SỐNG GIỮA BẦY VOI
( Giải thưởng Văn Học Thiếu Nhi 1986 )

T ặng thưởng năm 1986 của Hội Đồng Văn Học Thiếu Nhi Hội Nhà Văn Việt Nam * * * * Ban thư ký Hội nhà văn Việt Nam nhất trí với đề nghị của Ban chung khảo Hội đồng văn học thiếu nhi: Trao tặng thưởng năm 1986 của Hội đồng văn học thiếu nhi cho tác phẩm sống giữa bầy voi truyện củaVũ Hùng (Nhà xuất bản Kimđồng Hà Nội ) Hội nhà văn Việt Nam thành thật chúc mừng tác giảđược tặng thưởng. Ban thư ký hội nhà văn Việt Nam.
MỞĐẦU TÌNH BẠN

Tôi đã sống với bầy voi bao nhiêu năm ? Tám năm. Không. Có thể nhiều hơn nữa : mười năm. Tôi không nhớ chính xác nhưng hầu như tuổi trẻ của tôi đã qua đi nơi những làng voi và ởđó tôi đã học được rất nhiều điều. Làng voi đầu tiên tôi đặt chân đến là làng Vông Xay. Đó là một vào buổi chiều mởđầu mùa mưa Lào. Trời đầy mây đen. Làng ở xa dưới những tán cây xoài xanh xám và nổi trên vòm lá là mái chùa nhọn lấp lánh những viên ngói nhiều màu. Ánh nắng le lói phiá chân trời rọi lên những tầng mây khiến chúng tím sẫm. Tôi đi trong những vầng ráng đỏ. Không gian đầy dấu hiệu của một chiều dông bão : những cánh chim bạt gió, những chiếc lá xoáy tròn trong đám bụi mù. Rồi nắng tắt và tất cả chìm trong bầu trời đen âm u. Tiếng chiêng, tiếng kèn đồng và tiếng rung của những sênh phách vang động từ xa. Tôi lắng nghe. Mãi tới khi đến gần làng tôi mới biết mình lầm: tiếng chiêng là tiếng rống lanh lảnh của lũ voi non, tiếng kèn đồng là tiếng rống trầm đục của lũ voi già còn tiếng sênh phách là tiếng xủng xoảng của những dây xích bị kéo giật.

B ầy voi đang đợi cơn mưa. Không còn thấy không khí yên tĩnh quen thuộc của những làng Lào mà tôi từng đi qua từ khi vượt đỉnh Trường Sơn. Mỗi khi chớp loé, một cảnh hỗn mang tiền sử vụt hiện trước mắt tôi : những con voi tím đỏ như những khối than rực cháy đang vươn vòi lên trời hứng những giọt mưa đầu mùa. Sau ánh chớp ngắn ngủi tất cả lại chìm trong bóng tối và sét nổ ra chát chúa. Bị kích thích bởi tiếng sét, cả mấy chục chiếc vòi cùng gào lên. Chừng như lũ voi tức giận vì ách trói buộc. Có phải chúng đang đòi sự buông thả ?
Tôi vào làng và ngủ thiếp đi trong tiếng gầm rú
man dại đó.

Khi t ỉnh giấc tôi thấy mặt trời ban mai đã chiếu những tia nắng dìu dịu qua khung cửa nhà sàn. Từ lúc nào không rõ bản làng đã trở lại yên tĩnh đến nỗi nghe cả tiếng những con chim bông lau hót ríu ran ở bờ rừng xa. Ngoài bãi voi làng tiếng rũ cỏ rào rào vọng lại. Những con voi không còn là hình ảnh của thời hoang dã xa xăm, chúng hiền lành đứng đung đưa bên những cột gỗ. Từ những mãnh thú rên xiết vì khao khát tự do đêm qua, chúng trở lại là những con vật cam chịu khuất phục. Chúng đang chờ các quản tượng đến. Họ thong thảđi tới, mình trần đồng hun đỏ lòe trong nắng. Mỗi người cầm trong tay hoặc giắt sau lưng một mũi đòng thép sáng ngời. Họ tháo xích cho lũ voi và hô những tiếng gì đó mà tôi không nghe rõ. Chỉ thấy răm rắp lũ voi quỳ xuống cho họ trèo lên lưng. Rồi chúng đứng dậy và nặng nềđi vào rừng, bắt đầu một ngày làm việc. Lúc ấy tôi chưa biết bầy voi làm những việc gì trong rừng, chỉ thấy chúng trở về làng khi nắng đã tàn. Nặng nề như khi ra đi, chúng bước rậm rịch trên đường. Sau khi quỳ rạp cho các quản tượng bước xuống chúng tự do dẫn nhau ra con sông chảy dưới chân làng, đằm mình như một đàn trâu. Những buổi chiều ở làng Lào thật yênả. Tôi nghe tiếng những chiếc vòi vỗ nuớc từ dưới sông vẳng lên. Gió lay động những tán hoa đại đưa hương thơm bay vào những khung cửa mở rộng. Người ta như nhìn thấy hương thơm đó bay đi : chúng quện lấy sương chiều và làn hơi nước mà bầy voi khỏa lên từ mặt sông làm thành những dải màu lam nhè nhẹ như những dải khói chiều. Một hồi trống bỗng vang vọng làng bản. Đó là hiệu trống thu voi. Dù luyến tiếc đàn voi cũng nặng nề đứng dậy bước lên bờ. Chúng thong thả tới nơi quản tượng để thức ăn đêm : đó là một núi chất ngất những thân chuối, thân ngô và cỏ mật. Mỗi con voi mang những thứ nó ưa thích về bên cây cột gỗ. Con vật đứng yên, lấy vòi quơ thức ăn đưa lên miệng, chờ quản tượng ra xích nó vào cột để nó khỏi bỏđi ban đêm. Chiều hôm sau trời không mưa. Không có sấm sét để kích thích lũ voi trở về bản chất dã thú của chúng. Tôi ngắm nhìn chúng với một niềm thương hại : tôi chưa từng thấy những con vật nào nhẫn nhục như vậy. Tuy thế mấy tuần liền tôi lảng tránh bầy voi. "Tránh voi chẳng xấu mặt nào" câu nói đó tôi từng nghe từ thuở nhỏ. Nếu không có các quản tượng đi kèm, không bao tôi giờ dám đi qua bãi voi làng, trừ lúc bầy voi đã vào rừng. Trong những buổi ban đầu ấy tôi học các bài học vỡ lòng về loài voi từ xa. Đứng trên sàn tôi trông xuống bầy voi và nghe quản tượng giảng giải có gì khác biệt giữa voi đực và voi cái, giữa voi non và voi già. . .
Một bữa rủi ro đã đến với tôi.

Chi ều ấy tôi đi tắm về muộn. Lên khỏi triền dốc dẫn về làng tôi gặp đàn voi lừng lững xuống bến. Tôi không bỏ chạy vì biết các quản tượng, sau một ngày làm việc vất vả, đang đứng hóng mát trên sàn và họđã nhìn thấy tôi. Hơn nữa tôi biết con voi cũng như mọi con vật khác, chỉ lấn át ta khi thấy những dấu hiệu tỏ ra ta khiếp sợ nó.

M ặc dù timđập rất nhanh và chân tay tự nhiên run rẩy, tôi vẫn gắng đè nén nỗi sợ hãi và thong thảđi ngược chiều đàn voi về làng. Con voi đầu tiên đi qua bên cạnh tôi. Nó không chú ý gì, coi như không có tôiở trên đường. Tôi vững dạ bước tiếp. Con voi thứ hai đã đi qua, rồi con thứ ba. Nhưng con thứ tư bỗng đứng lại. Đó là một con voi đực còn non, chừng bẩy tám tuổi, tôi biết điều đó qua cặp ngà mới nhú của nó. Nó chưa đến tuổi đi làm nhưng được theo các voi lớn vào rừng cho quen dần với công việc. Nó thọc vòi vào mồm, hút nước đựng ở túi dự trữ trong họng và phun tung tóe vào người tôi. Quần áo tôi bị tưới đẫm một thứ nước nhầy nhụa và hôi hám. Các quản tượng đứng trên sàn cười ha hả. Tôi bối rối định bỏ chạy. Nhưng tiếng cười làm tôi đứng sững lại. Tôi tự bảo : "Nếu ta chạy thì sau này các quản tượng còn cười đến đâu !" Sự xấu hổ làm tôi trở nên liều lĩnh. Sẵn chiếc dây lưng cầm trong tay tôi quật mạnh vào vòi con voi tinh nghịch. Tôi chờ sự trảđũa của nó. Nhưng lạ lùng chưa : chú voi con tránh sang bên đường. Không con voi nào trong bầy bênh vực nó. Chừng như lũ voi là những con vật rất biết điều và chúng hiểu không phải tôi mà đồng loại của chúng có lỗi trong việc này.

Con voi con nhìn tôi b ằng cặp mắt ngạc nhiên dò hỏi. Rồi cặp mắt ấy cúi xuống với vẻ cam chịu âm thầm.Tôi đã thắng vì đã đè nén được nỗi khiếp sợ của mình. Tôi đinh bước tiếp thì bác Bun Mi, quản tượng của con voi, đã nhảy xuống và chạy vội về phiá tôi. Bác đứng trước con voi, chắp hai tay giơ lên trước ngực : "Xin lỗi! Xin bỏ qua cho tôi và cho con voi của tôi." Tôi cũng chắp tay lên ngực để tỏ lòng tôn trọng và nói : "Bác không có lỗi gì. Tôi phải xin lỗi mới đúng vì tôi đã đánh con voi của bác." "Không, anh đã cư xử như một người đàn ông. Nhưng tôi muốn anh hãy làm lành với con voi của tôi. Nó không đến nỗi nào đâu. Nó tinh nghịch nhưng không độc ác, giống một đứa bé ở lứa tuổi của nó vậy." Bác Bun Mi cho tôi biết : đừng thấy bề ngoài nhẫn nhục của con voi mà tưởng nó luôn luôn tuân phục. Không con vật nuôi nào nhớơn lâu bằng con voi nhưng cũng không con vật nào thù hận lâu bằng nó. Thái độ của tôi có thể làm chú voi con tức giận. Nó chưa thể hiện nỗi tức giận đó ra vì không được lũ voi làng bênh vực và vì các quản tượng đều đang ở gần. Nhưng nó sẽ nung nấu chờ một dịp thuận tiện để trả thù. Vậy thì tốt nhất là hãy làm lành với nó, kết bạn với nó, cho nó quên nỗi tức giận âm thầm đó đi.

Bác Bun Mi g ọi con trai đưa xuống cho tôi một bánh đường "thốt nốt" to như bàn tay. Bác bẻ bánh đường thành bốn miếng, bảo tôi đưa đến cho con voi. Bác khuyến khích : "Tôi sẽ trông chừng con voi cho anh. Cứ can đảm mà lại gần nó. Anh càng mạnh bạo, con voi càng dễ khuất phục."
Tôi hỏi con voi của bác tên là gì. "Bạc Nọi" người
quản tượng trả lời.

Ti ếng Lào Bạc Nọi là thằng Cu Con. Cái tên thật thích hợp tính cách của chú voi con tinh nghịch. Lúc này tôi quên nỗi rủi ro vừa qua. Một cảm tình thành thật với chú voi con chớm nở trong lòng tôi.
Tôi lại gần Cu Con, giơ miếng đường trước cái
vòi của nó : "Ta làm quen với nhau nào Bạc Nọi."

Xòe r ộng hai tai và nheo nheo cặp mắt nhỏ, Cu Con hít phì phì bằng chiếc vòi uốn cong tìm hiểu xem cái vật nhỏ màu nâu vàng nằm trong bàn tay tôi là cái gì. Hình như chú voi con cũng đang chờ sự hòa giải. Khi nhận ra mùi ngòn ngọt của đường nó thích thú phe phẩy hai tai và chơm chớp mắt rồi lấy vòi khéo léo kẹp miếng đường đưa vào miệng. Tôi đưa tiếp ba miếng đường cho Cu Con và thì thầm : "Đừng giận nhé Bạc Nọi! Chúng ta sẽ là bạn của nhau. Chúng ta sẽ thân thiết với nhau."

Tôi nói nh ưng không hi vọng Cu Con hiểu lời tôi. Ngay sau đó tôi biết mình lầm. Mỗi con voi ở làng Lào hiểu chừng bốn năm mươi khẩu lệnh của các quản tượng và vài chục từ nữa trong cuộc giao tiếp hàng ngày với con người. Tôi biết Cu Con hiểu lời tôi nói qua cách nó đối xử lại với tôi. Có thể những lời nói ấy nằm trong vốn hiểu biết của Cu Con nhưng cũng có thể nó hiểu tôi qua thái độ : tôi đã nói với nó hết sức nhẹ nhàng và chân thành. Cu Con nhìn tôi bằng cặp mắt trìu mến. Nó uốn cong vòi lên mặt tôi để hít hơi rồi khẽ cọ chiếc vòi nham nhám vào vai tôi.
Cứ thế chúng tôi đứng im lặng bên nhau rất lâu.

Tôi đã làm quen với con voi đầu tiên ở làng Lào trong tình trạng ấy, một tình trạng căng thẳng giáp ranh giữa sự thù địch và lòng thông cảm. Chỉđi quá một bước tôi sẽ không hi vọng gây được một quan hệ tốt lành với Cu Con và với bầy của nó. Từđó tôi đến với Cu Con hàng ngày. Về phần nó, Cu Con cũng tìm cách để làm vừa lòng tôi. Một buổi chiều ở rừng về, gặp tôi trên triền dốc đầu làng, Cu Con đã quỳ xuống lấy vòi cuốn lấy tôi đặt lên đầu nó. Rồi nó từ từđứng dậy đưa tôi xuống bến tắm của bầy voi. Lội ra chỗ sâu, nơi nước mát và trong vắt, nó hít nước rồi quặt vòi về phiá sau phun trên đầu tôi như một cơn mưa. Nó tắm cho tôi theo kiểu của nó giữa tiếng cười của các quản tượng. Thông qua Cu Con tôi chiếm được cảm tình của cả bầy voi, mặc dù tôi chưa có dịp nào gần gũi những con voi khác. Có thể Cu Con đã báo với đồng loại tôi là bạn của nó và yêu cầu đồng loại chấp nhận tôi, đối xử gượng nhẹ với tôi. Cu Con thông tin với bầy lúc nào và bằng cách nào ? Phải chăng lúc chúng gặp nhau trên bến tắm hay bên núi thức ăn chiều, nơi chúng vẫn thì thầm trò chuyện những điều gì không ai hay ? Đó là một bí mật mà tôi không khám phá ra. Chỉ biết từ khi tôi được Cu Con coi là bạn thì bầy voi đối với tôi rất thân thiện. Mỗi khi đi làm về, gặp tôi trên bến tắm, mọi đầu voi trong bầy đều nhìn tôi bằng cặp mắt đầy thiện cảm. Chúng thi nhau hít nước dưới sông rồi con thì đứng dậy con thì vẫn nằm ngả nghiêng giữa những tảng đá, chúng phun ào ào như những vòi sen bất tận xuống người tôi.
LŨ VOI LÀNG

Cu Con là con voi riêng mà bác Bun Mi dành cho cậu con trai. Mấy năm trước Cu Con về làng săn trong một trường hợp rất đặc biệt.

N ăm ấy một bầy voi hoang từ trên triền núi xuống gần cánh đồng làng. Các quản tượng đưa voi nhà tới đó săn đuổi. Tổ voi săn của bác Bun Mi bắt được một con voi cái. Lúc giong con thú về làng, bác Bun Mi thấy một con voi con lẽo đẽo đi theo. Bác xua nó vào rừng. Nó bỏ chạy được vài bước nhưng khi thấy con voi của bác đi tiếp nó liền quay lại và lầm lũi bước theo sau. Đó là một chú voi con lạc mẹ. Nó tưởng con voi cái bị bắt là mẹ nó. Cũng có thể không phải như vậy: khi lạc bầy, bọn voi non theo bất cứ con voi cái nào và sẽ dược con voi ấy thay mẹ chăm nom,điều này vẫn thường xảy ra trong các bầy voi. Lũ voi hoang chạy tan tác vào rừng. Chúng đi đã xa. Chú voi con với đôi ngà mong manh mới nhú sẽ không đủ sức tự vệ trên đường đi tìm lại bầy. Bác Bun Mi bỗng thấy thương nó. Bác có một cậu con trai cũng trạc tuổi con voi. "Dù phải nuôi nó tốn kém ta cũng mang nó về", bác tự bảo. Bác quyết định tặng chú voi con cho con trai để chúng làm bạn với nhau. Thế là con voi lạc mẹđược đưa về làng. Nó được cậu bé đặt tên là Cu Con. Càng ngày Cu Con càng gắn bó với tôi. Nó là con voi duy nhất trong làng không phải mang xích. Mỗi chiều, sau khi theo mẹ nuôi đi làm về, bao giờ nó cũng đến tìm tôi dưới nhà sàn. Nếu tôi không đón nó ở chân thang nó vươn vòi lên và khi nhận được hơi tìm ra chỗ tôi ngồi, nó lấy vòi đập vào sàn nứa gọi tôi xuống. Cái vòi của Cu Con thật kì lạ. Gần như không có việc gì mà Cu Con lại không dùng đến vòi. Nó dùng vòi để thở, đểđánh hơi và nhận biết lá lành hay độc, để phun bụi đất phủ lên lưng vào lúc trưa nắng, để xì ruồi muỗi, để dò đường và rẽ lối đi trong rừng, để rống gọi, để biểu lộ tâm tình : Cu Con đập vòi chan chát xuống đất khi giận dữ, đu đưa vòi khi thoải mái yên tâm. Vòi còn là vũ khí quan trọng dùng để quật hoặc quấn lấy kẻ thù, ghì nát và quăng đi xa. Nhưng vượt trên tất cả, cái vòi giúp Cu Con tồn tại : Cu Con dùng nó để hít nước khi khát, để bẻ cành hái lá và vơ cỏ lên miệng khi ăn. Bao giờ tôi cũng cho Cu Con vài miếng đường. Bữa nào tôi chậm đưa đường ra, Cu Con quơ vòi trên túi tôi lục tìm. Ăn xong nó co một chân trước và đặt vòi song song một bên. Chân nó lúc ấy giống như bậc thang và vòi là tay vịn. Con trai bác Bun Mi và tôi vịn tay vào vòi, bước theo các nấc chân lên ngồi trên đầu Cu Con. Nó thong thảđưa chúng tôi tới bãi voi làng. Nhờ nó tôi có thểđến gần các voi khác mà không bị xua đuổi. Chẳng bao lâu tôi quen với gần hết các đầu voi trong làng, biết tên từng con và biết chúng đảm đương những việc gì.

X ải Lôm, Xao Nọi, Huổi Ngân(1)... là những con voi chuyên đi đường xa. Đó là bọn voi cái dẻo dai, nhanh nhẹn và rất thuần. Chúng có thể mang tới ba tạ trên lưng, mỗi ngày đi ba bốn mươi cây số. Ở nơi rừng rậm bạt ngàn địa hình lồi lõm, không có đường giao thông mà chỉ có những lối mòn vô tận cắt ngang bởi những sông suối thác ghềnh thì bầy voi không chỉ có ích, chúng là những phương tiện không thể thiếu được. Lôm Luông, Bạc Heng, Hỉn Đăm(2)... là những voi đực vạm vỡ, mang những đôi ngà lớn. Công việc của chúng là kéo những xúc gỗ nặng nề từ trên núi xuống con sông chảy qua làng. Tới đây chúng dùng vòi và cặp ngà xếp gỗ lên thành đống, hoặc khi cần, chúng lội ra giữa dòng nuớc đẩy những cây gỗ lại gần nhau cho thợ gỗ ghép bè thả về xuôi. Còn lại chừng hai mươi đầu voi trong làng là voi săn. Đó là những con voi tràn trề sức lực. Chúng được rèn dạy và săn sóc rất chu đáo, được nghỉ ngơi nhiều, hàng năm chỉ tham gia chừng ba bốn cuộc săn. Trông chúng có phần hung dữ hơn các voi khác. Để tránh những lúc chúng nổi khùng có thể gây thương tích cho đồng loại, người ta cưa bớt khúc nhọn trên cặp ngà của
(1) Gió Thoảng, Cô Bé Con, Suối Bạc.
(2) Giông bão, kẻ có sức mạnh, Đá đen.
những con hung dữ nhất, tới dịp săn mới lắp và nẹp kĩ
lại để chúng khỏi mất ưu thế trước lũ voi rừng.

Tuy làm công vi ệc khác nhau, tính tình khác nhau, nhưng bầy voi sống rất hòa thuận. Trừ vào mùa sinh sản, tôi không thấy chúng gây gổđánh lộn bao giờ. Đối với loài vật, không có sự khác biệt và tranh chấp về ý thức hệ, thì sự xung đột chỉ xảy ra khi chúng đói khát phải giành giật thức ăn. Lũ voi làng không bao giờ bị bỏ rơi vào tình trạng đó. Được các quản tượng chăm lo, chúng sống thong dong, thức ăn và nước uống lúc nào cũng đầy đủ nên không cần phải tranh giành. Hàng năm làng Vông Xay săn được chừng hai chục voi hoang. Cứđến tháng mười, tháng mười một, năm sáu tháng sau mùa săn, người từ khắp nơi lại kéo về làng Vông Xay tậu voi mới. Lúc ấy các quản tượng đã rèn dạy cho chúng thuần thục với những công việc thông thường. Tôi thấy nhiều người đến từ Thái Lan, Cămpuchia, Miến Điện. Có cả người từ Tây Nguyên sang, nhận biết được nhờ những vòng bạc đeo đầy nơi tai và cổ. Những người này được gọi là "pakăm" và được các quản tượng rất quý mến. Ở những chợ bán voi người ta hay mua lầm phải những voi Pakăm : người săn voi ở Buôn Đôn Tây Nguyên xấu. Lái voi cũng lường gạt như lái trâu. Họ đem bán ở chợ những con voi hay đánh người đã được uống thuốc phiện để tạm thời giảm bớt tính hung dữ, những voi già đã vỗ béo cả năm ròng nhưng sau vài ngày đường đã gày rạc và chỉ còn trơ một khung xương, những voi tật bệnh đã được uống thuốc kích thích nhưng khi thuốc hết hiệu lực thì nằm liệt trên đường...
Mua voi ở làng Vông Xay không bao giờ bị lầm
như vậy. Vì thế người ta hồ hởi kéo nhau tới.

Vào d ịp bán voi làng Vông Xay vui như hội. Mọi người mặc những bộ quần áo đẹp nhất, chỉ lấy trong hòm ra vào ngày hội mừng săn. Khách đến mang theo rất nhiều quà : kim chỉ, vải lụa cho các bà mẹ và các cô gái, thuốc hút cho đàn ông, kẹo bánh, đồ chơi và tranh ảnh cho lũ trẻ. Chỉ cần một vài tấm bánh, khách đã đem lại niềm vui cho lũ trẻđến chừng nào... Suốt ngày làng bản tấp nập. Chủ khách xúm quanh những con voi mới và bàn tán sôi nổi. Người ta quăng thừng qua lưng từng con voi để hai đầu thừng chấm đất rồi gập đôi lại : sau khi trừđi hai gang tay thì đó là chiều cao gần đúng của nó. Để biết tuổi con vật người ta xem răng, để biết sự tinh nhanh, xem mắt : đôi mắt lấp lánh chớp mau khi ta bất chợt đưa một vật gì đó lại gần chứng tỏ con voi còn đang độ trẻ trung... Buổi tối dưới ánh sáng của hàng chục cây nến trám buộc trên khắp các cột nhà, chủđãi khách những bữa ăn ngon : gà vịt trong chuồng, cá dưới sông, nhiều món thịt săn đặc biệt kiếm ở ngoài rừng và rượu ngon rót đầy những chiếc bát lớn. Các cô gái mang bát rượu đặt trên những chiếc mâm mây nhỏ tới bên khách và khách đỡ lấy rồi ngảđầu ra phiá sau uống thẳng một hơi. Mua được voi tốt khách rất vừa lòng. Nhiều khi họ không về ngay mà còn ở lại dăm bữa nửa tháng nhờ các quản tượng dạy thêm cho con voi những điều họ muốn. Khi con voi thành thạo mọi việc lúc đó những món quà quý nhất mới ra khỏi tay nải của họ : một ống điếu khảm ngọc cho người chủ gia đình, đôi bông tai vàng cho bà chủ, chiếc thắt lưng bằng bạc cho cô gái và xấp vải đẹp để cậu con trai may bộđồ ngày hội khi cậu chính thức được làng săn nhận là quản tượng. Dù thế, không phải tất cả những gì khách đòi dạy thêm cho con voi đều được các quản tượng bằng lòng. Không bao giờ họ chịu dạy con vật điều ác, trái với lòng nhân hậu của họ. Bác Bun Mi đã kể cho tôi nghe một câu chuyện khiến từ mấy đời nay gia đình bác vẫn tự hào. Chuyện xảy ra cuối thế kỉ trước. Một phái đoàn của triều đình Huếđã đến làng bác Bun Mi . Họđặt mua năm con voi thật tốt. Các quản tượng đưa đến năm con voi khỏe mạnh nhất thông minh nhất và chăm chỉ nhất trong lũ voi làng. Sau khi trả tiền đầy đủ, một viên quan lấy thêm năm nén vàng đặt xuống chiếu. Người làng Vông Xay chưa trông thấy những nén vàng to như thế bao giờ. Váng lấp lánh hoa cả mắt. "Chúng tôi cần những Ông Voi khác thường - viên quan nói - Đất nước chúng tôi loạn lạc luôn, kẻ làm phản đông như kiến. Phải trừng phạt chúng và răn dạy kẻ khác. Vì thếĐức Vua chúng tôi muốn năm Ông Voi sẽđược rèn dạy để làm sáng tỏ uy quyền của Ngài. Hãy dạy cho năm Ông cách hành hình.Ở nuớc tôi người ta vẫn làm thế này : đặt tên tử tù nằm trên tấm ván rồi cho quản tượng dẫn Ông Voi tới. Ông co một chân lên và khi nghe trống lệnh Ông lấy hết sức giẫm mạnh lên đầu kẻ phản nghịch. Nhưng như thế thì thường quá. Các vị quen nghề quản tượng, hãy nghĩ giúp Đức Vua chúng tôi một cách hành hình khác khủng khiếp hơn dạy cho năm Ông." Thoạt nghe viên quan trang trọng gọi con voi là Ông, các quản tượng cười rộ, vừa ngạc nhiên vừa vui thích. Nhưng nghe hết câu chuyện thì mọi người đều kêu lên bất bình. Họ trả lại tiền cho khách, trả cả năm nén vàng. Người ông của bác Bun Mi lúc ấy là chủ làng, trả lời : "Không! Không bao giờ như thếđâu! Chúng tôi chỉ dạy con voi làm việc. Không quản tượng nào trong làng dạy con voi giết người." Chuyện này theo bác Bun Mi được chép trong một cuốn sách để lại từđời người ông của bác. Tiếc rằng tôi không được đọc cuốn sách ấy vì nó đã bị cháy trong một trận bom của máy bay Pháp trước khi tôi tới làng Vông Xay.
QUẢN TƯỞNG

Ng ười ta gọi họ là nài xạng hoặc vắn tắt là nài. Trong ngôn ngữ Lào xạng là con voi, nài là người chỉ huy. Quản tượngđược coi là người chỉ huy của con voi cũng như sĩ quan - mà tiếng Lào gọi là nài tà hán - là người chỉ huy binh lính. Tiếng nài không phải chỉđược dùng ở Lào, đất nước Triệu Voi. Quản tượng Lào nổi tiếng khắp Đông Nam Á. Voi Lào bán đi nhiều nơi, họ giong voi tới đó cho người chủ mới. Tiếng nài theo chân họđi xa. Ở Thái Lan, ở miền đông bắc MiếnĐiện, ở nhiều vùng trên đất Cămpuchia, người ta cũng gọi quản tượng là nài. Và thật là một điều lạ lùng : từ vùng thượng du Thanh Hóa đến nhiều nơi trên dãy Trường Sơn, cho đến cảở Sàigòn, nhiều khi tôi thấy người ta cũng dùng tiếng nài để gọi các quản tượng. Trên đất Lào, nghề quản tượng là nghề cha truyền con nối. Quản tượng không chỉđiều khiển con voi, họ còn săn bắt và thuần dưỡng voi rừng. Đó mới thực là cái cốt lõi trong nghề nghiệp của họ và khiến họ nổi tiếng. Người quản tượng sống khăng khít với con voi của mình từ khi còn bé. Người ta dành riêng cho cậu bé một con voi gần đến tuổi trưởng thành để cậu kết bạn và cậu sẽ sống với nó suốt đời. Ở những nhà nghèo không có voi riêng cho con trai thì cậu bé sẽ phụ quản tượng cho người cha và sẽ thay làm quản tượng chính khi người cha trở về già. Con voi bắt đầu làm việc từ mười bảy, mười tám tuổi, đến bảy mươi tuổi vẫn còn sung sức. Vì thếở nhiều nhà con voi không chỉ truyền đến đời con mà truyền đến cảđời các cháu.
Tôi khâm phục và yêu mến các quản tượng. Khâm
phục họ vì tài năng. Yêu mến họ vì lòng nhân hậu.

