Lich su Doi TNTPen-us99BEB30CF5

Nguồn: Website Thành Đoàn TP. Hồ Chí Minh

Làm ebook: Cotyba

Ngày hoàn thành: 21-12-2006

LỜI TỰA

Mở đầu TRUYỀN THỐNG “TUỔI NHỎ CHÍ LỚN” CỦA CON TRẺ VIỆT NAM

CHƯƠNG I NHỮNG TRANG ĐẦU TRONG LỊCH SỬ ĐỘI TA

CHƯƠNG II TUỔI NHỎ LÀM VIỆC NHỎ, THI ĐUA HỌC VÀ HÀNH THAM GIA KHÁNG CHIẾN GIÀNH THẮNG LỢI VẺ VANG (1946 - 1954)

CHƯƠNG III VÂNG LỜI BÁC DẠY, LÀM NGHÌN VIỆC TỐT, CHỐNG MỸ, CỨU NƯỚC, THIẾU NIÊN SĂN SÀNG

CHƯƠNG IV THIẾU NHI VIỆT NAM GÓP PHẦN XÂY DỰNG VÀ BẢO VỆ TỔ QUỐC VIỆT NAM XÃ HỘI CHỦ NGHĨA (1975 - 1986)

CHƯƠNG V THIẾU NIÊN VIỆT NAM TRONG HÀNH TRÌNH CÙNG DÂN TỘC THỰC HIỆN ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC (1986 - 2001)

LỜI TỰA

Tôi hoan nghênh Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội đồng Trung ương Đội TNTP Hồ Chí Minh tổ chức biên soạn và cho xuất bản cuốn sách: "Lịch sử Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và phong trào thiếu nhi Việt Nam" vào dịp kỷ niệm lần thứ 60 ngày thành lập Đội.

Từ trước đến nay, qua các thời kỳ cách mạng khác nhau, lúc nào Đảng, Bác Hồ kính yêu và Nhà nước ta cũng luôn ân cần chăm lo sự nghiệp đào tạo, giáo dục các thế hệ thiếu nhi Việt Nam trở thành những công dân gương mẫu, những chiến sĩ cách mạng kiên cường trên mọi lĩnh vực nhằm góp phần cùng cha anh phấn đấu không ngừng cho lý tưởng Độc lập, Tự do và Chủ nghĩa xã hội.

Thiếu nhi nước ta nói chung rất thông minh, dũng cảm, giàu lòng yêu nước, chăm học, chăm làm, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ; gắn bó với Đội, với Đoàn. Số đông các cháu được học tập dưới mái trường Xã hội chủ nghĩa, sống trong cộng đồng đầy tình thương và trách nhiệm.

Đội thiếu niên đã đạt được nhiều thành tích xuất sắc trong giáo dục, rèn luyện thiếu niên nhi đồng theo 5 điều Bác Hồ dạy góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng vẻ vang của dân tộc. Các cuộc vận động, các phong trào hoạt động bổ ích hấp dẫn của Đội luôn được dấy lên rộng khắp, sôi nổi, qua đó làm nảy nở nhiều tấm gương sáng, nhiều tài năng nhỏ tuổi tiêu biểu góp phần làm rạng rỡ gương mặt Tổ quốc ta.

Tôi mong rằng Đoàn thanh niên, Đội thiếu niên, các anh chị phụ trách, các thầy cô giáo, các bậc cha mẹ hãy giúp thiếu niên, nhi đồng cả nước đọc lịch sử Đội, noi theo những tấm gương học tập và thực hiện tốt 5 điều Bác Hồ dạy thiếu nhi để phấn đấu, rèn luyện xứng đáng là con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ.

Trần Đức Lương
Chủ tịch nước Cộng hòa XHCN Việt Nam

Mở đầu
TRUYỀN THỐNG “TUỔI NHỎ CHÍ LỚN” CỦA CON TRẺ VIỆT NAM

Trên thế giới hiếm có một dân tộc nào như dân tộc Việt Nam ta, trong tâm thức của mọi thế hệ từ đời này đến đời khác đều khắc sâu dấu ấn những hình tượng truyền thuyết để cắt nghĩa cội nguồn và sức sống của dân tộc mình.

Dân ta luôn tâm niệm công ơn mở nước của vua Hùng được tôn phong là Quốc tổ. Dân ta còn sùng kính thần tượng Bà mẹ trong tín ngưỡng dân gian "thờ Mẫu" rất gần với lòng yêu kính người mẹ trong đời thường. Nét đặc sắc nữa là dân ta còn có người anh hùng làng Gióng lên ba đánh giặc được vua phong là Thiên vương còn dân phong là đức Thánh, được hiển thánh, muôn thuở tôn vinh trong sử sách và trong lòng người.

Chuyện kể rằng; về đời vua Hùng thứ sáu, đất nước đang yên bình, thì giặc Ân từ phương Bắc tràn xuống mưu toan xâm lược. Được thần linh mách bảo, vua Hùng bèn sai sứ đi khắp nơi kêu cầu hiền tài ra giúp nước. ở làng Phù Đổng (xưa là huyện Võ Ninh, nay là Võ Giàng) có cậu bé lên ba, chưa biết nói và vẫn còn phải ẵm ngửa, nghe lời sứ rao bỗng bật thành lời sai sứ về tâu với vua đúc ngựa sắt, rèn roi sắt, nón sắt nhận lời đánh giặc... Vua lập tức sai rèn đúc vũ khí, còn dân thì góp gạo, góp vải chu tất cho kịp sức lớn vùn vụt của cậu bé làng Gióng. Khi giặc Ân kéo đến núi Châu Sơn (nay thuộc Tiên Du, Bắc Ninh) cậu bé nay thân cao đã hai trượng, đội mũ, cầm roi, leo lên mình ngựa rồi vươn mình ngửa mặt lên trời mà xưng lớn "Ta là thiên tướng nhà trời cứu dân cứu nước".

Rồi ngài phóng ngựa, ngựa sắt hí ra lửa cháy cả một vùng nay còn di tích tên gọi Làng Cháy. Ngài vung roi xông vào trại giết giặc đến mức gãy roi thì nhổ những bụi tre để đánh giặc, đến nay di tích vẫn còn là loại tre Đằng ngà... Đánh tan giặc nước, đến núi Ninh Sóc, ngài cưỡi ngựa bay lên trời... Từ đây, giặc ngoại xâm khiếp sợ mà không dám xâm phạm bờ cõi nước ta. Nhớ công ơn người anh hùng, vua Hùng phong ngài làm Phù Đổng Thiên vương, đến đời vua Lý lại phong làm Sung Thiên Thần vương... xây dựng đền miếu thờ phụng và tôn đức Thánh Gióng làm một trong "tứ bất tử" phù trợ cho dân tộc Việt Nam. Còn dân gian mộc mạc gọi ngài là Ông Gióng, vào tháng tư âm lịch hàng năm lại mở hội để tưởng nhớ đến người anh hùng đã khởi đầu cho một truyền thống vẻ vang "tuổi nhỏ chí lớn" của con trẻ Việt Nam.

Trải qua lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, hình bóng lớp con trẻ Việt Nam vẫn thấp thoáng trong những trang sử đầy máu lửa của cuộc chiến tranh giữ nước và đẫm mồ hôi của công cuộc khai phá dựng xây đất nước: Trí thông minh của Đinh Bộ Lĩnh trong các cuộc "tập trận cờ lau" khi còn nhỏ giúp ta hiểu được công trạng dẹp loạn sứ quân, thống nhất bờ cõi để lập nên triều đại nhà Đinh thời đầu tự chủ, cuối thế kỷ thứ X. ý chí cường tráng của trang thiếu niên Trần Quốc Toản bóp nát trái cam để đòi ra trận ghi trên lá cờ thêu sáu chữ vàng "Phá cường địch báo hoàng ân" đã trở thành hình tượng "cả nước đồng lòng" không thể nào quên trong pho sử oai hùng ba lần đánh thắng giặc Nguyên - Mông của triều đại nhà Trần thế kỷ XIII. Tài học thần đồng của Nguyễn Hiền, đỗ trạng khi tuổi còn thiếu niên, 13 tuổi, cách nay đã hơn nửa thiên niên kỷ, mãi mãi trở thành biểu  tượng trí tuệ của sự nghiệp hun đúc hiền tài, bồi dưỡng nguyên khí quốc gia...

Nhưng chúng ta sẽ hiểu hơn về lớp thiếu niên Việt Nam trong lịch sử, nếu chúng ta ghi nhận những gương mặt rất trẻ đã làm rạng rỡ lịch sử nước nhà. Bà Trưng Trắc khi "phất cờ nương tử thay quyền tướng quân" nổi dậy đánh giặc Hán, giải phóng 65 thành quách ở đầu Công nguyên này (năm 40) tuổi chưa đến hai mươi; Bà Triệu khởi binh ở căn cứ Ngàn Nưa (Thanh Hóa) mang ý chí "quyết cưỡi gió, đạp sóng, chém cá Kình biển Đông..." mới 20 tuổi; đại anh hùng Nguyễn Huệ lúc khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ mới 18 tuổi.

Còn ở thế kỷ XX này, Phan Bội Châu 17 tuổi đã viết bài hịch "Bình Tây thu Bắc" để hưởng ứng chiếu Cần Vương, lập đội "sĩ tử Cần Vương" phần lớn toàn những thiếu niên trai trẻ mưu sự vũ trang đánh Pháp, còn ông vua Duy Tân mới 16 tuổi đã từ bỏ ngai vàng kết liên với các nhà cách mạng định làm cuộc binh biến chống thực dân. Khi phát động phong trào Đông Du Phan Bội Châu cũng đã gửi những con em của mình sang Nhật học hỏi, về lâu dài là để chuẩn bị cho cuộc vận động cách mạng đã đặt hoài bão vào ngày trở về Tổ quốc "thì những thiếu niên nước ta sẽ bay nhảy hô vang, khua cá sấu mà chống lại rồng trời, non sông gấm vóc của ta sẽ rực rỡ tốt tươi, uy sấm sét sẽ đuổi hết lũ quỷ ma..." (Phan Bội Châu toàn tập).

Trong số lớp chiến sĩ Đông Du này chúng ta biết đến những tên tuổi như Trần Văn Yên, Trần Văn Thu và Hoàng Vĩ Hùng ở Nam Kỳ (trong Phan Bội Châu toàn tập) nêu trên ghi rằng đó là "ba tên bé con"; còn Lương Ngọc Quyến, con trai của nhà ái quốc nổi tiếng Lương Văn Can, người sau này đã đứng ra làm cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên (1917), lúc vượt biển Đông Du cũng chỉ tròn 15 tuổi.

Và cũng chính vào thời điểm phát động phong trào Đông Du, Phan Bội Châu cũng có ý định gửi người con trai của người bạn đồng hương và đồng chí của mình, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc là Nguyễn Sinh Cung sang Nhật. Nguyễn Sinh Cung năm đó đã sắp bước vào tuổi thanh niên, nhưng con người trai trẻ này đã từng thuật lại rằng: "Khi tôi độ 13 tuổi, lần đầu tiên tôi được nghe ba chữ Pháp: Tự do - Bình đẳng - Bác ái... Và từ thuở ấy, tôi rất muốn làm quen với nền văn minh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩn đằng sau những chữ ấy... và tôi đã vượt biển ra nước ngoài".

Người thiếu niên Nguyễn Sinh Cung ấy đã từ chối con đường Đông Du và khi đến tuổi trưởng thành đã chọn một con đường hoàn toàn khác, Nguyễn Tất Thành đã rời Sài Gòn năm 1911 để thực hiện những hoài bão được nhen nhóm từ độ thiếu niên.

Nói đến độ tuổi thiếu nhi, thiếu niên là nói đến buổi khởi đầu cho sự hình thành những nhân cách và nuôi dưỡng những hoài bão sẽ được phấn đấu khi đến tuổi trưởng thành. Thế hệ thiếu nhi đầu tiên của thế kỷ XX, những người sau đó sẽ trở thành lực lượng nòng cốt của cách mạng Việt Nam, cũng là những chiến sĩ tiên phong của Đảng, của lớp người sẽ tập hợp và đào tạo các thế hệ thanh thiếu niên Việt Nam đi theo lý tưởng yêu nước và cộng sản đã được tiếp nhận từ trong truyền thống xa xưa của dân tộc những tân phong của Thánh Gióng, Đinh Bộ Lĩnh, Trần Quốc Toản, Nguyễn Hiền... bằng cả một nền giáo dục truyền thống thấm đẫm tình yêu nước và khát vọng tự do.

Hãy đọc "bài thứ nhứt" mở đầu cho một tác phẩm của cụ Phan Bội Châu dùng để giáo dục con trẻ Việt Nam ở đầu thế kỷ XX, chúng ta sẽ hiểu được trong tiềm thức của mỗi con người Việt Nam từ thời ấu thơ đã chứa đựng những nguồn lực tiềm ẩn được tích tụ từ trong dòng máu của một dân tộc sớm có truyền thống "tuổi nhỏ chí lớn".

"Bài thứ nhứt:
- Trò là người nước nào?
- Thưa: tôi là người nước Nam.
- Tên nước Nam gọi bằng gì?
- Thưa gọi bằng nước Việt Nam...
- Trò đã là người Việt Nam thì nước Việt Nam là chi của trò?
- Thưa là bào thai mẹ tôi đẻ ra tôi.
- Vậy thì trò gọi nước Việt Nam bằng chi?
- Thưa, gọi bằng nước Mẹ...
- Vì sao nước Việt Nam lại được thương yêu kính trọng nhất?
- Thưa, là bởi vì có nước Việt Nam mới có cha mẹ, anh em, chị em, thầy và bạn tôi và tôi. Nếu không có nước Việt Nam thời cha mẹ tôi, anh em tôi, chị em tôi, thầy bạn tôi tất là không có cả...".
Chí lớn có ở tuổi nhỏ bắt nguồn từ đó.

CHƯƠNG I
NHỮNG TRANG ĐẦU TRONG LỊCH SỬ ĐỘI TA

Trong đêm đen nô lệ lầm than dưới ách thống trị tàn bạo của thực dân Pháp và phong kiến, thiếu nhi nước ta cũng như cha anh mình đã bị tước mất quyền sống, quyền làm người, lớn lên trong đói khổ, chịu chung cảnh nước mất nhà tan.

Uất hận tràn đầy, chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu đã phải thốt lên:

Nghĩ lắm lúc bầm gan tím ruột
Vạch trời cao mà tuốt gươm ra!

Cho đến đầu thế kỷ XX, nhiều lớp cha ông chúng ta đã "tuốt gươm ra" vùng lên trong các cuộc khởi nghĩa quyết giành lại độc lập, tự do cho dân tộc nhưng đều bị đế quốc, phong kiến dìm trong biển máu. Nguyên nhân cơ bản của mọi thất bại ấy là do chưa có đường lối đúng, chưa có một tổ chức chặt chẽ đảm đương vai trò lãnh đạo.

Giữa lúc đó, vào năm 1911, ở tuổi 20, người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành - Bác Hồ kính yêu của chúng ta xuống tàu thủy tại Bến Nhà Rồng (thành phố Sài Gòn) đi ra nước ngoài với ý thức tìm hiểu các nước, kể cả nước Pháp rồi sẽ "Trở về nước đi vào quần chúng, thức tỉnh họ, tổ chức, đoàn kết và huấn luyện để đưa họ đấu tranh giành quyền tự do, độc lập".

Bác đã đến Pháp, đi qua nhiều nước châu Phi, đến Mỹ, Anh rồi trở lại Pháp vào cuối năm 1917 lấy tên mới là Nguyễn ái Quốc. Tại Paris, Người kết bạn với nhiều nhà hoạt động chính trị, xã hội, văn hóa... nổi tiếng. Người lập ra các tổ chức yêu nước của người Việt Nam và các thuộc địa khác của Pháp, xuất bản báo "Người cùng khổ" gửi về nước để thức tỉnh đồng bào và thực hiện cuộc đấu tranh bằng nhiều hình thức chống lại chính sách cai trị khắc nghiệt của đế quốc Pháp. Sau khi được đọc bản "Sơ thảo lần thứ nhất Luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa" của Lênin, Bác Hồ hoàn toàn tin theo Lênin. Tại Đại hội Đảng xã hội Pháp, tháng 12-1920, Bác đã bỏ phiếu tán thành việc gia nhập Quốc tế III, trực tiếp tham gia thành lập Đảng Cộng sản Pháp và trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên.

Một ngày đẹp trời cuối tháng 6 năm 1923, Bác Hồ đặt chân lên đất nước Lênin, chuẩn bị dự Đại hội Quốc tế cộng sản lần thứ 5 sẽ khai diễn tại Matxcơva. Trong thời gian chuẩn bị, Bác đi thăm nhiều nơi để tìm hiểu xã hội Liên Xô về các mặt trong đó Người rất chú ý đến vấn đề thiếu niên, nhi đồng.

Tác giả Trần Dân Tiên trong tác phẩm "Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch" có đoạn kể lại: "...Vì ông Nguyễn rất yêu trẻ con nên ông nghiên cứu kỹ vấn đề nhi đồng ở Liên Xô. Lúc mới đẻ, mỗi đứa trẻ được giúp tiền may quần áo, được uống sữa lọc trong chín tháng không mất tiền. Mỗi tuần thầy thuốc đến thăm nhiều lần... Nhờ sự săn sóc như thế, trẻ em lớn lên tươi đẹp như hoa hồng mùa xuân. Đến  tám tuổi trẻ em bắt đầu đi học. Học sinh mỗi buổi sáng được ăn một bữa không mất tiền... Ngoài trường học thì có Đội thiếu nhi chăm sóc các em. Nói tóm lại, cái gì tốt nhất đều dành cho trẻ em. Nếu nước Nga chưa phải là thiên đường cho tất cả mọi người thì nước Nga đã là một thiên đường của trẻ em. Thiên đường của trẻ con này làm cho ông Nguyễn không quên Tổ quốc Việt Nam. Ông cũng muốn làm cho chúng sung sướng, mạnh khỏe như trẻ em Liên Xô...".

Cuối năm 1924, Bác Hồ đến Quảng Châu (Trung Quốc) với trách nhiệm nặng nề đối với phong trào cách mạng ở Đông Dương và châu á. Người khẩn trương tìm hiểu tình hình và tìm cách bắt liên lạc với những thanh niên Việt Nam yêu nước đang có mặt tại đây.

Giữa năm 1925, Bác Hồ sáng lập ra tổ chức Việt Nam cách mạng thanh niên và cùng các đồng chí khác mở nhiều lớp huấn luyện chính trị đưa thanh niên trong nước ra học. Bác kể rằng: "Năm 1925, Hội thanh niên cách mạng đồng chí thành lập nhằm chuẩn bị điều kiện để tổ chức Đảng Cộng sản Việt Nam. Ngay sau khi thành lập, Hội đã lo đến việc tổ chức và lãnh đạo đoàn thể riêng của thanh niên cách mạng. Hội đã chọn 8 em Việt kiều ở Xiêm (nay là Thái Lan) đưa sang Quảng Châu để bồi dưỡng thành hạt nhân của Đoàn thanh niên sau này". Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với sự ra đời của Đoàn và của Đội ta. Bác Hồ vừa giao trách nhiệm cho Tổng bộ Việt Nam cách mạng thanh niên vừa trực tiếp cử người về nước và cử đồng chí Hồ Tùng Mậu sang Xiêm (tức Thái Lan ngày nay). Khi đến vùng Trung Bộ nước Thái, đồng chí Hồ Tùng Mậu bắt liên lạc với một sĩ phu yêu nước là cụ Đặng Thúc Hứa mà bà con Việt kiều ở Thái lúc này thường gọi là cụ Tú Đặng. Mọi việc được thu xếp nhanh chóng. Nhóm thiếu niên được chọn do một cơ sở của cụ Tú Đặng bí mật đưa về Băng Cốc. Tất cả đều được hóa trang thành người Hoa kiều. Người dẫn đường cùng 8 thiếu niên xuống chiếc tàu biển mang tên Di Hòa thuộc một công ty thương mại của Anh quốc. Họ nói tiếng Hoa và tiếng Anh khá trôi chảy vì trước đây họ đã học ở Hoa Anh học hiệu Phi Chít. Hai ngày sau cả đoàn đến Quảng Châu và liền được gặp Bác. Tám thiếu niên ấy người ít tuổi nhất 12, người lớn tuổi nhất là 15. Để giữ bí mật và xác định mối quan hệ họ hàng với Bác Hồ, tất cả đều lấy họ Lý, theo họ của Bác lúc này với tên họ mới là Lý Thụy, hoặc gọi Bác bằng bí danh là đồng chí Vương. Tám thiếu niên họ Lý gồm:

1. Lý Tự Trọng tên thật là Lê Văn Trọng.
2. Lý Văn Minh         "        Đinh Chương Long
3. Lý Thúc Chất        "        Vương Thúc Thoại
4. Lý Anh Tợ              "        Hoàng Tự
5. Lý Nam Thanh      "     Nguyễn Sinh Thản
6. Lý Trí Thông            "          Ngô Trí Thông
7. Lý Phương Đức        "          Ngô Hậu Đức
8. Lý Phương Thuận   "           Nguyễn Thị Tích.

Hai thiếu niên sau cùng (thứ 7 và thứ 8) là nữ.

Từ giữa năm 1925 cho đến giữa năm 1926, tám thiếu niên này được Bác Hồ tổ chức thành một lớp học riêng vừa để tiếp tục nâng cao trình độ văn hóa vừa học chính trị theo một chương trình phù hợp.

Ngày 22-7-1926, từ Quảng Châu, Bác đã viết thư gửi ủy ban Trung ương Đội Thiếu niên Tiền phong Lênin (Liên Xô) nói rõ: "Chúng tôi có tại đây (Quảng Châu, Trung Quốc) một nhóm thiếu niên Việt Nam. Tuổi các em từ 12 đến 15. Đó là các thiếu niên cộng sản đầu tiên của nước Việt Nam. Khi chúng tôi nói với các em về cuộc cách mạng Nga, về Lênin và về các bạn, những người Lêninnít Nga trẻ tuổi thì các em rất sung sướng và đòi hỏi được đến với các bạn để thăm các bạn, học với các bạn và cũng như các bạn để trở thành những người Lêninnít trẻ tuổi chân chính. Chúng tôi đã hứa với các em là sẽ viết thư cho các  bạn về vấn đề này. Và giờ đây tôi đã làm việc ấy. Chúng tôi hy vọng rằng các bạn sẽ không từ chối tiếp nhận 3 hay 4 bạn nhỏ Việt Nam của các bạn có phải không?..."  Đề nghị trên của Bác Hồ đã được Trung ương Đoàn TNCS Lênin và ủy ban Trung ương Đội Thiếu niên Tiền phong Lênin (Liên Xô) đáp ứng một cách nồng nhiệt. Tuy nhiên, liền sau đó tình hình chính trị ở Quảng Châu diễn biến phức tạp nên chủ trương gửi các thiếu niên Việt Nam sang Liên Xô học tập không thực hiện được.

Phái phản động trong Quốc dân đảng do Tưởng Giới Thạch cầm đầu đã thi hành chính sách đàn áp, khủng bố những người cộng sản Trung Quốc và Việt Nam. Tám thiếu niên Việt Nam cùng nhiều đồng chí khác dần dần bị bắt. Đảng Cộng sản Trung Quốc tích cực giúp họ mời luật sư nổi tiếng Tạ Anh Bá bảo vệ cho họ. Nhờ vậy, sau nhiều tháng thẩm vấn, phái phản động buộc phải thả các đồng chí Việt Nam bị bắt cùng tất cả các thiếu niên nêu trên. Lúc này, các thiếu niên đều đã trở thành đoàn viên TNCS. Trước tình hình hết sức khó khăn do phái phản động tăng cường khủng bố, tám đoàn viên TNCS theo hướng dẫn của các đảng viên đã tùy hoàn cảnh, điều kiện thực hiện nhiệm vụ cách mạng của mình. Một số về nước hoạt động như Lý Tự Trọng (1929-1931) và sau này là Lý Phương Thuận. Một số di chuyển về nông thôn hoặc vào các nhà máy tham gia công tác vận động quần chúng trên đất nước bạn. Một số tìm đường sang Liên Xô tiếp tục học tập theo chủ trương của Bác Hồ trước đây.

Khi khởi nghĩa Quảng Châu (còn gọi là Quảng Châu công xã) nổ ra, các đồng chí Việt Nam và các đoàn viên TNCS thuộc lớp đầu tiên này đã tích cực tham gia vào các đơn vị tự vệ công nhân của bạn làm nhiệm vụ bảo vệ nhà máy, chống đàn áp và tuyên truyền, vận động quần chúng phản ánh tình cảm cách mạng gắn bó giữa nhân dân hai nước Việt - Trung và lý tưởng quốc tế chủ nghĩa trong sáng của những người cộng sản trẻ tuổi.

Năm 1929, Lý Tự Trọng về nước hoạt động. Anh đã bắn chết tên mật thám Pháp ngay trên đường phố Sài Gòn để bảo vệ đồng chí mình và trở thành tấm gương tiêu biểu cho tinh thần bất khuất với lời nói đanh thép trước tòa án đế quốc Pháp: "Tôi hành động có suy nghĩ, tôi hiểu việc tôi làm. Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không có con đường nào khác". Theo dõi hành động anh hùng của Lý Tự Trọng, ngày 21-2-1931 Bác Hồ đã gửi thư cho Bộ Phương Đông Quốc tế cộng sản báo tin này và đề nghị Bộ Phương Đông yêu cầu Đảng Cộng sản Pháp tổ chức các hoạt động, kể cả biểu tình đòi trả tự do cho Lý Tự Trọng. Song bất chấp mọi sự phản đối của dư luận bọn đế quốc vẫn sát hại anh. Lý Tự Trọng hi sinh kiên cường giữa tuổi 17 để lại cho chúng ta bản "Tuyên ngôn" bất diệt về con đường cách mạng của các thế hệ trẻ Việt Nam.

Vào thời gian này, Bác Hồ trở lại Hương Cảng để chủ trì hội nghị hợp nhất thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Do một sơ suất từ bên ngoài, Bác bị mật thám Anh bắt giữ. Cùng bị bắt với Bác có Lý Phương Thuận (một trong tám thiếu niên đã giới thiệu ở trên) đang hoạt động tại đây với tên gọi là Lý Tam (hoặc cô Ba). Lý Phương Thuận đã giữ vững tinh thần cách mạng, không hề khai báo gì với cảnh sát Anh. Vụ án Tống Văn Sơ (tên mới của Bác Hồ lúc này) làm chấn động dư luận tại Hương Cảng và cả ở Anh, Pháp (mật thám Pháp vận động nhà cầm quyền Anh trao Bác cho chúng). Luật sư nổi tiếng Lôdơbai đã vượt qua nhiều khó khăn cứu thoát Bác Hồ ra khỏi nhà tù và vợ chồng ông đã hết lòng giúp Bác trở lại Liên Xô.

Đại chiến thế giới lần thứ hai nổ ra. Phát xít Đức tập trung binh lực tấn công Liên Xô hòng tiêu diệt nước  XHCN đầu tiên trên thế giới. Sư đoàn quốc tế chống phát xít thành lập ở Matxcơva bao gồm những người cộng sản trẻ tuổi ở nhiều nước đang học tập, công tác tại Liên Xô.

Lý Nam Thanh, Lý Thúc Chất, Lý Anh Tợ... cùng các đồng chí Việt Nam khác tình nguyện tham gia Sư đoàn quốc tế bảo vệ Liên Xô. Đó là ba trong số "tám cháu hiếm hoi từ bước đầu ấy" do Bác Hồ giáo dục, rèn luyện giờ đây đã trở thành cán bộ, chiến sĩ chiến đấu ngoan cường vì nghĩa vụ Quốc tế cao cả. Cả ba đồng chí đã vĩnh viễn nằm lại trên quê hương V.I. Lênin vĩ đại tại trận địa phía Nam Matxcơva. Nhà nước Liên Xô đã tặng thưởng ba đồng chí huân chương cao quý: Huân chương Vệ quốc hạng Nhất.

Trang đầu trong cuốn biên niên sử của Đội ta mở ra như thế đó. Từ "Các thiếu niên cộng sản đầu tiên" Bác Hồ và các đồng chí của Người đã bồi dưỡng, rèn luyện trở thành "Tám đoàn viên hiếm hoi buổi ban đầu". Đó là những mầm non của cách mạng, là những tấm gương tiêu biểu cho thế hệ trẻ Việt Nam, mãi mãi là niềm tự hào của chúng ta. Những thiếu niên cộng sản và đoàn viên thanh niên cộng sản vẻ vang ấy mãi mãi xứng đáng với lòng tin yêu và sự tôn vinh của các thế hệ thanh thiếu niên nước ta cũng như cả dân tộc ta.

Tại buổi lễ trọng thể kỷ niệm 35 năm ngày thành lập Đoàn, Bác Hồ dạy: "Là người theo dõi tổ chức thanh niên từ bước đầu hiếm hoi chỉ có tám cháu, ngày nay trông thấy có hàng triệu đoàn viên, thanh niên, hàng triệu cháu bé nhi đồng phát triển mơn mởn như hoa nở mùa xuân. Với một thế hệ thanh niên hăng hái và kiên cường, chúng ta nhất định thành công trong sự nghiệp bảo vệ miền Bắc, giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc. Vì vậy, Bác rất tự hào, sung sướng và thấy mình như trẻ lại, thấy tương lai của Tổ quốc ta vô cùng vững chắc và vẻ vang...".

*
*   *

Ngày 3-2-1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đảm đương sứ mệnh cao cả lãnh đạo giai cấp công nhân và toàn thể nhân dân ta đấu tranh giành giải phóng dân tộc và giai cấp. Từ đó, phong trào thanh thiếu nhi nước ta ngày càng phát triển mạnh mẽ. Tổ chức Đội từng bước được hình thành. Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ nhất (khóa I) tháng 10 năm 1930 đã ban hành một văn kiện hết sức quan trọng về công tác thanh niên trong đó đã đề cập đến việc tập hợp thiếu nhi vào các tổ chức Thiếu niên cách mạng, Hồng nhi đoàn... và giao cho Đoàn phụ trách.

Sau khi Đảng ta ra đời, từ tháng 6 đến tháng 8 năm 1930, cả nước nổ ra nhiều cuộc đấu tranh lớn mà tiêu biểu là phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh. Các chi bộ Đảng ở hai tỉnh này đã tập hợp được 513 đội viên thiếu niên  cách mạng. Các đội viên chia thành từng tổ dưới sự hướng dẫn của các đảng viên và đoàn viên làm nhiệm vụ giao thông liên lạc, canh gác. Riêng ở Phong Nẫm (huyện Thanh Chương - Nghệ An) có hơn 20 đội viên thiếu niên cách mạng hoạt động dưới sự hướng dẫn của đồng chí Lê Cảnh Nhượng, Bí thư chi bộ Đoàn địa phương. Ngoài việc canh gác, làm giao liên, các đội viên còn tham gia học tập quân sự do các "xích vệ đội" tổ chức, hướng dẫn và hăng hái thực hiện các công việc như rải truyền đơn, treo cờ Đảng. ở xã Nam Trung (huyện Nam Đàn) đã ra đời tổ chức thiếu nhi lấy tên là Đội Đồng Tử quân. Ngày 12-9-1930, các đội viên Đồng Tử quân đã cùng cha anh tham gia thành lập chính quyền Xô viết ở địa phương. Cũng vào thời gian này tại Thái Bình, Đội Đồng Tử quân huyện Tiền Hải được thành lập. Các đội viên đã tham gia tích cực vào hàng ngũ những bà con nông dân đi đấu tranh đòi giảm thuế, chống địa chủ cướp đất.

Đến thời kỳ 1936-1939, thực hiện chủ trương chuyển hướng hoạt động của Đảng, Đoàn Thanh niên Dân chủ đã tổ chức nhiều lớp học chữ quốc ngữ cho thiếu nhi qua đó tập hợp thiếu nhi vào các hình thức tổ chức văn hóa, văn nghệ như các Đội kịch, Đội ca nhạc, Đội bóng... Hai tờ báo công khai của Đoàn ở Hà Nội và Sài Gòn là "Thế giới" và "Mới" đã có nhiều bài viết về công tác vận động thiếu nhi.

Trước sức mạnh đấu tranh của các tầng lớp nhân dân, theo lệnh chính phủ Pháp, toàn quyền Đông Dương đã phải ra một nghị định nêu rõ kể từ ngày 1-11-1936 "Cấm bắt đàn bà, trẻ em làm việc ban đêm". Vào thời gian này ở một số tỉnh như Hà Đông, Nam Định, Hải Phòng,v.v... nhiều tổ chức Hồng nhi đoàn được thành lập, nhiều đội viên hoạt động rất hăng hái trong các đội kịch, đội múa, hoặc các ban đồng ca do tổ chức Đoàn Thanh niên Dân chủ hướng dẫn.

Bước sang năm 1941, tình hình thế giới và trong nước diễn biến ngày một khẩn trương và phức tạp. Phát xít Nhật nhảy vào Đông Dương, nhân dân Đông Dương chịu cảnh "một cổ hai tròng" dưới ách thống trị tàn bạo của Nhật - Pháp nên ngày một bần cùng, đói khổ... do vậy ngày càng nhanh chóng giác ngộ cách mạng.

Tháng 1 năm 1941, lãnh tụ Nguyễn ái Quốc bí mật về nước ở vùng Pác Pó (Cao Bằng) để trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng Việt Nam. Đây là một sự kiện hết sức quan trọng trong tiến trình phát triển của cách mạng nước ta. Tháng 5 năm 1941, Hội nghị lần thứ 8 của Trung ương Đảng do lãnh tụ Nguyễn ái Quốc với tư cách là đại diện của Quốc tế cộng sản triệu tập và chủ trì. Hội nghị chủ trương tổ chức ra các đoàn thể cứu quốc và thành lập Việt Nam độc lập Đồng minh (gọi tắt là Việt minh). Hội nhi đồng cứu quốc ra đời ở Nà Mạ (vùng Pác Bó) và được gia nhập Mặt trận Việt Minh.

Ngày ấy là 15-5-1941, ngày lịch sử vẻ vang của Đội ta. Vào dịp này, Bác Hồ kính yêu viết bài "Kêu gọi thiếu nhi" thể hiện tình cảm yêu thương và sự chăm sóc ân cần của Người đối với các cháu. Bài "Trẻ con" mở đầu bằng một đoạn đầy xúc động:

"Trẻ em như búp trên cành,
Biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan,
Chẳng may vận nước gian nan,
Trẻ em cũng bị bận thân cực lòng"...

Bác khẳng định:

"Kẻ lớn cứu quốc đã đành
Trẻ em cũng phải ra giành một vai.
Bao giờ đuổi đuổi Nhật, Tây,
Trẻ em ta sẽ là bầy con cưng"

Và trong bài "Trẻ chăn trâu" Bác đã kêu gọi thiếu nhi:

"Cùng nhau đánh đuổi Nhật, Tây.
Anh em ta mới có ngày vinh hoa.
"Nhi đồng cứu quốc" Hội ta,
ấy là lực lượng, ấy là cứu sinh.
ấy là bộ phận Việt Minh,
Dân mình khắc cứu dân mình mới xong.
Ai nghe mà chẳng động lòng,
Khá thương con trẻ mục đồng Việt Nam".

Những lời thơ thật giản dị nhưng chứa chan tình yêu nước, nghĩa đồng bào đã được nhanh chóng lan truyền trong thiếu nhi Nà Mạ và cả vùng Hà Quảng. Từ các em biết chữ đến các em chưa biết chữ được bè bạn trong tổ chức truyền miệng cho đã thuộc lòng bài thơ "Kêu gọi thiếu nhi" của Bác.

Sau Hội nghị Trung ương lần thứ 8, đội ngũ cán bộ cách mạng do Bác Hồ và Đảng ta đào tạo, bồi dưỡng trước đó được phân công toả về các địa phương trong cả nước để cùng các cán bộ, đảng viên vận động phong trào cách mạng với một quyết tâm rất cao: "Trong lúc này, nếu không giải quyết được vấn đề dân tộc giải phóng, không đòi được độc lập, tự do cho toàn thể dân tộc thì chẳng những toàn thể quốc gia, dân tộc còn chịu mãi kiếp ngựa trâu, mà quyền lợi của bộ phận giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được" (Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 8 tháng 5 - 1941).

Trong số cán bộ nói trên anh Đức Thanh được Bác Hồ giao cho nhiệm vụ tổ chức Đoàn Thanh niên Cứu quốc Hà Quảng và Hội Nhi đồng Cứu quốc. Anh là người trực tiếp soạn thảo Điều lệ Đoàn và Hội Nhi đồng trình Bác cho ý kiến sửa chữa rồi tổ chức in ngay trong hang Cốc Bó, nơi Bác Hồ đặt cơ quan của Đảng và Tổng bộ Việt Minh. "Máy in" là những phiến đá, một kiểu in theo cách viết chữ ngược bằng mực lên các phiến đá được mài nhẵn. Giấy in là loại giấy được làm bằng bột cây dó gọi là giấy dó sản xuất tại địa phương.

Anh Đức Thanh tuyên truyền, giác ngộ được một số thanh niên trong vùng như các anh Phục Hưng, Phục Quốc, Bát Ngư... bồi dưỡng các đồng chí này trở thành những đoàn viên rồi giao nhiệm vụ cho các anh tìm các thiếu niên dũng cảm, tin cậy để tổ chức vào Hội Nhi đồng Cứu quốc.

Vào giữa năm 1941, ở Nà Mạ có nhiều người được vào Hội bí mật. Họ kín đáo kể cho nhau nghe về một "Ông già cách mạng" có tên là Thu Sơn. Đôi khi họ còn gọi ông với tên gọi rất thân mật như người trong họ tộc là "Ông Ké". Cụ Thu Sơn hay Ông Ké, Ông già cách mạng, chính là Bác Hồ kính yêu đang có mặt ở vùng này.

Nhận nhiệm vụ của anh Đức Thanh giao cho, nhiều lần anh Bát Ngư nói chuyện với Nông Văn Dền, một thiếu niên hoạt bát, chịu khó và dũng cảm rất căm thù tội ác của giặc Pháp và bọn lính trên đồn. Dền rất căm giận và tỏ ý muốn theo giúp anh Bát Ngư. Dền đoán là anh Bát Ngư đang làm việc gì đó để đánh Tây, chống bọn thống lý, phìa tạo. Đôi lần anh Bát Ngư nhờ Dền đưa lá thư cho anh Phục Quốc, anh Phục Hưng... bảo là phải đi ngay mặc dù đêm đã xuống. Dền chẳng ngần ngại gì cả. Anh Bát Ngư rất ưng ý và quyết tâm đưa Dền đến gặp anh Đức Thanh để nghe anh ấy nói thêm về những điều mới lạ, về "Ông già cách mạng", về Đoàn thanh niên.

*
*   *

Và rồi, đúng một tháng sau, Dền đã chép lại bản Điều lệ Hội Nhi đồng Cứu quốc và trao cho bốn bạn thân thiết nhất cùng có nguyện vọng gia nhập Hội. Thế là tất cả đã sẵn sàng. Hôm nay mỗi người một con dao cài ở thắt lưng, một bó dây, một mo cơm. Như thường lệ, họ rủ nhau vào rừng đào củ, kiếm củi. Ai mà biết được họ đi đâu? Anh cán bộ đã gặp Dền, đưa Dền đến trước cái hang dơi bí ẩn, nơi anh dựng cái lán nhỏ để ăn ở và làm việc cách mạng khi cần, còn hàng ngày anh vẫn ở với dân, sinh hoạt với dân, cuốc đất với các anh thanh niên. Hang dơi bí ẩn chính là nơi anh cất giấu tài liệu và chưa một lần nào Dền được vào.

Chiếc lán nhỏ nép mình dưới tán cây rậm rạp đây rồi, nó là cái chòi để giữ ngô hoặc là nơi dừng chân của người đi săn thú, kiếm củi... khó mà nghĩ rằng đây là "Trụ sở", là "Hội trường" mà anh Đức Thanh cùng các đồng chí của mình đã nhiều lần cùng nhau khai  hội bàn về các công việc của đoàn thể. Còn cái hang dơi bí ẩn kia, nơi trú ngụ của vô vàn chú dơi lại là cái kho lưu giữ tài liệu, lương thực mà cái miệng của nó lúc nào cũng được che lấp bởi các bụi cây rậm rạp có lẽ chỉ có anh Thanh mới đi lại dễ dàng không hề lo ngại rắn rết.

Bây giờ trăng đã lên cao, chung quanh tĩnh mịch lạ thường. Tháng năm rồi mà đêm vẫn còn sương và se lạnh... Dền tiến đến và chuyển cho anh Đức Thanh phong thư nhỏ dán kín của anh Bát Ngư. Anh Đức Thanh gom một ít củi khô và đốt lên ngọn lửa, tất cả ngồi quây quanh. Trên chiếc hòm gỗ, anh đặt cuốn Điều lệ Hội Nhi đồng Cứu quốc và lá cờ đỏ sao vàng.

- Các em đã đọc Điều lệ, còn chỗ nào chưa hiểu?

Các bạn thay nhau hỏi, anh trả lời rành rọt cho từng câu hỏi. Trả lời xong, anh đặt cuốn Điều lệ lại chỗ cũ và cầm lá cờ mở rộng trước mặt các em nói:

- Đây là lá cờ Tổ quốc. Màu đỏ tượng trưng cho sức mạnh chiến đấu, truyền thống quật cường của ông cha, ngôi sao vàng là ngôi sao dẫn đường chỉ lối cho chúng ta đấu tranh đi đến cuộc đời hạnh phúc, ấm no.

Từ nay trở đi chúng ta chiến đấu dưới lá cờ này, không sợ gian khổ, không sợ hy sinh, mọi người đều gắng sức làm sao cho nước nhà được độc lập, tự do. Dân ta được ấm no, hạnh phúc...

Trước khi các hội viên tự mình đọc lời thề trong lễ kết nạp, anh Đức Thanh đề nghị mỗi bạn chọn cho mình một tên mới, tên cách mạng nhằm đảm bảo nguyên tắc bí mật.

Thật là một việc mới lạ, các bạn nhỏ cứ nhìn nhau lúng túng. Anh Đức Thanh hiểu ý bèn nói ngay:

- Thôi được, anh sẽ giúp các em, chọn cho mỗi người một "bí danh" nhé, bí danh là tên bí mật đấy, nói thế cho dễ hiểu. Bây giờ anh đề nghị tìm bí danh cho các bạn gái trước.

- Nhà hai em ở gần suối, thế thì hai em mỗi người lấy một tên suối, một tên hoa; Xậu là Thanh Thủy. Thanh Thủy là nước suối trong xanh; còn Nì là Thủy Tiên. Thủy Tiên hiểu là hoa tiên bên suối.

Tất cả đều reo lên:

- Tên cách mạng hay thật!

Anh Đức Thanh cùng cười rất vui, tiếp tục đặt bí danh cho các bạn trai. Hai bạn ngồi cạnh Dền, anh Thanh đặt cho Thàn bí danh là Cao Sơn và Tinh bí danh là Thanh Minh.

Đến lượt Nông Văn Dền, anh Đức Thanh suy nghĩ một lúc rồi nói: Dền sẽ lấy tên nói lên một tinh thần gan dạ, tính cứng rắn của em. Vậy tên em là Kim Đồng. Kim Đồng có thể hiểu là một chú bé gang thép. Nào các bạn thấy có được không?

Bốn bạn nhỏ, trừ Dền, đều đồng thanh:

- Phải đấy, Dền giỏi lắm, tên đó đúng với Dền.

Anh Đức Thanh khơi cho đống lửa cháy bùng lên, soi tỏ gương mặt trang nghiêm của mọi người. Anh đứng dậy, hai tay từ từ nâng cao lá cờ Tổ quốc. Lá cờ đỏ thắm càng thắm đỏ hơn lên trước ánh lửa. Năm bạn nhỏ đứng dậy, từng người, từng người đọc lời thề.

Đó là năm Hội viên Hội Nhi đồng Cứu quốc đầu tiên (sau này gọi là đội viên) của Đội ta, năm bông hoa tươi đẹp được Bác Hồ kính yêu và Đảng Cộng sản Việt Nam trực tiếp chăm lo ân cần, được Đoàn Thanh niên Cứu quốc do các anh Đức Thanh, Bát Ngư, Phục Quốc... dìu dắt hàng ngày.

Chẳng bao lâu sau, cả Nà Mạ, Hà Quảng và cả tỉnh Cao Bằng, số lượng đội viên lên đến hàng trăm. Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 8 và các Nghị quyết của Ban Thường vụ Trung ương Đảng về những nhiệm vụ trọng yếu trong thời kỳ cách mạng mới đầy khó khăn, thử thách nhằm tới đích là giành lại chính quyền về tay nhân dân trong đó có việc xây dựng, phát triển tổ chức Đội được triển khai rộng khắp như ở huyện Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc ngày nay) vào cuối năm 1941 đã xuất hiện nhiều cơ sở Hội nhi đồng. Riêng ở Nà Mạ năm đội viên đầu tiên hoạt động rất tích cực, anh Đức Thanh tổ chức lớp học văn hoá cho các bạn theo lời căn dặn của Bác Hồ. ít lâu sau hầu hết các đội viên đều biết chữ, đều thuộc lòng bài "Lịch sử nước ta" do Bác Hồ soạn bằng văn vần giản dị dễ nhớ, để khơi dậy lòng yêu nước nồng nàn của nhân dân ta trước hết là của thanh thiếu nhi.

"... Quốc Toản là trẻ có tài,
Mới mười sáu tuổi ra oan trận tiền,
Mấy lần đánh thắng quân Nguyên,
Được phong làm tướng cầm quyền binh nhung.
Thật là một đấng anh hùng,
Trẻ con Nam Việt nên cùng noi theo.

Một chiều thu tháng 8, Kim Đồng vừa đi đưa bức thư sang bên Pài Cốc về thấy anh Ngư Mạn đã đợi dưới chân cầu thang nhà sàn. Anh ghé sát vào tai Kim Đồng:

- Có một ông già cho gọi em lên đấy.
- Anh có biết ai không?
Anh Ngư Mạn ra hiệu và nói:
- Bí mật, không hỏi, không nói được.

Kim Đồng hồi hộp theo anh Ngư Mạn leo lên ngọn đồi rậm rạp sau bản. Đến trước cửa hang Nục én, anh dặn Kim Đồng chờ đó. Lát sau Kim Đồng thấy anh Đức Thanh tới, anh dẫn Kim Đồng vào một lối tắt... Bỗng Kim Đồng thấy một "Ông Ké" đang ung dung ngồi trên tảng đá xem sách. Trên khuôn mặt gầy, đôi mắt sáng lên trông thật hiền. Vẫn đang còn lúng túng vòng tay trước ngực chưa kịp chào, Kim Đồng đã nghe "Ông Ké" hỏi:

- Cháu là Kim Đồng, thiếu nhi cứu quốc ở đây phải không?

Kim Đồng khẽ đáp "Vâng ạ". Ông Ké vẫy tay Kim Đồng lại ngồi bên rồi hỏi:

- Đọc chữ được chưa cháu?
- Thưa được rồi ạ.

Ông Ké bảo Kim Đồng kể chuyện hoạt động của Đội cho ông nghe rồi có lời khen làm cho Kim Đồng bạo dạn hơn lên. Ông dặn phải chăm học, biết đọc chữ nhưng còn phải biết làm toán. Ông còn dặn học cũng phải giữ bí mật vì Tây và cai Tổng biết nó bắt ngay, nó nghi cách mạng tổ chức dạy học, chúng muốn dân mình ngu dốt để áp bức, cai trị mãi.

Khi mặt trời đã lặn, Kim Đồng thấy một người lạ xuất hiện với chiếc tay nải. Người đó dọn ra một "mâm cơm". Cơm gói trong lá chuối khô và một cái hộp sắt đựng thức ăn, đó là thịt rang mặn với ít ớt cay. Ông Ké xoa đầu Kim Đồng bảo cách mạng thành công thì đi học tiếp mới trở thành cán bộ như các anh này, này. Ông chỉ vào anh Đức Thanh, anh Ngư Mạn và người mới mang cơm đến.

Sẩm tối, anh Đức Thanh dặn Kim Đồng:

- Bây giờ chúng ta chuẩn bị đưa đường cho "Ông già cách mạng". Lúc này Kim Đồng mới thấy bàng hoàng vì rằng nãy giờ mình đã được ở bên "Ông già cách mạng" mà lâu nay đã nghe thấy...

Anh Đức Thanh giao cho anh Ngư Mạn cái súng ngắn, chiếc đèn pin và bảo Kim Đồng cùng anh Ngư Mạn dẫn đường. Hai người phải đi cách nhau mười bước. Lúc nào anh Ngư Mạn bấm đèn ra đằng sau, tức thì Kim Đồng phải quay lại nhanh chóng báo cho anh biết... Đi sau cùng là người mang cơm đến lúc chiều.

Tất cả im lặng lên đường. Kim Đồng len lỏi bám theo anh Ngư Mạn, căng mắt trong đêm đen để khi có động nhìn được ánh đèn của anh Ngư Mạn.

Chuyến đưa đường cho "Ông già cách mạng" yên ổn hoàn toàn. Sau này, anh Đức Thanh nói với Kim Đồng:

- Chúng ta đã hoàn thành một nhiệm vụ quan trọng.
- Kim Đồng sung sướng nhìn anh và thốt lên:
- Em mong được gặp "Ông già cách mạng" lần nữa.

Nhưng, người anh hùng nhỏ tuổi, người đội viên thuộc lớp đầu tiên ấy chẳng bao giờ được gặp ông nữa. Anh đã hy sinh anh dũng để hoàn thành một nhiệm vụ quan trọng khác. "Anh Kim Đồng ơi! Khi anh qua đời, gương anh sáng ngời!".

Từ 5 đội viên đầu tiên năm 1941, đến thời gian trước Cách mạng Tháng Tám, tổ chức Đội đã được xây dựng ở những trung tâm chính trị, kinh tế lớn trong cả nước.

Tại Hà Nội, vào khoảng tháng 8 năm 1943, được ảnh hưởng của phong trào yêu nước trong các trường học, một tổ chức thiếu niên yêu nước Trần Hưng Đạo được thành lập (trên địa bàn quận Ba Đình hiện nay). Đội gồm hơn 10 đội viên do anh Tô An làm đội trưởng. Đội Trần Hưng Đạo đã tổ chức nhiều hoạt động như rải truyền đơn tố cáo tội ác của thực dân Pháp, kêu gọi đồng bào đứng lên đấu tranh, treo cờ đỏ gây thanh thế cho cách mạng...

Vào mùa xuân năm 1944, Ban Việt Minh xã Hoàng Động, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam tổ chức ra Đội Thiếu nhi Cứu quốc bí mật Ngọc Động. Hình thức bên ngoài là các đội đá bóng, đá cầu, đội ca hát... nhưng bên trong là hoạt động cách mạng, tuyên truyền, cổ động cho Việt Minh. Anh Phong Nhã, đoàn viên thanh niên cứu quốc được giao nhiệm vụ phụ trách Đội. Lãnh đạo Việt Minh cấp trên lúc này là các đồng chí Phạm Văn Hoan, Trần Quyết...

Đến tháng 4 năm 1945, khi phong trào cứu quốc do mặt trận Việt Minh thành phố lãnh đạo phát triển mạnh, nhiều cơ sở của Đoàn Thanh niên Cứu quốc Hoàng Diệu (tức Hà Nội) ra đời cũng như sự phát triển của các đoàn thể Công Hội, Hội Phụ nữ... anh Tô An được trao nhiệm vụ phụ trách Đội Thiếu nhi Cứu quốc Nguyễn Thái Học. Trong Ban phụ trách Đội Nguyễn Thái Học còn có các anh Huy Du, Quân Sỹ, Đỗ Anh Dũng, Đỗ Mạnh Thường, Phong Nhã (lúc này anh Phong Nhã đã lên Hà Nội hoạt động). Đội Thiếu nhi Cứu quốc Nguyễn Thái Học  hoạt động rất mạnh, ngoài việc tuyên truyền cách mạng còn giúp lực lượng du kích nội thành, giúp Đội danh dự phát hiện bọn tề ngụy gian ác, bọn mật thám... để cảnh cáo, răn đe nhằm hạn chế những hoạt động phá hoại cách mạng của chúng.

*
*   *

Dưới ngọn cờ của Đảng, phong trào cách mạng trong cả nước ngày càng phát triển mạnh mẽ, rộng khắp. Đến cuối năm 1944, để chuẩn bị xây dựng quân đội cách mạng của nước ta, Bác Hồ đã chỉ thị thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân và giao cho đồng chí Văn, tức Đại tướng Võ Nguyên Giáp phụ trách. Ngày 22-12-1944, Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân chính thức thành lập ở Cao Bằng. Trong số 34 chiến sĩ trẻ tuổi ấy có các anh mới qua tuổi thiếu niên như anh Liên, anh Thế Hậu... Sau ngày thành lập, Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân đã lập chiến công tiêu diệt hai đồn địch là Phai Khắt và Nà Ngần.

Trong chiến công đầu này có sự góp phần tích cực của một đội viên thiếu niên đó là Bé Hồng làm nhiệm vụ trinh sát.

Đồn Phai Khắt nằm chênh chếch phía Tây cách nhà Hồng non nửa cây số. Sáng nào, chiều nào, nhìn lên, Hồng cũng thấy lính xếp hàng trước sân. Tên đồn trưởng cầm roi gõ lên lưng, lên đầu từng người, rồi hô giật một tiếng; tất cả lính đứng im phăng phắc; xong, bồng súng chào, rồi giải tán.

Thằng quan Tây ác hiểm có tiếng. Giữa ban ngày, nó ra chợ, đi ngông nghênh, xem có chị nào đẹp, bắt ngay về đồn... Nó vào nhà ai thì y như là có tai vạ đến đó; ít nhất cũng mất với nó đấu nếp, con gà.

Hồng ghét cay ghét đắng thằng đồn, nhưng mỗi lần gặp nó, vẫn thấy sợ. Hai tên cai, một tên mặt mày như cú mèo, hai con mắt xanh lẻo, đi đâu cũng nhìn soi mói. Một tên mặt thuổng dài như mặt ngựa, chưa có một đám cúng, giỗ nào ở trong làng mà vắng hắn...

Đồn Phai Khắt có từ bao giờ Hồng không biết, chỉ nhớ là lúc Hồng biết chạy ra khỏi hàng giậu trước nhà, đã thấy nó lù lù trước mặt. Từ đó, mỗi lúc Hồng khóc vòi mẹ, mẹ doạ:

- Nín đi, thằng tây đồn xuống nó bắn chết!

Hồng lớn lên, bắt đầu biết được nhiều chuyện thì cũng biết thêm tội ác của cái đồn Tây.

Năm Hồng mười ba tuổi, anh Đạo, anh của Hồng bị bắt lên đồn. Mẹ lo quá, phát ốm. Hồng nghe loáng thoáng là anh Đạo bị bắt vì chúng nghi anh Đạo vào Hội cứu quốc. Hồng hỏi mẹ mãi "Cứu quốc" là gì, mẹ không nói. Sau lúc anh Đạo được thả về, mẹ mới bảo:

- Thằng Đạo nó vào Hội Cứu quốc để cùng với anh em bắt hết bọn đồn để cho dân khỏi khổ.

ít lâu sau anh Đạo giới thiệu Hồng vào Hội Nhi đồng Cứu quốc và đưa Hồng gặp một anh giải phóng quân.

Anh giải phóng quân dặn dò tỉ mỉ, giao nhiệm vụ xong xuôi, rồi ôm Hồng vào lòng.

Anh cầm lấy tay Hồng:

- Bao giờ không còn đồn Phai Khắt nữa, anh sẽ về nhà Hồng chơi. Hồng sẽ được gặp rất nhiều anh bộ đội.

Từ hôm ấy, ngày nào Hồng cũng đi lên đồn bán bánh hai ba lần.

Đồn Phai Khắt đối với Hồng không còn xa lạ gì nữa. Bây giờ thì Hồng có thể làm nhiệm vụ của anh giải phóng quân giao cho rồi. Bọn đồn đã tin Hồng. Qua con mắt của chúng, Hồng chỉ là một đứa trẻ con bán bánh nghèo đói, ngốc nghếch, không biết gì.

Hôm đó, một loạt súng nổ ran trên đồn Khai Phắt, tin truyền về bộ đội ta đã chiếm xong đồn.

Bà con tập hợp, hoan hô bộ đội giải phóng quân. Đồng bào hân hoan đứng nghe đồng chí chỉ huy nói chuyện. Đồng chí giải thích chính sách của Mặt trận Việt Minh, hô hào đồng bào đoàn kết cứu nước...

Mẹ Hồng cảm động, sung sướng nhìn con. Hồng gọi to:

- Mẹ ơi! Anh giải phóng quân của con đây này!

Anh bộ đội tung mũ lên trời hoan hô bà con quanh vùng đến mừng chiến thắng với bộ đội. Bỗng như sực nhớ ra điều gì, Hồng kéo tay anh giải phóng  quân chạy về phía đồng chí chỉ huy:

- Anh cho em đi theo bộ đội! Anh hứa rồi mà!
Anh giải phóng quân gật đầu, kéo Hồng cùng chạy tới.
- Phải báo cáo với đồng chí Văn đã.
Hồng không rõ đồng chí Văn là ai nhưng không dám hỏi.
Anh giải phóng quân đứng nghiêm báo cáo:

- Thưa đồng chí! Bé Hồng đây là người đã giúp đỡ chúng ta rất đắc lực trong việc điều tra đồn này, như đã báo cáo với đồng chí trước đây... Nay bé Hồng có nguyện vọng xin đi theo bộ đội! Xin báo cáo để đồng chí xét...

Lúc anh bộ đội báo cáo, Hồng đứng cạnh anh và nhìn không chớp mắt đồng chí Văn. Đồng chí Văn mặc áo tây, quần bó ống gọn gàng, đội mũ phớt và đeo súng lục. Khác với điều lo lắng của Hồng, đồng chí Văn nhìn Hồng bằng cặp mắt hiền từ âu yếm. Rồi đồng chí đến bên Hồng, đặt hai bàn tay lên hai vai bé nhỏ của Hồng:

- Em rất đáng khen! Ban chỉ huy đã đồng ý nhận em vào đơn vị.

Đồng chí Văn ra lệnh cho bộ đội rút đi, sau khi đã bố trí kế hoạch khai báo kỹ càng cho nhân dân.

Gần đến ngày Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, Đội Thiếu nhi Nguyễn Thái Học phát triển cơ sở ra nhiều địa bàn trong thành phố Hà Nội. Cùng với Đội Nguyễn Thái Học đã hình thành thêm nhiều Đội Thiếu nhi Cứu quốc khác như Đội Hoàng Văn Thụ, Đội Mai Hắc Đế... Ngày 19-8-1945, thiếu nhi Cứu quốc Hà Nội đã cùng cha anh góp phần tham gia chiếm các công sở, trong đó có trại Bảo an binh.

Ngày 2-9-1945 đã cùng nhân dân Thủ đô dự mít tinh lịch sử, nghe Bác Hồ đọc Tuyên ngôn độc lập. Tháng 11 -1945 nhiều đội viên đã được vào thăm Bác Hồ tại Bắc Bộ phủ, được Bác tặng hai câu thơ:

"Bác khuyên các bạn nhi đồng.
Sao cho xứng mặt con rồng cháu tiên"

Năm 1945, tình hình trong nước và trên thế giới chuyển biến hết sức nhanh chóng. Hồng quân Liên Xô đại thắng quân phát xít Đức và tiến thẳng đến Béclin và chỉ trong thời gian ngắn sau đã tiêu diệt toàn bộ đội quân Quan Đông của phát xít Nhật.

Trước tình hình khẩn cấp đó, từ ngày 13 đến ngày15 - 8 -1945, Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào (Tuyên Quang). Hội nghị nhận định: "Cơ hội rất tốt giành quyền độc lập cho ta đã tới"  và quyết định phát động toàn dân vùng lên Tổng khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân trước khi quân Đồng minh tiến vào Đông Dương giải giáp quân đội Nhật.

Tiếp sau Hội nghị toàn quốc của Đảng, Đại hội Quốc dân cũng họp tại Tân Trào vào ngày 16-8-1945 thông qua 10 chính sách lớn của Việt Minh, thông qua lệnh Tổng khởi nghĩa và bầu ra ủy ban Dân tộc giải phóng Trung ương tức Chính phủ lâm thời do Bác Hồ kính yêu làm Chủ tịch. Đồng chí Vũ Oanh (sau này trở thành ủy viên Bộ Chính trị Trung ương Đảng) và anh Vũ Quang (sau này trở thành Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn và ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng) đại diện cho thanh niên ta dự Đại hội Quốc dân Tân Trào.

Chiều ngày 16-8-1945, đoàn đại biểu nhân dân Tân Trào đem gạo, bò, gà... đến mừng Đại hội. Đồng bào bị đế quốc, phong kiến bóc lột đến tận xương tủy nên ai nấy đều tiều tụy, rách rưới. Đáng thương nhất là các em thiếu nhi đi theo đoàn. Tất cả đều gầy gò, vàng vọt. Nhớ lại hồi còn ở Pác Bó, Bác thường đến nhà đồng chí Dương Đại Lâm. Nhà có nhiều cháu nhỏ bị chốc lở, tanh tưởi mà không có thuốc chạy chữa. Bác đun nước ấm, rửa sạch chỗ lở rồi lấy tro bếp nóng gói lại ấp lên đầu cho các cháu. Được rửa sạch và làm theo cách đó, ít lâu sau các cháu đều khỏi. Dân bản gọi "Ông Ké" là thầy thuốc. Bác Hồ chữa bệnh cho các cháu bằng cả tấm lòng thương yêu và luôn mong cho các cháu khỏe mạnh, khôn lớn. Tại Đại hội Tân Trào hôm ấy, Bác đến gần các cháu đi cùng với đoàn đại biểu nhân dân, chỉ vào chúng và nói với các đại biểu Đại hội "Nhiệm vụ của chúng ta là phải làm sao cho các em bé có cơm no, có áo ấm, được đi học, không lam lũ mãi thế này". Chúng tôi đều cảm động. Câu nói ấy về sau này Bác thường nhắc nhở luôn.

Mệnh lệnh khởi nghĩa được truyền đi từ Tân Trào. Đảng Cộng sản Đông Dương và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra lời hiệu triệu đồng bào và chiến sĩ cả nước nổi dậy giành chính quyền. Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi: "Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy, đem sức ta mà tự giải phóng cho ta".

Hơn hai mươi triệu đồng bào cả nước ta đã đứng lên tiến hành cuộc Tổng khởi nghĩa long trời lở đất giải phóng toàn bộ đất nước, giành chính quyền về tay nhân dân.

Hàng triệu thiếu niên, nhi đồng từ Bắc đến Nam cùng cha anh rầm rộ xuống đường giương cao cờ đỏ sao vàng, khua vang tiếng trống, cất lên những bài ca cách mạng hào hùng, phấn khởi chào đón cuộc Cách mạng Tháng Tám vĩ đại thành công.

Ngày 2-9-1945, tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội) trước cuộc mít tinh của một biển người, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn độc lập lịch sử, tuyên bố trước nhân dân Việt Nam và nhân dân thế giới: Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời.

Sau khi giành được độc lập, biết bao khó khăn, thách thức hết sức to lớn đặt ra cho nhân dân và Chính phủ ta. ở miền Nam, ngày 23-9, thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm Sài Gòn nhằm thực hiện âm mưu xâm lược và cai trị nước ta một lần nữa. ở miền Bắc và miền Trung, nạn đói khủng khiếp đã làm cho hơn 2 triệu đồng bào trong đó gồm mấy chục vạn thiếu niên, nhi đồng (chủ yếu là ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ) bị chết đói một cách thảm thương. 50% ruộng đất ở đồng bằng Bắc Bộ phải bỏ hoang, sản xuất công nghiệp đình đốn, tài chính khánh kiệt, kho bạc trống rỗng, thuốc men, hàng hoá và cả vũ khí cho quân đội... tất thảy đều vô cùng thiếu thốn, 95% nhân dân mù chữ do chế độ cai trị khắc nghiệt của đế quốc, phong kiến để lại.

Trước tình hình đó, ngày 3-9-1945, Bác Hồ triệu tập phiên họp đầu tiên của Chính phủ và nêu lên 6 việc cấp bách phải làm ngay. Bác kêu gọi toàn dân hãy ra sức "Chống giặc ngoại xâm, chống giặc đói và chống giặc dốt", trong tình hình vận mệnh Tổ quốc như "nghìn cân treo trên sợi tóc".

Mặc dù bận rộn trăm công nghìn việc lớn lao của đất nước, của nhân dân, đối nội và đối ngoại... nhưng Đảng và Bác Hồ luôn dành cho thiếu nhi sự quan tâm đặc biệt. Nhân ngày khai trường đầu tiên dưới chế độ Dân chủ Cộng hoà, Bác đã gửi bức thư tâm huyết cho các cháu học sinh trong cả nước. Mở đầu bức thư Bác viết: "Ngày hôm nay là ngày khai trường đầu tiên ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Bác đã tưởng tượng thấy trước mắt Bác tất cả cảnh nhộn nhịp, tưng bừng của ngày mở trường khắp nơi... Các cháu được hưởng sự may mắn đó là nhờ sự hy sinh của biết bao đồng bào. Vậy các cháu nghĩ sao? Các cháu phải làm thế nào để đền bù lại công lao to lớn của những người đã không tiếc thân và tiếc của để giành lại nền độc lập cho nước nhà". Với tất cả tình cảm của người bác, người ông, Bác Hồ ân cần căn dặn: "Các cháu hãy nghe lời Bác, lời của một người lúc nào cũng ân cần mong mỏi cho các cháu được giỏi giang... Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có được vẻ vang sánh vai các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần rất lớn ở công học tập của các cháu". Và Bác khuyên nhủ: "Ngoài giờ học ở trường các cháu nên tham gia vào Hội Nhi đồng Cứu quốc để tập luyện cho quen với đời sống chiến sĩ và để giúp đỡ một vài việc nhẹ nhàng trong cuộc giữ gìn đất nước". Bức thư của Bác Hồ đã được thiếu nhi cả nước học tập và tổ chức tuyên truyền, phổ biến rộng rãi. Hàng vạn bức thư của các cháu từ Cà Mau, Đồng Tháp Mười đến Lạng Sơn, Bắc Cạn... kính gửi lên "Già Hồ" hứa tuân theo lời Bác dạy.

Tết Trung thu năm 1945 là Tết Trung thu phấn khởi, tưng bừng nhất của thiếu nhi nước ta trong không khí độc lập, tự do. Nhớ đến các cháu, Bác Hồ lại viết thư cho các cháu: "Hôm nay Tết Trung thu là của các cháu, mà cũng là một cuộc biểu tình của các cháu để tỏ lòng yêu nước và để ủng hộ nền độc lập... Các cháu phải thương yêu nước ta. Mong các cháu mai sau lớn lên thành những người dân xứng đáng với nước độc lập, tự do.

Ba má các cháu đã sắm cho các cháu nào đèn, nào trống, nào hoa và nhiều đồ chơi khác, các cháu vui vẻ nhé!

Cái cảnh trăng tròn, gió mát, hồ lặng, trời xanh của trung thu lại làm cho các cháu vui cười, hớn hở. Các cháu vui cười, hớn hở, Bác Hồ cũng vui cười, hớn hở với các cháu".

Thực hiện chỉ thị của Bác Hồ, năm ấy các cấp Đảng, chính quyền và Đoàn thanh niên trong cả nước, kể cả nhiều địa phương bị giặc Pháp tạm chiếm đóng ở Nam Bộ đã tổ chức một đêm rằm rất vui vẻ, rất náo nhiệt cho thiếu nhi. ở Hà Nội, tiếng trống ếch vang lên  khắp nơi quanh hồ Hoàn Kiếm, trước Phủ Chủ tịch, tại ấu trĩ viên (Cung thiếu nhi ngày nay)... Đài phát thanh "Tiếng nói Việt Nam" truyền đi nhiều lần trên làn sóng thư gửi thiếu nhi của Bác Hồ.

Để giúp các cháu thiếu niên, nhi đồng thực hiện tốt việc xây dựng Đội, Bác Hồ đã cho gọi anh Phong Nhã là người phụ trách thiếu nhi của Hà Nội đến gặp Người. Bác hỏi: - Các cháu thiếu nhi Hà Nội hoạt động như thế nào?

- Dạ thưa, chúng con đang tổ chức các cháu lại, hướng dẫn các cháu vui chơi, ca hát, tập thể dục, tập quân sự...

- Như thế là tốt. Thế các chú đã lo cho các cháu học tập như thế nào?

Anh lúng túng, chưa biết phải báo cáo thế nào. Bác nói ngay:

- Các chú cần chăm lo cho các cháu học tập, chớ cho các cháu đi tuần hành nhiều vừa bêu nắng vừa bị bụi bặm.

Anh Phong Nhã hứa với Bác sẽ tích cực thực hiện lời Bác căn dặn. Bác tỏ ý bằng lòng rồi hỏi tiếp:

- Thế các chú đã tổ chức cho các cháu bán báo, đánh giày, đánh mũ vào Đội chưa?

- Dạ thưa, gần đây chúng con có ý định tổ chức trẻ em mồ côi ở hai nơi là Dục Anh đường và Bảo Anh đường. Nghe vậy, Bác nói:

- Tổ chức Đội ở mấy nơi đó là cần thiết, song chưa cấp bách bằng việc tổ chức Đội cho trẻ em bán báo, đánh giày, đánh mũ, các cháu này đang sống tự lập, cần được dìu dắt...

Thực hiện lời chỉ bảo của Bác, ít lâu sau Đội Thiếu nhi bán báo Hoàng Văn Thụ thu hút thêm nhiều em nghèo khổ, lang thang, bán báo, đánh giày, mũ, bán quà vặt để sinh nhai và giúp đỡ gia đình đồng thời làm nhiệm vụ theo dõi địch, bảo vệ cách mạng, làm liên lạc. Sau này chính đội bán báo đó là nòng cốt của đội giao thông liên lạc dũng cảm mang tên Hoàng Cường của Thủ đô ta.

Tháng 11 năm 1945, sau khi tiếp đoàn đại biểu thanh niên cứu quốc từ Nam Bộ ra Hà Nội do đồng chí Huỳnh Tấn Phát dẫn đầu, Bác Hồ ủy nhiệm cho đồng chí Phạm Văn Đồng thay mặt Đảng và Tổng bộ Việt Minh giao nhiệm vụ cụ thể để xây dựng, củng cố, phát triển tổ chức Đoàn, Đội để tham gia công cuộc kháng chiến, kiến quốc.

Thực hiện lời kêu gọi chống giặc ngoại xâm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, thanh thiếu niên Sài Gòn, Chợ Lớn và cả Nam Bộ không sợ hy sinh xương máu đã nhất tề đứng lên anh dũng bước vào cuộc kháng chiến lâu dài, gian khổ.

Đêm 23-9-1945, một đơn vị thanh niên cảm tử Sài Gòn trong đó có một số thiếu niên gan dạ làm nhiệm vụ liên lạc đã bảo vệ các đồng chí cán bộ của Trung ương Đảng, Xứ ủy và ủy ban rút ra khỏi thành phố an toàn để tiếp tục chỉ đạo cuộc kháng chiến.

Tấm gương Lê Văn Tám tẩm xăng vào người làm cây đuốc sống đốt cháy kho xăng giặc được các cơ quan thông tin của ta phổ biến rộng rãi gây xúc động lớn và cổ vũ mạnh mẽ tinh thần chiến đấu của nhân dân, nhất là thanh thiếu niên Sài Gòn, Chợ Lớn cũng như Nam Bộ trong phong trào yêu nước chống giặc ngoại xâm. Những tin tức về các trận đánh ở Tân Định (ngày 24-9-1945) diệt trên 100 tên địch; trận tấn công bất ngờ trại lính Pháp trên đường Divuê (Hùng Vương ngày nay); trận đột kích phá Khám lớn Sài Gòn giải phóng tù chính trị còn lại; trận đột nhập nhà tên Dờlinhông diệt nhiều sĩ quan giặc... gây nên thanh thế lớn cho quân dân ta. Đặc biệt trận phục kích tại cầu chữ Y của Đội Thanh niên xung phong cảm tử do hai anh em Đoàn Tiến và Đoàn Dũng chỉ huy ngày 30-9-1945 diệt 2 xe vận tải chở đầy lính Pháp làm cho đồng bào Sài Gòn, Chợ Lớn và nhân dân cả nước thêm nức lòng, làm cho kẻ thù thêm nao núng tinh thần.

Sách "Miền Nam  giữ vững thành đồng" của tác giả Trần Văn Giàu kể lại câu chuyện: Tại đầu đường Galiêni một tổ du kích đánh lựu đạn diệt 10 tên địch, ta có 2 chiến sĩ hy sinh. Một thiếu niên đi rải truyền đơn kêu gọi lính địch nổi lên phản đối chẳng may bị bắt. Viên sĩ quan Anh hỏi:

- Mày không sợ chết à?

Thiếu niên đó trả lời:

- Người sung sướng là được chết cho Tổ quốc.

Suy nghĩ một lúc, cảm phục tinh thần yêu nước nồng nàn của em, viên sĩ quan Anh liền ra lệnh thả em.

ở Biên Hoà, được sự giúp đỡ của các anh thanh niên cảm tử, một nhóm thiếu niên gồm gần 30 người cùng nhau tập hợp thành lập Đội Thiếu niên xung phong cảm tử Biên Hoà. Các đội viên tổ chức các nhóm nhỏ làm công tác liên lạc, trinh sát, giúp đỡ du kích trừ gian, diệt ngụy.

Hướng về Nam Bộ kháng chiến, cả miền Bắc và miền Trung tổ chức rầm rộ những "Ngày Nam Bộ", "Vũ khí cho Nam Bộ...". Phong trào "Nam tiến" để sát cánh cùng tuổi trẻ và nhân dân Nam Bộ đánh giặc sôi nổi khắp nơi. Tỉnh nào, thành phố nào cũng thành lập các đơn vị "Nam tiến". Tại Hà Nội, tấm gương người thiếu niên dũng cảm trốn trong toa chở than của đoàn tàu "Nam tiến" để cùng các anh Vệ quốc quân tham gia giết giặc đã hy sinh oanh liệt với chiếc bát sắt luôn đeo bên mình đã được truyền đi khắp các đơn vị và nhanh chóng đến với tuổi trẻ và đồng bào Thủ đô. Đồng đội gọi người chiến sĩ thiếu niên ấy là "Chiến sĩ Bát Sắt". Sau này, trong cuộc kháng chiến chống Pháp, thiếu niên Hà Nội đã lập Đội thiếu niên tình báo chiến đấu trong lòng địch với tên gọi "Đội Bát Sắt" để noi gương anh.

Trên mặt trận "Chống giặc đói", thực hiện lời kêu gọi của Bác Hồ kính yêu: "Tăng gia sản xuất! Tăng gia sản xuất ngay, tăng gia sản xuất nữa; đó là khẩu hiệu của chúng ta ngày nay. Đó là cách thiết thực của chúng ta để giữ vững quyền tự do, độc lập", thanh thiếu niên cả nước ra sức khai hoang vỡ đất, tận dụng mọi diện tích để trồng các loại cây lương thực ngắn ngày. Học sinh các trường, kể cả tiểu học lập các đội "Tăng gia tự túc", "Tăng gia và tiết kiệm", "Đội trồng khoai", "Đội trồng sắn"... cứ sau giờ học là tiến thẳng đến mảnh đất tăng gia. Đi đôi với việc sản xuất cây lương thực ngắn ngày là phong trào chăm sóc đàn gia cầm của thiếu nhi khắp các tỉnh miền Bắc. Thiếu niên tích cực tham gia cuộc vận động "Ngày đồng tâm cứu đói" (tức là mỗi tuần chọn 1 ngày để cả nhà dành một bơ gạo bỏ vào hũ gạo cứu đói).

