nhan hoc ton giao

CÁC PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN NHÂN HỌC VỀ TÔN GIÁO,

NGHI LỄ VÀ MA THUẬT

do Quỹ Ford tài trợ

GS. TS. Laurel Kendall

Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Hoa Kỳ

Buổi sáng ngày 17/9/2007: Chủ đề phát minh tôn giáo và lưu đày ma thuật

Tôi có thể chia sẻ những nghiên cứu của tôi về shaman của người Hàn Quốc với các bạn trẻ và những lý thuyết về shaman sẽ giúp chúng ta chia sẻ những kinh nghiệm. Trong 5 ngày tới, chúng ta đi giải quyết từng vấn đề lý thuyết. Những lý thuyết này chỉ gợi ý cho chúng ta trong việc nghiên cứu, không nên áp dụng một cách máy móc, vì trên thực tế, ta không thể sử dụng hoàn toàn các lý thuyết đã có mà phải tùy từng trường hợp, từng hoàn cảnh mà có cách ứng dụng, giải thích theo thực tế khác nhau.

Nhân học bắt nguồn từ phương Tây, nhưng những nghiên cứu ở châu Á đã đẩy lý thuyết Nhân học lên rất cao. Trong những ngày tới, tôi sẽ giải thích về lý thuyết tôn giáo, nghi lễ và ma thuật, cách sử dụng lý thuyết và phân tích tư liệu ra sao.

Khi chuẩn bị cho khóa học này tôi đặt ra ba mục tiêu:

- Phương pháp đương đại nghiên cứu về tôn giáo, nghi lễ và ma thuật.

- Những điều bổ ích nào khi nghiên cứu vấn đề này?

- Lý thuyết của vấn đề đó là gì?

Trong những ngày tới, tôi sử dụng những ví dụ do tôi nghiên cứu ở Hàn Quốc, vì đây là nơi tôi dành mấy chục năm để nghiên cứu. Hàn Quốc với Việt Nam có một điểm chung là quan niệm về Khổng giáo, do đó tôi nghĩ đưa ra ví dụ ở Hàn Quốc sẽ có điểm tương đồng với Việt Nam; Bên cạnh đó, tôi cũng sẽ đưa ra các ví dụ ở Việt Nam, tuy nhiên cũng có những điều có thể chưa chính xác thì chúng ta sẽ cùng thảo luận.

Tôi xin trình bày qua các chủ đề trong các buổi học tới đây.

- Hôm này tôi sẽ trình bày về phát minh tôn giáo và lưu đày ma thuật.

- Ngày mai tôi trình bày về ma thuật và thị trường.

- Ngày thứ ba sẽ trình bày về nghi lễ và chữa bệnh.

- Ngày thứ tư sẽ trình bày về shaman và những bài viết về shaman trong thời hiện đại và những quan điểm trong Nhân học về cảm nhận về thế giới quan. Tôi muốn đề cập đến vấn đề này vì những người làm nghiên cứu về shaman sẽ thấy họ có những nhận định khác hẳn về thế giới quan với những người hoạch định chính sách phát triển, hay nói đúng hơn là họ quan niệm về tôn giáo khác với những quan niệm mang tính “chính thống”.

- Ngày thứ năm tôi đề cập đến một số vấn đề liên quan đến bảo tàng, tôi sẽ nhắc lại khái niệm tôn giáo, ma thuật và các vấn đề trưng bày ở bảo tàng.

Khi tôi học nghiên cứu sinh ở một trường đại học, thì giáo sư bắt chúng tôi đọc và tìm ra định nghĩa về tôn giáo. Nhưng đối với các bạn thì tôi không yêu cầu các bạn làm vấn đề này.

Trong ngày hôm nay tôi sẽ nói về khái niệm tôn giáo của phương Tây và những nghiên cứu của họ. Quan trọng là kết quả thực tế đã giúp chúng ta nghĩ về tôn giáo thế nào và kết quả nghiên cứu ra sao? Tôi nói ngắn gọn về các học giả cố gắng xác định lại vấn đề tôn giáo.

Tại sao tôi gọi bài giảng hôm nay là “phát minh tôn giáo”? có phải tôn giáo là vấn đề toàn cầu không? Dĩ nhiên tôn giáo là vấn đề toàn thế giới, nhưng thực tế tôn giáo được hiểu như thế nào? Nói chung các nhà Dân tộc học nói về tôn giáo thì rất rộng về trải nghiệm giữa cái sống và cái chết, đạo đức, may mắn, không may mắn, vũ trụ quan, những điều thiêng liêng, thậm chí là điều tốt và xấu trong cuộc sống của chúng ta. Một trong những người bạn của tôi đã nhận được tài trợ để nghiên cứu tôn giáo ở New York. Dĩ nhiên là đề tài này đã nghiên cứu tôn giáo ở Nhà thờ và tôn giáo của các tộc người bản địa sống ở New York. Họ nghiên cứu về các tôn giáo hiển nhiên, họ còn nghiên cứu về châm cứu và võ thuật. Lý do họ nghiên cứu về châm cứu và võ thuật vì cho rằng tôn giáo do cảm nhận trong tư duy, nên châm cứu và võ thuật sẽ bị tác động bởi tôn giáo vì có tính linh thiêng.

Hầu như tất cả mọi người trên thế giới có một phạm trù riêng về văn hóa, và tôn giáo là một phần của văn hóa và bản sắc. Một nhà nghiên cứu tôn giáo, W. Smith nói rằng bây giờ cũng như trước kia khó có thể dịch và chuyển ngữ từ tôn giáo của một số dân tộc ít người. Tôi muốn giải thích rõ hơn về khái niệm tôn giáo của Smith. Theo Smith, tôn giáo chỉ là một kiểu dịch đơn thuần của phương Tây, nhưng hàm ý của nó thì sẽ khác nhau cho các thời kỳ khác nhau. Smith đưa ra khái niệm tôn giáo trong quyển sách của ông. Một trong những người phê phán về khái niệm tôn giáo là Allan Bamtiah nghiên cứu về đạo Hồi. Bản thân ông cũng là đạo Hồi. Ông cũng chấp nhận khái niệm tôn giáo do Smith đưa ra. Hầu như các nhà nghiên cứu tôn giáo đều ảnh hưởng khái niệm tôn giáo của phương Tây. Vấn đề ở đây không hẳn là khái niệm mà là hiểu tôn giáo như thế nào và các tộc người thực hành tôn giáo như thế nào ở các tộc người thì là vấn đề của các nhà Dân tộc học.

Để hiểu rõ hơn tôn giáo ở phương Tây thì tôi muốn đề cập đến bài viết của Tambiah về ma thuật và tôn giáo. Thuật ngữ tôn giáo thì có nguồn gốc từ Latinh. Từ Religion xuất phát từ Religio nhằm chỉ việc thực hiện một đạo của mình đối với các đấng quyền năng. Thời kỳ đầu của Thiên chúa giáo thì thuật ngữ Religion đồng nghĩa với từ Church – nhà thờ. Họ tin rằng những người là thành viên trong nhà thờ sẽ có một đức tin thực, và những người ngoài tôn giáo không có đức tin thì rất nguy hiểm. Khái niệm về nhà thờ là khái niệm về cộng đồng cùng một đạo; là khái niệm khác với các tôn giáo cùng thời gian đó như Hồi giáo, Ấn giáo, Đạo giáo, vì khái niệm Nhà thờ hạn hẹp hơn so với các tôn giáo khác ở châu Á. Vì thế, khái niệm khác nhau giữa tôn giáo phương Tây và châu Á thì đây là thách thức với người nghiên cứu ở phương Tây và châu Á, Trung Đông. Chúng ta thấy rằng, qua lịch sử thì khái niệm tôn giáo cũng rất nhiều thay đổi. Ở Châu Âu từ TK 5 – 15, tôn giáo chỉ những tín đồ, những thầy tu trong nhà thờ. Như vậy khái niện tôn giáo trong thời kỳ trung cổ thì chỉ những con chiêng rất hạn hẹp. Đến TK 16, thế giới chứng kiến sự thay đổi khái niệm về tôn giáo. Đặc biệt diễn ra sự cải tổ trong Thiên Chúa giáo làm xuất hiện một nhóm Cơ đốc giáo khác là Tin Lành. John Calvin đã tiến hành sự cải cách tôn giáo bằng việc liên hệ với Đức Chúa phải là trực tiếp bằng cách chúng ta có thể cảm nhận được giữa chúng ta với Đức Chúa Trời. Vì dụ những người theo chủ nghĩa Calvin thì phản đối lại việc thực hiện Lễ Ban Thánh Thể dưới hình thức bánh mì và rượu vang. Lễ Ban Thánh thể cũng có trong đạo Tin Lành, nhưng chỉ diễn ra dưới hình thức biểu tượng khác, không phải là những hình tượng cụ thể như bánh và rượu. Những người theo đạo Tin Lành thì phản đối việc xây dựng nhà thờ lớn, tượng Chúa lớn mà chủ yếu hướng lòng mộ đạo đến Đức Chúa Trời bằng những ý tưởng niệm của lòng tin. Sau thời kỳ cải tổ tôn giáo, một số nhóm Tin lành đập bỏ nhà thờ và tượng Chúa vì cho rằng điều đó bôi bác đối với lòng mộ đạo của họ đối với Chúa Trời. Họ giải thích là việc họ đứng trước tượng Chúa sinh động không quan trọng bằng việc họ hướng tâm đến với Chúa. Từ ý tưởng đó, việc xây dựng nhà thờ và trang phục của họ cũng không cầu kỳ.

Tóm lại khái niệm Religio được sử dụng ở châu Âu và luôn thay đổi trong lịch sử.

Trong thời kỳ Khai sáng (TK 18) ở châu Âu thì họ cố gắng hệ thống hóa tri thức của họ về khoa học, trong đó tôn giáo được xác định như một hệ thống về các giáo điều. Như vậy, tôn giáo được định nghĩa như một hệ thống khái niệm duy lý và niềm tin của con người về giáo điều, giáo lý. Khái niệm này đã ảnh hưởng đến một số vấn đề như chính sách tôn giáo và các nghiên cứu về tôn giáo. Khái niệm tôn giáo là những giáo điều, giáo lý nên những văn bản được viết ra có giá trị hơn là các nghi lễ trong tôn giáo.

Như vậy, khái niệm tôn giáo là giáo điều, giáo lý và hệ thống mang tính duy lý; còn những yếu tố ngoài giáo điều ra đều mang tính ma thuật, như cúng lễ, hình tượng Chúa, Thánh và những nơi linh thiêng vì nó nằm ngoài hệ thống giáo lý.

Khái niệm trong thời kỳ này cho tôn giáo là hệ thống giáo điều thì những cái khác là ma thuật và mê tín đị đoan, nên khái niệm ma thuật rất là cực đoan và có vấn đề. Trước thời Khai sáng thì khái niệm mê tín đị đoan không được niền tin tôn giáo hoan nghênh, ví dụ ở Việt Nam việc đặt các tượng Thánh, thay vì bài vị thì cho rằng mê tín dị đoan.

Sau thời kỳ Khai sáng thì khái niệm mê tín dị đoan thề hiện hơn khác, việc đặt lễ trước Thành hoàng thì cũng mang tính dị đoan.

Như vậy, thuật ngữ tôn giáo trước đây được sử dụng dành cho Chúa. Như vậy, khái niệm tôn giáo chỉ làm cho việc chia rẽ mọi người, vì chỉ nói đến việc con người có một đức tin vào Chúa, còn những tôn giáo khác ngoài Chúa thì không được nhắc đến.

Tôn giáo vào thế kỷ 19, thì đây là thời kỳ dành cho những người trong lịch sử và hành hương ở Phương Tây. Các nhà nghiên cứu ở phương Tây đối đầu với tình huống các tôn giáo ngoài phương Tây như Phật giáo, Đạo giáo… cũng đều có hệ thống giáo lý, nhưng có sự khác khi giải thích về vũ trụ quan. Như vậy việc xác định khái niệm tôn giáo về những văn bản của hệ thống giáo lý sẽ hơn hẳn những tôn giáo không có hệ thống giáo lý chăng? Trong nghiên cứu về tôn giáo ở Đông Á, thì những giáo lý của Khổng giáo, Đạo giáo, Phật giáo trở thành vấn đề họ quan tâm, nhưng lại đặt một hệ thống khác với tôn giáo phương Tây. Vì vậy, họ cho rằng những nghi lễ của người dân, trải nghiệm của người dân thì lại mang tính thứ yếu. Họ cho rằng việc có văn bản, giáo điều sẽ quan trọng hơn việc thực hiện hành vi tôn giáo. Theo bức ảnh trên, ta thấy việc nghiên cứu về hành vi của tín đồ Hindu thì rất khó hiểu. Điều này cũng cho thấy vần đề là các học giả đã bị thách thức như thế nào về việc hiểu từ tôn giáo, nhất là vào thời kỳ Khai sáng thì hiểu tôn giáo như thế nào về vấn đề khoa học.

Điều này ta thấy có một số tác động đến việc nghiên cứu như nghiên cứu Xã hội học, thì cho rằng tôn giáo là thành quả của tư duy suy nghĩ của con người mà nó chìm sâu trong suy nghĩ khó giải thích. Thế kỷ 20 thì không phải là thế kỷ tồi tệ lắm, nhưng cũng có hai cuộc chiến tranh thế giới và người Do Thái bị tàn sát. Đến cuối thế kỷ 20 thì các nhà nghiên cứu bắt đầu nhìn về thời Khai sáng và nghĩ vấn đề tôn giáo.

Những nhà Nhân học phải đối diện với việc nghiên cứu tôn giáo như thế nào?

Tôi muốn giới thiệu về Tambiah nghiên cứu về tôn giáo và việc định nghĩa về tôn giáo như thế nào? Ông là người Srilanka. Ông học ở  Anh. Ông được đào tạo bài bản và có những hiểu biết sâu sắc về đạo Hindu. Ông hiểu rõ về những thực hành tín ngưỡng của họ. Ông có thể kết hợp kiến thức phương Tây và trải nghiệm bản thề về văn hóa dân tộc để đẩy nghiên cứu tôn giáo lên rất nhiều. Trong cuốn sách của ông có nói rằng, những nhà Nhân học nghiên cứu tôn giáo thì không nên theo thuyết của thời Khai sáng mà phải qua hành vi về con người về thực hành nghi lễ chứ không phải những hệ thống giáo lý dạy con người ta làm gì. Nếu học ở phương Tây, ta thấy họ giảng dạy về Hindu thì chủ yếu nói về văn bản. Nhưng đối với những người thực hành đạo Hindu thì đỉnh cao của nó là việc thực hành lễ Darshan – gặp gỡ Chúa Trời, chứ không phải là những giáo điều. Chúa trời thì xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau, nên người Hindu có thể gặp được, như việc tắm ở sông thiêng. Hoặc có thể gặp gỡ Chúa của họ thông qua việc tắm cho tượng hoặc niệm kinh khi mặt trời lên và mặt trời lặng. Để hiểu được điều đó thì phải tách hệ thống giáo điều và xem họ đã trải nghiệm như thế nào? Với Tambiah thì việc gì ẩn giấu sau những hành vi tôn giáo của con người. Đó là điều ta cần tìm hiểu. Ở phương Tây cũng vậy, rất nhiều hành động tôn giáo diễn ra cũng khác rất nhiều so với định nghĩa tôn giáo của người Phương Tây, như việc thắp nến, hoặc cuối đầu trong việc hành lễ trong nhà thờ. Lý do tại sau họ phải làm như vậy? Để hiểu được thì đó là những thách thức đối với chúng ta.

Con người ta đã trải nghiệm tôn giáo như thế nào? Vai trò của các giác quan là gì? Chẳng hạn như việc thắp một nén hương thì có tác dụng gì giữa thế giới này với thế giới khác? Đó chính là việc nghiên cứu về tôn giáo nghiên cứu xem việc con người thể hiện hành động của mình bằng việc trải nghiệm tôn giáo như thế nào? Con người ta trải nghiệm tình cảm của mình trong việc thể hiện quan điểm hành động tôn giáo như thế nào? Đồng thời tôn giáo cũng làm cho người trải nghiệm những niềm vui trong cuộc sống. Đó chính là những chủ đề dành cho những người nghiên cứu về tôn giáo quan tâm.

