LĂNG ĐAN DƯƠNG CỦA VUA QUANG TRUNG Ở ĐÂU ?

Bút ký lịch sử của Nguyễn Đắc Xuân

ảnh minh họa : Quang Trung đại phá quân Thanh

Mục lục:

Kính gởi  :  Độc giả  và các Nhà nghiên cứu Việt Nam

KỲ 1:CUNG ĐIỆN ĐAN DƯƠNG THỜI QUANG TRUNG

KỲ 2:LĂNG ĐAN DƯƠNG CÙNG Ở PHÍA NAM KINH THÀNH HUẾ

VÀ GẦN CHÙA THIỀN LÂM

KỲ 3:CHÙA THIỀN LÂM CHỒNG CHẤT NHỮNG BÍ ẨN

KỲ 4:PHỦ DƯƠNG XUÂN MẤT TÍCH

KỲ 5:ĐI TÌM DẤU TÍCH PHỦ DƯƠNG XUÂN

KỲ CUỐI:PHỦ DƯƠNG XUÂN TIỀN THÂN

CỦA CUNG ĐIỆN ĐAN DƯƠNG

PHỤ LỤC:NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA LĂNG MỘ

VUA QUANG TRUNG BỊ QUẬT PHÁ

Kính gởi  :  Độc giả  và các Nhà nghiên cứu Việt Nam

Tôi rất hân hạnh được gởi đến quý vị  tập “Lăng Đan Dương của vua Quang Trung ở đâu ? Xin góp một câu trả lời”.

Đây là công trình tôi đã nổ lực khảo cứu từ khi tóc vẫn còn xanh, nay đầu đã bạc trắng. Tất cả trí tuệ, tâm huyết và tâm sự tôi đã gởi gắm trong tập sách dày trên 300 trang. Những trang sách đang hiện ra trên màn hình máy vi tính của quý vị chỉ là bản tóm lược nhưng đầy đủ.

1. Những việc đang chuẩn bị tiến hành :

Đồng thời với việc đưa giới thiệu trên Web, tôi đang chuẩn bị tiến hành những việc sau đây :

1.1. Xin ý kiến của các nhà nghiên cứu và độc giả để nâng cao chất lượng khoa học của công trình;

1.2. Chuẩn bị một cuộc tọa đàm khoa học tại Bảo tàng lịch sử Thừa Thiên Huế để có được sự đánh giá chính thức của các ngành chức năng ở quê nhà;

1.3.  In công trình thành sách;

1.4. Chuyển thể thành một kịch bản phim tài liệu và thực hiện cuốn phim vào đầu năm 2007;

1.5. Xây dựng công trình thành một đồ án sẵn sàng chuyển giao cho các nhà đầu tư.

2. Yêu cầu giúp đỡ :

Là một người nghiên cứu nghiệp dư và hoàn toàn tự do cho nên công trình khảo cứu của tôi không tránh được những chỗ bất cập. Kính mong quý vị bỏ chút thì giờ quý báu đọc qua và nếu có thể góp ý kiến cho tôi để nâng cao chất lượng khoa học cho công trình. Với tư cách là tác giả của công trình tôi kính mong quý vị giúp cho  tôi những việc cụ thể sau đây:

2.1. Nhận xét về giá trị khoa học của công trình, giúp tư liệu để bổ khuyết cho những chỗ bất cập, cần nói rõ hơn điều gì và loại bỏ bớt việc gì;

2.2. Tôi có nên tiến hành 5 việc trên hay không?  Nếu nên thì nên tiến hành như thế nào ?

2.3.  Có nên chuyển ngữ công trình qua tiếng Anh để giới thiệu với các nhà nghiên cứu nước ngòai không? Ai có thể giúp cho tôi chuyển ngữ công trình (hoặc bản tóm tắt) nầy ?

2.4. Thực hiện 5 việc trên rất tốn kém, ai có thể giúp tìm nguồn tài trợ ?

2.5. Cho đến nay, thực hiện công trình nầy hoàn toàn bằng sức của cá nhân và gia đình. Công việc sắp đến rất lớn, sức một người không kham nổi, tổ chức nào, cá nhân nào có thể giúp cho tôi, xin quý vị giới thiệu hộ tôi !

3. Yêu cầu phổ biến công trình :

“Lăng Đan Dương của vua Quang Trung ở đâu ?”  là vấn đề đang được người Việt Nam ở trong cũng như ngoài nước quan tâm. Để có thể có được ý kiến rộng rãi, phong phú kính mong quý vị chủ các trang Web và báo chí trong và ngoài nước giúp giới thiệu với độc giả công trình nầy. Và, cũng mong các độc giả sau khi đọc trên giaodiemonline.com công trình nầy hãy giới thiệu với người quen, bạn bè cùng đọc.

Những ý kiến phản hồi xin gởi cho tác giả ở địa chỉ Email : gactholoc@yahoo.com

Thư từ gởi về : Nguyễn Đắc Xuân, 9/1 Nguyễn Công Trứ, Huế  VN.

Xin cám ơn Nhóm  từ thiện Giao Điểm ở Nam Cali  đã có nhã ý giúp tôi đưa công trình này lên trang nhà www.giaodiemonline.com .

Đa tạ.

Huế, ngày đầu tháng 01 năm 2007

Tâm Hằng NGUYỄN ĐẮC XUÂN

KỲ 1

CUNG ĐIỆN ĐAN DƯƠNG THỜI QUANG TRUNG

* * *

Mỗi độ Xuân về, tâm trí tôi lại bận rộn với những ngày kỷ niệm lịch sử trong năm mới. Năm 2007, đúng 215 năm (1792-2007) vua Quang Trung qua đời tại Huế và tiếp đến 2008, sẽ kỷ niệm 220 năm (1788-2008) Nguyễn Huệ lên ngôi tại Phú Xuân và lấy niên hiệu Quang Trung. Do đó, nhiều bạn bè nghiên cứu ở trong và ngoài nước hối thúc tôi phải làm rõ hơn lời giải đáp cho câu hỏi  «Dấu tích lăng mộ vua Quang Trung ở đâu ? » mà tôi đã công bố trong cuốn sách Đi Tìm Lăng Mộ Vua Quang Trung do Viện Sử học Việt Nam xuất bản đúng 15 năm trước (1992).

Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã khai thác các nguồn tư liệu trong và ngòai nước, tư liệu sử học, văn học cổ, địa lý lịch sử, bút ký lịch sử, thảo mộc học, thuật phong thủy, tư liệu điền dã để hoàn thành công trình trên. Công trình đã được nhiều học giả (như Hòang Xuân Hãn, Lê Thành Khôi, Trần Quốc Vượng, Dương Trung Quốc, Nguyễn Quang Ân, Nguyễn Nhã .v.v) đánh giá cao, xem như một giải pháp khả thi nhất so với tất cả những công trình nghiên cứu lăng mộ vua Quang Trung có trước và sau đó. Đầu thập niên chín mươi của thế kỷ trước,  Thành phố Huế đã nổ lực đầu tư nghiên cứu  với cố gắng chứng minh lăng Ba Vành ở phía sau Tu viện Thiên An là lăng mộ vua Quang Trung và dự định đầu tư để tôn tạo ngôi lăng « lịch sử » nầy để ra mắt đồng bào cả nước vào dịp kỷ niệm 200 năm vua Quang Trung qua đời (1792-1992). May sao, nhà nghiên cứu Trần Đại Vinh đã kịp thời chứng minh lăng Ba Vành là lăng mộ «Hộ bộ kiêm Binh bộ Lê Quang Đại » thời chúa Nguyễn Phúc Họat (Khóat) và công trình nghiên cứu của tôi chứng minh lăng mộ vua Quang Trung có thể ở ấp Bình An gần chùa Thiền Lâm (78B Điện Biên Phủ, Huế ngày nay) ra đời, việc đầu tư của Thành phố Huế phải dừng lại. Và, từ đó các nhà nghiên cứu không còn quan tâm đến lăng Ba Vành  nữa. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu của tôi cũng chưa có câu trả lời dứt khóat « lăng mộ vua Quang Trung cụ thể nằm ở tọa độ nào » vì còn phải chờ khai quật khảo cổ học. Các vị  trách nhiệm ở Viện Khảo cổ Việt Nam, ở viện Sử học Việt Nam, ở sở Văn hóa Thông tin Bình Trị Thiên (cũ)… hứa sẽ đưa vào chương trình khai quật ngay sau năm 1992. Nhưng đã 15 năm trôi qua lời hứa đó đã rơi vào quên lãng, nhiều người hứa đã qua đời (GS Trần Quốc Vượng), hay đã hưu trí (GS Hòang Xuân Chinh, Viện Khảo cổ, Nguyễn Minh Hằng - Giám đốc sở VHTT TTH). Đã có nhiều lời giải thích về sự « quên lãng » lịch sử ấy. Trong đó có một vị quan chức nói nhỏ với tôi : «Không ai nói công trình của anh không khả thi cả, nhưng ….anh cứ thử chết đi thì người ta sẽ …..». Vì thế hôm nay, tôi có tái bản cuốn sách của tôi cũng không giải quyết được vấn đề gì khi các cơ quan chức năng chưa vào cuộc, chưa khai quật khảo cổ học địa điểm mà tôi đã chứng minh bằng tư liệu lịch sử và hiện vật điền dã. Cho nên tôi vẫn tiếp tục chờ. Nếu tuổi thọ tôi kém thì các con, các cháu tôi cũng sẽ tiếp tục chờ. Trong loạt bút ký nầy tôi không dám đề cập đến những vấn đề ngoài tầm tay của tôi.

*

*     *

Như các nhà nghiên cứu văn học cổ từng biết Ngô Thì Nhậm là một trọng thần của vua Quang Trung. Bài CẢM HOÀI (Xúc cảm trong lòng) trong tập thơ đi sứ (1793) HOÀNG HOA ĐỒ PHẢ, Ngô Thì Nhậm có một nguyên chú cho biết “Cung điện Đan Dương là sơn lăng phụng chứa bảo y tiên hoàn ta” [1].

Đây là một thông tin lịch sử quí giá không ai có thể phủ nhận được. Thông tin đó chứng tỏ lăng Đan Dương của vua Quang Trung ở ngay trong cung điện Đan Dương hay nói cách khác Cung điện Đan Dương là nơi táng vua Quang Trung và từ đó nó trở thành lăng Đan Dương/lăng vua Quang Trung, giống như Khiêm Cung của vua Tự Đức sau trở thành Khiêm Lăng vậy. Lăng Đan Dương nằm trong khu vực Cung điện Đan Dương. Có thế ví như cái bu-gi  gắn trong ổ máy một chiếc ô-tô.  Trong lúc chờ khai quật để biết cái bu-gi (lăng Đan Dương) nằm vào chỗ nào, qua tài liệu và hiện vật điền dã tôi mời độc giả cùng tôi đi tìm chiếc ô-tô (cung điện Đan Dương). Tìm được Cung điện Đan Dương thì cũng đã là tặng vật vô giá cho lịch sử Việt Nam rồi.

*

*     *

Các vua chúa ngày xưa, ngòai cung điện chính ở Kinh đô, luôn có những cung hành tại ngòai Kinh thành. Cũng giống như vua chúa bên phương Tây có các cung điện mùa Hè, cung điện mùa Đông vậy. Vua Quang Trung cũng có những cung hành tại, nhưng rất tiếc sử sách viết về những cung điện ấy đã bị thiêu hủy hết từ đầu triều Nguyễn. Nhưng may sao, các nhà thơ trọng thần của vua Quang Trung như Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm đã để lại cho chúng ta ít nhiều thông tin về những cung điện bên ngòai Đô thành Phú Xuân thời ấy.

Lời nguyên dẫn bài thơ Phụng thị ngự doanh khâm ngọan nhãn kính (vào hầu ở ngự doanh vua xem kính đeo mắt, kính ghi), Ngô Thì Nhậm viết: “xa giá về cung hành tại, tôi ngồi chờ ở Phù Bảo viện (nơi giữ ấn tín của vua)”[2]

Lời nguyên dẫn cho biết vua Quang Trung có một cung hành tại để “về”. Cung hành tại phải lớn thì ở đó mới có một Phù Bảo viện riêng.

Vậy thì Cung hành tại ấy của vua Quang Trung tên gì? và ở đâu ?

Ngày 29.7 (nhuận) năm Nhâm Tý (1792), vua Quang Trung mất. Ngô Thì Nhậm được cử sang Trung Quốc báo tang và cầu phong cho vua Cảnh Thịnh (Quang Toản). Vì uy tín của vua Quang Trung rất lớn, nhà nước Trung Hoa lúc ấy đã có những nghi lễ đón tiếp trọng thị. Điều đó làm cho Ngô Thì Nhậm càng cảm niệm công ơn to lớn của vua Quang Trung. Trong khi đang xúc động ấy, ông đã viết bài Cảm hoài (xúc động trong lòng) và ghi một lời chú ở dưới bài thơ. Câu 8 bài thơ: “Đan Dương cung điện nhật tam thu” (Trông về điện Đan Dương một ngày coi bằng ba thu). Tác giả chú : “Cung điện Đan Dương là sơn lăng phụng chứa bảo y tiên hòang ta” như tôi đã dẫn ở trên. Đây là một nguyên chú ở dưới bài thơ chứ không phải là một câu thơ trong một bài thơ. Nguyên chú nầy là một tư liệu lịch sử vô giá.

Bài thơ và lời chú cho biết vua Quang Trung có một cung điện tên là Đan Dương, cung điện này ở vùng núi, sau đó được sử dụng làm lăng cho vua Quang Trung, nên gọi là Sơn Lăng.

Không những trong bài Cảm hoài mà trong nhiều bài thơ khác, Ngô Thì Nhậm cũng nhắc đến Đan Dương Lăng, Đan Lăng. Xin trích một số dẫn chứng:

- Bài thơ “Đạo ý” có  viết "Vọng Đan Dương” [3]

- Bài “Khâm vãn Đan Dương Lăng” (Kính viếng lăng Đan Dương)

- Bài “Sóc vọng thị tấu nhạc, Thái Tổ miếu, cung ký”[4] (Ngày lễ rằm, mồng một tấu nhạc miếu Thái Tổ, kính ghi) có câu: "Đan Lăng thức mục tử vân thâm” (Chốn Đan Lăng ngước mắt, áng tử vân âm u)

- Bài “Tòng giá bái tảo Đan Lăng, cung ký" (Theo xa giá đi bái tải Đan Lăng, kính ghi) [5].Trong bài thơ này lại có câu: “Sơn Lăng vạn cổ điện Thần kinh” (Sơn Lăng muôn thuở là nơi yên nghỉ tinh thần).