Trên mặt trận chống giặc dốt, Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy: "Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu. Vì vậy, tôi đề nghị mở một chiến dịch để chống nạn mù chữ". Người nhắc nhở toàn dân hăng hái tham gia dạy và học chữ quốc ngữ. "Những người đã biết chữ hãy dạy cho những người chưa biết chữ", những người chưa biết chữ hãy gắng sức mà học cho biết" và Người giao nhiệm vụ này cho tuổi trẻ. "Công việc này mong anh chị em thanh niên sốt sắng giúp đỡ". Thực hiện lời dạy của Bác Hồ kính yêu, tổ chức Đoàn các cấp đã tập trung huy động lực lượng thầy, cô giáo trẻ, học sinh, sinh viên (từ lớp lớn cấp tiểu học cho đến trung, đại học) tham gia vào đội ngũ những chiến sĩ diệt dốt. Trên khắp đất nước ta, các lớp bình dân học vụ được tổ chức từ thành phố, thị xã đến các vùng nông thôn xa xôi. Đêm đến, ở các làng mạc, bà con đốt đuốc, thắp đèn đến lớp; ở các thành phố, thị xã điện bừng sáng trong các trường, ở các trụ sở của các cơ quan (dành địa điểm cho nhân dân đến học). Học viên gồm các lứa tuổi khác nhau từ cụ già đến thiếu niên. Thầy giáo, cô giáo cũng gồm các lứa tuổi khác nhau. Có không ít những thiếu niên được các anh cán bộ phân công dạy chữ cho các bác, các cô chú trong thôn xóm. Riêng ở Hà Nội, tháng 10 năm 1945 đã có ngay hơn 2000 học sinh, sinh viên, thiếu niên tình nguyện tham gia làm "Chiến sĩ diệt dốt" thường xuyên. Sau một năm (tháng 10 năm 1945 đến tháng 10 năm 1946), ở Hà Nội đã có 95.665 người tham gia làm "Chiến sĩ diệt dốt" trong đó phần lớn vẫn là thanh, thiếu niên; cả nước tổ chức được 74.957 lớp học, kết quả giúp cho 2.500.000 người biết đọc, biết viết. Tại Nam Bộ, ở những địa phương giặc Pháp chưa đánh chiếm được, theo sự hướng dẫn của cán bộ, phong trào thiếu nhi chống mù chữ phát triển rất mạnh. Bài hát "Gieo ánh sáng" được phổ biến rộng rãi trong các em. Trước hết các em lo xoá mù chữ cho chính mình. Sau khi đã được "Sáng mắt, sáng lòng" các em lại lo gieo ánh sáng cho người khác. Kết quả to lớn trên mặt trận diệt dốt nêu trên có sự đóng góp đắc lực của hàng vạn thiếu niên từ Bắc đến Nam.

Cuối năm 1945, đội thiếu nhi Mai Hắc Đế do anh Nguyễn Hữu Lâm phụ trách đã tổ chức một cuộc diễu hành lớn để chống lại các hoạt động chống phá cách mạng của bọn Việt Cách, Việt Quốc. Đi đầu cuộc diễu hành là đội trống ếch rất oai hùng xuất phát từ đường Bà Triệu tiến đến vườn hoa Chí Linh. Hoà với tiếng trống là tiếng hô đả đảo bọn phản động. Nhiều bậc cao niên ở Hà Nội lúc ấy gọi tiếng trống của đội Mai Hắc Đế là tiếng trống cách mạng của thiếu nhi Việt Nam. Có một đội viên rất hăng hái trong đội trống sau này trở thành đại tá nhạc sĩ nổi tiếng trong quân đội, đó chính là nhạc sĩ Huy Thục, đội viên đội thiếu nhi Mai Hắc Đế.

Đầu năm 1946, mặc dù tình hình chiến sự ngày càng phức tạp, nhất là ở Nam Bộ và cực Nam Trung Bộ do thực dân Pháp ra sức thực hiện chiến tranh xâm lược nước ta lần nữa, nhưng để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân và đập tan sự xuyên tạc của kẻ thù, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định tổ chức tổng tuyển cử trong cả nước để bầu ra Quốc hội đầu tiên của đất nước và xây dựng Hiến pháp của nước Việt Nam độc lập.

Hàng triệu thiếu niên tay cầm cờ, hoa tham gia cổ động cho cuộc bầu cử hết sức rầm rộ này. Với băng, cờ, biểu ngữ và tiếng trống ếch khua vang, từng đoàn thiếu nhi xuống đường đầu đội mũ ca lô bằng vải và cả bằng giấy cất cao tiếng hát những bài ca cách mạng vận động đồng bào đi bỏ phiếu. Đặc biệt ở các tỉnh Nam Bộ, mặc dù việc vận động nhân dân đi bầu cử gặp khó khăn nhưng nhiều thiếu niên đã luồn lách sâu vào các vùng bị giặc tạm chiếm phân phát truyền đơn kêu gọi đồng bào tham gia bầu cử. Tại Bến Tre, hàng trăm đội thiếu nhi kéo đi cổ động cho ngày bầu cử khắp các xóm, ấp từ sáng đến chiều (Bến Tre được Trung ương cho tranh thủ thời gian tổ chức bầu cử sớm để sẵn sàng chuẩn bị chống giặc). Thiếu nhi Nam Bộ còn tích cực tham gia cuộc vận động "Tuần lễ vàng". Lời cổ động mộc mạc từ các em làm xúc động lòng người:

Có vàng đổi súng đánh Tây
Cùng nhau quyên góp hỡi ai có vàng.

Sau "Tuần lễ vàng" đến "Tuần lễ đồng thau", thiếu nhi các tỉnh Nam Bộ chia ra thành từng nhóm nhỏ lặn lội khắp nơi để thu gom đồng thau của bà con đóng góp vì các em hiểu rằng các công binh xưởng của ta đang rất cần đồng để đúc đạn.

Ngày 6-1-1946 là ngày hội lớn của nhân dân và thanh thiếu niên nước ta. Sáng sớm tinh mơ, tiếng trống ếch và tiếng hát, tiếng hô khẩu hiệu của các Đội thiếu niên đã vang lên nhịp nhàng khắp các địa phương trong cả nước. Đồng bào theo chân các Đội thiếu niên đến các địa điểm bỏ phiếu để làm nhiệm vụ công dân của một nước độc lập sau hơn 80 năm mất nước. Bác Hồ kính yêu ứng cử ở Thủ đô Hà Nội được cử tri tín nhiệm cao nhất với 98,4% số phiếu bầu. Đại biểu Quốc hội trẻ nhất là anh Nguyễn Đình Thi mới bước vào tuổi 21, là nhà thơ, nhạc sĩ, là một cán bộ Đoàn đã từng hoạt động và rất gắn bó với phong trào thanh thiếu nhi.

Đảng, Bác Hồ kính yêu và Chính phủ ta rất hoan nghênh những đóng góp tích cực của phong trào thiếu nhi nước ta vào công cuộc kháng chiến và kiến quốc, góp phần không nhỏ vào công cuộc chống giặc ngoại xâm, chống giặc đói, chống giặc dốt cũng như xây dựng chính quyền cách mạng qua các hoạt động trong cuộc bầu cử Quốc hội.

Ngày 19-5-1946, mừng sinh nhật lần thứ 56 của Bác Hồ kính yêu, một cuộc diễu hành lớn chưa từng có của thiếu nhi toàn thành phố Hà Nội thay mặt cho thiếu nhi cả nước với trống rung, cờ mở và hát ca vang lừng từ nhiều địa điểm ở nội, ngoại thành kéo về hội tụ tại Phủ Chủ tịch trong niềm hân hoan phấn khởi, vui tươi to lớn.

Bác Hồ kính yêu đã dành những giờ phút hết sức quý hiếm của Người để gặp mặt các cháu. Bác xuất hiện giữa rừng hoa, rừng cờ, giữa hàng vạn thiếu niên với tình cảm thương yêu, trìu mến vô hạn. Bác căn dặn các cháu phải chăm học, vâng lời bố mẹ, cố gắng giũp đỡ bố mẹ trong công việc gia đình và tùy theo sức của mình góp phần vào sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc. Tiếng hô "Bác Hồ muôn năm", "Việt Nam độc lập muôn năm" vang động không ngớt... Bác Hồ ân cần tặng thiếu nhi Thủ đô một cây bách tán và dặn các cháu đem về trồng ở ấu Trĩ viên. Đây là món quà đầy ý nghĩa của Bác không những với thiếu nhi Thủ đô mà còn đối với thiếu nhi cả nước.

CHƯƠNG II
TUỔI NHỎ LÀM VIỆC NHỎ, THI ĐUA HỌC VÀ HÀNH THAM GIA KHÁNG CHIẾN GIÀNH THẮNG LỢI VẺ VANG (1946 - 1954)

Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ kính yêu, thiếu niên, nhi đồng trong cả nước theo lời dạy của Bác Hồ "Tuổi nhỏ làm việc nhỏ" đã góp phần tích cực vào sự nghiệp bảo vệ, củng cố Nhà nước dân chủ nhân dân, xây dựng chế độ mới và tích cực chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài, gian khổ của dân tộc từ sau cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Hệ thống tổ chức Đoàn, Đội phát triển rộng khắp từ Bắc đến Nam, ngay cả trong các vùng bị thực dân Pháp tạm chiếm đóng ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ.

Những ngày cuối năm 1946, tình hình trở nên hết sức khẩn trương trước dã tâm xâm lược nước ta lần nữa của thực dân Pháp. Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng được triệu tập khẩn cấp trong hai ngày 18 và 19-12-1946 đi tới quyết định phát động toàn dân đứng lên cầm vũ khí chống quân xâm lược, bảo vệ nền độc lập, tự do vừa mới giành được.

Đêm 19-12-1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến. Người dạy: ..."Chúng ta muốn hoà bình, chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa!
Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ.
Hỡi đồng bào!... Hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp để cứu Tổ quốc!"...

Tại Thủ đô Hà Nội cũng như ở các thành phố, thị xã như Hải Phòng, Hải Dương, Vinh, Huế, Đà Nẵng... tiếng súng giết giặc của quân dân ta từ già đến trẻ rền vang. Với lực lượng lớn, vũ khí hiện đại, giặc Pháp tưởng như sẽ dễ dàng đè bẹp quân dân Hà Nội. Nhưng điều ngược lại là chúng càng đánh càng chịu những thất bại nặng nề. Tuổi trẻ và nhân dân Thủ đô đã nêu cao tinh thần "Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh" và thề "Sống chết với Thủ đô". Tại Bắc Bộ Phủ, nơi làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một đại đội vệ quốc quân và 20 thanh niên tự vệ đã nêu quyết tâm chiến đấu đến cùng: "Chúng tôi còn, Bắc Bộ Phủ còn". Chiều ngày 20-12-1946, sau bao lần tấn công thất bại, giặc Pháp huy động 300 lính và 18 xe tăng mở trận đánh lớn vào Bắc Bộ Phủ. Các chiến sĩ ta chiến đấu hết sức ngoan cường, đẩy lùi nhiều đợt xung phong của giặc, tiêu diệt tại chỗ hơn 150 tên, bắn cháy 4 xe tăng. Theo lệnh cấp trên, chính trị viên trẻ tuổi Lê Gia Định cho bộ đội và thanh niên tự vệ rút quân để bảo toàn lực lượng chuẩn bị chiến đấu lâu dài. Lê Gia Định tình nguyện ở lại chặn địch. Anh đã dùng bom tiêu diệt xe tăng địch và hy sinh anh dũng. Tổ quốc ghi công truy tặng anh danh hiệu vẻ vang: "Cảm tử quân số 1" của Thủ đô.

Cùng với Vệ quốc quân và thanh niên tự vệ, hàng trăm thiếu niên anh dũng khắp các phố phường Hà Nội đã tham gia làm liên lạc viên, trinh sát viên cho bộ đội và dân quân, tự vệ. Nhiều Đội thiếu nhi có tổ chức chặt chẽ như Đội thiếu nhi Mai Hắc Đế, thiếu nhi Hoàng Cường, Đội thiếu nhi tình báo Bát Sắt... được thành lập và hoạt động mạnh trong lòng Thủ đô. Các thiếu niên gan dạ này được bộ đội đặt cho cái tên rất trìu mến, đó là "Vệ út". Vệ út có mặt khắp nơi, len lỏi giữa các đường phố ngổn ngang hào luỹ, chướng ngại vật dưới làn đạn của quân thù. Trong số các Vệ út của Hà Nội năm ấy, nổi lên nhiều tấm gương sáng như út Lai, liên lạc viên 12 tuổi của Trung đoàn Thủ đô. Lai thuộc lòng các ngõ ngách của mặt trận Liên khu I, nhiều lần leo ống máng, vượt mái nhà, luồn qua giao thông hào... dẫn đường cho bộ đội, truyền các mệnh lệnh của cấp trên cho các đơn vị thuộc trung đoàn. Có lần, trong một trận giáp chiến với giặc, bộ đội ta hết đạn nhưng ai cũng quyết tâm giữ vững trận địa, út Lai lao nhanh trước họng súng của kẻ thù liên lạc được với đơn vị bạn đến chi viện làm cho quân địch hoảng hốt tháo chạy. út Lai được cả đơn vị ngợi ca về tinh thần dũng cảm và trí thông minh.

Xuân Đinh Hợi (1947), đúng lúc cuộc chiến đấu giữa lòng Hà Nội đang diễn ra quyết liệt. Trên các chiến hào, hàng chục nghìn chiến sĩ, tự vệ, dân quân Thủ đô sạm đen khói súng sung sướng, xúc động đến nghẹn ngào đọc thư thăm hỏi, động viên của Bác Hồ. Bác viết: "Các em là đội cảm tử. Các em cảm tử để cho Tổ quốc quyết sinh. Các em là đại biểu cái tinh thần tự tôn, tự lập của dân tộc ta mấy nghìn năm để lại, cái tinh thần quật cường đó đã kinh qua Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám truyền lại cho các em. Nay các em gan góc tiếp tục cái tinh thần bất diệt đó để truyền lại nòi giống Việt Nam muôn đời về sau... Các em hăng hái tiến lên, lòng Già Hồ, lòng Chính phủ và lòng toàn thể đồng bào luôn luôn ở bên cạnh các em".

Sau gần hai tháng "Sống chết với Thủ đô" quân dân ta, trong đó có không ít các "Vệ út" đã góp phần đắc lực tiêu diệt trên 2000 tên địch, phá hủy và thu được nhiều vũ khí, đánh bại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của kẻ thù, bảo vệ thành công các cơ quan đầu não của Nhà nước cách mạng. Đêm 17-2-1947, thực hiện chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ chỉ huy ta ra lệnh cho Trung đoàn Thủ đô rút khỏi thành phố do đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao nay đã đến lúc phải trở về hậu phương xây dựng lực lượng lớn mạnh hơn nữa. Các đại đội dân quân tự vệ trong đó có đại đội tự vệ Thăng Long cùng được trở về các căn cứ ở ngoại thành tiếp tục tác chiến theo kế hoạch mới.

Rạng sáng hôm sau, phát hiện ra hàng nghìn chiến sĩ cảm tử Thủ đô không cánh mà bay, địch cho nhiều đơn vị tỏa ra đuổi theo quân ta trong đó có một lực lượng khá mạnh tiến về phía bãi ven sông Hồng theo hướng Bắc mà địch phỏng đoán là đường rút thần tình của Trung đoàn Thủ đô. Các cánh quân này đã bị đội du kích Hồng Hà do Nguyễn Ngọc Nại chỉ huy gồm 15 chiến sĩ rất trẻ tuổi chặn đánh kịch liệt và hy sinh anh dũng đến người cuối cùng. Cuộc hành quân đuổi theo Trung đoàn Thủ đô của địch thất bại hoàn toàn với hàng chục tên giặc đền mạng.

Các đại đội tự vệ thành rút ra ngoài bố trí lực lượng tiếp tục đánh địch trên các tuyến Hà Nội - Văn Điển, Hà Nội - Sơn Tây... Đại đội tự vệ Thăng Long cũng thực hiện kế hoạch phân tán đánh du kích như các đại đội khác trên tuyến Hà Nội - Hà Đông. Dương Văn Nội là liên lạc viên tuy tuổi còn nhỏ nhưng đã từng tham gia nhiều trận đánh trong lòng Hà Nội nay cùng theo đơn vị phân tán đóng quân ở làng Giá. Quê Nội ở Duy Tiên (Hà Nam), Nội gia nhập Đội tự vệ Thăng Long ngay từ đầu. Cả đại đội ai cũng yêu mến Nội vì lòng dũng cảm, ý thức tổ chức kỷ luật của em.

Sáng hôm ấy, lính địch có xe tăng yểm trợ đột ngột càn vào làng. Cả tiểu đội của Nội theo lệnh anh tiểu đội trưởng ra bố trí ven đê chờ địch, lựu đạn chất đầy trong các rọ tre để bên cạnh... ngoài súng và lựu đạn còn có cả dao, kiếm, mã tấu.

Tham gia trận chống càn này, cả đại đội tự vệ Thăng Long rải quân suốt dọc đê sông Đáy từ làng Giá ra đến Phùng. Dương Văn Nội cùng anh Lộc và bạn Đức trong cùng một tổ. Anh Lộc là chỉ huy có ba quả lựu đạn và cây súng tuyn; Đức có hai lựu đạn, 1 dao cán dài; Nội chỉ có cây súng trường. Đang ngồi dưới hào, không hiểu sốt ruột thế nào, anh Lộc nhổm người lên nhìn quanh quất, bỗng anh tháo khẩu tuyn đang quàng và hô lớn:

- Chúng nó kia rồi, chuẩn bị... đánh!

Nội thấy không phải một mà đến hai toán giặc đi vàng cả bờ ao bên kia. Nội kê súng lên bờ hào, Đức lăm lăm quả lựu đạn. Không khí thật căng thẳng. Rồi thì một hàng ba tên Lê dương mũi lõ đã ở trước đầu ruồi cây súng. Nội mím chặt môi, nheo mắt và nín thở.

Đoàng! Nòng súng của Nội rung lên giận dữ. Anh Lộc quay phắt lại và reo lên:

- Hay quá, ít ra là 2 thằng, xuyên táo rồi Nội ạ.

Toán lính giặc chạy tóe ra nhưng tên chỉ huy vừa bò vừa hò hét tập họp bọn chúng lại. Lúc này cả bên trái, bên phải và trước mắt đều có địch. Tình thế bắt buộc ta phải rút. Tiểu đội trưởng Lộc lại hô lớn, giọng anh đanh lại:

- Hai em chạy vào làng đi, trong làng có du kích của ta.
Nội và Đức chuẩn bị chiến đấu, nhưng anh Lộc hét lên:

- Không được, chạy vào làng đi, chỉ mình anh ở lại chặn chúng nó thôi.

Nội và Đức chạy ào vô làng giữa lúc loạt súng tuyn của anh Lộc vang lên cùng với hàng tràng liên thanh của địch nhả chéo lại. Bỗng chân Nội như bước hẫng, đau nhói ở ngực và ngã xuống...

Dương Văn Nội là một trong những liệt sĩ thiếu niên đầu tiên được Chính phủ ta tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng Hai và sau này được tặng danh hiệu vẻ vang: Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân (1997).

Cùng với Hà Nội, thiếu niên các thành phố, thị xã trong cả nước đã hăng hái tham gia kháng chiến. Tại Nam Định, hơn 800 quân Pháp bị vây chặt trong thành phố 60 ngày đêm. Hàng chục trận tấn công tiêu diệt giặc của bộ đội, dân quân, tự vệ có sự tham gia của các Đội thiếu niên cảm tử, nhất là các trận phục kích táo bạo gần nơi đóng quân của giặc làm cho chúng rất hoang mang. Các đội viên thiếu niên cảm tử giả làm bé đánh giày, bé bán bánh nhưng mang theo lựu đạn diệt địch ngay trên đường phố và các vùng phụ cận. Hơn 400 tên giặc đã đền mạng nói lên tinh thần chiến đấu kiên cường, liên tục của quân dân ta ở Nam Định. Sau Đại hội Đoàn toàn tỉnh lần thứ nhất (10-1947), Đội thiếu niên tiền phong của tỉnh được thành lập để thu hút các em vào việc học tập, rèn luyện và tham gia kháng chiến. Trong những ngày cùng cha anh đứng lên cứu nước, ở Nam Định đã xuất hiện tấm gương Phạm Đỗ Hải, 13 tuổi làm liên lạc cho Trung đoàn 34 Tất Thắng (Bộ đội địa phương). Trong khi đang làm nhiệm vụ thì Phạm Đỗ Hải chẳng may bị giặc bắt, Hải nhanh chóng huỷ hết tài liệu. Đặc biệt, Hải còn thăm dò thái độ phản chiến của 2 lính Phi trong quân đội thực dân rồi dẫn 2 người lính đó cùng trốn trại về hàng Chính phủ Việt Nam. Được tin này, Bác Hồ kính yêu đã gửi thư khen ngợi, biểu dương Phạm Đỗ Hải. Tại Huế, cuộc chiến đấu kéo dài hơn một tháng với những đợt tấn công táo bạo của quân ta. Hàng trăm đội viên thiếu niên đã tham gia làm liên lạc, làm trinh sát cho bộ đội và tự vệ chiến đấu; đặc biệt là giúp đồng bào tản cư ra khỏi thành phố để tránh bom đạn. Mỗi khu phố có một tổ thanh, thiếu niên làm nhiệm vụ giữ gìn trật tự, an ninh và tiếp tế cho bộ đội. Tại Đà Nẵng, 10.000 quân Pháp bị vây hãm liên tiếp 3 tháng trong thành phố và liên tiếp bị quân dân Quảng Nam kiên cường giết giặc cứu nước là các chiến sĩ trẻ tuổi Ngô Văn Minh, Trần Đức, Ngô Hiệp và đội quyết tử của thiếu niên thành phố được thành lập vào đầu năm 1947. Đồng chí Phạm Văn Đồng, phái viên của Chủ tịch Hồ Chí Minh đang công tác ở miền Trung được Bác Hồ ủy nhiệm thay mặt Chính phủ trao tặng Mặt trận Quảng Nam - Đà Nẵng lá cờ thêu hai chữ vàng "Giữ vững".

Các Đội thiếu niên giết giặc, Đội thiếu niên chiến đấu, Đội thiếu niên tuyên truyền xung phong, Đội thiếu niên quyết tử, cảm tử... được thành lập ở Sài Gòn, Đồng Tháp Mười, Biên Hòa, Cần Thơ và khắp các tỉnh... Hàng nghìn đơn vị du kích xã, ấp phường được thành lập, theo đó các Đội thiếu niên đã noi gương các anh chị thanh niên làm nhiệm vụ kháng chiến tuỳ theo sức của mình.

Một trong những Đội thiếu nhi hoạt động tích cực của các tỉnh Nam Bộ lúc ấy là Đội thiếu nhi Biên Hòa do các anh Hồ Thiện Ngôn và Thanh Sơn phụ trách. Đội tập họp các toán thiếu nhi từ các cơ quan tỉnh Đoàn, Trung đoàn 310, Ty Công an, Ty Thông tin tuyên truyền, cơ quan Hội Phụ nữ và một số huyện sở tại ở căn cứ kháng chiến. Tổ chức Đội cho ra tập san "Măng non" và ban văn nghệ đi biểu diễn tại nhiều xã, huyện như Tân Uyên, Mỹ Lộc, Châu Thành, Vĩnh Cửu... có khi còn luồn sâu vào ven đô Sài Gòn tạm bị chiếm. Những bài hát, bài thơ cách mạng từ các em vang lên chẳng những thu hút bè bạn của các em khắp các vùng mà còn góp phần tạo nên không khí kháng chiến sôi động trong đồng bào các giới.

Cũng vào thời gian đó, ở Rạch Giá, Mỹ Tho, các anh Huỳnh Văn Châu và Nguyễn Anh Ngọc xây dựng các Đội thiếu nhi trong tỉnh. Đội thiếu nhi Rạch Giá do Ty Công an đỡ đầu trang bị các phương tiện hoạt động như xuồng, đàn, đèn... Các Đội thiếu nhi này hoạt động rất sôi nổi được nhân dân khắp vùng yêu mến. Tại Bạc Liêu, phong trào thiếu nhi cứu quốc bắt đầu bằng việc mở một trường dạy văn hóa cho 140 em. Tỉnh Đoàn thành lập Đội thiếu nhi mang tên "Chim Việt" do Ty Thông tin tuyên truyền đỡ đầu. Đội thiếu nhi "Chim Việt" sau đổi thành Đội thiếu nhi tuyên truyền xung phong mang tên Lý Tự Trọng. Đến cuối năm 1947, Xứ Đoàn TNCQ Nam Bộ đã chỉ đạo xây dựng Đội khắp các tỉnh kể cả vùng tạm chiếm. Nội dung giáo dục được thể hiện qua khẩu hiệu chung là: "Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, yêu Bác Hồ". Trong hai năm 1946 và 1947, tổ chức thiếu nhi cứu quốc huyện Long Thành đã phát triển trong khắp 30 xã của huyện, mỗi xã có một Đội. Cấp huyện có Ban Chấp hành thiếu nhi huyện do anh Trần Khắc Minh làm thư ký. Có thể nói phong trào thiếu nhi Nam Bộ những năm đầu kháng chiến có nét đặc sắc.

Sau khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, trên miền Bắc các đồng chí phụ trách công tác thiếu nhi ở TW và Hà Nội như Hồ Trúc, Nguyễn Tiên Phong, Phong Nhã... được điều động lên Việt Bắc, một số đồng chí khác được điều động về Liên khu III tiếp tục làm công tác thiếu nhi trong đó có đồng chí Nguyễn Hiệp, Phạm Triều, Nguyễn Lê Khanh... Liên khu đoàn III đã thành lập Ban phụ trách Thiếu nhi Liên khu III gồm các đồng chí nêu trên. Ngay sau khi nhận nhiệm vụ Ban phụ trách đã soạn tài liệu và mở khóa huấn luyện cán bộ đầu tiên mang tên "khóa Bác Hồ". Thời gian học là 15 ngày, đối tượng triệu tập chủ yếu là trưởng ban thiếu nhi huyện của 6 tỉnh hữu ngạn sông Hồng, đến tháng 8 năm 1947 mở tiếp "hai khóa Bác Hồ"; dành riêng cho cán bộ phụ trách thiếu nhi huyện và thêm cán bộ tỉnh thuộc 5 tỉnh tả ngạn sông Hồng. Cuối năm 1947, Ban phụ trách thiếu nhi Liên khu đoàn III mở hội nghị cán bộ phụ trách thiếu nhi toàn Liên khu tại nhà xứ Sở Kiện (Kiện Khê - Hà Nam). Công tác huấn luyện cán bộ được tiếp tục trong năm 1948 với 5 khóa nữa. Giữa năm 1949, hội nghị cán bộ thiếu nhi Liên khu III được tổ chức lần thứ hai ở Kiến Xương (Thái Bình). Ngoài việc mở các lớp huấn luyện như trên đã nêu, Ban phụ trách thiếu nhi Liên khu III còn cho xuất bản tờ tạp chí hàng tháng lấy tên là "Vững Tiến" xuất bản được 10 kỳ. Sau hội nghị cán bộ phụ trách thiếu nhi lần thứ nhất, phong trào đỡ đầu Trung đoàn Tây Tiến, Trung đoàn anh nuôi của thiếu nhi Liên khu III được phát động. Một lớp cán bộ phụ trách thiếu nhi thuộc 11 tỉnh Liên khu III  đã trưởng thành và được giao trách nhiệm phụ trách công tác thiếu nhi trong giai đoạn Kháng chiến mới. Các đồng chí trong Ban phụ trách thiếu nhi Liên khu III trước đây được điều động lên nhận nhiệm vụ ở TW Đoàn.

Sau gần 2 năm toàn quốc kháng chiến, theo dõi những cống hiến về nhiều mặt của thiếu nhi cả nước, vào dịp kỷ niệm Quốc khánh 2-9-1947, Bác Hồ kính yêu đã gửi thư khen ngợi thiếu nhi cả nước. Bác viết: "Trong cuộc Cách mạng Tháng Tám và trong cuộc kháng chiến bây giờ đã có nhiều cháu tham gia. Từ Nam chí Bắc có nhiều thiếu nhi đã oanh liệt hy sinh cho Tổ quốc, có nhiều thiếu nhi bị địch giết hại một cách thảm thương. Bác cùng các cháu kính cẩn nghiêng mình trước linh hồn các liệt sĩ thiếu niên đó...

Bác rất vui lòng biết rằng nhiều cháu đã hăng hái giúp việc trong các đơn vị bộ đội và dân quân. Nhiều cháu đã tổ chức tham gia sản xuất, trồng lúa, trồng ngô, nuôi gà, nuôi vịt (thiếu nhi Hải Phòng); nhiều cháu vào tuyên truyền xung phong (thiếu nhi Quảng Yên); nhiều cháu giúp việc bình dân học vụ,v.v... Còn cháu nào cũng biết siêng học, siêng làm, biết ăn ở sạch sẽ, biết giữ kỷ luật, lễ phép, thế là tốt lắm. Bác khuyên các cháu gắng sức thêm. Việc gì có ích cho kháng chiến, có ích cho Tổ quốc thì các cháu nên gắng sức làm. Làm được bao nhiêu tốt bấy nhiêu. Tuổi các cháu còn nhỏ thì các cháu làm những công việc nhỏ. Nhiều công việc nhỏ cộng lại thành công việc to. Bác mong các cháu làm việc và học hành cho xứng đáng là nhi đồng của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thống nhất và độc lập". Đây thực sự là những lời dạy của một người cha, người bác hết sức ân cần, trìu mến; rất giản dị, rất gần gũi mà mọi thiếu niên, nhi đồng đều có thể làm theo. Bức thư đã đến với hàng triệu thiếu nhi từ khắp mọi miền đất nước ta trong khói lửa của cuộc kháng chiến. Thời gian này ở khắp các tỉnh Nam Bộ, kể cả vùng địch tạm chiếm nổi lên phong trào "Một con gà, một bụi chuối" để tham gia kháng chiến do Xứ Đoàn phát động. Có nơi cả bãi chuối của các em bị giặc đi càn chặt hết, nhưng sau đó gốc chuối lại đâm nhiều chồi, mọc thành hai ba bụi chuối. Còn gà thì có đội viên nuôi đến vài chục con. Nghe tin hoặc gặp bộ đội hành quân qua, các em cử đại biểu mang những lồng gà nặng trĩu để ủng hộ bộ đội. Đội thiếu nhi Đồng Tháp là một trong những đội vừa tham gia làm liên lạc, trinh sát đánh du kích giỏi vừa tham gia tăng gia sản xuất giỏi được Xứ Đoàn khen thưởng. Trong khi kẻ thù còn hung hãn chiếm đóng nhiều thành phố và làng mạc trên đất nước ta, Bác Hồ vẫn khuyên nhủ thiếu nhi học tập, ra sức rèn và làm những việc vừa sức mình góp phần vào cuộc kháng chiến của dân tộc.

*
*   *

Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, nhất là trong những năm 1946, 1947, 1948, Đảng ta và Bác Hồ kính yêu đã dành sự quan tâm lớn đến công tác thanh thiếu nhi. Bác và Thường vụ Trung ương Đảng giao cho đồng chí Phạm Văn Đồng, Chủ nhiệm Tổng bộ Việt Minh trực tiếp phụ trách công tác thanh thiếu nhi, Ban Thường vụ Trung ương Đảng và Bác Hồ nhất trí cho Đoàn Thanh niên Cứu quốc tổ chức Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ nhất vào cuối năm 1945 và điện cho Xứ Đoàn Nam Bộ cử đoàn đại biểu ra Hà Nội dự Đại hội. Xứ ủy Nam Bộ đã giao cho đồng chí Huỳnh Tấn Phát lập đoàn đại biểu và lên đường ngay. Cuối tháng 11 năm 1945, đoàn đại biểu thanh niên Nam Bộ đã đến Hà Nội và được gặp Bác. Khi nghe đồng chí Huỳnh Tấn Phát báo cáo tinh thần chiến đấu của thanh thiếu nhi Sài Gòn - Chợ Lớn và Nam Bộ, Bác rất xúc động. Người lấy khăn thấm nước mắt. Tiếc rằng do tình hình chung ngày càng khẩn trương, tuổi trẻ phải tập trung mọi sức lực và tâm trí vào công cuộc kháng chiến, kiến quốc mà lúc này là ba việc lớn chống giặc ngoại xâm, chống giặc đói, giặc dốt, do đó Đoàn ta đã kiến nghị với Ban Thường vụ Trung ương Đảng, với Bác và Tổng bộ Việt Minh xin hoãn Đại hội cấp Trung ương. Tuy nhiên, hệ thống tổ chức Đoàn đã hình thành từ cấp tỉnh, thành lên cấp Xứ Đoàn cho đến Trung ương (lâm thời). Mỗi Xứ Đoàn, tỉnh Đoàn có một ủy viên Thường vụ hoặc ủy viên chấp hành làm trưởng ban (nơi có thành lập Ban thiếu nhi).

Để lãnh đạo phong trào thanh thiếu nhi cả nước và xây dựng, củng cố tổ chức Đoàn, Đội ngày càng vững mạnh, khắc phục những lệch lạc trong quá trình tiến hành công tác vận động thanh thiếu nhi. Ngày 1-9-1947, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã ra Chỉ thị số 17/CTTW. Đây là một văn kiện hết sức quan trọng của Đảng về công tác vận động thanh thiếu nhi trong năm đầu của cuộc kháng chiến trường kỳ gian khổ chống thực dân Pháp xâm lược. Chỉ thị đã đề ra 8 điểm về công tác thiếu nhi và đặt ra yêu cầu cho các cấp ủy Đảng và cấp bộ Đoàn phải thực hiện ngay.

Dưới tiêu đề lớn "Vận động thiếu nhi", chỉ thị viết rõ 8 điểm đó là:

1. Các cấp bộ trong Đoàn thanh niên phải có người chuyên môn phụ trách thiếu nhi.
2. Phải đào tạo và đưa thiếu nhi tham gia công việc kháng chiến, thông tin, liên lạc, do thám, cổ động kháng chiến.
3. Phải mở những lớp dạy chữ cho các em biết chữ và huấn luyện sơ lược về chính trị cho các em.
4. Nên giúp đỡ thiếu nhi ra sách, báo chí để giáo dục riêng cho thiếu nhi (khu III đã có tờ Xung phong của thiếu nhi Thái Bình).
5. Nêu cao những thành tích của thiếu nhi.
6. Giúp đỡ các trẻ em lưu lạc vì chiến tranh (Hội bảo vệ nhi đồng).
7. Các nơi phải gửi kinh nghiệm công tác thiếu nhi cho thanh vận Trung ương.
8. Tổ chức thiếu nhi ở các nơi đều do Đoàn thanh niên phụ trách và nếu có thể được thì tổ chức cần phải thống nhất đến tỉnh.

Vậy các đồng chí các cấp phải thực hiện ngay theo đúng chỉ thị này.

Qua 8 điểm mà chỉ thị 17/CTTW đã nêu trên, chúng ta càng thấy rõ sự quan tâm đặc biệt đối với công tác thiếu nhi của Đảng và Bác Hồ. Nội dung 8 điểm vừa là những nhiệm vụ cụ thể vừa là sự khái quát đường hướng giáo dục, bồi dưỡng thiếu nhi trong thời kỳ cách mạng rất đặc thù vừa phải đưa cuộc kháng chiến đến thắng lợi, vừa phải kiến quốc, trong đó có vấn đề hình thành một lớp người đáp ứng yêu cầu của tình hình, nhiệm vụ đang đặt ra.

Với quan điểm thực tiễn và quan điểm quần chúng sâu sắc, Đảng đặt ra yêu cầu "Các nơi phải gửi kinh nghiệm công tác thiếu nhi cho thanh vận Trung ương".

Chỉ thị 17/CTTW được phổ biến trong toàn quốc. Các cấp ủy Đảng và cấp bộ Đoàn tổ chức nghiên cứu, học tập và thực hiện nghiêm túc qua những đoàn kiểm tra đôn đốc của tiểu ban thanh vận Trung ương.

Từ ngày 5 đến ngày 8-12-1947, Đại hội Xứ Đoàn Thanh niên Cứu quốc Nam Bộ được triệu tập tại căn cứ kháng chiến Đồng Tháp Mười. Đồng chí Lê Duẩn, Bí thư Xứ ủy đã trực tiếp chỉ đạo Đại hội và có bài phát biểu quan trọng về công tác vận động thanh thiếu nhi. Đại hội đã thảo luận và thông qua nhiều nhiệm vụ quan trọng của Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi Nam Bộ.

Chấp hành chỉ thị số 17/CTTW Đại hội đã vạch ra đề án công tác thiếu nhi của Xứ Đoàn đã có từ trước được củng cố và tăng cường với nhiều đồng chí được điều động từ các tỉnh lên. ở các tỉnh miền Bắc và miền Trung, qua các Đại hội Đoàn, công tác thiếu nhi có bước phát triển mới mà nét nổi bật là tăng cường các hoạt động mang tính giáo dục, khắc phục tình trạng chỉ huy động các em tham gia phục vụ cuộc kháng chiến, mà lơ là nhiệm vụ chính là học tập, rèn luyện...

Thu - Đông năm 1947, giặc Pháp huy động lục quân và thủy quân mở trận tấn công lớn vào căn cứ địa Việt Bắc với âm mưu tiêu diệt bộ đội và các cơ quan đầu não của ta. Dưới sự lãnh đạo tài tình của Bác Hồ kính yêu và Bộ Tổng tư lệnh, quân dân ta đã đánh bại hoàn toàn cuộc hành quân của giặc, tiêu diệt đoàn tàu chiến của chúng trên dòng sông Lô oai hùng, làm tiêu tan hy vọng đánh nhanh, thắng nhanh của quân thù. Trong những ngày bộ đội ta trèo đèo lội suối để đánh địch, hàng trăm đội viên thiếu niên các dân tộc đã tham gia làm liên lạc dẫn đường cho bộ đội, tiếp tế lương thực, làm trinh sát, giúp đỡ đồng bào tản cư tránh sự khủng bố của quân thù...

Bác Hồ rất khen ngợi những đóng góp của thiếu nhi trong chiến thắng Thu - Đông 1947 của quân dân ta ở Việt Bắc. Xuất phát từ tình hình thực tế của cuộc kháng chiến đang diễn ra trong cả nước từ Bắc đến Nam, từ những việc làm và sự đóng góp với tinh thần tự giác, yêu nước, yêu anh bộ đội, yêu nhân dân của các em, vào tháng 2 năm 1948, Bác Hồ đề xướng sáng kiến tổ chức phong trào hành động cách mạng của thiếu nhi Việt Nam lấy tên là "Phong trào Trần Quốc Toản". Bác viết thư gửi các cháu:

"Qua năm mới, Bác đề nghị các cháu làm một việc là các cháu tổ chức những Đội Trần Quốc Toản. Trần Quốc Toản là ai? Tổ chức thế nào và để làm gì?

1. Cách đây chừng 700 năm, quân phong kiến Mông Cổ đánh chiếm gần nửa châu Âu, chiếm gần hết châu á và lấy cả nước Trung Hoa. Lúc đó quân phong kiến Mông Cổ đem 30 vạn binh đến đánh nước ta. Do ông Trần Hưng Đạo cầm đầu, tổ tiên ta trường kỳ kháng chiến đánh tan quân phong kiến Mông Cổ, nước ta lại được độc lập. Trần Quốc Toản là cháu ông Trần Hưng Đạo lúc đó mới 15, 16 tuổi cũng đi đánh giặc lập được nhiều chiến công.
2. Bác không mong các cháu tổ chức những đội Trần Quốc Toản để đi đánh giặc và lập được nhiều chiến công nhưng mà cốt để tham gia kháng chiến bằng cách giúp đỡ đồng bào.
3. Từ 5 đến 10 cháu tổ chức thành một Đội giúp nhau học hành, khi học rảnh, mỗi tuần mấy lần cả đội đem nhau đi giúp đồng bào, trước giúp các nhà chiến sĩ, thương binh, lần lượt giúp những nhà ít người. Sức các cháu làm được việc gì thì giúp việc ấy. Thí dụ: quét nhà, gánh nước, lấy củi, xay lúa, giữ em, dạy chữ quốc ngữ, v.v...

Đội này thi đua với đội khác. Mỗi tháng một lần, các đội báo cáo cho Bác biết. Đội nào giỏi hơn, Bác sẽ gửi giấy khen. Đó là ý kiến của Bác. Nếu cháu nào có nhiều sáng kiến tìm ra nhiều cách giúp đỡ càng tốt.
Các cháu nên hiểu rằng giúp đỡ đồng bào tức là tham gia kháng chiến. Và do đó các cháu sẽ luyện tập cái tinh thần siêng năng và bác ái để sau này thành người công dân tốt của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, độc lập, tự do, hạnh phúc.

Thanh thiếu nhi và đồng bào cả nước rất phấn khởi và xúc động được đọc thư của Bác, càng thấy tình thương yêu bao la, sâu sắc của Bác đối với "phong trào Trần Quốc Toản". Phong trào Trần Quốc Toản rất phù hợp với tâm lý và nguyện vọng của thiếu nhi vì vậy, có ý nghĩa lớn trên nhiều mặt đối với hoạt động của Đội. Trong hoàn cảnh phải cùng với Ban Thường vụ Trung ương Đảng và Chính phủ giải quyết trăm công nghìn việc nhằm đưa cuộc kháng chiến của nhân dân ta ngày càng giành nhiều thắng lợi, Bác Hồ không quên nghĩ đến các cháu, đề xuất với các cháu một phong trào hành động vô cùng hấp dẫn, cháu nào cũng có thể đóng góp cho kháng chiến. Công việc đầu tiên của các đội Trần Quốc Toản như lời Bác dạy là "giúp nhau học hành". Như vậy, dù trong khói lửa chiến tranh, Bác vẫn đặt nhiệm vụ hàng đầu cho thiếu nhi là học tập, và sau giờ học là "đem nhau đi giúp đồng bào", và "giúp đỡ đồng bào tức là tham gia kháng chiến". Thư Bác Hồ gửi thiếu nhi tháng 2 năm 1948 về công tác Trần Quốc Toản vừa là sáng kiến lớn về chủ trương với mục đích, ý nghĩa rõ ràng; vừa là kế hoạch tổ chức hướng dẫn hành động cụ thể. Sự chăm sóc của Bác đối với phong trào thiếu nhi thật to lớn biết
nhường nào.

Trung thu năm ấy (1948), Bác Hồ kính yêu không quên gửi thư cho thiếu nhi cả nước. Bác viết: "Tết Trung thu là Tết của các cháu. Năm nay vì thực dân Pháp hung ác muốn cướp nước ta, chúng ta phải ra sức kháng chiến để giữ lấy Tổ quốc, để các cháu khỏi phải làm nô lệ... Thấy các cháu không được ăn Tết vui vẻ, lòng Bác rất áy náy và thêm căm giận bọn phản động Pháp. Chắc các cháu cũng vậy nhỉ? Bác hứa với các cháu: các bác, các chú, toàn thể đồng bào ra sức đấu tranh để xua đuổi bọn thực dân phản động, để trường kỳ kháng chiến sẽ thắng lợi; thống nhất, độc lập sẽ thành công, để các cháu ăn Tết Trung thu vui vẻ như năm kia, năm ngoái. Bác sẽ ăn Tết vui vẻ với các cháu.

Cùng với sáng kiến phát động phong trào Trần Quốc Toản (2-1948) trong thanh thiếu nhi cả nước, thư Trung thu (9-1948) gửi thiếu nhi của Bác Hồ một lần nữa nói lên mối quan tâm ân cần, sâu sắc của vị cha già dân tộc đối với đàn cháu thân yêu vì mục đích cao cả "giữ lấy Tổ quốc để các cháu khỏi phải làm nô lệ" và "thấy các cháu không được ăn Tết vui vẻ, lòng Bác rất áy náy và thêm căm giận bọn phản động Pháp". Có tình thương nào cao hơn thế?

Sau hơn một năm từ khi phong trào lập các đội Trần Quốc Toản do Bác Hồ kính yêu phát động, tại Hội nghị thanh vận toàn quốc giữa năm 1949 do Trung ương Đảng triệu tập, tiểu ban thanh vận và Ban Chấp hành Trung ương Đoàn Thanh niên Cứu quốc đã có bản báo cáo 01 về tổng kết công tác Trần Quốc Toản, trong đó nêu rõ riêng các tỉnh Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ đã thành lập được 15.320 đội Trần Quốc Toản của thiếu nhi. Các em rất phấn khởi tham gia hoạt động: trong nhà trường thì giúp nhau thi đua học tập, ngoài nhà trường thì giúp đỡ đồng bào nhất là gia đình bộ đội, neo đơn, thương binh, liệt sĩ,v.v... nhiều Tỉnh Đoàn, Khu Đoàn, Liên khu Đoàn đã tổ chức các "Trại Trần Quốc Toản", "Hội nghị công tác Trần Quốc Toản", "Liên hoan Trần Quốc Toản", "Tháng Trần Quốc Toản" (nhân ngày thương binh liệt sĩ). Tỉnh Đoàn Hưng Yên, Tỉnh Đoàn Thanh Hóa mở trại và hội nghị Trần Quốc Toản để biểu dương các đội và các thiếu nhi có thành tích xuất sắc. Tỉnh Đoàn Quảng Nam - Đà Nẵng, Quảng Ngãi và Liên khu Đoàn V mở trại Trần Quốc Toản với rất nhiều tấm gương xuất sắc làm công tác Trần Quốc Toản tham gia. ở Tây Ninh, đội thiếu nhi Thạch An có nhiều thành tích xuất sắc trong việc giúp đỡ đồng bào, nhất là giúp các mẹ chiến sĩ, các gia đình có khó khăn, Đội còn lập nhóm ca vũ Chim Xanh để vừa làm công tác Trần Quốc Toản, vừa hoạt động văn nghệ, Đội được Xứ Đoàn, Tỉnh Đoàn và ủy ban tặng bằng khen... Sau Đại hội Đoàn lần thứ nhất liên tỉnh Hải Phòng - Kiến An, công tác Đội được tăng cường và Liên tỉnh Đoàn đã có kế hoạch phát triển phong trào Trần Quốc Toản. Trong 2 năm 1948 - 1949 có 35 đội Trần Quốc Toản được khen thưởng bằng nhiều hình thức. Tháng 12 năm 1949, Đại hội Đoàn TNCQ Liên khu V lần thứ nhất được triệu tập tại Hoài Nhơn có 10 đội viên Trần Quốc Toản xuất sắc được tham dự Đại hội và nhận phần thưởng.

Vào thời gian này, từ núi rừng Tây Bắc nổi lên tấm gương hy sinh kiên cường của một thiếu niên anh dũng người Mông, đó là Vừ A Dính sinh năm 1934 tại Pú Nhung, một bản thuộc vùng núi cao tỉnh Lai Châu. Vừ A Dính làm liên lạc cho cơ sở Việt Minh ở huyện Tuần Giáo do anh Trần Quốc Mạnh phụ trách. Là một thiếu niên hiền lành, ít nói nhưng tích cực trong mọi việc được giao. Ngày 15-6-1949, trên đường đi liên lạc từ Tuần Giáo trở về Pa Ao, Vừ A Dính bị lính Tây phục kích bắt được. Tại nhà giam Tuần Giáo, Dính bị giặc tra tấn hết sức dã man làm gãy cả hai chân nhưng vẫn không lấy được lời khai nào. Chúng trói Vừ A Dính rồi khiêng lên rừng và bắt chỉ nơi cán bộ, bộ đội ở. Đến đâu Dính cũng lắc đầu trả lời: "Không biết" mặc dầu đó là những nơi Dính đã từng đến đưa tài liệu, nhận chuyển tài liệu cho các đơn vị bộ đội và cơ sở Việt Minh. Suốt ngày bị giặc hành hạ, Vừ A Dính một mực kiên cường giữ vững khí tiết. Quân giặc dã man giết hại Vừ A Dính rồi treo lên cây để phục kích chờ bắt những cán bộ, chiến sỹ của ta đến tìm Dính nhưng chúng cũng đã thất bại. Xác Vừ A Dính đã được nhân dân ta tìm thấy và an táng dưới một gốc đào. Sau này đơn vị của Dính đã đưa anh về an nghỉ tại nghĩa trang liệt sỹ Tuần Giáo. Anh được Đảng, Nhà nước ta truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang. Liệt sỹ thiếu niên Vừ A Dính là một trong những tấm gương sáng của tuổi nhỏ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Theo sự chỉ đạo của Trung ương Đoàn, các tỉnh, Thành Đoàn và Khu Đoàn, Liên khu Đoàn đều phải thành lập các Ban thiếu nhi trực thuộc Ban Chấp hành Đoàn cùng cấp, đây là một quyết định rất quan trọng để thực hiện Nghị quyết Hội nghị thanh vận do Trung ương Đảng triệu tập vào mùa hè năm 1949 như đã nêu trên.

Cũng trong năm này (1949), sau khi phong trào chung được phục hồi, nhiều cơ sở Đoàn ở Hà Nội được củng cố và phát triển. Mặc dù địch đàn áp, khủng bố gắt gao, Thành Đoàn chủ trương xây dựng các tổ thiếu nhi hoạt động bí mật trong nội thành chủ yếu là giúp cán bộ, đoàn viên trong công tác liên lạc, trinh sát... Thực hiện chủ trương của Thành ủy, từ năm 1949, Thành Đoàn lập các Đội thiếu niên ở các vùng ven nội; mỗi thôn có 1 Đội thiếu niên nam và 1 Đội thiếu niên nữ do các anh chị nam, nữ đoàn viên phụ trách. ở cấp xã có Ban huynh trưởng. Thành Đoàn còn cho xuất bản 2 tờ báo: Tờ "Nhựa sống" cho đối tượng cán bộ, đoàn viên, thanh niên và tờ "Thiếu nhi Hoàng Diệu" cho thiếu nhi và các ban huynh trưởng. Đội thiếu niên "tình báo Bát Sắt" được thành lập tại căn cứ Nhị Khê do cơ quan Công an và tổ chức Đoàn quận VI tuyển chọn, huấn luyện, chỉ đạo hoạt động liên tục trong nhiều năm tại nội thành với lực lượng ngày càng phát triển. Đây là một đơn vị của những "Chiến sĩ tình báo tí hon" nhưng rất mưu trí, thông minh và táo bạo trong hoạt động. Theo sự phân công của tổ chức, các đội viên đã bám sát tình hình của bọn Pháp và bọn nguỵ trong từng địa phương ở nội, ngoại thành để báo cho đơn vị. Căn cứ vào nguồn tin do các đội viên cung cấp, hai chiến sĩ công an trẻ tuổi Trần Bình và Đặng Đình Kỳ đã đột nhập bí mật vào nội thành trừng trị tại chỗ tên Việt gian Trương Đình Tri, Chủ tịch Hội đồng an dân Bắc Việt. Được tin này, từ chiến khu Việt Bắc Bác Hồ kính yêu đã quyết định tặng thưởng các chiến sĩ Huân chương Kháng chiến hạng Nhất. Đội thiếu niên tình báo Bát Sắt còn góp phần tích cực cung cấp nhiều thông tin cần thiết về tình hình địch để quân ta tổ chức các trận tập kích vào nội thành thắng lợi. Các đội viên còn trực tiếp rải truyền đơn, treo cờ đỏ sao vàng để kỷ niệm các ngày lễ lớn khắp các khu phố nội thành làm cho địch hoang mang, lo sợ. Đặc biệt là Đội đã cung cấp khá đầy đủ về lý lịch, chỗ ăn ở, đi lại của những tên quan Tây và bọn Việt gian đầu sỏ để ta cảnh cáo hoặc trừ khử. Chỉ huy Đội thiếu niên tình báo Bát Sắt là anh Xuân Phương, tên thật là Nguyễn Xuân Sinh đã anh dũng hy sinh trong trụ sở phòng nhì của địch tại nhà thờ Liễu Giai (Hà Nội) vào năm 1950. Tấm gương kiên cường của anh đã cổ vũ toàn thể đội viên càng hăng hái hoạt động để trả thù cho anh.

Cùng thời gian trên, cách Hà Nội không xa, một đội thiếu niên du kích nổi tiếng khác đã được chi bộ Đảng địa phương trực tiếp tổ chức và chỉ đạo. Đó là Đội thiếu niên du kích Đình Bảng. Đội gồm 25 đội viên phần lớn được tuyển chọn trong số đội viên thiếu niên đã hoạt động sau Cách mạng Tháng Tám ở địa phương. Thành tích xuất sắc của Đội là phối hợp cùng dân quân du kích chống lại nhiều trận càn quét ác liệt của giặc, bảo vệ cơ sở thắng lợi; tích cực khống chế bọn tề nguỵ tại địa phương, vận động, tuyên truyền binh lính địch ra đầu hàng ta. Đặc biệt Đội đã nghiên cứu, điều tra tình hình địch và tổ chức phá hoại vũ khí của chúng trong đó có nhiều khẩu đại liên và cả trọng pháo. Địch rất hoang mang tìm cách đối phó, lùng bắt nhiều đội viên nhưng tất cả đều giữ vững thái độ kiên cường trước kẻ thù. Sau những tổn thất, Đội thiếu niên du kích Đình Bảng lại được củng cố, siết chặt hàng ngũ và anh dũng thực hiện nhiệm vụ đánh địch ngay trong lòng địch, có đội viên phải sống dưới hầm bí mật nhiều ngày nhưng vẫn bám làng, bám thôn. Khi bị địch phát hiện hầm bí mật, với tinh thần cảm tử có đội viên mưu trí thoát ra khỏi hầm dùng súng diệt địch, có đội viên đã hy sinh anh dũng. Đội trưởng của Đội là anh Nguyễn Thạc Hoan sau này được thay mặt Đội dự Đại hội anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất tại chiến khu Việt Bắc.

Chính tại Đại hội này, các đại biểu rất xúc động khi nghe các đồng chí Nam Bộ kể câu chuyện: "Tụi tôi ở với người Bác" xảy ra tại thành phố Sài Gòn. Đó là vào giữa tháng 7 năm 1949, một nhóm thiếu niên gồm bốn em trong nội thành đã tấn công nhà hàng Công ti năng tan (Continental) tiêu diệt hơn 10 tên sĩ quan Pháp và làm bị thương nhiều tên khác. (Báo Sài Gòn thời đó có đưa tin trận đánh này). Cuộc tiến công diễn ra giữa ban ngày, tụi giặc lại đông nên các chiến sĩ nhỏ tuổi đều bị bắt và bị tra tấn hết sức dã man. ở trong phòng số 1 thuộc khám Catina, địa điểm tra tấn tù nhân với đủ loại dụng cụ tàn bạo, man rợ nhất có tên Thành chuyên việc tra tấn và hai tên quan Pháp là Bô Nanh và Xê Da. Xê Da là Pháp lai, nói tiếng Việt như người Việt, chuyên lấy khẩu cung những người mà chúng cho là "Việt Minh cộng sản". Sau khi bị tra tấn tàn nhẫn, trên người em nào cũng bê bết máu và thâm tím mặt mày, bọn giặc đưa các em vào cho Xê Da lấy cung. Trước hết Xê Da hỏi tên:

- Ê, tụi bay tên gì? - Hắn lui cui ghi tên bốn em vào sổ.
Một em nói:
- Tôi, Hồ Chí Trung
Rồi tiếp các em sau:
- Tôi, Hồ Chí Thắng
- Tôi, Hồ Chí Dũng.
Xê Da buông bút, trợn mắt, chửi tục và nói:
- Bộ tụi bay phá tao hả?
Một em trả lời:
- Không, tên thiệt của tụi tôi đó mà.
Xê Da lại hỏi:
- Cha tụi bay tên gì? Tụi bay là anh em ruột hả?
Một em khác lại trả lời:
- Cha tụi tôi mất lâu rồi, tụi tôi là anh em ruột ở với người Bác tên là Hồ Chí Minh.

Quân thù rất cảm phục tinh thần bất khuất của các em như đã phải kính phục biết bao anh hùng, chiến sĩ của ta, nhưng chúng vẫn hèn hạ thủ tiêu những chiến sĩ nhỏ
tuổi ấy.

Cùng với những thắng lợi to lớn của quân dân ta đẩy chiến lược đánh nhanh thắng nhanh của thực dân Pháp xuống vực sâu thất bại, đi dần đến chỗ phá sản hoàn toàn, sự phát triển của phong trào thiếu nhi cũng như công tác Đội làm cho Bác Hồ kính yêu và Đảng ta rất vui lòng. Trung thu lại đến, Trung thu năm 1949, Bác viết thư gửi các cháu trong niềm vui khôn tả mặc dầu điều kiện vật chất lúc này rất thiếu thốn do phải dành tất cả phục vụ cho cuộc kháng chiến: "...Lần này là Trung thu kháng chiến thứ ba của các cháu. Vì chúng ta kháng chiến đã ba năm thức gì cũng hơi thiếu thốn hơn trước, cho nên có lẽ Trung thu này các cháu ít quà bánh hơn năm ngoái. Nhưng Bác chắc các cháu vui hơn. Một là vì các cháu đều biết rằng càng khó khăn là ta càng gần ngày thắng lợi. Hai là vì năm nay các cháu tiến bộ hơn năm ngoái, về mặt thi đua học hành cũng vậy, về mặt tham gia kháng chiến cũng vậy".

Như trên đã nêu, giữa tháng 9 năm 1949, Trung ương Đảng triệu tập Hội nghị cán bộ thanh vận tại căn cứ địa Việt Bắc. Thực hiện Nghị quyết của Hội nghị này, Trung ương Đoàn Thanh niên Cứu quốc và Bộ Giáo dục phối hợp mở Hội nghị cán bộ phụ trách thiếu nhi (11-1949).

Mặc dầu rất bận việc và đang phải chuẩn bị những hoạt động quốc tế quan trọng, Bác Hồ đã dành thời gian viết bức thư gửi cho Hội nghị căn dặn nhiều điều hết sức cần thiết. Bác viết:

"Cách dạy trẻ cần làm cho chúng biết: Yêu Tổ quốc, thương đồng bào, chuộng lao động, giữ kỷ luật, biết vệ sinh, học văn hóa. Đồng thời phải giữ toàn vẹn cái tính vui vẻ, hoạt bát, tự nhiên, tự động, trẻ trung của chúng (chớ nên làm cho chúng hóa ra những "người già sớm". Nhiều thư các cháu gửi cho Bác Hồ viết như người lớn viết; đó là một triệu chứng già sớm nên tránh).
- Trong lúc học, cũng cần làm cho chúng vui, trong lúc vui cũng cần làm cho chúng học. ở trong nhà, ở trường học, ở xã hội chúng đều vui đều học. Muốn vậy thì các bạn phụ trách nhi đồng cần phải liên lạc mật thiết với cha mẹ và thầy giáo của nhi đồng.
- Ngày nay chúng là nhi đồng, 11 năm sau chúng sẽ là công dân, cán bộ. Vì vậy, Chính phủ, các đoàn thể, và tất cả các đồng bào có trách nhiệm giúp sức vào việc giáo dục nhi đồng. Công việc ấy phụ nữ và thanh niên phải là người phụ trách chính, nhất là thanh niên.
- Giáo dục nhi đồng là một khoa học. Vậy các bạn phải cố gắng học tập, nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm để tiến bộ mãi. Nhất là phải làm kiểu mẫu trong mọi việc. Như vậy, thì các bạn sẽ thành công".

Những Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng, những lời dạy ân cần của Bác Hồ kính yêu đã từng bước khẳng định đường lối vận động thiếu nhi trong điều kiện của cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện của nhân dân ta là hoàn toàn đúng đắn và sáng tạo.

*
*   *

Ngày 9-1-1950 nổ ra cuộc đấu tranh lớn của học sinh - sinh viên Sài Gòn chống địch khủng bố với tấm gương hy sinh anh dũng của anh Trần Văn Ơn. Sau đó là phong trào truy điệu Trần Văn Ơn lan rộng khắp các thành phố lớn từ Nam ra Bắc. Hàng triệu thiếu nhi đã theo các anh chị tham gia các lễ truy điệu làm cho các em thêm căm thù quân cướp nước và bọn bán nước.

Do yêu cầu của cuộc kháng chiến bước sang giai đoạn mới và thực hiện chủ trương của Ban Thường vụ Trung ương Đảng về tăng cường công tác thanh thiếu nhi, ngày 7-2-1950 Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ nhất đã tiến hành tại huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên (căn cứ địa kháng chiến Việt Bắc) với hơn 400 đại biểu khắp các vùng, miền, tỉnh, thành trong cả nước. Báo cáo chính trị do anh Nguyễn Lam trình bày trước Đại hội mang tên "Chiến đấu và xây dựng tương lai" đánh giá cao những cống hiến to lớn của thanh thiếu nhi nước ta từ năm 1941 cho đến năm 1950 và đề ra những nhiệm vụ cơ bản của Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi trong giai đoạn cách mạng mới. Báo cáo dành phần quan trọng đề cập đến công tác thiếu nhi dưới đầu đề lớn: "Lãnh đạo thực sự công tác giáo dục và bảo vệ thiếu niên, nhi đồng". Báo cáo viết: "Công việc tổ chức, giáo dục và bảo vệ thiếu niên nhi đồng là một việc rất cấp bách hiện nay". Báo cáo nêu lên khuyết điểm lớn của công tác thiếu nhi trong những năm kháng chiến là "Hướng nhiều vào việc huy động thiếu nhi làm việc kháng chiến hơn là việc giáo dục và bảo vệ thiếu nhi, đồng thời ta chưa có phương pháp giáo dục thống nhất. Cán bộ thanh niên chưa quan niệm rõ vấn đề thiếu nhi nên lơ là với việc phụ trách, giáo dục các em". Báo cáo nêu lên nhận định tổng quát và những nhiệm vụ của Đoàn đối với công tác thiếu nhi như sau: "Thiếu niên nhi đồng có nhiều khả năng và tính tốt để trở nên lớp thanh niên tương lai xây dựng xã hội mới nên Đoàn phải phụ trách trực tiếp giáo dục, bảo vệ thiếu nhi, coi đó là việc củng cố, phát triển Đoàn. Đoàn phải chỉ định những cán bộ khá ra đảm nhiệm công tác này và lập ra ở mỗi cấp một ban thiếu nhi để nghiên cứu và giúp cấp bộ".

Báo cáo đề ra các nhiệm vụ của công tác thiếu nhi:

- Đoàn phụ trách việc lãnh đạo tổ chức thiếu nhi Tháng Tám và giáo dục nhi đồng.

- Đoàn giúp Chính phủ đào tạo các giáo viên có năng lực và giới thiệu đoàn viên có điều kiện làm nhiệm vụ giáo dục trong các trường tiểu học và phụ trách việc giáo dục thiếu niên nhi đồng.

- Đồng thời Đoàn cũng chú trọng đến việc kết nạp các giáo viên các trường tiểu học vào Đoàn để làm tròn nhiệm vụ giáo dục thiếu niên, nhi đồng.

- Đoàn giúp vào việc tổ chức các vườn trẻ hay các trại thiếu nhi, chăm lo đến đời sống thiếu nhi.

- Đoàn chú trọng xuất bản sách báo cho thiếu nhi, các sách bình dân, các tạp chí, các tập tranh, trò chơi cho thiếu nhi.

Quá trình triển khai các văn kiện của Đảng và của Đại hội Đoàn toàn quốc về công tác thiếu nhi đã thúc đẩy sự phát triển của tổ chức Đội mà nét nổi bật là chỉ đạo mặt giáo dục theo tinh thần thư của Bác Hồ gửi Hội nghị cán bộ thiếu nhi cuối năm 1949. Tên Đội trước đây chưa thống nhất trong cả nước mặc dầu tổ chức Đội nơi nào cũng do Đoàn thành lập nay thống nhất tên chung là Đội thiếu nhi Tháng Tám. Tên này có ý nghĩa là lớp thiếu nhi được lớn lên sau Cách mạng Tháng Tám luôn gắn bó với chế độ và phấn đấu theo con đường của cha anh. Nhiệm vụ của thiếu nhi trước hết là thi đua học hành và tham gia kháng chiến tuỳ theo sức của mình, làm nhiều việc nhỏ thành việc lớn theo lời dạy của Bác Hồ.

Năm 1950 cũng là năm ta đẩy mạnh các mặt hoạt động trong vùng sau lưng địch, vùng tạm chiếm, nhất là các đô thị lớn nhằm làm thất bại âm mưu "lấy chiến tranh nuôi chiến tranh, dùng người Việt đánh người Việt" của giặc Pháp. Do thiếu quân số trầm trọng nên địch tiến hành bắt thanh niên và có nơi chúng còn bắt cả thiếu nhi để huấn luyện quân sự, chờ thời gian đưa các em vào lính. Khắp nơi trên đất nước ta đã xuất  hiện nhiều tấm gương tiêu biểu cho tinh thần ngoan cường của thiếu nhi trong vùng địch. Đó là Phạm Ngọc Đa quê ở xã Bạch Đằng, huyện Tiên Lãng (Kiến An - Hải Phòng) mồ côi cha mẹ nên phải tự kiếm sống. Căm thù giặc Pháp cướp nước ta, Đa tham gia công tác kháng chiến, làm trinh sát cho du kích xã. Đội du kích của Đa được giao nhiệm vụ làm liên lạc, đào hầm bí mật để che giấu cán bộ, du kích. Trong một trận càn của địch, chúng đã phát hiện được hầm của Đa. Địch bắt và trói Phạm Ngọc Đa trên một tấm phản rồi tra tấn hết sức dã man. Chúng buộc Đa phải chỉ hầm bí mật. Đa nói lớn vào mặt kẻ thù vừa để tỏ thái độ bất khuất vừa cốt để các anh chị du kích đang ẩn nấp trong các hầm gần đó yên tâm: "Đúng, tao biết nhiều hầm nhưng không phải để khai ra cho chúng mày". Tên quan ba Pháp khét tiếng tàn ác cầm con dao pha chặt lìa một cánh tay của Đa. Đau đớn tột cùng Đa càng căm thù quân giặc và hét lớn: "Đả đảo bọn thực dân xâm lược". Giặc điên cuồng lồng lộn và trở nên mất hết tính người, chúng lấy dao cắt từng khoanh đùi của em nhưng Đa vẫn hiên ngang giữ vững khí tiết cho đến lúc hy sinh. Đồng bào và thanh thiếu nhi cả tỉnh, cả nước thương tiếc em khôn nguôi, nguyện chiến đấu đến cùng để trả thù cho em. Sau này Nhà nước ta đã truy tặng người đội viên liệt sĩ Phạm Ngọc Đa danh hiệu vẻ vang Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân (1977).

Trong cuộc chiến đấu quyết liệt, sinh tử với kẻ thù, hình ảnh Bác Hồ kính yêu đối với nhân dân cả nước luôn ở trong tim người dân đất Việt, nhất là đối với đồng bào Nam Bộ xa xôi. Tại thị xã Cần Thơ có đội viên thiếu niên Trần Đông 14 tuổi tham gia biệt động quân hoạt động rất gan dạ. Do bị bọn phản động phát hiện, giặc bắt Đông khi trong người em có 2 quả lựu đạn mà Đông đang chờ thời cơ tiêu diệt một toán giặc Pháp. Bị tra tấn hết sức tàn nhẫn nhưng Trần Đông không hé răng khai nửa lời với địch về cơ sở nằm vùng của đội biệt động. Bọn giặc đưa Đông ra cầu tàu xử bắn. Chúng bảo Đông bước qua ảnh Bác Hồ thì sẽ được tha. Đông bình tĩnh bước đến bên cạnh ảnh Bác rồi kính cẩn quì xuống lấy hai tay nâng tấm ảnh để lên đầu ung dung đi thẳng đến cột bắn và hô to: "Hồ Chí Minh muôn năm! Việt Nam độc lập muôn năm!".

Tại cố đô Huế, Đội du kích thiếu niên thành Huế - đơn vị vũ trang thuộc Thành đội Thuận Hóa là đơn vị duy nhất và đầu tiên trong các đội du kích thiếu nhi được Nhà nước ta tặng Huân chương Quân công hạng Ba do những chiến công xuất sắc vào dịp kỷ niệm Quốc khánh lần thứ 5 của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đội được thành lập vào đầu năm 1948 gồm phần lớn là học sinh trường Quốc học Huế và thiếu niên các khu phố nội thành. Một số đội viên như Vĩnh Sung, Lê Nhật Huy, Mai Khắc Thuận, Trần Văn Nghị, Nguyễn Điền, Hoàng Thị Châu, Nguyễn Thị Hằng, Tôn Thất Thanh, Hoàng Anh Cung, Nguyễn Quyên... đã lập thành tích xuất sắc trong chiến đấu dưới sự chỉ huy trực tiếp của Thành đội phó Nguyễn Phương Từ.

Đội có nhiều hoạt động gây tiếng vang lớn trong cả nước, làm cho kẻ thù khiếp sợ. Để lập thành tích dâng lên Bác nhân kỷ niệm ngày sinh của Người, đêm 18-5-1949, toàn đội đã tổ chức một loạt trận tấn công bằng lựu đạn và ô buy vào nhiều vị trí quân Pháp, nguỵ giữa lòng thành phố, rải hàng ngàn truyền đơn kêu gọi thanh niên và đồng bào đứng lên kháng chiến đánh đuổi quân xâm lược. Sáng hôm sau (19-5), các đội viên học tại trường Quốc học Huế rất táo bạo tổ chức một cuộc mít tinh lớn mừng ngày sinh của Bác tại ngay nhà chơi của trường. Hàng trăm học sinh hưởng ứng hô vang "Hồ Chí Minh muôn năm!" ảnh Bác được giương cao trước sự ngỡ ngàng và hốt hoảng của lính địch đóng quân gần đấy nhất là bọn mật thám đang rình rập ngày đêm. Thời gian sau, khi Bảo Đại được Pháp đưa về làm Quốc Trưởng bù nhìn mà báo chí vùng tạm chiếm gọi là "Hồi loan chấp chính", Đội du kích thiếu niên thành Huế lại tổ chức một loạt cuộc tiến công các đồn, bốt địch ở Thành nội trong trận phối hợp với bộ đội chủ lực và đại đội địa phương Thuận Hóa nã pháo vào Điện Thái Hòa (Hoàng Cung), nơi Bảo Đại đang mở "Đại yến" thết đãi bọn sĩ quan thực dân cao cấp và bọn bù nhìn. Đạn pháo của quân ta rót vào thành cùng với hàng loạt lựu đạn và ô buy của đội du kích thiếu niên nổ xé trời liên hồi. Điện của thành phố
phụt tắt do các đơn vị tự vệ công nhân phá nhà máy. Mờ sáng hôm sau, giặc Pháp đưa Bảo Đại lên máy bay trốn thoát khỏi cố đô, nơi y dự định tổ chức rất nhiều hoạt động lừa mị.

Cũng từ năm 1950, cách mạng nước ta bước vào giai đoạn phát triển mới trên đà thắng lợi về quân sự và ngoại giao ngày càng to lớn. Công tác vận động thanh thiếu nhi của Đảng được tăng cường mạnh mẽ. Ngày 24 tháng 7 năm 1950, Ban Chấp hàng Trung ương Đảng ban hành "Nghị quyết về công tác thanh vận". Đây là một văn kiện hết sức quan trọng về vận động thanh thiếu nhi của Đảng ta trong cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện và trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược. Như vậy là sau chỉ thị số 17/CTTW của Ban Thường vụ Trung ương Đảng về công tác thiếu nhi, sau Nghị quyết Hội nghị cán bộ thanh vận toàn quốc giữa năm 1949, sau cuộc phát động phong trào công tác Trần Quốc Toản của Bác Hồ kính yêu, sau Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ nhất (2-1950) với đề án về công tác thiếu nhi; Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về công tác thanh vận trong đó có phần rất quan trọng dành cho công tác thiếu nhi lại một lần nữa nói lên mối quan tâm sâu sắc của Đảng và Bác đối với sự nghiệp đào tạo, bồi dưỡng thế hệ măng non đất nước trong điều kiện phải tập trung sức người và lực lượng vật chất để chiến thắng quân thù. Đây là sự kiện chính trị trọng đại trong hoạt động của Đội và phong trào thiếu nhi nước ta. Phần công tác thiếu nhi trong Nghị quyết về công tác thanh vận của Ban Chấp hành Trung ương Đảng nêu rõ: "Giáo dục thiếu nhi là một vấn đề thanh niên phải thật sự phụ trách để đào tạo một thế hệ hậu bị cho mình. Về tổ chức, tách riêng hai lớp tuổi thiếu niên và nhi đồng. Nhi đồng từ 7 tuổi đến 12 tuổi là nhi đồng Tháng Tám. Thiếu niên từ 12 tuổi đến 15 tuổi là thiếu niên Tiền phong Đội. Chung cho các phong trào thiếu niên và nhi đồng gọi là phong trào "Cháu Bác Hồ". Tổ chức thiếu niên hay nhi đồng cũng vậy không có hệ thống dọc. Vấn đề phụ trách: tổ chức tuy riêng nhưng phụ trách thì chung... thực sự phải là Đoàn thanh niên phụ trách, có như thế mới giáo dục, đào tạo thế hệ hậu bị đúng tính chất, đường lối đã định...

Cần bổ sung thêm cán bộ tốt để phụ trách thiếu nhi. Cần phối hợp với Chính phủ và các đoàn thể khác trong vấn đề giáo dục thiếu nhi. ở Trung ương cần tổ chức một ủy ban bảo vệ thiếu nhi gồm đại biểu các bộ phận giáo dục, y tế, các đoàn thể thanh niên, công đoàn, nông hội, phụ nữ, văn nghệ,v.v... để chăm lo đời sống, sức khỏe và giáo dục thiếu nhi". Tháng 2 năm 1951, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng ta được triệu tập tại căn cứ địa Việt Bắc. Đây là sự kiện chính trị đặc biệt quan trọng nhằm đẩy mạnh sự nghiệp kháng chiến mau tới đích thắng lợi. Đại hội đã thông qua bản báo cáo về công tác thanh vận của Đảng. Trung ương Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam trong đó phần công tác giáo dục thiếu nhi nêu rõ: "... Bảo vệ, giáo dục thiếu nhi là nhiệm vụ của toàn Đảng. Chúng ta vui mừng nhận thấy trong phong trào thiếu nhi do Đoàn thanh niên lãnh đạo đã thu hút được hầu hết các em từ ngày khởi nghĩa và giáo dục các em yêu nước, yêu đồng bào, yêu lao động, yêu Bác Hồ. Chúng ta nhận thấy khuyết điểm lớn là Đảng cũng như các ngành của Đảng chưa thiết thực đặt vấn đề bảo vệ, giáo dục thiếu nhi do đó chúng ta động viên các em làm công tác kháng chiến quá nhiều hơn là chăm lo đến sức khỏe của các em... Vấn đề bảo vệ, giáo dục thiếu nhi phải là nhiệm vụ chung của quân, dân, chính dưới sự lãnh đạo của Đảng. Có như vậy, thiếu nhi, tương lai của dân tộc mới được tạo thành những thanh niên cộng sản tốt sau này, Đoàn thanh niên phải chú trọng giáo dục thiếu nhi để các em trở thành những đoàn viên tương lai hăng hái xung phong đi đầu thực hiện những nhiệm vụ của Đảng... Qua nghiên cứu các Nghị quyết nêu trên, chúng ta thấy bước phát triển mới rất toàn diện về công tác thiếu nhi của Đảng. Các Nghị quyết của Trung ương đã được triển khai xuống các cấp trong đó điểm nổi bật là vấn đề chăm lo đời sống, sức khỏe, bảo vệ, giáo dục thiếu nhi... mà những năm trước thường nặng về huy động các em tham gia đóng góp cho kháng chiến. Các Nghị quyết của Đảng còn khẳng định rõ thiếu nhi là lực lượng hậu bị của Đoàn nên Đoàn phải "Thật sự phụ trách" đồng thời tổ chức tốt sự phối hợp với các ngành, đoàn thể xã hội. Một trong những điều kiện quan trọng để tăng cường công tác thiếu nhi như Nghị quyết của Trung ương đã chỉ ra là tuyển chọn và đào tạo đội ngũ cán bộ phụ trách.

Về mặt này, sau khi quán triệt các Nghị quyết của Trung ương Đảng, năm 1951, Xứ Đoàn TNCQ Nam Bộ là nơi đầu tiên mở trường huấn luyện cán bộ phụ trách thiếu nhi. Trước đó, thực hiện chủ trương của Xứ ủy, các đồng chí lãnh đạo Xứ Đoàn Châu Quốc Tuấn, Trần Bạch Đằng đã tiến hành củng cố Ban thiếu nhi, điều động nhiều cán bộ phụ trách giỏi, các trưởng ban thiếu nhi các tỉnh như các anh, chị phụ trách Nguyễn Anh Ngọc, Hồ Thiện Ngôn, Nguyễn Thị Loan, Trần Khắc Minh, Thanh Sơn, v.v... và nhiều anh, chị khác về công tác tại Ban thiếu nhi của Xứ Đoàn. Liên khu Đoàn IV cũng tiến hàng tăng cường và củng cố Ban công tác thiếu nhi và soạn chương trình bồi dưỡng cán bộ phụ trách gửi cho các tỉnh, Thị Đoàn. Liên khu Đoàn V tổ chức các "Trại cán bộ phụ trách thiếu nhi", điều động các anh chị cán bộ Đoàn, Liên Đoàn có trình độ làm giảng viên cho các trại này như các anh Trương Đình Bảng, Võ Tuân, Ngô Thừa,v.v... Tại Đại hội chiến sĩ thi đua Liên khu (1952) có 3 đội viên thiếu niên tiêu biểu được dự với tư cách là đại biểu chính thức của Đại hội, đó là các đội viên Võ Lanh, Trần Ngọc Toản, Nguyễn Lương. Võ Lanh quê ở Quảng Nam xuất thân trong gia đình ở làng chài. Căm thù giặc, Lanh tham gia đánh giặc cùng với các anh du kích trong xã. Có lần súng hết đạn, Lanh bật lưỡi lê xông vào tên giặc quyết tiêu diệt hắn. Tên giặc to cao cầm súng trong tay nhưng hoảng sợ quá, hắn bắn trượt rồi vứt súng tháo chạy. Do có nhiều thành tích xuất sắc trong chiến đấu nên Bộ tư lệnh Liên khu V đặc cách kết nạp Lanh vào Đảng lúc mới tròn 14 tuổi. Cùng với Lanh còn có Trần Ngọc Toản, với nhiều thành tích xuất sắc trong chiến đấu, Trần Ngọc Toản cũng đã được cử tham gia đoàn đại biểu cán bộ, chiến sĩ của Bộ tư lệnh Liên khu V ra Việt Bắc dự Đại hội anh hùng chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất. Các đội viên vô cùng xúc động được gặp Bác Hồ kính yêu, được nghe Bác nói chuyện, cũng như được gặp các đồng chí lãnh đạo của Đảng và Chính phủ ta.