Một trong những nổ lực mà những nhà nhân học đang tìm kiếm thuật ngữ mới là việc tìm tôn giáo là cái gì?

Khoảng 20 – 30 năm trước có thuật ngữ Tôn giáo dân gian được hình thành và dành cho những người nông dân. Thuật ngữ này có lợi ích là mở rộng khái niệm tôn giáo, nhưng có một vấn đề là phân tích việc những người ở đô thị và nông thôn, những người có học vấn cao và những người có học vấn thấp. Khoảng 20 năm trước có một thuật ngữ là Tôn giáo đại chúng nhằm giúp cho việc phân tách nông thôn và thành thị xóa nhòa đi. Tuy nhiên, thuật ngữ này cũng có vấn đề, đó là việc chia tôn giáo đại chúng với một tôn giáo có vị trí cao, vì những người thuộc tôn giáo đại chúng cũng có một địa vị cao trong xã hội. Ví dụ khi nghiên cứu về tôn giáo ở Trung Quốc cho thấy, tôn giáo đại chúng, họ cũng thực hành nghi lễ không chỉ ở nông thôn mà còn ở tầng lớp cao. Ngày nay, những nhà nghiên cưu về tôn giáo ở Trung Quốc và Hàn Quốc thì vẫn sử dụng từ Tôn giáo đại chúng, nhưng mang nghĩa là dành cho tất cả mọi người. Đối với Thiên Chúa giáo thì ở đâu đó cũng có sử dụng thuật ngữ Tôn giáo đại chúng, nhưng hạn chế hơn, dành cho những người ở tầng lớp thấp. Đối với những người Công giáo thì việc thờ tượng hiện nay không còn là vấn đề gì đó quá quan trọng, việc chấp tay trước tượng chúa là điều có thể chấp nhận được. Trong các trường dòng, thì thuật ngữ chỉ về “tâm linh” thì hiện nay rất phổ biến. Do họ đã trải nghiệm những gì trong bối cảnh tôn giáo của họ. Thuật ngữ này đối với những nhà Nhân học nghiên cứu về tôn giáo ít sử dụng vì từ tâm linh thì hiểu rất khác nhau ở các tôn giáo. Có một sự thay đổi rất cơ bản là trước đây nghiên cứu về văn bản của tôn giáo thì nay có sự thay đổi về văn hóa vật chất của tôn giáo. Họ nghiên cứu về những bức tượng được tạo ra nhằm mục đích gì, được sử dụng ra sao? Điều này khác với nghệ thuật. Hai năm trước đây có một Tạp chí ra đời với đề là “Tôn giáo và thế giới vật chất”. Đây thật sự là bước tiến lớn nghiên cứu về tôn giáo. Đến thời điểm này thì cho thấy văn hóa vật chất có vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu về tôn giáo.

Tôi muốn nhắc lại nhà Nhân học Tambiah khi nghiên cứu tôn giáo thì dùng kinh nghiệm để đưa ra thuật ngữ mang tính phổ quát cho tất cả.

(nghỉ giải lao)

Trước giờ nghỉ giải lao tôi cũng giới thiệu về tôn giáo thế giới trước TK 19, trước khi các nhà nghiên cứu tiếp xúc với văn hóa phương Đông. TK 19, những nhà truyền giáo Tinlành xây dựng hình mẫu tối thượng cho tôn giáo của mình. Đồng thời, học giả châu Âu tiếp thu trí thức châu Âu và coi tôn giáo là những học thuyết. Sự bành trướng của tôn giáo phương Tây nói đến sự hiểu biết tôn giáo trên toàn thế giới theo cách hiểu của phương Tây, mặc dù nó không có những điểm chung nhất định.

Đồi với Webb Keane khi nghiên cứu về tôn giáo thì cho rằng, khái niệm về tôn giáo hiện nay trở nên không thể kiểm soát được (let out of the bag), ý nói đến việc giải thích tôn giáo rất khác nhau ở những nước, những tộc người khác nhau.

Tôi đưa ra ba nghiên cứu ở châu Á.

Cuối thế kỷ 20, Nhật Bản trải qua những biến động lớn về chính trị và đang có sự củng cố về nhà nước của họ. Nếu các bạn đọc về Nhật Bản, thì tôn giáo sớm nhất của Nhật Bản là Thần đạo (Shinto). Những người theo tôn giáo này thì thờ và thực hành tôn giáo này ở khắp nơi. Để hiện đại hóa đất nước thì họ đã khôi phục lại một số văn hóa liên quan đến đạo Shinto, và cũng nhằm mục đích để phân biệt rõ đạo Phật với Quốc đạo Shinto của họ. Họ đã đem những tượng thần Shinto ra khỏi chùa Phật. Ở những người cải cách tôn giáo này còn được gọi là người hiện đại hóa. Họ đã áp dụng những ý tưởng phương Tây để thực hành cuộc cải cách tôn giáo của họ để đưa tôn giáo của họ theo quan niệm phương Tây và điều này là mất đi bản chất tôn giáo truyền thống của họ.

Một ví dụ khác là về Hindu giáo. Khi thực dân Anh sang Ấn Độ thì cho rằng họ đã dạy dân Ấn Độ về cách tổ chức cuộc sống của họ. Một trong những điều họ làm là đồng nhất hóa đạo Hindu ở Ấn Độ. Những nhà khoa học của Ấn Độ cũng tham gia vào quá trình này, và họ cho rằng không cần thiết phải tồn tại nhiều tượng thần khác nhau mà chỉ cần một. Để làm được điều đó thì họ cần một giáo lý và họ lấy Kinh Vệđà làm giáo lý duy nhất của đạo Hindu. Điều này cho thấy họ đã làm giảm đi sự đa dạng trong tôn giáo của đạo Hindu ở Ấn Độ, vì nhấn mạnh chủ yếu về học thuyết và bỏ qua việc thực hành nghi lễ.

Một ví dụ thứ 3 là sự trở lại của đạo Phật ở Srilanka. Một trường hợp nghiên cứu là của………. Ông ảnh hưởng đạo Tinlành và có những suy nghĩ rất riêng về đạo Phật. Ông nghĩ rằng đạo Phật rất quan trọng trong việc tạo nên bản sắc của Srilanka, nhưng ông lại theo mô hình của phương Tây. Cũng giống với Nhật bản, ở Srilanka cũng đem những tượng của đạo Hindu ra khỏi chùa Phật. Những người theo đạo Phật ở Srilanka thì họ cũng tham gia vào các hoạt động khác như việc xem bói… thì ông cho rằng như thế không phải là truyền thống. Ông đưa ra một chuẩn mực là người theo đạo không được uống rượu, không được đánh bạc. Như vậy, với việc cải cách này thì những người theo Phật giáo hiện thời họ cảm thấy rất thỏa mái vì bỏ những những thủ tục rườm rà. Như vậy, điều này tạo ra sự khác biệt giữa những người ở thành phố và người nông trong việc trải nghiệm tôn giáo của mình.

Ba ví dụ trên, cho thấy tình trạng không thể kiểm soát được suy nghĩ tôn giáo của châu Âu đến các nước khác. Ở đây, chúng ta cũng thấy rằng, việc hiện đại về tôn giáo và bản sắc quốc gia ra làm sao? Mặc dù việc đổi mới như thế thì mang tính lý tưởng hóa, nhưng hành động về ma thuật tôn giáo thì vẫn diễn ra ở những nơi này.

Buổi chiều ngày 17/9/2007

Cũng như các nhà Nhân học khác, chúng ta nghiên cứu về tôn giáo ở các dân tộc thì phải hiểu họ muốn gì? Đang làm gì? Do đó chúng ta đã đề cập đến khái niệm tôn giáo và họ sống trong tín ngưỡng tôn giáo của họ ra sao? Chính khái niệm về tôn giáo về những trái nghiệm của các tộc người thì có những yếu tố cho rằng là cực đoan, mê tính. Chính sách về tôn giáo áp dụng ở các tộc người không phản ánh được hết những hành vi mà tộc người đó biểu hiện. Buổi sáng chúng ta có nói khi nghiên cứu về tôn giáo của các tộc người thì phải làm gì? Chúng ta cũng đã nói một cách sơ lược.

Chiều nay chúng ta đề cập đến hai tộc người thực hành tôn giáo và xem thực hành này với việc khái niệm tôn giáo mà chúng ta đã nói lúc sáng như thế nào?

Tôi nói đến tôn giáo của người Wana ở Indonesia; một ví dụ khác là nói về tôn giáo ở Hàn Quốc mà tôi đã nghiên cứu nhiều năm qua.

Trước khi đi vào trường hợp thứ nhất thì tôi cũng muốn nói đến việc tại sao tôi chọn bài viết nào “Người Wana về tôn giáo”. Tôi xin kể một câu chuyện về người Hàn Quốc, tôi có dự một lễ shaman giáo. Khi lễ này diễn ra thì công an đến, với thái độ giận dữ, nhưng khi họ đưa cho anh ta một số tiền thì anh ta đi ngay. Vào những năm 70 ở Hàn Quốc thì việc hành lễ shaman được xem là dị đoan, nên sẽ bị bắt. Vào thời gian đó, Shaman của Hàn diễn ra rất khó khăn vì cho rằng mê tín dị đoan. Năm 2000 thì tôi có đi điền dã ở Việt Nam và có dự lễ lên đồng ở chùa. Khi đó mọi người đang chuẩn bị hành lễ thì có người thông báo là phải cất hết đồ đi vì có công an. Tôi không hiểu chuyện gì và tôi hỏi việc gì xảy ra thì họ nói là cán bộ địa phương tới. Ở Hàn Quốc khi mà công an tới thì họ có thể đưa phong bì để đút lót cho họ, như vậy thái độ quan điểm của những người shaman đối với nhà nước thì việc mà nhà nước coi là dị đoan thì có yếu tố khác nhau ở mọi nơi. Như vậy đối với các nhà Nhân học, người dân địa phương có thái độ như thế nào đối với tôn giáo được chấp nhận và không được chấp nhận. Vì thế tôi nghĩ là bài viết về tôn giáo của người Wana đối với tôn giáo của thế giới như thế nào là bài viết phù hợp để bàn về vấn đề tôn giáo. Trong bài viết này cho rằng các nhà Nhân học cũng cố gắng định nghĩa thế nào là một tôn giáo, họ đã mất rất nhiều thời gian để tìm kiếm vấn đề này, nhưng cũng chưa có khái niệm thống nhất. Wanna là một tộc người sống ở quần đảo Indonesia. Cũng giống như tộc người ở vùng Cao nguyên Trung bộ, họ sống ở sâu trong lục địa và ở miền núi cao. Nghề nghiệp chính của họ là nghề làm nương. Thuật ngữ mà họ dùng cho dân tộc này là người ngoại đạo, không theo một đạo chính thống nào, nhưng cũng không nên hiểu là họ không có tín ngưỡng nào. Họ vẫn có tín ngưỡng riêng của họ. Những người Wanna này thì có cuộc sống riêng, nhưng họ rất hiểu tôn giáo khác như Hồi giáo, Thiên Chúa giáo. Người Wanna thì sống ở miền cao, nên họ thường xuyên di cư từ nơi này đến nơi khác như từ miền cao xuống miền xuôi và họ sống với người Islam ở dưới thấp. Khi họ sống gần với người Thiên Chúa giáo hoặc người Islam thì họ cải đạo để theo các tôn giáo này, rồi sao đó họ đi lên lại vùng cao và bỏ đạo đó để theo lại đạo truyền thống của họ. Do đó, những người Wanna cũng rất hiểu các thực hành tôn giáo của các tôn giáo Islam, Thiên Chúa giáo… Trong quốc ngữ của Indonesia có từ gọi là Tôn giáo (Agama). Khi Atkinson hỏi về tôn giáo của người Wana, thì họ nói về vấn đề ăn kiêng và chính phủ. Bà không hiểu về vấn đề này, nên muốn biết sâu hơn.

Lịch sử thuật ngữ Agama -> Đối với người Wana khi nói về tôn giáo thì họ có từ Agama. Đối với họ thì từ Agma là chỉ những điều nói trong Kinh thánh, những giáo điều về Hindu. Trong lịch sử Indonesia ở duyên Hải có một vùng theo Phật giáo và Hindu giáo. Sau đó, khoảng 1 thế kỷ trước thì những người truyền đạo Thiên Chúa giáo và Islam đến vùng đất này và họ đã dùng từ Agama để chỉ cho Thiên Chúa hoặc Islam. Như vậy, khi đề cập đến thuật ngữ Agama cũng sẽ liên hệ đến các giáo điều của Thiên Chúa và Islam và cũng có nghĩa nói đến quyền lực và chính trị của tôn giáo này. Khi Hà Lan xâm chiếm Indonesia, dùng thuật ngữ Agama để áp chỉ Cơ Đốc giáo, Hồi giáo và Tinlành. Như vậy, những người theo chính phủ thuộc địa Hà Lan thì cho rằng từ Agama là để chỉ sự hiện đại và tiến bộ. Năm 1920, Indonesia dành được độc lập, và Shucano làm Tổng thống. Ông này phải đối đầu với vấn đề đa đa dân tộc, nên phải có biện pháp làm cho sự thống nhất của Indonesia và sự đa dạng văn hóa của các tộc người. Do có ý tưởng thống nhất, đa dạng nên đã đưa ra 5 nguyên lý. Mục đích là đi đến sự thống nhất để các tộc người nhận thức được quốc gia dân tộc thống nhất. Nguyên lý chung nhất là tất người dân có một quan điểm tôn giáo là tôn giáo thờ đạo độc thần. Như vậy, tôn giáo chỉ thờ cúng một thần thì là ý tưởng chủ đạo của người theo đạo Hồi hoặc Thiên Chúa giáo. Một vấn đề nữa là tuy theo một thần, nhưng họ cũng có thể thờ những thần riêng trong tộc người của họ. Như vậy, nguyên lý này cho mọi người có một tôn giáo chung trên thế giới, nhưng cũng chấp nhận tín ngưỡng riêng của tộc người mình. Đó cũng là việc “gọt chân đề vừa giày” mà tôi đã nói lúc sáng. Ở Indonesia thì họ cũng công nhận Phật giáo, Hindu giáo. Điều này đi theo ý tưởng một thần. Khi Indonesia thống nhất thì họ vẫn cho phép hai tộc người theo Hindu thờ cúng theo tôn giáo của mình. Tuy nhiên, những người theo các tôn giáo không thờ độc thần thì vẫn bị xem là ngoại đạo, mê tín dị đoan. Trong con mắt của người Indo thì những người này bị xem là lạc hậu và sống ngoài lề xã hội. Người Wana không theo tôn giáo độc thần nên họ vẫn chưa được công nhận là công dân chính thức của Indo. Như vậy, đối chính phủ thì những người Wana là những người lạc hậu, không theo chính thống, sống không do sự kiểm soát của chính phủ và sống ngoài lề xã hội. Đối với chính phủ, thì những người này cần phải được cải đạo, để theo tôn giáo chính thống; từ đó họ mới trở thành công dân chính thức của Indo. Đối với người Wana thì họ không hề thích khái niệm này, vì theo khái niệm này họ là người ngoài lề xã hội Indo. Nhưng người Wana thì họ vẫn cho rằng họ là người Indo vì họ phải đóng thuế, làm việc trong chính phủ, cũng đấu tranh để giành độc lập… thì không có lý do gì họ lại không là người Indo. Khi đối thoại với chính phủ, thì theo khái niệm Agama như vậy là không công bằng với họ, thực tế họ là công dân Indo. Do đó, họ không muốn chấp nhận thuật ngữ Agama do chính phủ đưa ra. Thực tế thì ở đảo Sumatra đã xảy ra sự xung đột giữa các tôn giáo như Hồi giáo và Thiên chúa giáo. Do đó, thuật ngữ Agama sẽ không mang đến sự thống nhất như họ mong muốn. Do đó, người Wana cho rằng họ có từ để chỉ về tôn giáo của họ; từ này mang tín tốt hơn từ Agama mà nó đã từng mang. Trong đối thoại với tôn giáo chính thống thì họ có những cái chung, nhưng cũng có những cái riêng.

