng thể loại văn chương khác không thể diễn tả rõ ràng được.

Chẳng hạn, Lỗ Tấn nhiều lần cho rằng Trung Quốc thiếu khí vị hoạt kê chân thực và ông thích châm biếm chua cay gay gắt. Tuy nhiên, trong một số bài tản văn đăng trong các tạp chí của Lâm Ngữ Ðường ông đã viết theo thể trào phúng một cách phóng túng, như bất cứ một tản văn gia nào khác.

Một thí dụ khác là các tác phẩm tản văn của Diệp Siêu Quân (1894-1988) và Ngô Tổ Tương (1908-1994) cũng như các bài bút chiến của Cù Thu Bạch đã nhấn mạnh vào các gánh nặng và sự thê lương ưu uất của di sản văn hóa của Trung Quốc.

Tuy nhiên, Diệp Siêu Quần đã viết một bài tản văn trứ danh để tỏ lòng tôn kính một cách nồng nhiệt Lý Thúc Ðồng (1880-1942), một nhà thẩm mỹ chủ nghĩa đã từ bỏ thế giới hội họa và âm nhạc để làm một nhà tu khổ hạnh ở một nơi hẻo lánh (xem thêm phần IV-B-4 bên dưới). Còn Ngô Tổ Tương thì đã ca tụng hết lời một cuộc sống theo truyền thống của hải cảng Dương Châu (nay là thành phố thuộc tỉnh Giang Tô) trong một bài tản văn năm 1934. Lại nữa, nhiều bài tản văn cuối cùng của Cù Thu Bạch viết trước khi bị giết đã biểu lộ một sự mẫn cảm khác thường đối với các lạc thú ở đời có từ ngàn xưa không vướng mắc gì đến những đấu tranh chính trị.

IV. Các Loại Tản Văn Hiện Ðại

Các học giả Trung Quốc nghiên cứu về tản văn của Trung Quốc thường phân biệt hai loại tản văn hiện đại chính: (a) thuyết minh tản văn, với tính cách giáo huấn hay khuyến dụ; và (b) trữ tình tản văn, chuyên chở những cảm tình, cảm xúc, ấn tượng, cảm tưởng tới độc giả.

Thật ra, rất khó có thể xếp loại một bài tản văn thuộc loại thuyết minh hay thuộc loại trữ tình. Các tản văn gia ít khi hướng tác phẩm của mình hoàn toàn vào một loại nhất định nào, mà chỉ nghiêng một phần nào về loại này hay về loại kia thôi. Hơn nữa, một tác phẩm tản văn có thể là thuyết minh ít nhiều và trữ tình nhiều ít.
Rất gần với loại thuyết minh tản văn là cái mà Mao Trạch Ðông gọi là “tạp văn”, mà Lỗ Tấn là người sử dụng nhiều nhất, đ�lưƿn nỗi nói đến tạp văn là nói đến Lỗ Tấn. Ngược lại, gần với loại trữ tình tản văn là loại “hoài cựu” mà các bài tản văn của Châu Tác Nhân, em trai Lỗ Tấn, là tiêu biểu.

A. Thuyết Minh Tản Văn

Ngoại trừ các tác phẩm lịch sử và triết học ra, thuyết minh tản văn bắt đầu xuất hiện từ thời nhà Hán (206 TCN ố 9 SCN và 25-220), tăng trưởng qua thời Nam Bắc Triều(4) và trưởng thành trong thời hai nhà Ðường (618-907) và Tống (960-1280). Trong những thế kỷ sau tuy cũng có nhiều tản văn gia thuộc bậc thày, nhưng họ vẫn theo cách thức của các đại tản văn gia thời Ðường, Tống.

