Mục lục:

Thi sĩ TTkh... Hai Sắc Hoa Tigôn

Huyền thoại Hoa Ti-gôn

Thi sĩ TTkh... Hai Sắc Hoa Tigôn

Lưu An: Saturday, 23-Oct-2004

Đã gần 7 thập niên, kể từ khi 4 bài thơ độc đáo của TTKh được phổ biến trên 2 tạp chí Tiểu Thuyết Thứ Bẩy và Phụ Nữ Thời Đàm ở Hà Nội Giới văn chương, báo chí cũng như những người yêu thích thơ văn tiền chiến đã tốn khá nhiều bút mực, công lao để tìm hiểu về thân thế và con người thật ngoài đời của bà, nhưng đến nay vẫn còn nhiều mù mờ! Gần đây đã có vài khám phá đáng mừng, dù vậy văn học sử vẫn còn cần thời gian để kiểm chứng mức độ chính xác của nó.

Trong suốt thời gian dài vừa qua, biết bao nhiêu những dữ kiện được thêu dệt rất lãng mạn liên quan đến tác giả bởi những người yêu thơ của bà cũng như những nhà làm văn nghê.. Vài người còn tưởng tượng hay đưa ra những chứng minh tự nhận mình là người yêu của bà!

Trong bài này, chúng tôi thu gom một số tài liệu từ xưa đến nay viết về TTKh cũng như đề cập đến nguyên nhân mà những bài thơ của bà đã được xuất hiện trên thi đàn. Đây cũng chỉ là công việc sắp xếp những tài liệu đó cho có thứ tự với hy vọng cung ứng một vài kiến thức cho những người thích thơ văn tiền chiến và nhất là thơ của TTKh mà thôi.

1. Sự xuất hiện TTKh trên thi đàn tiền chiến:

Vào khoảng giữa năm 1937, trên tạp chí "Tiểu Thuyết Thứ Bẩy" xuất bản ở Hà Nội có đăng một truyện ngắn "Hoa Tigôn" của ký giả Thanh Châụ Đây là một truyện khá bi đát, trong đó mô tả truyện tình của một họa sĩ trẻ vừa ra trường tên Lê Chất. Trong một lần đạp xe đi tìm phong cảnh để vẽ ở một làng quê ven Hà Nội, ngẫu nhiên khi đi qua một căn biệt thự cổ, Lê Chất nhìn thấy một cô gái rất đẹp, mặc áo ngắn tay bằng lụa đang đứng trên chiếc ghế cao níu lấy một cành hoa Tigôn mầu đỏ.

Sắc đẹp của người thiếu nữ nổi trội lên giữa giàn hoa Tigôn đỏ đã làm cho người hoạ sĩ mê mẩn đứng nhìn... Rồi từ hôm đó, ngày nào anh ta cũng tìm cách quanh quẩn gần căn biệt thự để được nhìn cô gái và ngược lại cô gái cũng thấy anh tạ Nhưng chỉ được vài lần, rồi không biết lý do gì người con gái không còn xuất hiện nữa.

Thời gian qua đi, mang thành công và danh vọng đến cho người hoạ sĩ, nhưng anh ta vẫn không bao giờ quên hình bóng người con gái đẹp dưới giàn hoa Tigôn mầu đỏ mà anh ta đã gặp gỡ ngày còn nghèo khổ xa xưa. Rồi ngẫu nhiên, 9 năm sau, trong lần đi tìm đề tài sáng tác ở miền Nam Trung Quốc, anh ta được mời tham dự buổi dạ vũ trong toà lãnh sự Pháp tại Vân Nam. Lê Chất gặp lại cô con gái ngày xưa, nhưng trong nhiều oái oăm, muộn màng. Chồng của cô gái là một viên chức cao cấp của toà lãnh sự, người chồng mà cô ta không hề yêu thương. Trong lần tái ngộ đó, họ khiêu vũ, tâm sự với nhau, và tiếp theo mối tình của họ được tiếp nối trong vụng trộm. Đến một lần, họ dự tính bỏ lại đằng sau tất cả để tìm cách trốn đi Nhật sinh sống với nhau. Nhưng đến giây phút cuối, người thiếu phụ gửi cho chàng họa sĩ một lá thư, kèm một chùm hoa Tigôn mầu đỏ ma'u, nàng từ chối ra đi vì không đủ can đảm từ bỏ danh dự và tai tiếng của gia đình cũng như sự khinh bỉ của gia đình chồng.

Buồn đau vì ý định không thành, người họa sĩ vẫn ra đi Nhật Bản một mình trước khi trở về Hà Nội Rồi ngẫu nhiên, bốn năm sau, anh ta nhận được lá thư từ người chồng của cô gái báo tin nàng đã mất! Lê Chất sang Vân Nam viếng mộ người xưa với một chùm dây hoa Tigôn, loại hoa kỷ niệm mối tình của ho.. Cũng từ đó cho đến suốt cuộc đời, cứ vào mùa hoa Tigôn nở, Lê Chất không bao giờ quên mua những chùm hoa Tigôn để trang hoàng trong phòng làm việc như để tưởng nhớ đến người yêu xa xưa vắn số của mình.

Mấy ngày sau khi câu truyện ngắn trữ tình đó xuất hiện trên báo, có một thiếu phụ khoảng 20 tuổi, dáng dấp nhỏ bé, thùy mị, nét mặt u buồn mang đến toà báo, đưa tận tay người chủ bút một phong thư dán kín. Trong đó có một bài thơ rất hay với đề tựa "Hai sắc hoa Tigôn" được ký tên tác giả là TTKh.
Bài thơ não lòng, lột tả được tất cả cái đau xót của người con gái đã phải xa người mình yêu, người đã cùng mình gắn bó thề ước dưới giàn hoa Tigôn để đi lấy chồng, người mà mình không hề yêu:

Người ấy thường hay vuốt tóc tôi
Thở dài trong lúc thấy tôi vui
Bảo rằng: hoa dáng như tim vỡ
Anh sợ tình ta cũng vỡ thôi!
Nỗi đau buồn đó đã theo hết cuộc đời của nàng trong
sự hững hờ của gia đình chồng vì biết nàng vẫn còn
tưởng nhớ đến tình nhân xa cũ:
Từ đấy thu rồi thu lại thu
Lòng tôi còn giá đến bao giờ
Chồng tôi vẫn biết tôi thương nhớ
Người ấy, cho nên vẫn hững hờ.

Cái ray rứt, cái đau khổ vì nghĩ mình là kẻ phụ bạc vẫn theo dầy vò người thiếu phụ, làm cho nàng sợ những buổi chiều thu nhạt nắng, sợ bóng dáng ai kia vẫn còn nhớ đến chùm hoa kỷ niệm đỏ tựa maù hồng:

Tôi sợ chiều thu phớt nắng mờ
Chiều thu hoa đỏ rụng chiều thu
Gió về lạnh lẽo, chân mây vắng
Người ấy sang sông đứng ngóng đò
Nếu biết rằng tôi đã có chồng
Trời ơi, người ấy có buồn không?
Có thầm nghĩ tới loài hoa vỡ
Tựa trái tim phai, tựa maù hồng!

Khi bài thơ "Hai sắc hoa Tigôn" vừa cho lên mặt báo đã gây xôn xao trong giới yêu văn chương. Nhiều nhà phê bình đã không ngần ngại cho rằng đây là một kiệt tác. Trong không khí sôi động đó, toà báo lại nhận thêm được một bài thơ khác cùng tác giả, qua đường bưu điện với đề tựa "Bài thơ thứ nhất". Bài thơ này cũng với những câu thơ buồn đau đầy nước mắt, giải thích, mô tả kỹ lưỡng hơn về mối tình dang dở của cặp tình nhân gặp nhau rồi yêu nhau và cuối cùng không biết vì lý do nào đó người đàn ông rời xa, người đàn bà ở lại yêu kỷ niệm cho đến ngày lấy chồng:

Ở lại vườn Thanh có một mình
Tôi yêu gió rụng lúc tàn canh
Yêu trăng lặng lẽ rơi trên áo
Yêu bóng chim xa, nắng lướt mành
Và một ngày kia tôi phải yêu
Cả chồng tôi nữa, lúc đi theo
Những cô áo đỏ sang nhà khác!

Người con gái đã tưởng rằng, cuộc tình dang dở của mình đã đi vào dĩ vãng. Thời gian và ngăn cách cũng làm đổi thay nơi cố nhân để giúp nàng quên được mối tình xa xưa, lỡ dở đó. Nhưng oái oăm thay, người xưa vẫn còn nặng lòng, tưởng nhớ đến nàng, đến chòm hoa Tigôn mầu đỏ hình tim kỷ niệm:

Đang lúc lòng tôi muốn tạm yên

Bỗng ai mang lại cánh hoa tim
Cho tôi ép nốt dòng dư lệ

Rỏ xuống thành thơ khóc chút duyên!
Đẹp gì một mảnh lòng tan vỡ
Đã bọc hoa tàn dấu xác xơ!
Tóc úa giết lần đời thiếu phụ
Thì ai trông ngóng chẳng nên chờ.

Khi bài thơ thứ nhất được đưa lên báo, có người thắc mắc tại sao bài thơ Hai Sắc Hoa Tigôn lại được gửi đăng báo trước bài Thơ Thứ Nhất?

Người ta cho rằng, tác giả đã làm Bài Thơ Thứ Nhất, than khóc cho mối tình lỡ dở của mình từ lâu nhưng vì một lý do nào đó không gửi đăng báọ Nhưng sau đó, ngẫu nhiên đọc câu truyện ngắn Hoa Tigôn của ký giả Thanh Châu, cảm động với câu truyện và nhất là tìm thấy nhiều dữ kiện tương đồng với mối tình ngang trái của chính mình, tác giả đã làm bài thơ Hai Sắc Hoa Tigôn rồi gửi ngay cho toà báo.

Chính vì thế Bài Thơ Thứ Nhất được phổ biến sau bài Hai Sắc Hoa Tigôn:

Buồn quá hôm qua xem tiểu thuyết

Thấy ai cũng ví cánh hoa xưa

Nhưng hồng tựa trái tim tan vỡ

Và đỏ như mầu maù thắm pha

Cũng ở tuổi ngây ngô lúc mới gặp nhau thì làm sao hiểu được ý nghĩa của những tiếng thở dài của người yêu?!

Thủa đó nào tôi đã hiểu gì
Cánh hoa tan tác của sinh ly
Cho nên cười đáp mầu hoa trắng
Là chút lòng trong chẳng biết suy!

Sau khi Bài Thơ Thứ Nhất được đăng trên báo Tiểu Thuyết Thứ Bẩy, giới văn nghệ càng bàn tán nhiều hơn nữa. Bao nhiêu những tưởng tượng thêu dệt với những tình tiết lâm ly về hình dạng, thân thế và cả mối tình buồn đau lãng mạn của tác giả được đưa ra báo chí.

Vẫn trong cái không khí xao động, bàn tán lung tung vì 2 bài thơ vừa đăng báo đó, tạp chí "Phụ Nữ Thời Đàm" ở Hà Nội lại nhận được bài thơ "Đan Áo Cho Chồng" của cùng tác giả qua bưu điện. Bài thơ này cũng vẫn với giọng điệu buồn đau, nhưng có vẻ than van, oán trách thân phận mình nhiều hơn. Nàng mô tả như bị tù tội trong cuộc sống với người chồng không yêu nhưng vẫn mong đợi bóng dáng người xưa:

Tháng ngày miễn cưỡng em đan
Kéo dài một chiếc áo len cho chồng
Như con chim hót trong lồng
Tháng ngày mong đợi ánh hồng năm nao!
Ngoài trời mưa gío xôn xao
Ai đem khóa chết chim vào lồng nghiêm?
Ai đem lễ giáo giam em?
Sống hờ trọn kiếp trong duyên trái đời...