Ng ười ta bảo phải thấy các quản tượng trong một dịp săn lớn mới biết họđáng khâm phục đến chừng nào. Tôi, dù lúc ấy chưa được họ cho phép tham gia các cuộc săn, tôi cững đã hết lòng khâm phục họ. Người quản tượng gần gũi tôi trước nhất là bác Bun Mi. Bác đã đứng tuổi nhưng rất khỏe mạnh. Thân thể bác vạm vỡ, vững chắc như một pho tượng đồng. Da bác màu nâu đen, một làn da chịu được mưa nắng, chịu được sự cứa cắt của gai góc trong những cuộc săn mệt lả qua các đồi tranh. Một tháng sau khi tôi tới làng, bác Bun Mi là người đầu tiên cho tôi cưỡi lên lưng con voi của bác. Bữa ấy bác đưa nó đi làm về. Sau một buổi làm việc mệt nhọc, người quản tượng thường dành cho con voi một vài giờ tự do, để mặc nó lang thang tìmăn theo ý thích. Tôi ngồi trên lưng voi, khoan khoái trong nhịp lắc lư nhè nhẹ. Chợt con voi ngừng lại, vươn vòi lên bẻ một cành cây trên cao. Chỉ sau một tiếng rắc cành đã gẫy và những túm lá phất rào rào vào đầu tôi. Một con sóc không kịp chạy bỗng nhảy vụt ra từ cành cây bị bẻ. Con voi vốn sợ những bất ngờ, nhiều khi sợ cả những con vật lắt nhắt so với nó. Thế là nó chồm lên và vùng chạy. Chỉ lát sau nó đã tăng cao tốc độ và tôi bắt đầu nghe gió rít vu vu bên tai. "Dụt! Dụt!"(1)
(1)Đứng lại ! Đứng lại !

Bác Bun Mi hô to m ấy lần. Con voi vẫn phá chạy. Tôi bám chặt sợi dây song buộc quanh ngực nó. Theo thói quen nó chạy về phía rừng và tôi lo ngại thấy những thân cổ thụ với từng đám dây leo và những cành lá lòa xòa đã hiện ra trước mắt. Với tốc độ con voi đang chạy, chỉ lát nữa chúng tôi sẽ bị dây leo và cành cây quật ngã. Bác Bun Mi không hô nữa. Nằm soài trên đầu voi, bác rút tấm khăn quàng cổ vung lên úp kín lấy hai mắt con vật. Nhưng không may một cành cây nhỏđã móc chiếc khăn khỏi tay bác. Rất quyết đoán bác quắp hai chân vào sợi dây song và vươn mình ra xa, lấy hai bàn tay úp kín hai mắt con voi. Con vật không còn nhìn thấy gì. Sau những bước chao đảo nó chạy chậm dần rồi đứng lại. Chờ cho nó hoàn hồn bác Bun Mi mới mở tay ra. Con voi đã qua cơn khiếp sợ. Nó quay lại thong thảđưa chúng tôi trở về. Bác Bun Mi điều khiển con voi thành thạo và dễ dàng như người kị sĩđiều khiển con ngựa. Bác chẳng coi chuyện vừa xảy ra là quan trọng. Quay lại thấy tôi ngơ ngác, bác nói : "Chuyện thường ngày, có gì đâu mà sợ!"

Ở bác còn có một sức chinh phục lớn hơn, đó là thái độđối với bầy voi. Bác Bun Mi là người hiểu rộng. Bác muốn thực hiện nhiều cải cách trong làng, trước hết là thực hiện một quan hệ tốt lành giữa người và vật. Bác muốn các quản tượng đối xử tốt với con voi không phải như một sự ban ơn. Bởi vì sự ban ơn không bao giờ lâu bền. Trái lại do con vật đã làm việc tận tụy cho họ, họ phải coi sự săn sóc cho nó là một sựđền đáp. Tôi đã nghe bao nhiêu chuyện về loài voi trảơn và báo oán. Những chuyện ấy làm tôi tin chắc : người quản tượng không phải đã đối xử tốt với con voi từ thuở ngàn xưa. Họđã cải tiến thái độ của họ qua bao đời. Chắc họđã rút được kinh nghiệm : bạo lực càng nặng nề và tinh vi bao nhiêu thì phản ứng sẽ càng gay gắt và sự trả thù sẽ càng tàn bạo bấy nhiêu. "Hãy đối xử với bầy voi, những kẻ giúp việc ta, nhưđối xử với con người." Suốt những năm tháng ở bên bác Bun Mi, tôi thấy bác trung thành với những nguyên tắc đó.
Một lần làng Vông Xay tổ chức một cuộc săn lớn.
Họ dẫn về ba con voi hoang.

B ước đầu về làng lũ voi rừng bị bỏđói. Các quản tượng treo cao đầu chúng dưới một cành cây to để chúng bớt phá phách. Dây treo là một sợi thừng lớn, lồng qua một chiếc cắng bằng sừng trâu, làm thành một nút thòng lọng rất nhạy. Mỗi khi con voi hục hặc sợi dây liền tựđộng thít chặt lại, chỉ khi nào nó chịu đứng yên thì sợi dây mới nới ra. Ba ngày sau hai con voi đã chịu khuất phục. Chúng chịu ăn và vểnh tai lên nghe mỗi khi các quản tượng gọi cái tên mà họđặt cho chúng. Chỉ duy con thứ ba, một con voi cái, vẫn giữ tính rừng. Nó không hềđụng đến một sợi cỏ và sau những ngày nhịn ăn, nó sút đi rất mau. Tôi thấy mắt nó trũng sâu và làn da của nó từ màu đen mỡ lúc mới về, chuyển nhanh sang màu xám và nhăn nhúm lại. Khi theo vết để bắt nó, người ta tưởng nó là một con voi non trẻ. Nhưng sau khi về làng, nó lộ rõ ra là một con voi đã đứng tuổi. Bác Bun Mi xem xét rất kĩ và quả quyết với mọi người là nó đã gần bốn mươi tuổi rồi. Theo lệ của làng săn nguời ta chỉ bắt những con voi đôi mươi. Chúng vừa đến tuổi làm việc và cuộc sống tự do phóng khoáng trong rừng chưa kịp trở thành những tập quán ăn sâu vào máu thịt của chúng. Người ta không bắt những con voi non hơn vì phải nuôi chúng rất tốn kém mới đến tuổi làm việc ; cũng không bắt những voi già hơn vì chúng đã quá quen với cuộc đời tự do nên không chịu nổi cuộc sống dưới làng. Nỗi nhớ tiếc những chân trời đã mất khiến chúng không bao giờ khuây khỏa. Bác Bun Mi đề nghị thả con voi đã đứng tuổi ấy về rừng. Không ai tán thành, người ta tiếc công sức đã bỏ ra. "Thả nó đi! - Bác Bun Mi nài nỉ với các quản tượng - Giữ nó, nó sẽ chết. Vậy thì giữ nó lại làm gì ?" Không ai coi trọng lời bác. Người ta ồn ồn lên để trả lời bác rằng đến một lúc nào đó, không chống lại được cơn đói, con voi sẽ bắt buộc phải ăn ; rằng nó sẽ sống và trở thành một con voi chịu khuất phục như những con voi khác trong làng. Các quản tượng chờđợi và hi vọng. Nhưng hình như không gì có thể thay đổi được con voi đó nữa. Thế là nó bắt đầu bị ghét bỏ. Các quản tượng coi nó là con voi bướng bỉnh. Khả năng sống độc lập, sự say mê cuộc đời phóng khoáng, những cố gắng để sinh tồn... chỉ là những đức tính khi con voi còn ở trong rừng. Nhưng khi đã về làng, người ta muốn nó tuân theo những tiêu chuẩn đạo đức khác hẳn. Ởđây đức tính duy nhất được thừa nhận là sự vâng lời. Người quản tượng bảo đi lên, con voi hãy đi lên. Người quản tượng bảo lùi lại, con voi hãy lùi lại. Ngoài ra con voi đừng nên nghĩđến điều gì khác.

Bao ngày đã trôi qua mà con voi đứng tuổi vẫn không chịu ăn. Những người gay gắt nhất đã nghĩđến chuyện đầy đọa nó cho bõ ghét. Ích gì khi con voi hành động theo những thôi thúc của riêng nó chứ không phải cho lợi ích của họ. Nhưng họ chưa kịp trừng phạt nó thì mọi việc đã kết thúc. Một đêm đang ngủ tôi bỗng nghe rất nhiều tiếng rống. Thọat tiên là một tiếng tức nghẹn, tiếp sau là những tiếng rống vang rền bay về từ bãi voi làng. Tôi chạy ra ngoài sàn. Đêm tối đen. Từ các nhà người ta đốt đuốc và chạy đến bãi voi. Tôi chạy theo họ tới nơi buộc con voi không chịu khuất phục. Tôi thấy con vật co hai chân trước lên để cả khối thân thể nặng nề của nó kéo căng dây thừng buộc trên cây. Cành cây oằn xuống và dây thít chặt cổ nó. Con vật nằm trong tư thế bị treo. Nó đã chết, nhất định không chấp nhận đời tù hãm.
Những con voi tinh khôn ở kề bên đã rống gọi để
đánh thức các quản tượng. Nhưng muộn mất rồi!

Hình nh ư lũ voi làng biết điều gì đã xảy ra. Nhiều con hục hặc với vẻ khó chịu. Có lẽ chúng đã ngửi thấy mùi cái chết của bạn, một thứ mùi mà con người không phân biệt được, chỉ riêng chúng cảm nhận thấy.

Ng ười ta có thể giết chết một con lợn trước mắt những con lợn khác, hành hạ hoặc giết chết một con trâu con bò trước mắt những con trâu con bò khác. Sẽ chẳng có điều gì xảy ra! Nhưng các quản tượng không dám vô cớ hành hạ và giết chết một con voi trước mắt những con voi khác. Chúng sẽ gầm rống, giằng xích chạy tới cứu đồng loại. Nếu xích không đứt thì người quản tượng cũng hãy dè chừng. Chúng đã in lại hình dáng và hơi hám của anh ta vào bộ nhớ bền bỉ trong óc chúng, chờ dịp thuận tiện để thực hiện ân oán một cách công bằng. Vì thế một số quản tượng phải đưa lũ voi làng đi xa ngay trong đêm. Họ không muốn để chúng hay biết về những việc mà họ sẽ làm với con voi đã chết. Từ khi về làng, tuy chưa chịu khuất phục, con voi hoang vẫn được coi là một thành phần của làng săn. Vì thế người ta không xả thịt nó, dù với cả tấn thịt nó có thểđem lại nhiều bữa ăn ngon cho các gia đình. Các quản tượng đào một hố rộng và sâu, chôn con voi ở ngay nơi nó chết vì họ không thể kéo xác nó đi xa. Vợ con họ nhặt từng mâm cánh hoa rụng dưới những gốc cây đại trồng trước nhà, rải xuống nền đất và trên mình con vật.

Các qu ản tượng lấp đất. Một vài người chắp tay lên ngực cầu cho con voi siêu thoát và được đầu thai vào một kiếp khác sung sướng hơn, bù lại nỗi khốn khổ nó phải chịu ở kiếp này. Gần sáng công việc chôn cất cho con voi bất hạnh mới xong. Cái chết của nó để lại bao hậu quả. Các quản tượng còn bao nhiêu việc phải làm trước khi đưa lũ voi làng trở về. Mặc dù hố sâu, một ngày nào đó mùi thịt rữa sẽ thấm qua đất bốc lên và với cái vòi rất nhạy cảm, lũ voi sẽ ngửi thấy. Ai biết chúng sẽ phản ứng ra sao? Dù thế nào cũng phải giấu chúng những việc đó, ít nhất là tránh cho chúng nỗi buồn bực. Các quản tượng có nhiều kinh nghiệm trong việc này. Họ chất củi và cỏ khô trên chỗ chôn con voi rừng rồi đốt lửa. Khói cuộn bay xóa mùi cái chết còn vương vất đâu đó, trên thân cây mà con voi đã tựa lưng, trên nền đất mà nó đã giẫm đạp. Người Lào luôn luôn muốn sống cuộc đời yên ả. Họ không bận tâm suy nghĩ về bất cứ việc gì. Đối với họ niềm vui và nỗi buồn đều rất mau qua. Vậy mà trái với cái thường lệấy, tôi thấy bác Bun Mi buồn bực cả tuần về cái chết của con voi.

Dù sao cái ch ết ấy không vô ích. Nó đã cho các quản tượng làng Vông Xay một bài học. Tôi biết điều này vì trong một trường hợp tương tự sau đó, tôi thấy họđã làm theo lời bác Bun Mi và thả con voi không chịu khuất phục về rừng.
NHỮNG CẬU BÉ LÀNG VOI

Vông Xay là m ột làng lớn. Làng gồm hơn ba chục nóc nhà nằm rải rác dưới bóng những cây xoài cổ thụ. Trong vùng không có nơi nào trù phú như thế nên làng Vông Xay trở thành mục tiêuđặc biệt của máy bay địch. Nhiều khi đi oanh kích trở về, trên đường bay qua làng, chúng lao xuống chỉđể bắn nốt những tràng đạn chưa bắn hết.
Lần ấy hai chiếc máy bay bắn chơi xuống làng vài
tràng đạn lửa. Một ngôi nhà bốc cháy.

Các qu ản tượng đang làm việc ngoài rừng. Trong làng chỉ còn đàn bà và trẻ con. Mấy con voi không đi làm đều bị xích ngoài bãi, chỉ có Cu Con hômấy là được buông thả. Từ ngôi nhà cháy lửa bốc ngùn ngụt, tre nứa nổ ran. Một đứa bé mắc kẹt trên sàn chập chững bò ra cửa sổ, vừa bò vừa gào khóc. Các bà mẹ kêu thét lên: họ không biết làm cách gì để cứu đứa bé.

Bình th ường con voi sợ tiếng nổ và sợ lửa. Nhưng lúc này thấy mọi người kêu cứu và xúm quanh ngôi nhà, lũ voi bồn chồn giằng xích còn Cu Con thì chạy tới. Đó là một đặc điểm của bầy voi làng : được huấn luyện kĩ chúng không bao giờ rời bỏ con người trong cơn hoạn nạn. Cu Con nhận biết ngay tình trạng hiểm nghèo và hình như nó nhận thức được rằng với chiều cao của chiếc vòi khi vươn lên, chỉ duy nhất có nó mới cứu được đứa bé. Không hề sợ hãi nó đến bên cửa sổ. Cu Con vươn vòi lên nhưng quãng cách vẫn còn xa. Nó liền đứng dựng trên hai chân sauđể vươn vòi lên được cao hơn nữa. Đó là một động tác mà bầy voi vẫn hay làm ở ngoài rừng khi muốn bẻ một cành cây vượt tầm với của chúng. Nhưng rồi Cu Con phải hạ hai chân trước xuống ngay vì nó không đứng được lâu trên tư thế này. Nó lại chồm lên một lần nữa nhưng vẫn không kết quả. Cần phải có chỗ cho Cu Con ghếch chân. Mọi người nhìn trước nhìn sau và thấy gần đó một chiếc cối giã gạo khoét bằng một khúc gỗ lớn. Người ta xúm vào lăn cái cối và lật úp bên cửa sổ. Nhìn thấy thế con voi thông minh hiểu ra ngay. Nó liền đứng gác hai chân trước lên cối, nhờđó cái vòi của nó vươn được tới đứa bé. Nó cuốn lấy đứa bé đưa xuống đất trong lúc tàn lửa rơi xuống làm nhiều mảng da của nó cháy khét lẹt. Vừa lúc đó các quản tượng ở ngoài rừng đã thúc voi về. Họ cho chúng hít nước và phun như những chiếc vòi rồng lên ngôi nhà đang cháy. Cu Con không chú ý gì đến chiến công mà nó vừa lập được, hoà mình ngay vào đám đông voi làng, hít nước phun tới tấp vào ngọn lửa. Dưới mấy chục chiếc vòi phun nước, đám cháy tàn nhanh. Lát sau chỉ còn thấy những làn khói mảnh dẻ bốc lên từ những cây gỗ cháy dởđã bị phun nước ướt đẫm. Người ta mang đến bao nhiêu thứđể thưởng công cho lũ voi, nhất là cho Cu Con : từng thúng ngô non, những nải chuối chín vàng, những nắm xôi đã được nắm chắc lại, to như những trái xoài. . . Các quản tượng giã những lá thuốc phết lên những vết bỏng của Cu Con. Mọi người xúm quanh nó trầm trồ khen ngợi. Người mẹ bếđứa bé lúc ấy đã hết sợđến trước Cu Con, cọ người đứa bé vào chiếc vòi của nó để tỏ lòng biết ơn. Con voi như nhận biết được thái độ trìu mến của bà. Nó ngừng ăn, lấy vòi hít ngửi đứa bé mà nó đã cứu thoát.

B ầy voi thân thiết với lũ trẻ làng như vậy nhưng vào buổi đầu đặt chân đến làng Vông Xay, tôi không biết điều đó. Lần đầu tiên khi thấy một đứa bé từ trên sàn dò từng bước qua các bậc thang xuống đất, chập chững đi đến bên con voi, tôi đã hoảng hốt kêu to lên để gọi bác Bun Mi. Bác chạy lại ngay. Khi biết lí do nỗi lo sợ của tôi, bác cười : "Không sao! Từ bé lũ trẻđã quen con voi rồi." Từ trên sàn tôi hồi hộp theo dõi cậu bé. Cậu đã tới gần con voi. Con vật mải ăn không chú ý gì đến cậu. Nó lấy vòi cuộn từng mớ cỏ, đập đập vào gối để rũ sạch đất rồi bình thản đưa vào miệng. Khi cậu bé đến trước cái vòi của nó, con voi nhẹ nhàng xoay đầu ra phía khác và tiếp tục vơ cỏ lên ăn. Nó không thích bị quấy rầy. Không tìm được sựđồng cảm của nó, cậu bé chập chững bỏđến bên một con voi khác. Lần này cậu đã tìm thấy bạn. Con voi lấy vòi khẽ dũi vào người cậu. Còn cậu thì cúi nhặt từng nắm cỏ, giũ giũ trong bàn tay bé nhỏ rồi đưa vào vòi cho nó. Nhẹ nhàng con vật đỡ lấy nắm cỏđưa lên miệng. Cậu bé chăm chú cho con voi ăn một lúc lâu. Cúi đã mỏi, cậu bước dưới bụng người bạn đồ sộ, đến ngồi xuống móng chân sau của bạn. Con voi lúc thường lắc lư và giậm chân liên hồi, lúc này giữ cái chân im phắc cho cậu bé ngồi chơi. Ngoài những công việc nặng nhọc ở ngoài rừng, con voi còn được trao nhiều việc nhà. Nó có thể giúp các bà mẹ lấy nước ngoài sông, lấy củi hoặc trông trẻ để họ rảnh tay dệt khung cửi trên sàn. Vốn hiền dịu và quen chăm sóc lũ voi non, những con voi mẹ làm nhiệm vụ này một cách tuyệt diệu đối với những cô cậu bé, con của loài người. Bà mẹ chọn một con voi cái tin cậy, mắc cái võng cạnh nó, đặt đứa bé nằm gọn bên trong rồi buộc túm hai mép võng lại. Bà đặt vào vòi con voi một chiếc quạt làm bằng cả một tàu lá cọ. Lập tức nó cuốn vòi nhận lấy rồi khẽđu đưa võng và thỉnh thoảng phe phẩy chiếc quạt, đuổi ruồi muỗi cho đứa bé yên ngủ. Trao một đứa bé cho con voi người ta có thể yên tâm như trao gửi một thứ cần gìn giữ cho một con chó săn. Con vật sẽ trông coi không để ai xâm phạm đến. Lớn lên chút nữa các cậu bé làng Vông Xay rất thích điều khiển voi, giống các cậu bé ở thành phố thích tập xe đạp. Vài tháng trước còn bám gấu váy mẹ và suốt ngày nhũng nhẵng đòi ăn thì giờđây các cậu họp thành từng nhóm, buổi trưa và buổi chiều xúm quanh những con voi dễ bảo trong làng.

Các c ậu ngụp lặn với chúng ngoài bến sông và dưới những tia nước lấp lánh do chúng phun lên, họ đuổi nhau từ lưng con nọ qua lưng con kia như chuyền qua những tảng đá. Rồi khi tiếng trống thu voi từ trên cao vọng xuống, mỗi cậu nhanh nhẹn nhảy lên ngồi chễm trệ trên một đầu voi, tay chống lên cây gậy gỗ giả làm cây đòng, hãnh diện điều khiển lũ voi đi một vài vòng quanh làng. Bọn trẻ cứ rong chơi như thế trong ba bốn năm. Đến năm mười hai, mười ba tuổi, họ tạm biệt gia đình và tạm biệt mọi cuộc vui để bắt đầu một cuộc sống mới : các cậu trang trọng làm lễ gọt đầu để vào tu trong chùa. Ở các làng Lào thời ấy không có trường học, họ vào chùa theo tục lệđể học chữ và học những bổn phận làm người. Họ học kinh kệ, học các truyền thuyết của đạo Phật, học đọc, học viết, học yêu thương ông bà cha mẹ và bạn bè, học chia sẻ vui buồn với những kẻ bất hạnh, học yêu thương súc vật... Ba năm sau, tới tuổi mười lăm, mười sáu, khi đã đọc thông viết thạo, họ ra khỏi chùa để trở về sống lại với gia đình. Lúc đó họđã lớn. Thoạt đầu trở lại cuộc đời trần thế họ trở nên nghiêm nghị, đăm chiêu dù tuổi còn non trẻ. Nhưng rồi cuộc sống, công việc và bầy voi cuốn hút họ : họ dần dần quên kinh kệ và những nỗi khổ hạnh trong chùa, chỉ còn nhớ chút chữ nghĩa và lòng nhân ái. Tùy theo hoàn cảnh của từng gia đình, họ trở thành những người khác nhau. Con cái những nhà khá giả sẽđi học tiếp ở trên trường huyện, trường tỉnh. Sau khi đỗđược một bằng cấp, họ trở thành một viên chức nhỏ và đi làm việc ở nơi xa. Những ai không có điều kiện như vậy thì trở về nghề cũ của làng bản. Họ phụ việc cho người ông hoặc người cha, học cách chăm nom săn sóc con voi, điều khiển nó làm việc, dẫn dắt nó trong những chuyến đi xa và lăn lộn trong những cuộc săn để tự luyện mình trở thành những thợ săn dũng mãnh. Dăm năm sau, khi chắc chắn đứa con đã thành thạo trong nghề, người cha trao cho con cây đòng. Họ chuyển vị trí trên đầu con voi cho nhau : từ phía đầu voi người cha lui về ngồi phía sau và từ phía sau, người con chuyển lên ngồi phía trước. Ở làng Vông Xay con voi là tài sản riêng của từng gia đình nhưng chức quản tượng thì bắt buộc phải được bản làng thừa nhận. Người cha có lời trình với các bậc huynh trưởng trong nghề, mời tất cả bà con bạn bè tới nhà dự một bữa rượu mừng. Khách góp nhau tiền sắm một cây đòng mới. Trong bữa rượu người quản tượng nhiều tuổi nhất đứng lên thay mặt làng bản chúc mừng chàng thanh niên. Ông già căn dặn anh hãy yêu lấy nghề nghiệp của ông cha và yêu thương con voi như yêu thương một người thân, chia sẻ mọi vui buồn với nó. Rồi ông già trao cho anh cây đòng mới.
Từđó chàng thanh niên chính thức trở thành quản

t ượng. MỘT THẾ GIỚI RIÊNG Lũ trẻ làng Vông Xay có một chỗ chơi vắng vẻ

mà chúng r ất ưa thích.Vượt qua rặng tre mai ở cuối làng và qua một cánh rừng rậm, chúng đi vào nơi ấy nhưđi vào một chốn xa xôi riêng biệt. Ởđó có những rừng chuối nởđầy hoa đỏ, những đầm lầy bồng bềnh hoa súng trắng, một dòng suối trong xanh chẩy qua thung lũng và một khoảng đồng nhỏ hẹp nhưng rộng mênh mông dưới con mắt trẻ thơ của chúng, được chúng gọi là Cánh Đồng Con Hươu Chạy Mỏi Chân. Ởđó có một bến nước của thú rừng, được bọn trẻ gọi là Bến Đá Bạc, nơi nước nguồn từ một hốc đá trắng ứa ra long lanh không lúc nào vơi ; một quãng rừng thưa đầy những cây trám, vải rừng, duối và chòi mòi, được chúng gọi là Rừng Khỉ nơi nơi mỗi buổi chiều những bầy khỉ nhộn nhạo thường tới hái quả và đùa nghịch.