Thuyết minh tản văn gồm nhiều loại khác nhau, trong đó “luận” là loại đặc biệt và quan trọng nhất. Trong tác phẩm Văn Tuyển do Chiêu Minh thái tử nhà Lương là Tiêu Thống (501-531) biên soạn (vì thế còn được gọi là Chiêu Minh Văn Tuyển) chúng ta thấy có khoảng 25 loại có thể coi là thuyết minh tản văn. Mặt khác, Diêu Nại (1731-1815) đã chia thuyết minh tản văn ra làm 13 phân loại: luận biện, tự bạt, tấu nghị, thư thuyết, tặng tự, chiếu lệnh, truyện trạng, bi chí, tạp ký, châm minh, tụng tán, từ phú, ai tế.

Tuy nhiên, trong các tập tản văn của cá nhân thường chỉ gồm có một vài phân loại này mà thôi. Hầu như không có một tập tản văn của một tản văn gia nào gồm có đủ các loại kể trên.

Thường thì loại của một tác phẩm tản văn được nêu rõ ngay trong nhan đề. Thí dụ bài Luận Phí-ách Bát-lại Ứng Cai Hoãn Hành (Luận Về Việc Phải Hoãn Thi Hành Thủ Ðoạn Thẳng Thắn) của Lỗ-Tấn in năm 1921. Bài này, thuộc loại luận biện, cũng tiêu biểu cho thuyết minh tản văn hiện đại.

Mở đầu bài tản văn, Lỗ Tấn tóm tắt quan điểm của Lâm Ngữ Ðường cho rằng tinh thần phí-ách bát-lại(5) rất ít khi chiếm ưu thế trong xã hội Trung Quốc, vì vậy cần phải được khuyến khích. Ðể làm tăng sức mạnh lập luận của mình, Lâm Ngữ Ðường đã nhắc tới câu ngạn ngữ nói rằng không nên đánh chó đã rơi xuống nước.
Lỗ Tấn đã dùng câu này để tấn công Lâm Ngữ Ðường rất dữ dội. Ông cho rằng cũng như con chó sau khi được tha không bị đánh khi đã rơi xuống nước sau này có thể quay trở lại cắn chính bàn tay đã cứu nó, con người cũng vậy, kẻ thù được tha rất có thể sẽ họp nhau lại sau khi nguy hiểm đã qua và quay ra chống lại kẻ đã cứu họ. Lỗ Tấn lập luận rằng thường thì con chó chìm xuống nước cần phải dánh cho thật nặng. Ông đã dẫn thí dụ một lãnh tụ cách mệnh Trung Quốc vì có lòng lân ái, không trừng trị một vài tên quan triều đình ông bắt năm 1911, nên sau đã bị một tên giết chết. Lỗ Tấn nhấn mạnh rằng xã hội và tập tục Trung Quốc chưa tiến đến độ các nhà cải cách có thể an toàn thương hại, từ bi đối với kẻ thù.

Ðáng tiếc là Lỗ Tấn đã không nói rõ các điều kiện để có thể tỏ lòng khoan dung và lân ái đối với kẻ thù mà không gây ra sự nguy hiểm nào, bởi vì trọng tâm lập luận của ông nằm trên tiền đề là cứu cánh từ tâm biện minh các phương tiện tàn nhẫn.

Thuyết minh tản văn hiện thân của khuynh hướng văn hóa phản tư Trung Quốc đã trổi bật một lần nữa trong thập niên 1980 ở cả Hoa Lục lẫn Ðài Loan.
Ảnh hưởng quan trọng nhất là Bá Dương.

Vì tin rằng những nền văn hóa nào có thể tự phê phán thì cũng có thể tự tái phục hoạt và cải tạo cho phù hợp với những thay đổi của xã hội, Bá Dương từ ám thị của sách The Ugly American của William J. Lederer và Eugene Burdick và sách The Ugly Japanese của Hajime Yamagata(6), năm 1984 đã viết một tác phẩm tản văn nhan đề Xú Lậu Ðích Trung Quốc Nhân (Người Trung Quốc Xấu Xí).

Dựa vào sự quan sát của ông về một vài đặc tính tiêu cực mà ông quan sát được ở Ðài Loan ố như: nói năng ồn ào, chiếm đoạt đất công cộng, bè phái và thiếu óc phân tích ố Bá Dương đã dò những tệ nạn này lên tới những cái mà ông cho là sự nhất trí tư tưởng lố lăng, ngu dại đã hình thành kể từ khi Khổng giáo được coi là quốc giáo từ 22 thế kỷ trước.