Bài thơ Đan Áo Cho Chồng vừa ra mắt thì tòa báo Tiểu Thuyết Thứ Bẩy lại qua đường bưu điện nhận được bài thơ thứ tư với đề tựa: “Bài Thơ Cuối Cùng”  Đúng như đề tựa của nó, sau bài thơ này, làng thơ không bao giờ còn nhận được thêm bài nào nữa, TTKh hoàn toàn biến mất trên thi đàn! Cũng từ đó trong lịch sử văn thơ tiền chiến phải nhận lấy sự bí mật về một tác giả mà chỉ có vỏn vẹn 4 bài thơ nhưng đã tạo được chỗ đứng rất vững chãi trong nền văn học VN.

Ý tứ của bài thơ cuối cùng hơi khác 3 bài thơ trước, nó than van, mô tả nhiều hơn về nỗi xót xa của mối tình dang dở nhưng lại đượm đầy giọng trách móc cố nhân, đã vì hư danh mà rao bán bài thơ đan áo mà nàng đã tặng riêng cho chàng:

Chỉ có ba người được đọc riêng,
Bài thơ đan áo của chồng em
Bài thơ đan áo nay rao bán
Cho khắp người đời thóc mách xem...
Nàng hờn dỗi:
Từ đây, anh hãy bán thơ anh
Còn để yên tôi với một mình
Những cánh hoa lòng, hừ! đã ghét
Thì đem mà đổi lấy hư vinh!

Nhưng giận thế nào được khi lòng nàng vẫn còn đầy rẫy nhớ thương? Bóng dáng người xưa vẫn luẩn quẩn đâu đây trong tim và trí nhớ nàng:

Tôi biết làm sao được hỡi trời
Giận anh, không nỡ! Nhớ không thôi!
Mưa buồn, mưa hắt trong lòng ướt
Sợ qúa đi anh... Có một người!

Bài Thơ Cuối Cùng xuất hiện vào giữa năm 1938, trong giới văn chương vẫn không giảm sút những lời bàn tán, thêu dệt về thân thế và cuộc tình buồn bã của tác giả, đã thế nhiều nhà báo, nhà thơ có tên tuổi đương thời đã đưa ra những chứng cớ để cố nhận người thi sĩ tài năng đầy bí ẩn đó là người yêu của mình.

2.Những dữ kiện lên quan đến thân thế của T.T.Kh :

Như trên đã đề cập đến cái độc đáo của bài thơ kèm theo ý tứ của một mối tình buồn bã, lãng mạn, thêm vào đó sự bí mật về thân thế thi nhân càng làm cho người ta tò mò muốn biết về tác giả. Đến nay đã gần 70 năm rồi, người ta vẫn phải nhận lấy những điều mù mờ về thân thế và cả những thêu dệt vô căn cứ về người nữ sĩ tài danh đó! Sau đây là một vài sự kiện đã gây ra những xáo động dư luận trong giới thơ văn. Đúng hay sai, tưởng tượng hay là một lối tìm nguồn thi hứng của những người làm văn nghệ.... Đến nay vẫn chỉ là những dấu hỏi mù mờ mà thôi!  Dư luận với ký giả Thanh Châu: Như phần trên đã viết, truyện ngắn Hoa Tigôn của Thanh Châu trên báo Tiểu Thuyết Thứ Bẩy đã là nguyên nhân xuất hiện những bài thơ diễm tình, lãng mạn bất tử của TTKh trong làng thơ tiền chiến.

Nếu xét những diễn tiến cũng như tâm trạng buồn đau của người con gái trong truyện ngắn Hoa Tigôn và trong 4 bài thơ của TTKh, nhất là bài Hai Sắc Hoa Tigôn, người ta thấy nội dung hai bài gần như giống hệt nhaụ Cũng vẻ
ngây thơ của người con gái thủa ban đầu gặp gỡ người yêu, cũng bóng dáng người nghệ sĩ làm cho nàng nhớ mãi không quên dưới giàn hoa Tigôn kỷ niệm: Thủa trước hồn tôi phơi phới quá  Lòng thơ nguyên vẹn một làn hương Nhưng nhà nghệ sĩ từ đâu lại Êm ái trao tôi một vết thương

Hay:
Người ấy thường hay vuốt tóc tôi
Thở dài trong lúc thấy tôi vui
Bảo rằng: hoa giống như tim vỡ
Anh sợ tình ta cũng vỡ thôị

Rồi những câu thơ tả người thiếu phụ luôn luôn tưởng nhớ đến cố nhân, phải miễn cưỡng kéo dài cuộc sống nhàm chán bên người chồng lớn tuổi mà mình không yêu... Tất cả những dữ kiện đó đã lột tả gần như hòa hợp rất khắng khít với cốt truyện ngắn của Thanh Châu.

Tôi vẫn đi bên cạnh cuộc đời
Ái ân lạnh lẽo của chồng tôi
Mà từng thu chết từng thu chết
Vẫn dấu trong tim bóng một người...

Chính vì vậy ngay khi mấy bài thơ xuất hiện trên báo chí, ký giả Thanh Châu đã khẳng định với dư luận, TTKh chính là người con gái trong căn biệt thự ở ngoại ô Hà Nội, là người yêu của ông. Sự xác định này đã quấy lên những xáo trộn nghi ngờ cũng có, tin tưởng cũng có trong làng thơ văn lúc bấy giờ.

b. Dư luận với Nguyễn Bính: Có lẽ Nguyễn Bính cũng bị chinh phục bởi những vần thơ trữ tình, lãng mạn pha cảm giác đau buồn vì khắt khe của lễ giáo, danh dự gia đình của người thiếu phụ hoa Tigôn. Hình ảnh đau xót, lạnh lùng của người đàn bà đã phải chịu đựng suốt cuộc đời với người chồng mà nàng không yêu, nhưng vẫn giữ được tấm lòng son sắt, chung tình với cố nhân làm cho ông cảm đô.ng. Nguyễn Bính cũng nhập cuộc với cái xôn xao của làng thơ, ông cho rằng TTKh là "người tình vườn Thanh" xưa cũ của mình! Theo thi sĩ thì ngày ông còn trẻ, ở lứa tuổi còn thích giang hồ, đi Bắc, về Nam để tìm cảm hứng làm thợ Có lần gặp buổi trời mưa lớn, ông ghé vào căn nhà trọ một vùng quê ở Thanh Hóa, căn nhà có một thửa vườn rất đẹp và ông gọi là vườn Thanh (Thanh Hóa). Cũng nơi đây ông đã gặp gỡ và yêu si một cô gái quay tơ xinh đẹp. Nhưng vì biết mình vẫn còn mang nặng kiếp giang hồ, thi sĩ đã không dám nghĩ đến việc nhân duyên, để rồi lại ra đi theo tiếng gọi của sông nước, tìm thi hứng cho thơ văn. Rồi nhiều năm sau đó khi có dịp trở lại vườn Thanh, thi sĩ được người lão bộc kể cho nghe một thiên tình hận! Ngày nhà thơ bỏ ra đi đã làm lở dở mối tình của người thiếu nữ quay tơ, sau đó nàng phải bước sang ngang với một người chồng già tuổi, không yêu:

Tơ duyên đến thế thì thôi,
Thế là uổng cả một đời tài hoa
Đêm đêm bên cạnh chồng già
Và bên cạnh bóng người xa hiện về...

Với thời gian, thi sĩ Nguyễn Bính tưởng rằng đã quên được mối tình hận năm xưa, nhưng khi đọc mấy bài thơ của TTKh đã kéo ông lại với quá khứ! Nhà thơ tìm thấy mối tình của TTKh mô tả trong mấy bài thơ giống y hệt như mối tình vườn Thanh của mình. Nhất là trong bài thơ thứ nhất tả cảnh cố nhân tiễn ông ra đi rồi trở về vườn Thanh để sống với nỗi cô đơn trong gió lạnh :

Thổi tan âm điệu du dương trước
Và tiễn người đi bến cát xa
Ở lại vườn Thanh có một mình
Tôi yêu gió lạnh lúc tàn canh
Yêu bóng chim xa, nắng lướt mành...

Với cái cảm xúc có được từ hình ảnh đầy thi tứ, buồn thương đó, Nguyễn Bính đã làm một bài thơ khá dài "Giòng Dư Lệ" ông đề tặng riêng cho TTKh, người mà ông chắc chắn là cô gái quay tơ đã một lần thi sĩ gặp gỡ, yêu si. Trong bài thơ này ông mô tả tất cả những diễn tiến của cuộc tao ngộ lần đầu gặp nhau cho đến lúc ông xót đau than khóc khi đọc những bài thơ tâm sự của TTKh.Tuổi nàng năm ấy còn thơ Còn bao hứa hẹn đợi chờ một mai Rồi đây bao gió bụi đời Tôi quên sao được con người vườn Thanh...Để rồi thi sĩ chẳng ngại ngần gì xác quyết TTKh là người yêu vườn Thanh xa xưa của mình:

Chuyện xưa hồ lãng quên rồi,
Bỗng đâu xem được thơ người vườn Thanh
Bao nhiêu oan khổ vì tình
Cớ sao giống hệt chuyện mình ngày xưả
Phải chăng mình có nên ngờ
Rằng người năm cũ bây giờ là đâỷ

c. Dư luận với thi sĩ Thâm Tâm: Với thi sĩ Thâm Tâm (Nguyễn Tuấn Trình, 1917-1948) có những dữ kiện và chứng minh rất hấp dẫn nói đến sự liên hệ tình cảm của ông với TTKh có vẻ như vững chãi hơn và đáng tin tưởng hơn so với ký giả Thanh Châu và thi sĩ Nguyễn Bính. Tuy nhiên nếu suy nghĩ kỹ lưỡng người ta cũng không thể coi là hoàn toàn xác thực để cho vào văn học mà không có những dấu chấm hỏi nghi ngờ được!

Dữ kiện đầu tiên từ bút hiệu TTKh đã là một dấu tích thuận lợi cho nhà thi sĩ Thâm Tâm tuyên bố với nhân gian là TTKh người yêu của mình vì đó là sự gán ghép hai tên Thâm Tâm và Khánh, tên của cô gái, người yêu của ông mà thành.

Nhưng Phạm Thanh tác giả cuốn Thi Nhân VN Hiện Đại lại cho rằng, đó chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên và tưởng tượng vu vơ của Thâm Tâm mà thôi. Thật ra TTKh chẳng phải là người yêu của ông nào cả. Nữ sĩ chính là Trần Thị Khánh (TTKh), một nữ sinh ở phố Sinh Từ, Hà Nội, cô ta yêu tha thiết một thanh niên, nhưng vì bị ép buộc của gia đình phải lấy một người đàn ông khác nhiều tuổi hơn, tên là Nghiêm... Đơn giản chỉ có thế mà thôi!

Dư luận lúc đó cũng chẳng biết đúng sai ra sao vì sau khi "Bài Thơ Cuối Cùng" được đăng báo vào giữa năm 1938, TTKh biệt tích trên thi đàn. Nhưng mãi đến năm 1940 nhà thơ Thâm Tâm mới nhẩy vào để nhận là người yêu của nàng. Ông làm một bài thơ khá dài với đề tựa là "Trả Lời Của Người Yêu" dành tặng riêng cho TTKh, trong đó ông đã gọi tên nữ sĩ là Khánh, một bài thơ rất hay, rất não nùng bằng những câu thơ có tí phiền giận tác giả TTKh, người yêu của ông:

Khánh ơi, còn hỏi gì anh
Ái tình đã vỡ, ái tình lại nguyên
Em về đan nốt tơ duyên
Vào tà áo mới đừng tìm mối xưa
Bao nhiêu hạt lệ còn thừa
Dành ngày sau khóc những giờ vị vong!
Hay:
Giờ hình như gió thổi nhiều
Những loài hoa maù đã gieo nốt đời
Tâm hồn nghệ sĩ nổi trôi
Sá chi cái đẹp dưới trời mong manh
Sá chi những chuyện tâm tình
Lòng đau, đau chứa trong bình rượu cay!

Sau đó Thâm Tâm còn viết hai bài thơ khác nữa tặng riêng cho TTKh, bài "Mầu Maù Tigôn" và bài "Dang Dở", đây là những bài thơ rất hay và rất cảm động của Thâm Tâm trong năm 1940.