Cùng với các khu vực khác, phong trào thiếu nhi tham gia kháng chiến đã ngày càng phát triển rộng khắp ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, nhiều hoạt động, nhiều trận đánh của các em thiếu nhi đã làm cho địch khiếp vía. Nhiều em thiếu niên đã hy sinh cho sự nghiệp cách mạng như Đào Trọng Phiêu (tức Đào Quang Hải); sinh ra trong một gia đình, một dòng họ, một địa phương có truyền thống cách mạng, bố mẹ mất sớm, lại là em út hàng ngày phải đi mò cua, bắt ốc bán lấy tiền cùng các anh chị đùm bọc nuôi nhau. Phiêu đã sớm giác ngộ cách mạng, lên 9 tuổi em viết đơn tình nguyện tham gia du kích xã Nhân Mỹ (Lý Nhân - Hà Nam). Với ý chí cách mạng, tính tình nhanh nhẹn, hoạt bát em được giao nhiệm vụ làm liên lạc trong vùng địch tạm chiếm. Đổi tên thành Đào Quang Hải để che mắt địch, em thường xuyên cải trang vào bốt địch rải truyền đơn, vẽ sơ đồ bố trí quân sự của chúng, chuyển các thư từ tài liệu cách mạng, thường xuyên cùng bộ đội, du kích quấy rối bốt địch, đánh địch, chống càn. Em đã cùng với đồng đội cắm cờ đỏ sao vàng tung bay trên bốt giặc làm kẻ thù thất vía kinh hồn, còn nhân dân thì nô nức phấn khởi. Mười ba tuổi, em xung phong vào bộ đội, làm liên lạc cho bộ đội huyện và bộ đội tỉnh Hà Nam sau là tiểu đoàn chủ lực 71. ở đâu em cũng hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, được khen thưởng. Trong trận chống càn tháng 3 năm 1954 tại An Cừ, An Tố (ý Yên - Nam Định), em đã cùng đơn vị chiến đấu dũng cảm đẩy lùi nhiều đợt tấn công của địch, bảo vệ được cơ sở, bảo vệ được nhân dân và cũng chính tại đây em đã mãi mãi ra đi khi vừa tuổi trăng tròn trong niềm tiếc thương vô hạn của nhân dân và thiếu nhi địa phương. Em được truy tặng danh hiệu liệt sỹ.

Trước đó, vào giữa năm 1951, hai đội viên lập thành tích xuất sắc trong công tác Trần Quốc Toản là Nguyễn Ngọc Thanh và Đỗ Thị Hiền đã được cử tham gia Đoàn đại biểu thanh niên - sinh viên Việt Nam dự Đại hội liên hoan thanh niên - sinh viên thế giới lần thứ III tại Béclin (Thủ đô nước CHDC Đức cũ). Đây là lần đầu tiên thiếu nhi nước ta tham gia hoạt động quốc tế. Về sau, các Đại hội Liên hoan thanh niên - sinh viên thế giới nào cũng có các đại biểu thiếu nhi ta tham gia. Đại hội Liên hoan lần thứ IV tại Bucarét (Rumani) có đội viên xuất sắc Hoàng Hữu Thư và một số bạn khác tham gia. Các bạn đều đã may mắn và vinh dự được gặp Bác Hồ kính yêu, ghi lại dấu ấn đời đời không thể phai mờ trong tâm trí về tình thương yêu rộng lớn, sâu sắc của Bác đối với các cháu.

Vui lòng trước sự tiến bộ của các cháu và phong trào thiếu nhi trong cả nước, Trung thu năm 1952, Bác làm thơ khen và cổ vũ các cháu:

"Ai yêu các nhi đồng
Bằng Bác Hồ Chí Minh?
Tính các cháu ngoan ngoãn,
Mặt các cháu xinh xinh,
Mong các cháu cố gắng
Thi đua học và hành.
Tuổi nhỏ làm việc nhỏ,
Tùy theo sức của mình:
Để tham gia kháng chiến,
Để gìn giữ hoà bình.
Các cháu hãy xứng đáng:
Cháu Bác Hồ Chí Minh!.

Năm 1952 cũng là năm Ban Thường vụ Trung ương Đoàn TNCQ tổ chức Hội nghị cán bộ phụ trách nhằm tổng kết kinh nghiệm công tác phụ trách Đội qua quá trình triển khai các Nghị quyết của Đảng về công tác thiếu nhi. Trước đó, vào tháng 10 năm 1951, Ban Thường vụ TW Đoàn cử các anh Hồ Trúc (ủy viên Ban Thường vụ TW Đoàn), Phong Nhã (nhạc sỹ), Phạm Triều, Nguyễn Hiệp và Hồ Thống về trường Trung học kháng chiến Hùng Vương (Phú Thọ) triển khai xây dựng thí điểm tổ chức Đội thiếu nhi Tháng Tám theo các điều quy định trong đề án công tác thiếu nhi trên cơ sở quán triệt tinh thần các nghị quyết quan trọng của Đảng về công tác thiếu nhi. Sau gần 8 tháng triển khai kế hoạch thí điểm, đúng ngày 15-5-1952, 14 thiếu niên xuất sắc nhất của trường đã được chọn tham gia buổi lễ kết nạp Đội. Anh Hồ Trúc thay mặt Ban Thường vụ TW Đoàn trao khăn quàng đỏ cho 14 đội viên và 3 anh, chị phụ trách là Bùi Đình Hạc (nay là Nghệ sĩ nhân dân đạo diễn Điện ảnh), Đặng Quốc Sơn, Nguyễn Tích Thông. Từ đó trở đi, tổ chức Đội của trường ngày càng phát triển mạnh mẽ. Tất cả 20 lớp học đều có các phân đội. Lớp đội viên đầu tiên của trường sau đó đều trở thành đoàn viên và số lớn trở thành đảng viên đã trưởng thành cùng với sự phát triển của đất nước. Nhiều gương mặt tiêu biểu đã xuất hiện từ trong lớp đội viên này như các anh Phan Diễn (nay là ủy viên Bộ Chính trị TW Đảng), Tiến sỹ Hồ Tiến Nghị (nay là ủy viên TW Đảng, Tổng giám đốc Thông tấn xã Việt Nam), Viện sỹ Nguyễn Văn Đạo (nay là Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội), Tiến sỹ Chu Tuấn Nhạ (nay là ủy viên TW Đảng, Bộ trưởng Bộ Khoa học công nghệ môi trường), các thiếu tướng quân đội Nguyễn Ngọc Diệp, Nguyễn Hồng Bàng... Cũng trong năm 1951, Trung ương Đoàn đã cử đoàn cán bộ đến xã Văn Ban và một thôn ở xã Phú Khê (Xương Thịnh) để xây dựng thí điểm tổ chức Đội. Những kinh nghiệm xây dựng Đội ở hai nơi nói trên đã được báo cáo tại Hội nghị cán bộ phụ trách như vừa nêu. Hội nghĩ đã thống nhất một số chủ trương như Đội có bài ca chính thức, khẩu hiệu chung, cấp hiệu và phiên chế tổ chức. Hội nghị cán bộ phụ trách Đội do Trung ương Đoàn triệu tập vào năm 1952 tại thị xã Tuyên Quang đã đánh dấu bước trưởng thành của Đội và phong trào thiếu nhi nước ta.

Sau hội nghị cán bộ phụ trách Đội do TW Đoàn triệu tập, một số Tỉnh Đoàn đã tổ chức các Đại hội thiếu nhi gương mẫu như Đại hội của Nam Định được tổ chức sau khi giải phóng Đông Biên, một cứ điểm của Hoàng Quỳnh trước đây. Tại Đại hội thiếu nhi gương mẫu Ninh Bình, Đội thiếu nhi Yên Mô Thượng và Đội thiếu nhi của Đinh Thị Vàng ở Gia Viễn được tổ chức quàng khăn đỏ và mang tên là Đội thiếu nhi Tháng Tám.

Một sự kiện rất có ý nghĩa gây xúc động cho thế hệ trẻ và đồng bào cả nước là bài văn vần của Bác Hồ kính yêu lần đầu tiên đăng trên báo Nhân Dân ra ngày 29-5-1952, sau đó được Đài tiếng nói Việt Nam và Đài phát thanh Matscơva (Liên Xô) phát lại nhiều lần khen ngợi em Đỗ Văn Sinh (Bí danh là Dinh) mới hơn 10 tuổi quê ở thôn Tự Tiên, xã Tiên Minh (Tiên Lãng - Hải Phòng) mặc dù bị giặc tra tấn dã man nhưng kiên quyết không khai để bảo vệ các anh chị du kích dưới hầm bí mật. Hôm đó, giặc đi càn, chúng phát hiện ra một căn hầm bí mật nằm ở giữa bụi tre lớn. Chúng cuốc hầm nhưng bụi tre chắc quá nên chúng chỉ khoét được một lỗ nhỏ một người chui lọt và moi lên được mấy bộ quần áo nâu. Đoán chắc trong hầm có du kích, bọn giặc kêu gọi những người dưới hầm đầu hàng, sau đó lại dùng rơm đốt và quạt khói. Chúng dẫn Sinh đến vừa đe dọa vừa dỗ dành rồi bắt Sinh xuống hầm tìm xem có bộ đội, du kích hay không. Nếu nói dối chúng sẽ bắn chết.

"Dù có chết cũng phải bảo vệ các anh các chị", Sinh nghĩ vậy. Em cố làm ra vẻ sợ hãi, ngoan ngoãn chui xuống. Bò vào trong, em nhận ra ngay ba anh chị cán bộ đang nép mình ở góc hầm là anh Miêng, anh Toàn và chị Thìn. Sinh khẽ bảo các anh các chị ngồi áp mặt vào tường và quay lưng ra ngoài rồi lấy bùn trong hầm xoa kín người các anh, chị. Đoạn em quay lên nói với địch là hầm không có người. Bọn địch xúm vào đấm đá Sinh túi bụi. Có tên lấy gậy, lấy báng súng quật thẳng vào đầu em. Sinh ngã xuống gốc cây chuối hột, máu chảy đầm đìa. Một lúc sau chúng lại bắt Sinh xuống hầm. Sinh không còn nhớ mình lên xuống bao nhiêu lần nữa, mỗi lần quay trở lên là một lần Sinh lại lắc đầu: hầm không có người ẩn rồi lại bị chúng đánh đập. Sau đó, bọn giặc đưa bật lửa bắt em soi vào trong để chúng đứng bên trên kiểm tra. Tình huống thật nguy hiểm vì nếu soi nhất định bọn địch sẽ phát hiện ra những người trong hầm. Một ý nghĩ chợt lóe lên, Sinh đón lấy chiếc bật lửa ra vẻ thành thạo bật lên nhưng lại tắt ngay, rồi em ngồi xuống làm như chuẩn bị soi vào trong. Chính vào giây phút đó Sinh dùng hai ngón tay đầy bùn nước vuốt nhanh vào bấc chiếc bật lửa. Thấy Sinh bật mãi không được bọn địch bên trên đưa liền mấy chiếc bật lửa khác, Sinh lại làm như vậy. Sau cùng chúng bắt Sinh dẫn một tên lính xuống cùng tìm. Sinh mưu trí bò ngược vào trong hầm làm ra vẻ ngoan ngoãn dẫn đường kỳ thực là dùng chân tay cản địch và dùng tấm thân nhỏ bé che cho các anh chị nấp bên trong.

Khi vào gần đến góc hầm. Sinh dùng hai tay quờ quạng liên hồi, lại dùng hai chân đạp vào thành hầm và nói với tên lính là hầm đã kịch rồi. Trong căn hầm tối tăm ướt át tên địch đã chột dạ, lại bị chân tay và tấm thân của Sinh che khuất nên hắn không phát hiện được những người bên trong. Hắn ra hiệu cho Sinh quay trở lên. Sau đó cả bọn dẫn Sinh đi nơi khác. Ba cán bộ nhân cơ hội ấy chui ra khỏi hầm vùng chạy. Bọn địch bất ngờ phát hiện được và hò nhau đuổi theo, song cả ba chạy thoát ra ngoài đồng lúa. Cay cú vì bị mắc lừa, bọn giặc tra tấn Sinh dã man hơn. Thân thể Sinh mềm nhũn như ngọn khoai nước bị hơ nóng. Tối hôm đó Sinh khôn khéo trốn khỏi nơi địch giam giữ trở về với đội du kích thân yêu và cùng các anh các chị chiến đấu cho đến ngày giải phóng.

Tấm gương dũng cảm, quên mình, bình tĩnh và mưu trí tuyệt vời của Đỗ Văn Sinh, một em bé hơn mười tuổi nhanh chóng lan truyền trong vùng sâu địch hậu sông Hồng, vang lên tận Việt Bắc. Biết chuyện đó Bác Hồ rất vui lòng. Người viết bài văn vần nhan đề: "Giữ bí mật bảo vệ cán bộ".

Huyện Tiên Lãng có em tên Dinh
Tuổi lên 10 mà tính rất ngoan
Thấy quân giặc Pháp bạo tàn
Giết người cướp của, đốt làng mà đau
Thấy quân dân thi nhau chiến đấu
Họ hy sinh xương máu vì dân
Em thương anh chị dân quân
Em làm liên lạc góp phần đánh Tây
Cuối năm ngoái giặc vây Tiên Lãng
Chúng bắt em tra tấn thảm thay
Dìm xuống nước, treo lên cây
Thân hình tiều tuỵ chân tay tím bầm
Chúng bắt em chỉ hầm bí mật
Em cắn răng không thốt một lời
Khi giặc tìm thấy hầm rồi
Bắt em chui xuống tìm người trốn đây
Em khẽ bảo: "Các anh chị ngồi quay lưng lại
Em lấy bùn đắp lại lên lưng..."
Rồi lên báo với giặc rằng:
"Không ma nào trốn ở trong hầm này!"
Giặc gầm thét rằng mày nói dối
Lại đánh em túi bụi một hồi
Em rằng: "Các quan nghi tôi
Thì cùng tôi xuống tìm tòi mà xem"
Giặc cho lính cùng em tìm lại
Đập lung tung chẳng thấy ai ra...
Chờ khi giặc đã kéo ra
Ba người cán bộ chui ra khỏi hầm
Cháu Bác Hồ thật là oanh liệt
Giữ bí mật, dù chết không khai
Cứu cán bộ khỏi giặc Tây
Các em chiến đấu càng ngày càng hăng.
Ký tên C.B (Bút danh của Bác Hồ)

*
*   *

Bước sang Đông - Xuân 1953 - 1954, cuộc kháng chiến của nhân dân ta ngày càng thu được những thắng lợi to lớn. Tháng 9 năm 1953, Bộ Chính trị Trung ương Đảng ta họp bàn kế hoạch tác chiến với chủ trương đưa bộ đội lên Tây Bắc để buộc địch phải phân tán lực lượng tạo thời cơ cho ta mở rộng vùng giải phóng. Phong trào thiếu nhi cả nước lúc này phát triển rộng khắp. Do phải tập trung lực lượng cho kháng chiến, phong trào tòng quân trong thanh thiếu niên đã thu hút nhiều đoàn viên thanh niên từ các vùng giải phóng, vùng du kích, vùng căn cứ tham gia quân đội, đồng thời cũng có đông thương binh trở về với quê hương, đồng ruộng sau khi bị thương tích trong chiến đấu. Vì vậy, phong trào Trần Quốc Toản được các tổ chức Đội ở cơ sở tập trung thực hiện nhằm giúp đỡ các gia đình neo đơn, gia đình thương binh, liệt sĩ gặp khó khăn. Công tác Trần Quốc Toản của thiếu nhi lúc này mở ra nhiều phạm vi mới, thí dụ như các em trực tiếp chăn dắt hay nhận nuôi trâu bò để đảm bảo sức kéo cho các gia đình thương binh, liệt sĩ. ở các tỉnh miền Nam, phong trào "Một con gà, một bụi chuối" những năm đầu kháng chiến được nhiều nơi vẫn duy trì song cũng có rất nhiều thôn, ấp có hình thức vận động thiếu nhi đến giúp các gia đình trong cả mùa gặt lúa. Các em tổ chức thành từng đội và luân phiên đảm nhận nhiều công việc đồng áng theo sức của mình.

Vùng căn cứ kháng chiến được củng cố, vùng giải phóng được mở rộng nên Đảng và Nhà nước ta chủ trương phát triển thêm nhiều trường tiểu học, trung học song song với việc tiếp tục mở các lớp thanh toán mù chữ.

Phong trào thi đua học tập của thiếu nhi được quan tâm chỉ đạo. Em nào học giỏi, hoạt động Đội tốt thì được tặng danh hiệu "Học sinh gương mẫu". Để gây không khí vui tươi, lạc quan trên khắp mọi miền đất nước trước những thắng lợi to lớn về quân sự, chính trị, ngoại giao của ta, hoạt động của thiếu nhi mở ra hướng mới là tham gia tích cực vào việc thành lập các nhóm văn nghệ, ban ca hát, đội kịch, đội tuyên truyền... đem lời ca, tiếng hát, bài thơ, vở kịch ca ngợi quân dân Việt Nam anh hùng đến với đồng bào và tuổi trẻ kể cả những nơi xa xôi, vùng đồng bào các dân tộc.

Trung thu năm 1953, Bác Hồ gửi cho các cháu bài thơ đầy sảng khoái:

9 Tết Trung thu,
8 năm kháng chiến,
Các cháu khôn lớn,
Bác rất vui lòng.
Thu này Bác gửi thơ chung,
Bác hôn các cháu khắp vùng gần xa,
Thu này hơn hẳn những Thu qua,
Kháng chiến thắng lợi gấp ba, bốn lần.
Phát động nông dân,
Cải cách ruộng đất,
Dân đỡ chật vật,
Hăng hái tăng gia.
Xóm gần cho đến làng xa,
No cơm ấm áo, theo đà tiến lên.
Chỉnh huấn, chỉnh quân,
Bộ đội cố gắng,
Quyết chiến quyết thắng
Diệt giặc lập công.
Khắp nơi Nam, Bắc, Tây, Đông.
Đưa tin thắng trận cờ hồng tung bay.
Các cháu vui thay!
Bác cũng vui thay!
Thu sau so với Thu này vui hơn.

Bác đã dự đoán rất đúng như thực tiễn sau này đã diễn ra.

Ngày 20-11-1953, sau khi được tin quân ta tiến lên Tây Bắc, giặc Pháp vội vàng cho 6 tiểu đoàn nhảy dù chiếm Điện Biên Phủ. Đến đầu tháng 3-1954, địch tăng quân ở Điện Biên Phủ lên 17 tiểu đoàn cùng với nhiều xe tăng, xe vận tải và cả một phi đội không quân thường trực. Thực dân Pháp và đế quốc Mỹ chủ trương xây dựng Điện Biên Phủ thành một pháo đài không thể bị tấn công và sẵn sàng nghiền nát đối phương bất cứ lúc nào.

Trước những lời lẽ huênh hoang và sự chuẩn bị tốn kém to lớn của giặc. Bộ Chính trị Trung ương Đảng và Bác Hồ quyết định mở cuộc tiến công chiến lược vào tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Trong thư gửi Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Tư lệnh chiến dịch, Bác viết: "Chiến dịch này là một chiến dịch rất quan trọng, không những về quân sự mà cả về chính trị, không những đối với trong nước mà đối với quốc tế. Vì vậy toàn quân, toàn dân, toàn Đảng phải tập trung hoàn thành cho kỳ được". Các chiến trường trong cả nước cũng đồng loạt ra quân đánh địch phối hợp với Điện Biên Phủ.

Sau 56 ngày đêm chiến đấu liên tục, mãnh liệt, quân ta đã tiêu diệt hoàn toàn tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, bắt sống tướng Đờ Cáttơri và toàn bộ Bộ tham mưu của giặc vào lúc 17 giờ 30 ngày 7-5-1954.

Lá cờ "Quyết chiến, quyết thắng" của Bác Hồ tung bay trên Điện Biên Phủ. Ngày 21-7-1954, Hội nghị Giơnevơ về Đông Dương kết thúc. Hội nghị thừa nhận độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, Lào, Campuchia. Quân đội nước ngoài phải rút khỏi Đông Dương và mỗi nước Đông Dương sẽ tổ chức tổng tuyển cử tự do. Miền Bắc nước ta được hoàn toàn giải phóng.

Trung thu năm 1954, như Bác đã dự đoán vào năm trước là sẽ vui hơn. Quả đúng như vậy nên trong thư gửi các cháu, Bác viết: "Trung thu này là Trung thu hòa bình đầu tiên, sau 8, 9 năm kháng chiến anh dũng của nhân dân ta... Trăng thu trong đẹp, sáng rọi khắp nơi, từ Nam đến Bắc. Cũng như lòng Bác yêu quí tất cả các cháu miền Bắc và miền Nam".

Bác còn nêu lên hy vọng thiết tha:

"Đến ngày Nam Bắc một nhà
Các cháu xúm xít, thì ta vui lòng".

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp đầy gian khổ, hy sinh, Đội ta và biết bao đội viên đã anh dũng hy sinh, nhiều đơn vị của Đội đã vinh dự được Đảng, Nhà nước tặng thưởng 1 huân chương quân công, 30 huân chương chiến sĩ, 2 huân chương kháng chiến, hàng vạn bằng khen... Nhiều đội viên đã trở thành chiến sĩ thi đua toàn quốc, anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, đảng viên ưu tú xứng đáng với niềm tin yêu sâu sắc của Đảng, của Bác Hồ, Chính phủ và nhân dân cả nước.

CHƯƠNG III
VÂNG LỜI BÁC DẠY, LÀM NGHÌN VIỆC TỐT, CHỐNG MỸ, CỨU NƯỚC, THIẾU NIÊN SĂN SÀNG

Với chiến thắng lịch sử của quân và dân ta đập tan toàn bộ tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ (Điện Biên), ngày 20-7-1954, Hiệp định Giơnevơ về lập lại hòa bình ở bán đảo Đông Dương được ký kết. Tổ quốc Việt Nam tạm thời bị chia làm hai miền. Miền Bắc, hoàn toàn được giải phóng. Miền Nam, từ vĩ tuyến 17 trở vào, với con sông Bến Hải (Quảng Trị) làm giới tuyến; cuộc đấu tranh của nhân dân ta với chủ nghĩa đế quốc xâm lược và bè lũ tay sai phản dân hại nước, vẫn phải trải qua nhiều hi sinh gian khổ trong đó có sự hi sinh của không ít thiếu niên, nhi đồng trên con đường đi đến giành thắng lợi trọn vẹn.

Ngày 10-10-1954, Trung đoàn Thủ đô, từng chặn bước tiến của quân viễn chinh Pháp tại 36 phố phường Hà Nội mùa Đông năm 1946, cùng đoàn quân chiến thắng tiến về Hà Nội trong niềm hân hoan của nhân dân, của hàng vạn thiếu nhi Thủ đô bao năm khát khao chờ đợi. Lần lượt các tỉnh trong khu vực đồng bằng sông Hồng được giải phóng và ngày 13 tháng 5 năm 1955, sau khi tên lính thực dân Pháp cuối cùng rút khỏi thành phố Hải Phòng, miền Bắc Việt Nam hoàn toàn sạch bóng quân xâm lược. Nhân dân các địa phương miền Bắc phấn khởi, náo nức bắt tay vào hàn gắn vết thương chiến tranh, ổn định cuộc sống.

Nhưng hậu quả chiến tranh và chế độ chiếm đóng của thực dân xâm lược Pháp để lại cho nhân dân ta, cho nền kinh tế - xã hội của nước ta là hết sức nặng nề. Đồng ruộng hoang hóa, xóm làng xơ xác. Một số địa phương có đông đồng bào theo đạo Thiên chúa, khi rút đi, kẻ địch đã cưỡng ép bắt đồng bào theo chúng vào Nam, bỏ lại quê hương ruộng vườn. Cùng chung số phận với cha anh, hàng chục vạn trẻ em trong các vùng bị tạm chiếm phải sống trong cảnh nghèo đói, bệnh tật, mù chữ. Hàng vạn trẻ em ở thành phố, thị xã sống bụi đời ở nhà ga, bến xe, sa vào các tệ nạn xã hội.

Quê hương được giải phóng, ngày 1-11-1954, cùng với học sinh ở các vùng tự do trong kháng chiến, hàng vạn thiếu niên, nhi đồng ở Thủ đô Hà Nội cũng như ở nhiều địa phương bị địch chiếm đóng trước đây đã nô nức đến trường khai giảng năm học đầu tiên. Với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, trường học ngày càng được mở mang thêm, cơ hội được cắp sách đến trường của các em ngày một tăng lên đáng kể.

Trong ngày khai giảng năm học mới, tại Thủ đô Hà Nội 51.260 con em nhân dân các quận nội, ngoại thành đã dự lễ tựu trường đầu tiên sau ngày hòa bình lập lại trong không khí nô nức, vui tươi dưới rừng hoa và cờ. Chỉ sau đó chưa đầy một tháng, ngày 18-12-1954, Bác Hồ kính yêu cùng các đồng chí lãnh đạo thành phố đã đến thăm thầy cô giáo và học sinh các trường Nguyễn Trãi, Chu Văn An, Trưng Vương. Người ân cần căn dặn: "Học để phụng sự cho ai? Để phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh".

Lời căn dặn của Bác trở thành phương hướng phấn đấu rèn luyện của thanh niên, thiếu niên nhi đồng Thủ đô và cả nước. Phong trào thiếu nhi Thủ đô phát triển mạnh mẽ, trước hết là góp phần vào công cuộc khôi phục kinh tế, kiến thiết Thủ đô bằng nhiều hình thức thiết thực. Hàng nghìn thiếu niên tham gia làm "giáo viên diệt dốt" ngay trong các phường, các khu phố nơi mình ở và tham gia "ngày chủ nhật lao động kiến thiết Thủ đô" với tinh thần tuổi nhỏ làm việc nhỏ. Chỉ  trong vòng 7 tháng đầu năm 1955 đã có 41.962 người bao gồm các lứa tuổi đã được xoá mù chữ trong đó có sự đóng góp tích cực của thiếu niên Thủ đô.

Mùa hè năm 1956, hạn hán kéo dài nên vụ chiêm ở các xã ngoại thành lại bị đe dọa nghiêm trọng. Với khẩu hiệu "Vắt đất ra nước, thay trời làm mưa", hàng vạn thiếu niên ngoại thành đã góp phần cùng các anh chị đoàn viên, thanh niên và bà con nông dân vét nước ở hàng trăm ao hồ, hàng trăm giếng chống hạn... cứu trên 5000 mẫu lúa làm nên vụ mùa bội thu sau ngày giải phóng.

Được sống trong cảnh đất nước thanh bình, lại được cắp sách đến trường học tập, các em càng thêm tin yêu vào chế độ mới xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh việc hăng hái tham gia các công tác của xã hội, như khắc phục hậu quả chiến tranh, tham gia các cuộc đấu tranh thực hiện giảm tô và cải cách ruộng đất, đánh đổ giai cấp địa chủ phong kiến, đem lại ruộng đất cho người cày... thiếu niên, nhi đồng các địa phương ngay trong những ngày đầu mới được giải phóng, được các anh, chị đoàn viên thanh niên hướng dẫn đã tổ chức dọn dẹp vệ sinh những nơi công cộng, tham gia múa hát mừng quê hương được giải phóng. ở trong hầu khắp các thôn xóm, trên các đường phố luôn vang lên những tiếng ca hồn nhiên "Yêu hòa bình Tổ quốc chúng ta". Nhiều em còn nêu cao tinh thần cảnh giác với âm mưu phá hoại của những tên phản động do địch cài lại. ở Hải Phòng, Quảng Ninh... trong nhiều trường hợp, khi bọn phản động tụ tập, móc nối với nhau tìm cách phá hoại công cuộc xây dựng hòa bình của nhân dân ta đã bị các em thiếu nhi phát hiện, báo cho những người có trách nhiệm kịp thời ngăn chặn. Nhiều tên phản động, nhiều toán biệt kích của Mỹ và nguỵ quyền tay sai bị bắt, bị xử lý. Hàng ngàn bạn nhỏ ở ngoại thành Hà Nội đã nô nức tham gia nạo vét sông Tô Lịch lấy nước tưới lúa với phương thức: Đùn nước xuống, chuyển bùn lên bờ. Nhiều em thiếu nhi ở các địa phương tiếp bước cha anh, tích cực: "Vắt đất ra nước thay trời làm mưa", chống hạn.

Đặc biệt ở hầu khắp các địa phương, phần lớn các em thiếu niên, nhi đồng đều sẵn sàng tham gia vào tổ chức Đội. Tại Hà Nội, lễ thành lập Đội được mở đầu ở trường Chu Văn An ngày 25-12-1954. Tiếp đó là tổ chức Đội được thành lập ở trường Nguyễn Du (ngày 26-12-1954) và ở các cơ sở khác. ở Quảng Ninh trong khi tổ chức Đoàn chưa được phát triển, nhiều cơ sở mới chỉ có ban đại diện thanh niên, thì ở các đường phố, các khu dân cư như: Cây Tháp (phường Bạch Đằng hiện nay), phố Đốc Học, phố Chợ, phố Mới, phố Ba Đèo, Lán Đạo, Bến Tầu, Cọc Năm... đã thành lập được tổ chức Đội Thiếu niên Tháng Tám, có nhiều hoạt động sôi động, cuốn hút hầu hết thiếu niên, nhi đồng tại địa bàn tham gia.

ở Hải Phòng, ngay từ khi thành phố mới được tiếp quản, công tác thiếu nhi đã được tổ chức Đoàn các cấp đặc biệt quan tâm. Nhiều cán bộ Đoàn đã trực tiếp đến tận từng đường phố, từng thôn xóm, tổ chức cho thiếu niên, nhi đồng tại địa bàn tham gia các cuộc sinh hoạt tập thể, hướng dẫn các em thực hiện "5 điều yêu của Bác Hồ" (sau này được Bác bổ sung hoàn chỉnh trở thành 5 điều Bác dạy thiếu niên, nhi đồng), tổ chức cho các em vui chơi ca hát, cắm trại, rèn luyện thể dục thể thao. Cũng ngay trong những ngày đầu mới được giải phóng, tổ chức Đội Thiếu niên Tiền phong, Đội Nhi đồng Tháng Tám đã được thành lập nhiều nơi ở Hải Phòng và ở Kiến An (lúc này chưa sáp nhập với thành phố Hải Phòng). Đội Thiếu niên đầu tiên của thành phố được thành lập ở khu lao động Tam Bạc. Tiếp đó các Đội Thiếu niên, Đội Nhi đồng ra đời ở Cầu Đất, Cầu Niệm, An Dương và ở hầu khắp các nơi khác trong thành phố. Nhiều hoạt động phù hợp với tâm lý lứa tuổi các em thiếu niên, nhi đồng được các anh, chị thanh niên hướng dẫn tổ chức đã có sức cuốn hút các em đến với các hoạt động tập thể vui tươi, lành mạnh. Phong trào "Kế hoạch nhỏ", "Trần Quốc Toản"..., từng bước được đưa vào những nội dung, hình thức hoạt động phù hợp, có ý nghĩa giáo dục nhiều mặt.

Cũng ở thời điểm này thiếu niên Việt Nam đã được nhận những món quà đầy tình nghĩa của thiếu niên Cộng hòa Dân chủ Đức. Đây chính là biểu hiện đầu tiên của tinh thần quốc tế trong phong trào thiếu nhi.
Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ hai họp từ ngày 25-10 đến ngày 4-11-1956 tại Thủ đô Hà Nội, được sự đồng ý của Ban Bí thư Trung ương Đảng, cùng với việc đổi tên Đoàn Thanh niên Cứu quốc thành Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam cũng đã quyết định đổi tên Đội Thiếu nhi Tháng Tám thành Đội Thiếu niên Tiền phong Việt Nam, thống nhất cho cả 2 lứa tuổi, thiếu niên và nhi đồng Đại hội đã ra Nghị quyết về công tác thiếu niên, nhi đồng, khẳng định vai trò và trách nhiệm của tổ chức Đoàn đối với thế hệ thanh niên tương lai, coi đó là lực lượng quan trọng, là nguồn lực bổ sung cho đội ngũ của Đoàn. Sự trưởng thành của thiếu niên, nhi đồng là đảm bảo vững chắc, góp phần củng cố và phát triển tổ chức Đoàn ngày càng vững mạnh. Đại hội đã quyết định trao cho tổ chức Đội Thiếu niên Tiền phong Việt Nam khẩu hiệu: "Vì sự nghiệp xã hội chủ nghĩa và thống nhất Tổ quốc, "sẵn sàng"!". Trao cho tổ chức Đội khẩu hiệu này, Đảng và Đoàn đã đặt trọn niềm tin vào lớp tuổi nhỏ được Đảng và Bác Hồ kính yêu dày công giáo dục, rèn luyện trở thành những con người mới phát triển toàn diện, đủ sức làm tròn sứ mệnh lịch sử, xây dựng và bảo vệ miền Bắc xã hội chủ nghĩa, tham gia góp phần đấu tranh giải phóng miền Nam giành thống nhất nước nhà.

Năm 1956, cũng là năm các trường học ở miền Bắc bắt đầu xây dựng nhà trường xã hội chủ nghĩa, đồng thời với việc mở rộng xây dựng và phát triển Đội Thiếu niên Tiền phong. Nhiều địa phương đã thí điểm việc tổ chức Đội theo cơ sở trường học, nhằm phát huy tác dụng chính trị của tổ chức Đội đối với nhiệm vụ học tập và giáo dục toàn diện, tạo điều kiện để các em "học tốt", góp phần xây dựng nhà trường xã hội chủ nghĩa.

Được học tập dưới mái trường xã hội chủ nghĩa, có sự dạy dỗ của các thầy, cô giáo và sự dìu dắt của Đoàn, nhiều lớp thiếu niên, nhi đồng đã trưởng thành nhanh chóng, trở thành con ngoan trò giỏi, góp phần công sức đáng kể trong việc đẩy mạnh sản xuất, phát triển kinh tế-xã hội của các địa phương. Những năm khắc phục hậu quả chiến tranh, phần lớn các địa phương đều đẩy mạnh khai hoang phục hóa, nhanh chóng ổn định sản xuất và đời sống, nhiều em thiếu nhi bên cạnh việc tích cực giúp đỡ gia đình, đã tự tìm kiếm những nơi người lớn chưa làm đến phát hoang, gieo trồng các loại cây ngắn ngày. Các em cũng là những người tích cực tham gia hưởng ứng các phong trào của Đoàn với những việc làm cụ thể. Khi tổ chức Đoàn các địa phương đẩy mạnh phong trào cải tiến kỹ thuật, làm các công cụ cải tiến, như sử dụng cày 51 thay cày chìa vôi, làm xe cải tiến để giải phóng đôi vai, làm cào cỏ Nghệ An... nhiều em thiếu nhi đã tham gia thu gom gỗ, sắt để các anh chị thanh niên làm nguyên liệu.

Thực hiện khẩu hiệu "Sạch làng tốt ruộng" trong phong trào làm phân bón, các em có phong trào "Đi bò vàng về bò xanh", tức là khi đi chăn bò, chăn trâu các em không những chăm sóc trâu, bò béo khỏe, mà còn tranh thủ cắt thêm lá, nhờ sức trâu bò chở về để có thêm nguyên liệu làm phân xanh. Thiếu nhi tỉnh Sơn Tây (nay thuộc Hà Tây) hưởng ứng tháng thi đua "Phất cao cờ Tháng Tám" của Đoàn, đã nêu khẩu hiệu "Em chăm cho hố phân đầy", để thu gom các nguồn phân rơi vãi. Em Phan Văn Sang ở thôn Cổ Đô, xã Tân Lập là người tích cực hưởng ứng phong trào, thường xuyên mang theo quang sọt bên người, hễ gặp phân rơi vãi em đều thu gom vào gánh, đảm bảo đường thôn, ngõ xóm lúc nào cũng được sạch, trong khi hố phân của em đầy lên nhanh chóng. Sang đã được Báo Sơn Tây, cơ quan của Đảng bộ địa phương, nêu gương tốt và được Bác Hồ tặng huy hiệu của Người. Cùng có vinh dự được nhận phần thưởng của Bác Hồ về thành tích làm phân bón thời kỳ này có em Trần Danh, một thiếu niên có tinh thần chịu khó và chủ động trong mọi việc giúp đỡ gia đình cũng như tham gia công tác xã hội.

Trong phong trào hợp tác hóa nông nghiệp, đưa nông dân và nông thôn các tỉnh, thành phố miền Bắc đi vào con đường làm ăn tập thể, thiếu niên, nhi đồng các địa phương không những là lực lượng đông đảo tham gia tuyên truyền, vận động gia đình và bà con trong thôn xóm, với nhiều hình thức như tổ chức các buổi cổ động, phát loa truyền thanh, kẻ vẽ khẩu hiệu tuyên truyền... Các em còn có sáng kiến tổ chức các hợp tác xã Măng non, vừa tạo điều kiện đóng góp phần công sức phù hợp với lứa tuổi cho các hợp tác xã sản xuất, vừa là việc làm có ý nghĩa giáo dục nhiều mặt đối với chính các em về tính tập thể, về ý thức lao động... Thiếu niên xã Thạch Khôi (Hải Dương) là nơi khởi xướng phong trào xây dựng hợp tác xã Măng non và được thiếu nhi khắp các địa phương miền Bắc hưởng ứng sôi nổi. Liên đội Vân Phi (Sơn Tây), liên đội Duy Viên (Vĩnh Linh, ngày nay thuộc tỉnh Quảng Trị) và nhiều liên đội khác đã nhanh chóng thành lập các hợp tác xã Măng non, với nhiều hoạt động cụ thể, thiết thực. Trong đó nổi bật là phong trào chăm sóc trâu bò béo khỏe. Trong nhiều năm hợp tác xã Măng non Phú Mẫn (Bắc Ninh) là điển hình tiêu biểu của phong trào thi đua chăm sóc trâu bò béo khỏe và tháng 5 năm 1969, hợp tác xã Măng non của các em đã vinh dự được Bác Hồ gửi thư khen. Trong phong trào chăm sóc trâu bò béo khỏe, thiếu nhi xã Thắng Lợi (huyện Duy Tiên, Hà Nam), còn có sáng kiến làm gối cho trâu bò nghỉ và làm vệ sinh chuồng trại hàng ngày.

Năm 1958, theo sáng kiến của thiếu nhi tỉnh Sơn Tây và thành phố Hải Phòng, thiếu nhi các tỉnh và thành phố trên miền Bắc đã sôi nổi đẩy mạnh phong trào làm "Kế hoạch nhỏ". Ngày 2-12-1958, bác Tôn Đức Thắng, Chủ tịch ủy ban Thường vụ Quốc hội viết thư hoan nghênh sáng kiến đó của các em và cho phép mở rộng phong trào trong tất cả các đối tượng thiếu niên, nhi đồng ở tất cả các địa phương. Phong trào "Kế hoạch nhỏ" nhanh chóng cuốn hút các em thiếu niên, nhi đồng các địa phương sôi nổi tổ chức chăn nuôi, sản xuất, tiết kiệm, thu nhặt phế liệu... lấy tiền góp chung xây dựng Nhà máy Nhựa Thiếu niên Tiền phong đặt tại Hải Phòng. Một trong những hoạt động nổi bật của thiếu nhi cả nước thời kỳ này là việc thực hiện phong trào "Kế hoạch nhỏ" tham gia xây dựng Nhà máy Nhựa Thiếu niên Tiền phong. Nhà máy được khởi công xây dựng từ cuối năm 1958. Thiếu nhi Hải Phòng bên cạnh việc thực hiện kế hoạch nhỏ, thu gom phế liệu, chăn nuôi gà... bán lấy tiền góp vào xây dựng nhà máy, đã đóng góp hàng vạn lượt ngày công trực tiếp tham gia lao động trên công trường xây dựng nhà máy. Các em đã tham gia đẩy xe chở đất, chở gạch giúp các chú công nhân; dọn dẹp mặt bằng, làm các công việc phục vụ công tác thi công, hỗ trợ các cô, các chú công nhân trong các khâu đánh vữa, khuân vác giàn giáo... góp phần nhanh chóng đưa nhà máy đi vào sản xuất, làm ra nhiều sản phẩm phục vụ cho thiếu nhi như đồ chơi, đồ dùng học tập, giày dép, dụng cụ thể thao...

Và ngày 17-5-1960, Nhà máy Nhựa Thiếu niên Tiền phong đã đi vào hoạt động, đoàn đại biểu thiếu nhi miền Bắc dự lễ khánh thành đã nhận được 18.000 đồ chơi các loại - những sản phẩm đầu tiên do nhà máy làm ra, để trao tặng thiếu nhi miền Nam đang phải sống dưới ách thống trị của Mỹ và nguỵ quyền tay sai.
Được sự hướng dẫn, giúp đỡ của các anh, chị phụ trách, thiếu niên, nhi đồng ở các địa phương còn tham gia làm nhiều việc tốt, tuỳ theo lứa tuổi và hoàn cảnh của mình, như tham gia hoạt động văn hóa văn nghệ, tập luyện thể dục thể thao... Trong phong trào bình dân học vụ, thanh toán nạn mù chữ, thiếu niên, nhi đồng cũng là một lực lượng đóng góp phần công sức đáng kể trong vận động người đi học, làm các "thầy cô giáo nhỏ", hướng dẫn bạn mình, giúp đỡ bố mẹ, anh chị và nhiều người lớn xung quanh thanh toán nạn mù chữ và học bổ túc văn hóa. Em Nguyễn Văn Tống (Hà Đông - nay thuộc tỉnh Hà Tây), là một thiếu niên ham học đồng thời em cũng thường xuyên quan tâm giúp đỡ người khác học chữ. Nhiều hôm đêm tối, Tống vẫn không quản ngại đường thôn vắng vẻ, tận tình đến từng nhà động viên bà con đi học. Nhiều người do lớn tuổi, tiếp thu chậm, Tống vẫn kiên trì chỉ dẫn tập viết từng chữ, ghép từng vần. Với thành tích tham gia diệt dốt, Nguyễn Văn Tống đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba.

Cùng thời điểm trên, nhiều em thiếu niên, nhi đồng ở các tỉnh miền Nam, từ vĩ tuyến 17 trở vào đã được tập kết ra miền Bắc theo ba má, hoặc do ba má phải ở lại miền Nam công tác, được Đảng, Nhà nước cho ra miền Bắc học tập. Để đảm bảo cho các em được tham gia các hoạt động tập thể, được học tập và vui chơi thoải mái như mọi thiếu niên, nhi đồng tại các địa phương, tổ chức Đoàn Thanh niên các cấp đã có nhiều hình thức thích hợp, tạo điều kiện để thiếu nhi hai miền Nam - Bắc có mối quan hệ đoàn kết gắn bó trong học tập, trong vui chơi, làm cho các em thiếu niên, nhi đồng miền Nam cảm thấy như được sống ở nhà mình, ở quê hương miền Nam của mình. Nhiều tỉnh ở miền Bắc lúc này có trường học sinh miền Nam với hàng ngàn học sinh theo học, bên cạnh việc tổ chức Hiệu đoàn học sinh với các hoạt động sôi nổi được tổ chức chặt chẽ đến từng lớp học, Đoàn Thanh niên, Đội Thiếu niên đã thành lập Ban Chấp hành học sinh, một tổ chức đại diện cho học sinh trong các trường học, có tác dụng giáo dục ý thức tự chủ cho học sinh, nhằm thống nhất phong trào học sinh trong các trường học, tạo cơ hội để học sinh miền Bắc, học sinh miền Nam, học sinh Việt Nam và học sinh Hoa kiều... có dịp giao lưu, tăng cường mối quan hệ gắn bó với nhau.

Thiếu niên, nhi đồng ở các tỉnh, thành phố miền Nam tập kết ra miền Bắc học tập luôn luôn được sự quan tâm chăm sóc đặc biệt của Đảng, của Bác Hồ kính yêu. Mặc dù bận trăm công nghìn việc, nhưng Bác Hồ vẫn luôn dành cho các em những tình cảm hết sức trìu mến. Bác đã nhiều lần đến thăm, động viên học sinh miền Nam tập kết ở nhiều trường. Ngày 28-9-1957, Bác gặp thiếu nhi miền Nam ở Câu lạc bộ Lao động (Hà Nội); ngày 28-9-1958, Bác đến thăm trường Nhi đồng miền Nam ở Hải Phòng; ngày 18 -1-1960, Bác đến thăm trường Học sinh miền Nam số 12 ở Hải Phòng; ngày 2-2-1960, Bác thăm trại Thiếu nhi miền Nam tại Hà Nội...

Bác thường xuyên căn dặn thiếu nhi và các anh chị phụ trách miền Nam tập kết ra miền Bắc học tập và sinh hoạt:
"Trong thời gian ở đây, gần Đảng, gần Chính phủ, gần Bác, các cháu và các cô, các chú nên hăng hái học tập và công tác, sao cho đến ngày nước nhà thống nhất trở lại quê hương, các cháu và các cô, các chú đều là những người gương mẫu về tư tưởng, đạo đức, cũng như về mọi mặt khác".

*
*   *

ở các tỉnh miền Nam, sau khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết, không khí hòa bình đã bao trùm lên hầu khắp các xóm làng, các thành phố. Thiếu niên, nhi đồng các địa phương đã cùng bà con, cô bác tổ chức ca múa mừng thắng lợi của cuộc kháng chiến trường kỳ 9 năm. Nhiều nơi các em thiếu nhi đã cùng các anh, chị thanh niên tổ chức ca múa suốt đêm, bày tỏ niềm vui sướng và khát vọng được sống trong cảnh hòa bình yên vui. Đồng thời ở nhiều địa phương, dưới sự hướng dẫn của tổ chức Đảng và chính quyền cách mạng, cùng với bà con nhân dân, các em thiếu niên, nhi đồng cũng được các anh, chị phụ trách phổ biến sâu rộng tinh thần ý nghĩa của Hiệp định Giơnevơ về lập lại hòa bình ở Việt Nam, về ý nghĩa thắng lợi của cuộc kháng chiến 9 năm chống thực dân Pháp. Nhiều địa phương còn chuẩn bị lý lẽ cho các em để sau này khi gặp địch phá hoại Hiệp định Giơnevơ, các em có thể đấu tranh với chúng phù hợp với từng tình huống cụ thể. Những thiếu niên nhi đồng được đi tập kết ra miền Bắc, trong đó có nhiều em phải xa gia đình, xa bố mẹ, anh em, đều sẵn sàng lên đường.

Mặc dù thời gian được sống trong điều kiện hòa bình không bao lâu, nhưng hầu hết thiếu niên và nhi đồng các tỉnh miền Nam thời kỳ này đều được sự quan tâm giáo dục trên nhiều mặt. Hình thức phổ biến để tập hợp các em là vận động các nhân sĩ trí thức tiến bộ mở các trường tư thục làm cơ sở để thông qua các bài học về địa lý lịch sử, luân lý... truyền thụ cho các em những kiến thức về quá trình dựng nước và giữ nước trong suốt chiều dài lịch sử mấy ngàn năm của ông cha; về đất nước tươi đẹp; về truyền thống cần cù, dũng cảm của nhân dân... làm cho các em hiểu và thêm yêu mến Tổ quốc, có ý thức gìn giữ mảnh đất mình đang sống. Nhiều trường công và trường tư có xu hướng tiến bộ, như trường Văn Lương (thị trấn Long Đất, tỉnh Bà Rịa), trường Huỳnh Khương Ninh (Sài Gòn), trường Diên Hồng (thị xã Quảng Ngãi) đã sử dụng các giáo trình tiến bộ để giảng dạy các em tinh thần yêu nước, thương nòi... Thông qua những chiến công chống giặc ngoại xâm của các anh hùng, nghĩa sĩ của dân tộc, như Ngô Quyền, Đinh Tiên Hoàng, Lê Hoàn, Lý Thần Tông, Lý Nhân Tông, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Quốc Toản, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Quang Trung... các thầy giáo, cô giáo có tâm huyết đã truyền cho các em lòng tự hào và tự tôn dân tộc. Nhiều trường còn tổ chức cho các em đi tham quan các danh lam thắng cảnh, các di tích lịch sử, văn hóa... làm cho các em thêm yêu quí đất nước quê hương; dạy các em thương yêu ông bà, cha mẹ, anh chị em, biết giúp đỡ bà con làng xóm, bè bạn; biết quí trọng những gì thế hệ đi trước đã giành lại được...

Sau khi Hiệp định Giơnevơ về lập lại hòa bình trên bán đảo Đông Dương được ký kết, nhất là sau khi tìm cách hất được chân Pháp, độc chiếm miền Nam Việt Nam, đưa tên độc tài Ngô Đình Diệm lên làm tay sai cho chúng, đế quốc Mỹ đã bằng mọi giá thôn tính miền Nam Việt Nam bằng chủ nghĩa thực dân kiểu mới. Trong đó trên lĩnh vực "văn hoá, tư tưởng và giáo dục" đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai Ngô Đình Diệm thực hiện dã tâm "bôi đen bọn trẻ để cộng sản không nhuộm đỏ lại được". Chúng cho rằng "Văn hóa, tư tưởng, giáo dục là một lĩnh vực đặc thù mà kết quả của nó có tính chất quyết định cho cuộc đọ sức... Đây là cuộc chiến tranh ý thức hệ chống lại ý thức hệ, chiến tranh lý tưởng đối đầu lý tưởng" (thông điệp của Ngô Đình Diệm gửi bọn tay chân các cấp).

Đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai đã bằng mọi cách, vừa lừa mị, dụ dỗ, mua chuộc, vừa thẳng tay đàn áp, khủng bố, kìm kẹp, đầu độc thanh, thiếu niên với các chiêu bài "Độc lập", "Quốc gia", "Tự do dân chủ"; với triết lý duy tâm "nhân vị, duy linh"; xuyên tạc lịch sử, làm cho các em nhầm lẫn giữa các anh hùng dân tộc có công cứu nước với bọn bán nước cầu vinh; nhồi nhét tâm lý tự ti trước sức mạnh quân sự, kinh tế, khoa học kỹ thuật của Mỹ, làm cho thanh, thiếu nhi từ sợ Mỹ đi đến phục Mỹ, đi đôi với truỵ lạc hoá về lối sống, khuyến khích trào lưu CCTY (cho tình yêu, cướp tình yêu) làm cho thanh, thiếu niên chìm đắm trong xì ke, ma tuý, truỵ lạc... sống buông thả, bi quan, thất vọng và cuối cùng cam tâm làm tay sai cho chúng để được thỏa mãn những dục vọng thấp hèn.

Chúng coi nhà trường là nơi đào tạo, rèn luyện nên một tầng lớp trí thức trẻ chỉ biết chạy theo đồng tiền, là nơi dự trữ thanh, thiếu niên cho việc đôn quân bắt lính, biến họ thành những sĩ quan tương lai trung thành với những lợi ích quốc gia của Mỹ, sống lệ thuộc vào Mỹ. Do đó  số lượng cố vấn giáo dục đã không ngừng tăng lên. Năm 1954, Mỹ mới đưa vào miền Nam Việt Nam 54 cố vấn giáo dục, đến năm 1965 con số đó đã tăng lên 1.700 người và năm 1975 lên tới con số 2.400 người.

Đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai còn coi trọng việc đoàn ngũ hóa thiếu nhi. Chúng không từ cả thủ đoạn úp bộ, bắt thiếu nhi vào các tổ chức phản động để dễ bề kiểm soát, lôi kéo và kìm kẹp các em, như tổ chức thiếu nhi cộng hòa (thời kỳ 1955-1960); Thiếu nhi phòng vệ dân sự, Thiếu nhi Phượng hoàng, Thiếu nhi tự báo, Thiếu nhi trừ gian, Thiếu nhi Văn tác vụ... Chúng thường tổ chức các hội trại, duyệt đoàn, đồng phục...  đánh vào tâm lý hiếu kỳ, ưa hoạt động của các em, ngày càng đưa các em xa dần ảnh hưởng của cách mạng. Trong quân đội nguỵ, chúng còn bố trí mỗi trung đoàn 1 sĩ quan cấp trung úy phụ trách công tác thiếu nhi, các binh chủng đều có trường thiếu sinh quân, có đoàn hướng đạo quân đội. ở cấp tiểu học chúng thực hiện hàng đội tự trị; ở cấp trung học có chương trình phát triển sinh hoạt học đường; ở nông thôn chúng tổ chức thiếu nông 4T (gồm: Trí óc sáng suốt, Tấm lòng thành thực, Tay chân cứng rắn và Thân thể tráng kiện) tập hợp tất cả thanh, thiếu niên từ 12 đến 20 tuổi, lấy biểu tượng là 4 lá me trên nền trắng, 4 chữ T thích trên cánh tay...

Trong điều kiện đế quốc Mỹ và nguỵ quyền tay sai ra sức đầu độc, lôi kéo thiếu niên, nhi đồng, việc nhiều trường học tranh thủ đưa các chương trình tiến bộ giảng dạy cho học sinh đã góp phần đáng kể làm cho phần lớn các tầng lớp thanh, thiếu nhi miền Nam dù phải sống trong chế độ đen tối của Mỹ - nguỵ vẫn không bị vấy bùn, vẫn kiên trung bất khuất, tiếp nối truyền thống ngàn năm của tổ tiên. Trong nhiều trường hợp thiếu nhi miền Nam thời kỳ này đã lợi dụng ngay các tổ chức do địch lập ra để chống lại chúng, dùng ngay tổ chức của chúng lập ra để che mắt chúng, bảo vệ cán bộ cách mạng, đặc biệt trong những lúc cách mạng gặp khó khăn, kẻ địch khủng bố gắt gao, cơ sở gần như bị mất trắng, như trong các năm 1955-1958 và giai đoạn 1970-1972.

Những năm đầu thực hiện Hiệp định Giơnevơ, các lực lượng vũ trang của ta chuyển quân tập kết ra miền Bắc. Từ hoạt động công khai, Đảng ta chuyển sang hoạt động bí mật. Tổ chức Đoàn, tổ chức Đội không còn. Phần lớn những đoàn viên còn ở lại tiếp tục cuộc đấu tranh đều hoạt động đơn tuyến, chịu sự chỉ đạo trực tiếp của những đảng viên tại địa bàn. Thậm chí có thời kỳ bị địch khủng bố trắng, trong số đảng viên ấy, người thì bị địch giết hại, người được điều lánh đi nơi khác, nhiều đoàn viên thanh niên phải làm nhiệm vụ như một đảng viên... Nhưng dưới sự chỉ đạo của Đảng, dù trong hoàn cảnh khốc liệt, nhiều đoàn viên thanh niên và thiếu nhi vẫn kiên cường bám trụ, đấu tranh chống lại mọi âm mưu, thủ đoạn tìm cách "bôi đen" thiếu niên, nhi đồng của địch. Được Đảng giao phụ trách thiếu niên, nhi đồng, nhiều đoàn viên và thanh niên đã tìm mọi cơ hội hướng dẫn các em thiếu niên, nhi đồng tham gia các phong trào của nhân dân, như phong trào "Bảo vệ hòa bình" của nhân dân Sài Gòn do luật sư Nguyễn Hữu Thọ, giáo sư Phạm Huy Thông, và Nguyễn Văn Dưỡng lãnh đạo; cùng cha mẹ, anh chị xuống đường "ăn mừng hòa bình" ở Huế, ở Tây Nguyên; tham gia phong trào "Tuần lễ hòa bình" của nhân dân các tỉnh Trung Trung Bộ. ở nhiều địa phương, thiếu nhi còn thành lập các đội văn nghệ đi lưu diễn các nơi tuyên truyền lòng yêu nước, yêu hòa bình tới đông đảo quần chúng nhân dân. Các em thường biểu diễn những vở kịch lịch sử, hát những bài hát truyền thống như Chi Lăng, Bạch Đằng Giang... được đông đảo nhân dân hưởng ứng nhiệt liệt.

Trường tư thục Văn Lương ở thị trấn Long Đất, tỉnh Bà Rịa là một trong những trường do ta tổ chức, đã có những hoạt động khá mạnh. Đội văn nghệ của trường đến các địa phương trình diễn đều được bà con cô bác quí mến, thương yêu đùm bọc. Các tiết mục biểu diễn của Đội như "Một thế kỷ mấy vần thơ", kể lại tội ác của giặc Pháp xâm lược, thống trị nước ta suốt gần một thế kỷ; "Tiếng hát trên dòng sông Cửu Long" là tiếng ca của một em bé lái đò nghèo, trước cảnh quê hương bị tàn phá, gia đình bị lìa tan, mong ước đến ngày Nam Bắc thống nhất để xây dựng quê hương; "Tấm lòng vàng" là vở kịch nói kể chuyện một em bé nghèo, gia  đình bị hỏa hoạn trong trận chiến tiêu diệt lẫn nhau giữa phe phái Ngô Đình Diệm và Bình Xuyên, em phải bỏ học để đi gánh nước mướn giúp đỡ gia đình, nhưng em được thầy, cô giáo, các bạn và bà con cô bác giúp đỡ để em lại được cắp sách đến trường; "Mừng hòa bình, yêu hòa bình" là bài hát ca ngợi làng quê được giải phóng... đã gây xúc động mạnh trong các tầng lớp nhân dân. Nhiều địa phương đã mời Đội đến biểu diễn.

Các hoạt động văn nghệ cách mạng của thiếu niên, nhi đồng miền Nam những ngày đầu thi hành Hiệp định Giơnevơ về lập lại hòa bình ở Việt Nam không những cổ vũ tinh thần của nhân dân trong cuộc đấu tranh với các thế lực thù địch mới, mà nhiều khi các em còn lợi dụng cơ hội để hạ uy thế của chúng, như trường hợp các Đội văn nghệ Vĩnh Thuận, Vĩnh Phong (huyện Gò Quao, tỉnh Rạch Giá) đã lợi dụng tình thế khi Ngô Đình Diệm đến dự lễ khánh thành khu trù mật An Phước được lên biểu diễn chào mừng đã hát vang các bài ca từ thời kháng chiến chống Pháp, như "Mừng hòa bình", "Tiểu đoàn 307", "Chúc thọ Bác Hồ"... làm Ngô Đình Diệm tím cả mặt. Tuy không làm gì được, nhưng trước khi lên máy bay chuồn đi, Diệm cũng cố nói vớt vát: "Hôm nay các cháu làm vậy thì được, nhưng từ nay về sau không được ca múa như vậy nữa"... Còn nhân dân thì ai cũng thấy hả lòng. Tiếng đồn cứ vang đi xa mãi trong nhân dân các tỉnh miền Tây Nam Bộ và đến các vùng, miền khác.

Những năm 1956-1957 địch khủng bố gắt gao những người kháng chiến cũ. Chúng mở các chiến dịch tố cộng, diệt cộng tràn lan, chúng ra sức bắt bớ, giết hại nhân dân kể cả nhiều thầy giáo, cô giáo. Nhiều lớp học bị tan, nhất là ở các vùng nông thôn, ở vùng sâu; không có trường học, các em thiếu niên, nhi đồng phải chịu thất học. Lúc đầu một số đoàn viên, thanh niên đã tổ chức các lớp học bình dân học vụ dạy các em. Về sau địch o ép, khủng bố mạnh, các lớp bình dân học vụ cũng không thể tiếp tục duy trì. Nhưng ở nhiều nơi thầy và trò vẫn không chịu bó tay. Thời kỳ này một số địa phương ở vùng U Minh Thượng, U Minh Hạ, nhiều đoàn viên, thanh niên bị lộ không thể sinh sống trong các ấp đã rủ nhau vào rừng lập các "làng rừng", có nơi còn gọi đó là "làng xã hội chủ nghĩa" làm căn cứ, vừa sản xuất, vừa bố phòng chống địch càn quét, đồng thời dạy nhau học văn hóa. Cũng ở tại các làng rừng, khi có một số em thiếu niên vào theo, các anh, chị thanh niên đã tổ chức cho các em học văn hóa, thu hút cả các em trong các ấp gần đó đến học. Qua đó dạy các em tinh thần yêu nước, căm thù giặc Mỹ xâm lược.

ở nhiều tỉnh thuộc miền Đông Nam Bộ, khi tìm cách bắt mối với nhân dân, các cán bộ cách mạnh của Đảng đều dựa vào các em. Trước hết họ gặp các em, kể cho các em nghe chuyện về Bác Hồ, dạy các em học văn hóa, học hát, rồi chỉ cho các em về liên lạc với cơ sở. ở vùng rừng Nhum (Tây Ninh) khi các em vào rừng tìm lá chằm nón hay ở các vùng Thủ Dầu Một, Biên Hòa, Bà Rịa... các em đi hái củi, đi lô mót mủ dây... các cán bộ của ta đã tổ chức cho các em học văn hóa từ một đến hai tiếng. Mỗi lớp học có từ 5 đến 7 em.

ở các tỉnh miền Tây và miền Trung Nam Bộ, nhất là vùng Đồng Tháp Mười, cũng như ở Bến Tre, nhiều kênh rạch, việc đi lại khó khăn. Trong điều kiện địch thường xuyên ruồng bố, các lớp học lưu động của thiếu niên, nhi đồng vẫn được tổ chức. Các em tổ chức học ngay trên các xuồng. Hai, ba em một xuồng chèo đến điểm hẹn dưới tán cây rừng, dừa nước... các xuồng ghép lại, lấy lòng xuồng làm bàn học, giáo viên treo bảng lên cành cây hoặc trên thân dừa. Khi có động, các xuồng phân tán nhanh, khi yên lớp học lại tiếp tục... Hết lớp này đến lớp khác được tổ chức. Nhiều em học được đến lớp 3, lớp 4. Nhờ đó sau này, như ở Bến Tre, khi các em trưởng thành đi tòng quân, thì không một thanh niên nào còn mù chữ.

Thời kỳ này, ở các tỉnh miền Nam chưa có tổ chức Đội thiếu niên. Các em hoạt động theo sự chỉ đạo trực tiếp của các cô chú đảng viên hoặc của các anh, chị đoàn viên. Các em thường được các cô, chú, các anh chị giao cho nhiệm vụ làm liên lạc, nắm tình hình bố phòng và những hoạt động ruồng bố của địch... Nhưng cũng có nhiều nơi các em tự tổ chức các hoạt động. Qua những hoạt động đó các cô, chú, các anh, chị mới biết, tìm đến gặp gỡ, hướng dẫn và uốn nắn các phương thức hoạt động chưa phù hợp, vừa đảm bảo hoạt động của các em thiết thực phục vụ nhiệm vụ của cách mạng, vừa bảo vệ được các em, không để kẻ địch lợi dụng khủng bố, xâm hại đến các em.

Sau một thời gian mị dân, nhất là sau khi đè bẹp được lực lượng các giáo phái không ăn cánh, phế truất được Bảo Đại, đưa Ngô Đình Diệm lên làm Tổng thống, kẻ địch bắt đầu thẳng tay đàn áp, khủng bố khốc liệt lực lượng kháng chiến của nhân dân miền Nam Việt Nam. Coi "tố cộng, diệt cộng" là quốc sách, chúng tiến hành với một phương châm cực kỳ tàn bạo; giết lầm hơn bỏ sót, triệt để giết nội tuyến, trừ nội tâm, đạp lên oán thù, kiên quyết làm cho người cộng sản phải chết hoặc phải thuần phục quốc gia, quần chúng cách mạng phải chết hoặc trở thành phản cách mạng.

Thiếu niên, nhi đồng là đối tượng kẻ địch muốn tìm mọi cách lôi kéo để phục vụ chiến lược lâu dài của chủ nghĩa thực dân mới, đồng thời cũng là đối tượng chúng tìm mọi cách lợi dụng phục vụ cho âm mưu chống phá phong trào cách mạng của nhân dân, tìm bắt, giết hại cán bộ cách mạng. Chúng tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc và cả uy hiếp, dùng cực hình tra tấn bắt các em chỉ nơi cán bộ cách mạng thường ẩn nấp, lui tới, những căn cứ kháng chiến của nhân dân... Nhưng cũng chính trong những thử thách khốc liệt, khi phong trào cách mạng bị dìm trong biển máu, thiếu niên, nhi đồng miền Nam đã sát cánh cùng cha anh mình, luôn tỏ rõ phẩm chất kiên cường, bất khuất trước mọi thủ đoạn tàn bạo của kẻ thù, bảo vệ từng lá cờ thiêng liêng của Tổ quốc, bảo vệ cán bộ cách mạng.

Cuối năm 1954, ở huyện Gio Linh (Quảng Trị), khi kẻ địch xả súng bắn vào đoàn biểu tình của nhân dân các xã đấu tranh chống địch dồn dân lập vành đai trắng ở bờ Nam sông Bến Hải, đòi chúng phải nghiêm chỉnh thi hành Hiệp định Giơnevơ, người cầm cờ đi đầu hy sinh, em Trương Thị Con đã lập tức xông đến giương cao lá cờ Tổ quốc, dẫn đầu đoàn biểu tình tiến lên, mặc cho đạn địch đang bắn thẳng về phía em, bắn trúng cánh tay cầm cờ của em.

Tại Thừa Thiên - Huế, năm 1956, khi Mỹ - Diệm bắt dân làng xé bỏ lá cờ đỏ sao vàng của Tổ quốc, mở đầu chiến dịch "Tố cộng, diệt cộng", nhằm uy hiếp nhân dân và hạ uy thế cách mạng, một em trai đã tiến đến trước mặt tên quận trưởng đang hí hửng chờ đợi hành động xé cờ của em. Bỗng hai tay em trân trọng nâng lá cờ Tổ quốc lên hôn và bất ngờ quấn lá cờ vào quanh người mình, đồng thời chỉ thẳng vào mặt tên quận trưởng, thét to: "Các ông muốn xé lá cờ này hãy xé cả xác tôi đi!". Kẻ địch hèn hạ xả súng bắn thẳng vào em. Trước khi ngã xuống em đã hô to "Hồ Chủ tịch muôn năm".

Năm 1960, với cao trào đồng khởi, làm lay chuyển bộ máy kìm kẹp của Mỹ - Nguỵ, cách mạng miền Nam chuyển sang một giai đoạn mới đầy gian lao thử thách, nhưng cũng đầy thắng lợi vẻ vang, trong thắng lợi đó có sự góp mặt của thiếu niên, nhi đồng.

Tháng 9 năm 1960 Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng đã xác định 2 nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam trong thời kỳ đất nước tạm thời bị chia làm hai miền là: Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà, hoàn thành cách mạng dân tộc, dân chủ trong cả nước. Những nhiệm vụ chiến lược trong giai đoạn cách mạng mới, đã đặt lên vai thế hệ trẻ ở cả hai miền Nam-Bắc Việt Nam sứ mệnh lịch sử hết sức vẻ vang.

Đại hội đại biểu Đoàn toàn quốc lần thứ III (tiến hành từ ngày 23 đến ngày 25-3-1961 tại Thủ đô Hà Nội) đã quyết định phát động trong thanh niên miền Bắc phong trào "Xung phong, tình nguyện vượt mức kế hoạch Nhà nước 5 năm lần thứ nhất" (1961-1965). Gắn bó mật thiết với các phong trào hành động của Đoàn, từ sau khi Đoàn phát động phong trào "tình nguyện vượt mức kế hoạch 5 năm lần thứ nhất", phong trào "Kế hoạch nhỏ" của thiếu niên, nhi đồng cũng được phát triển thêm một bước, đi vào chiều sâu, vừa mang tính giáo dục cao, vừa đem lại hiệu quả thiết thực trong đấu tranh, trong lao động sản xuất và đời sống xã hội, trong học tập và rèn luyện...

*
*   *

Từ sau Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ III, cách mạng Việt Nam ở cả hai miền Nam - Bắc, với hai nhiệm vụ chiến lược được xác định, đã có những chuyển hướng mới. ở các tỉnh, thành phố miền Bắc, sau những năm khôi phục và phát triển, tình hình kinh tế - xã hội đi dần vào thế ổn định. Hầu hết người dân ở nông thôn đã đi vào con đường làm ăn tập thể. Giai cấp tư sản và tiểu chủ ở thành thị được cải tạo. Quyền làm chủ của nhân dân từng bước được thiết lập. Nhân dân phấn khởi, tin tưởng bước vào thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, xây dựng cơ sở vật chất và kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội.

ở miền Bắc, trong điều kiện tình hình kinh tế - xã hội ổn định và phát triển, công tác Đội và phong trào thiếu nhi cũng có những chuyển hướng tích cực. Tổ chức Đoàn các cấp đặc biệt quan tâm chăm sóc, giáo dục thiếu niên, nhi đồng, tạo điều kiện để công tác Đội và phong trào thiếu nhi ngày càng gắn bó mật thiết với những nhiệm vụ cách mạng đang đặt ra, với ý thức trách nhiệm của một tổ chức quần chúng trung kiên gần Đảng, có nhiệm vụ góp phần đào tạo thế hệ tương lai của đất nước, không những cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, mà còn cần cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa cộng sản sau này. Đối với địa bàn nông thôn rộng lớn, các cấp bộ Đoàn hướng các em đi vào những công việc thiết thực, vừa hỗ trợ tích cực bà con nông dân tập thể trong sản xuất và cải thiện đời sống, vừa góp phần rèn luyện các em trong thực tế lao động. Trong trường học, các cấp bộ Đoàn hướng các hoạt động của Đội và phong trào thiếu nhi bám sát nhiệm vụ học tập, thực hiện giáo dục toàn diện. Với lớp đội viên lớn tuổi, tổ chức Đoàn các cấp bồi dưỡng các em những hiểu biết về Đoàn, nâng cao ý thức của các em đối với tổ chức Đoàn. Nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Đoàn 26 tháng 3, hàng năm, các cấp bộ Đoàn đều hướng các hoạt động của Đội Thiếu niên theo các chủ đề "Hướng lên Đoàn", "Tiến lên đoàn viên"... chuẩn bị cho các em khi trưởng thành, gia nhập vào tổ chức Đoàn Thanh niên.

Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy: "Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người". Đảng ta và Bác Hồ kính yêu đã dành những tình cảm lớn lao và sự ân cần chăm sóc, dạy bảo lớp lớp thiếu niên, nhi đồng nước ta từng bước trưởng thành, có những cống hiến xứng đáng cho sự nghiệp cách mạng. Ban Bí thư Trung ương Đảng (khóa III) ra Chỉ thị số 197/CT/TW, ngày 19-3-1960, nêu rõ: "Các em thiếu niên, nhi đồng ngày nay sẽ là lớp người xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản. Quan tâm đến thiếu niên, nhi đồng là quan tâm đến việc đào tạo, bồi dưỡng một lớp người mới không những phục vụ cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội hiện nay mà còn chính là cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa cộng sản sau này... Mục đích của chúng ta là đào tạo các em thiếu nhi thành những người yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, có sức khỏe, có văn hóa, hết lòng phục vụ sự nghiệp của giai cấp công nhân và nhân dân lao động". Bản Chỉ thị nhấn mạnh: "...Giáo dục thiếu niên, nhi đồng là một vấn đề không đơn giản mà là vấn đề khoa học... con em chúng ta cần được phát triển về mọi mặt: đức dục, trí dục, thể dục, mỹ dục và sẵn sàng phấn đấu vì "sự nghiệp xã hội chủ nghĩa và thống nhất nước nhà"; Và cho rằng "Nhiệm vụ ấy Đoàn Thanh niên Lao động và nhà trường giữ vai trò chủ yếu, nhưng riêng Đoàn và nhà trường không làm nổi, các cơ quan đoàn thể nhân dân phải cùng làm thì mới thực hiện được".

Chỉ thị 197/CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng là một văn kiện có ý nghĩa nhiều mặt đối với công tác bảo vệ, chăm sóc, giáo dục thiếu nhi, cũng như với công tác Đội Thiếu niên, Nhi đồng đem lại cho công tác chăm sóc, giáo dục, bảo vệ trẻ em và công tác Đội Thiếu niên, nhi đồng một nhận thức mới, với những việc làm và những hàng động
cụ thể.

Trên cơ sở tinh thần bản Chỉ thị, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã quyết định thành lập ủy ban Thiếu niên, Nhi đồng các cấp từ Trung ương đến cơ sở, để chăm lo công tác giáo dục và bảo vệ thiếu nhi.

ủy ban Thiếu niên, Nhi đồng Trung ương được thành lập do bác Tôn Đức Thắng, Phó Chủ tịch nước làm Chủ tịch danh dự. Giáo sư, viện sỹ Nguyễn Khánh Toàn, ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng - Phó Chủ nhiệm ủy ban Khoa học Nhà nước, được cử làm Chủ tịch. ủy ban gồm 33 thành viên, đại diện cho các Bộ, ngành và đoàn thể liên quan trực tiếp đến công tác thiếu niên, nhi đồng.

Thực hiện Chỉ thị của Đảng, hầu hết các cấp bộ Đoàn đều cử cán bộ chủ chốt làm Phó Chủ tịch và thường trực ủy ban Thiếu niên, Nhi đồng các cấp để giúp cấp ủy Đảng và ủy ban Thiếu niên, Nhi đồng các địa phương thường xuyên chăm lo toàn diện đến công tác thiếu nhi tạo thành nền nếp cho phong trào "Toàn dân chăm sóc thiếu nhi" phát triển về sau này.

Các ngành thành viên của ủy ban Thiếu niên, Nhi đồng Trung ương như Bộ Văn hóa, Bộ Giáo dục, Bộ Y tế, Bộ Nội thương (nay là Bộ Thương mại), Tổng cục Thể dục thể thao... đã lập kế hoạch hoạt động cụ thể cho ngành mình, nhiều địa phương đã hình thành Câu lạc bộ thiếu nhi, về sau đó là các Nhà thiếu nhi, Cung thiếu nhi... tạo điều kiện cho các em có nơi vui chơi, sinh hoạt, tham gia các hoạt động tập thể, ca, múa, nhạc kịch, học hành, học đàn, học vẽ... Ngành Văn hóa đã tham gia hướng dẫn cách tổ chức và hoạt động; bồi dưỡng đội ngũ làm công tác văn hóa, văn nghệ cho các câu lạc bộ. ở nhiều địa phương cũng đã hình thành các phòng khám, chữa bệnh cho trẻ em. Một số bệnh viện tăng thêm phương tiện, giường bệnh dành riêng cho trẻ em.

Từ những kinh nghiệm hoạt động ban đầu của các Câu lạc bộ Thiếu nhi, Trung ương Đoàn đã phối hợp với Bộ Văn hóa, Bộ Giáo dục mở Hội nghị tại chỗ ở Kiến An (nay thuộc Hải Phòng). Các đại biểu tham gia Hội nghị đã được tham quan, trao đổi kinh nghiệm trực tiếp với Câu lạc bộ Tiểu Trà, nghe các Câu lạc bộ Hồng Thái (xã Thái Thịnh, Thái Bình), Câu lạc bộ xã Nghi Công (Nghi Lộc, Nghệ An) báo cáo kinh nghiệm hoạt động.

Cũng từ đó hệ thống Câu lạc bộ, thư viện, tủ sách thiếu nhi hình thành và phát triển mạnh mẽ ở nhiều địa phương. ở nhiều tỉnh, thành phố bắt đầu có rạp chiếu bóng, cửa hàng, quầy hàng bách hóa dành riêng cho thiếu nhi. ở Trung ương Đoàn, ngoài tờ báo Thiếu niên Tiền phong còn có nhà xuất bản chuyên xuất bản các ấn phẩm dành riêng cho thiếu nhi lấy tên là Nhà xuất bản Kim Đồng (chính thức thành lập ngày 17-6-1957). Trên làn sóng Đài Tiếng nói Việt Nam đã ra đời chương trình phát thanh "Măng non", về sau đó là chương trình phát thanh thiếu nhi. Bên cạnh đó còn có báo Nhi Đồng và chương trình "Bông hoa nhỏ" trên Đài Truyền hình Việt Nam và ở Đài Phát thanh và truyền hình địa phương cũng có chương trình dành riêng cho các em thiếu niên, nhi đồng. Nhiều loại trang thiết bị phục vụ cho hoạt động Đội cũng được quan tâm đầu tư sản xuất như: trống, cờ, khăn quàng đỏ. Các điều kiện liên quan đến việc phục vụ ăn, mặc, học hành, vui chơi, giải trí của các em ngày càng thêm phong phú, phù hợp với từng lứa tuổi.