Ðối với Bá Dương, thời đại hoàng kim của Trung Quốc là thời đại trước thời Bách Gia Chu Tử, nghĩa là trước thời nhà Tần (221-206 TCN), với nhiều trường phái triết học tranh đua nhau, bách hoa tề phóng bách gia tranh minh, mà không trường phái nào đạt đến qui chế chính thống đích thực.

So với Lỗ Tấn, Bá Dương khác ở nhiều điểm.

Thứ nhất, các phê bình văn hóa của Bá -Dương mang tính cách lịch sử, nghĩa là dùng các qui tắc về diễn tiến lịch sử để giải thích các hiện tượng lịch sử. Trái lại, các phê bình của Lỗ Tấn mang tính cách hiện sinh, tức là chủ trương dùng các quan niệm, lý tưởng, kỹ xảo truyền thống không thể thiếu sót được mà nghiên cứu, và Lỗ Tấn lập đi lập lại rằng văn hóa của Trung Quốc bản chất là cạnh tranh vô tình, tàn nhẫn, dã man, như người ăn thịt người vậy.

Thứ hai, Bá Dương ít chán nản, ngã lòng đối với tương lai của Trung Quốc hơn Lỗ Tấn. Ông cho rằng sự du nhập các tư trào Âu-Mỹ từ thế kỷ thứ 19 vào Trung Quốc có thể giúp Trung Quốc trở về với tình trạng sung túc tinh thần của thời bách gia tranh minh, nghĩa là thời kỳ các học phái tư tưởng phát triển mạnh nhất trong thời Chiến quốc.

Thứ ba, Bá Dương quan niệm rằng muốn cho việc này có thể xảy ra được thì Trung Quốc cần phải suy nghĩ nhiều hơn về mặt đen tối của di sản văn hóa mà sách vở giáo khoa đã tô điểm bằng những màu sắc rực rỡ và cần phải phát triển tập quán tư duy có phê bình.

B. Trữ Tình Tản Văn

Tuy gọi là trữ tình tản văn, nhưng loại này được diễn tả dưới nhiều hình thức khác nhau: phúng thứ tản văn, sáng tác đàm tản văn, du ký và truyện ký.

1. Phúng Thứ Tản Văn

Phúng thứ tản văn cũng có từ lâu đời, nhưng tới Hàn-Dũ, với những tác phẩm như Mao Dĩnh Truyện, Tống Cùng Văn, Thạch Ðỉnh Liên Cú Thi Tự v.v... thì đã đạt tới một trình độ rất cao.

Trong hiện tại tiêu biểu cho loại phúng thứ tản văn là tác phẩm Luận Văn Nhân (1941) của Tiền Chung Thư (1910-1999). Tản văn của ông gần với cảm xúc trữ tình hơn là thuyết minh và khuyến dụ.

Mặc dù tác giả đã đưa ra những nhận xét về cái điên rồ của các văn nhân Trung Quốc, nhưng những người bị nhận xét này thấy khôi hài nhiều hơn là tức giận.
Việc tác giả còn đề nghị chính phủ trả lương cho các văn nhân tân tiến mới ra đời để họ bỏ nghề viết văn được coi là s�ác ��ng bậy tức cười, hàm ý trào lộng của thứ văn chương “kháng chiến bát cổ”(7) nghiêm trang mang tính cách dạy bảo. Tuy nhiên, xét cho cùng, đề nghị khiêm nhượng của Tiền Chung-thư cũng có lý, bởi vì các nhà văn đương thời cảm thấy không vững tâm chút nào về vai trò của họ trong xã hội, nên hễ có dịp là họ lao đầu ngay vào trong các hoạt động chính trị, và như vậy họ dễ bỏ văn chương mà theo đòi chính trị.