Người em rể của Ngô Thì Nhậm là Phan Huy Ích cũng đã nhiều lần đề cập đến Đan Lăng. Trong một bài thơ xướng họa với ông anh vợ đồng triều, Phan Huy Ích tâm sự về nỗi nhớ tiếc cuộc gặp gỡ của hai người với vua Quang Trung, khó lòng tìm được một cuộc gặp gỡ như thế nữa. Trước khi viết bài thơ mang số 282, ông đã viết một nguyên dẫn với câu:

“Khúc Đan Dương ở trước mặt, muôn nỗi cảm hoài ”.  [6]

Năm 1799, bà Thái Vũ hoàng hậu Lê Ngọc Hân mất, Phan Huy Ích viết hộ cho vua Quang Toản một điếu văn, tác giả đã để lộ cho biết triều Quang Toản đã thỏa mãn nguyện vọng muốn được mãi mãi ở cạnh Quang Trung của bà Ngọc Hân, triều đình đã cho táng bà bên cạnh lăng vua Quang Trung, tức Đan Dương. Điếu văn có đọan:

“Nguyện cũ hẳn nay lọn vẹn

Bên Đan Lăng quanh quất mạch liên châu” [7]

Ngoài kinh thành Phú Xuân, không rõ vua Quang Trung có mấy cung hành tại (hành cung); qua thơ văn của Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích, chúng ta biết được vua Quang Trung có ở vùng núi một cung điện có tên là Đan Dương. Sau ngày vua Quang Trung mất, cung điện Đan Dương được chuyển làm lăng của vua Quang Trung với cái tên gọi Đan Lăng, Đan Dương Lăng hay Sơn Lăng. Đan Lăng là lăng đỏ. Ngày xưa đặt tên đất theo Ngũ hành (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ), những di tích phía nam có mang ý nghĩa đỏ (phía bắc màu đen, phía đông màu xanh, phía tây màu trắng và trung tâm màu vàng). Như thế, vị trí của Đan Lăng nằm về phía nam của Kinh đô Phú Xuân lúc ấy.

Hai chữ Sơn Lăng cũng gợi lên hình ảnh cái lăng ở vùng núi. (Trong thực tế, vùng đồng bằng xứ Huế hay bị ngập lụt, lăng mộ của vua chúa thường nằm trên vùng núi cả). Đan Lăng tọa lạc ở vùng núi nào ?

Đứng trước câu hỏi nầy tôi bổng nhớ đến chuyện ông Heinrich Schliemann - một thương gia Đức đã dựa vào hai bộ sử thi Illiade và Odyssée của Homère để khai quật (1870) di chỉ Thành Troie bị vùi sâu trong lòng đất hơn 2000 năm trước và tìm thấy "Kho báu Priam" ở phía Đông Bắc bán đảo Xiasia.

Heinrich Schliemann và sơ đồ Thành Troie. TL Internet

Heinrich Schliemann là người Đức, đi khai quật một di chỉ  được biết đến trong chuyện thần thọai ở Thổ Nhĩ Kỳ hơn hai ngàn năm trước mà thành công. Chúng ta có đến hàng chục câu thơ và nguyên chú của các trọng thần thời Quang Trung và nhiều tài liệu khác nữa về lăng Đan Dương, và chỉ cách chúng ta mới hơn hai trăm năm (1/10  thời gian của Thành Troie với Heinrich Schliemann) ở ngay trên đất Huế,  vô lẽ chúng ta không trả lời câu hỏi nầy được sao ?

Khát vọng trả lời câu hỏi nầy cháy bỏng trong tôi gần 1/4 thế kỷ qua.

Chú thích Kỳ (I)

[1]Ngô Thì Nhậm Tác Phẩm tập II, Nxb Văn Học & TTNC Quốc Học, HN. 2001, tr.369-370

[2]Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, Nxb KHXH, H. 1978, t.I, tr.213-214

[3]Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, tr.228

[4]Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, tr.230

[5]Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, tr.230

[6]Thơ văn Phan Huy Ích, t.III, Dụ Am ngâm lục, KHXH, H. 1978, tr.43

[7] Hoàng Thúc Trâm, Quốc văn đời Tây Sơn, Vĩnh Bảo, Sg. 1950, tr.40.

KỲ 2

LĂNG ĐAN DƯƠNG CÙNG Ở PHÍA NAM KINH THÀNH HUẾ

VÀ GẦN CHÙA THIỀN LÂM

* * *

1. Lăng Đan Dương ở bờ Nam sông Hương.

Lăng mộ vua Quang Trung / Đan Lăng / Đan Dương Lăng/ CĐĐD đã  bị quan quân nhà Nguyễn quật phá ngay khi họ vừa về đến Phú Xuân vào  tháng 11 năm Tân Dậu (1801). Vụ trả thù  nầy đã được ghi rõ trong Đại Nam Thực Lục Chính Biên (xem A.004):

A.004.- QSQ Triều Nguyễn, ĐNTL CB Đệ nhất kỷ, Q.XV, tr. 26a cho biết: Tháng 11 Tân dậu, Nguyễn Vương cho “phá hủy mộ giặc Tây Son Nguyễn Văn Huệ bổ săng (hòm), phơi thây, bêu đầu ở chợ”. Bình luận: Chứng tỏ lăng mộ vua Quang Trung chỉ còn dấu tích, không còn hòm, không còn xương cốt, đầi lâu.

Nhưng  Thực Lục không cho biết  địa điểm ấy ở đâu. Đối với chúng ta thì đó là một bí ẩn nên tôi tạm mã hóa là X. Phải đợi đến hơn 50 năm sau (1801- 1852), Nguyễn Trọng Hợp và các sử thần ngồi ở Quốc sử quán trong Kinh thành viết bộ Đại Nam Chính Biên Liệt Truyện (sơ tập),  trong Quyển XXX “Ngụy Tây” mới hé cho biết cho biết rằng lăng mộ vua Quang Trung (mã hóa là X) đã được “táng vu Hương Giang chi nam” (táng ở bờ nam sông Hương) (Xem A.008)

A.008.- QSQ triều Nguyễn, ĐNCB Liệt Truyện (sơ tập), Quyển XXX “Ngụy,  tr. 43a cho biết lăng mộ vua Quang Trung đã được “táng vu Hương Giang chi nam” (táng ở bờ nam sông Hương)

Cái thông tin mộ vua Quang Trung “táng vu Hương Giang chi nam” có thể xem là thông tin độc nhất mà sử sách triều Nguyễn dành cho X. Cái thông tin đó ấn định một vùng “Hương Giang chi nam” khá rộng và cũng hơi mông lung. Bởi thế mà hơn nửa thế kỷ qua, dấu tích X vẫn còn là một bí ẩn. Tuy nhiên, xét cho kỹ thì cụm từ “táng vu Hương Giang chi nam” cũng cho chúng ta được ba điều quan trọng:

- 1/ Khẳng định X táng ở Huế (chứ không phải như dư luận là táng ở Linh Đường (Hà Nội);  Bình Thuận hay bất cứ một nơi nào khác;

- 2/ Lấy sông Hương làm chuẩn nên có thể nghĩ X  tọa lạc gần bờ sông (chứ không phải trên vùng núi sau Tu viện Thiên An có lăng Ba Vành của Hộ bộ kiêm Binh bộ Lê Quang Đại);

- 3/ Phía nam sông Hương là một vùng rộng lớn, nhưng dù sao khu vực ở nam sông Hương có độ cao tương đối để có thể táng được lăng mộ của vua chúa không đến nỗi rộng lớn lắm.

2. Phương pháp khảo sát :

Ngày xưa các sử thần viết sử ngắn, gọn và dùng từ rất chính xác. Muốn hiểu khi nào các sử thần triều Nguyễn dùng chữ “nam” như “nam sông Hương”, “phía nam Kinh Thành”, các từ ấy giống nhau và khác nhau như thế nào tôi đã phải đọc kỹ bộ sách Đại Nam Nhất Thống Chí (tập Kinh sư và Thừa Thiên Phủ) của Quốc sử quán triều Nguyễn. Qua thống kê, so sánh, tôi thấy:

a) Địa điểm thuộc xã thì lấy huyện lỵ làm gốc: Sông Thọ Lộc (Đập Đá qua Phường Vỹ Dạ ngày nay) ở phía Bắc huyện 17 dặm; cửa sông ở bờ phía nam Hương Giang thuộc xã Thiên Lộc [1] ; Gò Thiên Mụ ở phía tây nam huyện Hương Trà độ 5 dặm [2];

b) Địa điểm các huyện thì lấy phủ lỵ (Thừa Thiên) làm gốc: Huyện Phú Vang ở phía đông bắc phủ 14 dặm... [3] ; Huyện Quảng Điền ở phía đông bắc phủ 14 dặm...  [4]

c) Địa điểm thuộc Kinh thành Huế lấy Kinh thành làm gốc: Chùa Diệu Đế ở ấp Xuân Lộc ngoài Kinh thành [5]; Thuyền xưởng ở bờ phía nam Hương Giang ngoài Kinh thành [6].

Qua bản khảo sát, tôi rút ra được nguyên tắc: định phương hướng của một địa danh căn cứ vào một trong ba địa điểm gốc: huyện lỵ, phủ lỵ, và Kinh thành.

Bờ nam sông Hương rất dài, nhưng nó được cắt ra thành nhiều đoạn để phụ thuộc vào Kinh thành hay huyện lỵ quản lý nó về phương diện hành chính. Vậy:

- Những di tích thuộc Kinh thành nằm phía nam sông Hương cũng gần với “hướng phía nam Kinh thành”. Ngồi trong Kinh thành viết “phía nam sông Hương” cũng có thể hiểu “phía nam Kinh thành”. X  nằm ở hướng chính nam Kinh Thành.

Thế cùng nằm ở hướng chính Nam Kinh thành, có những di tích nào  thuộc Kinh thành ?

Nghiên cứu thư tịch và khảo sát trên thực địa, chúng tôi thấy các sử thần triều Nguyễn dùng từ “phía nam” đối với Kinh thành trong những trường hợp cụ thể  như sau:

- Phu Văn Lâu: ở chính trung quách phía nam ngoài Kinh thành  [7]

- Thuyền xưởng (bờ sông từ nhà bia trước Quốc Học đến Hotel 5 Lê Lợi ngày nay). Theo L. Cadiere, (BAVH, 1-6/1933, p.130), ở bờ phía nam Hương giang ngoài Kinh Thành [8] .

- Miếu lịch Đại đế vương, ở xã Dương Xuân (?) phía nam ngoài Kinh Thành [9]

- Đàn Nam Giao, ở xã An Cựu, phía nam ngoài Kinh Thành... [10]

Khảo sát trên thực địa, nhận thấy tất cả những địa điểm trước Kinh Thành được xếp ở phía chính nam ngoài Kinh thành đều nằm trên hoặc hai bên đường trục nối liền hai điểm Phu Văn Lâu và đàn Nam Giao.

Vì thế mà hai cồn Giã Viên (bãi Dương Xuân xưa) và Cồn Hến (Phú Xuân xưa) tuy ở phía trước hai bên Kinh thành nhưng Đại Nam Nhất Thống Chí lại xếp vào vị trí “phía tây nam trước Kinh thành” (Dương Xuân/Cồn Dã Viên) và “đông nam trước Kinh thành (Phú Xuân/Cồn Hến)”  [11]

X nằm ở vị trí “phía nam sông Hương”, cũng có thể xem gần với hướng “phía nam Kinh thành" - Vì thế tôi đặt giả thiết (xin nhấn mạnh là giả thiết) X cũng nằm gần trục Phu Văn Lâu - đàn Nam Giao. .

Dọc hai bên đường thẳng từ Phu Văn Lâu lên đàn Nam Giao có nhiều di tích cổ, đặc biệt nhất là chùa Thiền Lâm. Theo Đại Nam Nhất Thống Chí cho biết: “Khi trước Thái sư Tây Sơn là Bùi Đắc Tuyến chiếm (chùa Thiền Lâm) ở...” [12] Lúc bấy giờ dưới trướng của Bùi có Phan Huy Ích. Phan Huy Ích đã cho biết cụ thể hơn về sự kiện này trong lời Nguyên dẫn và bài thơ Mùa Xuân Ở Công Quán Ghi Việc sau đây:

Dịch nghĩa:   Mùa Xuân Ở Công Quán Ghi Việc [13]

(Nguyên dẫn: Nhà của quan Thái sư (Bùi Đắc Tuyên) là chùa Thiền Lâm cũ nằm phía nam sông Hương nha thuộc cũng theo đến ở chung quanh chùa. Giữa tháng ba, tôi tới nhà trọ Kinh đô, cũng gần nơi ông ở. Chỗ này vườn tược rộng rãi, cây cối xanh um, bốn bề những núi cùng mây, mắt nhìn lòng nghĩ cũng khá thoải mái, trừ những đêm họp bàn việc công ra, còn thì tha hồ ngâm thơ uống rượu, kể cũng thú, duy nỗi lòng thương nhớ người nhà vẫn không nguôi):

"Trời mở ra dinh tòa ở chốn đồng quê

Xe ngựa tụ họp đến sân ngôi chùa cũ.

Trên tòa đêm khuya, cuộc họp bàn chưa giải tán,

Chỗ trọ nơi nhà chùa, giấc ngủ quá trưa mới tỉnh". (A)

NGUYÊN CHÚ:

(A) "Quan Thái sư vì việc quan, đêm thường ra ngoài tòa làm việc, canh tư mới tan, đã thành lệ, những người giúp việc ứng trực cũng đã quen". (Xem A.009)

Sử đã cho biết, Bùi Đắc Tuyên được làm Thái Sư cho vua Quang Toản từ năm 1792 (sau ngày vua Quang Trung mất), Phan Huy Ích làm việc với Bùi Đắc Tuyên ở Phú Xuân trong ba năm (1792 - 1794). Phan đã ghi chép được nhiều chuyện “thời sự” lúc bấy giờ.

Qua bài thơ tâm sự của Phan Huy Ích, chúng ta có thể tách ra được những thông tin sau:

1. (So với Đô thành Phú Xuân), chùa Thiền Lâm “nằm ở phía nam sông Hương";

2. Thời Bùi Đắc Tuyên làm Thái sư, “nha thuộc" của triều Quang Toản “cũng đến ở chung quanh chùa", “xe ngựa (của các đại thần) tụ họp đến sân ngôi chùa (Thiền Lâm) cũ". Điều ấy có nghĩa chùa Thiền Lâm là cơ quan đầu não buổi đầu triều Quang Toản;

3. Bùi có thói quen làm việc ban đêm, ban ngày ngủ, những người giúp việc cho Bùi cũng phải thích nghi với tập quán ấy;

4. Phan Huy Ích từ ngoài Bắc vào ở trọ trong một ngôi chùa cũ đã biến thành “nhà trọ Kinh đô”

5. Dinh của Bùi Thái sư là chùa Thiền Lâm, nơi làm việc của Phan Huy Ích cũng là một ngôi chùa gần Thiền Lâm, chứng tỏ những kiến trúc chủ yếu của các nha thuộc bên cạnh Bùi là các chùa. (Chùa Bảo Quốc ở gần đó qua Đại Nam Nhất Thống Chí cho biết Tây Sơn dùng làm kho chứa thuốc súng, phù hợp với tình hình chung quanh chùa Thiền Lâm lúc ấy).