Năm 1961, nhân dịp kỷ niệm lần thứ 20 ngày thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong Việt Nam (15-5-1941 - 15-5-1961), Bác Hồ kính yêu đã gửi thư cho thiếu nhi cả nước. Trong thư Bác căn dặn các em 5 điều:

Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào.
Học tập tốt, lao động tốt.
Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt.
Giữ gìn vệ sinh.
Thật thà, dũng cảm.

Ngày 7-9-1961, Bác Hồ viết bài "Một thành tích vẻ vang" trên báo Nhân Dân, cơ quan Trung ương của Đảng, phát động phong trào thi đua 2 tốt: "Dạy thật tốt, học thật tốt". Bộ Giáo dục đã chính thức phát động phong trào thi đua "Hai tốt", bắt đầu từ trường Phổ thông cơ sở Bắc Lý (Lý Nhân, Hà Nam). Từ đó, sau mỗi năm học tổng kết phong trào thi đua: "Hai tốt", Bác Hồ đều tặng phần thưởng cho những học sinh giỏi toàn diện. Trong các phần thưởng đó Bác Hồ đều có ghi 5 điều Bác căn dặn thiếu niên, nhi đồng:

"Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào.
Học tập tốt, lao động tốt.
Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt.
Giữ gìn vệ sinh thật tốt
Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm".

Như vậy so với 5 điều Bác dạy thiếu niên, nhi đồng nhân dịp kỷ niệm lần thứ 20 ngày thành lập Đội, ở điều thứ tư Bác có thêm chữ "thật tốt" và ở điều thứ năm Bác thêm chữ "khiêm tốn", vì "mỗi điều có 6 tiếng cho các cháu dễ nhớ".

Thực hiện chỉ thị 197 CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng, làm theo lời dạy của Bác Hồ, công tác Đội Thiếu niên Tiền phong và phong trào thiếu nhi các tỉnh miền Bắc từng bước đã có những chuyển biến mạnh mẽ cả về bề rộng cũng như chiều sâu. Công tác chăm sóc giáo dục thiếu nhi được cả xã hội quan tâm, trở thành phong trào "Toàn dân chăm sóc thiếu nhi" với những việc làm cụ thể, thiết thực.

Từ ngày 22 tháng 6 đến ngày 11-7-1961, cũng tại Thủ đô Hà Nội các em còn được tổ chức triển lãm "Thiếu nhi thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy". Hơn 10 ngày triển lãm mở cửa, hàng vạn thiếu nhi Thủ đô và một số tỉnh lân cận, cùng nhiều người lớn đã được vào Phủ Chủ tịch vui chơi và xem triển lãm những việc làm tốt đẹp của thiếu nhi cả nước theo 5 điều Bác Hồ dạy. Triển lãm được tổ chức giữa mùa hè, nhưng lúc nào cũng có đông các em thiếu nhi và cả người lớn vào xem. Những hình ảnh triển lãm đã gây nhiều xúc động đối với người xem về tình thương yêu to lớn của Bác Hồ đối với thiếu nhi cả nước, càng thêm thấm thía những điều Bác dạy. Đồng thời thông qua những hình ảnh được trưng bày cũng cho người xem thấy, làm theo 5 điều Bác Hồ dạy, thiếu nhi cả nước đã trưởng thành nhanh chóng, có những đóng góp xứng đáng đối với sự nghiệp kháng chiến cứu nước, cũng như trong công cuộc xây dựng đất nước.

Sau triển lãm được tổ chức ở Phủ Chủ tịch, một số tỉnh, thành phố khác như Hải Phòng, Sơn Tây.. cũng đã tổ chức triển lãm "Thiếu nhi với 5 điều Bác Hồ dạy". Với những hình ảnh và hiện vật đã được trưng bày ở Phủ Chủ tịch và những hình ảnh, sản phẩm, những gương "người tốt việc tốt" của thiếu nhi địa phương... các cuộc triển lãm đã đem đến cho người xem, trước hết là đông đảo thiếu niên, nhi đồng nhiều điều bổ ích, tạo điều kiện để các em có dịp giao lưu, học hỏi kinh nghiệm của thiếu nhi các địa phương trong học tập rèn luyện, trong tổ chức các hoạt động thực tiễn theo 5 điều Bác Hồ dạy.

Cùng thời gian, quán triệt Chỉ thị 197 CT/TW và những lời dạy của Bác Hồ đối với công tác giáo dục thiếu niên, nhi đồng, Ban Chấp hành Trung ương Đoàn (khóa III) đã họp Hội nghị lần thứ 5 bàn chuyên đề về công tác thiếu nhi. Nghị quyết của Hội nghị nhấn mạnh: "Phải chuẩn bị cho các em rồi đây trở thành những người lao động nhiệt tình xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, những người biết sống và làm việc trong xã hội đó". Nghị quyết đã chỉ ra những vấn đề cơ bản để giáo dục các em theo 5 điều Bác Hồ dạy; chuẩn bị nghiên cứu đề ra chương trình cấp bậc đội viên, tạo những điều kiện cần thiết để chuyển mạnh hoạt động Đội vào trường học; mở rộng cuộc vận động "Toàn Đoàn làm công tác thiếu nhi". Trong đó nêu rõ: Đoàn Thanh niên trên mọi lĩnh vực hoạt động khác nhau trong xã hội cần dành một phần thì giờ, trí tuệ, tài năng của mình về khoa học kỹ thuật, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao... góp phần giáo dục các em phát triển toàn diện.

Nội dung, hình thức hoạt động Đội và phong trào thiếu nhi từng bước đã có nhiều tìm tòi, đổi mới phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi, với từng hoàn cảnh của các em, tạo điều kiện thu hút ngày càng đông đảo các em đến với những hoạt động tập thể vui tươi, lành mạnh, có tác dụng giáo dục cao. Một trong những đổi mới hình thức hoạt động đem lại hiệu quả là "sinh hoạt chủ đề" theo những sự kiện lịch sử quan trọng đối với trong nước và trên thế giới. Từng thời kỳ, tùy theo những sự kiện lịch sử phù hợp với yêu cầu giáo dục, hàng năm các em được tổ chức sinh hoạt theo một chủ đề cho một năm học. Cũng có những chủ đề cho một tháng, hoặc một cuộc sinh hoạt nhất định.

Nhân dịp kỷ niệm lần thứ 15 ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (2-9-1945 - 2-9-1960), các em có chủ đề "Mừng mười lăm năm đất nước nở hoa"; mừng sinh nhật Bác Hồ những năm tròn 70, 75 tuổi, có chủ đề "Em yêu Bác Hồ Chí Minh". Mừng miền Nam đánh thắng, có "Em đi thăm miền Nam yêu quí của Tổ quốc", "Em yêu anh bộ đội"... Có loại chủ đề cho cả một phong trào lớn, được duy trì trong nhiều năm, như "Ngàn hoa việc tốt dâng Đảng quang vinh", được tổ chức nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Đảng. "Nghìn việc tốt thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy", "Nghìn việc tốt chống Mỹ cứu nước"...

Sinh hoạt theo chủ đề là một bước đổi mới theo chiều sâu trong công tác Đội và phong trào thiếu nhi thời kỳ này, đồng thời nâng cao tinh thần tự quản của các em, đảm bảo dân chủ trong các hoạt động. Được tổ chức Đoàn, các anh, chị phụ trách gợi ý, hướng dẫn, các em thảo luận, quyết định chọn chủ đề cho từng năm, từng cuộc sinh hoạt và tổ chức hoạt động. Tự các em sưu tầm tài liệu, sách báo, bài hát xoay quanh "chủ đề", "chủ điểm" được chọn, tự thuyết trình, trao đổi trong các buổi sinh hoạt, tổng kết hoạt động, biểu dương người tốt, việc tốt... tạo cho các em sự hứng thú trong sinh hoạt, nâng cao thêm hiểu biết cho các em về lịch sử dân tộc, về Đảng quang vinh và Bác Hồ vĩ đại, và cả về tổ chức Đội của các em...

Năm 1961, Liên đội Tam Sơn (Tiên Sơn, Bắc Ninh), có sáng kiến dấy lên phong trào "Làm nghìn việc tốt thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy", giành danh hiệu "Cháu ngoan Bác Hồ". Phong trào đã thu hút gần như toàn bộ thiếu niên, nhi đồng và các tổ chức Đội ở các địa phương trong cả nước tham gia dưới nhiều hình thức: xây dựng nền nếp học tập; giữ gìn vệ sinh trường lớp, xóm làng; chăm sóc gia đình thương binh, liệt sĩ, người già cô đơn; lao động giúp đỡ gia đình, hỗ trợ hợp tác xã sản xuất, bảo vệ của công, làm kế hoạch nhỏ... Thông qua những việc làm thiết thực, cụ thể thiếu niên, nhi đồng Tam Sơn đã đóng góp phần công sức đáng kể xây dựng quê hương ngày một đổi mới, có trường học khang trang, đường làng ngõ xóm lúc nào cũng phong quang sạch sẽ. Nhiều em thiếu niên trưởng thành trong phong trào, sau này đã trở thành những cán bộ, những người có ích trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước.

Phong trào "Làm nghìn việc tốt thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy" giành danh hiệu "Cháu ngoan Bác Hồ" nhanh chóng trở thành phong trào sâu rộng trong hoạt động Đội và phong trào thiếu nhi các tỉnh miền Bắc. Hội nghị lần thứ 12 của Ban Chấp hành Trung ương Đoàn (khóa III) đã đánh giá phong trào "Làm nghìn việc tốt thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy" giành danh hiệu "Cháu ngoan Bác Hồ" là một phong trào có tác dụng giáo dục toàn diện đối với thiếu niên, nhi đồng và đã quyết định phát triển sâu rộng trong hoạt động Đội và phong trào thiếu nhi. Phong trào đã được duy trì và phát triển trong nhiều năm, không ngừng được nâng cao cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn. Nhiều cấp bộ Đoàn, các cán bộ phụ trách Đội đã thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt khoa học, sinh hoạt chuyên đề, thảo luận, đi sâu nghiên cứu những điều Bác Hồ dạy, vận dụng vào việc giáo dục, tổ chức hoạt động cho thiếu niên, nhi đồng, phù hợp với từng lứa tuổi, làm cho các em ngày càng thấm thía hơn với những lời dạy của Bác, trở thành tâm huyết, thành phương châm hành động, thành dấu ấn trong suốt cuộc đời của các em từ lúc còn nhỏ cũng như khi đã trưởng thành.

Các điển hình tiên tiến trong hoạt động Đội và công tác thiếu niên, nhi đồng xuất hiện ngày một nhiều. Cùng với Tam Sơn, Liên Đội Thiếu niên Tiền phong trường cấp I, II Trưng Vương, trường Lê Ngọc Hân (Hà Nội), trường Bắc Lý (Lý Nhân - Hà Nam)... trở thành những lá cờ đầu trong phong trào thi đua của Đội và phong trào thiếu nhi. Đó cũng là những liên đội thường được chọn làm thí điểm phát động các đợt sinh hoạt theo chủ đề để rút kinh nghiệm chỉ đạo ra diện rộng. Năm học 1961 - 1962, sau khi Bác Hồ viết bài "Một thành tích vẻ vang" trên báo Nhân Dân và phát động phong trào thi đua 2 tốt: "Dạy thật tốt và học thật tốt", trường cấp II Bắc Lý (nay là trường THCS Bắc Lý) được chọn làm nơi chính thức phát động phong trào thi đua "Hai tốt" của Bộ Giáo dục, càng khẳng định hướng đi đúng đắn của một trường luôn kiên trì mục tiêu, nguyên lý giáo dục của Đảng, được cụ thể hóa phù hợp trong từng giai đoạn cách mạng và tình hình thực tế của địa phương, nhằm đào tạo những mẫu người đáp ứng yêu cầu của cách mạng và sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Bắc Lý là một trường Trung học cơ sở, được thành lập từ năm 1953 ở vùng đồng chiêm trũng của huyện Lý Nhân (Hà Nam). Trở thành một trong những trường chỉ đạo điểm của ngành và ngày càng khẳng định vai trò của một nhà trường xã hội chủ nghĩa, trong đó có vai trò của tổ chức Đội Thiếu niên Tiền phong. Trong những năm đầu của thập niên 60, Liên Đội trường Bắc Lý thuộc sự chỉ đạo của Đoàn Thanh niên xã. Sau Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ III và nhất là sau Hội nghị BCH Trung ương Đoàn lần thứ 5 (khóa III), Liên Đội Thiếu niên Tiền phong trường Bắc Lý hoạt động trên cả hai địa bàn: trong nhà trường và ngoài nhà trường và đều phát huy tác dụng tích cực trong việc tổ chức đội viên thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy, trở thành một điển hình xuất sắc trong tổ chức giảng dạy và học tập).

Ngay trong năm học 1961 - 1962, Bắc Lý đã trở thành lá cờ đầu của ngành giáo dục. Tiếng trống Bắc Lý vang lên đến từng ngõ xóm, thu hút đông đảo con em trong vùng đến trường đến lớp. Các bậc phụ huynh thấy yên tâm khi gửi con em mình đến học tại Bắc Lý. Các thầy cô giáo của trường chăm lo đến từng giờ lên lớp. Các em học sinh tìm tòi từng phương pháp học tập. Các em xây dựng từng đôi bạn học tập, kèm cặp nhau học tập. Những em sức học yếu được các thầy cô giáo quan tâm, được bạn bè thường xuyên chỉ dẫn, giúp đỡ dần dần trở thành những học sinh khá, có em trở thành học sinh giỏi, trở lại giúp đỡ những học sinh yếu khác. Những góc học tập được hình thành trong các gia đình. Những giờ truy bài được phát triển. Các em thường lấy "5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng" làm chuẩn để xem xét việc học tập, việc rèn luyện của mình và của bạn. Coi mỗi việc làm tốt, mỗi lần đạt được điểm 10 là một lần làm được một việc tốt thực hiện lời Bác dạy.

Tiếng trống Bắc Lý đã nhanh chóng lan rộng, trở thành phong trào thi đua học tập và đuổi kịp Bắc Lý trong các trường học, trong hoạt động Đội và phong trào thiếu nhi ở khắp mọi nơi. Cùng với các phong trào "Gió Đại Phong" và phong trào "Sóng Duyên Hải", "Cờ Ba nhất", "Tiếng trống Bắc Lý" thật sự đã trở thành phong trào sôi động thu hút hầu hết các trường học trong các tỉnh, thành phố trên toàn miền Bắc thi đua "Dạy tốt" và "Học tốt", với nhiều hình thức phong phú, cổ vũ các em "Làm nghìn việc tốt, thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy".

Về sau này, Bắc Lý vẫn luôn giữ vững danh hiệu lá cờ đầu. Từ năm học 1965-1966, khi miền Bắc Việt Nam tiến hành cuộc kháng chiến chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, các lớp học của Bắc Lý phải sơ tán về các thôn xóm, hoạt động của Liên Đội Thiếu niên Tiền phong của trường Bắc Lý vẫn tiếp tục được duy trì, với nhiều hình thức thi đua sôi nổi, phấn đấu trở thành "Dũng sĩ diệt Mỹ" trong học tập, "Tiếng hát át tiếng bom". Liên Đội đã tổ chức các hoạt động ngoài nhà trường có hiệu quả, như thành lập các "Đội học việc", về sau đổi thành "Đội thiếu niên học tốt, làm tốt", với các phong trào "Cắt cỏ khao trâu", "Sạch làng tốt ruộng", "Làm nghìn việc tốt"... Trong nhà trường Liên Đội triển khai các hoạt động toàn diện trên các mặt: học tập, lao động sản xuất, văn hóa thể thao... từng bước phát triển các phong trào "Vui học - học vui", "Đôi bạn cùng tiến", "Câu lạc bộ môn học", "Giúp đỡ sao nhi đồng"...

Những tấm gương tiêu biểu của thiếu niên, nhi đồng xuất hiện ngày một nhiều. Bùi Thị Tứ ở Thái Bình, 3 năm liền cõng bạn đi học. Nguyễn Đỗ Hùng (Hà Nội), không quản nguy hiểm đã lao mình xuống dòng sông Hồng chảy xiết để cứu bạn khỏi chết đuối và đã bị hi sinh dũng cảm, được truy tặng danh hiệu liệt sĩ và phát động phong trào học tập trong cả nước. Cũng cùng hành động cứu bạn khỏi chết đuối, đáng chú ý có em Đặng Văn Kiên, mới 7 tuổi, nhưng khi thấy các bạn mình đang bị dòng nước cuốn trôi, đã không ngần ngại nhảy xuống, cứu được 2 bạn. Dũng cảm, chăm ngoan, khiêm tốn, thật thà là những đức tính quí báu được nhiều em thiếu niên, nhi đồng phát huy. Em Nguyễn Trọng Thể, chỉ mới 6 tuổi, nhiều lần nhặt được của rơi, em đều đem trả lại cho người mất. Hành động vô tư trong sáng của em làm cho ai cũng quí mến, cảm phục. Tiêu biểu cho tinh thần vượt lên số phận, chịu khó, ham học của thiếu nhi thời kỳ này phải kể đến tấm gương của em Nguyễn Ngọc Ký (Nam Định). Không may, từ nhỏ Ký đã bị liệt cả hai tay. Không cam chịu số phận, để được đi học như các bạn, Ký tập viết bằng chân. Phải kiên trì khổ luyện Ký mới thực hiện được ước mơ đến trường của mình. Quá trình học tập là những ngày tháng Ký phải nỗ lực vượt qua nhiều vất vả gian nan. Nhiều khi tê cứng cả người, tưởng phải bỏ cuộc. Nhưng với ý chí của một thiếu niên giàu nghị lực, anh đã vượt qua trở thành một học sinh giỏi, tham gia viết văn, làm thơ được thầy, cô yêu quí, bạn bè hết lòng chăm sóc giúp đỡ. Học hết chương trình phổ thông, anh theo học đại học và sau đó trở thành một thầy giáo, một Nhà giáo Ưu tú. Cuộc đời Nguyễn Ngọc Ký là cả một tấm gương sáng, "tàn nhưng không phế" như Bác Hồ đã dạy.

Đánh giá cao những đóng góp của thiếu niên, nhi đồng trong sự nghiệp của toàn dân, tại Hội nghị chính trị đặc biệt do Người triệu tập ngày 27-3-1964, họp ở Hội trường Ba Đình (Hà Nội), khi nhắc đến phong trào "nghìn việc tốt" Bác Hồ đã biểu dương: "Các cháu nhi đồng rất ngoan, rất cố gắng, nhiều cháu đã cứu bạn trong cơn nguy hiểm, nhiều cháu thật thà đem trả của rơi, thi đua giúp đỡ nhau làm nghìn việc tốt".

*
*   *

Những năm từ 1960 đến 1964, cách mạng miền Nam Việt Nam có những bước chuyển biến mới. Sau cao trào đồng khởi làm lay chuyển bộ máy thống trị của đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời đảm nhận sứ mệnh lịch sử tổ chức cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân miền Nam. Trong lúc đó đế quốc Mỹ, bị thất bại trong chiến lược "Chiến tranh đơn phương" đã đẩy cuộc chiến tranh lên một bước mới, thực hiện chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" chống phá cuộc đấu tranh giải phóng của nhân dân ta ngày càng quyết liệt. Chúng lấy quân đội nguỵ, với trang bị vũ khí, kỹ thuật hiện đại của Mỹ làm lực lượng chủ yếu của cuộc chiến; coi bình định, dồn dân lập ấp chiến lược là xương sống của chế độ, thực hiện mục tiêu "tát nước, bắt cá", lùng bắt cán bộ, đảng viên cộng sản, tiêu diệt các cơ sở cách mạng, triệt phá tận gốc phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân, bóp chết từ trong trứng các cuộc nổi dậy của quần chúng cách mạng.

Phong trào thiếu nhi của các tỉnh miền Nam thời kỳ này càng trở nên khó khăn, phức tạp. Mặc dù sau ngày Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời, các tổ chức quần chúng của Mặt trận, như Hội Thanh niên Giải phóng, cũng đã hình thành, trực tiếp tổ chức đối tượng của mình tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh chống chế độ tàn bạo của Mỹ và Nguỵ quyền tay sai, trong đó có cả tổ chức Thiếu niên Giải phóng. Nhưng do kẻ địch dùng nhiều thủ đoạn nham hiểm, xảo quyệt, ở nhiều địa phương phong trào quần chúng phần lớn đều có những tổn thất. Nhất là ở những vùng kẻ địch tập trung tiến hành dồn dân lập ấp chiến lược. Nhiều tổ chức vừa được lập ra chưa kịp bắt tay vào hoạt động đã bị đánh phá, phải lập đi lập lại nhiều lần. Nhiều em thiếu nhi đã bị địch bắt bỏ tù, bị đánh đập hành hạ, thậm chí bị bắn giết hết sức dã man. Trại tù nữ ở Qui Nhơn (Bình Định), có cả nhiều em thiếu nữ cũng bị bắt giam cùng các má, các chị. Trại tù binh Phú Quốc có trên 10 ngàn người, phần lớn là bộ đội, du kích, cũng có trên 20 em thiếu nhi từ 13-15 tuổi bị bắt giam...

Cuộc đấu tranh của thiếu niên, nhi đồng các tỉnh miền Nam thời kỳ này cũng như cuộc đấu tranh của đồng bào miền Nam với chế độ tàn bạo của Mỹ và Nguỵ quyền tay sai diễn ra vô cùng khốc liệt. Tại trại tù Qui Nhơn, kẻ địch thường bắt các nữ tù nhân mỗi buổi sáng phải tập trung trong sân để chào cờ của chúng, nhằm hạ uy thế các chiến sĩ tù binh. Mặc dù bị chúng dùng dùi cui, báng súng, hơi cay, vôi bột... để buộc chị em phải ra sân chào cờ, nhưng đa số chị em vẫn không chịu khuất phục, không chào cờ của chúng. Để răn đe, chúng đã nghĩ ra một cách đối phó thâm độc. Lợi dụng trại giam đặt giữa cồn cát không cây cối, chúng lấy hai tấm tôn đặt trên cát, quây kẽm gai xung quanh thành một nơi biệt giam, bắt 2 nữ tù binh trên 50 tuổi và 3 em nhỏ nhất từ 12-13 tuổi nhốt vào đó, với điều kiện nếu chịu chào cờ mới được thả ra. Trời nắng như đổ lửa. Hai tấm tôn bị nung nóng lên như chảo rang, còn cát bị hun nóng bốc hơi phả lên hầm hập. Mỗi ngày chúng chỉ cho mỗi người một ly nước nhỏ, như trêu ngươi, làm cho cơn khát của các má, các em nhỏ càng thêm cực. Tuy vậy vẫn không một ai chịu khuất phục. Các em nhỏ ban ngày bị nắng nóng mệt lả, có lúc ngất xỉu, nhưng đêm đến, tỉnh táo các em lại ngước lên trời dõi theo sao Mai, ngôi sao Bắc Đẩu, hướng ra miền Bắc, kể cho nhau nghe chuyện Bác Hồ, cùng nhau hát những bài hát ca ngợi Bác. Có lúc các em còn hát những bài hát địch vận, đọc những bài ca dao ca ngợi quê hương... Cuộc đấu tranh kéo dài mấy ngày liền. Cuối cùng kẻ địch phải chịu thua tinh thần kiên cường của các má, các em, phải trả họ trở về các trại giam. Cuộc đấu tranh chống chào cờ của trại giam nữ tù binh Qui Nhơn thắng lợi, đã gây tiếng vang lớn, lan đến các tỉnh, các thành phố, cổ vũ tinh thần đấu tranh của các tầng lớp nhân dân trong cuộc đấu tranh sinh tử với quân thù.

Càng trong gian khổ, ác liệt thiếu niên, nhi đồng các tỉnh, thành phố miền Nam càng tỏ ra vô cùng gan dạ và thông minh tài trí. Không ít cán bộ hoạt động trong lòng địch, ở vùng tranh chấp, nhất là trong những thời điểm địch khủng bố gắt gao, nhiều lần thoát được vòng nguy hiểm chính là nhờ sự mưu trí của các em. Trong đó không ít lần, gặp trường hợp kẻ địch xuất hiện bất ngờ, người lớn cũng phải lúng túng. Chính lúc đó các em đã xuất hiện, nhanh trí gỡ rối, giúp cán bộ thoát được ra khỏi vòng vây.

Anh Năm Thạnh, Bí thư Tỉnh Đoàn Rạch Giá, được điều động về vùng biên giới Hà Tiên móc nối cơ sở, gây dựng phong trào. Một hôm ghé lại nhà má Tám là cơ sở anh thường qua lại. Chưa kịp uống ly nước, đã có tin bọn lính trên bót đang xuống, anh Năm chỉ kịp lánh vào buồng vợ chồng người con trai của má thì chúng đã ập tới sân. Một tên lính không rõ vì sao đến ngay chiếc võng treo ở cửa buồng, vốn thường ngày chị con dâu má vẫn nằm ru con ngủ. Hắn không nói một lời, tựa cây súng vào vách và nằm vào võng. Tình huống thật bất ngờ, khó xử. Má Tám lúng túng không biết tính thế nào. Thấy chị con dâu đang bế con, má vội đi đến đỡ cháu, véo mạnh vào đùi làm nó khóc ré lên. Vừa bế vừa nựng, má đi tới cửa buồng, nói với tên lính cho má xin võng để ru cháu ngủ. Đuổi được tên lính ra khỏi cửa buồng, nhưng vẫn không thể đưa anh Năm ra khỏi nhà! Má tính mãi vẫn không tìm được cách an toàn. Bỗng thấy một sắp nhỏ chăn bò kéo nhau vào sân, tranh nhau xin má Tám mấy trái xoài để ăn cho đã khát. Má Tám hiểu ý, bảo lũ trẻ hái nhiều xoài cho cả bọn lính ăn chơi. Thừa lúc bọn lính đang mải ăn xoài, 2 em nhỏ lẻn vào buồng đưa cho anh Năm chiếc nón cũ và chiếc roi xua bò, dẫn anh đi lối sau nhà ra đồng, cùng 2 em lùa đàn bò qua ruộng sang thôn bên.

Những việc làm mưu trí, dũng cảm của thiếu niên, nhi đồng miền Nam đã góp phần giải thoát nhiều cô, chú cán bộ, bộ đội. Em Cựu con má Hiệp ở xóm Hố Long (Hưng Thượng - La Vang) nhờ biết cách lừa địch đã bảo vệ được hầm bí mật đang che giấu cán bộ trong nhà; em Hồ Văn Thanh (Đinh Thanh), ở miền núi Trà Bồng, mới 9 tuổi, vẫn đánh lừa được bọn lính ra khỏi làng báo tin cho Ban Thường vụ Tỉnh ủy thoát khỏi vòng vây của chúng. Chính cô Ba Định (bà Nguyễn Thị Định, Phó Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam những năm kháng chiến chống Mỹ, sau này là Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam), khi còn là Phó Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre, cũng đã có lần thoát khỏi vòng nguy hiểm, nhờ sự mưu trí của một em bé gái 13 tuổi. Lần đó cô Ba Định về Phước Thạnh công tác, đến một gia đình cơ sở bên kinh An Hòa. Khi nhà đi làm vắng, chỉ để 2 chị em ở lại trông nhà, thì bọn lính bất ngờ ập đến. Cô Ba Định vội thu xếp bòng, nhảy xuống hầm bí mật. Không may trời mưa suốt đêm, hầm đầy nước. Khi cô nhảy xuống làm nước bắn tung tóe lên miệng hầm, rất dễ bị lộ. Nhưng khi bọn lính kéo đến, chính em gái tên Thành của gia đình đã như vô ý làm bể nồi tấm, làm nước lênh láng khắp nhà. Tốp lính vô nhà thấy em đang thu dọn cái nồi bể  và rầy la em, chỉ ngó lơ một lúc rồi bỏ đi.

Tinh thần gan dạ của thiếu niên, nhi đồng miền Nam làm chính kẻ địch cũng phải chùn tay. Một lần do bọn chiêu hồi chỉ điểm, bọn địch hùng hổ kéo đến vây chặt một gia đình cơ sở ở Long An. Chúng sục sạo khắp nhà tìm hầm bí mật. Cả nhà đi làm vắng, chỉ có 3 chị em ở nhà trông nhà. Chị lớn 14 tuổi, em trai thứ hai 12 tuổi, em út mới lên 8 tuổi. Sục sạo khắp nơi không tìm thấy hầm bí mật, chúng quay sang tra khảo các em. Đầu tiên, chúng gạn hỏi em gái lớn. Thấy em một mực không khai báo. Chúng đánh em ngất xỉu, em vẫn nói không biết, không có hầm trong nhà. Đến lượt em trai, chúng dùng bao bố trùm kín đầu dìm xuống nước. Em chết đi sống lại nhiều lần. Chúng lột hết quần áo, để em trần truồng, trói lại, đem phơi ra giữa trời mưa, vẫn không khai thác được ở em nửa lời. Với em nhỏ 8 tuổi, chúng dùng thủ đoạn mua chuộc, cho tiền, cho bánh kẹo, dỗ em chỉ hầm bí mật cho chúng, em cũng chỉ lắc đầu. Hết gần cả ngày không kết quả, chúng đành bỏ cuộc. Khi các anh, chị du kích ở dưới hầm được cứu thoát, hỏi các em vì sao bị đánh đau như thế vẫn không khai báo các em đã trả lời một cách thật hồn nhiên:

- Ba má, các anh, các chị dạy chúng em chết thì chết chứ không được khai với địch điều gì. Càng khai chỉ tổ làm chúng càng tra khảo. Rồi chúng sẽ bắt các anh các chị, lại còn đốt nhà nữa. Chúng đốt mất nhà thì lấy đâu nhà cho bà ở, chúng bắt mất các anh các chị thì lấy ai đánh Mỹ...

Được tổ chức hướng dẫn, thiếu niên, nhi đồng ở các địa phương trên toàn miền Nam những năm kháng chiến chống Mỹ ngày càng đóng góp nhiều công sức tích cực tham gia trong mọi phương thức đấu tranh của nhân dân. Trong phong trào đấu tranh chính trị rộng khắp, hàng ngàn em thiếu nữ đã tham gia đội quân tóc dài sát cánh cùng các má, các chị trong các cuộc xuống đường, trở thành những mũi xung kích trong các cuộc đấu tranh. Trong nhiều trường hợp, các em tỏ ra vô cùng mưu trí.

Sự mưu trí đôi khi mang tính "trẻ con" của các em đã mang lại những hiệu quả bất ngờ. ở Cao Lãnh (Đồng Tháp), năm 1954, trước khi tập kết ra miền Bắc theo tinh thần Hiệp định Giơnevơ, bộ đội và nhân dân địa phương đã tổ chức xây mộ cụ Phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân sinh ra Bác Hồ. Khi chiếm đóng Cao Lãnh, Ngô Đình Diệm lấy cớ cụ Phó Bảng là quan đồng liêu trong triều đình phong kiến với cha hắn, định cho bốc mộ cụ đi nơi khác, thực chất là muốn phá bỏ mộ cụ, xóa bỏ hình ảnh người sĩ phu yêu nước Nguyễn Sinh Sắc trong lòng nhân dân Cao Lãnh, cũng như nhân dân toàn miền Nam. Nhân dân đấu tranh quyết liệt, buộc chúng phải huỷ bỏ mưu đồ đen tối. Để bảo vệ phần mộ thân sinh ra Bác Hồ, thiếu nhi Cao Lãnh đã mượn danh nghĩa Đoàn thiếu nhi Phật tử của chùa trong đó có thờ bài vị cụ Phó Bảng để đấu tranh đòi được chăm sóc, bảo vệ mộ cụ. Ngày mồng 1, ngày rằm, ngày Tết các em đều tổ chức đến viếng mộ cụ Nguyễn Sinh Sắc, hương khói phụng thờ chu đáo, không để kẻ địch xâm phạm đến phần mộ của cụ.

Các em thiếu nhi người dân tộc ở Tây Nguyên cũng có cách riêng để đấu tranh vạch rõ bộ mặt thật của bè lũ tay sai phản dân hại nước. Một lần bọn lính trên đồn bắt dân làng vào rừng chặt lồ ô đan thành tấm phên dựng lập ấp chiến lược. Chúng đem ảnh Ngô Đình Diệm dán vào tấm phên để dân làng ra vào chiêm ngưỡng Ngô Tổng thống. Không ngờ ngay sáng hôm sau ảnh Ngô Tổng thống đã bị xô lệch, mắt bị chọc thủng, con ngươi bị nhét đầy đất, mặt bị bôi nhem nhuốc. Tên đồn trưởng tức tối, bắt dân làng lại, dọa sẽ mổ bụng moi gan kẻ nào dám chọc mù mắt cụ Ngô. Không một ai lên tiếng. Nó đổi giọng hứa khoan hồng cho người phạm tội, vẫn không một ai nhúc nhích. Tên đồn trưởng quay sang hỏi các em thiếu nhi có mặt, nếu chỉ ra người phạm tội sẽ được thưởng. Từ trong đám đông dân làng, bỗng bé Tu bước ra. Tên đồn trưởng mừng ra mặt. Không ngờ bé Tu lại nhận chính mình đã chọc thủng mắt Ngô Tổng thống với một lý lẽ thật ngây ngô: vì em không biết người trong ảnh là ai. Khi em đến đây chơi, cái ông trong ảnh cứ nhìn em chòng chọc. Bảo không được nhìn mà nó cứ nhìn, nên em tức quá mới chọc cho nó mù mắt để nó chừa cái tật nhìn người khác đi! Nghe vậy, tên đồn trưởng cứ cứng cả họng. Còn dân làng thì hả lòng, hả dạ.

Làng An là vùng tranh chấp giữa ta và địch. Từ cuối năm 1962, khi cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam xuất hiện trên nóc chợ Chùa, khí thế của quần chúng bắt đầu dâng cao. Bọn địch hoảng sợ, tìm cách tranh giành ảnh hưởng. Đêm đến chúng cho bọn tuyên văn tác vụ đem khẩu hiệu về căng trong chợ, hi vọng sẽ đánh một đòn chính trị, gây tiếng vang trong vùng. Nhưng hành động lén lút của chúng đã bị các em tổ thiếu nhi xóm Chùa phát hiện. Ngay trong đêm các em đã ra tháo khẩu hiệu của chúng xuống xem và nghĩ ra cách sửa lại nội dung câu khẩu hiệu, rồi đem treo lại chỗ cũ. ở câu "Toàn dân tham gia chống cộng", các em chỉ bỏ đi chữ "chống", thành câu "Toàn dân tham gia cộng" và thêm dấu than vào cuối câu . ở câu "Toàn dân tri ân Ngô Tổng thống", các em bỏ đi chữ ân, thêm dấu nặng vào chữ tri, thành "Toàn dân trị Ngô Tổng thống" và cũng thêm dấu chấm than vào cuối câu. Sáng ra bà con đến chợ, nhìn thấy hai câu khẩu hiệu, đã được một mẻ cười thỏa dạ. Bọn địch không ngờ chính "gậy ông lại đập lưng ông".

Xóa, sửa khẩu hiệu của địch để đánh địch, đồng thời các em thiếu niên, nhi đồng miền Nam cũng đã sáng tạo nhiều cách để treo khẩu hiệu, thả truyền đơn của ta. Tại thị xã Buôn Ma Thuột, tổ thiếu niên bí mật của thị xã có sáng kiến treo cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam vào bóng bay thả lên cao, cho mắc lên ngọn cây đa gần dinh tên tỉnh trưởng bù nhìn. Lợi dụng những cơn gió lốc vào buổi chiều, các em thả truyền đơn để gió mang theo vào rải khắp thị xã. Em Hùng là một thiếu niên ở thị xã còn tìm cách làm quen, lân la chơi với bọn Mỹ. Khi chúng không để ý đã bí mật dán cờ giải phóng lên lưng chúng. Không biết có cờ giải phóng trên lưng nhiều tên lính Mỹ cứ ung dung đi lại trên đường phố.

Còn ở ngay giữa trung tâm Sài Gòn, khi tên cố vấn giáo dục của Mỹ đến thăm một lớp đệ tam (tương đương lớp 8 phổ thông hiện nay) của trường trung học Nguyễn Huệ. Lúc tên cố vấn Mỹ đang huênh hoang về sự ưu việt của nền giáo dục Hoa Kỳ thì bất ngờ quạt trong lớp học được mở hết cỡ. Hàng trăm tờ truyền đơn bằng hai thứ tiếng Việt, Mỹ: "Đế quốc Mỹ cút khỏi miền Nam Việt Nam", "Đả đảo nền giáo dục vong bản nô lệ", "Đả đảo bọn mật vụ", "Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam muôn năm", được dịp tung ra, bay khắp lớp học. Cả phòng học ồn ào. Các em reo hò. Tên cố vấn hoang mang, còn hiệu trưởng, giám thị thì cuống cuồng, lo sợ.

Trong công tác binh, địch vận, thiếu niên, nhi đồng các tỉnh miền Nam cũng có những việc làm sáng tạo, góp phần vận động nhiều binh sĩ địch quay súng trở về hàng ngũ kháng chiến của nhân dân. ở miền Nam Trung Bộ, có một em gái mồ côi, bị mù cả hai mắt. Khi quê em còn là căn cứ giải phóng, những đêm tổ chức liên hoan văn nghệ, em vẫn thường lên hát cho bà con cô bác nghe. Em có giọng ca thật ngọt ngào. Bà con cô bác ai cũng thương, cũng tìm cách đùm bọc em. Từ khi địch dồn dân vào ấp chiến lược, bà con bị o ép, làm ăn khó khăn, em phải tự kiếm sống bằng nghề hát dạo. Đàn không có, em kiếm một mảnh tre già và một cây dùi gõ nhịp. Thường ngày em hay lân la đến chỗ bọn bảo an trong bót và bọn dân vệ gác ấp, gác nhà hội đồng, hát cho bọn chúng nghe. Lời ca của em thật thống thiết, như xoáy vào tim bọn lính nguỵ:

Ai xui nên họa đao binh
Nhà tan cửa nát, sinh linh điêu tàn
Dừa xanh gục cháy thành than
Ruộng vườn bỏ cỏ, không làm sao ăn?
Ước mong sao sớm thanh bình...

Vừa ca, em vừa dùng đôi tai thính nhạy của mình nhận biết tâm trạng của từng tên lính địch, rồi bí mật báo cho các cán bộ đằng mình, để các cô, chú có cách vận động chúng bỏ hàng ngũ địch. Qua những thông tin do em cung cấp ta đã xây dựng được cơ sở binh vận nội tuyến, tạo điều kiện để khi có thời cơ, bà con đã phá ấp chiến lược trở về làng cũ làm ăn.

ở Quảng Nam và Đà Nẵng, khi quân Mỹ đổ vào đông, cũng như các anh, chị lớn tuổi, các em thiếu nhi đã có phong trào học tiếng Mỹ để nói chuyện trực tiếp với lính Mỹ. Vốn tiếng Mỹ tuy ít, nhưng vừa nói vừa ra hiệu, dần dần các em cũng hiểu được trong hàng ngũ binh sĩ Mỹ cũng có nhiều người không muốn đi lính làm bia đỡ đạn, không muốn có chiến tranh. Cứ như thế các em nắm tin tức mọi mặt đội quân viễn chinh Mỹ, góp phần vận động binh sĩ Mỹ chống chiến tranh. ở Hòa Hải, các em trong đội thiếu niên du kích của địa phương còn vận động được cả một lính Mỹ ra với Mặt trận kháng chiến của nhân dân Việt Nam.

Vốn là lứa tuổi hồn nhiên, thích được tự do ca hát, khi bị dồn vào ấp chiến lược, bị giam hãm trong tù túng, nhiều em vẫn lén tụ tập ca hát với nhau. ở Bến Cầu, một huyện giáp biên giới với Campuchia, có quốc lộ 1A từ Sài Gòn đi Phnômpênh chạy qua, lại có rừng Nhum mênh mông, từng là căn cứ của cách mạng. Trong nhiều năm là vùng giải phóng, các em thiếu nhi đã từng được sinh hoạt Đội, được các anh, chị dạy ca hát, vui chơi tập thể. Khi trở thành trọng điểm dồn dân, lập ấp chiến lược của Mỹ - Nguỵ, các em nhớ vườn, nhớ nhà, thỉnh thoảng vẫn cùng nhau ca những bài hát cách mạng. Chủ tịch hội đồng hương chánh là một tên nham hiểm, khi biết các em vẫn lén ca những bài hát cách mạng, nó nghĩ "trẻ con thích ca hát, có cấm cũng không được" nên nảy ra ý định tổ chức cho các em thi ca hát. "Các em tha hồ muốn hát gì thì hát, chỉ cấm hát những bài ca Việt Cộng". Nó không ngờ "gậy ông lại đập lưng ông". Đêm đầu các em diễn ca mới, ca cổ có nội dung chung chung. Những đêm sau các em thêm vào nội dung về quê hương bị chiến tranh tàn phá, gia đình ly tán, mong có ngày đoàn tụ... Qua từng tiết mục biểu diễn, các em để ý quan sát thái độ từng tên lính. Từ đó làm quen, móc nối với những tên thường có thái độ chán nản, nhớ nhà, vận động họ đem súng trở về với nhân dân. Chỉ riêng việc làm đó các em ở Bến Cầu cũng đã vận động được 5 binh sĩ bỏ hàng ngũ địch. Còn ở xã Long Khánh (Cai Lậy - Tiền Giang) 7 em thiếu nhi cũng đã vận động được 18 binh sĩ nguỵ bỏ hàng ngũ địch trở về nhà làm ăn.

Các em thiếu niên, nhi đồng các tỉnh miền Nam thời kỳ này thường làm công tác vận động binh sĩ địch theo cách của mình. Có khi chỉ bằng tiếng khóc làm mủi lòng những binh sĩ địch xa nhà, như những đứa con của chị Năm Mừng ở vùng ven căn cứ Bình Đức (Mỹ Tho - nay thuộc Tiền Giang), khi lính Mỹ đến nhà bắt chị lên trực thăng, vì vườn nhà chị vốn là nơi đặt pháo của bộ đội giải phóng mỗi lần tấn công vào căn cứ Bình Đức, các em đã ôm lấy mẹ khóc la thảm thiết, đến mức những tên lính Mỹ cũng phải khóc theo, đành bảo nhau lên trực thăng bỏ đi, không bắt theo mẹ các em nữa. Cũng có nhiều khi các em dùng trò chơi, dụ cho lính Mỹ đến xem, từ đó tìm cách lấy vũ khí của chúng trao cho du kích. ở Hòa Vang (Quảng Nam), có lần các em thiếu nhi đã cho một con cóc cụ hút thuốc say lử đử, bọn lính Mỹ quây lại xem. Trong đó có cả một tên giữ súng trung liên cũng bỏ súng đến xem. Lợi dụng khi tên lính Mỹ sơ hở các em dùng dây diện buộc vào báng súng, kéo dần ra sau lùm cây, giấu biến. Khi phát hiện mất súng, chính bọn Mỹ cũng ngơ ngác không hiểu khẩu súng đã biến đi bằng cách nào, ngay cả dấu vết cũng không nhìn thấy! ở Quảng Ngãi, cũng với trò chơi "cho cóc  hút thuốc", sau đó các em đem đến gần bốt địch, khi nghe tiếng cóc ho địch tưởng du kích, bộ đội vây liền xả súng bắn làm cho địch tiêu hao đạn dược, gây cho chúng tâm lý hoang mang, mất ngủ.

*
*   *

Bị thất bại trong chiến lược "Chiến tranh đặc biệt", đế quốc Mỹ điên cuồng mở rộng chiến tranh, ồ ạt đưa lính Mỹ và quân đội các nước chư hầu vào trực tiếp tham chiến ở miền Nam, đồng thời cho không quân và hải quân đánh phá có tính hủy diệt các cơ sở quân sự, kinh tế, văn hóa ở miền Bắc Việt Nam. Chúng đánh phá cả trường học, bệnh viện, đánh phá cả đê điều trong mùa mưa lũ. Nhiều trường học nằm sâu trong lòng miền Bắc xã hội chủ nghĩa cũng đã bị bom Mỹ phá hủy.

Cả nước có chiến tranh, thực hiện nghĩa vụ thiêng liêng chống Mỹ, cứu nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng và của Bác Hồ, tuổi trẻ các tỉnh, thành phố miền Bắc đã dấy lên phong trào "Ba sẵn sàng": sẵn sàng chiến đấu, sẵn sàng nhập ngũ, sẵn sàng đi bất cứ nơi nào Tổ quốc cần. Cùng với tuổi trẻ miền Bắc, tuổi trẻ miền Nam hăng hái tham gia phong trào "Năm xung phong": xung phong tiêu diệt thật nhiều sinh lực địch, xung phong tòng quân giết giặc, xung phong trong các cuộc đấu tranh chính trị ở nông thôn cũng như đô thị, xung phong phục vụ tiền tuyến, vào các đội thanh niên xung phong công tác, phục vụ chiến trường, xung phong sản xuất nông nghiệp ở nông thôn.

Cùng với các anh, chị thanh niên, thiếu niên, nhi đồng hai miền Nam Bắc cũng đã sẵn sàng gánh vác những nhiệm vụ theo tinh thần tuổi nhỏ làm việc nhỏ tuỳ theo sức của mình trong thời điểm cả nước có chiến tranh. Các em thiếu nhi miền Nam có sáng kiến lập các "kho đạn bí mật" nhằm cung cấp đạn dược cho các cô chú bộ đội.

Đáng chú ý là hoạt động của các em thiếu niên, nhi đồng ở ven các vành đai diệt Mỹ bao quanh các căn cứ lớn, như Bình Đức (Mỹ Tho), Trảng Lớn (Tây Ninh), Bến Cát (Thủ Dầu Một), Chu Lai (Quảng Nam), Nước Mặn (Quảng Đà), ái Tử và hàng rào điện tử ở Quảng Trị... Tại những nơi này các em thường có những hoạt động táo bạo, làm nhiệm vụ trinh sát đưa đường cho các cán bộ, các đơn vị vũ trang của ta đi làm nhiệm vụ. Các em thiếu nhi miền Nam có trăm mưu, ngàn kế nhằm lấy vũ khí của địch để đánh địch, nhất là gỡ mìn cung cấp cho du kích.

Hồ Văn Nhánh là một thiếu niên, nhà ở gần căn cứ Đồng Tâm (Tiền Giang - còn có tên gọi căn cứ Bình Đức). Hàng ngày Nhánh đi chăn trâu gần căn cứ. Em chú ý quan sát và phát hiện trên hàng rào địch gài nhiều mìn và lựu đạn. Em nảy ra ý định gỡ trái mang về cho du kích. Nhưng không biết cách làm thế nào để gỡ được trái. Lần đầu tiên, Nhánh đào nguyên cả bệ đất đựng vào mo cau mang về. Dần dần được hướng dẫn, em tự gỡ được hàng ngàn quả mìn và lựu đạn các loại phục vụ du kích và bộ đội đánh trên 300 trận, diệt 130 tên Mỹ và nhiều tên nguỵ. Nhánh còn hướng dẫn cho em Dũng ở gần nhà cùng vào gỡ trái. Hai em đã vào ra căn cứ Mỹ tới 131 lần để gỡ trái. Một lần không may mìn nổ, hai em đã anh dũng hi sinh. Về sau Hồ Văn Nhánh đã được tuyên dương danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang.

Chỉ một huyện Điện Bàn (tỉnh Quảng Nam), một chi đội thiếu niên trong 8 tháng của năm 1968 đã chuyển cho đội du kích địa phương 13 khẩu súng. Riêng tháng 7 năm 1968 các em lấy được 9 khẩu súng của địch mang về cho du kích... Tại Củ Chi, trong tháng 4 năm 1969 các em đã chuyển cho xã đội 23 khẩu súng, có 1 súng đại liên...

Trong điều kiện không lấy được súng của địch thì các em tìm cách phá hỏng. ở xã Phước Thành (huyện Tân Uyên, Thủ Dầu Một), là một xã thuộc vùng sâu, vùng khó khăn của tỉnh. Dù vậy ở đây vẫn có tổ chức thiếu nhi bí mật thường xuyên hoạt động. Tháng 3 năm 1968 có 4 em thiếu nhi khi đi chăn bò, đã nhìn thấy trong một chốt của lính Mỹ có nhiều súng đạn, nhưng rất khó lọt vào để lấy mang ra, vì chúng kiểm soát gắt gao. Các em đã bàn nhau mua một bao Ruby, rồi lừa lúc buổi trưa khi bọn lính Mỹ ngủ say, các em châm cháy các điếu thuốc, để nguyên cả bao, giúi vào đống vũ khí có che vải nhựa. Thời tiết khô nóng, bao thuốc bốc lửa gây thành đám cháy, làm đạn trong kho vũ khí nổ liền 4 tiếng đồng hồ mới hết. 7 tên Mỹ bị giết chết. Cả đống vũ khí tan tành.

Cũng không ít thiếu niên miền Nam thời kỳ này đã cầm súng trực tiếp chiến đấu trong các lực lượng du kích và cả trong các đơn vị chủ lực Quân Giải phóng, trên khắp các chiến trường, các mặt trận và đã lập được nhiều chiến công xuất sắc.

Ngày 6-4-1964, em Hồ Thăng, một thiếu niên người dân tộc mới 14 tuổi tham gia du kích đã cùng đơn vị bắn rơi máy bay Mỹ và bao vây bắt sống tên đại úy Mỹ Pôoen Tôm - sơn. Vốn là một dân tộc gần như đã bị quên lãng giữa núi rừng miền Tây Thừa Thiên, nên dân tộc của Thăng không có họ. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, đem lại ánh sáng tự do cho đồng bào các dân tộc. Để ghi nhớ công ơn của Bác Hồ, đồng bào đã lấy họ Hồ làm họ chung, làm con cháu Bác Hồ Chí Minh. Đế quốc Mỹ ngang nhiên đến chà đạp lên cuộc sống của bà con. Ai cũng căm phẫn, cũng muốn đánh, kể cả các em thiếu nhi. Thấy chiếc L19 của Mỹ lượn vòng thám thính, Hồ Thăng, dù tuổi còn nhỏ, vẫn kiên quyết tìm thế đứng, đợi khi nó sà thấp, nhằm bắn liền 2 phát bằng súng K44. Chiếc máy bay Mỹ trúng đạn bùng cháy, đây là chiếc máy bay Mỹ đầu tiên bị bắn rơi bằng súng bộ binh ở chiến trường Bình Trị Thiên, cũng là chiếc máy bay Mỹ bị súng bộ binh bắn rơi lần đầu tiên tại chiến trường miền Nam Việt Nam. Hồ Thăng được Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tặng thưởng Huân chương Chiến công giải phóng. Sau đó Hồ Thăng
còn cùng đội du kích đánh địch nhiều trận và đã anh dũng hi sinh.

Học tập cách bắn của Hồ Thăng, phong trào bắn máy bay Mỹ bằng súng bộ binh được thiếu nhi các tỉnh, thành phố miền Nam phát huy triệt để trong mọi lúc, mọi nơi. Năm 1967, em Rít ở miền Tây Quảng Nam, bắn rơi 1 máy bay phản lực Mỹ. Cũng trong năm 1967, em Hoài ở huyện Bác ái (Ninh Thuận), mới 11, 12 tuổi đã muốn theo du kích đi đánh giặc. Nhưng vì em còn bé, còn thấp hơn cả cây súng, nên các anh không cho. Hoài vẫn không nản, cứ đi theo các anh, tìm cách học sử dụng súng. Khi máy bay phản lực Mỹ đến bắn phá căn cứ du kích, Hoài núp trong công sự, theo đúng cách các anh du kích dạy, bắn rơi ngay một chiếc máy bay phản lực khi nó đang bổ nhào.

Thành tích bắn rơi nhiều máy bay Mỹ bằng súng bộ binh của thiếu niên, nhi đồng miền Nam thời kỳ này phải kể tới em Khung, ở làng Tơla (KonTum), một trong những thiếu niên trẻ nhất trong các dũng sĩ diệt máy bay. Mới 12 tuổi, Khung đã lập kỷ lục bắn rơi nhiều máy bay và cũng nhiều loại máy bay nhất. Năm 1968, trong 2 ngày liên tiếp, với cây Bá đỏ (K44) Khung đã hạ 1 trực thăng cán gáo, 1 máy bay cánh quạt, 1 máy bay phản lực. Còn em Xi ở Quảng Ngãi, với cây súng CKC, cũng đã bắn rơi 1 máy bay L19, 1 trực thăng Mỹ...

Chiến công bắn rơi máy bay Mỹ của thiếu niên miền Nam nhiều khi không thể lường được. Có những kết quả thật bất ngờ. ở xã Ia Rung (huyện Chưpăh - Gia Lai) có em GLỡh, quê ở làng Maih, GLỡh sinh ra trong một gia đình có 5 anh em thì anh, chị và mẹ đã chết vì đói và bệnh tật. Cha bị địch bắt, bị đánh đập thành tật. Năm 1968, ở tuổi 11, GLỡh xin vào ở với đội du kích địa phương. Ngày em tham gia vào đội du kích, cha em chỉ dặn: "Mày đi du kích đánh Mỹ, đánh ngụy, phải đi đến cùng, không được bỏ về làng". Nhớ lời cha dặn, GLỡh đã nhiều lần lợi dụng mình còn nhỏ tuổi vào tận nơi bọn lính Mỹ trú quân, lân la làm quen với chúng, nắm tình hình mọi mặt bố phòng của địch về báo cho du kích vạch phương án tác chiến. Không biết chữ, GLỡh đánh dấu vào từng ngón tay, số quân, số súng, hầm hào, hàng rào sắt, bãi mìn... chính xác đến từng chi tiết. Có trận, nhờ đó du kích đã tiêu diệt được cả 2 đại đội lính Mỹ đang chốt ở khu đồi gần nước Ia Thu, làng Maih, quê GLỡh. Ngày 29-4-1971, ở tuổi 14, bất ngờ GLỡh đã dùng súng bộ binh bắn rơi 1 chiếc máy bay Mỹ. Không ngờ đó là chiếc máy bay chở tên tướng 3 sao Giôn Đinla của Mỹ đang đi thị sát chiến trường Tây Nguyên. Tiếp đó GLỡh còn bắn cháy thêm 1 chiếc trực thăng đến cứu đồng bọn và khi 1 tốp máy bay 3 chiếc phóng pháo từ hướng Pleiku bay tới tìm kiếm chiếc máy bay chở Giôn Đinla, một chiếc sà xuống thấp, cũng với 3 loạt đạn, GLỡh đã bắn vỗ mặt làm nó đâm nhào xuống đất, chỉ cách chiếc máy bay rơi trước đó vài trăm bước chân.

Trong chiến tranh ác liệt, mặc dù chưa đến tuổi cầm súng, nhưng chính sự tàn bạo của kẻ địch buộc các em phải tìm cách tiêu diệt chúng để bảo vệ mình. Em Y Noát, người dân tộc Êđê ở Buôn Đát, một làng chiến đấu nổi tiếng của Tây Nguyên, trong một lần vào rừng sâu hái cây cơ búc, cơ ban về cho mẹ đốt tro hòa nước chàm nhuộm quần áo thì gặp bọn biệt kích Mỹ, Ngụy. Chúng bắt em phải dẫn về làng tìm bắt du kích, nếu không chúng sẽ bắn bỏ. Không còn cách nào khác Y Noát phải dẫn chúng đi. Có Y Noát dẫn đường, bọn địch đều tránh được các bãi chông ở ngoài. Ông Y Đung chỉ huy đội du kích của buôn là cha của Noát không khỏi ngạc nhiên khi thấy con mình lại dẫn bọn Mỹ về buôn. Lại còn để chúng đi ngang nhiên đến vậy. Ông không thể biết chính Y Noát cũng đang tính toán từng bước đi. Khi đi đến cách cây kơ nia bên tay phải mấy bước chân, em bỗng dừng lại. Bọn địch cũng dừng theo, co cụm lại một đám. Bất ngờ Y Noát đạp mạnh vào hòn đá nằm giữa đường và nhanh chóng nằm rạp xuống. Hòn đá chính là nơi du kích đã cài chốt bẫy. Chốt bẫy được mở. Như một ánh chớp, một cây tre dài xé gió phạt ngang qua đầu Y Noát. Bọn biệt kích Mỹ, Ngụy chưa kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra thì chiếc cần bật bằng cây tre dài đã phạt ngang vào bụng 2 tên Mỹ, và toán đông đứng đầu, hất chúng xuống hầm chông tẩm nhựa tang nang. Toán đi sau nhớn nhác tháo chạy bị sập bẫy, sập hầm chông chết gần hết. Số còn lại bị tên tẩm thuốc độc và mũi súng bắn tỉa của Y Đung và đội du kích diệt gọn. Còn Y Noát, em đã nhanh nhẹn lao vào một lùm cây theo đường an toàn trở về buôn.

ở Cà Mau, em Nguyễn Văn Hải, một thiếu niên bị giặc bắt, biết em rành đường vào căn cứ, lại nghe tin Ban Chấp hành huyện ủy đang có mặt họp ở đó, chúng bắt em dẫn đường cho chúng, nếu không sẽ bị chúng giết chết. Hải đã giả vờ ngoan ngoãn dẫn chúng đi. Nhưng chúng không ngờ lại bị em dẫn vào bãi mìn. Mìn nổ. Không một tên giặc nào sống sót và Nguyễn Văn Hải đã anh dũng hy sinh.

Những năm tháng kháng chiến ác liệt, thiếu nhi miền Nam đã có nhiều cách lập công hết sức độc đáo, như em Liên, 13 tuổi đã vào du kích xã. Hàng ngày em thường chơi thân với lính Mỹ trong đồn, rồi lén lấy lựu đạn gài ngoài cổng đồn trước khi ra về. Bọn lính Mỹ đi càn, đụng lựu đạn nổ, 9 tên thương vong. Một lần cũng lấy lựu đạn nhưng Liên lại gài ngay trong đồn. Lựu đạn nổ làm 5 tên thương vong. Tính ra Liên đã khôn khéo lấy được 15 lựu đạn và 1 khẩu súng cho du kích. Bọn địch phát hiện ra hành động của em, tìm cách truy lùng nhưng không bắt được. Riêng em diệt được 14 tên Mỹ.

Em Thanh ở Quảng Ngãi hàng ngày đi chăn bò đã lén mang cơm cho cán bộ ở trong núi. Em hỏi các anh cán bộ cách gỡ lựu đạn địch gài. Lần đầu gỡ được 1 quả em mang ra cho các anh du kích, các anh khen Thanh tiếp tục vào ấp gỡ trái, chỉ một thời gian em đã gỡ được 180 trái lựu đạn trong ấp chiến lược gửi cho du kích.

Lính Mỹ đi câu, em lân la ăn cắp được 4 trái lựu đạn, đem cho du kích 3 trái, giữ lại 1 trái. Rồi theo dõi Mỹ đi săn, em gài trái, lính Mỹ đụng trái 4 tên chết. Em lân la chơi với lính Mỹ, lấy được 300 đồng. Em làm hầm chông, Mỹ sập hầm, 6 thằng bị thương. Em lấy cắp bản đồ Mỹ, nó biết đuổi theo, em lấy đá ném, trúng mũi lõ nó, chạy thoát. Em bắn chết 1 lính ngụy, giải thoát 1 cán bộ bị bắt.

Không chỉ từng cá nhân tự động lấy súng địch cung cấp cho du kích. ở nhiều địa phương có cả những chi Đội tổ chức lực lượng để lấy súng địch đánh địch. Một chi Đội TNTP mật ở Điện Bàn Quảng Nam trong tháng 8 - 1968 đã lấy cắp của địch 22 súng, 1 máy bộ đàm, diệt 31 lính địch.

ở xã Mỹ Phước, Bến Cát, Bình Dương, Đội thiếu nhi có 20 em (4 gái) các em chia thành từng tổ nhỏ: Tổ báo tin, tổ dỡ cơm, tổ mua đồ ăn cho du kích. Các em gỡ được 30 trái lựu đạn, 500 viên đạn cho du kích, rải 600 tờ truyền đơn. Các em còn dùng mìn đặt đánh 2 xe M113 của Mỹ, đánh 2 bót gác lính ngụy.

Khi trực tiếp cầm súng chiến đấu, thiếu niên, nhi đồng các tỉnh miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ cũng có những cách đánh vừa táo bạo, nhưng cũng thật mưu trí và cũng rất... thiếu nhi song đã lập được nhiều chiến công. Phát hiện tốp lính Mỹ đang phục kích, nửa đêm, chờ cả nhà đã ngủ yên, Võ Hường nhẹ nhàng bò dậy, cài mùng cẩn thận như vẫn có người đang ngủ trong đó, rồi lẻn ra vườn, lấy trái lựu đạn M26, đến chỗ bọn lính Mỹ phục kích. Hường bò lên một mô đất cao, ngay trên đầu bọn Mỹ, rút chốt an toàn quả lựu đạn thả xuống và rút êm về nhà trong khi bọn lính Mỹ la hoảng và vãi đạn tứ tung. Trận đó Võ Hường đã diệt được 3 tên Mỹ và làm nhiều tên bị thương. Võ Hường còn đánh nhiều trận khác, diệt 20 tên Mỹ, 1 xe bọc thép M. 118 và 1 xe tăng M. 41, trở thành 1 dũng sĩ diệt Mỹ tiêu biểu của Quảng Nam - Đà Nẵng.

ở Quảng Nam còn có em Hồ Thị Thu, tuổi nhỏ nhưng chí lớn. Khi giặc Mỹ chiếm đóng quê hương, gây nhiều tội ác với đồng bào, Thu đã không quản mình bé nhỏ, cướp cả súng của địch để đánh địch. Em còn dùng thuốc súng chế mìn, diệt được nhiều tên.

Tiêu biểu cho tinh thần 'Tuổi nhỏ chí lớn", mưu trí, dũng cảm tiến công địch của thiếu nhi miền Nam thời kỳ này có Kơpa Kơlơng, một thiếu niên người dân tộc Bana ở Gia Lai. Kơpa Kơlơng tham gia du kích năm 13 tuổi, là một thiếu niên giỏi đánh mìn, vót chông, gài thò, làm cạm bẫy. Lớn hơn một chút, Kơpa Kơlơng nhập ngũ, làm trinh sát cho bộ đội huyện Chưprông, có biệt tài bắn xiên táo. Em luôn chọn điểm cao thích hợp, bình tĩnh chờ địch đến gần, cách chừng 20 - 30 mét mới nổ súng. Có lần bắn 3 viên đạn em đã diệt được 5 tên địch... Lần đi trinh sát ở Plâyme, nhờ chọn được địa thế thích hợp, em bắn 2 viên đạn, diệt 4 tên biệt kích. Trong trận phục kích một trung đội địch trên đường đi khu dinh điền Lệ Ngọc, trận địa bị lộ. Thấy tình hình nguy hiểm Kơpa Kơlơng đã nhanh chóng giật mìn diệt một số tên địch, tạo điều kiện cho đơn vị rút về tuyến sau, còn mình ở lại kìm chân địch. Bị thương máu ra nhiều, em vẫn bình tĩnh tìm điểm cao thích hợp, diệt thêm một số tên địch rồi mới tìm cách trở về đơn vị.

Trong mọi tình huống Kơpa Kơlơng đều tìm mọi cách diệt địch đạt hiệu suất cao nhất. Có lần chỉ còn 3 viên đạn, em vẫn bám địch từ sáng đến chiều, đứng nấp cách địch chỉ 5 mét, chờ cho chúng tập hợp thành một hàng dọc, mới nổ súng, viên đạn đi xuyên táo, diệt một lúc 7 tên, tên còn lại bị thương. Đối với bọn lính Mỹ, Kơpa Kơlơng cũng có cách đánh thích hợp. Biết được bọn lính Mỹ khi tác chiến thường chiếm điểm cao. Kơpa Kơlơng thường bố trí mìn trên đường, rồi chiếm điểm cao trước, nằm phục chờ địch. Một lần, bọn Mỹ từ căn cứ Plơime hành quân, vấp phải mìn trên đường, đứa chết, đứa bị thương, số còn lại vội chạy lên chiếm điểm cao, liền bị Kơpa Kơlơng đang ém sẵn trên đó, ném lựu đạn vào đội hình, diệt tiếp 4 tên, khiến chúng hoảng sợ phải tháo chạy, bỏ dở cuộc hành quân.

Kơpa Kơlơng được ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tuyên dương danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang ngày 17-9-1967, với 6 chữ vàng "Tuổi thiếu niên, chí anh hùng".

Dũng cảm và mưu trí là những đức tính nổi bật của những thiếu nhi người dân tộc thiểu số "Tuổi nhỏ chí lớn" như Điểu Văn Cải, dân tộc Châu Ro, ở vùng Túc Trưng (nay là xã Phú Túc, huyện Phú Túc, Đồng Nai). Sớm chứng kiến những tội ác man rợ của đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai đối với gia đình và bà con làng xóm, lên 8 tuổi Cải đã mưu trí chuyển được tài liệu mật của cán bộ cách mạng giao qua cổng ấp có bọn lính đang kiểm soát gắt gao từng người ra vào. Tham gia du kích nhiều lần Điểu Cải đã cải trang vào tận hang ổ địch để tiêu diệt chúng. Trong đó có những lần chỉ một mình với cây súng bá đỏ anh vẫn ngang nhiên qua mắt địch để đánh vỗ mặt, làm chúng không kịp trở tay, như trận đánh chớp nhoáng làm sập cầu lô cốt đầu ấp Đức Thắng diệt 4 tên địch; hay trận đánh giặc giữa phiên chợ đông, chỉ sau một loạt đạn nổ giòn đã thấy 3 tên lính bảo an ngã gục, còn người bắn loạt đạn đanh gọn đó đã biến đi nhanh chóng, không ai kịp nhận mặt. Mọi người chỉ biết kêu lên "Kon Trô, Kon Trô, Điểu Cải về!"

Huyền thoại về Kon Trô Điểu Cải đã làm bọn địch mất ăn mất ngủ. Chúng tung mọi lực lượng lớn thám báo lùng sục khắp nơi để diệt tên "du kích trẻ con Điểu Cải". Tên phụ tá ấp Cây Xăng không bắt được Điểu Cải rất cay cú. Nó bắt nhiều người dân vô tội, chụp cho họ cái mũ Việt Cộng rồi bắn chết tại chỗ. Một hôm Điểu Cải cải trang thành một cảnh sát ngụy đột nhập vào một quán bar, nơi tên ác ôn đang ăn chơi trác táng. Khi tên ác ôn kịp nhận ra Điểu Cải thì hắn đã bị một mũi súng gí sát vào ngực. Chỉ trong nháy mắt hắn đã bị Điểu Cải bắt gọn.

Với ý chí dũng cảm và mưu trí, 16 tuổi Điểu Cải đã được giao trọng trách xã đội phó, phụ trách đội du kích, nhiều phen làm cho kẻ địch kinh hồn bạt vía. 18 tuổi anh trở thành một xã đội trưởng "gan cùng mình".

Anh hy sinh trong khi làm nhiệm vụ, đụng phải mìn định hướng do địch gài. Sau này Điểu Văn Cải được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang.

Từ năm 1961, sau khi Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời, các tổ chức quần chúng được thành lập, Đội Thiếu niên Tiền phong của thiếu niên, nhi đồng miền Nam Việt Nam cũng được hình thành ở nhiều cơ sở, trên cả 3 vùng. Không chỉ ở vùng giải phóng, mà cả ở những vùng giáp ranh, vùng địch tạm chiếm đóng, Đội Thiếu niên Tiền phong cũng được thành lập ở nhiều cơ sở, góp phần tổ chức thiếu niên, nhi đồng tham gia nhiều hoạt động thiết thực của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Đến năm 1966, ở Khu Đoàn miền Tây đã có 270 chi đội thiếu niên, có 8.572 đội viên, trong đó có 3.116 đội viên nữ. Cùng thời gian, Liên khu Năm có 305 chi đội, với 35.035 đội viên. Riêng tỉnh Quảng Đà (Quảng Nam - Đà Nẵng) với 132 xã thì có 113 xã đã có chi đội thiếu niên tiền phong.

Được các cơ sở Đoàn hướng dẫn, tổ chức Đội ở nhiều địa phương đã có nhiều hoạt động phù hợp với lứa tuổi các em, tổ chức thiếu niên, nhi đồng tham gia mọi công tác kháng chiến. Trong các vùng địch tạm chiếm đóng, nhiều chi đội thiếu niên đã tổ chức thành những Đội thiếu niên du kích bí mật, làm nhiệm vụ nắm tình hình địch, giúp đỡ các anh chị du kích đánh địch có hiệu quả. Khi có điều kiện đội du kích thiếu nhi của các em cũng tham gia đánh địch. Nhiều trận đánh của các em đã có tiếng vang lớn, làm chính kẻ địch được trang bị đầy đủ vũ khí hiện đại cũng phải lo sợ.

Các đội thiếu nhi du kích của phân khu I (gồm Củ Chi, Trảng Bàng, Bến Cát, Dầu Tiếng) hoạt động bí mật ngay trong lòng địch, đã nhiều lần tổ chức đặt trái, diệt nhiều xe tăng. Trong đó Đội du kích mật của thiếu nhi Trảng Bàng diệt 5 chiếc, Củ Chi diệt 5 chiếc. Các đội du kích mật của thiếu nhi Bến Cát, Dầu Tiếng, mỗi nơi diệt 1 chiếc. Nhiều tên Mỹ chết và bị thương. Riêng các em thiếu nhi du kích Dầu Tiếng đặt mìn diệt một lúc 50 tên lính Mỹ và lính Ngụy. Có 31 em thiếu nhi trong phân khu đạt danh hiệu dũng sĩ. Trong đó có một em ở Trảng Bàng, 15 tuổi đã diệt được 97 tên lính Mỹ.

ở Quảng Nam - Đà Nẵng, quê hương người thợ điện anh hùng Nguyễn Văn Trỗi. Sau khi anh Trỗi bị chế độ Ngụy ở Sài Gòn giết hại đã dấy lên phong trào thi đua diệt Mỹ để trả thù cho anh. Nhiều đội du kích thiếu niên mang tên anh Trỗi đã ra đời và đã có nhiều hoạt động táo bạo làm cho kẻ địch hoang mang lo sợ không biết sẽ tấn công vào lúc nào. Đội Thiếu nhi du kích Nguyễn Văn Trỗi ở xã B (Quảng Nam), có 4 em, trong 7 ngày, từ 8 đến 15- 8 - 1968 đã diệt 15 tên địch, thu 4 súng. Các em còn tự làm lấy mìn, đánh 2 xe địch, diệt 20 tên. Những tháng cuối năm 1968, các em liên tiếp đánh địch nhiều trận khác, diệt 47 tên địch... Tổ được tặng danh hiệu Tổ dũng sĩ cấp ưu tú.

ở Điện Bàn, tổ thiếu niên du kích xã T có 6 em, trong 6 tháng đã diệt 80 tên ác ôn lính Mỹ, Ngụy, được tặng thưởng Huân chương Giải phóng hạng Nhất. Cũng ở Điện Bàn, Đội thiếu niên du kích Bích Bắc đã đánh địch trên 100 trận, trận nào cũng lập công, diệt 153 lính Mỹ, Ngụy. Trong đó có 1 em diệt được 47 tên, được tặng danh hiệu dũng sĩ và chiến sĩ thi đua giết giặc của Quân khu V.

Không chỉ ở Khu V, ở nhiều nơi khác, các đội du kích thiếu niên cũng đã ra đời và có nhiều hoạt động táo bạo. Đội thiếu nhi du kích của Sở cao su Bình Sơn, tỉnh Biên Hòa, hoạt động trong lòng địch đã từng đột nhập phá 3 buổi chiếu phim phản động của bọn Mỹ - Ngụy, phá huỷ 1 xe tăng, giết chết 15 tên Mỹ, thu 7 súng và hàng ngàn viên đạn, được Ban Chấp hành Trung ương Đoàn Thanh niên Nhân dân Cách mạng tặng bằng khen. Đội Thiếu nhi du kích Cầu Khởi, huyện Dương Minh Châu, tỉnh Tây Ninh, chỉ riêng năm 1968 đã diệt 10 xe thiết giáp địch, giết chết 40 tên lính Mỹ, thu 2 súng.

Còn ở Hải Lăng (Quảng Trị), sau cuộc Tổng tấn công và nổi dậy của quân và dân miền Nam Tết Mậu Thân 1968, kẻ địch điên cuồng phản công ác liệt. Chúng cho cả một đoàn xe đến đóng ở Rùa Hạ (xã Thượng Xá). Hai em thiếu nhi Thống và Lộc đã tìm cách nắm tình hình đóng quân của địch báo cho du kích và bộ đội tổ chức đánh địch, diệt một lúc 120 xe bọc thép của Mỹ. Khi bị địch bắt vào phòng vệ dân sự, Thắng và Lộc vẫn tìm cách bắt liên lạc với du kích và cơ sở cách mạng, tổ chức đánh địch, làm tan rã hoàn toàn toán phòng vệ dân sự 50 tên của địch.

*
*   *

Thời kỳ tiến hành chiến lược "Chiến tranh cục bộ", không những đế quốc Mỹ đã sử dụng nhiều thủ đoạn hết sức tàn bạo đối với nhân dân miền Nam Việt Nam, mà chúng còn mở rộng đánh phá có tính hủy diệt nhiều cơ sở kinh tế, quốc phòng trên miền Bắc, nhằm ngăn chặn sự chi viện sức người sức của của hậu phương lớn miền Bắc cho tiền tuyến lớn miền Nam. Trong cuộc chiến tranh bằng không quân và hải quân của Mỹ chống nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa có chủ quyền, nhiều trường học, nhiều cơ sở vui chơi của các em thiếu niên, nhi đồng cũng đã bị tàn phá nặng nề. Không ít cơ sở đã bị hủy diệt hoàn toàn. Chỉ riêng ở Nghệ An, chưa đầy 6 tháng, từ tháng 4 đến tháng 9 năm 1965, đế quốc Mỹ đã đánh phá vào 40 trường học, trong đó 100% số trường học ở thành phố Vinh hoàn toàn bị phá hủy. Ngày 23 - 9 - 1965, máy bay Mỹ đã đánh phá dã man trường phổ thông cấp I - II Quỳnh Tiến ngay trong giờ các em đang học, làm 5 em học sinh cấp I (tiểu học), 11 em học sinh cấp II ( THCS) và 3 giáo viên bị chết; 26 học sinh cấp I, 10 học sinh cấp II bị thương.

ở Hà Tĩnh đã có gần 400 trường học bị máy bay Mỹ đánh phá. Ngày 9-2-1966, máy bay Mỹ ném bom vào trường cấp II Hương Phúc (Hương Khê) làm chết một lúc 33 em học sinh, trong đó có 7 em mất tích, 1 thầy giáo và 24 em học sinh khác bị thương...

Nhưng chính trong những điều kiện khó khăn, thử thách đó, thực hiện lời dạy của Bác Hồ kính yêu "Dù khó khăn đến đâu cũng phải tiếp tục thi đua dạy tốt và học tốt", thầy và trò các trường học trong tất cả các địa phương trên toàn miền Bắc, từ đồng bằng ven biển đến miền núi cao, từ thành thị đến nông thôn cả trong những vùng trọng điểm máy bay Mỹ thường xuyên đánh phá có tính hủy diệt, đã kiên cường bám trường, bám lớp, bảo đảm thực hiện thi đua "hai tốt" trong mọi tình huống. Nhiều trường đã thực hiện "vác trường lên vai đi sơ tán", đến những vùng sâu vùng xa, nơi địch ít đánh phá, tổ chức dạy và học. Những trường không có điều kiện sơ tán đến nơi học an toàn thì tổ chức đào hầm hào xung quanh lớp học để khi báo động, từ trong lớp học ra nơi trú ẩn an toàn. Không học được ban ngày, nhiều trường tổ chức cho các em học ban đêm. Không thắp được đèn để học, các em dùng đèn chai, lấy giấy bọc xung quanh, chỉ chừa một lỗ nhỏ vừa đủ ánh sáng chiếu xuống trang vở. Để tránh bom đạn địch sát thương, các em làm mũ rơm để đội. Đội mũ rơm trên đường đến trường. Đội mũ rơm khi đi sinh hoạt, trong những lúc làm kế hoạch nhỏ, và dĩ nhiên cả khi ra trận địa, cung cấp lá ngụy trang, giẻ lau súng cho các anh bộ đội. Chiếc mũ rơm trong những năm kháng chiến chống Mỹ trở thành như một biểu tượng của ý chí Việt Nam, ý chí ham học, ý chí quyết thắng bom đạn kẻ thù. Rất nhiều trường hợp, bom đạn Mỹ, kể cả loại bom có khả năng sát thương hàng loạt như bom bi, cũng phải chịu thua lực cản của vành mũ rơm trên đầu các em nhỏ. Nhờ đó mà ngay trong những thời điểm địch đánh phá ác liệt nhất, hàng chục vạn thiếu niên các tỉnh, thành phố miền Bắc ngày ngày vẫn bền bỉ đến trường đến lớp. Phần lớn trên đầu các em đều đội mũ rơm, như một công cụ bảo vệ của một thời đạn bom,. Nhiều em sau này đã trở thành nổi tiếng, trở thành những tài năng trên nhiều lĩnh vực văn hóa, khoa học kỹ thuật, khi còn đi học trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cũng đã từng đội chiếc mũ rơm đến trường, cũng đã từng theo trường đi học ở nơi sơ tán, với những bữa cơm độn mì độn khoai, như trường hợp nghệ sĩ nhân dân Đặng Thái Sơn, từng đoạt giải khôi nguyên trong cuộc thi đàn Pianô quốc tế mang tên nhạc sĩ thiên tài Chopin.