2. Sáng Tác Ðàm Tản Văn

Tuy nhiên, phúng thứ tản văn trên văn đàn hiện đại không được chuộng. Trái lại, người ta chuộng loại tản văn chú trọng đến cảm tưởng thành thật của cá nhân nhà văn về chính phương pháp viết văn, thường được gọi là “sáng tác đàm” (bàn về sáng tác văn chương).

Các tác phẩm sáng tác đàm tản văn rất phổ biến trong giới các độc giả Trung Quốc muốn hiểu biết trực tiếp về phương pháp viết văn, nhưng ít thấy trong các bài báo hay các luận văn của các phê bình gia và lý thuyết gia văn học. Ðó là vì đại đa số độc giả phải vật lộn với vấn đề chuyển từ giai đoạn niên thiếu sang giai đoạn trưởng thành, hoặc từ một giai đoạn trưởng thành này sang một giai đoạn trưởng thành kia. Họ thường đi tìm trong tiểu thuyết hay tản văn những kiến giải, những nhãn quang, những sự tình, những hy vọng, những cảm giác riêng tư của những nhân vật trong các tác phẩm đó để so sánh với chính họ.

Bài tản văn Diện Ðối Tự Kỷ (Ðối Diện Chính Mình, 1986) của nhà văn nữ Vương An Ức (s. 1954) là một thí dụ. Trong bài này, Vương An Ức nói rằng mặc dù trong khi viết văn bà tập trung càng ngày càng nhiều đến những xung đột nội tâm, nhưng bà cũng không hoàn toàn bị cắt đứt với những diễn biến xã hội xảy ra xung quanh. Bà cho rằng càng tập trung nhiều hơn đến các phát triển tự trong nội tâm hơn thì bà càng có thể tương thông với nhiều giới độc giả rộng lớn hơn là tập trung vào những vấn đề chỉ có liên quan đến một vài nhóm xã hội nào đó thôi.

3. Du Ký

Cũng thuộc loại trữ tình tản văn còn có du ký. Ở Trung Quốc du ký có hơn một ngàn năm lịch sử. Tuy nhiên, trong khi trước thế kỷ thứ 20 du ký chỉ có phong vị miêu tả hay trữ tình, hoặc cả hai, thì du ký của thế kỷ thứ 20 ngoài hai phong vị này ra còn kèm thêm một phong vị thứ ba nữa là phúng thứ xã hội (cũng vì vậy có không ít du ký được coi là phúng thứ tản văn, chứ không được gọi là du ký). Thí dụ điển hình là tập du ký Thái Sơn Phong Quang (Phong Cảnh Thái Sơn, 1935) của Ngô Tổ Tương.

Thay vì mô tả phong cảnh thiên nhiên hay kiến trúc đền miếu ở Thái Sơn(8), ngọn núi được coi là thiêng liêng nhất trong các ngọn núi thiêng liêng của Trung Quốc, thì nhà văn kể chuyện trong sách lại tả các khách hành hương, với đủ mọi hạng người mà họ lôi cuốn đi theo, như: cái bang (hành khất), tu sĩ, và tiểu phiến (kẻ bán hàng rong). Khách hành hương đại đa số là những người trung lưu và hạ trung lưu tỉnh nhỏ nên những thứ họ mua để làm kỷ niệm của chuyến đi là các món đồ vớ vẩn, vô giá trị, và họ bu quanh cũng như là cả tin những lời của các nhà giảng đạo ở dưới chân núi.

Tuy nhiên, cái khôi hài của tập du ký này là người kể chuyện đã khám phá ra sự mâu thuẫn trong đám cái bang. Họ rất giàu có, ăn mặc quần là áo lượt, sống trong tòa nhà rộng lớn vĩ đại ở trên núi, nhưng tối tối trước khi đi ăn xin, họ thay đổi ăn mặc quần áo rách rưới bẩn thỉu. Sở dĩ như vậy là vì vua Càn Long (1736-1796) nhà Thanh (1644-1911) đã chính thức ban cho họ được độc quyền ăn xin ở vùng núi Thái này và từ đó đến nay họ vẫn tiếp tục thừa hưởng đặc quyền ấy.
Người kể chuyện mới đầu thấy tình trạng này tức cười, nhưng sau thấy ghê tởm khi một tên hành khất tưởng ông là khách hành hương bình thường đã túm chặt lấy áo ông đòi tiền. Sau khi thoát khỏi nạn này, ông thề từ đó trở đi sẽ chỉ quan sát những người hành hương từ đàng xa thôi.