Ở đây bọn trẻ làng Vông Xay đã bắt chước người lớn dựng một chòi rình. Tôi đã nhiều lần theo chúng đến nơi này. Đó là một túp lều con nhưng cũng đủ chỗ cho năm sáu người, dựng trên những cọc đỡ to lớn, có thang leo lên sàn, nằm khuất sau những tán lá. Ởđây bọn trẻ làng Vông Xay đã dựng một chòi rình. Tôi đã nhiều lần theo chúng đến nơi này. Đó là một chiếc lều con nhưng cũng đủ chỗ cho năm sáu người, dựng trên những cọc đỡ to lớn, có thang leo lên sàn, nằm khuất sau những cành cây. Phía chòi nhìn sang Bến Đá Bạc và Rừng Khỉđược lá và dây leo che kín. Từ trên những thân cây xanh rêu, phong lan buông xuống những chùm hoa ngào ngạt, át hết cả mùi người khiến mỗi lần bọn trẻ ra chơi thú rừng không sao nhận biết được sự có mặt của chúng. Vào những buổi chièu buồn vắng trong làng Vông Xay không có gì ngoài tiếng ve kêu, bọn trẻ thường kéo ra ngoài chòi. Vì chưa được đi xa theo người lớn, chúng đến đây để quan sát các bầy chim và bầy thú, làm quen dần với cuộc sống rừng. Chúng ngồi bên nhau im lặng nghe những âm vang của các tiếng chim : tiếng gù đều đặn của chim gáy nâu và chim cu xanh, tiếng gọi xôn xao của đàn vẹt, tiếng trầm bổng như tiếng cây đàn nhiều giọng của chim bông lau, tiếng ríu ran của những con sáo đang chia nhau chỗ ngủ trên các hốc đá, tiếng hót xa xăm như than tiếc một ngày đã sắp tàn của bầy khướu và giữ nhịp cho những âm thanh đó, chim gõ kiến gõ từng hồi vang vọng trên các thân cây. Khi tiếng chim thưa dần và mặt trời bắt đầu rọi những tia nắng vàng rực xuống các ngọn cây, bọn trẻ vạch đám lá mành mành trước mặt nhìn ra Bến Đá Bạc. Đã đến giờ thú rừng đi uống nước buổi chiều. Mởđầu là những chú hươu lùn, thứ hươu chỉ sống ở vùng đầm lầy. Với dáng dấp thảnh thơi, bọn thú rừng xinh xắn ấy vục mõm vào vũng nước và sau khi uống xong, tưởng như mình đang sống ở một giang sơn riêng không bị ai nhòm ngó, chúng khe khẽ lắc đầu với vẻ thỏa mãn làm bắn ra xung quanh những giọt nước trong như ngọc. Thỉnh thoảng một con hoẵng mẹ không muốn rời con ngậm chú hoẵng mới lọt lòng giữa hai hàm răng, rón rén tìm xuống bến. Nó nhẹ nhàng nhả con trên mặt đất, uống vội vài hớp nước rồi lại cắp con đi vềổ. Ở phía rừng cây, đàn khỉ từ những vách đá lao xuống chí chóe tranh nhau hái những chùm quả cuối cùng trước lúc về hang ngủđêm. Người ta bảo chúng là những con vật thông minh nhất rừng, thông minh gần như người, nhưng cuộc sống bầy đàn của chúng lại ít trật tự nhất. Con đầu đàn, một con khỉ cộc to lớn, đầu và quanh mặt mọc đầy những đám lông màu hung đỏ, nhảy loi choi từ cành này qua cành khác. Nó kiểm soát mọi con khỉ trong bầy. Bầy đàn nào phong tục ấy : không ởđâu con đầu đàn lại độc đoán như nó. Nó khống chế thức ăn và sự sinh sản ở trong bầy. Uy quyền của nó dựa trên sức mạnh. Nó đuổi đánh những con khỉ mới trưởng thành khi những con này đến gần các con cái. Nó tước bớt thức ăn trong tay lũ khỉ con. Con đầu đàn ấy không con voi đầu đàn ở làng săn, cũng không giống con đầu đàn của bầy voi hoang mà lũ trẻ thường được nghe nói trong những câu chuyện của người lớn quanh bếp lửa. Lũ trẻ rất thương lũ khỉ con. Mỗi khi những con thú ấy chán quả rừng, nhảy xuống đất chuyện choạng đuổi bắt đàn châu chấu bay lên từ những đám cỏ, lũ trẻ lại nhấp nhổm muốn nhảy xuống đùa nghịch với chúng. Nếu muốn, lũ trẻ có thể bắt đám khỉ con ấy rất dễ dàng. Chúng nhốt dăm ba con châu chấu vào một chiếc giỏ vất dưới gốc cây. Nghe châu chấu búng càng lách tách, bọn khỉ con thamăn sẽ nhảy xuống. Chúng đút tay vào giỏ, bị mắc hom và khi lũ trẻ kéo đến, chúng không thể rút tay ra đểđu lên cây được nữa. Đôi khi sau buổi đi làm về, bác Bun Mi lại tạt vào cái thế giới riêng của bầy trẻ, rong chơi với chúng chốc lát. Với chiếc khăn rằn quấn quanh bụng và cây khèn Lào vác trên vai, bác không còn dáng dấp gì của một quản tượng mà giống người đi chơi mát buổi chiều. Bác nói với bọn trẻ về tập tính của những con thú mà chúng thường gặp ở nơi này. Rồi bác thổi khèn cho chúng nghe. Nhiều khi chúng vui vẻ hát theo. Tiếng khèn và tiếng hát làm bầy thú hoảng sợ bỏ chạy. Nhưng sau khi đã trốn kĩ trong một chỗẩn náu an toàn, bọn thú hiền lành ấy dỏng tai đứng nghe những âm thanh xôn xang mà chúng chưa hề nghe thấy bao giờ.
CUỘC SỐNG RỪNG NHÌN TỪ MỘT CHÒI
QUAN SÁT

Ng ười lớn chúng tôi cũng có một thế giới riêng biệt. Thế giới ấy là một đồng cỏ mênh mông ở rất xa làng, xa tới cả một ngày đường. Chúng tôi thường tới đó để quan sát đời sống của các bầy thú. Lần ấy bác Bun Mi và tôi đến chòi quan sát lúc mặt trời vừa xuống khuất những rặng cây xa tắp mọc dài ven đồng cỏ. Vào mùa mưa đây là nơi tập trung của gần khắp các bầy voi trên bán đảo Đông Dương : voi Lào xuống từ những triền núi, voi Việt Nam sang từ bên đông Trường Sơn, voi Cămpuchia lên từ những cánh rừng rậm. Chúng tạm ngừng những chuyến đi vất vả và nếu không bị săn đuổi chúng sẽ sống ở cánh đồng này đến đầu mùa khô, khi cỏ lá lại bắt đầu khan hiếm. Chòi quan sát làm trên chạc ba một cây cổ thụ ven bờ con sông chảy xuyên qua đồng cỏ, nơi thú rừng vẫn thường đến uống nước và ngâm mình. Ngồi trên chòi chúng tôi có thể nhìn bao quát cánh đồng, từ chân trời phẳng lì phía tây, nơi dòng sông Mêkông trôi chảy, đến chân trời nhấp nhô xa thẳm của những ngọn núi Trường Sơn ở phía đông. Những ống bương đựng nước trên chòi đã cạn. Bác Bun Mi buộc dây vào ống dòng xuống sông lấy nước. Chúng tôi ăn xôi và uống nước lã, không thổi nấu, sợ thú rừng phát hiện được sự có mặt của con người. Ngay cảđến thuốc lá các quản tượng cũng không hút, gió sẽđem khói thuốc bay xa, tới các bầy voi. Phần đông các bầy thú đã đi ngủ. Những lưng voi xa xa mờ dần trong bóng tối. Đêm rừng vắng lặng. Trăng xanh xao. Mặt sông được chiếu sáng trôi lờ lững dưới chân chòi, giống như một dải vải chàm mới nhuộm. Nước phản chiếu ánh trăng hắt lên cao những mảng sáng cũng màu xanh. Chim "chót bóp" đã cất tiếng kêu. Chúng là những chiếc đồng hồở rừng. Con chim trống gọi trầm trầm và từ nơi xa thẳm chim mái thoang thoảng trả lời. Chúng gọi nhau hoài suốt đêm và chỉđến được với nhau khi ngôi sao mai bắt đầu mờ nhạt. Ngủ rừng đã quen, chúng tôi căn cứ vào nhịp hót của chúng mà đoán biết thời gian : hai tiếng kêu bắt đầu nổi lên ở hai nơi vào bảy tám giờ tối, rộn rã và gấp gáp dần vào khoảng nửa đêm, dịch lại gần lúc hai ba giờ, hòa lẫn vào nhau lúc bốn giờ sáng và ngừng bặt khi ngôi sao mai biến khỏi bầu trời. Một quãng núi, một khoảng rừng thì có gì đáng kể đối với cánh chim nhưng tôi không hiểu vì đâu những đôi "chót bóp" không bao giờ tìm thấy nhau trong đêm, trước khi trời sáng. Quản tượng gọi chúng là những con chim khắc khoải : chúng gieo nỗi buồn mênh mông vào những cánh rừng im lìm, gieo nỗi nhớ nhung thương tiếc vào những đêm xa nhà của họ. Suốt đêm những bầy nai xuống bến uống nước dưới chân chúng tôi. Vì cánh đồng đã có những bầy voi về kiếm ăn, thú dữ không dám bén mảng đến nên bọn thú lành sống rất ung dung. Chúng táp nước nhè nhẹ. Nhiều con sau khi uống, say sưa đứng nghiêng mình vỗ một chân trước xuống sông như vờn nghịch mặt trăng long lanh in dưới đáy. Buổi sớm trên đồng cỏ sôi động. Nỗi buồn và nỗi cô đơn của ban đêm mau chóng bị xua tan. Ánh nắng mới lên nhuộm hồng làn sương vương trên những ngọn cây. Sau một đêm ngủ bình yên, bầy chim tỉnh dậy hót vang lừng. Một vài con nai rời bến nước, lững thững tìm vềổở khuất đâu đó dưới lùm cây. Bình minh diễn ra chỉ trong khoảng khắc. Ởđồng cỏ mênh mông cũng giống ngoài biển cả, mặt trời lên nhanh vùn vụt. Thoạt đầu nó chậm rãi nhô lên, đỏ hồng như một trái dưa hấu mới bổ, rồi sau khi vượt khỏi đường chân trời chắn ngang, nó leo mau lên cao và nắng chợt chói chang lúc nào không hay. Những bầy voi thong thảđi về phía bến nước. Bầy thứ nhất, bầy thứ hai và xa xa là bầy thứ ba. . . Nghe động bước chân từng đàn chim dẽ và cun cút bay vụt lên từ những hàng sậy. Những con cá sấu nhỏ bò từ dòng nước lạnh lên phơi mình trên bãi cát, thấy bầy voi rậm rịch đi tới liền theo nhau toài nhanh xuống sông, để lại trên đường những vết trườn. Đàn trâu rừng với con trâu mộng đầu đàn mang đôi sừng nhọn hoắt đang ăn gần bến nước đủng đỉnh bỏđi xa, nhường chỗ cho những bầy voi. Bầy thứ nhất xuống bến. Chúng tắm vừa đủ, không kéo dài và sau tiếng rống rền vang của con đầu đàn chúng thong thảđi lên, rẽ sang một đường khác nhường chỗ cho bầy thứ hai.

Sau khi các b ầy voi tắm xong, nhịp sống trở lại như trước. Cun cút và chim dẽ bay về những lùm sậy nơi chúng làm tổ. Bọn cá sấu nhỏ lại trườn lên bãi cát phơi mình và đàn trâu thong thả trở về chỗ cũ. Không một cuộc tranh giành xung đột nào đã xảy ra.Tất cả tiếp diễn dưới chân chòi quan sát trong một trật tự im lặng nhưng hoàn hảo, chừng như thể hiện sự hài hoà mà tự nhiên mang trong nó. Chính trên chòi quan sát này, tôi đã hiểu đôi chút về luật rừng. Trước đây do lấy những nền tảng của xã hội loài người làm thước đo để suy đoán, tôi đinh ninh luật rừng là luật lệ tàn khốc của sự hỗn độn, của cuộc đấu tranh sinh tồn, một cuộc đấu tranh quyết liệt đến mức không dung tha để giành lấy khoảng không gian và những ưu thế tồn tại : thú dữăn thịt thú lành, thú lớn lấn át và tiêu diệt thú bé. Người ta có thói quen coi luật rừng là luật của sức mạnh. Khi một đội bóng chơi thô bạo, người ta bảo họ chơi "rừng". Khi những kẻ mạnh lấn át kẻ yếu, người ta bảo họ hành động theo "luật rừng".
Hoàn toàn không đúng như vậy.

Lu ật rừng trước hết là sự khôn ngoan để duy trì sự tồn tại của chính mình và của dòng giống. Mọi loài thú, kể cả những loài có sức mạnh nhất, bao giờ cũng muốn nhìn thấy kẻ khác nhưng lại không muốn kẻ khác nhìn thấy mình. Vì thế không khi nào chúng gây gổ một cách vô ích, để lộ sự có mặt của chúng. Cảđến con cọp, dù có thể xếp vào hàng chúa tể của rừng, cũng luôn hành động khôn ngoan như vậy. Nó không khi nào dựa vào sức mạnh để tự cho phép mình làm những điều mù quáng. Nó lảng tránh bầy voi, lảng tránh con beo, con lợn độc, lảng tránh cả con người và chỉ nhận sựđối đầu trong những trường hợp bắt buộc. Trong rừng không bao giờ thấy có những cuộc chiến tranh cùng loài như trong xã hội loài người. Một bầy voi không bao giờđánh nhau với một bầy voi. Một gia đình báo không bao giờ xung đột với một gia đình báo khác. Đôi khi cũng xảy ra tranh giành giữa hai cá thể cùng loài nhưng không bao giờ cuộc xung đột ấy dẫn đến sự tiêu diệt đối thủ. Ngay trong cơn giận dữ, do bản năng bảo tồn dòng giống, chúng cững biết khi nào thì nên thôi. Khi hai con cọp đánh nhau - chúng không bao giờ đánh nhau để tranh mồi mà đánh nhau để tranh giành con cái - chỉ một lát sau con yếu hơn sẽ nhảy ra ngoài vòng chiến, nằm rạp xuống để tỏ ý khuất phục. Lập tức con mạnh hơn sẽ ngừng lại cho con yếu được tự do bỏ đi.

Khi hai con voi đọ sức để tranh giành thứ bậc trong bầy thì cũng thế : con yếu sẽ lùi lại và buông thõng vòi xuống. Đó là dấu hiệu đầu hàng trong loài voi. Con mạnh hơn thấy dấu hiệu đó sẽ lùi lại. Luật rừng thứ hai là sự cố gắng sửa đổi các tập tính, hình thành những thói quen mới để thích nghi với hoàn cảnh sống. Các quản tượng cho tôi biết chừng sáu bẩy mươi năm trước đây bầy voi vẫn có thói quen giống những bầy trâu và bò rừng khi ngủđêm. Chúng họp thành những vòng tròn, vòng trong là voi con và voi mẹ, vòng ngoài là lũ voiđực. Hồi đó voi đực cũng bị săn lùng - đôi ngà của chúng đối với mỗi gia đình thợ săn là một tài sản - nhưng với ngọn lao và chiếc nỏ, thợ săn không diệt được chúng bao nhiêu. Từ ngày trong rừng xuất hiện những người đi săn mang cây súng thì lại khác. Họ có thể dễ dàng giết chết một con voi ở khoảng cách rất xa, xa gấp bốn năm tầm tên của chiếc nỏ. Lũ voi đực càng bị săn lùng ráo riết không phải chỉ vì cặp ngà. Nhiều khi người ta tàn sát chúng chỉđể chống cây súng đứng bên cái xác đồ sộ của chúng chụp vài hình ảnh, kỉ niệm một chuyến đi rừng. Vì thế chẳng bao lâu mỗi bầy voi chỉ còn vài ba con đực.

Các b ầy bắt buộc phải thay đổi tập tính để bảo tồn dòng giống. Ngày nay những người đi rừng đều nhận thấy thói quen cũ của chúng đã biến đổi. Tôi biết điều này khi từ chòi quan sát tôi theo dõi chúng trong giấc ngủđêm : chúng vẫn họp thành những vòng tròn nhưng ở vòng trong đáng lẽ là lũ voi con và voi mẹ thì bây giờ là vài con voi đực cuối cùng của bầy. Bọn voi đực ấy cần được bảo vệ hơn hết. Mỗi khi có nguy hiểm, chính lũ voi cái sẽ xông ra chặn đường cho chúng chạy trốn. Bây giờ muốn săn một con voi đực, phải đi vào giữa bầy voi. Đó là điều không một người thợ săn nào dám làm và cũng không một người thợ săn nào làm nổi, nếu không dựa vào lũ voi nhà và dựa vào đám đông các quản tượng. Luật rừng thứ ba là giữ gìn sinh cảnh. Không con thú nào tàn phá môi trường mà nó sinh sống. Hãy thả con cọp hoặc con báo vào một đàn hươu nai. Chúng sẽ chỉ giết một con mồi và chừng nào chưa ăn hết thức ăn chúng sẽ không giết thêm một con mồi khác. Trong rừng Lào có một loại chồn rất hung dữ mà người thợ săn Lào gọi là "chồn ma". Người ta đặt cho chúng cái tên ấy do khả năng bắt mồi ma quái của chúng. Chúng không săn lùng đơn độc mà săn lùng theo đàn. Không như những giống chồn khác bắt gà vịt, chúng săn hẳn những con thú to như hoẵng và nhiềi khi cả hươu nai.

Ít có con thú lành nào g ặp "chồn ma" mà thoát chết. Chúng đuổi theo, con thì nhảy lên bám chặt và cắn vào cổ, nơi có các động mạch lớn, con thì bám và cắn vào lưng vào đùi, dai dẳng như một bầy đỉa. Con mồi cứđeo những kẻ thù của mình và lồng chạy hết cánh rừng này qua cánh rừng kia, cho đến lúc hết máu và kiệt sức gục xuống. Bản năng giữ gìn sinh cảnh tồn tại ngay cảở bầy thú bé nhỏ nhưng ghê gớm này. Chừng nào còn thức ăn chúng cũng không săn đuổi một con mồi khác.
Luật rừng thứ tư là luật của sự cứu giúp, cưu
mang.

M ột con nai non lạc bầy khi đêm xuống có thể dễ dàng tìm nơi ẩn náu an toàn trong một bầy trâu rừng. Bầy trâu sẽ cho nó vào ngủở vòng trong, nơi dành cho lũ nghé non và sớm mai, khi nguy cơ bị tiêu diệt đã hết, con nai sẽ lững thững tìm về với bầy đàn của nó. Cheo cheo là con vật yếu ớt nhất rừng. Nó không có một thứ vũ khí gì để phòng thân. Kẻ thù của nó rất nhiều : "chồn ma", chó rừng, mèo rừng, beo, cọp... Gặp kẻ thù là nó run lên, chân khụy xuống. Nó chỉ còn biết nằm chờ chết. Vậy mà loài cheo cheo không bị tiêu diệt. Nó có những kẻ bảo trợđắc lực : các bác bò tót. Ngược lại với cheo cheo, bò tót là những con vật mạnh mẽ nhất rừng. Chúng chiếm cứ những đồi dang và những đồi tre, không để một con thú dữ nào bén mảng được đến giang sơn của chúng. Bọn cheo cheo tinh khôn biết điều đó : chúng đến làmổ ngay kề bên chỗ ngủ của bò tót và các bác bò tót tốt bụng không bao giờ xua đuổi chúng. Trong rừng voi cũng được coi là những con vật hào hiệp. Mỗi năm khi mùa mưa đến, các bầy thú ở đồng cỏđược sống một thời kì an toàn. Đêm đêm khi ăn đã no, chúng thường kéo đến gần nơi bầy voi ngủ, nương bóng những con vật to lớn này. Sự có mặt của chúng không làm bầy voi khó chịu. Chúng được chấp nhận và bầy voi vui lòng làm nhiệm vụ bảo trợ. Chắc chắn luật rừng còn nhiều điều bí ẩn nữa mà tôi chưa biết. Tuy nhiên những ngày sống trên chòi quan sát đã giúp tôi hiểu rõ : nếu luật rừng chỉ là luật của sức mạnh và của sự hỗn độn thì sẽ không còn những bầy hươu nai, không còn lũ cheo cheo và những con thú lành, không còn cuộc sống trong rừng. Sẽ chỉ còn một sinh cảnh bị tàn phá và hoang vắng, sẽ chỉ còn hổ báo và thú dữ.
Con người sống sao được trong một môi trường
như thế !
NHỮNG BI MẬT QUANH MỘT NẮM ĐẤT.

L ần này vượt Trường Sơn chúng tôi đi theo một con đường mới. Đường cũ bị lộ, luôn bị những đội thám báo phục kích. Nhiều lần chúng tôi được cứu thoát một cách ngẫu nhiên : một bầy voi ngửi thấy hơi chúng tôi chạy rầm rầm đi trước và rơi vào ổ phục kích. Những trận ẩu đảđã xảy ra giữa người và vật : tiếng gầm rống vang lên, lẫn vào tiếng nổ hỗn loạn của những khẩu tiểu liên. Lũ voi bị tàn sát nhưng đội thám báo không bao giờ trở về nguyên vẹn. Khi lặng tiếng súng, đi qua nơi diễn ra cuộc bắn giết, chúng tôi còn thấy bên xác những con voi là quần áo, mũ, ba lô đẫm máu cùng những khẩu súng cong queo. Lũ voi đã lấy vòi giằng những khẩu súng ấy trong tay bọn lính và đập vào các tảng đá. Con đường mới chỉ là vết mòn mờ mờ của những dòng nước chảy, chưa bao giờ in dấu chân người. Những tán lá trên đầu, dày đặc và chồng chất, lớp nọ trùm lên lớp kia, phủ bóng tối âm u xuống lối đi. Im lặng đến ghê rợn. Mỗi tiếng động nhỏđều làm chúng tôi giật mình. Nó báo hiệu trước một điều gì chẳng lành mà chúng tôi chưa biết : có thể một con thú dữ nào đó đang rình theo bước chúng tôi đi và tiếng động kia do nó sơ ý gây nên.

M ột buổi chiều chúng tôi dừng chân bên một dòng suối. Rặng tre rừng xòa đám lá nhọn xuống một bến nước rải rác những hòn cuội trắng. Nước đầu nguồn trong veo và mát lạnh, trào ra từ những hốc đá, đổ xuống ào ào. Bác Bun Mi đi một vòng quanh chỗ trú quân để tìm hiểu tình hình. Bác trở về và dẫn tôiđến bên một nấm đất rất to, to như một tổ mối rừng. "Chúng tađã vào đến chỗ sâu thẳm của rừng già. Anh hãy nhìn xem ụđất kia!" Tôi quan sát, đi quanh một vòng. Có thểđây là nơi trú ngụ của một bầy dúi hay của một gia đình chồn. Tôi tìm một cửa hang nhưng không thấy, chỉ thấy trong bóng tối mờ mờ hai vật gì đó ở gần bên nhau, xám như hai búp nấm lớn. "Không phải ai cũng may mắn như bọn ta. - Bác Bun Mi nói - Mả voi đó !" Chúng tôi đang đứng trước một mả voi. Một cảm xúc đột ngột xâm chiếm tôi. Tôi lại gần, sờ lên hai vật mà tôi đinh ninh là hai búp nấm. Chúng rất cứng và khi tôi miết tay để chùi bụi đất phủ ngoài thì thấy lớp ngà đã bị thời gian làm cho vàng xỉn hiện ra. Bác Bun Mi rút con dao rừng giắt bên hông và bắt đầu đào. Tôi giúp bác hất đất ra xa. Chừng hai giờ sau, chúng tôi đã bới được cặp ngà ra ngoài. Nhìn vào phía bên trong hai cái hốc sâu mà hai gốc ngà để lại, tôi còn thấy những vật gì màu xám trắng. Bác Bun Mi nói : "Đó là những mảnh xương. Chúng không có ích gì, trừ khi bọn ta định ở lại đây nửa tuần trăng để nấu một nồi cao voi." Tôi giúp bác Bun Mi khiêng cặp ngà xuống suối. Bác hái một ôm lá ngái, một thứ lá rừng nhám như giấy ráp, và mỗi người dùng một nắm lá miết trên cặp ngà. Được đánh kĩ và rửa nước, cuối cùng chất ngà trắng bong hiện ra. Tôi để ý thấy một chiếc ngà còn nguyên vẹn nhưng chiếc kia thì đầy những vết xước, không sao mài nhẵn được. Đó là một cặp ngà lớn. Mũi ngà không còn nhọn mà được mài tròn bởi những giọt nước mưa đã bao năm rỏ xuống từ trên lá. Gốc ngà to cỡ bắp đùi. Tôi đo : mỗi chiếc ngà dài lút năm gang tay của tôi và nặng bằng cả chiếc ba lô tôi đeo trên lưng. Đêm đó chúng tôi đốt một đống lửa to đểđuổi thú dữ. Bác Bun Mi gác hai chiếc ngà bên đống lửa, trước chỗ nằm của bác để ngắm cho sướng mắt. Cặp ngà ấy sẽđược bao nhiêu việc : hoặc bác lại bầy nó làm vật trang trí ở nơi bác tiếp khách, hoặc đem bán sang Thái Lan, hoặc theo yêu cầu của bà con trong làng, bác sẽ gọi một người thợ ngà về nhà tạc tượng, làm bùa, lược, vòng tay, bông tai, chuỗi hạt đeo cổ... cho các cô gái. Nhìn đăm đăm vào chất ngà trắng đã được ánh lửa rọi hồng, bác Bun Mi chậm rãi kể cho tôi nghe về nguồn gốc những cặp ngà tìm thấy giữa rừng.
Cặp ngà ấy thuộc về một con voi đực cực lớn, cứ
đo cỡ ngà và nhìn nấm mồ của nó thì đủ biết.

C ũng như mọi con voi đực khác, nó đã sống một cuộc đời hết sức khó khăn. Trước tiên nó phải tìm mọi cách lẩn tránh bọn thợ săn. Bọn người ấy rình rập nó ở khắp nơi, trên con đường ngàn dặm nó thường qua lại, ở chỗ nó xuống uống nước, chỗ nó ngủđêm. Nó có thể bị giết chết bất cứ lúc nào. Cuộc sống trong bầy cũng không mang lại cho nó sự yên ổn lâu dài. Từ ngày trưởng thành, được lũ voi cái chú ý, nó bỗng trở thành mục tiêu của sự ghen ghét. Nó trân trọng lảng tránh con voi đực to lớn nhất bầy và tạm thời được bậc huynh trưởng ấy để cho yên thân. Nhưng nó luôn luôn phải thử sức với các bạn cùng lứa tuổi. Rồi may mắn, nó đã khuất phục được các bạn và chỉ còn một đối thủ là con voi đực to lớn. Lúc này con voi ấy thù ghét nó. Lòng tôn trọng và nỗi sợ hãi của nó giảm dần theo thời gian, khi sức lực của nó tăng lên và khi con voi huynh trưởng càng già đi. Đã đến lúc nó phải chiếm lĩnh vị trí mà cuộc sống dành cho nó. Đó là quy luật đào thải tiếp diễn ở tất cả các bầy đàn trong rừng. Một trận xung đột gay gắt đã nổ ra trong mùa sinh sản. Lần ấy con voi huynh trưởng được cuộc. Nhưng từ đó, cứ mỗi lần mùa sinh sản đến, những trận tranh chấp lại diễn ra liên miên. Con voi già, mặc dù có cặp ngà dài hơn, thân thểđồ sộ hơn nhưng sức lực đang trên đường suy sụp. Cuối cùng nó bịđánh bại và con voi non trẻđã thắng. Con voi trẻđã thay con voi già giữđịa vị trọng yếu trong nhiều năm. Bao nhiêu là huy hoàng, bao nhiêu là vinh dự ! Nhiều con voi cái quây quần quanh nó. Lũ voi mới trưởng thành trân trọng, tuân phục và lảng tránh nó. Ở nơi ăn, cây cỏ nào non tươi nhất thuộc về nó. Dưới bến tắm, chỗ trong nhất và sâu nhất là chỗ dành cho nó. Tất cả những gì ngon lành tốt đẹp trên đời đều như trời sinh ra cho nó, nó tận hưởng không một chút e ngại và không chia sẻ. Nhưng năm tháng cứ trôi qua và chẳng bao lâu lại đến lượt chàng voi trẻ trung trở về già. Mùa sinh sản, nó bị một con voi đực vạm vỡ trong bầy đòi thử sức. Nó đã thắng lượt đầu. Nhưng quá trình tiến hóa lặp lại : cuộc tranh chấp xảy ra liên miên trong những mùa sinh sản tiếp theo, tới lúc nó hoàn toàn bịđánh bại. Nó luyến tiếc quá khứ huy hoàng nhưng đành chấp nhận thực tế. Đó là quy luật vĩnh cửu của tự nhiên : cuộc sống luôn luôn đổi mới và thuộc về tuổi trẻ. Con voi thất thế có thểở lại với bầy nếu nó chịu nhận địa vị thứ yếu. Nhưng không bao giờ như vậy. Nó chịu sao thấu khi nghĩ lại quá khứđầy quyền uy, chịu sao thấu khi mọi con voi cái trong bầy xa lánh nó để quây quần quanh con voi vừa chiến thắng.
Thế là con voi già lủi thủi ra đi sống cuộc đời cô
độc, không bao giờ còn trở lại với bầy.