Bà Atkinson khi nói đến thuật ngữ tôn giáo ở Indo là nói đến vấn đề ăn kiêng, chẳng hạn như người Wana săn và ăn lợn rừng; còn người Hồi lại kiêng, do đó dẫn đến sự khác nhau. Người Wana nói rằng họ có thể ăn thịt lợn, thịt chuột còn người theo Islam thì không. Khái niệm tôn giáo Agama của người Wana thì giống với Thiên Chúa giáo vì họ không kiêng gì cả. Họ cho rằng việc ăn kiêng ảnh hưởng đến sức khỏe của con người. Họ so sánh tôn giáo với vấn đề ăn kiêng. Đối với một số người Wana cải đạo theo Thiên Chúa và Islam rồi lại bỏ để theo đạo truyền thống vì cho rằng vấn đề ăn uống hạn chế đã làm cho họ ốm đau, bệnh tật. Đối với họ, chế độ ăn kiêng thì không cần thiết vì tổ tiên họ ăn gì thì họ ăn đó. Đó là vấn đề đã được trải nghiệm trong cuộc sống và nó sẽ tốt đối với sức khỏe của họ.

Do vậy, người Wana quan niệm, tôn giáo của họ sẽ là cái truyền thống được tổ tiên lưu truyền lại. Do đó, việc ăn uống đã làm cho họ quay trở về tôn giáo truyền thống của họ.

Lúc sáng ta nói về khái niệm tôn giáo liên quan đến tâm lý, nhận thức; bây giờ ta lại nói đến “tôn giáo” của người Wana theo cách thức của họ là ăn uống. Người Wana thì có một vị thánh ở trên trời và một vị ở dưới, nhưng họ có một từ chung là “Chúa”. Để hòa giải quan niệm với tôn giáo độc thần khác thì họ nói, tôn giáo của họ cũng có một thần và họ cũng có quan niệm về “thiên đàn” của riêng họ dành cho người chết. Người Wana thì cho rằng người Islam trên thế giới có cuộc sống sạch sẽ thì trên thiên đàn sẽ có cuộc sống ngược lại. Còn những người Thiên Chúa giáo thì họ cho rằng sau khi chết đi, linh hồn sẽ về với những đám mây và không có gì ăn cả, vì các thiên thần chỉ ở trên những đám mây. Người wana thì cho rằng tôn giáo của họ mới là tôn giáo thực thụ, tôn giáo của tổ tiên truyền lại.

Từ bài viết này, cho thấy việc nghiên cứu tôn giáo thì rất nhạy cảm, phải nghiên cứu chính người dân, chính quan điểm của người dân. Qua ví dụ này, chúng ta thấy rằng quan điểm của tôn giáo của người wana thì phải đối đầu với chính sách Nhà nước, và các tôn giáo khác xung quanh họ. Quan niệm về tôn giáo của người Wana liên quan chặt chẽ đến chính sách của chính phủ và các tôn giáo khác. Trong nghiên cứu này bà Alkinson cũng quan tấm đến một số nghiên cứu của Cliffort Geertz về người Bali. Trong nghiên cứu ở Bali thì Geertz cũng cho rằng, người Bali cố gắng theo tư tưởng độc thần. Atkinson thì cho rằng Geertz chưa nghiên cứu đến việc đối thoại của người Bali đối với chính sách nhà nước và các tôn giáo xung quanh. Ông cũng không đồng ý với quan điểm của Geertz và cho rằng phải đặt tôn giáo đó trong lịch sử. Điều quan trọng trong bài viết này là cần hiểu tôn giáo theo quan niệm của người bản địa và người bản địa đặt trong trong bối cảnh đối thoại với chính phủ và các tôn giáo khác. Mục đích là các tôn giáo chính thống công nhận tôn giáo bản địa như các tôn giáo chính thống.

Trong bài viết này thì Atkinson nhất mạnh đến việc đặt tôn giáo trong mối tương quan với Nhà nước, đặt nó trong lịch sử và đặt nó trong mối tương quan với các tôn giáo khác. Có một điểm duy nhất là tôi muốn phê phán với bà Atkinson là bà không đặt người Wana nằm ở quan điểm yếu thế hơn trong xã hội Indo. Theo tôi là người Wana phản ứng lại chính sách và các tôn giáo khác, nhưng thực tế là họ tìm cách tự bảo vệ mình.

Câu hỏi thảo luận:

Ảnh hưởng của bài viết Atkinson đối với tôi trong việc nghiên cứu shaman ở Hàn Quốc.

Bối cảnh lịch sử: Điều tôi định giảng là đưa ra đề cương, rồi đi từng điểm một. TK 14 (1392) ở Hàn Quốc, thời đó shaman được thực hành và truyền lại cho con cháu họ. Khi truyền lại thì ảnh hưởng đến vấn đề cuộc sống của con cháu họ vì bị coi là tầng lớp thấp. Mặc dù bị coi là tầng lớp thấp, nhưng họ lại tham gia vào những việc trọng đại của quốc gia. Họ chăm sóc đền thờ Thần hoàng. Đối với một số người theo Khổng giáo thì cho rằng việc thực hiện shaman là không phù hợp vì phụ nữ không được quyền đứng lên nhảy múa như thế. Nhưng vấn đề này thay đổi trong thời kỳ tiền hiện đại. Những người hướng tới hiện đại thì cho rằng shaman đi ngược lại hiện đại và mê tín dị đoan. Sau đó, Hàn Quốc trải qua thời kỳ thuộc địa Nhật Bản rồi bị chia làm hai thì những người shaman là đối tượng của việc coi là mê tín dị đoan. Thời kỳ thuộc địa, shaman được nghiên cứu dưới góc độ văn hóa dân gian và cho rằng đó là truyền thống của người Hàn Quốc. Thế thì vấn đề nào là đúng, và theo vấn đề nào vì một bênh cho là mê tín, một bên cho là truyền thống.

Thập niên 60 – 70, Nam Triều Tiên bước vào Quân chủ chuyên chế và áp đặt chính sách đối với từng người dân. Đó là thời điểm có những trào lưu chống lại mê tín dị đoan và họ là rất mạnh tay. Đó cũng là thời điểm mà Nhà nước đưa ra luật chống lại tiếng ồn và cũng có ý chống lại shaman vì khi thực hiện thì phải đánh trống, chiêng rất lớn. Đây cũng là thời kỳ đô thị phát triển nhanh chóng, nên các đền thờ shaman bị phá đi. Đây cũng là thời điểm mà những nhà học giả nghiên cứu shaman và cho rằng chính những người shaman là người nắm giữ văn hóa phi vật thể của dân tộc và cần phải lưu giữ. Quan điểm này đã thắng. Những năm 1980, thì Hàn Quốc trở thành một quốc gia mới phát triển, không còn nghèo nữa. Vào thời điểm này, shaman chính là những người giúp cho Hàn Quốc thành công. Trong năm này có nhiều cuộc biểu tình chính trị diễn ra. Họ đã sử dụng nghi lễ shaman để tổ chức tế lễ những nhân vật hàng đầu để chống lại chính phủ. Thời điểm này, người Hàn Quốc nhận ra rằng shaman có nguồn gốc sâu xa trong nền văn hóa của mình. Đến năm 1990, những người Shaman đòi hỏi là phải xem họ là người đại diện tôn giáo và nâng shaman lên thành tôn giáo.

Tôi xin giới thiệu một số điểm chính về shaman Hàn Quốc. Giống như shaman ở bất cứ nơi nào khác thì shaman ở Hàn Quốc cũng cho thần linh lựa chọn và cũng bị hành hạ đau đớn cho đến khi chấp nhận trở thành shaaman. Khi trở thành shaman thì họ được thân linh ban cho những quyền năng để xem bói, chữa bệnh…, cũng giống như những người lên đồng ở Việt Nam. Theo tấm hình trên, thì người phụ nữ trên ảnh là do tổ tiên nhập vào. Tổ tiên của bà đã trở thành Thần và trở thành người bảo hộ cho cả dòng họ. Như vậy thông qua hoạt động shaman thì thấy đó cũng là cách chữa bệnh cho dòng họ.

Sáng nay chúng ta đưa ra một câu hỏi là tại sao tôn giáo không có tính dị đoan và phải phá bỏ đi. Theo nghiên cứu của tôi, tôi cũng có cách suy nghĩ. Nhìn trên bức ảnh thì có người cho đó chỉ là phế tích. Với những người trí thức đầu thế kỷ 20 thì họ rất đau khổ vì quân Nhật sang xâm chiếm đất nước họ và đối xử không tốt với dân của họ. Tôi nghĩ rằng, tương tự những nhà trí thức ở Việt Nam và Trung Quốc thì trí thức Hàn Quốc cũng đặt câu hỏi là tại sao dân ta yếu như vậy để cho người khác cai trị. Khi họ xem đến Khổng giáo thì chỉ là những người già. Còn nhìn vào Phật giáo thì thấy rằng Phật giáo cần cải tạo như ở Srilanka. Khi nhìn về Shaman thì cho rằng đây là mê tín cần loại bỏ. Nhưng họ không thành công. Vào những năm 1890, Tin Lành đến Hàn Quốc trong tình trạng quốc gia yếu nhất và đã thành công trong việc truyền đạo. Lý do tại sao? Những người truyền giáo của đạo Tin Lành này khi họ đến thì họ mang theo trường học, mang theo sự tiến bộ, hiện đại. Ở Hàn Quốc thì vấn đề dân tộc của họ không được đặt cao. Những người trẻ tuổi thời đó khi nhận thấy sự hiện đại của Tin lành thì họ đã cải đạo, bỏ truyền thống theo đạo Tin lành. Phản ứng lại của Thiên Chúa Giáo với sự cải đạo của Hàn Quốc không giống nhau. Khi những nhà truyền giáo viết về tôn giáo đại chúng của Hàn Quốc thì họ dùng từ phù thủy và mê tín dị đoạn vì liên quan đến ma quỷ. Bản thân của nhà truyền giáo thì phản ứng với hai cách. Có người truyền giáo thì tin việc thực hành shaman là có ma quỷ. Còn những nhà truyền giáo khác thì không chấp nhận quan điểm ma quỷ tồn tại. Chính những nhà truyến giáo này trở thành đồng minh với giới trẻ để tìm sức mạnh quốc gia đối với họ. Tờ báo đầu tiên được viết bằng tiếng Hàn là chỉ trích rất nhiều các hoạt động shaman và xem đó là mê tín. Khi người Nhật thống trị Hàn Quốc thì họ tổ chức những việc chống lại mê tín dị đoan. Những hành động của cảnh sát Nhật Bản lúc đó cũng không phải là nhất quán. Có cảnh sát vẫn bỏ qua những hành động shaman diễn ra trước mắt họ. Đầu TK 20 thì người dân nông thôn ra thành phố và cắt đứt mối quan hệ với nông thôn để trở thành người hiện đại. Từ đó, họ coi shaman là mê tín dị đoan. Chính thời điểm này, thì người dân lại có những nổi nhớ về quê hương gốc của họ và chính văn hóa shaman đó là cái văn truyền thống của họ. Đó là vấn đề trái ngược trong cuộc sống của họ. Cũng như ở châu Âu khi nói đến văn hóa dân gian quốc gia thì có sự phân biệt văn hóa nông thôn với đô thị và nông thôn đó chính là văn hóa truyền thống của quốc gia.

Sau này, ở Hàn Quốc người ta tìm lại những truyền thuyết liên quan đến lịch sử dân tộc và shaman. Từ đó, shaman trở thành một phần trong việc nghiên cứu lịch sử nguồn gốc. Từ thời kỳ thuộc địa đó, rất nhiều người Hàn Quốc và Nhật Bản nghiên cứu về shaman. Nhật bản nghiên cứu nhằm tìm điểm tương đồng; còn Hàn Quốc nghiên cứu nhằm tìm điểm riêng trong văn hóa của họ. Nghiên cứu văn hòa dân gian đã trải qua nhiều giai đọan, và đến năm 1970 vẫn còn tồn tại.

Sự trở lại nghiên cứu văn hóa dân gian của những năm 70 khác so với năm 30. Năm 30 thì nghiên cứu shaman để hoài niệm văn hóa nông thôn. Còn năm 70 thì nghiên cứu shaman vì sợ những chính sách phát triển sẽ làm mất đi văn hóa truyền thống của họ. Năm 1962, Hàn Quốc đưa ra chính sách bảo vệ tài sản văn hóa của họ, trong đó có việc bảo vệ văn hóa phi vật thể như nghi lễ và diễn xướng. Mặc dù luật không nói đến việc shaman là người nắm giữ văn hóa phi vật thể, nhưng ít nhiều cũng có một điều mở đối với họ. Mối quan hệ giữa diễn xướng và nghệ thuật shaman thì có mối liên hệ với nhau, vì khi công nhận diễn xướng có hoạt động shaman tham dự vào. Việc tham gia vào di sản văn hóa là rất quan trọng đối với shaman vì trước đây họ bị ruồng bỏ, bị coi là mê tín dị đoan. Việc được xem là nghệ nhân nắm giữ di sản văn hóa thì shaman đã có một bước tiến khá tốt mạnh trong xã hội. Tuy nhiên, những người shaman vẫn tiếp tục đấu tranh như năm 1962 họ phải đấu tranh rất nhiều để cho một shaman tham gia vào lễ hội văn hóa. Bà shaman đó đã đến được London để biểu diễn shaman, sau đó một năm thì bà được phong là người giữ báo vật văn hóa của dân tộc. Đều này không thể tưởng tượng trong thời gian 6 hoặc 7 năm trước đó. Những năm 90, thì người ta thấy shaman là một phần quan trọng trong cuốc sống của người Hàn Quốc, ngoại trừ một số người theo Thiên Chúa giáo. Nhưng những người Thiên Chúa giáo vẫn thưởng thức họat động shaman như là một loại hình nghệ thuật. Năm 1988, Hàn Quốc tổ chức lễ hội Olimpic và dùng shaman để biểu diễn trong buổi lễ này. Như vậy, ta thấy từ chỗ coi người shaman là người lạc hậu cho đến việc xem nó là một phần văn hóa truyền thống rồi đến việc góp phần vào việc thành công trong việc giữ gìn văn hóa. Tuy nhiên, trong hoạt động thì vẫn có một số trở ngại như cảnh sát đến nói rằng họ ồn quá, rồi người theo Thiên Chúa giáo thì không đồng ý với họ, nhà thờ của họ cũng bị phá… Do đó họ vẫn cho rằng có cái gì đó trong việc phân biệt đối xử đối với họ. Họ yêu cầu được công nhận họ như một tôn giáo thì họ mới có thể thực hành một cách bình đẳng được.

Năm 1994, tôi cũng đến thăm một Hội Shaman giáo. Tổ chức này nói rằng muốn trở thành một tôn giáo thì chỉ có một thần thôi, đó là thần Tan’gun. Họ khuyến khích những thành viên trong Hội của họ là khi biểu diễn trước công chúng thì nên tổ chức một thần thôi; còn ở nhà thì muốn làm điều gì cũng được. Nhưng tổ chức này thất bại. Bốn năm sau tôi quay lại thì tổ chức này bị giải tán. Gần đây, có một shaman trẻ đang cố gắng thuyết phục chính phủ để đưa shaman thành một tôn giáo. Cô đang viết những văn bản về tôn giáo của mình. Khi tôi nói đến vấn đề này thì tôi rất buồn vì cách hiểu tôn giáo của chính phủ là hiểu theo cách của Thiên Chúa giáo; không hiểu theo kiểu của người shaman Hàn Quốc, nên việc xin shaman thành một tôn giáo vẫn bị thất bại.