Phan Huy Ích cho biết chùa Thiền Lâm “nằm ở phía nam sông Hương” và trên thực địa chùa Thiền Lâm đang tồn tại hiện nay (số 78B Điện Biên Phủ) nằm đúng trên trục Phu Văn Lâu - đàn Nam Giao. Điều ấy chứng tỏ giả thuyết X  nằm trên trục Phu Văn Lâu - đàn Nam Giao cùng với chùa Thiền Lâm là có cơ sở thực tế (chùa Thiền Lâm và X (Đan Dương Lăng) đều ở về phía nam sông Hương) chứ không còn là giả thiết nữa. (xem A.010).

A.010.- Huế và vùng Phụ cận, trích trong l’ Annuaire Général

de l’Indo-chine năm 1907, trích lại từ BAVH 1-6/1935. Chùa Thiền Lâm

nằm gần ấp Bình An ngay trên trục Phu Văn Lâu -đàn Nam Giao

Nhờ thông tin điền dã và thơ văn Phan Huy Ích mà tôi có thể định hướng được X  nằm ở bờ nam sông Hương trên đường trục Phu Văn Lâu -đàn Nam Giao. Thế thì Phan Huy Ích còn có thông tin nào để lại liên quan đến vấn đề nầy nữa không ?

Tôi lại nghiền ngẫm đọc từng câu từng chữ tập Dật thi lược toản [14].  Và, trời ơi, tôi có cảm giác như Phan Huy Ích đã gởi lại cho tôi một thông tin vô giá khác, ông hạ bút ghi thêm  “nguyên chú” dưới bài thơ không đề có số thứ tự 266 sau đây:

Bản dịch:

"Bỏ trốn, trốn danh, tự coi mình kẻ bất tài,

Đồi nương nơi làm quan xa như gọi cảnh nhàn đến.

Lầu sớm nắng hoe, mây khói lượn quanh,

Gió thu mát mẻ, cửa ngõ rộng mở.

Rảnh việc, đầy tớ lười ngủ dưới bóng cây,

Đa tình người khách thân cùng ta nâng chén, (*)

Ra vào nơi cơ mật, thẹn mình không có công trạng,

May nhờ ông biết cho, chỉ rỏ ràng ta muốn về. (**)"

NGUYÊN CHÚ:

(*) "Lúc bấy giờ bọn tiểu giám giữ lăng thường đến hầu rượu";

(Xem A.028)

Câu 5 và 6 của bài thơ nói đến tập quán ngủ ngày của những người phục vụ Bùi Đắc Tuyên. Riêng Phan Huy Ích thì ngủ không được, ông thường ngồi uống rượu giải buồn với “những khách thân". Sợ người đọc không hiểu “người khách thân" của ông đó là ai, ông đã cẩn thận ghi thêm một ghi chú “lúc bấy giờ bọn tiểu giám giữ lăng thường đến hầu rượu".

Phan Huy Ích viết bài thơ này trong thời gian ông làm quan dưới trướng Bùi Đắc Tuyên (1792 - 1794). Lúc ấy, lăng của ai mà có đủ tiêu chuẩn để cử tiểu giám đến giữ, nếu đó không phải là lăng vua Quang Trung ? Lăng mà bọn tiểu giám giữ ấy ở đâu ? Nếu ở xa thì chúng có thể “thường đến hầu rượu" Phan Huy Ích ở trong một ngôi chùa gần Thiền Lâm được không ? Chắc chắn là không.

Vậy ta lại có thêm một nhận định:

 Lăng Đan Dương tọa lạc gần  chùa Thiền Lâm.

Chú thích Kỳ 2

[1]QSQ triều Nguyễn, ĐNNTC, t.Thừa Thiên phủ , Nguyễn Tạo dịch, Nha VH bộ QGGĐ Sg 1961, tr.63,

[2]Như [1], tr.66,

[3] Như [1] tr.25.;

[4] QSQ triều Nguyễn, ĐNNTC, t. Kinh sư, Sg.1960, tr. 87;

[5]Như [4],  tr.86;

[6]Như [4] tr.66

[7] Như [4],  tr.86

[8]Như [4], tr.86,

[9]Như [4],tr.35

[10]Như [4], tr.32

[11] Như [4], tr.77;

[12] Quốc sử quán triều Nguyễn,... tập Kinh sư, SG.1960, tr.88

[13] Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam - Ban Hán Nôm: Thơ văn Phan Huy Ích, t.II, Dụ Am Ngâm Lục, KHXH, H.1978, tr.86-87

[14] ỦBKHXH Việt Nam - Ban Hán Nôm: Thơ văn Phan Huy Ích, t.II, Dụ Am Ngâm Lục, KHXH, H.1978, tr.124.

KỲ 3

CHÙA THIỀN LÂM CHỒNG CHẤT NHỮNG BÍ ẨN

* * *

1. Thiền Lâm, ngôi chùa lịch sử.

Chùa Thiền Lâm  thuộc hệ phái Tào Động, khai sơn vào cuối thế kỷ XVII.  Theo các bài vị còn thờ ở chùa Thiền Lâm và bia tháp còn tìm thấy thì chùa do Hòa thượng Khắc Huyền hiệu là Như Tư (viên tịch vào năm 1706) khai sơn. Vị tổ thứ hai là Hòa thượng Hưng Liên hiệu là Quả Hoằng là quốc sư của chúa Nguyễn Phúc Chu [1]. Lúc đầu chùa chỉ là một thảo am dành riêng cho người thân trong gia đình các chúa tụng niệm mỗi lần họ lên trú đông ở Phủ Dương Xuân.

Chùa Thiền Lâm lúc đầu thuộc Phủ chúa, vì thế khoảng năm 1695, chúa Nguyễn Phúc Chu mời Hòa thượng Đại Sán từ Quảng Đông sang, Chúa  mời Hòa thượng về trú ở chùa Thiền Lâm. Về sau, trong bút ký Hải Ngọai Kỷ Sự, Thích Đại Sán cho biết  chùa chỉ có: “ba gian lợp bạch mao" [2] với vị trí: “dựng ở đầu cao chất ngất, xuyên ngang gò núi một đường thông" với:  "đôi dòng nước biếc tưới ven biền" [3]. Vì thế Thích Đại Sán than phiền với chúa Nguyễn Phúc Chu là chùa: “chật hẹp không được khoan khoái” [4] Chúa Nguyễn Phúc Chu liền cho vừa lính vừa thợ chừng một ngàn người làm việc trong ba ngày thì hoàn thành: “một tòa phương trượng 5 gian, 32 cột, bốn phía có hành lang, vách tường, rầm thượng, rầm hạ đều bằng ván, và một nhà hậu liêu 5 gian, 20 cột” [5] . Từ đó Thiền Lâm trở thành một ngôi đại tự. Chùa có thể chứa hàng ngàn tăng chúng đến thọ giới.

Chân dung Thích Đại Sán

Gần năm mươi năm sau, thời chúa Nguyễn Phúc Hoạt/Khoát chùa Thiền Lâm lại được đại trùng tu. Lần đại trùng tu nầy không được sử sách nhà Nguyễn viết, chúng ta chỉ có thể biết được qua thơ văn của Phan Huy Ích. Mở đầu bài thơ Kinh Thiền Lâm phế tự cảm tác, Phan Huy Ích viết: “Tự tại Dương Xuân xã sơn, thử ư cựu Võ Hiếu Vương thời, viện vũ cao xưởng...” (Chùa ở núi thuộc xã Dương Xuân, bắt đầu dựng từ đời Võ Hiếu Vương, nhà cửa cao to) [6]. (xem A.011).

Sau năm 1786, Phong trào Tây Sơn chiếm được Phú Xuân, Bùi Đắc Tuyên - cậu ruột của của vua Quang Tỏan lại chiếm chùa Thiền Lâm làm dinh Thái sư. Năm 1795, Bùi bị "đảo chính" bắt giết, chùa Thiền Lâm rơi vào  hoang phế tạm dùng làm kho than.

Thời Gia Long, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu quyên tiền trùng tu. Đến cuối thế kỷ XIX (khoảng năm 1897-1898), kỷ sư Kiều lộ Sali thực hiện chủ trương của Thực dân Pháp mở Nam Giao Tân Lộ (nay là đường Điện Biên Phủ) [7], con đường mới xuyên qua khu vực xây dựng chùa, chùa bị dời qua phía Tây [8] (số 78B Điện Biên Phủ hiện nay. (Xem A.012A và A.012B), một số lăng mộ, bia tháp các vị tổ cũng bị dời. Thuở khai sáng Thiền Lâm được các chúa chăm sóc, gìn giữ, nhưng gần hai trăm năm qua Thiền Lâm xuống cấp đến nỗi không mấy ai ở Huế biết đến. Cho mãi đến năm 1987, công sức của Tỳ kheo Thích Chơn Trí và đệ tử của ông gây dựng mới có cơ ngơi ngày hôm nay.

2. Những bí ẩn trong sử sách vở

Như trên đã đề cập, chùa Thiền Lâm thuở khai sơn tọa lạc trên đất xã Dương Xuân. Vùng đất dựng chùa Thiền Lâm và chùa Từ Đàm ở phía sau, theo tấm bia Sa Thạch dựng năm 1746 trước chùa Thiền Tôn ghi “công hạnh tu chứng và đạo của Tổ Liễu Quán” cho biết đó là vùng núi “Long Sơn”[9]. Theo địa bạ làng Phú Xuân, đặc biệt là địa bạ và bản đồ giải thửa ấp Bình An (nơi Thiền Lâm tọa lạc ngày nay) không nói rõ tên, nhưng gọi chung vùng đó là lâm lộc (chân núi). Đầu thế kỷ thứ XIX, vua Gia Long xây dựng Kinh thành, dân làng Phú Xuân nhường đất trong làng cho vua, đổi lại, vua cho phép dân Phú Xuân được đi lập làng các nơi, làng mới ở bất cứ nơi đâu vẫn trực thuộc xã Phú Xuân huyện Hương Trà như cũ. Một số dân Phú Xuân đã lên lập nghiệp ở phía nam sông Hương thuộc đất xã Dương Xuân. Số dân này lập ra ba ấp Trường Giang, Trường Cửu (hay gọi là Cởi) và Bình An. Phần đất còn lại của Dương Xuân chia làm hai xã Dương Xuân Thượng và Dương Xuân Hạ. Thời Tự Đức, viết Đại Nam Nhất Thống Chí, các sử thần triều Nguyễn ghi địa chỉ chùa Thiền Lâm và các di tích chung quanh theo địa chỉ mới một cách thống nhất là “ấp hoặc gò Bình An” thuộc xã Phú Xuân [10]. Ta cũng biết huyện Hương Thủy ra đời từ năm Minh Mạng 16 (1835) và từ đó hai xã Dương Xuân Thượng, Dương Xuân Hạ và xã Phú Xuân (với 3 ấp Bình An, Trường Cởi, Trường Giang) đều trực thuộc về Hương Thủy.

Căn căn cứ trên bản đồ giải thữa ấp Bình An lập năm Thành Thái thứ 19 (1907) - trước khi Đại Nam Nhất Thống Chí thời Duy Tân ấn hành 6 năm (1907-1913)- trong Bản đồ giải thữa ấp Bình An (Xem A.013), cho thấy khuôn viên đất chùa Thiền Lâm bị Nam Giao Tân Lộ cắt làm ngang, phía đông giáp với Đình ấp Bình An, phía tây gần giáp với đất nhà họ Nguyễn Hữu (nhà ông Oánh sau nầy) và một cụm ba chùa Tịnh Độ, Phổ Phúc (chùa Vạn Phước sau nầy) và chùa Tuệ Lâm.

Khuôn viên chùa Thiền Lâm sát bên Đình ấp Bình An bị Nam Giao Tân Lộ

cắt ngang Theo bản đồ giải thữa ấp Bình An lập năm Thành Thái XIX-1907,

trích trong Địa bộ ấp Bình An do Võ Văn Sơn 9người địa phương) cung cấp.

Tài liệu lịch sử, tư liệu bản đồ và thực địa rõ ràng đến như thế nhưng chúng tôi phải mất nhiều năm mới tìm được đích xác nơi toạ lạc chùa Thiền Lâm.  Bởi vì chúng tôi đã bị Sách Đại Nam Nhất Thống Chí  in thời Duy Tân “ghi nhầm địa chỉ”.

Để có thể thấy sự “nhầm” khó hiểu đó xin xem bản kê địa chỉ các chùa chung quanh chùa Thiền Lâm sau:

Bình luận: Ấp Bình An là một trong ba ấp nối liền nhau Trường Giang, Bình An, Trường Cửu (Cởi) mới thành lập từ sau ngay vua Gia Long xây dựng Kinh Thành Huế (1804) trên đất của xã Dương Xuân (thuộc huyện Hương Trà) và 3 ấp không thuộc xã Dương Xuân mà trực thuộc xã Phú Xuân có Đình làng tại làng Phú Xuân cũ (nay thuộc Phường Tây lộc ở phía Tây bắc Kinh thành Huế). Thời Minh Mạng (1835) thành lập huyện Hương Thủy, 3 ấp của xã Phú Xuân nầy thuộc huyện Hương Thủy.

Sách  Đại Nam Nhất Thống Chí soạn thời Tự Đức viết 5 ngôi chùa  Kim Tiên, Tuệ Lâm, Từ Đàm, Viên Giác Thiền Lâm đều ở ấp Bình An;

Sách Đại Nam Nhất Thống Chí soạn thời Tự Đức được biên soạn lại và chính thức xuất bản đời Duy Tân, 4 chùa ở chung quanh chùa Thiền Lâm là Kim Tiên, Tuệ Lâm, Từ Đàm, Viên Giác vẫn giữ nguyên địa chỉ cũ là ấp Bình An, riêng chùa Thiền Lâm cho qua xã An Cựu (Xem A.014C).

Vì sao có sự thay đổi như đánh tráo như vậy ?  Thực hiện việc thay đổi một cách phi thực tế như thế để làm gì ?

3. Bia lăng mộ tháp các vị tổ chùa Thiền lâm vì sao bị đục phá.

Khảo sát thực địa chùa Thiền Lâm hiện nay, chúng tôi phát hiện có một số bia tháp các vị tổ chùa Thiền Lâm đã bị vi phạm như sau:

- Bia tháp hòa thượng Khắc Huyền - vị tổ khai sơn chùa Thiền Lâm dựng năm Chính Hòa thứ 27 (1702) (phía đông vườn nhà 79 Điện Biên Phủ, Huế), phần lạc khoản chung quanh giữ như cũ, phần chính ở giữa bị khắc lại (không rõ vào thời nào) (Xem A.015);

- Bia lăng mộ vị hòa thượng nào đó dựng trên cồn Bông sứ (phía tây chùa Thiền Lâm, phía nam chùa Vạn Phước hiện nay, đế bia là một con rùa đá trắng, cùng một thứ đá với tai bia, mặt bia là đá sa thạch) bị mài nhẵn không còn bất cứ một chữ nào. (Hiện nay để trên sân sau chùa Thiền Lâm. (Xem A.016).