Nó đã đi rất xa vì chúng tôi gặp nấm mồ của nó dưới một thung lũng, cách con đường mà bầy nó thường lui tới đến ba bốn ngày đường. Cuộc sống của nó chắc hẳn đầy nhọc nhằn. Khi nó còn là một con voi cường tráng, không một thú dữ nào dám lại gần nó. Bây giờ thì khác : hổ rình nó trong bụi rậm, báo rình nó trên các chạc cây và từng đàn chó rừng, những con vật đầy mưu mẹo bao giờ cũng săn lùng bằng đám đông, lén lút theo chân nó để chờ lúc nó gục xuống vì kiệt sức. Nó phải chống chọi với bọn thú dữ hàng ngày, những vết sước trên chiếc ngà chứng tỏđiều đó. "Không bao giờ con voi già chịu chết dễ dàng, bác Bun Mi nói. Có lần tôi đã thấy xác một con voi già chân đạp lên xác một con hổ và bên cạnh nó là một con báo đang hấp hối. Cái vòi con voi bị những chiếc vuốt cào rách bươm nhưng con hổ thì mang hai vết ngà sâu hoắm ở ngực còn con báo thì bị quật gãy xương sống. Con voi già đã chết sau trận thắng cuối cùng." Trong rừng gần như mọi con voi đực đều đi đến cái kết thúc bi thảm đó. Chúng không bao giờđược sống trọn tuổi già, không bao giờđược chết một cái chết bình yên.
CON VOI ĐẦU ĐÀN

Khác v ới voi đực, những con voi cái trong bầy được hưởng một cuộc đời gần như yên tĩnh. Chúng không bị săn lùng ráo riết do chúng không có ngà. Vì thế chúng sống dài lâu. Trong rừng lũ voi hoang sống lâu hơn voi nhà. Đó là lẽ tự nhiên, bởi vì dù phải lo tìm ăn và trốn tránh cạm bẫy, nhưng chúng được sống tự do thoải mái. Ách trói buộc, từđó đưa đến một cuộc sống giả tạo không hợp tự nhiên, rút ngắn cuộc đời của bất cứ con vật nào, kể cả con người. Tuổi niên thiếu của một con voi hoang dài hai mươi năm. Mười năm sau nó hoàn toàn trưởng thành và bước vào thời kì trai tráng. Thời tráng niên ấy kéo dài ba bốn mươi năm, đến bẩy mươi tuổi con voi mới chớm trở về già. Từđó đến lúc chết nó còn sống thêm vài chục năm hoặc lâu hơn nữa.
Có lẽ trong các thú rừng chỉ lũ voi cái là có nhiều
may mắn được sống đến trọn tuổi già đó.

Trong các b ầy đàn ở rừng, bầy voi là bầy duy nhất theo chếđộ mẫu hệ. Con đầu đàn bao giờ cũng là voi cái, một con voi cái già nhất và nhiều kinh nghiệm nhất bầy. Voi cái sinh sản từ năm hai mươi tuổi. Trong khoảng mười năm nó đẻ hai lần. Con vật cứđẻđều đặn như vậy đến năm nó sáu bẩy mươi tuổi, cung cấp cho bầy bẩy tám chú voi con rồi thôi không sinh sản nữa và trở về già. Lúc bấy giờ nó trở nên đường bệ. Nó béo lên. Da nó đầy những vết langđỏ hồng. Tai nó rách bươm, dấu vết rõ ràng nhất của tuổi tác. Thoạt tiên đó chỉ là những vết xước do gai rừng cào xé. Nhưng con voi phải dùng rất nhiều đến đôi tai : thời tiết Lào khô cháy, nó phải quạt ngày đêm cho bớt nóng. Sau những năm dài sử dụng, đôi tai ấy giờđây bị xé tướp như hai tàu lá chuối khô. Chân nó, sau một thời gian quá dài phải đỡ khối thân thể nặng nề, bè ra, để lại những dấu to lớn trên đường. Những con voi đực cùng lứa tuổi với nó đã chết từ lâu và không ít những con voi cái bè bạn thuở nhỏ của nó cũng đã qua đời sau nhiều lần sinh đẻ. Không còn ai trong bầy sánh kịp nó về tuổi tác và những kinh nghiệm của cuộc sống rừng. Không ai trong bầy có khả năng hơn nó đểđua dắt lũ voi non trẻ trên con đường tìm ăn ngàn dặm. Thế là nó nghiễm nhiên trở thành đầu đàn.
Khác với con voi đực huynh trưởng được những
con voi cái - nghĩa là gần một nửa sốđầu voi trong bầy
- xúm quanh và chiều chuộng, con voi đầu đàn không

đượ c hưởng một quyền lợi gì mà phải lãnh nhận những trách nhiệm hết sức nặng nề. Nó phải dốc hết tâm trí để lo bảo đảm sự no đủ và sự an toàn cho bầy. Sống lâu năm trong rừng, nó biết nơi nào nhiều thức ăn, biết lối đến những đồng cỏ tươi non sau mùa mưa, dù nhiều khi những đồng cỏấy cách xa nhau tới sáu bẩy ngày đường. Nó đi đầu, dẫn lối cho bầy tìm ăn, đi cuối để bảo vệ khi bầy gặp nguy hiểm cần phá chạy. Nó ăn ít hơn những con khác vì trong lúc bầy ăn thì nó đứng canh. Đêm đêm cũng chính nó đứng canh cho cả bầy yên ngủ. Con voi đầu đàn tận tụy làm nghĩa vụ cho tới ngày cuối cùng của đời nó. Một buổi sớm, nó không còn đủ sức vươn vòi rống gọi bầy lên đường. Lũ voi tỉnh dậy từ lâu, sau khi bẻđôi ba cành lá ăn lót lòng, ngơ ngác nhìn nhau như dò hỏi. Chúng thấy đầu đàn từ vị trí đứng canh chậm rãi bước xuống và thong thả nhập vào bầy. Đó là dấu hiệu nó từ bỏ nhiệm vụ : con voi già nua nhưng đầy ý thức trách nhiệm tự lượng sức và thấy mình không còn khả năng gánh vác nổi công việc mà bầy đã trao cho nó. Đã đến lúc phải có một đầu đàn mới. Con voi già thứ hai trong bầy dõng dạc đi tới vị trí mà con đầu đàn vừa rời bỏ. Nó ý thức được rằng trách nhiệm không rơi xuống ai hết mà rơi xuống đôi vai của nó vì, sau đầu đàn nó là con voi nhiều kinh nghiệm hơn cả trong bầy. Nó vươn vòi rống gọi, báo hiệu lên đường. Tiếng rống đầu tiên ấy của nó còn báo hiệu sự nhận trách nhiệm : từ nay nó sẽ thay thếđầu đàn cũ dẫn dắt bầy voi. Đó là luật lệ của rừng : sự kế tục tự nhiên này diễn ra ở tất cả các bầy đàn, không lúc nào bầy đàn bị bơ vơ vì không có kẻ dẫn dắt. Tất cả các đầu voi lại đến quây quần quanh đầu đàn mới như trong những chuyến đi thường lệ. Nhưng từ nay nhịp đi sẽ chậm hơn vì bầy phải chờđợi con voi già lúc này đã quá chậm chạp nặng nề. Rồi một bữa lũ voi thấy con đầu đàn cũđứng im lìm, mệt mỏi và ủ rũ, cái vòi buông thõng xuống mặt đất. Những ngày cuối cùng của nó đã tới, nó đang chết. Nhưở bất cứ một con voi già nào khác, những thớt răng của nó đã rụng hết và cái vòi của nó đã cứng. Mặc dù nó vẫn cửđộng được bốn chân, vẫn có thểđi lại được đôi ba bước run rẩy nhưng như con người đã liệt hai tay, nó không còn có thể vươn vòi lên cuốn thức ăn đưa vào miệng. Khác với bọn trâu bò, miệng nó ở quá cao mà cổ lại ngắn khiến nó không thể cúi xuống những bụi cây, lùm cỏở dưới mặt đường. Bóng cái chết ảm đạm đang bao trùm nó. Lũ voi trong bầy đã nhìn thấy điều ấy, trong rừng hình như chỉ có chúng có ý thức về cái chết của đồng loại và của chính mình. Phải đưa đầu đàn cũ tới nơi yên nghỉ. Ba con voi lực lưỡng tới giúp con voi già lên đường, hai con dìu ở hai bên, một con tì đầu vào hông nó màđẩy. Lần này bầy voi không theo con đường tìm ăn cũ. Đầu đàn mới vừa đi vừa vươn vòi lên tìm kiếm và khi thấy hơi nước mát dịu từ thung lũng phả lên, nó dẫn bầy xuống, đến bên bờ một dòng sông. Khó nhọc lắm ba con voi mới dìu được con voi già xuống đó. Thay vì tì đầu vào hông mà đẩy, lúc này chúng dồn cả ra phiá trước, vừa đi giật lùi vừa đỡ cho con voi già khỏi bị trượt. Với cái vòi buông thõng đầu đàn cũ lội xuống dòng sông. Nó đểđầu vòi rà sát mặt nước trong lúc bầy voi vẫn tìm ăn quanh quẩn kề bên để bảo vệ nó chống đàn thú dữ.

Cái vòi đã mất tác dụng cầm nắm nhưng vẫn là cái mũi để con voi già thở và hít nước cầm hơi, thay cho thức ăn mà nó không còn kiếm được. Nó không phải chịu cái nắng gay gắt dưới trời nắng lửa nhưng nỗi khổ của nó không vì thế mà giảm bớt : nó sẽ chết dần vì đói. Vài ba ngày sau con voi già gục xuống bên mép nước. Nó lịm dần. Rồi nó chết, một cái chết bình yên không dữ dằn như cái chết của lũ voi đực nhưng vô cùng nặng nhọc. Bầy vĩnh biệt và chôn cất nó trong im lặng. Vì đã chờđợi cái chết ấy từ lâu, không con voi nào rống lên. Chúng âm thầm bẻ cành cây phủ lên cái xác, quanh quẩn vài ba ngày bên nấm mồ bồng bềnh cho tới khi mùi thối rữa bốc lên chúng mới bỏđi. Người đi rừng đôi khi vẫn tìm thấy những nấm mồ voi đực, nhưng không khi nào tìm lại được nấm mồ của lũ voi đầu đàn. Bọn voi cái đó bao giờ cũng về chết bên một dòng sông vắng. Đến mùa mưa, nước từ trên núi trút xuống, dâng lên và cuốn hết mọi dấu vết về xuôi để rồi nhấn chìm trong dòng Mêkông bao la.
Ở NƠI HOANG DÃ

Sao đang theo nhau lặn, để ngôi sao mai ở lại lẻ loi trên bầu trời. Rừng vẫn tối đen và im lặng. Chưa một loài thú nào thức giấc nhưng những con voi già đã tỉnh dậy. Cũng giống con người ở tuổi đó, chúng rất ít ngủ, chỉ khác suốt đêm chúng không trằn trọc, thao thức mà đứng im nhưđá. Do linh tính chúng biết đêm đã gần tàn. Chúng lần lượt mở mắt, vươn vòi hít làn hơi ban mai trong lành, rất nhẹ nhàng để khỏi làm bầy thức tỉnh. Càng gần sáng, bọn voi trẻ càng ngủ say. Voi con nằm thiêm thiếp dưới chân voi mẹ. Bản thân chúng, bọn voi mẹ, sau một đêm thao thức để canh chừng cho bầy con, lúc này cũng đang gà gật, mơ màng. Đợi cho gà rừng nổi tiếng gáy, lúc đầu mơ hồ và thưa thớt rồi dần dần vang động từ dưới thung lũng lên tới các triền núi xa, những con voi già mới đủng đỉnh rời vị trí. Con đầu đàn thong thảđi tới bên lũ voi trẻ và voi con, kêu những tiếng khe khẽđánh thức chúng dậy. Ngày đang lên. Một vầng trời hồng đã hiện thấp thoáng sau những vòm cây. Những đám sương từ trên cao sa dần xuống thấp rồi biến thành muôn ngàn giọt nước đọng long lanh trên lá. Lũ voi trẻ muốn ngủ rốn chút nữa nhưng không được. Mởđầu cho một ngày tìm ăn, các con voi già đã bắt đầu bẻ lá và tiếng những cành bị vít gãy nổi lên răng rắc trong không khí yên tĩnh của buổi sớm.

B ọn voi trẻ rà vòi trên cỏ. Những hạt nước lạnh đọng lấm tấm trên đó làm chúng tỉnh ngủ rất mau. Chúng bước khỏi chỗ ngủ, đi tìm ăn theo các voi già. Lúc này bọn voi con được nuông chiều mới uể oải đứng dậy. Trong bầy chỉ có chúng ngủ nằm. Chúng đứng chơm chớp mắt và lắc lia lịa cái vòi còn rất ngắn cho qua cơn ngái ngủ. Nhiều con ngáp lên những tiếng "à ! à !" kéo dài, như còn tiếc rẻ giấc ngủ ngon lành. Khi đã thực tỉnh, chúng nghển dậy, rúc đầu liên hồi vào vú mẹ cho xuống sữa rồi quặt vòi sang một bên và há miệng ngậm núm vú, bú chồm chộp. Cái yên tĩnh của buổi ban mai không còn nữa khi cả bầy voi bắt đầu ăn. Rừng sôi động, ồn ào. Những thân tre và thân nứa bị vặn ngang phát ra những tiếng nổđômđốp như tiếng pháo. Cành cây bị bẻ gẫy rồi bị quăng đi xa, cành nọ nối tiếp cành kia rơi ào ào xuống đất như trong cơn bão. Tiếng những chiếc vòi đuổi ruồi muỗi xì xì như tiếng phun hơi của đầu tầu, tiếng quạt phành phạch của những đôi tai to như quạt lúa, tiếng nhai ken két như tiếng nghiền của những thớt cối xay và nổi bật trên các âm thanh đó là tiếng kêu the thé vui vẻ của lũ voi non gọi nhau khi chúng tìm được những quả chín. Lúc này là lúc bầy voi sơ xuất nhất. Tiếng động do chính chúng gây nên làm cho tai chúng dù nhạy bén cũng không thểđón nhận được những tiếng động khác. Mùi lá bị vò nát và mùi nhựa rừng từ những cành bị bẻ gẫy loang ra khiến cho chúng khó phân biệt được hơi lạ. Phải có aiđó đứng tách ra khỏi bầy, xa những tiếng động và xa mùi cây lá. Con voi đầu đàn gánh vác nhiệm vụ này. Nó rời khỏi bọn voi non háu ăn, trèo lên một môđất, xòe tai và vươn vòi lên canh cho bầy. Mặt trời lên cao. Bầy voi đã ăn xong. Những tiếng động tắt dần, chỉ còn tiếng thở phì phì của những chiếc vòi đã cuốn lá no nê. Con voi đầu đàn từ từđi xuống, yên tâm rời vị trí, đi kiếm vài miếng ăn cho chính mình.
Ăn xong nó vươn vòi lên rống gọi. Một tiếng rống
trầm lặng nhưng đầy thúc giục.

B ầy voi đang tản mạn liền kéo đến xếp hàng sau lưng đầu đàn. Thoạt đầu là những con voi cái chưa sinh đẻ và lũ voi đực đang lớn mang cặp ngà mới nhú. Chúng thay thế cho bọn voi đực trưởng thành mang cặp ngà dài, xưa kia vẫn đi hàng đầu làm nhiệm vụ xung kích của bầy. Lũ voi đực ấy giờđây cần được bảo vệ chống lại bọn thợ săn nên được đưa vào giữa đội hình cùng với lũ voi mẹ, voi con và những voi già yếu hoặc bệnh tật. Sau cùng, lại một lớp voi cái và voi đực đang lớn làm nhiệm vụ hậu vệ. Con voi đầu đàn tung vòi rẽ lối đưa bầy lên đường. Khác với những đàn trâu bò không khi nào đi xa cái bến tắm ngầu bùn và rời bỏ khoảng đồng với những lùm cỏđã gặm đi gặm lại nhiều lần, bầy voi luôn tìm đến những nơi thức ăn nhiều hơn và ngon hơn. Chúng không bao giờ chịu nhặt lại những cái chúng đã vứt bỏ. Quen ăn uống thỏa thuê, cái gì đưa lên miệng mà không ngon chúng vứt đi liền. Chúng sống thoải mái, không có ý thức gì về sự dành dụm. Có sao đâu : rừng bạt ngàn vô tận, khi nơi này hết thức ăn, chúng sẽđưa nhau tới nơi khác cây cỏ dư thừa. Với chúng phía trước bao giờ cũng đầy hứa hẹn. Ởđó có tất cả những gì bầy voi khao khát : cỏ lá tươi non, nước trong lành, bóng cây và sự tĩnh mịch, những đêm ngủ bình yên dưới trời sao... Ồn ào trong khi ăn nhưng lúc này bầy voi rất yên lặng. Dù thân hình nặng nề, không bầy đàn nào di chuyển nhẹ nhàng bằng chúng một khi chúng đã nhón chân. Cũng như hầu khắp các thú rừng, lũ voi có cặp chân êm nhẹ. Tuy to lớn không thua mấy cây cột đình nhưng các cặp chân ấy đều mang những đế mềm như da và nhún nhẩy như cao su. Vì thế, khi bầy voi đã muốn giữ im lặng thì phải lắng nghe lắm mới thấy tiếng bước êm êm của chúng vẳng lên thoang thoảng lẫn trong tiếng ve rừng. Khi mặt trời đứng bóng, đầu đàn cho bầy ngừng lại dưới những rặng cây đầy bóng mát. Tìm một chỗ cao, nó lại leo lên canh cho bầy ngủ trưa. Nó không sợ thú dữ nhưng đề phòng con người : những con vật trần trụi bé nhỏấy gây nỗi lo âu triền miên, dai dẳng cho mọi thú rừng. Các đầu voi trong bầy đứng rải rác dưới các tán lá. Chỉ một lát sau những con voi non trẻđã thiếp đi trong giấc ngủ im lìm. Thỉnh thoảng mới thấy một cặp tai khẽ phe phẩy, một cái vòi xì lên lưng đểđuổi lũ ruồi muỗi dai dẳng. Mọi tiếng động đó đều rất nhẹ nhàng, chìm lắng trong tiếng ve kêu. Sau khi thức giấc, bầy voi ăn bữa chiều rồi lại tiếp tục lên đường. Chúng đi thong dong, không mải miết, không vội vã vì chúng có thể ngủ lại ở bất cứđâu : đêm tối là lúc các loài thú dữđi tìm ăn nhưng loài voi không có gì phải sợ hãi vì chúng là chủ của rừng. Thường buổi chiều đầu đàn cho bầy ngừng chân dưới một dòng nước chảy từ trên núi xuống. Các đầu voi nghỉ ngơi cho ráo mồ hôi rồi kéo nhau lăn vào dòng nước mà uống và tắm tápđùa nghịch - do kinh nghiệm chúng cũng biết không tắm khi da còn ướt mồ hôi để tránh cảm lạnh. Bầy voi đằm mình cho tới lúc làn da đầy cát bụi của chúng được rửa sạch và láng bóng. Rồi chúng thong thả ra khỏi làn nước đi kiếm một vài cành láăn đêm. Hoàng hôn dần xuống, những buổi hoàng hôn ngắn ngủi và xao xuyến trong rừng. Tiếng ve kêu vừa dứt thì tiếng ếch nhái đã vang lên từ các đầm lầy và các vũng nước. Dế núp dưới các tảng đá và các bụi cỏ hiếm hoi, hát ri ri. Đàn vượn về hang hú những hồi buồn bã và bao trùm lên mọi thứ tiếng đó là tiếng con hoẵng gào mênh mang trên nương xa. Rừng tím đỏ dưới ánh nắng chiều, chuyển màu từng phút, nhạt dần và bỗng chốc tối sầm khi mặt trời xuống khuất núi. Đã đến lúc đi ngủ. Bầy voi đến bên đầu đàn, xếp thành những vòng tròn thường lệ. Chúng bỡ ngỡ nhìn những đám đốt nương, càng tối trời càng nhìn rõ, quằn quại như những con trăn lửa giữa các triền núi. Rồi mệt mỏi sau một ngày đi đường, chúng chìm dần vào một giấc ngủ bình yên. Riêng bọn voi con nằm phục dưới chân mẹđôi lúc lại kêu lên thút thít trong mơ. Không biết đó là những giấc mơđẹp đẽ hay dữ dội. Mỗi khi thấy chúng trở mình, voi mẹ lại khẽ vỗ vòi lên lưng chúng, ru cho chúng ngủ.

C ứ thế ngày lại ngày bình thản trôi qua. Cuộc sống của bầy voi tiếp diễn theo một nhịp đều đặn, trong sự hiểu biết và thông cảm. Mọi đầu voi nhận rõ sức lực và vị trí của mình. Những con có cá tính biết tự kiềm chế, tự khắc phục để duy trì sự yên tĩnh trong bầy. Các con cùng lứa tuổi họp nhau thành những đám bạn bè gắn bó. Chúng theo sát bên nhau trong bữa ăn, trong lúc nghỉ ngơi chơi bời, trong đêm ngủ. Nhưng rồi đến mùa sinh sản. Một mùa sôi động kéo dài từ tháng mười một năm trước đến tháng giêng, tháng hai năm sau. Có những bất hòa xảy ra giữa lũ voi đực, nhiều khi gay gắt, dẫn tới những tranh chấp kịch liệt, may sao chỉ là tạm thời. Sau khi chúng sắp đặt xong thứ bậc thì những tranh chấp kết thúc và cuộc sống trong bầy lại trở lại bình thường. Vào dịp này bầy vắng hẳn đi và cuộc hành trình chậm lại. Con voi đực vừa chiến thắng cùng vài ba con voi đực xếp liền theo nó đưa những con voi cái lẩn vào rừng sâu. Chúng không muốn ai thấy những khao khát thầm kín của chúng. Sau khi sống với nhau vài tuần trăng, chúng theo dấu tìm về bầy cũ lúc này đi đã rất xa. Không bao giờ chúng nhập vào một bầy lạ gặp ở giữa đường, dù chúng có thểđược đón nhận dễ dàng. Khi lũ voi xa bầy trở về thì mùa sinh sản đã trôi qua. Tình bạn giữa bon voi đực được nối lại - ít nhất là cho đến mùa sinh sản năm sau - và cuộc hành trình lại tiếp diễn theo nhịp cũ. Bấy giờđang là mùa khô. Bầy voi từ biệt vùng chân núi đầy những làn bụi đỏ và những thảm cỏ vàng, nơi cây cối và lau sậy đã bị nắng hun khô héo, di cư đến những vùng có thức ăn trên cao nguyên. Các vùng ấy, với những cánh rừng đầy cây lá và tre nứa, họp thành những ốc đảo xen lẫn với những đồi cát nắng cháy. Đây là mùa khó khăn nhất cho loài voi. Chúng phải chia bầy ra thành từng đàn nhỏđể sống qua ngày. Rồi mùa mưa tới. Các đàn nhỏ tập hợp lại thành những bầy lớn như cũ và trở về theo đường ngược lại: từ trên cao nguyên chúng xuống chân núi, nơi cỏ lá đã mọc lên mơn mởn. Những chuyến đi dài dặc nhiều khi mang lại bất hạnh cho chúng. Tai họa xảy ra vì chúng đã chọn con đường cốđịnh khi di cư và khi trở về. Bao giờ cũng vẫn một con đường duy nhất khiến sau nhiều năm nó rộng thênh thang nhưđường ô tô xuyên rừng và người ta giết chúng trên con đường ấy. Thành thạo trong công việc này là những thợ săn người Lào Thơng(1). Họ giết chúng để lấy thịt ăn và kiếm cặp ngà. Phương tiện của họ là những cạm bẫy rất
(1) Người Lào cư trú tại những vùng núi cao.

nguy hi ểm. Họ treo trên đường bầy voi qua lại những quả tạ bằng gỗ, cưa từ một thân cây lim hoặc táu, nặng cả ngàn cân mang theo một mũi thép nhọn. Con voi nào không may vướng dây bẫy sẽ bị quả tạ rơi xuống, cắm mũi thép ngập vào đầu. Con vật không thể lê đi nổi vài bước, thường gục chết ngay tại chỗ. Đợi cho bầy nó bỏđi, người ta kéo đến xả thịt nó. Nhiều khiđường về làng thì xa mà người khiêng vác thì ít, họ chỉ có thể lấy đi một vài tảng thịt, một mảng tim - chỉ cần một phần ba quả tim của con voi là đủ chất đầy một chiếc gùi lớn - một súc mỡ, một khúc vòi, một tảng lưỡi, phần còn lại để thối rữa trong rừng.
Ngoài bẫy quả tạ, thợ săn Lào Thơng còn dùng
bẫy cây, bẫy lao hoặc bẫy hầm.

B ẫy cây dùng để bẫy con voi đực già đơn độc. Thường bẫy được nó là chắc chắn kiếm được cặp ngà nên thợ săn rất ham. Sau một cuộc sống quá dài lâu, con voi già gần nhưđã kiệt sức. Những cẳng chân gày guộc không còn nâng đỡ nổi khối thân thể nặng nề của nó nữa. Đêm đêm nó phải tựa lưng vào một thân cây mà ngủ cho đỡ mỏi.

Ban ngày, l ợi dụng lúc nó đi kiếm ăn, thợ săn tìm đến và bí mật cưa cho cây gần đổ. Họ thu dọn từng chút mạt cưa đem vất đi xa. Buổi chiều con voi già tìm về nơi hàng ngày nó vẫn ngủđêm, không hay biết gì về mối nguy hiểm đang rình đợi nó. Nó đến bên thân cây quen thuộc, tựa lưng vào. Một tiếng rầm ! Cái cây đổ sập, hất nó ngã xuống. Một mảng lưng của nó đã bị cây đâm thủng. Con voi đực già hiếm hoi tuy may mắn hơn các bạn, đã trốn tránh cạm bẫy và cây súng gần được trọn đời, lúc này không sao gượng dậy được nữa. Nó nằm thoi thóp trên vũng máu, chờ bọn thợ săn tới để nhận một nhát rìu cuối cùng vào sọ, trước khi bị gỡ cặp ngà. Bẫy lao là một cánh cung lớn làm bằng cả một cây tre đực, bắn vụt ra một ngọn lao khi con voi vướng dây. Còn bẫy hầm thì bên dưới đặt những bàn chông tẩm thuốc độc. Mắc những bẫy này con voi chết rất thảm thương. Nó giãy giụa trong một cái chết kéo dài và đau đớn giữa một bầy voi gào thét vì căm giận nhưng bất lực. Trên con đường ngàn dặm, bầy voi chỉ toàn vẹn khi trở vềđến đồng cỏ. Ởđấy chúng có thể sống ít ngày sung sướng thảnh thơi. Nhưng nỗi bất hạnh của chúng chưa chấm dứt. Người ta không giết chúng nhưng tổ chức những cuộc săn lùng làm bầy đàn của chúng tan tác và nhiều con bị bắt.
Thay vì cái chết, người ta dành cho chúng cuộc

s ống tù túng và chật chội ở dưới làng. TRONG MỘT CĂN PHÒNG KHÁCH Giống như những nhà khác trong làng Vông Xay,

nhà bác Bun Mi là m ột căn nhà sàn lớn dựng trên những cột lim to, vừa khít một vòng tay ôm. Nhà rộng và rất thoáng, vách lát những tấm gụ nâu, sàn cũng lát bằng những phiến gỗđã được bào kĩ, phẳng và nhẵn như một chiếc giường rất lớn. Đẹp nhất trong nhà là phòng khách, nơi bác Bun Mi đón tiếp các quản tượng và khách mua voi. Đó là gian giữa của căn nhà, nơi có một bếp lửa đặt trong một khung vuông đắp bằng đất sét, xung quanh xếp những tấm nệm nhiều màu dùng thay cho ghế ngồi. Vách phòng treo đầy những vật kỉ niệm của các cuộc săn : một cặp ngà lớn cắm trong một khúc gỗ có dáng một chiếc đầu voi, một tấm da hổ căng rộng với bốn chân đầy đủ móng vuốt và một cái đuôi dài ; vài cặp sừng bò tót và gạc hươu, nơi khách đến có thể treo nón mũ ; một con phượng hoàng nhồi trấu đậu trên một cành tre, mỏ ngậm một mũi tên, chính cái mũi tên đã hạ nó từ trên cao xuống đất...