Sáng ngày 18/9/2007: Chủ đề Ma thuật và thị trường

Tôi muốn tóm tắt đôi chút về vấn đề hôm qua. Hôm qua chúng ta đã thảo luận về thuật ngữ tôn giáo, cách hiểu nó như thế nào? Và các ảnh hưởng của nó khi nghiên cứu về tôn giáo ra sao? Chúng ta cũng trải qua lịch sử thì cho thấy thuật ngữ tôn giáo qua từng giai đoạn; đến thời kỳ Khai sáng thì tôn giáo được xem là hệ thống giáo lý, còn các biểu diễn, hành lễ tôn giáo… bị xem là thứ yếu. Chúng ta cũng thấy rằng cách hiểu về tôn giáo như thế là rất hạn hẹp. Tuy nhiên, sự hiểu biết hạn hẹp đó của phương Tây lại lan truyền khắp thế giới. Chúng ta cũng thấy rằng, có những vấn đề nổi lên ở châu Á, là tầng lớp trí thức muốn cải tạo tôn giáo của mình theo cách hiểu của phương Tây, giống như phải gọt chân cho vừa giày. Đặc biệt, chúng ta đã nghiên cứu trường hợp người Wana của bà Atkinson. Người wana đã bảo vệ tôn giáo của mình trước vấn đề Thiên Chúa giáo và Hồi giáo như thế nào; khi các tôn giáo này tự xem mình cao hơn tôn giáo của người wana. Sau đó, chúng ta bàn đến trường hợp của Hàn Quốc, đặc biệt là quá trình phát triển shaman giáo của Hàn Quốc. Chúng ta đã thảo luận về việc shaman Hàn Quốc phát triển cho đến hiện nay như thế nào. Tôi cũng đã trình bày việc người shaman trẻ tuổi ở Hàn Quốc đang cố gắng xây dựng shaman của mình thành một tôn giáo ở Hàn Quốc.

Trong quá trình phát triển thuật ngữ tôn giáo, đặc biệt là vào thời kỳ Khai sáng thì có sự phân chia, trong đó ma thuật và bói toán bị xem là thứ yếu. Những xu hướng nghiên cứu về tôn giáo ma thuật mới thì cố gắng thoát khỏi những ảnh hưởng của phương Tây trước kia. Để trả lời câu hỏi tại sao lại có sự phản ứng mạnh mẽ của phương Tây trong việc phản ứng lại vật chất trong tôn giáo, tôi xin trở lại lịch sử.

Châu Âu vào TK 15 thì tràn đầy ma thuật. Tôn giáo đại chúng thì họ sử dụng ma thuật bằng cách sử dụng những cái xương (xương Thánh hoặc những hiện vật liên quan đến Đức Chúa và Đức Mẹ) và coi nó có thể đưa ra những phép màu. Hiện nay các hài cốt của những vị Thánh được giữ trong quan tài. Trên hình là một quan tài rất đẹp, trong đó có giữ một bàn tay của một vị Thánh Budapest, người dân xem đó là biểu tượng của phép màu. Trước khi có sự phân tách trong Thiên Chúa giáo, thì những hiện vật như thế này được xem là có phép màu. Người ta có thể dùng những Thánh tích này để chữa bệnh. Miếng xương của vị Thánh được để trong nhà thờ thì được xem là hiện thân của vị Thánh đó và có thể bảo vệ cả thành phố. Có một câu chuyện là cha cố đến thành phố có giữ hiện vật của vị Thánh, cha cố đã mua hài cốt này đem về thành phố mình. Vị cha cố này trở thành vị anh hùng của thành phố vì đã đem vị Thánh về thành phố. Ở châu Âu vào thời đó, những vật thánh như thế này có thể được đem bán hay làm quà tặng. Do quan niệm cho rằng có phép màu như vậy, nên vật Thánh cũng bị làm giả để bán tràn lan trên thị trường. Việc lạm dụng vật Thánh như vậy làm cho rất nhiều người mất lòng tin, nên những vị cải cách Tin Lành đã phê phán vấn đề này. Một trong những bài viết chống đối lại vật Thánh là bài viết của Cha…. Trong quyển sách này có nhiều chuyện kể về người hành hương đến những nhà thờ có vật Thánh. Trong đó có câu chuyện nói đến việc phát giấy xá tội của nhà thờ. Dĩ nhiên có những người bán giấy xá tội giả. Việc làm này đã được phản ánh trong câu chuyện dân gian của Cha… dưới dạng một bài thơ. Ý nói đến việc bán vật giả nhưng lại nói là mạng che mặt của Mẹ Maria. Ông cũng bán một mảnh xương và nói là xương của Thánh Peter, như nó lại là xương lợn… Những hàng giả này được bán với giá rất đắc, người bình thường phải dồn tiền trong hai tháng mới có thể mua được.

Như vậy, những vật thánh trong thời kỳ đã tồn tại và được xem là có phép màu. Hôm qua tôi cũng nhắc đến việc Tin Lành đã phản đối việc bánh mì và rượu vang được xem là thánh thể của Chúa Jêsu. Nhưng, những người Công giáo thì vẫn giữ hình thức này nhưng có cách giải thích khác là lòng của họ dành cho Chúa, không phải là phép màu hay ma thuật. Người theo Tin Lành cũng phản đối việc thờ Thánh thông qua bức tượng nào đấy. Hậu quả của sự chống đối này là người Tin Lành đã bác bỏ tất cả những hình tượng liên quan đến Chúa. Việc làm này cũng giống với việc chống lại yếu tố mê tín dị đoan ở Trung Quốc và Việt Nam. Như vậy, Thiên Chúa giáo chính thống cũng đã cố đưa ra yết tố nào đó để cân bằng với Tin Lành là giảm bớt yếu tố thiêng và ma thuật trong tôn giáo của họ. Tuy nhiên, vấn đề ma thuật vẫn đang là yếu tố tranh cải trong Thiên Chúa giáo. Vào những năm 1960, có một số thay đổi trong bí tích của Thiên Chúa giáo là việc làm những nghi lễ mang tín hiện đại hơn, ít mang phép màu hơn. Trước khi có sự cải cách vào năm 1960, thì những nghi Lễ Ban Thánh thể vẫn diễn ra hình thức ban thánh thể rất linh thiêng. Con chiêng khi nhận Thánh thể phải do chính Cha cố thực hiện, họ không được trực tiếp cầm tay. Vài năm sau cải cách, tôi có dự lễ đám cưới trong nhà thời, thì Cha cố đưa miếng bánh mì cho chú rễ thì chú rễ đưa tay cầm, nhưng cô dâu thì không. Nguyên nhân là do cô dâu được dạy bảo trong một gia đình mộ đạo.

Sau khi cải cách, có những người theo yếu tố mới, nhưng cũng có những người rất  bảo thủ, họ vẫn muốn giữ lại những yếu tố linh thiêng trong nghi lễ của họ. Điều này cũng chứng tỏ rằng, yếu tố tôn giáo đại chúng (yếu tố linh thiêng) vẫn được tồn tại trong đại bộ phận con chiêng của Thiên Chúa giáo. Điều này cho thấy, yếu tố ma thuật thực tế đã không mất đi mà vẫn tồn tại.

Như vậy, các nhà Nhân học tôn giáo đã khám phá ra rằng những yếu tố ma thuật là một trong những yếu tố thực trong tôn giáo mà người tín đồ luôn theo. Như vậy, đối với con chiêng thì yếu tố Thiêng vẫn đang tồn tại trong tư tưởng của họ nên đã có những yếu tố đức Mẹ khóc, hiện thân… trong cuộc sống của họ. Một hiện tượng rất đặc biệt là hình tượng Đức Mẹ Maria đã được bản địa hóa ở Mexicô khi cho rằng Bà là Thánh mẫu bảo vệ dân Mexicô chống lại sự xâm chiếm của Tây Ban Nha. Vị Thánh mẫu này đã nhập vào một người đàn ông bản địa, rồi đi đến gặp Cha xứ và nói rằng Thánh Mẫu đã hiện hình. Khi ông ta mở chiếc áo choàng ra thì Thấy hình tượng Thánh Mẫu ở đó. Chiếc áo choàng này trở thành vật Thánh linh thiêng của người dân Mexico, và được treo nơi trang trọng trong nhà thờ để người hành hương đến chiêm bái. Thánh Mẫu là một trong những yếu tố quan trọng cuộc sống của Mêxico, trở thành bản sắc dân tộc của Mexico. Ở khắp các lục địa có sự hiện diện của đạo Thiên Chúa đều nói đến sự linh thiêng của Đức Mẹ Maria. Đối với nhiều vị Cha xứ thì cho đó là không đúng, nhưng đối với con chiêng thì cho rằng đó là sự thật. Đối với những người Tin Lành thì họ không tin vào phép màu, nhưng dù sao họ vẫn xem quyển kinh Thánh là phép màu rất thiêng. Những người Tin Lành có một vấn đề là khi gặp trường hợp khó khăn trong cuộc sống thì mở quyển kinh Thánh ra để bói, giống với việc bói Kiều ở Việt Nam. Người Tin Lành vẫn sử dụng lời cầu nguyện để chữa bệnh, mặc dù có một số người theo Tin Lành chính thống thì không đồng ý với hình thức này, nhưng nó vẫn tồn tại trong số đông của người theo Tin Lành. Trong Tin Lành ở Mỹ có một nhánh gọi là Pentcotal Chrisstian, vẫn tin vào phép màu của Chúa. Tôi đã chứng kiến nhiều người khóc vì mừng khi cho rằng họ đã nhận được ơn từ Chúa.

Yếu tố ma thuật chính là yếu tố nhân văn, mang tính người trong xã hội loài người. Nghiên cứu về ma thuật thì có nhiều vấn đề đưa ra trong Nhân học. Tất cả những việc thực hành ma thuật trên thế giới thì người nghiên cứu phải có một khái niệm khác đi so với khái niệm tôn giáo phương Tây trước đây.

Tôi đưa ra trường hợp nghiên cứu ma thuật của Tylor. Vào thế kỷ 19, thì con người có một tư duy là tại sao có những điều không hiểu về thế giới. Những nhà triết học và tư duy theo tiến hóa luận thì cho rằng con người phải có sự tiến hóa từ nguyên thủy đến hiện đại. Tylor là học giả điển hình cho rằng ma thuật tôn giáo cũng có quá trình tiến hóa từ thấp đến cao, đỉnh cao là vào thời Victoria, là thời mà ông đang sống ở Anh quốc. Ông thấy người dân trong thời ông có nhiều hình thức ma thuật như mang đồng tiền cổ để mong gặp may trong cuộc sống. Đối với ông vấn đề trung tâm của tín ngưỡng này là Vật linh giáo, vì con người cho rằng mọi vật điều có linh hồn nên có phép màu. Một học giả khác là James Frazer (1854-1914), đây là học giả lớn, nhưng theo chúng tôi thì ông là học giả ghế bành vì chỉ ở nhà dựa vào các tư liệu, bài viết của những người khác. Tuy nhiên, ông rất giỏi và đã có quyển Cành vàng nổi tiếng trong ngành Nhân học. Cách ông này làm là tập hợp rất nhiều dữ liệu, phân tích, đánh giá một cách hệ thống. Ông được xem là người sáng lập nghiên cứu văn hóa dân gian. Chúng ta có thể không công nhận một số điểm trong quyển sách Cành vàng của ông, nhưng phải cho rằng ông có yếu tố phân tích khá tốt. Một trong những khái niệm trong Cành vàng là ma thuật và giao cảm. Ông cho rằng con người đã có sự kém hiểu biết và sai lầm về thế giới tự nhiên. Ma thuật giao cảm là truyền tư duy của mình qua một vật khác, ví dụ như việc hại kẻ thù qua một hình nộm; hoặc trường hợp lây nhiễm như việc ăn một vật gì đó của người may mắn thì ta cũng sẽ gặp may. Ta biết rằng ở Hàn Quốc, điều quan trọng trong gia đình là có con trai nên người phụ nữ sẽ ăn cắp những vật dụng của người phụ nữ có nhiều con trai để đem đến việc may mắn cho mình. Quan niệm của Frazer khi nói đến yếu lây nhiễm và cho rằng đó là sự sai lầm, không còn đứng vững nữa. Do đó, có nhiều người không đồng ý với quan điểm này.

Dù sao các nghiên cứu của các học giả đi trước là cầu nối cho những người đi sau.

Thuật ngữ ma thuật (magic), phải hiểu đúng nó như thế nào?

Đến TK 20, các nhà Nhân học đã đi điền dã ở những tộc người và có những cách viết khách quan hơn. Một học giả khá nổi tiếng là Malinowski, xuất thân từ Ba Lan và sang nước Anh vào trước Thế chiến thứ Nhất, sau đó ông bị kẹt lại Anh khi chiến tranh thế giới thứ Nhất nổ ra. Để tránh việc giam cầm ở Anh, Giáo sư hướng dẫn của ông đã khuyên ông đến quần đảo Trobiand để nghiên cứu Dân tộc học, ông đã không có sự lựa chọn nào khác.

Người dân ở Trobiand sống bằng nghề đánh cá ở biển, trồng khoai và làm đồ thủ công bằng vỏ ốc. Khi sống ở đảo Trobiand thì thấy rằng họ đóng thuyền, trồng khoai… đều có tri thức bản địa rất tốt, nhưng họ cũng có những ma thuật. Vấn đề khác nữa là việc đi biển ngoài khơi, họ có thực hành ma thuật. Một cuốn sách nổi tiếng của ông mang tính cổ điển về tôn giáo là Ma thuật và tôn giáo. Đây là quyển sách mà bắt buộc sinh viên phải đọc. Malinowski viết công trình này để chống lại quan điểm tôn giáo đi trước. Khi quan sát những người ở Trobiand thì thấy họ là những người duy lý, nhưng trong thực tế học vẫn cần những ma thuật để làm chỗ dựa cho những điều mà họ không thể kiểm soát được. Đất đai ở Trobiand khá tốt, tuy nhiên vấn đề sâu bệnh thì người dân không thể kiểm soát được. Trong cuộc đối thoại của người dân với Malinowski đã làm tôi nhớ đến việc đối thoại của tôi với người tạc tượng ở Việt Nam. Những người tạc tượng mà tôi đã nói chuyện là những người rất giỏi, rất tài năng, nhưng họ vẫn nói về các nghi lễ trong khi chọn mộc, làm tượng… và buộc họ phải làm nếu không sẽ bị những tai nạn.

Tất cả những đều mà Malinowski chia sẻ với Frazer là ma thuật như là một khoa học nguyên thủy. Chúng dựa vào nền tảng của khoa học nguyên thủy, nếu họ làm đúng theo một qui trình sẽ đem lại kết quả tốt đẹp và ngược lại sẽ có hậu quả không tốt. Là một người con trong thời kỳ Khai sáng, ông cũng cho rằng ma thuật là điều tồi tệ, không đúng. Khi đối đầu với tình huống không chắc chắn thì họ dựa vào ma thuật. Malinowski có những quyển nhật ký của mình, trong đó nói đến những vấn đề stress của mình. Bức ảnh trên cho thấy ông là người cô đơn trên đảo. Trong tình huống cô đơn đó, kiến cho những nhà Dân tộc học viết để giải tỏa cô đơn của mình. Các vấn đề ma thuật, chúng ta sẽ được các nhà nghiên cứu bàn luận trong rất nhiều công trình khác và được lập đi, lập lại. Ông nghiên cứu ma thuật ở Trobiand vào thế kỷ 20 thì cho rằng ma thuật chỉ tồn tại ở thời kỳ thô sơ, khi khoa học phát triển thì ma thuật sẽ biến mất. Trong các nghiên cứu khác cũng cho thấy ma thuật biến mất khi khoa học phát triển. Trong một câu chuyện nghiên cứu của mình, Tambiah đã cho rằng người Ấn Độ dùng ma thuật để trị sâu bệnh, nhưng khi khoa học phát triển thì ma thuật bị biến mất. Trong đợt đi điền dã của tôi ở Hàn Quốc, thì có một vị shaman làm lễ cầu mưa, sau lễ này thì có mưa đá. Những người kể cho tôi nghe về câu chuyện này thì họ rất tin vào ma lực của shaman giáo. Họ còn nói, mưa đá đã rơi vào đầu họ như thế nào. Khi tôi điền dã vào năm đó cũng có hạn, do đó tôi hỏi là cần phải làm lễ để cầu mưa nữa không thì họ nói không cần nữa vì đã có máy bơm. Như vậy, khoa học phát triển sẽ làm hạn chế ma thuật.