4. Truyện Ký

Sau cùng, có những bài trữ tình tản văn được coi là truyện ký. Xin kể hai thí dụ.

Thí dụ thứ nhất là truyện ký mang nhan đề Hoài Lý Thúc Ðồng Tiên Sinh (Tưởng Nhớ Tiên Sinh Lý Thúc Ðồng, 1943) của Phong Tử Khải.

Bài này nói về những kỷ niệm giữa Lý Thúc Ðồng, người giúp thành lập đoàn thoại kịch đầu tiên của Trung Quốc khi ông còn là sinh viên du học ở Nhật Bản. Khi về nước, Lý Thúc Ðồng làm nhiều việc: chủ báo, giáo sư hội họa, giáo sư âm nhạc. Còn Phong Tử Khải, tác giả bài tản văn, là một trong những sinh viên học dương cầm của Lý Thúc Ðồng. Trước khi đi tu làm hoà thượng, Lý Thúc Ðồng đã để lại cho Phong Tử Khải và hai môn sinh khác tất cả vốn liếng trần thế của ông.
Lý Thúc Ðồng đã ứng xử với từng giai đoạn quá độ trong đời sống một cách bình tĩnh, tự tín. Ông có thể thích ứng với một nghịch cảnh ngay lập tức nhưng vẫn duy trì một cách vững chắc mục đích của mình hay bất cứ một hoạt động ở bất cứ thời gian nào. Ông là một người ôn hòa nhưng rất nghiêm túc trong cử chỉ, thái độ, rất có tài về nhiều ngành nghệ thuật, nhưng chẳng ngần ngừ bỏ hết tất cả để đi làm hòa thượng.

Qua tường thuật của Phong Tử Khải, Lý Thúc Ðồng là một nhân vật hiển hách, nhưng đồng thời cũng là bí ẩn khó hiểu trên trường văn nghệ Trung Quốc đầu thế kỷ thứ 20.

Một truyện ký khác mang nhan đề Bối Ảnh (Ảnh Sau Lưng, 1925) của Chu Tự Thanh (1898-1948), một truyện ký hoàn toàn trữ tình.

Truyện thuật việc người cha già của người kể chuyện đi tiễn người con trai lớn ngoài nhà ga xe lửa và nhất định đòi leo lên sân ga đối diện để mua cho người con ấy vài trái cây tươi ăn dọc dường. Cảnh người cha vất vả, khó khăn, gắng hết sức leo lên sân ga đã đánh thức người kể chuyện cho thấy người cha xưa kia khỏe mạnh, vạm vỡ bao nhiêu thì giờ đây đã trở thành suy yếu biết chừng nào và khiến cho người con trai phải xấu hổ khi thấy mình không nhẫn nại về sự săn sóc ân cần quá đáng của người cha lo liệu cho chuyến đi của mình. Người kể chuyện ghi mãi trong lòng hình ảnh một người cha già yếu ớt, hai vai nặng chĩu gánh nặng tài chính và gia đình, nhưng vẫn cương quyết mang lại những trái cây tươi cho con đi đường ăn. Khi mấy tháng sau người cha viết thư cho người con hay sức khỏe của mình suy sụp nhanh, tiếp theo là tin cái chết của cha, nước mắt của người kể chuyện lại một lần nữa lặng lẽ rơi.