Đặc biệt, phía trước sân chùa Thiền Lâm có một tấm bia sa thạch nằm úp mặt xuống đất hàng trăm năm qua. Vào khoảng năm 1990 nhà chùa cho dựng dậy mới thấy mặt bia bị đục nát. Những chữ còn có thể đọc được là “Lâm Tế chánh tông [...] bổn sư ...Hoằng  lão hòa thượng chi tháp" (Bia cao 8 tấc, rộng 6 tấc). Phải chăng đó là bia tháp của HT Quả Hoằng - vị tổ thứ hai của chùa Thiền Lâm...? (Đến nay, bia đã bị thất lạc, nhà chùa nghi đang bị vùi lấp sau cái am sau chùa). (Xem H.017).

Chùa Thiền Lâm và các vị tổ phạm tội gì mà bị trừng phạt như thế ?

Nghiên cứu sách Đại Nam Thực Lục CB, chúng tôi thấy triều Minh Mạng đã lệnh cho bộ Công triệt bỏ bia chùa Trấn Vũ (Hà Nội) do chúa Trịnh dựng lên, phải:  “mài đục chữ đi, cái biển đề thơ cũng đốt". Và,  những ở Hà Nội, mà ở khắp miền Bắc từ Hà Tĩnh trở ra): “phàm các đền, từ nếu có bia, biển của họ Trịnh làm ra" cũng làm như thế [11]. Đối với những di tích có liên quan đến chúa Trịnh, nhà Nguyễn cho “mài đục" hết các bia biển. Những bia biển ở chùa Thiền Lâm Huế thuộc các chúa Nguyễn không liên quan gì đến chúa Trịnh, vì lý do gì cũng bị “mài đục" như thế ?

Chùa  Thiền Lâm có được cơ ngơi như ngày hôm nay là nhờ công sức của thầy trò Tỳ kheo Thích Chơn Trí. Tỳ kheo là người có công phát hiện những bí ẩn dưới lòng đất sân vườn chùa Thiền Lâm. Vì thế chúng tôi đã thực hiện một cuộc phỏng vấn về nhiều vấn đề có liên quan đên lịch sử chùa Thiền Lâm.  Xin trích một đoạn:

NĐX.- NĐX.- Kính nhờ thầy nói rõ cho hoàn cảnh của thầy và các đệ tử lúc đó (Lúc Tỳ kheo Thích Chơn Trí và đệ tử từ Tổ đình Tường Vân ra tiếp nhận chùa Thiền Lâm năm 1987 !

Tỳ kheo Thích Chơn Trí.- Khi thầy trò tôi ra đây thì chùa chỉ có một chánh điện và một điện thờ mẫu mục nát. Không có nơi ăn ở, không đủ lương thực để ăn mà tu, thậm chí rau cũng không có. Thầy trò phải xới đất vườn chùa trồng rau mà ăn. Không ngờ đào ở đâu cũng trúng các hố gạch vồ, đá cổ. Nhân đó thầy trò tận dụng lấy gạch đá dưới lòng đất lên rửa sạch. Gạch lành thì xây tường, gạch bể thì dập ra đúc táp-lô, lấy đá xây hồ nước hay làm đôn để kê các chậu hoa.

NĐX.- Lúc đó các thầy có đặt câu hỏi là những gạch đá đủ loại đó của một kiến trúc cổ nào không ? Và vì sao những gạch đá đó tốt như vậy mà người xưa không dùng lại chôn sâu xuống đất ?

Tỳ kheo Thích Chơn Trí.- Trước hiện tượng đó tôi cũng hơi khó hiểu, nhưng rồi cũng không tìm hiểu làm gì. Chùa nghèo, đào được đá và gạch dưới đất lên thì mừng có vật liệu xây dựng cho có chỗ ăn, chỗ ở để mà tu thôi.  Đâu có tìm hiểu làm gì.

NĐX.- Kính bạch  thầy, thầy có nhận xét gì về những gạch đá khai thác dưới lòng đất chùa Thiền Lâm ?

Tỳ kheo Thích Chơn Trí.- Những viên đá táng cột lớn, một số gạch vồ có khuôn dấu, chất gạch, chất đá rất tốt. [...] Gạch, đá đó phải là của những kiến trúc lịch sử quan trọng có liên quan đến vua chúa. Còn dân thường ta ngày xưa làm gì có được những thứ vật liệu tốt rất quý hiếm đó !”

Tôi may mắn được chứng kiến hầu hết các hiện vật lấy từ lòng đất sân vườn chùa Thiền Lâm từ năm 1987 đến nhiều năm sau đó. Hằng ngàn viên  gạch vồ, hàng mấy chục viên đá táng, hàng chục viên đá khối . Hầu như toàn bộ gạch vồ đã được tận dụng lại để xây chỗ ăn, chỗ ở cho nhà chùa, số gạch vỡ được đập nhỏ đúc táp-lô xây nhà, phần lớn đá táng và đá khối lớn quá không tái sử dụng được nên sau gần 20 năm vẫn nằm trong sân vườn chùa hoặc dùng làm đôn kê các chậu hoa. (Xem từ A.018 đến A.027)

Qua những hiện vật phát hiện ở chùa Thiền Lâm chứng tỏ lúc  mở đường Nam Giao Tân Lộ (1897-1898), chùa Thiền Lâm cũ đã được dời xây dựng lại về phía tây và dựng trên một khu đất đã từng vùi lấp một kiến trúc nào đó đã bị triệt phá. Và, đúng như nhận định của Tỳ kheo trụ trì chùa Thiền Lâm Thích Chơn Trí: “Gạch, đá đó phải là của những kiến trúc lịch sử quan trọng có liên quan đến vua chúa !”

Thế kiến trúc quan trọng ấy là kiến trúc gì của các triều đại trước ?

Chú thích Kỳ (3)

[1] Trần Đại Vinh-Nguyễn Hữu Thông-Lê Văn Sách , Danh lam xứ Huế, Nxb Hội Nhà văn, HN 1993, tr. 220.

[2] Thích Đại Sán, “Hải ngoại kỳ sự”, UB phiên dịch Sử liệu Việt Nam, Viện Đại học Huế, 1963, tr.42;

[3] Như [2]

[4] Như, tr.41

[5] Như [2] tr.42;

[6] Phan Huy Ích,”Dật thi lược toản”, bản chữ Hán (Viện Hán Nôm)

[7] L. Cadière, Les Tombeaux Annamites dans les environs de Hué,

BAVH 1928, tr.22, 27, 40, .

[8] Xem Bản đồ Giải thữa ấp Bình An  H.013B

[9] Từ  Đàm, “Thiền sư Liễu Quán chùa Thiền Tôn, Huế”, tập san Phật giáo (?), tr.56

[10] ĐNNTC, thời Tự Đức, bản dịch của Viện Sử học, tr.180

[11] Đại Nam Thực Lục Chính Biên, t.XXII, KHXH, H. 1969, tr.159.

KỲ 4

PHỦ DƯƠNG XUÂN MẤT TÍCH

* * *

Nói đến lịch sử chùa Thiền Lâm là phải nói đến Phủ Dương Xuân của các chúa Nguyễn. Bởi vì chùa Thiền Lâm như bài trước đã đề cập là nơi  tụng niệm của các chúa và gia đình trong thời gian họ lên trú đông ở đây. Bởi thế, không những chùa Thiền Lâm “chồng chất những bí ẩn”, mà Phủ Dương Xuân cũng có lắm điều khó hiểu.

Từ xưa đến nay, Huế bị “trời hành cơn lụt mỗi năm”, dinh phủ của các chúa Nguyễn dựng ở Kim Long, Phú Xuân luôn bị ngập lụt. Ví dụ như tháng 8 năm Canh thân (1680) “gió bão, nước lụt ngập, mặt đất sâu hơn trượng, người và súc vật bị thương và chết nhiều"  [1]. Vì thế mà  “đầu bản triều khai quốc có dựng phủ ở gò Dương Xuân” [2]  (tức là vùng gò đồi Lịch Đợi, Báo Quốc, Vạn Phước, Thiền Lâm hiện nay). Đến đời ông chúa thứ sáu là Nguyễn Phúc Chu, vào năm Canh thìn (1700), Phủ Dương Xuân được trùng tu. Lý do trùng tu được nhà Huế học L.Cadière giải thích rằng :

“Năm 1698 ngày thứ hai trong tháng 11, một cơn bão lớn đã xảy ra, kèm theo mưa lớn và lụt. Minh Vương (tức Nguyễn Phúc Chu) cảm thấy nguy nan khi đang ngự trong Cung, đã tìm đến chỗ an tòan trên một ngọn núi nhỏ. Ngọn núi này phải chăng là nơi ở cũ tại Dương Xuân, nơi Võ Vương sau đó đã ở trong những tháng mùa đông, trong một cung điện, mà theo lời của Poivre, được xây dựng trên một cái gò (élévation). Phải chăng vì sự báo động (lũ lụt) trong năm 1698 đã khiến Minh Vương có ý định xây dựng lại Phủ Dương Xuân vào năm 1700"  [3]

Khi người cháu nội của Minh Vương lên ngôi trị vì, chúa Võ Vương Nguyễn Phúc Họat (cũng có sách viết là Khóat) (1738), ông bỏ dinh phủ cũ ở Phú Xuân (xây dựng từ năm 1687), xây lại Phủ chính ở bên tả phủ cũ  [4]. Sử nhà Nguyễn không thấy ghi chuyện Võ Vương trùng tu phủ Dương Xuân, nhưng chúng ta có thể phỏng đóan khi  Võ Vương đã bỏ cũ làm mới nhiều cung điện, chắc chắn nếu ông không phá bỏ hết cái Phủ Dương Xuân cũ để làm lại cái mới thì chí ít ông cũng sửa sang lại Phủ Dương Xuân cho đẹp đẽ, khang trang, xứng đáng với những cung điện khác của ông để ông ở vào những tháng mùa đông như L.Cadière vừa nhắc trong đọan trích trên. L. Cadière  căn cứ trên Tạp chí Viễn Đông (Revue d’Extrême Orient, tome III, tr.98) để nhắc đến nhà buôn Pháp Pierre Poivre (xem A.029).

Nhà buôn Pierre Poivre

Qua tìm hiểu được biết nhà buôn Pháp nầy đã đến xứ Đàng Trong vào cuối năm 1749, sau khi mua hàng hoá ở Hội An xong, ông lên đường ra Huế thì gặp chúa Nguyễn và được chúa Võ Vương tiếp đón tử tế tại cung điện Mùa Đông (tức phủ Dương Xuân) vào ngày 29-11-1749. Nhưng sau vì sự tranh chấp, Pierre Poivre đã bắt cóc một người phiên dịch Việt Nam bỏ lên tàu chở đi. Để trừng trị, chúa Nguyễn cho áp giải giáo sĩ Pháp Lefèbre vào Tourane để đuổi theo P. Poivre và trục xuất hết các giáo sĩ khác, chỉ trừ  J. Koffler đang làm y sĩ cho chúa trong Đô thành Phú Xuân. Đến năm 1752, J.Koffler cũng bị trục xuất luôn. Sang đến Bồ Đào Nha, thủ tướng Pombal không ưa dòng Tên nên tống giam ông vào tù. Sống trong ngục thất, J.Koffler viết bộ Sử chí xứ Đàng Trong (Description historique de la Cochinchine). Là người sống trong Đô thành Phú Xuân lâu, J.Koffler biết rất rõ các dinh điện, cung thất ở đây. Ông cho biết: “outre cette demeure royale (c’est-à-dire le grand palais), il y a encore trois autre palais... Le second, oui sert au roi de résidence d’hiver, est construit sur la rive opposée du fleuve"  [5] (Ngoài chổ ở chính của chúa (có nghĩa là cung điện lớn) còn có ba cung điện khác...Cái thứ hai dùng làm cung điện Mùa Đông, được xây dựng ở bên kia sông.)

Theo Pierre Poivre thì cung điện Mùa Đông (tức phủ Dương Xuân) được xây dựng cũng theo qui cách của điện chính (ce palais d’ hiver est construit sur le modèle du grand...)  [6] Điện chính lúc ấy là Đô thành Phú Xuân (bên trong cửa Thượng Tứ bây giờ). Trong kỷ hành (voyage) của mình, P. Poivre cho biết qui mô và vị trí phủ Dương Xuân so với Điện chính ở Phú Xuân là: “le second palais, qui est plus petit, est bâti sur une élévation un peu éloignée de la rivière et n’a qu’une aile qui regarde du côté de l’eau. Le Roy pense l’hiver ou la saison des pluies qui dure quatre mois"  [7]

(Cung điện thứ hai nhỏ hơn, được xây dựng trên cái gò hơi xa sông một chút và chỉ có một cánh nhìn ra phía sông. Chúa thường ngự ở đó vào mùa đông hay mùa mưa kéo dài đến bốn tháng.)

Pierre Poivre được chúa Võ Vương tiếp tại Phủ Dương Xuân, ông còn nhớ và ghi lại mấy chi tiết sau (theo BAVH, tháng 7-9, 1925, tr.139):

"Le Roy était descendu dans une petite salle bâtie pour les audiences à la potre du Palais... Le Roy... me prit par la main et me conduitit sur une terrasse élevé à l’extrémité du Palais, vis-à-vis un grand étang... Tandis que J’étais sur la terrasse du Palais avec le Roy, des pauvres misérables se sont prosternés de l’autre côté de l’étang...se sont mis à crier de toutes leurs forces: à l’injustice, à l’injustice».

(Ngài bước xuống một căn phòng nhỏ dùng để tiếp tân ở ngay cửa Phủ (Chứng tỏ chỗ ông ở trên cao, cửa Phủ dưới thấp - NĐX). Ông cầm tay tôi (Poivre) và dẫn tôi đến một mô đất nằm ngoài cùng của Phủ, đối diện với một cái ao...Trong lúc tôi đang ngồi trên mô đất... thì ở phía bờ ao bên kia, một đám dân nghèo đáng thương đang rạp người cúi lạy Ngài, rồi ráng sức gào lên: bất công ! bất công !)

Pierre Poivre đã kể cho chúng ta biết Phủ Dương Xuân là cung điện thứ hai của chúa Nguyễn Phúc Khóat. Đã là cung điện thứ hai thì chung quanh chúa còn có gia đình vợ con, cha mẹ, văn võ đình thần, và cả bộ máy phục dịch đông đảo. Như vậy Phủ Dương Xuân là một tiểu triều đình, một cung phủ có nhiều kiến trúc phải trải ra trên một diện tích tương đối rộng.