Suốt mấy mươi năm sau đó nhiều người làm văn hoá vẫn cố tìm tòi thân thế thực của TTKh để xóa đi bóng tối bí mật của người nử sĩ tài năng đó, nhưng những cố gắng đó cũng chẳng đến đâu! Mãi sau này tờ báo Nhân Dân ra ngày chủ nhật 23 tháng 7 năm 1989, ký giả Hoàng Tiến đã đưa ra một dữ kiện khác, trong đó ông ta cùng với hai thi sĩ đương thời là Trần Lê Văn và Tú Sót, cả ba người cho biết đã trực diện nghe nhà thơ Lương Trúc (tên thật là Phạm Quang Hoà, thuộc thế hệ cùng thời và là bạn thân của Thâm Tâm, Nguyễn Bính và Trần Huyền Trân) nói về sự liên hệ tình cảm giữa Thâm Tâm và TTKh.

Nhà thơ Lương Trúc cho biết cách đây 4 năm (1985) ông có gặp TTKh, bà tên thật là Trần Thị Khánh, người yêu của Thâm Tâm. Theo ông, Thâm Tâm và cô Khánh yêu nhau nhưng không lấy được nhau, vì danh dự của gia đình cho nên họ hứa với nhau giữ kín mối tình đó. Rồi ngẫu nhiên cô Khánh đọc được truyện ngắn Hoa Tigôn của Thanh Châu trên Tiểu Thuyết Thứ Bẩy số báo tháng 9 năm 1937, cô ta xúc động với tình tiết của câu truyện và làm ra bài thơ Hai Sắc Hoa Tigôn gửi đi đăng báọ Bài thơ đã làm xáo động trong làng thi văn, rồi nàng gửi thêm Bài Thơ Thứ Nhất với mục đích giải thích cho bài thơ Hai Sắc Hoa Tigôn.

Ngoài ra TTKh còn viết tặng riêng cho Thâm Tâm bài thơ Đan Áo Cho Chồng. Thâm Tâm cảm động với ý tứ bài thơ và nhất là muốn chứng minh với dư luận đang ồn ào, TTKh chính là người yêu của mình, ông đã gửi bài thơ "Đan Áo" đến tập san Phụ Nữ Thời Đàm để phổ biến. TTKh không vừa ý với hành động đó của Thâm Tâm, vì thế cô ta viết một bài thơ khác lấy tên là Bài Thơ Cuối Cùng, nói lên sự hờn trách người yêu đã vì hư danh mà đem quảng bá bài thơ mà nàng tặng riêng cho ông ra cho nhân gian biết. Nhưng trong những câu thơ hờn trách đó nàng vẫn không dấu được lòng yêu thương cố nhân:

Tôi biết làm sao được hỡi trời
Giận anh không nỡ! Nhớ không thôi
Mưa buồn, mưa hắt trong lòng uớt
Sợ quá đi anh... Có một người!

Dù với lời xác nhận của nhà thơ lão thành Lương Trúc nhưng vẫn chưa thật sự làm thỏa mãn dư luận được vì trong đó vẫn còn rất nhiều điểm mù mờ về thân thế, tên tuổi của người nữ thi sĩ bí mật đó!

d. Khám phá mới nhất về TTKh:

Gần đây nhất, vào năm 1994 trong một tài liệu không lưu tên tác giả đã tiết lộ một tin tức mới nhất, được coi là đầy đủ nhất về thân thế của TTKh. Nhưng có lẽ người ta vẫn cần thời gian để xác nhận mức độ xác thực của tiết lộ nàỵ Theo tài liệu cho biết một người đàn bà dấu tên D.T.L. đã cho nhà văn Thế Nhật biết như sau:

Bốn chữ TTKh có ý nghĩa như sau :

- Chữ T đầu tiên là TRẦN, là tên họ của nữ thi sĩ Trần Thị Chung tác giả của bốn bài thơ bất tử đó, nhưng thường gọi là Trần Thị Vân Chung, bà sinh ngày 25 tháng 8 năm 1919 tại thị xã Thanh Hóa, nhưng trưởng thành ở Hà Nội trong một gia đình quan lại Bà Vân Chung hay là TTKh có một người anh cả, hai người em gái và một người em trai út. Năm 1934 qua mối mai của gia đình bà kết hôn với luật sư Lê Ngọc Chấn của VNCH, sau năm 1975 ông Chấn bị chết trong trại cải tạo.Hiện nay bà cùng con cái sống ở một thị xã nhỏ miền nam nước Pháp, bà vẫn tiếp tục viết văn làm thơ với nhiều bút hiệu khác nhau như Vân Nương, Tơ Sương...v.v...

- Chữ T thứ hai, có nghĩa là Thanh, để chỉ tên ký giả Thanh Châu, tác giả truyện ngắn "Hoa Tigôn". Cốt truyện đã mang đến cho bà sự cảm xúc tột cùng với mối tình đầy lãng mạn, chung thủy, đã cho bà thi hứng để làm  được những bài thơ tuyệt vời mang đầy cảm giác giận hờn, thương đau và cao thượng.

- Chữ Kh có nghĩa là khóc! Bà khóc thay cho mối tình dang dở với những trái ngang làm cho người thiếu phụ phải sống trọn cuộc đời với người chồng mà mình không yêu nhưng cũng không thể quên được người tình xưa cũ của mình.

Nếu tiết lộ trong tài liệu này là đúng thì tất cả những sự kiện liên quan đến tên tuổi, thân thế của TTKh trong nhiều thập niên qua, cũng như những thêu dệt lâm ly, trữ tình của ký gỉa Thanh Châu, thi sĩ Nguyễn Bính, Thâm Tâm và cả thi sĩ J. Leiba chỉ còn là những tưởng tượng vu vơ, mà những người làm văn nghệ cần đến nó để dìm mình vào thế giới mộng ảo cho việc tìm cảm hứng để sáng tác mà thôị

3. Kết luận:

Bản chất của thơ văn là tưởng tượng và hư cấụ Khi bước vào thơ văn để thưởng thức cái hay, cái cảm của một áng văn, một bài thơ... Người ta phải biết trải rộng tâm hồn mình ra tiếp nhận những cảm xúc đưa đến từ bài thơ, bản văn đó. Điều đó có nghĩa là người ta phải sống và hoà nhập vào nội dung của tác phẩm, phải biết vui buồn, đau khổ hay hoan lạc, giận hờn với những hoàn cảnh éo le của nhân vật trong tác phẩm. Có được những cái đó trong khi thưởng thức thì coi là "Đạt" vậy! Người ta cần biết thân thế hay cuộc đời riêng tư của tác giả để làm gì? Đôi khi sự tìm tòi, tò mò đó chẳng có lợi ích gì cho cái thú thưởng lãm của người đọc mà còn mang đến cho người đọc có cái nhìn sai lệch vì chủ quan, thành kiến với cá nhân tác giả nữa.

Với cái quan niệm đó, người ta nên nghĩ rằng bốn bài thơ của TTKh đã quá đủ để làm cho người đọc ngẩn ngơ vì cái hay, cái xúc tích biết bao nhiêu cảm giác đau buồn, thương nhớ, giận hờn... đôi lúc đã làm người đọc phải lịm người mà nước mắt ướt mi. Như vậy là đủ rồi! Chúng ta cần gì phải thắc mắc TTKh là ai làm gì nhi?? Nàng là cô nữ sinh Trần Thị Khánh ở phố Sinh Từ, Hà Nội. Nàng là Trần Vân Chung hay Trần Thị Vân Chung cô gái đất Thanh Hoá... Nàng là ai cũng thế mà thôi! Điều quan trọng mà chúng ta biết rất rõ, những bài thơ của TTKh là những bài thơ rất hay, sẽ mãi mãi bất tử trong thi đàn VN. Thế là đủ rồi!

Cũng nhân tiện trong bài viết có lẽ chúng ta cũng nên biết sơ qua về loài hoa Tigôn mà nó đã là đề tựa cho bốn bài thơ của TTKh ra đờị Hoa Tigôn là một loại hoa leo, có hai loại, loại cho ra hoa mầu trắng và loại cho ra hoa mầu đỏ hay hồng tươi, có thể mọc ở toàn cõi VN.

Lá Tigôn mầu xanh, hình tim như lá trầu nhưng nhỏ cỡ 3 ngón taỵ Hoa Tigôn nhỏ bằng đầu chiếc đũa ăn cơm, mọc thành chùm, hoa Tigôn có 5 cánh hình trái tim, hai cánh nhỏ ở trong và 3 cánh lớn hơn chụm vào nhau bao ở ngoàị Khi gặp gió hay mưa hoa rụng từ cuống hoa, rơi xuống đất nhưng vẫn còn nguyên cả bông hoa chứ cánh hoa không tách rời ra tơi tả như TTKh mô tả trong thơ của bà:

Thủa đó nào tôi đã hiểu gì

Cánh hoa tan tác của sinh ly!

Đan Áo Cho Chồng

"Chị ơi! Nếu chị đã yêu
Đã từng lỡ hát ít nhiều đau thương
Đã xa hẳn quãng đường hương
Đã đem lòng gởi gió sương mịt mùng
Biết chăng chị? Mỗi mùa đông
Đáng thương những kẻ có chồng như em
Vẫn còn thấy lạnh trong tim,
Đan đi đan lại áo len cho chồng
Như con chim hót trong lồng,
Hạt mưa nó rụng bên song bơ thờ
Tháng ngày nổi tiếng tiêu sơ
Than ôi! Gió đã sang bờ ly tan
Tháng ngày miễn cưỡng em đan
Kéo dài một chiếc áo len cho chồng
Như con chim nhốt trong lồng
Tháng ngày mong đợi ánh hồng năm nao!
Ngoài trời mưa gió xôn xao
Ai đem khóa chết chim vào lồng nghiêm?
Ai đem lễ giáo giam em?
Sống hờ trọn kiếp trong duyên trái đời
Lòng em khổ lắm chị ơi!
Trong bao tủi cực với lời mỉa mai
Quang cảnh lạ, tháng năm dài
Đêm đêm nghĩ tới ngày mai giật mình

Bài Thơ Thứ Nhất

Thuở trước hồn tôi phơi phới quá,
Lòng thơ nguyên vẹn một làn hương
Nhưng nhà nghệ sĩ từ đâu lại
Êm ái trao tôi một vết thương
Tai ác ngờ đâu gió lạ qua
Làm kinh giấc mộng những ngày hoa
Thổi tan âm điệu du dương trước
Và tiễn người đi bến cát xa
Ở lại vườn Thanh có một mình
Tôi yêu gió rụng lúc tàn canh
Yêu trăng lặng lẽ rơi trên áo
Yêu bóng chim xa, nắng lướt mành
Và một ngày kia tôi phải yêu
Cả chồng tôi nữa lúc đi theo
Những cô áo đỏ sang nhà khác
Gió hỡi! Làm sao lạnh rất nhiềủ
Từ đấy không mong, không dám hẹn
Một lần gặp nữa dưới trăng nghiêm
Nhưng tôi vẫn chắc nơi trời lạ
Người ấy ghi lòng: "Vẫn nhớ em!"
Đang lúc lòng tôi muốn tạm yên
Bỗng ai mang lại cánh hoa tim
Cho tôi ép nốt dòng dư lệ
Nhỏ xuống thành thơ khóc chút duyên?
Đẹp gì một mảnh lòng tan vỡ
Đã bọc hoa tàn dấu xác xơ!
Tóc úa giết dần đời thiếu phụ
Thì ai trông ngóng, chả nên chờ!
Viết đoạn thơ đầu lo ngại quá
Vì tôi còn nhớ hẹn nhau xưa:
"Cố quên đi nhé, câm mà nín
Đừng thở than bằng những giọng thơ!"
Tôi run sợ viết; lặng im nghe
Tiếng lá thu khô siết mặt hè
Như tiếng chân người len lén đến
Song đời nào dám gặp ai về!
Tuy thế, tôi tin vẫn có người
Thiết tha theo đuổi nữa, than ôi
Biết đâu... tôi: một tâm hồn héo
Bên cạnh chồng nghiêm luống tuổi rồi!

