SAO KHUÊ LẤP LÁNH (tập I )

Tên sách: Sao Khuê lấp lánh

Tác giả: Nguyễn Đức Hiền

Nhà xuất bản: Kim Đồng

Số trang: 192

Kích thước: 10,2 x 15,2

------------------

TU HÚ...TU HÚ...TU HÚ...

Cứ hàng năm vào mùa vải chín rộ, những con chim tu hú từ miền rừng núi xa xôi nào bay về đậu trên những cành cay cao bên kia vườn Thượng Lâm, hót chĩa xuống mái lầu nghiêm vắng, là ở nơi cung cấm bên này, những cô tú nữ ngây thơ lại cảm thấy lòng bâng khuâng, luyến tiếc...

Tiếng chim thổn thức gọi mùa hay tiếng gọi thổn thức hướng về những kỷ niệm êm đềm, xa xót?

Tu hú...tu hú...

Hai cô tú nữ cùng một lứa tuổi mười tám đôi mươi, một cô mặc áo xanh màu lá trúc - đang lúi húi cọ rửa những chiếc bình sứ trong "dục đường" (phòng tắm) ở hoàng cung. Hai cô nghe tiếng chim xối xả đều muốn ngừng tay và không thể không trò chuyện trò giây lát.

- Đến mùa tu hú kêu rồi đó, giá bà Lộ còn sống, chị nhỉ, - tú nữ áo xanh lá đào gợi chuyện - cánh mình lại đã theo bà ấy về trẩy vải ở vườn Lệ Chi, tha hồ bay nhảy thoả thích...bây giờ làm gì có được thế nữa nhỉ? Bây giờ tìm đâu ra khắp hoàng cung cho được người như bà Lộ? Làm đến chức "lễ nghi học sĩ" giảng bài cho hoàng tử, công chúa chứ có phải chơi đâu, thế mà đối với cánh mình, những lúc rảnh rỗi cũng chịu khó xuống dạy cho chị em mình dăm ba chữ. Rồi thỉnh thoảng có đi chơi đâu cũng cho đi theo, miếng ngọt miếng bùi gì cũng đem chia đều cho kẻ dưới.

Tú nữ áo xanh lá trúc nghe thế, thở dài ngao ngán:

- Chán thật, chị ạ. Cuộc đời hình như bất công: kẻ ác thường khi gặp may, người hiền lại hay gặp rủi. Đấy, con người tài đức như bà “học sĩ” ngờ đâu phải chịu tai hoạ thảm khốc đến như thế! Có đúng không nào? Em nghĩ bà Lộ chết, vì bà ấy là vợ thiếp nhan sắc của quan thửa chỉ Nguyễn Trãi. Ở ngoài, họ lại bàn tán ngược hẳn lại: “Vì bà Nguyễn Thị Lộ mà ông Nguyễn Trãi mới bị tru di cả ba họ...”

Tú nữ áo xanh lá đào trả lời một cách lững lờ:

- Chả rõ thực hư thế nào... Em chỉ biết cái hôm hành hình ông Nguyễn Trãi, tất cả cha mẹ, vợ con, anh em nhà ông đều bị dẫn ra pháp trường! Giời ơi là giời!... Một người đã từng trốn quan về ở ẩn còn để ba họ bị vạ lây.

Đến đây, tú nữ chớp chớp mi mắt, nhìn trước nhìn sau mới hạ giọng tiếp:

- Nghe đâu cùng ngày xử án ông Trãi, có hai đao phủ bị chết chém. Mà hai đao phủ này có phải là những tay không thiện nghệ đâu! Mấy chục lần họ khoa đao đều mấy chục lần hạ thủ ngọt xớt. Nhưng khi hành hình đến ông Trãi thì người đao phủ thứ nhất ngập ngừng... Lập tức quan cấm vệ ở pháp trường cho đao phủ thứ hai vào thay thế. Người này cũng vậy, vung tay mãi mà dao không bén cổ. Chị nghĩ thế nào, cổ ông Trãi cũng bằng xương bằng thịt như xương thịt của mọi người chứ có phải bằng đồng, bằng sắt hay có bùa phép gì đâu? Em nghe các anh sinh đồ bên trường Quốc Tử Giám kháo nhau rằng ngay lúc ấy, hay người đao phủ bị khép vào tội “kiêng nể nghịch thần, âm mưu giải thoát cho Trãi” rồi cùng bị xử trảm với quan thừa chỉ. Ghê lắm, trước khi chết, họ la to át cả tiếng loa của hình quan: “Chúng tao thà mất đầu đi theo quan thừa chỉ xuống âm phủ hầu hạ ngài, còn hơn là nhắm mắt làm theo bọn bay giết oan một bậc đại thần:.

Cô bạn xoay xoay cái bình sứ, giọng nửa ai oán, nửa châm biếm:

- Thì ra dưới cái gầm trời này, kẻ được công nhận làm nghề cầm dao chém người không phải kẻ nào cũng mất hết lương tâm. Trái lại, có người như bà hoàng hậu, mẹ của đức vua ta...

Biết mình lỡ lời, cô tú nữ bỗng im bặt. Bấy giờ cô bạn áo xanh lá trúc mới nhắc lại cái ý ban nãy:

-Em cũng chưa hiểu vì sao ở ngoài người ta lại bàn tán như vậy... Người ta bảo bà Lộ là... là... không phải... người!

-Thì là ma chứ gì?

-Ừ - cô bạn thủng thỉnh đáp. – Còn hơn cả ma nữa kia. Người ta bảo Nguyễn Thị Lộ là một con xà tinh tu luyện lâu năm hoá thân thành người...

Bấy lâu nay chẳng riêng gì chốn hoàng cung mà ở nhiều nơi khác người ta cũng hay nói đến chuyện ma quái, hồ tinh. Trò đời, người nhút nhát rất sợ bóng sợ vía ma quỷ nhưng lại thích nghe chuyện yêu quái! Và mỗi người trong bọn họ, mỗi lần bí mật kể lại với người khác, thường cố gắng tìm cách tô điểm, thêu dẹt câu chuyện theo cách tưởng tượng của mình, hình như chuyện càng vô lý huyền hoặc thì làm cho người nghe càng say đắm, dễ tin. Chính vì vậy chuyện “Thị Lộ hoá rắn” lan đi khắp kinh thành, rồi dựng lên sự tích vụ án Lệ Chi Viên. Ở các trấn, lộ xa xôi, nhiều ông già bà cả, ban đêm quanh ngọn đèn tù mù, đã kể đi kể lại cho con cháu nghe đến mức thuộc lòng rằng:

“Nguyễn Trãi khi còn dạy học ở Côn Sơn có lần muốn xây dựng một ngôi trường mới, bèn sai học trò khai phá khoảnh rừng thuộc phần đất ông ngoại để lại. Trước khi khởi công, Nguyễn Trãi đêm nằm mộng thấy một người đàn ông mặc áo trắng đến năn nỉ: “Vợ tôi đang bụng mang dạ chửa, xin tướng công làm phúc ra lệnh cho các môn sinh chậm lại vài hôm hãy đẵn cây để chúng tôi kịp thu xếp rời nhà đi nơi khác”. Sáng hôm sau, Nguyễn Trãi đi về phía khoảng rừng cũ thì học trò đã phát quang xong cây cối, đang san đất làm nền trường. Họ trình thầy rằng trong lúc san gò đẵn gỗ, họ phát hiện được một cái hang có hai con rừng khá lớn và học đã xúm nhau giết được cả đôi. Nguyễn Trãi đến tận nơi xem, thấy rõ xác hai con bạch xà, trong đó một con bụng đang có chửa. Ông có ý phân vân rồi truyền lệnh cho học trò đem chôn.

Tối hôm đó, ông đang ngồi cặm cụi dưới ánh đèn, bỗng nhiên có một giọt máu rơi xuống thấm đỏ liền ba trang sách. Ông ngẩng đầu nhìn lên xà nhà thấy thấp thoáng bóng một con rắn trườn qua...

Đến thời kỳ Nguyễn Trãi được vời vào triều làm quan, một buổi chiều nhàn tản, nhân đi hóng mát Tây Hồ, ông bắt gặp một người con gái đẹp gánh chiếu gon đi bán. Đang lúc cao hứng, quan thừa chỉ đọc bông lơn mấy câu thơ:

Ả ở đâu ta bán chiếu gon?

Chẳng hay chiếu ấy hết hay còn?

Xuân xanh chừng độ bao nhiêu tuổi

Đã có chồng chưa, được mấy con?

Không dè người con gái ứng khẩu hoạ luôn một tứ tuyệt:

Thiếp ở Tây Hồ bán chiếu gon

Cớ sao người hỏi hết hay còn?

Xuân xanh vừa độ trăng tròn lẻ (1)

Chồng còn chưa có, hỏi chi con? (2)

Mến cảm tài văn chương, triều quan Nguyễn Trãi nhờ người manh mối hỏi cô hàng chiếu làm thiếp. Người vợ thiếp đó chính là Nguyễn Thị Lộ. Tiếng Thị Lộ hay chữ đến tai vua Thái Tổ. Nhà vua triệu vào kinh phong cho chức “lễ nghi học sĩ” giữ việc giảng dạy trong cung. Đến đời vua kế nghiệp là Lê Thái Tông, một hôm nhà vua đi tuần miền Đông, ghé vào thăm lão thần Nguyễn Trãi ở Côn Sơn rồi về nghỉ lại ở vường Lệ Chi ( Trại Vải ), đêm hôm ấy, Nguyễn Thị Lộ mới đầu độc nhà vua. Khi vua băng hà, triều đình cho là Nguyễn Trãi mưu giết vua, xử giết ông cả ba họ. Khắc chót cuộc hành hình đem Nguyễn Thị Lộ ra chém thì Lộ hoá thành con rắn trắng”.

Sự tích ma quái, thần bí của vụ án Lệ Chi Viên có thể đánh lừa những kẻ cả tin, nhẹ dạ. Còn ở chốn kinh sư, bậc túc nho, hay thức giả, nghe những câu chuyện trên đây chỉ im hơi lặng tiếng hoặc kín đáo thở dài. Ngẫm lại từ cuối đời Thái Tổ Cao hoàng đế Lê Lợi, trải chín năm vua Thái Tông ở ngôi cho đến nay, họ đã từng chứng kiến biết bao chuyện đau lòng. Họ hiểu vì đâu Nguyễn Trãi phải mang thảm hoạ, nhưng cũng do nhìn thấy thảm hoạ của Nguyễn Trãi mà họ cảm biết thân phận mình chẳng qua như con sâu, cái kiến. “Có miệng thì cắp, có nắp thì đậy”, “vạ tay không tày vạ miệng”, họ tự răn mình và răn dạy vợ con như vậy. Nhất là sau khi hoàng đế tắt mệnh, thái tử lên nối nghiệp chưa đầy ba tuổi, mọi việc triều chính đều do tay một người đàn bà nổi tiếng lộng quyền là mẹ vua, tức hoàng thái hậu Nguyễn Thị Anh định đoạt...

*

* *

Vào khoảng cuối canh tư. Cả kinh thành còn đang say giấc. Cảnh vật chìm đắm trong một màn sương mù dày đặc. Đứng ở bên này hồ Dâm Đàm (Hồ Tây) trông về mạn hoàng cung, nếu không có ánh đèn le lói ở tháp canh trên cửa Đoan Môn thì người ta không tài nào phân biệt nổi đâu là Đông Tràng Anh, Tây Tràng An đâu là vườn Thượng Lâm, khu hí viện v.v... Vào giờ này, vua Nhân Tông không ngự trên cỗ sập vang. Đức vua nương mình trên tấm võng tía mắc vào một cái giá bằng sừng tê ngưu đặt ở góc phía tây cung Vạn Phúc có cửa vòm cuốn thông với cung của hoàng thái hậu. Tấm võng của nhà vua quả là một công trình tuyệt mỹ. Gần ba mươi thợ khéo ở xưởng thủ công “bách tác” hoàng gia đã gắng sức ròng rã nủa năm trời mới làm xong những chi tiết khác nhau của nó. Bên trong võng, lót gấm hồng thêu hình rồng cuốn, còn thành võng là hai bức diềm viền kim tuyến rủ hàng tua vóc vàng đính đầy những hạt trân châu óng ánh. Mười hai tú nữ xiêm áo lượt là thay phiên nhau chầu chực quanh tấm võng quý đó. Họ đã được hoàng thái hậu lựa chọn rất kỹ trong số hàng nghìn mỹ nhân cung tần. Những người này không phải chỉ cần có nét mặt thanh tú, giọng nói ngọt ngào, bước đi uyển chuyển. Họ còn phải thành thạo rất nhiều công việc: chế biến thức ăn, bày biện hoa quả, trang trí đèn lồng, khâu vá, thêu thùa, múa hát. Hơn thế nữa, họ còn phải biết tận tuỵ săn sóc nhà vua và phải hết sức thông minh. Phải thuộc lòng từng nết ăn, nết ngủ của ngài, phải đoán biết rất đúng ý nghĩa trong từng cái cựa mình, vươn vai, đạp chân nhỏ nhẹ... Khi nào cần giảm bớt vị ngọt trong bình sữa sơn dương, khi nào cần thay nước tắm ngũ vị hương bằng nước mưa ủ nhị hoa sen, khi nào cần cuốn cao rèm ngọc cho ánh sáng tự nhiên tràn vào, v.v... Những bàn tay của họ phải cung đốn đức vua chưa đầy ba tuổi được toại nguyện đúng như một vì thiên tử. Lúc này Ngài đang thiêm thiếp ngủ, một khúc ca êm ái soạn theo điệu nhạc Chiêm Thành thay cho lơờiru nhẹ nhàng bay theo điệu võng đu đưa...

Bà hoàng thái hậu Nguyễn Thị Anh rón rén đến bên tấm võng tía, vén màn nhìn đức vua phập phồng cánh mũi ngáy đều đều một cách thoả mãn, ròi bà mới bước lên ngai ngồi uy nghi và lạnh lùng như một pho tượng đá.

Từ khi hoàng thượng về chầu tiên đế, ngay cả ban đêm lúc ngủ thái hậu cũng bận tang phục, ngày thì ba lần đến thái miếu tự tay dâng lễ thắp hương kêu khóc thảm thiết, tưởng như tình thương của tất cả những người vợ trên thế gian này cộng lại cũng không bằng tấc lòng thành của bà đối với Thái Tông hoàng đế. Bà ngồi đó, nếu thỉnh thoảng không nhếch mép để ánh lên màu hạt na của mấy chiếc răng nanh hơi khểnh thì toàn thân là một khối trắng toát: chiếc vương miện phủ khăn lụa trắng, và đôi hài trắng. Cả cái nhìn cũng gây cảm giác ghê lạnhu vì lớp nhãn cầu sáng loá. Đúng là thái hậu có hai con mắt khác lạ. Mắt bên phải lớn hơn mắt bên trái tới hai phần mười. Con mắt này khi hàng mi cụp xuống trông tình tứ, dịu dàng, nhưng khi nhìn thẳng thì lông mày dựng lên dữ tợn, đồng tử nở xoè ra và loé lên những tia sáng sắc lạnh. Ngày xưa, khi bà còn là một thiếu nữ, mới chạm mặt lần đầu, vua Thái Tông đã muốn tuyển làm phi, chỉ hơi ngại vì con mắt ấy. Đoán trúng ý vua, bố đẻ ra cô thiếu nữ biện bạch ngay: “Tâu bệ hạ, biết bao bậc quyền quý đều chưa lọt được vào mắt con gái kẻ quê mùa này. Xin bệ hạ đánh chứ đại xá cho, nào có phải tiện nữ đây mình ngọc vàng vóc gì, chẳng qua chỉ nhờ cái tướng “mục dị” kia. Dạ, đúng thế, quý tướng có hai loại: một là nốt ruồi, ẩn tướng của các vị cao sang; hai là “ mục dị” thì...bẩm... các nhà lý số nói đó mới là đặc điểm dung mạo hạng người làm nên quốc mẫu”. Đó là lời tâu của một người giàu có nhất vùng, trong dịp xa giá đi qua trấn Thanh Hoa, huyện Đông Sơn, làng Bố Trạch và dừng lại đấy một đêm. Thế rồi nhà vua trẻ không “ ngại” con mắt ấy nữa, và mấy tháng sau, lão phú hộ ở huyện Đông Sơn nghiễm nhiên trở thành bậc quốc trượng.

Với con mắt khác lạ ấy, trong đêm tĩnh mịch, thái hậu không ngước lên nhìn ai cả mà lại nhìn thẳng vào chính lòng mình. “ Sự đổi thay nhanh chóng quá. Ta... chính ta đã làm những việc ghê rợn đến thế ư ? Ôi, xin tiên đế và các bậc thần minh lượng xét cho, nếu Thị Anh này không bạo tay trừ khử tên lão thần bướng bỉnh thì ai tôn kẻ cô quả này lên ngôi thái hậu?... Và có thật ta đang là hoàng thái hậu, là người ngồi rủ rèm thính chính cho vua, là người có quyền hành lớn nhất trong khắp nước Đại Việt này không? Hay là ta đang sống trong mở?”. Thái hậu cắn mạnh vào ngón tay út. Mi mắt trái giật thót lên. Đau điếng người đi! Đúng là sự thật hiển nhiên rồi. Bà mở to mắt ra ngắm nhìn cảnh tượng mình đang ngự trị. Trước mặt bà, một là khói thơm nhè nhẹ toả lan từ chiếc lư ngọc bích gọt hình trái phật thủ. Sau lưng bà dựng lên một quả non bọ kết bắng trúc gọi là “ Vạn Thọ Nam Sơn”. Quả núi này có năm ngọn, mỗi ngọn mang một tên khá cầu kỳ mà các quan đông các phải tra cứu kinh sách rất lâu mới đặt nổi. Hai bên bà, hai phi tần mặc áo kiểu Giáng Hương nhẫn nại quỳ xuống nền đá cẩm thạch, đầu đội những chiếc khay đồi mồi khảm xà cứ : một khay dâng hoả lò đặt sẵn ấm đun nước pha trà, một khay dâng bát mẫu nhân sâm cách thuỷ. Chỗ bà ngồi thông với hậu cung có lối đi ngầm dưới đất gọi là Vạn An Lộ, ban ngày cũng như ban đêm đều đốt nến sáng trưng. Bọn cận thần và lũ hoạn quan đánh bạc, uống rượu, hát xướng mặc sức trong các ngách của lộ Vạn An đấy.

Hoàng thái hậu đang nóng ruột đợi quan tả hình Tạ Thanh, tên cầm đầu các nội quan tới. Chỉ ở nơi cung cấm mới có những buổi chầu lạ lùng vào giờ này.

Tả hình Tạ Thanh xuất thân là một tên ăn chơi đang điếm. Vì mê đào hát và có chút hơi hướng họ ngoại với quan lễ bộ Lương Đăng nên hắn được Đăng tuyển vào ban nhã nhạc trong cung đình. Ít lâu sau thấy hắn không có năng khiều về âm nhạc, lại nhân trong cung thiếu một chân thị vệ, Đăng mới xin với Huệ phi cho hắn vào làm hoạn quan. Từ đó, Thanh đâm ra bài bạc và ăn của đút lót, đã nhiều lần được Huệ phi che chở. Khi Huệ phi bị giáng truất, Thanh làm sớ tâu vua vạch thêm tội của phi. Quan hành khiển Nguyễn Trái biết việc đó, than với Thái Tông rằng :

- Bình nhật Tạ Thanh hết lời tán tụng Huệ phi, nay ân nhân bị lâm nguy, hắn đã không thương xót thì chớ, lại đi tố giác người ta một cách a dua, vu khống. Như thế trước hết là hắn tự tốc giác cái bản tâm hèn hạ của hắn, sau nữa hắn đã làm tổn xúc đến cái đạo sáng đời thịnh trị. Hạng như Thanh bưng bát cơm ăn nhưng chưa hiểu lẽ làm người. Xin bệ hạ hãy bỏ ngoài tai :

Vua bẻ lại :

- Thanh vạch tội một kẻ đáng trị tội thì đó cũng là hợp với lẽ làm người chứ sao ?

Nguyễn Trãi lại tâu :

- Có người vì đại nghĩa, phải lau nước mắt gạt tình riêng, nhưng tâu bệ hạ, thần trộm nghĩ hạng người như Tạ Thanh chư thể vươn tới cái lẽ đó.

Vua ậm ừ cho qua chuyện rồi vẫn để Thanh về hầu cận Nguyễn Thị Anh. Càng ngày họ Tạ càng được tin dùng. Chuyện gì phi cũng đem bàn bạc với Thanh. Thanh tâu điều gì, phi cũng khen là hợp ý. Hai tâm địa giống nhau như hai cái đáy nghiên mực cùng đúc một khuôn. Hồi vợ chồng Nguyễn Trãi đồng lòng cứu thoát bà phi Ngô Thị Ngọc Dao- một người vợ khác của vua Thái Tông, - xúc xiểm vua không được, Thị Anh trợn tròn mắt, giậm chân nói với Tạ Thanh :

- Còn Trãi thì ta và bọn các người chưa biết lúc nào mới mở mày mở mặt được!

Tên hoạn quan cười nham hiểm :

- Trãi còn hay không, theo ngu ý, chính là do ở nguyên phi...

Tả hình Tạ Thanh vào cung không vận triều phục. Hắn ngái ngủ, chỉ kịp chụp vội lên đầu chiếc mũ bì biện kiểu quan võ. Hắn sắp phủ phục xuống chân ngai thì Nguyễn Thị Anh xua xua tay :

-               Thôi! Miễn lễ cho khanh ( chỉ có Tạ Thanh mới được hưởng đặc ân ấy ). - Rồi bà hỏi luôn : - Công việc đến đâu rồi?

-               Muôn tâu hoàng thái hậu...- tả hình hơi ấp úng...- Lũ thần đã cho lùng sục khắp nơi nhưng vẫn... chưa thấy tông tích Phạm Thị Mẫn đâu cả.

-               H... ừ...m..., bọn khanh lùng sục ở những nơi nào?

-               Dạ...suối sâu, rừng rậm, hang cũng ngõ hẻm. Khắp vùng Côn Sơn và bất kỳ một chốn nào có hơi hướng quen thuộc của Nguyễn thừa chí và Phạm Thị trước đây.

- Hỏng! Hỏng!...- Thái hậu đập tay xuống thành ngai, giọng mỉa mai: - Các ngươi đi lùng chuột chớ không phải đi vây bắt vợ của kẻ phản nghịch!... Hãy nghe ta, cho quân rút ngay khỏi Côn Sơn và những nơi cũ! Mở cuộc thám nã ở huyện Sơn Nam!

Ngừng một lát, thái hậu rít qua kẽ răng :

- Mà khanh phải nói cho cái lũ quân lính toi cơm của khanh hiểu rằng lần nay nếu không tìm bắt bằng được tội phạm thì bọn chúng trở về đừng có trách hoàng thái hậu độc ác. Ta gian hạn cho đúng một tuần nữa đó...