Đến đời chúa thứ chín Nguyễn Phúc Thuần, chúa Trịnh từ Đàng Ngòai xua quân vào đánh chiếm Phú Xuân (1774), Phủ Dương Xuân lọt vào tay quân Trịnh. Hơn mười năm sau (1786) Phú Xuân và Phủ Dương Xuân lại chuyền qua tay Phong trào Tây Sơn. Đến đầu triều Nguyễn, Phan Huy Chú tham khảo tài liệu do cụ thân sinh Phan Huy Ích để lại viết cuốn Dư Địa Chí trong bộ  Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí. Sách Dư Địa Chí có một đọan viết về Phủ Dương Xuân và các cung điện ở bờ nam sông Hương rằng:

“Nam ngạn con sông và trên mạng thượng lưu, lại có phủ Dương Xuân, điện Trường Lạc, hiên Duyệt Võ; ấy là những tòa nhà nguy nga, mái đao rực rỡ, có hành lang bao quanh, tường thành vây bọc; cửa ngõ mở thông ra tứ phía, được chạm trổ và trang sức rất công phu. Các tòa nhà được xây nền bằng gạch đá rất bằng phẳng, trên lát ván gỗ kiền kiền, dưới mái nhà có máng hứng nước từ trên chảy xuống; có cây cối trồng xen cạnh, những gốc sung, xoài, cây mít lớn vừa người ôm. Trong vườn sau có núi non bộ xây với những hòn đá lạ mắt, lại có ao vuông, hồ bán nguyệt với những cây cầu vồng và nhà hóng mát (thủy tạ) cất ở giữa hồ. Những bức tường trong tường ngoài thảy được xây dày đến vài tất, lại có những hình tượng, rồng, hổ, lân, phượng và hoa cỏ đắp tô bằng mảnh sứ và vôi"  [8]

Ba kiến trúc Phủ Dương Xuân (ở gò Dương Xuân), điện Trường Lạc và Hiên Duyệt Võ (ở cánh đồng phía trước lăng Tuy Lý Vương, Phường Đúc ngày nay) có những  nét chung đặc biệt như thế. Cùng thời với Phan Huy Chú, các sử thần triều Nguyễn tác giả Đại Nam Thực Lục Tiền Biên (khởi thảo 1821, viết xong 1844) cũng viết : “Ở thượng lưu sông Hương lại có Phủ Dương Xuân, Điện Trường Lạc, Hiên Duyệt Võ. Đều chạm vẽ hết sức tinh xảo. Ở vườn hậu uyển thì có non bộ, đá lạ, hồ vuông, hào cong, cầu vồng, thủy tạ...”  [9]

Đến đời Tự Đức soạn Đại Nam Nhất Thống chí, soạn vừa xong thì xảy ra sự kiện thất thủ Kinh đô năm Ất dậu (1885), đời Thành Thái - Duy Tân chỉnh lý lại và khắc in (1913), ở tập Thừa Thiên Phủ (t.Thượng) bộ sách trên đã nhắc đến Phủ Dương Xuân khi viết về Gò Dương Xuân với một thông báo hết sức khó hiểu như sau.

«GÒ DƯƠNG-XUÂN. Ở phía tây bắc huyện (Hương Thủy) 15 dặm; thế gò bằng thẳng rộng rãi, chỗ cao chỗ thấp, la liệt dài dặc độ vài dặm; phía nam gò có đàn Nam-Giao (NĐX nhấn mạnh), phía tây có nhiều danh-lam-cổ-sát, cũng xưng là nơi giai thắng.

Cẩn Án: Lúc đầu bản triều khái-quốc có dựng phủ ở gò Dương-Xuân nầy. Đời vua Hiển-Tôn năm Canh-thìn thứ 9 (1700) trùng tu, cơ Tả-Thủy, đào đất 1 cái ấn đồng có khắc chữ: “Trấn-Lỗ Tướng-Quân chi ấn” là ấn của Trấn Lỗ Tướng-Quân, nhân đó đặt tên phủ là Ấn-phủ. Từ sau khi bị binh hỏa đến nay, chỗ ấy mất tích không biết ở vào chỗ nào” (Tự kinh binh lọan kim thất kỳ xứ)  [10].

Chiến tranh với Tây Sơn (hoặc họat động trả thù Tây Sơn) đã làm cho nhiều di tích ở vùng Bình An ngày nay bị hư hại nặng, đặc biệt là các chùa. Nhưng chỉ hư hại về kiến trúc chứ địa điểm xây dựng, nền móng của các kiến trúc ấy làm sao có thể hư hại đến mức mất tích được ? Lúc ấy chiến tranh hai bên chưa có vũ khí hủy diệt như bom nguyên tử thả xuống Hirosima và Nagasaki trong Thế chiến hai. Mà bom nguyên tử có hủy diệt người ta cũng định vị được địa điểm những kiến trúc đã có trước đó ở chỗ nào. Sau khi nhất thống được đất nước, triều Nguyễn cho trùng tu, sửa chữa hết các chùa.  Vì sao nhà Nguyễn không cho tìm và phục hồi Phủ Dương Xuân ? Hơn một thế kỷ qua chưa một nhà sử học Việt Nam và ngọai quốc nào quan tâm và đặt ra câu hỏi đó cả.

*

*         *

Qua những tư liệu trên ta có thể biết được những đặc điểm của Phủ Dương Xuân như sau:

- Nằm trên gò Dương Xuân, phía Bắc đàn Nam Giao, cùng hướng với Cung điện Đan Dương và chùa Thiền Lâm ;

- Được xây dựng trên cái gò hơi xa sông một chút; và có một cánh nhìn ra phía sông ;

- Địa thế chỗ cao chỗ thấp ;

- Nhỏ hơn cung điện chính ở Phú Xuân nhưng có nhiều kiến trúc cung, thất;

- Trong khu vực phủ có một cái ao (bờ ao bên ngoài phủ dân chúng thời bấy giờ có thể đến bái lạy kêu oan) ;

- Chúa thường ngự ở đó vào mùa đông hay mùa mưa kéo dài đến bốn tháng.

Một dinh phủ quan trọng, to lớn như thế mà có thể mất tích được sao ?

Vậy Phủ Dương Xuân ở đâu trong thực tế Phường Trường An của Thành phố Huế ngày nay ?

Phủ Dương Xuân mất tích có liên quan gì đến phế tích dưới nền móng chùa Thiền Lâm mà thầy Chơn Trí phát lộ đã trình bày trong bài trước không ?

Chú thích kỳ (4)

[1] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục Tiền biên, bản dịch của Viện Sử học, t.1, HN. 1962, tr. 126

[2] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Nhất Thống Chí,

[3] Bulletin des Amis du Vieux Huế (BAVH), số tháng 7-9 năm 1925, tr. 143

[4] QSQ triều Nguyễn, ĐNTL Tiền biên, bản dịch Viện Sử học, t.1, HM 1962, tr.2001

[5] Bản dịch của P.Barbier, Revue Indochinoise, t.XV và XVI, 1911

[6] BAVH, số tháng 7-9 năm 1925, tr.138

[7] BAVH.....1925, tr.138

[8]Phan Huy Chú, “Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí, t.1 Dư Địa Chí, Nguyễn Thọ Dực dịch, Phủ QVKĐTVH, Sg 1972, tr.346

[9]QSQ triều Nguyễn, ĐNTL Tiền biên, bản dịch của Viện Sử học,. HN.1962, tr.126

[10] QSQ Triều Nguyễn,  ĐNNTC, Thừa Thiên Phủ,Tập Thượng, tr.56

KỲ 5

ĐI TÌM DẤU TÍCH PHỦ DƯƠNG XUÂN

* * *

Đến đây chúng ta có thể biết được Phủ Dương Xuân nằm trên gò Dương Xuân, phía Bắc đàn Nam Giao, cùng hướng với Cung điện Đan Dương và chùa Thiền Lâm, được xây dựng trên cái gò hơi xa sông một chút, có nhiều kiến trúc, có một cánh nhìn ra phía sông, xây dựng trên một địa thế chỗ cao chỗ thấp; trong khu vực phủ có một cái ao mà bờ ao bên ngoài phủ dân chúng có thể đến kêu kiện với chúa được.

Những thông tin đó trải qua trên dưới hai thế kỷ rồi. Đã có biết bao vật đổi sao dời. Biết thế nhưng tôi vẫn cố đi tìm trong thực tế. Với tấm bản đồ tỷ lệ 1/2.000 do Bộ Xây Dựng lập năm 1996  tôi đi  từ đàn Nam Giao đi về hướng bắc bằng đường Điện Biên Phủ (Nam Giao Tân Lộ trong sơ đồ ấp Bình An) để tìm địa điểm phủ Dương Xuân.

Bản đồ tỷ lệ 1/2.000 do Bộ Xây Dựng lập năm 1996

(Trích khu vực chung quanh chùa Thiền Lâm)

Con đường bằng phẳng được một đọan rồi tụt dần xuống một cái dốc lài lài. Xuống hết dốc, con đường lại trở nên bằng phẳng, hai bên là suối sâu hay ruộng lúa (sau năm 1992, dân địa phương đã xây nhà nối tiếp nhau kín cả hai bên đường). Đọan đường phẳng này dài khoảng 200 mét do thực dân Pháp đắp qua ruộng qua khe để làm đường “Nam Giao Tân Lộ" (1878-1898) tức Điện Biên Phủ ngày nay. Đọan đường đắp này như một con đê chắn ngang cái thung lũng hẹp nằm theo chiều đông tây. Ở đầu phía bắc đoạn đường đắp có một cái cống, tháo nước ruộng khe chảy từ đông sang tây.

1. Suối Tiên.

Khi con nước băng qua khỏi cống liền nhập với dòng suối chảy men theo đường ở phía tây rồi chảy thẳng góc với đường Điện Biên Phủ ra cánh đồng Bầu Vá của làng Dương Xuân hạ. Con suối này mùa mưa lũ nước chảy rất mạnh. Những người lớn tuổi cho biết lúc nhân dân chưa được đến khai phá vùng hai bên bờ cây cối rậm rạp, dòng suối chảy mạnh ngay cả những tháng nắng hạn. Con suối được gọi bằng một cái tên rất đẹp: “Suối Tiên”. Không phải vì nó đẹp mà được đặt tên Tiên, sự thực vì ở khúc cuối, dòng suối chảy dưới bóng chùa Kim Tiên. Con suối này cắt ngang “Dương Xuân Hạ đại lộ” (một đọan đường Thiên lý từ bến đò Trường Súng lên đàn Nam Giao - song song với Nam Giao Tân Lộ - Điện Biên Phủ, L. Cadière gọi là Paralèlle Ouest). Chiếc cầu nối hai bờ suối trên “Dương Xuân Hạ đại lộ" mang tên con suối “Cầu Tiên”. Tên chữ trong Đại Nam nhất thống chí gọi là “Cầu ván Dương Xuân Hạ" dài 51 thước 5 tấc, ngang 6 thước 4 tấc [1], do một đầu (phía bắc) thuộc địa phận xã Phú Xuân, một đầu (phía nam) thuộc Dương Xuân Hạ [2]

2. Hồ bán nguyệt

Mãi đi theo dòng suối tôi bỏ qua những cảnh vật bắt đầu từ chỗ hai con nước gặp nhau ở phía tây đường Điện Biên Phủ. Cảnh vật làm cho tôi chú ý nhất là khoảnh ruộng dáng dấp hình bán nguyệt đầy rau răm. Đường kính của hình bán nguyệt nằm dọc theo suối. Dân địa phương cho biết khoảnh ruộng rau răm ngày xưa là một cái hồ bán nguyệt trồng sen (sau năm 1992 đã bị lấp một đoạn phía đông để làm nhà) (xem A.033, A.034). Ở phần cuối hồ, hồi đầu thế kỷ Phó bảng Nguyễn Đình Hiến (thầy địa của vua Khải Đinh) bắc một nhịp cầu nối liền hai bên bờ Suối Tiên (Xem A.035) để làm một vườn cảnh.  Ở bên bờ nam Suối Tiên là một gò đất cao -nơi hồi đầu thế kỷ XX bà thứ phi của vua Thành Thái (sau xuất gia là Ni sư Diệu Hương) đã  xây dựng chùa Diệu Đức.

Ở bên kia suối, cách phía tây đường Điện Biên Phủ vài chục mét có một gò đất cao chạy từ đông sang tây, đó là nơi tọa lạc hai ngôi chùa Kiều Đàm và Sư Nữ Diệu Đức ngày nay. [3]

Phía bắc hồ bán nguyệt là lưng một cái gò bị khoét lõm vào và chếch về phía tây một chút. Chỗ lõm vào ấy đã dựng lên hàng chục ngôi nhà dân. Trong số nhà cửa đó có hai ngôi của chị em bà Nguyễn Thị Liên và ông Nguyễn Hữu Oánh. Hai chị em bà này xuất thân trong một họ tộc gốc làng Phú Xuân (trong Thành Nội) và đã được vua Gia Long cho lên khai canh vùng đất này. Vì thế, mà dòng họ Nguyễn này cha truyền con nối làm trưởng ấp này. Nhà bà Nguyễn Thị Liên mang số 62/13/12 Điện Biên Phủ) (nay là 10/17 kiệt 120 Điện Biên Phủ), nhà ông Nguyễn Hữu Oánh lùi ra phía tây - bắc một chút, mang số 62/13/12A Điện Biên Phủ (nay là 9/17 kiệt 120 đường Điện Biên Phủ) (Xem A.038 và A.039).

3. Gạch đá lạ dưới lòng đất nhà vườn ông Nguyễn Hữu Oánh.

Khi đào đất làm vườn hay dựng nhà, từ đầu thế kỷ XX, cụ nội và thân sinh ông Oánh đã bắt gặp ở dưới đất hàng ngàn viên gạch vồ, hàng trăm viên đá lát khổ 30 x 30 cm, dày 4 cm. Những gạch đá này, cụ thân sinh ông Oánh đã dùng để xây tường và lát sàn một ngôi nhà to. Đó là ngôi nhà ông Oánh đã ra đời. Nhưng trong gia đình nhận thấy ở trong ngôi nhà đó không được may mắn, đã có nhiều người "chết bất đắc kỳ tử", nên sau Ngày thống nhất đất nước (30-4-1975), ông Oánh đã phá bỏ nhà cũ, gánh toàn bộ đá lát và gạch vồ tặng cho chùa Vạn Phước ở trên đỉnh gò (xế phía tây bắc một chút so với nhà ông Oánh). Chùa Vạn Phước sử dùng số đá lát đó lát con đường vào nhà trai phía bên phải chùa (Xem A.040A), không hiểu sao vừa rồi nhà chùa bóc hết số đá lát đó đem ra lát một khoảnh vườn nối hành lang dài mới xây dựng với hồ nước sau vườn (Xem A.040B). (một số viên đá lát lại vừa bị lấy đi, chưa rõ đi đâu !)

Trước đây dân địa phương còn thu nhặt được trong vùng ấp Bình An một viên đá lạ khác, họ đưa vào để ở  hiên chùa Vạn Phước (Xem A.041), nay đã thất lạc.

Hiện nay nhà ông Oánh còn giữ một viên đá đào được trong lòng đất vườn nhà, trước kia dùng làm lối đi trước sân nhà, nay di chuyển ra lát ảng nước sau chùa (Xem A.042A& A.042B).

A.042.- Một viên đá đào được trong nhà ông Nguyễn Hữu Óanh dùng làm lối đi trước nhà (1988)

hiện nay chuyển ra lát ảng nước sau nhà.

Ngòai ra trong khu vực chung quanh nhà bà Nguyễn Thị Liên và ông Nguyễn Hữu Oánh có những hiện vật cổ xưa nay còn chờ  lời giải.