Bài Thơ Cuối Cùng

Anh hỡi tháng ngày xa quá nhi??
Một mùa thu cũ, một lòng đau
Ba năm ví biết anh còn nhớ
Em đã câm lời, có nói đâu!
Đã lỡ, thôi rồi! chuyện biệt ly
Càng khơi càng thấy lụy từng khi
Trách ai mang cánh "Tigôn" ấy
Mà viết tình em, được ích gì?
Chỉ có ba người đã đọc riêng
Bài thơ "Đan Áo" của chồng em
Bài thơ "Đan Áo" nay rao bán
Cho khắp người đời thóc mách xem
Là giết đời nhau đấy biết không?
Dưới giàn hoa maù tiếng mưa rung
Giận anh tôi viết dòng dư lệ
Là chút dư hương điệu cuối cùng
Từ nay anh hãy bán thơ anh
Và để yên tôi với một mình
Những cánh hoa lòng, hừ đã ghét
Thì đem mà đổi lấy hư vinh
Ngang trái đời hoa đã úa rồi
Từng mùa gió lạnh sắc hương rơi
Buồng nghiêm thơ thẩn hồn eo hẹp
Đi nhớ người, không muốn nhớ lời
Tôi oán hờn anh mỗi phút giây
Tôi run sợ viết bởi rồi đây
Nếu không yên được thì tôi chết
Đêm hỡi, làm sao tối thế nầy !
Năm lại, năm qua cứ muốn yên
Mà phương trời nhớ chẳng làm quên
Và người vỡ lỡ duyên thầm kín
Lại chính là anh, anh của em
Tôi biết làm sao được hỡi trời!
Giận anh không nỡ nhớ không thôi
Mưa buồn mưa hắt trong lòng ướt
Sợ quá đi anh, có một người...

Huyền thoại Hoa Ti-gôn

Ngọc Thiên Hoa      30-05-2005

Đời có những điều trắc trở. Tình yêu có những ngã rẽ bất ngờ. Như thế là có những tình ca cho cuộc tình ở lại, cuộc tình đã đi xa. Bản ''Tình xa'' của Trịnh công Sơn với ''Ngày tháng nào đã ra đi...cuộc tình nào đã ra khơi...'' đã là ngã rẽ bất ngờ đệm đàn cho một thi khúc ''Tống biệt hành'' mà ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' đã trở thành huyền thoại trong văn học Việt Nam.

Cái tên T.T.Kh có liên quan đến Thâm Tâm. Đề cập Thâm Tâm là nói đến ''Tống biệt hành''. Cũng vậy khi ta nhắc đến ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' là nghĩ đến T.T.Kh. Vậy, “Tống biệt hành” với ''Hai sắc hoa Ti-gôn''... có liên quan gì qua từ mang tính cách ám thị ''Người ấy'' trong những  thi phẩm đặc biệt này ?

THÂM TÂM NGUYỄN TUẤN TRÌNH (1917-1950)

A. Thời đại, con người và thi phẩm:

Cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất kết thúc, Pháp nằm trong danh sách nước thắng trận nhưng nợ Mỹ ngập đầu. Nợ sâu thì bấu nặng. Pháp phải dùng dự luật ''Khai thác thuộc địa'' năm 1921 vào ba nước Đông Dương. Cuộc khai thác này đã sản sinh ra tầng lớp tiểu tư sản, tư sản và làm phá sản giới thợ thủ công.

Nguyễn tuấn Trình xuất thân từ gia đình tiểu tư sản mà bố là giáo viên. Cách mạng tháng Tám thành công, những chàng trai mới lớn không ''bỏ văn chương học võ biền'' như Tú Xương mà cùng Chính Hữu ''vác trăng vàng treo trên đầu súng''. Người vệ quốc quân ấy đã một lần ra đi không hẹn ngày trở lại vào năm 1950 tại Cao Bằng lúc chiến dịch biên giới thu đông bùng nổ...

''Tống biệt hành'' vượt qua mọi thời đại cùng tên tuổi của Thâm Tâm đi vào lòng người và dòng thi ca có thêm một thi phẩm bất hủ.

I. ''Tống biệt hành'' với cách nhìn của các giáo sư, tiến sĩ và giới nghiên cứu văn học:

1. ''Tống biệt hành'' (TBH) với Hoài Thanh-Hoài Chân (HT-HC) trong ''Thi nhân Việt Nam'' (TNVN):

Cuốn ''TNVN'' được coi là cái ''nền'' khi ai đó muốn tìm hiểu về những người thi nhân của thời xa xưa ấy. Vì ''xa xưa'' cho nên có những lời nhận xét cần được xem lại, những thi nhân cần được hiểu thêm để đánh giá, trả họ về đúng vị trí. Với những ''nhận xét, đánh giá'' cần coi lại đó thì giới nghiên cứu, phê bình, bình luận trong tay có ''cái roi ngựa'' của Ts. Lê tiến Dũng cũng không dám ''quất'' vào dù chỉ là ''quất cho có''!

Với 67 từ vỏn vẹn, HT-HC dùng để giới thiệu thi phẩm ''Tống biệt hành'', tạm thời chia hai loại :

- Loại một, HT-HC cho rằng TBH ''Vẫn đượm chút bâng khuâng khó hiểu của thời đại''. Nhận xét này có thể chấp nhận nhưng cần hiệu đính lại từ ''thời đại'' thay vào bằng ''thi phẩm''. Bởi lẽ, ''mây có cụm, gió có nguồn''. Thời đại lúc ấy đã qúa rõ ràng: Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ. Cuộc chiến với thời ly loạn có gì ''khó hiểu''!. Thời buổi giao mùa Tây-Tàu lẫn lộn nên ông Đồ  già của Vũ đình Liên cô đơn trong thế giới cực kỳ thê thảm ''Giấy đỏ buồn không thấm. Mực động trong nghiên sầu.'' thì tầng lớp tiểu tư sản có sự chọn lựa nào khác hơn? Không vào quân đội  như Thâm Tâm, Quang Dũng thì làm cánh chim lìa đàn như Nguyễn Bính, Vũ trọng Cang ...

Trở lại TBH, HT-HC viết : ''nhưng bài thơ ấy làm sống lại cái không khí riêng của nhiều bài  thơ cổ.''  Nhận xét này làm cho các nhà nghiên cứu phải mở lại những trang sách thời Đường của Trung Quốc với những bài  thơ cổ nổi tiếng theo thể ''Hành'' : Từ Hành của Đỗ Phủ, Bạch cư Dị đến Việt Nam với Nguyễn Du, Cao bá Quát, Thâm Tâm, Nguyễn Bính, Hoàng Cầm ...Ðây là một ý hay.

- Loại hai cần xét lại khi HT-HC cho rằng: ''Tống biệt hành'' có ''Điệu thơ gấp. Lời thơ gắt. Câu thơ rắn rỏi. gân guốc. không mềm mại uyển chuyển như phần nhiều thơ bây giờ.'' (Người viết giữ nguyên lỗi ngữ pháp trong lời nhận xét này). Các nhà nghiên cứu lại xem đó như ''kim chỉ nam'', là ''cẩm nang'' khi viết bài về ''Tống biệt hành''. Họ quên mất ''Tống biệt hành'' sở dĩ gia nhập làng ''thơ mới'' muộn màng nhưng lại có sức sống, tiếng vang là vì cái gì nếu không có giá trị hiện thực và hình tượng?. Người ta cũng quên đi loại thơ tình cảm lấy nước mắt, xé lòng đọc giả làm sao có cái giọng điệu ''rắn rỏi, gân guốc''! Nhận xét này của HT-HC dùng cho những bài văn, thơ tuyên truyền, cổ động như những bài ''Á tế á ca'' của Phan bội Châu...thì chính xác hơn!   Vì nhận xét như thế nên khi HT hạ bút : ''Thơ thất ngôn của ta bây giờ thực có khác thơ thất ngôn cổ phong'' thì cũng nên xem lại. Thật ra, thơ Ðường  thất ngôn, ngũ ngôn, tự do không khác nhau gì mấy nếu nói về  nghệ thuật. Nó cũng chẳng khác bao nhiêu về nội dung với những tính ướt lệ, tượng trưng, điển tích ...nhưng có khác là khác ''chất Việt Nam'' hiện đại hơn một thời gian nghìn năm trước đó nên cùng đề tài nếu thơ cổ thể chuộng cái ''thực'' thì thơ Việt Nam thời ly loạn  thích cái ''mộng'' dẫn tới chẳng bài nào giống bài nào dù cùng một đề tài ''Tống biệt'' (Xem phần 16 nhà thơ Ðường và các nhà thơ Việt Nam với đề tài ''Tống biệt'' sau).

Tuy nhiên lời nhận xét của HT-HC về TBH ''khó hiểu'' là không sai. Thi phẩm này vẫn khó hiểu cho đến muôn đời và những ai từng nghiên cứu về ''một thời đại trong thi ca'' vô cùng ''cám ơn'' về lời nhận xét trên. "Kính lão đắc thọ'' chắc vậy nên các giáo sư, tiến sĩ, những nhà nghiên cứu không ngần ngại mang 67 từ nhận xét của HT-HC ''chặt khúc'' ra rồi tùy theo khả năng mà truyền lại cho giáo viên, học sinh và độc giả với mức độ thành công khác nhau.

Sau đây là những ý kiến của sáu tác giả viết về TBH.

2. ''Tống biệt hành'' với Lê tiến Dũng trong "Giờ văn ngoài lớp'' -Nhà xb trẻ:

Bài viết này, tác giả sau khi phân tích xong đã nhận định: ''Chỉ một Tống biệt hành cũng đủ để đóng dấu tên tuổi ông vào thi ca một thời.'' Nói như vậy, thời chúng ta, TBH có còn giá trị là một bài thơ hay nữa không ?. Tất nhiên, không phủ nhận Ts Lê tiến Dũng có những câu nhận xét đúng theo thi phẩm : ''Bài thơ tống biệt có kẻ ở người đi. Người ở mà lòng xao xuyến tái tê, kẻ đi cũng đau đớn trĩu lòng.''

Với lời người ra đi, Lê tiến Dũng viết : ''Nhưng dù sao người ra đi vẫn quyết chí lên đường để thực hiện chí lớn của mình chứ chất định không chịu ở trong cảnh ngột ngạt tù túng. Cái chí quyết tống biệt ấy làm cho bài thơ thật giàu chất lãng mạn.''  Cái ''giàu chất lãng mạn'' phải là cái ướt át của thơ ca có mây, có nắng, có gió, có bình minh, có chiều tà, có mùa gọi mùa qua từng lời bỡ ngỡ...thì làm sao mà ''gân guốc, rắn rỏi'' như HT-HC nói hay ''trầm hùng, bi tráng'' như Lê tiến Dũng bảo ?. Người đọc thật sự ngỡ ngàng khi phải xoáy sâu vào cái ''chí lớn'', cái ''ngột ngạt tù túng'' chưa có căn cứ, chưa thật rõ ràng để trả lời câu hỏi ''ngột ngạt, tù túng'' vì cái gì? Xã hội hay thời đại hoặc chế độ mang lại ?  Bởi vì, nhân vật ''ra đi'' trong ''Tống biệt hành'' của Thâm Tâm cũng như Dũng trong ''Đoạn tuyệt'' của Nhất Linh chẳng biết định hướng con tàu mình đi đâu, về đâu ?. Cái chí ''quyết tống biệt'' ấy mơ hồ có phải là ý thật của bài thơ có nhiều đối lập, nhiều sự dằn vặt chết người này? ''Tống biệt'' cái gì? Ðưa tiễn ai? Ai là người đi? Người nào là kẻ tiễn? Tống biệt là tiễn đưa. Quyết tống biệt là quyết tiễn đưa. Nếu nói ''bài thơ tống biệt có kẻ ở người đi'' thì chẳng lẽ người đi đủ quyền ngược đời "quyết tống biệt (tiễn đưa) người ở", ngược lại, người ở sao lại ''quyết tống biệt người đi?'' Vậy thì Lê tiến Dũng đã có chỉ ra ý chính ''quyết tống biệt'' của toàn bài rất xác đáng  nhưng lý giải người nào là chủ thể quyết định sự ''tống biệt'' và ''tống biệt cái gì ?'' thì chưa .