V. Thành Quả


Lâu dần, với thời gian, tản văn đã dần dần đứng độc lập, chứ không còn phải là một bài tự (tựa) hay bạt đính kèm một tác phẩm nào nữa. Nó trình bày đặc biệt, hợp lý, một sự việc hay một sự kiện riêng biệt nào đó, và thường được viết với một văn phong đặc biệt cho thấy rõ tác giả thực sự là người như thế nào, mặc dù tác giả chỉ dùng bút danh thôi, chứ không nêu rõ tên thực của mình.

Thuộc loại này cũng phải kể đến “phát san từ” rất là thông dụng từ cuối thế kỷ thứ 19. Ðó là một bài tản văn được đăng trong số ra mắt của một tạp chí văn nghệ hay phụ trương, phó san văn nghệ của một tờ báo, nói về mục đích, lập trường, quan điểm, chương trình hoạt động của những người chủ trương tạp chí hay phụ trương, phó san đó. Nó tương tự tuyên ngôn văn học thường thấy của người Tây phương.

Chúng ta có thể kể vài thí dụ: “Bản quán phục ấn thuyết bộ duyên khởi” của Nghiêm-Phục (1853-1921) và Hạ Tăng-hựu (1863-1924) đăng trong số đầu phụ trương tiểu thuyết của tờ Quốc Văn Báo, nói về nguyên nhân và chính sách in bộ phận tiểu thuyết của tờ báo; hay “Luận tiểu thuyết dữ quần trị chi quan hệ” của Lương Khải-siêu (1873-1929) đăng trong tạp chí văn học Tân Tiểu Thuyết do ông sáng lập ở Yokohama (Nhật-bản) trong số ra mắt năm 1902, nói về quan hệ giữa tiểu thuyết và xã hội nhân quần; hoặc “Tiểu Thuyết Lâm phó san từ” của Hoàng-Nhân (1866-1913) trong số ra mắt năm 1907 của tạp chí Tiểu Thuyết Lâm do ông sáng lập, nói về quan điểm của ông đối với văn học và các chương trình hoạt động của tạp chí.

Tản văn đã phát triển rất mạnh trong thế kỷ thứ 20. Thực vậy, xét theo số lượng, số tản văn được in trong báo san hay thành sách nhiều hơn thơ và tiểu thuyết gấp bội.

Ở Hoa Lục, chẳng hạn, trong khoảng thời gian từ năm 1949 đến năm 1988 đã có 180 tập tản văn thuần túy được xuất bản bên cạnh 86 tập tản văn thuộc loại báo cáo văn học và 20 tập tản văn thuộc loại tạp văn, tổng cộng 286 tập. Ðiểm đáng chú ý là tuy phát sinh trong thời kỳ Trung-Nhật Chiến Tranh (1937-1945), báo cáo văn học và tạp văn chỉ phát triển từ thập niên 1950 trở đi mà thôi. Hơn nữa, loại báo cáo văn học đã phát triển nhanh hơn loại tạp văn. Thực vậy, như vừa nói trên, trong khoảng thời gian này đã có 86 tập tản văn thuộc loại báo cáo văn học và 20 tập thuộc loại tạp văn được xuất bản.

Tác phẩm loại báo cáo văn học đầu tiên được xuất bản năm 1951. Ðó là tác phẩm Thùy Thị Tối Khả Ái Ðích Nhân (Ai Là Người Ðáng Yêu Nhất) của Ngụy Nguy. Tác phẩm này lầu đần tiên được đăng trong Nhân Dân Nhật Báo số ra ngày 11.4.1951, sau được Nhân Dân Văn Học xuất bản xã xuất bản cùng năm.
Tiếp theo đó có 9 tác phẩm được xuất bản trong thập niên 1950, 10 tác phẩm trong thập niên 1960, 13 tác phẩm trong thập niên 1970. Từ thập niên 1980 trở đi, các tác phẩm loại báo cáo văn học đã phát triển nhanh chóng: riêng thập niên 1980 đã có 53 tác phẩm được xuất bản.