Đây là bức ảnh mà TS. An đã chụp, tôi xin trình bày ở đây, nếu có sai thì xin TS. An sửa giúp. Theo TS. An thì khi nghiên cứu thầy cúng của người Thái, khi có thuốc Tây thì đã mất dần yếu tố thầy cúng, nhưng vẫn còn ít người tìm đến thấy cúng để chữa bệnh.

Những ví dụ trên, cho thấy khi khoa học phát triển, ma thuật bị hạn chế, nhưng vấn đề là khoa học có diễn giải hết những vấn đề mà con người không thể giải quyết được; và khoa học có thay thế được ma thuật không? Ngay bản thân tôi cũng có thể nói rằng, khoa học không hoàn toàn thay thế được ma thuật. Tuy nhiên, ma thuật ở trong thời hiện đại sẽ tồn tại dưới hình thức khác trước.

Để tổng quát lại ý kiến của Malinowski tôi nói rằng, người nguyên thủy sống hoàn toàn duy lý. Vật chất trong cuộc sống của họ khác hoàn toàn chúng ta bây giờ. Như vậy, các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng sẽ gặp trong trường như vậy nếu ta nghiên cứu các tộc người khác nhau dưới hình thức xã hội khác nhau.

Đầu TK 19 đã có những công trình duy lý về ma thuật, tuy nhiên điều này sẽ giúp chúng ta có cái nhìn tiếp nối về ma thuật thời hiện đại.

Tiếp nối nghiên cứu của Malinowski thì các học giả sau này tập trung vào vấn đề duy lý của các tộc người khi có những hành xử trong cuộc sống. Vấn đề này trở nên phổ biến trong cuộc sống của con người như việc giải thích sự rủi ro trong cuộc sống. Tôi lấy lại ví dụ của anh An để nói về vấn đề này. Anh An nói là việc xem bói cho người bệnh. Bệnh thì có thể đi bệnh viện chữa, nhưng tại sao chữa lâu như vậy lại không khỏi. Người Thái thì cho rằng đó là do linh hồn của con người đã bỏ con người để đi vào thế giới thiên nhiên.

Câu chuyện tương tự ở Hàn Quốc là khi ốm đau có thể chữa ở bệnh viện, nhưng khi chữa mãi không khỏi thì họ cho rằng họ đã phạm tội nào đó với tổ tông của họ nên bị phạt. Như vậy, vấn đề ma thuật vẫn tồn tại để giải thích cho những vấn đề mà họ không thể hiểu được.

Năm 1970, Tambiah đã đưa ra một bước tiến mới trong công trình nghiên cứu của mình. Ông hoàn toàn phản đối lại các học giả đi trước là ma thuật không chỉ là hình tượng thô sơ trong cuộc sống con người mà còn là hiện tượng đặc biệt trong cuộc sống; nếu ta nói ma thuật là khoa học sai lầm là không đúng mà phải hiểu ma thuật khác với khoa học. Hành động ma thuật đồng nghĩa với hành động nghi lễ. Ma thuật diễn ra trong diễn xướng của nghi lễ. Cũng như trong khoa học thì họ làm thí nghiệm cái này đúng, cái kia sai là hành động khác với ma thuật.

Cách mà tư duy con người ta nghĩ về ma thuật là vấn đề mà con người bị thu hút bởi một ma lực thần thánh hơn là tư duy duy lý liên quan đến khoa học. Tambiah đưa ra một ví dụ không giống với ma thuật như các ông chủ là cha, người công nhân là con - > tạo nên mối quan hệ cha – con trong một công xưởng. Cách ví như thế này nhằm mục đích tuyên truyền để nói đến quyền lực của ông chủ đối với công nhân của mình. Cách nghĩ này nhằm tạo ra một tư duy để thuyết phục hơn trong cuộc sống. Người Hàn Quốc trong thời kỳ đầu hiện đại hóa đất nước thì họ phản đối lối so sánh này. Tambiah nói rằng ma thuật thì không phải như thế, vì không phải đến sự đúng hoặc sai mà phải dựa trên những chuẩn khác. Ông đã đưa ra chuẩn là ma thuật phải được đo bằng giá trị nghi lễ. Nghi lễ phải diễn ra trong đúng bối cảnh của nó. Người làm nghi lễ có đủ kỹ năng để đảm nhiệm nghi lễ đó. Quan trọng nhất là nghi lễ có làm đúng cách không? Quan điểm là nghi lễ có làm đúng không rất quan trọng vì nếu không đúng sẽ dẫn đến kết quả không tốt. Ví dụ trong đền thờ đạo Mẫu các ông bà đồng cũng bị phạt vì không làm đúng nghi lễ.

Như vậy, khái niệm nghi lễ đã được thực hành hay không thì liên quan đến người hành lễ có làm đúng nghi thức hay không? Nếu không sẽ có hậu quả không tốt. Một nghi lễ được làm đúng thì phải theo trình tự của nghi lễ và sử dụng đúng các ngôn từ trong khi lễ. Điều này hoàn toàn khác với khác khái niệm trong khoa học. Trong khoa học, một nhà khoa học làm thí nghiệm thì chỉ quan tâm đến việc chứng minh vấn đề gì đó, còn các lời mà nhà khoa học nói sẽ không ảnh hưởng kết quả của cuộc thí nghiệm.

Tambiah đã sử dụng thuật ngữ của ngôn ngữ học là hành vi ngôn ngữ nói đến hành động, như làm phép. Điều này chỉ đến hành động của con người sẽ diễn ra tiếp theo đó. Một ví dụ điển hình về hành vi ngôn ngữ “làm phép” đó là đám cưới trong nhà thờ sau khi trao nhẫn, vị Cha nói bây giờ các con đã trở thành vợ chồng thì sau đó họ trở thành vợ chồng. Việc làm này liên quan đến ngôn ngữ khi được phát ra thì nó sẽ có kết quả nào đó. Nghi lễ được làm đúng, cộng với những lời nói thì nó sẽ mang đến một kết quả nào đó. Như vậy, khái niệm ma thuật trong đó có hành động và lời nói thì ta có thể hiểu là việc làm phép. Như vậy, thầy cúng làm lễ, cầu và có những hành động nào đó thì đó là hành động làm phép nhằm đem đến một kết quả nào đó trong nghi lễ.

Trong hát Then của người Tày, những bài hát có nói đến những đoàn âm binh cùng bà Then đến thế giới bên kia để tìm linh hồn đã rời khỏi thể xác; những hành động này ta cũng gọi là ma thuật hay làm phép. Tambiah cũng nhắc đến từ ma thuật giao cảm của Frazer, và xem đó vẫn là ma thuật.

Như vậy theo Tambiah, ma thuật chính là những hành động của người thực hiện nghi lễ nhằm đem đến kết quả nào đó cho thế giới khác hoặc đem mong muốn ở thế giới khác về thế giới thực tại. Điều này chứng tỏ ma thuật và khoa học hoàn toàn khác nhau. Cách phân tích của Tambiah dùng hành vi ngôn ngữ để chống lại quan điểm cho ma thuật là hành động nguyên thủy hay khoa học sai lầm. Trong xã hội hiện đại, ma thuật vẫn tồn tại ở những tôn giáo lớn. Phân tích của Tambiah là ma thuật tồn tại ở khắp nơi trong cuộc sống của con người.

Buổi chiều ngày 18/9/2007

Buổi sáng chúng ta đã thảo luận về ma thuật do Tambiah đưa ra. Bây giờ chúng ta chuyển sang một tác giả khác là Michael Taussig. Trong thuật ngữ thông qua lời nói và hành động để thực hiện ma thuật của Tambiah thì Michael Taussig cũng nói đến vấn đề này mà còn mở rộng thêm cả việc hành động của cơ thể. Chúng ta nhìn lại bà Then của người Tày, bà đã dùng ngôn ngữ và cử chỉ, nhưng trong đó bà còn hiểu hiện những trải nghiệm của cơ thể. Michael Taussig nghiên cứu về châu Mỹ nên cũng đã có những trải nghiệm việc thực hiện hành động cơ thể khi hành lễ như việc dùng hành động như con báo. Khi những cử chỉ có hành động như con báo thì con báo sẽ hiện diện. Trong nghi lễ shaman thì quyền năng làm cho thế giới thần linh nhập vào sẽ được con người shaman biểu hiện qua cử chỉ của cơ thể. Trong bối cảnh nghi lễ thì thế giới khác sẽ được thể hiện ra trong trước mắt người trần mắt thịt. Tôi đã chứng cảnh người cốt là đàn ông, nhưng khi lên đồng thì lại thể hiện giới tính nữ.

Một trong những điều mà họ chỉ trích Taussig là Taussig nói đến yếu tố bắt chước, vậy thì đâu là hành động shaman và đâu là hành động đời thường. Cùng với Taussig thì có một học giả khác là Gell. Trong suy nghĩ của ông là vẽ đẹp của bức tượng sẽ làm cho thế giới thần linh đến với ta. Điều nhấn mạnh của Gell là những hiện vật đẹp cũng có ý nghĩa ma thuật. Trong khi Gell nói đến vấn đề kỹ thuật thì Ang-ghen cũng đề cập đến vấn đề này, nên nói đến kỹ thuật phát triển trong việc chế tác công cụ. Gell cũng nói đến ma thuật và kỹ thuật, nhưng hoàn toàn khác với Malinowski. Gell cũng đặt ra câu hỏi ma thuật dùng để làm gì? Ma thuật đạt được vấn đề gì? Theo Gell thì ma thuật cũng đạt công nghệ là chữa bệnh cho con người. Ở đây ông dùng kỹ thuật đi săn để trình về sự xuất hiện của thần linh; nghĩa là dùng vẽ đẹp của kỹ thuật để bẫy thần linh. Điều này nghe có vẻ lạ, nhưng khi ví dụ ở Việt Nam thì có thể hiểu được. Ở Việt Nam, tượng đẹp thì sẽ tốt hơn. Ý tưởng rằng tượng đẹp thì Thánh giáng xuống dễ hơn. Với Malinowski khi phân tích về việc làm thuyền đi biển thì có phân tách kỹ thuật và ma thuật, nhưng Gell thì vẽ đẹp cũng là mục đích đưa đến ma thuật. Ở đây ta có thể thấy mối quan hệ giữa kỹ thuật và ma thuật, như những bức tượng đẹp chẳng hạn. Trong trường hợp của Then Tày thì khi bà hát hay cũng là yếu tố để lễ diễn ra đúng. Hoặc người Thái khi đặt cây hoa nghi lễ thì cũng cố làm sao cho cây hoa đẹp để thần xuống nhanh hơn. Tôi rất ấn tượng các sản phẩm thờ tự đẹp của Việt Nam, và tôi nghĩ vẽ đẹp đó cũng nhằm hướng đến yếu tố ma thuật trong đó. Ta cũng có thể giải thích tại sao những người ma thuật là những người nắm giữ di sản văn hóa dân tộc.

Từ sáng đến giờ ta thảo luận ma thuật dưới ba góc độ; Ma thuật như hành động lời nói, ma thuật như hành động bắt chước và ma thuật với kỹ thuật. Đó là những điều gần gũi trong đời sống hàng ngày. Nhưng đến giờ ta thấy còn thiếu là ma thuật ảnh hưởng như thế nào đến quốc gia, hay cộng đồng xã hội.

Bây giờ ta sẽ bàn đến vấn đề đó thông qua tác phẩm của Các Mác. Trong chương 1 phần 4, Mác đưa ra thuật ngữ Bái vật giáo hàng hóa. Vào thời điểm Mác đưa ra quyển Tư Bản, thì đã có cuốn sách của Frazer và các tài liệu truyền giáo đưa về. Những nhà truyền giáo dùng từ (…….) để chỉ đời sống tôn giáo được coi là xã hội nguyên thủy. Mác cho rằng đó là cách nhìn nhận sai lạc về thế giới nguyên thủy. Thuật ngữ  “…..” chỉ những hiện vật có hình người và có khả nămg ma lực. Mác sử dụng từ này nhưng dưới góc độ xã hội. Mác viết rằng giống với người dân ở Châu Phi, họ đã truyền toàn bộ những quyền lực của mình vào hiện vật vô tri, vô giác, giống con người đã truyền quyền lực vào nền kinh tế thị trường. Mác lấy ví dụ là cái bàn làm bằng gỗ khi bán ra thị trường thì nó vượt qua ngoài giá trị hàng hóa của nó. Mác muốn nói đến yếu tố giá trị của nó. Nguyên nhân là giá trị đó không được kiểm soát bởi người mua và người bán. Một ví dụ mà Mác đưa ra là bánh mì có giá trị sử dụng hơn kim cương, nhưng thực tế thì giá trị hàng hóa của kim cương lại cao hơn. Vậy thì có một cái gì đó đã đẩy giá trí của một vật nào đó lên cao hơn giá trị hàng hóa nó, như vậy có phải là ma thuật không?

Trong tác phẩm của mình Taussig viết về những người trồng mía ở nông thôn. Để làm cho cuộc sống của họ tốt hơn thì những người trồng mía này có sự thỏa thuận với thần linh mong họ phù hộ, rồi sẽ trả tiền cho thần linh. Điều này chúng ta lại tiến đến việc trả lời cho câu hỏi tại sao ở thành phố cần có ma thuật với 3 ví dụ sau:

Có một nghiên cứu ở Rumani của Verdery trong quá trình chuyển đổi thể chế chính trị và việc sử dụng tiền trong thể chế thị trường. Một ví dụ khác về nước Nga, việc thực hành ma thuật nhằm giúp cho những người kiếm được tiền ở thị trường có thể tiêu đồng tiền. Một ví dụ khác của Meyer viết về Ghana khi nói đến việc tiếp nhận hàng hóa từ bên ngoài. Những người Ghana lại sử dụng ma thuật của những nhà truyền giáo để thanh lọc hiện vật khi họ vừa mua từ thị trường. Những người buôn bán cũng sợ việc người khác dùng ma thuật chống lại họ, nên họ cũng dùng ma thuật của các nhà truyền giáo để ngăn ngừa.

Ba ví dụ này đều cho thấy yếu tố bấp bênh của thị trường đã dẫn đến yếu tố ma thuật trong cuộc sống của họ. Điều này làm ta nhớ lại quan điểm của Malinowski khi cho rằng ma thuật giúp cho con người chống lại những điều bất ổn mà không biết trước. Ở đây ta thấy Malinowski đề cập đến việc sử dụng ma thuật là những người không thể tiếp xúc được khoa học, hay giáo dục; còn 3 ví dụ trên thì cho thấy những người sử dụng ma thuật là những người nghèo khó; và việc tham gia vào thị trường thì thường gặp những nguy cơ. Chính những nguy cơ này mà yếu tố ma thuật đã diễn ra trong đời sống của họ.

Bây giờ tôi sẽ nói về ngôi đền thờ 18 vua ở Đài Loan. Trong bài viết này miêu tả về việc thờ cúng cô hồn. Việc thờ cúng cô hồn thì ở Đài Loan, Trung Quồc và Việt Nam giống nhau. Đó là thờ trong miếu nhỏ. Ngôi đền 18 vua này là không bình thường, ví nó lớn, có tượng thờ. Trong đền thờ này thay vì thắp hương thì họ lại châm thuốc lá. Những điều bất bình thường trở nên đảo lộn so với qui định của tôn giáo đại chúng. Nguyên nhân của nó từ đâu?