3. ''Tống biệt hành'' với Mã giang Lân trong ''Tuyển tập 450 đề và bài văn'' -Nhà xb Đà Nẵng :

Tác giả dẫn giải hai nhà thơ đời Đường : Thi tiên Lý Bạch, thi thánh Đỗ Phủ để nêu bật hai đối lập về trường phái lãng mạn và hiện thực nhưng cùng ''Tống biệt hành'' có cái xa xưa buồn với chiều tà, dòng sông, hình ảnh người đi, kẻ tiễn trong ''Tống biệt hành'' đều được hầu hết những tác giả có bài viết về nó liên tưởng đến một điển tích quen thuộc : Hình ảnh tráng sĩ Kinh Kha được thái tử Yên Đan đưa tiễn (đi thích khách tên bạo chúa Tần thủy Hoàng) bên bờ sông Dịch :

Phong tiêu tiêu hề Dịch thủy hàn,

Tráng sĩ nhất khứ hề bất phục hoàn.

(Gió hiu hắt chừ, sông Dịch lạnh tê. Tráng sĩ một đi chừ chẳng trở về.). Cũng vì mắc vào lý giải cho được cái lý do ''ra đi'' của ''ly khách'' trong ''Tống biệt hành'' mà Mã giang Lân đã cho qua cái chất ''buốt lòng'' của người  ra đi, quên mất cái phần ''sắc màu lãng mạn'' cần phải có của thi ca mà Lê tiến Dũng có đề cập. Bởi cảm nhận chủ quan chưa chín nên sa vào sự ''áp đặt'' đáng tiếc. Tác giả viết : ''Đến lúc biết được đường lối cứu nước của Việt Minh thì Thâm Tâm đã bày tỏ lòng mình với người ra đi vì việc lớn''!!!. Người viết còn khẳng định đó là người chiến sĩ ra đi vì ''việc lớn'' qua từ ''ly khách''!!!. Thật ra, thi phẩm ''Tống biệt hành'' tính luôn cả đoạn cuối bị cắt bỏ có 26 câu thì đâu có từ nào có ''chiến sĩ'' có ''Việt Minh'' gì?.

Phân tích, bình thơ dĩ nhiên, tác giả có quyền liên tưởng, suy diễn. Sự suy diễn, suy đoán phải dựa trên sự cảm thụ sâu sắc, thông cảm, rung động thật sự để mạch cảm xúc đi vào lòng người đọc qua ngòi bút của  mình. Sự suy diễn này cũng không nhất thiết phải giống người khác. Có như vậy, chúng ta nhận được tác dụng tốt cả ba chiều: Tác giả viết, người sáng tác và độc giả  -nhưng ngược lại, nếu áp đặt, dù mang tính chất vô tư hay ''lấy lòng'' đều phản tác dụng nếu không bị coi là ''non tay nghề'' hoặc chưa đủ ''công lực''.

Tác giả TBH sẽ buồn lòng khi người bình, phân tích suy diễn hai người chị trong thi phẩm ''Một chị, hai chị cùng như sen'' thành ''những người chị xác xơ, tiều tụy như sen cuối hạ, đã khuyên em nhiều, đã khóc nhiều để đến lúc chia tay, các chị cũng chỉ còn vài giọt lệ sót của ly biệt'' như một sự áp đặt, diễn xuôi thê thảm các nhân vật mà tác giả hết lòng thương yêu như trong văn bản đã nêu nhưng người đời chưa kịp cảm nhận và chia xẻ .

Càng đi vào cuối bài văn ''làm dùm'' cho học sinh luyện thi tú tài, đại học này, độc giả càng mơ hồ vì không hiểu  nổi với những cái từ ''nguyên âm mở, phụ âm vang'' ...chống lại ''sự bào mòn của câu chữ quen tay'' mà người viết dùng. (Nên nhớ thi phẩm này có nhiều dị bản. Nếu bám chặt quá vào  ngữ pháp thì phải nên so sánh, đối chiếu và  nêu cho được tại sao mình chọn từ này mà không chọn từ khác?).

4. ''Tống biệt hành'' với Trần đình Sử trong ''Giảng văn chọn lọc VhVN'' - Nxb Đh.Qg. HN và trong ''Tuyển tập 450 đề và bài văn'' Nhà xb Đà Nẵng:

Mở đầu, tác giả dùng lại từ của HT-HC để nhận xét ''Tống biệt hành'' : ''Giọng thơ gân guốc, rắn rỏi''. Tuy nhiên,khi tác giả cho rằng "Bài thơ buồn nhưng không sụp xuống cũng như dứt khoát, dửng dưng mà không vô tình'' thì nội dung bài thơ ca ngợi ''một người giã nhà ra đi theo chí lớn mà vẫn nặng lòng lưu luyến, bịn rịn với gia đình'' là một ý sáng. Chỉ có điều, tác giả lý giải ''dửng dưng mà không vô tình'' đứng về mặt nghĩa từ là chưa chính xác . ''Dửng dưng'' : Tính từ : là quay lưng, là lạnh nhạt  như trong ''dửng dừng dưng'' ví dụ: ''Dửng dừng dưng chẳng đoái hoài người ta'' tức là ''vô tình, bạc nghĩa'' rồi còn gì !. Nó khác với sự dễ thương của từ ''vô tình'' tính từ chỉ tính cách làm như chả cố ý ví dụ : ''Vô tình để gió hôn lên mắt'' hay ''Em qua đó vô tình mắc nợ'' (Thơ Thùy Lam). Vậy thì từ ''vô tình'' theo nghĩa ''bạc, nhạt, lạt'' là mặt phải của từ ''có tình'' nên không thể với ''dửng dưng'' "ngồi cùng một chiếu, đắp cùng một chăn''. Hai tính từ chỉ cùng mức độ cùng một nghĩa có lý nào phủ định cho nhau bằng liên từ ''nhưng''. Ví dụ : Không thể nói : ''buồn nhưng không sầu'' hay ''hạnh phúc nhưng không vui vẻ''. Làm gì có kẻ ''dửng dưng'' mà ''có tình'' bao giờ? (Nếu dùng trong cách ''chơi chữ'' thì hay quá như ''Quạ mà không đen. Mỹ mà không đẹp. Bông hồng mà không hồng. Mù mà không đui. Tóc bạc mà không trắng ...!!!''). Từ chỗ đây, ta có thể suy ra ''có một con người đang buồn vì buột lòng phải dửng dưng với một cái gì đó mà mình không muốn.''  Cái ''dửng dưng'' đó là cái gì ? Tác giả chưa nghĩ ra nên lại phải mượn nguồn tư duy khác cũng từ suy nghĩ của thực tiễn mà khắc họa nên hình tượng người ra đi. (Lẽ ra dùng từ hình ảnh mới đúng. Hình tượng là cái gì lớn lao, mang vóc dáng một thời đại, mang ý nghĩa một chân lý, đại diện một tầng lớp người với những khát vọng tương lai. Ví dụ như hình tượng người chiến sĩ trong ''Dáng đứng Việt Nam'' của Lê anh Xuân ngã xuống đường băng Tân sơn Nhất đại diện cho lớp người dám hy sinh vì tổ quốc; hình tượng chị Dậu trong ''Tắt đèn'' của Ngô tất Tố đại diện một lớp người bị áp bức đánh lại kẻ áp bức trong đơn độc; hình tượng Thúy Kiều trong ''Truyện Kiều'' của Nguyễn Du là nạn nhân của một chế độ phong kiến đến hồi suy đồi... Không ai nói ''hình tượng ly khách'' ngay cả! Muốn trở thành ''hình tượng'' trước hết tác giả phải cho người đọc thấy được ''hình ảnh'' ly khách trong bài thơ rồi từ đó nâng cao thành ''hình tượng'' cho cả một thời đại.

Đi vào lĩnh vực nghiên cứu, phê bình ...ta lại đụng chạm phần lý luận văn học cần phải vững vàng. Phê bình cần lý luận văn học như người viết cần cây bút. Mất cây bút, mười ngón tay có giỏi cũng chỉ được cái ...nhúng mực vẽ...mười con ...giun đất như Trạng Quỳnh trong giai thoại mà thôi! Đúng như Giáo sư Lê ngọc Trà trong văn học 12 tập 2 -Nhà xbgd có viết : ''Như vậy giữa điều tác giả nói ra và người đọc tiếp nhận không phải lúc nào cũng trùng hợp.'' Cũng có thể hiểu rằng suy diễn áp đặt cho thi phẩm là vì mức cảm thụ văn học giữa người đọc về tác phẩm đã bị hạn chế trong ''cách cảm thụ văn học thứ hai'' của Lê ngọc Trà : ''dẫn đến chỗ hiểu sai lệch hoặc làm nghèo nội dung của tác phẩm'' dù cách đọc này ''đòi hỏi một trình độ cao hơn''.

Dựa trên lý lẽ đó, tác giả Trần đình Sử đã ứng dụng vào ''ly khách'' trong ''Tống biệt hành'' như thế nào? Tác giả cho đó là một ''người trượng phu'' giống như Kinh Kha, như ''chàng tuổi trẻ trong Chinh phụ ngâm''. Ngầm hiểu như thế là chưa đúng hẳn. Kinh Kha mang trong người một quyết tâm hành thích cho được Tần thủy Hoàng. Đó là một chí lớn. Chàng tuổi trẻ trong Chinh phụ ngâm ra sao? Hãy nghe Ðặng trần Côn giới thiệu:

Lương nhân nhị thập Ngô môn hào

Đầu bút nghiên hề, sự cung đao.

Dục bả ''liên thành'' hiến Minh thánh

Nguyện tương xích kiếm trảm thiên kiêu.

(Chàng tuổi trẻ vốn dòng hào kiệt. Xếp bút nghiên theo việc đao cung. Thành liền mong kiến bệ rồng. Thước gươm đã quyết chẳng dung giặc trời. -Đoàn thị Điểm dịch). Đó là một chí lớn. Còn ''ly khách'' của Thâm Tâm ? "Chí lớn'' nào ở đây? Tác giả đã không đề cập, chỉ nói ''chí nhớn chưa về bàn tay không'' mà thôi nên ta cũng chỉ dựa theo văn bản mà ngôn ngữ đã có rồi tự nghĩ ra, lý giải ý của mình sao cho phù hợp  dù biết rằng nhiều khi đi đúng ý tác giả cũng chưa chắc đã hay hơn hoặc dở hơn.

Cũng như các tác giả khác, Trần đình Sử đã cho hai chị của người ra đi là ''sen cuối mùa hạ'' trong khi Thâm Tâm chỉ tả: ''Bây giờ mùa hạ sen nở nốt'' mà thôi! Sự tiễn đưa giữa người đi, kẻ ở giữa ''bổn phận gia đình và lý tưởng'', tác giả bài viết có đưa ra được nhưng chưa thật sự lôi cuốn độc giả cho lắm nhưng ý này coi như là cái ''phao'' có thể nói là một cách nhìn thông cảm của người viết : ''Ly khách đã ra đi trong tình cảm luyến tiếc sâu sa''. Tuy nhiên, Trần đình Sử vác ''người trượng phu'' vời vợi vào đây làm cho ''ly khách'' bé nhỏ kia ''gân guốc, rắn rỏi'' lên một cách khiên cưỡng làm sao mà phù hợp với ''người ấy'' trong đôi mắt ''đầy hoàng hôn'' mà thi phẩm đã dựng lên? Ly khách chỉ là người đi xa mà thôi. Mức độ giữa những từ : Ðại trượng phu, anh hùng, tráng sĩ, chinh phu thì ly khách được xếp hạng ...em út bởi chưa làm nên tích sự gì cho đời cả. Cho nên, không thể so sánh ''chí nhớn'' với những bật ''cha chú'' để nói về hình ảnh ''ly khách''. Tác giả cũng chưa chỉ ra được ''vì sao người con trai kia cần phải chọn một trong hai" ''gia đình'' hay ''lý tưởng''?. Người cha ''trụ cột'' gia đình đã ở đâu ? Giả sử cách giải quyết ''tình nhà và lý tưởng'' vẹn toàn mà thi phẩm có ẩn ý thì ta hãy chọn để thi phẩm thêm được một giá trị cao hơn giá trị đã có mà không phải dằn vặt ai hy sinh cho ai cả. Trần đình Sử có đi qua nhưng không dừng lại.