Còn tác phẩm loại tạp văn đầu tiên được xuất bản là Mã Thiết Ðinh Tạp Văn Tập của Mã Thiết Ðinh. Tác phẩm này gồm 4 tập: tập 1 do Hoa Bắc Nhân Dân xuất bản xã xuất bản năm 1954, và 3 tập kia do Thông Tục Ðộc Vật xuất bản xã xuất bản năm 1955 (tập 2 và 3) và 1956 (tập 4).

Ngoài tác phẩm này ra, còn có hai tác phẩm khác được Nhân Dân Nhật Báo đăng trong năm 1956: tác phẩm Huống Chung Ðích Bút của Ba-nhân lần đầu tiên được đăng trong số báo ra ngày 6.5.1956 và tác phẩm Ngôn Luận Lão Sinh của Ðường-Thao được đăng trong số báo ra ngày 13.9.1956.

Sau đó vắng đi mất 23 năm mới thấy xuất hiện 2 tác phẩm loại tạp văn khác được xuất bản trong cùng năm 1979. Ðó là tác phẩm Tam Gia Thôn Trát Ký của Ngô Nam-tinh (Nhân dân Văn học xuất bản xã) và tác phẩm Yên-sơn Dạ Thoại (Hợp Tập) của Mã Nam Thôn (Bắc Kinh xuất bản xã).

Cũng giống báo cáo văn học, chỉ từ thập niên 1980 trở đi các tác phẩm loại tạp văn mới được xuất bản nhiều (15 tác phẩm trong thập niên 1980).

Sự phát triển tản văn, kể cả hai loại báo cáo văn học và tạp văn, được nhanh như vậy là vì nhiều nguyên nhân.

Trước hết, tản văn là thể loại văn xuôi hoàn toàn bạch thoại hóa nên dễ đi sâu vào giới độc giả, nhất là quần chúng ít học.

Lại nữa, tản văn, nhất là tản văn viết dưới hình thức bài báo (báo cáo văn học), thường được đăng trong các nhật báo hay dưới hình thức văn học (tản văn thuần túy) đăng trong các tạp chí nên được phổ biến nhanh chóng hơn, rẻ tiền hơn, và sâu rộng hơn là trung thiên hay trường thiên tiểu thuyết. Cũng vì vậy, tản văn có ảnh hưởng độc giả nhiều nhất.

Ngoài ra, các bài tản văn tuy cũng có bài dài, bài ngắn, nhưng thường rất ngắn chỉ từ vài trăm đến vài ngàn chữ thôi, nên chỉ bằng các cực đoản thiên (hay tiểu tiểu thuyết, vi hình tiểu thuyết) hoặc quá lắm làđoản thiên tiểu thuyết, rất thích hợp với mọi người trong một xã hội và một thời đại con người càng ngày càng có ít thời giờ rảnh rang, thong thả để trau dồi tinh thần.

Ðấy là chưa kể các bài tản văn thường được viết một cách hết sức uyển chuyển, duyên dáng và thành thực, trình bày những quan điểm nhân sinh hài hòa, những mảnh đời của cuộc sống trong xã hội ồn ào và phức tạp của Hoa-lục cũng như Ðài-loan, Hương-cảng, lại thêm biện luận giỏi, đã gợi hứng cho độc giả, nhất là trong giới thanh thiếu niên, dễ hấp dẫn độc giả, tuy lắm khi lập đi lập lại.

Sau hết, khác với tiểu thuyết, tản văn không nhằm trình bày, chứng minh hay phô trương một lý thuyết nào mà phần lớn là phát xuất từ các nước Tây phương xa lạ đối với người không phải là chuyên môn. Trong khi đó tản văn lại rất quen thuộc với đủ mọi hạng người, mọi tầng lớp xã hội, với một lịch sử dài hơn 2.000 năm ở sau lưng.

Sự phát triển mạnh mẽ của tản văn trong thế kỷ thứ 20 đã đưa đến hai kết quả lớn đáng chú ý.

Thứ nhất, tản văn đã đóng góp rất nhiều cho kho tàng văn học Trung Quốc. Nó đã nâng ngôn ngữ văn chương Trung Quốc lên một điểm cao khó có gì có thể so sánh được chứ đừng nói là vượt qua, nhất là tản văn của các thi sĩ kiêm tản văn gia mang thêm ánh hào quang bóng bảy cho văn chương.