Khi tên gian thần họ Tạ nhận mệnh lệnh xong đã đi khuất và nẻo Vạn An Lộ, Nguyễn Thị Anh còn ngồi lưỡng lự suy tính : “ Thị Mẫn sắp đến ngày mãn nguyệt khai hoa rồi. Biết đâu nay mai nỏ chẳng đẻ ra một đứa con nối dõi thừa chỉ... Hừ...m... Nhổ cỏ phải nhổ tận gốc... Cần ngầm báo cho Tạ Thanh biết : nếu không tiện bắt sống thì bằng cách nào cũng tốt, miễn là thủ tiêu được Thị Mẫn và cái thai trong bụng... Cố nhiên phải có bằng cớ mang về để cho ta đủ tin...”. Ý nghĩ ấy làm cho Thị Anh khoan khoái thực sự. Mụ không thèm nhấp giọng nữa, đứng dậy hất ông tay áo gạt đổ bát nhân sâm xuống chân ngai...

Hai tú nữ sợ hết vía. Họ vẫn không dám nhúc nhích, cứ đội những chiếc khay quỳ mọp tại chỗ. Lúc này họ cảm thấy khắp nơi trong cung điện đâu đâu cũng hiện ra những con mắt mang đồng từ sáng loá, kỳ quái, cứ mỗi lúc một nở to mãi ra, long lên sòng sọc, xuyên những cái nhìn sắc lạnh vào vai, vào cổ, vào lưng, vào... số phận đáng thương của họ.

*

* *

Cách kinh thành sáu mươi dặm về phía đông nam, ở huyện Sơn Nam, trên bờ sông Đáy có một làng tên là làng Đoài, dân cư không đông lắm nhưng đất đai trù phú. Cả làng sống bằng nghề trồng dâu nuôi tằm. Riêng cí một tên giàu nhất làng, ngoài mấy chục mẫu nương dâu, còn có thêm một vườn cây ăn quả. Đời Thái Tông hoàng đế, có lần vào dịp Tết Nguyên Đán, hắn bấng một cây quất sai quả nhất đem vào cung dâng vua. Bà phi Nguyễn Thị Anh bứt một quả nếm thử và khen là giống quất quý. Phi cho rằng khắp nước Đại Việt chỉ có đất làng Đoài mới ưa trồng quất, liền nảy ra một ý quái gở: bắt gần ba trăm hộ trong làng dời đi nơi khác cho tên nhà giàu kia phá tất cả mấy trăm mẫu dâu tơ, đem trồng giống quất thế vào. Nếu không có quan thừa chỉ Nguyễn Trãi can ngăn, chắc chắn bấy giờ vua Thái Tông đã làm theo ý Nguyễn Thị Anh và như vậy, làng Đoài...còn đâu nữa?

Trong lúc ba họ Nguyễn Trãi bị thảm sát, bà Phạm Thị Mẫn trốn thoát rồi tình cờ lưu lạc đến bên bờ sông Đáy... Ngày một ngày hai dân làng biết chuyện . Để đền ơn tri ngộ năm xưa, làng Đoài từ ông già bà cả đến đứa bé để chỏm đều bẻ que ăn thề quyết nuôi giấu bà Mẫn gìn giữ bằng được dòng máu của vị đại nhân. Họ không ngờ tên nhà giàu kia đã manh tâm trốn vào kinh đi báo với Nguyễn Thị Anh.

Tin tả hình Tạ Thanh nay mau mang binh về bao vây làng Đoài lùng bắt thân thích của Nguyễn Trãi phút chốc lan đi khắp chòm trên ngõ dưới. Lập tức người xã trưởng cho đánh một hồi chín tiếng mõ khẩn cấp triệu bà con vào họp kín trong núi. Ai cũng lo cho tính mạng bà Mẫn. Người ta tranh nhau hiến kế:

- Cứ tạm thời giữ Phạm phu nhân trong hang rồi chúng tôi thay phiên nhau đem cơm nước vào, có được không?

- Không được. Cả địa thế làng ta chỉ nổi lên một quả núi. cả quả núi chỉ có một cái hang, ẩn trong đó, sớm muộn bọn Tạ Thanh cũng đánh hơi thấy.

- Tôi có người em ruột ở phủ Thiên Trường. Hay là gửi phu nhân về náu mình ở đó một thời gian?

- Phải bàn kỹ nữa đi! Có nên đem phu nhân uỷ thác cho một người phu nhân chưa hề quen biết hay không? Mà phủ Thiên Trường sát quốc lộ là nơi bọn quan quân hay qua lại...

Xét ra kế nào cũng chưa thật ổn. cuối cùng người xã trưởng nói:

- Tôi biết, chỉ có một người cứu được phu nhân trong lúc này mà thôi.

- Là ai, là ai vậy? Nói mau lên cụ xã trưởng.

- Xin đừng có nôn nóng... Tôi chưa thể tiết lộ ngay tên, tuổi... Chỉ biết là tôi có thể đi tìm được người ấy về đây để hộ tống phu nhân đến một nơi hoàn toàn yên ổn, nếu bà con chúng ta chịu ưng thuận cho một điều....

- Cứ nói lên xem nào! Cứu được phu nhân thì dù có gặp trăm điều khó khăn, chúng tôi cũng không quản nữa là một điều.

- Vân, tôi xin nói, bà con ạ. Trong khi tôi đi vắng, nếu tên tả hình Tạ Thanh đến đây lùng nã phu nhân thì xin bà con cứ làm đúng theo lời tôi dặn như thế này...

Nghe xong, mọi người reo lên sung sướng:

- Cụ xã trưởng cao kiến lắm! Có khó gì điều đó. Chúng tôi sẽ làm dúng như lời cụ dặn.

*

*          *

Đất nước lại phải bước vào vòng binh lửa!

Cái chí hận thù nung nấu đánh giặc phải van xin đầu hàng, cái tâm đồng cam cộng khổ cùng ba quân thiên hạ “nêu hiệu, gậy làm cờ, tụ tập khắp bốn phương manh lên, thết quân, rượu hoà nước, dưới trên đều một bụng cha con” như các bậc thánh quân thì đã lùi xa vào thời kỳ quá vãng.

Nguyễn Trãi, bậc lão thần tài kiêm văn võ, ngôi sao rực sáng ở phương Nam..., ánh hùng tinh đó đã lịm tắt trong bầu trời đầy mây mù oan khuất.

Các bậc đại thần dũng lược như Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Lê Bảo, Lê Yên, Lê Bôi... tuy đội mũ mặc áo đương triều nhưng lại không được tin dùng!

Vua còn nhỏ tuổi, quyền hành ở cả trong tay thái hậu Nguyễn Thị Anh và bè lũ hoạn quan xiểm nịnh...

Tình trạng ấy tạo thời vận lăm le kiếm chác cho bọn giặc cướp bên ngoài vốn dĩ đã mon men nhòm ngó bờ cõi nước Đại Việt từ lâu. Trước nguy cơ bị ngoại xâm, hoàng thái hậu và triều đình không bàn tính đến kế luyện võ bị, lại gây thêm ta thán lòng người bằng những việc mưu hại bà Phạm Thị Mẫn...

Trong khi tả hình Tạ Thanh hùng hổ mang quân về bủa vây làng Đoài thì bọn tướng giặc ngoại bang cũng bí mật mang quân đến cướp phá thành Châu Hoá (Thừa Thiên). Bấy giờ vào cuối mùa hạ năm Bính Dần. Tin cấp báo về kinh sư, thái hậu Nguyễn Thị Anh ôm vua Nhân Tông vào lòng, rồi cuống quýt triệu tập lũ hoạn quan cận vệ. Bọn này đứa cáo ốm, đứa vin vào tuổi tác mỏi mệt, đứa thì kiếm cớ lảng tránh... không còn cách nào khác, cùng đường, thái hậu đành chịu muối mặt “hỏi thăm” đến các vị cựu thần của tiên triều. Đương nhiên khi nước có biến, các vị không bao giờ khước từ lời hiệu triệu cứu nguy cho xã tắc. Thế là thái bảo Lê Bôi lại thống lĩnh mười vạn quân gấp rút lên đường.

Biết quân ta thế mạnh, quân giặc bỏ trống mặt tiền cho ta nhập thành dễ dàng rồi chúng lặng lẽ rút lui về án ngữ dọc hai phía tả và hữu ngạn sông Hương. Ở đây thuỷ quân cảu chúng hoạt động ráo riết. Đường tiếp viện, chuỷen lương của ta các ngả đều bị cắt đứt. tiến thoái lưỡng nan, quân sĩ ta bắt đầu xao xuyến. Trước tình thế ấy, thái bào Lê Bôi hội các tướng lĩnh lại bàn rằng: “Ta tiến binh đại phá giặc, không dè lại rơi vào giữa vòng vây cảu chúng; bây giờ rút cũng chết. Chỉ còn một kế là lấy nguy giải nguy, tìm cáhc đột nhập vào sào huyệt của giặc, bắt sống tướng giặc. Nhưng quân ta không quen đánh nhau dưới nước mà chiến thuyền giặc san sát mặt sông, làm sao có thể nhận ra đâu thuyền chỉ huy của chúng. Ai là người dám nhận làm nổi việc đó...?”

Đến đây cần nhắc lại việc tên hoạn quan họ Tạ vâng mệnh thái hậu Nguyễn Thị Anh đi lùng bắt bà Phạm Thị Mẫn. Gần tới địa phần làng Đoài, Tạ Thanh cho rải quân bao quanh vùng rồi hắn tự thân đi tìm người xã trưởng. không tìm thấy cụ đâu cả, hắn nổi xung doạ nạt những người dân chung quanh:

- Ta là quan tả hình Tạ Thanh cầm quân triều đình về quê các người lùng bắt vợ tên nghịch thần Nguyễn Trãi còn sống sót ở đây (hắn vừa nói vừa chỉ tở chiếu chỉ nhà vua ra). Ta đã sức lệnh trước cho chức dịch trong làng phải tìm bắt bằng được tội phạm đem giải nộp, tại sao bọn bay dám trái lệnh hử? Tên xã trưởng bỏ nhà đi đâu? Phạm Thị Mẫn ẩn náu ở đâu? Các người phải tường khai ngay, nếu không muốn chém đầu cả lũ.

Nhưng mọi người đã được cụ xã trưởng dặn dò từ trước, đều trả lời một phách giống nhau:

- Bẩm thượng quan... Đúng là có một người đàn bà xa lạ, bụng chửa vượt mặt, lâu nay vẫn sống quanh quất ở vùng chúng tôi. Hôm tiếp được tờ sức của quan trên, so sánh nhận dạng tội phạm trong căn cước với hình dạng người thực, dân làng chúng tôi mới vỡ lẽ đó là Phạm Thị... Cụ xã trưởng tức khắc cho bắt trói lại để giải nộp thượng quan. Không ngờ tội phạm gan góc quá, ngay đêm hôm ấy cắn lưỡi tự vẫn. Cụ xã trưởng lo mắc tội lớn với triều đình nên đã bỏ trốn, dạ... dân làng chúng tôi phải xúm lại chôn cất người đàn bà xấu số mới được vài hôm nay...

Ngẫm nghĩ lại một lát, Tạ Thanh ranh mãnh hỏi:

- Thế các người có giữ lại vật gì để làm bằng chứng không?

một người tự nhận là chức dịch trong làng vội xin phép trở về nhà lấy mấy thứ rồi trở lại, khúm núm thưa:

- Dạ... đây là một đôi khuyên đeo tai bằng vàng, một chiếc hộp đựng trầu sơn màu sáp ong và một cái độn tóc, hạ chức còn niêm phong nguyên vẹn, xin đem nộp lại thượng quan.

Tạ Thanh trông thây của, híp cả mắt. Hắn nhẩm xong ngay một con tính: Đôi khuyên tai vàng thì đút túi làm của riêng. Còn chiếc hộp đựng trầu và cái đọn tóc (đáng gì những thứ ấy!) sẽ đem dâng lên thái hậu, ch...ậc để gọi là tang vật, chứ Tạ Thanh này còn phải đến tận nơi tra xét tường tận chú...

Rồi tả hình bắt viên chức dịch sở tại phải dẫn hắn đến ngôi mả mới ở bãi tha ma đầu làng. Mặc dù đã đọc đi đọc lại mấy hàng chữ viết trên tấm thẻ tre thay cho mộ chí: mộ phần bà Thị Mẫn, họ Phạm, thác mệnh ngày... tháng... năm..., dân làng mai táng tại..., đặt tên thuỵ là..., Tạ Thanh vẫn nửa tin nửa ngờ. Hắn bắt nọn nguời chức dịch bằng một câu nói lấp lửng:

- Ta khó lòng có thể tin được ở bọn các ngươi...

Thay cho lời đáp lại hắn là những nhát cuốc bổ xuống ngôi mộ tới tấp. Đến khi từ lòng đất lộ ra một góc chiếc quan tài xông lên mùi thịt thối đến nôn mửa, bấy giờ Tạ Thanh mới thở phào nhẹ nhõm. Hắn xua tay ra hiệu:

- Lấp huyệt mau! Thế là đủ rồi...

Tên gian thần ngu ngốc ấy yên trí tự cho hắn là kẻ khôn ngoan quỷ quyệt nhất đời. Hắn có biết đâu rằng ngôi mộ hắn vừa đến tra xét chỉ là ngôi mộ giả, trong lớp áo quan đựng xác một con dê đã thối rữa mà thôi... và trong khi thái hậu Nguyễn Thị Anh hý hửng tưởng đã “làm cỏ” tận gốc sạch sành sanh ba họ nhà quan thừa chỉ thì, theo kế sách người xã trưởng, một chiếc thuyền nhỏ đã vượt eo sông Đáy giong buồm mải miết không kể ngày đêm, hộ tống bà Phạm Thị Mẫn đến tận đất Bồn Man (Lào). Người lái chiếc thuyền đó cứu thoát Phạm phu nhân là một chàng trai lực lưỡng, môn sinh cũ của Nguyễn Trãi, tên gọi Lê Đàm.

Đến Bồn Man, Lê Đàm gửi Phạm phu nhân ngụ nhờ gia đình một người Việt cũng là bạn trong đạo đồng môn, không may người này vừa lâm bệnh, chết. Phạm phu nhân lại sắp đến ngày sinh đẻ, không thể kham những việc nặng nhọc. Thế là Đàm phải cùng ở lại với phu nhân, giúp đỡ cách sinh nhai. Người ta thấy chàng thanh niên ấy suốt ngày xoay trần ra, làm đủ mọi việc nào là đẵn gỗ, chặt tre dựng lán, nào là khai mương, đốt rẫy, trồng ngô, tỉa lúa. Lúc rảnh việc, lại tìm nơi thanh vắng ôn văn, luyện võ. Tuy nhiên, Đàm vẫn dành thời giờ, lân la thăm hỏi hoặc giúp đỡ những gia đình neo đơn chung quanh. Nhờ vậy, khi Phạm phu nhân sinh ra một chú bé và đặt tên là Anh Võ, bà con người Việt và cư dân người Bồn Man lui tới thân thiết lắm. Người cho lon muối, người tặng chiếc khăn dệt bằng thổ cẩm, người không có của thì giúp công, đến khâu vá, giặt giũ cho mẹ, cho con.

Ròng rã nửa năm trời ở đất khách, mẹ con đang sống chung với nhau ấm cúng, bỗng dưng một ngày kia bà Phạm gọi Lê Đàm vào nhủ:

- Anh Võ đã cứng cáp, bây giờ một mình mẹ cũng đủ chăm sóc em được rồi. Bên kia dãy Trường Sơn, giặc ngoại bang đang tàn sát quê hương, con phải mau về lo trả nợ nước!

Lê Đàm cúi đầu ngẫmn nghĩ... “Ngày xưa thầy dạy ta: làm trai thời bình lo văn nghiệp, lúc quốc gia hữu sự phải xếp bút nghiên đeo gươm ra trận, đó là lẽ thường tình”. Rồi không dám trái lời Phạm phu nhân, Đàm đành gạt nước mắt chia tay...

Lê Đàm về nước vừa lúc thái bảo Lê Bôi sắp khoá sổ tuyển binh. Chàng không kịp trở lại thăm xóm cũ bên hồ Dâm Đàm và các bạn đồng môn ở phường Bảo Thiên (Thăng Long) mà chỉ kịp dừng lại ở huyện Sơn Nam. Chàng tìm gặp cụ xã trưởng làng Đoài, báo cho cụ biết việc nghĩa được giao đã làm tròn, rồi chàng xin cụ cho ghi tên vào danh sách những tráng đinh đại phương tình nguyện sung vào đội quân của quan thái bảo...

Lúc này đây nghe những lời cáo cấp truyền xuống hàng quân, Lê Đàm mặt đỏ bừng, cắn bật cả máu môi, đầu nóng hầm hập.

“Kiêu ngạo đến như bọn tướng tá nhà Minh mà đối mặt với quân binh Đại Việt cũng từng phải sợ vỡ mật, chạy tháo thân, đến nỗi mãu chảy đầy đồng, thây chồng thành núi, cứu binh hai lộ kéo sang chửa quay chân đã bại, cường khẩu các thành khiếp sợ đều cởi giáp ra hàng, huống hồ bọn giặc nhãi nhép này bây giờ lại dám liều lĩnh vây hãm quân ta? Phải cho chúng biết tay mới được! Nhưng xưa kia, thầy cũng từng dạy ta: “Dũng không bằng mưu, mà muốn đạt mưu cao, trước hết phải có gan vàng dạ sắt... “

Đêm hôm ấy trời không trăng sao, Đàm chỉ đóng một cái khố đỏ. Chàng hít một hơi thật mạnh rồi nín thở ngụp xuống dòng Hương Giang. Đây là lúc người con trai bên hồ Dâm Đàm trổ hết tài bơi lặn. Đàm lướt mình như cá, lườn qua những dải nước sáng là khu vực dàn trận của thuỷ quân giặc. Chàng lần đến chiếc thuyền chỉ huy, ló đầu nhìn vào lâu thuyền, thấy tên đô soái giặc đang ngật ngưỡng ngồi uống rượu. Chàng men đến sát chỗ hắn, du nhẹ mình lên khoang... và nhanh như cắt, tên tướng giặc chưa kịp trợn mắt há mồm, bằng một miếng võ hiểm chàng đã khiến hắn phải ngồi cứng đờ tại chỗ, chân tay trở thành vô dụng. Ung dung, Đàm cởi áo ngoài của hắn khoác vào mình, lấy gươm của hắn đeo vào bên hông, tước thẻ hiệu cài vào ngực, đội mũ kim cương lên đầu, xong đâu đấy rồi, chàng mới đánh thức hai tên lính hộ vệ dậy. Bọn này chỉ là đồ nhát gan! Vừa định thần nhìn thấy chủ soái ngồi thất đảm, mặt trắng bệch, và đứng trước là một vị tướng khác lạ, như người mới ở thuỷ quân hiện lên, chúng “ngượng” cả chân tay, sụp xuống lạy rối rít. Lê Đàm bèn ra hiệu hai đứa phải lẳng lặng làm theo mệnh lệnh của mình: lái chiến thuyền chỉ huy của đô soái ra khỏi ngã ba sông để đi về phía quân ta...

Sự việc kết thúc nhanh chóng bất ngờ. Sáng hôm sau, tin tướng giặc bí mật kẻn về đầu hàng quan thái bảo loan đi khắp thành Châu Hoá. Quân ta đốt pháo ăn mừng. Còn quân, tướng giặc thì bàng hoàng, hốt hoảng. Chúng tranh nhau tháo lui, chiến thuyền ca vào nhau nhấn chìm xuống sông Hương hàng nghìn xác chết...

Sau chiến công đó, Lê Đàm được trọng thưởng. Thái bảo Lê Bôi triệu chàng đến trung quân phong cho chức tước. Chàng sẽ sàng thưa:

- Tôi vốn quen cầm bút lông, gặp lúc nước có biến mới phải vớ lấy cung kiếm. Nay giặc đã tan, xin tướng công cho tôi được trở lại cuộc đời kẻ sĩ.

Bấy giờ bài phi Ngô Thị Ngọc Dao đã được cởi án về sống riêng biệt ở chùa Huy Văn. Con trai bà là Tư Thành cũng được phong làm Bình Nguyên Vương. Bình Nguyên vương còn trẻ tuổi, phủ đệ cần một chức quan thân tuỳ kiêm học sĩ. Thấy Lê Đàm vừa có tài văn võ, vừa có đức khiêm nhường, quan thái bảo đem lòng mến phục mới tiến cử chàng tòng giữ chức ấy. Từ đây, họ Lê lại về sống giữa kinh sư, nhưng khác xưa, không còn là một người học trò nghèo bên hồ Dâm Đàm mà trở thành một đường quan ngồi trong vương phủ có nhiều dịp tiếp xúc với các bậc công, hầu, khanh, tướng.

*

*          *

Đến gốc cây đa đầu làng, trang thành niên ghìm cương cho còn tuấn mã đứng lại, nhẹ nhàng nhảy xuống đất rồi bước vào một quán nước. Có tới hàng chục nam nữ ngồi la liệt trên hai chiếc chõng tre kê ở phía trong quầy hàng. Thấy khách từ xa tới, một người đứng tuổi nhất trong bọn họ rót ra một bát nước chè tươi bốc khói, đứng lên đon đả:

- Mời công tử dùng tạm rồi nghỉ chân cho đỡ mệt. Hôm nay cụ chủ quán bận chút việc, nhưng không sao... nếu công tử muốn lên núi cứ gửi ngựa lại, sẽ có người trông nom tử tế.

Chàng thanh niên lễ độ chào và tự nhiên đỡ lấy bát nước nóng uống một cách ngon lành. Trong quán bắt đầu nổi lên những tiếng xì xào:

- Chắc là ở kinh sư mới về?

- Trông quen quen... ờ... mà không lẽ! Cậu khoá năm xưa có đâu cao lớn chóng thế này?

- Này... ăn mặc không có gì kiểu cách sao vẫn ra dàng hơn cánh trai làng mình?

- Gớm, chưa gì đã say như điếu đổ...

- Thôi đi, đừng có bạ ăn, bạ nói, cô mình!

Đúng là trang thanh niên có tướng mạo khôi ngô thật: mặt vuông chữ điền, mũi cao, trán rộng, đôi mắt ngời sáng và đăm chiêu. Chàng không để ý đến những lời bàn tán vì còn mải quan sát ngôi hàng. "Ừ... cũng không có gì khác với những năm trước là mấy... Vẫn trên cùng là tấm ván mỏng manh đỡ bằng hai sợi dây mây đã ám khói, thay cho bàn thờ gia tiên. Vẫn chiếc án thư cũ kỹ kê sát ở vách gian giữa, ở đó còn giữ nguyên những nét chữ nguyên những nét chữ chân phương viết trên nền giấy hồng điều:

Xã tắc từ đây vững bền

Giang sơn từ đây đổi mới

Kiền thôn bĩ rồi lại thái

Nhật nguyệt hối rồi lại minh

Vẫn đôi câu dồi chúc têt dán vào thành cột luồng, cột bên phải mắc một vành khăn đã sờn ố ngả màu nứơc dưa, cột bên trái treo một cây đàn tì bà mạng nhện chăng đầy các phím. Vẫn chiếc điếu cày bằng tre nơi tay cầm lâu ngày lên nước bóng sáng như sừng. Vẫn những chiếc vùa úp theo hình chữ nhật trên quầy hàng đan bằng những nan tre vót nhỏ. Cảnh trí không thay đổi nhưng chủ nhân thì sao? Hay là cụ chủ quán... không còn nữa? Và những người túm tụm ở đây là ai? Sao hôm nay không phải ngày cúng tuần mà lại thoang thoảng mùi hương...”