Tất nhiên, tác giả cũng cố gắng lèo lái người đọc đi từ hình thức nghệ thuật sang nội dung như lối phân tích ''truyền thống'' (Thật ra, cách phân tích ấy cần xem lại vì chúng đi nghịch với cảm xúc) để ca ngợi ''Tống biệt hành'' đã ''gieo vào lòng người một ý vị bâng khuâng, xốn xang.''.  Và ta thấy rằng cái ''ý vị'' đó có chưa hẳn là vì luật bằng trắc như tác giả quan niệm mà vì nguồn cảm xúc tinh tế, dạt dào, tràn trề của Thâm Tâm mang vào ngọn bút. (Khả năng này không phải ai cũng giống nhau).

Hình ảnh Kinh Kha đã không cần thiết khi phân tích, bình luận thi phẩm này với một vài tác giả dưới đây :

5. ''Tống biệt hành'' với Trần đăng Xuyền trong ''Giảng văn Văn học Việt Nam'' –Nhà xbgd :

Tác giả cũng như những người khác đều sử dụng ''cẩm nang'' của HT-HC làm lời dẫn và cũng so sánh hơi thơ của ''Tống biệt hành'' với hơi thơ cổ : ''Nói nhiều cái không để tô đậm, làm nổi bật lên một cái có thật là tâm trạng buồn tê tái của con người.'' Cái ''buồn tê tái'' này trong TBH là buồn tê tái của ai? Người đi hay người ở? Chàng hay nàng? Romeo nhớ Juliet hay Kiều ở lầu Ngưng Bích với ''Những nỗi lòng tê tái''?.

Con đường mòn quả thiệt dễ đi ''Êm ái qúa ai đi mà nhớ ngó. Đến khi hay gai nhọn đã vào xương.'' như Xuân Diệu trong "Dại khờ'' đã nhắc nhở. Như các bài viết khác, Đặng trần Xuyên đã đi theo con đường mòn này khi sử dụng "gân guốc, rắn rỏi'', với chị ''tàn tạ như sen cuối hạ''. Phân tích thơ như vậy là tập cho học sinh thuộc lòng bản cửu chương hai mà chẳng ''động não'' tư duy để phát hiện điều gì mới mẻ. Có một điều ngạc nhiên là tác giả đã không đưa hình ảnh tráng sĩ Kinh Kha vào đây. Cố ý hay quên thật cũng là điều tốt vì đã nói mức độ lý tưởng của ''tráng sĩ'', chàng ''ly khách" kia còn xa mới với tới và sự ra đi không cần thiết phải vác hình ảnh Kinh Kha vào làm gì trong khi những tấm gương như thế ở Việt Nam có thiếu đâu?.

Tiếng nói thầm mở đầu của TBH qua tác giả là ''cực tả tâm trạng xao xuyến buồn tê tái của lòng người lúc chia tay.'' Dĩ nhiên học sinh (HS) sẽ nắm được các ý này để làm bài:

- So sánh TBH với thơ cổ để thấy sự nổi bật không lập lại khi TBH không dùng giòng sông chia ly như trong thơ cổ. (Ta có thể nói thêm : Dòng sông cũng còn có một nghĩa tượng trưng rất ngậm ngùi là sang ngang. Trong âm nhạc, điều này thể hiện rất rõ qua các ca khúc )

- HS cũng sẽ thấy được cái ''chí lớn'' của người ra đi, gạt bỏ hết mọi thứ với sự ''dửng dưng'' mà ''trong đôi mắt u ẩn vẫn chất chứa nỗi sầu ly biệt.

- HS cũng hiểu được hai tâm trạng người đi, kẻ ở với điệu thơ ''rắn rỏi, gân guốc''.

- HS thương dùm hai chị ''tàn tạ như sen cuối hạ''! (Quái lạ! Các ông ai cũng đồng lòng cho phụ nữ khi chia ly đều ''tàn tạ'' nhanh chóng, ai cũng cho sen cuối hạ là sen lụi tàn mà quên rằng ''trong đầm gì đẹp bằng sen!''  Ý đẹp tuyệt vời này trong thi phẩm mà không ai nhìn nhận!). Thật ra, vấn đề đặt ra trong ''Tống biệt hành'' : Ai đi? Ai ở? Ai đợi? Ai chờ? Đi đâu? Làm gì? Chí lớn? Chí nhỏ? Chị khuyên em trai cái gì? Ai thà? Ai coi ai? Đặng trần Xuyền cũng như các tác giả khác vẫn đặt nặng và chưa vén được bức màn bí mật. Thử nghĩ cần hay không cần cụ thể như thế  khi phải đi cặn kẽ tìm vào những sự vật, sự việc mà nhiều khi chỉ là sự hư cấu của tác giả ? Trần đình Sử thấy được ''nỗi buồn'' nhưng lại chưa nêu ra được vì sao ngoài sự buồn vì chia tay gia đình. Nếu chia tay với gia đình thì người tiễn phải là người trong gia đình  chớ sao lại có ''tác giả'' tiễn đưa người nam trong gia đình kia đi? Tác giả có phải là người trong gia đình không? Các tác giả trên vì đi theo cách bổ dọc từng đoạn nên tạo ra sự nhập nhằng giữa người tiễn và người đi sẽ còn mãi nếu ta cứ đi theo từng đoạn mà phân tích bởi ý đoạn này sẽ nối tiếp ý cho những đoạn, câu khác trong bài đôi khi trùng nhau về câu nhưng lại khác ý. Có khi đang xem xét ở đoạn này lại phải mượn câu đoạn khác minh họa.

Dưới đây là bài viết đi hướng chẻ đoạn :

6. ''Tống biệt hành'' với Nguyễn hưng Quốc trong "VN thư quán'' (Hải ngoại):

Toàn bộ bài bình thật ngắn gọn hình như chưa làm được cái việc ''bình'' mà chỉ là trích ngang, minh họa. Tuy nhiên, tác giả có vài chỗ nêu những ý sắc nét nhất là gần cuối bài. Tác giả cũng đồng ý như những người khác cho TBH ''Có lẽ là một trong những bài thơ hay nhất của thời 30-45'.'' Thật ra, TBH phải được xếp vào danh sách những bài thơ hay nhất cả mai sau. Thơ hay là thơ của muôn đời chớ không phải bị hạn hẹp bởi bốn bức tường của một giai đoạn. Những bài thơ hay chỉ có thể lớn theo cùng năm tháng, chạy song đôi với thời gian chớ không bị cô lập bởi phạm vi tư tưởng của thời đại. Muốn đưa TBH vào danh sách ''top'' chỉ còn chờ người chạy tiếp sức bước cuối cùng.

Nguyễn hưng Quốc đã cho rằng trong TBH có ''hai lời độc thoại của một người đi, một người tiễn'' nhưng cũng không biết họ là ai? Hiện nay, những bài viết về TBH mới chỉ ''lượn tròn, lượn khéo'' như bướm lượn vườn hoa chưa tìm ra cái ''nhụy''. Đấy mới là ''chút khó hiểu'' của thi phẩm chớ không phải ''chút khó hiểu của thời đại'' như HT-HC đã nhận định.

Cái ý mới của Nguyễn hưng Quốc là đưa ra thêm một ''người yêu'' đưa tiễn: ''Chị em và người yêu lưu luyến như thế ấy chẳng lẽ đành tâm ra đi?'' nhưng chưa chỉ ra được, dẫn giải đâu là hình ảnh ''người yêu''. Rõ ràng, những tác giả có dù có trình độ có sự cảm thụ văn học nhưng khả năng tìm cho ra cái ''lỏi'' của ''Tống biệt hành'' đến nay họ đều chưa có ''chìa khóa''. Điều này chưa hẳn là họ ''non tay'' mà chính vì tác giả TBH khéo lẫn núp dưới nhiều lớp ''ngụy trang'', dưới nhiều sắc áo qúa : Mẹ, chị em, bạn bè...để giấu đi hình bóng ''người ấy'' suốt sáu, bảy chục năm qua. Và có một điều chắc chắn là vì muốn cho thi phẩm được ''thương yêu'' này có thêm giá trị tống biệt nên bài viết nào cũng cố gắng đi tìm nghĩa mới lạ mỗi người mỗi vẻ nhưng ''tư tưởng lớn'' gặp nhau không ở con đường lạ mà lại ở con đường ...''trùng''.

Nguyễn hưng Quốc có chút mới khi đưa bốn câu cuối bài thơ đã bị cắt bỏ khi đăng trong ''Thi nhân Việt Nam'' mà Nguyễn tấn Long, Nguyễn hữu Trọng dựa theo nguyên bản đăng trên ''Tiểu thuyết thứ bảy'' phục hồi là một ý hay nhưng tác giả lại đồng ý sự cắt xén đó :

Mây thu đầu núi, gió lên trăng

Cơn lạnh chiều nao đổ bóng thầm.

Ly khách ven trời nghe muốn khóc

Tiếng Đời xô động, tiếng hờn câm.

Tác giả nêu lý do cắt bỏ bốn câu cuối vì : ''lạc điệu, lạc thi pháp, lạc giọng, lạc tứ..'' đã ''xóa tan hình ảnh nghênh ngang, hào sảng...Biết cường điệu mà vẫn thấy đẹp'', biến ''ly khách thành nhỏ nhoi, thảm thương'' : ''ven trời nghe muốn khóc''. Cho nên, tác giả đồng tình với Thâm Tâm hay Hoài Thanh : ''Cho dù do ai, sự cắt bỏ ấy cũng rất tài tình''. Tài tình hay không thì sự tự tiện cắt bỏ một văn bản cho theo ý mình là một sai phạm nên tránh. Nếu bốn mùa là của cuộc đời thì văn học không của riêng ai. Mình cho mình đúng nhưng người khác chẳng đồng ý như thi phẩm TBH bị cắt bỏ này. Thơ văn của đời thôi hãy để cho người đời đọc với nhiều ý kiến khác nhau càng hay chớ sao!.

Chính vì quan niệm ''cắt bỏ tài tình'' ấy đã đẻ ra nhiều văn bản bị tự tiện sửa đổi từ câu đến ý. Thành ra, nếu chúng ta cứ phân tích, bình luận theo nghệ thuật với những ''biện pháp tu từ'' thì cần thận trọng : Thi phẩm ''Tống biệt hành'' đã có nhiều từ bị đổi ngay cả dấu câu, ngôn từ địa phương... cũng chẳng biết đâu là nguyên bản. Chẳng trách gì người bình, phân tích lắm lúc đi lệch lạc, đôi khi sa vào phần ''phụ diễn'' áp đặt thái quá! Nếu người phụ diễn khá vững vàng : phong cách viết (khả năng cầm bút), giải quyết vấn đề tác phẩm (khả năng rung động) thì mang lại cho đọc giả những cơn mưa mùa hạ, bằng không chỉ mang lại nắng cạn của ngày đông.

Tác giả thứ hai đi theo cách bổ dọc :

7. ''Tống biệt hành'' với Chu văn Sơn trong ''Phân tích, Bình giảng tác phẩm Văn học 11.” –Nhà xbgd:

Chu văn Sơn (CVS) đã mang lại cho người đọc ''nắng cạn mùa đông'' hay ''cơn mưa mùa hạ'' khi phân tích thi phẩm TBH?.

Tác giả thực sự chú trọng vào trình độ học sinh nhưng không sa vào chủ nghĩa sơ sài : Viết cho xong. Viết cho có. Viết lấy lệ. Tác giả lướt qua con đường phân tích sáo mòn để cố gắng rút lại cho thi phẩm khá nhiều ''khó hiểu'' này ''điểm sáng chọn lọc”. Đó cũng chính là sự tôn trọng độc giả, hướng họ nhìn nhận, cảm thụ, hiểu tác phẩm với cách mới nhất mặc dù trong cách này vẫn còn đôi chỗ giữ nguyên ý cũ .

Bài thơ nào cũng có chỗ hay, chỗ chưa hay. TBH có bốn câu đầu hay nhất mà Chu văn Sơn đã chỉ ra được so với các bài khác khen chung.