M ảng vách giữa, nơi trang trọng nhất của phòng khách, là chỗ bác Bun Mi đặt những kỉ niệm của các cuộc săn voi. Mỗi con voi bắt được trong mùa săn, bác Bun Mi nhổ mấy sợi lông đuôi của nó, tết thành một chiếc vòng đen như huyền, đem treo trên vách. Nhưng không phải con voi nào cũng có lông đuôi. Trừ lũ voi sống trên triền núi có cái đuôi gần như toàn vẹn, những con voi sống nhiều ởđồng bằng, thường qua lại những vùng lau sậy dày đặc, chỉ có một khúc đuôi bị tuốt hết lông, trơ trụi như một khúc dây leo màu xám. Thậm chí có những con voi cộc. Đó là lũ voi mẹ, đuôi đã bị lũ voi con ngậm và dứt đứt khi đi qua sông. Bắt được những con voi ấy, không có gì để tết vòng, bác Bun Mi thay vòng bằng một hình đầu voi, có hai chiếc ngà vểnh sang hai bên mà bác cắt lấy từ một miếng ngà mỏng. Còn với những cặp ngà nhặt được từ trong rừng, bác Bun Mi cưa hai lớp mỏng dưới hai gốc ngà, làm thành những cặp dĩa hình vành khuyên chạm đầy hoa lá. Khách vào nhà chỉ cần đếm những cặp dĩa, những chiếc vòng và những hình đầu voi là biết ngay thành tích của bác Bun Mi. Dịp tôi đến làng Vông Xay, bác đã kiếm được chín cặp ngà trong rừng và bắt được hai mươi ba con voi trong các cuộc săn. Năm ấy bác bốn mươi tuổi.

Vách phòng còn m ột khoảng nữa dành cho các quà biếu mà bác Bun Mi rất quý. Đó là những chiếc đòng được tặng khi bác dong voi đến cho khách mua voi : những cây đòng Cămpuchia cán có khắc hình vũ nữ nhà Trời ; những cây đòng Miến Điện cán có hình Chùa Vàng với những lớp mái nhọn ; những cây đòng Ấn Độ cán mang hình đầu voi tượng trưng cho trí thông minh và sự khôn ngoan... Ngoài ra, trong góc phòng, bác Bun Mi còn xếp một cuộn thừng săn bằng da, không còn dùng được trong các cuộc săn vì da đã hỏng. Đó chỉ là một thứđồ nghề, trông tẻ nhạt nhưng là một kỉ niệm quý báu của gia đình bác. Phòng khách của bác Bun Mi là nơi họp mặt của các quản tượng sau bữa ăn tối. Người ta tới đó để trò chuyện quanh bếp lửa. Những cây gỗ chụm trong bếp bừng cháy, ánh sáng lung linh rọi lên vách khiến những hình voi hổ chập chờn, tưởng chúng đang sổng lại trong những cuộc săn đuổi đầy nguy hiểm. Ở nơi này tôi đã biết được nhiều điều kì lạ qua các câu chuyện của quản tượng. Họđi đây đó khắp nơi, chẳng những thông thạo mọi chuyện trong rừng mà còn am hiểu bao nhiêu là chuyện đường xa. Có thể hỏi họ về phong tục tập quán, vềđời sống ở những vùng họđã đi qua, về cả những điều tỉ mỉ liên quan đến các loài thú.

Bác Bun Mi t ự hào về tất cả những gì mà bác đã trang trí trên vách nhà, đặc biệt về cặp ngà, tấm da hổ, cuộn thừng săn và một chiếc vòng dưới ghi niên hiệu(1) Cặp ngà của bác có lẽ nặng tới hơn ba mươi kilô, bằng một chất ngà vàng nhạt, đặc và rất mịn, cách ngày tôi tới làng Vông Xay mười năm đã được một nhà thám hiểm người Pháp trả giá năm trăm đồng phrăng(2) vàng. Bác Bun Mi tìm được nó hai mươi năm về trước ở một cánh rừng heo hút tận trên đỉnh Trường Sơn. Cặp ngà quá nặng, bác phải gùi làm hai chuyến mới mang được về nhà. Những cặp ngà cỡ này ít thấy ở quanh làng Vông Xay. Ngày nay không còn những con voi đực già, người ta săn lùng chúng từ khi cặp ngà chưa phát triển hết nên ngà lấy được chẳng mấy khi nặng quá hai mươi kilô. Tấm da hổ là vật kỉ niệm một cuộc săn thời trẻ của bác Bun Mi, thời bác mới được công nhận là quản tượng. Cuộc săn ấy được tiến hành trên lưng voi, chẳng có gì nguy hiểm nhưng bác nhớ nhiều đến nó vì đó là thành tích đầu tiên trong đời thợ săn của bác.
(1) Tức là năm 1928, lịch Lào chênh với dương lịch 543 năm.
(2)Đơn vị tiền Pháp.

Còn cu ộn thừng thì không phải là của bác Bun Mi. Đó là một vật kỉ niệm của người ông. Cuộn thừng ấy làm bằng hai bộ da bò tót mua của thợ săn người Lào Thơng, dài tới ba mươi mét. Người ta làm nó rất công phu : cắt da thành những rẻo dài, thuộc kĩ cho khỏi thối, ngâm cả tháng trong mỡ lợn rừng, vừa ngâm vừa đập cho mềm rồi mới đem tết thành thừng. Làm xong người ta đem thử : vòng thừng vào một thân cây muỗm cổ thụ, hai đầu buộc vào ức một con voi lực lưỡng. Quản tượng thúc cho con voi kéo nhiều lượt : nếu thừng đứt thì dùng để kéo gỗ, không đứt mới dùng làm thừng săn. Tôi hỏi : "Một cuộn thừng như thếđắt lắm phải không bác Bun Mi ?" "Đắt lắm ! Nhưng ai có cuộn thừng săn tốt thì có thể yên tâm suốt một đời thợ săn. Vì thế thợ săn voi chúng tôi đánh giá nó hơn cả cặp ngà kia." Bác Bun Mi vừa noùi vừa chỉ tay vào cặp ngà đồ sộ. Tôi là lùng gặng hỏi : "Nghĩa là cuộn thừng đắt hơn năm trăm đồng phrăng vàng ?" "Về ý nghĩa thôi ! Bởi vì có một cuộn thừng săn tốt thì sẽ kiếm được cả chục cặp ngà như thế !" Với cuộn thừng săn của mình, người ông bác Bun Mi đã bắt được ba mươi tám voi rừng. Trong cuộc săn thứ ba mươi chín, thừng bịđứt và con mồi bị sổng. Năm ấy người ông mới năm mươi ba tuổi nhưng liền sau đó đã ngừng săn. Theo một thói quen từ lâu đời, người ta tin rằng thừng đứt mà vẫn tiếp tục nghề săn thì sẽ gặp những điều bất hạnh. Cuộn thừng ấy không được nối lại, cứđể nguyên vẹn với những mép cạnh đã sờn, nhắc nhở thành tích của người ông cho con cháu noi theo. Chiếc vòng mang số 2471 là kỉ niệm của một cuộc săn nguy hiểm mà nếu không gặp một may mắn phi thường thì chắc chắn bác Bun Mi đã chết. Không giống những chiếc vòng khác mang những niên hiệu nối tiếp nhau, chiếc vòng này cách với chiếc vòng sau nó tận ba năm. Trong ba năm ấy, có phải bác Bun Mi đã tiến hành ba cuộc săn không có kết quả ? Năm ấy trời hạn, suốt mùa mưa lác đác chỉ có vài cơn mưa nhỏ. Đồng cỏ khô cháy, đàn voi không trở về. Bác Bun Mi phải theo mấy người bạn sang Thái Lan, giúp việc cho các quản tượng bên đó. Ở nơi đây người ta không bắt voi bằng cách săn thừng nhưở làng Vông Xay, cũng không săn bằng thuyền và lao nhưở những vùng đồng nước của Cămpuchia(1).
(1) Dọc phía Tây Trường Sơn.

Cách s ăn bắt duy nhất là săn đuổi. Thợ săn của nhiều làng hợp sức quây tròn một vùng rộng bằng một hàng rào rất kiên cố, với những cây gỗ người ôm không xuể chôn san sát bên nhau. Rào chỉ có một cửa ra vào, nâng lên và hạ xuống qua một hệ thống những dây thừng làm bằng da trâu.

Ng ười ta huy động hàng trăm voi nhà bao vây một bầy voi rừng. Sau khi mở lối cho con voi đầu đàn và những con voi hung dữ chạy thoát, thợ săn đốt pháo, đánh chiêng, gõ mõ và hò la để lùa bầy voi sợ sệt vào trong hàng rào, như lùa một đàn bò vào chuồng.

C ửa xập xuống khi con voi cuối cùng vào lọt trong bẫy. Hàng rào, với những đầu gỗ cao hơn tầm vòi của con voi cao nhất, ken rất khít, tạo nên một lối đi vững chắc như một hành lang trên tường thành. Người thợ săn cầm laođi tuần trên đó, đâm vào vòi những con voi chạy tới phá rào. Cây lao họ dùng là một thứ lao đặc biệt, dài gần gấp đôi một cây lao thường đểđâmđược con voi từ xa. Vào phiên canh của bác Bun Mi, lũ voiđã được buông thả cùng với con voi đầu đàn từ trong rừng chạy đến phá bẫy để giải thoát cho đồng loại. Chúng đổ xô từ phía ngoài vào và lũ voi mắc kẹt xô từ phía trong ra, vừa đập phá vừa giận dữ gào thét. Bọn voi đực cố luồn cặp ngà vào các kẽ rào để bẩy những cây gỗ lên.

Bác Bun Mi và các qu ản tượng đâm lia lịa vào những chiếc vòi vươn về phía họ. Chẳng may bị hụt chân, bác ngã tụt vào bên trong rào, trước mặt một con voi ngà. Con voi lật tức xông đến. Bác Bun Mi chỉ kịp trích vội ngọn lao vào chiếc vòi đang cố vươn dài để cuốn lấy bác rồi vùng chạy. Bầy voi bỏ dở việc phá rào, ầm ầm đuổi theo. Các quản tượng đứng trên hàng rào quăng xuống lưng lũ voi rừng những quả pháo lệnh. Nhưng pháo càng nổ, bầy voi cuồng cẳng càng bị kích thích và càng đuổi riết. Bác Bun Mi đã chạy được một nửa vòng. Bầy voi khôn ngoan liền chia làm hai nhóm, một nhóm đuổi tiếp còn một nhóm quay lại đón đầu. Các quản tượng bó tay nhìn bác, họ muốn điều lũ voi nhà vào cứu bác nhưng đã quá muộn. Bác Bun Mi nhận thức rõ hoàn cảnh tuyệt vọng của mình. Bác chống cây lao làm sào, bay mình lên trong cái nhảy cầu may. Trong cơn nguy hiểm, con người đôi khi có thể làm được những việc không ai làm nổi lúc bình thường. Một phép lạđã xảy ra : bác Bun Mi bám được vào đầu một cây gỗ. Sau một cái nhún mình tiếp theo, bác đã bò tới đỉnh hàng rào. Một người quản tượng chạy lại nâng bác dậy và đặt vào tay bác một ngọn lao khác. Lúc ấy bầy voi hung hãn mới kịp chạy tới nhưng đã muộn. Sau cuộc săn bác Bun Mi ốm liệt giường một tháng, bị ám ảnh vì cái chết hụt ghê sợđó. Cứ trông thấy con voi là bác sợ. Người ta phải đưa bác về làng Vông Xay, không phải trên lưng voi mà trong một chiếc xe bò. Bác bỏ bẵng đi ba mùa săn, tới mùa thứ tư mới hoàn toàn bình phục. Từđó cho tới ngày tôi đến làng Vông Xay, bác đã tiến hành thêm tám cuộc săn. Tôi thấy cuộc săn nào cũng có kết quả, căn cứ vào những chiếc vòng bác treo tiếp theo trên vách.
KHI MÙA MƯA ĐẾN

Tôi ở làng Vông Xay đã được một năm. Một mùa mưa nữa lại tới. Giữa ngày hội té nước, trời đổ cơn mưa đầu tiên. Đó là điềm may mắn, nhiều năm mới có một lần. Người ta không cần phải té nước cho nhau như thường lệ mà ai cũng được ướt. Các quản tượng và vợ con chạy cả ra ngoài sàn để mưa xối cho được phúc. Những đứa trẻ nhảy hẳn xuống đất, vừa chạy vừa hò la và dang rộng hai tay hứng những giọt mưa lớn rơi xuống tự lưng trời. Còn bầy voi, chúng đón cơn mưa hệt như lần trước khi tôi mới đặt chân tới làng Vông Xay : chúng vươn vòi lên hứng nước và mỗi khi một tiếng sét bùng nổ, chúng lại cùng rống lên và cùng giật xích loảng xoảng. Mưa rơi miên man. Trời đất lúc nào cũng trắng xóa và sũng nước. Tầm nhìn gần lại : đứng trên sàn nhà không còn trông thấy dãy núi trước mặt. Đường làng ngập nước, bị voi giẫm càng ngầu bùn. Lũ voi ra chừng hớn hở. Mưa làm là da của chúng giãn ra và láng bóng, làn da mấy hôm trước còn khô cong dưới trời nắng lửa. Những khi ngớt mưa, từng khoảng rừng núi hiện ra long lanh. Tất cảđược rửa sạch và trở nên mới mẻ. Các dây phong lan mọc dài thêm. Nhiều loại hoa rừng nở tung, điểm những mảng màu trắng, vàng và đỏ vào màu xanh vô tận của lá biếc. Không khí nhẹ và thơm. Nhiều người đứng hàng giờ trên sàn, hít đầy lồng ngực mùi hoa bay về từ những cánh rừng. Bác Bun Mi không có cái sung sướng của những con người bình thường đó. Tôi đọc được nỗi bồn chôn trên khuôn mặt bác. Bác đứng nhìn đăm đăm lên dãy núi mờ xa trước mặt, tai dỏng lên như tai thú rừng : bác đang chờđón một tiếng rống voi hoang. Chừng như bác biết rất rõ hôm nay và ngày mai bầy voi sẽđi đến đoạn nào trên đường trở về và ngày nào thì chúng sẽ xuống đến đồng cỏ.

M ột bữa tiếng rống xa thẳm từ trên lưng núi thoảng bay về. Làng Vông Xay chợt bừng lên tấp nập : bầy voi đã trở lại và một mùa săn mới sắp bắt đầu. Mùa khô vừa qua là một mùa gay gắt. Nắng cháy đã hun đốt cây cối đến tàn lụi. Nhưng nắng càng gay gắt thì sự hồi sinh sau những cơn mưa càng mau lẹ và đó là những dấu hiệu báo trước bầy voi sẽ vềđông. Lần này làng Vông Xay muốn tổ chức những cuộc săn lớn hơn hẳn những năm trước. Muốn vậy phải quan sát kĩ bầy voi, biết những quy luật chặt chẽ và những sơ hở của chúng để sắp đặt kế hoạch. Bác Bun Mi và một quản tượng nhiều kinh nghiệm nhận công việc này. Một bữa tôi thấy họ dong hai con voi về nhà. Đó là hai con voi đã được lựa chọn kĩ : chúng gan dạ, bình tĩnh và bền bỉ hơn hết trong lũ voi làng. Các quản tượng mang đến những ôm lá rừng với những giọt nhựa trắng đọng lấm tấm nơi cuống lá. Họ vò lá, xát kĩ lên mình voi không để hở một chỗ nào. Bác Bun Mi và người bạn đồng hành cũng lấy lá xát lên người, lên cảđầu tóc. Người họ thoạt đầu trắng lốp như bôi vôi rồi lát sau lớp nhựa se đi và da họ bỗng đen quắt lại. Lớp nhựa đã che kín mùi người trên thân thể hai bác quản tượng và hai con voi nhà, thứ mùi mà lũ voi rừng ghê sợ. Lúc này ở họ chỉ còn thấy mùi cây lá, mùi của rừng. Người và vật đã trở thành những con thú của nơi hoang dã. Người ta lấy ra hai cái võng. Võng cũng được chà sát nhựa cây và mắc dưới bụng hai con voi. Bác Bun Mi và người bạn leo vào nằm trong đó. Họ mang theo một ít thức ăn khô, một chiếc chiêng và một số bùi nhùi. Lúc nào cần quan sát họ nằm sấp, ló đầu ra ngoài ở một bên nách trước con voi, lúc nào cần ngủ thì họ lật ngửa lại. Bằng những hiệu lệnh bí mật, những cái đập tay nhè nhẹ lên bụng con voi, họ ra lệnh cho hai con vật lên đường. Họ sẽđưa hai con voi làng nhập vào bầy voi hoang,ăn ngủ với chúng suốt mấy ngày đêm, và sau khi biết tường tận quy luật sinh hoạt của chúng, họ sẽ lại dong lũ voi nhà trở về.
Công việc đầy mạo hiểm.

T ừ phút bác Bun Mi và người bạn ra đi, ngược lại với mấy ngày qua, không khíở làng Vông Xay chợt lắng xuống. Chưa ai biết những gì sẽ xảy ra cho họ. Ở nhà, chiều chiều những người vợđốt trầm vàđặt những dĩa hoa lên chiếc bàn thờ bé nhỏ dựng nơi góc sàn, cầu nguyện cho những người ra đi trở về trọn vẹn. Hoàng hôn se buồn, đầy chờ mong trong khói hương lãng đãng. Sáu ngày sau, đội trinh sát mới trở về.

Ng ười và voi đều gầy đi sau những ngày căng thẳng. Tôi thấy một con voi bị một vết thương lõa máu trước ngực và cả hai con đều có những bướu lớn trên đầu. Nhìn chúng, người ta đoán ngay được điều gì đã xảy ra. Bác Bun Mi kể lại : hai con voi với mùi cây lá trên lưng đã dễ dàng được bầy voi hoang chấp nhận, như chúng thường chấp nhận những con voi lạc đàn. Bác và người bạn đã sống trọn hai ngày đêm giữa bầy chúng. Họđã đếm được sốđầu voi trong bầy, quan sát những con voi đến tuổi làm việc có thể săn bắt được và biết những sơ hở của chúng. Sang ngày thứ ba, mùi lá cây trên lưng voi và da người đã bị mưa rửa sạch. Lũ voi nhà hiện nguyên hình là những con vật đã sống ở dưới làng. Sự tức giận bùng nổ trong bầy voi hoang. Chúng gầm thét nhưđiên dại, xông lại đập vòi tới tấp lên đầu hai con voi đã đánh lừa chúng. Lũ voi nhà can đảm chống lại để bảo vệ cho những người chủđang nắm dưới bụng chúng. Chúng vươn vòi lên đỡ và dùng ngà gạt những cặp ngà đang tìm cách thọc vào mình chúng. Một con voi đực một ngà - voi một ngà thường là voi hung dữ nhất trong rừng - xông tới và trong lúc hai con voi nhà đang lúng túng chống đỡ, nó đâm ngà vào ngực con voi của bác Bun Mi. Bác nghe thấy một tiếng "sụt" ghê gớm và cảm thấy con voi của mình như hụt bước.
Tình hình vô cùng nghiêm trọng.

Hai ng ười quản tượng ra hiệu cho lũ voi nhà lùi lại. Con voi của bác Bun Mi chạy trước, con voi của người bạn còn lành lặn chạy sau để kìm giữ lũ voi rừng.
Bầy voi hoang rầm rập đuổi theo. Phải dùng mẹo
mới mong làm được chúng bỏ cuộc săn đuổi.

M ới đầu hai người quản tượng vất dần xuống đất những thức ăn khô họ còn giữ trong người. Trước hết một vài con voi trẻđứng lại để hít ngửi những thứ lạ lùng đó. Thức ăn cứ tiếp tục rơi xuống khiến thêm một vài con voi tò mò nữa ngừng lại. Cuối cùng chỉ còn những con voi trận đứng tuổi theo đuổi hai con voi làng. Lúc này hai người quản tượng leo theo dây buộc lên ngồi trên đầu voi. Không cần lần trốn nữa. Họđốt bùi nhùi quăng xuống sau con voi của họ rồi đánh cồng liên hồi. Tiếng cồng hối hả và lửa cháy ngùn ngụt dưới chân làm lũ voi hoảng hốt. Chúng bỏ dở cuộc săn đuổi, quay đầu chạy về.

Các qu ản tượng lập tức ngừng lại. Họ kiếm lá dấu rịt lên ngực con voi bị thương rồi đắp phủ bên ngoài bằng một lớp đất sét. Bác Bun Mi nói : "Không nên theo bầy voi hoang quá lâu vì mùi người lúc đó sẽ bốc ra, át mùi lá đã bay hết. Muốn theo lâu phải đem nhiều lá, mỗi ngày xát thêm một ít." Hai con voi trinh sát được chăm sóc rất cẩn thận. Các quản tượng coi chúng như những người lính đầu tiên bị thương trong trận đánh. Sau những chiến tích không phải bất cứ con voi làng nào cũng có thể làm được, họđể chúng nghỉ ngơi và hết lòng chạy chữa cho chúng. Những vết bướu được chườm bằng gạch nướng, vết thương được rửa bằng rượu và bôi mật ong. Theo những phương thuốc chữa cho loài voi thì mật ong sẽ làm vết thương không mưng mủ và mau lên da non. Một cuộc họp được triệu tập tại nhà bác Bun Mi. Hơn một trăm quản tượng đã có mặt. Người ta quyết định cách săn rồi sau đó lựa chọn người và voi. Trước hết là việc chọn người. Mỗi con voi có một quản tượng chính và một quản tượng phụ. Dù con voi có thạo săn, có dũng cảm nhưng người điều khiển tồi thì hiệu quả của cuộc săn cũng sẽ rất kém. Hơn nữa có thể xảy ra chết người, chết voi. Vì vậy chỉ các quản tượng tài năng mới được chọn làm người điều khiển. Những quản tượng bình thường thì bịđưa xuống hàng phụ việc. Tiếp đó hai mươi bốn con voi làng đã được lựa chọn và chia làm tám tổ. Đó là những con voi giỏi, rất can đảm, mang trên mình dấu vết không thể lầm lẫn của những cuộc săn đuổi. Để thúc giục chúng chạy nhanh bám sát con mồi, những người phụ việc dùng một chiếc vồ gỗ nện vào đùi chúng. Da nơi đó bị gõ nhiều lần trở nên dày hơn và ngả màu sáng hơn lớp da xung quanh. Vết sáng càng rộng chứng tỏ con voi đã tham gia nhiều cuộc săn bắt lớn, càng được các quản tượng ưa chuộng. Buổi tối người ta đốt một đống lửa trại giữa bãi voi làng. Lũ voi săn được đưa tới đó, tổ nào đứng vào tổấy, trước mỗi con là một lùm thức ăn đấy ngộn. Các quản tượng đặt những súc gỗ lớn vào đống lửa. Lửa tượng trưng cho kết quả của cuộc săn và mỗi súc gỗ là phần đóng góp của một người. Lửa bốc cao rừng rực, thổi rạt các tán lá muỗm trên cao. Các quản tượng rất vừa lòng : lửa bốc như thế, hứa hẹn một cuộc săn đầy kết quả. Người ta mang rượu và thịt trâu nướng đến bên cạnh đống lửa, mời các quản tượng ăn lấy khước. Tiệc rượu diễn ra rất vui vẻ. Ăn xong đoàn thợ săn chuẩn bị lên đường. Mỗi người đốt một đôi nến nhỏ gắn lên cặp ngà con voi của mình. Bên đống lửa đã cháy gần tàn, những cặp nến sáng lung linh như những vì sao. Bác Bun Mi ngồi xệp trước lư trầm tỏa khói, thành kính chắp tay trước ngực, lầm rầm khấn nguyện. Bác nguyện với thần của rừng và thần của loài voi chỉ bắt những con voi đến tuổi làm việc và sẽ hết sức tránh gây đổ máu cho lũ voi hoang. Khi bác đứng dậy, các quản tượng đến gỡ những cây nến đã tàn trên các cặp ngà. Họ leo lên đầu voi và sau một hiệu lệnh của bác Bun Mi, bầy voi rời xa đống lửa lần lượt đi vào rừng. Vợ con các quản tượng đứng trên sàn nhìn theo họ trong nỗi lo âu. Cuộc săn không kéo dài nhưng bao giờ cũng dữ dội vì lũ voi rừng chống trả rất quyết liệt. Đây là cuộc chống chọi giữa tự do và nô lệ, quyết liệt hơn cả sự chống chọi giữa cái sống và cái chết. Các quản tượng ra đi hào hùng, lành lặn nhưng nhiều khi trở về, họđem theo những xác chết đẫm máu, bọc trong tấm đệm voi. Những người đàn bà và lũ trẻ cố giữ vẻ bình thản cho tới lúc các quản tượng lên đường. Nhưng khiđàn voi đã mất dạng trong bóng đêm sâu thẳm thì nhiều người òa khóc. Một câu hỏi khủng khiếp day dứt họ cho tới ngày đàn voi về làng : ai sẽ còn và ai sẽ mất trong cuộc săn này ?
MỘT CUỘC SĂN LỚN

Tr ăng và sao đã lặn. Bầu trời bàng bạc đang rạng dần trong ánh bình minh. Bầy voi làng đã đến bên bờ đồng cỏ. Theo lệnh bác Bun Mi các quản tượng cho voi dừng lại dưới những lùm cây rậm, tổ nào đứng vào tổấy. Từ trên đầu voi một quản tượng trèo thoăn thơắt lên một ngọn cây cao để tìm lũ voi rừng. Đôi mắt tinh tường của bác lướt trên đồng cỏ. Lúc này bề mặt cánh đồng còn vương vất một lớp sương mỏng, trông như một mặt biển mênh mông. Bác đã phát hiện được những lưng voi ở xa, thấp thoáng giữa những tảng đá im lìm. Người quan sát báo vị trí của bầy voi hoang cho bác Bun Mi biết. Bác liền tìm hướng gió. Các thợ săn thông thường tìm hướng gió bằng hai cách : hoặc họ hút một hơi thuốc và phả khói lên trời rồi nhìn làn khói, hoặc họ búng tay vào một túi đựng tro mịn và nhìn hướng rơi của dòng những hạt tro. Bác Bun Mi không làm như vậy. Bác có một làn da rất nhạy cảm. Bác nhấm một vài giọt nước bọt lên đầu các ngón tay rồi giơ tay thăm dò khoảng không gian trên cao. Gặp cơn gió, thấy man mát trên làn da là bác biết hướng gió liền. Sau đó bác quyết định kế hoạch. Đã tới giờ phút hành động. Người ta không bàn bạc nữa. Các quản tượng tuyệt đối tuân theo sự phân công của bác Bun Mi, giống như binh lính tuân lệnh cấp chỉ huy. Trong dịp đi trinh sát, bác Bun Mi đã nắm vững quy luật của lũ voi rừng. Sau những ngày vượt qua quãng đường đầy cạm bẫy và trở vềđồng cỏ an toàn, sự cảnh giác của bầy voi đã giảm. Chúng sơ hở nhất trong giấc ngủ trưa. Khi mặt trời lên gần đến đỉnh đầu, để tránh cái nắng rát lưng, bầy voi rời bỏđồng cỏ, tìm vào ẩn trong rừng. Chúng không họp thành những vòng tròn như trong lúc ngủđêm mà mỗi con tự kiếm cho mình một bóng cây. Chỉ trong chốc lát chúng đã lấy chân cày mặt đất thành một cái rãnh, nghiền đất rừng thành cát bụi, lấy vòi hít đem phủ lên lưng cho mát rồi thiêm thiếp ngủ trong im lặng. Lúc ấy, đi ngược hướng gió, người ta có thểđến gần chúng một cách dễ dàng. Các quản tượng phải vượt sang bên kia đồng cỏ trước buổi trưa. Họ tiếp tục thúc voi lên đường. Bị ngấm sương ướt đẫm, ai cũng run lên vì lạnh : công việc buộc các quản tượng phải gọn gàng nên họ không mặc nhiều quần áo.