Chàng thanh niên đang lưỡng lự thì một ông cụ từ trong nhà bước ra, bên vai lủng lẳng một chiếc ống quyển. Chàng hết sức mừng rỡ, vội bước tới nắm lấy tay ông già:

- Lão trượng còn nhớ cháu không?

Ông cụ dụi mắt hai ba lần, ngước lên ngắm nghía khách, sung sướng reo lên:

- Trời ơi, cậu Đàm..., a... quan thân tuỳ Lê Đàm!... Giẫm phải vết chân thần Phù Đổng hay sao mà cậu, à... quan thần tuỳ lớn như thổi. Nếu không nghe tiếng nói và không nhìn kỹ vết sẹo ở đuôi mắt thì không tài nào nhận ra được!

Lê Đàm ngượng nghịu:

- Xin lão trượng phu cú coi cháu như những ngày ông cháu mình còn sống chung với nhau.

Cụ chủ quán cười vui vẻ rồi hướng về đám đông, hăng hái nói như phân bua:

- Hồi đội quân của thái bảo thắng trận trở về, đâu đâu người ta cũng nhắc đến chiến công Lê Đàm, bấy giờ lão đoán ra ngay là cậu Đàm môn sinh nhỏ nhất của quan thừa chỉ, ngày xưa vẫn trọ học ở quán lão, thế mà chẳng đúng là gì? Chà! Hồi đó quan thân tuỳ mới mười bốn, mười lăm tuổi mà nét chữ già dặn đáo để! Lão vẫn còn giữ  bút tích. Tờ giấy hồng điều dán ở vách kia kìa!

Đám đông trở nên náo nhiệt:

- Đấy nhé, tôi đã bào mà! Cứ ngờ ngợ mãi, hoá ra là cậu khoá Đàm ngày xưa thật!

- Có phải hồi ấy chúng mình thả trâu trên bãi đồi, chiều về nước lên to phải đội cỏ trên đầu cưỡi trâu qua sông không? Còn cậu ấy thì học ở bên kia bãi về, cứ một tay ôm quần áo, một tay cầm bút sách, lội ùa xuống sông, hai chân đạp nước thẳng lưng như người đi bộ, bọn mình cố thúc trâu bơi nhanh để trêu mà không đuổi kịp... Thảo nào, bơi lội tài như thế cho nên mới bắt sống được tướng giặc dễ dàng như thế chứ.

Mỗi người tranh nhau góp một đôi câu. Không còn ai phân biệt chủ, khách nữa. Người ta coi Lê Đàm thực sự như người anh em lâu ngày đi xa về. Người ta cứ líu tíu tranh  nhau hỏi Lê Đàm đủ thứ chuyện; chuyện đánh nhau ở Châu Hoá, chuyện hộ tống Phạm phu nhân đi Bồn Man, chuyện làm quan ở phủ Bình Nguyên vương... một thôn nữ người nhỏ nhắn, chít khăn mot quạ, mặc yếm xẻ nhuộm nâu non, ngồi sát bên cạnh chủ quán, nhìn Lê Đàm một cách hóm hỉnh rồi mới cất giọng:

- Hàng ngày em từ dưới xóm lên rừng Côn Sơn đi hái củi, trèo núi phải qua một cái động gọi là động Thanh Hư, xuóng khe phải qua một cái cầu gọi là cầu Thấu Ngọc. Em chỉ biết những cái đó gần gũi với cụ Trãi, còn sự tích ra sao mà lại đặt tên như thế thì em chịu. Xin được các bác, các anh và nhất là người học rộng tài cao như quan thân tuỳ ở đây dẫn giải cho.

Lê Đàm mưôn yên lặng, hiềm một nỗi mọi người đều đồng tình với thôn nữ, khẩn khoản muốn được nghe chàng nói, thành ra chàng phải đứng dậy.

- Thưa bà con, - Lê Đàm dẫn tích rành rọt - động Thanh Hư trên đỉnh Côn Sơn nguyên là di tích am Bạch Vân, nơi trú ẩn của sư Pháp Loa thuở xưa. Đến đời Trần, động này mới biến thành nơi dưỡng nhàn của ông ngoại quan thừa chỉ là quan tư đồ Trần Nguyên Đán.

Như bà con biết, tuổi nhỏ, quan thừa chỉ thường sống ở đây với ông ngoại. Sau này, khi cáo quan, rời bỏ kinh sư, Người lại trở về đây ẩn dật. Theo Người dẫn giải thì động Thanh Hư nghĩa là cái động có “bóng mát để nghỉ, chỗ vắng để ngồi, mùi thơm để ngửi, sắc màu để ngắm; xa vời mà hư không, sâu thẳm mà yên lặng”...

Nghe có tiếng xì xào ở phía cuối, thôn nữ tỏ ra sốt ruột:

- Xin các bác, các anh thư thư đã hãy bàn luận, để cho quan thân tuỳ dể nối đi đã nào!

Lê Đàm quay về phía thôn nữ lúc này hai gò má đang ửng đỏ. Chàng nói tiếp:

- Còn cái cầu thôn nữ vừa mới nhắc đến chính là chiếc cầu do quan tư đồ cho bắc. Trong bài ký “Thanh Hư động” của thân phụ quan thừa chỉ có nói đến sự tích cầu Thấu Ngọc. Vâng, ngày xưa từ động Thanh Hư, thao hướng đông nam, vạch lau lách đi xuống, có một cái khe khúc khuỷu. Bở khe kia chênh vênh một tảng đá phẳng phiu, màu gan gà, rộng bằng chiếc nong lờn. Thuở sinh thời, quan tư đồ cũng như cháu ngoại của Người là quan thừa chỉ, những buổi trời trong gió mát thường lội qua khe để trèo lên tảng đá nằm ngâm thơ hoặc nghe lá rụng. Thuở dó, khe bao giờ cũng đầy ắp và nước chảy xiết tuôn mau nên quan tư đồ mới cho bắc chiếc cầu bằng đá và đặt tên là cầu Thấu Ngọc.

Lê Đàm vừa dứt lời, cụ chủ quán nói:

- Lão tiếc rằng lão già rồi, không sống được bao lâu nữa. Nhưng chừng nào múc bát nước chè mời khách còn thấy được hơi khói bốc lên thì chừng đó lão còn chăm đọc sách. Đaâ, những điều quan thân tuỳ vừa tả về động Thanh Hư, về cầu Thấy Ngọc... ở trong tập sách cũ này - cụ chủ quán rút từ trong ống quyển ra một cuốn sách chữ nho - đều có thuật tỉ mỉ cả. Tập “Băng Hồ di sư lục” này, - cụ chủ quán giơ cao cuốn sách lên – trong đây quan thừa chỉ đã ghi lại tất cả những kỷ niệm của ngài đối với ông ngoại là Băng Hồ tiên sinh Trần Nguyên Đán, là bản chép tay di cảo duy nhất của thừa chỉ mà lão còn cất giấu được sau cuộc lùng xét của quan quân...

Cụ chủ quán vẫn nói không biết mệt mỏi:

- Quan thừa chỉ mất đi nhưng môn sinh của Ngài, người kế nghiệp của Ngài còn lại rất nhiều. Dân làng ta không sợ thiếu chỗ học!

Lão liếc mắt, ý tứ nhìn Lê Đàm:

- Lão biết ở ngay chùa Tư Ân bên cạnh chùa Tư Phúc cách đây không đầy hai dặm có một nhà sư thật hay chữ. Nếu ở đây ai muốn tới đó học, lão sẽ nói với quan thân tuỳ đảm đương bằng được nhà sư nhận lời cho...

Lê Đàm nhận thấy cụ chủ quán vẫn sống hồ hởi với mọi người như xưa...

Đến khi từ tạ bà con dân làng, chàng vẫn còn văng vẳng bên tai những lời lẽ của cụ. Lão trượng khuyên mọi người phải học, tìm sách, tìm thầy mà học. Còn ta, ta phải tự răn mình: Học thầy, học sách chưa đủ. Ta còn phải tìm học ở nhiều thứ khác nữa. “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”, thì học ngay ở tấm lòng nhân nghĩa, tinh thần hiếu học của cụ chủ quán và bà con dân làng, chớ còn phải học ở đâu xa nữa?

Lòng lâng lần, chàng đi về phía chân núi.

*

*          *

Đường lên núi Côn Sơn gần tầm mắt mà ngái bước chân. Hết mấy dải rừng tre, lau rậm rạp đến những đồi thông trùng trùng điệp điệp. Màu xanh và màu xanh trải ra bát ngát.

Lên cao, càng lên cao, nhìn ra bốn bề thấy núi liền núi, sông liền sông, uốn khúc theo hình vành cung như những hào luỹ bọc lấy Côn Sơn. Xa xa, núi Vạn Kiếp và sông Lục Đầu sóng bạc dồn lên lớp lớp, còn ghi dấu chiến công oanh liẹt của Trần Hưng Đạo đánh thắng quân Nguyên. Gần hơn chút nữa, về phía nam là núi Phượng Hoàng.

Thời Trần, triều đình cho xây cung Tử Cực và điện Lưu Quang ở đấy để thỉnh thoảng các thượng hoàng hoặc nhà vua về ngự và ngoạn cảnh. Chân núi có giếng sâu, nước trong vắt soi thấu hình những viên đá quý long lanh như ngọc. Lê Đàm có lần theo thầy qua núi Kỳ Lân về hầu quan tư đồ Trần Nguyên Đán đã được đến thăm chùa ở lưng núi Phượng Hoàng. Xê xế phía sườn núi có ao Miết Trì. Nghe nói danh sĩ Chu Văn An sau khi dâng sớ chém đầu bảy kẻ gian thần, không được nhà vua chấp nhận, đã bỏ quan về đây nuôi cá và mở trường dạy học...

Mỗi bước đi đều gợi cho Lê Đàm bao niềm cảm xúc! Sau khi thầy bị hoạ, chàng và các bạn đồng môn mới dò tìm tông tích nhà thầy. Thì ra tông tích họ nội của thầy bắt đầu từ các vị tổ xa xưa là các bậc tưóng quốc như Đinh Điền, Nguyễn Bặc, đã có công phò tá Đinh Bộ Lĩnh trong cuộc dẹp loạn mười hai sư quân, thống nhất nước nhà. Đến đời ông nội thầy là Nguyễn Minh Du thường đi lại với quan tư đồ chương túc hầu Trần Nguyên Đán vốn dòng trực hệ hoàng tộc. Rồi sự đời run rủi, thẩy kiểm chính Nguyễn Ứng Long – con trai thứ ba của Nguyễn Minh Du – được chương túc hầu đón về dạy học cho con gái yêu của mình là tiểu thư Trần Thị Thái... Luật lệ nhà Trần không cho phép các công chúa, công nương kết duyên với người ngoài họ. Nhưng rồi sự việc đó vẫn xảy ra với Trần tiêủ thư và thầy kiểm chính Nguyễn Ứng Long... Bởi thế thầy mới trở thành cháy ngoại của tướng công Băng Hồ Trần Nguyên Đán. Tướng công yêu thầy rất mực. Vì thầy khôi ngô, đĩnh ngộ. Lại vì một lẽ nữa: năm thầy lên sáu thì mẹ mất. Lúc đó tướng công phần tiếc thương con gái, phần chán cảnh Hồ cướp ngôi nhà Trần, bèn cáo quan đi ẩn dật ở Côn Sơn và cho đón luôn đứa cháu ngoại mồ côi về ở bên mình... Có thể nói thế giới tuổi thơ của thầy là sự ấp ủ, nâng niu, là tình cảm, là học vấn, là trí thức ban đầu mà ông ngoại đã chắt chiu, bù trì, đã ban cho còn hơn cả tấm lòng người mẹ. Bốn mùa, khuya sớm, ngoài việc sách đèn, hai ông cháu, hai tâm hồn – một già, một trẻ - hoà chung vào cảnh vật thiên nhiên... , hoà vào nơi “khói đầu non, ráng ngoài đảo”, “hoa bờ suối, cỏ ven rừng”. Tuổi thơ ấy giúp thầy quan di dưỡng tính tình cho nên sau này đến khi “tuổi đã năm mươi, đầu đã bạc”, thầy vẫn giữ được nếp sống thanh đạm tiêu sái:

Đám cúc thông quen vầy bầu bạn,

Cửa quyền quí ngại lượm chân tay.

Bây giờ Lê Đàm mới hiểu rằng ảnh hưởng của Băng Hồ tiên sinh đối với thầy thật lớn lao. Từ cái nôi Côn Sơn, thầy đã sớm hấp thụ tình yêu thiên nhiên, đất nước. Cũng từ cái nôi Côn Sơn, người ông ngoại hiền từ cao quý, vị hầu tước danh tiếng ấy đã truyền cảm, hun đúc cho cái khí tiết cứng cỏi, thẳng ngay...

Khí tiết ấy chứa chất trong tên gọi – cái tên Trãi – mà có lần Lê Đàm đã được thầy vui chuyện kể ra.

Hồi ấy thầy mới lên sáu. Cậu bé nào chẳng có tính tò mò, hay thích hỏi người lớn điều nọ, điều kia. Mẹ mất sớm, bố đi dạy học xa, về sống với ông ngoại, cậu bé Trãi dù được nuông chiều, đôi lúc vẫn thấy chạnh lòng. Thường hay bị lũ bạn học tinh nghịch gọi tên mình trêu chọc, một hôm Trãi ấm ức hỏi ông ngoại:

- Ngày trước mẹ cháu bảo khi sinh cháu, cha cháu đã xin ông đặt tên cho cháu, đúng không hả ông?

- Đúng đấy... nhưng mà cháu có thích cái tên ông chọn cho không nào?

Trãi phụng phịu:

- Ông nhiều chữ. Ông biết thiếu gì tên hay, tên đẹp, sao ông lại đặt cho cháu tên là Trãi, cái tên vừa xấu, vừa khó gọi, cháu không thích đâu!

Cậu hỏi hồn nhiên và bất ngờ khiến Băng Hồ tiên sinh bật cười sảng khoái. Nhân dịp này, ông thấy cần phải kể cho cháu ngoại biết một sự tích khá thú vị. Sự tích từ đời nào, chép ở cuốn sách nào, tiên sinh còn nhớ rõ, Tuy nhiên ông chỉ thuật lại tóm tắt: “Ngày xửa, ngày xưa có một ông vua trẻ vửa mới lên ngôi kế nghiệp cha, muốn kén chọ người hiền tài và trừng phạt những kẻ gian nịnh. Nhà vua phán hỏi quần thần xem ai có cách gì hiến kế cho mình đạt được ý nguyện đó. Trăm quan không ai dám lên tiếng. Bỗng cách đó ít lâu, có người dâng lên đức vua một con hươu lạ, con hươu chỉ có một sừng nhọn hoắt mọc ở chính giữa trán. Nhà vua hỏi:

- Giống hươu kỳ dị kia tên là gì, ai săn bắt được nó và nó sinh sống như thế nào?

Người dâng hươu đáp:

- Tâu bệ hạ, giống hươu ấy chỉ có ở một khu rừng thuộc xứ Tây Trúc, năm trăm năm mới xuất hiện một lần. Không ai săn bắt được mà tự nó tìm đến với người. Thần gọi nó là giống hươu quân tử. Còn tên thật của nó là con “Trãi”. Giống Trãi chỉ ăn có một thứ măng trúc. Chỉ đứng thẳng chớ không bao giờ quỳ.

Nhà vua lấy làm lạ, lại hỏi:

- Vậy giống “Trãi” kia, ngươi đến tiến dâng trẫm, liệu có lợi ích gì?

- Tâu bệ hạ - người dâng hươu chỉ tay về phía con vật lạ đang bị buộc vào chiếc cột rồng bằng một sơi dây xích vàng - chiếc sừng độc đáo kia là một linh vật. Nó sẽ làm toại nguyện bệ hạ, tức là nó có thể phân biệt không nhầm người trung, kẻ gian. Trước người trung chính, chiếc sừng “trãi” giữ nguyên màu đỏ và mềm mại như nhung. Gặp kẻ gian nịnh, nó biến thành màu đen và lập tức trở nên rắn như mũi giáo sẵn sàng húc ngã đối thủ...

Nhà vua bèn nghiêm nét mặt, truyền lệnh cho dẫn con “trãi” vào trước bệ rồng giữa trăm quan. Khi chiếc xích vừa được tháo gỡ, bỗng nhiên gần hết số quan có mặt trong triều hôm ấy hốt hoảng bỏ chạy ra ngoài (?). Người dâng hươu bấy giờ mới nắm lấy chiếc sừng “trãi”, cười khanh khách, hướng về phía nhà vua nói lớn:

- Tâu bệ hạ, chiếc sừng này chưa kịp đổi màu mà gần hết trăm quan đã đổi chỗ. Như vậy đủ thấy tiến vật của hạ thần dâng bệ hạ linh nghiệm biết nhường nào!...

Sau này đến độ cáo quan về ẩn, mỗi lúc nhớ lại sự tích cũ, thầy vẫn còn cười thầm trong bụng và càng thấy sự thâm thuý của Băng Hồ Trần Nguyên Đán. Tuy nhiên, ngay hồi đó, cậu bé Trãi cũng đã nhận ra cái tên ông ngoại đặt cho, không hề có vẻ gì là xấu như cậu tưởng trước đây. Chẳng thế, sau khi nghe chuyện, cậu sà ngay vào lòng ông, bá cổ ông, nói như xin lỗi:

- Ông ơi, từ nay mãi mãi cháu thích được gọi như thế. Cháu không sợ lũ bạn trêu chọc nữa đâu!...

Lê Đàm leo tới đỉnh núi. Mặt trời hciều vừa lặn. Mảnh trăng thu hiện ra lấp ló đồi thông. Tiếng suối róc rách hoà với tiếng lá reo không làm chàng vi tai hứng chí.

Chàng lần đến một chỗ quen thuộc. Nếu không tìm thấy hai gốc cây mơ già và một phiến đá hình bàn cờ bằng phẳng, có lẽ chàng đã không nhận ra được đây là nơi những năm về trước, mình đã từng ôm ấp sách đèn. Tường cao cửa rộng biến đi đâu mất, chỉ để trơ lại một đám ngói gạch hoang tàn. Bụi mẫu đơn thiếu tay người chăm sóc, trông cũng xơ xác như mấy khóm tóc tiên. Rêu xanh phủ lấp lối đi. Lác đác đây đó những mảnh chum, vại hoặc vài cái nghiên mực vỡ. Đâu là nơi mái trường đông vui, xưa từng vang lên tiếng giảng bài sang sảng, giọng bình văn réo rắt, thầy ngồi xêếpbằng trong trên một chiếc chiều cạp vải điều, một tay tựa chồng gối xếp một tay giở trang sách cũ, mắt hiền từ bao quát nhìn những tấm lưng dài dãy ngang, dãy dọc. Lúc đó, một chú trò nhỏ nhất lớp, được thầy cho tập bài ở chiếu kề bên, thỉnh thoảng lại được thầy sai giã trầu hay mài mực. Chú trò nhỏ ấy học sáng, chữ đẹp nhưng phải tội ham chơi. Có một lần – lâu lắm rồi, từ những ngày mới nhập môn – vì mải vui bạn, xuống núi đua bơi ở đầm sen, chú không thuộc bài nên bị thầy phạt. Thầy không dùng roi vọt, cũng không hề quở mắng, chỉ hẹn hết buổi hôm đoóphải làm xong một bài văn tả thân thế của mình. Đúng hẹn, trò nộp bài, thầy xem qua rồi hỏi:

- Con tả có chân thực không?

- Thưa thầy, có sao con viết vậy, không dám dùng lời văn đưa đẩy.

Thầy bảo đọc to lên cho cả lớp cùng nghe. Chú bé mới đọc được một phần bài thì giọng run run rồi tự nhiên oà lên khóc...

Chú bé đó sinh ra trong một túp lều tranh bên hồ Dâm Đàm. Chú là con một cặp vợ chồng nghèo rớt mồng tơi, làm nghề đánh cá. Năm chú mới lên taám giăch ngoại bang đến quấy rối biên thuỳ. Vua xuống chiếu tuyển ngưòi đi đánh giặc. Những kẻ giàu sang đều ở lại kinh thành nhởn nhơ rong chơi, còn những trai tráng bạch đinh phải từ giã vợ con, đội nón dấu, cắp giáo lên đường. Lần đó, người dân chài chất phác, cha của chú bé, ra đi không bao giờ trở lại nữa. Chú bé mồ côi cha phải ngày đêm theo mẹ đi thả câu, chăng lưới. Làm vất vả mà không đủ ăn. Năm đó không may xóm chìa bị hoả hoạn, mấy chục túp lều ven hồ phút chốc biến thành tro bụi. Từ đó, mui thuyền rách là nhà, ngày nắng đêm sương, hai mẹ con lênh đênh trên mặt nước. Gặp lúc hạn hán mất mùa, nửa sảo cá tươi đem đổi gạo không đủ cho mẹ con được một bữa no bụng. Đã thế, bọn quan quân lại quấy nhiễu luôn. Một hôm lặn trời, chú bé thả câu gặp may kiếm được một con chép to lắm, bề ngang đo tới gang tay người lớn. Mẹ mừng thầm, và đứa con hí hửng ghé ngay thuyền, mang cá vào phố bán. Đi gần đến cổng một toà lâu đài ở phía nam thì gặp một người đàn ông sang trọng hỏi mua. Chú bé đòi bao nhiêu, gã gật đầu nhận lời bấy nhiêu. Nhưng không trả tiền, gã cú xách cá lùi lũi đi. Chú bé chạy theo, gã liền phùng má, tráo mắt, nạt:

- Thằng nhãi con! Muốn trở về với mẹ mày hay là muốn đeo gông? Mày ngu dại mới lần đầu chưa biết đó thôi con ạ, chứ ở khắp dãy phôốnày bao năm, ta hay gia nhân của ta mua bán thức ăn có kẻ nào dám đòi tiền công bao giờ!

Chú bé định gào to: “Mặc ông với người ta, còn ông mua cá của tôi thì ông cứ phải trả tiền”. Song không kịp, kẻ sang trọng kia đã bước thẳng vào cổng và khép chặt cánh cửa lim nặng nề lại. Chú bé giậm chân đập cửa thình thình, sưng cả tay... Vừa lúc đó, chú thấy có một cỗ xe kiệu sơn son thếp vàng, có lính hầu mặc áo đỏ, nẹp xanh, trưoơg cờ che lọng hai bên, đang tiến về phía chú. Không ngần ngừ, chú ra đứng giữa đường chắn lối đi. Bọn lính hét ầm lên:

- Thẳng bé con nào to gan thế, không biết kiệu của quan thừa chỉ đang hành tốc vào triều gấp hay sao mà dám gây cản trở?

Chú bé vẫn đứng trơ trơ không chịu dẹp sanh bên. Tên lính đi đầu rút hèo ra sắp vụt vào chú thì có tiếng can ngăn. Rồi đòn kiệu tức thì hạ xuống. Từ trong bước ra một ông già trán cao, mắt sáng, râu bạc, đội mũ cánh chuồn, mặc áo gấm đỏ. Ông nhìn chú bé từ đầu đến chân, đoạn vuốt râu mỉm cười:

- Được, ta có thể nán lại đây giây lát. Chẳng hay có điều gì muốn nói đó con?