Trong điều kiện máy bay Mỹ đánh phá ngày càng ác liệt, thiếu niên, nhi đồng xã Nghi Hương nêu quyết tâm "Đội bom đi học", đảm bảo chương trình học trong mọi tình huống. "Đội bom đi học", thiếu niên, nhi đồng ở Nghệ An, ở nhiều tỉnh, thành phố khác trong điều kiện chiến tranh ác liệt vẫn đảm bảo ngày ngày đội mũ rơm đến trường thi đua học tập và rèn luyện theo "5 điều Bác Hồ dạy". Số thiếu niên đến trường hàng năm vẫn không ngừng tăng. Riêng tỉnh Nam Hà (Hà Nam, Nam Định ngày nay) số học sinh đến trường năm học 1965 - 1966 tăng 3,6% so với năm học 1964 - 1965. Xã Nghĩa Phong (Nghĩa Hưng) trong một năm trường học bị đánh phá tới 22 lần, học sinh vẫn tới trường tới lớp đầy đủ, vẫn đảm bảo dạy tốt và học tốt. ở Hà Tĩnh số học sinh đến lớp vẫn thường xuyên đạt trên 90%. ở Quảng Ninh trong năm đầu không quân Mỹ mở rộng đánh phá miền Bắc (1965), cả tỉnh có 317 trường học phổ thông các cấp, với 2.362 giáo viên và 47.862 học sinh đến trường, thì sau 10 năm, đến năm 1975, toàn tỉnh đã có 130.692 học sinh và 4.687 thầy, cô giáo dạy và học trong 384 trường.

Phong trào "Dạy tốt và học tốt" phát triển, thu hút hàng vạn các em thiếu niên, nhi đồng vượt qua muôn vàn khó khăn, thử thách để vươn lên trở thành những con ngoan, trò giỏi. ở Nghệ An, em Hoa Xuân Tứ, từ nhỏ bị tai nạn cụt cả 2 tay. Không cam chịu số phận, em đã kiên trì rèn luyện để được cắp sách đến trường như nhiều bạn bè cùng lứa. Không còn tay để cầm bút, Hoa Xuân Tứ kẹp bút vào giữa vai và má kiên nhẫn tập viết, phấn đấu trở thành một học sinh học giỏi toàn diện, luôn có ý thức rèn luyện đạo đức, được thầy cô và bạn bè quý mến. Trong nhiều năm thiếu niên, nhi đồng ở nhiều tỉnh, thành phố trên miền Bắc đã dấy lên phong trào thi đua học tập tấm gương vượt khó học giỏi của Hoa Xuân Tứ, phấn đấu trở thành những học sinh phát triển toàn diện.

Tháng 1 - 1967, Hoa Xuân Tứ vinh dự được thay mặt hàng vạn "Cháu ngoan Bác Hồ" dự Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua chống Mỹ, cứu nước lần thứ nhất và được gặp Bác Hồ kính yêu. Cùng có vinh dự như Hoa Xuân Tứ còn có Trần Thị Vệ, cháu ngoan Bác Hồ tỉnh Thanh Hóa, dũng cảm cứu bạn khi máy bay Mỹ ném bom; Trần Quốc ý, một thiếu niên của Nghệ An, trong khi máy bay Mỹ đang điên cuồng đánh phá, vẫn lao ra cứu bạn; Đinh Thị Lệ Kim, một học sinh chăm ngoan, học giỏi của Hải Phòng; Phạm Thị Kiều Oanh, một thiếu niên của Hà Nội, trong gia đình là một con ngoan, ở trường là một trò giỏi, trong công tác Đội là một con người năng nổ, có sức cuốn hút các bạn;
Bùi Thị Hải, là một thiếu niên dân tộc Mường của tỉnh
Hòa Bình, luôn được bạn bè quý mến nhờ có phương
pháp học tập tốt, năm nào cũng đạt học sinh giỏi, trong mọi việc đều chăm chỉ... Các em là những "Cháu ngoan Bác Hồ" tiêu biểu, luôn nỗ lực phấn đấu, rèn luyện theo "5 điều
Bác Hồ dạy".

Phong trào thi đua hai tốt "Dạy tốt và học tốt", trở thành mục tiêu phấn đấu của các trường học trong những năm kháng chiến chống Mỹ gian khổ, ác liệt. Các cơ sở Đoàn đã kết hợp với nhà trường tổ chức giáo dục các em thiếu niên, nhi đồng ý thức công dân, không ngừng nâng cao tinh thần học tập và tham gia lao động, tham gia phục vụ chiến đấu trong từng điều kiện thích hợp. Các hoạt động theo chủ đề tiếp tục được mở rộng. Khi quân và dân ta ở miền Nam thắng lớn, các em có chủ đề: "Vì miền Nam rực lửa chiến công, nguyện làm chiến sĩ nhỏ thắng Mỹ", phấn đấu nâng cao chất lượng từng tiết học, giờ học. Các em coi "đi học là đánh Mỹ", giành nhiều điểm 5, điểm 10... thi đua cùng các anh bộ đội và dân quân bắn rơi nhiều "thần sấm", "con ma" Mỹ. ở Sơn La các em thực hiện "hai giờ vàng ngọc", phấn đấu không ngừng nâng cao chất lượng học bài, ôn bài. ở trường cấp II Cẩm Bình (Hà Tĩnh) các em phấn đấu kết hợp chặt chẽ giữa học và hành, luôn gắn bó chặt chẽ với các hoạt động ngoài xã hội, tích cực tham gia mọi công tác sản xuất, cũng như phục vụ chiến đấu và nhiều công tác xã hội khác, đảm bảo thường xuyên dạy tốt và học tốt, góp phần phấn đấu xây dựng nhà trường và địa phương trở thành lá cờ đầu của ngành giáo dục miền Bắc những năm đánh Mỹ, được Bác Hồ tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì, tháng 1 - 1967.

Phong trào phấn đấu trở thành "Cháu ngoan Bác Hồ" phát triển mạnh ở hầu khắp các địa phương. Được sự hướng dẫn của tổ chức Đoàn các cấp, các em thường xuyên đẩy mạnh phong trào "Nói lời hay, làm việc tốt", phấn đấu trở thành cháu ngoan Bác Hồ". Ngoài nhiệm vụ học tập thường xuyên được các em duy trì thành nền nếp, thiếu niên và nhi đồng các tỉnh, thành phố trên miền Bắc thời kỳ này còn đẩy mạnh nhiều hoạt động thiết thực góp phần cùng quân và dân các địa phương trong nhiệm vụ chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ, trong các hoạt động chi viện cho tiền tuyến lớn miền Nam về tinh thần cũng như vật chất, và trong nhiệm vụ xây dựng, củng cố hậu phương lớn miền Bắc.

Công tác Trần Quốc Toản thời kỳ này đã có những nội dung và cách làm mới, thiết thực và phong phú. Tùy theo từng hoàn cảnh, tổ chức Đội thiếu niên, Nhi đồng ở các cơ sở đã tiến hành điều tra nắm chắc số lượng các gia đình chính sách trên địa bàn dân cư, phân loại từng đối tượng cần giúp đỡ. Không những qua đó các em có kế hoạch phân công giúp đỡ một cách thiết thực đối với từng đối tượng, mà các em còn góp phần phát hiện cho địa phương những việc làm sai chính sách trong công tác thương binh, xã hội.

ở nhiều địa phương, tổ chức Đội Thiếu niên Tiền phong sau khi điều tra nắm chắc tình hình các đối tượng chính sách đã phân công trách nhiệm cho từng phân đội nhỏ theo từng địa bàn dân cư, một xóm, một đường phố. Hơn thế phân công đến từng đội viên phụ trách từng gia đình cần giúp đỡ. Chỉ những việc lớn các em mới tổ chức cho cả chi đội, phân đội tập trung đến giúp. Thường đó là những công việc đột xuất. Những công việc thường xuyên, như gánh nước, dọn dẹp nhà cửa, và cả những công việc như đi xếp hàng mua thực phẩm, đong gạo... các em đều phân công cố định cho một số em, thường là từ 1-2 em phụ trách giúp đỡ một gia đình.

Thực hiện lời Bác Hồ dạy "... giúp đỡ đồng bào tức là tham gia kháng chiến. Và do đó, các cháu sẽ luyện tập tinh thần siêng năng và bác ái để sau này thành người công dân tốt...", trong thư Người gửi thiếu niên, nhi đồng tháng 2 - 1948, khi Người khuyên các em tổ chức những "Đội Trần Quốc Toản", thiếu niên, nhi đồng các tỉnh, thành phố miền Bắc thời kỳ cả nước có chiến tranh đã có nhiều phương thức làm công tác Trần Quốc Toản, không những thiết thực giúp đỡ gia đình chính sách có khó khăn mà còn góp phần làm yên lòng các anh, các chị ra trận, vì biết bố mẹ mình ở nhà đã thường xuyên có người đến chăm nom chu đáo. Các em thường tổ chức thực hiện theo các chủ đề hết sức sinh động, như "Uống nước nhớ nguồn", hoặc "Tháng đền ơn đáp nghĩa", rồi "Tháng thăm một lần, tuần làm một việc"... Nhiều gia đình chính sách, nhờ đó, mặc dù neo đơn, phần lớn chồng, con đều đã ra mặt trận vẫn thấy ấm lòng, không phải lo toan vất vả đến từng gánh nước, con gà. Những công việc đó đã có các em trong Đội Trần Quốc Toản giúp sức. Nhiều em đội viên đi học về, chưa kịp cất sách vở đã đến ngay các gia đình chính sách được phân công quét tước sân vườn, thu dọn nhà cửa, cho lợn, cho gà ăn... tươm tất đâu đó mới về lo việc nhà mình.

Phong trào xây dựng Hợp tác xã Măng non thời kỳ này cũng được phát triển lên một bước, với nhiều nội dung mới: nuôi gà chống Mỹ, chăn nuôi trâu bò béo khỏe... Năm học 1967 - 1968, đã có 1.100 Hợp tác xã Măng non được phát triển ở các tỉnh, thành phố vùng đồng bằng, vùng trung du và ven biển, thu hút hàng chục vạn xã viên là thiếu niên, nhi đồng. Trong 6.000 em trực tiếp nhận chăm sóc trâu bò béo khỏe đã có 2.000 em được biểu dương khen thưởng. Nhiều địa phương đã tổ chức các cuộc thi trâu bò béo khỏe giữa các chi đội, Liên chi đội để các em có dịp trao đổi, thi đua với nhau làm cho phong trào ngày càng có hiệu quả thiết thực. Phong trào xây dựng Hợp tác xã Măng non phát triển không chỉ góp phần giáo dục các em ý thức trách nhiệm công dân, mà thực sự đã hỗ trợ nhiều mặt cho các hợp tác xã sản xuất nông nghiêp, tiểu thủ công nghiệp giải quyết được nhiều vấn đề trong lúc cả nước đang phải tập trung sức người cho nhiệm vụ đánh thắng giặc Mỹ xâm lược. Chỉ riêng tỉnh Vĩnh Phú (Vĩnh Phúc, Phú Thọ ngày nay) đến năm 1973 đã có tới 2.592 Hợp tác xã Măng non, đóng góp với các hợp tác xã 1.083. 340 ngày công, gần bằng 20% số ngày công của các xã viên lớn tuổi.

Thời kỳ cùng quân và dân đẩy mạnh sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, cùng với nhiệm vụ học tập và tham gia các công tác xã hội, thiếu niên, nhi đồng các tỉnh, thành phố trên toàn miền Bắc cũng là những người tích cực tham gia các hoạt động thể dục, thể thao, văn hóa văn nghệ, thực hiện việc giáo dục thể chất theo kinh nghiệm và phong trào thiếu nhi của nhiều nước xã hội chủ nghĩa. Tổ chức Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam đã cùng Bộ Giáo dục, ngành thể dục thể thao và các ngành liên quan phát động rộng rãi phong trào rèn luyện thân thể theo 4 môn phối hợp (chạy 60 mét, nhảy xa, nhảy cao và ném bóng 150 gam). Hàng năm để phát triển phong trào, các trường phổ thông cơ sở và sau đó là các huyện, các tỉnh và cả toàn quốc đều tổ chức thi đấu để chọn những vận động viên tiêu biểu. Sau này phong trào đã phát triển thành "Hội khỏe Phù Đổng". Nhiều vận động viên nhỏ tuổi trưởng thành qua phong trào rèn luyện theo tiêu chuẩn 4 môn phối hợp về sau đã trở thành những vận động viên tài năng, đóng góp nhiều thành tích cho nền thể thao nước nhà.

Nhiều môn thể thao được chú ý phát triển, như môn bơi lội, các em có cuộc vận động "Toàn Đội biết bơi". Nhiều làng quê, nhiều trường học đã biết lợi dụng địa thế, sông ngòi, bờ biển tổ chức cho các em học bơi lội. Nhiều địa phương còn tạo ra những "bể bơi" đơn giản để các em có điều kiện tập luyện, như Minh Tân (Hải Phòng), Nam Chính (Hải Dương), Quỳnh Đôi (Nghệ An). Nhiều em trưởng thành từ phong trào đã lập được nhiều thành tích xuất sắc, như Trần Thị Huyền, 2 lần đạt danh hiệu kiện tướng bơi lội, giành liên tiếp 5 Huy chương Vàng trong các kỳ thi đấu.

Bóng bàn cũng là môn được chú ý phát triển, thu hút nhiều em thiếu niên, nhi đồng tham gia tập luyện. Ngày 5 - 8 - 1964, đúng ngày đế quốc Mỹ cho không quân mở đầu cuộc chiến tranh phá hoại đối với miền Bắc Việt Nam, cũng là ngày khai mạc giải bóng bàn mang tên giải Báo Thiếu niên Tiền phong lần thứ nhất và từ đó trở thành giải truyền thống của thiếu niên, nhi đồng, góp phần đào tạo nên nhiều vận động viên tiêu biểu cho bộ môn bóng bàn nước ta, như Trần Văn Quỳnh, Nguyễn Đình Phiêu, Nguyễn Hồng Nga, Nguyễn Thu Nga...

Cũng như thiếu niên, nhi đồng miền Nam, những năm tháng cả nước cùng đánh Mỹ, thiếu niên, nhi đồng các tỉnh, thành phố miền Bắc cũng đã phải nhiều lần cầm súng và nhất là nhiều thời gian các em phải bỏ dở cả nhiệm vụ học tập để phục vụ chiến đấu, đến các trận địa phòng không động viên các chiến sĩ, thu gom giẻ lau súng, hái lá ngụy trang, tham gia trồng cây bảo vệ các tuyến đường giao thông, bảo vệ cầu cống, nhà kho... ở Hà Tĩnh, trong nhiều trường học, các em có phong trào "Cây Trung thu thắng Mỹ", hoặc "5 con gà thắng Mỹ". Phong trào đã thu hút hầu hết thiếu niên, nhi đồng trong tỉnh tham gia dưới nhiều hình thức. Hàng năm đều có tổng kết thi đua khen thưởng, rút kinh nghiệm, mở rộng phong trào. Phong trào trồng cây, nuôi gà chống Mỹ cũng được phát triển ở nhiều địa phương. Một mặt các em tham gia "Tết trồng cây" cùng các anh, chị, mặt khác các em tổ chức chăm sóc những cây đã trồng, thực hiện "đoạn đường em nuôi", "vườn cây em chăm"... thường xuyên rào chắn, không để trâu bò phá hoại, không cho người bẻ cành.

Phong trào lấy lá ngụy trang, thu gom giẻ rách cho các anh bộ đội, cho dân quân tự vệ trực chiến lau súng thì ở đâu cũng có. Nhiều lần máy bay Mỹ đánh phá vào trận địa, khói bom mù mịt, các em thiếu nhi địa phương vẫn không quản ngại nguy hiểm, băng ngay đến, băng bó cho những người bị thương, tiếp tế nước cho các pháo thủ. Có em còn cởi cả áo của mình nhúng vào nước, đắp lên nòng pháo làm giảm nhiệt để các anh bộ đội chiến đấu được liên tục, chính xác. Nhiều em đã sẵn sàng hy sinh cả tính mạng trong khi phục vụ chiến đấu. Hàm Rồng là một trọng điểm máy bay Mỹ thường xuyên tập trung đánh phá có tính hủy diệt trong suốt những năm chúng tiến hành chiến tranh phá hoại miền Bắc. Em Lê Thị Hoàn, nhà ở Nam Ngạn (bờ phía Nam cầu Hàm Rồng), 15 tuổi, mỗi lần máy bay Mỹ đánh phá ác liệt cầu Hàm Rồng, em đều có mặt tiếp tế cơm nước, mang lá ngụy trang cho các trận địa chiến đấu. Một lần khi em vừa mang nước ra trận địa chưa kịp trao ca nước cho một pháo thủ thì máy bay giặc Mỹ ập đến cắt bom, em đã hy sinh trong tư thế đang trao ca nước. Cũng ở Thanh Hóa còn có em Nguyễn Văn Thịnh, (Quảng Xương) ngay khi máy bay Mỹ đang đánh phá trận địa pháo, vẫn không quản nguy hiểm, đã như một con thoi chạy đi chạy lại, tham gia tiếp đạn và cứu chữa thương binh.

Có cả những em thiếu nhi đã trực tiếp cầm súng bắn rơi máy bay Mỹ, như Nguyễn Văn Lộc và các bạn trong tổ chăn trâu ở xã Quảng Đông (Quảng Trạch, Quảng Bình). Thường ngày đi chăn trâu các em vẫn để ý quan sát các anh dân quân thao tác bắn; máy bay Mỹ bất ngờ tập kích vào trận địa, Lộc đã chỉ huy tổ chăn trâu của mình dùng súng 12,7 ly bắn rơi 1 chiếc A4F. Cả tổ được khen thưởng. Riêng Nguyễn Văn Lộc được thay mặt các bạn đi dự trại hè ở Liên Xô.

Nhiều đội viên thiếu niên, nhi đồng đã sẵn sàng hy sinh cả tính mạng để bảo vệ bạn mình, bảo vệ những em bé nhỏ tuổi khỏi bị bom Mỹ giết hại. ở Hải Phòng đó là em Trịnh Văn Hòa, một đội viên thiếu niên đã lấy thân mình che bom bi cứu sống một em nhỏ, còn mình thì hy sinh anh dũng. Đặc biệt là tấm gương hi sinh của Nguyễn Bá Ngọc (Quảng Xương, Thanh Hóa) đã cổ vũ mạnh mẽ tinh thần sẵn sàng hy sinh chiến đấu của các em thiếu nhi trên cả hai miền Nam Bắc. Nguyễn Bá Ngọc là một học sinh chăm ngoan, chịu khó trong học tập và giúp đỡ gia đình. Trong một trận máy bay Mỹ đánh phá ác liệt, đang trên đường đi học về, nghe tiếng khóc của một em nhỏ, Nguyễn Bá Ngọc đã không ngần ngại băng đến lấy thân mình che chở cho em khi một quả bom bi nổ gần. Nhiều viên bi đã găm
khắp cơ thể Ngọc. Ngọc đã hy sinh nhưng em nhỏ thì được cứu sống.

Có nhiều tấm gương thiếu nhi đã dũng cảm hy sinh giống như Nguyễn Bá Ngọc. Em Nguyễn Thị Lan (Quảng Xương) đã cứu sống 4 em bé và cùng các anh chị dân quân trong xã ngụy trang xác máy bay Mỹ, sau đó còn đi tuyên truyền tin chiến thắng cho bà con nghe. Các em Hoàng Thị Hợi, Nguyễn Thị Minh Hồng (Nông Cống) không quản nguy hiểm đã tham gia cùng các anh chị lớn tuổi đào bom nổ chậm, cứu người bị thương, cứu chữa kho hàng... Các em tuy còn nhỏ tuổi nhưng đã nêu những tấm gương về tinh thần sẵn sàng hy sinh vì người khác.

Bên cạnh những tấm gương sẵn sàng hy sinh vì bạn, vì những em bé của nhiều đội viên thiếu niên, nhi đồng, nhiều hành động quả cảm của các thầy cô giáo, quên mình vì đàn em thân yêu trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ ác liệt, cũng đã để lại nhiều ấn tượng sâu sắc trong lòng nhiều thế hệ học sinh. Bên cạnh những thầy giáo, cô giáo, nhiều anh chị em phụ trách nỗ lực vượt qua khó khăn, vươn lên tự học tập nâng cao kiến thức, trở thành giáo viên giỏi trong nhiều năm, như thầy giáo Phạm Thế Hùng, trường An Tiến, thầy giáo Hoàng Mai Kiểm, trường cấp II (THCS) Đại Thắng, Tiên Lãng (Hải Phòng)... nhiều thầy, cô giáo đã không quản hy sinh cả tính mạng mình để bảo vệ học sinh, như thầy Bùi Xuân Thảo (trường cấp II Kênh Giang, Thủy Nguyên, Hải Phòng), trên đường đến trường bị thương nặng do bom Mỹ, trước khi trút hơi thở cuối cùng thầy vẫn bình tĩnh dùng bàn tay giập nát lấy chìa khóa trong túi đưa cho đồng chí Bí thư Đảng ủy nhà trường về mở ngăn kéo lấy đầu bài thi cho học sinh. Đặc biệt trong điều kiện sơ tán, phần lớn các em học sinh không có bố mẹ đi theo chăm sóc, sự quan tâm bảo vệ các em của các thầy cô giáo càng trở nên quý giá. Nhiều thầy, cô giáo trường Việt Hải (Cát Bà, Hải Phòng) trong điều kiện sơ tán phải ăn cơm muối với rau rừng hàng tháng, vẫn miệt mài cùng các em học sinh đảm bảo "dạy tốt, học tốt". Các thầy, cô giáo không chỉ truyền thụ kiến thức văn hóa cho học sinh mà còn là những cán bộ quản lý công tác phòng tránh cho các em, đôi khi phải làm cả nhiệm vụ của người y tá, cứu thương và khi cần che chắn cho học sinh khỏi bị bom Mỹ giết hại. Cô giáo Long Thị Ngọc ở Quảng Ninh trong một lần bom Mỹ đánh vào lớp học đã quên mình bảo vệ từng em học sinh, đưa các em ra hầm trú ẩn an toàn, đến khi bị thương vẫn không rời nhiệm vụ.

Cùng với việc đẩy mạnh phong trào thi đua "dạy tốt và học tốt", công tác xây dựng Đội trong nhà trường được quan tâm phát triển. ở Nghệ An đến năm 1966 đã có 377 tiểu ban thiếu niên, nhi đồng được thành lập ở cơ sở, góp phần chăm sóc, bảo vệ các em, nhất là trong điều kiện địch thường xuyên đánh phá ác liệt. ở 13 huyện, thị xã trong tỉnh đã có 42% các trường cấp I và 73% số trường cấp II có tổ chức Đội. Cùng thời gian có 63% các em học sinh cấp II được vào Đội Thiếu niên Tiền phong, 30% các em học sinh đầu cấp I được vào Đội Nhi đồng. Đến năm 1968 số học sinh cấp I và cấp II vào Đội đã tăng lên đến trên 80 - 90%. Nhiều trường như ở Diễn Minh (Diễn Châu), Quỳnh Bá (Quỳnh Lưu)... 100% các em được vào Đội. ở tỉnh miền núi Sơn La, tổ chức Đội trong nhà trường đã thu hút trên 50% các em thiếu niên, nhi đồng thường xuyên tham gia các hoạt động thiết thực, bổ ích. Tổ chức Đoàn các cấp đã phối hợp với nhà trường lựa chọn những giáo viên là đoàn viên thanh niên có nhiệt tình, có tinh thần trách nhiệm trực tiếp phụ trách công tác Đội, tổ chức, hướng dẫn các em đẩy mạnh tham gia các hoạt động gắn với những nhiệm vụ của địa phương trong sản xuất và chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ.

Nhằm góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ phụ trách Đội, cùng với việc thường xuyên mở các lớp tập huấn đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ phụ trách các cấp, từ năm 1965 đến năm 1969, được sự đồng tình, ủng hộ của ngành giáo dục và trường Đại học Sư phạm Hà Nội, trong 3 niên khóa liên tục, Đoàn đã gửi gần 200 cán bộ Đoàn và một số sinh viên nhiệt tình với công tác Đội đến đào tạo tại khoa tâm lí - giáo dục học, chuẩn bị đội ngũ cán bộ có hiểu biết về khoa học giáo dục cho các trường huấn luyện cán bộ Đoàn, các trường cao đẳng sư phạm, làm nòng cốt đưa việc đào tạo, bồi dưỡng cán bộ phụ trách Đội trong trường học  đi vào nền nếp. Nhờ đó, chất lượng đội ngũ cán bộ phụ trách Đội trong trường học ngày càng được nâng cao, không những có nhiệt tình, còn có những kiến thức chuyên sâu, góp phần làm cho hoạt động Đội trong trường học luôn tạo được những nét mới, năng động và tự chủ, có sức cuốn hút thiếu niên, nhi đồng đến với tổ chức của mình, phấn đấu theo những mục tiêu trong học tập, trong rèn luyện, thực hiện "5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng".

Phấn đấu trở thành "Cháu ngoan Bác Hồ" là nguyện vọng thiết tha của mọi đội viên thiếu niên, nhi đồng. Ngày 15 - 5 - 1966, nhân dịp kỷ niệm lần thứ 25 ngày thành lập Đội (15-5-1941 - 15-5-1966), bác Tôn Đức Thắng, thay mặt Đảng và Nhà nước đã trao Đội lá cờ thêu 16 chữ vàng, nêu lên nhiệm vụ của Đội trong thời kỳ cả nước có chiến tranh:

"Vâng lời Bác dạy
Làm nghìn việc tốt
Chống Mỹ, cứu nước
Thiếu niên sẵn sàng".

Phong trào thi đua "Làm nghìn việc tốt, thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy, phấn đấu trở thành cháu ngoan Bác Hồ" từng bước phát triển ngày càng sâu rộng, thể hiện trên tất cả mọi mặt hoạt động của Đội. Được Đảng, Nhà nước và nhân dân chăm lo giáo dục, bảo vệ, hàng vạn thiếu niên, nhi đồng đã không ngừng trưởng thành và có những đóng góp xứng đáng trong sự nghiệp của toàn dân. Trong đó có 42 vạn em đã trở thành "Cháu ngoan Bác Hồ". Riêng trong năm học 1964 - 1965, năm học đầu tiên phải đối mặt với cuộc chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ đã có 650 em học giỏi toàn diện đã được nhận phần thưởng của Bác Hồ, 32 em có những cử chỉ tốt được Bác Hồ tặng huy hiệu của Người. Hàng trăm em liên tục phấn đấu, được Bác Hồ tặng phần thưởng hai, ba năm liền. Số đội viên phấn đấu trở thành "Cháu ngoan Bác Hồ" ngày càng tăng. ở Hà Nội, năm học 1965 có 3 vạn đội viên được tặng danh hiệu "Cháu ngoan Bác Hồ", đến năm 1968, khi tổ chức Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ số đội viên đạt danh hiệu "Cháu ngoan Bác Hồ" đã lên tới 57.500 em. Có cả những tập thể Đội được tặng danh hiệu "Cháu ngoan Bác Hồ" như chi đội thiếu nhi thôn Bằng A (huyện Thanh Trì), với hợp tác xã Măng non tham gia trồng lúa thâm canh đúng kỹ thuật đạt 9,1 tấn/ha, chăn nuôi hàng trăm con gà, vỗ béo hàng chục trâu bò, từ 99 - 100% học sinh cấp I và cấp II được lên lớp, 100% thi đỗ hết cấp. ở Nghệ An, năm học 1967 - 1968 có 145 nghìn em phấn đấu đạt danh hiệu Cháu ngoan Bác Hồ, tăng hơn năm học 1966 - 1967 tới 25 nghìn em. ở tỉnh miền núi Sơn La, phong trào phấn đấu trở thành Cháu ngoan Bác Hồ được các cấp bộ Đoàn quan tâm tạo điều kiện cho các em không ngừng vươn lên trong học tập, rèn luyện, "làm nghìn việc tốt". Ngay trong những năm đầu chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ, nhiều trường lớp phải sơ tán vào vùng sâu, sinh hoạt khó khăn vẫn có 11.000 đội viên thiếu niên, nhi đồng phấn đấu trở thành "Cháu ngoan Bác Hồ". Nhiều em đạt thành tích xuất sắc được tặng huy hiệu của Người, như em Hà Văn Yên, một mình cứu sống 4 em nhỏ khỏi bị chết đuối; em Lò Văn Lun nhặt được của rơi đã trả lại cho người mất; em Hà Văn Phi ngoài việc chăm chỉ học tập, còn tích cực tham gia lao động sản xuất, đã góp nhặt được 1.000 kg phân bón giao cho hợp tác xã; em Hà Thị Liên học giỏi toàn diện, 4 năm liền đều đạt danh hiệu "Cháu ngoan Bác Hồ". Đặc biệt cả 4 chị em Liên đều là những đội viên gương mẫu, nhiều lần nhặt được của rơi đều mang trả lại cho người mất, trong đó có 2 lạng vàng.

*
*   *

Ngày 1-6-1969, Tết Quốc tế thiếu nhi là lúc sức khỏe của Bác Hồ ngày càng yếu. Bác đề nghị tổ chức cho các cháu thiếu nhi Hà Nội vào vui chơi với Bác ở Phủ Chủ tịch và Bác vẫn viết thư cho các cháu như thường lệ, Bác viết: "...Thiếu niên, nhi đồng là người chủ tương lai của nước nhà. Vì vậy chăm sóc và giáo dục tốt các cháu là nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân. Công tác đó phải làm kiên trì, bền bỉ".

Không ai nghĩ được rằng đó là lần cuối cùng các em được quây quần bên Bác vui Tết thiếu nhi Quốc tế và cũng là lần cuối cùng các em được đón nhận thư Bác. Ngày 2 - 9 - 1969, vào lúc 9 giờ 17 phút Bác đã vĩnh viễn ra đi. Trước lúc đi xa, Bác Hồ để lại cho thế hệ trẻ nước ta, cho các các cháu thiếu niên, nhi đồng cả nước "Muôn vàn tình thương yêu". Người đánh giá: "Đoàn viên và thanh niên ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn có chí tiến thủ", và căn dặn: "Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa "hồng" vừa "chuyên". Bác khẳng định: "Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết" (Di chúc).

Thực hiện Di chúc thiêng liêng của Bác Hồ, đáp ứng nguyện vọng thiết tha của thế hệ trẻ và theo đề nghị của Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam, nhân dịp kỷ niệm lần thứ 40 ngày thành lập Đảng (3-2-1930 - 3-2-1970, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ra Nghị quyết cho tổ chức Đoàn, tổ chức Đội Thiếu niên, Đội Nhi đồng Việt Nam được mang tên Bác Hồ vĩ đại:

- Đội Thiếu niên Tiền phong Việt Nam nay là Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh.

- Đội Nhi đồng Việt Nam nay là Đội Nhi đồng
Hồ Chí Minh.

Trong buổi lễ trọng thể trao Quyết định của Ban Chấp hành Trung ương Đảng cho Đoàn, Đội được mang tên Bác, nhân dịp kỷ niệm lần thứ 39 ngày thành lập Đoàn (26-3-1931 /26-3-1970), bác Trường Chinh, thay mặt Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đã nói: "... trao cho Đoàn Thanh niên, Đội Thiếu niên và Đội Nhi đồng vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng ta mong muốn thế hệ trẻ nước ta suốt đời trung thành với lý tưởng của Bác, học tập phẩm chất và đạo đức cao quý của Bác Hồ, đưa sự nghiệp của Bác, của Đảng đến thắng lợi hoàn toàn".

Hội nghị lần thứ 13 của Ban Chấp hành Trung ương Đoàn (khóa III) đã kêu gọi các em thiếu niên, nhi đồng: "Hãy học và làm theo 5 điều Bác Hồ dạy, thi đua làm nghìn việc tốt, ra sức xây dựng Đội vững mạnh, phấn đấu trở thành "Cháu ngoan Bác Hồ".

Nhận rõ vinh dự và trách nhiệm của Đoàn, của Đội, Đoàn ta tổ chức đợt sinh hoạt chính trị tập trung sâu rộng về tấm gương vĩ đại của Bác Hồ trong đoàn viên và thanh, thiếu nhi. Ban Chấp hành Trung ương Đoàn coi đợt học tập và làm theo Di chúc của Bác Hồ, thực hiện 5 diều Bác dạy thanh niên, 5 điều Bác dạy thiếu niên, nhi đồng là đợt sinh hoạt chính trị mở đầu, nhằm "Làm cho đoàn viên thanh niên, thiếu niên, nhi đồng thấm nhuần công lao, sự nghiệp, đạo đức của Bác. Từ đó nâng cao lòng tự hào, tin tưởng, đoàn kết quyết tâm phấn đấu, không sợ khó khăn gian khổ hoàn thành mọi nhiệm vụ để càng xứng đáng với Bác hơn nữa".

Kết hợp chặt chẽ với nhà trường, các cơ sở Đội đã tổ chức cho đoàn thể đội viên, thiếu niên, đội viên nhi đồng tham gia đợt sinh hoạt và phát động rộng rãi chủ đề "Vì vinh dự Đội, học tập tốt, lao động tốt", xây dựng "Lời hứa đội viên". Toàn Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và Đội Nhi đồng Hồ Chí Minh đã mở cuộc vận động xây dựng chi đội mạnh, liên đội mạnh, tập trung vào 5 mặt hoạt động của Đội.

Trong trường học phong trào thi đua "hai tốt" tiếp tục được nâng cao. Nhiều chi đội trong trường học phát triển phong trào "vở sạch, chữ đẹp", coi "nét chữ là nết người", tổ chức thi đua giữa các chi đội, liên đội tạo thành không khí rèn luyện phong cách học tập mới, có ý thức không ngừng nâng cao chất lượng từng tiết học, giờ học. Nhân dịp kỷ niệm lần thứ 30 ngày thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong (15-5-1941 - 15-5-1971) Trung ương Đoàn đã chỉ đạo thí điểm liên đội Bắc Lý thực hiện chủ đề: "Phát huy truyền thống Bắc Lý, vì vinh dự Đội, học tập tốt, lao động tốt", với các chỉ tiêu phấn đấu cụ thể, thu được kết quả tốt và năm học 1972 - 1973, Trung ương Đoàn và Hội đồng Đội Trung ương phát động rộng rãi trong các trường học toàn miền Bắc chủ đề: "Tiến theo Bắc Lý, vì vinh dự Đội, thi đua học tập tốt, lao động tốt" tạo nên không khí thi đua học tập, rèn luyện trong đông đảo đội viên thiếu niên, nhi đồng. Nhiều liên đội, chi đội đã sáng tạo những hình thức sinh động, đề ra những biện pháp tích cực thúc đẩy phong trào học tập, phát triển toàn diện. Riêng liên đội Trường THCS Bắc Lý liên tục đạt danh hiệu xuất sắc, dẫn đầu phong trào hoạt động Đội, được Trung ương Đoàn, Tỉnh Đoàn tặng thưởng nhiều cờ và bằng khen, góp phần vào thành tích chung của nhà trường, được Nhà nước 8 lần tặng cờ thưởng luân lưu, 8 Huân chương Lao động (3 hạng nhất, 3 hạng nhì, 2 hạng ba), 1 Huân chương Độc lập hạng Nhất. Hai lần Nhà nước tặng trường danh hiệu Anh hùng, năm 1985 và năm 2000.

Năm 1972 đế quốc Mỹ cho không quân và hải quân đánh phá trở lại miền Bắc Việt Nam, với mức độ ác liệt tăng lên gấp bội so với lần thứ nhất. Bom B52 của Mỹ rải thảm xuống Khâm Thiên, Uy Nỗ, An Dương (Hà Nội); thủy lôi Mỹ phong tỏa cửa biển Hải Phòng, Quảng Ninh... Nhiều trường học, một lần nữa lại phải sơ tán đến nơi an toàn. Các chi đội, liên đội vẫn tổ chức đội viên duy trì nền nếp học tập. Khi đế quốc Mỹ ngừng ném bom miền Bắc, chịu ký Hiệp định Pari về việc lập lại hòa bình ở Việt Nam, đội viên thiếu niên, nhi đồng lại nhanh chóng cùng nhà trường bắt tay xây dựng lại trường sở. Nhiều chi đội đã làm chủ công trong việc xây dựng vườn trường, làm thêm nhiều dụng cụ học tập...

Tổ chức Đội ngày càng được củng cố vững mạnh, thật sự trở thành, một lực lượng giáo dục trong nhà trường xã hội chủ nghĩa, theo tinh thần Nghị quyết về cải cách giáo dục của Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Tổ chức Đội được củng cố và phát triển, từng bước Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh đã có những cuộc giao lưu với thiếu nhi các nước xã hội chủ nghĩa và bạn bè quốc tế. Năm 1958, lần đầu tiên thiếu nhi miền Bắc Việt Nam được đón nhận quà tặng của các bạn Đội Thiếu niên Tiền phong mang tên E. Thalmanr (Cộng hòa Dân chủ Đức cũ). Quà tặng gồm quần áo, sách vở và học cụ, kèm theo nhiều bức thư thể hiện tình cảm của các bạn thiếu nhi Đức đối với thiếu nhi Việt Nam. Quà tặng của các bạn thiếu nhi Đức được dành dùng làm phần thưởng hoặc được trao cho những bạn học sinh nghèo, có nhiều khó khăn.

Mùa hè năm 1971 lần đầu tiên một Đoàn Thiếu nhi Việt Nam đã được mời tham dự trại hè thiếu nhi Quốc tế tổ chức tại Artek (Liên Xô). Đoàn gồm một số em có thành tích trong học tập và hoạt động Đội, trong đó có em Nguyễn Rừng, một chi đội trưởng xuất sắc ở xã Kim Mã (Kim Sơn, Ninh Bình). Cũng trong năm 1971, một đoàn đại biểu thiếu nhi hai miền Nam - Bắc Việt Nam đã tham dự trại hè Wilhem Pieck, tại Cộng hòa Dân chủ Đức với tinh thần tuy là một đoàn nhưng hoạt động như hai đoàn. Mỗi đoàn có 5 em. Tham gia có anh Nguyễn Đức Thìn, một Tổng phụ trách Đội của trường Tam Sơn, Bắc Ninh và những em thiếu nhi hai miền Nam - Bắc có thành tích trong học tập, rèn luyện và chiến đấu. Có em từng là chiến sĩ diệt Mỹ, diệt xe tăng. Đặc biệt có em Liên là nhân chứng vụ thảm sát ở Sơn Mỹ (Quảng Nam). Một lần sang Tây Beclinh tố cáo tội ác của Mỹ trong vụ Sơn Mỹ, một nhà báo phương Tây hỏi Liên: "Có phải có ai đó đã xui em kể chuyện đó hay không? Mặc dù tuổi nhỏ nhưng Liên vẫn hiểu được dụng ý xấu của nhà báo đó, em đã phản ứng lại ngay, với một câu hỏi đặt ngược lại: Có phải chú đã được trả tiền để hỏi như vậy không? Gia đình, bà con làng xóm bị sát hại trước mặt cháu, làm sao cháu không căm thù, việc gì phải ai xui".

Nghe dịch xong, tên nhà báo phương Tây vội thanh minh mấy câu rồi biến mất. Còn báo chí tiến bộ ở Đức ca ngợi hết lời trí thông minh sắc sảo của Liên.

Đến năm 1974, một Đoàn đại biểu thiếu nhi Việt Nam và 2 cán bộ phụ trách lại được mời tham dự Đại hội lần thứ VI thiếu nhi toàn Liên bang Liên Xô và tham dự Hội nghị những người lãnh đạo phong trào thiếu nhi các nước xã hội chủ nghĩa, tại trại hè Artek. Từ đó, hàng năm tổ chức Đội của thiếu nhi Việt Nam đều cử các đoàn đại biểu thiếu nhi tiêu biểu tham dự trại hè của thiếu nhi các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Mông Cổ... Trong đó nhiều lần thiếu nhi miền Nam cũng đã cử những đại biểu xuất sắc của mình cùng tham dự, đem đến cho thiếu nhi cả nước niềm cổ vũ mạnh mẽ tinh thần học tập và rèn luyện, sự ủng hộ quý báu của bạn bè thế giới đối với cuộc đấu tranh của nhân dân và thiếu nhi nước ta.

Phong trào thiếu niên, nhi đồng ở các tỉnh, thành phố miền Nam sau khi được mang tên Bác Hồ vĩ đại (do điều kiện chiến tranh, đến tháng 6 - 1970, Đội Thiếu niên và Đội Nhi đồng các tỉnh, thành phố miền Nam chính thức được mang tên Bác Hồ) đã có những bước phát triển vượt bậc. ở các vùng giải phóng của tỉnh Quảng Đà (Quảng Nam, Đà Nẵng) đến đầu những năm 70 đã có 60% các em thiếu nhi được vào Đội. Năm 1972, riêng các tỉnh Nam Bộ đã có 811.281 đội viên, 285.913 em khác được tập hợp dưới những hình thức khác nhau.

Tổ chức Đoàn các cấp, trong điều kiện khó khăn của chiến tranh vẫn thường xuyên quan tâm chăm lo công tác Đội. Bên cạnh việc định hướng hoạt động của tổ chức Đội trong từng thời kỳ, các kỳ Đại hội Đoàn đều có Nghị quyết về công tác Đội. Tổ chức Đoàn Thanh niên miền Nam đặc biệt coi trọng công tác bồi dưỡng, đào tạo đội ngũ cán bộ phụ trách Đội, bổ sung, kiện toàn bộ máy phụ trách công tác thiếu nhi đến tận cơ sở. ở cấp miền, Ban Thiếu niên, nhi đồng đã có tới 7 cán bộ chuyên trách, do một đồng chí Bí thư Trung ương Đoàn phụ trách và một đồng chí ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đoàn trực tiếp làm trưởng ban. ở cấp tỉnh và phân khu đến cấp huyện đều có từ 2-3 cán bộ chuyên trách làm công tác thiếu nhi (Cà Mau, Rạch Giá). Ban Thiếu nhi Trung ương còn tổ chức biên soạn và phát hành thường xuyên "Sổ tay kinh nghiệm người cán bộ phụ trách", tạo điều kiện hỗ trợ cán bộ cơ sở kinh nghiệm hoạt động Đội. Nhiều chi đội ở vùng giải phóng, cũng như ở vùng tranh chấp, vùng do địch tạm kiểm soát đã không ngừng lớn mạnh, đóng góp phần công sức xứng đáng vào việc tổ chức thiếu niên, nhi đồng tham gia nhiều trong công tác kháng chiến.

Chi đội Hàm Rồng đất mũi Cà Mau (huyện Năm Căn), khi còn nằm trong vùng giải phóng (thời kỳ 1960 - 1968), đã có không ít những hoạt động sôi nổi, thu hút hầu hết thiếu nhi trên địa bàn tham gia nhiều hoạt động thiết thực như xóa mù chữ, làm vệ sinh xóm ấp, giúp đỡ gia đình chính sách, tổ chức tập nghi thức Đội. Đội văn nghệ Chim Việt của chi đội từng đi biểu diễn ở nhiều xã trong vùng, góp phần tuyên truyền chính sách của Đảng, của cách mạng.

Khi địch tiến hành bình định, dồn dân, hầu hết thiếu nhi đều theo các anh, chị du kích vào "Làng Rừng", tổ chức làng chiến đấu, trở thành trụ cột của đội du kích. Các em cùng các anh, chị bố phòng tại những khu vực xung yếu, đánh biệt kích, bắt thám báo. Những bãi chông, bãi lửa (bãi mìn) của các em từng bẻ gãy nhiều cuộc càn của địch, làm thất bại chiến thuật "Hắc điểu ngủ rừng xanh" của chúng. Năm 1972, khi bộ đội ta bao vây Cái Nước và các vùng xung quanh, ngoài nhiệm vụ phối hợp tác chiến, các em còn tổ chức đánh cá làm khô tiếp tế cho bộ đội. Đồn Cựa Gà, đồn Đầm Cùng lần lượt bị tiêu diệt. Căn cứ nổi của địch bị nhấn chìm... buộc địch phải bỏ chạy khỏi chi khu Cái Nước. Quê hương được giải phóng, chi đội tổ chức rước đền thờ Bác Hồ từ "Làng Rừng" về làng cũ để nhân dân cùng được tưởng niệm.

Tiêu biểu cho hoạt động Đội vùng giải phóng có Liên đội Hoàng Lệ Kha, nơi chuyên dạy con em liệt sĩ, con cái cán bộ của tỉnh Tây Ninh, trường văn hóa tập trung đầu tiên của toàn miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, mang tên Hoàng Lệ Kha, một cán bộ cách mạng kiên cường đã hy sinh trong những ngày Mỹ - Diệm lê máy chém đi khắp miền Nam tiến hành cái gọi là chiến dịch "tố cộng", "diệt cộng". Trong điều kiện chiến tranh, trường thường xuyên phải di chuyển, nhiều lần phải tự làm lấy nhà để ở, để làm lớp học, phải sản xuất tự túc một phần lương thực, thực phẩm... Không ít lần trường bị biệt kích bao vây, càn quét, bị pháo bắn vào khu vực trường, bị B52 rải thảm, có bạn bị chết, bị thương... Liên đội vẫn tổ chức, động viên các đội viên giữ vững tinh thần đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau, khắc phục mọi hậu quả, bảo đảm kết quả học tập, giữ vững sinh hoạt và hoạt động Đội có nền nếp trong mọi hoàn cảnh. Hàng trăm đội viên lớn của liên đội còn nhiều lần cùng các anh, chị lớn tuổi, cùng các thầy cô đi vác đạn, tải thương phục vụ các chiến dịch đánh địch của các lực lượng vũ trang giải phóng. Liên đội đã báo cáo thành tích làm được lên Bác Hồ, bác Tôn. Bác Tôn đã thay mặt Bác Hồ gửi thư khen ngợi tập thể Liên Đội Thiếu niên Tiền phong Hoàng Lệ Kha làm được nhiều việc tốt.

ở vùng tranh chấp, Đội Thiếu niên Tiền phong thường có hai hình thức tổ chức: Đội bất hợp pháp hoạt động công khai ở căn cứ vùng lõm của xã; những đội viên sống hợp pháp trong ấp chiến lược thì hoạt động trong khu dồn, trong ấp, phối hợp với tổ chức Đội ở khu căn cứ nắm tình hình địch, tổ chức đánh địch. ở vùng tranh chấp Triệu Phong (Quảng Trị) có Đội Thiếu niên xã Triệu Vân, với trên 300 đội viên, liên tục lập công từ năm 1960 đến 1972, đánh 275 trận, diệt 409 tên địch (có 141 tên Mỹ), làm bị thương 566 tên (có 166 lính Mỹ), diệt 3 xe tăng, phá hủy 8 chiếc khác; tự làm được cả mìn, bàn chông tre, bàn chông sắt, làm hầm bí mật. Đã có 94 đội viên bị địch bắt từ 3 đến 15 ngày, bị đánh đập, tra tấn dã man, nhưng không một em nào khai báo điều gì với địch. Từ năm 1969 - 1972 địch điên cuồng bình định, dồn dân tách dân ra khỏi các cơ sở cách mạng, 62 đội viên đã tham gia móc nối được 152 cơ sở trong ấp chiến lược, trong thị trấn; có 35 đội viên tham gia du kích mật; 34 đội viên lớn trưởng thành thoát ly đi bộ đội, vào các cơ quan, 9 em sau đó đã hi sinh trong khi đang làm nhiệm vụ.

Trong các vùng địch tạm chiếm, hoạt động của tổ chức Đội Thiếu nhi thường đa dạng, tùy theo từng điều kiện, các em tham gia các công tác của cơ sở, làm liên lạc, tham gia vận chuyển vũ khí, đạn dược, dẫn đường cho các đội biệt động, các đơn vị đặc công luồn sâu vào vùng địch tổ chức các trận đánh tiêu hao, tiêu diệt lực lượng địch. Nhiều cơ sở Đội đã tổ chức thành những nhóm du kích thiếu niên mật, hoạt động khá táo bạo, làm kẻ địch nhiều khi phải bị động đối phó, như các Đội du kích Nguyễn Văn Trỗi (Điện Bàn, Quảng Nam), Đội Chim én (Bình Định), Đội Thiếu nhi Bình Sơn (Biên Hòa), Đội diệt ác Chim Quyên (Vĩnh Long), các Đội Chim Xanh, Phù Đổng... hoạt động ngay trong các quận nội thành Sài Gòn...

Từ năm 1972, tổ chức Đoàn Thanh niên các tỉnh, thành phố miền Nam chủ trương chuyển công tác thanh, thiếu nhi vào vùng yếu, vùng sâu, tổ chức Đội trong các vùng tạm bị địch chiếm đã có những bước phát triển đáng chú ý, trong đó có việc vận động đưa các nội dung giảng dạy tiến bộ vào trong các trường học. Tại Bến Tre, Đoàn đã khéo léo chỉ đạo đưa nội dung 5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng vào các trường học ở cả các thị xã, thị trấn. Đáng chú ý là Đoàn thiếu nhi Phù Đổng ra đời và hoạt động trong lòng Sài Gòn, từ mùa xuân 1972 với 20 em ban đầu đã nhanh chóng phát triển lên 200 em. Ngoài ra còn lôi cuốn hàng chục em khác tham gia sinh hoạt với nhiều hoạt động phong phú ngay dưới con mắt nhòm ngó của bọn cò chìm, cò nổi của địch. Các em là tai mắt của nhiều hoạt động đấu tranh của học sinh, sinh viên Sài Gòn. Trong đó có cuộc đấu tranh của Tổng đoàn học sinh Sài Gòn tưởng niệm học sinh Quách Thị Trang, ngày 25 - 8 - 1973. Mặc dù sau đó bị địch khủng bố, chị Nga (người tổ chức ra Đoàn Thiếu nhi Phù Đổng) và một số bạn bị bắt, song các em Lê Văn Thâu, Lê Thị Hoa, Phạm Thị Mai... vẫn tiếp tục tổ chức các hoạt động của Đoàn Thiếu nhi Phù Đổng. Tại Sài Gòn (nay là thành phố Hồ Chí Minh) được sự chỉ đạo của Ban Thiếu nhi Trung ương Đoàn và Thành Đoàn Sài Gòn, lợi dụng âm mưu "đoàn ngũ hóa" thiếu nhi học sinh đã chỉ đạo cán bộ trong cơ sở giáo viên thành lập Liên đoàn nữ sinh trường Chi Lăng I, đưa các nội dung tiến bộ vào giảng dạy trong nhà trường, chuyển hóa từ 5 điều Bác Hồ dạy, sang thành 5 điều luật của Liên đoàn là:

- Yêu nước, yêu dân tộc Việt Nam
- Biết kính yêu thầy cô, vâng lời cha mẹ
- Dũng cảm anh hùng vì lẽ phải
- Kỷ luật và đoàn kết giúp nhau học tập
- Giữ vệ sinh chung, không coi sách báo ti vi nhảm nhí.

Liên đoàn nêu khẩu hiệu:

Sẵn sàng: vâng lời!
Sẵn sàng: cố gắng!
Sẵn sàng: học tập!

Liên đoàn tập hợp được 790 đoàn viên, trong đó có 490 đoàn viên chính thức, được đeo khăn quàng đỏ viền xanh, chia thành 12 đoàn và 50 toán. Liên đoàn có cả tờ nội san, góp phần giúp các em thiếu niên, nhi đồng phân biệt tốt xấu, phải trái, biết yêu và biết ghét đúng người, đúng sự việc. Phần lớn nội dung của nội san đều lấy những câu chuyện được đăng tải trên báo chí Sài Gòn về tội ác của lính Mỹ, những hình ảnh trẻ em lang thang sống bằng đồ thải của lính Mỹ... để thức tỉnh tinh thần dân tộc, hướng các em làm những việc có ích, tham gia công tác xã hội, dạy học cho trên 200 trẻ em nghèo, không có điều kiện cắp sách đến trường, làm bông giấy, búp bê bán, lạc quyên tiền ủng hộ quỹ cứu tế xã hội...

Hoạt động Đội trong vùng địch tạm chiếm đóng cũng đã mang lại những hiệu quả thiết thực, nhất là trong việc tổ chức các đội viên tham gia các công tác kháng chiến, làm liên lạc, móc mối cơ sở, tổ chức nắm tình hình địch, giúp đỡ các lực lượng vũ trang giải phóng đánh địch. ở Mỹ Tho, trong những chiến công vẻ vang của Đội biệt động thành, có công sức đóng góp của Trịnh Văn Vũ, một thiếu niên mới 13 tuổi. Lợi dụng mình còn nhỏ tuổi, địch ít để ý, Vũ đã khôn khéo áp sát mục tiêu, điều tra, nghiên cứu trận địa, vận chuyển mìn, lựu đạn, súng ngắn... đến các vị trí tập kết để các chiến sĩ biệt động có cơ hội tiếp cận mục tiêu đánh địch. Trong đó có trận đánh của đội trưởng Huỳnh Văn Long vào nhà hàng ăn uống Việt Hải, nơi bọn sĩ quan Mỹ và bọn Ngụy ác ôn thường tụ tập. Nhà hàng nằm cạnh bờ sông Tiền, rất khó tiếp cận. Việc đưa khí tài đến gần mục tiêu càng khó khăn. Để đưa được quả mìn đến vị trí cần thiết, anh Huỳnh Văn Long đã phải ngâm mình dưới nước gần một đêm trời. Còn Trịnh Văn Vũ lại có thể qua mắt địch một cách dễ dàng. Trận ấy, đội biệt động thành phố Mỹ Tho diệt được 30 tên địch, có 8 tên Mỹ. Vũ được tặng danh hiệu "Dũng sĩ diệt Mỹ" cấp I.

Trong chiến tranh ác liệt, kẻ địch khủng bố gắt gao, việc chuyển lương thực, thực phẩm cho cán bộ, chiến sĩ, nhất là số cán bộ chiến sĩ hoạt động trong vùng địch tạm chiếm đóng, nhiều khi cũng là những cuộc chiến đấu sinh tử, đòi hỏi phải khôn khéo mới có thể qua được mắt địch. Tại chiến trường miền Đông - Nam Bộ, trong các năm từ 1969 đến 1971, các vùng đồn điền cao su phần lớn đều bị địch khống chế. Hàng ngày công nhân ra lô cạo mủ, các em đi thả trâu bò đều bị chúng kiểm soát gắt gao, không một thứ gì có thể lọt được ra ngoài, trong khi cán bộ nằm tại địa bàn thiếu thốn đủ thứ: thiếu gạo, thiếu muối, nhất là thuốc chữa bệnh... nhưng không thể tiếp tế. Các em thiếu nhi trong các sở cao su phải tìm đủ cách, từ việc buổi sáng phải ăn thật no, ăn cả phần cho buổi trưa, còn cơm lèn chặt trong guy gô chỉ để dành tiếp tế cho các chú, các anh cán bộ. Để cán bộ có chất ngọt bồi dưỡng sức khỏe, các em mua đường về hòa thật đặc vào nước cho vào can 3 lít để mang đi, tránh con mắt dò xét của bọn lính canh. Nhưng thuốc chữa bệnh thì không thể hòa vào nước các em phải tìm cách khác. Các em đan những cái rọ bịt mõm làm như để cai sữa cho bê lớn và hạn chế bê nhỏ bú sữa, giấu thuốc vào rọ để che mắt địch. Không chỉ các em ở vùng đồn điền cao su miền Đông Nam Bộ, các em thiếu niên, nhi đồng ở Quảng Ngãi, Bình Định, Khánh Hòa, Phú Yên, Lâm Đồng... trong nhiều lần cũng đã phải dùng mưu như thế khi muốn tiếp tế cho cán bộ cách mạng ở những vùng địch chiếm đóng, vùng tranh chấp.

Còn ở Cà Mau, em Cam là một đội viên thiếu niên, thường xuyên tích cực tham gia công tác Đội, bị thương nặng khi bom Mỹ đánh phá vào ấp, biết không thể qua khỏi, em chỉ nói với mẹ: "Con... chết... má bắt con gà chống Mỹ... góp với các bạn gởi cho các chú thương binh!". Con gà là một chuyện nhỏ, nhưng Cam đã gửi theo nó cả một ý chí lớn - ý chí đánh Mỹ của mình, cũng là ý chí của thiếu niên, nhi đồng miền Nam những năm tháng cùng cha anh tiến hành cuộc kháng chiến thần thánh chống Mỹ, cứu nước.

Nhiều em đã trở thành tai mắt của cuộc kháng chiến. ở Phù Cát (Bình Định), có em Vũ Bão, 10 tuổi đã có thể giúp má đưa thư, nhắn tin cho cán bộ cách mạng đang hoạt động tại địa phương. 12 tuổi Bão trở thành một giao liên tin cậy, thường đưa đón cán bộ đi lại hoạt động trong vùng. Em nắm chắc quy luật hoạt động của từng đồn bốt địch, nơi chúng thường tổ chức phục bắt cán bộ. Trong lần cảnh giới bảo vệ cuộc họp của huyện ủy tại xã Cát Khánh, bị địch bao vây, Bão đã dũng cảm dùng xuồng máy, đưa 11 cán bộ của Đảng thoát ra ngoài an toàn. Bị thương vào đùi, máu trào ra như xối, Bão vẫn bình tĩnh giữ chắc tay lái. Bị thương lần thứ hai, trúng ngực, Bão cắn răng, giữ hướng cho xuồng vào khuất sau doi cát có chòm dừa che khuất mới chịu buông lái, khi tim đã ngừng đập. Em được truy tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất, danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Tưởng nhớ chiến công của người Anh hùng nhỏ tuổi, thành phố Quy Nhơn lấy tên Vũ Bão đặt cho một con đường.

Cũng ở thành phố Huế còn có em Đỗ Văn Tràu, 14 tuổi đã tham gia Đội an ninh vũ trang của thành phố. Chiến đấu bị thương, bị địch bắt, giam cầm trong trại tù thiếu niên, Tràu vẫn tìm cách hoạt động. Em vận động 5 bạn thành lập Đội thiếu niên tiền phong, tham gia đấu tranh không treo cờ ngụy. Khi chúng thích vào tay các em hai chữ "sát cộng", Tràu lấy lửa đốt cháy chỗ da đó và vận động các bạn cùng làm theo. Địch khủng bố, các em tuyệt thực phản đối. Anh em tù binh thường gọi các em là "Đội thiếu nhi chống sát cộng". Tháng 10 - 1970, Đỗ Văn Tràu được kết nạp vào Đoàn và tháng 1 - 1973 được kết nạp vào Đảng.

Nhiều em thiếu niên, nhi đồng táo bạo tổ chức đánh địch ngay trong các thị trấn, thị xã. Hồ Văn Mên, quê ở xã An Thạnh, Lái Thiêu, mồ côi cả cha lẫn mẹ ngay từ ngày còn nhỏ, em phải ở với bà nội. Bà là cơ sở của chi bộ Đảng. Mên nhiều lần nài nỉ xin các chú cho vô du kích. Nhưng thấy em còn nhỏ, mọi người ngần ngại. Mên rủ bạn mình tên là Thu, tìm cách lân la chơi với bọn lính Mỹ để kiếm súng. Phong trào thiếu nhi tham gia đánh Mỹ ở quê Mên phát triển, nhưng phần lớn đều tự phát. Chi bộ Đảng ở địa phương thấy phải kịp thời tổ chức các em lại, hướng dẫn các em đánh Mỹ. Chi bộ họp, giao cho Đoàn Thanh niên lãnh đạo và tổ chức cho các em tham gia những công việc vừa sức, bảo đảm an toàn tối đa cho các em. Mỗi lần các em tổ chức đánh địch, Đoàn Thanh niên đều bố trí lực lượng hỗ trợ, bố trí cả lực lượng đội quân tóc dài do cô Ba Thà phụ trách, để khi cần đấu tranh không cho địch khủng bố các em. Mừng ngày sinh nhật Bác Hồ 19 - 5, tổ thiếu niên du kích của Mên xin các chú du kích cho đánh địch ngay trong thị trấn Phú Lợi, bằng những trái lựu đạn Mã lai các em được thưởng trước đó. Thị trấn Phú Lợi có sòng tài xỉu ở trong chợ, bọn lính ngụy, phần lớn là những sĩ quan ác ôn, thường tụ tập tại đó đánh bài.

Cái khó ở đây là làm thế nào đánh được địch, nhưng vẫn bảo vệ được dân. Chú Mười cử thêm Điền tăng cường cho nhóm của Mên và Thu, ngoài ra còn có tổ du kích của chú út sẵn sàng hỗ trợ khi cần. Mên và các bạn cho trái Mã lai vào những ổ bánh mỳ, hoặc gói xôi, bình thản tiếp cận mục tiêu. Nhưng mãi người trong chợ vẫn chưa vãn. Chờ đến hơn 10 giờ, vẫn còn 2 chị em một đứa bé bế nhau mê mải đứng xem đánh bài và một anh thanh niên đang say gỡ. Phải tìm cách mãi mới điều được những đối tượng này ra xa. Khi đã yên tâm chỉ còn lại trên chiếu bạc bọn sĩ quan ác ôn đủ các sắc lính ngụy, Mên mới ra hiệu, để cùng lúc 3 trái Mã lai được tung vào giữa đám bạc, làm chết một lúc 30 tên, 29 tên khác bị thương, trong đó có 5 tên sĩ quan và 10 tên bình định.

Tổ thiếu nhi du kích của Hồ Văn Mên còn mưu trí đánh địch nhiều trận, đánh cả bọn lính Pắc Chung Hi. Có trận Mên tổ chức đặt mìn định hướng vào trong một gánh cỏ của một bác cơ sở để bác gánh đến gần chỗ bọn địch sư 5 đang co cụm, mới điểm hỏa, mìn nổ thổi bay cả đám lính địch, còn Mên thì rút êm. Riêng Hồ Văn Mên đã diệt 80 tên, 3 lần được tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ, diệt cơ giới và dũng sĩ Quyết thắng cấp ưu tú, được cử đi dự Đại hội thi đua của Khu và tham gia đoàn đại biểu của Khu dự Đại hội chiến sĩ thi đua toàn miền Nam.

Những dũng sĩ nhỏ tuổi xuất hiện ngày càng nhiều, mỗi người một vẻ lập công. Lê Văn Nghĩa ở Hóc Môn, dùng búa đánh mạnh vào huyệt "phong thủ" giết tại chỗ tên Theo chỉ huy bọn biệt kích gian ác; Trần Văn Chẩm, ở đất thép Củ Chi, đã dũng cảm xử tội chết tên đại diện Chưng có nhiều tội ác với nhân dân ngay tại một quán nước bên đường chỉ bằng một phát súng. Về sau địch bắt được em và Chẩm đã hi sinh lúc mới 14 tuổi. Trần Văn Chẩm được Nhà nước truy tặng Huân chương Quân công hạng Ba và danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang (Tuyên dương 6 - 1995).

Sau thắng lợi của các hoạt động quân sự trong Đông - Xuân 1972, vùng giải phóng được mở rộng ở miền Đông - Nam Bộ, tỉnh Bình Phước được thành lập. Lộc Ninh trở thành thủ phủ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Cuối năm 1973, lần đầu tiên Đại hội "Cháu ngoan Bác Hồ" cấp tỉnh được tổ chức. 100 đại biểu "Cháu ngoan Bác Hồ" tiêu biểu cho phong trào thiếu nhi miền Nam những năm chiến đấu chống Mỹ gian khổ và oanh liệt của tỉnh Bình Phước đã dự Đại hội, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần vươn lên lập công không chỉ đối với thiếu niên, nhi đồng trong tỉnh. Một số địa phương khác như Cà Mau, Tây Ninh cũng đã tiến hành xét chọn và mở "Đại hội thiếu nhi Thành đồng". Tuy diện tổ chức được "Đại hội Thiếu nhi Thành đồng" chưa rộng song cũng đã góp phần cổ vũ mạnh mẽ phong trào "Việc nhỏ chí lớn" của thiếu nhi miền Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Vùng giải phóng được mở rộng, thiếu niên, nhi đồng miền Nam ngày càng được quan tâm chăm sóc về đời sống, về học tập, vui chơi. Trong nhiều năm trước việc học tập của thiếu niên, nhi đồng ở các vùng giải phóng đã có những bước phát triển đáng chú ý. Chỉ riêng ở Cà Mau, trước năm 1968 đã có 40.000 học sinh các cấp. Nhưng sau chiến dịch Tổng tấn công và nổi dậy mùa Xuân 1968, kẻ địch đẩy mạnh bình định, đánh phá ác liệt nhiều vùng căn cứ cách mạng. Việc học tập của các em gặp khó khăn. Trường lớp phân tán, không ổn định. Nhiều nơi các em phải ăn ngủ dưới hầm, vệ sinh không đảm bảo, sức khỏe giảm sút. Chất lượng học tập sút kém dần. Sau năm 1972, việc học tập của các em từng bước được khắc phục. Các em nêu khẩu hiệu "Đi học là thắng Mỹ, học giỏi là dũng sĩ", không ngừng phấn đấu vươn lên. ở phân khu 2, các em nêu quyết tâm "Căm thù Mỹ em gắng học chăm". Phong trào học tập của các em đi dần vào nền nếp, chất lượng học tập không ngừng được nâng lên. Nhiều em phấn đấu trở thành học sinh giỏi.

Cùng với việc đẩy mạnh phong trào học tập, một số địa phương, bước đầu đã đi vào hoạt động theo những chủ đề thích hợp, như "Em yêu anh giải phóng quân", hoặc "Lít gạo nuôi quân, góp phần thắng Mỹ" "Con khô (cá) gửi ra tiền tuyến", "Chòi của bộ đội"... Chỉ tính sơ bộ, trong 5 năm (từ 1966 - 1970), thiếu niên, nhi đồng các tỉnh, thành
phố miền Nam đã trồng được 1.150.000 cây xanh, cây ăn trái; 900.000 gốc mì cách mạng; ủng hộ bộ đội 123.356 kg rau xanh, 900 con gà, 1.500 kg cá khô; góp 2.000 lít gạo nuôi quân.

Những năm từ 1954 - 1975, là thời kỳ thiếu niên, nhi đồng nước ta, cũng như cha anh mình, phải trải qua nhiều thử thách, đôi khi vượt rất xa những gì lứa tuổi các em có thể có, cả thể chất, tâm, sinh lí và nhất là năng lực hành động. Cũng là thời kỳ tổ chức Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và Đội Nhi đồng Hồ Chí Minh, được sự quan tâm chăm sóc của Đảng, của Đoàn đã từng bước trưởng thành, hình thành hệ thống hoàn chỉnh, với Điều lệ, Nghi thức của Đội mang tính chất chính quy, tạo cơ sở để hoạt động Đội đi dần vào nền nếp, tổ chức các phong trào hành động cách mạng phù hợp, lôi cuốn đông đảo thiếu niên, nhi đồng không ngừng rèn luyện phấn đấu theo 5 điều Bác Hồ dạy, trở thành con ngoan trò giỏi, "Cháu ngoan Bác Hồ", góp phần đào tạo nên những thế hệ tuổi trẻ, đáp ứng nhu cầu sự nghiệp cách mạng như Bác Hồ từng mong muốn.

Đội Thiếu niên Tiền phong luôn gắn liền hoạt động và giáo dục của mình với thực tiễn cách mạng và lao động sản xuất, xây dựng cuộc sống mới, thật sự đã trở thành trường học cộng sản chủ nghĩa đầu tiên của tuổi trẻ, góp phần hình thành phẩm chất những thế hệ con người mới phát triển toàn diện, là nơi các em tập dượt để trở thành người chủ xã hội mới, thành đội hậu bị đông đảo của Đoàn và là lực lượng dự trữ trẻ tuổi của Đảng.

Các thế hệ thiếu niên, nhi đồng cùng cha anh đã trải qua những năm tháng cam go nhưng vô cùng oanh liệt, đánh thắng đế quốc Mỹ và bọn tay sai, thu về một mối giang sơn gấm vóc, càng vững bước trên con đường xây dựng một xã hội giàu mạnh, có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, công bằng, dân chủ và văn minh, dù còn phải vượt qua không ít thử thách trên con đường vạn dặm.

CHƯƠNG IV
THIẾU NHI VIỆT NAM GÓP PHẦN XÂY DỰNG VÀ BẢO VỆ TỔ QUỐC VIỆT NAM XÃ HỘI CHỦ NGHĨA (1975 - 1986)

Sau Đại thắng mùa Xuân năm 1975, cả nước thống nhất, Bắc Nam sum họp một nhà. Nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, tự do - mong ước của Bác Hồ, của thiếu nhi và toàn dân tộc trải qua bao đấu tranh gian khổ bằng máu xương và nước mắt đã trở thành hiện thực. Hòa vào niềm vui chung thiếu nhi Việt Nam nô nức xuống đường hát múa mừng ngày hội toàn thắng, hân hoan cùng với các anh chị, cô bác tham gia học tập, lao động góp phần hàn gắn vết thương chiến tranh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa giàu mạnh.

Vào những ngày Tổng tiến công và nổi dậy trong chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, thiếu nhi miền Bắc vui mừng lắng nghe những tin thắng trận từ chiến trường miền Nam chuyển về. Các em đã tổ chức các hoạt động chào mừng chiến thắng ở các liên đội và bằng công tác Trần Quốc Toản, thiếu nhi miền Bắc đã gửi thư, gửi quà đến các chiến sĩ đang hành quân thần tốc tiến vào Sài Gòn. Nhiều địa phương đã tổ chức các đoàn thiếu nhi đến giúp đỡ các gia đình có con em và người thân đang chiến đấu ở chiến trường, đến vui cùng các chú thương binh đang điều trị và an dưỡng tại các đơn vị bộ đội.

ở các địa phương miền Nam, tổ chức Đội và thiếu nhi đã tích cực giúp đỡ các anh bộ đội, các đơn vị đang tiến công quân thù bằng cách tiếp nước, chuẩn bị lá ngụy trang, chuyển đạn và dẫn đường cho các anh khi tiến vào thành phố, thị trấn, thị xã, hoặc cùng với anh chị, cha mẹ tham gia thu gom vũ khí, quân trang quân dụng của lính ngụy bỏ lại khi tháo chạy.

Cũng như các đoàn thể khác, dưới sự chỉ đạo của Trung ương Cục, Ban thiếu nhi thuộc Trung ương Đoàn Thanh niên Nhân dân cách mạng đã nhanh chóng hướng dẫn các hoạt động của Đội và thiếu nhi bằng việc thành lập các tổ, nhóm thiếu nhi tham gia các hoạt động cách mạng. Việc đầu tiên là các em cùng với các đoàn thể tổ chức đón tiếp các anh bộ đội và xóa những khẩu hiệu, cờ ba sọc mà chế độ ngụy vẽ trên nóc nhà, tường nhà và các khu sinh hoạt công cộng trước đây. Tổ chức Đội TNTP được mở rộng ở các vùng mới giải phóng, nhiều thiếu niên tích cực đã được vào Đội. Các chi đội, liên đội TNTP dần dần được thành lập các chi đội, liên đội trong nhà trường khi các trường học ở các tỉnh phía Nam khai giảng năm học mới.

Sau ngày giải phóng, các tỉnh phía Nam đứng trước nhiều khó khăn to lớn, nhất là vấn đề ổn định đời sống bảo vệ an ninh trật tự cho nhân dân. Lực lượng quân đội nhân dân Việt Nam phối hợp với các tầng lớp nhân dân ngày đêm bảo vệ những thành quả cách mạng và giữ gìn an ninh trật tự. Theo gương các anh chị đoàn viên thanh niên, thiếu nhi các địa phương thông qua tổ chức Đội đã tổ chức các hoạt động giữ gìn trật tự an ninh, phát hiện tàn quân địch còn lẩn trốn. Đặc biệt là các em tham gia các hoạt động bài trừ văn hóa đồi trụy. Thiếu nhi thành phố Hồ Chí Minh và các thành phố, thị trấn, thị xã khác đã thu thập hàng tấn băng nhạc vàng, tranh ảnh, sách báo đồi trụy để giao nộp cho các cơ quan chính quyền hủy bỏ.

Điều đáng mừng là song song với việc tham gia các hoạt động loại trừ văn hóa đồi trụy, nhiều tổ chức Đội đã phát động và tổ chức cho thiếu nhi tuyên truyền và thực hiện phong trào đọc sách, báo và thi tìm hiểu về sách báo cách mạng, phong trào xây dựng nếp sống mới trong thiếu niên học sinh, phong trào tìm hiểu về tổ chức Đội và phấn đấu vào Đội.

Tháng 12 năm 1975, Hội nghị lần thứ 21 Ban Chấp hành Trung ương Đoàn (khóa III) đã đánh giá những thắng lợi của công tác Đội và phong trào thiếu nhi đồng thời bàn những nhiệm vụ của Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi thời kỳ mới. Tại Hội nghị này, BCH Trung ương Đoàn đã phát động các phong trào lớn đối với đội viên và thiếu nhi cả nước như thi đua phấn đấu học tập và rèn luyện thân thể, xây dựng nếp sống mới gắn liền với phong trào thi đua phấn đấu trở thành Cháu ngoan Bác Hồ. Đối với các tập thể chi đội, liên đội trong nhà trường phấn đấu trở thành tập thể học sinh XHCN (sau này đổi thành tập thể Cháu ngoan Bác Hồ).

Tháng 6 - 1976, Hội nghị lần thứ 22 Ban Chấp hành Trung ương Đoàn tại thành phố Hồ Chí Minh bàn về những nội dung, phong trào của Đoàn và thanh thiếu nhi cả nước hướng về Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IV. Tại Hội nghị lần này, Ban Chấp hành Trung ương Đoàn đã thống nhất sự chỉ đạo chung trong cả nước của Đoàn, Đội, Hội. Ban Chấp hành Trung ương Đoàn đề nghị Trung ương Đảng trao cho Đội khẩu hiệu mới đáp ứng với nội dung giáo dục và nhu cầu phấn đấu rèn luyện của đội viên, đó là:

"Vì Tổ quốc xã hội chủ nghĩa,
Vì lý tưởng của Bác Hồ vĩ đại, hãy sẵn sàng !"

Với sự thống nhất tổ chức Đội trong cả nước và khẩu hiệu hành động mới sau khi nước nhà thống nhất, Đội TNTP bước vào trang sử mới. Số đội viên nhanh chóng phát triển cả ở miền Nam và miền Bắc. Những nội dung hoạt động của Đội đã gắn liền với các phong trào thi đua của Đoàn và các lực lượng xã hội trong đó tập trung vào phong trào thi đua học tập. ở các tỉnh phía Nam mới được giải phóng, tổ chức Đội và đội viên tích cực vận động các bạn đến trường học tập và giúp đỡ các bạn không có điều kiện đến trường. Sau này, với phong trào tham gia xóa mù chữ, thành phố Hồ Chí Minh đã tập hợp các em thành các lớp theo địa bàn dân cư, theo nhóm lao động và đặt tên là lớp học tình thương... Sau khi tổ chức Đội thống nhất cả nước, khăn đỏ trên vai đội viên đến trường đã tô đẹp cho những ngôi trường xã hội chủ nghĩa đầu tiên ở miền Nam. Các bậc cha mẹ và gia đình rất tự hào con cháu mình được vào Đội TNTP Hồ Chí Minh với chiếc khăn quàng đỏ thắm trên vai.

Trong năm 1975 - 1976 công tác Đội và phong trào thiếu nhi mang khí thế của năm mừng vui đại thắng, thống nhất Tổ quốc, là những năm hành động sôi nổi thi đua chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng. Nổi bật là phong trào thi đua "Ngàn hoa việc tốt, dâng Đảng quang vinh". Những việc làm tốt, các gương sáng của tập thể và cá nhân đội viên nở rộ như hoa mùa xuân. ở thành phố Hồ Chí Minh có đôi bạn Sơn - Khang cõng nhau đi học đã có tác động lớn đến cuộc vận động thiếu nhi đến trường học, gây xúc động đối với các bậc cha mẹ và xã hội.