Đây là vấn đề liên quan đến tình hình kinh tế chính trị của Đài Loan liên quan đến việc thờ cúng 18 vị vua này. Việc thờ này được miêu tả như là những vị thần “vô luân lý” vì thờ cô hồn chứ không phải Thánh. Chính những việc thờ những vị bị xem là vô đạo đức đó thì những vị này cũng ban phước cho những việc làm vô đạo đức. Nghiên cứu của Weller cũng tương đồng với việc nghiên cứu của Taussig. Nhưng có yếu tố khác là đối với Taussig thì giải thích cái mới trong kinh tế thị trường, còn Weller thì việc kinh tế thị trường đã có trước đó.

Weller thì phân loại các vị thần thánh được thờ như sau:

-   Thần thánh – đại diện cho các tầng lớp quan chức

-   Thờ cúng tổ tiên – để nói về luân lý đạo đức trong gia đình

-   Thờ cô hồn – đại diện cho những người sống ngoài vòng xã hội – đôi khi trở nên nguy hiểm trong cuộc sống.

Thông thường thì cô hồn rất ít đường thờ cúng, nhưng trong đền này thì được thờ cúng nên trước đền thờ có một băng rôn là sẽ ban phước cho tất cả mọi người dân. Một điều không bình thường nữa là trong điện thờ này người ta lại thờ con chó như một vị thần, trong khi những nơi khác thì không thờ chó. Trong ngôi thờ này lại có thờ thêm Thổ thần để trấn giữ vùng đất này. Hoạt động thờ cúng của đền này lại diễn ra vào ban đêm. Những người đến đây là những người làm ăn thuộc tầng lớp thấp ở Đài Loan. Tầng lớn trung lưu cũng tìm đến. Nguyên nhân là họ có thể xin nhiều điều thuộc về phạm trù vô luân lý; còn đến những đền Thánh thì không thể. Chính vì điều đó mà nó trở thành đền thờ lớn nhất của Đài Loan.

Tất cả những yếu tố nói trên, Weller muốn nói đến vấn đề đạo đức ở Đài Loan. Sau đó, ông đặt vấn đề là tại sao miếu thờ như vậy phát triển vào năm 1980. Chính phủ Đài Loan vào thời này bị mất lòng tin của công chúng. Tính dân chủ của người được rộng mở và họ cũng nhận ra sự tham nhũng đang diễn ra trong chính phủ nên đã có những phản ứng trở lại. Vào thời điểm chính phủ yếu như thế thì họ không thể đưa ra những hệ thống về sự chuẩn mực của xã hội. Điều này cũng theo mô hình mà Mác đưa ra đó là ma lực của đồng tiến chứ không phải trong mối quan hệ xã hội. Vấn đề là Chính phủ kiểm soát về giáo dục, chính trị, nhưng không thể kiểm soát được tôn giáo đại chúng, nên nó tự phát triển. Theo chính phủ thì tôn giáo đại chúng phát triển cũng không có gì đáng ngại. Việc phát triển thờ cúng cô hồn này phản ánh thực tế của nền kinh tế tư bản vào giai đoạn đầu. Trong bài viết này ông cũng phân tích và kết nối nhiều vấn đề từ sự phát triển tôn giáo đại chúng đến vấn đề chính trị lúc bấy giờ. Đây là sự kết hợp và pha trộn những tư liệu trong điền dã để liên kết với bối cảnh kinh tế, chính trị của một quốc gia.

Sáng ngày 19/7/2007: Chủ đề Nghi lễ và chữa bệnh

Hôm nay tôi sẽ trình bày về nghi lễ và chữa bệnh. Trong quá trình giảng tôi cũng cố gắng sử dụng một số bài viết để trình bày về quá trình tham dự của con người trong nghi lễ và đã bộc lộ tâm tư tình cảm của mình như thế nào?

Vấn đề nghi lễ là chủ đề phổ biến trong nhân học tôn giáo, vì nó là thực hành tôn giáo rất phổ biến vì con người đã diễn lại niềm tin tôn giáo của mình qua việc thực hành nghi lễ. Qua nghi lễ, nhà nhân học có thể quan sát để đánh giá về hành vi, hoạt động của tư duy con người về tôn giáo. Do đó, trong nhân học có rất nhiều công trình viết về nghi lễ. Chính ở nghi lễ thì chúng ta có thể quan sát, chụp ảnh, sau đó sẽ phỏng vấn con người thực hành nghi lễ; cũng qua đó ta có thể xem nghi lễ thay đổi qua không gian và thời gian ra sao.

Hôm qua tôi lấy ví dụ về công trình nghiên cứu của Weller hoặc nghiên cứu của tôi thì cho thấy các nhà Nhân học nghiên cứu về nghi lễ để từ đó suy ra lịch sử, chính trị của các nước. Đây là đoạn trích của một học giả nghiên cứu về tôn giáo nổi tiếng là Cliffor Geertz. Theo Geertz, đối với các nhà nghiên cứu thì có thể quan sát, phân tích đánh giá nghi lễ, nhưng đối với người tham dự thì có hai góc độ là thể hiện niềm tin và diễn lại niềm tin của mình trong tôn giáo. Nghi lễ cũng là nơi để những người làm lễ và tham dự lễ nhằm thể hiện ý tưởng xã hội của mình trong việc thực hành nghi lễ. Ông Geertz không sống trong đạo Khổng, nhưng cách nhìn của ông rất phù hợp với những hành động của những người theo đạo Khổng. Theo tôi hiểu từ lễ ở đây không phải chỉ là nghi lễ mà còn biểu hiện thái độ của con người hành động như thế nào cho đúng lễ. Như vậy, ở đây nghi lễ thể hiện hai khía cạnh của con người; đó là thể hiện niềm tin và thể hiện ứng xử đúng với lễ nghi tôn giáo. Như vậy trong văn hóa của Khổng giáo, việc thực hành đúng lễ nghi sẽ nói đền việc thực hành theo đúng mẫu mực trong cuộc sồng. Dù sao có những thời điểm mà xã hội không công nhận nghi lễ, nhưng việc thực hành theo hành xử đúng với chuẩn mực xã hội vẫn đang tồn tại trong xã hội.

Ông John nghiên cứu về đám ma của người Việt và cũng có gì đó tương đồng với nghiên cứu tôi ở Hàn Quốc.

Nghi lễ trong tang lễ của người Việt chính là thời điểm người sống đưa người chết về với tổ tiên. Việc thực hành nghi lễ trong đám tang đã nói lên mối quan hệ giữa người sống và người chết, đồng thời cũng nói lên việc thực hành nghi lễ như thế nào cho đúng nguyên tắc xã hội. Điều này cũng nói lên được luận lý đạo đức của con người đối với nhau trong xã hội. Ở Hàn Quốc, Trung Quốc hay Việt Nam thì truyền thống trong việc tổ chức nghi lễ đám tang rất chu đáo cũng là nói lên niềm tôn kính của con cái đối với cha mẹ. Chúng ta thấy vào thời kỳ bao cấp thì nghi lễ ở Việt Nam rất đơn giản vì có chính sách tiết kiệm. Điều này cũng phản ánh nhận thức của người dân vào thời kỳ đó, vì giá trị xã hội theo truyền thống ở mỗi thời kỳ khác nhau nhưng nó vẫn thể hiện yếu tố đạo đức của con người qua nghi lễ. Tang ma dù thể hiện ở hình thức nào thì nó cũng thể hiện đạo đức của người sống với người quá cố.

Arnold Van Gennep (1873 – 1957) – Rites of passage.

Nghi lễ chuyển đổi và những bài viết nghi lễ chuyển đổi nhằm miêu tả cuộc sống của con người qua các nghi lễ từ lúc sinh ra đến lúc mất. Khái niệm về giai đọan chuyển tiếp của Van Gennep rất quan trọng vì nói đến trạng thái phát triển của con người trong cuộc sống. Trong giai đoạn chuyển tiếp thì trạng thái của con người cũng biến đổi. Ví dụ trong đám tang của người Việt thì nói đến trạng thái của con người từ người sống chuyển sang một giai đoạn khác là chết. Việc mang ảnh ra mộ rồi đưa về nhà là ý nói đến việc người chết đã gia nhập vào thế giới tổ tiên ở bên kia.

Trong kỳ truyển lãm của chúng tôi về Việt Nam trong cuộc hành trình, tôi thấy việc triển lãm có sự đối lập về tang ma của người Việt và người Giarai. Đó là việc người xác định người chết lúc nào thì về với thế giới bên kia. Mặc dù khác nhau như vậy, nhưng có một điểm chung là nói đến sự chuyển đổi về trạng thái của con người. Như vậy, con người trải nghiệm qua rất nhiều giai đoạn trong cuộc đời từ khi sinh ra đến chết. Mỗi giai đoạn con người có trạng thái trải nghiệm khác nhau trong cuộc đời của họ. Cuộc sống xã hội cũng đánh dấu những trạng thái của con người trong nghi lễ chuyển đổi.

Gennep thì không chỉ nói trạng thái thay đổi của con người mà còn nói đến sự thay đổi theo thời gian, theo mùa.. Khi con người ta làm lễ đánh dấu mốc thay đổi thời gian như việc làm lễ mừng năm mới. Nghi lễ chuyển đổi này còn thể hiện sự thay đổi trong hoạt động chính trị, như lễ tuyên bố nhận chức của tổng thống chẳng hạn. Sự chuyển đổi trạng thái rất rộng về con người, không gian, thời tiết… và đây cũng là vấn đề để chúng tôi triển lãm một chủ đề Việt Nam một cuộc hành trình.

Gennep rất quan tâm đến các nghi lễ nhằm đánh dấu trạng thái của con người như thế nào từ trạng thái này đến một trạng thái khác. Trong nghi lễ thể hiện sự chuyển đổi là trung tâm thể hiện sự chia li giữa đoạn này với đoạn trước – đó là giai đoạn ngưỡng của sự chuyển đổi. Thời điểm ngưỡng rất quan trọng. Chính thời điểm này thì con người không nằm trong vị thế nào của xã hội, vì vị thế cũ đã qua, nhưng vị thế mới lại chưa tới. Do đó, đây là vị thế rất quan trọng một giai đoạn chuyển đổi của con người. Nghi lễ chuyển đổi này thì không gian nghi lễ là không gian thiêng, nhằm thể hiện điểm linh thiêng của sự chuyển đổi con người trong xã hội. Đây là thời điểm linh thiêng trong giai đoạn chuyển đồi của con người. Nhận định của Gennep về tính thiêng trong nghi lễ của giai đoạn này xuất phát từ quan sát của ông trong các nghi lễ của các tộc người ở Châu Phi.

Học thuyết này cũng gặp nhiều phản đối do Van Gennep là một nhà Nhân học ghế bành vì cũng chỉ sử dụng tài liệu của những người khác, ông ít đi điền dã.

Tóm tắt về nghi lễ chuyển tiếp của Van Gennep. Theo ông, một nghi lễ diễn ra thì có nhiều lễ nhỏ. Trong nghi lễ chính có 3 lễ nhỏ; lễ tách – tiền ngưỡng; lễ thứ hai là lễ thay đổi trạng thái – lễ ngưỡng; lễ quan trọng thứ ba là lễ hòa nhập - hậu ngưỡng. Lễ này biến con người từ trạng thái này sang trạng thái khác. Ông nhận ra rằng các nghi lễ chuyển tiếp không chỉ đánh dấu mốc chuyển tiếp trạng thái của con người mà còn biểu hiện những vấn đề khác nữa. Như lễ đám cưới là nghi lễ đánh dấu sự chuyển tiếp của một cặp vợ chồng; còn một ý nữa là hình thành nên một gia đình mới. Trong nghi lễ có nhiều lễ khác nhau, nhưng tùy theo ý nghĩa của lễ lớn mà lễ nhỏ sẽ quan trọng ở từng thời điểm khác nhau.

Mô hình lễ chuyển đổi này thì rất đơn giản, do đó cũng có nhiều vấn đề cần xem xét tiếp, như chỉ sử dụng một lý thuyết này không thì không thể thể hiện hết ý nghĩa trong một nghi lễ, hoặc trạng thái của con người chuyển đổi.

Mary Douglas (1921 – 2007)

Thuyết của Van Gennep rất hữu dụng cho những công trình nghiên cứu về nghi lễ vào những năm 60 -70, đặc biệt là Douglas và Victor Turner. Douglas không chỉ ảnh hưởng thuyết Gennep mà còn ảnh hưởng thuyết Cấu trúc của Lévis Strauss. Thuyết cấu trúc cho rằng cuộc sống xã hội là cặp đôi – cặp nhị phân – giữa âm và dương - là quan điểm chính trong thuyết này. Douglas thì quan tâm đến thời điểm ngưỡng, không phải trước và sau; trong khi đó thì Cấu trúc nhị phân lại rõ ràng, cái trước và cái sau. Douglas cho rằng giai đọan ngưỡng là rất quan trọng, vì thời điểm này không thuộc về trạng thái nào cả. Ví dụ như việc đón giao thừa trong năm mới của người Việt và Trung Quốc. Đó là thời điểm ngưỡng. Thời điểm này có thể ảnh hưởng đến công việc cả năm của người Việt nếu người xông đất là người có vận không tốt. Bà còn quan tâm đến điểm ngưỡng của việc ô uế đối với người phụ nữ (giai đoạn kinh nguyệt). Từ quan điểm này, Bà suy diễn tại sao người Do thái không ăn thịt lợi. Bà cho rằng, người Do Thái sống ở vùng nóng khắc nghiệt nên họ không ăn thịt lợi vì liên quan đến sức khỏe. Giải thích theo kiểu đó là rất hiện đại, giải thích dựa trên quan điểm ô uế, thanh tịnh. Vấn đề trạng thái ngưỡng này là trạng thái thiêng và rất nguy hiểm. Nguồn gốc, người Do Thái là người chăn nuôi, đã được phản ánh trong kinh thánh là nuôi cừu, nuôi bò, dê… là những động vật nhai lại và có móng chẻ ra. Đối với người Do Thái, heo là hai động vật không có bản tính rõ ràng, vì nó không phải là động vật nhai lại. Do đó, nó không thuộc vào loại nào nên bị xem là ô uế. Quan điểm này giúp cho nhà nhân học nhìn nhận được nhiều vấn đề khác trong nghi lễ của một nhóm người. Trong xã hội thì có những người làm phù thủy, nhóm này không được xác định rõ ràng trong xã hội. Đối với người phụ nữ thì có gia đình, có con là những phạm trù rõ ràng; trong khi đó nhưng người phụ nữ không có con thì là những người lệch chuẩn trong xã hội và rất nguy hiểm. Ở Châu Phi, người đàn ông có rất nhiều vợ, những người vợ này cùng sống trong một gia đình, họ không có sự phân biệt ai lớn ai nhỏ nên cũng rất nguy hiểm vì có thể làm hại người những người vợ khác. Nghiên cứu của Douglas thì ảnh hưởng đến những nghiên cứu của các nhà nhân học khác trong việc nghiên cứu, như người phụ nữ ở Đài Loan chỉ có một con thôi thì cũng là bẩn thiểu vì không bình thường, bị xem là bẩn thiểu nên khi chết bị đưa đến một cái hồ đầy máu và bị dìm trong đó; do đó người con trai phải làm lễ để cứu mẹ. Hoặc người phụ nữ khi về nhà chồng thì họ vẫn là người đang ở trạng thái ngưỡng vì cũng chưa chính thức là thuộc về nhà chồng cho đến khi chết. Ở Đài Loan thì họ quan trong việc hình thành gia đình lớn. Đến đầu TK 20 thì mô hình đại gia đình bị phá vỡ vì con cháu có xu hướng tách ra khỏi gia đình lớn. Khi đại gia đình tách ra thì anh chị em trong gia đình thừa hưởng một số tài sản trong gia đình. Khi tách ra thì sinh ra một số vấn đề liên quan đến việc thừa hưởng tài sản. Lý do tại sao gia đình lớn bị chia cắt thì họ cho rằng đó là do phụ nữ, vì các chị em dâu hay cãi cọ nhau, tị nạnh nhau. Nhưng có một số nhgiên cứu chứng minh là phụ nữ chỉ là người thế mạng để nhằm đổ lỗi lên họ; mà do con trai nên mới có sự chia rẻ. Dù sao thì theo quan điểm của người Đài Loan thì phụ nữ chính là nguyên nhân gây chia rẽ do sự ích kỹ của họ. Người phụ nữ thì luôn bị coi là không có bản sắc riêng, không rõ ràng; nhưng khi họ sinh con thì họ lại muốn tách ra khỏi gia đình lớn để lập một gia đình khác. Do đó, người phụ nữ luôn ở trạng thái ngưỡng. Điều này có người cho rằng đúng, nhưng cũng có người cho rằng sai.