Nghe tiếng ông già vang như chuông mà ấm áp, chú bé bình tĩnh chắp tay đưa ngang trán:

- Bẩm quan... oan ức lắm! Người ta ăn cướp mất cá của hai mẹ con con...

- Kẻ nào ăn cướp giữa ban ngày?

- Một ông lớn. Ở trong cái cổng kia – chú bé chỉ tay về phía sau.

- Thế thì biết làm thế nào, cả cá lẫn người cướp cá đều không có ở đây. Bây giờ con nói đi. Con cần gì?

- Bẩm quan... đối với người giàu sang, một bữa cá tươi chỉ thêm phần ngon miệng. Nhưng hai mẹ con chúng con mất con cá kia là phải nhịn ăn mất một ngày...

Quan thừa chỉ không nghe hết, lẳng lặng thở dài, móc trong túi ra một nén bạc trao cho chú bé:

- Ta tin ở điều con nói. Thôi, ta đền cho con, con hãy cầm lấy!

- Ô hay! Sao quan lại phải đền? Con không cầm bạc như vậy đâu – Chú bé nói gần như cãi lại. - Người có đủ tai, mắt, tay, chân, phải làm lấy mà ăn. Mẹ con thường bảo con hằng ngày, không được tham lam lấy không của người khác. Con có bán cá cho quan đâu mà con đi nhận tiền cơ chứ?

Thấy ông già chăm chú nghe mình, chú bé lại đánh bạo nói:

- Con nghĩ quan là người của triều đình, gặp điều oan ức thì con kêu xét. Nếu quan không xét được, xin cho con theo kiệu vào cung kêu với đức vua...

Ngay hôm ấy khôngcần phải để chú bé kếu đến tai vua, quan thừa chỉ đã dò hỏi ra manh mối. Thật là trớ trêu! Kẻ cướp giật giữa ban ngày lại là quan giám ti, người anh em con dì với bà Nguyễn Thị Anh, từng ỷ thế là hoàng thân hoàng thích, làm nhiều điều xấu xa. Sợ quan thừa chỉ làm ra lẽ, Thị Anh giãy nảy lên: “Ông Trãi đừng có bốc lửa bỏ bàn tay hòng nhục mạ ta. Người như anh của ta, cần một lúc hàng chục thuyền cá đầy ắp cũng có ngay, việc gì phải đi làm cái trò đó!”. Nguyễn Trãi xin vua cho gọi chú bé và người nấu bếp của giám ti vào để truy vấn sau đó đối chât, Thái Tông gạt đi...

Vì chuyện đó, quan thừa chỉ mấy đêm về mất ngủ, bạc tóc thêm, nhưng Ngài lại tự an ủi: “có chuyện rắc rối này, ta mới biết thêm được một em bé gan dạ, trung thực! những em bé như em bé thuyền chài biết đâu chẳng là cái phúc cho nòi giống mai sau?”.

Những lúc rảnh rỗi việc quan, thừa chỉ Nguyễn Trãi đi thưởng ngoạn Hồ Tây thường ghé thăm mẹ con người đánh cá. Quan thừa chỉ giúp gì, người mẹ cũng không nhận. Bà chỉ ao ước một điều làm thế nào cho con được theo học... Ba năm sau, vào lúc Nguyễn Trãi cáo quan về ẩn dật ở Côn Sơn và mở trường dạy học, ông không quên đón chú bé cùng đi. Bà mẹ cười sung sướng vì đã toại nguyện. Ruit ro thay, hai mẹ con chia tay chưa được bao lâu, một buổi chiều dông tố bất ngờ, cơn gió giật bẻ gãy bay chèo, lâtj úp chiếc thuyền con và dìm sâu người mẹ tội nghiệp xuống đáy hồ... Từ đấy, chú bé mồ côi cả cha lẫn mẹ, chỉ còn người thân duy nhất trên đời này là thầy học...

... Những dòng chữ trên trang giấy lần lượt hiện ra chuỗi ngày đau buồn, bất hạnh. Chú bé muốn lấy lại giọng bình thường để đọc tiếp nhưng cổ họng cứ nghẹn lại, nước mắt đầm đìa... Thầy không bắt bình văn nữa, mở tráp lấy vuông khăn lụa có thêu chữ vua ban, trao cho chú. Chờ trò lau khô nước mắt, thầy mới ôn tồn bảo:

- Thầy muốn cho con ôn bài học thân thế để nhớ chuyện cũ mà lo lập thân, chớ đâu phải muốn nhìn con nhỏ lệ! Khóc là uỷ mị. Kẻ trượng phu phải biết gạt nước mắt mà nuôi chí lớn.

Giờ đây đứng trên mảnh đất trường xưa, kỷ niệm dạt dào ký ức, Lê Đàm càng thấm thía những lời dạy bảo của thầy. “Thầy dạy ta như thế và thầy đã làm được như thế! Khi đấng thân phụ của thầy bị giặc Minh bắt giải về Kim Lăng, thầy đã từng theo đoàn xe tù lên ải Nam Quan với ý định sang bên kia biên giới hầu hạ cha già trong lúc bị cầm tù. Đấng thân phụ của thầy biết mình đi là không bao giờ trở về cố quốc nữa, nên nhân lúc vắng vẻ, nói với thầy: “Con là người có học, có tài, nên tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho cha. Như thế mới là đại hiếu. Lọ là cứ đi theo cha khóc lóc như đàn bà mới là chí hiếu hay sao?”.

Thầy gạt nước mắt từ biệt cha rồi quay trở lại đi tìm con đường “rửa nhục cho nước, trả thù cho cha”.

Thầy đã trở về, nằm gai nếm mật hàng chục năm rồi mới tìm đến tận Lỗi Giang ra mắt Bình Định vương Lê Lợi, dâng “Bình Ngô sách”. Vương hiểu ngay rằng, dù đã từng đỗ tới thái học sinh, chí của thầy khác hẳn với chí hạng người tầm thường, chỉ biết lấy vinh thân phì gia làm mục đích, do đó vương đã giữ thầy luôn luôn ở bên mình, ngày đêm bàn mưu tính kế đánh quân Minh. Quả vậy, thuở thầy tìm đến với vương là thuở nhân tài còn lác đác như lá mùa thu, tuấn kiệt còn lưa thưa như sao buổi sớm. nhưng chí của thầy là chí lớn của bậc đại nhân, đại nghĩa, lấy đại nghĩa mà thắng hung tàn, lấy chí nhân mà thay cường bạo, cho nên thầy đã cùng vương quên ăn vì giận, thưòng nghiền ngẫm những sách lược thao, lấy xưa nghiệm nay, lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều... nhờ vậy cuối cùng nhân dân và đất nước của mười lăm đạo nước ta đều đem về cho ta cả.

Nghe lời thân phụ giáo huấn, thầy đã biết nuôi chí lớn, lập nên nghiệp lớn, còn ta – Lê Đàm này, một kẻ tiẻu sinh tài hèn sức mọn - nhớ lời răn của thầy, ta phải làm gì đây? Ôi! người thầy chí tôn chí kính! Xưa, tại nơi đây khi con khóc nỗi khổ đời con, thấy đã trao vuông khăn quý tỏ lời an ủi. Bây giờ thầy không còn nữa để trường cũ hoang tàn, để trò cũ đến đây lạc loài cô quạnh!... Không, con vẫn đang nhìn thấy thầy ngồi xếp bằng tròng trên chiếc chiếu cạp vải điều, một tay tựa chồng gối xếp, một tay giở trang sách cũ... con nhìn thấy  rõ cả vầng trán cao, đôi mắc tinh anh, chòm râu bạc như cước ẩn giấu nụ cười thâm thuý. Và tiếng thầy âm vang lớp học:

... Mây toả đầy nhà, mai đốt bách

Tùng reo quanh gối, tối đun trà

Sửa mình chỉ biết lành hơn cả

Nên phận, đaâ cần học lắm mà...

Rồi lời thầy dẫn giải: “...Đầy nhà hơi mây bốc, vì buổi mai đốt gỗ bách. Quanh gối tiếng tùng reo, lúc đêm pha nước chè. Sửa mình chỉ biết làm điều thiện là vui hơn cả. Lập thân chưa hẳn chỉ cần đọc sách nhiều là đủ...” Và, cái bóng cao lồng lộng của thầy đang toả sáng ra chung quanh. Con đọc thấy rồi... những khối sáng lung linh đang kết lại thành dòng chữ Đại Nhân Đại Nghĩa. Con nguyện suốt đời đi theo vầng hào quang đó. Xin thầy mãi mãi dìu dắt con. Người thầy chí tôn chí kính! Con nguyện giữ trọn được niềm vui trong việc làm điều thiện, trọn giữ được tâm hồn tinh khiết, tấm lòng ngay thẳng để nối gót thầy, thực hiện cái chí của thầy trong thuở bình sinh...”.

Cơn gió núi tràn tới. Mảnh trăng thu vừa chui ra khỏi đám mây đen, hiện rõ trên đỉnh đầu. Từ xa một điều ngâm vẳng tới:

Côn Sơn suối chảy rì rầm

Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai

Côn Sơn đá xám rêu phơi

Ta ngồi trên đá như ngồi thảm êm.

Côn Sơn bóng mát thần tiên

Thông reo dặm biếc ta lên ta nằm...

Lê Đàm ngóng tai rồi lẩm bẩm: “Thơ như thế có phải giọng ngâm như thế mới xứng. Đúng là âm sắc cả anh Cao ta, trầm hùng mà man mác, không thể lẫn lộn với bât cứ giọng một ai”. Chàng vội đi xuống phía sườn núi. Thấp thoáng dưới hàng thông đang bước tới một người dong dỏng cao, đầu đội mũ nỉ, chân đi dép cỏ, cổ đeo tràng hạt. Lê Đàm xúc động chạy đến nắm lấy tay nhà sư. Nhà sư buông tay, kêu lên, tỏ ý trách móc:

- Trời ơi, chú Lê! Mấy ngày rày môn sinh khắp nơi về bái lễ thầy. Ở phường Báo Thiên chỉ còn thiếu có chú. Tôi sốt ruột quá mới lững thững đi ra đây...

Lê Đàm cúi đầu, ân hận:

- Vì em ghé vào thăm cụ chủ quán và dân làng nên để anh phải trông đợi. Xin Cao huynh tha lỗi cho. Chà! Em đang ngắm cảnh trường cũ thì chợt bừng tỉnh vì giọng ngâm rất sảng khoái của anh.

Hai người dắt tay nhau đến ngồi trên tảng đá bên cạnh gốc thông già. Nhà sư nói:

- Ngồi đây cũng tiện. Có gì anh em ta đàm luận cùng nhau rồi sau đó hãy về chùa, chú nghĩ thế nào?

Lê Đàm lặng lẽ gật đầu.

Nhà tu hành đó không phải ai xa lạ, chính là sư Nhuệ ở chùa Tư Ân, người mà cụ chủ quán đầu làng mơi nhắc tới hồi chiều. Sư Nhuệ là học trò Nguyễn Trãi nhưng là hạng môn sinh lớp trước so với Lê Đàm. Nhuệ vón là người họ Cao, từ lâu đã theo cha lên đất kinh sư ăn học. Nhuệ học thông minh lắm, đã có lần thầy học xin vua cho vào tập bài ở trường Quốc Tử Giám chưa được bao lâu thì tai nạn ập đến. Đó là vào giữa lúc triều đình đang điều gấp thợ ở các nơi về làm chùa Báo Thiên. Công việc rất nặng nhọc. Cao sư Đãng, bố của Nhuệ, một người thợ sơn trực tính, không chịu được, bèn nói vụng: “Nhà vua không có đức, đại thần thi nhau ăn của đút lót, dân chúng khổ cực trăm bề, hại nhân như thế thì mong bào thiên nỗi gì?”. Không ngờ có kẻ mỏng môi đem tố giác chuyện đó, Cao sư Đãng bị tội chém. Từ đó, người ta thấy Cao Nhuệ không có mặt ở kinh sư nữa. Mãi mấy năm gần đây, các môn sinh của quan thừa chỉ chung sức nhau xây nên ngôi chùa Tư Ân để thờ thầy. chùa vừa làm xong, người ta đón một vị cao tăng tới trông côi. Dân bản hạt cũng không ai biết rõ tung tích vị tăng đó. Chỉ nghe đôi người nói với nhau, nhà sư Tư Ân là người học rộng, trước khi làm đệ tử của phật đã từng là môn đệ, môn sinh của cụ Trãi, thế thôi!

Cứ trông nét mặt mà đoán, Cao sư Nhuệ ít ra cũng phải gấp hai lần tuỏi Lê Đàm nhưng trong cách đối xử, họ Cao vẫn coi họ Lê như người bạn cùng lứa. Hồi mới biết nhau, Lê Đàm đã mấy bận khước từ:

- Xin Cao huynh hãy xem Lê Đàm này như một người trò nhỏ.

Cao Nhuệ từ tốn nói:

- Ta cùng học với nhau một thầy cho dù không cùng làm lễ nhập môn một ngày, vẫn là nghĩa bằng hữu chứ sao!

Lúc nghe tin sét đánh: Thầy bị thảm hoạ, mặc dù triều đình cố ý loan bố chậm ngày giờ xử án, các môn sinh của Nguyễn Trãi ở khắp nơi đã kịp báo cho nhau biết để tiền lưng gạo bị kéo về kinh sư đứng chật kín cả hai lối cửa Đông, Tây Tràng An. Thái hậu Nguyễn Thị Anh lập tức thác lời vua xuống lệnh cấm ngặt các khoá sinh không được vào gần khu pháp trường, và “thẳng tay trừng trị những kẻ cố tình gây huyên náo”... Cách doạ nạt của mụ không phải là không có hiệu lực. Lác đác đã có người sợ mang gông, bắt đầu nao núng bàn lùi. Rồi số đông giãn dần, giãn dần, chỉ còn lại khoảng một phần ba... Ngồi trên chòi xử án cao chót vót, bên cạnh thái hậu Nguyễn Thị Anh, tả hình Tạ Thanh bắt đầu buông những lời ngạo nghễ:

- Đức bà đã nhìn thấy chưa?... Dạ muôn tâu... cái đám cầm bút lông sưa nay trói gà không chặt ấy, dẹp bọ chúng có khó khăn gì!

Tên gian thần không ngờ giữa lúc bấy giờ, trong cái đám đông “trói gà không chặt” ấy, có một người cằm vuông, mắt sáng trèo lên đứng lên trên vai những người bạn của mình, nói lớn:

- Hỡi các bạn đồng môn! Loài kiến loài ong còn có tính hợp quần, tại sao chúng ta là những người hiểu đạo lí thánh hiền lại không biết hợp sức nhau lại... hỡi các bạn đồng môn?

Nhờ những lời khích lệ ấy của Lê Đàm, mọi người mới tụ hội trở lại đông như cũ. Rồi ròng rã một ngày, một đêm, sau khi thầy học bị hành hình, họ vẫn cùng gội sương đội nắng, chôn chân ở ngoài trời, gào to về phía điện Kính Thiên đòi triều đình phải trả cho họ thi hài Nguyễn Trãi. Không có cách nào khác, cuối cùng thái hậu phải sai ngay chính tên Tạ Thanh thắng cỗ xe tang mang theo một đội cấm vệ, chở chiếc áo quan bọc lụa trắng đến đỗ tận cổng thành trao cho đám môn dinh “bất trị” đó! Bấy giờ đường Tràng An mới có lối ra vào...

từ những ngày quyết liệt ấy, Cao Nhuệ đã xét đoán về Lê Đàm:

- Con người đồng môn còn nhỏ tuổi, mà sao khẩu khí cứng cỏi, điệu bộ phảng phất như phong thái của thầy? Cốt cách ấy đem so sánh với đám môn sinh, kể cả loại hiển đạt khoa danh phẩm tước, thử hỏi đã mấy ai sánh kịp?

Kế từ ngày Lê Đàm hộ tống Phạm phu nhân đi Bồn man rồi lập công trở về, nay Cao Nhuệ và chàng mới có dịp gặp lại nhau. “Chú Lê trưởng thành nhanh chóng thật! Đúng là “hậu sinh khả uý”. Cuộc thế chưa hết xoay vần, chắc anh bạn trẻ của ta còn làm được nhiều việc to tát hơn nữa”. Nhà sư khoan khoái kéo tay Đàm đứng dậy, chỉ về pháit dải nước bạc lấp lánh xa xa:

- Chú Lê trông kìa! Ngày xưa đứng ở nơi này thấy đền thờ Vạn Kiếp đối đỉnh với núi Phượng Hoàng thế mà nay ại thấy nó xế về rặng Giáp Sơn, phải chăng nơi đó sóng vỗ mạnh, đem đất lở, bồi sang bên này khiến khúc sông Bạch Đằng đang vươn dài hơn trước?

Ngừng một lát, nhà sư mỉm cười ý nhị, tiếp:

- Rõ ràng “sông có khúc, ngưòi có lúc”. Có thế thầy ta mới truyền lại được Anh Võ, nguyên phi Ngô Thị Ngọc Dao mới nương náu nổi đêếnngày nay cho Bình Nguyên vương Tư Thành được thừa ân tiên đế...

Hai người về tới chùa Tư Ân vừa đúng nửa đêm.

Sương mù, trăng khuất, tưởng như chỉ còn một mình ngôi sao Vượt thức canh cả bầu trời.

Nhà sư khoác tay Lê Đàm đi thẳng ra cửa động, thỉnh một hồi chuông gióng giả. Cây hoa đại rùng mình, những giọt sương rơi lộp độp. Cả núi rừng Côn Sơn vang vọng tiếng chuông ngân...

*

*          *

Thấm thoắt Anh Võ lên bảy tuổi. Đứa con ngày một khôn lớn thì người mẹ ngày một tàn tạ. Khi đặt chân lên đất Bồn Man, bà Phạm mới lốm đốm vài sợi tóc mai trắng mà nay đã gần bạc cả mái đầu. Nước da bà đen sạm vì gió núi, nắng đồi. Đôi má hóp lại, và nụ cười đang xoá đi chút duyên thắm cuối cùng trên làn môi héo hắt.

Vắng Lê Đàm, bà không ngại lam lũ cực nhọc, chỉ buồn một nỗi bà con chung quanh có chạy đi chạy lại, bà cũng không thể hé răng bàn bạc cùng ai. Nỗi thương nhà, nhớ nước, những điều lo âu chứa chất thầm kín đêm đêm vò xé tâm can. Anh Võ mới lên bảy, nói sao cho thấu hiểu những điều uẩn khúc! Đôi khi cô tình, chú còn khơi lại nỗi đau xưa...

- Ngày xưa, cha con làm gì hả mẹ?

- Cha làm thầy đồ đi dạy học.

- Cha con vì sao chết đi, để một mình mẹ phải nuôi con?

- Thôi con ơi, đừng hỏi nữa... Mẹ đã chẳng nói với con bao nhiêu lần là cha ốm bệnh rồi chết đó sao.

Những lúc đó Anh Võ thường áp sát đầu vào bộ ngực gầy guộc, chú mải nghe hơi thở ấm áp mà khônghay biết những giọt nước mắt đang lăn trên gò má nhăn nheo của người mẹ đáng thương. Chú lại tò mò hỏi:

- Thế Anh Võ có giống cha không hả mẹ?

- Giống chứ! Con chẳng giống cha thì giống ai!

- Còn anh Đàm nữa, con quên mất nét mặt anh ấy rồi... Mẹ, anh Đàm có giống cha không?

- Ừ, anh Đàm cũng giống cha.

- Thế con và anh Đàm thì ai giống cha nhiều hơn?

- Anh Đàm giống nhiều hơn...

Tức thì Anh Võ hờn dỗi, giúi đầu vào nách mẹ, phụng phịu:

- Không, mẹ nói thế nào ấy... Tại sao anh Đàm lại được giống cha nhiều hơn con? Con không thích thế đâu. Anh Võ phải giống cha nhiều hơn kia...

Người mẹ không nén nổi xúc động. Nước mắt bà lại giàn giụa. Bà nhấm vị mặn chát trên vành môi, rồi gượng cười, lấy tay xoa nhẹ vào lưng Anh Võ mà vỗ về:

- Ừ... thì... con giống chai nhiều. Giống cái mắt này, cái mũi này, cái tai này, cái mồm này... (Chú bé lại đắc chí tươi hơn hớn). Nhưng mẹ nói anh Đàm giống cha nhiều là ở chỗ ngày xưa cha con hay chữ, bây giờ anh Đàm cũng hay chữ.

- Thế tại sao con lại không hay chữ như cha và anh Đàm?

- Ô hay... muốn hay chữ thì trước hết phải đi học chứ!

- Thế tại sao con lại không được đi học? Ngày mai mẹ cho con đi học ngay đi, để cho con hay chữ bằng anh Đàm, hơn anh Đàm nữa kia, mẹ nhá!

Ngày mai, rồi nhiều ngày tiếp theo nữa, bà Phạm chỉ biết hẹn lần ựen lữa với con. Ở rẻo đất quanh năm gió thét mưa gào tận nơi xa xôi hẻo lánh này, bói đâu ra được một ngôi trường? Nhưng bà Phạm không phải tuyệt vọng! Lê Đàm, Cao Nhuệ và các đồng môn từ lâu đã bàn tính đến việc đưa Anh Võ về nước theo học.

*

*          *

Lam Kinh nổi tiếng là đất cố đô danh thắng, cũng là nơi văn vật hội tụ đủ hạng tao nhân mặc khách. Những vị hưu quan thanh liêm, những cung tần mỹ nữ trở về già, những bậc tài hoa nghệ sĩ nhiều năm lưu lạc giang hồ, cho đến những ông tú “kép”, những bác khoá sinh lận đận vì bước đường khoa cử đều thích trở về Lam Kinh sống những ngày cuối cùng trong không khí yên tĩnh của rừng già, sơn lăng cổ kính bên dòng sông Chu hiền hoà. Một ông già, chẳng rõ tên thật là gì, thường hay quen gọi “ông già họ Cao” cũng về đây dựng ba gian nhà nhỏ, mở trường dạy học.

Trường ông ban đầu không đủ chỗ trải chiếu cho môn sinh nằm tập viết nhưng về sau bớt đông dần, rồi đến một lúc vắng hẳn. Các bậc phụ huynh chép miệng nói nhỏ với nhau: “Ông già họ Cao hay chữ thật, nhưng chúng ta đành phải để cho con em mình đi tìm thầy khác thôi. Để chúng nó theo học ông thì có ngày bọn ta mang vạ!”

Chẳng là ông đồ này, ở giữa đất “tai mắt của nhà vua vẫn dám ngang nhiên giảng dạy những bài văn, bài thơ quốc cấm”. Một lần, sau khi bắt tất cả cùng học thuộc lòng một đoạn trong bài “Bình Ngô đại cáo”, ông bảo một trò lớn nhất đứng dậy, hỏi:

- Vì sao vua Lê Thái Tổ đã đánh thắng quân nhà Minh?