4 Móng thành cũ

Trên con đường nằm giữa "giếng lọan" và nhà bà Nguyễn Thị Liên nổi lên một mố thành vôi dày, hàng năm nước chảy, mố tường lại nhô lên và bị dân địa phương dùng cuốc cúp vạt bằng để người đi lên xuống khỏi vấp ngã.(Xem A.043A & A.044). (Hiện nay móng thành nầy còn một đoạn nằm lấp trong cỏ cây bên đường).

A.043&A.044.- Mặt đường vôi vữa cổ trên con đường trước mặt nhà bà Liên

chứng tỏ ngày xưa đây là chân một công trình kiến trúc hoặc tường thành.

Ảnh Thanh Tùng 6-12-1988

Sau lưng nhà anh Nguyễn Hữu Oánh và sau lưng nhà anh Nguyễn Hữu Oanh (anh chú bác của anh Oánh) ở phía sát với hàng rào chùa Thiền Lâm cũng còn nhiều tảng bê-tông vôi, khi làm vườn gia đình ông Oanh đã nhặt chất lại chung quanh hàng rào (Hiện nay chỉ còn giữ được ảnh chụp từ năm 1988). (Xem A.045)

5. Đá táng cột lót đường

Trên con đường nằm giữa nhà anh Oánh và Cồn Bông Sứ chạy từ cuối hồ bán nguyệt lên đỉnh gò Bình An có nhiều viên đá lót đường thu nhặt từ những công trình kiến trúc cũ đã bị chôn vùi xuống đất từ xưa. Đặc biệt ở ngã ba rẽ vô chùa Vạn Phước có hai phiến đá táng cột cỡ 45 x 45 cm, một viên đá Quảng màu trắng (A.046), viên kia đá gra-nít màu xanh (A.047), vòng tròn khắc lõm vào giữa mặt đá để kê chân cột có đường kính 27 cm (viên đá trắng), 22 cm (viên đá xám). Hai viên đá này được chôn sâu xuống cất lát mặt đường. (Ngày nay những viên đá nầy đã bị lấy đi hoặc bị phủ lên một lớp xi-măng trong chương trình kiên cố hoá đường sá  của TP Huế , tôi chưa tìm được). Tại ngã ba nầy có đường rẽ phải vào nhà một người dân cũng có một viên đá táng cột lớn chôn giữa đường đi (Xem A.048), nay bị một lớp bê-tông kiến cố hoá đường xóm che khuất.

Người dân địa phương cho biết ở vùng này trước kia người ta đã đào được hàng trăm viên đá táng cột như thế và trải qua hàng chục năm, họ bán dần hồi cho những người thợ làm bia. Những viên còn lại, thợ làm bia chê xấu không mua mới đem lát đường.

6. Những đống giải hạ

Theo con đường ấy chừng vài chục mét thì gặp một ngã ba. Ngã thứ nhất bọc sau lưng chùa Vạn Phước để đi ra phía tây bắc, con đường đó sẽ nhập với đường  "Dương Xuân Hạ đại lộ" ngày xưa, trước khi con đường dẫn xuống bến đò Trường Súng, nó đi ngang chùa Viên Giác (bên trái) và xuống một chút nữa là miếu Lịch Đợi (bên phải). Nếu lưu ý một chút sẽ phát hiện nhiều đống giải hạ (gạch, ngói, vôi vữa cũ) được vun thành bờ rào phía sau chùa Vạn Phước và phía trước chùa Tịnh Độ (hai ngôi chùa này mới có hồi cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX).

Những đống giải hạ này chứng tỏ nơi đây đã từng có những kiến trúc cổ đã bị triệt hạ.

7. Bia mộ tổ đời thứ hai chùa Thiền Lâm

Nếu men theo nhánh đường phía Đông bắc sẽ dẫn ra đường Điện Biên Phủ ở đọan ngang nách chùa Từ Đàm (chùa Ấn Tôn cũ). Mới đi được mươi  bước, ta gặp một cái tháp cụt của một vị sư chùa Thiền Lâm. Ngôi tháp này trước kia ở sau chùa Thiền Lâm, khi làm Nam Giao Tân Lộ (do kỷ sư Kiều lộ Sali thực hiện trong khoảng năm 1878-1898) ngôi chùa bị dời qua phía tây đường Nam Giao thì ngôi tháp này cũng bị dời vào chỗ hiện tại.  Khi dời vào có mang theo tấm bia cũ ghi "Sắc tứ Thanh Trì Quả Hoàng Quốc sư" (vị tổ thứ hai chùa Thiền Lâm) - quốc sư dưới thời chúa Nguyễn Phước Châu. Đến nửa thế kỷ XX, có ông Nguyễn Thắng Đống - một thợ vàng giàu có ở Huế, bỏ tiền ra xây ngôi tháp cụt (bằng xi - măng) để cầu tự (xem A.049A & A.049B). Hoà thượng Trì Quả Hoàng Quốc sư" là quốc sư dưới thời chúa Nguyễn Phước Châu. Có lẽ vì thế mà bia tháp của Hoà thượng không bị mài đục, sửa chữa viết lại như các bia tháp của các vị tổ khác.

Đối xứng với cái tháp cụt qua con đường mòn là phần mộ của học giả Phạm Quỳnh. Đi quá cái mộ đó chừng mươi mét nếu lưu ý sẽ thấy chân móng của một bức thành dày và dài chạy từ tây sang đông). Một người dân ở gần bức thành đã “khai thác “ bức thành này để xây bờ chắn đất làm vườn, làm nền nhà. (Hiện nay vẫn còn nhiều dấu tích). (Xem A.050)

8. Lăng xây bằng đá tận dụng trong khu vực.

Chúng ta trở lại chỗ có hai viên đá táng trên và rẽ phía tay trái vào cổng chùa Vạn Phước. Hãy giành nói về những viên đá lạ còn giữ trong chùa Vạn Phước sau, bây giờ hãy đến cồn Bông Sứ ngay trước chùa Vạn Phước. Sở dĩ cái cồn nầy có tên Bông Sứ vì trước đây trên cồn có nhiều gốc Bông Sứ cổ thụ. (Trước năm 1992 tôi còn thấy một gốc Bông sứ cổ. Đến nay (2006), theo ông Nguyễn Hữu Oánh: Gốc bông sứ cổ được người Trung Quốc mua với giá cao nên toàn bộ bông sứ trên cồn đã bị trục đem “xuất khẩu” hết). Theo truyền thống  ở Huế, bông sứ chỉ được trồng ở các cung điện, lăng mộ hoặc nơi thờ tự lớn. Cái cồn nầy có nhiều gốc Bông sứ cổ chứng tỏ ở khu vực nầy từng có các cung điện hoặc là lăng mộ hay một nơi thờ cúng quan trọng nào đó ?

Trước năm 1990, đến Cồn Bông Sứ ta thấy môt ngôi lăng với một tấm bia lớn dựng trên lưng một con rùa bằng đá trắng. Tấm bia đá gra-nít đã bị “mài” nhẵn mất hết chữ. (Sau năm 1990, tấm bia được Nhà Bảo tàng Thành phố Huế chở về Nhà Bảo tàng Thành phố cất giữ một thời gian rồi chở lên trả lại cho chùa Thiền Lâm. Hiện tấm bia lớn+ rùa đá còn dựng ở  sân sau chùa Thiền Lâm như đã giới thiệu ở bài trước ). (Xem lại A.016).

Ở phía tây nam tấm bia+ rùa đá chừng ba bốn chục mét có một ngôi lăng hướng về phương nam, rộng 3m, dài 4m, tấm bia lăng (1,1m x 1,1m) ghép bằng ba phiến đá mỏng. Phía trước lăng có hai cái trụ đá hình chóp thấp, một cái bàn đá nhỏ giống như một cái ghế đá vuông chôn sâu dưới đất (Xem A.051).

Phía sau lăng có hai khối đá khác, một khối 55 x 35cm, chiều cao có hai cấp, cấp thấp khoảng 30cm, cấp cao khoảng 34 cm (Xem A.052); một khối đá táng cột 45 x 45cm, dày 25cm. Viên đá táng cột này rất đặc biệt, phần khoét giữa mặt đá để kê cột có môt hình tròn bị cắt một khúc và đục rộng ra. Chỗ khoét sâu ấy chứng tỏ mặt cắt ngang cây cột kê vào viên đá ấy có một hình tròn và một hình tam giác ghép vào nhau. Ở hai đầu góc nhọn của tam giác có hai đường hoa văn cuốn lên. (Xem A.053).

Cỡ viên đá táng 45 x 45cm, lỗ kê chân cột lớn và có hình khối đặc biệt, chứng tỏ nó có xuất xứ từ một cung điện lớn hiếm có. Người địa phương cho biết ngôi lăng này của bà thân mẫu thượng thư bộ Binh - Tiến sĩ Phạm Liệu. Nhờ quyền thế Thượng thư bộ Binh, ông Tiến sĩ Phạm Liệu mới dám góp nhặt “phế liệu đá” tận dụng trong khu vực nầy để xây dựng lăng cho thân mẫu mình. Vì tận dụng nên có nhiều chỗ không đúng kích cỡ cho nên phải trát thêm vôi vữa, ngược lại một số viên đá quy tập về nhưng không sử dụng hết nên còn để lăn lóc phía sau. Hiện nay (2006) ngôi lăng trên đã được hậu duệ của người quá cố xây tường thành vây bọc chung quanh, viên đá có hình khối đặc biệt được ghép với nhau làm thành một cái bàn thờ thổ thần đặt ngay phía sau ngôi lăng trên). (Xem A.055).

Dân địa phương và các nhà sư trong chùa vạn Phước cho biết những viên đá còn lại nêu trên chỉ là một phần rất nhỏ, phần lớn dân đã đưa đi bán trong nhiều năm. Như vậy những viên đá đó của cung điện nào ? Vì sao nó lại tập trung vào khu vực nầy ?

Trước lăng, Tiến sĩ Phạm Liệu có khắc hai câu đối chữ Nôm:

Ngay chùa Từ Hiếu soi lòng Phật;

Lên chốn Bình An mến cảnh Tiên.

Hai câu đối nói lên sự thanh tịnh, khoáng đãng, đẹp đẽ của cồn Bông Sứ ấp Bình An. Khảo sát khắp khu vực gò Dương Xuân không có một nơi nào có thể sánh với khu vực Cồn Bông Sứ.

9. Lăng hòa thượng Tĩnh Công.

Từ lăng bà thân mẫu thượng thư Phạm Liệu hướng về hướng tây, mặt đất cồn Bông Sứ thấp dần, ở chỗ cồn ngoặt ra hướng bắc có mộ tháp của một vị hòa thượng chùa Bảo Quốc táng từ thời Gia Long. Trong bài nghiên cứu Le Quartier der Arènes của L. Cadière đã đề cập đến chương trước, L.Cadière đã viết về ngôi mộ tháp này (tr.127) và có vẽ lại cái bia (Planche LXV) với dòng chữ Hán được phiên âm như sau:

“ Sắc tứ Tĩnh Công lão thiền sư chi tháp”

5.10. Nền cũ và giếng cũ chùa Tuệ Lâm

Từ ngôi mộ tháp đi ngược ra phía bắc ở chỗ gần đỉnh cồn Bông Sứ thấy nền cũ của chùa Tuệ Lâm (đã đề cập đến ở chương Bốn). L.Cadière trong bài dẫn trên đã tỏ ra thú vị với vái địa điểm chùa Tuệ Lâm. Ông viết:

"Đi thăm chùa Tuệ Lâm rất thú vị” (Ce temple Tuệ Lâm est intéressant à visiter).

Đặc biệt ở bên cạnh chùa Tuệ Lâm còn dấu tích một cái giếng cổ, lúc L.Cadière đến thăm thì thấy còn hai cái cột xây dựng để đỡ cái tời kéo nước ngày xưa. Ngày nay không còn những thứ ấy nữa, nhưng giếng còn một độ sâu khá sâu. Ném một viên đá xuống nước, tiếng động vọng lên âm và thanh. Người địa phương cho biết giếng được đục xuyên qua núi đá và được gọi  "giếng lọan" (Xem A.056).

Nhà Nguyễn xem thời kỳ chiến tranh với Phong trào Tây Sơn là « loạn » như trường hợp nhà Nguyễn viết về chuyện Phủ Dương xuất mất tích « Tự kinh binh loạn kim thất kỳ xứ » đã đề cập trong các chương trước. Trong khu vực khảo sát ta đã gặp một « giếng loạn » bên hồ bán nguyệt trước nhà bà Nguyễn Thị Liên và nhà ông Nguyễn Hữu Oánh. Ở đây lại gặp một « giếng loạn » thứ hai. Phải chăng những giếng nước cổ nầy liên hệ đến nơi trú phòng của quan quân nhà Tây Sơn đã bị quân của Nguyễn Ánh đánh bại ?

11. Giếng và Ruộng Trường Bia.

Lại thêm một điều khó hiểu nữa: L.Cadière rất thích thú vị trí chùa Tuệ Lâm và giếng xưa như thế mà ông cũng không đánh dấu vào bản đồ nêu trên. Trong khi đó thì ông lại đánh dấu số 5 cho cái giếng ở cuối mảnh ruộng (dài khoảng 100m và rộng khỏang 30m) nằm kẹp giữa hai mái gò gọi là Ruộng Trường Bia và Giếng Trường Bia. Theo L. Cadière, Ruộng Trường Bia chính là “Champ de tir des canons” (Pháo trường). Dân địa phương cho biết Ruộng Trường Bia là nơi tập bắn súng thần công của nhà nước. Thời Pháp chiếm Huế dùng nơi đó làm nơi tập bắn bia. Vì lý do đặt súng thần công ở đó, cho nên trên gò đối diện với chùa Tuệ Lâm, nhà Nguyễn đã xây cái miếu Hỏa Thần, sau này mảnh ruộng ấy không dùng làm Pháo trường nữa, nhà Nguyễn lại chuyển miếu Hỏa thần cho dân phường Đệ Cửu làm đình làng. L. Cadière đã đánh dấu miếu Hỏa Thần bằng con số 4 trên bản đồ nêu trên.

12. “Mả Loạn”

Con đường từ tháp ngài Tĩnh Công đi ngang qua "giếng cổ" (« giếng lọan ») chùa Tuệ Lâm sẽ dẫn nhập vào con đường bao quanh phía Tây Bắc chùa Vạn Phước vừa viết ở đoạn 6 trên. Ở phía trái con đường nầy có nhiều ngôi mộ tập thể, mỗi ngôi vun cao và dài như những vồng khoai lớn. Một số mộ hoang này đã có ở đó từ xưa, một số mới dời vào khi người Pháp làm đường Nam Giao Tân Lộ (Điện Biên Phủ ngày nay). Số mộ này có tên gọi là "Mả Loạn". Chùa Vạn Phước dựng bia cho một số mộ này (một số vẫn chưa có bia) và gọi là Vạn Phước cô mộ. Chùa thường cúng giỗ vào ngày rằm tháng 7 hằng năm. Nếu hiểu chữ loạn ở theo nghĩa loạn của « giếng loạn » trên thì những người được chôn dước các ngôi « mả loạn » vô danh đó là người của Phong trào Tây Sơn.