Qua phong trào thi đua học tập, nhiều bạn nhỏ trong thời Mỹ ngụy không được đi học nay được học ở các trường và các lớp tình thương; đồng thời với học tập các em được ổn định cuộc sống, được tham gia hoạt động xã hội góp phần vào công cuộc xây dựng quê hương sau ngày giải phóng.

Tháng 12 - 1976, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng - Đại hội đầu tiên sau ngày thống nhất đất nước diễn ra tại Hà Nội. Đoàn đại biểu 240 đội viên, thiếu nhi đại diện cho Đội TNTP và thiếu nhi cả nước đến chào mừng Đại hội Đảng. Các em dâng lên Đảng 90 triệu bông hoa đẹp nhất trong phong trào thi đua "Ngàn hoa việc tốt, dâng Đảng quang vinh". Em Phạm Thiều Hoa đã đọc lời chào mừng và hứa với Đại hội:

"Tự hào là những "Người chủ nhỏ tuổi" của Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, chúng cháu xin hứa với Đại hội thi đua học tập và rèn luyện theo 5 điều Bác Hồ dạy, xây dựng Đội vững mạnh để tiếp bước cha mẹ, anh chị làm cho non sông Việt Nam ngày càng rạng rỡ.

Trong tiếng kèn hùng tráng
Dưới cờ Đảng vinh quang,
Chúng cháu hứa sẵn sàng,
Vâng theo lời Bác dạy,
Thi đua kế hoạch nhỏ,
Xây tương lai huy hoàng.
Ngày mai tiến bước lên Đoàn,
Hiến dâng Tổ quốc muôn ngàn bông hoa.

Bác Trường Chinh, ủy viên Bộ Chính trị Trung ương Đảng thay mặt các cô bác đại biểu dự Đại hội đã biểu dương những thành tích của đội viên, thiếu nhi cả nước và căn dặn:

"Bác mong các cháu luôn luôn làm theo và làm đúng Năm điều Bác Hồ dạy, tăng cường đoàn kết, giúp đỡ nhau ra sức học tập, rèn luyện tốt hơn nữa, tham gia lao động, giúp đỡ bố mẹ; tuỳ theo khả năng của các cháu, để mai đây kế tục xuất sắc sự nghiệp của Bác Hồ, của cha anh, làm chủ tập thể nước nhà, xây dựng xã hội Việt Nam tốt đẹp, hạnh phúc, vui tươi, xã hội Việt Nam xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.

Chúc các cháu lập được nhiều thành tích trong phong trào thi đua "Ngàn hoa việc tốt, dâng Đảng quang vinh!"

Mong các cháu luôn luôn xứng đáng là Cháu ngoan Bác Hồ, là con em của nhân dân Việt Nam anh hùng!"

Sau thắng lợi của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IV, thực hiện lời hứa trước Đảng, các phong trào của Đội TNTP Hồ Chí Minh phát triển rộng khắp và sôi động, nhất là trong phong trào kế hoạch nhỏ thu hồi các loại phế liệu, giấy loại; các hợp tác xã măng non ở phía Bắc tích cực tăng gia, trồng cây, nuôi gia cầm... để gây quỹ làm kế hoạch nhỏ. Nhân ngày kỷ niệm Đội 15-5-1977 và kỷ niệm 87 năm ngày sinh của Bác Hồ ngày (19-5-1977), thiếu nhi thành phố Hồ Chí Minh đã ra quân làm kế hoạch nhỏ và nêu sáng kiến số tiền làm kế hoạch nhỏ của thiếu nhi cả nước thu được sẽ đóng "Đoàn tàu lửa mang tên Đội TNTP Hồ Chí Minh" chạy trên đường sắt thống nhất Hà Nội - thành phố Hồ Chí Minh. Sáng kiến này được đội viên và thiếu nhi niên đồng cả nước ủng hộ nhiệt tình. Thực hiện sáng kiến làm kế hoạch nhỏ để đóng "Tàu lửa TNTP" phong trào thi đua thu nhặt 4 triệu ki lô gam giấy loại - ước tính thành tiền là 4 triệu đồng (trong năm 1977) đã được tổ chức sôi động ở các chi đội, liên đội. Các em đã thu gom giấy loại, sách cũ của mình, của lớp, của trường. Mở rộng hơn, các em đã đến các cơ quan xí nghiệp, nhà máy để quyên góp giấy báo cũ các loại; nhiều chi đội, liên đội đạt thành tích xuất sắc, điển hình là em Lê Thị Trang 11 tuổi ở thành phố Hồ Chí Minh đã thu gom được gần 1 tấn giấy báo cũ để góp với phong trào, sau này em được cử đi dự trại hè Quốc tế.

Với không khí thi đua làm kế hoạch nhỏ của thiếu nhi cả nước để đóng tàu TNTP, tháng 2 - 1978, Ban Chấp hành Trung ương Đoàn đã hoan nghênh sáng kiến của các em và bàn với Tổng cục đường sắt ủng hộ thiếu nhi một số tiền
để thực hiện kế hoạch nhỏ đóng đoàn tàu thiếu niên
tiền phong.

Nhân kỷ niệm 37 năm thành lập Đội, ngày 13-5-1978, anh Nguyễn Tiên Phong, Bí thư Trung ương Đoàn đã cùng chú Trần Mẫn, Tổng cục trưởng Tổng cục đường sắt ký nghị quyết liên tịch trong đó nêu rõ Tổng cục đường sắt đóng ngoài kế hoạch đoàn tàu mang tên Đội TNTP Hồ Chí Minh. Sau khi ký kết ủng hộ phong trào của Đội và thiếu nhi cả nước, Tổng cục đường sắt đã khẩn trương triển khai kế hoạch với sự tham gia rất nhiệt tình của các cô bác công nhân và các anh chị đoàn viên thanh niên của ngành để con tàu sớm hoàn thành.

Cán bộ, công nhân, đoàn viên ngành đường sắt đã vào Ninh Bình lấy một đầu tàu hỏa về sửa lại và Tổng cục đã giao cho nhà máy xe lửa Dĩ An đóng các toa xe cho đoàn tàu. Sau hơn 6 tháng, ngày 30 - 12 - 1978 đoàn tàu đã hoàn thành trong niềm vui mừng của cán bộ công nhân viên nhà máy xe lửa Dĩ An và toàn ngành đường sắt. Đoàn tàu đã chở đoàn đại biểu thiếu nhi thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội để làm lễ khánh thành. Sau lễ khánh thành long trọng ở ga Hà Nội, Đoàn tàu TNTP đã đưa một đoàn đại biểu cán bộ phụ trách, đội viên, thiếu niên, nhi đồng đến thăm một đơn vị bộ đội đóng quân ở Biên giới phía Bắc Tổ quốc. Trong ngày hội vui đón kết quả của phong trào kế hoạch nhỏ trao cho thiếu nhi đoàn tàu Thiếu niên Tiền phong, đại biểu thiếu nhi cả nước vinh dự được đón Chủ tịch Trường Chinh thay mặt Đảng và Nhà nước đến thăm và khen ngợi các cháu thiếu niên nhi đồng cả nước.

Cũng ở thời điểm này, đội viên thiếu nhi ở các tỉnh, thành trong cả nước đã góp phần xây dựng các công trình cho chính thiếu nhi ở địa phương mình như: xe ô tô, các phương tiện hoạt động Đội và giúp các bạn nhỏ gặp khó khăn, giúp gia đình thương binh, liệt sĩ... các em đã thực sự góp phần xây dựng Tổ quốc bằng sức của mình như Bác Hồ đã dạy:

"Tuổi nhỏ làm việc nhỏ
Tuỳ theo sức của mình"

Song song với việc phát triển phong trào kế hoạch nhỏ, công tác Trần Quốc Toản do Bác Hồ phát động từ tháng 2 - 1948 được đội viên và thiếu nhi cả nước tích cực tham gia. Các hoạt động thăm nom, giúp đỡ gia đình thương binh, liệt sĩ, gia đình neo đơn được phát triển mạnh theo cách các chi đội phân công đội viên kết nghĩa với từng gia đình. Nhiều tập thể Đội đã đến từng trại thương, bệnh binh để giúp các chú bộ đội bị thương từ chiến trường trở về. Nhiều tập thể Đội đã phát động phong trào tăng gia, chăn nuôi, tiết kiệm hàng tháng mang rau xanh, hoa quả, gà vịt... đến các trại thương binh tặng các cô chú thương binh. Một số liên đội đã tổ chức các chương trình văn nghệ cùng nhau đến các trại thương binh, bệnh viện để hát cho các cô chú nghe... ở Hà Bắc có danh hiệu "Cô Tấm thảo hiền" để tặng cho các bạn làm tốt công tác Trần Quốc Toản.

Phong trào Trần Quốc Toản phát triển mạnh mẽ trong đội viên và thiếu nhi cả nước, ở đâu cũng có những điển hình của các tập thể và cá nhân. Để biểu dương phong trào và cá nhân có thành tích tốt, năm 1978, nhân kỷ niệm 30 năm Bác Hồ gửi thư cho thiếu nhi làm công tác Trần Quốc Toản, Trung ương Đoàn đã tổ chức cuộc "Gặp mặt chiến sĩ nhỏ Trần Quốc Toản toàn quốc" tại Hà Nội từ 26 đến 27 - 7 - 1978 với 300 đại biểu xuất sắc nhất của phong trào được các địa phương cử về dự.

Trong cuộc gặp mặt lịch sử này, nhiều cá nhân và tập thể xuất sắc đã được tuyên dương và trở thành những điển hình của phong trào như các tập thể Đội xã Hợp Đức (tỉnh Hà Bắc cũ),
Quỳnh Đôi (tỉnh Nghệ An), Nông Cống (tỉnh Thanh Hóa), chi đội trường cấp II xã Giao Châu (Hà Nam Ninh cũ), chi đội Kim Đồng (Chi Lăng, Thái Bình), liên đội TNTP trường cấp I Phan Chu Trinh (Hà Nội), các tỉnh Bình Trị Thiên, Quảng Nam - Đà Nẵng, Thuận Hải... thiếu nhi có những sáng kiến hay, tổ chức hoạt động Trần Quốc Toản đạt kết quả rất cao, được cô bác ở địa phương khen ngợi.

Tại khách sạn Thắng Lợi nơi diễn ra cuộc gặp mặt các chiến sĩ nhỏ Trần Quốc Toản đại diện cho hàng triệu các bạn thiếu nhi cả nước đã vui mừng được nhận thư khen ngợi của bác Tôn Đức Thắng, Chủ tịch nước và được đón bác Phạm Văn Đồng, Thủ tướng Chính phủ trực tiếp đến thăm, chung vui. Bác ân cần khen ngợi, động viên các chiến sĩ nhỏ tuổi và mong muốn đội viên, thiếu nhi cả nước đẩy mạnh phong trào Trần Quốc Toản phát triển mạnh hơn. Tại cuộc liên hoan, các bạn Nguyễn Văn Lực, đại biểu thành phố Hồ Chí Minh, Nguyễn Thị Bạch Ngọc ở huyện Châu Thành tỉnh Hậu Giang, Phạm Hoàng Lâm ở Nghĩa Bình, Trịnh Hòa Bình ở trường Yên Đơ tỉnh Gia Lai - Kon Tum, Đỗ Trọng Quỳnh liên đội phó trường cấp II Hợp Đức, Tân Yên, Hà Bắc (cũ), Trần Thị Phương liên đội trưởng trường cấp I - II Hưng Trọng, Bố Trạch, Quảng Bình... đã vui mừng báo cáo với bác Phạm Văn Đồng những thành tích của các chiến sĩ Trần Quốc Toản ở đơn vị, địa phương mình và tặng bác những chiếc huy hiệu chiến sĩ nhỏ Trần Quốc Toản v. v...

Em Trần Thị Phượng đã thay mặt các bạn tặng Thủ tướng Huy hiệu "Chiến sĩ kế hoạch nhỏ". Thủ tướng ôm hôn Phượng và nói vui:

"Như thế này bác mang làm sao hết. Các cháu bây giờ hơn các bác rất nhiều. Các bác chưa được một cái huy hiệu nào cả".

Trong niềm vui gặp gỡ, chiến sĩ nhỏ Trần Quốc Toản nào cũng muốn báo cáo với bác về thành tích của tập thể, địa phương mình. Bạn Phạm Thị Ngọc Huệ, đội viên thị xã Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang từ cuối hội trường nhanh chân lên ôm hôn và báo cáo với bác về thành tích của tập thể đội của mình đã giúp đỡ một bạn con gia đình liệt sĩ ở địa phương được đi học. Và rất bất ngờ - Ngọc Huệ nghẹn ngào thưa với bác Thủ tướng: "Cháu mới được ra Hà Nội lần đầu tiên, vào Lăng viếng Bác Hồ, lần đầu tiên được gặp bác, bác cho cháu hôn bác". Bác Phạm Văn Đồng vui cười đồng ý. Đó là nụ hôn của thiếu nhi miền Nam thân yêu với bác Phạm Văn Đồng tại cuộc gặp gỡ đầu tiên của thiếu nhi cả nước.

Sau ngày thống nhất Tổ quốc, các hoạt động Quốc tế của Đội có điều kiện phát triển mạnh. Đội TNTP các nước xã hội chủ nghĩa đã mời các bạn thiếu nhi nước ta đến dự nhiều trại hè Quốc tế như trại hè Vihempích (CHDC Đức) trại hè Arơtếch (Liên Xô), trại hè Vácna (Hunggari)... Vai trò của Đội TNTP Hồ Chí Minh đã được tổ chức thiếu nhi Quốc tế CIMEA đánh giá rất cao. Với tư cách là tổ chức của thiếu nhi Việt Nam, đại diện Đội TNTP Hồ Chí Minh đã tham gia Đoàn Chủ tịch tổ chức CIMEA.

Năm 1977, Đại hội liên hoan thiếu nhi thế giới lần thứ nhất mang tên "Hãy để mặt trời luôn chiếu sáng" được tổ chức tại Mátxcơva (Liên Xô) từ 18 đến 31-7-1977. Đoàn đại biểu thiếu nhi nước ta do anh Trương Đình Bảng, Trưởng ban thiếu nhi Trung ương Đoàn làm trưởng đoàn cùng 43 đội viên xuất sắc nhất trong cả nước và 2 cán bộ phụ trách đã sang Liên Xô dự đại hội. Tại các cuộc trao đổi, Đoàn đại biểu thiếu nhi Việt Nam được các bạn đánh giá cao về các sáng kiến hay trong lĩnh vực tổ chức hoạt động Đội và phong trào thiếu nhi. Trong các hoạt động của Đại hội, Đoàn Việt Nam đã giành 19 huy chương vàng về các cuộc thi văn nghệ, thể thao. Tiết mục múa lân đã được nhận giải đặc biệt. Báo Sự Thật của Đảng Cộng sản Liên Xô viết bài ca ngợi: "Đoàn đại biểu thiếu nhi Việt Nam gồm 43 em nổi bật như búp măng non vươn lên trong rừng cây non thế giới". Sau khi dự Đại hội ở Mátxcơva, Đoàn đại biểu thiếu nhi Việt Nam cùng thiếu nhi các nước đã cùng tham dự trại hè Arơtếch của Liên Xô bên bờ biển Hắc Hải.

Hoạt động của Đội và thiếu nhi cả nước trong những năm sau ngày giải phóng miền Nam mang khí thế cách mạng sôi nổi. Nội dung hoạt động Đội trong và ngoài nhà trường được gắn liền với nhau. Các liên đội trong nhà trường đã mở rộng và gắn với hoạt động chính trị, xã hội ở địa phương. Các cuộc mít tinh, tuần hành, cổ động.. ủng hộ cách mạng, ủng hộ cuộc sống mới, vận động nhân dân tham gia hàn gắn những vết thương chiến tranh có hiệu quả thiết thực càng khẳng định vai trò của Đội TNTP.

Đồng thời quá trình phát triển các hoạt động của Đội và thiếu nhi luôn gắn liền với các hoạt động bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em của Nhà nước ta và xu thế chung của thế giới. Năm 1979, năm Liên hiệp quốc lấy làm năm "Năm Quốc tế thiếu nhi" đã tạo thêm điều kiện thuận lợi để nhân dân thế giới thực hiện công tác bảo vệ chăm sóc thiếu nhi tốt hơn. Hưởng ứng "Năm Quốc tế thiếu nhi", với sự tham mưu của Trung ương Đoàn, Nhà nước ta đã thành lập ủy ban năm Quốc tế thiếu nhi do Phó Chủ tịch nước Nguyễn Hữu Thọ làm Chủ tịch. Cơ quan thường trực của ủy ban là Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.

Trong năm Quốc tế thiếu nhi, công tác Đội và phong trào thiếu nhi nước ta được Đảng, Nhà nước, các cấp, các ngành, các lực lượng xã hội hết sức quan tâm nên đã thu được nhiều thắng lợi. Trong diễn văn khai mạc Hội nghị toàn quốc tổng kết năm Quốc tế thiếu nhi, Phó Chủ tịch nước, Chủ tịch ủy ban năm Quốc tế thiếu nhi Việt Nam Nguyễn Hữu Thọ đã đánh giá:

"Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và Đội Nhi đồng Hồ Chí Minh, dưới sự phụ trách của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, đã đẩy mạnh các phong trào thi đua học tập và rèn luyện tốt như: Làm Kế hoạch nhỏ xây dựng đoàn tàu mang tên Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, phong trào Trần Quốc Toản ra quân xây dựng và bảo vệ Tổ quốc"...

Cũng vào năm Quốc tế thiếu nhi, Bộ Chính trị Trung ương Đảng ta đã ra Nghị quyết về cải cách giáo dục, ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành pháp lệnh "Bảo vệ chăm sóc giáo dục trẻ em" là tiền đề của Bộ luật Bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em sau này; đó là cơ sở cho các phong trào, các cuộc vận động của Đội như "Cuộc vận động tăng cường giáo dục đạo đức cách mạng" trong nhà trường, các phong trào "Kế hoạch nhỏ", "Trần Quốc Toản ra quân xây dựng bảo vệ Tổ quốc", phong trào "Xây dựng chi đội vững mạnh" đã có tác động tích cực trong công tác giáo dục đội viên và thiếu niên học sinh. Báo cáo tổng kết năm Quốc tế thiếu nhi của ủy ban năm Quốc tế thiếu nhi Việt Nam ngày 12 - 3 - 1990 nêu rõ: "Cuộc vận động tăng cường giáo dục đạo đức cách mạng trong nhà trường, phong trào "Kế hoạch nhỏ", phong trào "Trần Quốc Toản ra quân xây dựng và bảo vệ Tổ quốc", phong trào "Xây dựng chi đội vững mạnh" của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh đang có tác dụng giáo dục tốt. 70 vạn em được kết nạp vào Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, 40.043 chi đội được công nhận là chi đội vững mạnh và 2,5 triệu em được công nhận là Cháu ngoan Bác Hồ".

Năm 1979, thực hiện lời kêu gọi của Đảng và Chính phủ cả nước hướng về biên giới phía Bắc, cuộc vận động giúp đỡ đồng bào và trẻ em các tỉnh biên giới đạt kết quả tốt. Đội thiếu niên tiền phong có phong trào mỗi em đóng góp một học cụ cho thiếu nhi biên giới. Thiếu nhi Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Thuận Hải, Long An, Quảng Nam - Đà Nẵng, Phú Khánh đã tặng thiếu nhi các tỉnh biên giới hàng triệu học cụ và hàng triệu đồng, hàng vạn quần, áo.

Với tinh thần năm Quốc tế thiếu nhi, các cơ quan tuyên truyền xuất bản ở Trung ương và địa phương đã tích cực chăm lo cho trẻ em hơn. Nhà xuất bản Kim Đồng in 61 đầu sách với 4.807.000 bản, vượt kế hoạch in sách năm 1979 và đã tổ chức trại sáng tác cho thiếu nhi thu được 58 bản thảo. Nhiều địa phương như Hà Bắc (cũ), Phú Khánh, Thanh Hóa, Hà Tuyên, Hà Nam Ninh (cũ)... dẫn đầu trong xuất bản nhiều sách tranh, sách truyện, thơ, nhạc cho trẻ em. Báo Thiếu niên Tiền phong tăng thêm về số lượng xuất bản, riêng báo Khăn quàng đỏ của thành phố Hồ Chí Minh từ 2 vạn vượt lên 5 vạn tờ mỗi số.

Hầu hết các thành phố thị xã đều mở lớp năng khiếu cho các em về nhạc, họa, ca hát, thể dục thể thao,... thu hút hàng vạn em tham gia. Hình thức hội diễn nghệ thuật của thiếu nhi được chú ý và nhiều nơi đã tổ chức từ cơ sở đến tỉnh đạt kết quả tốt, phát hiện được nhiều em có tài năng. Đoàn TNCS Hồ Chí Minh chủ động tổ chức nhiều lớp tập huấn cho hàng vạn cán bộ phụ trách, các trại hè Cháu ngoan Bác Hồ, trại hè con em liệt sĩ... đã thu hút hàng chục triệu trẻ em tham gia.

Hoạt động văn hóa nghệ thuật trong năm 1979 nổi lên là cuộc thi vẽ "Năm 2000 em sống như thế nào" thu hút hơn 2000 em dự thi, có 30 tranh được giải trong nước, 10 tranh gửi dự thi ở Pari và một số tranh khác gửi đi triển lãm ở các nước trên thế giới.

Trong cuộc thi sáng tác bài hát cho thiếu nhi ở trong nước để gửi tham dự cuộc thi Quốc tế do Liên hiệp quốc tổ chức, bài hát "Trái đất này là của chúng mình" nhạc của Trương Quang Lục phổ thơ Định Hải đoạt giải nhất của cuộc thi.

Năm 1979 cũng là năm có nhiều hoạt động Quốc tế của Đội TNTP và thiếu nhi Việt Nam; các đoàn cán bộ và thiếu nhi đi dự các hội nghị quốc tế bàn về công tác thiếu nhi như Hội nghị Aten, Hội nghị Manila, Hội nghị "Vì một tương lai cho hòa bình và đảm bảo cho tất cả trẻ em" ở Liên Xô, Đại hội thiếu nhi Quốc tế "Ngọn cờ hòa bình" ở Bungari và hàng chục đoàn thiếu nhi với gần 200 em cùng các cán bộ phụ trách đi dự trại hè ở các nước xã hội chủ nghĩa anh em.

Chúng ta rất cảm động trước những hành động đầy tình hữu nghị của nhân dân Liên Xô đã trích 75% kết quả của "Ngày lao động cộng sản" dành cho nhân dân và thiếu nhi Việt Nam, trẻ em ở nhiều nơi trên đất nước Liên Xô gửi thư và quà tặng thiếu nhi Việt Nam. Đặc biệt nước cộng hòa XHCN Bêlarút đã quyên góp giúp thiếu nhi Việt Nam gần một nghìn tấn hàng. Hội Hữu nghị Hunggari - Việt Nam giúp thiếu nhi Việt Nam một số chăn và vải may quần áo. Cu Ba đã dành toàn bộ kết quả lao động "Ngày chủ nhật đỏ" để tặng thiếu nhi ta; nữ thi sĩ Nôila Arôvi và chồng là nhạc sĩ đã sáng tác chung một bài hát "Xin gửi một cành ô-liu tặng Việt Nam"; hai nhạc sĩ Cu Ba đã dành toàn bộ giải thưởng của mình trong một cuộc thi âm nhạc quốc gia để tặng thiếu nhi Việt Nam. Chị Tacanô michicô, vợ nhà báo cộng sản Nhật Bản hy sinh tại Việt Nam khi làm nhiệm vụ đã gửi tặng thiếu nhi nước ta 400.000 yên...

Ngày 22-11-1980 Đại hội đại biểu Đoàn TNCS Hồ Chí Minh toàn quốc lần thứ IV khai mạc tại hội trường Ba Đình- Hà Nội. Đoàn đại biểu đội viên và thiếu nhi xuất sắc nhất của Hà Nội cùng các bạn ở xã Thái Thịnh, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình đại diện cho đội viên, thiếu niên nhi đồng cả nước đến chào mừng Đại hội. Trong lời chào mừng, các bạn đội viên, thiếu nhi xã Thái Thịnh đã nêu sáng kiến cùng các bạn thiếu nhi cả nước làm kế hoạch nhỏ để xây dựng khách sạn Khăn quàng đỏ ở Thủ đô Hà Nội làm nơi đón tiếp thiếu nhi cả nước khi về thăm Hà Nội, viếng Bác Hồ kính yêu. Cũng tại Đại hội, đội viên thiếu nhi cả nước đã hứa: "Sau những năm tháng hoạt động chúng em sẽ vui sướng được thay huy hiệu măng non bằng huy hiệu Đoàn, lễ trưởng thành của đội viên cũng đồng thời là lễ kết nạp vào Đoàn. Chúng em phấn đấu trong 5 năm tới sẽ giới thiệu lên Đoàn 2 triệu đoàn viên mới".

Đại hội đại biểu Đoàn toàn quốc lần thứ IV đã tạo cho Đội TNTP Hồ Chí Minh bước phát triển mới; để nâng cao vị trí, vai trò của tổ chức Đội, Đại hội đã ra Nghị quyết thành lập Hội đồng phụ trách Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh. Đây là sự thể hiện tích cực nhiệm vụ quan trọng "Toàn Đoàn chăm sóc giáo dục thiếu niên nhi đồng; toàn Đoàn chăm lo xây dựng Đội". Sau Đại hội Hội đồng phụ trách Đội Trung ương được thành lập theo Nghị quyết số 02/NQ ngày 19-1-1981 của Ban Bí thư Trung ương Đoàn và công bố tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đoàn lần thứ II (Khóa IV) ngày 22-1-1981. Hội đồng phụ trách Đội Trung ương do anh Lê Thanh Đạo, ủy viên Hội đồng Nhà nước, Bí thư thứ hai Trung ương Đoàn làm Chủ tịch với 24 thành viên. Nghị quyết nêu rõ: Hội đồng phụ trách Đội được thành lập từ Trung ương đến cơ sở; Hội đồng phụ trách Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và Đội Nhi đồng Hồ Chí Minh, gọi tắt là "Hội đồng phụ trách Đội", là cơ quan do Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh lập ra để giúp Đoàn chỉ đạo công tác Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và Đội Nhi đồng Hồ Chí Minh.

Hội đồng phụ trách Đội có các chức năng, nhiệm vụ cụ thể:

1- Tổ chức thực hiện các Nghị quyết, Chỉ thị của Đảng và của Đoàn về công tác thiếu niên nhi đồng, hướng dẫn Hội đồng phụ trách Đội cấp dưới về nghiệp vụ công tác Đội.
2- Cùng với Ban tổ chức các cấp của Đoàn và các ngành liên quan xây dựng đội ngũ cán bộ phụ trách Đội (quy hoạch đào tạo, bồi dưỡng, quản lý và sử dụng cán bộ).
3- Thay mặt Ban Chấp hành Đoàn phối hợp với các ngành trong ủy ban thiếu niên nhi đồng cùng cấp trong công tác bảo vệ, chăm sóc, giáo dục thiếu nhi, chăm lo xây dựng cơ sở vật chất cho hoạt động của Đội.
4- Chỉ đạo các trung tâm hoạt động Đội: cung thiếu nhi, nhà văn hóa thiếu nhi, câu lạc bộ, trường đào tạo cán bộ phụ trách Đội, trường cán bộ chỉ huy Đội, hướng dẫn các cơ quan xuất bản, báo chí, tuyên truyền của Đoàn phục vụ cho công tác thiếu nhi.

Hội đồng phụ trách Đội ở Trung ương ngoài nhiệm vụ trên còn có nhiệm vụ thay mặt Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và Đội Nhi đồng Hồ Chí Minh quan hệ với tổ chức Đội các nước xã hội chủ nghĩa anh em và các tổ chức thiếu nhi dân chủ, tiến bộ trên thế giới; phát triển tình đoàn kết, hữu nghị, trao đổi kinh nghiệm và tranh thủ sự ủng hộ quốc tế đối với phong trào thiếu nhi nước ta. Nghiên cứu những vấn đề lý luận về tổ chức và hoạt động của Đội để giúp Đoàn chỉ đạo công tác Đội và đề xuất với các ngành hữu quan về công tác thiếu niên, nhi đồng.

Sau khi Hội đồng Đội các cấp được thành lập, công tác Đội và phong trào thiếu nhi có bước tiến mới. Cuộc hành quân truyền thống của thiếu nhi cả nước phát triển nhanh chóng trên quy mô toàn quốc với nhiều hình thức phong phú, có tác dụng giáo dục chính trị và đạo đức cho thiếu nhi, góp phần tạo ra không khí hoạt động sôi nổi trong nhà trường và có tác động tốt đến môi trường xã hội. Các phong trào đã thành truyền thống như "Công tác Trần Quốc Toản", "Kế hoạch nhỏ" được duy trì và phát triển. Hoạt động Đội trong nhà trường theo quy trình liên đội và chương trình giáo dục ngoài giờ lên lớp dần dần đi vào nền nếp. Nhiều liên đội mạnh, chi đội mạnh đã trở thành lực lượng nòng cốt góp phần xây dựng nhà trường tiên tiến. Hoạt động thiếu nhi ở địa bàn dân cư bước đầu có nhiều điển hình tốt, các trung tâm giáo dục ngoài nhà trường của Đội như Câu lạc bộ, nhà thiếu nhi.. phát triển thành hệ thống. Phong trào xây dựng Sao nhi đồng tự quản, chi đội mạnh, giới thiệu đội viên lên Đoàn từng bước đi vào chiều sâu.

Hội đồng Đội nhiều tỉnh, thành đã năng động bám sát thực tiễn, có nhiều sáng kiến trong việc đề ra các hình thức hoạt động mới hấp dẫn. Phong trào "Tìm địa chỉ đỏ" của thành phố Hồ Chí Minh, "Công trình chúng em làm chủ" của Hà Nội, "Vì điểm tựa tiền tiêu" của Hoàng Liên Sơn và các tỉnh biên giới là những sáng kiến mới. Hội đồng Đội nhiều tỉnh đã chủ động tham mưu cho cấp ủy Đảng, Đoàn thanh niên ra Nghị quyết về tổ chức giáo dục thiếu nhi ở địa bàn dân cư và kết hợp với Sở giáo dục, ban thi đua tổ chức xét duyệt sáng kiến công nhận tổng phụ trách giỏi được các quyền lợi như giáo viên giỏi của các trường phổ thông ở Hải Phòng, Hà Nam Ninh, Hà Sơn Bình, Vĩnh Phú, Nghệ Tĩnh, Quảng Nam - Đà Nẵng, Nghĩa Bình, Phú Khánh, Sông Bé, Đồng Tháp, An Giang, Hậu Giang.

Sau hai năm hoạt động, Hội đồng Đội các cấp đã từng bước khẳng định được vị trí vai trò của mình. Trước những kết quả đó, năm 1983, Ban Bí thư Trung ương Đoàn (Khóa IV) ra Nghị quyết số 46 bổ sung nhiệm vụ, chức năng của Hội đồng Đội khẳng định: "Hội đồng Đội là cơ quan đại diện cho tổ chức Đội TNTP Hồ Chí Minh, Đội Nhi đồng
Hồ Chí Minh, nằm trong hệ thống tổ chức Đội từ cơ sở
(liên đội) đến Trung ương và do Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trực tiếp phụ trách" và quy định cụ thể về nhiệm vụ, quyền hạn, bộ máy, điều kiện, quan hệ của Hội đồng Đội. Như vậy, đến Nghị quyết 46 những vấn đề cơ bản về Hội đồng Đội đã được phát triển thêm, Hội đồng Đội vừa là cơ quan của Đoàn, vừa là bộ máy của tổ chức Đội. Đây là bước phát triển quan trọng về nhận thức và thực tiễn về công tác Đội và tổ chức Hội đồng Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh.

Ngày 15-5-1981, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, trước Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đội TNTP Hồ Chí Minh đã tổ chức trọng thể lễ kỷ niệm 40 năm ngày thành lập. Trong buổi lễ long trọng này, đội viên và thiếu nhi cả nước hân hoan vui mừng đón nhận Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương cao quý của Đảng, Nhà nước tặng cho Đội TNTP Hồ Chí Minh. Bác Nguyễn Hữu Thọ, Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thay mặt Nhà nước đã gắn Huân chương Hồ Chí Minh lên lá cờ truyền thống của Đội TNTP Hồ Chí Minh.

Cũng từ đó, phong trào thi đua "Nói lời hay, làm việc tốt, phấn đấu trở thành cháu ngoan Bác Hồ" được đội viên thiếu niên cả nước hăng hái thực hiện đạt những kết quả tốt đẹp. Theo nguyện vọng của các cháu ngoan Bác Hồ và thiếu nhi cả nước, Trung ương Đoàn và Hội đồng Đội Trung ương đã tổ chức Đại hội cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ nhất từ 20 đến 26-8-1981 tại Thủ đô Hà Nội. 408 đại biểu về dự Đại hội trong đó có 305 cháu ngoan Bác Hồ gồm 180 nữ, 56 đại biểu của 27 dân tộc ít người và 35 anh chị phụ trách giỏi xuất sắc nhất của các tỉnh thành, 68 anh chị lãnh đạo Hội đồng Đội các cấp đại diện cho 2 triệu cháu ngoan Bác Hồ trong cả nước. Đây là Đại hội cháu ngoan Bác Hồ lịch sử sau ngày nước nhà thống nhất và tổ chức Đội được thống nhất mang tên Bác Hồ kính yêu.

Sáng ngày 23-8-1981, Đại hội tổ chức báo công tại Cung thiếu nhi Hà Nội. Bác Lê Duẩn Tổng Bí thư BCH Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã đến dự và nói chuyện với Đại hội. Bác Trường Chinh, ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước cùng nhiều cô bác lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các đoàn thể ở Trung ương và Hà Nội đã gặp gỡ và nói chuyện với các cháu. Tới dự còn có đại diện các tổ chức quốc tế UNICEF và FAO và các em thiếu nhi ở các Đại sứ quán các nước xã hội chủ nghĩa.

Lễ báo công diễn ra tưng bừng, tươi vui và phong phú, đầy màu sắc. Các bạn Lê Bạch Hoa (đại biểu Hà Nội), Nguyễn Văn Giáp (đại biểu Bình Trị Thiên), Đặng Thanh Phương (đại biểu thành phố Hồ Chí Minh) thay mặt Đại hội báo cáo những thành tích đạt được trong phong trào học tập và rèn luyện theo 5 điều Bác Hồ dạy, đóng góp sức mình vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh lúc này có 11 nghìn liên đội, 140 nghìn chi đội với hơn bốn triệu đội viên, và hơn một triệu đội viên nhi đồng. Qua hai năm phấn đấu, đã có 53 nghìn chi đội mạnh và ba triệu em được tặng danh hiệu Cháu ngoan Bác Hồ. Có nhiều tấm gương tốt trong học tập, rèn luyện, giúp đỡ bạn, khắc phục khó khăn để học tập và làm công tác Đội, làm kế hoạch nhỏ, công tác Trần Quốc Toản, giúp các chú bộ đội bảo vệ biên giới Tổ quốc, và mưu trí dũng cảm, giúp các chú bộ đội bắt bọn phun rô bảo vệ buôn làng. Các em bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với Đảng và Nhà nước đã hết lòng chăm lo cho thiếu nhi, dành những tình cảm quý mến nhất và điều kiện vật chất ưu tiên nhất cho thế hệ mầm non. Các đại biểu đại hội xúc động lắng nghe lời Bác Hồ khen ngợi và căn dặn thiếu nhi, được ghi lại từ lúc sinh thời. Các em minh họa báo cáo của mình bằng những tiết mục nghệ thuật hồn nhiên sôi nổi và những đoạn phim phản ánh hoạt động mọi mặt của Đội ở khắp nơi.

Đại biểu thiếu nhi các dân tộc ùa tới tặng hoa bác Lê Duẩn. Bác Tổng Bí thư đón các cháu vào lòng và thân mật nói chuyện với Đại hội. Bác khen ngợi những thành tích của thiếu nhi cả nước và rất vui khi thấy các em biết tổ chức đại hội một cách phong phú và hấp dẫn. Bác căn dặn các cháu, phải biết làm chủ bản thân, xã hội và thiên nhiên từ những điều nho nhỏ ở lứa tuổi mình. Năm điều Bác Hồ dạy, không phải chỉ cho thiếu nhi mà cho cả người lớn. Con người sống là phải lao động, có tình thương và lẽ phải, đấy là đạo lý cuộc sống. Bác mong muốn các cháu làm được việc đó. Loài người gọi Việt Nam là lương tâm, các em hãy xây dựng lương tâm của Việt Nam. Thế giới nói Việt Nam anh hùng, các em sẽ là những anh hùng của Việt Nam.

Trong thư của Đại hội gửi lên Trung ương Đảng, thiếu nhi cả nước đã thể hiện quyết tâm làm theo lời dạy của Bác Hồ để trở thành cháu ngoan của Người, kế tục trung thành và xuất sắc sự nghiệp cách mạng của Đảng. Hướng tới Đại hội lần thứ V của Đảng, hưởng ứng khẩu hiệu "Tất cả vì Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, vì hạnh phúc của nhân dân", toàn thể đội viên và thiếu nhi quyết tâm thi đua lập nhiều thành tích trong học tập, lao động và rèn luyện ý chí cách mạng. Đại hội cũng đã kêu gọi thiếu niên nhi đồng cả nước dấy lên phong trào thi đua sôi nổi lập nhiều thành tích dâng lên Đại hội Đảng; hoàn thành tốt nhất chương trình năm học mới 1981 - 1982 và chương trình hoạt động của Đội.

Nhân dịp Đại hội cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ nhất, ba đội viên Đội Thiếu niên Tiền phong Hôxê Mácti con của các đồng chí cán bộ Đại sứ quán Cu Ba tại Việt Nam đã gửi thư tới Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và góp 300 đồng để đóng vào quỹ xây dựng khách sạn Khăn quàng đỏ. Đây là tiền do các em thu nhặt sách báo cũ, giấy loại ở các cơ quan của Cu Ba tại Việt Nam hưởng ứng phong trào kế hoạch nhỏ của thiếu nhi Việt Nam.

Tại sân Phủ Chủ tịch, bác Trường Chinh, ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước đã gặp gỡ thân mật và vui cùng các đại biểu cháu ngoan Bác Hồ cả nước.

Bác Trường Chinh khen ngợi đội viên thiếu niên nhi đồng cả nước đã có những tiến bộ trong phấn đấu rèn luyện thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy. Đặc biệt bác khen ngợi phong trào kế hoạch nhỏ và công tác Trần Quốc Toản của Đội đã góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bác Trường Chinh khẳng định:

"Từ trong cuộc sống tươi đẹp của các cháu hôm nay, nhìn về tương lai của Tổ quốc, những người có trách nhiệm, các bậc làm cha mẹ cần thấy một cách sâu sắc rằng, chỉ có độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội mới đem lại cho con em mình một cuộc sống hạnh phúc và tương lai tươi đẹp. Và chính việc xây dựng cuộc sống hạnh phúc và tương lai tươi đẹp ấy lại do thế hệ các cháu hôm nay trưởng thành lên và gánh vác lấy".

Năm 1983 Ban Chấp hành Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đã thu hút gần 10 triệu lượt đoàn viên, thanh niên và thiếu niên tham gia "Cuộc hành quân theo bước chân những người anh hùng" hướng tới kỷ niệm 30 năm chiến thắng Điện Biên Phủ và 10 năm Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng và kỷ niệm 10 năm thống nhất Tổ quốc. Trong hai năm 1983 - 1984 tổ chức Đội và phong trào thiếu nhi đã có nhiều hoạt động phong phú để "Chào mừng chiến thắng Điện Biên Phủ" phấn đấu giành danh hiệu "Chiến sĩ nhỏ Điện Biên - Cháu ngoan Bác Hồ". Năm học 1984 - 1985 có chủ đề "Mừng Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng" cổ vũ đội viên, thiếu nhi cả nước phấn đấu giành danh hiệu "Chiến sĩ nhỏ giải phóng quân - Cháu ngoan Bác Hồ".

ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và một số địa phương khác đã làm lễ ra quân thực hiện chủ đề "Mừng chiến thắng Điện Biên Phủ" và "Mừng chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng" hàng vạn em xuống đường với quần áo, mũ tai bèo... hóa trang, ăn mặc như các chiến sĩ năm xưa rồi cùng chia các mũi "tấn công" thể hiện khí thế hào hùng của chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.

Qua những hoạt động hướng về những ngày chiến thắng, phong trào "tìm địa chỉ đỏ" đã xuất hiện từ thành phố Hồ Chí Minh là hoạt động giáo dục truyền thống cách mạng rất sáng tạo bắt nguồn từ công tác Trần Quốc Toản. Bằng việc thăm hỏi, chăm sóc các gia đình thương binh liệt sĩ các bạn thiếu nhi thành phố đã tổ chức các nhóm đến từng gia đình ở địa phương để vẽ bản đồ, ghi địa chỉ cụ thể các gia đình đó. Khi đến với các gia đình thương binh liệt sĩ có công với cách mạng các bạn đã gắn những ngôi sao đỏ xinh xắn lên tường và cánh cửa ra vào của từng gia đình như một lần ghi công và cảm ơn các chiến sĩ đã vì nước, vì dân, vì tuổi thơ hôm nay. Chính trong phong trào "tìm địa chỉ đỏ", các đội viên, thiếu nhi cả nước đã ghi được nhiều câu chuyện anh hùng của các chiến sĩ và chính các em cũng tìm được nhiều chiến sĩ cách mạng lão thành, chiến sĩ quân đội nhân dân đã có công với nước để đến chăm sóc thường xuyên và đề nghị chính quyền địa phương làm các chế độ chính sách theo quy định của Nhà nước. Trong những ngày này đến thành phố Hồ Chí Minh gặp các liên đội TNTP là có thể tìm được, biết được các chiến tích anh hùng của các chiến sĩ cách mạng ở địa phương thông qua sự ghi chép, thăm hỏi chăm sóc đặc biệt là qua những tấm bản đồ, ghi địa chỉ đỏ của các em.

Qua các hoạt động trên, Đội đã thu hút hàng chục triệu em thiếu nhi tự giác học tập, rèn luyện bản thân; nhiều thiếu niên đã nhanh chóng được đứng vào hàng ngũ của Đội. ở thời điểm này, cả nước có 4,5 triệu đội viên TNTP và 2,5 triệu đội viên nhi đồng. Đây là một minh chứng về sự phát triển của tổ chức Đội. Chính trong các hoạt động, các em đã tự tu dưỡng để cùng nhau trưởng thành với 400.000 Sao hoạt động có chất lượng và 1,5 triệu nhi đồng đã được kết nạp vào Đội nhi đồng. Đội thiếu niên tiền phong đã giới thiệu cho Đoàn 800.000 đội viên ưu tú để Đoàn xét kết nạp. Các Liên đội Mỹ Thắng (Bình Lục - Hà Nam), Phạm Văn Cội (thành phố Hồ Chí Minh) có từ 80 đến 100% đội viên lớn tuổi được vào Đoàn, cả nước bình bầu được hơn 4 triệu "Cháu ngoan Bác Hồ - Chiến sĩ nhỏ Điện Biên", xây dựng được hơn 53.000 chi đội mạnh chiếm tỷ lệ hơn 50% tổng số chi đội trong cả nước.

Trên chặng đường hành quân "Học tập tốt" để góp phần xây dựng nhà trường xã hội chủ nghĩa được Đội triển khai bằng nhiều hình thức hoạt động như tổ chức các "Đôi bạn điểm 10" mỗi điểm 10 là một viên đạn đại bác bắn trúng xe tăng địch, mỗi điểm 10 diệt được 1 tên xâm lược... đã lan rộng trong mọi liên đội. Nhiều điển hình xuất sắc xuất hiện, như em Phạm Minh Tú (Hà Nội) dẫn đầu kỳ thi toán cấp I toàn quốc, Dương Quỳnh Giao (Hà Nội) và rất nhiều em đã đạt điểm thi hết phổ thông cơ sở với số điểm 40/4 bài thi, Từ Ngọc Thương 12 tuổi là một trong số 40.000 học sinh nghèo học trong các lớp học tình thương của thành phố Hồ Chí Minh đã khắc phục mọi khó khăn để đến lớp học ban đêm nhưng 4 năm liền đều học giỏi, đạt danh hiệu Cháu ngoan Bác Hồ là một cán bộ chỉ huy đội giỏi. Đặc biệt tinh thần giúp đỡ nhau trong học tập được đẩy mạnh, thiếu niên thành phố Hồ Chí Minh đã giúp đỡ gần 30 vạn bạn không có điều kiện đi học được vào học các lớp học "Tình thương" và vào Đội. Thiếu nhi Bình Trị Thiên, Nghệ Tĩnh, Hải Phòng cùng với cha anh nhanh chóng khắc phục các thiệt hại do thiên tai, đảm bảo học tập liên tục. Từ ngày thống nhất Tổ quốc đến cuộc vận động "Hành quân theo bước chân những người anh hùng", các em đã đóng góp 2.486.280 ngày công giúp các gia đình thương binh liệt sĩ. Ngoài ra, các hình thức kết nghĩa giữa các liên đội với các đơn vị bộ đội được triển khai rộng rãi. Liên đội Trưng Vương (Hà Nội) bằng lao động tiết kiệm may 8 lá cờ Tổ quốc gửi tặng các đơn vị ở trên các chốt phía Bắc. Nhạy bén với tình hình chính trị, Đội đã có phong trào tiết kiệm mua công trái xây dựng Tổ quốc. Nhiều điển hình xuất hiện như thiếu nhi Đồng Nai mua 33.200 đồng công trái, thành phố Hồ Chí Minh các em đã gửi 639.302 đồng vào quỹ tiết kiệm, 161.632 đồng mua công trái "Vì đàn em năm 2000".

Quá trình gắn hoạt động của Đội với xã hội đã tạo cho các em trưởng thành nhanh chóng, tạo cho các em tư cách của người công dân nhỏ tuổi để xây dựng đất nước. Nhiều công trình phúc lợi cho thiếu nhi được xây dựng bằng lao động tiết kiệm của các em. Từ nhà máy nhựa Thiếu niên tiền phong, Đoàn tàu thống nhất mang tên Đội TNTP, năm 1984 các em đã góp vốn để xây dựng khách sạn Khăn quàng đỏ và góp phần của mình làm nên nhiều nhà thiếu nhi, câu lạc bộ... bằng kết quả lao động kế hoạch nhỏ.

Ngoài ra, các em còn tham gia lao động, xây dựng địa phương của mình như trồng cây, sửa đường... ở Minh Hải thiếu nhi góp phần sửa 5.000 m đường phố, trồng 50 ha rừng tràm để làm xanh thêm rừng U Minh. ở Phú Khánh các em trồng được hàng vạn cây xanh và ở các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc các em đã phủ xanh hàng trăm đồi trọc bằng các loại cây bạch đàn, bồ đề... góp phần cùng cha anh làm giàu quê hương. Đội TNTP đã tổ chức các hợp tác xã Măng non, các đội chuyên bảo vệ thực vật, nuôi trâu bò béo... phát triển nhiều ở cả miền Nam và miền Bắc. Hàng năm, Đội đã góp hàng triệu ngày công cho các hợp tác xã và địa phương mình. Qua lao động, các em đã trưởng thành, nhất là sau khi tốt nghiệp phổ thông nhiều em về địa phương sản xuất, đã trở thành đội trưởng, đội phó sản xuất.

Hoạt động văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao của Đội phát triển rộng khắp. Các bài hát truyền thống về Điện Biên Phủ như "Giải phóng Điện Biên", "Qua miền Tây Bắc"... các điệu múa sạp, xòe... được phổ biến rộng rãi cho tất cả các đội viên, hầu hết các đội viên đều thuộc và biết múa các bài quy định. Nhiều cuộc thi hát, thi múa, thi kể chuyện truyền thống đã được các địa phương tổ chức thu hút hàng vạn thiếu nhi tham gia. Cuộc thi sưu tầm truyền thống cách mạng địa phương giành danh hiệu "Nhà sử học trẻ tuổi" thu hút nhiều đội viên, thiếu niên tham gia. Các em Trần Phương Anh, Nguyễn Thị Hải Yến (Hà Nội) đã được Viện Sử học và Báo Thiếu niên Tiền phong công nhận "Nhà sử học trẻ tuổi". Các đơn vị: Vĩnh Thuỷ (Bình Trị Thiên), Kim Liên (Hà Nội)... đã có phong trào xây dựng phòng truyền thống và tổ chức sưu tầm những hiện vật lịch sử, tạo cho các em đội viên những hoạt động lý thú, bổ ích trong cuộc hành quân tìm về truyền thống.

Hoạt động quốc tế của Đội ở giai đoạn này được thể hiện bằng phong trào "Tình bạn bốn phương" giúp đội viên nước ta có quan hệ hữu nghị với thiếu nhi các nước trên thế giới đặc biệt là thiếu nhi Lào, Campuchia và Liên Xô. Các em gửi thư, tặng quà cho nhau, nhiều câu lạc bộ hữu nghị được hình thành.

Trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, nhiều em đã giúp các anh bộ đội, dân quân bắt những tên thám báo. ở Hoàng Liên Sơn hai em Trần Văn Hương và Phạm Văn Phong đã mưu trí dũng cảm bắt giữ được tên thám báo vừa xâm nhập vào địa phương. Cũng ở Hoàng Liên Sơn với tinh thần làm chủ, em Nguyễn Quang Huy, 14 tuổi đội viên liên đội Thái Ninh (Bảo Thắng) đã kịp thời báo cho các chú công nhân đường sắt cứu được một đoàn tàu khách từ Lào Cai về Hà Nội. Em Trần Giang Huy, 14 tuổi, Trần Tiến Thọ 7 tuổi đều cứu được bạn mình khỏi chết đuối. Em Nguyễn Thu Thủy đội viên nhi đồng lớp 2 trường Kim Đồng (Hà Nội) nhặt được 1 chiếc dây chuyền vàng nặng 3,2 đồng cân đã đưa cho cô giáo nộp lại cho ngân hàng vì không có ai đến nhận. Em Nguyễn Quang Tháo ở Phú Khánh cũng đã nhiều lần nhặt được của rơi đem trả người mất.

Trong năm học 1984 - 1985, Trung ương Đoàn, Hội đồng Đội Trung ương đã tổ chức cuộc họp mặt "Chiến sĩ nhỏ Điện Biên" tại Hà Nội và Hải Phòng từ ngày 2 đến 11-7-1984 có 180 đại biểu "Chiến sĩ nhỏ Điện Biên" xuất sắc nhất của cả nước đã về dự cuộc họp mặt tại Hà Nội và Hải Phòng trong đó có 84 đại biểu là nữ, 25 đại biểu là dân tộc ít người. Đoàn đại biểu thiếu nhi Lào và Campuchia cũng đã tham dự (mỗi đoàn gồm 10 thiếu nhi và 1 phụ trách).

Cuộc họp mặt chiến sĩ nhỏ Điện Biên đã tuyên dương thành tích của các tập thể và cá nhân đội viên có thành tích xuất sắc trong cả nước và sơ kết bước 1 cuộc vận động "Hành quân theo bước chân những người anh hùng". Cuộc gặp gỡ đã tạo khí thế thi đua mới chào mừng chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng. Hè năm 1985, cuộc họp mặt "Chiến sĩ nhỏ giải phóng quân" đã được tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh và thành phố biển Vũng Tàu từ ngày 21 đến 29 - 6 - 1985 với 281 đại biểu, trong đó có 156 nữ, 125 nam, 40 em là dân tộc ít người và 81 anh chị phụ trách.

Hai đoàn đại biểu thiếu nhi Lào và Campuchia đã sang dự cuộc họp mặt.

Buổi lễ báo công của các em đạt danh hiệu "Chiến sĩ nhỏ giải phóng quân" xuất sắc được tổ chức tại sân trước Dinh Thống Nhất,

Sau lễ báo công, bác Mai Chí Thọ, cùng các cô, bác lãnh đạo thành phố Hồ Chí Minh đã gặp gỡ toàn thể đại biểu tại Công viên Kỳ Hòa - công viên đẹp nhất của thành phố Hồ Chí Minh lúc ấy, được xây dựng sau ngày giải phóng.

Các đại biểu đã đi thăm và gặp gỡ các chiến sĩ cách mạng các khu di tích cách mạng Củ Chi, Hóc Môn, 18 thôn vườn trầu... và tập kết ở Bến Nhà Rồng - nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước để làm lễ xuất phát cuộc "Hành quân theo chân Bác", gặp gỡ các cô bác lãnh đạo đặc khu Vũng Tàu, thăm giàn khoan dầu và gặp gỡ các cô chú công nhân, chuyên gia khoan dầu thuộc liên doanh khai thác dầu khí Việt-Xô...

Cuộc họp mặt "Chiến sĩ nhỏ giải phóng quân" thành công tốt đẹp. Đây là cuộc họp mặt đầu tiên của đội viên thiếu nhi cả nước ở thành phố mang tên Bác Hồ kính yêu - vào dịp kỷ niệm 10 năm chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng, 10 năm thống nhất Tổ quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Ngay sau cuộc họp mặt, đội viên thiếu nhi cả nước phất cao cờ tiếp tục "Cuộc hành quân theo bước chân những người anh hùng" lập thành tích chào mừng kỷ niệm 45 năm ngày thành lập Đội và tiến tới Đại hội cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ 2 vào hè năm 1986.

Từ sáng kiến của các bạn thiếu nhi huyện Đông Anh thành phố Hà Nội, các tập thể Đội và thiếu nhi cả nước đã phát động rộng rãi phong trào kế hoạch nhỏ để xây dựng tượng Kim Đồng, người đội trưởng đầu tiên của Đội và di tích lịch sử Kim Đồng tại quê hương anh - nơi thành lập Đội TNTP Hồ Chí Minh. Các anh chị đoàn viên trường Đại học Kiến trúc đã ủng hộ sáng kiến của Đội và nhận thiết kế khu di tích và tượng Kim Đồng. ủng hộ sáng kiến của Đội TNTP Hồ Chí Minh về xây dựng khu di tích lịch sử Kim Đồng, Tỉnh uỷ, ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng đã nhanh chóng quy hoạch khu đất nơi Kim Đồng hy sinh trước đây.

Ngày 21-11-1985, Ban Bí thư Trung ương Đoàn và Ban Thường vụ Tỉnh uỷ Cao Bằng đã họp liên tịch quyết định khởi công xây dựng khu di tích vào ngày 22 - 12 - 1985 và khánh thành vào dịp kỷ niệm 45 năm thành lập Đội TNTP Hồ Chí Minh.

Đúng ngày 15-5-1986, ngày kỉ niệm 45 năm thành lập Đội, khu di tích Kim Đồng và tượng người anh hùng - đội trưởng đầu tiên của Đội Nhi đồng Cứu quốc đã được khánh thành. Từ đó đến nay, nhiều đoàn đại biểu các thế hệ thiếu nhi Việt Nam đã thăm, viếng di tích Kim Đồng, đến với quê hương cách mạng Cao Bằng, nơi có suối Lênin, có núi Các Mác và hang Pác Bó mãi mãi khắc sâu trong tâm trí của thiếu nhi và nhân dân Việt Nam.

Chào mừng kỉ niệm 45 năm thành lập Đội, đội viên thiếu nhi cả nước đã mở cuộc thi đua tiến tới Đại hội cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ hai được tổ chức tại Thủ đô Hà Nội và thành phố biển Hải Phòng từ 1-7 đến 9-7-1986 với 274 đại biểu, trong đó có 157 nữ, 117 nam và 73 anh chị phụ trách giỏi về dự.

Đại hội được đón đoàn biểu thiếu nhi Lào và Campuchia mỗi đoàn 15 bạn sang dự Đại hội.

Tối 4-7-1986 tại Hội trường Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh trong lễ báo công của Đại hội các đại biểu rất vui mừng được đón bác Trường Chinh ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước cùng các cô bác lãnh đạo Đảng, Nhà nước khác đã đến dự. Bác Trường Chinh tuyên dương những thành tích của các cháu và căn dặn các cháu phấn đấu trở thành cháu ngoan Bác Hồ.

Trong 5 năm, kể từ Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ lần thứ nhất, mỗi năm Đội đã kết nạp được từ 500 nghìn đến 1 triệu đội viên vào Đội TNTP và nhi đồng Hồ Chí Minh nâng tổng số đội viên và nhi đồng lên gần 9 triệu. Hàng năm có gần 5 triệu đội viên trở thành những Cháu ngoan Bác Hồ, riêng năm học 1985 - 1986 có 5,4 triệu em đạt danh hiệu Cháu ngoan Bác Hồ. Sự trưởng thành của từng đội viên đã góp phần vào sự phát triển vững mạnh của Đội. Năm 1980 - 1981 mới có 53.000 chi đội mạnh là tập thể Cháu ngoan Bác Hồ thì đến năm 1986 phát triển lên 99.400 chi đội mạnh chiếm hơn 50% tổng số các chi đội trong cả nước. Sự vững mạnh của các chi đội là tiền đề cho Đội phát triển các phong trào mới ở trong và ngoài nhà trường và cũng là môi trường tốt để mỗi đội viên được phấn đấu rèn luyện trở thành đoàn viên. Thực tế trong 5 năm đã có hơn 2 triệu đội viên lớn được giới thiệu lên Đoàn và 931 nghìn bạn được kết nạp vào Đoàn là minh chứng rõ ràng, khẳng định sự lớn mạnh của tổ chức Đội.

Các phong trào và các hoạt động của Đội đã có những bước phát triển mới. Nổi bật là cuộc vận động "Hành quân theo bước chân những người anh hùng" bằng hai chủ đề "Chào mừng thắng lợi Điện Biên Phủ" năm học 1983 - 1984, "Chào mừng 10 năm chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng", năm học 1984 - 1985 và "Cuộc hành quân theo chân Bác" được tiến hành càng ngày càng có hiệu quả. Nét nổi bật của cuộc hành quân truyền thống Đội đã thu hút được đông đảo thiếu nhi tích cực tham gia.

Nhiều đơn vị chi đội, liên đội và địa phương đã xây dựng được các phòng truyền thống với các hiện vật lịch sử quý giá mà các em đã sưu tầm được như chiếc gậy Trường Sơn của đồng chí Võ Bẩm ở (Hà Nội), lá cờ Đảng của chi bộ đầu tiên (1930) ở Vĩnh Thủy (Vĩnh Linh) mảnh vải dù của Bác Hồ tặng chiến sĩ trong thời kì kháng chiến chống Pháp (Kim Liên - Hà Nội)... và hàng loạt các phòng truyền thống được tiếp tục bổ sung và hoàn thiện ở Liên đội Tam Sơn, Đình Bảng (Hà Bắc), Trưng Vương (Hà Nội), các phòng truyền thống mới xây dựng ở Chiềng Lề (Sơn La), Tân Hòa (Thái Bình), Ngô Quyền (Thành phố Hồ Chí Minh)... Trong hoạt động sưu tầm hiện vật truyền thống, nhiều đội viên TNTP đã được tặng danh hiệu "Nhà sử học trẻ tuổi". Bước vào "Cuộc hành quân theo chân Bác" hầu hết các cơ sở Đội đã hưởng ứng cuộc thi tìm hiểu về cuộc đời, thân thế và sự nghiệp của Bác Hồ, qua đó đội viên và tập thể Đội có chương trình rèn luyện, lập công để báo công của mình bằng
"Sổ vàng làm theo lời Bác" và bằng các công trình của Đội.

Công tác Trần Quốc Toản ngày càng được phát huy mạnh mẽ, nét nổi bật trong giai đoạn này là phong trào "Vì điểm tựa tiền tiêu". Hướng về các chiến sĩ ở biên giới, hải đảo và làm nghĩa vụ Quốc tế, thiếu nhi cả nước trong 3 năm kể từ 1983 đến 1986 đã gửi: 14.699.534 lá thư và gửi 10.498.840 tặng phẩm như tem thư, phong bì, khăn, bút... cho bộ đội đang làm nhiệm vụ ở biên giới, hải đảo. Liên đội trường PTCS Trương Vương (Hà Nội) bằng lao động tiết kiệm các em đã may 8 lá cờ Tổ quốc để tặng các đơn vị giữ chốt ở biên giới phía Bắc.

Liên đội Bích Sơn (Việt Yên - Hà Bắc) kết nghĩa với một đơn vị giữ chốt ở Lạng Sơn, hàng năm vào dịp Tết Nguyên đán tổ chức đoàn đại biểu lên thăm và tặng quà cho các anh. Các em đã đến giúp các gia đình thương binh, liệt sĩ, bộ đội, từng gánh nước, bó củi đến bó tranh lợp nhà... đã đến với các gia đình thương binh, liệt sĩ, neo đơn. ở các chi đội, liên đội có đội viên là con thương binh, liệt sĩ, các em đã tổ chức giúp cho các bạn trong học tập và trong cuộc sống. Chỉ tính trong học kỳ I năm học 1985 - 1986 thiếu nhi Quảng Nam - Đà Nẵng đã tặng cho các bạn là con liệt sĩ số quà trị giá 32.370 đồng...

Những khẩu hiệu "Chưa thuộc bài, chưa đi ngủ", "Mỗi điểm 10 là một bông hoa, dâng thầy cô giáo", "Mỗi điểm 10 là một viên đạn diệt một xe tăng địch", "Đôi bạn cùng tiến" đã khích lệ mạnh mẽ phong trào thi đua học tập trong đội viên với hơn 263 nghìn cuộc thi vui học tập ở các liên đội và chi đội toàn quốc.

Cũng thời gian này, nhiều chi đội đã góp phần cùng các cô bác mở các "lớp học tình thương" các "lớp phổ thông phổ cập"... Các tập thể đội và từng đội viên, giúp đỡ một phần phương tiện học tập cho các bạn mồ côi, gặp khó khăn không có điều kiện học tập và hoạt động. Qua phong trào đã góp phần cùng xã hội giúp 132 nghìn bạn đã được đến lớp, trong đó thành phố Hồ Chí Minh có 40 nghìn em, ở Tây Ninh có 78 lớp thu hút 1.249 em theo học... các cuộc vận động giúp sách vở và các dụng cụ học tập cho các bạn ở những vùng khó khăn, bão lụt cũng được các em hưởng ứng có hiệu quả. Thiếu nhi An Giang đã nhanh chóng giúp các bạn Bình Trị Thiên số học cụ trị giá 6.373 đồng... Bằng sự cố gắng của mình và sự giúp đỡ của Đội, của nhà trường và của các thầy cô giáo, nhiều đội viên đã trở thành những học sinh giỏi toàn diện, nhiều em đã đạt giải trong các kỳ thi quốc tế và quốc gia. Trong năm học 1985 - 1986 đợt thi học sinh giỏi lớp 5 và lớp 8 toàn quốc đã có 199 đội tuyển với 1.660 em (có 24 em người dân tộc) tham dự và 75 đội với 380 em trúng giải 3 môn thi Văn, Toán, Ngoại ngữ.

Học gắn liền với hành, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện. Phong trào thi đua thực hành thí nghiệm, lao động sản xuất mang tính khoa học kỹ thuật ở trong và ngoài trường thu hút hầu hết thiếu nhi ở địa phương vào các hoạt động của Đội.

Bằng phong trào kế hoạch nhỏ, thiếu nhi thành phố Hồ Chí Minh đã tập trung góp phần xây tượng đài Bác Hồ; ở Lâm Đồng, Phú Khánh có công trình đóng xe ô tô mang tên Đội và nhiều địa phương có những công trình xây dựng nhà thiếu nhi, sắm phương tiện hoạt động cho Đội, hoặc để tặng các bạn ở địa phương khác như 50 bộ nghi thức trống, cờ Đội của thiếu nhi thành phố Hồ Chí Minh tặng các bạn ở Hà Quảng (Cao Bằng), trống của thiếu nhi Tiền Giang tặng các bạn ở Nà Mạ, quê hương anh Kim Đồng, và hàng trăm bộ trống của các tỉnh phía Nam tặng các bạn thiếu nhi Campuchia...

Thông qua các hoạt động của Đội, mỗi đội viên thực sự tham gia vào công tác xã hội cùng với cha anh làm sạch, đẹp đường phố, xóm làng. Những "Đội sao đỏ an ninh", "Chiến sĩ an ninh", "Đội chim xanh"... đã góp phần bảo vệ trật tự trị an, chống những hiện tượng tiêu cực trong xã hội ngày càng phát triển có hiệu quả. Năm học 1983 - 1984 có 23.412 đội bảo vệ an ninh đến năm học 1985 - 1986 đã phát triển lên 29.474 đội. ở Hải Phòng có 1.800 em hoạt động trong "Câu lạc bộ an ninh" phát hiện 200 vụ việc làm ăn phi pháp, lưu manh, trộm cắp tài sản, các đội sao đỏ ở Bỉm Sơn (Thanh Hóa) góp phần bảo vệ đường dây điện thoại, bài trừ mê tín dị đoan và phát hiện ra những kẻ trộm cắp tài sản của Nhà nước và nhân dân. ở Lâm Đồng đã có 4 đội ở xã Dư Sai, 3 đội ở Da Chúp thường xuyên bảo vệ 1.500 ha rừng. Em Lơ Sa Ha Xếp liên đội phó trường Da Sa đã phát hiện và kịp thời huy động toàn liên đội dập tắt 5 vụ
cháy rừng.

Nhiều tập thể và cá nhân đội viên đã có hành động mưu trí, dũng cảm phát hiện và tham gia bắt bọn Phun rô. Trong một buổi chiều chăn trâu bạn Lê Văn Tiến và Mùng Văn Thiều ở trường Đào Viên 2 huyện Tràng Đinh, Lạng Sơn đã nhanh chóng phát hiện và báo cho dân quân những kẻ có hành động không bình thường, tình nghi buôn lậu,v.v... Các em K Mánh (Di Linh - Lâm Đồng), K Tăm (Lạc Dương), K Seo (Di Linh) đã cảnh giác phát hiện bọn Phun rô kịp thời báo cho dân quân bắt gọn. Nhiều tấm gương dũng cảm thông minh khác đã góp phần bảo vệ an ninh cho quê hương và vùng biên của Tổ quốc. Ngày 24-5-1986, Dương Trung Dũng người đội viên vừa được kết nạp Đoàn ở trường Quang Trung Hà Nội là tấm gương sáng ngời của người đội viên TNTP Hồ Chí Minh đã dũng cảm quên mình cứu bạn.

Trong các hoạt động của Đội, phong trào văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao đã thu hút đông đảo thiếu nhi tham gia. Những tốp ca khúc Măng non, phong trào múa hát tập thể được phổ biến rộng rãi trở thành thường xuyên trong các buổi sinh hoạt ở nhiều liên đội và ở thôn xóm. Hàng năm cuộc thi tiếng hát "hoa phượng đỏ" được thiếu nhi các tỉnh, thành sôi nổi tham gia, những buổi biểu diễn văn nghệ, phục vụ cô bác càng ngày càng được tổ chức rộng rãi. Các tốp ca khúc thiếu nhi của các tỉnh biên giới đã lên tận chốt hát cho các chú bộ đội nghe. ở thành phố Hồ Chí Minh hình thành các điểm vui chơi ở xóm phường; các câu lạc bộ ở thôn xóm của Nghệ Tĩnh, Hà Nam Ninh (cũ)... phát triển mạnh. Phong trào thi điền kinh 4 môn, giải bóng bàn thiếu niên, các cuộc thi vẽ "Để mãi mãi màu xanh", " Em yêu Tổ quốc, em yêu hòa bình", các cuộc thi truyền thống, viết truyện, đọc và làm theo báo Đội đã được duy trì đều đặn thu hút hàng chục vạn em tham gia. Nhiều em đã đoạt giải quốc tế và quốc gia trong các cuộc thi viết, vẽ của thiếu nhi. Thông qua các hoạt động này, nhiều tài năng trẻ đã được phát hiện và bồi dưỡng.

Hoạt động quốc tế của Đội ngày càng được mở rộng. Với phong trào "Tình bạn bốn phương" các liên đội đã tổ chức các câu lạc bộ hữu nghị, các buổi sinh hoạt "Tìm hiểu Đội bạn". Phong trào kết nghĩa với thiếu nhi Campuchia của các tỉnh phía Nam càng ngày càng phát triển và có hiệu quả tốt đẹp. Hàng năm các đoàn đại biểu của thiếu nhi Campuchia và Lào đã sang dự các cuộc gặp mặt ở các trại hè của thiếu nhi Việt Nam. Các cuộc thi tìm hiểu đất nước Liên Xô, Tiệp Khắc... đã được đông đảo thiếu nhi Việt Nam tham gia và có em đã trúng giải được mời sang Tiệp Khắc dự trại hè quốc tế.

Phong trào hưởng ứng Festival 12, hưởng ứng cuộc chạy tiếp sức "Vì hòa bình" phát triển rộng rãi, các cuộc mít tinh "Vì hòa bình" và phong trào "1 triệu lá thư, 1 triệu việc làm", đã nhanh chóng lan rộng trong cả nước.

Những thành tích của đội viên, thiếu nhi cả nước đã phát huy truyền thống của Đội tạo nên những hoạt động sôi nổi, thu hút nhiều thiếu nhi tham gia trong và ngoài nhà trường. Những kết quả hoạt động đó đã góp phần làm rạng rỡ chặng đường 45 năm Đội TNTP Hồ Chí Minh, thể hiện rõ Đội là một lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường, góp phần tích cực giáo dục đội viên, thiếu nhi trở thành những cháu ngoan Bác Hồ, đoàn viên TNCS từng bước hình thành nhân cách của người công dân xã hội chủ nghĩa.

Những thành tích đó là những trang vàng của một giai đoạn lịch sử của Đội và cũng là nguồn lực để đội viên, thiếu nhi và các tập thể Đội trong cả nước tiếp tục phất cao cờ Đội trong cuộc thi đua mới "Hành quân theo chân Bác Hồ kính yêu" và tiến tới Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ III".

CHƯƠNG V
THIẾU NIÊN VIỆT NAM TRONG HÀNH TRÌNH CÙNG DÂN TỘC THỰC HIỆN ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC (1986 - 2001)

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (từ ngày 15 đến ngày 18-12-1986) với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật đã đề ra đường lối đổi mới đất nước tạo bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

Thực hiện Nghị quyết của Đại hội Đảng, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đã chỉ đạo những nhiệm vụ trọng tâm công tác của Đoàn và phong trào thanh, thiếu nhi đó là:

- Từng bước đổi mới công tác tổ chức, cán bộ và công tác giáo dục chính trị tư tưởng để tiến tới Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ V.

- Đổi mới hoạt động của Đoàn trên các lĩnh vực đời sống, xã hội, quan tâm đến những lợi ích chính đáng của tuổi trẻ.

Sự chỉ đạo đổi mới nội dung và phương pháp công tác của Đoàn đã tác động tích cực đến công tác Đội và phong trào thiếu nhi cả nước. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh (từ ngày 27 đến ngày 30 tháng 11 năm 1987) đánh giá cao những thành tích của công tác Đội và phong trào thiếu nhi đã đạt được, đồng thời cũng chỉ rõ những thiếu sót cần phải khắc phục.

Báo cáo tại Đại hội khẳng định tổ chức Đoàn các cấp đã có nhiều chủ trương bám sát mục tiêu và nguyên lí giáo dục theo hướng đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng của các em. Việc ban hành và chỉ đạo thực hiện chương trình hoạt động ngoài giờ lên lớp, làm cho hoạt động Đội đi dần vào nền nếp và ngày càng có chiều sâu. Nghị quyết 8 của Ban Chấp hành Trung ương Đoàn (khóa IV) đã được triển khai, mở ra nhiều hình thức tập hợp thiếu nhi trên địa bàn dân cư, xuất hiện nhiều mô hình tốt như các xã Thái Thịnh (Thái Bình), Mỹ Thành (Nghệ An)... Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ V đề ra chủ trương: "Toàn Đoàn chăm lo xây dựng Đội và chăm sóc giáo dục thiếu niên, nhi đồng".

Cuộc "Hành quân theo bước chân những người anh hùng" do Đoàn phát động được các tổ chức Đội ở cơ sở nhiệt liệt hưởng ứng. Đỉnh cao của cuộc hành quân là các cuộc gặp gỡ "Cháu ngoan Bác Hồ, Chiến sĩ nhỏ Điện Biên" năm 1984; "Chiến sĩ nhỏ giải phóng quân" năm 1985; Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ II năm 1986.

Các phong trào đã trở thành truyền thống như "Công tác Trần Quốc Toản, "Kế hoạch nhỏ", "Tiến bước lên Đoàn" v. v... ngày càng được phát triển. Thành phố Hồ Chí Minh, Sông Bé có phong trào "Tìm địa chỉ đỏ" "Lớp học tình thương"; Hà Nội và Hải Phòng có "Sưu tầm truyền thống cách mạng"; Đồng Tháp có "Theo dấu vết son"... Hoạt động học tập, hướng nghiệp và vui chơi phát triển thêm nhiều hình thức mới. Đội còn tổ chức nhiều hoạt động xã hội như "Vì điểm tựa tiền tiêu", "Sao đỏ an ninh", "Câu lạc bộ phòng cháy, chữa cháy trẻ"; "Chữ thập đỏ trẻ" v. v... Hoạt động đoàn kết quốc tế được đẩy mạnh. Nhân năm "Quốc tế hòa bình" phong trào "Triệu lá thư, triệu việc làm vì hòa bình" từ Thủ đô lan nhanh ra nhiều tỉnh, thành phố. Báo Thiếu niên Tiền phong mở cuộc thi tranh vẽ quốc tế "Để mãi mãi xanh" được đông đảo thiếu nhi trong nước và quốc tế hưởng ứng, nay đã trở thành cuộc thi truyền thống hàng năm.

Ngoài việc biểu dương những chuyển biến đáng kể như đã nêu trên, báo cáo của Đại hội còn chỉ rõ: Toàn Đoàn chưa có sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức về công tác thiếu nhi và vai trò, vị trí của tổ chức Đội. Nhiều cấp bộ Đoàn còn buông lỏng chỉ đạo, nhiều chủ trương, nghị quyết về công tác thiếu nhi không được triển khai, có nơi còn khoán trắng cho cán bộ phụ trách.

Với tinh thần xây dựng Đoàn bắt đầu từ xây dựng Đội để thực hiện chương trình: "Toàn Đoàn chăm sóc giáo dục thiếu nhi, toàn Đoàn chăm lo xây dựng Đội" cần tăng cường xây dựng và phát triển tổ chức Đội, mở rộng các hình thức hoạt động Đội trong nhà trường và trên địa bàn dân cư được mở rộng để thu hút tất cả thiếu nhi đi học và không đi học vào tổ chức Đội. Tiếp tục giáo dục theo 5 điều Bác Hồ dạy, hình thành trong thiếu nhi tính tích cực chính trị, xã hội, tình yêu lao động, sáng tạo, nếp sống, đạo đức lành mạnh. Bồi dưỡng và tạo mọi điều kiện để đội viên phát huy vai trò tự quản, xây dựng nhiều chi đội mạnh, liên đội mạnh, Sao nhi đồng tự quản. Qua hoạt động Đội, thiếu niên nhi đồng phấn đấu trở thành Cháu ngoan Bác Hồ, thành đoàn viên thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh.

Hướng tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Bác Hồ kính yêu, Đội TNTP Hồ Chí Minh đã phát động trong thiếu niên, nhi đồng cả nước phong trào "Nói lời hay, làm việc tốt, phấn đấu trở thành cháu ngoan Bác Hồ".

Đại hội cũng đã đề ra nhiều giải pháp cụ thể như tập trung phát triển các nhà thiếu nhi, câu lạc bộ thiếu nhi, điểm vui chơi, hợp tác xã Măng non; các hình thức hoạt động văn nghệ, thể thao, tham quan du lịch... nhằm tập hợp đông đảo thiếu nhi hoạt động theo sở thích.

Tập trung xây dựng Hội đồng Đội các cấp đủ sức tham mưu cho Đoàn và chỉ đạo công tác thiếu nhi, phối hợp với các ngành, đặc biệt là giáo dục để nhanh chóng có quy hoạch xây dựng, bồi dưỡng, đào tạo hệ thống cán bộ phụ trách Đội, từng bước hình thành đội ngũ chuyên gia giỏi về công tác thiếu nhi.

Xây dựng trường Đội ở Trung ương, củng cố khoa thiếu nhi của Trường Đoàn các tỉnh, thành phố. Khuyến khích các địa phương xây dựng Trường Đoàn, trường cán bộ Đội để bồi dưỡng cán bộ ban chỉ huy, phụ trách chi đội, cộng tác viên cả trong và ngoài nhà trường. Liên các lực lượng xã hội để bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em.

Cũng ở thời điểm này, cùng với phong trào "Ngày lao động vì tương lai con em chúng ta" do ủy ban thiếu niên, nhi đồng phát động, Đoàn đã tích cực thực hiện và đề xuất với Đảng, chính quyền các cấp xây dựng cơ sở vật chất cho công tác giáo dục thiếu nhi. Đồng thời tổ chức Đoàn kiến nghị với các lực lượng xã hội có sự phân công, phối hợp trong việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục thiếu nhi để mỗi ngành, mỗi cấp có kế hoạch cụ thể và tổ chức thực hiện một cách thiết thực và có hiệu quả, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp giáo dục thiếu nhi với khẩu hiệu "Tất cả vì hạnh phúc con em chúng ta".