Môn sinh này trả lời văn hoa dài dòng:

- Thưa thầy, đức Thaí Tổ Cao hoàng đế Lê Lợi đánh thắng quân Minh, cũng như vua Ngô Quyền đánh đuổi quân Nam Hán, cũng như vua Lê Đại Hành chinh phạt dẹp yên quân nhà Tống, cũng như đức Trần Hưng Đạo ba lần đánh bại lũ rợ Nguyên... ấy, bởi vì các tiên đế và các tiền bối đều là những bậc anh minh lỗi lạc nhất một thời...

Thầy đố lại chỉ vào một trò khác:

- Anh hãy nói cho biết nếu một mình vua Thái Tổ nhà Lê anh minh lỗi lạc thì có thắng nổi được giặc Minh không?

- Thưa thầy, vua sáng phải có tôi hiền, - trò vừa được gọi tên ngồi thẳng dậy rắn rỏi đáp - nếu vua Lê Thái Tổ khôngcó những người bề tôi tài giỏi thì một mình đức vua không thể gây nên nghiệp lớn!

- Khá lắm! Đúng! - Thầy gật đầu khen rồi tiếp: - Anh hãy thử kể với các bạn những người bề tôi tài giỏi của vua Lê Lợi mà anh từng nghe tên tuổi?

- Thưa thầy, vâng... đó là... ví dụ như... (người môn sinh đang nói lưu loát, tự nhiên trở nên lúng túng)... như quan tư mã Lê Lai, quan nhập nội kiểm hiệu bình chương sự Lê Vấn, quan đại tư mã Lê Bôi, quan tư không Lê Lễ, các quan thiếu uý Lê Bí, Lê Chính, Lê Lỗi...

Thầy đồ đang vui vẻ, bỗng vứt đen đét chiêc roi mây xuống chiếu, giọng dằn dỗi:

- Thế còn quan thừa chỉ Nguyễn Trãi thì sao? Các anh khôngdám nhận người bề tôi tài giỏi, người công thần bậc nhất của vua Thái Tổ à? Hừ... các anh học thuộc lòng “Bình Ngô đại cáo” như thế đó...

Cả lớp im phăng phắc, không ai dám nói đi nói lại hay xì xào bình phẩm lấy nửa lời. nhưng tan buổi học hôm ấy, đến ngày hôm sau trường bỏ trống nhiều hàng chiều, và đến những ngày tiếp theo thì thấy thưa thớt dần, rồi không còn một trò nào tới theo học thầy đồ hay chữ nữa. Từ đây, ở Lam Kinh người ta tưởng ông già họ Cao đã bỏ hẳn nghề gõ đầu trẻ. Họ không biết rằng trường ông vẫn mở, đặc biệt là ba năm nay trường chỉ có một thầy, một trò. Coi bộ chú trò nhỏ độc nhất này được thầy đồ chăm sóc âu yếm lắm. Tuy nhiên ngoài giờ học, thầy cho phép chú chỉ được quanh quẩn trong mấy gian nhà và mảnh vườn chật hẹp nhà thầy chứ không được bước ra khỏi cổng. Thậm chí những ngày hội hè vui nhất, như ngày hôm nay nghe nói xa giá vua Nhân Tông và thái hậu sắp về bãi yết tiên đế ở Lam Kinh, thầy thức dậy sửa soạn từ sáng sớm, thế mà trước khi ra đi, thầy vẫn không quên giao hẹn:

- Anh Võ, chớ có bỏ đi đâu. Ở nhà tập viết, rồi chờ chốc nữa thầy về bình giảng. Phải vâng lời thầy, con nhé!

Mài mực xong, chép hết mấy trang văn sách, chú trò nhỏ Anh Võ tựa lưng vào tấm cửa bức bàn, suy nghĩ vẩn vơ...

*

*          *

Anh Võ thấy mình đang nhất nghểu ngồi trên bành voi đi về phía kinh sư. Thỉnh thoảng chú ngoái đầu lại phía sau, nheo mắt nhìn rặng núi Trường Sơn mờ nhạt, hỏi người quản tượng:

- Chúng ta đi khỏi biên giới được bao nhiêu dặm rồi, thưa bác?

- Hỏi làm gì? Tốt nhất là cháu cứ nhắm mắt ngủ đi một giấc cho đỡ sốt ruột.

Anh Võ không tài nào chợp mắt được. Chú lại giục:

- Bác quản tượng ơi, bác giáng búa thúc cho voi bước nhanh hơn nữa đi để cháu chóng được gặp anh Đàm. Gặp anh ấy thì bác cháu mình và cả chú voi nữa, muốn gì cũng có.

Con voi như hiểu ý, chúi đầu xuống, lăng vòi về phía trước, nhấc tấm thân nặng nề rảo bước... Chẳng mấy chốc đã đến kinh sư. Đi qua rất nhiều phố phường, voi dừng lại trước cổng một toà nhà cao ngất. Người quản tượng bào Anh Võ:

- Đây là phủ Bình Nguyên vưoơg, cháu muốn gặp quan thân tuỳ Lê Đàm thì vào trong đó!

Anh Võ sướng quá, từ trên mình voi nhảy tọt xuống đất, rướn cổ gọi to:

- Anh Đàm ơi... Anh Đàm! Em Võ về tìm anh đây, mau ra đón em vớ... í...í...

Chú hồi hộp chờ đợi... Lát nữa thôi, trông thấy mình, anh Đàm sẽ bế thốc lên, hôn đầu, hôn trán. Mình sẽ kể cho anh nghe tin tức về mẹ, về bà con sống trên đất Bồn Man, về những người bạn cũ của anh bên đó như thế nào, và phải nói cho anh biết cả tấm lòng tốt của bác quản tượng và chú voi rất hiền lành kia nữa... Nhưng kẻ ra cổng gặp Anh Võ lại là một người hoàn toàn khác hẳn. Trông hắn thật dễ ghét. Mặt lầm lầm, môi thâm xịt. Không biết hắn là lính hay là quan mà tay cứ luôn luôn xoay tít cái roi vằn vèo giống hệt đuôi con rắn. Hắn ngạo nghễ nhìn chú bé, gật gật cái đầu bảo cứ chờ ở đấy. Lát sau hắn trở ra chẳng nói chẳng rằng, vẩy vẩy chiếc roi làm hiệu cho Anh Võ đi theo.

Càng đi sâu vào trong, Anh Võ càng ngơ ngác, ngại ngùng. À, té ra vương phủ là nơi như thế này đây... Toà ngang dãy dọc nguy nga, bóng lộn; tầng cao, tầng thấp gấm vóc ê hề. Nhưng ở đâu cũng rặt thấy những tấm thân loè loẹt xiêm áo, những bộ mặt béo bự, những cái nhìn bằng nửa con mắt. “Anh Đàm của ta ngồi ở chỗ nào? Anh có giống bọn người dễ ghét kia không?” Anh Võ còn đang phân vân thì phía tây hành lang bên trái có tiếng nói vọng ra:

- Ai cần gặp ta, quân bay cho vào.

Anh Võ ngập ngừng bước tới... Chưa kịp nói năng gì, người kia tự xưng là quan thân tuỳ Lê Đàm và hất hàm hỏi luôn:

- Nào... thằng bé con kia, mày từ đâu đến! Họ hàng thân thích biết ta như thế nào mà dám đường đột vào đây, hử?

Hai vành tai Anh Võ đỏ tía, cánh mũi chú phập phồng và ở cuống họng như có vật gì chẹn lại. Chú không còn đủ bình tĩnh trả lời. “Mẹ ơi, mẹ cứ khen anh Đàm tốt lắm, anh nhớ mẹ, thương em lắm... nữa đi! mẹ có biết không, người ta bận áo đội mũ ông quan vào thì còn thiết gì tình nghĩa anh em nữa”. Sự bực tức làm cho Anh Võ trở nên ngang bướng. Chú nói thẳng một hơi:

- Thưa ông, tôi với ông là anh em đã hàng chục năm chưa gặp nhau. Bây giờ nghe những lời hách dịch của ông, tôi không muốn nhìn thấy mặt ông nữa! Chào ông, tôi đi đây...

Rồi chẳng cần biết sự việc tiếp theo sẽ như thế nào, chú quay lưng co cẳng chạy miết một mạch ra khỏi toà nhà; đi tìm người quản tượng.

Lát sau, Anh Võ lại ngất nghểu ngồi trên bành voi trở về theo lối cũ. Không khí trong lành  bát ngát của trời mây cây cỏ thoắt xua tan đi hình ảnh nặng nề nơi toà thành vương phủ. Chú cảm thấy lòng vô cùng khoan khoái. Con voi đưa chú qua các vùng đồng ruộng làng mạc. Đây kia những nóc nhà gianh nhè nhẹ bốc khói... vài tiếng gà xao xác nghe thương nhớ mênh mang. Trước mắt chú hiện ra những cánh cò trắng, những luỹ tre xanh. Và lơ lửng trên bầu trời cao một con diều no gió, tiếng sáo êm ru... chú buột miệng thì thầm: “Ôi, đất nước của ra, đất nước Đại Việt muôn vàn yêu dấu!”. Anh Võ ước ai có được đoô cánh như chim bay vút lên tầng cao để nhìn thấy khắp cả dải đất hùng vĩ thiêng liêng của quên cha đất tổ, dải đất mà những ngày sống bên mẹ, mỗi khi nhắc đến, chú từng thấy mẹ rưng rưng mi mắt...

Ồ... lạ chưa! Giống như trong truyện cổ tích, từ trên cao một con cò trắng đang sà xuống. Chập chờn... chập chờn... Đôi cánh cò lượn quanh mình Anh Võ mới thần tình làm sao! Chú voi tung vòi mấy lần không quơ nổi. Anh Võ thấy đôi cánh ngập ngừng rồi trải rộng ra ngay trước bành voi. Và một giọng nói kì diệu lọt vào tai chú: “Đừng sợ gì cả! Bạn cú ngồi lên đây! Chúng ta sẽ đi thăm khắp mọi miền đất nước!”

Thật là cầu được ước thấy, Anh Võ sướng mê người đi. Chú cưỡi lên thân chim. Người nhẹ hẫng. Khoảnh khắc, từ trên tầng mây xanh nhìn xuống, chú thấy con voi chỉ bằng hạt đỗ.

Qua mỗi miền, cò trằng đều kể cho Anh Võ biết tên sông, tên núi, tên làng. Cứ thế cò bay mĩa, bay mãi... đến một vùng không còn trông thấy bóng dáng nhà cửa xóm mạc đâu nữa, Anh Võ bỗng reo lên: “A... đường biên giới Bồn Man - Đại Việt kia rồi. Bên kia thung lũng là nhà mẹ ta ở. Không biết giờ này mẹ đang làm gì? Bạn cò trắng ơi, bạn có thể đưa ta về bên ấy chốc lát được không?”

Đôi cánh cò lại lướt gió vun vút về phía trời tây, đảo một chập rồi lượn hẹp và thấp dần... “Chao ôi! – Anh Võ nhoai người xuống phía dước cố nhìn cho rõ. – Đúng là mái nhà của mẹ ta, mái nhà lợp bằng cỏ gianh nép bên cây bồ kếp mọi khi ta vẫn trèo lên ngắt quả, phơi khô để mẹ ngâm nước gội đầu. Bạn cò trắng, bạn hãy đỗ xuống ngọn cây kia cho ta ghé vào thăm mẹ, chỉ một lát, một lát thôi mà... tội nghiệp, chắc mẹ không khỏi sửng sốt. Mẹ ơi, con về thăm mẹ đây. Mẹ lại cho con áp đầu vào lòng mẹ lắng nghe hơi thở ấm áp và hít mùi mồ hôi quen thuộc”. Anh Võ nhoai thêm người xuống phía dưới, càng nhoai càng phải níu chặt lấy thân cò làm cho đôi cánh triềng đi. Chú bé bị buột cả tay, chới với... Chú kêu thét lên thành tiêngs, bừng mắt dậy, mồ hôi ướt đẫm lưng áo...

Anh Võ phải ngồi tựa lưng vào vách cửa một lúc lâu nữa mới tỉnh hẳn. Tỉnh rồi, chú càng thấy nhớ mẹ da diết. Tính đến nay, mẹ con xa nhau vừa tròn ba năm. Hôm chia tay, mắt mẹ sưng mọng lên mà mẹ vẫn gượng cười an ủi: “Chim có tổ, người có tông. Lúc còn trứng nước, con ở bên mẹ, nay đủ lông đủ cánh, con phải đi theo tiếng gọi đàn. Phương đông là quên hương tổ phụ của con đó. Mẹ ở bên này tiếng rắng cách núi ngăn sông nhưng cóc bác quản đây, - mẹ vừa nói vừa hướng về phía người quản tượng – hàng năm đi đi về về vẫn thường gặp gỡ anh Đàm bên đó, con đừng lo lắng bặt tin xa”...

Hằng năm các tù trưởng Bồn Man vẫn giữ tục lệ cử người đem lễ vật sang giao hiếu với Đại Việt, kết tình thân giữa hai nước. Chính trong hoàn cảnh đó, Lê Đàm đã làm quen với người quản tượng và nhờ bác ta thu xếp lo liệu việc đưa Anh Võ về nước. Lê Đàm được biết ở Lam Kinh, Cao Nhuệ có người bác ruột là bậc học rộng, Lê bàn với Cao quyết định gửi gắm Anh Võ cho ông già ấy dạy dỗ.

Lần đầu tiên rời cánh tay ôm ấp của mẹ, cố nhiên, Anh Võ phải chịu đựng những nỗi buồn nhớ không tránh khỏi. Tuy nhiên, tự lúc nào không biết, thời gian đã mang đến cho chú những nguồn vui mới. Thiếu tình mẫu tử, chú đã được bù đắp bằng một thứ tình cảm khác của người thầy dạy dỗ, có thể không gần gũi trìu mến bằng, nhưng lại sâu xa, thấm đượm hơn.

Ngày nào em bé cỏn con

Bây giờ em đã lớn khôn thế này

Ơn cha, nghĩa mẹ, công thầy...

Nhiều lúc nhớ mẹ, Anh Võ lại bồi hồi nhớ lại nhữnglời ru dịu năm xưa. Khuya sớm bên thầy, nhờ thầy giảng dạy, chú đã dần dà hiểu được nguồn gốc ý nghĩa tổ tông, mối tình đất nước. Trong lúc chú chưa thoả lòng đi đó đi đây, thầy lại như có phép lạ chỉ ngồi một nơi mà có thể cho chú thấy hết cả bầu trời quê hương, cũng như cánh cò trong mộng đã chở chú đi thăm đủ mọi miền. Đầu óc chú ngày một giàu thêm nhờ những bài giảng về quốc sử. Bài nào cũng chứa chan hồn nước: phú “Bạch Đằng Giang”, thò “Nam quốc sơn hà”, hịch “Tướng sĩ văn”, và thích nhất là bài “Bình Ngô đại cáo” là quan thừa chỉ Nguyễn Trãi bị khép vào tội giết vua, triều đình cấm lưu trữ tất cả những di cảo của ông.

Thật là khó hiểu: người viết nên áng hùng văn ca ngợi chiến thắng của đất nước và nêu cao công đức nhà vua lại là người bị khép tội phản nước, giết vua? Sống giữa nơi cố đo văn vật dầu không mấy khi được đi ra khỏi cửa, Anh Võ vẫn lọt vào tai những chuyện bên ngoài đồn dại về nghi án vườn Lệ Chi! Cả cái tin bà Phạm nào đó tự tử ở làng Đoài, Anh Võ có lần nghe loáng thoáng. Chú giật mình nghĩ thầm: sự đời éo le thật, ngẫu nhiên con người xấu số kia lại rtùng họ, trùng tên với mẹ mình sao? Cũng có lúc do hâm mộ văn tài, chú thấy băn khoăn muốn tầm khảo cuộc đời vị lão thần oan khuất. Nhưng biết tìm đọc ở đâu? Làm gì có sử sách nào còn dám viết về “nghịch thần” Nguyễn Trãi. Mà hỏi thầy, câu trả lời của thầy lại làm cho chú thêm khó hiểu:

- Sau này gặp anh Lê Đàm con sẽ có dịp hỏi anh ấy. Còn bây giờ con chỉ nên biết gắng sức dùi mài kinh sử!

Biết sau này là đến bao giờ kia chứ? Cứ mỗi lần chú xin phép thầy cho lên kinh sư thăm anh Đàm, thầy lại can ngăn:

- Đường đất xa xôi, con đi một mình không thể được.

Hôm nay nghe tin vua Lê Nhân Tông sắp về ngự Lam Kinh bái yết Vĩnh Lăng và Hựu Lăng, tất phải có anh Đàm cùng theo hộ giá, dịp này thầy không để cho anh em gặp nhau thì còn có dịp nào thuận lợi hơn nữa? Ôn lại giấc chiêm bao vừa rồi, Anh Võ tự thấy xấu hổ: Có bao giờ mình có ý nghĩ không hay về anh Đàm đâu, tại sao lại có cuộc chạm mặt kỳ lạ đó? Chắc chỉ là chuyện mộng mị vớ vẩn mà thôi.

Nhưng ròi chú lại cảm thấy ruột gan nóng cồn cào. Thầy đi khỏi nhà từ sáng sớm, có thật thầy đến hành tại đón tiếp vua không? Lần này ta thử trộm phép thầy lẻn tới đó, may ra gặp anh Đàm...

Bo...o...ng...bình...boo...ng...b...o...o...n...g...

Bì...nh...boo...ng...boong...

Tiếng kim thanh và tiếng trống mừng rộ lên. Xe vua đã tới rồi chăng?

*

*          *

Anh Võ tới hơi muộn. Chú khôn ngoan vượt lên trước đám rước, đến nấp sau gốc cây nghiến trên một mô đất riêng ré. Ở đây, chú có thể quan sát tỉ mỉ mà không phải chen lấn với ai.

Đập vào mắt Anh Võ trước tiên là hai chiếc lọng vàng khác hẳn những lọng thường ngày chú vẫn thấy ở các ngôi đình thờ thành hoàng. Cái tán nó không hiểu lợp bằng thứ vóc gì mà ánh nắng chiếu vào, làm loé lên màu mỡ gà sáng rực như ráng mặt trời chiều lúc sắp lặn.

Trông thấy người ngồi dưoớihai chiếc tán lọng đó, chú đoán ngay là thái hậu Nguyễn Thị Anh và Nhân Tông hoàng đế. Nhà vua ngự ở bên trái, thái hậu ngự bên phải, cách nhau một cỗ hương án. Hai quan cận thần mặc áo thụng đỏ đứng hầu vua, còn tả hình Tạ Thanh thì lấp ló sau lưng thái hậu. Đằng sau hai chiếc lọng vàng, còn có hàng chục chiếc lọng khác nữa, màu sắc khác nhau, sắp đặt theo ngôi thứ của các thân vương. Gần năm trăm quân đi hộ giá, với những mũ, áo, ngựa, xe, kiệu, tàn, cò quạt, binh khí...chồng chất, chói chang cả một vùng trời. Anh Võ đã nhận ra được chõ ngồi của Bình Nguyên Vương Lê Tư Thành ( có cắm biển đề chữ hẳn hoi). Chú vẫn nghi ngại không biết người đeo gươm mặc áo văn quan - đáng lẽ phải là võ quan mới có vũ khí tuỳ thân chú - đứng cạnh vương có đích xác là anh Lê Đàm không?

Đợi cho các quan chức sở tại vào sụp lạy trước hương án bái mạng xong, bấy giờ các trò vui mới lần lượt ra mắt. Từ sau khi vua Thái Tông băng hà, vừa đúng một chục năm, đến nay dân Lam Kinh mới có cuộc đón mừg long trọng thế này. Cho nên có vô số tiết trò: nào là múa sư tử, múa kỳ lân, nào là rước thuyền ròng, kéo co, đánh vật, chọi gà... Nhưng xem ra tất cả những thứ ấy đều tẻ nhạt đối với nhà vua. Hội hè ở kinh sư thiếu gì những cái đẹp, cái vui gấp mười, gấp trăm lần như thế! Duy có một trò lạ mắt, lạ tai, đó là điệu múa hát cổ truyền của làng Di Mỗ. Bên con trai chít khăn đầu rìu, mình trần, thắt lưng màu đỏ, hông cài dao quắm. Bên con gái mặc áo buộc tà, thắt lưng màu hoa lý, trên vai trái vắt một dải lụa đào. Thoạt đầu hai bên nam nữ cùng nắm tay nhau quay vòng tròn mà hát. Sau đó dàn thành hai tốp quay mặt lại với nhau, cứ mỗi lần mười lăm người con trai ra múa thì mười lăm người con gái đứng vỗ tay, và ngược lại. Điệu bộ bên nam khoẻ khoắn, điệu bộ bên nữ uyển chuyển. Giọng hát trầm cũng như cao, đều ấm áp thiết tha gợi lên khung cảnh êm đềm nơi đồng nội và niềm hạnh phúc bình dị của người dân lành chăm chỉ.

Xem diễn trò này, Nhân Tông hoàng đế rạng hẳn nét mặt lên. Có lúc nhà vua khoái trá quá, quên mất cả mình đang mặc áo long bào ngồi ngự lãm, hồn nhiên đúng như một chú bé, lấy ngón tay gõ gõ vào cán lọng, môi mấp máy hát theo... Lời ca vừa dứt, nhà vua quay về phía thái hậu:

- Tâu mẫu hậu, con muốn xem lại tiết trò kia vài lần nữa tại khu hí viện của hoàng cung. Chẳng hay mẫu hậu có bằng lòng không?

Thái hậu Nguyễn Thị Anh chưa kịp đáp, tả hình Tạ Thanh đã thò đầu ra rỉ tai:

- Muôn tâu đức bà, thủa hàn vi thần đã từng trà trộn với đám ngu dân ở vùng ven sông Mã, sông Chu, thần biết rõ cái tập tục kia tên gọi là bài ca “Rí ren” nghĩa là muôn tâu... một trò nhảm nhí do bọn nông phu chân lấm tay bùn, đói rách ngồi nghĩ ra để lúc buồn tình hát lượn với nhau cho khuây khoả đấy thôi. Nếu cứ để cho bọn chúng tiếp tục trổ tài, e rằng hoàng thượng còn nhỏ tuổi, tâm trí cao minh sớm tiêm nhiễm phải những điều khôngtinh khiết!

Thái hậu lập tức truyền lệnh đình chỉ cuộc vui, dù trong lòng biết làm như vậy, đức-vua-con phật ý. Đứng sau gốc nghiến, quan sát Nhân Tông, Anh Võ nhận thấy từ đấy trở đi nhà vua mất hẳn vẻ linh hoạt. Đến nỗi khi quan lễ nghi đến rước hoàng thượng đi bái yết Sơn lăng, Nhân Tông cứ ngồi ngây người ra, không buồn nhấc tay, nhấc chân nữa. Hai vị cận thần phải dỗ dành mãi mới nâng được nhà vua đặt lên cỗ xe. Anh Võ “xuỵt” một tiếng thật mạnh, gớm, gan lỳ khiếp! Dà... nhưng mà dỗi với mẹ như vậy, ai mà không dỗi được?