B ầy voi làng chìm lấp trong biển cỏ cao lút đầu, bí mật tiến về phía lũ voi rừng. Các con voi nhà đều ngửi được mùi lũ voi hoang rất rõ, trong lúc vì ngược gió, đối thủ của chúng hoàn toàn không hay biết gì. Giữa trưa các voi làng đã tới nơi lũ voi rừng đang ngủ. Sau một cái khoát tay của bác Bun Mi, tám tổ voi nhà lặng lẽ xông tới. Bịđột ngột tấn công, bầy voi rừng bừng tỉnh. Con voi đầu đàn và lũ voi đực giận dữ quật vòi xuống đất làm hơi bị nén trong đó bật mạnh ra, rung lên những tiếng loảng xoảng như tiếng búa đập trên những lá thép. Chúng xô lại lũ voi nhà, vòi cuộn lên cao, ngà hươi ra phía trước với tất cả sức mạnh của lòng căm giận. Lũ voi nhà ngừng lại, không đối đầu với cuộc tấn công. Các quản tượng đốt những quả pháo lớn, hò la và thẳng tay nện trên những chiếc chiêng đồng. Pháo nổ dậy đất và tiếng chiêng nổi lên hỗn loạn làm nhiều con voi rừng chậm bước lại. Các quản tượng đứng trên đầu voi của họ sẵn sàng chờ những con voi nào hung hăng xông tới. Bằng những chiếc roi da dài đầu buộc một thỏi chì, họ quật vun vút vào những chiếc vòi đang cuộn lên để sẵn sàng bật tung ra.

Vòi là c ơ quan nhạy cảm nhất của loài voi. Bị những thỏi chì quật mạnh vào đó, con voi buông rũ vòi xuống, lùi lại rồi quay đầu bỏ chạy. Tổ của bác Bun Mi đuổi theo một con voi đực trẻ. Con voi sục sạo của tổ, một con voi cái rất nhanh nhẹn, luôn luôn tìm cách lùa con voi bị săn ra giữa cánh đồng. Nó giữ không cho con mồi chạy vào rừng vì vào được đó, con mồi sẽ thoát : cuộc săn đuổi bị ngừng lại ngay vì voi nhà có quản tượng trên lưng không thểđi trong rừng đầy cành cây và dây leo cản đường. Con voi sục sạo lẹ làng làm nhiệm vụ. Được rèn tập nhiều trước mùa săn, nó có thể rảo bước với tốc độ sáu, bảy cây số một giờ và đi liền như thế trong một vài giờ, dẻo dai hơn hẳn lũ voi rừng. Chẳng bao lâu nó đã vượt được lên trước con voi rừng, lùa con mồi vào một bãi lau. Thoạt đầu con voi rừng xông xáo như một cơn bão. Nhưng cây cỏ và lau sậy là một trở ngại ghê gớm đối với nó. Vừa chạy nó vừa mở lối bằng tất cả những gì nó có trên người : đôi ngà, cái vòi và bộ ngực. Nó hươi ngà lên và quật vòi sang hai bên để rẽ lối, giơ ngực ra đẩy rạt những bờ lau sậy mọc san sát mà đi. Công việc quá vất vảđối với nó, chẳng bao lâu nó đã mệt nhoài.

Lúc này con voi b ắt mồi do bác Bun Mi điều khiển vượt lên thay thế con voi sục sạo. Đó cũng là một con voi cái : người ta thường dùng voi cái làm công việc này vì nó rất dẻo dai. Trong săn bắt, sự dẻo dai của lũ voi nhà là một yếu tố rất quyết định. Con voi của bác Bun Mi rảo bước trên lối đi đã được con mồi mở rộng, không phí một chút sức lực nào. Theo liền sau nó là một con voi đực đồ sộ và hung dữ, có cặp ngà đã phát triển hết mức, dài và mập như hai cây măng tre cực lớn. Đó là con voi bảo vệ của tổ săn. Nhiệm vụ của nó là trấn áp con mồi và ngăn chặn khi có những con voi rừng chạy lại cứu đồng loại. Bác Bun Mi không dùng cây sào tre đầu mang nút thòng lọng của cuộn thừng săn để tròng vào chân sau con mồi như các quản tượng khác. Đi trong rừng lau sậy, cây sào tre rất vướng, khó xoay trở. Sau nhiều năm luyện tập, bác có thể ném nút thòng lọng của cuộn thừng vào bất cứ cái đích nào mà bác muốn, cũng giống những người săn ngựa rừng và bò rừng châu Mỹ. Tuy nhiên vì cuộn thừng săn quá nặng, bác không thể nào ném tới những cái đích xa hơn bốn mét cách đầu voi. Vì thế bác luôn luôn thúc cho con voi của bác đuổi sát con mồi. Đã mấy lần bác định quăng nút thòng lọng vào chân sau nó mỗi khi nó nhấc lên. Nhưng mỗi lần như vậy con voi bị săn đuổi lại cố dấn bước nên quãng cách cứ xa thêm.

Cu ối cùng con mồi đã phá được bờ lau, vượt sang một khoảng đồng rộng. Khi các quản tượng thúc lũ voi nhà theo sau nó lọt qua bờ lau thì một bất ngờđã chờ đón họ : sáu con voi rừng bị xua đuổi đã đứng đó tự bao giờ. Con voi bị săn rống một hồi dài đầy vẻ cầu cứu van lơn. Lập tức lũ voi rừng dàn thành một hàng ngang chắn lũ voi nhà, che chở cho bạn. Chúng nhìn chằm chằm và khi thấy chỉ có ba con voi nhà, chúng biết ưu thế thuộc về chúng. Căm thù chứa chất đã bùng nổ, chúng đồng loạt hung dữ xông tới. Được kích thích, chính con mồi cũng quay lại đánh lũ voi nhà. Cuộc chiến đấu diễn ra không cân sức : lũ voi rừng có bốn con voi đực, nghĩa là có bốn cặp ngà trong khi bầy voi nhà chỉ có một con voi trận. Các quản tượng bắt buộc phải chấp nhận cuộc đối đầu. Lùi chạy theo lối về lúc này là chết : lũ voi rừng với sốđông sẽ tiêu diệt từng con voi của họ một cách dễ dàng trong lối đi nhỏ hẹp giữa bờ lau. Pháo đốt đã hết. Cuộc chiến đấu diễn ra trong im lặng. Các quản tượng cố gắng giữ không cho lũ voi rừng lại gần vì với ưu thế, chúng sẽ húc tung lũ voi nhà chỉ trong chốc lát. Đứng thẳng trên đầu voi, họ quật vun vút cây roi săn. Không hề sợ hãi, bầy voi rừng ồạt lao đến, nhìn người bằng những cặp mắt ngàu đỏ. Bị những thỏi chì đập dữ dội vào vòi, chúng chững lại trong khoảng khắc rồi vẫn hung hãn xông tới. Các phụ việc phải đốt bùi nhùi. Đó là những bó đóm tẩm nhựa cà boong, một loại nhựa rất bén lửa, luôn được các quản tượng dùng đến mỗi khi gặp nguy hiểm. Bùi nhùi cháy rực, họ ném những khối lửa đó vào kẻđịch.
Một lần nữa lũ voi rừng lại quay đầu bỏ chạy.

Sau cu ộc săn đuổi kéo dài, các quản tượng và lũ voi nhà đã thấm mệt. Hơn nữa pháo, bùi nhùi đã hết và trong ba cây roi săn thì hai câyđã đứt. Giống như mọi việc ởđời, cuộc săn cũng đầy những may rủi và không phải bao giờ cũng diễn ra như các quản tượng xếp đặt. Vì thế bác Bun Mi quyết định đưa tổ voi trở về nơi bầy voi rừng ngủ trưa, chờ các tổ khác. Trên đường, họ gặp một tổ bạn cũng đang bị một toán voi rừng tấn công. Được sự giúp sức của họ, lũ voi rừng bịđẩy lùi. Hai tổ hợp sức bắt được một con voi đực : nó bị bác Bun Mi quăng nút thòng lọng cuộn thừng săn tròng vào chân sau và bị trói vào một gốc cây. Trong cuộc săn này người ta trù tính bắt tám con voi rừng với tám tổ voi săn. Nhưng kết quả không như các quản tượng mong muốn : họ chỉ bắt được năm con mồi. Họ sẽ chờ cho bầy voi rừng qua cơn hoảng loạn và trở lại đồng cỏđể tiến hành vài ba cuộc săn nữa trước khi kết thúc mùa mưa. Lũ voi rừng bị bắt phản ứng rất dữ dội. Chúng không chịu về làng dù người ta quật lên lưng chúng bằng những cây roi săn. Cuối cùng bác Bun Mi phải cho gỡ những cuộn thừng săn buộc vào cổ chúng và cho lũ voi nhà kéo đi. Mỗi con mồi bị hai con đi trước kéo bằng thừng và một con tì đầu vào hông nó, đẩy ở phía sau. Các quản tượng đưa năm con voi về một quãng rừng xa làng. Họ muốn khuất phục chúng ở nơi xa mắt lũ voi nhà. Trong giaiđoạn đầu của cuộc rèn dạy bao giờ con voi hoang cũng bịđầy ải, bỏ mặc cho đói khát và các quản tượng muốn giấu điều này. Đó là một sự khôn ngoan : ngay cả với những con vật, người ta cũng chỉ muốn phô bầy những điều tốt đẹp. Khi nào con voiđã thuần, các quản tượng sẽđưa nó nhưđưa thêm một con voi bè bạn về cho lũ voi làng. Năm con voi rừng bị buộc ở năm chỗ xa nhau, theo phương pháp cổ truyền, với cuộn thừng săn và chiếc cắng bằng sừng bò tót. Gần nơi con voi bị buộc người ta dựng một cái lều để một quản tượng và một phụ việc canh giữ và làm nguôi tính rừng của chúng. Mọi phản ứng của chúng sẽđược theo dõi rất kĩ. Khi nào chúng thôi căng thừng, thôi làm oằn cành cây, mắt nhìn đã bớt hằn học - nghĩa là chúng đã tỏ rõ những dấu hiệu đầu tiên của sự khuất phục - khi ấy các quản tượng sẽ cho chúng ăn uống no đủ và săn sóc chúng chu đáo. Người ta biết rằng sự tàn bạo kéo dài sẽ tạo ra những con voi nham hiểm, luôn luôn chờ dịp để báo thù. Vì thế lúc đó họ sẽ hết sức an ủi chúng, cho chúng ăn những thức ăn chúng chưa hề thấy ở trong rừng. Họ luôn luôn thể hiện cho lũ voi biết : uy quyền của họ không loại trừ lòng tốt. Sau này, khi chúng bắt đầu ăn uống và nhận tên, bắt đầu quen với quản tượng, người ta sẽ dong chúng về, tập cho chúng làm việc cùng với lũ voi làng.
Xếp đặt xong xuôi, đoàn thợ săn đưa lũ voi nhà
trở về.

Th ấy bóng họ từ xa, trên con đường mòn vắt qua sườn núi, người làng Vông Xay đã vui mừng la hét, gọi nhau đi đón. Nhiều người đeo vội cái trống vào vai, có người vác theo cây khèn ống sậy đầu buộc một ngù lông ngũ sắc.

Kia r ồi, bầy voi đã vào đến đầu làng. Trông thấy đoàn thợ săn dong voi trở vềđầy đủ và được thông báo kết quả cuộc săn, người làng Vông Xay mới thực sự yên tâm, thực sự mừng rỡ. Tất cả mọi người quay lại, đi trước dẫn đàn voi về làng. Các quản tượng nổi chiêng, không phải tiếng chiêng gay gắt của cuộc săn mà là những tiếng ngân nga lanh lảnh. Nhiều người đưa cây khèn lên thổi và vỗ trống. Bỗng nhiên một cuộc "lăm vông"(1) diễn ra tưng bừng. Đoàn người vừa bước vừa múa theo tiếng nhạc, trong khi bầy voiđã quen với cách đón tiếp này, nhún nhẩy di theo.
LẦN THEO NHỮNG DẤU CHÂN

Công vi ệc rèn dạy lũ voi rừng đã vãn. Sau những ngày luyện tập mệt nhọc, dịp này đối với quản tượng là dịp thảnh thơi nhất trong năm. Ai cũng hân hoan vì kết quảđã đạt được. Người ta chờđợi để bán lũ voi mới thuần và tính toán đến những chi tiêu, đến công việc sắm sửa hàng năm. Nhà nào cũng tấp nập. Các bà mẹ và các cô gái rạng rỡ hẳn lên : họ chuẩn bị chỗ ngủ, thức ăn đểđón khách từ nơi xa đến mua voi, rồi sau đó sắp đặt một chuyến đi xuống chợ tỉnh, chuyến đi trên lưng voi đầy vui thích háng năm chỉ có một lần.
(1)Điệu múa thông thường của người Lao trong dịp liên hoan.

Nh ưng lần này mọi kế hoạch bịđảo lộn. Khách đến mua voi phải nằm chờ và chuyến đi hàng năm bị hoãn lại vì các quản tượng đang mải theo một cuộc săn lớn. Một đêm bác Bun Mi bịđánh thức dậy giữa lúc đang ngủ say. Hai thanh niên giơ hai bó đuốc rực cháy từ ngoài rừng hối hả chạy vào làng. Đến chân thang nhà bác Bun Mi, họ thì thào gọi và khi bác Bun Mi nhỏm dậy đốt cây nến trám thì họ dập tắt đuốc và bước lên sàn. Bếp lửa được nhóm lại. Bác Bun Mi đặt trên những cây gỗđang cháy tí tách một nồi nước cà phê và bỏ vào nồi một nửa bánh đường thốt nốt. Khách sốt ruột không chờ uống nước, vào việc ngay. "Bác Bun Mi ạ ! - một người nói - Chúng tôi vừa tìm thấy những dấu chân lạ, thật to, chưa ai thấy bao giờ."
"Dấu thế nào ?" - Bác Bun Mi hỏi.

Ng ười thứ hai lấy ra một chiếc lá to bản đặt lên sàn. Bác Bun Mi gạt muội trên cây nến trámđể nhìn cho rõ. Đó là một chiếc lá vả lớn bằng một chiếc vành mũ, được cắt cẩn thận theo dấu chân in trong rừng, dấu chân lớn gần bằng dấu chân voi nhưng chỉ có ba ngón(1)
"Đây, dấu vết đây !" Người ấy nói.

Tho ạt nhìn dấu, bác Bun Mi đã giật mình nhỏm dậy. Bác hỏi ngay : "Có phải thỉnh thoảng lẫn vào dấu chân là dấu những đám nước rãi lẫn với máu?"
Hai người thanh niên lạ lùng hỏi : "Sao bác biết?"

Bác Bun Mi tr ả lời : "Tôi đã theo ông già tôi đi săn lùng con thú này một lần. Con tê giác đó ! Nó rất phàm ăn, ăn cả gai góc nên nước rãi nó lúc nào cũng rớm máu. Vì vậy dấu con tê giác rất dễ nhận." Việc ấy xảy ra ba mươi năm về trước. Đó là một sự kiện vang dội trong vùng mà các người già đều nhớ rõ vì rất ít khi thấy con thú hiếm hoi này đi qua những cánh rừng gần làng Vông Xay và săn lùng nó là một việc cực kì khó khăn.
Hai người thanh niên chưa hề thấy tê giác lần nào,
hỏi : "Nó lành hay dữ, bác Bun Mi ?"

"Lành l ắm, cũng như con trâu thôi, nhưng cục. Đi săn nó phải cẩn thận. Nó sẽ nổi giận lao đến húc nếu thấy lửa, khói hoặc khi bắn nó bị thương."
(1) Dấu chân voi có 5 ngón (châu trước), và 4 ngón (chân sau).

Theo bác Bun Mi thì tê giác là con v ật đần độn nhất trong rừng. Ngày xưa ở kinh đô Lào người ta thường mở hội chọi tê giác. Hai con tê giác bị lùa vào bãi đấu có rào bao quanh. Chúng không chịu chọi vì biết nhau là đồng loại. Phải làm cho chúng khác biệt: người ta quét sơn một con màu chàm, một con màu đỏ, thế là mặc dù vẫn ngửi thấy mùi hơi quen thuộc nhưng nhìn lạ mắt, chúng tưởng chúng là hai con vật khác giống liền xông vào húc nhau đến chết. Vì tính đần độn, tê giác bị thợ săn Lào gọi là "con vật chuyên uống nước đục". Nhìn xuống dòng nước trong, thấy cái bóng biến dạng của chính mình, nó tưởng kẻ thù liền húc và giẫm đạp, tới khi nước đục ngầu không thấy cái bóng đâu nữa nó mới vục mõm xuống uống những hớp nước đầy bùn. Nồi nước cà phê trên bếp đã sôi, hương thơm tràn đầy căn nhà. Bác Bun Mi rót nước cho khách uống rồi dọn xôi cho khách ăn, dọn cả chỗ nằm cho khách ngủ.
Hai người trẻ tuổi ngơ ngác : "Bác không theo dấu
ngay, xổng con mồi mất thôi !"

Bác Bun Mi l ắc đầu : "Săn lùng con tê giác không phải là công việc của một vài ngày. Cứ ngủđi, mai hẳn hay." Sớm mai, bác Bun Mi cùng mười tay săn thành thạo nhất trong làng và hai người trẻ tuổi dong năm con voi lên đường. Ngoài giáo mác, họđem theo một khẩu súng hỏa mai dài gần một sải tay và to như một ống điếu cày. Sau khi ra khỏi làng chừng nửa buổi, đoàn người bắt đầu thấy dấu chân con tê giác in trên đất rừng ẩm ướt. Đi đầu đội săn lùng là con voi săn giỏi nhất làng Vông Xay. Nó dẫn lối cho hai con voi săn khác và hai con voi vừa được dậy thuần trong mùa săn bắt năm nay. Con voi đầu đàn có một khả năng nhận hơi kì lạ. Bác Bun Mi cho nó ngửi hơi nứơc đái con tê giác rồi để mặc nó đi theo dấu. Rà sát vòi trên mặt đất, nó đưa đoàn người theo hơi con mồi để lại trên đường. Đoàn người đi ròng rã đã ba ngày, qua những thung lũng, những đầm lầy và những rừng gai dày đặc. Dấu chân con tê giác vẫn còn giá lạnh, chứng tỏ con vật còn ởđâu đó rất xa. Tê giác là con thú cổ sơ hơn hết và cô độc hơn hết trong rừng.Vào những thế kỉ trước, rừng Lào còn rất nhiều tê giác. Nhưng người ta săn lùng nó gắt gao quá, nhiều con bị bắn chết để lấy sừng, nhưng con bị bẫy thì được đưa sang bán ở Thái Lan. Nòi giống của nó gần nhưđã bị tiêu diệt. Con nào còn sống sót thì lang thang khắp nơi, họa may tìm được đồng loại ở nơi nào đó để duy trì dòng giống. Nó đi suốt đêm, vừa đi vừa tìmăn, buổi sáng thì kiếm một chỗ rậm rạp để giấu mình rồi tối đến lại lên đường. Nó cứđi hoài đi mãi như thếđến chỗ rừng núi tận cùng mới quay trở lại. Trong cuộc săn lùng đầy gian khổ, người thợ săn thêu dệt bao chuyện hoang đường về con tê giác. Họ coi nó là con thú ma quái. Ban đêm, chiếc sừng duy nhất mọc trên mũi nó tỏa ánh sáng xanh soi đường cho nó đi. Nó để lại những dấu chân chi chít, gây ra những ảo giác cho người thợ săn : họ tưởng như thấy nó ở mọi nơi nhưng lại không tìm được nó ở chỗ nào. Con vật lầm lũi này nhưđược núi rừng che chở : nó đoán biết được ý định của thợ săn, run rủi họđi vào những mê lộ không có lối ra... Phải đến tám ngày sau, theo những dấu vết khi thì đi xuống phía nam, khi thì lộn lên phía bắc, khi sang phía tây, khi về phía đông, đoàn thợ săn mới thấy hơi ấm trên dấu chân.
Con tê giác đã ở gần.

Các qu ản tường bắt đầu cho voi đi chậm chạp , dè chừng. Con thú mà họ săn bắt cóđôi mắt rất kém, lúc nào cũng nhoèn dử, nhưng bù lại cóđôi tai và cái mũi rất tinh. Nó có thể nghe những tiếng động ở rất xa và ngửi thấy mùi người cách cả ngàn mét. Bác Bun Mi cho voi ngừng lại để tìm hướng gió. Rồi sau đó, đoàn thợ săn cứđi ngược chiều gió về phía con mồi. Lũ voi bước rón rén. Đường dẫn đến một đầm lầy. Đã nghe văng vẳng những tiếng ngáy đều đều vọng lại. Con vật đang ngủ. Nó nằm chìm trong bùn chỉđể hở một mảng lưng, đầu ghếch trên một môđất, mồm mở rộng để thở. Bác Bun Mi cho năm con voi đứng thành một hàng chắn trên bờđầm, cách con tê giác chừng hai trăm mét. Các thợ săn vạm vỡđứng thẳng trên lưng voi, tay lăm lăm cây lao nhọn, chờđợi một cuộc giao tranh. Lần trước, ông già bác Bun Mi săn con tê giác bằng mũi lao tẩm thuốc độc. Rình lúc con thú đang ngủ, ông đặt nhẹ mũi lao vào cái miệng dang há rộng của nó rồi hai cha con ông đánh chiêng và hò la ầm ỹ. Con thú giật mình tỉnh dậy. Nó ngậm miệng và lập tức xông lên đánh trả những kẻđã đến phá giấc ngủ của nó. Ngọn lao theo đà xông lên đâm sâu vào họng con thú, làm nó vật vã, đau đớn. Nó càng chạy tới, chiếc lao đâm vào càng sâu. Cuối cùng con vật đã hiểu ra điều đó, nó bắt buộc phải ngừng lại và đi giật lùi. Nó cứ lùi mãi, lùi mãi, lưng đâm sầm vào cây cối và gai góc, cho đến lúc gục xuống vì ngấm thuốc. Cái chết của nó cực kì đau khổ và dữ dội : nó kêu những tiếng khàn khàn, vật vã mình mẩy và khua đạp bốn chân làm cả một vùng cây cỏ bịđè nát. Lần này đoàn thợ săn không dùng lao mà dùng súng hỏa mai. Súng nhồi một chén thuốc nổ và năm viên đạn chì to như ngón tay cái. Bác Bun Mi đặt súng trên một tảng đá, chĩa nòng vào đầu con tê giác và châm ngòi. Ngòi cháy xì xì làm nó tỉnh dậy. Nó ngạc nhiên nhìn làn khói bốc ra từ cây súng đen ngòm. Con thú xông tới, hươi chiếc sừng duy nhất của nó lên, sẵn sàng húc vào dòng khói. Các tay lao trên lưng voi đồng loạt giơ cao. Đoàn thợ săn lúc này trông như những mãnh thú, không một con thú nào trong rừng sánh kịp. Súng đã phụt lửa và khói. Một tiếng nổ dậy đất vang lên, dội vào các vách núi. Con tê giác bàng hoàng đứng sững lại. Rồi nó đổ nghiêng xuống như một súc gỗ lớn.

Nh ững người thợ săn không chạy đến ngay. Họ chờđợi những phản ứng cuối cùng của con vật.

Sau m ột cơn giãy giụa quằn quại, nó nằm im. Tuy vậy từ trên lưng voi một người thợ săn vẫn phóng ngọn lao xuống vai nó. Con vật rùng mình rồi sau cơn giãy giụa cuối cùng, nó hộc lên và chết. Bác Bun Mi buộc dây vào mình con tê giác cho voi kéo lên bờ. Đoàn thợ săn lấy nước xối vào mình nó : bùn đất trôi đi hết, con tê giác lộ ra như một tảng đá xám. Nó to gần bằng một con voi cỡ trung bình, tuy chiều cao thấp hơn. Các quản tượng ước đoán nó nặng chừng hai tấn. Trước hết bác Bun Mi lấy dao khía quanh chiếc sừng rồi rút ra. Đó là một chiếc sừng lớn, lớn hơn cả sừng bò tót, đen ở trên và mờ xám ở dưới, dài chừng hai gang và gốc sừng vừa khít một chét tay. Mọi người chuyền nhau chiếc sừng, trầm trồ ngắm nghía. Đó là bộ phận quý nhất trong con tê giác. Nó có rất nhiều tác dụng : mài ra uống, nó là một thứ thuốc tăng lực kì diệu. Nó là chất để phát hiện và đề phòng thuốc độc, để chữa bệnh thấp khớp, cảm sốt, để chữa rắn cắn... Bác Bun Mi bảo : người ta bán nó bằng với giá bán hai cặp ngà voi. Như trong huyền thoại, mọi người đồn rằng sừng tê đêmđêm phát sáng như có lân tinh. Treo lên, nó sẽ quay đầu theo hướng bắc nam như một khối nam châm và nếu gí đầu ngọn sừng vào một dĩa mực tầu thì lập tức mực sẽ giạt ra bốn phía để lộ một khoanh dĩa trắng. Ví giá đắt, nhiều người đã làm sừng tê giả. Họ nhặt củi mục trong rừng, miết lên một chiếc sừng bò tót đểđêm đêm sừng phát sáng. Nhưng còn hai tác dụng sau thì không ai tạo nên được. Một chiếc sừng tê giả chỉđánh lừa được những ai không am hiểu. Các quản tượng xả thịt con mồi và hầu như họ lấy tất cả vì họ tin rằng ở con tê giác mọi thứđều có thể dùng làm thuốc : từ máu, xương, da, bàng quang, ruột, mật. . . cho đến những tảng đất thấm máu cũng được mang về. Người ta chia phần rất công bằng : bác Bun Mi và hai người trẻ tuổi, mỗi người được hai phần, còn các thợ săn khác và lũ voi, người và vật đều cùng được một phần. Tiền bán chiếc sừng cũng được chia như vậy. Tôi đã theo dõi xem người ta sử dụng phần tiền của lũ voi ra sao. Người chủ voi không tiêu hết phần tiền đó. Họ chỉ tiêu một nửa, còn một nửa thì đem mua đường, ngô, khoai... Suốt trong một nửa năm, tôi thấy phần ăn của năm con voi dự cuộc săn bữa nào cũng dư thừa vì chiếc sừng tê đem bán sang Thái Lan được một khoản tiền rất lớn.
THUNG LŨNG ĐEN

Bu ổi chiều. Bóng những cây muỗm cổ thụđã ngả dài trên bãi voi làng. Cu Con thong thảđi về phía ngôi nhà của bác Bun Mi. Những chiều không đi rừng, bao giờ cũng đúng lúc này nó tìm đến cậu chủ, đưa cậu đi tắm. (Tôi không hiểu loài voi căn cứ vào những dấu hiệu nào để nhận biết thời gian, chỉ thấy chúng làm việc gì cũng đúng giờ, cứ như sinh ra chúng đã có sẵn một chiếc đồng hồ trong trí nhớ). Cậu chủ của Cu Con đang ở ngoài chòi rình cùng với các bạn. Không tìm thấy cậu ở nhà, Cu Con thủng thẳng đi ra đó. Bọn trẻđang ngồi chơi trên chòi. Chúng vạch lá nhìn ra Rừng Khỉ và Bến Đá Bạc. Buổi chiều nay Rừng Khỉ vắng tanh. Bầy khỉ không đến hái quảăn bữa cuối cùng trước lúc về hang ngủ. Bến Đá Bạc cũng lặng ngắt. Không thấy những chú hươu lùn xinh xắn đến táp nước bên vũng đá. Cảđến chim cũng không thấy hót, Cánh Đồng Con Hươu Chạy Mỏi Chân chìm trong im lặng. Một chút gì nặng nề lẩn khuất giữa không gian, như vào một ngày động rừng. Một đứa trong bọn bỗng phát hiện được một mảng rừng chiều giống hệt bộ lông con hổ : đất được nắng rọi vàng rực, bóng những dây leo và cành cây làm thành những vạch đen. Nhưng sao cái mảng rừng rực nắng ấy lại chậm chậm lan đến gần bến nước ?
Lũ trẻ căng mắt nhìn. Một đứa bỗng nhận ra và

b ật kêu lên : "Tô xưa !"(1) "Men tô xưa lẹo !"(2) - Một đứa khác nói - Với cặp mắt của những kẻ sớm quen với cuộc

s ống hoang dã, cuối cùng lũ trẻđã nhận ra đâu là nắng vàng, đâu là màu lông con hổ, đâu là những vạch đen trên bộ lông và đâu là bóng đêm đang lan. Bọn thú lành biết điều này trước chúng. Con hổ đến đâu thì cái chết vụt đến theo, im lìm và nhẹ nhàng như ánh chớp. Nhưng một chút xao xác của cỏ lá đã báo hiệu sự có mặt của nó và bọn thú lành tiếp nhận được tín hiệu đã bỏđi từ xa. Con hổ trườn đến gần Bến Đá Bạc. Nó nằm rình, chờđợi một con thú dại dột nào đến uống nước. Giữa lúc đó Cu Con đủng đỉnh bước vào cánh đồng. Gió đưa lại cho nó một mùi lạ. Theo thói quen của lũ voi làng săn, Cu Con đi tới để tìm xem cái mùi lạđó là mùi gì. Khi nó đến gần kề, con hổ mới nghe tiếng bước rón rén của nó. Hổ liền chồm ngay dậy thế
(1) Con hổ.
(2)Đúng con hổ rồi.
thủ, mắt chừng chừng nhìn con voi lúc ấy đã đứng
sững lại.