13. Cảnh Tiên

Khu vực khảo sát bên bờ bắc suối Tiên hiện nay đã bị lăng mộ bá tánh chôn kín, trong số đó có nhiều ngôi mộ của gia đình người họ Nguyễn khai canh vùng này. Tuy vậy, đứng ở cồn Bông Sứ ngay ngôi lăng đá trắng của thân mẫu thượng thư Phạm Liệu nhìn về phía tây nam, phía đông nam vẫn còn thấy rất đẹp. Ở mút tầm mắt là núi Kim Phụng, ở vùng giữa xanh ngát một màu là vùng chùa Từ Hiếu. Bởi thế Tiến sĩ Phạm Liệu mới ca ngợi cảnh trí này trong đôi câu đối nêu ở đọan 8 trên. Trong sách Đại Nam Nhất Thống Chí sọan thời Tự Đức, khi viết về chùa Tuệ Lâm, cũng từng viết:

“Chùa Tuệ Lâm ở trên gò Bình An, có khe bao quanh, phong cảnh cũng đẹp...” [4]

Khe này là Suối Tiên như ta còn thấy ngày nay. Theo lời thuật của ông Nguyễn Hữu Oánh, một số dân địa phương và sư bà Thích nữ Diệu Không (chùa Sư Nữ) ở mô đất nằm trên bờ bắc Suối Tiên) cho biết: khu vực chung quanh hồ bán nguyệt và hai bên bờ suối Tiên cho đến đầu thế kỷ XX rất hoang vu. Sau đó (vào cuối đời Thành Thái), các Phủ Phòng được chia đất Bình An để làm nghĩa địa riêng. “Ông Hầu Bọc” (?) nhận ở đỉnh gò (chỗ táng hài cốt học giả Phạm Quỳnh hiện nay), ông Phạm Liệu nhận ở đỉnh cồn Bông Sứ (nơi táng hài cốt thân mẫu ông và có ngôi lăng đá trắng tận dụng nêu ở đọan 5.8), ông Thượng Nguyễn Đình Hòe nhận chỗ am Phổ Phúc (sau đó lập chùa Vạn Phước)... Lúc ấy ông Nguyễn Hữu Thoàn (nội tổ của anh Oánh) từ Cồn Bàng (đồi nằm trên bờ nam Suối Tiên) mới lần về bờ bắc suối Tiên canh tác. Ông Nguyễn Đình Hiến người Quảng Nam, đậu Phó bảng khoa Tân Sửu (1901), thầy địa lý của vua Khải Định đến xây dựng đình, tạ, bắc cầu, trồng cây cảnh, biến hai bờ suối Tiên (chỗ gần hồ bán nguyệt) thành một nơi giải trí, bàn chuyện thơ văn, tướng số Sau đó không lâu, chính ông thầy địa của vua Khải Định tính toán xem xét kỹ vùng này và có nhận định:

"Đây là nơi hội đủ các thần kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, rất thiêng liêng với cái thế rồng chầu về cửa khuyết” [5]

Cái địa cuộc ấy người bá tánh khó ở, ông Hiến tin như thế nên ông đã nhượng lại khu vực ở bờ nam suối Tiên cho bà Ân Phi (của vua Khải Định) để xây dựng chùa. Đó là nơi tọa lạc của hai ngôi chùa Kiều Đàm và Sư Nữ Diệu Đức đã đề cập trên. Phía bắc Suối Tiên (chỗ hồ bán nguyệt) nhân dân làm nhà ở. Cái gò dựng chùa Kiều Đàm và chùa Sư nữ Diệu Đức chạy vào hướng tây đến chùa Kim Tiên ngày xưa được dân địa phương gọi là Cồn Bàng (đối xứng với Cồn Bông Sứ qua Suối Tiên). Đầu triều Nguyễn dân Phú Xuân lên khai canh lập ấp ở đây trước, gần một thế kỷ sau (cuối thế kỷ XIX) mới mon men qua Cồn Bông Sứ. Không rõ cuối thời các chúa Nguyễn, trãi qua thời Trịnh chiếm đóng và thời Tây Sơn Cồn Bàng giữ vai trò gì. Tuy nhiên tìm hiểu  Cồn Bàng tôi thấy có hai sự việc bất bình thường. Sau thời Tây Sơn chùa Kim Tiên ở cuối Cồn Bàng bị thiệt hại nặng. Trong khuôn viên nền nhà ông Nguyễn Văn Minh tìm thấy một hố tro cốt biểu hiện đây là chôn tập thể. Ông Minh là cháu ông Nguyễn Hữu Oánh, ông Oánh cho biết:

« Một sự việc tương tự xảy ra trong nhà của Nguyễn Văn Minh - cháu kêu tôi bằng chú ruột. Nhà cháu Minh ở sát chùa Sư nữ, sau lưng chùa Kim Tiên [6]. Nhà nầy  có từ lâu đời. Đến mấy năm gần đây nó phá để làm lại thì phát hiện dưới nền nhà có 27 cái đầu lâu chồng chất lên nhau. Nó sợ quá bèn chuyển 27 đầu lâu ra táng ở Cồn Bàng. Không ngờ vừa rồi Cồn Bàng cũng bị qui hoạch, cháu Minh lại phải dời 27 đầu lâu về lại trong vườn nhà của mình.

Đó là những việc vô tình mà phát hiện được. Nếu khai quật vùng nầy thì chắc còn nhiều mộ chôn tập thể nữa. Vì sao có những mộ chôn tập thể như thế ? Chỉ có chiến tranh thôi. Mà chiến tranh chỉ có những người thua trận mới bị chôn tập thế như thế”.

Người ta cũng cho biết ngay trong khu vực chùa Diệu Đức cũng tìm thấy nhiều hố tro cốt của nhiều người từng bị dập xuống đó.

Phải chăng đó là hài cốt của quân đội Tây Sơn đã bị quân Nguyễn tàn sát khi Nguyễn Ánh trở lại Phú Xuân hồi đầu thế kỷ XIX ?

14.” Cát địa”

Về phương diện “cát địa” (đất tốt), lấy địa điểm có đào được hàng trăm viên đá lát làm gốc (tức khu vực nhà anh Oánh và nhà bà Liên làm trung tâm, bác sĩ Dương Văn Sinh - một nhà nghiên cứu dịch học, một thầy địa được nhiều người ở Huế biết tiếng, đo đạc, tính tóan và cho biết khái quát:

- Trục chính ở địa điểm này ở vị thế “tọa càn hướng tốn”, nghĩa là kiến trúc được đặt vào hướng tây bắc - đông nam;

- Phía trước có suối Tiên chảy từ trái sang phải, xa hơn nữa (khoảng 3km) có núi Thiên Thai (cũng có tên là núi Hỏa Diệm) làm án;

- Phía bên tay trái là dãy gò đồi bị đường Nam Giao Tân Lộ cắt ngang thuộc hành mộc (dài) - Tay long.

- Phía bên tay phải là cồn Bông Sứ, thuộc hành kim (tròn) - Tay hổ;

- Phía sau là đỉnh gò chạy thẳng xuống bờ sông thuộc hành thủy - Hậu chẩm;

Địa điểm này có đủ yếu tố để xây dựng một cơ sở cho các bậc đế vương.

Những biểu hiện trong thực tế của Phủ Dương Xuân

Ở đầu bài đã nhắc đến những nét chính của phủ Dương Xuân qua sử sách Đông Tây. Những nét chính đó phải chăng đã khẳng định được trong thực tế ?

1. Khu vực khảo sát và tìm thấy được những biểu hiện của một vùng kiến trúc cổ đặc biệt đã bị đổ nát nằm giữa chùa Từ Đàm (Ấn Tôn) và chùa Tuệ Lâm đúng vào vị trí “phía thượng lưu và hơi xa bờ sông Hương một chút” [7];

2. Khu vực nằm trên gò Bình An (một phần cắt của gò Dương Xuân cũ) đúng vào vị trí bắc đàn Nam Giao;

3. Địa thế chỗ cao (đỉnh gò còn móng tường thành đọan) , chỗ thấp (hồ bán nguyệt, suối Tiên);

4. Khu vực có biểu hiện nhiều kiến trúc khác nhau, chỗ nhà ông Oánh với giếng nước gần hồ bán nguyệt; trên đỉnh gò còn sót lại móng chân tường thành; giếng Trường Bia giành cho lính gác và lính bắn súng thần công, đá táng cột cung thất giải hạ rải rác nhiều nơi;

5 Trong khu vực Phủ có một cái ao, đó là hồ bán nguyệt , bờ ao bên ngoài dân chúng có thể bái lạy kêu oan, có thể nghĩ đó là khu vực bên kia Suối Tiên sau lưng chùa Kiều Đàm và trước mặt chùa Sư Nữ hiện nay.

Ngoài năm nét chính trên, cuộc khảo sát còn bổ túc thêm yếu tố cát địa khẳng định cơ sở chính của Phủ có hướng tây bắc - đông nam, phù hợp với tập quán xây dựng cung thất của vua chúa phương Đông.

*

*        *

Đến đây chúng ta có thể yên tâm về địa điểm của Phủ Dương Xuân:

Địa điểm phủ Dương Xuân như vậy cũng không có gì gọi là khó tìm, thế tại sao những người viết Đại Nam Nhất Thống Chí đời Tự Đức cũng như đời Thành Thái - Duy Tân đều không biết ở vào chỗ nào ? (Tự kinh binh loạn kim thất kỳ xứ). Phải chăng phủ Dương Xuân mất tích vì có liên quan đến cung điện Đan Dương/Đan Dương Lăng của vua Quang Trung ?

Chú thích Kỳ (5)

[1] Tương đương: dài 12m, rộng 1,5m

[2] Quốc sử quán triều Nguyễn, “Đại Nam Nhất Thống Chí”, Thừa Thiên phủ, t. Thượng, Nguyễn Tạo dịch, Nha VH bộ QGGD, Sg 1961, tr.118-119

[3] Lúc sinh thời Sư bà Diệu Không cho tôi biết hồi đầu thế kỷ XX, vùng Cồn Bông Sứ và Cồn Bàng ở hai bên Suối Tiên là vùng đất đồi hạn chế canh tác. Sư bà Diệu Hương - người sáng lập chùa Diệu Đức vốn là  Phi tần của Cựu hoàng Thánh Thái nên mới mua lại được của ông Thượng thư Nguyễn Đình Hiến để lập chùa Diệu Đức sau nầy. (Xem A.037)

[4] Quốc sử quán triều Nguyễn, “Đại Nam nhất thống chí”, bản dịch của Viện Sử học, t.1,tr.180

[5] Xem tấm bia khắc năm 1930 dựng ở gần chùa Sư Nữ hiện nay, người đứng tên khắc là Hiệp tá trí sự Ấn Nam Nguyễn Mạnh Khả. (Theo bản dịch của Lê Nguyễn Lưu).

[6] Nhà Nguyễn Văn Minh, 11 Ngõ 6 Kiệt 184, Điện Biên Phủ, P. Trường An, TP Huế

[7] BAVH số 7-9/1925, tr.138

KỲ CUỐI

PHỦ DƯƠNG XUÂN TIỀN THÂN

CỦA CUNG ĐIỆN ĐAN DƯƠNG

* * *

Căn cứ trên tư liệu lịch sử (ĐNLT CB), văn học cổ (Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích), Địa lý lịch sử (ĐNNTC. Thừa Thiên phủ), P. Poivre, thực địa, ta có thể lập bảng kê về mối quan hệ lịch sử giữa ba di tích Chùa Thiền Lâm - Cung/ Lăng Đan Dương - phủ Dương Xuân sau đây :

Tên Di tích

Chùa Thiền Lâm

(TL)

Cung/ Lăng Đan Dương (X)

Phủ Dương Xuân

(Y)

Đối với

sông Hương

Phía nam sông Hương

(Theo Phan Huy Ích)

Bờ nam sông Hương

(Liệt truyện)

Phía nam sông Hương

(Thực địa)

Đối với

đàn Nam Giao

Phía bắc đàn Nam Giao

(Thực địa)

Phía bắc đàn

Nam Giao

(Vì gần TL, theo Phan Huy Ích)

Phía bắc đàn Nam Giao

(ĐNNTC đời Tự Đức và Duy Tân)

Địa danh gốc

Núi Dương Xuân

(Phan Huy Ích)

Không ghi rõ ở đâu

Gò Dương Xuân

(ĐNNTC đời Tự Đức và Duy Tân)

Địa danh thời Nguyễn

Ấp Bình An (Tự Đức) và Xã An Cựu (Duy Tân)

Không ghi rõ ở đâu

Gò Dương Xuân

(ĐNNTC đời Tự Đức và Duy Tân)

Đối với chùa Thiền Lâm gốc

Di về phía tây

và lùi ra phía Bắc chồng lên một phế tích

Gần chùa Thiền Lâm

(Phan Huy Ích)

Gần chùa Thiền Lâm

(Công trình chính)

Biểu hiện thực địa

Một số bia tháp bị mài, đục.Lòng đất sân vườn có nhiều gạch đá cổ, chung quanh có nhiều  mồ chôn chồng lên nhau

Chưa rõ

Nhiều viên đá táng cột lớn, đá lát và nhiều lọai gạch đá khác

Nhận xét, nghi vấn

Bình An là đất cũ của xã Dương Xuân, vì sao viết xã An Cựu ?

Đại Nam Thực Lục ghi đã  “quật mồ, bổ săng...” sao không ghi rõ nơi táng X ?

Phủ  lớn và quan trọng vì sao có sự mất tích dễ dàng như thế ? Phủ mắc tội gì mà bị đập phá chôn sâu xuống đất ?

Kết luận.

TL Lâm phụ thuộc Phủ DX sau thành Cđ Đan  Dương. Thiền Lâm bị mài đục bia, tháp, chuyển đổi địa danh để đánh lạc hướng Cđ điện ĐD

CĐ Đan Dương đã bị “ tận pháp trừng trị...” xóa hết dấu vết trong không gian và sử sách

Phủ DX đã được sửa chữa thành Cđ ĐD, Cđ ĐD  bị đập phá xóa hết dấu tích,  dĩ nhiên Phủ DX phải mất tích.

Theo P. Poivre Phủ Dương Xuân là cung điện thứ hai của các chúa Nguyễn, Phong trào Tây Sơn (PTTS) chiếm hết Đô thành Phú Xuân, chiếm luôn các chùa, đặc biệt là chùa Thiền Lâm để trú đóng, không lý gì PTTS không chiếm Phủ Dương Xuân ? Phủ Dương Xuân và chùa Thiền Lâm quan hệ mật thiết với nhau, Bùi Đắc Tuyên chiếm chùa Thiền Lâm như sử sách đã ghi thì ai có thể chiếm ở tại Phủ Dương Xuân ?  Người đó phải là người có quyền hơn Thái sư Bùi Đằc Tuyên tức là Nguyễn Huệ/Quang Trung và sau đó là vua Quang Tỏan. Vì sao Bùi Đắc Tuyên không chiếm chùa Báo Quốc, chùa Ấn Tôn, chùa Quốc Ân để ở mà lại chiếm chùa Thiền Lâm ? Phải chăng vì chùa Thiền Lâm bên cạnh Cung diện/Lăng Đan Dương để được hưởng cái hào quang của Quang Trung ?