Lần này nếu vượt lên trước đám đông sợ dễ bị lộ (thầy trông thấy thì khốn), Anh Võ hoà lẫn vào dòng người huyên náo chạy theo sau xe giá. Đến một chỗ cách khu lăng chừng nửa dặm, dòng người phải đứng ùn cả lại. Có lệnh cấm thường dân không ai được bén mảng tới nơi an nghỉ của các tiên đế. Mãi tới giờ mùi mới thấy vua và thái hậu trở ra. Nhân Tông đi chung với thái hậu một lọng, nét mặt hoàng đế trông không còn vẻ gì cáu kỉnh nữa. ông vua con trở lại vẻ hồn nhiên như con nít rồi. Anh Võ nghe cả tiếng đức vua đang líu ríu:

- Có phải bây giờ mẫu hậu định dẫn con lên chơi trên cái gò ở trước mặt, cái gò có cây đại thụ chục vòng tay người ôm không xuể kia không? Mẫu hậu hãy truyền lệnh cho quan lỗ bộ kể cho mẹ con ta nghe xem cái cây đa cổ thụ ấy đã mọc từ đời nào mà gốc của nó lại to hơn cả gốc cây đa ở cửa Thái Miếu thế? Bọn cung nữ đã có lần định nói đến tai con nhiều chuyện thần bí về cây đa ấy, hôm nay con muốn biết tận nơi. Đi, mau lên mẫu hậu.

Quan lỗ bộ chuyên lo việc nghiên cứu các dấu tích phong thổ của tiên triều đã lược thảo sẵn một bản biên thuật sự tích cây đa Lam Kinh. Lúc này chỉ có việc đọc bản đó lên cho thái hậu và hoàng đế ngự thính.

Tả hình Tạ Thanh nấp sau lưng quốc mẫu, đôi mắt hắn lim dim mơ màng như đang lơ đãng thả hồn theo những ý nghĩ xa xôi. Nhưng thực ra tâm trí hắn không bỏ sót một chữ nào. Hắn muốn ngay cả trong việc này hắn cũng phải tở ra xứng đáng là tai, là mắt của thái hậu. Nhác thấy điệu bộ tên nịnh thần, quan lỗ bộ đã cụt hứng. ông rủa thầm hắn trong bụng: “Tai mắt mày là tai măt loài cú vọ! Mày chỉ thích bới lông tìm vết. Mày nghe thanh hoá đục, nhìn trắng hoá đen... Mày đã giây vào đâu là người ta nơm nớp ở đâys sắp xảy ra điều dữ.” Điều dữ quả đã đến! Cây đa là vật vo tri vô giác cũng không thoát khỏi cái nọc đầu lưỡi độc địa của Tạ Thanh.

- Muôn tâu thái hậu, - Tạ Thanh không buồn để cho quan lỗ bộ đọc dứt lời, cứ mặc nhiên đam ngang vào sự việc – theo ý ngu thần thì triều đình nên bắt dân địa phương đẵn ngay cây đại thụ kia xuống làm củi mới phải, vì ẩn náu trong lá cành thân rễ của nó từ lâu đã ẩn náu cái mầm phản nghịch!

Cái mầm phản nghịch mà Tạ Thanh buông ra ở đây là một dòng chữ đã có từ lâu: “Lê Lợi vi quân, Nguyễn Trãi vi thần”.

Thái hậu từng nghe nói lúc sự nghiệp còn gian nan, muốn thu phục lòng người, theo mưu kế của Nguyễn Trãi, Bình Định vương Lê Lợi đã sai quân lấy mật, mỡ viết vào lá và vỏ cây dòng chữ trên. Sâu, kiến tìm thức ăn, đục lá và vỏ cây tạo thành những nét chữ lỗ chỗ, khiến người qua đường tình cờ trông thấy có thể nghĩ đến cái điềm trời báo trước cho thiên hạ biết vận số của đất nước...

Khi đoàn người vác rìu đến tề tựu dưới gốc đa, người ta thấy một ông gì từ trong đám đông lách ra tiến bước đến trước mặt thái hậu. Không hề run sợ, ông đứng thẳng mình ung dung chờ bà mẹ đức vua ngước nhìn lên rồi mới cất giọng:

- Tôi thay mặt cho tất cả mọi người ở đây có lời khẩn cầu thái hậu và đức vua, xin thái hậu và đức vua đừng ra lệnh triệt hạ cái cây cổ thụ vô tội kia!

- Vì cớ gì?...Thái hậu cười gằn lừ lừ nhìn ông già một cách bực tức/ - Hỡi con người gàn dở kia, ngươi có biết chữ không? (ông già khẽ gật đầu). Ừ tốt đấy, ngươi hãy nhìn lên thân cây kia và đọc to cho bọn dân chúng nghe xem ngươi đã thấy những gì trên đó.

- Muôn tâu thái hậu, dân cả nước ai chả biết sự tích cây đa Lam Kinh với dòng chữ thay cho mệnh trời ấy! Xin cứ hỏi một đứa bé còn để chỏm nó cũng có thể đọc vanh vách, lọ là triều đình phải thách đố đến cái lão già đồ gàn này!

Thái hậu đang nhếch mép người bỗng sạm mặt lại, mi mắt trái giật thon thót. Tuy nhiên bà vẫn kìm được mình.

- Hừ... m... Thế là nhà ngươi đã hiểu rồi đấy! Nhưng bọn các ngươi thích lý sự, hãy nghe đây : "Lê Lợi vi quân, Nguyễn Trãi vi thần", đó là mệnh trời ứng vào lúc Cao hoàng đế mới dấy nghiệp. Ngày nay, Nguyễn Trãi đã làm ma không đầu, cái thân cây mang tên kẻ nghịch thần ấy cứ để ngang nhiên đứng trên gò cao thì còn gì là phép vua, mệnh nước? Ngươi đã bạc tóc, bạc râu lại thông hiểu nghĩa lý thánh hiền, đáng lẽ phải biết khuyên bảo lũ con cháu triệt hạ cây đại thụ kia trước khi ta và hoàng đế qua đây mới phải chứ... Ngươi trả lời đi!

- Muôn tâu thái hậu... Càng già càng thông hiểu nghĩa lý, càng phải biết răn con cháu làm điều minh chính, chứ có đâu lại bắt họ làm ngược lẽ phải. Tôi trộm nghĩ, nếu đích thực ông Trãi là người có công lao với tiên triều, với dân nước, thì dù có chặt hết cả cây rừng cũng không xoá nổi tên tuổi ông! Phương chi lời "Bình Ngô đại cáo" còn truyền đó, tấm bia Vĩnh Lăng còn đặt gần đây, những lời văn hùng tráng do ông Trãi vâng soạn, triều đình đã cho khắc vào biển đồng, bia đá dựng thờ ở nơi tôn lăng, thái miếu. Hôm nay đến bái yết Vĩnh Lăng, hẳn đức bà vẫn còn thấy tên tuổi thừa chỉ Nguyễn Trãi rành rành ghi ở hàng chữ cuối đấy? Triều đình chưa truyền lệnh đập vỡ tấm bia ấy, hà tất lại ra lệnh bắt dân Lam Kinh chúng tôi triệt hạ cây đa chỉ còn để lại dấu vết một hàng chữ ở lớp vỏ bên ngoài?

Nghe những lời đối đáp cứng cỏi, dân chúng ai cũng lấy làm mát gan mát ruột. Họ không biết lúc đó tính mạng ông già đang treo trên đầu sợi tóc. Bà mẹ đức vua chớp chớp đôi mắt khác lạ, thét lên lạc cả giọng:

- Tả hữu đâu? Lôi thằng già ngỗ ngược này đem chém cổ ngay tức khãc cho ta.

Từ lâu, đứng lẩn trong đám đông, chú bé Anh Võ vẫn hồi hộp theo dõi từng cử chỉ, lời nói của thầy.

Phải, ông gìa kia chính là người đã nhận trách nhiệm với Cao Nhuệ và Lê Đàm nuôi nấng, dạy dỗ Anh Võ. Xưa, ông đã từng nổi tiếng một thời về tạc tượng và tô tượng. Những đền đài danh thắng ở kinh kỳ hiện nay nhiều nơi còn ghi lại dấu vết bàn tay tinh tế của ông. Sau khi người em trai là thợ sơn Cao Sư Đăng bị chết oan trong dịp xây chùa Báo Thiên, ông chán ghét thế sự, rũ áo rời thành Thăng Long đi phiêu bạt. Phường bạn cố tìm cách lưu con người tài hoa ấy lại, nhưng không ai làm ông xiêu lòng. Ông đi lang thang đây đó, đem tiền của dành dụm cả một đời thợ giỏi ra làm những việc từ thiện. Ngày ghé về Côn Sơn thăm Cao Nhuệ, được cháu ruột nói cho biết tình cảnh của mẹ con Phạm phu nhân, ông loé lên những niềm hi vọng mới... Ta hằng băn khoăn về nỗi oan thác của quan thừa chỉ. Thì ra ở hiền lại gặp lành, dòng họ ấy còn có người nối dõi. Nhờ đám môn sinh giàu lòng nghĩa khí, Anh Võ được sống sót đến ngày nay nhưng vẫn phải lưu lạc ở nơi biên viễn. Mà ở đấy thì đám môn sinh lại lo rằng chú bé sẽ bị thất học, Họ đang bí kế, muốn nhờ ta góp sức, ta sức nói với đứa cháu của ta như thế nào đây..." Bỗng ông già mừng rỡ vỗ vào vai Cao Nhuệ:

- Này, bác chợt nghĩ ra, sau vụ làng Đoài ở Sơn Nam, cho đến lúc này, các anh đã hoàn toàn bịt mắt được bọn gian thần rồi, còn e ngại gì mà không đón Anh Võ trở về?

- Thưa bá phụ... - Cao Nhuệ trong bộ nâu sồng đã quen với phong độ kẻ tu hành, chắp hai bàn tay đưa lên ngang mũi - các thân hữu của cháu cũng đã nghĩ tới điều đó, nhưng vẫn phải đề phòng bất trắc. Đón Anh Võ về thì dễ, song còn việc rèn cặp cho em nên người... Vả lại, thưa bá phụ..., "bức vách có tai", không thể để Anh Võ sống chung với cháu hoặc Lê Đàm được!

Ông già cưởi hể hả:

- Thế thì có gì là khó... Bác sẽ đảm trách hộ các anh việc đó.

Rồi, từ giã Cao Nhuệ, ông không đi lang thang nữa, lại trở về Lam Kinh chờ đón dạy người học trò nhỏ duy nhất...

Giờ đây đứng trước cái chết, ông già trông vẫn bình thản. Đố ai biết trong lòng ông đang xao động những gì "...Ròng rã ba năm trời, ngày dạy Anh Võ, đêm loay hoay nhào, nặn, tô, vẽ...mãi đến ngày hôm qua ta vừa hoàn công pho tượng quan thừa chỉ. Thế là ta đã giữ được lời hứa với Cao Nhuệ. Người đời sau đến văn cảnh chùa Tư Ân, nếu ai còn chưa có may mắn chiêm ngưỡng dung mạo quan thừa chỉ lúc sinh thời, thì những ngón tay tài nghệ của dòng họ Cao này ít ra cũng giúp họ mường tượng được khí cốt bậc đại nhân, đại nghĩa. Ta có nhắm mắt cũng được, chỉ còn ân hận một điều: chưa kịp nói gì với Anh Võ... Lần này, định gặp Lê Đàm sẽ bàn riêng cách cho thằng bé cùng trẩy kinh một thể; ta hết chữ rồi, vả cũng đến lúc cần cho con chim đủ lông cánh tung bay. Vì lẽ đó, sáng nay mới không tiện để nó đi theo. Ngờ đâu lại gặp cơ sự này...". Trên vầng trán cao, mồ hôi lấm tấm bắt đầu đọng thành giọt, ròng ròng chảy xuống những sợi râu bạc. Ông già định giơ ống tay áo lên quệt nhưng rồi lại đứng im, ngẩng đầu cao hơn, đưa mắt nhìn khắp lượt như muốn gửi lời chào vĩnh biệt mịo người.

Nhìn vẻ mặt này, Anh Võ tưởng như có trăm ngàn mũi kim đang chích vào tim gan mình. Chưa bao giờ chú phải chứng kiến một cảnh đau lòng như vậy. Chú không thể bỏ mặc thầy. Cần phải lăn xả vào giữa vòng gươm giáo, thét vào mặt con mụ đàn bà độc ác kia những lời nguyền rủa thậm tệ nhất, rồi sau đó đến ôm lấy chân thầy, có cùng chết với thầy cũng hả dạ. Trống ngực đập liên hồi, cái giận làm máu chuyển động bừng bừng trong cơ thể. Anh Võ nhằm thẳng chiếc lọng vàng bước tới. Bỗng một bàn tay giữ chặt lấy vai chú:

-         Anh Võ chớ hấp tấp, để mặc anh xử trí!

Ngoái đầu lại, hai ánh mắt gặp nhau, linh tính báo cho Anh Võ biết người đang đặt bàn tay rắn chắc trên vai mình là ai rồi. Chú trố mắt: "...Ơ... anh Đàm!". Nhưng chợt hiểu ý, chú sững người lại, đứng im, Thời khắc lúc này thật vô cùng quan trọng. Hai anh em chỉ kịp nói với nhau mấy lời thật vắn tắt. Sau đó Lê Đàm thản nhiên như không có chuyện gì xảy ra, tiến đến trước chỗ ngồi của bà mẹ đức vua, điềm tĩnh quỳ xuống.

- Tâu thái hậu, cả vùng này ai cũng biết lão thầy đồ Lam Kinh là một kẻ đọc sách nhiều nên sinh ra cuồng chữ, si thư, tâm thần bất định.

Bấy giờ những người đứng vòng trong vòng ngoài cùng đồng thanh nói:

- Chúng tôi cùng một ý như quan thân tuỳ đấy!

Lê Đàm nói tiếp:

- Giết lão chẳng khó gì, nhưng - Lê Đàm hạ giọng - xin thái hậu cũng nên cân nhắc kỹ một chút...

Những điều quan thân tuỳ vừa tâu, quả có làm cho bà mẹ đức vua chột dạ. Bà suy nghĩ: trong hai điều, ta chỉ nên chọn một, chỉ chặt gốc cây kia mà hãy khoan chặt đầu thằng già...

Thái hậu đưa mắt nhìn Tạ Thanh. Tên này trông thấy tướng mạo oai vệ của Lê Đàm - nhất là hắn đã từng biết đến võ công hiển hách của chàng dịp bắt sống tướng giặc ở Châu Hoá - tự nhiên đằng sau gáy hắn ơn ớn nổi da gà... Hắn không dám hấp tấp buông lời gièm pha mà ranh mãnh làm bộ đồng tình với Lê Đàm:

- Muôn tâu thái hậu, cao kiến của quan thân tuỳ cũng hợp với ngu ý hạ thần. Cổ nhân nói, giết một con ong thôi, không khéo, còn có thể bị cả bầy đốt cho sưng mày sưng mặt, huống hồ định hạ một tên đầu đen máu đỏ! (Hắn tự khoái trí cho rằng câu nói học mót của hắn là vô cùng thâm thuý!). Song thần trộm nghĩ, tha bổng lão già kia tức là thả cáo về rừng. Vậy nên chọn một cách khác. Mà cách này thì không ai biết giỏi bằng người đã từng am hiểu gốc gác, tâm bệnh kẻ phạm tội. Xin thái hậu cho quan thân tuỳ quản xét...

Bà mẹ đức vua không cần căn vặn gì hơn, uể oải nhắc lại câu nói của tên gian thần:

- Được, ta giao toàn quyền việc đó cho quan thân tuỳ quản xét.

Rồi mụ lẳng lặng đi về phía gốc đa, nơi đó mười hai người thợ rừng vừa được gọi đến, trong tay đang lăm lăm dụng cụ, sẵn sàng đợi lệnh.

Khi thân cây cổ thụ bị những nhát rìu đầu tiên chặt vào làm ứa ra sắc nhựa nâu sẫm đặc quánh, ông già cảm thấy chính lòng mình đang rỉ máu... Nghe lệnh tha tội chém mà ông vẫn nhơn nhơn. Sống, chết cũng một lần. Mặc! Phải nói, nói nữa, cho lương dân thấy được việc làm hiểm độc xấu xa của con mụ lộng quyền kia.

Ngẩng đầu nhìn lên ngọn đa, ở đấy bầy quạ đen và đàn chim sáo sậu đang lượn quanh nháo nhác, hình như chúng muốn nguyền rủa những kẻ sắp cướp mất tổ ấm của chúng, ông già ngang nhiên ôm ngực ngâm thơ như những lúc ông cao hứng thực sự. Dân Lam Kinh nhìn nhau ứa nước mắt lắng nghe thầy đồ cuồng chữ tấu diễn bài thơ quốc âm của quan thừa chỉ mà họ đã quá quen thuộc:

Đủng đỉnh chiều hôm dắt tay,

Trông thế giới phút chim bay.

Non cao, non thấp, mây thuộc,

Cây cứng, cây mềm, gió hay.

Nước cũ trăm năm còn vậy,

Trăng bao nhiêu kiếp nhẫn này.

Ngoài chưng mọi vật đều thông hết,

Bui một lòng người cực hiểm thay!

Thái hậu từ gốc đa quay gót trở lại. Sợ cơn thịnh nộ mới lại có thể nổ ra, Lê Đàm nhanh nhẹn mở dải thắt lưng lụa trói tay ông già lại, vừa giong đi vội, vừa giả bộ quát tháo:

- Đi mau lên, lão già cuồng chữ! Về vương phủ, ta sẽ nhốt lão vào một chỗ và mỗi ngày chỉ cho lão ăn nửa bữa thôi, xem có còn đủ sức ngâm nga nữa không.

Trước cảnh ấy, Anh Võ luống cuống không biết mình nên làm gì. Phép nước bất chấp tình thân, anh Đàm đã dặn để mặc anh xử trí cơ mà! Đầu óc chú càng bối rối vì cái tin anh Đàm mới nói nhỏ ban nãy: sắp sẵn những thứ cần dùng để trẩy kinh sư với anh. Đi kinh sư! Điều đó Anh Võ hằng trông đợi từ bao lâu nay, Nhưng niềm vui đến cùng một lúc với tai biến... Chú bồi hồi nhớ lại cảm giác mơ hồ trong giấc chiêm bao... Ta sống ở kinh sư để rồi  hàng ngày phải trông thấy những bộ mặt đáng ghét kia ư? Không! Ta có anh Đàm và còn có... bổn phận đối với người thầy kính mến nữa chứ! Nghĩ vậy, chú phấn chấn bước vội về nhà.

*

*        *

Người ta giải ông già về kinh sư. Ở đây, ông không phải giam hãm trong nhà ngục tối tăm, cũng không bị gông cùm hành hạ gì cả. Trái lại, ông là một hạng phạm nhân đặc biệt, được đối đãi như thượng khách. Phủ Bình Nguyên Vương dành cho ông ở hẳn một gian trong nhà khách. Sáng sáng có Anh Võ đóng vai tiểu đồng pha nước hầu trà. Ngày hai bữa, không cao lương mĩ vị, cũng đàng hoàng cơm bưng nước rót tận nơi. Anh Võ thuộc khẩu vị của thầy, chú đã mách nhà bếp làm những món ăn thanh đạm mà ngon miệng. Ngoài ra, có đủ những đàn, sách, rượu, cờ... rất nhiều thứ cho ông tiêu sầu giải muộn, ông không phải ngồi đếm từng chiếc lá rụng, tính ngày tháng trôi đi....

Tả hình Tạ Thanh mang máng đánh hơi biết những tin tức không thú vị đó. Hắn lại mon men đến ton hót với thái hậu:

- Tâu đức bà... Tên thân tuỳ của Bình Nguyên vương đối đãi với thằng già cuồng chữ còn hơn cả ngu thần cung phụng bố già ở tư thất...

Thái hậu ngoảnh mặt đi nơi khác, cười khẩy:

- Khanh đã xúi ta giao phó hắn cho Lê Đàm, bây giờ sự thể thế nào, chẳng lẽ khanh không có cách xử trí hay sao, cớ gì còn để ta phải bận tâm?

- Dạ, muôn tâu... Trước đây ngu thần hiến kế như vậy là có dụng ý muốn chờ cơ hội kết tội cả lão đồ già lẫn tên Lê Đàm quỷ quyệt một thể...

- Thôi đi, hãy để cho ta yên tĩnh!

Lần đầu tiên tả hình Tạ Thanh bị thái hậu xua đuổi, chắc hôm ấy bà mẹ đức vua đang có điều gì bực bội nên không muốn nghe tên gian thần lải nhải nhiều lời.

Ở bên vương phủ, ngay từ đầu, Lê Đàm cũng đã lưu ý nhắc nhở Anh Võ:

- Em phải ghi nhớ điều này: không có lệnh của anh, nhất thiết em không được hỏi han ông già họ Cao điều gì nhé.

Đã nửa tuần trăng, từ lúc theo gót anh Đàm về đây, chú bé chỉ được săn sóc, hầu hạ thầy lẳng lặng như cái bóng. Những lúc anh Đàm đến gặp riêng thầy, chú còn phải làm người đứng canh đề phòng có kẻ thóc mách rình mò.

Nhiều lần ông già tỏ vẻ lo lắng, bảo Lê Đàm:

- Anh phải thận trọng, chớ vì bác ( ông đã coi Lê Đàm như Cao Nhuệ ên lúc vắng người thường xưng hô một cách thân mật) mà sa vào cạm bẫy của thái hậu và bọn gian thần! Anh cứ đòi thái hậu, buộc mụ ấy phải trao thẳng bác cho toà hình viện xét xử.

Lê Đàm không nỡ làm theo cách của ông già. "Ta đã kéo được người ngay ra khỏi miệng hùm, lẽ nào lại để cho con người ấy dấn thân vào hang sói?" Trong khi chưa tìm ra mưu kế giải thoát, chàng vẫn lưu ông già ở sảnh, vẫn ngày ngày cho Anh Võ quanh quẩn hầu hạ và sai người cung đốn mọi thứ cần thiết. Chàng không ngờ sự tận tuỵ của chàng lại dẫn đến một kết quả thảm khốc. Một đêm, Anh Võ và mọi người ngủ say rồi, ông già còn ngồi tư lự trước tư án khá lâu. Chỉ có ngọn bạch lạp mới được chứng kiến những ý nghĩ bi phẫn cuối cùng của ông...

Trưa ngày hôm sau, viên hình quan đi minh xác vụ bât trắc ở khu vườn cấm của hoàng cung bên cạnh phủ Bình Nguyên vương về trình lại với tả hình Tạ Thanh rằng, hắn đã làm đầy đủ mọi việc khám xét, nhưng không phát lộ được điều gì khả nghi.

- Bẩm thượng quan... dạ... đây đúng là một vụ tự tử, đương sự dùng dải lụa bạch tự treo cổ lên cành cay mộc lan, hiện còn để lại một phong thư lời lẽ kỳ lạ.

Như con thú dữ phàm ăn vừa vồ hụt mồi, Tạ Thanh giựt ngay lấy mảnh giấy lắp bắp đọc:

"Hỡi những người trung thực! Khi đặt bàn tay lên ngực, ta còn thấy không còn thoi thóp, đừng sợ hãi, hãy vuốt mắt cho ta!