Cu Con v ươn vòi lên và chĩa thẳng cặp ngà. Do linh tính, nó biết trước mặt nó là một đối thủ ghê gớm. Nó thận trọng quan sát từng cửđộng của kẻ thù. Hô xoay mình tìm cách tấn công Cu Con ở phía sau. Đó là miếng đòn đầu tiên khi hổ tấn công một con vật lớn : nó tránh đối đầu và trước hết vả tung bắp chân sau của đối thủ, rồi trong khiđối thủ lê lết, nó mới nhảy tới phía trước kết thúc cuộc chiến đấu bằng một cái vả vào cổ, dùng vuốt rứt đứt những mạch máu ởđó và cào cho vết thương toác ra. Hổ chờn vờn làm như sẽđánh Cu Con ở phía trước mặt. Nhưng nó bỗng xoay mình nhằm phía sau Cu Con nhảy tới trong lúc con voi nặng nề chưa kịp xoay chuyển để chĩa cặp ngà, một vũ khí lợi hại của nó, về phía kẻ thù. Ngồi trên chòi lũ trẻ lo âu nhìn trận đánh tiếp diễn. Con voi của chúng còn trẻ, đủ sức mạnh nhưng chưa đủ khôn ngoan, và ưu thế rõ ràng thuộc về con hổ. Chúng la hét lên để uy hiếp con hổ và giúp sức cho Cu Con vì không còn cách gì hơn. Như một khối lửa vàng rực, hổđã nhảy lên cái thứ hai và dang thẳng chân trước vả vào mông Cu Con. Nó đã sai lầm. Nó không biết rằng khác hẳn với lũ trâu bò chậm chạp, loài voi có một cặp vũ khí lợi hại để bảo vệ phía sau của mình : đó là hai chân sau với cái đá hậu như trời giáng. Cu Con đã đón kẻ thù bằng miếng đòn đó : mặc dù bị một cái vả với những vuốt nhọn hoắt cào thành những rãnh sâu hoắm trên mông, Cu Con cũng kịp đá một cái ghê gớm vào ngực hổ làm kẻ thù văng đi xa. Bị một đòn choáng váng, lại thêm hốt hoảng vì tiếng hò la của bọn trẻ, hổ biết không thể làm được gì hơn liền bỏđi. Nhưng lúc này nó không còn nhanh nhẹn như lúc ban đầu. Con vật lồm cồm bò dậy và tập tễnh chạy khuất vào đám lá rậm. Với cái dáng đủng đỉnh quen thuộc, Cu Con quay lại đi về phía chòi rình. Chừng như cuộc chiến đấu vừa qua không phải là một cái gì ghê gớm lắm đối với nó. Vừa đi nó vừa thong thả bứt một vài cành lá non đưa vào miệng. Lũ trẻ vẫn chưa thôi hò la, vừa để xua đuổi con hổ, vừa để chào mừng con voi. Khi Cu Con đến gần, tất cả bọn chúng ùa xuống, trầm trồ vây quanh nó và bàn tán sôi nổi. Nếu lanh lẹ hơn, Cu Con kịp quay lại đón kẻ thù bằng cặp ngà thì có thể lúc này con hổđã nằm sóng sượt dưới chân nó.

Máu trên mông con voi v ẫn chảy. Cậu chủ liền cùng các bạn đi kiếm lá thuốc cho nó. Bọn trẻ hái lá sài đất và lá nhọ nồi - những thứ lá cầm máu rất nhanh - giã giập bằng những tảng đá, đắp lên vết thương cho con voi rồi lấy đất rừng ngào nhuyễn phủ lên trên. Lớp đất ấy sẽ khô đi và giữ các mảng thuốc như một lớp băng dính. Mặc dù con voi vẫn thừa sức chở chúng, lũ trẻ không tranh nhau leo lên đầu nó như mọi khi. Chúng muốn gượng nhẹ cho con vật bè bạn nên cùng nhau đi bộ, dắt con voi về làng. Buổi tối hôm ấy các quản tượng đã đến thăm Cu Con và bàn bạc với bác Bun Mi. Họ cùng bác quyết định thái độđối với con hổ. Người làng Vông Xay quả quyết đó là con hổ mà họ từng đặt tên là Xưa Thẩu - có nghĩa là con Hổ Già -, trong rừng không còn con hổ nào khác. Hai bên đã biết nhau : lúc đi kiếm mồi, đôi khi Hổ Già vẫn trông thấy và lảng tránh lũ voi làng Vông Xay, còn các quản tượng thì biết nó sống ở một thung lũng xa làng, được họ gọi là Thung Lũng Đen. Cách đó chừng mươi năm, sống ở Thung Lũng Đen là một con hổđực trai trẻ. Phường săn làng Vông Xay săn được nó, tường đã trừđược mối họa thì ít lâu sau, một con hổ khác không biết từđâu đến, làm ổ ngay ở nơi con hổ trước đã làm. Người làng Vông Xay lại tổ chức một cuộc săn lớn, lùng giết nó. Nhưng chẳng được bao lâu thì đã lại thấy xuất hiện Hổ Già. lần này các quản tượng biết rằng họ không sao có thể diệt trừ hết loài hổ. Từđó hình như một sự thỏa thuận ngầm đã được xếp đặt : con hổ không lai vãng đến gần làng Vông Xay và các quản tượng để cho nó yên. Họ nghĩ rằng nó cũng có quyền được tồn tại như bất cứ một thú rừng nào khác, miễn là nó không làm hại gì đến họ. Nhưng con hổ già đã không hành động theo luật rừng mà hành động theo luật lệ chủ quan và mù quáng của sức mạnh. Nó đã có một giang sơn riêng, đủ rộng và đủ mồi ăn, nhưng không vừa lòng với những cái đã có. Nó tưởng rằng với sức mạnh, nó có thể thống trị một vùng rộng lớn hơn, nhiều mồi hơn, thậm chí có thể kiếm được những con mồi dễ dàng trong các đàn gia súc. Điều ấy sau này sẽ thích hợp hơn với sức lực của nó đã gần tàn. Khi xâm phạm đến làng Vông Xay, con hổ già đã tự nhận án tử hình. Đó là một lầm lỗi mà những con hổ trẻ trung không bao giờ mắc phải. Khác với hổ già, nhờ sức lực đang độ dồi dào, chúng có thể kiếm đủ mồi trong các bầy thú hoang và luôn luôn tuân theo một quy luật đã được hình thành trong rừng: hãy xa lánh con người và đừng động chạm đến những gì thuộc về họ. Trong buổi họp ấy, tôi thấy bác Bun Mi kết luận chậm rãi nhưng đầy vẻ quả quyết : phải giết Hổ Già, giữ yên cho bọn trẻ, cho đàn gia súc ! Các quản tượng đã đồng ý với quyết định của bác. Hôm sau họ dong mười hai con voi với hai mươi bốn tay lao, mang theo mười hai chiếc lưới tới Thung Lũng Đen. Trong chuyến đi này có cả Cu Con. Sau trận chạm trán với con hổ già, Cu Con nghiễm nhiên được các quản tượng coi như một con voi trưởng thành. Vì nó đã biết hơi con hổ nên được chọn để dẫn đường, do chính bác Bun Mi điều khiển. Rà vòi trên các dấu chân, nó đưa bầy voi làng đi vào cuộc săn. Từ trên lưng núi đã thấy Thung Lũng Đen trải rộng ở phía dưới. Trong tưởng tượng của tôi đó phải là một cánh rừng tối tăm, mịt mùng cây lá, với những đám dây leo chằng chịt và những hang hốc lạnh buốt. Trái lại, Thung Lũng Đen là một vùng rực nắng với đôi ba cánh rừng thưa, lác đác những cây cổ thụ. Đang mùa mưa, cỏ tranh mọc dày, xanh ngút tận chân trời. Về sau tôi mới biết người Lào thích ví von, gọi tên thung lũng này với nghĩa bóng của nó. Vùng đất thì tràn đầy ánh sáng nhưng cuộc sống của các thú rừng dưới bóng con hổ thì đầy nhọc nhằn. Chúng phải thường xuyên lẩn trốn, nhiều khi chỉ vì một hớp nước, một miếng ăn mà mất mạng. Chúng không thể bỏđi nơi khác vì chúng sinh ra ởđây, thói quen đã trói buộc chúng vào những đồi tranh và dòng suối tự ngàn đời. Chúng đành chịu sống với cái chết lởn vởn ở khắp nơi. Vậy thì có cái tên nào thích hợp với vùng đất tối tăm này hơn cái tên Thung Lũng Đen ? Đoàn thợ săn chia thành hai toán, như hai gọng kìm lớn đổ xuống Thung Lũng Đen. Họ muốn dồn con hổ ra giữa đồi tranh, ởđó con mồi sẽ không có lối chạy, còn họ thì có ưu thế vì đứng cao trên đầu voi. Mọi ngảđường đều bị chặn. Tới mọi chỗ rẽ trên các lối mòn, thợ săn căng lưới và để lại một con voi cùng hai tay lao canh chừng. Cuối cùng còn sáu con voi và mười hai tay lao sục vào đồi tranh. Đàn voi rẽ lối băng băng : cỏ tranh không phải là một trở ngại gì đáng kểđối với chúng. Lúc ấy con hổ già vừa tỉnh dậy sau đêm đi săn mồi. Nó oằn mình vươn vai cho đỡ mỏi, hấp háy cặp mắt còn ngái ngủ nhìn ánh nắng lọt qua kẽ lá.

Ti ếng động của bước chân voi làm nó chồm dậy. Nó lui vào nấp sau một rèm lá rậm, đứng lắng nghe và nhìn bằng cặp mắt nảy lửa. Đôi lỗ mũi của nó hít hít để tìm hơi khiến cái bụng thon thả của nó phập phồng. Tiếng chân lại gần và con hổđã thấy thấp thoáng những bóng voi. Nhẹ như ru, nó rảo bước đi theo một lối mòn để tránh đụng độ. Tới một quãng ngoặt, nó đứng lại ghé nhìn và thấy tấm lưới cùng con voi lù lù chắn đường. Con hổ già quay lại, lần theo một lối mòn khác. Đi được một quãng, khi ghé nhìn, nó lại thấy một tấm lưới và một con voi. Các ngảđường đều bị bịt kín. Con hổ nhảy vào giữa đồi tranh. Nhưng nó chỉ có thểđánh lừa được đoàn thợ săn, không thể lừa được sáu cái vòi nhạy bén đang vươn cao để tìm hơi của nó. Đàn voi lừng lững đi tới. Con hổ biết không thể giấu mình được nữa. Nó chồm dậy chấp nhận cuộc đọ sức chênh lệch : là con thú hoang dã, nó không chịu chết ươn hèn.
Bầy voi tỏa ra, vây con mồi vào giữa.

Con h ổ già đảo cặp mắt sắc nhìn xung quanh và thấy ngay chỗ nó cần xông tới. Đó là hướng của Cu Con. Nó nhận rõ đối thủ nó từng xáp mặt và biết đó là chỗ yếu duy nhất có thể chọc thủng để thoát vòng vây. Bác Bun Mi cho Cu Con đứng lại. Con voi hươi ngà chờ kẻ thù. Quản tượng và phụ việc cùng chĩa ngọn lao lăm lăm vào mình hổ. Đang nằm rạp trên mặt đất, con hổ bỗng tung mình như một mũi tên, bay vượt qua đầu Cu Con, lẹ đến nỗi cả con voi và các quản tượng đều không kịp phản ứng gì. Thoát được ra ngoài nó chạy dưới lớp cỏ tranh dày đặc, như một con cá rẽ nước làm cỏ giạt thành một vệt dài. Được một đoạn, nhịp chạy của nó chậm dần : cỏ tranh lút đầu là một chướng ngại lớn đối với nó. Bầy voi đã bắt kịp được con mồi và chỉ trong khoảng khắc lại bao vây được nó. Lần này bác Bun Mi đã kịp rút kinh nghiệm. Vừa lúc con hổ nằm rạp xuống lấy đà, đứng trên đầu voi bác đã tung xuống một tấm lưới. Lưới xòe rộng như một tấm chài, úp con hổ vào giữa. Đồng thời mũi lao của người phụ quản tượng phóng tới, xẹt như một tia chớp, ghim một bên sườn con vật xuống đất. Dù cuộc chiến đấu không cân sức, con hổ già vẫn không chịu khuất phục. Nó quờ một chân trước : lưới đã rách tung một mảng lớn. Rồi nó vùng dậy, kéo theo cả cây lao. Trong cái quờ chân thứ hai, bộ vuốt sắc như dao của nó đã gần như cắt đôi tấm lưới. Nhưng từ một đầu voi khác, một tấm lưới nữa đã chụp xuống và tiếp theo là tấm lưới thứ ba. Con hổ vùng vẫy tuyệt vọng giữa mớ bùng nhùng đó trong khi Cu Con theo lệnh bác Bun Mi lạnh lùng đi tới. Nó tung vòi lên rồi quật xuống. Một tiếng rụp ghê gớm : con hổ già đã quằn quại dưới cái vòi của nó. Thu hết sức tàn, con hổ gầm lên và cốđứng dậy. Tiếng gầm vang động, đầy uy lực, khiến chú voi non chưa dày dạn phải giật mình lùi lại. Nhưng con hổ già không gượng dậy nổi. Xương sống của nó đã gẫy. Từ trên đầu voi bác Bun Mi nhảy xuống. Bác đập mạnh cán lao vào gáy con mồi : bác không dùng mũi lao để tấm da khỏi bị rách thêm. Bị một đòn nặng vào chỗ hiểm, con hổ già chúi đầu xuống. Những luồng run rảy chạy khắp thân thể nó, một lát sau nó nằm không động đậy. Các quản tượng liền cùng nhảy xuống, khiêng cả mấy tấm lưới bọc con mồi, chất lên bành voi.
HÀNH TRÌNH XA XÔI

Tháng 8 n ăm 1854. Hoà bình đã được lập lại trên đất lào. Tôi được gọi đi làm một nhiệm vụ mới.

Th ế là phải xa làng Vông Xay, xa bác Bun Mi, xa Cu Con và lũ voi làng. Năm ấy Cu Con đã lớn. Mặc dù người ta vẫn gọi nó là Cu Con nhưng nó đã trở thành con voi chủ chốt của đội voi săn. Chàng voi đã gần hai mươi tuổi. Lưng nó cao chạm sàn nhà, da đen láng và cặp ngà đã mọc dài. Bác Bun Mi và người làng Vông Xay cho tôi rất nhiều quà : những chiếc nhẫn, chiếc vòng, những pho tượng Phật, một bó đữa và một chiếc bùa bằng ngà. Bác còn cho tôi hai món quà của Cu Con để tôi khỏi quên chàng voi : một chiếc vòng tết bằng những sợi lông đuôi đen nhánh của nó - thứ vòng mà các cô gái làng Vông Xay vẫn hay đeo - và một chiếc lông đuôi đã cắt ngắn ở phía gốc để tôi dùng đầu nhọn làm tăm. Đó là theo một thói quen từ lâu đời ở làng Vông Xay : các quản tượng ai cũng có một cây tăm làm bằng sợi lông đuôi con voi thân thiết của mình và sau mỗi bữa ăn, khi xỉa răng xong, họ lại lau rửa sạch sẽ và gài lên vách nứa. Tôi cất kĩ những món quà đó dưới đáy ba lô để mang về Việt Nam : đeo chiếc bùa để nhớđến bác Bun Mi và đểđược khước như bác hằng mong mỏi cho tôi, đeo chiếc vòng đen nhánh vào cổ tay để nhớ tới con voi bè bạn.

T ừ lâu, bác Bun Mi đã trở thành một người thân thiết của tôi. Tôi từ biệt bác và Cu Con cùng làng Vông Xay trong nỗi buồn thương, linh cảm rằng sẽ không khi nào còn được trở lại thăm mảnh đất này. Dịp ấy đơn vị của tôi đã có một đội voi tải gồm phần lớn những con voi do làng Vông Xay trao tặng: hai chàng voi đực Bạc Heng và Bạc Mày với thân hình lực lưỡng và đôi ngà oai vệ, con voi cái Xao Nọi chăm chỉ và hiền lành(1) .... Các quản tượng đưa chúng đi làm một nhiệm vụ đặc biệt và tôi mang đài vô tuyến điện đi phục vụ cho họ. Đội voi tải được dong ra đường lớn. Một đoàn ô tô mang hàng hóa từ Việt Nam sang đã chờ sẵn ởđó. Các quản tượng chất lên lưng voi đủ thứ hàng : cày cuốc, dao rựa, muối, những tấm vải vuông, quần áo may sẵn, gương lược, kim khâu, chỉ màu, dầu lửa và đá lửa, giấy bút... Nghĩa là tất cả những gì cần cho cuộc sống và cho việc học hành. Họ mang những thứđó đến các bản làng, trả cho những món nợ mà bộđội Tình Nguyện đã vay của dân.
Vào những năm đó việc tiếp tế từ Việt Nam sang
rất khó khăn, ởđâu bộđội Tình Nguyện cũng phải
(1) Dọc Phía Tây Trường Sơn.

s ống nhờ vào lòng hào hiệp của người dân Lào, dù họ cũng rất nghèo. Các đơn vị Tình Nguyện làm giấy biên nhận, hẹn chắc chắn có một ngày mọi món nợđó sẽ được thanh toán. Thời ấy, người ta rất coi trọng niềm tin, còn coi trọng hơn cả "con ngươi của mắt mình." Thế là các đội thanh toán được thành lập để thực hiện những lời đã hứa. Chiếu đường theo bản đồ, đội voi tải của chúng tôi đi khắp các làng bản xa gần. Mỗi buỗi chiều, khi ngủ lại ởđâu đó, tôi căng dây trời và đánh điện về nhà, báo địa điểm chúng tôi đang có mặt, số hàng hóa còn nhiều hay ít, ngày mai chúng tôi sẽđi đâu và sắp tới chúng tôi sẽđến đoạn nào của con đường lớn đểở nhà trù liệu việc tiếp tế. Đội voi tải đi tới đâu đều đem lại niềm vui tưng bừng đến đó. Dân làng kéo nhau ra vây lấy những con voi. Họ mang đủ thứ quà cho voi và cho người : những lẵng xoài chín, những buồng chuối, những vác mía... Người có nợđưa ra những giấy biên nhận. Các giấy tờ này đều viết bằng chữ Việt Nam, thứ chữ mà người Lào không hay biết. Họ không rõ người vay nợ đã viết những gì, nhưng đã cất giữ cẩn thận, tin chắc đó là những bằng chứng xác thực... "Trung đội X bộđội Tình Nguyện Việt Nam tại Lào nhận đã vay của ông bà... một con lợn bốn yến và ba mựn(1) gạo nếp, hẹn ngày hoà bình sẽ trảđầy đủ." Trung đội trưởng kí tên... "Đại đội Y nhận vay một con trâu mộng, một con lợn năm yến và mười lăm mựn gạo...", "Đội điều trị T nhận vay của mười nhà có tên dưới đây, mỗi nhà năm con gà để nuôi dưỡng thương binh..." Tất cả những ai đã kí tên dưới các tờ biên nhận đều có thể yên tâm : mọi món nợ to nhỏđó đã được thanh toán đầy đủ, đúng khi những ngày hoà bình vừa trở lại. Dịp ấy nước Lào chưa mở cửa buôn bán với các nước khác như bây giờ nên hàng hóa rất khan hiếm. Nhu cầu của mọi người Lào đều đơn sơ : đàn ông muốn có chiếc bật lửa tốt với mươi viên đá lửa để dùng dần khi đi rừng, các bà mẹ phải lo ăn mặc cho gia đình thì ao ước có được dăm ba sải vải và một vài cân muối, các cô gái từ lâu phải khâu vá bằng cây kim xương cá và những sợi gai, phải lấy đáy nước hoặc một mảnh kính vỡđể soi mặt, thì mong mỏi được một cây kim, vài túi chỉ và một chiếc gương soi.
Đội voi tải của chúng tôi đã làm họ vừa lòng : mỗi
yến thịt được trả hai sải vải vuông, mỗi con gà được trả
(1) Giỏ lớn dựng chừng 12 kilô.

m ột chiếc quần cộc, hoặc một chiếc bật lửa kèm theo một phần tư chai dầu và ba viên đá, mỗi mựn gạo được trả một mảnh vải màu may áo hoặc một bát muối kèm theo một gói một chục cây kim, hai cuộn chỉ trắng và đen, mươi túm chỉ màu và một chiếc gương soi... Ở những làng bản heo hút của họ, phải đi vài ba ngày đường trên lưng voi mới xuống đến chợ, gạo và thịt làm ra không có ai mua, hàng hóa cần không có ai bán thì trả nợ theo giá cả như thếđối với họ là rất hời. Thanh toán xong ở các làng bản lớn, chúng tôi tìm đến những xóm nhỏ. Hầu như không một địa danh nào có trên bản đồ mà chúng tôi không đưa lũ voi tới. Ở nhiều nơi, có người không lấy giấy biên nhận, chỉ nói lại : "Cách đây năm năm, mấy người bộđội Tình Nguyện bị thương đã đến nhà tôi. Họở lại hai tháng tới khi vết thương lành. Nhưng nuôi giúp thôi, không đòi nợ gì đâu." Chúng tôi biết đó là sự thực : người Lào không nói dối và không khuyếch trương công lao của mình. Dù họ không đòi hỏi gì, chúng tôi vẫn biếu quà để trả ơn họ. Quà biếu được chia đều và đưa đến tận tay mỗi người trong gia đình vì người Lào vốn công bằng, họ không muốn ai bị lãng quên.

Nh ưng không phải ởđâu chúng tôi cũng là người đi thanh toán nợ. Một lần, ở một làng nhỏ nằm trong thung lũng hẻo lánh, một ông già dẫn con cháu khiêng đến cho chúng tôi hai chiếc bu nhốt đầy gà. "Pho mang đến trả cho các con đây !" - ông già nói - Từ lâu lắm, một đơn vị Tình Nguyện hành quân qua làng đã gửi lại gia đình ông già một người lính ốm. Người làng góp gạo và thức ăn cùng với ông già nuôi dưỡng anh. Người lính ấy tham gia bộđội Tình Nguyện đã lâu năm, đọc và viết được cả chữ Lào. Trong lúc dưỡng bệnh, anh mở một lớp dạy chữ cho dân. Lớp rất đông : chẳng những trẻ em trong làng đi học mà cả người lớn và người già cũng đến. Bốn tháng sau, nạn mù chữ trong làng được thanh toán. Người lính, lúc ấy đã khỏe, từ biệt mọi người lên đường tìm vềđơn vị. Ởđây người ta quý trọng học vấn, quý trọng tri thức : người lính được coi như một người có công lớn đã mở mang dân trí cho bản làng. Dân làng lưu luyến tiễn anh và tặng anh nhiều thứ. Trong các món quà tặng có một đôi gà, một con trống và một con mái sắp đến ngày nhảy ổ. Anh không mang đôi gà đi, tặng lại cho gia đình đã nuôi dưỡng anh. Ông già nói : "Con không mang đi được thì cứđể ởđây. Pho sẽ nuôi nó cho đến ngày con trở về thăm lại bản làng." Ông già đã làm đúng như thế. Đôi gà đã đẻ bao nhiêu lứa. Nhiều lứa bị chết dịch nhưng rồi những con sống sót lại tiếp tục sinh sôi nẩy nở. Gia đình ông già, kể cả trong lúc khó khăn, không bao giờ thịt một con gà mà họ coi là của riêng của người lính và họ chỉ là người trông nom hộ. Ngày nay đôi gà bố mẹđã chết nhưng con cháu chúng vẫn còn đông. Ông già đếm trong hai chiếc bu cho chúng tôi sáu con gà lớn và mười lăm con vừa gà giò, vừa gà chíp.
Chúng tôi không thể nhận một số gà nhiều như
vậy, chỉ nhận hai con cho ông già vui lòng.

"V ậy thì những con còn lại cứđểđây, - ông già nói - pho sẽ nuôi cho như lần trước, chờ một ngày anh em khác sẽđến.". Người đoàn trưởng của chúng tôi trả lời :

"S ẽ không còn ai đến nữa, pho à ! Chúng con là những người cuối cùng qua đây trước khi về nước." "Thếư ? Vậy thì thể nào các con cũng phải mang đi. Đường về xa lắm, phải mangđi ăn đường."
Ông già buồn rầu nói rồi tự tay buộc hai bu gà vào
hai chiếc bành voi.

Ngoài công vi ệc trả nợ, chúng tôi còn có nhiệm vụ tìm mộ các chiến sĩ Tình Nguyện đã hi sinh. Nơi chôn cất được đánh dấu trên một bản đồ lớn, kèm theo một sơđồ ghi rõ vị trí và những lối đi thuận tiện tới đó. Mỗi ngôi mộ mang một tấm bia gỗ, khắc những hàng chữ Việt và Lào. Mộđược chăm nom cẩn thận dù người Lào có tập quán đốt xác chứ không chôn cất người đã chết. Họ thường tới mộ tô lại hàng chữđã bị mưa nắng làm mờ phai, dựng lại hàng rào đã bị thú rừng đạp đổ. Vì làm nhiệm vụ này, chuyến đi của chúng tôi không phải hoàn toàn chỉ có niềm vui. Bao nhiêu là buồn thương khi đứng trước nấm mồ hiu hắt, chưa được đưa về. Càng buồn hơn đối với tôi nếu trên bia mộ có ghi dấu tích một người cùng đơn vị cũ hoặc một người đồng hương, người Hà Nội. Sau một năm đi ngang dọc gần khắp đất Lào, đội voi tải của chúng tôi về nước. Trước khi về, tôi đã gửi thư và quà cho bác Bun Mi và người làng Vông Xay. Hồi ấy bộđội Tình Nguyện không có lương, mỗi tháng chỉđược lĩnh một số sinh hoạt phí, tính bằng hàng. Tôi gửi hai tháng sinh hoạt phí của tôi, chuyển thành đồ dùng hàng ngày cho bác Bun Mi. Tôi còn xin bác một trăm bắp ngô và năm nải chuối, làm quà cho Cu Con, nhờ bác cho Cu Con ăn chơi vào một buổi chiều sau khi đi làm về. Tôi yêu cầu bác Bun Mi trả lời tôi ngay, trước khi tôi vượt qua biên giới, cho tôi biết những chuyện xảy ra ở làng Vông Xay từ ngày tôi đi. Tôi chờ thư hoài mà không nhận được. Tới nay, ba mươi năm đã trôi qua. Có thể bác Bun Mi đã qua đời vì người quản tượng sống một cuộc sống vất vả, căng thẳng - nhất là trong các mùa săn - nên tuổi đời của họ không mấy khi dài lâu. Còn Cu Con, chắc chàng voiđang thời kì sung sức, nó đã gần tròn năm mươi tuổi. Đó là tuổi tráng niên của loài voi. Trong lũ voi săn chắc đã có con trở về già.Tôi nhớđến một hình ảnh mà bác Bun Mi đã nhiều lần nói với tôi : người ta thả con voi già ấy đi, cho nó sống nốt những ngày cuối trong rừng. Đó là món quà sau cùng mà các quản tượng tặng cho cuộc đời tận tụy của nó. Con vật đã quá mệt mỏi, không còn mang nổi cặp ngà nặng nề của mình nữa. Các quản tượng phải cho một con voi trẻđi trước dẫn đường, để con voi huynh trưởng gác nhờ cặp ngà lên lưng nó mà đi.