Với quan điểm xây dựng Đoàn bắt đầu từ xây dựng Đội, Đại hội Đoàn lần thứ V một lần nữa khẳng định Đội TNTP Hồ Chí Minh là "Tổ chức quần chúng cộng sản của  thiếu nhi Việt Nam" là "lực lượng dự bị của Đoàn". Nghị quyết Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ V cũng chỉ rõ cần "Tích cực mở rộng các hình thức hoạt động Đội ở nhà trường và ở địa bàn dân cư, thu hút tất cả các em đi học và không đi học vào tổ chức Đội", với quan điểm, nhận thức đó Đại hội khẳng định sự thống nhất Đội Nhi đồng Hồ Chí Minh với Đội TNTP Hồ Chí Minh. Việc thống nhất này đã góp phần tăng cường vị trí, vai trò của Đội TNTP Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới và xác định rõ nhi đồng là lực lượng dự bị của Đội TNTP Hồ Chí Minh. Các em sinh hoạt theo các Sao nhi đồng, mỗi sao 5 đến 7 em, phụ trách sao là các anh, chị đội viên TNTP; mục tiêu phấn đấu của nhi đồng là trở thành đội viên Đội TNTP Hồ Chí Minh. Đại hội quyết định hoàn thiện Hội đồng Đội Trung ương trên cơ sở Nghị quyết 46 của Ban Bí thư Trung ương Đoàn khóa IV. Hội đồng Đội được thành lập từ Trung ương đến cơ sở (gọi tắt là Hội đồng Đội). Hội đồng Đội vừa thay mặt cho Đoàn, vừa đại diện cho Đội TNTP Hồ Chí Minh trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo các hoạt động của Đội và phong trào thiếu nhi ở trong nước cũng như trong quan hệ đối ngoại. Sau Đại hội Đoàn toàn quốc, ngày 6 tháng 3 năm 1988 Ban Bí thư Trung ương Đoàn đã quyết định thành lập Hội đồng Trung ương Đội TNTP Hồ Chí Minh khóa II (gọi tắt là Hội đồng Đội Trung ương) gồm 21 đồng chí đại diện cho các Ban của Trung ương Đoàn và lãnh đạo Bộ Giáo dục tham gia do anh Phùng Ngọc Hùng, Bí thư Trung ương Đoàn làm Chủ tịch.

Ngày 23 tháng 9 năm 1988 Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đoàn khóa V đã họp và kết luận về "Một số vấn đề tổ chức hoạt động của Đội TNTP Hồ Chí Minh". Nội dung các kết luận của Ban Thường vụ Trung ương Đoàn nêu rõ:

- Về công tác tổ chức của Đội phải chú trọng đến tính chất tự quản và dân chủ trong sinh hoạt Đội.

- Tổ chức Đội TNTP Hồ Chí Minh trong nhà trường cho những em đi học và tổ chức Đội ngoài nhà trường cho những em chưa có điều kiện đến trường. Tiến hành thí điểm tổ chức Đội hỗn hợp trên địa bàn dân cư. Mục tiêu là những nơi nào có các em thì ở đó phải có tổ chức Đội TNTP Hồ Chí Minh để thu hút, tập hợp các em vào hoạt động Đội, quy định tính chất, chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức bộ máy cụ thể cho Hội đồng Đội ở từng cấp. Hướng chung là: Hội đồng Đội vừa có tính chất đại diện của các em thiếu nhi là bộ phận của Đoàn trực tiếp phụ trách Đội. Tuy nhiên tính đại diện ở mỗi cấp có khác nhau.

Về nội dung và những biện pháp đối với công tác Đội:

+ Cần phát huy tối đa sự tự quản và tinh thần dân chủ trong tổ chức Đội. Giao cho Hội đồng Đội Trung ương sớm soạn thảo ban hành và hướng dẫn thực hiện "Chương trình đội viên", "Quy trình hoạt động của chi đội và liên đội". Khôi phục lại nội san "Người phụ trách", phát triển các hình thức sinh hoạt nghiệp vụ phụ trách như "Câu lạc bộ phụ trách", "Liên đội phụ trách".

+ Tăng cường trách nhiệm của các cấp bộ Đoàn đối với công tác Đội.
Rà soát, đánh giá tình hình tổ chức hoạt động của Hội đồng Đội từng cấp, có biện pháp lãnh đạo để thực hiện theo quy chế Hội đồng Đội của Ban thường vụ Trung ương Đoàn.

Để động viên kịp thời cán bộ làm công tác phụ trách, Ban Thường vụ Trung ương Đoàn quyết định ban hành danh hiệu và huy chương "Người phụ trách giỏi" để tặng cho các cán bộ có thành tích xuất sắc trong công tác chăm sóc, giáo dục thiếu niên nhi đồng. Đây là phần thưởng của Đoàn để đánh giá những cống hiến của lực lượng phụ trách Đội TNTP Hồ Chí Minh.

Với sự chỉ đạo sát sao của Ban Chấp hành Trung ương Đoàn và Hội đồng Đội các cấp, hoạt động làm kế hoạch nhỏ xây dựng khách sạn Khăn quàng đỏ được đội viên và thiếu nhi cả nước hưởng ứng sôi nổi và sau một thời gian đã đóng góp được 183.844.676 đồng gửi về tài khoản của Trung ương. Sau 6 năm vận động, triển khai phong trào và được sự ủng hộ của các ngành, đoàn thể và các bậc cha mẹ, ngày 16-5-1987 khối nhà ở của khách sạn được bàn giao và đưa vào sử dụng và một thời gian sau hai khối nhà kiến trúc phù hợp với tuổi thơ, hội trường và khu vườn hoa được hoàn thành đã là nơi đón tiếp thiếu nhi cả nước đến ở, sinh hoạt trong các kỳ đại hội cháu ngoan Bác Hồ hoặc về Hà Nội viếng Bác, thăm Thủ đô đúng theo ý nguyện ban đầu của các em.

Qua phong trào "Kế hoạch nhỏ", ở các tỉnh Phú Khánh, Lâm Đồng, Tây Ninh, Tiền Giang... các em đã góp phần xây dựng công trình "Những chiếc xe khăn quàng đỏ" để mua ô tô phục vụ hoạt động thiếu nhi tại địa phương mình. Phong trào của các em cũng nhận được sự ủng hộ to lớn của các cơ quan, đoàn thể trong việc xây dựng khách sạn Khăn quàng đỏ như sự ủng hộ kinh phí của Hội Liên hiệp phụ nữ, 200m3 gỗ quý của Tỉnh ủy, ủy ban nhân dân và thanh niên tỉnh Hà Tuyên. Các đơn vị Đội khảo sát đo đạc Bộ tư lệnh Công binh giúp các em không lấy tiền công, Công ty kiến trúc đường sắt của Bộ Giao thông Vận tải, Xí nghiệp xây dựng Ba Đình, Trung đoàn 29, Sư đoàn 319 quân khu 3 vừa ủng hộ vật chất vừa tham gia xây dựng với tinh thần vì thiếu nhi và Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh.

Cũng vào thời điểm này, từ sáng kiến của các bạn thiếu nhi Thái Thịnh (Thái Thụy, Thái Bình) thiếu nhi cả nước đã phát triển rộng khắp phong trào kế hoạch nhỏ với những cách làm phù hợp với từng địa phương như tham gia lao động công ích cho xã hội để bảo vệ mùa màng, các em đội viên ở các tỉnh Thái Bình, Hà Nam Ninh, Quảng Nam - Đà Nẵng, Vĩnh Phú (cũ)... đã tổ chức "Hội hoa đăng bắt bướm"; các em ở huyện Phước Long (Sông Bé) tổ chức chăm sóc vườn cây cao su và đã dọn sạch được 7 ha vườn cây cao su cho nông trường. Phong trào tổ chức tăng gia sản xuất và chăn nuôi ở chi đội, liên đội hay ở HTX Măng non, liên đội trường PTCS Thắng Lợi (Bắc Thái), các em ở tỉnh Long An tổ chức nuôi nấm mèo, nấm rơm. Các em ở Thuận Hải trồng cây, ươm cây con để bán. Các em ở xã Mỹ Thành (Nghệ Tĩnh) trồng lúa, nuôi cá. Bên cạnh đó còn có những hình thức khác như xây dựng phòng học, đóng bàn ghế hay tổ chức phong trào "Khéo tay hay làm". ở Vũng Tàu, Côn Đảo làm được hơn 2.000 sản phẩm đồ chơi gửi cho các em mẫu giáo nhà trẻ.

Phong trào thu nhặt phế liệu, phế phẩm, thu nhặt giấy vụn, mảnh chai, túi ni lông, hạt táo được triển khai ở hầu khắp các tỉnh, thành phố lớn trong cả nước thu hút đông đảo thiếu nhi và các lực lượng xã hội tham gia, đặc biệt là ở địa bàn như Hà Nội, Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh, Thái Bình. Nhiều đơn vị đã sớm hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch nhỏ, ở các tỉnh Bắc Trung Bộ, thiếu nhi đã có phong trào mót thóc, dùng đất dẻo chấm lúa rơi vãi với khẩu hiệu "Hạt lúa, hạt vàng". ở tỉnh Hậu Giang các em đã tổ chức những ngày thu nhặt thóc rơi ở các nông trường như là những ngày hội với trống, cờ, khẩu hiệu để tạo khí thế. Các em ở Vũng Tàu thu nhặt vỏ sò, bông sứ... bán lấy tiền làm kế hoạch nhỏ. Các em ở Đắc Lắc thu nhặt quả cà phê, các em ở Bắc Thái thu nhặt bông chín, hái nấm hương, mộc nhĩ bán cho ngoại thương để xuất khẩu...

Có thể thấy phong trào kế hoạch nhỏ đã làm phong phú thêm hoạt động Đội, tạo không khí thi đua rất sôi nổi giữa các thành phố, giữa các chi đội, liên đội với nhau. Qua phong trào đã có quỹ phục vụ cho hoạt động Đội, xây dựng được cơ sở vật chất ở các chi đội, liên đội như mua trống, cờ, khăn quàng đỏ.

Thực hiện kết luận của Ban Bí thư Trung ương Đoàn, nhiều tỉnh thành trong cả nước đã chú trọng việc biểu dương, lựa chọn, khuyến khích đội ngũ cán bộ phụ trách. Gần 30 tỉnh, thành đã tổ chức các cuộc liên hoan, gặp mặt phụ trách giỏi, tiến tới liên hoan toàn quốc từ ngày 12 đến ngày 16-11-1988. Đây là Hội nghị cán bộ phụ trách giỏi toàn quốc đầu tiên, kể từ khi thống nhất Tổ quốc được tổ chức tại Thủ đô Hà Nội và Bút Tháp (huyện Thuận Thành - Bắc Ninh). Về dự cuộc liên hoan có 216 đại biểu phụ trách giỏi toàn quốc trong đó có 187 phụ trách giỏi các tỉnh, thành và các đơn vị quân đội, công an; 29 cán bộ phụ trách ở Trung ương và các phụ trách cơ sở.

Cuộc liên hoan lần này khẳng định sự trưởng thành và cống hiến của lực lượng phụ trách Đội và đã tuyên dương những anh chị phụ trách giỏi tiêu biểu của cả nước. Tại cuộc gặp gỡ cho thấy phong trào thi đua phấn đấu trở thành "Tổng phụ trách giỏi, cán bộ phụ trách giỏi" gắn với danh hiệu giáo viên dạy giỏi các cấp đã trở thành nền nếp, thường xuyên hàng năm. Nhiều đề tài, sáng kiến của các anh chị phụ trách được khẳng định có giá trị lí luận và thực tiễn nhất là ở các tỉnh như Sông Bé, Bắc Thái, Hà Nội, Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh...

Trưởng thành và có nhiều cống hiến quý báu cho công tác phụ trách Đội và phong trào nhiều năm, trong đội ngũ cán bộ phụ trách đã xuất hiện nhiều tấm gương tiêu biểu mà điển hình là người giáo viên Tổng phụ trách giỏi Nguyễn Đức Thìn (Tam Sơn - Tiên Sơn - Bắc Ninh) được Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, Nhà giáo Nhân dân vì tấm lòng cao cả hết mực thương yêu, chăm sóc đàn em, có nhiều sáng kiến và cách làm có hiệu quả trong công tác phụ trách Đội. Đội ngũ lãnh đạo, cán bộ Hội đồng Đội các cấp và lớp lớp cán bộ Tổng phụ trách tuy gặp nhiều khó khăn về thời gian, về cuộc sống kinh tế gia đình, về nghiệp vụ nhưng bằng tâm huyết, bằng ý thức trách nhiệm của người thầy, người anh, người chị phụ trách, và bằng cả vốn nghề nghiệp đã được tích lũy với nhiều sáng tạo đóng góp tích cực trong công tác phụ trách. Chị Nguyễn Thị Dũ, Tổng phụ trách trường PTCS Tân Hiệp A, huyện Châu Thành (Tiền Giang) suốt 13 năm liền kiên trì xây dựng phong trào chi đội mạnh có kết quả, có sáng kiến duy trì được giờ sinh hoạt đội thành nền nếp. Từ phong trào, chị Dũ trở thành Tổng phụ trách giỏi, chiến sĩ thi đua liên tục của ngành giáo dục. Chị Trần Thị Châu, Tổng phụ trách trường PTCS Việt Thanh, Trấn Yên, Yên Bái tuy gia đình gặp rất nhiều khó khăn nhưng kiên trì làm công tác phụ trách 17 năm liền và hàng vạn anh, chị phụ trách Đội khác đang ngày đêm tìm mọi cách làm tốt nhất để xây dựng tổ chức Đội TNTP Hồ Chí Minh ngày càng vững mạnh, thúc đẩy phong trào, bảo vệ, chăm sóc, giáo dục thiếu nhi ngày càng có hiệu quả thiết thực. Chị Nguyễn Thị Len, Tổng phụ trách trường PTCS An Tiến, Kiến An, Hải Phòng nhiều năm liền kiên trì xây dựng và tổ chức Sao nhi đồng đi vào hoạt động có nội dung, có nền nếp. Không những làm tốt công tác phụ trách trong trường, nhiều anh, chị Tổng phụ trách đã cố gắng đi vào địa bàn dân cư để đưa hoạt động của các em đi học gắn với thực tiễn, đáp ứng sở thích, nguyện vọng của các em và hàng nghìn anh chị phụ trách đã có nhiều sáng tạo trong công tác tổ chức hướng dẫn cho các em hoạt động thiết thực, bổ ích trong các HTX Măng non, các Đội Tuyên truyền Măng non phục vụ kịp thời cho yêu cầu giáo dục và gắn với yêu cầu tuyên truyền cổ động của Đảng và Nhà nước ở các vùng cao biên giới...

Cũng ở thời điểm này, trên địa bàn dân cư, một "trận địa" đa dạng có nhiều khó khăn phức tạp, nhiều cán bộ phụ trách đã dám nghĩ, dám làm, sẵn sàng, đấu tranh với bản thân, với môi trường công tác để làm tốt công tác phụ trách và đã có nhiều thành công như chị Nguyễn Thị Ngọc ánh, cán bộ Hội đồng Đội huyện Xuyên Mộc, tỉnh Đồng Nai tình nguyện đi vùng kinh tế mới của huyện chỉ đạo cơ sở liên tục gần 6 năm, đã thành công trong việc mở lớp bồi dưỡng BCH Đội với 8 lớp cho 405 em. Anh Lê Văn Chước là thương binh dũng cảm trong chiến đấu, trở về lao động công tác ở địa phương đã trở thành anh phụ trách năng động, kiên trì suốt 13 năm gắn bó với tổ chức Đội và các em ở xã Đông Thành, Đông Sơn, Thanh Hóa.

Trong lĩnh vực nghiên cứu, giảng dạy, bồi dưỡng, đào tạo và hướng dẫn nghiệp vụ, đội ngũ cán bộ phụ trách của 80 cung, nhà thiếu nhi, khoa thiếu nhi các trường Đoàn, 2 trường Đội của Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, các trường sư phạm đã đóng góp nhiều kinh nghiệm có giá trị cả về thực tiễn chỉ đạo phong trào và nghiên cứu lí luận về công tác phụ trách. Nhiều giáo viên khoa công tác thiếu nhi trường Đoàn Trung ương, trường Đội Lê Duẩn Hà Nội, trường Đội thành phố Hồ Chí Minh có nhiều sáng kiến, nhiều công trình có giá trị trong việc gắn bó giảng dạy với việc hướng dẫn hoạt động thực tiễn. Tiêu biểu là cuốn sách "Lao động của người phụ trách" của Hồng Trực thành phố Hồ Chí Minh đã được xuất bản; Nguyễn Văn Minh (Nghệ An) có hàng chục năm tuổi nghề vẫn luôn luôn say sưa gắn bó với công việc hướng dẫn đào tạo các em cho đến khi nghỉ hưu.

Nhiều anh chị đã dành trọn cả cuộc đời mình cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc, giáo dục thiếu nhi và xây dựng tổ chức Đội vững mạnh, có thể nói mỗi anh chị là một tấm gương tiêu biểu cho các em noi theo.

Sự hy sinh, đóng góp của đội ngũ cán bộ phụ trách trong quá trình phấn đấu vượt qua những cam go, thử thách mới đã và đang đặt ra qua những lời căn dặn ân cần của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh: "Không ai có khả năng làm tốt nhiệm vụ phụ trách thiếu niên nhi đồng bằng Đoàn thanh niên. Tôi mong Đoàn cần có kế hoạch thường xuyên chăm lo xây dựng đội ngũ phụ trách Đội giàu tình thương và tinh thần trách nhiệm, có kiến thức và phương pháp vận động, tổ chức và giáo dục các em, làm gương tốt cho các em noi theo.

Hơn bao giờ hết, lúc này trong công tác thiếu nhi, người phụ trách phải thật sự tôn trọng sự tự quản của Đội, phát huy tinh thần dân chủ của các em trong tổ chức Đội, trong từng hoạt động của Đội.

Đối tượng mà các đồng chí phụ trách là trẻ em, cho nên công việc của các đồng chí có không ít khó khăn, phức tạp. Không phải bất cứ ai cũng làm được tốt công tác phụ trách thiếu nhi, vì ngoài sự tận tụy và các phẩm chất tốt đẹp, còn đòi hỏi những yêu cầu khác. Đó là lòng nhiệt tình yêu trẻ, là nghệ thuật giao tiếp và làm việc với trẻ em. Các đồng chí luôn ghi nhớ và thực hiện lời dạy của Bác Hồ: "Làm sao cho các cháu khi chơi là được học, mà trong khi học vui vẻ như được chơi". Có làm được như vậy thì Đoàn và Đội mới có thể thu hút mạnh mẽ các em tham gia các hoạt động tập thể của mình".

Để ghi nhận thành tích của lực lượng phụ trách Đội, nhiều ngành, nhiều cấp như Tổng Công đoàn Việt Nam đã tặng Bằng lao động sáng tạo cho các anh chị phụ trách có quá trình hoạt động và nghiên cứu sáng tạo, Trung ương Hội phụ nữ cũng tặng Bằng khen và phần thưởng cho các phụ trách Đội là nữ, Bộ Giáo dục đã tặng Bằng khen và phần thưởng cho các giáo viên Tổng phụ trách giỏi các địa phương.

Công tác Đội và phong trào thiếu nhi tiếp tục được nâng cao và phát triển đạt những thành tựu mới. Cuộc vận động "Hành quân theo chân Bác", hướng tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Bác Hồ kính yêu đã tạo cho đội viên, thiếu nhi cả nước có nhiều sáng kiến trong phong trào thi đua "Nói lời hay, làm việc tốt phấn đấu trở thành con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ". Và để rồi từ ngày 30-6 đến 4-7-1990, Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ III đã được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người. Đại hội khai mạc tại Hội trường lớn của Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh. 189 đại biểu cháu ngoan Bác Hồ của 43 tỉnh thành và đại biểu cháu ngoan Bác Hồ thuộc đoàn Quân đội, Đường sắt trong đó có 62 nam và 127 nữ; 45 anh chị phụ trách giỏi tiêu biểu của các tỉnh thành và các đơn vị trực thuộc đại diện cho hàng vạn anh chị phụ trách cả nước đã về dự cùng với các cháu ngoan Bác Hồ; các đoàn đại biểu của Đội TNTP Lênin - Liên Xô; Đội thiếu niên Lào, Campuchia đến Việt Nam và tham gia các hoạt động của Đại hội.

Trong phấn đấu thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy để trở thành những cháu ngoan Bác Hồ đã xuất hiện nhiều tấm gương điển hình trong học tập, giúp nhau vượt khó để đến trường học giỏi. Đó là những tấm gương cháu ngoan Bác Hồ làm tốt công tác Trần Quốc Toản để tạo nên 1,9 triệu ngày công giúp gia đình thương binh, liệt sĩ, neo đơn và hơn 700.000 công tu sửa làm đẹp nghĩa trang liệt sĩ ở khắp các địa phương. Hàng trăm tấm gương dũng cảm cứu bạn và tham gia bắt kẻ gian bảo vệ xóm làng. Các đại biểu vui mừng báo cáo với các cô, bác lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các bậc cha mẹ của mình về Đội TNTP Hồ Chí Minh, tổ chức của thiếu nhi Việt Nam. Các hoạt động của Đội đã hấp dẫn cuốn hút thiếu nhi cả nước. Đội đã thu hút 6 triệu đội viên và 4 triệu nhi đồng vào sinh hoạt ở hàng nghìn Sao nhi đồng.

Thay mặt Đảng, Nhà nước, bác Võ Chí Công, ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước tuyên dương thành tích của Đội TNTP Hồ Chí Minh và cháu ngoan Bác Hồ cả nước:
"Các cháu hãy tiếp tục mở rộng và nâng cao hiệu quả của phong trào thi đua "Nói lời hay, làm việc tốt", "Phấn đấu trở thành cháu ngoan Bác Hồ", để tới Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ tư, chúng ta đều phấn khởi tự hào báo công trước Bác Hồ kính yêu là tất cả các cháu thiếu niên, nhi đồng Việt Nam đều có cử chỉ đẹp, lời nói hay, việc làm tốt, mãi mãi xứng đáng với muôn vàn tình thương yêu của Bác Hồ, mãi mãi xứng đáng là "Cháu ngoan Bác Hồ".

Sau buổi khai mạc trọng thể, Đại hội đã vào Lăng viếng Bác Hồ kính yêu và tổ chức các hoạt động ở Hà Nội, các đại biểu cháu ngoan Bác Hồ đã lên tàu hành quân vào Nghệ An quê Bác kính yêu với nhiều hoạt động bổ ích để rồi cùng thiếu nhi cả nước tập trung thực hiện tốt phong trào thi đua với những nội dung:

+ Đẩy mạnh phong trào thi đua "Nói lời hay, làm việc tốt, phấn đấu trở thành cháu ngoan Bác Hồ" cả ở trong trường học, trên địa bàn dân cư và trong từng gia đình.

+ Tổ chức và tham gia tích cực các hoạt động xã hội như: Cuộc vận động xóa mù chữ, vận động các bạn bỏ học đến trường và vào học các lớp học tình thương, giúp các bạn gặp khó khăn về kinh tế, bệnh tật, sức khỏe, tích cực tham gia các phong trào Trần Quốc Toản, Chữ thập đỏ, bảo vệ giữ gìn trật tự an toàn xã hội, nếp sống văn minh lành mạnh, vận động các bạn không hút thuốc, không xem sách, phim ảnh, nghe băng nhạc có nội dung xấu.

+ Mỗi tháng chọn một ngày thiếu nhi làm chủ, tích cực tham gia các hoạt động xã hội, tổ chức vui chơi giải trí lành mạnh tại các nhà thiếu nhi, các tụ điểm trên địa bàn dân cư, tham gia Hội khỏe Phù Đổng, tiếng hát Hoa phượng đỏ, các cuộc thi viết vẽ, thi văn nghệ, thi tuổi thơ sáng tạo nhân kỷ niệm 60 năm thành lập Đoàn và 50 năm thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, xây dựng các "Công trình Măng non", xây dựng Đội vững mạnh giới thiệu các đội viên lớn lên Đoàn góp phần tích cực xây dựng tổ chức Đoàn ngày càng vững mạnh.

Sau Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ III, thực hiện lời hứa của mình, đội viên thiếu niên cả nước đã tích cực thi đua "Nói lời hay, làm việc tốt, phấn đấu trở thành Cháu ngoan Bác Hồ".

Các hoạt động của Nhà thiếu nhi càng ngày càng phát triển đã góp phần tích cực vào các phong trào của Đội để trở thành Trung tâm Giáo dục hoạt động của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh với sự phát triển từ 86 đơn vị đã tăng lên 167 Cung thiếu nhi ở các tỉnh và các quận huyện cùng các điểm vui chơi ở xã, phường vào năm 1991. Để tạo thời cơ cho hệ thống Nhà thiếu nhi càng ngày càng phát triển và trở thành ngôi nhà chung của tuổi thơ, hè năm 1991, Hội đồng Đội Trung ương phối hợp với Bộ Văn hóa và Thông tin tổ chức Liên hoan các Nhà thiếu nhi toàn quốc lần thứ nhất tại Thủ đô Hà Nội. Liên hoan diễn ra từ ngày 5 đến 10-8-1991 có 28 đơn vị Cung, Nhà thiếu nhi và hơn 308 diễn viên nhỏ tuổi và 181 các anh chị phụ trách, giáo viên đạo diễn tham dự.

Buổi lễ tổng kết trao giải của cuộc liên hoan các Nhà thiếu nhi đã được Trung ương Đoàn, Bộ Văn hóa Thông tin - thể thao và du lịch tặng Bằng khen, các loại huy chương vàng, bạc và nhiều phần thưởng khác.

Trong các cuộc thi đơn ca, vẽ, kể chuyện có 30 diễn viên, họa sĩ nhỏ tuổi đã được tặng huy chương vàng, bạc và các giải thưởng của Ban Tổ chức.

Liên hoan Nhà thiếu nhi toàn quốc lần thứ nhất là ngày hội của thiếu nhi cả nước, qua đó khẳng định các tài năng trẻ của đất nước. Nhà thiếu nhi trở thành ngôi nhà của tuổi thơ, chiếc nôi ươm mầm, những nghệ sĩ, vận động viên, các nhà khoa học, nhà thơ, văn, những nhân tài của Tổ quốc sau này. Sau cuộc liên hoan, vị trí xã hội của các Nhà thiếu nhi được khẳng định rõ thông qua ba chức năng cơ bản là trung tâm hoạt động của thiếu nhi từng địa phương, là trung tâm phương pháp công tác Đội và phong trào thiếu nhi và là sự phát hiện góp phần bồi dưỡng các năng khiếu thiếu nhi về các bộ môn nghệ thuật, thể dục thể thao, ngoại ngữ và các hoạt động xã hội khác. Với những kết quả đó, hệ thống Nhà thiếu nhi đã được các bộ ngành càng ngày càng quan tâm hỗ trợ các điều kiện để hoạt động, đặc biệt là Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Văn hóa và Thông tin. Cũng bắt đầu từ đây, các Nhà thiếu nhi được Bộ văn hóa và Thông tin tài trợ, sau đó Bộ Kế hoạch và Đầu tư trình Nhà nước đầu tư thiết bị vật chất theo dự án hàng năm.

Tháng 8 năm 1991, Quốc hội khóa VII nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam họp kỳ thứ 9 đã xem xét thông qua Luật bảo vệ, chăm sóc và và giáo dục trẻ em. Nhà nước ta đã ký và phê chuẩn Công ước của Liên hiệp quốc về quyền trẻ em. Đây là Công ước được Liên hiệp quốc thông qua ngày 20-11-1989 và trở thành luật quốc tế từ ngày 2-9-1990. Việt Nam là nước thứ hai trên thế giới và nước đầu tiên ở châu á tham gia ký Công ước quốc tế. Ngày 16-8-1991, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ký lệnh Công bố Luật bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em. Đây là cơ sở rất quan trọng nhằm thúc đẩy sự nghiệp chăm sóc, giáo dục trẻ em; tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ em phát triển và trưởng thành. Luật đã quy định rõ các quyền và bổn phận cơ bản của trẻ em, đồng thời quy định rất rõ về trách nhiệm của Nhà nước, của các ngành đoàn thể, của cha mẹ, mọi công dân Việt Nam. Bộ luật cũng quy định nhiều nội dung liên quan đến công tác Đội và phong trào thiếu nhi, tại khoản 2 điều 18: "Cô nuôi dạy trẻ, giáo viên, tổng phụ trách Đội phải được đào tạo, bồi dưỡng về chuyên môn, nghiệp vụ, phải có sức khỏe, có phẩm chất, đạo đức tốt, yêu nghề, yêu trẻ, bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ" và khoản 3 điều 21 quy định: "Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, ngoài trách nhiệm quy định như khoản 1, Điều này, có nhiệm vụ phụ trách Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, tổ chức, hướng dẫn hoạt động của thiếu nhi".

Sau khi Nhà nước ta ký Công ước về quyền trẻ em, theo đề nghị của Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Đảng, Nhà nước ta đã quyết định đổi tên ủy ban thiếu niên nhi đồng Việt Nam thành ủy ban Bảo vệ, chăm sóc trẻ em Việt Nam trực thuộc Chính phủ vào tháng 11 năm 1991 do Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh làm Chủ tịch.

Để góp phần thực hiện tốt Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, giúp đỡ các em không có đủ điều kiện đến trường, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, khó khăn. Tại Hội nghị toàn quốc công tác Đội và phong trào thiếu nhi gồm Chủ tịch Hội đồng Đội và Giám đốc Nhà thiếu nhi các tỉnh, thành họp tại thành phố Đà Nẵng vào tháng 4-1992, Hội đồng Đội Trung ương cùng các tỉnh thành thống nhất phát động phong trào mới của Đội mang tên "Thiếu nhi nghèo vượt khó".

Cuộc "Gặp mặt thiếu nhi nghèo vượt khó" được tổ chức vào ngày 27-6 đến 1-7-1992 với những tấm gương sáng vượt khó tiêu biểu. Cuộc gặp mặt được tổ chức như một diễn đàn của tuổi thơ đầy tình cảm giữa các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các bộ ngành, các lực lượng xã hội và các bậc cha mẹ. Em Lê Hồng Sơn ở Phú Gia (Hương Sơn, Hà Tĩnh) bị dị tật cả hai tay co rút, hai chân teo, biến dạng nhưng lại học giỏi viết chữ đẹp, làm giỏi nghề mộc.. cùng nhiều em khác đã nói lên ước mở trở thành người công dân có ích cho xã hội trong tương lai gây nên sự xúc động sâu sắc...

Từ cuộc gặp mặt này Hội đồng Đội Trung ương đã có sáng kiến xây dựng quỹ "Thiếu nhi nghèo vượt khó" thu hút sự quan tâm ủng hộ của các cấp các ngành để hàng năm tặng cho hàng trăm thiếu nhi có thành tích vượt khó trong học tập, phấn đấu rèn luyện trong cuộc sống hàng ngày. Có thể nói cuộc Gặp mặt thiếu nhi nghèo vượt khó là sáng kiến của Đội TNTP Hồ Chí Minh đã tác động đến các phong trào quần chúng khác và là việc làm thiết thực phù hợp chủ trương của Đảng và Nhà nước ta sau đó nhiều phong trào "Nghèo vượt khó" của sinh viên, nông dân... được phát động trên phạm vi cả nước.

Sau cuộc "Gặp mặt thiếu nhi nghèo vượt khó" toàn quốc, các hoạt động của Đội và phong trào thiếu nhi càng ngày càng phát triển. Các liên đội trong cả nước thi đua lập thành tích chào mừng Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ VI.

Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ VI (tháng 10 - 1992) đã tập trung đánh giá tình hình công tác Đội và phong trào thiếu nhi, đồng thời nêu rõ những chủ trương chủ yếu của giai đoạn 1992 - 1997. Sau Đại hội, Ban Thường vụ Trung ương Đoàn đã thành lập Hội đồng Đội khóa III gồm 21 ủy viên. Chị Phạm Phương Thảo, Bí thư Trung ương Đoàn được cử giữ chức Chủ tịch Hội đồng Đội khóa III, và sau đó tháng 10 - 1994 anh Hoàng Bình Quân, ủy viên Thường vụ Trung ương Đoàn, Phó Chủ tịch thường trực Hội đồng
Đội Trung ương được bầu làm Bí thư Trung ương và được cử giữ chức Chủ tịch Hội đồng Đội khóa III thay chị Phạm Phương Thảo.

Thực hiện Nghị quyết 22 của Bộ Chính trị Trung ương Đảng về công tác miền núi, các hoạt động giúp thiếu nhi miền núi của Đội đã tạo điều kiện cho các cơ sở Đội và hoạt động của thiếu nhi dân tộc ngày một tiến bộ. Nhiều tổ chức cơ sở Đội và nhiều gương đội viên xuất sắc của các dân tộc đã xuất hiện với các phong trào khắc phục khó khăn để học giỏi, dũng cảm bảo vệ buôn làng, cùng với những tài năng trẻ về văn hóa, nghệ thuật, thể dục thể thao... góp phần vào sự phát triển chung của tuổi thơ đất nước. Để kịp thời biểu dương những thành tích xuất sắc đó, Trung ương Đoàn, Hội đồng Đội Trung ương đã tổ chức cuộc họp mặt thiếu nhi các dân tộc toàn quốc tại Hà Nội và Hải Phòng từ ngày 2 - 7 đến 6-7-1993 với 225 đại biểu và anh chị phụ trách thiếu nhi cả nước về dự trong đó có 168 đại biểu thiếu nhi (101 nữ, 67 nam) của 41 dân tộc đại diện cho 54 dân tộc trong cả nước và 56 anh chị phụ trách (23 nữ, 33 nam) của 53 tỉnh, thành và đoàn Quân đội, Bộ Nội vụ, Hàng không Việt Nam, Đường sắt. Thể theo nguyên vọng của thiếu nhi các dân tộc trong cả nước, Chủ tịch nước Lê Đức Anh đã đồng ý cho phép các đại biểu thiếu nhi làm lễ hội báo công tại sân đá hoa cương ở Phủ Chủ tịch - nơi Bác Hồ trước đây thường đón các cháu thiếu nhi vào gặp. Trong lễ hội báo công này, đúng vào dịp kỳ họp của Quốc hội khóa IX các đại biểu thiếu nhi dân tộc đã được đón bác Lê Đức Anh, ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, bác Nông Đức Mạnh, ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội nước cộng hoà XHCN Việt Nam cùng các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các Bộ, ngành, đoàn thể tới dự. Đặc biệt trong lễ hội khai mạc, đại biểu thiếu nhi các dân tộc được đón các cô, bác trưởng đoàn đại biểu Quốc hội của các tỉnh trong cả nước tới dự và gặp gỡ các cháu.

Báo cáo được trình bày tại cuộc liên hoan đã khẳng định: "Cuộc họp mặt lần này là một cuộc biểu dương lực lượng của tuổi thơ các dân tộc đang phát triển trên Tổ quốc Việt Nam yêu quý".

Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh rất tự hào về các bạn đại biểu có mặt ở cuộc gặp mặt này. Vì mỗi bạn là một gương sáng, mỗi bạn là một bông hoa đẹp góp vào trang sử vàng của Đội.

Sau khi nghe các cháu báo công những thành tích của thiếu nhi các dân tộc trong cả nước và phần trình diễn  nghệ thuật của thiếu nhi trường múa Việt Nam thể hiện các phong trào của Đội và các vũ điệu dân gian cùng với dàn cồng chiêng của tỉnh Hòa Bình, bác Lê Đức Anh đã phát biểu khen ngợi các cháu và đánh những hồi trống thúc giục thiếu nhi các dân tộc trong cả nước tiếp bước những người anh hùng để phấn đấu rèn luyện trở thành con ngoan, trò giỏi, cháu ngoan Bác Hồ.

Bác Chủ tịch nước đã phát biểu:

"Đảng, Nhà nước, Quốc hội và các bậc cha mẹ rất vui mừng biết rằng thiếu nhi các dân tộc cả nước ta đã đoàn kết, yêu thương giúp đỡ lẫn nhau khắc phục nhiều khó khăn để học tập, rèn luyện và công tác Đội tốt. Nhiều tập thể Đội và đội viên ở các vùng núi cao, hải đảo.. đã góp phần cùng cha mẹ xây dựng bản làng có cuộc sống đẹp hơn. Nhiều gương sáng của thiếu nhi các dân tộc đã được thiếu nhi cả nước học tập, đã làm đẹp thêm trang sử của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh mà Kim Đồng, Vừ A Dính, Kơpa Kơlơng và nhiều anh hùng thiếu nhi năm xưa đã viết nên.

Bác mong thiếu nhi các dân tộc trong cả nước hãy phát huy truyền thống đoàn kết của cha ông, giúp đỡ lẫn nhau để cháu nào cũng được học tập, vui chơi sinh hoạt Đội; để cháu nào cũng "nói lời hay, làm việc tốt", giúp đỡ cha mẹ, trở thành con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ".

Sau các ngày hoat động ở Hà Nội, đại biểu thiếu nhi các dân tộc đã tới thành phố cảng Hải Phòng, bãi biển Đồ Sơn tham quan và tổ chức các hoạt động. Các đại biểu đã được lãnh đạo Thành ủy, ủy ban nhân dân, các bạn thiếu nhi Hải Phòng và Bộ Tư lệnh Hải quân đón tiếp nồng nhiệt. Đồng thời Bộ Tư lệnh Hải quân còn tổ chức cho tham quan các chiến hạm và gặp gỡ các chiến sĩ hải quân đang ngày đêm gìn giữ biển Đông và những hải đảo yêu quý của Tổ quốc. Sau lễ bế mạc, đại biểu các tỉnh phía Nam và Sơn La, Lai Châu đã được Tổng cục Hàng không Việt Nam tặng vé máy bay để trở về địa phương. Cuộc gặp mặt đã để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng các em.

Bước vào năm học 1993 - 1994, sau thời gian nghiên cứu tiếp thu nội dung chương trình rèn luyện đội viên do Hội đồng Đội Trung ương khóa I ban hành năm 1993, Hội đồng Đội Trung ương khóa III đã bổ sung và ban hành chương trình rèn luyện đội viên theo 4 lứa tuổi:

- Chương trình dự bị đội viên cho các em nhi đồng từ 6 đến 8 tuổi.
- Chương trình Măng non dành cho các em đội viên từ 9 đến 11 tuổi.
- Chương trình Sẵn sàng dành cho các em đội viên từ 11 đến 13 tuổi.
- Chương trình Trưởng thành dành cho các em đội viên từ 13 đến 15 tuổi.

Sau một năm thực hiện, Hội đồng Đội Trung ương
ban hành tiếp 13 chuyên hiệu để tạo điều kiện cho đội viên học tập, phấn đấu và rèn luyện thực hiện tốt chương trình rèn luyện đội viên theo lứa tuổi của mình. Đó là các loại chuyên hiệu:

1. Nhà sử học nhỏ tuổi
2. Nhà sinh học nhỏ tuổi
3. Thầy thuốc nhỏ tuổi
4. Nghi thức đội viên
5. An toàn giao thông
6. Kỹ năng trại.
7. Thông tin liên lạc
8. Nghệ sĩ nhỏ
9. Chăm học
10. Khéo tay hay làm
11. Vận động viên nhỏ tuổi
12. Hữu nghị quốc tế.
13. Bảo vệ an toàn đường sắt.

Chương trình rèn luyện đội viên được Hội đồng Đội Trung ương ban hành là những nội dung giáo dục cơ bản để đội viên phát huy tính tự giác, chủ động phấn đấu rèn luyện góp phần nâng cao chất lượng học tập, phẩm chất đạo đức để trở thành con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ đồng thời xây dựng Đội vững mạnh. Sau khi Hội đồng Đội Trung ương ban hành, các tỉnh, thành đã vận dụng sáng tạo tổ chức các nội dung hoạt động, nhiều hình thức sinh hoạt bổ ích, đáp ứng nhu cầu của đội viên, thiếu niên nhi đồng đồng thời góp phần để hoạt động Đội trở nên đa dạng và sinh động hơn.

Năm 1994, kết thúc "Cuộc hành quân theo bước chân những người anh hùng", đặc biệt là hướng về ngày kỷ niệm 40 năm chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử, đồng thời để đánh giá những kết quả thi đua của đội viên thiếu niên, nhi đồng cả nước, Hội đồng Đội Trung ương đã tổ chức "Liên hoan chiến sĩ nhỏ Điện Biên Phủ toàn quốc lần thứ II" từ ngày 28-6 đến 7-7-1994 tại Điện Biên Phủ - Hà Nội - Quảng Ninh. 185 chiến sĩ nhỏ Điện Biên xuất sắc gồm 125 nữ, 60 nam và 50 anh chị phụ trách Đội giỏi của cả nước về dự.

Trước lễ báo công, ngành hàng không Việt Nam đã dành một chuyên cơ đưa đoàn đại biểu "chiến sĩ nhỏ Điện Biên" xuất sắc do anh Hoàng Bình Quân, Bí thư Trung ương Đoàn, Chủ tịch Hội đồng Đội Trung ương dẫn đầu lên thăm Chỉ huy sở chiến dịch - nơi Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng Bộ Tham mưu chiến dịch chỉ huy các cuộc tấn công của quân đội nhân dân Việt Nam đánh vào các cứ điểm của quân đội Pháp ở Điện Biên Phủ. Các đại biểu đã dâng hương tưởng niệm các anh hùng, liệt sĩ ở nghĩa trang Điện Biên. Tổ chức Lễ lấy đất từ Điện Biên lịch sử để đưa về bảo tàng.

Tối ngày 3-7-1996 tại Trung tâm thể thao Quân đội, bên Tháp Cột Cờ, Hà Nội, lễ mừng công đã được long trọng khai mạc. Các đại biểu được đón bác Đỗ Mười, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng, bác Nông Đức Mạnh, ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nguyên Tổng chỉ huy chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ và các cô, bác lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các Bộ, ngành, đoàn thể đến dự. Sau hoạt cảnh sử thi về Điện Biên và các phong trào của Đội, các chiến sĩ nhỏ Điện Biên đã được nghe lời khen ngợi, căn dặn của bác Tổng Bí thư đối với đội viên, thiếu niên nhi đồng cả nước:

Phong trào thi đua "Chúng em về với Điện Biên" do Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh phát động đã tạo những hoạt động sôi nổi, có ý nghĩa giáo dục lớn về truyền thống cách mạng, về "Anh bộ đội Cụ Hồ". Các cháu đã làm vui lòng các bậc cha mẹ, thầy cô giáo... trong học tập, rèn luyện và lao động. Các cháu đã làm nên những chiến thắng của mình. Đó là hàng vạn "Sao chiến công" trong học tập, hàng triệu ngày công giúp gia đình thương binh liệt sĩ, quyên góp hàng trăm triệu đồng để giúp các bạn nghèo, các bạn ở vùng khó khăn đến trường... Các cháu đã thực hiện được lời dạy của Bác Hồ căn dặn năm xưa:

"Tuổi nhỏ làm việc nhỏ
Tùy theo sức của mình"

Bước vào năm học 1994 - 1995, năm học có nhiều ngày lễ trọng đại kỷ niệm 50 năm thành lập nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 65 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, 105 năm ngày sinh của Bác Hồ kính yêu, 20 năm chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng và thống nhất
Tổ quốc và phong trào thiếu nhi cả nước thi đua lập thành tích để tiến tới Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ IV.

Hè năm 1995, từ ngày 2-7 đến 6-7-1995 Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ IV được tổ chức ở Đền Hùng - Phú Thọ và Thủ đô Hà Nội. Về dự Đại hội có 179 đại biểu (76 nam, 103 nữ, 25 đại biểu dân tộc ít người) và 58 anh chị phụ trách giỏi của 53 tỉnh thành, 4 đơn vị trực thuộc cùng với đoàn thiếu nhi Việt kiều 4 em và 1 phụ trách từ Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào về dự.

Tại Đại hội, các đại biểu Cháu ngoan Bác Hồ đã được đón chào bác Đỗ Mười, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng, bác Nông Đức Mạnh, Chủ tịch Quốc hội, bác Nguyễn Thị Bình và các cô bác lãnh đạo Đảng, Nhà nước các Bộ, ngành đến dự.

Tại Lễ báo công, các Đại biểu Cháu ngoan Bác Hồ đã báo cáo những kết quả công tác Đội và phong trào thiếu nhi cả nước đạt được từ Đại hội lần thứ III đến nay.

Đại hội biểu dương những phẩm chất cao đẹp của các Cháu ngoan Bác Hồ, đó là:

- Những Cháu ngoan Bác Hồ là lớp đội viên tiên tiến biết "Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào" hiểu biết, tự hào phát huy truyền thống cha anh.

- Những Cháu ngoan Bác Hồ là những đội viên học tập tốt, đồng thời biết giúp bạn vượt khó học tốt.

- Những Cháu ngoan Bác Hồ không những là đội viên học tốt mà còn là những đội viên tích cực trong các hoạt động xã hội.

- Những Cháu ngoan Bác Hồ là những thiếu nhi thật thà, dũng cảm biết làm nghìn việc tốt.

- Những Cháu ngoan Bác Hồ chẳng những học giỏi, rèn luyện tốt mà còn là những đội viên, cán bộ Đội giỏi tích cực xây dựng Đội.

Những phẩm chất của các Cháu ngoan Bác Hồ đã làm đẹp thêm truyền thống của Đội TNTP Hồ Chí Minh và góp phần tạo nên những thành tích rực rỡ của Đội trong nhiều năm. Đó là hơn 1,5 triệu em tham gia cuộc thi về với Điện Biên lịch sử, 1,3 triệu em tham gia cuộc thi tìm hiểu về Đảng và Bác Hồ, 1 triệu em tham gia cuộc thi Tuổi trẻ với Bộ đội Cụ Hồ. Và trong nhiều hoạt động khác nhau đội viên thiếu nhi cả nước với phong trào Uống nước nhớ nguồn đã có 50 triệu ngày công giúp đỡ gia đình thương binh liệt sĩ, dâng hàng chục ngàn bát hương cho các nghĩa trang liệt sĩ, gửi hàng triệu con tem, lá thư và các tặng phẩm cho các anh bộ đội. Khi Nhà nước ta quyết định phong tặng danh hiệu "Bà mẹ Việt Nam anh hùng" thì ngay sau đó phong trào "áo lụa tặng Bà" nhang chóng lan nhanh trong các liên đội cả nước... Sau một thời gian, kể từ ngày phát động tại trường Bích Sơn - Việt Yên, Hà Bắc và thị xã Hà Đông - hai địa phương nuôi tằm, dệt lụa nổi tiếng của cả nước cùng các tập thể Đội và thiếu niên nhi đồng khắp mọi miền Tổ quốc đã tặng 17.780 áo lụa và hàng vạn phần quà cho các Mẹ Việt Nam anh hùng và các mẹ liệt sĩ. Cùng với phong trào "áo lụa tặng Bà" các hoạt động "Vì bạn nghèo", "Ngày vàng vì bạn"... đã trở thành phong trào chung của cả nước để quyên góp, ủng hộ các bạn nghèo. Hầu hết các liên đội và các địa phương đều có quỹ vì bạn nghèo với số tiền lên đến 60 tỷ đồng. Từ trong các phong trào và hoạt động của Đội như đã nêu trên, các tấm gương Cháu ngoan Bác Hồ tiêu biểu xuất hiện đó là: Nguyễn Đăng Mỹ Duyên, học sinh lớp 9 trường Mạc Đĩnh Chi, huyện Hòa Thành, tỉnh Tây Ninh, 9 năm liền là học sinh giỏi, giải nhì môn Văn toàn quốc. Trần Tiến Hoàng lớp 5 trường tiểu học Gio Sơn, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị, 5 năm liên tục là học sinh giỏi toàn diện, năm 1994 - 1995 đạt giải nhì môn Toán toàn quốc. Hàn Ngọc Đức, học sinh lớp 5 trường tiểu học Phùng Chí Kiên, huyện Mỹ Văn (Hải Hưng) đạt giải nhì môn Toán toàn quốc; Trần Phương Tâm, trường tiểu học thị trấn Cái Vồn A, huyện Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long giải nhì Toán toàn quốc; Nguyễn Trung Thành, lớp 9 trường PTTH Trần Đăng Ninh, thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây giải nhất môn Vật lý toàn quốc; Phan Vũ Toàn học sinh lớp 5 trường tiểu học Dịch Vọng, huyện Từ Liêm, Hà Nội đạt giải nhất thi Toán toàn quốc.

Nguyễn Thị Lành ở Hiệp Sơn, Kim Môn, Hải Dương là con gái duy nhất của một liệt sỹ, em đã dũng cảm cứu 2 bạn nhỏ và mãi mãi ra đi không bao giờ trở lại. Nguyễn Đắc Hải người con của đất sông Lam dũng cảm cứu 3 em nhỏ; Phạm Duy Cương, tuy tuổi mới 12 đã cứu em nhỏ trên dòng lũ sông Hồng. Đó là những gương mặt trong bao gương mặt dũng cảm cứu bạn. Nguyễn Văn Nam, học sinh lớp 4 trường tiểu học Cổ Loa, Đông Anh, Hà Nội, nhà nghèo, 3 lần nhặt được của rơi trả lại người mất trong đó có lần nhặt được 17 triệu đồng, song bạn vẫn tự nguyện trả lại cho người mất. Phạm Hữu Bằng, trường tiểu học cơ sở Lý Tự Trọng, xã Pông Prang, huyện Krông Buk, Đắc Lắc không những nhặt được của rơi trả lại người mất mà còn tích cực giúp các chú thương binh, đặc biệt hơn nữa là cả năm trời đưa bạn bị liệt 2 tay đến trường học. Đây là những tấm gương tiêu biểu, là niềm tự hào của Đội ta.

Tại Đại hội, các đại biểu đã được nghe lời khen ngợi và căn dặn của bác Tổng Bí thư Đỗ Mười và bác đã tặng 53 bộ máy vi tính cho 53 Nhà thiếu nhi của 53 tỉnh trong cả nước với hy vọng món quà này sẽ tạo cho các cháu thiếu nhi phấn khởi thi đua học tập để nắm vững khoa học kỹ thuật tiên tiến, vững bước tiến vào thế kỷ 21.

Các đại biểu Cháu ngoan Bác Hồ cũng vui mừng được nhận bức Trướng của bác Chủ tịch nước Lê Đức Anh, thay mặt Đảng, Nhà nước tặng cho thiếu nhi Việt Nam với những dòng chữ vàng:

"Nỗ lực học tập
Trau dồi đạo đức
Rèn luyện sức khỏe
Làm nhiều việc tốt
Xứng đáng Cháu ngoan Bác Hồ.

Đại hội còn được nhận lẵng hoa của bác Thủ tướng Chính phủ Võ Văn Kiệt gửi tặng.

Sau Đại hội Cháu Ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ IV, đội viên thiếu nhi cả nước đã tích cực thi đua lập thành tích chào mừng 55 năm ngày thành lập Đội TNTP Hồ Chí Minh.

Các hoạt động của Đội càng ngày càng đi vào chiều sâu để từ đó mở rộng các hoạt động chính trị xã hội ở từng địa phương để tạo phong trào chung cả nước, ở thời điểm này cùng với việc mở rộng và phát triển quỹ "vì bạn nghèo" ở TW thông qua phát hành xổ số và nhiều phương thức khác, những hoạt động mang tính nhân ái, nhân đạo được mở rộng, phong trào "Vòng tay bè bạn", từng bước được hình thành và phát triển rộng khắp trong cả nước. Đây là phong trào thể hiện tính tương thân, tương ái của tuổi thơ hướng về các bạn thiếu nhi gặp khó khăn ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo và các bạn bè gặp khó khăn ở lớp mình, chi đội mình, địa phương mình. Phong trào "Vòng tay bè bạn" được phát động rộng khắp trong cả nước đã góp phần tích cực vào việc giáo dục phẩm chất tốt đẹp mang tính truyền thống của dân tộc Việt Nam. Đó là lòng nhân ái, tình thương đồng bào, tính nhân văn đẹp đẽ của dân tộc ta truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác.

Thực hiện Nghị quyết Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ VI ngày 10-1-1996 Ban Thường vụ Trung ương Đoàn đã ra Nghị quyết 473 về tăng cường công tác thiếu nhi và xây dựng Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh. Nghị quyết đã đánh giá sâu sắc tình hình thiếu nhi và công tác thiếu nhi trong giai đoạn hiện tại và đề ra các mục tiêu, giải pháp quan trọng nhằm góp phần xây dựng lớp thiếu nhi Việt Nam thành những người giàu có về trí tuệ, giỏi về chuyên môn, cường tráng về thể lực, trong sáng về đạo đức và có lối sống lành mạnh.

Các chủ trương giải pháp lớn được đề cập cụ thể:

- Đẩy mạnh công tác giáo dục, bồi dưỡng thiếu nhi nhất là giáo dục đạo đức, nếp sống và các phong trào, các chương trình giáo dục truyền thống.

- Nâng cao vai trò của Đoàn trong việc bảo vệ các quyền và góp phần đáp ứng nhu cầu của thiếu nhi.

- Tăng cường chỉ đạo các hoạt động Đội, tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của Đội, xây dựng tổ chức Đội TNTP Hồ Chí Minh vững mạnh.

- Củng cố bộ máy và xây dựng đội ngũ cán bộ Đội vững mạnh, đủ sức đảm đương nhiệm vụ.

- Tích cực nghiên cứu đề xuất để thể chế hóa, kế hoạch hóa và huy động các nguồn lực cho công tác thiếu nhi.

Nghị quyết đề cập rõ các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác chỉ đạo, tham mưu và tổ chức thực hiện ở từng cấp. Đây là cơ sở, tiền đề quan trọng nhằm góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của từng cấp bộ Đoàn, đồng thời tạo ra sự chuyển đổi mới quan trọng trong công tác Đội và phong trào thiếu nhi.

Năm 1996, năm kỷ niệm 55 năm thành lập Đội, ở Trung ương lễ kỷ niệm trọng thể được tiến hành tại Khu di tích Kim Đồng và tại Thủ đô Hà Nội. Nhân dịp này, Nhà xuất bản Kim Đồng đã tặng cho thiếu nhi Nà Mạ, quê hương người đội trưởng đầu tiên của Đội một ngôi trường xinh xắn, đặt liền sát ngay khu di tích và tượng đài Kim Đồng.

Sau lễ mít tinh ở Cao Bằng thiếu nhi các tỉnh đã về Hà Nội tổ chức lễ hội 55 năm ngày thành lập Đội tại Cung Thiếu nhi Hà Nội, các hoạt động diễu hành tại hồ Hoàn Kiếm, gặp gỡ các thế hệ phụ trách Đội ở các tỉnh phía Bắc và phía Nam.

Các đại biểu dự lễ hội kỷ niệm đã gửi thư tới đội viên thiếu nhi cả nước cổ vũ nhau phấn đấu, rèn luyện, chuẩn bị bước vào thế kỷ 21 với những nhiệm vụ cụ thể:

- Một là, phấn đấu thực hiện xuất sắc 5 điều Bác hồ dạy, tích cực chuẩn bị hành trang cho thế kỷ 21.

- Hai là, đẩy mạnh các hoạt động thi đua học tập sáng tạo, yêu khoa học, giúp đỡ bạn bè xung quanh có hoàn cảnh khó khăn, rèn luyện nâng cao thể lực, tích cực tham gia các hoạt động xã hội góp phần xây dựng cuộc sống mới.

- Ba là, không ngừng chăm lo xây dựng tổ chức Đội vững mạnh và nâng cao chất lượng đội viên. Tích cực tham gia công tác phụ trách Sao và giúp đỡ nhi đồng vào Đội, thực hiện rèn luyện theo chương trình rèn luyện đội viên. Nhân dịp kỉ niệm 55 năm ngày thành lập Đội, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã tặng Đội TNTP Hồ Chí Minh bức trướng mang dòng chữ:

"Thiếu nhi Việt Nam hãy làm tốt 5 điều Bác Hồ dạy:

1. Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào
2. Học tập tốt, lao động tốt
3. Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt
4. Giữ gìn vệ sinh thật tốt
5. Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm".

Trong không khí sôi động kỷ niệm 55 năm ngày thành lập Đội, để đánh giá công lao của các anh chị phụ trách đã hết lòng chăm lo cho Đội TNTP Hồ Chí Minh và thiếu niên nhi đồng phát triển, trưởng thành, Liên hoan phụ trách thiếu nhi toàn quốc lần thứ II đã được tổ chức từ ngày 6 đến 10 tháng 7-1996 ở thành phố Hồ Chí Minh và Bà Rịa - Vũng Tàu. 179 anh chị phụ trách giỏi trong cả nước đã về dự. Các hoạt động của cuộc Liên hoan được diễn ra ở Nhà thiếu nhi thành phố, khu tượng đài Bác Hồ, Bến Nhà Rồng, Dinh Thống Nhất và các khu di tích cách mạng ở Củ Chi, 18 thôn vườn Trầu... Các anh chị phụ trách giỏi của cả nước đã học làm những chiến sĩ giải phóng quân năm xưa để vào địa đạo, làm lễ tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ ở Đền Thờ Bến Dược và Ngã Ba Giồng... Trò chơi lớn đêm lửa trại bế mạc đã tạo cho cuộc Liên hoan trở nên rất sôi nổi, gắn bó tình cảm và trách nhiệm của các anh chị phụ trách thiếu nhi luôn vì đàn em thân yêu.

Hướng về Đại hội lần thứ VIII của Đảng, Hội đồng Đội Trung ương tiếp tục tổ chức Liên hoan Nhà thiếu nhi toàn quốc lần thứ hai từ 14 đến 31 - 7 - 1996 tại 3 khu vực.

Khu vực các tỉnh phía Bắc đến Quảng Trị được tổ chức ở Nhà thiếu nhi Việt Đức thành phố Vinh, Nghệ An.

Khu vực các tỉnh miền Trung và Tây nguyên được tổ chức ở Nhà thiếu nhi thành phố Đà Nẵng.

Khu vực các tỉnh Nam Bộ được tổ chức ở Nhà thiếu nhi tỉnh Vĩnh Long.

Liên hoan Nhà thiếu nhi toàn quốc lần II một lần nữa biểu dương lực lượng thiếu nhi cả nước về những tài năng trẻ tuổi và là hoạt động thiết thực chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII.

Tháng 1-1997 anh Đào Ngọc Dung, Thường vụ tỉnh ủy, Bí thư tỉnh Đoàn Nam Hà, Thường vụ Trung ương Đoàn được điều động về công tác tại Hội đồng Đội Trung ương và sau đó được cử giữ chức vụ Chủ tịch Hội đồng Đội Trung ương khóa III thay anh Hoàng Bình Quân.

Năm học 1996 - 1997, từ sáng kiến của Báo Thiếu niên Tiền phong phong trào "Những viên gạch hồng" góp phần xây dựng tượng đài anh hùng liệt sĩ Võ Thị Sáu ở Côn Đảo được thiếu nhi cả nước hưởng ứng sôi nổi. Sau một năm phát động đoàn đại biểu gồm các anh Vũ Trọng Kim, Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn, anh Đào Ngọc Dung, Chủ tịch Hội đồng Đội Trung ương, các anh chị lãnh đạo báo Thiếu niên Tiền phong, Tổng Công ty Bảo hiểm Việt Nam, các thầy cô giáo, anh chị phụ trách và các đại biểu thiếu nhi đã ra thăm Côn Đảo và trao hơn 300 triệu đồng để xây dựng tượng. Sau đó một thời gian tượng đài chị Võ Thị Sáu đã được hoàn thành để tưởng nhớ người nữ anh hùng tiêu biểu cho khí phách của tuổi trẻ Việt Nam.

Từ ngày 26 đến 29 - 11- 1997, Đại hội đại biểu Đoàn toàn quốc lần thứ VII được tổ chức tại Thủ đô Hà Nội. Đại hội đã đánh giá kết quả công tác Đội và phong trào thiếu nhi cả nước, khẳng định rõ: "Công tác Đội và phong trào thiếu nhi của cả nước đã tiếp tục phát triển, tạo điều kiện cho các em học tập và rèn luyện củng cố tổ chức Đội, tham gia xây dựng Đoàn. Các phong trào, các chương trình như "Tiến bước lên Đoàn", "Vườn hoa điểm mười", "Điểm tốt mùa thi", "Uống nước nhớ nguồn", "Vì điểm tựa tiền tiêu", "Đọc và làm theo báo Đội"... phát triển ở mọi nơi. Nhiều hoạt động như "Thành phố Bác Hồ - Thành phố của em", "Chủ nhân Thăng Long 1000 năm", "Đồng Nai - Biên Hòa 300 năm", "50 năm chiến thắng sông Lô"... đã nâng cao lòng tự hào, lòng yêu quê hương, đất nước cho đội viên, thiếu niên. Phong trào "Vòng tay bè bạn" do Hội đồng Đội Trung ương phát động đã nhanh chóng lan tỏa và đem lại những kết quả đáng mừng với hơn 10 tỷ đồng giúp đỡ bạn nghèo, vận động 19.870 bạn quay lại trường học tập. 2160 em có hoàn cảnh khó khăn được đề nghị miễn giảm học phí. Các điểm vui chơi cho thiếu nhi ở địa bàn dân cư tiếp tục được xây dựng: Nam Định có hơn 200 điểm, Thái Bình có 100 điểm vui chơi cho thiếu nhi ở xã, phường. Hoạt động của hệ thống Nhà thiếu nhi được đẩy mạnh, số lượng tăng từ 226 năm 1997 lên 240 năm 1998. Nhiều tỉnh, thành đã đầu tư kinh phí lớn cho xây dựng, nâng cấp Nhà thiếu nhi như Lạng Sơn, Quảng Bình, Quảng Trị, các huyện Thủy Nguyên (Hải Phòng), Tam Điệp (Ninh Bình), Núi Thành (Quảng Nam), Điện Biên (Lai Châu), Tiến Yên (Quảng Ninh), Anh Sơn (Nghệ An)... Nhiều hoạt động liên kết giữa các Nhà thiếu nhi trong từng vùng trên cả nước được tổ chức tốt, có tác động đẩy mạnh và tạo nên sự thống nhất cao trong hệ thống Nhà thiếu nhi trong cả nước. Năm 1998 có 2,8 triệu nhi đồng được tập hợp vào các Sao nhi đồng, kết nạp hơn 1,4 triệu đội viên mới, 5 triệu em đạt danh hiệu Cháu ngoan Bác Hồ, 8400 liên đội đạt danh hiệu liên đội mạnh. Năm 1999 có 1.586.644 đội viên mới được kết nạp, 378.473 đội viên lớn được kết nạp Đoàn; cả nước có 6.924.840 đội viên được công nhận là Cháu ngoan Bác Hồ, bằng 75% tổng số đội viên trong cả nước. Đại hội cũng đã xây dựng chương trình của Đoàn về công tác chăm sóc, giáo dục thiếu niên, nhi đồng và xây dựng Đội vững mạnh".

Sau Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ VII, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đoàn lần 3 khóa VII đã thông qua sửa đổi Điều lệ Đội và Nghi thức Đội phù hợp với điều kiện và nhu cầu của thiếu niên, nhi đồng. Đồng thời có quyết định thành lập Hội đồng Đội Trung ương khóa IV. Anh Đào Ngọc Dung, Bí thư Trung ương Đoàn tiếp tục được cử làm Chủ tịch Hội đồng Đội Trung ương khóa IV.

Để đánh giá công sức và sự trưởng thành của đội ngũ cán bộ chỉ huy Đội, Hội đồng Đội Trung ương đã tổ chức Hội trại chỉ huy Đội giỏi toàn quốc lần thứ nhất tại Hà Nội và Quảng Ninh từ ngày 18 - 7 đến 22-7-1998.

Lễ khai mạc Hội trại được tổ chức tại Hội trường Ba Đình lịch sử với 179 đại biểu là cán bộ Đội đại diện cho 791.963 chỉ huy Đội của 22.870 liên đội trong cả nước về dự. Hội trại được đón các bạn thiếu nhi 4 nước ASEAN và 61 anh chị phụ trách giỏi đại diện cho hơn 2 vạn anh chị phụ trách trong cả nước về tham dự. Hội trại lần này không chỉ là niềm vui mà còn là niềm tự hào của Đội, là "cuộc biểu dương lực lượng của hàng triệu đội viên và cán bộ chỉ huy Đội". Từ 3 diễn đàn: Ước mơ tuổi thơ, Chủ nhân tương lai và Tiến bước lên Đoàn, các chỉ huy Đội giỏi đã nói lên nguyện vọng tuổi thơ, ngày mai sẽ trở thành đoàn viên TNCS, người chủ tương lai của đất nước và là lớp người kế tục sự nghiệp của cha anh xây dựng Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa mạnh giàu.

Trong buổi Lễ báo công của chỉ huy Đội giỏi cả nước, các đại biểu đã được đón bác Trần Đức Lương, Chủ tịch nước; bác Nông Đức Mạnh, Chủ tịch Quốc hội cùng các bác lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các Bộ, ngành, đoàn thể đến dự và động viên.

Trong lễ báo công tại Hội trại chỉ huy Đội giỏi toàn quốc lần thứ I, lần đầu tiên các đại biểu được xem một màn trình diễn "Vũ điệu trống kèn" thật sôi nổi, sinh động với gần 200 bạn trong Đội nghi thức của Cung thiếu nhi Hà Nội biểu diễn nghi thức Đội và những bản nhạc thiếu nhi ưa thích. Từ hoạt động này, các địa phương đã quan tâm đầu tư mạnh cho các Đội nghi thức của các Nhà thiếu nhi và các liên đội TNTP.

Những ngày sau đó, tại Quảng Ninh đã diễn ra các hoạt động thật náo nhiệt và đầy sáng tạo của những người chỉ huy Đội.

Đêm chia tay thật cảm động trong ánh lửa trại bập bùng, uốn lượn trong các điệu múa rồng cùng nối vòng "Hà Nội - Quảng Ninh - Việt Nam - ASEAN", tay trong tay đoàn kết và để rồi mỗi cán bộ chỉ huy Đội và mỗi thiếu nhi cả nước sẽ còn nhớ mãi nhắc nhở và mong ước của bác Chủ tịch nước Trần Đức Lương: "Các chỉ huy Đội cùng thiếu niên, nhi đồng cả nước hãy phát huy hơn nữa truyền thống của mình, ra sức học tập và rèn luyện, mỗi ngày làm một việc tốt để ngày càng xuất hiện nhiều hơn những tấm gương chủ nghĩa anh hùng... những chủ nhân của thế kỷ 21".

Sau Hội trại chỉ huy Đội giỏi toàn quốc lần thứ nhất, Hội đồng Đội Trung ương đã chỉ đạo chặt chẽ các hoạt động của Đội theo chương trình "Chào thế kỷ mới" và chủ đề "Thiếu nhi Việt Nam - Chào thế kỷ mới", "Cuộc hành trình vào thế kỷ mới", các địa phương trong cả nước đã sáng tạo tổ chức nhiều hoạt động mang màu sắc mới hấp dẫn, tạo không khí sôi động với tinh thần "Xứng đáng là chủ nhân thế kỷ 21".

Hè năm 1999 Hội đồng Đội Trung ương đã chỉ đạo Liên hoan Búp Sen Hồng tại thành phố Cần Thơ từ ngày 7 đến ngày 10-8-1999 theo chủ đề "Chào thế kỷ mới" và "Liên hoan tuyên truyền Măng non và Giải cầu lông tuổi 15 Chào thế kỷ mới" tại Hà Nội từ ngày 15 đến ngày 18-8-1999 ở các tỉnh phía Bắc.

Hai cuộc liên hoan ở hai miền, thực chất là Liên hoan các Nhà thiếu nhi toàn quốc lần thứ III mang chủ đề "Thiếu nhi Việt Nam - Chào thế kỷ mới" trở thành ngày hội của tuổi thơ các dân tộc Việt Nam. Gần 3.000 đội viên, thiếu nhi các dân tộc ở 70 Nhà thiếu nhi các địa phương đã về Hà Nội và thành phố Cần Thơ để mở hội tạo thành sân chơi bổ ích, trí tuệ, và đầy ước vọng với trách nhiệm của những chủ nhân tương lai để bước vào thế kỷ 21.

Trong những ngày hội này, ở Hà Nội cũng như Cần Thơ, các thành viên tham dự đã đóng góp và vận động nhân dân đóng góp được gần 100 triệu đồng, tặng quà 40 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, 300 thiếu nhi nghèo vượt khó mỗi suất 200.000 đồng và 10 triệu đồng tặng các bạn thiếu nhi Sủng Trà huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang làm điểm vui chơi.

Kết thúc Liên hoan, các Nhà thiếu nhi thêm phấn khởi bắt tay tổ chức các hoạt động "Chào thế kỷ mới" hướng về Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ V kỷ niệm 110 năm ngày sinh của Bác Hồ kính yêu.

Từ ngày 7 đến 12-7- 2000, Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ V đã được tổ chức ở Thủ đô Hà Nội và bãi biển Cửa Lò -Nghệ An. Với 271 bạn là người chỉ huy Đội xuất sắc trong cả nước, trong đó có 156 bạn nữ. Lễ báo công được tổ chức tại Hội trường Ba Đình lịch sử. Đại hội đã được đón bác Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu, bác Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh, bác Phạm Thế Duyệt, ủy viên Thường vụ Thường trực Bộ Chính trị và các cô bác lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các Bộ, ngành, đoàn thể đến dự. Các đoàn thiếu nhi Việt kiều đang sống và học tập ở Ba Lan, Hunggari, Lào, Campuchia về dự. Đại hội cũng được đón các bạn thiếu nhi các nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, Vương quốc Campuchia, Vương quốc Thái Lan sang vui chung cùng với đại biểu Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc.

Đại hội như bừng lên trong không khí vui tươi của"rừng hoa" chỉ huy Đội của những tấm gương sáng của tuổi thơ Việt Nam trong học tập và rèn luyện được nhận thư khen của Chủ tịch nước Trần Đức Lương như Lê Thị Tám ở Quảng Bình, Vi Thị Hải Anh ở Cao Bằng, Phạm Văn Tài ở Đồng Tháp. Hoặc như Trần Thế Kiều ở Nghệ An đã dũng cảm cứu 2 em nhỏ khỏi chết đuối được Thủ tướng Phan Văn Khải tặng bằng khen và bạn Đỗ Minh Quỳnh Trang ở Lâm Đồng cùng nhiều bạn khác đại diện cho hơn 100 bạn được nhận Huy chương Tuổi trẻ dũng cảm và gần 3000 bạn trong 5 năm 1995 - 2000 được nhận giải thưởng Kim Đồng.

Sự trưởng thành của các em trong học tập và cuộc sống luôn gắn liền với các tập thể Đội TNTP Hồ Chí Minh. Chính các hoạt động Đội đã giúp cho thiếu nhi phấn đấu, rèn luyện để trở thành con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt và trở thành những đoàn viên TNCS, những công dân tốt của Tổ quốc. Trong báo công của các đại biểu đã nêu lên kết quả của phong trào phấn đấu rèn luyện " Tiến lên Đoàn" với kết quả hàng năm có gần 500.000 đội viên TNTP ưu tú được giới thiệu lên Đoàn và trở thành những đoàn viên và cán bộ tốt của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và hàng vạn chi đội, liên đội mạnh là cơ sở cho việc xây dựng Đội Thiếu niên Tiền phong và Đoàn TNCS Hồ Chí Minh vững mạnh.

Đại hội vui mừng được bác Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu khen ngợi và căn dặn:

"Tôi tin chắc rằng các Cháu ngoan Bác Hồ có mặt hôm nay và các cháu ở khắp các miền của đất nước sẽ trở thành những công dân có ích, những người có tấm lòng tốt đẹp, cao thượng, nhân nghĩa, trí tuệ, chí bền, sức khỏe và lòng dũng cảm vượt qua khó khăn, trở thành những tài năng xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Hôm nay cũng có mặt các đại biểu thiếu niên một số nước ASEAN. Tôi chúc các cháu, vui chơi và sống những ngày ở Việt Nam trong tình bè bạn thân thiết.

Các đồng chí cán bộ Đoàn và cán bộ Đội, các thầy giáo, cô giáo là những người cùng với gia đình, quê hương trực tiếp dìu dắt các cháu trong đoạn đường tuổi thơ, những năm tháng đẹp nhất của đời người. Mong các đồng chí cố gắng xứng đáng với trách nhiệm cao quý của mình.

Nước ta, thời xưa đã có một vị trạng nguyên 13 tuổi tên là Nguyễn Hiền, ngày nay có những người anh hùng trẻ tuổi như Lý Tự Trọng, Kim Đồng, Lê Văn Tám, Kơpa Kơlơng...

Tôi tin rằng gần 9 triệu đội viên thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh, hơn 5 triệu nhi đồng cả nước sẽ trở thành những công dân Việt Nam xứng đáng với Tổ quốc, làm chủ đất nước, xây dựng non sông ta giàu mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh và hạnh phúc".

Tổ quốc, Đảng, nhân dân và gia đình đặt niềm tin vào các cháu".

Sau những ngày hoạt động ở Hà Nội, các đại biểu Cháu ngoan Bác Hồ đã vào thăm quê hương Bác Hồ kính yêu. Các em đã làm lễ dâng hương ở khu nhà Bác, mộ bà Hoàng Thị Loan - thân mẫu của Bác. Những hoạt động ở quê nội, quê ngoại của Bác Hồ tạo cho các đại biểu tình cảm thân thương của quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhân dịp này, Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ V đã tặng các bạn thiếu nhi Kim Liên các thiết bị vui chơi trị giá 100 triệu đồng.

Tạm biệt quê Bác, các đại biểu về với bãi biển Cửa Lò đầy nắng và gió, sóng biển dạt dào làm đẹp thêm những ước mơ của tuổi thơ. Niềm vui mừng bất tận đến với các đại biểu bên bờ biển xanh khi bác Chủ tịch nước Trần Đức Lương đến thăm, động viên và tặng quà cho các Cháu ngoan Bác Hồ. Bác ân cần nói với các Cháu ngoan Bác Hồ và các anh chị phụ trách dự Đại hội:

"Tôi rất vui mừng được gặp gỡ đoàn đại biểu các Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc trên quê hương Bác. Tôi theo dõi và được đọc báo của các đồng chí lãnh đạo Hội đồng Đội Trung ương cho biết về kết quả và những thành tựu của các cháu ở lứa tuổi thiếu niên và nhi đồng toàn quốc để tiến tới đại hội đầy phấn khởi, tự hào ngày hôm nay. Tôi rất xúc động và vui mừng trước những thành công của các cháu. Các cháu đã phấn đấu cùng với lớp lớp cha anh, cô chú trong cả nước thi đua vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ
Tổ quốc.

Tôi cũng rất vui mừng thấy rằng Trung ương Đoàn, Hội đồng Đội, và các anh chị phụ trách, thầy giáo, cô giáo ở tất cả các nhà trường đã tổ chức tốt phong trào thi đua trong cả nước để rèn luyện cho các cháu, để có được kết quả là Đại hội tiêu biểu ngày hôm nay. Trên thực tế, Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ của chúng ta mở đầu cho các Đại hội thi đua trong phong trào làm theo lời Bác Hồ dạy của thiếu niên nhi đồng trên cả nước.

Tôi rất phấn khởi khi được biết rằng Đại hội chúng ta có mặt đông đủ các cháu thiếu niên và nhi đồng từ mọi miền của Tổ quốc và đầy đủ thành phần con em các cộng đồng dân tộc, tôn giáo trong cả nước. Đặc biệt, có đại diện thiếu niên nhi đồng là con em đồng bào ta đang sinh sống ở nước ngoài.

Bác Hồ dạy chúng ta: Trước hết phải "Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào" - Tổ quốc mà ông cha chúng ta đã xây dựng lên từ mấy ngàn năm. Các cháu có mặt ở đây là một dịp để trao đổi học tập lẫn nhau - các cháu hãy ghi nhớ mãi mãi lời dạy của Bác Hồ: "Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào". Bác cũng đã từng nói: "Thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ". Các cháu hãy mãi ghi nhớ lời dạy của Bác, ghi nhớ để làm sao đến lượt các cháu cũng sẽ dốc sức xây dựng một tình yêu nước cao cả, đưa nước Việt Nam chúng ta đi lên sánh vai với các cường quốc năm châu".

Đại hội làm lễ bế mạc tại công viên Nguyễn Tất Thành bên tượng đài Bác Hồ với thanh thiếu nhi. Các đại biểu chia tay với niềm xao xuyến nhớ nhung vô hạn, "Ngày mai chúng ta phải xa nhau thì hôm nay chúng ta hãy cùng nhau hát vang bài ca tình bạn, đừng khóc nhé, nhớ nhau ta cất lại trong lòng, dù chúng ta có xa nhau mỗi đứa một phương trời nhưng hãy nhớ về nhau và nhớ về Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ này, hẹn đến Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ lần thứ VI - Đại hội đầu tiên của thế kỷ 21.