Hỡi những kẻ manh tâm độc ác! Khi nhìn thấy ta ngủ thiếp trên cành cây, đầu ngoảnh về hướng sao Bắc Đẩu, đưng vội nghĩ đến việc hãm hại thêm những người vô tội!

Ta vĩnh biệt dương thế mà vẫn mang theo tia sáng mặt trời. Mãi mãi ta còn nhìn thấy ánh mắt yêu thương của những tâm hồn ngay thẳng.

Mãi mãi ta còn nhìn thấy lòng dạ sói lang của bọn lộng quyền đê tiện!..."

Vo viên mảnh giấy quẳng vào mặt viên hình quan, tên gian thần lặng hẳn người đi một lúc. "Đúng là thằng già cuồng chữ ngu xuẩn!".

Bỗng hắn bật dậy và như một con đười ươi, hắn cứ đứng ngửa cổ ra phía sau, cười rất man dợ. Viên hình quan thừa dịp cúi nhặt vội viên giấy ròi, chuồn thẳng. Còn lại một mình tên gian thần đứng ôm đầu nói lảm nhảm...

*

*        *

Sau cái chết của ông già họ Cao, Tạ Thanh tuy vẫn đứng đầu hàng nội quan nhưng ít được thái hậu Nguyễn Thị Anh gọi vào hầu như trước. Bị thất sủng, hắn lại vùi đầu vào các cuộc đỏ đen. Suốt ngày đêm, hắn chui rúc dưới Vạn Lộ, lê la hết chiếu bạc khác. Đến đâu, hắn cũng vơ tiền như rác, hầu bao của tả hình đeo trước bụng căng phồng như con cóc mệ, bọn đổ bác trông thấy thèm nhỏ dãi. Chúng càng thua càng ham gỡ. Càng gỡ lại càng thua đau. Trong bọn chúng chưa có tên nào địch nổi ngón cờ bạc bịp của Tạ Thanh, trừ quan giám ti, người anh em con dì với thái hậu.

Hôm nay hai tên tham quan, hai con bạc khét tiếng sát phạt lẫn nhau.

Thoạt đầu chúng còn làm ra bộ lịch sự.

Tả hình:

- Ngài cao tuổi xin mời ngài "bắt cái" trước!

Giám ti:

- Dạ không dám... Ngài chức cao hơn, xin rước ngài...

Rồi chỉ một thoáng, chúng để lộ ra các thủ đoạn gian lần. Mạt cưa mướp đắng gặp nhau, chẳng đứa nào chịu lép đứa nào. Bị thua ba ván liền, tên giám ti bắt đầu cay cú. Vừa thấy Tạ Thanh lét mắt về phía mình, hắn phát khùng:

- Sao ngài lại nhòm trộm bài của tôi?

Bất đồ hắn bị tả hình chửi mát:

- Ngài yên trí. Tôi đang nhìn tên kẻ trộm giấu bài trong ống tay áo chứ tôi đâu dám nhìn trộm nước bài của ngài.

- À, ông này giỏi, ông bảo ai là kẻ trộm?

- Tôi bảo anh đấy. Chính anh là thằng cướp cá, là phường ăn quỵt, phường kẻ trộm...

- Nói láo! Chính mày mới là phường cờ gian bạc lận.

- Cứ giỏi mày cứ rũ ống tay áo cho mọi người xem nào? Thách đấy!...

- Mày liệu hồn, đợi đấy... rồi tao sẽ giũ luôn cả bộ xương mày một thể...

Một đằng ỷ thế là anh em với thái hậu, một đằng ỷ thế là chức quan hầu cận thân tín nhất của mẹ vua. Hai cái thế ấy đều rắn như đá cuộc, nên càng xô xát càng toé lửa. đến lúc không còn moi móc đâu ra được những lời tục tĩu hơn để xỉ mạ nhau, bọn chúng bèn vứt bỏ cả ngôn ngữ loài người, nhảy xổ vào nhau bằng sức hung dữ của loài dã thú. Những quả đấm tới tấp giáng vào mặt, vào ngực giám ti. Chỉ cần chậm trễ một chút nữa có lẽ tên hoàng thích này phải chết gí hoàn toàn. Nhưng đột nhiên, giám ti ngồi thụp xuống, dùng toàn lực húc đầu vào bụng đối thủ. Tả hình bị mất thăng bằng, ngã ngửa ra. Cả tấm thân nặng nề của hắn đổ xuống và cứ thế hắn ngất lịm đi. Người ta tưởng hắn chết giả vờ để đòi ăn vạ. Không! Hắn chỉ còn có thể ú ớ kêu lên vài tiếng rồi vĩnh viễn không bao giờ ngồi dậy được nữa. Bởi vì, lá gan của hắn - vốn đã sưng to lâu ngày vị bệnh nghiện rượu - vừa bị giập vỡ trong ổ bụng, là nguyên nhân kết thúc cuộc đời xấu xa của hắn một cách nhanh chóng.

Chưa cần đợi Tạ Thanh tắt thở thực sự, bọn đổ bác đã xúm vào lột hầu bao, tranh nhau con "cóc mệ", mặc cho tên giám ti đứng đó, sững sờ...

*

*        *

Giám ti lẻn về nhà nằm đắp chăn rên ư ử. Một tiếng xịch cửa rất nhẹ, tiếng gió lay rèm trúc, thậm chí tiếng chân chó nhón bước ngoài thềm, cũng làm cho hắn giật mình. Lúc nào hắn cũng nơm nớp lo sợ người ta đến bắt giải hắn đi. Hắn nhẩm trước những lý lẽ để biện bạch khi phải ra đứng trước tào hình viện. Một là tả hình và hắn từ lâu không có mối hận thù gì với nhau. Hai là khi xảy ra xung đột, tả hình là người khởi đả trước, đương nhiên hắn phải có hành động chống đỡ để bảo mạng. Ba là... Bốn là... Tất cả những lý lẽ của hắn đều nhằm bào chữa rằng việc hắn húc chết tả hình là không may ngộ sát chứ không phải cố sát. Tuy nhiên, tự biện bạch thế nào, hắn thấy mình vẫn là kẻ phạm tội giết người. Mạng đổi mạng, khó lòng thoát nổi phen này! Người hắn trông mong cầu cứu được nhiều nhất là thái hậu thì chắc chắn lần này lại là người trị tội hắn thẳng tay nhất. Bởi vì giết tả hình tức là xúc phạm đến thái hậu, chặt cụt mất một cánh tay của thái hậu...

Càng nghĩ hắn càng sinh quẫn, càng rối trí. Hình như có một bàn tay ma quỷ nào vừa đặt vào hộp sọ của hắn những tầng ong. Hắn cố trấn tĩnh để tìm ra một kế gì sáng sủa hơn mà đầu óc cứ u u... o... o không ra làm sao cả. Giữa lúc tâm thần đang hoảng loạn như vậy thì có tin Lạng Sơn vương Nghi Dân muốn vời hắn đến tư thất để đàm đạo riêng.

Bình nhật, giám ti và Lạng Sơn vuong ít đi lại với nhau, nhưng giám ti vốn biết Nghi Dân là kẻ cơ mưu, nằm ẩn đợi thời, dù bị giáng chức không được làm thái tử nữa, vẫn là một trong những kẻ có vây cánh trong triều.

Xưa nay, Nghi Dân chưa từng giúp đỡ ai một cách khẳng khái. Nhưng giám ti lúc này cần gì biết điều đó. Hắn đang chết đuối, miễn là vớ được cọc, hãy bám ngay vào cọc cái đã. Hắn lồm cồm ngồi dậy, khăn áo chỉnh tề, đi thẳng đến nhà người con trai trưởng của vua Thái Tông.

Vừa gặp mặt Lạng Sơn vương, hắn đã được nghe những lời vỗ về phấn khích:

- Ông giám ti đã "có gan ăn muống, phải có gan lội hồ", Nếu ông tin ở tôi, tôi sẽ giúp ông cái kế biến nguy thành an, biến bại thành thắng...

Tên giám ti mừng rơn, tay vái lia lại, miệng nói liến thoắng:

- Trong cơn hoạn nạn này, cha mẹ đẻ ra tôi, tôi cũng không tin, k quý bằng người giải nguy cho mình. Tôi đã thực bụng đến cửa vương, dám xin vuơng mở lòng chỉ giáo.

- Xin đừng dạy quá lời, - Lạng Sơn vương xua tay – nhưng cũng phải tin nhau như thế mới được. Chúng ta đều đang cần đến nhau cả mà.

Nghi Dân lưu khách ở lại bên mình, suốt đêm trao mưu bày kế. Khi cáo biệt, giám ti không trở về nhà nằm đợi lệnh bắt, y nhờ gia nhân của Nghi Dân trói tay mình lại rồi tự dẫn thân đến trước toà hình viện.

Hai tuần trăng sau, khi bản án chính thức loan bố, nhiều ngưòi có chức quyền bắn tin đến tào hình viện: “...Đành rằng cũng là dáng đời tả hình Tạ Thanh, nhưng tội giám ti như vậy mà xử hắn chỉ có sáu năm phạt giam thì quá nhẹ. Trong khi mang án, lại cho hắn thỉnh thoảng được tự do ra vào cung cấm, như thế còn gì là luật pháp của hoàng gia nữa!”.

Chẳng những họ mà cả thái hậu cũng không hiểu nổi rằng trong vụ án này có bàn tay của Lạng Sơn Vương thò vào.

Tin Lạng Sơn Vương Nghi Dân giết vua, cướp ngôi loan đi khắp nước, bay về Côn Sơn. Sự thật ghê rợn quá! Các bị bô lão đi đón sắc chỉ vua mới, xấu hổ, phải lấy quạt che mặt, nước mắt ướt dầm vạt áo. Không, chắc chắn là các cụ không khóc Trần Nhân Tông, không xót thương thái hậu Nguyễn Thị Anh mà khóc cho nước, cho nhà, khóc vị vua Thái Tổ, vì quan thừa chỉ. Chao ôi, bao nhiêu năm trời gội mưa dầm gió, máu đổ xương phơi mới dựng lại được tôn miếu... Gió nức nở trên cánh đồng xơ xác. Mười hạt có đến chín hạt lép, đang giữa vụ gặt mà cánh đồng vắng lặng như tờ. Lành ít, dữ nhiều, đã lo cái đói cầm tay, lại hốt hoảng vì những tin đồn đại: Lạng Sơn vương Nghi Dân mới làm việc bất nhân, vô đạo, cũng tấp tểnh phái sứ giả sang nhà Minh cầu phong, cũng học đòi xuống chiếu đại xã thiên hạ! Chính sự triều chế thay đổi như bóng mây mà giọng lưỡi kẻ bạo ngược thì bao giờ nghe ra cũng đầy nhân nghĩa. Lời văn đại xá bố cáo khắp nơi càng thêm ngán ngẩm lòng người.

Ở Côn Sơn mấy ngày nay người ta xá rách, vứt bỏ có tới hàng chục tờ cáo có ấn của "nhà vua". Quan sở tại trông thấy đành phải làm ngơ. Chỉ có dân Côn Sơn mới dám táo tợn như thế. Họ nói trắng ra rằng: "Nghi Dân có nhiều tham vọng nhưng lại là kẻ tài đức hèn mọn nhất trong những người con của vua Thái Tông". Đó là chuyện của người lớn. Còn lũ trẻ mục đồng thì cứ cưỡi trên lưng trâu là cỗ tay đánh nhịp hát xai xải:

Xúc xắc, xúc xẻ...

Ai đẻ ra ngươi?

Đội lốt con trời

Thác lời thằng Cuội

Việc làm ám muội

Gây tội, kết bè

.......

Lửa nổi tứ bề

Rồi người biết nhẽ

Xúc xắc, xúc xẻ...

Ấy thế mà lời lẽ bài cáo cứ trâng trâng: "Trẫm nhờ trời mến yêu, tổ tông giúp đỡ, các vương hầu và các đại thần cùng các quan văn cõ trong, ngoài suy tôn xin trẫm lên nối dại thống. Hai ba lần khuyên mời, không thể dừng được, ngày mồng bảy tháng mười năm nay, trẫm phải lên ngôi vì phúc ấm trăm họ..."

Tờ cáo này xé đi, tở cacó khác lại hiện lên...Người dân Côn Sơn nhìn thấy nó như nhìn thấy vết chàm xấu xí làm vấy bẩn gương mặt quê hương. Không thể để như thế này được! Đây là đất anh llinh của các bậc trung liệt, đất của Trần Hưng Đạo, của Nguyễn Trãi...Ở quán nước gốc đa đêm nay lại có cuộc hội kiến của dân làng. Một trai đinh vừa trở về sau mấy ngày đi kinh sư dò xét tình hình, đang kể lại với mọi người những điều tai nghe, mắt thấy. Thì ra những tin đồn đều đại để có thật.

Nhân một đêm mưa gió, Nghi Dân được tên giám ti và bọn mưu phản trong toà hình viện làm nội ứng, đã cho hai tên hung đồ là Phạm Đồn, Phan Ban dẫn cho hơn trăm đao phủ bắc thang đằng phía cửa đông hoàng thành, lén vào cung cấm giết vua Nhân Tông và thái hậu. Cùng một lúc, bọn quan tuỳ tùng trong phe cánh đến trợ lực buộc quan đô quản phải ra lệnh cho cấm binh không được chống cự lại quân phiến loạn. Do đó bọn Đồn, Ban chiếm được thành trì, cung điện một cách dễ dàng và tôn Nghi Dân lên ngôi vua..."

Không khí cuộc họp sôi lên phút chốc rồi lại lắng hẳn xuống. Có ai đó vừa thắp mấy nén nhang. những vòng khói thơm lởn vởn quanh những mái đầu nặng trĩu. Chưa có người nào muốn bày tỏ ý kiến mình đầu tiên. Cụ chủ quán húng hắng ho mấy lần rồi nói ra một điều không ai lường trước được:

- Có lẽ ta nên phái người đi mời quan thân tuỳ Lê Đàm về đây thôi bà con ạ! Ngưòi tín nghĩa mà sống cùng với bọn sói lang e có khi bị hại. Chi bằng cứ trở về nơi lều cỏ, nước suối...

Một giọng nói gay gắt cướp lời:

- Cứ ai cũng đi tìm lều cỏ, nước suối cả thì lấy ai cứu nạn cho nước, cho dân? Mà chắc đâu đi ẩn đã thoát. Lão trượng quên mất rằng quan thừa chỉ xưa kia chẳng có thời ẩn dật đó sao? Thói đời, lúc không thịnh trị thì người trung thực, tài ba ở đâu cũng khó thoát nổi con mắt soi mói, ghen tị tò mò của bọn tiểu nhân đắc thế? Cháu mà như ông Đàm ấy à, thì cứ về đây cũng được, nhưng về không phải để ở ẩn mà cốt dạy võ nghệ cho chúng ta, rồi chóng chầy tất cả kéo thẳng lên kinh, trị cho bọn chúng một mẻ...

Một bác trung niên ngồi bên cạnh vội vàng ngăn lại:

- Ấy chết! Ấy chết! Càn rỡ... Càn rỡ... Nói liều như vậy có khi mất mạng cả người nói lẫn người nghe.

Ngưòi nói đang đà hăng, nổi xung:

- Đừng có doạ! Đây không sợ, không sợ đâu nhé!

Cụ chủ quán phải lựa lời dàn xếp:

- Thôi, các chuyện đại sự ấy không phải do bọn ta quyết định ở đây được. Nhiều vị cao minh có công dựng nước từ thời tiên đế hãy còn sờ sờ ra đấy!

Người trai tráng vừa nêu ý kiến ban nãy có phần dịu bớt nóng nhưng vẫn tỏ ra sốt ruột:

- Nhưng mà các bậc cao minh cứ để cho bọn lộng quyền che mắt vua, vua lại dựa vào bọn lộng quyền thì làm thế nào biết được ý dân, mà thẩu hiểu được nỗi khổ cực của đám đầu đen, máu đỏ chúng ta. ý cháu, nghĩa là ta cứ phải ra tay một phen...

Bỗng có một bàn tay nhẹ nhàng kéo anh ta ngồi xuống. Mọi người quay lại và cùng ồ lên một tiếng; sư Nhuệ!

Từ bao giờ không ai biết, sư Nhuệ đã có mặt, và nhà sư đã lắng nghe hết mọi chuyện. Cảm thấy cần nói với dân làng, sư Nhuệ khoan thai:

- Thưa cùng bà con... Đất Côn Sơn chúng ta được vinh hạnh là quê hương của quan thừa chỉ và các bậc trung liệt. Chúng ta nguyện suốt đời noi theo gương sáng tiền nhân, giữ bằng được khí tiết trung tín nhân nghĩa. Nay kẻ bạo nghịch lừa ngoài, dối trong, manh tâm giết vua đoạt ngôi, việc làm đó không thể gọi là "nối đại thống", không thể coi là "vì phúc ấm của trăm họ". Nhưng sự thể đã đảo điên như vậy, một mình bản hạt ta với một nhóm dân đinh cũng không cứu nguy nổi cho xã tắc!

Sư Nhuệ đưa mắt nhìn mọi người như dò xét rồi nói tiếp:

- Theo ý bần tăng, chúng ta hãy cùng nhau làm tờ trình đệ lên các bậc đại thần nói rõ gan ruột của chúng ta, đưa trước cho quan thân tuỳ Lê Đàm xem qua. Lê vốn là người nghĩa khí, có tài thao lược, tuy không nắm vân mệnh bá quan nhưng vẫn là người tin dùng dưới trướng thân vương, có thể nhìn xa thấy rộng, biết được cơ trời vận nước để mách bảo chúng ta. Đến lúc cần phải ra tay thì gần xa, trên dưới một lòng, "nhất hô vạn ứng", bây giờ dân Côn Sơn chúng ta sẽ cắp giáo đi đầu giành lại thịnh vượng cho nước tổ. Bà con thấy thế nào?

Gian nhà bỗng huyên náo hẳn lên. những hàng chữ của tờ trình cứ như được soạn sẵn từ trước, lời theo lời tuôn ra. Ai cũng muốn cho văn khí bộn lộ được hết tâm huyết của mình. Đến tận cuối canh ba, văn bản mới thảo xong. Người chấp bút là Cao Nhuệ, còn người xướng đọc là cụ chủ quán. Tiếng rằng đọc lên cho bà con cùng nghe, cùng bàn, nhưng xem chừng không có một ý nào phải sửa chữa. Cuối cùng những người có mặt trong cuộc họp nhất tề cử su Nhuệ lên kinh sư gặp Lê Đàm. Sự lựa chọn ấy là chí phải. Bởi vì họ Cao là người tu hành, việc đi lại dễ che mắt bọn gian nịnh. Mà đối với quan thân tuỳ, trong lớp đồng môn, có lẽ Cao cũng là người tâm phúc nhất.

*

*        *

Từ sau cuộc biến binh, cảnh vạt ở kinh sư lạnh lùng như khoác màn tang. Sau buổi chầu, các quan ai ở nhà nấy. Đám cung nữ không dám ló đầu ra khỏi hoàng cung. Phố xá đóng cửa im ỉm. Mấy quán nước cửa Đông xưa ồn ã là thế mà giờ này chỉ thấy mấy cấm binh vũ khí lăm lăm lảng vảng tuần tra. Thỉnh thoảng, một con ngựa trạm tung bờm cuốn vó trên đường quốc lộ làm bốc lên một dải bụi mù, rồi tất cả lại khuất vào im ắng.

Khó khắn lắm, Cao Nhuệ mới tìm được chỗ ở mới của phủ Bình Nguyên vương Lê Tư Thành. Thì ra, sau khi cướp ngôi Nhân Tông, để kiềm chế các thân vương, Nghi Dân tuy phong cho Lê Tư Thành làm Gia vương nhưng lại bắt Gia vưong phải vào ở bên cạnh nội điện của mình. Lúc này triều chính nằm ở trong tay Phạm Đồn, Phan Ban. Các đại thần không ai muốn bước chân tới sân rồng. Buổi thiết triều đầu tiên vắng ngắt. Nghi Dân lo sợ cuống cuồng. y vội vàng cho tay chân đến tận nhà các quan Đinh Liệt, Nguyễn Xí, Lê Niệm...thuyết dụ, nhưng các quan đều thoái thác xin cáo chầu. Đồn, Ban nổi giận tâu với Nghi Dân:

- Muôn tâu bệ hạ, chúng ta cần gì phải vời bằng được mấy lão già ương bướng ấy mới trị được nước? Vua vừng thì nước thịnh! Theo ý bọn ngu thần, bệ hạ cứ thẳng tay trị tội một lượt cho cái đám ngông nghênh kia không dám khinh nhờn và phải chịu uy của bệ hạ.

Sợ cả nước oán hận, Nghi Dân chưa dám động đến các bậc lão thần, nhưng cũng từ hôm ấy, y không với các quan cũ vào chầu nữa. Được thể, bọn Đồn, Ban cùng bè lũ chia nhay nắm hết quyền hành, tự tiện lấy tìên trong ngân khố ra dùng, âm mưu trừng trị những người không ăn cánh với chúng. Bệ rồng trở thành nơi tụ hội của một bầy dói lang thang mới cũng không kém phần hung ác so với lũ đầu trâu mặt ngựa Tạ Thanh trước đây...

Sư Nhuệ tìm được vương phủ Lê Tư Thành thì trời đã đã về chiều. Khẩn khoản mãi với hai người lính canh cổng, nhà sư mới được đẫn vào gặp Lê Đàm. chỉ mới thoáng nghe tiếng, Lê Đàm đã vội vàng bỏ dở công việc, lật đật chạy ra đón tận hành lang.

- Cao huynh! Cao huynh! Sao anh thượng kinh mà không hề tin trước cho em hay? Em không kịp báo với anh chỗ ở mới, thật là có lỗi lớn. ôi chao! Có phải vì mới đi đường xa hay vì ăn chay khổ hạnh mà trông anh võ vàng hơn lần gặp trước nhiều lắm? Thế cụ chủ quán và bà con anh em cũ ở bên Côn Sơn vẫn được yên bình cả đấy chứ anh? Chà! Em và Anh Võ ở trên này nóng ruột và nhớ bà con dưới ấy biết chừng nào!

Chàng vừa nắm vạt áo cà sa hăm hở mời sư Nhuệ về tư thất vừa luôn miệng hỏi han làm cho nhà sư không khỏi bối rối cảm động. Khi hai anh em đã ngồi đối diện bên khay trả, sư Nhuệ mới khẽ hỏi Lê Đàm:

- Chú Lê, liệu chừng ở đây chúng ta có thể tự do bàn luận được không?

Lê Đàm cưòi vui vẻ:

- Anh cứ yên lòng. Bọn phản nghịch lúc này còn đang chuyên tâm vào những việc hệ trọng hơn ở nơi khác. Nhưng ở đâu chẳng tai vách mạch rừng, ta cứ đề phòng, nói vừa đủ nghe thôi.