Thứ hai, báo cáo văn học, một phân loại của tản văn, đã lan tràn vào các địa hạt mới, như kỹ thuật, khoa học, bảo vệ thiên nhiên, chính trị, kinh tế v.v... đưa đến kết quả là báo chí đã được văn học hóa và văn học được báo chí hóa.

(1) Tây Lưu: chỉ Lưu Bang, tức Hán Cao tổ (còn gọi là Cao đế, 206-194 TCN), người khai sáng vương triều Hán. Gọi là Tây vì nhà Hán mới đầu đóng đô tại Trường An (nay là thành phố Tây An thuộc tỉnh Thiểm Tây) ở tây bộ Trung Quốc từ năm 206 TCN đến năm 9 SCN. Thời kỳ này làợ thời Tây Hán (hay Tiền Hán) để phân biệt với thời Ðông Hán (hay Hậu Hán) màợ nhà Hán định đô tại Lạc Dương (nay là thành phố thuộc tỉnh Hà Nam) ở đông bộ Trung Quốc trong năm 25-220.
(2) Sở Tịch: tức Hạng Tịch (tên tự là Vũ), người nước Sở (lãnh thổ lúc thịnh thời là địa khu gồm các tỉnh Hồ Nam, Hồ Bắc, Giang Tây, An Huy và Chiết Giang ngày nay), lúc khởi nghĩa chống nhà Tần đã xưng là Tây Sở Bá vương.
(3) Bài “Ngã Chi Tiết Liệt Quan” (Quan Ðiểm của Tôi về Tiết Liệt) được Lỗ Tấn viết năm 1918, sau được Gladys Yang dịch sang Anh ngữ với nhan đề “My Views on Chastity” và in trong sách Silent China: Selected Writings of Lu Xun, cũng do Gladys Yang biên tập, Oxford University Press, London, 1973.
(4) Thời Nam Bắc triều là thời kỳ Trung Quốc bị phân hóa bắc nam, kéo dài 169 năm (420-589). (a) Bắc triều gồm các nhà: Bắc-Ngụy (386-535), Tây-Ngụy (535-557), Ðông-Ngụy (534-550), Bắc-Tề (550-557), Bắc-Châu (557-589). (b) Nam triều gồm các nhà: Lưu-Tống (hay Tống họ Lưu, còn gọi là Nam triều Tống, 420-479), Tề (479-502), Lương (502-557), Trần (557-589).
(5) “Phí-ách bát-lại” (đọc theo âm Hoa ngữ Quan thoại là Fei-o p’o-lai) là từ dịch âm từ Anh ngữ “fair play”.
(6) Sách The Ugly American do nhà W.W. Norton, Nữu Ước, xuất bản năm 1958; còn sách The Ugly Japanese do nhà Vantage Press, Nữu Ước, xuất bản năm 1979.
(7) Kháng chiến bát cổ: tức là kháng chiến chống văn bát cổ. Bát cổ là lối văn tám vế, có cấu trúc rất chặt chẽ, thịnh dụng trong các khóa thi cử thời quân chủ ở Trung Quốc.
(8) Thái Sơn chạy từ tây-nam vịnh Giao Châu thuộc tỉnh Sơn Ðông, theo hướng tây đến trung bộ tỉnh và tận cùng ở đông ngạn Ðại Vận Hà.

Ðính Chính
Trong bài “Các Ðề Tài Trong Tiểu Thuyết Của Các Nhà Văn Nữ Trung Quốc Trong Hai Thập niên 1980-1990” (Văn Học số 226, tr. 76), vì một lỗi đánh máy đã viết là “Băng Tâm (bút danh của Tạ Uyển Oanh, 1900-1990).” Xin đọc là 1900-1999. Trân trọng cáo lỗi cùng quí vị độc giả.

Tạ Quốc Tuấn