Bản đồ giải thữa (trích khu vực khảo sát), cho biết vị trí  của các  như sau :

Hiện trạng khu vực Phủ Dương Xuân/Cung điện Đan Dương ngày xưa

(Theo bản đồ giải thữa của chính quyền hiện nay)

Khảo sát thực địa thực địa chung quanh chùa Thiền Lâm chỉ có khu vực nối các điểm: chùa Tịnh Độ (tây bắc)- Hồ rau muống (đông nam) - chùa Thiền Lâm (đông) và chùa Vạn Phước (tây) - hội đủ các đặc điểm “các địa”, có một cánh nhìn ra sông Hương, có một cái ao (hồ rau muống) ở phía trước và bên kia ao có một mô đất cao (chùa Diệu Đức).

Những gạch vồ, đá lát, đá táng cột, đá tảng, đá trang trí ở đầu cột trụ và nhiều lọai đá có hình thù khác nhau không có ở bất cứ nơi nào trên vùng “lâm lộc” thuộc xã Dương Xuân xưa, cũng như trên tòan vùng núi đồi xứ Huế, không thể của dân chúng trong bất cứ thời đại vua chúa nào. Tất cả những thứ ấy chỉ có thể của một vùng cung điện của vua chúa mà thôi, ở đây là Phủ Dương Xuân của các chúa Nguyễn.

Cung điện Đan Dương ở gần chùa Thiền Lâm, to lớn không thể có một nơi nào khác có thể xây dựng Cung điện Đan Dương. Chỉ có thể lý giải Phủ Dương Xuân của các chúa Nguyễn và Cung điện Đan Dương của vua Quang Trung là một. Nghĩa là vua Quang Trung đã cải tạo Phủ Dương Xuân thành Cung điện Đan Dương. Vì thế quan quân nhà Nguyễn đã quật phá chôn sâu Cung điện Đan Dương xuống đất sâu (cuối 1801), Phủ Dương Xuân phải mất tích.

Khu vực cung điện Đan Dương đã rõ ràng, câu hỏi: “Đan Lăng - lăng mộ vua Quang Trung ở đâu ?” Có thể xác định nó nằm trong khu vực Phủ Dương Xuân / Cung điện Đan Dương ấy. Khu vực “thành Troie” của Việt Nam đã xác định được. Nhưng địa điểm cái huyệt mộ táng vua Quang Trung đã bị quật phá cụ thể ở vào chỗ nào trong cái khu vực Cung điện Đan Dương ấy xin dành cho các cơ quan chức năng của ngành khảo cổ học.

Tìm được dấu tích Cung điện Đan Dương là tìm được toạ độ Lăng Đan Dương. Cung điện Đan Dương toạ lạc trong khu vực chùa Thiền Lâm hiện nay. Khai quật khu vực Cung điện Đan Dương sẽ tìm thấy dấu tích lăng Đan Dương.

Một khám phá lịch sử như thế nếu không đúng thì sẽ có vô vàn “phát sinh” không thể vượt qua được. Từ khi công bố lần đầu (1990) Cung điện Đan Dương ở khu vực ấp Bình An đến nay (2007) đã 18 năm nhưng tôi chưa hề gặp bất cứ một phát sinh nào, ngược lại càng nghiên cứu, càng tìm tòi, càng thảo luận lại càng có thêm nhiều thông tin, nhiều lời lý giải củng cố thêm cho kết quả nầy. Tôi tin khi công bố lọat bài nầy trên phương tiện truyền thông tôi sẽ nhận được thêm nhiều thông tin, nhiều nhận định thú vị khác nữa. Và, tôi cũng sẵn sàng tiếp tục làm sáng tỏ những gì chưa rõ liên quan đến kết quả nghiên cứu nầy.

Đây là công trình nghiên cứu trên 20 năm. Công bố để góp phần kỷ niệm 215 năm (1792-2007) Quang Trung qua đời và kỷ niệm 220 năm (1788-2008) Nguyễn Huệ lên ngôi lấy niên hiệu Quang Trung.

Huế 1987 - 2007

N.Đ.X.

PHỤ LỤC

NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA LĂNG MỘ

VUA QUANG TRUNG BỊ QUẬT PHÁ

* * *

Trong quá trình đi tìm dấu tích Cung điện Đan Dương, tôi đã ghi nhận được một số biểu hiện mà theo tôi rất cần cho việc nghiên cứu khai quật huyệt mộ vua Quang Trung. Những biểu hiện nầy còn cần phải tiếp tục nghiên cứu xác minh nhưng nếu không ghi chép lại sẽ mất.

1.Những bí ẩn chưa giải thích được mà hấp dẫn.

Gia đình ông Nguyễn Hữu Oánh làm nhà ở khu đất hiện nay mới ba đời. Đời thứ nhất làm lý trưởng, con đông, vợ mất sớm. Lúc ấy có người con gái nói giọng Nghệ An văn hay chữ tốt đến xin làm vợ thứ của ông lý trưởng. Bà không cho biết tông tích quê quán ở đâu. Bà hay nói chuyện thơ văn với ông Nguyễn Đình Hiến lúc ông đến xây dựng khu vực hai bên bờ suối Tiên. Bà có thiết lập một cái am thờ lớn hơn bất cứ am nào trong khu vực. Bà cho biết am thờ người khuất mặt chứ không nói rõ là thờ ai. Cho đến lúc bà qua đời, con cháu vẫn chưa biết quê quán bà ở đâu ? Bà có họ hàng gì với anh em nhà Tây Sơn không ? Phải chăng bà lập am [1] để thờ vua Quang Trung ? (Bà là bà nội của ông Nguyễn Hữu Oánh).

2. Những chuyện đang kiểm chứng

2.1. Tấm đá kỳ lạ. Anh Oánh cho biết cụ thân sinh anh có kể, vào khỏang năm 1925, cụ thân sinh đào đất làm vườn đã gặp bốn tấm đá lớn. Cụ đã bán cho dân Phú Cam một tấm, cho một người thân ở Bến Ngự một tấm và tặng chùa Vạn Phước hai tấm.

Chúng tôi đã đi thẩm tra, không tìm được tấm ở Phú Cam và tấm ở Bến Ngự. Hai tấm ở chùa Vạn Phước đã bị vỡ một tấm từ lâu, chỉ còn lại một tấm được dùng làm mặt bàn nhà bếp chùa Vạn Phước. Tấm đá này thuộc lọai đá granít, mặt trên được mài trơn nhẵn, mặt dưới xô xảm còn hằn rõ vết đẽo của một lọai dụng cụ thô sơ. Tấm đá có kích thước lớn: dài 2,72m, rộng 0,67m, dày 0,035m. (Xem A.057A& A.057B) [2]

Ở đường mép tấm đá còn bám vôi vữa giống như lọai vôi vữa chúng bắt gặp trong vùng này và những nơi sẽ đề cập đến phần sau. Phải chăng những tấm đá này bọc chung huyệt mộ bảo vệ  quan tài vua Quang Trung ? Trong thời gian ấy, cụ thân sinh ông Oánh cũng đào được nhiều tượng đá. Những tượng đá này lại bị chôn xuống sau ngày vỡ mặt trận đầu năm 1947.

Khi đào được những thứ này, gia đình ông Oánh tự giải thích là những hiện vật của một ngôi “mộ Chàm” (?). Ngày nay, ông Oánh và chị ông là bà Nguyễn Thị Liên không nhớ gia đình bà đã chôn những tượng ấy ở góc nào trong vườn. Việc xác định vị trí chôn tượng có môt phần khó, vì từ năm 1947 đến nay các ngôi nhà trong vườn đã xê dịch nhiều lần. Có thể những tượng ấy đang nằm dưới nền một ngôi nhà nào đó. (Phải chăng đó là những bức tuợng trang trí trong Đan Dương Lăng ?).

2.2. Đường hầm nằm sâu dưới lòng đất. Bà Nguyễn Thị Liên và ông Nguyễn Hữu Oánh kể, trước năm 1945, người Nhật chiếm chùa Thiền Lâm làm doanh trại, sợ máy bay Đồng Minh thả bom chống Nhật, nên dân Bình An ở chung quanh chùa Thiền Lâm đều phải đào hầm tránh bom của máy bay Đồng Minh. Khi đào hầm trú ẩn trong vườn nhà, gia đình bà Liên - ông Oánh gặp một đường hầm bê-tông vôi lấp đầy đất, những tay cuốc mừng rở nổ lực vét hết đất trong hầm và cả nhà hàng mươi người dắt díu nhau xuống núp đề phòng Đồng Minh thả bom.

Lúc ấy bà Liên mới 12 tuổi hay bồng em là Nguyễn Hữu Oánh 6 tuổi xuống hầm. Lúc ấy ông Oánh còn quá nhỏ nên bây giờ ông không nhớ đường hầm nằm vào vị trí nào trong vườn nhà ông và nhà bà chị của ông hiện nay. Chúng tôi hỏi bà Liên thì bà tránh trả lời câu hỏi nầy. Chúng tôi đặt nghi vấn: phải chăng cái đường hầm ấy là huyệt mộ của vua Quang Trung mà người ta thường gọi là khuôn tỉnh hay kim tỉnh ?

Hàng trăm câu chuyện (chuyện thật và chuyện huyền bí) chúng tôi ghi chép được có lẽ chuyện cái đường hầm này là đáng quan tâm nhất.

3. Khai quật để thám sát con đường hầm bí ẩn.

Chúng tôi biết được những thông tin này trước ngày thành phố Huế tổ chức hội thảo nhân kỷ niệm 200 năm ngày lên ngôi hòang đế của Nguyễn Huệ ở Phú Xuân (22-12-1788-22-12-1988). Không thể chờ đợi được nữa, để kịp công bố trong Hội thảo, chúng tôi đã khẩn trương thu lượm thêm thông tin và quyết định khai quật để thăm dò.

Người ủng hộ chúng tôi tích cực nhất lúc ấy là bác sĩ Dương Văn Sinh. Theo cách tính toán của bác sĩ Sinh, nếu có huyệt mộ ở đây thì chỉ có thể có được ở đầu hè phía tây nhà bà Liên. Nghe “ông thầy địa” nói như thế bà Nguyễn Thị Liên (tiểu thương bán gà ở chợ Bến Ngự) không dám giấu điều bí mật mà bà đã cố tình giấu lâu nay, bà công nhận “đường hầm ở khoảng ấy”.

Ngày 17/12/1988, chúng tôi gồm có Phan Thuận An (chuyên viên Công ty Quản lý di tích lịch sử văn hóa Huế, nay đã hưu trí), Lê Đình Liễn (khoa Sử Đại học Tổng hợp Huế, nay dạy ĐHDL Phú Xuân), Đỗ Bang (chuyên viên về Tây Sơn Đại học tổng hợp Huế nay là Tiến sĩ - Hội trưởng hội Sử học TTH), Phạm Thanh Tùng (Báo Bình Trị Thiên, nay làm Trưởng Đại diện báo Tiền Phong tại miền Trung), Võ Xuân Trang (khoa Văn Cao Đẳng sư phạm Huế, nay đã qua đời), Nguyễn Hữu Oánh (người chủ khu vực khảo sát), Nguyễn Đắc Xuân (chủ đề tài), bác sĩ Dương Văn Sinh (“thầy địa”, hiện nay làm trưởng Phòng hồi sứ cấp cứu Bệnh viện TW Huế), ông Nguyễn Hữu Thứ (một tri thức đã từng nghiên cứu lăng Bà Vành, nay đã qua đời), đã tiến hành khai quật để thăm dò ở đầu hè phía tây ngôi nhà 63/13/12 Điện Biên Phủ (nay là số 10/17 kiệt 120 Điện Biên Phủ , phường Trường An, thành phố Huế). (Xem A.058. A.059. A.060)

Chúng tôi đào xuống sâu 0,5m gặp một lớp thành dày chạy dọc theo hiên phía tây nhà bà Liên. Mặt trong của thành nằm sâu dưới nền nhà. Chúng tôi đào sâu thêm 1,50m vẫn chưa đến chân thành, đào dọc theo bức thành 3m vẫn chưa giáp với hai đầu bức thành.

Bà Liên xác nhận “cái đường hầm nằm dưới nền nhà bà không thể đào sâu thêm được nữa, đào thêm nữa sẽ sập nhà bà !”.

Những người có mặt đều rất vui mừng.

Chúng tôi tạm dừng công việc khai quật thám sát ở đó.

Chúng tôi lấy vôi vữa của bức thành xem xét thì thấy vôi vữa này giống vôi vữa còn bám ở tấm đá đang dùng làm mặt bàn trong nhà bếp chùa Vạn Phước và cũng giống với những vôi vữa lộ thiên hay chôn dưới đất còn tìm thấy chung quanh khu vực khảo sát.

Tính chất chung của các lọai vôi vữa đó là gì ? đó là một loại vôi vữa trộn bởi nước mật mía, vôi nung từ vỏ sò, vỏ hến và cát. Đặc điểm dễ nhận biết nhất là những vỏ sò, vỏ hến được giã bằng chày nên còn nguyên cái “mày” lấm tấm trong vôi. Trong lúc chờ các nhà khảo cổ học xét nghiệm xác định niên đại, chúng tôi đem những chất liệu này so sánh với những chất liệu tương tự lấy ở Lăng Ba Vành và Lăng bà Chiêu Nghi [3]  thì thấy đồng dạng. Điều đó chứng tỏ di tích đưộc chôn sâu ở hiên phía tây nhà bà Liên có trước nhà Nguyễn, khớp với giai đọan lịch sử xuất hiện khu lăng mộ vua Quang Trung.

Chúng tôi tạm kết luận: tấm đá lớn còn giữ được và đang làm mặt bàn trong nhà bếp chùa Vạn Phước và bức thành bên ngoài đường hầm (được xem là kim tỉnh hay khuôn tỉnh) ở phía chái tây nhà bà Nguyễn Thị Liên là những dấu hiệu của một cái huyệt mộ đã bị quật phá.

Gác Thọ Lộc (Huế), 1986-2007

Chú thích :  Phụ lục

[1] Am này mới bị triệt hạ trong đợt chống am miếu mê tín dị đoan sau năm 1980.

[2] Sau năm 1992, chùa Vạn Phước đóng một khung gỗ để bảo vệ tấm đá quý, vì thế ảnh chụp không thấy được chiều dày thực của tấm đá.

[3] Vợ thứ của Võ Vương, bà sinh năm 1716 và mất năm 1751. Lăng tọa lạc tại Dương Xuân gần chùa Từ Hiếu ngày nay. Trong chiến dịch đào bới lăng các chúa Nguyễn thực hiện năm 1790, lăng bà Chiêu Nghi không bị tàn phá. Vợ thứ của Võ Vương, bà sinh năm 1716 và mất năm 1751. Lăng tọa lạc tại Dương Xuân gần chùa Từ Hiếu ngày nay. Trong chiến dịch đào bới lăng các chúa Nguyễn thực hiện năm 1790, lăng bà Chiêu Nghi không bị tàn phá.