Cao Nhuệ đổi giọng, thì thầm:

- Sau cuộc đại biến vừa rồi, dân tình các nơi nhao nhác. Kẻ sĩ thì nôn nóng, thấp thỏm trông chờ... Tôi phải gác mõ xáp kinh bước ra khỏi nơi rừng xanh núi đỏ mà về đây. Sao tôi cảm thấy ở đây trầm lặng thật là khó chịu, thật là khó thở. Không hiểu ở bên trong, ý của Gia vương và các bậc huân cựu, những bậc đồng triều, đồng liêu xưa của thầy ta ngầm tính như thế nào? Tôi cho rằng đây là lúc rối ren nhất nhưng cũng là thời cơ có một không hai để báo nợ nước, trả nghĩa thầy. Cách đây không lâu, người nghĩa khí chưa phải tốn một giọt máu mà tên nội quan Tạ Thanh rồi đến cả ổ nhà mụ ác phi Nguyễn Thị Anh đều đã bị trừ khử. Tuy nhiên thầy ta chắc chưa thể ngậm cười được nơi chín suối. Ngôi thiên tử và lộc nước lại rơi vào tay một lũ thát đức bất tài. Không nhân lúc này mà dẹp yên bọn chúng thì kỷ cương triều đình sẽ đổ nát, dân chúng rồi sẽ lầm than gấp bội, và những người thân thích còn sống sót của thầy ta cùng với linh hồn ba họ nhà thầy chưa biết đến đời nào mới được minh oan. Tôi trộm nghe Gia vương Lê Tư Thành là người nhân đức, thông tuệ khác thường, có bao giờ chú Lê nghĩ rằng con nguời ấy sẽ lên nối nghiệp tiên đế, cầm cương thiên hạ không? Lê Đàm cúi đầu chăm chú nghe không bỏ sót một lời, hồi lâu mới ngẩng lên nhìn Cao Nhuệ, tỏ vẻ biết ơn và dè dặt đáp:

- Việc lớn, để rồi em xin bàn kỹ với anh sau. Chỉ mừng là anh đến với em lúc này quả là một sự dun dủi đúng lúc....

Nhà sư gật đầu hiểu ý, nói lảng sang chuyện khác. Ngước nhìn quanh gian phòng xếp đầy sách, nhà sư để ý thấy trên giá trước mặt có mtộ cuốn sách gáy trông rất quen thuộc. Lại gần, Cao Nhuệ sửng sốt reo lên:

- Ô... chú cũng dám chứa sách của thầy cơ à? Cuốn "Quân trung từ mệnh tập" này, chú kiếm được ở đâu mà còn nguyên vẹn thế này?

- Đố anh biết đấy? - Rồi không đợi cho Cao Nhuệ phải hỏi thêm nữa, Lê Đàm hạ giọng: - Chính Gia vương tìm thấy ở trong bí thư các, mang về bảo em giữ lấy mà đọc rồi có dịp bàn luận thêm với vương. Của quốc cấm nhưng nhận từ tay vương thì cũng không sợ. Mà điều này mới lạ nữa chứ anh Cao! Vương rất thích nghe thơ của thầy. Hôm nọ em vờ ngẫu hứng đọc lên một đoạn bâng quơ trong bài "Phú Chí Linh", không ngờ vương cứ xoắn xuýt bắt em đọc cho nghe lần nữa và còn bảo em chép lại mà em chưa dám làm.

- Ờ... văn chương của thầy còn cảm hoá được quân địch nữa là người như Gia vương... Chính vì vậy, bao năm nay bọn đắc thế mới cấm ngặt lưu trữ các di cảo của thầy như vậy. Tôi muốn nói thêm một điều nữa: Gia vương Lê Tư Thành là nguời có khí phách, nhưng tôi khuyên chú phải hết sức ý tứ trong khi nhắc đến văn từ của thầy, kể cả lúc chỉ có một mình chú với Gia vương.

Lê Đàm vội thưa:

- Em xin lĩnh ý.

Cao Nhuệ lại hỏi sang việc học hành của Anh Võ và tin tức Phạm phu nhân ở Bồn Man.

Lê Đàm bùi ngùi nói:

- Cách đây không lâu, em được bác quản tượng báo cho biết phu nhân hồi này gầy sút, già yếu đi nhiều, nhưng khi nghe nói Anh Võ từ ngày về nước được vô sự và văn bài tấn tới, phu nhân mừng rơi nước mắt. Anh ạ, thường mỗi lần gửi thư sang bên đó, những chuyện buồn phiền em đều giấu kín, thế mà phu nhân vẫn biết rõ chuyện bác Cao xấu số...

Nhà sư nén một tiếng thở dài. Ngày ông già họ Cao tự tử trên thân cây mộc lan, vì không muốn để cái chết của ông liên luỵ đến những người thân thích, chôn cất may chay cho ông xong, Lê Đàm mới tin cho sư Nhuệ, lúc nhà sư lai kinh thì cỏ trên mồ bá phụ đã bén rễ xanh ngọn. Cảnh ngộ Cao Nhuệ ai biết đến mà không xót xa ái ngại! Những bất hạnh khủng khiếp kế tiếp nhau, tang cha, tang thầy, rang bác, như ba quả núi đau thương đè lên số mệnh. Ấy thế mà Cao ít khi lộ vẻ buồn nản. Cao thường tâm sự với Lê:

- Cho dù đi tu, - trừ những kẻ trốn việc quan ở chùa - con người ai cũng phải chọn một mục đích cho cuộc sống của mình. Mục đích của tôi là mượn cửa Phật để suốt đời thắp sáng bó đuốc ĐẠI NHÂN ĐẠI NGHĨA của thầy.

Vì mục đích ấy, Cao sẵn sàng chịu đựng mọi nỗi khổ riêng và tìm nguồn an ủi trong cuộc đời bằng những việc làm có ích. Đi gặp Lê Đàm lần này, ngoài cái trọng sự vì đại nghĩa của dân làng giao phó, nhà sư còn muốn biết tường tận về tình hình Anh Võ. Uống cạn tuần trà, Cao Nhuệ mới hỏi Lê Đàm:

- Thế việc nuôi giấu Anh Võ, bây giờ chú định liệu như thế nào? Tôi e vương phủ lúc này không phải là nơi dung thân cho con thầy học chúng ta...

Ngần ngừ giây lát rồi Lê Đàm quả quyết:

- Nếu bại lộ thì Anh Võ dù ở đâu cũng nguy hiểm cả. Anh cứ yên tâm, ở đây không sao hết. Vì Gia vương rất tin em, từ lâu, vương và gia nhan chung quanh đều nghĩ rằng Võ và em là anh em ruột thịt.

- Vâng thì tuỳ chú, tuỳ chú. Tôi biết không bao giờ chú phụ ơn thầy, phụ lòng ủy thác của anh em đồng môn, chỉ ngại chú bận, lỡ có khi...

Câu chuyện đang dở thì có lính hầy vào báo Gia vương Lê Tư Thành cho mời quan thân tuỳ đến bình văn. Lê Đàm vội vã tạm biệt Cao Nhuệ.

*

*        *

Mặt trời chiều hè lặn từ lâu mà màu nắng nhạt vẫn còn vương trên các lùm cây. Từ xa, một luồng gió thổi về mát rợi, xua tan nhanh chóng khí oi bức của hồ Dâm Đàm. Thời tiết này, đầm này dễ được mùa cá, nhưng triều đính cấm ngặt thường dân không được phát tiếng động và ánh sáng ban đêm nên không có bóng một chiếc chìa buông câu hay gõ nhịp. Trời sao chi chít không làm bớt vẻ cô quạnh bí ẩn của không gian. Chung quanh vương phủ và dọc theo hoàng thành, từng tốp, từng tốp lính canh vác giáo đứng giới nghiêm như phỗng đá, mắt đăm đăm nhìn về khoảng tối xa xa... Tiếng đàn hát từ trong nội điện vọng ra nghe mơ hồ lạc điệu. Sư Nhuệ đi đi lại lại bên song cửa ngắm trời sao, lòng dạ cứ như gửi nơi đâu. Lê Đàm đi bình văn ở phủ Kinh Diên vẫn chưa về. Những dòng chữ tâm huyết của dân làng giấu kín trong tay áo cà sa lúc nào cũng như muốn bốc lửa... Tình cờ sư Nhuệ cao hứng ngâm:

Bất nhân vô số nhà hào phú

Của ấy nào ai từgn được chầy

Chợt nhận ra mình sơ ý, nhà sư thở dài rồi im bặt. Nhưng lời văn của thầy cứ làm sôi động tim gan:

Làm người mà cậy khi quyền thế

Có thủa bàn cờ tốt đuổi xe

Đến tận đầu canh hai, Lê Đàm mới về, thấy Cao Nhuệ vẫn còn thức đọc sách, đợi mình. Hai anh em đêu giục nhau đi ngủ. Kỳ thực lúc đã tắt đèn lên giường nằm cạnh nhau, bấy giờ họ mới thổ lộ những điều quan trọng. Càng nghe Lê Đàm nói, Cao Nhuệ càng vỡ lẽ. Nhà sư không đến nỗi phải thất vọng vì cáci "trầm lặng thật là khó chịu, thật là khó thở". Đó chỉ là cái cảm giác ban đầu. Ở đây - nơi đã từng chứng kiến bao cuộc phế hưng của bao nhiêu triều đại - cái trầm lặng đối với lịch sử và con người văn vật đất kinh sư là cái trầm lặng có ý nghĩa. Nhà sư muốn biết nhiều hơn nữa về Gia vương Lê Tư Thành...

Con người ấy có một đặc tính hiếm có, là hết sức ham học. Khác hẳn với những người anh cùng cha khác mẹ, từ lúc lên bốn, lên năm, Thành đã nhớ nhập tâm nhiều bài thơ trắc vận. Lớn lên, biết cảnh ngộ mẹ con mình bị vua cha hắt hủi, Thành lại càng yêu mến sách. Trên đời, Thành chỉ tôn thờ hai thứ: Mẹ và sách thánh hiền. Đã có người nói đến tai bà phi Nguyễn Thị Anh: "Lê Tư Thành tương mạo trông khôi ngô, nhưng sự nghiệp sau này, bất quá cũng trở thành một ông quan văn là cũng. Đáng lý "con nhà tông không giống lông, cũng giống cánh", đằng này chỉ ru rú bên mẹ, vùi đầu vào chồng sách, chả quan thiết gì đến chính sự, chẳng đoái hoài gì đến cảnh sống của một bậc vương giả!"

Bấy giờ Thành đã mười bốn tuổi. Nghe những lời đàm tiếu đó, bà phi Nguyễn Thị Anh lại mừng thầm trong bụng. Bà đã thật sự an tâm cho rằng mẹ con Ngô Thị Ngọc Dao không có ý định nhòm ngó chiếc ngai vàng của vua Nhân Tông là đứa con ruột thịt của bà. Còn đối với Thành, ai bình phẩm mặt ai, vương vẫn giữ nguyên nết cũ. Đúng là vương không ham đua ngựa, không thích rượu chè, không mê hát xướng, không muốn đàm luận về việc triều chính, nhưng chỉ một câu thơ hay cũng đủ làm vương mất ngủ, thao thức suốt đêm. Một buổi chiều, vương đang dạo gót trên lầu, vừa nghe lọt vào tai một giọng ngâm không hay nhưng tứ thơ đầy cảm khái, vương lẩm nhẩm thuộc ngay. Đó là một bài thơ "bát cú" thể thủ vĩ ngâm:

Góc thành Nam, lều một gian

No nước uống, thiếu cơm ăn

Con đòi trốn, dễ ai quyến

Bà ngựa gầy, thiếu kẻ chăn

Ao bởi hẹp hòi khôn thả cá

Nhà quen xuế xoá ngại nuôi vằn

Triều quan chẳng phải, ẩn chẳng phải

Góc thành Nam, lều một gian.

Vương chạy bổ đi tìm thử xem ai vừa ngâm bài thơ đó. Xuống lầu, vương chỉ thấy người lính canh cửa quen thuộc. Té ra cái giọng ồ ồ kia là giọng anh này. Vương muốn nghe lại một lần nữa xem mình nhớ có đúng không nhưng anh ta trả lời lau láu bằng một câu hình như đã nhẩm sẵn từ trước:

- Tôi đứng canh đói bụng, nghêu ngao mấy câu thơ cho khuây khoả, cũng chả biết là thơ của ai làm và mình vô tình thuộc từ bao giờ. Xin Gia vương tin rằng tôi nói thật...

Lê Tư Thành cố gạn hai ba lần đều vô hiệu, người lính một mực từ chối. Đến khi hỏi Lê Đàm, vương mới biết đó là thơ của Nguyễn Trãi được truyền tụng trong dân gian từ hồi giặc Minh còn chiếm đóng thành Đông Quan. Từ đó hình ảnh Nguyễn Trãi thường lởn vởn trong đầu óc vương. Nhân một buổi được phép đến thăm vương mẫu Ngô Thị Ngọc Dao, Gia vương Lê Tư Thành đánh bạo hỏi:

- Thưa mẹ, ngày trước có bao giờ mẹ gặp thừa chỉ Nguyễn Trãi không? Nghe nói ông ta làm thơ hay lắm, đến bây giờ những kẻ thất học cũng nhớ làu làu...

Lời nói động đến mọt vết thương sâu trong lòng, Ngọc Dao lặng lẽ quay đi, giấu giọt nước mắt lăn trên gò má. Sợ hãi, vương vội quỳ xuóng:

- Cúi xin mẹ tha tội cho con! Phải chăng con đã làm cho mẹ buồn phiền. Con hứa với mẹ sẽ không bao giờ nhắc đến kẻ đã giết cha con...

Ngọc Dao vội đỡ con dậy. Bà lau khô nước mắt, định nói ra điều giấu kín từ lâu nhưng rồi bặm môi suy nghĩ, bà lại thôi. Bà lấy tay che mặt, ấp úng:

- Không! Không! Con của mẹ không có lỗi gì. Trong việc này chính mẹ mới là người có lỗi... có lỗi với cả...thiên hạ. Mà thôi.. cũng đừng nên... đúng đấy con ạ... chưa phải lúc nhắc đến chuyện cũ. Sao hôm nay mẹ thấy chóng mặt thế này...

Lê Tư Thành xếp mọi chuyện, lật đật đỡ mẹ đi nằm. Suốt buổi, vương ở lại hầu hạ chăm sóc, chờ cho mẫu thân thật sự bình phục rồi mới dám ra về. Lòng vương đầy thắc mắc.

Từ sau khi lập được võ công hiển hách, rồi được tiến cử vào làm chức thân tuỳ ở phủ Bình Nguyên vương, càng ngày Lê Đàm càng được Lê Tư Thành yêu mến vị nể. Nói đúng ra thì cả hai bên đều yêu lẫn nhau vì tài, vì nết. Họ đều là những người hiếu học, cương trực, thảo hiền. HỌ đều có tâm hồn phóng khoáng, cao thượng. Từ chỗ tâm đắc với nhau trong thơ văn, họ càng nhích lại gần nhau trong những cảm nghĩ về tài năng, về cuộc đời. Một hôm tại phủ Kim DIên, nhân đọc lại những sách binh pháp của các triều đại vua trước, Bình Nguyên vương lựa lúc vắng người, bảo nhỏ quan thân tuỳ:

- Ta vãn phục ông có trí nhớ tốt mãnh liệt. ông sống đồng thời với thừa chỉ Nguyễn Trãi, ông có thể đọc riêng cho ta nghe một đoạn thơ của thừa chỉ về phép trị dân, dựng nước được không? ông đừng ngại, ở đây chỉ có ta với ông.

- Thưa Bình Nguyên vương, tôi sợ rằng những lời văn của kẻ mang tội phản nghịch khó lọt tai vương. Mà lỡ có ai nghe thấy đem chuyện thóc mách thì lại phiền cho cả vương và tôi. Còn thuộc thơ Nguyễn Trãi thì dân chúng thiếu gì người thuộc.

Bình Nguyên vương im lặng một lát thở dài:

- Rủi cho ta, giá phải ta sinh ra đã là con nhà thường dân thì có phải ta biết được nhiều điều hơn không. Tiếc thay...

Lê Đàm chợt thấy khoé mắt vị vương trẻ tuỏi long lanh ươn ướt. Cảm kích trước tấm lòng ái mộ đó, Lê Đàm không nỡ để cho vương phật lòng.

- Thưa Bình Nguyên vương... nếu vương thể tất cho, Đàm này xin đọc hầu vương một đoạn trong bài "Phú Chí Linh" vậy. - Rồi Lê Đàm đọc luôn:

Nhiều hoạn nạn là nền dựng nước

Lắm lo toan là gốc trị vì

Biến cố trải nhiều thì suy nghĩ sâu

Mọi việc lo trước thì thành công kỳ...

Giọng đọc dù rất trầm, lời phú vẫn toát ra khí phách hào sảng làm âm vang cả phủ vắng. Vương sững sờ kêu lên:

- Trời ơi, ta như vừa được trông thấy đức Thái Tổ Cao hoàng đế và các tiên vương thuở hàn vi, ăn cơm hẩm, uống nước suối, đang ngồi trên tảng đá trong rừng sâu, chụm đầu nhau bàn việc nước. Ta lại trông thấy biển cả sóng cồn, bọt tung trắng xoá... lúc ta còn là cái thai trong bụng mẹ, mẹ đã từng phải ôm dạ quặn đau bên bờ cát trắng... Mà hình như vừa có tiếng voi lồng ngựa hí đâu đây... một rừng cung nỏ đang mai phục trong ta, chờ một lệnh truyền và chỉ cần một lệnh truyền... Khoan, hãy chờ đến lúc đó ba quân mới được xung trận. Trời ơi! Lời văn chân chất mà sắc hơn giáo gươm, mạch văn đĩnh đạc mà ý tứ sâu xa, bao quát. Sao con người ấy... quan thân tuỳ! Cổ nhân có dạy rằng: "Xem văn ắt biết người". Đúng như Trãi đã viết nên những lời văn này, có lẽ nào Trãi lại là quân phản nghịch, bất trung?

Nhìn thẳng vào mắt Lê Đàm, vương khẩn khoảng:

- Quan thân tuỳ hãy nói cho ta nghe, muốn đọc thơ của Trãi thì ta tìm ở đâu? Trong bí thư các chỉ vẻn vẹn còn sót lại một cuốn "Quân trung từ mệnh tập"... Các di cảo khác thì đã bị bọn hoạn quan vô học đốt hết sạch rồi!

Lê Đàm nhìn quanh tứ phía, chần chừ vì chưa tìm được câu trả lời thích hợp. Gian phòng phảng phất mùi trầm và mùi mực thơm mà hai người đều cảm thấy nghẹt thở. Bình Nguyên vương sốt ruột:

- Quan thân tùy còn sợ ta sao? Sống với ta bao năm rồi, ông chưa đủ hiểu lòng dạ của ta hay sao?

Lê Đàm không chủ động được nữa. Chàng quỳ xuống nắm lấy hai bàn tay vương:

- Tôi xin nhận tội chét vì mãi đến lúc này mới dám nói thật... Tôi... trước đây... là một môn sinh nhỏ bé của thừa chỉ Nguyễn Trãi. Thấm nhuần đạo lý những năm đèn sách, tôi cũng chỉ dám nhắc lại như điều vương vừa mới nói vừa rồi. Tôi không thể tin rằng thầy học của tôi là một kẻ phản nghịch, bất trung. Dù có phải ném vào vạc dầu sôi hay quỳ trên bàn chông sắt, tôi cũng không dứt bỏ khỏi đầu óc những ắn văn bất hủ của thầy.

Nói đến đây, hai hàng nước mắt Lê Đàm tự nhiên chan chứa.

Bình Nguyên vương cũng không nén nổi xúc động. Đỡ Lê Đàm đứng dậy, vương nói giọng run run:

- Không sao cả! Từ nay... ta càng hiểu nhau hơn...

Qua lời trần thuật của Lê Đàm, Cao Nhuệ như vừa được soi tỏ hơn những nhận định của mình về Gia vương Lê Tư Thành. Nhưng Lê Đàm vẫn chưa đả động gì tới thái độ của vương đối với bọn phản loạn Nghi Dân. Nhà sư tìm cách gợi chuyện:

- Chú Lê này, Gia vương có biết thỉnh thoảng chú vẫn lui tới nhà các quan á quận hầu đó không?

- Có chứ!

- Gia vương có hay hỏi han gì đến các vị ấy không?

- Cũng chỉ là những lợi hỏi thăm sức khoẻ mà thôi.

- Thế các vị cựu thần có nhắc nhở gì đến Gia vương không.

Lê Đàm nở một nụ cuời hóm hỉnh, tự nghĩ "Cao huynh ghê thật! Anh ấy đã dồn ta đến mức phải nói..." Lê bấm cổ tay Cao ra hiệu:

- Sự việc đã xếp đặt đâu vào đấy cả rồi. Các đại thần đã bàn kín việc quyết định số phận bọn phản loạn, và nhắm vào... Anh Cao đoán khá đấy, nguời cầm cuơng thiên hạ sẽ là Gia vương...

Lê Đàm còn nhớ như in và kể lại nguyên văn lời đàm nghị của các quan hôm ấy cho Cao Nhuệ nghe. Nghiêm khắc nhất là ý kiến tự chỉ trích của các quan nội hầu Lê Nhân Khoái, điện tiền đô chỉ huy Nguyễn Đức Trung, nhập nội đại hành khiển Lê Vĩnh Tường, Lê Yên, Lê Giải như sau:

"... Bọn chúng ta là bề tôi huân cựu, mắt trông thấy việc ấy mà chịu bó tay, đáng phải chết theo với xã tắc; thế mà lại ở dưới kẻ bội nghịch, đứng trong triều kẻ cướp ngôi giết vua, vậy là đáng tội với muôn đời, còn mặt mũi nào trông thấy tiên đế ở suối vàng nữa?".

Cao Nhuệ hả lòng hả dạ reo lên:

- Có thế chứ! Có thế chứ! Cả trời, đất, thần, ngừơi trông vào các vị ấy, chẳng lẽ các vị ấy lại cứ bưng tai bịt mắt? Thế còn chú Lê, trong kế sách chuẩn bị và hành sự, chú được các đại thần giao cho việc gì?

- Em ấy à? - Lê Đàm mỉm cười khiêm tốn. - Lúc hữu sự, em sẽ nhận làm một tên quân vác giáo đi đầu, còn bình nhật thì đeo gươm quan thân tuỳ nhưng thực chất là nguời lính trạm liên lạc giữa dân chúng và nội điện chỉ huy bí mật của triều đình.

Cao Nhuệ sung sướng ngồi nhổm dậy:

- Vậy thắp đèn lên ngay! có tin liên lạc của dân chúng với nội điện chỉ huy của triều đình đây!

Cao Nhuệ nhanh nhẹn rút tờ trình ra khỏi tay áo. Dưới ánh sáng hồn, những hàng chữ giấy trắng mực đen hiện lên thành hình ảnh đoàn quân rùng rùng gươm giáo. Đó là những người nghĩa binh Côn Sơn, dẫn đầu là cụ chủ quán, đang tiến về phía kinh sư, và họ lại diễu qua lối Tràng An, nơi mà cách đây gần hai chục năm trong bọn họ đã có nguời gội sương đội nắng chôn chân ngoài trời mấy ngày đêm để đòi nha vua trả thi hài Nguyễn Trãi. HÌnh ảnh hùng tráng này lại gợi cho Cao Nhuệ là Lê Đàm nhớ tới câu thơ của thầy trong bài "Quan hải"

Lật thuyền mới rõ dân như nước...