Trạng thái ngưỡng này chúng ta cũng đã gặp trong việc đền thờ 18 vua mà Weller đã phân tích. Đó là những cô hồn, họ là những người lang thang, không thuộc vào đâu cả nên rất nguy hiểm.

Victor Turner (1920 – 1983) cũng vận dụng lý thuyết của Gennep để nghiên cứu yếu tố ngưỡng. Ông và vợ ông đã sống ở châu Phi nhiều năm; cũng như Gennep, ông rất thú vị khi quan sát những nghi lễ dành cho các đứa trẻ ở châu Phi. Ông rất quan tâm đến sự thay đổi trong nghi lễ, nhưng khác Gennep là ông đã đi điền dã rất nhiều và biết được tình cảm, trải nghiệm của người dân qua nghi lễ. Victor Turner thấy rằng, trạng thái ngưỡng chính là trạng thái tan biến, sự tan biến của trạng thái trước và trạng thái sau để hình thành một trạng thái mới, gọi là sự cộng cảm (communitas). Trạng thái ngưỡng này là điểm nhấn để con người ta trải nghiệm về tình cảm và tâm sinh lý. Turner rất quan tâm đến vấn đề này vì ông đã cải đạo theo Thiên Chúa giáo, vì Lễ Ban thánh Thể là một thời điểm rất linh thiên của con chiêng; nên ông đã phát hiện ra yếu tố cộng cảm trong thời điểm giao thời.

Victor Turner lúc đầu quan tâm đến thời gian trong nghi lễ, sau đó ông chuyển sang nghiên cứu trong thời gian ngưỡng của lễ. Ông nghiên cứu điền dã rất lâu năm nên hiểu rất rõ về đối tượng của mình. Ông nghiên cứu rất khác so với nững người đi trước là ông miêu tả nghi lễ trong một thời gian nhất định. Vấn đề ông quan tâm là con người trải nghiệm qua nghi lễ như thế nào, chứ không quan tâm đến bối cảnh lịch sử, chính trị như là Weller đã làm. Nghiên cứu của ông và quan điểm của Gennep thì ông cho rằng vấn đền quan trọng trong nghi lễ là chữa bệnh. Tại thời điểm chữa bệnh thì ta thấy trạng thái chuyển tiếp là bệnh và sang khỏi bệnh. Đến giai đoạn sau trong cuộc đời nghiên cứu của ông thì ông quan tâm đến hành động diễn xướng trong nghi lễ. Đó là việc diễn xướng sẽ dẫn đến quá trình vượt ngưỡng; đó là yếu tố nâng quan điểm của các nhà đi trước như quan điểm bắt chước trong nghi lễ của Taussig.

Buổi chiều ngày 19/9/2007

Victor Turner cho rằng thông qua nhi lễ thì con người có thể chữa bệnh cho mình. Ông không chỉ quan tâm đến tính chữa bệnh của nghi lễ mà còn quan tâm đến quá trình diễn xướng, thông quá diễn xướng thì con người có những trải nghiệm vể tâm lý và bản thân. Tác phẩm của Turner ra đời cùng vời những bài viết Nhân học tâm lý và Nhân học y học. Những người nghiên cứu về nghi lễ trong chữa bệnh thì nghiên cứu nghi lễ ở phương Đông và cho rằng con người sẽ được giải thoát khỏi ốm đau thông qua nghi lễ. Turner cho rằng nên nghiên cứu kỹ về nghi lễ qua diễn xướng và chữa bệnh thì sẽ biết được con người có trải nghiệm cuộc sống qua nghi lễ như thế nào.

Khi bắt đầu trình bày cho đến hiện nay tôi đã cung cấp cho các bạn những khung lý thuyết về nhân học trong suốt 30 năm qua. Tôi lại trình bày tiếp về shaman Hàn Quốc. Shaman có thể truyền những lời của thần thánh thông qua cơ thể của mình. Năm 1997, tôi đã nghiên cứu ở Hàn Quốc được vài tháng, thì lúc tôi đang chuẩn bị rời Seuol thì có một người shaman đến nói với tôi là đang chuẩn bị làm lễ chữa cho người điên và mời tôi tham dự. Người được chữa bệnh là bà Kim, do ma quỷ nhập vào, nếu không làm lễ thì bà này sẽ chết. Bà shaman nói rằng trong cuộc đời của bàn rất ít thấy ma quỷ nhập và người và đây chỉ là vài trường hợp hiếm hoi và khuyên chnúng tôi nên ở lại xem.

Bà Kim này có một người chồng rất nghèo, không có tài sản và đất đai. Mẹ của Bà Kim thì đã mất trước đó hai năm, vào ngày lễ đoạn tang thì gia đình làm bánh để dâng lễ; sau lễ này thì người mẹ chỉ về nhà vào ngày giỗ hàng năm thôi. Mặc dù gia đình nghèo nhưng cũng cố gắng đưa hai túi gạo để làm bánh lễ; theo luật lệ thì sau khi lễ diễn ra, con dâu mang lễ vật chia cho hàng xóm. Vào thời điểm bà Kim cầm bánh bước chân ra khỏi nhà mình thì túi bánh nảy lên và bà nói những lời không ai hiểu gì cả. Những người đàn ông trong gia đình cố gắng giữ bà để bà không làm hại đến bản thân. Những người chứng kiến cảnh như vậy thì nói rằng do bà đã dồn nén tình cảm nhiều quá nên trở nên căng thẳng. Mọi người nói rằng nên để bà Kim nói ra những điều đã giấu kín trong lòng nhằm giải tỏa tậm lý. Ông chồng nói rằng cũng biết là nên làm một lễ shaman cho bà, nhưng vì nghèo quá không thể làm nên đã bỏ qua nghi lễ đó. Khi bà Kim lên cơn bệnh như vậy thì đưa bà đến bệnh viện và được tiêm thuốc sau đó thì ngủ. Mặc dù những người shaman đều nghỉ rằng trước khi bị ốm thì nên tiêm thuốc Tây trước đã, nhưng đối với trường hợp này thì shaman phải ra tay ngay, nếu không thì sau này sẽ khó cứu chữa. Sau khi bà Kim vào bệnh viện trong hai ngày thì con dâu của Bà Kim mới đi tìm thầy shaman để xem bói. Khi đi xem bói thì được shaman nói là bà Kim bị ma tổ tiên trừng phạt vì không cúng thường xuyên. Trong lúc cúng thì dự định đêm một ít bánh về nhà chồng nên ma bên nhà bà ganh tị và trừng phạt. Ngoài ra, khi xem bói thì nói rằng trước đây sống trong ngôi nhà cũ thì có vị thần che chỡ, nhưng khi dựng nhà mới thì có thần nhà mới che chở nên vị thần cũ đã ghen tị về vấn đề này; rồi những vị thần bên ngoài nhà cũng trừng phạt bà vì có những biểu hiện đối xử không công bằng; rồi vị thần núi cũng không được thờ cúng nên không chịu cai quản những linh hồn khác trong đó có linh hồn của mẹ bà. Linh hồn mẹ bà thấy con mình bị các linh hồn khác xum nhau ám hai nên bà đã tự ý đến nhập vào con mình để bảo vệ, nhưng vì các linh hồn khác quá động nên bà không giúp được mà trái lại còn hại con mình. Bên cạnh đó, khi bà bị mất đứa con mà nguyên nhân là do chính bà gây ra nên bà cũng luôn bị áp ảnh về nó. Rồi một lần khác bà sinh ra thêm một đứa con gái nữa nhưng cũng không sống được, và đứa bé bị đem đứa bé đi chôn một cách nhanh. Ngay sau đó, thì bà chị của bà Kim nằm mơ thấy một vị thần đến nói rằng, việc chôn đứa trẻ một cách vội vàng như vậy không phải là cách cắt đi việc rủi ro cho gia đình. Sau khi tỉnh dậy thì bà sang nhà bà Kim và bà Kim lúc này đã bị điên rồi; nên người này nói lại giấc mơ cho chồng bà Kim. Chồng Bà Kim liền đào đứa trẻ lên và chôn lại cho đúng với nghi lễ của một đám tang. Những người Shaman đều lên án gia đình của anh bà Kim, nói rằng ngay khi bà Kim bị bệnh thì phải làm ngay shaman; nhưng họ đã không làm nên mới bị nặng như vậy.

Khi chúng tôi đến dự lễ shaman cho bà Kim thì thấy bà Kim rất mệt mỏi và mọi người đang thể hiện tình cảm bằng cách chăm sóc bà đó. Trước khi làm lễ, vị shaman đến bên bà Kim nói chuyện với bà Kim nhưng thực ra là nói với hồn ma đang nhập vào bà Kim. Vị Shaman nói rằng sẽ dâng cho hồn ma những loại rượu, bánh… Người shaman lấy hình nộm rơm ghi tên tuổi của bà Kim và cho quấn vải của bà Kim vào đó rồi sau khi hành lễ thì đem chôn hình nộm. Sau đó, người ta quấn chăn cho bà Kim rồi đưa bà ra ngoài trời; khi đưa bà ra thì người ta đóng một cánh cửa và mở một cửa, sau khi làm lễ xong thì đem bà vào; cách cửa trước mở thì lúc này đóng lại và cách cửa khác mở ra. Điều này cũng giống với việc chuyển đổi vị thế trong thuyết của Gennep. Đó là ý nói lúc đưa ra là bà đã chết, khi trở vào thì là người sống. Tiếp theo đó là hàng loạt những lễ diễn ra do shaman thực hiện. Đặc biệt là việc thuyết phục những vị thần giúp đỡ để chữa bệnh là điều mà luôn diễn ra trong những cuộc lễ shaman ở Hàn Quốc.

Qua cuộc lễ này có hai cách lý giải:

-   Do gia đình nghèo nên không thể thờ cúng các vị thân linh mà bị thần linh bắt làm điên loạn.

-   Mặc khác là do tâm lý căng thẳng, quá sức chịu đựng nên làm cho bà điên.

Điều này cũng là lúc mà chúng ta thấy yếu tố ngưỡng diễn ra. Bà Kim bị điên khi mà bà vừa bước ra khỏi nhà của mẹ đẻ mình, nhưng lại chưa về đến nhà mẹ chống. Khi chữa bệnh cũng cho thấy yếu ngưỡng đó là việc đem bà ra khỏi cửa với tư cách là người chết, sau đó được thực hiện một số nghi lễ rồi được đưa vào nhà trở lại. Chính những khoảng không gian đó được xem là nguy hiểm và điều này đã dẫn đến căn bệnh điên của bà Kim. Điều đặc biệt trong lễ này là những người shaman đã tạo ra một khung cảnh để người bệnh có thể bày tỏ được tâm trạng của mình thông qua những hành vi đối thoại giữa shaman và các vị thần.

Sáng ngày 20/9/2007: Chủ đề Thầy Shaman và cảm nhận cảnh quan trong thế giới hiện đại

Hôm qua tôi đã nói tới yếu tốt thần bí, thông qua thần bí đó thì họ có thể chữa bệnh. Không phải nghi lễ nào cũng diễn một cách cứng nhắc. Hôm nay tôi muốn nói đến nghi lễ về quan điểm của Schieffelin về vấn đề không cứng nhắc trong khuôn mẫu của nghi lễ. Thuyết của Schiefflin thì đưa ra hai vấn đề về thực hiện nghi lễ. Một loại là cứng nhắc từng hành động và lời nói; một mô hình khác thì nó chỉ theo một mô hình chung rồi sau đó mở ra khi buổi lễ có sự diễn tiến khác.

Mô hình thứ nhất cho thấy rõ nhất trong Lễ Ban Thánh thể của Thiên Chúa giáo, phải thực hiện theo đúng qui trình của nó. Ở Việt Nam, thì nghi lễ ở Đình cũng có yếu tố cứng nhắc trong hành lễ. Nhưng trong nghi lễ thì có những yếu tố không thể lường trước được, ví dụ như những yếu không chắc chắn trong các loại hình shaman. Những loại hình như vậy thì khả năng diễn xướng là cực kỳ quan trọng. Nhiều năm nay, các Nhân học nhận thấy yếu tố diễn xướng thì rất quan trọng, đặc biệt là trong nghi lễ shaman. Chẳng hạn, khi đọc tài liệu Nhân học thì thấy có rất nhiều yếu tố trong nghi lễ như nghệ thuật, màu sắc… nhưng nói đến yếu tố diễn xướng như trên sân khấu thì chưa được đề cập đến. Dựa vào những lý thuyết mới trong những năm gần đây, thì cho thấy là khả năng diễn xướng đó sẽ dẫn đến nghi lễ có hiệu lực. Vì khái niệm cho rằng nghi lễ là nghệ thuật diễn xướng, cho phép chúng ta nghiên cứu thêm lĩnh vực vai trò của âm nhạc, múa… trong nghi lễ. Lịch sử Nhân học trong diễn xướng thì cũng rất lạ là không phải trong ngành xuất hiện mà mượn những yếu tố của các quan điểm khác từ năm 1960 để dựng nên. Nghệ thuật tiên phong là sân khấu, đạo diễn nói với diễn viên là không nên chỉ nhắc lại lời thoại mà phải diễn sao cho nó có hồn trong lời nói của mình. Vậy lấy cảm hứng ở đâu để người diễn làm điều đó, thì phải nói rằng lấy cảm hứng từ Dân Tộc học và Richard Schechner là đạo diễn cũng đã đi điền dã để tìm hiểu những buổi lên đồng để tạo cảm hứng cho vỡ kịch của ông. Từ năm 80 – 90, các nhà Nhân học quan tâm đến yếu tố múa, trang phục, âm nhạc… và xem tất cả những yếu tố đó tạo nên sự thành công trong nghi lễ. Một trong những yếu tố mà chúng ta nghiên cứu là những người diễn xướng là giỏi, nhưng trong thực tế thì có những trường hợp không thể đoán được là họ có thể hay không thể diễn xướng trong một buổi lễ. Như trong bộ phim, người shaman nói với người diễn xướng là phải cố gắng cảm nhận yếu tố thần linh để diễn, nhưng cuối cùng không đạt được. Điều này cho thấy có những lúc họ đạt được trong diễn xướng, nhưng cũng có lúc không. Điều này không thể biết trước được. Đây chính là điều mà chúng ta sẽ thảo luận trong ngày hôm nay.