Hình ảnh yêu thương ấy càng khiến tôi nhớ làng Vông Xay da diết. Tôi mong có dịp trở lại đó, sống một vài ngày giữa các quản tượng và bầy voi quen thuộc như hồi tôi còn trai trẻ, nhưng chắc là không bao giờđược.
BỮA TIỆC RỪNG VỚI CÁC PA-KĂM

Tôi bi ết các pa-kăm vùng Buôn Đôn từ ngày còn ở làng Vông Xay và đôi khi vẫn gặp họ trên đường vượt Trường Sơn. Vậy mà phải hơn hai mươi năm, sau khi rời khỏi các làng Lào, tôi mới có dịp đến thăm Xứ Voi của họ. Lần ấy tôi lên Tây Nguyên vào cuối mùa khô. Trời lồng lộng và chói nắng. Các ngọn suối đã kiệt nước và những đồi cỏ như khô cháy dưới nắng thiêu. Có thể trông thấy những cơn gió đang thổi : chúng đục ngầu vì những lớp bụi mà chúng cuộn lên khi đi qua những đồi đất đỏ. Rồi chúng ào đến, phả vào người làm mặt mũi nhớp nhúa đầy cát bụi. Ít hôm sau, trời chuyển mưa. Những cơn mưa Tây Nguyên thật kì diệu : chỉ sau mấy ngày chúng đã làm cảnh vật vụt biến đổi. Không còn những cánh rừng và những ngọn đồi cằn cỗi, đâu đâu cũng thấy màu xanh của cây cỏ tươi non. Tôi chợt hiểu một luật lệ tự ngàn đời của rừng : các bầy voi thích đi tìm ăn theo sau những cơn mưa là vì vậy. Một chiếc xe jeep đưa tôi từ Buôn Ma Thuột - thủ phủ của tỉnh Đác Lắc - lên Buôn Đôn, một làng ở vùng ngã ba biên giới Việt - Lào - Cămpuchia. Những cánh rừng khộp - một loại rừng phổ biến ở Tây Nguyên - bát ngát và bằng phẳng, với những bụi cây lúp xúp, kéo dài như không bao giờ dứt ở hai bên đường. Những ngọn suối đã đầy nước. Nước hăm hở chảy tràn trên mặt đường khiến bánh xe không còn cuốn bụi. Thay cho lớp bụi, những làn nước đỏ bắn lên tung tóe. Thỉnh thoảng xe vượt qua một đoàn voi tải. Chúng tạt vào sau các lùm cây, quay đầu nhìn chiếc xe vụt qua bằng đôi mắt nhỏ, tai xòe rộng lắng nghe tiếng máy. Từng đợt, từng đợt, gió đưa những trận mưa rào rào đổ xuống mui xe phủ trên đầu chúng tôi. Hai người đàn ông bỗng hiện ra trong mưa, trên một quãng đường ngoặt. Họ giơ tay vẫy :
" Cho đi với !"
Người lái hãm xe, nhô đầu ra ngoài, dưới cơn

m ưa xối xả : "Vềđâu ?" "Buôn Đôn !" Tôi thấy mắt người lái xe lóe lên những ánh khâm phục : "Pakăm Buôn Đôn hả ?" " Phải ! Pakăm Buôn Đôn !"

Hai ng ười đàn ông nhắc lại và lên xe. Khuôn mặt họ rạng rỡ có vẻ tự hào. Tôi ngắm nhìn họ. Đó là hai người đàn ông cao lớn, vạm vỡ, khuôn mặt rám nắng nằm trong một khung râu tóc đen nhánh, ướt sũng.
Họđang trên đường tìm kiếm một bầy voi hoang.

"Chúng tôi th ấy dấu - một người sang sảng nói - nhưng mưa đã làm nhạt mất hơi mồi nên phải quay về." Công việc không thuận lợi. Chỉ cần họ tới trước cơn mưa thì với những giác quan nhạy bén, họ sẽ biết bầy voi qua đây sớm hay muộn và sẽ theo dấu tìm được chúng giữa những cánh rừng khộp mênh mông. Tôi gợi chuyện hai người Pakăm về công việc săn bắt. Nhưng họ tự cho mình chưa đủ tư cách để trả lời tôi. Họ tỏ ra rất dè dặt : "Chúng tôi chỉ mới là những bạc xai tay ngang, cấp đầu tiên trong bốn cấp của những người săn voi. Đến Buôn Đôn chúng tôi sẽđưa các anh đến gặp ông già Makông và gặp một số người đã săn được voi trắng. Họ biết về lũ voi rừng nhiều hơn chúng tôi." Xe ngừng trước ngôi nhà dài của ông già Makông. Ông già cùng rất nhiều con cháu ra đón chúng tôi ở trên sàn. Tôi lên nhà bằng những bậc thang đẽo trên một thân cây lớn. Cũng như các gia đình khác ở Tây Nguyên, nhiều thế hệ của gia đình ông già Makông sống trong ngôi nhà này. Sàn nhà được ngăn thành những gian buồng nhỏ. Ở căn buồng ngoài cùng dùng làm nơi tiếp khách, có một chiếc giường rất rộng và rất dài, làm từ cả một cây gỗ lớn. Mặt và chân giường là một khối liền : người ta đã đẽo bỏ tất cả phần gỗ thừa giữa bốn chân giường. Với bốn chân cong cong như bốn chân thú, chiếc giường giống một con voi lớn có tấm lưng rất phẳng, đang quỳ. Đây là chỗ ngủ của ông già Makông. Ở góc buồng có những cuộn thừng săn lớn bện bằng da trâu đặt dưới những cây sào dài. Trên vách gỗ treo những chiếc chiêng đồng vàng rực. Đó là những đồ nghề dùng khi săn bắt : ởđây người ta cũng săn thừng nhưở làng Vông Xay. Ông già Makông được coi là trùm phường săn của Buôn Đôn. Thợ săn Buôn Đôn được chia làm bốn cấp. Những người chỉ mới bắt được năm voi thuộc cấp một. Người ta gọi họ là những bạc xai tay ngang. Đó là những người vào nghề chưa lâu, chừng năm bẩy năm. Khi đi săn, họ chưa được quyền mặc quần áo, chỉđược đóng khố. Ban đêm họ phải thay phiên nhau giữ lửa và ngủ dưới chân thợ chính. Trên cấp của họ là các bạc xai tay prăm, những người đã bắt được từ sáu tới mười lăm voi rừng. Cấp thứ ba là gru diên prăm, cấp của những người đã bắt được từ mười sáu tới ba mươi voi. Mỗi mùa săn ai may mắn thì bắt được một, hai con. Nhiều người liên tiếp trong nhiều mùa chẳng bắt được con nào. Vì thếở cấp này thường người thợ săn đã trở về già, ai ít tuổi cũng đã xấp xỉ năm mươi. Trên họ là những người thuộc cấp cao nhất, những người dày dạn và lão luyện, được gọi là gru tay pay diệt. Ông già Makông là một trong hai gru tay pay diệt của Buôn Đôn : ông đã bắt được ba mươi hai voi rừng. Năm nay ông sáu mươi ba tuổi. Một quản tượng trẻ, anh Duôm, cũng được xếp vào cấp của ông già Makông. Trường hợp của Duôm là một trường hợp rất đặc biệt : anh mới ba mươi tuổi và chỉ mới bắt được sáu voi rừng. Nhưng trong sáu voi đó có một con là voi trắng.

Trên nh ững cánh rừng khộp Tây Nguyên cũng nhưở những cánh rừng khác trong toàn cõi Đông Nam Á, voi trắng là con vật cực hiếm. Nó lại rất tinh khôn, khó săn lùng. Gặp voi trắng là một điều may mắn hiếm hoi và không phải người quản tượng nào cũng đủ tài năng và sự khôn ngoan để bắt được nó. Ở Lào và Thái Lan voi trắng được coi là thần vật. Con voi trắng của Duôm bán sang Thái Lan bằng giá bán ba mươi voi đen. Ở Buôn Đôn đã qua ba thế hệ thợ săn mới lại có người bắt được voi trắng như Duôm. Theo tục lệ cổ truyền, ai bắt được một voi trắng thì được tính nhưđã bắt ba mươi voi đen. Vì thế Duôm được coi nhưđã bắt ba mươi lăm voi rừng và được nâng lên bậc cao nhất trong các cấp bậc của thợ săn Buôn Đôn. Bao giờ Duôm cũng tiếp tôi cùng với ông già Makông. Anh thực sựđược các bạn săn quý trọng và được coi ngang hàng với ông già. Tôi muốn vào việc ngay : hỏi ông già và Duôm về tình hình các pakăm Buôn Đôn. Nhưng họ không trả lời tôi. Việc trước tiên là họ cử người đi săn một con thú gì đó - một con mồi to, như ông già Makông hứa hẹn - để về tiếp khách.

Các b ạn săn ra đi trên lưng voi. Họ không mang súng mà mang nỏ và lao, những cây lao cổ truyền đã được mài sáng trắng. Họ khua lao chào khách rồi cho voi đi theo dòng sông Xêrêpôk, một con sông bắt nguồn từ cao nguyên đổ vào dòng Mêkông chảy dọc nước Lào. Những người ở nhà chuẩn bị rượu uống. Người ta lấy ra những vò rượu cần, đựng xôi nếp đã rắc men. Đó là những chiếc ché lớn nâu bóng, trang trí những hoa văn lạ mắt, những chiếc ché quý mà theo ông già Makông thì phải đổi bằng voi. Ông già chặt một tàu lá dừa đặt lên trên lớp xôi rồi dùng một chiếc sừng bò múc nước đổ vào ché. Nhờ lớp lá dừa chặn lại, bã rượu không nổi lên trên. Rồi ông già trang trọng cắm vào mỗi ché rượu một chiếc cần trúc cong vút, đầu buộc một chiếc ngù tết bằng chỉ màu. Đàn thú bị chiến tranh xua đuổi đi xa, nay đang bắt đầu trở lại. Tôi đã thấy nhiều dấu chân của chúng trên đường và trên bến sông, nơi chúng xuống uống nước. Khi nắng tắt và những con chim đêm bắt đầu bay qua làng trong tiếng kêu văng vẳng thì các bạn săn trở về. Con voi đi đầu ghé lưng lên sàn để các quản tượng lăn xuống một con nai non. Những vết thương trên mình con vật đã được dán bằng lá để tránh cho khách cảm giác ghê sợ. Vì thế con nai trông nhưđang bình yên nằm ngủ, với những chiếc lá rừng lác đác rơi trên lưng. Người ta đốt một đống lửa giữa nhà rồi bắt đầu xả thịt con mồi, để trên một chiếc cót lớn. Bữa tiệc bắt đầu. Một lần, tôi may mắn được dự một tiệc mừng của các bạn châu Phi. Người ta thết khách món mê-su-i cổ truyền của các bộ lạc trong rừng : đó là một con cừu xiên bằng xiên sắt quay trên than đống hồng, với lớp da chín rộp, vàng và thơm phức. Khách được mời mang dao đến, cắt vào đĩa khúc thịt nào mà mình ưng. Tiệc Tây Nguyên khác hơn. Khách chọn một miếng thịt rồi tự mình nướng lấy. Nếu muốn thịt có hương vị rừng thì bọc thịt trong lá bưởi hoặc lá sả trước khi đem nướng. Nếu không muốn mùi thịt bị mùi lá thơm át đi thì nướng không trên lớp than hồng. Sau khi thịt chín, người ta để thịt lên một mảnh lá chuối cắt tròn như chiếc đĩa rồi cùng đến ngồi quanh vò rượu. Cần trúc được chuyền từ người này qua người khác, trước hết là khách rồi tới người làng, tùy theo tuổi tác và thứ bậc.

Tôi ng ậm cần, hút lớp rượu nồng nàn chứa trong vò. Rượu cần và không khí tấp nập làm người ta mau say. Các quản tượng bắt đầu kể với tôi về công việc của họ. Họ không còn im lìm như trong buổi đầu gặp gỡ mà nói rất hăng. Ở với họ nhiều ngày, tôi hiểu ra : công việc của họđầy hào hứng nhưng tính tình của họ thì lại trầm lặng. Vì thế phải có một cái gì để khơi dậy niềm phấn khởi trong lòng họ.
Cái gì đó chính là những vò rượu cần của các bữa

ti ệc rừng. CÓ GÌ KHÁC LẠỞĐÀN VOI BUÔN ĐÔN Sau buổi săn, khi bầy voi được các quản tượng

đư a đi, tôi chờ chúng trở lại. Có lẽ người ta đang giong chúng đi tắm sau một buổi săn lùng vất vả. Nhưng tôi đã chờ hoài, suốt trong bữa ăn rồi cả khi tiệc rượu đã tàn mà vẫn không thấy tiếng chân giẫm trên nền đường đã bị mưa làm ướt nhão, báo hiệu chúng trở về. Mặc dù Buôn Đôn là nơi có đàn voi đông nhất Tây Nguyên, trong những ngày ởđây tôi ngạc nhiên vì không hề thấy bóng một con voi nào xích trong làng. Ban ngày không thấy chúng đu đưa cái thân hình đồ sộ và lắc lư cái vòi mềm mại bên một chiếc cột dưới bóng cây, giống nhưở các làng voi trên đất Lào. Ban đêm không nghe chúng rống rền vang để trả lời tiếng gọi của đồng loại bay về từ rừng thẳm. Ông già Makông và Duôm cho tôi biết người Buôn Đôn nuôi voi theo một phương pháp hoàn toàn khác người Lào, mặc dù họ thuộc một sắc tộc Mnông có quan hệ rất thân thiết với người Lào và được gọi là Mnông-Lào. Con voi của họ chỉ mang một chút ít sắc thái Lào ở cái tên. Trong mùa săn tôi có mặt ở Buôn Đôn, một con voi rừng đã bị bắt ở suối Tất. Theo tục lệ Lào, nó được đặt tên là Khăm Tất, nghĩa là Vàng (bắt được ở) suối Tất. Chỉ có thế thôi, mọi cái còn lại trong đời sống của con voi ởđây hoàn toàn khác với đời sống của đồng loại nó trên đất Lào. Các nài xạng Lào mất rất nhiều công chăm sóc và lo cho con voi ăn uống, nhất là trong bữa ăn đêm. Không những họ lo cho chúng đủ thức ăn mà còn lo cả đến giờăn : chúng được ăn sớm để sau bữa ăn có nhiều thời giờ ngủđêm cho lại sức. Ở Buôn Đôn sự việc không như vậy Các quản tượng để mặc con voi lo liệu lấy mọi việc cho mình. Sau những buổi đi làm, người ta thả nó vào rừng. Nó đi tìmăn, tìm uống lấy. Để cản trở những cặp chân ngàn dặm của nó, không cho nó bỏđi xa, các quản tượng còng nó bằng một chiếc còng mây. Sau khi bắt con vật tựđặt hai chân trước vào đó, người ta buộc chặt đoạn giữa chiếc còng để nó không rút chân ra được. Chiếc còng khiến con voi nhích đi khó nhọc từng bước, mỗi bước không dài quá một gang tay người. Nó không thể đi đâu xa, ngày đêm quanh quẩn nơi quãng rừng mà các pakăm đã thả nó, để khi cần người ta lại ra tháo còng đưa nó đi làm. Thật là khôn ngoan và nhẹ mình : các pakăm Buôn Đôn không mất công mỗi ngày đi kiếm một núi thức ăn cho voi như các nài xạng Lào. Nhưng chừng như loài voi rất nhạy cảm về mặt này : mỗi cách đối xửđưa đến cho chúng một thái độ khác. Tôi nhận thấy đàn voi ở Lào quấn quýt các quản tượng hơn. Mỗi khi người quản tượng ra tháo xích đưa nó đi làm, giống như con chó, nó biểu hiện cảm tình bằng tất cả những gì có thể cửđộng trên mình nó : tai nó quạt phe phẩy, đôi mắt nhỏ của nó chơm chớp long lanh, chiếc vòi của nó uốn cong lên để âu yếm hít hơi người chủ mà nó đã phải xa cách suốt một đêm dài. Nhưng con voi Buôn Đôn thì hoàn toàn khác. Lúc nào tôi cũng thấy nó trầm lặng. Mỗi khi các pakăm ra ngoài rừng tháo còng đưa nó đi làm, tôi thấy nó buông thõng vòi, nhìn chủ bằng cặp mắt thản nhiên và vô tình, như nhìn một kẻ xa lạ. Nó thể hiện sự dửng dưng của nó một cách rất tự nhiên, không biết che dấu và lấy lòng như chúng ta, những con người.

Nhi ều lần tôi tự hỏi : liệu các pakăm Buôn Đôn có thể trông cậy vào bầy voi của họ những khi gặp nguy khốn hay không ? Chúng có sẵn sàng cứu giúp con người trong cơn hoạn nạn ? Tôi không tin chắc điều đó. Nhưng đừng trách và đòi hỏi ở chúng những gì quá với công lao mà ta đã bỏ ra. Gieo hạt nào thì hái lượm hoa trái ấy, đó là quy luật của muôn đời. Ngoài sự khác biệt đó, pakăm Buôn Đôn không thua gì các bạn nghề của họ bên Lào. Có một dạo nghề thuần dưỡng voi rừng của họ phát triển không khác gì ở làng Vông Xay. Hồi đó Buôn Đôn có chừng bốn chục đầu voi. Tất cảđều là những con voi thuần thục, thạo theo dấu, thạo săn bắt. Hàng năm, với đàn voi này, các pakăm bắt được chừng mười con voi rừng. Buôn Đôn nổi tiếng một thời là chợ voi của vùng Đông Nam Á. Từ nhiều nước khách tới đây mua voi : người Thái Lan và Miến Điện mua voi về kéo gỗ thay máy kéo ở những vùng địa hình hiểm trở, người Cămpuchia và người Lào, dùng làm phương tiện vận tải xuyên rừng hoặc dùng trong săn bắt, người phương Tây dùng cho các vườn thú hoặc rạp xiếc. Tùy tuổi và mức độ thuần thục, người ta mua mỗi con voi đã thuần bằng giá mua mười con trâu mộng. Vật trao đổi là bạc trắng, đồ trang sức bằng vàng hoặc vải lụa và những chiếc ché quý. Các pakăm rất chưộng những chiếc ché lớn đưa tới từ Xingapo và Ấn Độ. Một cặp ché tuk, những chiếc ché ấy được lưu truyền từđời nọđến đời kia ở các buôn làng như một thứ tài sản, đủ đểđổi lấy một con voi đã được dạy thuần. Ông già Makông kể lại : vào những ngày chợ khi xưa, Buôn Đôn tấp nập không thua gì chợ tỉnh. Những quán ăn của người Hoa đầy khách. Trên bãi rộng, người ta xích chân các con voiđã được dạy thuần vào cột. Đám đông xúm quanh lũ voi, quan sát, bàn tán và mặc cả náo nhiệt. Chốc chốc những khẩu lệnh lại vang lên để bầy voi làm thử các động tác cho khách xem : chúng quỳ xuống, đứng dậy, vươn vòi, giơ chân và cúi đầu đểđẩy một cây gỗ tưởng tượng. Bầy voi Buôn Đôn còn có thể làm được nhiều việc khác nữa mà những con voi Lào chưa được dạy làm : kéo cày và đắp đập. Chúng dùng vòi hít nước dưới hồ, phun đều lên mặt đập rồi với sức nặng nghìn cân, chúng giậm chân để lèn chặt đất, tác dụng không kém gì những xe lu lăn đường : Chiến tranh đã làm đình trệ nghề thuần dưỡng voi rừng của Buôn Đôn. Các bầy voi hoang bị bomđạn xua đuổi đi xa. Còn đàn voi làng của Buôn Đôn thì được các pakăm giong vào rừng, vận chuyển vũ khí cho bộđội. Đàn voi làng tuy không đi săn bắt nữa nhưng vẫn được bảo tồn. Nhưng bước sang cuộc kháng chiến chống Mỹ, chúng đã bị tàn sát. Không lực Mỹ nhiều phương tiện gấp bội không lực Pháp, hàng ngày cho máy bay lên thẳng bay dò xét trên các cánh rừng. Gặp voi Buôn Đôn, chúng xả súng máy bắn chết rồi đỗ xuống cưa lấy cặp ngà và cắt một vài súc thịt đem về nhậu ở căn cứ, để lại xác con vật thối rữa trong rừng. Cặp ngà được thừa nhận là tài sản riêng vì vậy các phi công ráo riết săn lùng và chín phần mười voi làng đã chịu cái chết bi thảm đó. Ngày nay Buôn Đôn chỉ còn dăm sáu đầu voi. Chúng đều đã sống nhiều năm và đã mệt mỏi. Tuy vậy chúng đã giúp rất nhiều cho các pakăm xây dựng đàn voi làng. Mùa săn năm qua, các pakăm bắt được bốn voi rừng trong ba cuộc săn. Tất cả lũ voi đó đều không bán mà được giữ lại để nhân đàn. Theo đà này chỉ năm năm nữa, đàn voi Buôn Đôn sẽđông đúc không thua gì đàn voi săn của làng Vông Xay khi xưa.
THEO DÒNG XÊRÊPÔK

G ần sáng ngày thứ mười tính từ ngày đến Buôn Đôn, tôi chợt tỉnh giấc khi thoáng nghe một tiếng voi rống từ trên rừng xa vọng xuống. Tôi thấy ông già Makông vùng ngay dậy. Ông lắng nghe rồi thì thầm bảo tôi :
"Tiếng voi hoang đó ! Bầy voi hoang đã trở về!"

Ông già không n ổi hiệu nhưng các pakăm đã kéo đến nhà ông : họ cũng đã nghe tiếng rống của bầy voi hoang - dù đó chỉ là những tiếng thoang thoảng - bằng đôi tai tinh tường của những người sinh trưởng trong rừng. Các pakăm không nói với nhau bằng tiếng Lào như mọi lần, khi họ muốn cho tôi hiểu, mà nói một thứ tiếng rất trúc trắc khó nghe. Về sau tôi mới biết đó là một thứ tiếng lóng mà người Buôn Đôn gọi là tiếng ma , dùng trong các cuộc săn để thần Nguột Ngoan, thần của loài voi, không biết được ý định của họ. Thứ tiếng riêng đó chỉ những người trong các gia đình ở Buôn Đôn mới hiểu. Cuộc thảo luận không dài dòng. Nó chấm dứt sau mấy câu ngắn ngủi của một vài người. Duôm nói những lời cuối cùng. Rồi tôi thấy ông già Makông gọi người nhà bằng một giọng hối hả, thúc giục :
"Thơ mun ! Thơ mun crêk !"(1)

Đ àn bà trong nhà lật đật trở dậy. Họ vo gạo và nhóm bếp trong lúc đầu tóc còn rũ rượi vì không được phép chải trước lúc đoàn thợ săn lên đường. Lũ trẻ bám theo mẹ, ngồi im lìm bên bếp lửa vừa nhóm, nhìn
(1) Nấu cơm ! Nấu cơm ăn ! (tiếng ma)
người lớn tấp nập chuẩn bị bằng cặp mắt còn nặng trĩu
giấc ngủ.

Các pak ăm nhảy từng bước hai ba bậc thang xuống đất, vừa nhảy vừa giắt cây đòng vào thắt lưng. Họ chạy vào rừng tháo còng cho voi. Một giờ sau họ đã giong tám con voi săn về làng. To và đen trũi, đàn voi bước âm vang trong sương sớm. Cơm vừa chín. Các pakăm ăn vội vàng cho qua bữa rồi bắt đàn voi ghé lưng lên sàn. Họ buộc một tấm đệm lên lưng chúng, lăn xuống đó những cuộn thừng săn lớn. Các bạc xai tay ngang cởi bỏ quần áo : họ chỉ đóng khốđể cửđộng khỏi bị vướng bận.

M ắt tôi như lóa lên trước những mớ râu tóc đen và những bộ ngực trần màu nâu. Tiếng thét điều khiển đàn voi của họ khiến tôi bị kích thích. Tôi xin ông già Makông và Duôm cho tôi được tham gia cuộc săn.

"Không được ! Không được !" Ông già cương quyết trả lời tôi. Rồi như thấy thái độ của mình quá cứng rắn, ông

nói :

"Anh đã ở Lào, đã đi săn voi với các quản tượng Lào, anh biết cả rồi, mất công đi làm gì !"

Duôm c ảm thông hơn, giải thích một cách độ lượng:

"Anh không bi ết tiếng ma. Nếu anh nói tiếng thông thường, anh sẽ làm lộ hết ý định của chúng tôi, thần Nguột Ngoan biết sẽ báo với bầy voi, con cháu của thần. Chúng sẽ tránh đi hết và cuộc săn sẽ thất bại."

Tôi h ứa với Duôm không nói một lời nào. Tôi sẽ câm lặng quan sát và những gì cần, cuối cuộc săn tôi mới hỏi. "Cũng không được. - Duôm nói - Anh không phải

là pak ăm, người anh không có mùi voi như chúng tôi. Bầy voi sẽ ngửi thấy hơi anh từ xa và sẽ bỏ chạy." Nghe vậy tôi không nài thêm nữa. Tất cảđã sẵn

sàng. Các pak ăm ai nấy đứng cạnh con voi của mình, về phía bên trái. Ông già Makông nói một câu gì đó bằng tiếng ma. Như có phép lạ, lũ voi đồng loạt co một chân trước cho các quản tượng và phụ việc leo lên đầu chúng. Đàn voi chuyển bước. Tôi vẫy chào và chúc các pakăm thành công. Họ giơ cao cây đòng chào lại tôi rôi giong đàn voi đi theo dòng sông Xêrêpôk. Bãi săn của họở hướng đó, hướng của dòng sông Mêkông, của làng Vông Xay... Đứng trên sàn tôi nhìn theo cho đến lúc bóng con voi cuối cùng khuất sau những tảng đá xám chênh vênh bên mép nước.
MẤY LỜI KẾT THÚC

Tôi vi ết cuốn sách này bằng vốn sống và kinh nghiệm của tôi, nghĩa là bằng những điều chính tôiđã trải qua cùng những điều tôi đã nhìn thấy hoặc nghe thấy. Cuốn sách chứa đựng nhiều sự thật. Nhưng xin bạn đọc đừng băn khoăn vì những câu hỏi : làng Vông Xay ởđâu trên bản đồ, bác Bun Mi là ai, Cu Con là con voi nào ?

Đ ó chỉ là một địa danh trong trăm ngàn địa danh, một người trong trăm ngàn người, một con voi trong trăm ngàn con voi của đất nước Lào hiền hòa và hào hiệp. Xin hãy chỉ chú ý đến những gì thấy được phía sau cuộc đời của những con người và những con voi ấy.
Hà Nội tháng 10 năm 1984