Phân tích tác phẩm phải đưa tác phẩm về nguyên bản của nó. Chu văn Sơn và Nguyễn hưng Quốc đã đưa vào bốn câu cuối bị cắt bỏ nhưng cả hai đều không giống nhau ở câu thứ ba mà chưa biết bản nào đúng hơn? (Xem phần ''Tống biệt hành'' với nhiều bản sao khác nhau phần gần C cuối).

Đưa tác phẩm trở về nguyên vẹn của nó để tác phẩm biểu hiện được ''tầm khái quát, sự sâu sắc và tính chân thật'' của tác phẩm như Giáo sư Lê ngọc Trà nhận định. Chu văn Sơn tránh không lặp lại từ ''gân guốc, rắn rỏi'' mà các bài viết trên đều sử dụng. Phần vào đề rõ ràng, hấp dẫn khi nhắc đến Thôi Hiệu để dẫn đến Thâm Tâm. Có thể mượn lời nhận định của Giáo sư Lê ngọc Trà để nói cho ''Tống biệt hành'' như sau : ''Tác phẩm văn học luôn sống động nhờ sự tiếp sức của bạn đọc''.

Thật như thế, bài viết, bài sáng tác chỉ mới là khởi đầu của một cuộc chạy tiếp sức. Người bình, phân tích và bạn đọc chính là những người đưa tác phẩm đến của đường đua. Chu văn Sơn đang ở gần cuối con đường chạy đó. Cũng giống như những tác giả viết về TBH khác lấy câu cuối của HT-HC : TBH có ''chút bâng khuâng khó hiểu của thời đại'' nhưng lại khác ở chỗ Chu văn sơn dùng để lý giải cái khó hiểu của bài thơ từ nhiều năm nay qua dẫn chứng : ''Báo giáo dục, thời đại và Báo văn nghệ 92,93'' tranh luận nhưng chưa đi đến đâu và thi phẩm vẫn ''Cứ gây khó hiểu cho thời đại này''. Ta thấy thật khó lòng trách họ khi bản thân Nguyễn tuấn Trình với cái bút hiệu Thâm Tâm liên quan đến bút hiệu T.T.Kh làm thiên hạ mù mờ không biết bài nào là thật của người nào?.  Nằm dưới đất rồi, Thâm Tâm có ''mở mắt'' nhìn ngược lên trần gian xem người đời viết về mình mà ...cười thầm không khi người ta cứ hỏi : Người ra đi là ai?

Đi vào trả lời câu thắc mắc trên, CVS bám vào từ ''ly khách'' nhưng không phải là người ''chiến sĩ'' như Mã giang Lân cũng chẳng nhất thiết là người chinh phu như Trần đình Sử so sánh... mà chủ yếu là giá trị ''nội dung thẩm mỹ của hình tượng ly khách''.

Phân tích tác phẩm là tìm ra cái hay, cái đẹp của tác phẩm. Bình một tác phẩm là xem xét sự tìm tòi đó, phát hiện đó có đúng hay không? Cái hay, cái đẹp lại nằm trong những hình ảnh, hình tượng và lẫn trốn chung quanh từ ngữ, câu chữ với những mâu thuẩn, những nghịch cảnh ...đòi hỏi người phân tích phải có một bản lĩnh. Trong khi đó, cái đúng sai nằm trong văn bản đòi hỏi sự chính xác và người bình phải có một bộ óc phán đoán sáng suốt, tinh tế mới không bị hình tượng đánh lừa. CVS có bị sự kiện trong TBH đánh lừa không? Tác giả không phủ định ý kiến người khác vì cho rằng : ''Sự kiện đi vào hồn tác giả để trở thành hình tượng phải qua nhiều ‘bộ lọc’ lắm : nào cảm quan riêng, nào khuôn mẫu riêng, nào chất liệu riêng''. Cho nên khi Mã giang Lân khư khư khẳng định ''người ra đi'' là người ''chiến sĩ'' biết ''đường lối cứu nước của VM'' thì CVS đồng ý ''người ra đi '' là một nam nhi mang chí lớn với Lê tiến Dũng nên khó chấp nhận một ''chiến sĩ'' từ đâu lù lù chạy vô thi phẩm : ''Bởi trong bài thơ, không có bất cứ chi tiết nào đủ làm căn cứ khẳng định đây là chiến sĩ cách mạng.''  Chẳng biết có bao nhiêu ''chiến sĩ'' bị chụp mũ này lê la trên bài làm của học sinh hàng mấy chục năm nay ?

Trong bài viết, CVS cho ''người ra đi'' chỉ là một người bình thường đang có một mái nhà ấm êm thì phải ra đi với mục đích ''Đi đâu? Đi để làm gì?'' vẫn còn bỏ ngõ. Khả năng phân tích của tác giả giữa sự giằng co ''tình và chí'', giữa ''bổn phận và khát vọng'' giữa sự tương phản ''bề ngoài, bề trong thật sâu sắc mà các bài viết khác chỉ dừng lại bên ngoài cái vẻ ''dửng dưng'' nhưng không ''vô tình'' mà thôi. Sự dằn xéo giữa ''bổn phận và tình nhà'' được tác giả phân tích sâu sắc hơn Trần đình Sử .

Tác phẩm, bản thân nó là một công trình thì người hiểu được lại là một công trình vĩ đại hơn giống như một bản nhạc hay nhờ người hát hay, hát đúng với sự phối hợp đầy công sức của ban nhạc...Một kịch bản hay cũng nhờ đạo diễn, diễn viên...Riêng đối với thơ, người làm, người bình phải có sự rung động với trái tim yêu thương tha thiết và sự đồng cảm thật tình. Không đứng trên cái nền tảng ấy, bài thơ nhạt nhẽo, mất hương vị còn bài viết lệch lạc nội dung như con chim bay vô hướng!

Hướng đi của CVS là đưa người đọc nhất là các em học sinh hiểu thấu được : Người đi là người  con trai duy nhất trong nhà đang  phải dằn lòng để buổi tống biệt không ngập tràn nước mắt của mẹ của chị của em. Người hiểu lòng anh không ai xa lạ chính là tác giả. Hóa ra, người đi dứt áo, người trong lòng rưng rưng  cũng chính là...tác giả! "Tri kỷ là ở chỗ đó''. Chuyện đi ở lắm điều phải bàn. Nếu cuộc đời êm xuôi, ta không có ''Tấn trò đời'' của Bandăc (Honoré de Balzac)... Nếu đời no ấm, ta không có ''Những người khốn khổ'' cuả HuyGo (Victor Hugo)... Nếu tình yêu phẳng lặng, ta không có ''Romeo-Juliet'' của Sechpia (William Shakespeare) và chẳng bao giờ biết đến ''Truyện Kiều'' của Nguyễn Du... Cho nên ở ngoài đời không thể có cuộc chia ly mà không có người tiễn thì trong thơ không thể có người tiễn mà thiếu người đưa! Nếu sự chia ly chỉ là ''lòng tiễn đưa lòng'' trong ''Tống biệt hành'' thì đây là điểm mấu chốt để dò lần ra ''Người ấy'' trong TBH và ''Người ấy'' trong ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' là một! Màn hé mở nhưng cũng đã khép lại trong hoàng hôn!  CVS đã nhập vào thi phẩm mới bật ra : ''Không nặng tình sao có thể buồn da diết đến vậy'' và CVS cho rằng : ''Người thiếu cảm  thông chỉ thấy bề ngoài, người tri kỷ thì cứ thấu từ gan ruột mà ra''. Bạn bè không thiếu, tri kỷ khó tìm là vậy. Người biết yêu ta thì chỉ mới là bạn ta mà người hiểu ta mới chính là tri kỷ của ta đó!

"Tống biệt'' người thân là sự chia ly đau đớn nhất nhưng ''Tống biệt'' một tình yêu mới là sự chia ly xé lòng của bão biển, cuả trời nghiêng, đất lở, nước tụ, sóng dồi mới có ''tiếng sóng trong lòng'', mới có ''hoàng hôn trong mắt''! Vậy sao Thâm Tâm dùng hình ảnh đó để tiễn một người đàn ông?  Có chắc đó là một người đàn ông không?. Tới đây, mọi phân tích, bình bài ''Tống biệt hành'' coi như bị đảo lộn. Nhưng dù cho nó bị đảo lộn thì cũng giống như dòng nhạc đảo phách bất ngờ. Chính cái bất ngờ đó, tác phẩm nói chung, ''Tống biệt hành'' nói riêng càng tạo ra sức hấp dẫn lôi cuốn người ta nhảy vào dòng sông ''tống biệt'' này để lặn, hụp và bơi trong dòng sông đắng cay da diết, buồn nhớ mênh mông này!

Trở lại sự tháo gỡ của CVS ''Người ra đi  là ai?'' coi như đã rõ ràng : ''Hai người đàn ông, hai người bạn tri kỷ''. Họ chia ly trong hoàn cảnh đã nêu đầu bài với những dằn xé ''đầy ngang trái và ẩn khúc... tiêu biểu cho thời đại ấy, vừa có tính cách muôn thuở''. Với ''ngang trái, ẩn khúc'', những bài viết khác  ngập ngừng với cách giải quyết ở đoạn cuối (thật ra là gần cuối thôi) : Thà coi...thà coi...thà coi...Ai mới là người có cái quyền quyết định đó? Nếu là mẹ thì lòng mẹ bao la không đời nào khi không từ bỏ con mình chỉ vì nó ương bướng ra đi! Là chị? Nước mắt khóc em với ''dòng lệ sót'' kia đâu phải là những giọt nước mắt từ bỏ em mình? Và cô em gái càng không thể bỏ anh mình trong ''ánh mắt ngây thơ''! Vậy chỉ còn người con, em, anh ra đi ...hy sinh tình nhà mà thôi.

CVS lý giải cho cái uẩn khúc trên : ''Hy sinh bổn phận tình nhà hay để tình nhà hy sinh mình? Cái nào cũng đau đớn dằn vặt cả.'' vì ''Những lời nói như đã vỡ ra cùng nước mắt''. Thật ra, chỉ có người đi mới hy sinh tình nhà chớ không mắc mớ gì tình nhà hy sinh người đi bởi cái chủ thể gây ra hình ảnh ly khách chớ không do người nhà. Người làm người chịu không nói gì đây lại không làm, không gây, không tạo mà phải chịu gánh chung mới ...đau ơi là đau !

Kết cục, CVS chốt lại : ''Mặc cảm lỗi đạo, bất hiếu là đỉnh điểm của tình cảm biệt ly ở đây'' mới tạo ra ''một vẻ đẹp đầy uẩn khúc của ly khách''.

Cuộc đời đầy mâu thuẩn, thơ ca đầy uẩn khúc. Cái bất hạnh vẫn bên cạnh cái mắn may nhỏ nhoi của hạnh phúc. Niềm vui chốc lát không át nổi buồn đau hằng ngày. Bài viết hay vẫn đó đây có những chỗ lỗi từ, lỗi ý, lỗi câu... CVS không ngoại lệ.

Đoạn thơ đầu hay nhất của TBH qua ngòi bút phân tích của CVS đã trở thành đoạn phân tích khá nhất nếu so sánh với sáu cây bút trên. CVS nhìn thấy ở đó là sự tương xứng giữa hai cặp thơ với hai câu trên là nỗi lòng  người tiễn, hai câu dưới dành cho tâm trạng người đi như Lê tiến Dũng qua cách gieo vần bằng và hàng loạt từ ''ong...'' mang âm hưởng xáo động của ''tiếng sóng''. Sự kiện hay chi tiết nội dung cũng như nghệ thuật tìm ra được nhưng muốn chiếm cảm tình độc giả hoặc chinh phục độc giả, người viết với tay nghề khác nhau sẽ dẫn dắt độc giả đồng tình khác nhau. Khẩu khí "Ta-Người'' có đúng chỉ dành riêng cho ''hai người đàn ông'', “hai trang nam nhi'' như Chu văn Sơn, như Trần đình Sử, Lê tiến Dũng nói không? Cặp từ này đã từ lâu không còn ''độc quyền'' dành riêng cho giới mày râu nữa.