Việc mà tiếp xúc với thần linh để nêu lên những yêu tố về bệnh tật, những yếu tố xã hội là điều mà họ phản ánh thực tế của xã hội. Trước đây nhà ở Hàn Quốc rất thấp, nhưng hiện nay thì rất cao tầng; trong ngôn ngữ của người shaman lại xuất hiện những từ mới như building để chỉ việc xây nhà của một gia đình nào đó. Như vậy, người shaman ngày nay cũng đã vận dụng ngôn ngữ hiện đại trong xã hội để đưa ra những phán truyền trong xã hội. Như vậy, shaman là người giữ văn hóa truyền thống, nhưng họ cũng sáng tạo văn hóa trong xã hội. Tôi cũng rất thận trọng khi đưa ra yếu tố này vì thường shaman là người rất bảo thủ về truyền thống. Nhưng thực tế, shaman đã có những biến đổi đáng kể. Những người shaman đã truyền giao những yếu tố văn hóa trong những điều kiện cũng khá khó khăn. Khi những người shaman mang truyền thống xưa và nay vào trong nghi lễ thì họ cũng phản ánh được cuộc sống xã hội hiện đại. Khả năng sáng tạo của người shaman trong cuộc sống hiện đại đã được biểu hiện trong bài viết của Kim về điệu nhảy Toch’aebi mà chúng ta có trong tài liệu. Bài viết này nói về hoạt động shaman ở đảo Cheju. Trước năm 1990, việc chống lại shaman của chính phủ nên một số đền thờ shaman bị phá. Sau này đảo Cheju được biến thành nơi du lịch, nên đã có chính sách tái dựng lại các đền thờ. Đối với người Cheju thì họ nghĩ khác. Họ sợ khi Cheju thành hòn đảo du lịch thì văn hóa của họ sẽ bị mất đi nên họ đã cố gắng giữ văn hóa của mình thông qua việc tái xây dựng đền thờ và hoạt động shaman. Trong bài viết này, Kim đã nói về trường hợp chữa bệnh điên cho một cô gái 17 tuổi của thầy shaman. Bài viết của Kim cũng đã vận dụng thuyết của Mác về việc sùng bái hàng hóa. Nên khi miêu tả về một vị quan nhập vào cô gái 17 tuổi, thì cũng có ngụ ý nói đến vấn đề quan liêu trong việc bòn rút tài sản của người lao động. Đó là thực thể của nền kinh tế tư bản. Khi nói đến đồng tiền, thì tác giả cũng nói đến cuộc sống hiện đại thì con người phải cần tiền đề sống. Đó là thực tế của xã hội tư bản. Theo tôi, tác giả cũng đã đúng khi đề cập đến vấn đề ma thuật trong việc chữa bệnh và đồng tiền đã tác động đến bệnh điên của cô gái. Tác giả cũng đề cập đến lịch sử của hòn đảo nơi cô gái đang sống phải đối mặt với chủ nghĩa Tư Bản.

Buổi chiều ngày 20/9/2007

Vấn đề thần thánh trong xã hội của người Tamiar ở Malaysia. Họ là những người chuyển cư nên không có quyền sở hữu đất đai ở Kelantan và chịu chi phối bởi chính sách định cư của chính phủ. Nơi cư trú của họ bị ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng do những hoạt động của người dân. Marina Roseman không chỉ là nhà Nhân học mà còn là nhà âm nhạc Dân tộc học, nên việc nghiên cứu âm nhạc cũng được bà quan tâm. Theo Roseman, những bài hát của người Tamiar đã vẽ nên những tầng thuộc thế giới siêu nhiên của họ. Trong bài đọc mà chúng ta có, thì ta thấy đoạn đầu của bài viết nói đến những hoạt động của người dân làm cho nguồn nước ô nhiễm, tuy nhiên qua đó ta thấy có một thác nước, trong đó có vị thần. Vị thần này đã dạy cho người dân Tamiar những bài hát. Trong giấc mơ của vị thần ở thác nước có xuất hiện một nữ thần nữ người Trung Quốc. Bây giờ thì vị thần nữ Trung Quốc thay vị thần thác nước dạy người dân Tamiar những bài hát shaman. Theo Roseman thì người Tamiar đã gắn kết được cái truyền thống và hiện đại trong hành xử shaman của họ để giải thích về vũ trụ quan. Đây là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại để đấu tranh cho quyền lợi của họ; đó là tại sao họ mất rừng, mất nơi sinh sống. Đây là cách mà người dân Tamiar dùng hiện tượng này để đối kháng với sự thay đổi trong cuộc sống. Theo cách phân tích của Roseman thì một mặt người Tamiar muốn giữ truyền thống và đối mặt với sự thay đổi nên họ phải dùng shaman để hàn gắn vết thương đó. Để chứng minh, thì bà Roseman đã dùng những bài hát shaman để dẫn chứng. Trong bài hát thì đã có sự thay đổi, từ những bài hát từ con trùng thì nay nhận bài hát từ những đồng hồ đeo tay. Những bài hát nhận từ các vị thần trong thời hiện đại nhiều khi cũng biểu hiện những yếu tố tích cực trong cuộc sống của họ, như hình tượng máy bay trong bài hát của người Tamiar. Theo cách phân tích của Roseman thì có nhiều từ trong bài hát của máy bay không có nghĩa gì cả. Như vậy, những bài hát liên quan đến thần máy bay thì họ sử dụng những từ tượng thanh để chỉ máy bay, nhưng cũng để chỉ vị thần sấm sét của họ. Có nhiều yếu tố trộn lẫn trong một bài hát như vậy đã cho thấy có nhiều yếu tố trong phức tạp đang diễn ra trong cuộc sống của họ. Như vậy, người Tamiar đã biết sử dụng âm nhạc để miêu tả cuộc sống của mình. Điều này giúp họ giảm bớt những căng thẳng trong cuộc sống của mình khi đối mặt với những yếu tố mới trong cuộc sống. Điều này cũng giống như trường hợp shaman Hàn Quốc khi gắn yếu tố hiện đại trong nghi lễ shaman của mình.

Trong bài viết của mình, bà Roseman cũng cho thấy người Tamiar có quan niệm là những cái gì có tính “lung linh” đều có yếu tố ma thuật, như gương chẳng hạn. Do đó, họ sử dụng những cái lá buổi sáng trong rừng mà có yếu tố “lung linh” để chữa bệnh. Khi rừng không còn nữa thì họ sử dụng những túi nilon để trang hoàn cho nghi lễ chữa bệnh của họ. Roseman có hỏi là việc sử dụng túi nilon này có còn giữ được yếu tố quyền năng của rừng để chữa bệnh được không? Thì người phụ nữ đã lấy một số lá rừng đã trộn lẫn với túi nilon và chỉ Roseman thấy sự lung linh trong đó; bà nói chỉ cần có yếu tố “lung linh” là có thể chữa bệnh được. Khi mà người Tamiar bắt chước những yếu tố của tự nhiên bằng hành động, màu sắc… thì trạng thái con người sẽ đạt được yếu tố thần bí, đó là trạng thái ngưỡng.

Điều đặc biệt là bài viết này nói đến cảm giác, sự xúc cảm của con người trong khi đạt được trạng thái ngưỡng khi hành lễ. Roseman kết luận rằng người Tamiar biết dùng âm nhạc để nói về thế giới của mình, thế giới của người ngoài. Người Tamair trong nghi lễ thì họ thể hiện trang thái lung linh để đối đầu với cuộc sống hiện đại. Tất cả những bài hát, những trải nghiệm trong nghi lễ giúp cho người Tamair hội nhập với thế giới bên ngoài và giữ được bản sắc tộc người mình.

Tiếp theo ta lại bàn đến shaman Buryat ở Xibêri trong bài viết của Humphrey. Bà viết bối cảnh shaman trong thành phố, nơi mà ma thuật thuật dã diễn ra. Bài viết này nói rất rõ về Nhân học liên quan đến cảnh quan. Bà Barbara Bender, nhà Nhân học cảnh quan thì cho rằng cảnh quan không phải là vô hồn mà nó luôn có mối tác động đến con người, làm cho con người có một bản sắc riêng; ví dụ như cảnh quan phố cổ Hà Nội là theo một phong cách khác so với những nơi khác về nhà ở công thự, nơi giải trí… Có một điều tranh luận hiện nay là tạo ra một Hà Nội như thế nào trong thời kỳ hiện đại. Hoặc cảm nhận cảnh quan của khách du lịch đối với đảo Cheju sẽ rất khác so với người dân ở đảo Cheju… Hoặc trong tác phẩm của Roseman thì người Tamiar có cách cảm nhận cảnh quan của họ rất khác. Trên là rừng, dưới là chợ; hoặc các tầng của các vị thần. Hay những người phong thủy thì họ nhìn cảnh quan cũng khác so với chúng ta. Như vậy, những nghiên cứu của Humphrey cho thấy người Buryat đã cảm nhận cảnh quan xung quanh họ như thế nào? Người Buryat thì nhìn thấy là rừng thiêng, núi thiêng… những người shaman Buryat trong nghiên cứu của Humphrey là những người shaman hiện đại đang sống trong thành phố nên không thể cảm nhận được cảnh quan nơi họ sống mà trước đây nó là rừng núi. Tuy nhiên, họ đã đưa được cảnh quan hiện đại vào trong cuộc lễ shaman của mình. Họ đã làm shaman ở trường học, bệnh viện… Humphrey cho rằng thành công của shaman ở đây là họ đã kết nối được đời sống hiện đại trong hành lễ của họ. Theo Bà thì trải nghiệm này chính là điều bình thường mà những shaman đang sống trong bối cảnh của xã hội hiện đại.

Sáng ngày 21/2/2007: Chủ đề Tôn giáo, ma thuật, văn hóa vật thể và bảo tàng

Việc chúng ta nói đến tôn giáo, ma thuật, nghi lễ, diễn xướng…. nhưng thực tế thì không thể tách chúng ra một cách rõ ràng. Do đó, tốt hơn hết là chúng ta trộn lẫn chúng lại và xem chúng là một thể thống nhất.

Hôm nay, chúng ta lại nói về những thuật ngữ trên, và đề cập đến một lý thuyết khác liên quan đến vấn đề trưng bày tôn giáo và nghi lễ. Tôi cũng muốn chia sẻ với các bạn về dự án trưng bày hiện vật thiêng và những thách thức trong việc trưng bày này.

Trong bảo tàng, khi trưng bày thì họ luôn tìm cách thu hẹp nghĩa của những hiện vật trưng bày, như khi trưng bày một hiện vật thì họ chỉ chú thích là chén của thầy cúng, hay một câu gì đó… Nhưng điều này cũng không tệ bằng việc trưng bày ở bảo tàng nghệ thuật, vì ở đây họ chỉ quan tâm đến hình dáng và màu sắc, không có sự giải thích về chức năng của hiện vật.

Vấn đề đặt ra trong lúc trưng bày là làm sao thể hiện được giá trị thẩm mỹ, giá trị thiêng của hiện vật và giữ được bản sắc văn hóa của tộc người là chủ nhân của hiện vật đó. Để làm được việc đó thì ta phải công nhận, quan tâm đến tính thiêng và giá trị thiêng của hiện vật, cũng như việc chúng ta quan tâm tới quyền con người vậy.

Edit Turner có viết bài nói đến yếu tố làm sao chúng ta thể hiện được tính thiêng và tôn trọng tính thiêng đó trong việc bảo tồn, trưng bày hiện vật. Trong những ngày trước, chúng ta cũng nói đến tính thiêng của hiện vật, đó là vật Thánh… sau đó bàn đến sự cải cách của Tin Lành vì cho rằng việc không có tinh thiêng và không có giá trị. Trong thời kỳ Khai sáng thì những việc xem hiện vật là tính thiêng thì bị xem là mê tín dị đoan và có cách nhìn sai lầm về thế giới tự nhiên, như thuyết Bái Vật giáo đã trình bày; nhưng Mác cũng đưa một lý hay đó là việc cho rằng thị trường cũng gắng với ma thuật, đó là giá trị hàng hóa, hay giá trị ma thuật của hàng hóa.

Hôm nay chúng ta sẽ thảo luận về hiện vật gắng với ma thuật và ma thuật trong mối quan hệ hàng hóa và hiện đại. Trong suốt thế kỷ 20, vấn đề ma thuật cũng làm cho các nhà nhân học lúng túng và chưa có một lý thuyết thật tốt về vấn đề này. Do bởi trong thời kỳ này các nhà Nhân học cảm thấy bị xấu hổ về cách viết của Tylor và Frazer vì cho rằng người văn minh viết về thời nguyên thủy, nên đã có những cái nhìn phiến diện. Trong thời kỳ đầu của TK 20 thì có nghiên cứu về hiện vật nhưng chỉ ở việc sưu tầm, đa phần tập trung vào yếu tố xã hội và văn hóa mà họ quan tâm; như việc quan tâm đến ứng xã hội nên quan sát nghi lễ để viết về ứng xử xã hội trong nghi lễ. Tuy nhiên, các nhà Nhân học cũng nhận thấy những hiện vật liên quan đến nghi lễ, như việc trao đổi hiện vật trong nghi lễ như đám cưới chẳng hạn. Gần đây có những bài viết nói đến yếu tố quan trọng của vật chất trong việc thực hành nghi lễ, như các nghiên cứu của Tambiah, Taussig, Gell; đó là lý thuyết về ma thuật nhằm để giải quyết về vấn đề tâm lý. Ngoài ra, yếu tố hàng hóa trong kinh tế thị trường cũng được quan tâm. Đó là giá trị của hiện vật và xem nó có sự tham dự của ma thuật. Hay những bài viết nói về các hiện vật cổ xưa các dân tộc bản địa và lập ra các bảo tàng về việc bảo vệ các hiện vật.

Trong ma thuật, thì văn hóa cũng tác động đến hiện vật rất nhiều. Đó là yếu tố mang tính văn hóa địa phương của tộc người; như trong lễ shaman ở Trung Quốc thì người ta dâng những lon co-ca màu đỏ, nhằm biểu hiện sự may mắn; hoặc rượu đi đám cưới thì người ta cũng chọn màu cho phù hợp với quan niệm của tộc người.

Công việc bảo tàng thì họ cũng quan tâm đến vấn đề này. Ở Mỹ, Canada… thì việc bảo tàng được thực hiện tốt hơn khi quan tâm đến giá trị thiêng của hiện vật. Ở Mỹ có luật bảo tồn văn hóa, nên người bản địa có thể đòi lại hiện vật của họ để đem về đúng chỗ của nó, nhưng phải chứng minh được đó là hiện vật thiêng. Chúng tôi cũng có quyền đó khi chúng tôi chứng minh được đó là hiện vật thiêng thì cũng có thể đưa nó về với cộng đồng chủ nhân của nó, mặc dù là chủ nhân của nó biết rất ít về giá trị của hiện vật này.

Tiếp theo tôi cung cấp thêm lý thuyết của Gell về ma thuật và kỹ thuật. Chúng ta nhớ lại bài viết của Gell thì ông nói rằng kỹ thuật có tác dụng quyến rũ thần thánh. Trong xã hội hiện đại, thì kỹ thuật cũng là yếu tố kích thích chúng ta trong việc quan tâm, mua các hiện vật. Do đó, Gell đưa ra hình ảnh này để nói đến việc những người hành lễ cũng tìm cách đưa kỹ thuật vào trong các hiện vật để thu hút sự chú ý của các vị Thánh. Hiệt vật càng đẹp thì sẽ có sức cuốn hút mạnh không chỉ đối với con người mà còn đối với thần thánh. Khi nhgiên cứu về nghệ thuật của các tộc người, Gell đề ra hai vấn đề là óc thẩm mỹ của tộc người, và con người tạo ra hiện vật thì cố gắng làm cho chúng càng đẹp càng tồt. Khi phân tích về thẩm mỹ và cái đẹp, thì cách nhìn nhận như thế là chưa đủ, vì tại sao con người cố gắng làm ra cái đẹp? Để giải thích vấn đề này mà chủ yếu dựa vào thẩm mỹ không thì chưa đủ mà còn có yếu tố khác. Ông đưa ra ví dụ là cái khiêng của các thổ dân được làm đẹp còn có mang yếu tố khác là làm cho kẻ thù sợ. Do đó, nên phải hiểu cái đẹp ở nhiều cách. Đây là lý thuyết đơn giản, nhưng ông đã sử dụng nhiều thuật ngữ của triết học, mỹ học… rất phức tạp. Ông sử dụng thuật ngữ Index – đây nói đến từ ký hiệu – để chỉ những vật biểu tượng; được cho rằng nó là những dấu hiệu để có thể tư duy, nhận thức, suy luận về yếu tố nhân quả - có cái này sẽ có cái kia – như có khói thì sẽ suy luận ra là có lửa. Việc suy luận này là cách suy nghĩ trong tư duy của con người. Quá trình suy diễn này gọi là qui kết (abduction). Sự qui kết này thường là điều mà con người suy nghĩ đến, không có bằng chứng cụ thể để chứng minh. Cách phân tích của Gell thì cho đó là cách suy luận, suy từ cái này qua cái khác, đó là yếu tố chung của con người, nhưng để chứng minh thì không thể.

Hết