Xin cảm ơn các cô bác, anh chị phụ trách và các bạn. Chúng tôi xin chào các bạn ASEAN, các bạn Việt kiều. Chúng ta sẽ đoàn kết và nhớ về nhau mãi mãi.

Xin gặp lại các bạn ở thế kỷ 21". Những giai điệu ngọt ngào ấy cứ vang mãi trong lòng các bạn đại biểu nhỏ tuổi.

Thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu Đoàn toàn quốc lần thứ VII, này 25-7-2000 Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đoàn lần thứ 7 đã ra Nghị quyết số 10 về "Công tác chăm sóc giáo dục thiếu niên nhi đồng và xây dựng Đội TNTP Hồ Chí Minh vững mạnh giai đoạn 2000 - 2005". Đây là Nghị quyết quan trọng của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tạo tiền đề cho Đội phát triển mạnh mẽ, vững bước tiến vào thế kỷ 21 và xứng đáng là tổ chức của thiếu nhi Việt Nam, là lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường.

Nghị quyết lần này đã nêu rõ những phương hướng chung:

1. Tạo sự chuyển biến căn bản về nhận thức của cán bộ đoàn viên thanh niên, các lực lượng xã hội đối với công tác bảo vệ, chăm sóc, giáo dục thiếu niên, nhi đồng và xây dựng Đội TNTP Hồ Chí Minh trong thời kỳ mới.

2. Xây dựng Đội TNTP Hồ Chí Minh vững mạnh, góp phần tạo ra môi trường thuận lợi để đông đảo thiếu nhi rèn luyện, phấn đấu trở thành những con ngoan, trò giỏi,
đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ, đoàn viên Đoàn TNCS
Hồ Chí Minh.

3. Tham mưu xây dựng chính sách, cơ chế phối hợp với các ngành, các lực lượng xã hội trong công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục thiếu nhi, góp phần xã hội hóa công tác thiếu nhi, đồng thời tạo ra các nguồn lực cho công tác Đội và phong trào thiếu ni.

Từ phương hướng chung Nghị quyết đã nêu những giải pháp cơ bản là:

1. Giải pháp về nhận thức và phát huy vai trò của tổ chức Đoàn trong công tác chăm sóc, giáo dục thiếu niên, nhi đồng và xây dựng Đội.

a. Nâng cao nhận thức và kiến thức cho cán bộ, đoàn viên thanh niên, các lực lượng xã hội về công tác bảo vệ, chăm sóc, giáo dục thiếu nhi và xây dựng Đội TNTP
Hồ Chí Minh.

b. Đẩy mạnh cuộc vận động "Vì đàn em thân yêu" với chỉ tiêu hàng tháng mỗi chi đoàn có một việc tốt dành cho trẻ em; mỗi đoàn viên làm tấm gương tốt trong công tác phụ trách thiếu nhi (tóm tắt là: "Chi đoàn có việc làm tốt, đoàn viên làm phụ trách tốt").

2. Giải pháp về đổi mới nội dung, phương thức hoạt động thiếu nhi.

Hệ thống hóa và hoàn thiện các loại hình giáo dục thiếu nhi, trên cơ sở đó xây dựng nội dung giáo dục phù hợp với lứa tuổi, đối tượng, vùng miền gắn với những chủ đề cụ thể, đồng thời tăng cường đổi mới các phương thức hoạt động thiếu nhi, góp phần tạo ra môi trường xã hội lành mạnh cho các em rèn luyện và phát triển toàn diện.

3. Giải pháp về xây dựng tổ chức Đội TNTP Hồ Chí Minh vững mạnh.

Củng cố, xây dựng Đội TNTP Hồ Chí Minh vững mạnh, xứng đáng là đội dự bị tin cậy bổ sung lực lượng thường xuyên cho Đoàn và là lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường. Cụ thể cần tập trung:

- Nâng cao chất lượng tổ chức Đội và đội viên.
- Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ chỉ huy Đội.
- Bồi dưỡng, phát triển đội viên lớn lên Đoàn.
- Củng cố và nâng cao chất lượng công tác nhi đồng.
- Tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức công tác cán bộ phụ trách Đội.

4. Giải pháp về xây dựng cơ chế, chính sách trong công tác bảo vệ, chăm sóc giáo dục thiếu nhi và xây dựng Đội TNTP Hồ Chí Minh:

- Nâng cao năng lực và chất lượng tham mưu cho Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương để hoàn thiện các chế độ, chính sách cho cán bộ và tổ chức Đội.

- Phối hợp với Bộ Giáo dục - Đào tạo và các Bộ, ngành khác trong công tác cán bộ và xây dựng tổ chức Đội.

- Tăng cường công tác thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng ở Trung ương và cơ sở.

Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đoàn lần thứ 7 về công tác chăm sóc, giáo dục thiếu niên, nhi đồng và xây dựng Đội TNTP của Đoàn là cơ sở, tiền đề quan trọng góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của từng cán bộ Đoàn và các lực lượng xã hội trong sự nghịêp chăm sóc, giáo dục thiếu niên nhi đồng và xây dựng Đội vững mạnh. Đồng thời sẽ tạo thời cơ và điều kiện thuận lợi cho Đội TNTP Hồ Chí Minh phát triển vững mạnh, đáp ứng nhu cầu của thiếu niên, nhi đồng Việt Nam trước thềm thế kỷ 21.

Sau khi quán triệt và tổ chức triển khai điểm tại Bắc Ninh, các địa phương trong cả nước đã tập trung triển khai đến cơ sở. Nhiều Tỉnh, Thành Đoàn tham mưu cho cấp ủy, chính quyền ra các chỉ thị, nghị quyết, chuyên đề; nhiều địa phương có những chủ trương hành động cụ thể, thiết thực cho thiếu nhi như thành phố Hồ Chí Minh, Sóc Trăng, Bình Dương, Tây Ninh, Bắc Ninh, Long An, Hà Nam...

Năm 2000, năm kết thúc thế kỷ 20 - năm chuẩn bị bước vào thiên niên kỷ mới, là Năm Thanh niên Việt Nam với phong trào thi đua "Thiếu nhi Việt Nam - Chào thế kỷ mới" và "Hành trình vào thế kỷ 21" của đội viên, thiếu niên, nhi đồng cả nước với khí thế thực sự sôi nổi. Nét nổi bật là quá trình xã hội hóa công tác Đội và phong trào thiếu nhi ngày càng hiệu quả tác động trực tiếp tới chất lượng hoạt động của Đội và chất lượng của đội viên thiếu niên, nhi đồng cả nước.

Thông qua cuộc vận động "Vì đàn em thân yêu" các tổ chức Đoàn, Hội đồng Đội các cấp đã tích cực tham gia chăm sóc giáo dục thiếu niên, nhi đồng và xây dựng Đội; tham mưu cho Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền ban hành nhiều văn bản quan trọng tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức Đội và phong trào thiếu nhi như chủ trương chuyển giao hệ thống nhà thiếu nhi thống nhất về một đầu mối quản lý, chỉ đạo là Ban Chấp hành Đoàn cùng cấp. Chỉ thị 02 ngày 9-3-2001 của Thủ tướng Chính phủ về việc lấy năm 2001 - 2002 là "Năm xã hội tình nguyện vì trẻ em đặc biệt khó khăn" theo đề xuất của Trung ương Đoàn thể hiện rõ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, của Đoàn thanh niên với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, tạo cho các em có điều kiện, cơ hội được chăm sóc, phát triển và hòa nhập cộng đồng.

Những năm cuối cùng của thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21 đã mở ra nhiều quan hệ phối hợp có hiệu quả giữa Đoàn thanh niên với các ban, ngành, đoàn thể, tổ chức xã hội và tổ chức quốc tế, nhất là sự phối hợp với ngành giáo dục - đào tạo, văn hóa - thông tin, kế hoạch và đầu tư, tài chính, ban chỉ đạo quốc gia nước sạch vệ sinh môi trường, UNICEF... tạo ra thế và lực cho các hoạt động của Đội với nhiều chương trình, dự án thiết thực như Chương trình quốc gia về vui chơi giải trí, dự án "trẻ với trẻ", dự án phòng chống ma tuý học đường và phòng chống HIV/AIDS, Chương trình truyền thông nước sạch, vệ sinh môi trường, khăn quàng đỏ và sách báo tặng thiếu nhi dân tộc, miền núi...

Hệ thống thông tin tuyên truyền xuất bản báo chí của Đoàn đã tăng cường đầu tư hỗ trợ cho các hoạt động của thiếu nhi, chỉ tính riêng năm 2000 và 3 tháng đầu năm 2001, Hội đồng Đội Trung ương đã xuất bản 13 đầu sách với 188.000 bản; đặc biệt Nhà xuất bản Kim Đồng, Nhà xuất bản Thanh Niên xuất bản thêm hàng trăm đầu sách nghiệp vụ, sách văn học nghệ thuật và sách dịch từ tiếng nước ngoài phục vụ thiếu nhi; Đặc biệt Nhà xuất bản Kim Đồng bình quân mỗi năm in từ 700 đến 800 đầu sách với số lượng bình quân 12 triệu bản, phấn đấu năm 2002 đạt 1000 đầu sách, truyện; Báo Nhi đồng phát hành 100.000 tờ/ tuần; Báo Thiếu niên Tiền phong 2 kỳ/tuần với 120.000 tờ/ngày; Chương trình phát thanh, truyền hình thiếu nhi thường xuyên có các chuyên mục phục vụ thiếu nhi. Các tỉnh thành đều có báo hoặc tờ tin, chuyên mục thiếu nhi và nghiệp vụ phụ trách.

Tạp chí Người Phụ trách được Ban Bí thư TW Đoàn, Hội đồng Đội Trung ương chỉ đạo và đầu tư toàn diện trở thành tạp chí lý luận, nghiệp vụ về công tác Đội và phong trào thiếu nhi. Tạp chí là cẩm nang cho cán bộ phụ trách thiếu nhi trong cả nước. Nhân kỷ niệm 7 năm ngày ra số đầu tiên, ngày 23-3-2001 Tạp chí đã được đón nhận thư chúc mừng của Chủ tịch nước Trần Đức Lương, trong thư Chủ tịch nước căn dặn: 'Tôi hoan nghênh và chúc mừng Tạp chí Người Phụ trách trong những năm qua đã có nhiều cố gắng trở thành một diễn đàn tốt, giúp cho các Hội đồng Đội, các nhà thiếu nhi, các anh chị phụ trách trao đổi kinh nghiệm, giới thiệu được những tài liệu học tập, bồi dưỡng nâng cao trình độ lý luận, kỹ năng nghiệp vụ góp phần tổ chức tốt các hoạt động của Đội và phong trào thiếu niên nhi đồng cả nước.

Bước vào thời kỳ mới, tôi mong tạp chí có thêm nội dung hay, hình thức đẹp và hấp dẫn hơn nữa để đáp ứng mong mỏi không chỉ của các anh, chị phụ trách mà còn đến tay được các thầy giáo, cô giáo, các bậc cha mẹ và các lực lượng xã hội cùng tham gia công tác bảo vệ chăm sóc giáo dục thiếu niên, nhi đồng và xây dựng Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh vững mạnh".

Với phương châm "mỗi tổ chức Đoàn, mỗi đoàn viên có việc làm thiết thực vì đàn em", các anh chị cán bộ và phụ trách Đội đã tổ chức, vận động và xây dựng nhiều loại quỹ hỗ trợ hoạt động thiếu nhi như "Quỹ thiếu nhi nghèo vượt khó" từ Hội đồng Đội Trung ương đến các liên đội với số vốn hàng chục tỉ đồng; Quỹ Hỗ trợ Tài năng trẻ, Quỹ Đô rê môn, Quỹ Vừ A Dính; các tỉnh thành đều có nhiều sáng kiến để tổ chức các hoạt động trợ giúp thiếu nhi vươn lên vượt khó học tập tốt và khuyến khích các tài năng trẻ.

Cùng với việc khởi công xây dựng "Trung tâm hoạt động thiếu nhi Trung ương" (tháng 10-2000) tại Gia Lâm - Hà Nội - một công trình sau nhiều năm chuẩn bị, nay đã được triển khai và sẽ hoàn thành giai đoạn một vào năm đầu thế kỷ 21 và sẽ tiếp tục được đầu tư phát triển với quy mô lớn. Hàng loạt phong trào xây dựng công trình cho thiếu nhi ở các địa phương được mở ra như công trình 1000 phòng học của thành phố Hồ Chí Minh, 50 phòng học của tỉnh Thanh Hóa; Chương trình xây dựng trường học thiếu nhi vùng cao của Đồng Nai, Quảng Bình; phong trào quyên góp sách vở, đồ dùng học tập của Đoàn thanh niên Quân đội, Công an; phong trào ủng hộ trống, cờ dụng cụ hoạt động Đội cho các liên đội vùng cao đặc biệt khó khăn ở Lào Cai, Hà Giang, Yên Bái, Sơn La, Kon Tum...

Nét nổi bật là phong trào "Tình nguyện vì trẻ em" của các đội, nhóm, câu lạc bộ "Thanh niên tình nguyện" với các chương trình như ánh sáng văn hóa hè, mở các lớp học tình thương, giúp trẻ em lang thang, cơ nhỡ, chăm sóc các em bị hậu quả chất độc màu da cam, những bữa cơm miễn phí, cắt tóc miễn phí... cho trẻ em khó khăn. Các hoạt động tình nguyện vì trẻ em đặc biệt khó khăn phát triển sâu rộng đến các cơ sở, nhất là trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Đaklắc, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bình Dương... theo chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương Đoàn nhằm thực hiện chỉ thị 02/TTg của Thủ tướng Chính phủ về "Năm xã hội tình nguyện vì trẻ em đặc biệt khó khăn".

Công tác Đội và phong trào thiếu nhi thực hiện cuộc vận động "Thiếu nhi Việt Nam học tập tốt, rèn luyện tốt, xứng đáng là chủ nhân thế kỷ 21" do Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ V phát động trong cả nước đã có bước tiến bộ rõ rệt cả về số lượng và chất lượng. Cả nước có 15.831.867 học sinh đang độ tuổi đến trường trong đó có 8.863.830 đội viên và 5.548.700 nhi đồng sinh hoạt tại 21.771 liên đội trong trường học và hơn 3.000 chi, liên đội ở địa bàn dân cư. Nhìn chung, các em thiếu nhi thông minh, chăm ngoan, hiếu thảo, tích cực học tập rèn luyện, ham thích các hoạt động tập thể, các hoạt động mang tính xã hội, nhân đạo, từ thiện và các chương trình hoạt động của Đội. Thông qua hoạt động Đội đã tập hợp, thu hút đông đảo thiếu nhi vào tổ chức; vai trò tự quản của Đội ngày càng được thể hiện rõ; tính chủ động, tự giác của mỗi đội viên được nâng lên. ý thức phấn đấu, rèn luyện trở thành người đoàn viên thanh niên cộng sản ngày càng mạnh mẽ. Nhiều tấm gương vượt khó, nhiều tài năng trẻ tiêu biểu đã xuất hiện trên các lĩnh vực của đời sống xã hội như Nguyễn Thúy Hiền, Đàm Thanh Xuân vô địch Uswu thế giới, Nguyễn Ngọc Trường Sơn vô địch cờ vua thế giới ở tuổi lên 10 và là một trong 10 gương mặt trẻ tiêu biểu năm 2000... Trong 10 năm qua đã có 218 lượt em học sinh dự thi học sinh giỏi quốc tế về 6 môn: Toán, vật lý, hoá học, tin học, sinh học và tiếng Nga. Trong đó 177/218 em đạt giải
(chiếm 81,2%) tại 31 nước (Anh, Mỹ, Nga, Trung Quốc, Thụy Điển…).

- Trong số 177 giải có số huy chương như sau:
Huy chương vàng  37       21%
Huy chương bạc  72     41%
Huy chương đồng  63   35%
Khuyến khích  5   3%

5 năm qua đã có gần 3.000 em được nhận giải thưởng Kim Đồng, hơn 100 em được tặng Huy chương tuổi trẻ dũng cảm. 11 em đã có vinh dự là đại biểu về dự đại hội anh hùng Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ VI.

Tại các giải thể thao quốc tế môn cờ vua thế giới có 4 em đạt vô địch và 1 em đạt huy chương bạc, 4 em đạt huy chương đồng; 4 em đạt huy chương vàng, bạc, đồng châu á về cờ vua; 1 em đứng thứ 4 giải bơi lội Đông Nam á, năm 2000 có 75% học sinh phổ thông đạt tiêu chuẩn rèn luyện thân thể theo độ tuổi, 20.000 em học ở các trường năng khiếu thể dục thể thao.

Mỗi năm có khoảng 180 - 200 trẻ em dưới 16 tuổi giành được huy chương trong các giải thể thao quốc gia và quốc tế, chiếm 60-65% tổng số người đạt huy chương trong thi đấu thể thao… đã thể hiện ý chí vươn lên của lớp măng non trong sự nghiệp đổi mới đất nước.

Chương trình rèn luyện đội viên được các tỉnh, thành triển khai, thực hiện; các cơ sở Đội sáng tạo, tìm tòi nhiều mô hình mới phù hợp trong việc tổ chức triển khai và cấp chuyên hiệu cho các đội viên và việc phối hợp với các ngành liên quan để triển khai chương trình rèn luyện đội viên phù hợp có hiệu quả. Thực tiễn cho thấy chương trình này đã thực sự đi sâu vào đời sống đội viên và trở thành động lực quan trọng để nâng cao chất lượng đội viên và xây dựng Đội vững mạnh.

Số đội viên mới được kết nạp, đội viên lớn được kết nạp Đoàn, số Cháu ngoan Bác Hồ đều tăng; hơn 500.000 đội viên lớn được kết nạp Đoàn, chiếm 53% tổng số đoàn viên kết nạp mới, 12 triệu lượt thiếu nhi đạt danh hiệu Cháu ngoan Bác Hồ, trên 4 triệu đội viên mới được kết nạp.

Công tác nghiên cứu lý luận về công tác Đội và phong trào thiếu nhi được chú trọng đầu tư đạt hiệu quả.

Từ năm 1992 đến 2001 đã có 8 đề tài cấp bộ; hàng chục đề tài của Viện Nghiên cứu Thanh niên và các ban, đơn vị qua đó góp phần quan trọng vào tổng kết định hướng những giá trị, những cơ sở lý luận cũng như ứng dụng vào thực tiễn sâu sắc góp phần quan trọng trong việc đổi mới công tác chỉ đạo và tổ chức, hoạt động của Đội và phong trào thiếu nhi.

Hoạt động thiếu nhi ở địa bàn dân cư được hầu hết các tỉnh, thành triển khai xây dựng mô hình, làm điểm. Từ kết quả đề tài nghiên cứu hoạt động thiếu nhi ở địa bàn dân cư, Hội đồng Đội Trung ương đã tăng cường chỉ đạo và tạo ra những chuyển biến tích cực ở nhiều tỉnh, thành như Hà Tĩnh, Sóc Trăng, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, Thừa Thiên Huế, thành phố Hồ Chí Minh, Hà Giang, Đà Nẵng, Quảng Bình, Đồng Nai, Hà Nội... Tỉnh Tây Ninh đạt 76/90 xã phường có Hội đồng Đội, 100% xã phường có biên chế Phó bí thư Đoàn phụ trách thiếu nhi được hưởng phụ cấp 210.000 đ/tháng.

Hoạt động giáo dục trong thiếu nhi đã được quan tâm đổi mới về nội dung, hình thức phù hợp với đối tượng thiếu nhi góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện và thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em. Các hoạt động tham quan di tích lịch sử, kể chuyện về gương anh hùng, du khảo về nguồn, tìm địa chỉ đỏ, gặp gỡ các nhân chứng lịch sử; thăm và nghe nói chuyện truyền thống; các cuộc thi: "Em yêu Hải đảo Việt Nam", "Viết về mái trường thân yêu", "Công dân thế kỷ 21", "990 năm - Chủ nhân Thăng Long", "40 năm truyền thống Bộ đội biên phòng", "300 năm thành phố của em", "Những người cộng sản xung quanh tôi"... đã lôi cuốn hàng triệu lượt thiếu nhi tham gia. Đặc biệt cuộc thi viết "Bác Hồ với thiếu nhi - Thiếu nhi với Bác Hồ" do Hội đồng Đội Trung ương và Báo Nhi đồng tổ chức đã thu hút trên 3,8 triệu đội viên thiếu nhi tham gia, đạt kỷ lục cao nhất từ trước đến nay. Tại buổi lễ tổng kết bác Trần Đức Lương - Chủ tịch nước đã đến dự, phát biểu khen ngợi và trao giải thưởng cho những cá nhân đội viên đạt thành tích xuất sắc. Qua phong trào "Vì điểm tựa tiền tiêu Tổ quốc", thiếu nhi cả nước đã gửi hàng triệu lá thư cùng đồ dùng sinh hoạt trị giá hàng trăm triệu đồng tới các chiến sĩ nơi biên giới, hải đảo. Đặc biệt, công tác Trần Quốc Toản đã chủ động những nội dung, cách thức tiến hành mới,
với việc thường xuyên giúp đỡ các gia đình thương binh liệt sĩ, gia đình neo đơn, chăm sóc phụng dưỡng Bà mẹ Việt Nam anh hùng, tu sửa nghĩa trang liệt sĩ (7,5 triệu ngày công/1 năm). Đây là những hoạt động mang tính nhân đạo, đầy lòng nhân ái có ý nghĩa xã hội sâu sắc. Các công trình măng non của Đội như: xây dựng phòng truyền thống tại các liên đội, tủ sách Măng non, xây dựng bức phù điêu "Bác Hồ với thiếu nhi" của Thừa Thiên - Huế, thành phố Hồ Chí Minh cùng hàng nghìn công trình khác ở các địa phương là những việc làm có ý nghĩa giáo dục lớn lao, tạo thành những hoạt động chính trị, xã hội rộng khắp có sức thuyết phục cao ở các địa phương.

Các hoạt động tuyên truyền cổ động, xuống đường, mở hội thi báo tường, báo ảnh, thi "Tiểu phẩm vui", "Vì mái trường không có ma tuý, tệ nạn xã hội", "Liên hoan tuyên truyền Măng non", "Phát thanh Măng non", "Câu chuyện cuối tuần", tổ chức "Hòm thư xanh", hòm thư "Vì bè bạn", Câu lạc bộ quyền và bổn phận trẻ em, Câu lạc bộ phóng viên nhỏ, Câu lạc bộ an ninh, đội Sao đỏ, đội "Đặc nhiệm"... đã góp phần làm sôi động và phong phú hơn các hoạt động của Đội. Toàn quốc đã có 10.867/15.209 Đội tuyên truyền Măng non hoạt động thường xuyên, có nền nếp, đạt hiệu quả cao.

Các hình thức hỗ trợ học tập được triển khai sâu rộng và có hiệu quả: Tiếng kẻng học tập, đi truy về trao, chưa thuộc bài chưa đi ngủ.. Năm học 2000-2001 cả nước có 571.210 đôi bạn cùng tiến, 46.375 tổ nhóm học tập, 90.376 nhóm học tốt, 768 lớp học tình thương thu hút 2.415 em tham gia.

Chương trình "Vòng tay bè bạn" thực sự phù hợp với tâm lý thiếu nhi được các cơ sở triển khai thông qua các nội dung, hình thức tuyên truyền, giới thiệu; tổ chức kết nghĩa giữa các em vùng sâu, vùng xa với thành phố, thị xã, đồng bằng; tổ chức giao lưu tặng quà đồ dùng học tập, sinh hoạt qua chiến dịch "Nụ cười hồng", câu lạc bộ "Bạn vì bạn", "Những viên gạch hồng", "5 không, 5 biết", phòng trào "Nuôi heo đất" qua đó đã giúp đỡ các bạn nghèo các bạn khó khăn ở vùng sâu, vùng xa có điều kiện để đến trường và sinh hoạt Đội. Các em đã vận động quyên góp trên 16 tỷ đồng cùng hàng triệu đồ dùng sách vở, quần áo... giúp cho hàng trăm nghìn em thiếu nhi nghèo tiếp tục đến trường và vào học tại 768 lớp học tình thương. Một số nơi tổ chức các "Câu lạc bộ trẻ em đường phố", "Nhóm trẻ em đường phố", "Vòng tay ấm"... thu hút các em có hoàn cảnh khó khăn đặc biệt để nuôi dưỡng dạy học, hướng dẫn sinh hoạt Đội, tạo điều kiện cho các em việc làm, học tập văn hóa, sinh hoạt Đội... 3,2 triệu đội viên tham gia hoạt động Chữ thập đỏ; 1,2 tỷ đồng giúp các bạn vùng thiên tai; 26432 cuộc thăm hỏi, tặng quà các gia đình thương binh liệt sĩ; 482.650 lá thư gửi tới các chiến sĩ biên giới hải đảo.

Các hoạt động hữu nghị giữa thiếu nhi Việt Nam với thiếu nhi thế giới và khu vực từng bước được phát triển, tạo nên mối quan hệ khăng khít, đoàn kết hữu nghị giữa thiếu nhi Việt Nam với thiếu nhi thế giới; cuộc thi viết thư UPU, tham gia trại hè châu á - Thái Bình Dương tại Nhật Bản và tổ chức các hoạt động giao lưu với các bạn thiếu nhi các nước đang sinh sống tại Việt Nam, với các đoàn thiếu nhi ASEAN đã mang lại những kết quả mới trong quan hệ quốc tế của Đoàn và Đội.

Các hoạt động liên hoan "Tiếng kèn Đội ta", "Tiếng hát tuổi trăng rằm", "Thời trang tuổi học trò", "Tiếng hát tuổi thơ", "Ban nhạc tuổi hồng", "Câu lạc bộ âm nhạc", kể chuyện theo phim, "Diễn đàn công dân tương lai đất nước", "Hành trang thế kỷ mới", "Liên hoan tuyên truyền Măng non", "Cây vợt Măng non". Liên hoan "Búp Sen Hồng"... Các cuộc thi vẽ tranh "Nước sạch vệ sinh môi trường", "Ngôi nhà mơ ước", "Chống hút thuốc lá"... đã thu hút hàng triệu lượt em tham gia... mang ý nghĩa xã hội rất lớn.

Hệ thống Nhà thiếu nhi, điểm vui chơi được phát triển nhanh chóng cả về số lượng và chất lượng. Đến nay toàn quốc có 262 nhà thiếu nhi và 2000 điểm vui chơi ở các xã, thôn, bản, mỗi ngày thu hút gần nửa triệu thiếu nhi đến hoạt động; Nhà thiếu nhi Kiên Giang đã vinh dự được Nhà nước trao tặng danh hiệu đơn vị anh hùng.

Giai đoạn 1986 - 2000 là thời kỳ phong trào thiếu nhi và công tác xây dựng Đội trong cuộc hành trình cùng công cuộc đổi mới của Đảng đã tạo ra những bước phát triển mới đáng khích lệ, các hoạt động được tổ chức sâu rộng, thu hút đông đảo thiếu nhi tham gia. Từ phong trào đã và đang xuất hiện những mô hình, điển hình, nhân tố mới. Thông qua các phong trào và hình thức hoạt động của Đội đã góp phần tích cực vào sự nghiệp giáo dục thiếu nhi, đồng thời tổ chức Đội ngày càng trở nên vững mạnh, là lực lượng giáo dục quan trọng trong và ngoài trường học, góp phần đắc lực vào quá trình xây dựng củng cố tổ chức Đoàn. Đây là thời kỳ đổi mới phương thức hoạt động Đội và tổ chức các phong trào thiếu nhi vui tươi, hấp dẫn đáp ứng yêu cầu, sở thích của thiếu nhi, khuyến khích được tính tự chủ tự quản, phát huy sáng kiến, phát triển tài năng và giúp đỡ những thiếu nhi nghèo, thiếu nhi khó khăn vươn lên học tập, rèn luyện tốt; tạo điều kiện thuận lợi để thiếu nhi tích cực tham gia vào các hoạt động xã hội, nhân đạo từ thiện, tham gia vào các chương trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

Ghi nhận những thành tích, công lao đóng góp của tổ chức Đội và thiếu niên, nhi đồng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Đảng và Nhà nước ta đã quyết định trao tặng Huân chương Sao Vàng - phần thưởng cao quý nhất của Đảng, Nhà nước cho Đội TNTP Hồ Chí Minh vì "Đã có nhiều công lao to lớn đóng góp vào sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc" vào dịp kỷ niệm 60 năm ngày thành lập Đội - năm 2001, năm đầu tiên của thế kỷ 21 đánh dấu mốc son chói lọi trên con đường phát triển của tổ chức Đội và phong trào thiếu nhi Việt Nam. Đây là nguồn cổ vũ lớn lao để tổ chức Đội và mọi thiếu nhi Việt Nam tiếp tục rèn luyện phấn đấu, vững bước đi lên trong kỷ nguyên mới đáp ứng niềm tin yêu của Đảng, Nhà nước của Đoàn thanh niên và nhân dân.

Tối ngày 13-5-2001 tại Cung văn hóa Lao động hữu nghị Việt - Xô, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Hội đồng Đội Trung ương đã long trọng tổ chức mít tinh kỷ niệm 60 năm ngày thành lập Đội và đón nhận Huân chương. Hàng nghìn đội viên, thiếu niên, các anh chị phụ trách nhiều thời kỳ cách mạng đã thay mặt hàng chục triệu thiếu niên, nhi đồng và cán bộ phụ trách cả nước đón nhận Huân chương Sao vàng cao quý. Đến chung vui với ngày hội của thiếu nhi cả nước có bác Phan Văn Khải - ủy viên Bộ Chính trị Trung ương Đảng, Thủ tướng Chính phủ, bác Nguyễn Thị Bình - Phó Chủ tịch Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cùng nhiều cô, bác trong Bộ Chính trị, lãnh đạo các ban ngành ở Trung ương và Hà Nội.

Trước khi vào hội trường làm lễ báo công và đón nhận Huân chương Sao vàng hàng nghìn đội viên, thiếu niên tham gia lễ diễu hành biểu diễn lực lượng và múa trống, kèn, cờ sôi động, vui tươi và rực rỡ sắc màu trên các đường phố của Thủ đô và tại sân Cung văn hóa Lao động hữu nghị Việt-Xô.

Sau màn sử thi truyền thống về quá trình xây dựng và trưởng thành, những thành tích vẻ vang của Đội TNTP Hồ Chí Minh trong 60 năm qua do các đội viên, thiếu niên tỉnh Nghệ An biểu diễn, anh Đào Ngọc Dung, Bí thư Trung ương Đoàn, Chủ tịch Hội đồng Đội Trung ương đọc diễn văn nêu rõ: "... 60 năm lớn lên cùng đất nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quan tâm của các cấp, các ngành, các đoàn thể xã hội, sự chăm sóc của các bậc cha mẹ, thầy giáo, cô giáo cùng sự chăm lo, dìu dắt của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, từ năm đội viên đầu tiên, đến nay, cả nước có hơn chín triệu đội viên, thiếu niên và một lực lượng hùng hậu bao gồm hơn năm triệu nhi đồng sinh hoạt trong hơn 22 vạn Liên đội. Lực lượng phụ trách thiếu nhi không ngừng lớn mạnh với hơn 22 vạn Tổng phụ trách trong các trường học, hàng chục nghìn cán bộ phụ trách thiếu nhi ở địa bàn dân cư, hơn ba nghìn cán bộ chuyên trách và gần 10 nghìn cộng tác viên có đủ khả năng hướng dẫn, tổ chức các hoạt động đội. Truyền thống của Đội TNTP Hồ Chí Minh được lớp lớp đội viên, thiếu niên xây dựng, vun đắp trong 60 năm qua là : yêu nước nồng nàn, một lòng, một dạ trung thành với Đảng, gắn bó với nhân dân, sẵn sàng hy sinh vì nghĩa lớn; chăm học, ham hiểu biết, nhiều ước mơ, không ngừng phấn đấu vươn lên; đoàn kết, giúp đỡ nhau vượt khó, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ, gắn bó chặt chẽ, tin tưởng và tự hào về Đội TNTP Hồ Chí Minh, phấn đấu không ngừng trở thành con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, Cháu ngoan Bác Hồ, đoàn viên TNCS Hồ Chí Minh.

Sau diễn văn khẳng định sự trưởng thành và cống hiến của Đội TNTP Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình trân trọng trao Huân chương Sao vàng tặng Đội TNTP Hồ Chí Minh trong niềm hân hoan vui mừng của các đội viên thiếu niên, nhi đồng và các anh chị phụ trách có mặt tại buổi lễ. Thay mặt Đảng và Nhà nước, bác Phan Văn Khải Thủ tướng Chính phủ đã nhiệt liệt biểu dương thành tích của Đội TNTP Hồ Chí Minh trong sáu thập kỷ qua, đồng thời đề nghị toàn thể xã hội dành sự chăm sóc và những điều kiện tốt nhất để các em đội viên thiếu niên rèn luyện và phấn đấu trở thành con ngoan của gia đình, công dân có ích của nước nhà. Bác Thủ tướng đã nhấn mạnh, thành tích của Đội, khẳng định và căn dặn thiếu niên nhi đồng cả nước: "Nhìn lại chặng đường 60 năm qua, thiếu niên, nhi đồng Việt Nam có quyền tự hào về truyền thống vẻ vang mà lớp lớp đội viên đã dày công xây dựng; đó là truyền thống yêu nước thiết tha, sẵn sàng nhận và hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao, không sợ hiểm nguy và gian khổ, là truyền thống hiếu học, cầu tiến bộ, vượt khó vươn lên không ngừng. Việc tặng thưởng Huân chương Sao vàng cho Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh thể hiện sự tin yêu sâu sắc của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta với lớp lớp măng non của dân tộc.

Trong điều kiện hiện nay, hoạt động của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh cần không ngừng đổi mới, có những hình thức sinh động phù hợp với trẻ em, có khả năng thu hút, tập hợp đông đảo thiếu niên, nhi đồng tham gia, thông qua đó hướng dẫn và bồi dưỡng thiếu niên, nhi đồng phát triển nhân cách, xây dựng hoài bão ước mơ cao đẹp, sống vui tươi, thân ái và làm những việc tốt; cùng cha anh phấn đấu thực hiện thắng lợi nhiệm vụ xây dựng một xã hội dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,
văn minh".

Thay mặt Ban Thường vụ Trung ương Đoàn, anh Hoàng Bình Quân, ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn nhiệt liệt biểu dương sự nỗ lực phấn đấu và những thành tích xuất sắc của các đội viên, thiếu niên cả nước, sự nhiệt tình và đóng góp "vì đàn em thân yêu" của các anh chị phụ trách; đồng thời nêu rõ vai trò của Đoàn thanh niên trong việc bảo vệ, chăm sóc, thiếu nhi theo Nghị quyết Đại hội lần thứ IX của Đảng.

Đại diện gần 14 triệu đội viên thiếu niên, nhi đồng cả nước em Nguyễn Thị Diệu Khúc, đội viên tỉnh Cần Thơ hứa quyết tâm thực hiện tốt Năm điều Bác Hồ dạy; đạt nhiều thành tích trong các phong trào thi đua, các chương trình hoạt động của Đội; không ngừng phấn đấu, rèn luyện, góp phần xây dựng Đội TNTP Hồ Chí Minh ngày càng vững mạnh.

Cũng tại buổi lễ trọng thể và trang trọng này các đại biểu thiếu nhi đã xúc động được trao tặng thân nhân các anh hùng, liệt sĩ thiếu nhi Kim Đồng, Phạm Ngọc Đa, Dương Văn Nội, Nguyễn Bá Ngọc cùng cô Lý Thị Nì một trong năm đội viên đầu tiên của Đội những đóa hoa, những món quà mang đầy tình nghĩa của thiếu nhi cả nước.

Thực hiện chương trình tổng thể của lễ hội kỷ niệm 60 năm thành lập Đội, Ban Thường vụ Trung ương Đoàn, Hội đồng Đội Trung ương đã chỉ đạo chặt chẽ các hoạt động kỷ niệm trong cả nước. Ngay từ 29-4-2001 "Diễn đàn Đội TNTP Hồ Chí Minh - người bạn của chúng em đã được tổ chức với hàng trăm cán bộ Đội và đội viên, phụ trách Đội tham gia. Đoàn thanh niên, Hội đồng Đội tỉnh Cao Bằng đã tổ chức ngày hội tuổi thơ từ 5-5 đến 7-5 tại khu di tích Kim Đồng. Tại ngày hội trang trọng này, anh Đào Ngọc Dung Bí thư Trung ương Đoàn, Chủ tịch Hội đồng Đội Trung ương cùng các bác, cô chú lãnh đạo tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân tỉnh đã cắt băng khánh thành nhà bia nơi tổ chức Đội thành lập, tham gia hội trại với hàng nghìn thiếu nhi tỉnh Cao Bằng tại khu di tích cùng nhiều hoạt động khác.

Tại cung thiếu nhi Hà Nội, Liên hoan ca múa nhạc các Nhà thiếu nhi toàn quốc mang tên "Khăn quàng thắm mãi vai em" được tổ chức từ 12 đến 13-5-2001. Hơn 20 Nhà thiếu nhi trong cả nước đã về dự. Cùng ngày 12-5 tại trường quay S9 Đài truyền hình Việt Nam đã diễn ra cuộc gặp gỡ các thế hệ phụ trách thiếu nhi. Buổi gặp gỡ mang tên "Người thanh niên mang khăn quàng đỏ" với sự có mặt của 200 anh chị phụ trách các thời kỳ của các địa phương và Thủ đô Hà Nội trong không khí hồ hởi, mừng vui gặp gỡ trao đổi kinh nghiệm về công tác Đội và phong trào thiếu nhi. Tại buổi gặp gỡ này các anh chị phụ trách hôm nay được gặp lại các anh chị phụ trách qua các thời kỳ như anh Phong Nhã, Trương Đình Bảng, Lê Thanh Đạo, Phùng Ngọc Hùng, Trần Đức Thuần... các họa sĩ vẽ huy hiệu Đội như giáo sư Lương Xuân Nhị, Thục Phi...

Ngày 13-5, tại thành phố Hồ Chí Minh, Trung ương Đoàn, Hội đồng Đội Trung ương đã tổ chức gặp mặt truyền thống, giao lưu các thế hệ cán bộ phụ trách thiếu nhi các tỉnh phía Nam với sự tham gia của đông đảo cán bộ phụ trách thiếu nhi qua các thời kỳ, đại diện 19 Nhà thiếu nhi các tỉnh thành phố từ Thừa Thiên - Huế đến Cà Mau đã về dự. Tại cuộc gặp mặt, các đại biểu ôn lại truyền thống 60 năm vẻ vang của Đội TNTP Hồ Chí Minh; nhắc lại những kỷ niệm sâu sắc trong cuộc đời hoạt động chăm sóc, giáo dục thiếu nhi, trao đổi kinh nghiệm để làm tốt hơn nữa việc chăm lo cho thế hệ măng non của đất nước.

Các hoạt động của thiếu nhi cả nước mừng Đội ta 60 mùa hoa và đón nhận Huân chương Sao vàng được diễn ra đồng loạt sôi nổi. Tại công viên Lê - nin, Hà Nội, Hội đồng Đội thành phố Hà Nội tổ chức Hội trại thiếu niên, nhi đồng với chủ đề "60 năm sáng ngời trang sử Đội". Dự hội trại có hơn 2.000 đội viên, thiếu niên thuộc các Liên đội trong toàn thành phố.

Các đội viên thiếu niên dự Hội trại tham gia tổ chức và thực hiện nhiều hoạt động bổ ích, thiết thực như: Diễu hành biểu dương lực lượng, báo cáo thành tích hoạt động trong thời gian qua; tọa đàm, nói chuyện về truyền thống 60 năm của Đội; các trò chơi dân gian; liên hoan các Đội tuyên truyền măng non cùng nhiều hoạt động tập thể sôi động, bổ ích.

Đồng thời với Hội trại, hơn 300 đại biểu là những cán bộ phụ trách công tác thiếu nhi của thành phố Hà Nội từ sau ngày giải phóng Thủ đô tới nay đã gặp gỡ ôn lại những kỷ niệm hoạt động Đội TNTP Hồ Chí Minh, đồng thời giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, kỹ năng công tác Đội, góp phần bồi dưỡng, giáo dục các em thiếu niên, nhi đồng.

Tại thành phố Hồ Chí Minh, Thành Đoàn, Hội đồng Đội Thành phố tổ chức liên hoan, tuyên dương đội viên vượt khó năm 2001, 345 đội viên tiêu biểu, đại diện cho hàng chục nghìn đội viên, thiếu niên vượt qua hoàn cảnh khó khăn của gia đình, bản thân để học tập, tham gia công tác Đội tốt trong toàn thành phố, cùng các cô chú đại diện Thành ủy, UBND... đã về dự. Liên hoan "Đội viên vượt khó" là kết quả phong trào thi đua "nói lời hay, làm việc tốt; phấn đấu trở thành con ngoan trò giỏi, đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ" của thiếu nhi thành phố những năm qua. Với các nội dung thi đua phấn đấu vượt qua hoàn cảnh khó khăn để học tập đạt nhiều điểm 10; rèn luyện đạo đức, tác phong người đội viên; thực hiện nếp sống văn minh; lễ phép với người lớn tuổi, thân ái, hòa nhã, giúp đỡ bạn, 60 đội viên tiêu biểu các lĩnh vực đã được tuyên dương, là những tấm gương để các bạn noi theo.

Tại Cần Thơ: lễ Hội kỷ niệm 60 năm thành lập Đội và đón mừng Huân chương Sao vàng được diễn ra sôi động, thu hút hàng vạn thanh thiếu niên và nhân dân tham dự với các hoạt động hội trại, liên hoan tiếng kèn Đội ta...

Tại khu di tích lịch sử Đền Hùng, Đội TNTP Hồ Chí Minh tỉnh Phú Thọ đã làm lễ dâng hương tưởng niệm các vua Hùng và kết thúc Liên hoan phụ trách Đội - thiếu nhi xuất sắc lần thứ nhất. 200 đại biểu là cán bộ phụ trách Đội và thiếu nhi xuất sắc thay mặt hơn 30 vạn đoàn viên thanh niên và hơn 30 vạn thiếu nhi trong tỉnh đã tụ hội đông đủ để tưởng nhớ các vua Hùng.

Sau ba ngày Liên hoan với không khí vui tươi; bổ ích cùng các hoạt động giáo dục truyền thống tại thành phố Việt Trì, lễ báo công với Bác Hồ, thăm nơi ở của Người, tham quan các địa danh lịch sử của Thủ đô Hà Nội; đặc biệt đoàn đại biểu thiếu nhi xuất sắc tỉnh Phú Thọ đã được Phó Thủ tướng Phạm Gia Khiêm gặp gỡ và gửi 230 xuất quà tặng các đại biểu xuất sắc. Phát biểu ý kiến tại lễ bế mạc, các em thiếu niên, nhi đồng Phú Thọ đã hứa trước anh linh các vua Hùng sẽ phấn đấu rèn luyện, tu dưỡng đạo đức, chăm ngoan học giỏi để xứng đáng với niềm tin yêu của Bác Hồ; đặc biệt là sự quan tâm của các bác lãnh đạo Đảng, Nhà nước, nguyện xứng danh Đội TNTP vinh dự được mang tên Bác Hồ.

Trong suốt những ngày tháng 5 năm 2001 các hoạt động của thiếu nhi cả nước luôn luôn tưng bừng, hồ hởi với niềm vui kỷ niệm ngày thành lập Đội và vinh dự đón nhận Huân chương Sao vàng - phần thưởng cao quý nhất của Đảng và Nhà nước tặng Đội ta.

Toàn quốc đã có 1.086 cuộc hội thảo chuyên đề "Công tác của người phụ trách Đội trong thời kỳ đổi mới" và tổ chức các diễn đàn "Thiếu nhi Việt Nam học tốt, rèn luyện tốt xứng đáng chủ nhân thế kỷ 21", 1.162 cuộc "Giao lưu gặp gỡ thế hệ đội viên trưởng thành", "Giao lưu các thế hệ phụ trách" và đêm giao lưu - Lửa trại; 4550 cuộc hành quân về nguồn, tham quan, Hội trại; tổ chức 19.785 cuộc liên hoan văn nghệ với chủ đề "Người thanh niên mang khăn quàng đỏ", "Thắm sắc khăn quàng"; trong dịp kỷ niệm 60 năm thành lập Đội toàn quốc đã kết nạp 957.000 lớp đội viên mới, giới thiệu kết nạp 89.000 đội viên lớn lên Đoàn; tổ chức 17.200 "Công trình Măng non Đội ta lớn lên cùng đất nước"; hàng tuần có gần 9 triệu việc làm tốt. Đặc biệt cuộc thi do Trung ương phát động "Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh của em" đã thu hút gần 4 triệu em tham gia, cuộc thi viết về "Những kỷ niệm sâu sắc về Đội TNTP Hồ Chí Minh" đã có gần 700 tác giả là các thiếu nhi, và nhất là các anh chị đã dành nhiều thời gian, tâm sức cho công tác Đội hưởng ứng; một số tỉnh, thành đã động viên thiếu nhi tham dự các cuộc thi như: "Rạng ngời trang sử Đội" của thành phố Hồ Chí Minh; 17.746 em thiếu nhi Kom Tum tham gia cuộc thi "Những bông hoa đẹp", "Anh chị đoàn viên ưu tú của chúng em"; 29.000 thiếu nhi Bắc Ninh với cuộc thi tìm hiểu "Tuổi trẻ với lực lượng Công an nhân dân"; 27.500 thiếu nhi Quảng Bình tham gia vẽ tranh "Đảng, Bác Hồ của chúng em"; tỉnh Hà Nam với cuộc thi "Gương sáng Đội ta"; tỉnh Tuyên Quang tổ chức hơn 12.000 ngày công chăm sóc gia đình thương binh liệt sĩ và phát động toàn tỉnh phong trào xây dựng phòng truyền thống "Tháng 5 của Đội"...

Đẩy mạnh phong trào học tốt; phong trào "Vườn hoa điểm 10", tuần học tốt, ngày học tốt: "Đôi bạn học tốt, hành quân về quê hương anh Kim Đồng"... trong 1 tháng thi đua mừng Đội ta 60 năm mùa hoa, toàn quốc đã có 758.000 tuần học tốt, 1.200.000 ngày hội tốt, 24.000.000 giờ học tốt, 11 triệu điểm 10 ở các Liên chi đội.

Phong trào "Vòng tay bè bạn", nhằm hưởng ứng "Năm xã hội tình nguyện vì trẻ em đặc biệt khó khăn", thiếu nhi toàn quốc đã quyên góp gần một tỷ đồng giúp hàng trăm ngàn bạn nghèo. Tiêu biểu là các tỉnh Đồng Nai tặng thẻ bảo hiểm y tế cho 2.779 em, trị giá 82 triệu đồng; tỉnh Tây Ninh xây dựng 45 triệu đồng Quỹ bạn nghèo và 41 triệu đồng ủng hộ đồng bào vùng lũ lụt; tỉnh Ninh Thuận giúp 1.173 bạn nghèo với số tiền 38 triệu đồng; tỉnh Bình Thuận quyên góp 68 triệu với 633 bộ sách giáo khoa, 20.491 quyển vở, 50 chiếc cặp giúp thiếu nhi nghèo; tỉnh Bình Dương xây dựng Quỹ bạn nghèo 68 triệu; thiếu nhi tỉnh An Giang giúp 2747 bạn nghèo, trị giá 152 triệu; tỉnh Bắc Cạn Quỹ bạn nghèo ủng hộ vùng lũ lụt 17 triệu đồng; tỉnh Yên Bái góp phần xây dựng trường lớp vùng khó khăn trị giá 27 triệu đồng; tỉnh Bắc Giang giúp 32.000 bạn nghèo trị giá 158 triệu đồng, tỉnh Cần Thơ đã quyên góp gần 40 triệu đồng xây dựng nhà tình nghĩa tặng các bạn gia đình chính sách, đặc biệt khó khăn có thành tích xuất sắc.

Hoạt động văn hóa văn nghệ, thể thao được các liên chi Đội, Nhà thiếu nhi tổ chức sôi nổi đáp ứng nhu cầu vui chơi giải trí, rèn luyện năng khiếu, thể chất cho thiếu nhi; các phong thi đua làm báo tường, sáng tác thơ văn, thi kể chuyện theo sách, cắm hoa, phát thanh măng non, thi hát, múa... các cuộc thi đấu thể dục, thể thao, bóng đá, đá cầu, "Trái bóng tròn của em", các trò chơi dân gian "Chạy vì sức khỏe" diễn ra đều khắp các cơ sở Đội, thu hút đông đảo đội viên thiếu nhi nhiệt tình tham gia. Tiêu biểu: "Tiếng hát vành khuyên" tỉnh Tây Ninh, tổ chức nhóm "Ca khúc thần tiên", hát về "Những người thanh niên mang khăn quàng đỏ" tỉnh Bình Dương; "Khúc hát ước mơ"; của tỉnh Cao Bằng; Liên hoan tiếng hát "Khăn quàng đỏ", "Hát mừng Đội ta 60 mùa hoa" tỉnh Thái Bình; Liên hoan đàn và hát với đàn ORGAN cho thiếu nhi của tỉnh Quảng Bình.

Phong trào "Vì màu xanh quê hương" tiếp tục được duy trì, hoạt động thường xuyên ở các cơ sở Đội: 7.000/12.000 đội tuyên truyền măng non hoạt động tốt có nền nếp; trồng và chăm sóc hàng triệu cây xanh các loại và hàng nghìn bồn hoa cây cảnh. Đặc biệt là thực hiện ngày thứ 7 tình nguyện, thiếu nhi tham gia trồng cây, làm mương dẫn nước, đắp đường tham gia chiến dịch trừ sâu bọ có hại, bảo vệ mùa màng. Cao Bằng trồng 11.057 cây xanh các loại. Đắc Lắc trồng 6.617 cây xanh, Gia Lai trồng 1.280 cây xanh, Bắc Giang diệt 300.000 con chuột, trồng 4000 cây xanh.

Lịch sử Đội TNTP Hồ Chí Minh và phong trào thiếu nhi Việt Nam là bộ phận hữu cơ trong lịch sử Đảng, lịch sử dân tộc và lịch sử Đoàn thanh niên. Được Đảng, Bác Hồ sáng lập, tổ chức và rèn luyện, dưới sự dìu dắt của Đoàn thanh niên với sự nỗ lực, hy sinh to lớn của đội ngũ cán bộ phụ trách, sự quan tâm của các bậc cha mẹ, thầy cô và chăm lo của các cấp các ngành, suốt 60 năm qua lớp lớp thiếu nhi Việt Nam đã đóng góp không mệt mỏi, nối tiếp nhau nêu cao tinh thần cách mạng, chiến đấu hy sinh oanh liệt, không ngừng học tập và rèn luyện góp phần cùng dân tộc làm rạng rỡ Tổ quốc ta. Từ Kim Đồng - người đội trưởng đầu tiên của Đội với 5 đội viên đến nay chúng ta đã có một lực lượng hùng hậu đội viên, thiếu niên và lực lượng hậu bị quan trọng. Lớp lớp thiếu nhi Việt Nam đã cùng cha anh lập nên những kỳ tích lớn lao trong công cuộc bảo vệ

Tổ quốc và xây dựng CNXH đã và đang được khắc ghi vào lịch sử.

Dưới ngọn cờ của Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh và Bác Hồ vĩ đại, Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và phong trào thiếu nhi nước ta đã trải qua chặng đường 60 năm xây dựng và trưởng thành vượt bậc. Các thế hệ thiéu niên, nhi đồng Việt Nam luôn gắn bó chặt chẽ với tổ chức Đội, vừa kế tục, vừa phát huy những giá trị truyền thống quý báu của dân tộc, của Đảng, được cha anh trao truyền, tạo dựng nên động lực tinh thần vô giá góp phần không nhỏ vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa thân yêu. Những giá trị truyền thống đó là:

- Truyền thống yêu nước, thương nòi nồng nàn, một lòng trung thành với lý tưởng của Đảng, gắn bó với chế độ xã hội chủ nghĩa; sẵn sàng vì nghĩa lớn khi Tổ quốc lâm nguy; sẵn sàng quên mình cứu giúp đồng bào, đồng đội và bạn bè khi gặp khó khăn, hoạn nạn... góp phần tô đậm tinh thần vị tha, nhân ái của dân tộc.

- Truyền thống chăm học, chăm làm, ham hiểu biết, nhiều ước mơ; tích cực rèn luyện, hun đúc tinh thần "tuổi nhỏ chí lớn", hăng hái hoạt động trong các phong trào, các cuộc vận động do Đoàn, Đội phát động; cống hiến cho đất nước nhiều gương sáng, nhiều tài năng xuất sắc góp phần làm rạng rỡ gương mặt Tổ quốc ta.

- Truyền thống đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ, cùng vượt qua khó khăn trong cuộc sống, trong học tập; nêu cao ý thức tổ chức kỷ luật và tính tích cực xã hội với tinh thần "tuổi nhỏ làm việc nhỏ", hiếu thảo với ông bà, cha mẹ; thương yêu, đùm bọc anh chị em trong gia đình; kính trọng thầy cô giáo, noi gương các anh chị phụ trách, từng bước phấn đấu trở thành người công dân gương mẫu làm chủ đất nước trong tương lai.

- Truyền thống gắn bó chặt chẽ với tổ chức Đội, tin tưởng và tự hào về Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh do Đảng và Bác Hồ kính yêu sáng lập, rèn luyện; ra sức xây dựng Đội ngày càng vững mạnh trở thành lực lượng cách mạng, lực lượng giáo dục và đội hậu bị hùng hậu của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh; hăng hái hoạt động trong tổ chức Đội để phấn đấu sớm trở thành con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, Cháu ngoan Bác Hồ, đoàn viên thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh.

Những giá trị truyền thống vẻ vang của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và thiếu niên, nhi đồng nước ta là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn, vô tận đã và đang dẫn dắt, thúc đẩy hàng chục triệu đội viên và thiếu niên, nhi đồng Việt Nam ngày càng phát huy trí thông minh, lòng dũng cảm, ý thức tự lập, tự cường dân tộc góp phần đưa nước ta "sánh vai cùng các cường quốc năm châu" như Bác Hồ kính yêu từng mong ước.

HẾT CHƯƠNG V

PHỤ LỤC
MỘT SỐ SỰ KIỆN QUAN TRỌNG TRONG LỊCH SỬ ĐỘI THIẾU NIÊN TIỀN PHONG HỒ CHÍ MINH VÀ PHONG TRẠOTHIẾU NHI VIỆT NAM

* Năm 1926:
Trong ”Báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản", đồng chí Nguyễn ái Quốc (tức Bác Hồ kính yêu sau này) đã thông báo ở mục 3 là Bác đã: "Tổ chức một tổ thiếu nhi, lựa chọn trong con em nông dân và công nhân... "
* Ngày 22- 7 - 1926:
Bác Hồ viết thư cho ủy ban Trung ương Đội Thiếu niên Tiền phong (thuộc Đoàn Thanh niên Cộng sản Lênin) đề nghị đào tạo theo chương trình lâu dài một số thiếu niên Việt Nam thành cán bộ Đoàn sau này.
Trong phong trào Xô viết Nghệ-Tĩnh 1930 - 1931: đã xuất hiện tổ chức Đội Đồng Tử Quân, tham gia đấu tranh lập chính quyền Xô viết ở Nghệ-Tĩnh. Nhiệm vụ chủ yếu của các tổ chức này là làm giao thông liên lạc, canh gác bảo vệ các cuộc họp.
* Ngày 15 - 5 - 1941:
Tại Nà Mạ (xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng), tổ chức Hội Nhi đồng Cứu quốc (nay là Đội TNTP Hồ Chí Minh ) được thành lập gồm năm đội viên đầu tiên là Nông Văn Dền (tức Kim Đồng), Nông Văn Thàn (tức Cao Sơn), Lý Văn Tinh (tức Thanh Minh), Lý Thị Nì (tức Thủy Tiên), Lý Thị Xậu (tức Thanh Thủy), Anh Kim Đồng được bầu làm đội trưởng.
* Năm 1945:
Tại Thủ đô Hà Nội và các tỉnh, thành hàng loạt Đội thiếu niên, nhi đồng cứu quốc ra đời. Nổi tiếng là các Đội: Đội nhi đồng cứu quốc Mai Hắc Đế, Đội thiếu niên Hoàng Văn Thụ, Đội thiếu niên thành Huế, Đội thiếu niên du kích Đình Bảng, Đội thiếu niên tình báo Bát Sắt; các Đội thiếu nhi ở Sài Gòn và Liên khu 5...
* Ngày 19 - 5 - 1946:
Một cuộc diễu hành thiếu nhi thành phố Hà Nội đến Phủ Chủ tịch, mừng ngày sinh nhật lần thứ 56 của Bác Hồ.
* Tháng 9 - 1947:
Nhân kỷ niệm Quốc khánh, Bác Hồ đã viết thư cho thiếu nhi cả nước, khen ngợi thành tích của thiếu nhi tham gia kháng chiến. Bác viết: "Trong cuộc cách mạng tháng Tám và trong cuộc kháng chiến bây giờ đã có nhiều cháu tham gia".
* Tháng 2 - 1948:
Bác viết thư hướng dẫn thiếu nhi cả nước làm công tác Trần Quốc Toản. Từ đấy, công tác Trần Quốc Toản ra đời và trở thành phong trào thi đua sôi nổi, hấp dẫn trong cả nước cho đến ngày nay.
* Tháng 3 - 1951:
Tại Việt Bắc, Hội nghị cán bộ Đoàn đã quyết định thống nhất các tổ chức thiếu niên, nhi đồng và lấy tên là Đội thiếu nhi tháng Tám.
Hội nghị cũng đã thống nhất một số chủ trương mới như đội viên đeo khăn quàng đỏ, bài ca chính thức, khẩu hiệu, phiên chế tổ chức Đội.
* Trung thu năm 1952:
Bác đã viết thư khen:
"Ai yêu nhi đồng bằng Bác Hồ Chí Minh.
Tính các cháu ngoan ngoãn, mặt các cháu xinh xinh
Mong các cháu cố gắng, thi đua học và hành
Tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tuỳ theo sức của mình
Để tham gia kháng chiến, để gìn giữ hòa bình
Các cháu hãy xứng đáng, cháu Bác Hồ Chí Minh!"
* Ngày 12 - 9 - 1954:
Kháng chiến chống Pháp thắng lợi, Bác viết thư khen: "Trong cuộc kháng chiến cứu nước, các cháu cũng có đóng góp một phần. Nhân dịp này, Bác gửi lời thân ái khen ngợi các cháu. Trăng thu trong đẹp, sáng rọi khắp nơi, từ Nam đến Bắc. Cũng như lòng Bác yêu quý tất cả các cháu miền Bắc và miền Nam".
* Ngày 4 - 11- 1956:
Đại hội lần thứ II của Đoàn, đã ra Nghị quyết về công tác thiếu niên nhi đồng và quyết định đổi tên Đội thiếu nhi tháng Tám thành Đội Thiếu niên Tiền phong Việt Nam, bao gồm hai lứa tuổi nhi đồng và thiếu niên.
* Năm 1958:
Mở đầu phong trào "Kế hoạch nhỏ" và "Hợp tác xã Măng non". Ngày 2-12-1958, bác Tôn Đức Thắng, Chủ tịch ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa II đã viết thư hoan nghênh sáng kiến và cho phép mở rộng thành phong trào toàn miền Bắc.
* Ngày 15 - 5 - 1959:
Nhân kỷ niệm 18 năm ngày thành lập Đội, bác Tôn Đức Thắng đã thay mặt Ban Chấp hành Trung ương Đảng trao cho Đội lá cờ thêu khẩu hiệu của Đội "Vì sự nghiệp xã hội chủ nghĩa và thống nhất Tổ quốc - hãy Sẵn sàng!".
* Ngày 19 - 3 - 1960:
Theo chỉ thị 197 CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng (khóa III) các em ở tuổi nhi đồng được tổ chức vào Đội Nhi đồng tháng Tám, có Điều lệ, nghi thức riêng và hoạt động với sự giúp đỡ của Đội Thiếu niên Tiền phong.
* Năm 1961:
Phong trào "Nghìn việc tốt" xuất phát từ Tam Sơn tỉnh Bắc Ninh và sau đó phát triển rộng ra các tỉnh thành trở thành một phong trào lớn của Đội.
* Ngày 15 - 5 - 1961:
Nhân kỷ niệm 20 năm ngày thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong, Bác Hồ đã gửi thư dặn các cháu năm điều:
1. Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào
2. Học tập tốt, lao động tốt
3. Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt
4. Giữ gìn vệ sinh thật tốt
5. Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm.
* Ngày 27- 3 - 1964:
Bác Hồ biểu dương phong trào Nghìn việc tốt: Các cháu nhi đồng ta rất ngoan, rất tốt, nhiều cháu đã cứu bạn trong cơn nguy hiểm, nhiều cháu thật thà đem trả của rơi, thương yêu giúp đỡ nhau và thi đua làm nghìn việc tốt".
* Ngày 10 - 8 - 1965:
Ban Bí thư Trung ương Đoàn đã ra quyết nghị thực hiện phong trào "Nghìn việc tốt chống Mỹ cứu nước".
* Tết Trung thu năm 1965:
Bác Hồ và bác Tôn Đức Thắng gửi thư cho các cháu thiếu nhi trường Trần Lệ Kha (tỉnh Tây Ninh) và tất cả các cháu thiếu nhi miền Nam.
Hai Bác tin chắc rằng:
"Bắc Nam sẽ sum họp một nhà
Bác cháu ta gặp mặt, trẻ già vui chung
Nhớ thương các cháu vô cùng
Mong sao mỗi cháu làm một anh hùng thiếu nhi".
* Ngày 15 - 5 - 1966:
Nhân kỷ niệm 25 năm ngày thành lập Đội, thay mặt Trung ương Đảng và Nhà nước, bác Tôn Đức Thắng trao cho Đội lá cờ thêu nhiệm vụ của Đội trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước:
"Vâng lời Bác dạy
Làm nghìn việc tốt
Chống Mỹ cứu nước
Thiếu niên sẵn sàng".
* Ngày 1 - 6 - 1969:
Bác Hồ gặp mặt các cháu thiếu nhi tại Phủ Chủ tịch. Đây là lần gặp các cháu cuối cùng trước ngày Bác đi xa.
* Ngày 30 - 1- 1970:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng quyết nghị cho Đoàn thanh niên, Đội thiếu niên và Đội nhi đồng được mang tên Bác Hồ vĩ đại: Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, Đội Nhi đồng Hồ Chí Minh.
* Ngày 23 - 6 - 1976:
Theo đề nghị của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã quyết định trao cho Đội khẩu hiệu mới:
"Vì Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, vì lý tưởng Bác Hồ vĩ đại; hãy sẵn sàng!"
* Tháng 12 - 1976:
Theo sáng kiến của thiếu nhi thành phố Hồ Chí Minh, thiếu nhi cả nước phát động phong trào "Thu lượm 4 triệu kilôgam giấy vụn phế liệu và lao động tiết kiệm lấy tiền đóng đoàn tàu mang tên "Đoàn xe lửa thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh".
* Từ 18 đến 31 - 7 - 1977:
Đoàn đại biểu thiếu nhi toàn quốc đi dự Đại hội liên hoan thiếu nhi thế giới lần thứ I tổ chức ở Mátxcơva (Liên Xô cũ). Đoàn gồm 43 đội viên và 3 anh chị phụ trách Đội.
* Từ 26 đến 28 - 7 - 1978:
Gặp mặt chiến sĩ nhỏ Trần Quốc Toản toàn quốc có 300 đại biểu là đội viên xuất sắc trong phong trào Trần Quốc Toản tham dự.
* Ngày 01 - 01 - 1979:
Lễ khánh thành, bàn giao đoàn tàu thiếu niên tiền phong cho ngành đường sắt tại Hà Nội.
* Ngày 19 - 1 - 1981:
Ban Bí thư Trung ương Đoàn ra quyết định số 02 về việc thành lập Hội đồng phụ trách Đội TNTP Hồ Chí Minh và Đội nhi đồng Hồ Chí Minh khóa I.
* Ngày 15 - 5 - 1981:
Nhân kỷ niệm 40 năm ngày thành lập Đội, Đảng và Nhà nước đã tặng cho Đội TNTP Hồ Chí Minh Huân chương Hồ Chí Minh.
* Từ ngày 20 đến 26 - 8 - 1981:
Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ lần thứ I được tổ chức ở Hà Nội với 305 đại biểu cháu ngoan Bác Hồ (trong đó 180 nữ, 56 đại biểu của 27 dân tộc ít người) và 68 phụ trách Đội tham gia.
* Năm 1983:
"Cuộc hành quân theo bước chân những người anh hùng" được phát động trong cả nước với chủ đề "Mừng chiến thắng Điện Biên Phủ" và "Mừng chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng".
* Từ ngày 2 đến 11 - 7 - 1984:
Gặp mặt "Các chiến sĩ nhỏ Điện Biên" tại Hà Nội và Hải Phòng với 160 thiếu nhi tham gia.
* Từ ngày 21 đến 29 - 6 - 1985:
Gặp mặt "Các chiến sĩ nhỏ giải phóng quân" tại thành phố Hồ Chí Minh và Vũng Tàu, có 281 đội viên và 81 phụ trách Đội tham gia.
* Từ ngày 1 đến 9 - 7 - 1986:
Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ II được tổ chức tại Hà Nội và Hải Phòng, với 274 đại biểu thiếu nhi trong đó 157 nữ, 117 nam và 73 phụ trách Đội tham gia, đoàn đại biểu quốc tế gồm thiếu nhi Lào và Campuchia mỗi đoàn 15 bạn và phụ trách.
* Ngày 15 - 5- 1986:
Khánh thành khu di tích Kim Đồng tại quê hương anh Kim Đồng.
* Ngày 6 - 3 - 1988:
Ban Bí thư Trung ương Đoàn ra quyết định số 83 về việc thành lập Hội đồng Trung ương Đội TNTP Hồ Chí Minh khóa II.
* Từ ngày 30 - 6 đến 4 - 7 - 1990:
Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ III được tổ chức tại Hà Nội và Nghệ An, với 189 thiếu nhi trong đó 62 nam, 127 nữ và 45 phụ trách Đội tham gia, đại biểu thiếu nhi Liên Xô, Lào, Campuchia tham dự.
* Từ ngày 27 - 6 đến 1- 7 - 1992:
Gặp mặt Thiếu nhi nghèo vượt khó được tổ chức tại Hà Nội và Thanh Hóa, có 175 thiếu nhi tham gia. Từ cuộc gặp mặt này "Quỹ thiếu nhi nghèo vượt khó" được hình thành nhằm giúp các bạn nghèo vượt khó học giỏi, công tác Đội tốt.
* Tháng 10 - 1992:
Ban Thường vụ Trung ương Đoàn quyết định thành lập Hội đồng Trung ương Đội TNTP Hồ Chí Minh khóa III.
* Từ ngày 2 đến 7 - 7 - 1993:
Gặp mặt Thiếu nhi các dân tộc được tổ chức tại Hà Nội và Hải Phòng, với 170 thiếu nhi và 57 phụ trách Đội tham gia.
* Từ 28 - 6 đến 7 - 7 - 1994:
Kết thúc cuộc hành quân "Theo bước chân những người anh hùng", Liên hoan chiến sĩ nhỏ Điện Biên lần thứ II được tổ chức tại Điện Biên, Hà Nội, Quảng Ninh, với 181 thiếu nhi và 50 phụ trách Đội tham gia.
* Từ ngày 2 đến 6 - 7 - 1995:
Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ toàn quốc lần thứ IV được tổ chức tại Đền Hùng, tỉnh Phú Thọ và Thủ đô Hà Nội, với 197 thiếu nhi trong đó 70 nam, 103 nữ, 25 đại biểu thiếu nhi dân tộc.
* Ngày 15 - 5 - 1996:
Nhân dịp kỷ niệm 55 năm ngày thành Đội, Trung ương Đảng trao tặng tổ chức Đội lá cờ mang dòng chữ: "Thiếu niên Việt Nam hãy làm tốt 5 điều Bác Hồ dạy":
1. Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào
2. Học tập tốt, lao động tốt.
3. Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt
4. Giữ gìn vệ sinh thật tốt
5. Khiêm tiến, thật thà, dũng cảm.
* Từ ngày 6 đến 10 - 7 - 1996:
Liên hoan phụ trách thiếu nhi giỏi toàn quốc được tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, gần 200 phụ trách Đội đã tham gia.
* Từ ngày 12 đến 15 - 7 - 1997:
Liên hoan chiến sĩ giỏi Trần Quốc Toản được tổ chức tại Thủ đô Hà Nội, với 146 thiếu nhi và 66 phụ trách Đội tham gia.
* Ngày 1 - 8 - 1998:
Ban Thường vụ Trung ương Đoàn ra quyết định số 190 về việc thành lập Hội đồng Trung ương Đội TNTP Hồ Chí Minh khóa IV.

* Từ ngày 18 đến 22 - 7 - 1998:
Hội trại chỉ huy Đội giỏi toàn quốc lần thứ I được tổ chức tại Thủ đô Hà Nội và tỉnh Quảng Ninh, với 229 đại biểu là chỉ huy Đội giỏi và 66 phụ trách Đội tham gia.
* Từ ngày 9 đến 12 - 7 - 2000:
Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ lần thứ V được tổ chức tại Hà Nội và Nghệ An, với 271 đại biểu trong đó 115 nam, 156 nữ và 65 phụ trách; Đoàn đại biểu thiếu nhi Việt Nam sinh sống và học tập tại Ba Lan, Hunggari, Lào, Campuchia; đại biểu thiếu nhi quốc tế gồm: Đoàn đại biểu thiếu nhi Lào, Thái Lan, Campuchia.
* Ngày 1- 1 - 2001:
Nhà thiếu nhi tỉnh Kiên Giang được đón nhận danh hiệu Anh hùng lao động.
* Ngày 9 - 3 - 2001:
Thủ tướng Chính phủ ra Chỉ thị 02 về việc lấy năm 2001 - 2002 là "Năm xã hội tình nguyện vì trẻ em đặc biệt khó khăn".
* Từ 5 đến 15 - 5 - 2001:
Lễ hội kỷ niệm trọng thể 60 năm ngày thành lập Đội TNTP Hồ Chí Minh và đón nhận Huân chương Sao vàng - phần thưởng cao quý nhất của Đảng và Nhà nước trao tặng Đội TNTP Hồ Chí Minh vì "Đã có nhiều công lao to lớn đóng góp vào sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc".

DANH SÁCH CÁCTHÀNH VIÊN HỘI ĐỒNG TRUNG ƯƠNG ĐỘI TNTP HỒ CHÍ MINH
(TỪ KHÓA I ĐẾN KHÓA IV)

Chủ tịch:
- Đ/c Lê Thanh Đạo
Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Phùng Ngọc Hùng
Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa II
Phó chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa III, IV
- Đ/c Phạm Phương Thảo
Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa III
ủy viên HĐĐ khóa I, II
- Đ/c Hoàng Bình Quân
Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa III
Trước đó là Phó Chủ tịch thường trực HĐĐ Trung ương khóa III.
- Đ/c Đào Ngọc Dung
Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa III, IV
Phó Chủ tịch:
- Đ/c Hồ Trúc
Phó Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Trương Đình Bảng
Phó Chủ tịch thường trực (chuyên trách) khóa I, II.
- Đ/c Trần Đức Thuần
Phó Chủ tịch thường trực (chuyên trách) khóa II.
ủy viên HĐĐ Trung ương khóa I, III, IV.
- Đ/c Nguyễn Văn Sơn
Phó Chủ tịch thường trực (chuyên trách) khóa III, IV
ủy viên HĐĐ Trung ương khóa II
- Đ/c Nguyễn Văn Hạnh
Phó Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Nghiêm Chưởng Châu
Phó Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa II
- Đ/c Nguyễn Kế Hào
Phó Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa III
ủy viên HĐĐ Trung ương khóa IV
- Đ/c Nguyễn Tấn Phát
Phó Chủ tịch HĐĐ Trung ương khóa IV
ủy viên thường trực:
- Đ/c Nguyễn Văn Quỳ
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Hoàng Thị Như
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Dương Tự Minh
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Phùng Trí Nhuận
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Vũ Đình Trang
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Nguyễn Đức Tuệ
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I
- Đ/c Lê Khanh
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I, II
- Đ/c Nguyễn Tiến
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I
ủy viên HĐĐ Trung ương khóa II
- Đ/c Hoàng Thành
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I
ủy viên HĐĐ Trung ương khóa II
- Đ/c Nguyễn Tử Mẫn
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa I, II
- Đ/c Nguyễn Thế Tiến
ủy viên thường trực HĐĐ Trung ương khóa III, IV
ủy viên HĐĐ Trung ương khóa II
ủy viên Hội đồng Đội các khóa:
- Đ/c Hồ Đức Việt    Khóa I
- Đ/c Lê Văn Đại    Khóa I
- Đ/c Hoàng Mạnh Phú   Khóa I
- Đ/c Phạm Thị Tỉnh    Khóa I
- Đ/c Nguyễn Xuân Đàm   Khóa I
- Đ/c Nguyễn Ân    Khóa I
- Đ/c Lê Trân     Khóa I
- Đ/c Phong Nhã    Khóa I
- Đ/c Nguyễn Hiệp    Khóa I
- Đ/c Trần Tư     Khóa I
- Đ/c Hoàng Giai    Khóa I
- Đ/c Trần Mạnh Chuẩn   Khóa I
- Đ/c Nguyễn Thị Xuân Lan   Khóa I, II
- Đ/c Đỗ Đình Trị   Khóa I
- Đ/c Nguyễn Thị Vân Chinh  Khóa I
- Đ/c Nguyễn Thị Kim Thanh  Khóa I, II
- Đ/c Lê Văn Nuôi   Khóa I
- Đ/c Nguyễn Đăng Thìn  Khóa II
- Đ/c Đặng Xuân Hoài   Khóa II
- Đ/c Ngô Anh Dũng   Khóa II
- Đ/c Nguyễn Hữu Chiến   Khóa II, III
- Đ/c Vũ Văn Cương    Khóa II
- Đ/c Đào Lan Châu    Khóa II, III
- Đ/c Nguyễn Hoàng Năng   Khóa II, III
- Đ/c Nguyễn Viết Mười  Khóa II
- Đ/c Trần Ngọc Anh   Khóa II
- Đ/c Phạm Thành Long  Khóa II, III, IV.
- Đ/c Nguyễn Thị Kim Thanh  Khóa II
- Đ/c Nguyễn Thị Kim Liên  Khóa III
- Đ/c Nguyễn Lan Minh  Khóa II, III, IV.
- Đ/c Hồ Thị Thu Hà    Khóa II
- Đ/c Nguyễn Phong Thu  Khóa II
- Đ/c Trần Việt Sơn   Khóa II
- Đ/c Bùi Thế Vinh   Khóa II
- Đ/c Nguyễn Tiến    Khóa II
- Đ/c Nguyễn Hữu Khải  Khóa III
- Đ/c Bùi Sỹ Tụng    Khóa III, IV
- Đ/c Vũ Quang Vinh   Khóa III, IV
- Đ/c Vũ Hữu ích   Khóa III, IV
- Đ/c Trần Như Tỉnh   Khóa III, IV
- Đ/c Ngô Thị Doãn Thanh  Khóa III
- Đ/c Cù Thu Hương   Khóa III, IV
- Đ/c Hoàng Tú Anh   Khóa III, IV
- Đ/c Nguyễn Hữu Chiến   Khóa III
- Đ/c Phạm Xuân Cảnh   Khóa III, IV
- Đ/c Trần Thị Kim Liên   Khóa III, IV
- Đ/c Lê Xuân Đức   Khóa IV
- Đ/c Lê Anh Thơ   Khóa IV
- Đ/c Hà Văn Tăng   Khóa IV
- Đ/c Phạm Đức Hải   Khóa III, IV
- Đ/c Tạ Công Hoan   Khóa IV
- Đ/c Trương Gia Huyến  Khóa III, IV.

Chỉ đạo biên soạn:
- Đồng chí Đào Ngọc Dung, Bí thư Ban Chấp hành Trung ương
Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Đội Trung ương.
Cố vấn khoa học:
Giáo sư sử học: Trịnh Nhu
Nhà sử học: Dương Trung Quốc
Tập thể biên soạn:
Chủ biên: Đào Ngọc Dung
Biên soạn: Văn Tùng, Phùng Trí Nhuận, Hồng Thanh,
Nguyễn Thế Tiến, Nguyễn Văn Sơn, Nguyễn Phú Trường.
Với sự cộng tác của các anh, chị lãnh đạo, cán bộ công tác Đội
các thời kỳ và tập thể cán bộ cơ quan Hội đồng Đội Trung ương.