Thử đọc lại : ''Đưa người, ta không đưa qua sông'' nếu không sử dụng từ ''Ta'' vào đây thì cũng không làm sao bỏ từ Anh, Em ...vào được cả. Chỉ có khả năng từ ''Tôi'' có quyền thay thế nhưng nếu như thế thì từ ''Tôi'' kia ''giết'' mất cái ''ngang tàng'', cái ''khẩu khí'' miệng nói lớn mà nội tâm đau đớn của người ra đi!. Sự chọn lựa này của TT qua phân tích của CVS là một phát hiện. Từ ''người'' không viết hoa nhưng ta cũng hiểu rằng Thâm Tâm cố không làm ra đặc biệt nhưng chính vì thế mới giấu đi một người đặc biệt đó thôi! Ngôn ngữ văn học bao giờ cũng đưa ta đến với những bất ngờ không báo trước. Cặp tương phản trong bốn câu đầu giữa người với cảnh, giữa bề ngoài, bề trong theo lý giải của CVS : ''làm cho nỗi buồn chia phôi'' kia là từ ''trong ruột trong tim'' trào ra ngoài át hết sự tác động của thiên nhiên ''bởi lòng người quyết định tất cả''. Biết là hay như thế nhưng CVS để rơi từ ''chọi'' vào đây và cũng bất thình lình, đùng một cái...độc giả...ăn một cục đất (cục đá thì chết chắc!) trước cái đã rồi mới đến những quan niệm cổ nhân nào đó, cuộc đưa tiễn Kinh Kha nào đó trên bờ sông Dịch!!!. Sự phân tích này đã đưa CVS lại gần Trần đăng Xuyền.

Mặt khác, nếu đi sâu hơn một chút, để ý một chút về hai người chị mà TT đã nâng niu xây dựng trong thi phẩm, CVS sẽ không nỡ lòng cho rằng họ ''đã luống tuổi''! Cái ''luống tuổi'' này làm sao đồng nhất với từ ''sen'' của TT trong thi phẩm tuy rằng CVS đã ''khéo'' chọn từ đó đỡ hơn từ ''tàn tạ'' mà các tác giả khác đã ''thảy'' xuống cho hai người chị không thương tiếc! Ta cần hiểu : Sen thường nở vào mùa hạ. Người con gái đẹp nhất vào tuổi dậy thì nhưng quyến rũ nhất vẫn là ở tuổi cuối thời con gái. Sen vào ''mùa hạ sen nở nốt'' có nghĩa là lúc sen tung cánh nở rực rỡ giữa đầm thì cũng đâu khác hơn hình ảnh hai người chị đang ở vào giai đoạn rực rỡ của thời con gái làm sao mà ''luống tuổi'' như CVS, làm sao mà ''tàn tạ'' như Mã giang Lân, Trần đình Sử, Trần đăng Xuyền? Phân tích như thế là ''tàn nhẫn'' với những đóa Quỳnh mà cũng làm giảm đi sự nâng niu, trân trọng, tự hào, thương yêu tràn ngập của người em ra đi. Đó là điều thiết nghĩ đến TBH nằm trong giá trị nhân đạo.

Văn bản ngôn từ có hai chức năng cơ bản với lời văn tạo nên thế giới con người còn từ ngữ, hình tượng hiện dần qua trí tưởng tượng người đọc. Thế nhưng sự quan niệm, tưởng tượng của các nhà nghiên cứu TBH đã nghiêng về cánh đàn ông mày râu ra đi với oai phong lẫm liệt còn cánh phụ nữ ở lại thì chỉ ''tàn tạ như sen cuối hạ'' lập tức. Thật ra, sen cuối hạ cũng đâu có xấu?. Đã nói sự tiễn đưa ''không có sông'' mà có ''tiếng sóng'' thì sen cuối hạ sao không thể là sen đẹp? Trên phương diện tư tưởng này Lê tiến Dũng, Nguyễn hưng Quốc có phần dè dặt hơn nên cho qua.

Giá trị thực sự của một tác phẩm có khi nào nó được trở về nguyên bản của nó. Cuối chặng đường này, CVS đã cùng Nguyễn hưng Quốc đưa bốn câu cuối đã bị cắt vào. NHQ  đồng ý với sự cắt xén đó nhưng CVS cho rằng dừng ở đó được nhưng chưa lý giải rõ tại sao?. Cổ nhân có nói : ''Con người đứng giữa hai dòng nước, chọn một dòng hay để nước cuốn trôi?" Giải quyết vấn đề, người ta cần phải có một thái độ dứt khoát : Chọn cách này hay không chọn? Ðồng ý hay không đồng ý? Con nhện có quyền giăng tơ lơ lửng nhưng con thuyền không thể dừng ở giữa dòng. Trên thế giới chính trị, thái độ trung lập có ở nhiều nước nhưng trong văn học, người làm công việc nghiên cứu phải chọn cho mình một lập trường mà đúng sai cần thời gian kiểm chứng. Cũng như những tác giả khác, CVS khẳnh định người đi, người tiễn là hai người đàn ông vậy thì những người trong gia đình như mẹ, chị, em sao không đưa tiễn?. CVS đã chọn như thế nào khi đi vào phân tích đoạn : ''Mẹ thà coi như chiếc lá bay, Chị thà coi như là hạt bụi, Em thà coi như hơi rượu say.''? CVS cho quyền người đọc hiểu theo hai cách : ''người thân khẩn cầu người nhà'' và ''người đi hy sinh bổn phận''. Có nghĩa rằng tác giả vẫn còn lơ lửng nhưng cái ''gỡ gạc'' là CVS đã mở cho độc giả một hướng đi tự mình chọn lựa với cái câu rất hay : ''bài thơ chất chứa những uẩn khúc trái ngang này vẫn rất cần những tri âm.'' Điều này có nghĩa là : Những khám phá, những hiểu biết về TBH chưa có thể kết thúc.

Và đó là động lực lớn cho những ai muốn viết tiếp khúc nhạc tống biệt qúa đổi ngậm ngùi này.

II. ''Tống biệt hành'': Những vấn đề đã được các nhà nghiên cứu giải quyết và những tồn động ''khó hiểu'':

1. Những vấn đề đã giải quyết:

a. Về nội dung :

- Ðó là bài thơ hay, độc đáo của sự chia ly dù không phải là đề tài mới.

- Là bài thơ đưa tiễn : Có người đi, người tiễn. Có người đi và người ở lại (mẹ, chị , em ).

- Người tiễn là tác giả (ta) ,người đi là người bạn (đàn ông -ly khách).

- Giữa người đi và người tiễn đều mang tâm trạng buồn thương. Giữa người đi, kẻ ở đều có những mâu thuẫn, dằn vặt, đau lòng (dửng dưng nhưng không vô tình).

- Người đi có ''chí lớn'' nên quyết lòng dứt áo ra đi.

- ''Sen nở nốt'' trong thi phẩm được hiểu như hình ảnh hai người chị ''tàn tạ như sen cuối hạ'', ''luống tuổi''.

- Ðoạn thơ ''Mẹ thà coi như ...hơi rượu say'' chưa ngã ngũ cho một sự hy sinh ''ai hy sinh cho ai?'' mới đúng !

b. Về nghệ thuật:

- Thống nhất với thể ''Hành'' trong ''Tống biệt hành'': Một lối thơ cổ của Trung Quốc (TBH được viết theo cấu trúc thơ thất ngôn Ðường luật nhưng ngắt câu tự do).

- Ðoạn thơ đầu gợi lên hơi thơ cổ là đoạn được phân tích, bình nhiều nhất với ''tiếng sóng'', "hoàng hôn'', "bóng chiều'' hay dựng lại hình ảnh Kinh Kha trên sông Dịch hoặc hình ảnh người trượng phu với chí khí nam nhi.

- Các biện pháp tu từ trong ''Tống biệt hành'' được khai thác triệt để (câu hỏi tu từ : sao nghe ? sao đầy ? Khẩu khí ''Ta-Người'', điệp từ ''thà coi như...'').

- Cách gieo vần ...góp phần làm bài thơ mang sắc thái thơ cổ nhưng mới mẻ về sự cách tân ...

2. Những vấn đề tồn động đang còn nghi vấn:

a. Về nội dung :

- Hình ảnh ''người ra đi'' là ai?.  Có bốn ý kiến :

* Ðó là hình ảnh một người đàn ông ,một trang nam nhi ,một đại trượng phu kiểu Kinh Kha tránh sĩ (LTD, TÐS, TÐX, CVS)

* Hình ảnh một chiến sĩ cách mạng (MGL)

* Chỉ là một ''ly khách'' (NHQ)

* Không nói gì (HT-HC)

-Hình ảnh ''tiếng sóng trong lòng'',  ''hoàng hôn trong mắt'' ai? Có hai ý kiến :

* Của người tiễn (Trừ CVS)

* Câu trước của người tiễn, câu sau của người ra đi (CVS)

-''Người ấy'' là ai ? Chỉ có TÐS đi sâu vào ''Người ấy'' để khai thác, phân biệt với ''người này'' (có chí khí hay không có chí khí).

-Hình ảnh ''sen'' có ba ý kiến :

* Hai người chị tàn tạ  (TÐS, MGL, TÐX).

* Hai người chị luống tuổi (CVS).

* Không nói tới (NHQ, LTD, HT-HC).

-Hình ảnh ''em nhỏ'' và ''chiếc khăn tay''. Có hai ý kiến:

* Chỉ là người em gái (trừ NHQ).

* Là người yêu (NHQ).

-''Mẹ thà ...hơi rượu say''. Có ba ý kiến:

* Người ra đi dứt áo (LTD, TÐS, MGL).

* Ðứng giữa ẩn khúc ,dằn vặt (CVS, TÐX).

* Không đề cập (NHQ).

b. Về nghệ thuật : Có hai cách chia tạm thời như sau :

-Phân tích theo cách bổ ngang nghĩa là theo thứ tự từng đoạn (trừ CVS).

-Phân tích theo cách bổ dọc nghĩa là theo ý ,không theo thứ tự từng đoạn. (CVS).

CÁCH CHIA BỐ CỤC GIỐNG VÀ KHÁC NHAU CỦA CÁC NHÀ NGHIÊN CỨU.

+ Cách phân tích ngang :

•        Với Lê tiến Dũng: Chia hai đoạn: -10 câu đầu :Lời người tiễn và người đi với  những tứ thơ cổ gợi nhớ đến tích xưa...

- Phần còn lại: Tâm trạng người tiễn khi ly khách đã đi rồi.

Lối phân tích này ngắn gọn làm nổi bật tâm trạng người đi ,ở nhưng nhập nhằng ,dễ lẫn lộn ,dễ bỏ sót những câu ,những từ ,những ý cần làm rõ như: Người ấy? Ly khách? Sen nở nốt? ...

Bài phân tích này viết như dành cho học sinh và ...người bình dân dễ theo dõi nên đoạn cuối ,tác giả chỉ dừng ở ''thà coi như...'' nhấn mạnh điệp từ này chỉ ra ''quyết định dứt khoát'' của người ra đi và vì vậy chưa lột tả hết cái "bí ẩn'' của thi phẩm này.

Kết lại: Theo tác giả : Chí quyết tống biệt là ý chính của bài ''làm bài thơ giàu chất lãng mạn.''

•        Với Mã giang Lân: Chia bốn khổ :

- Một.  Khổ đầu 4 câu : Tác giả chú trọng vần bằng tạo nên cái xao xuyến bâng khuâng tiễn đưa và lấy dẫn chứng những bài có nội dung liên quan như: Tiễn bạn của Lý Bạch ,Tiễn vi Phúng của Đỗ Phủ để chứng minh TT mượn ngoại cảnh nhưng sự ước lệ của cái cổ qua TT có pha cái thực của cuộc đời.

- Hai. 6 câu "Đưa người ...đừng mong'': Người ra đi có thái độ kiên quyết ,dứt khoát.

- Ba. 8 câu tiếp : ''Ta biết...khăn tay'': Tác giả cho rằng đó là cảnh chia ly bịn rịn với hai cảnh chiều hôm trước tàn tạ ,hôm nay thương tiếc...

- Bốn. 4 câu cuối : Kết thúc đột ngột ngơ ngác tạo nên cảnh người ra đi, kẻ ở lại. Tác giả  lý giải "Mẹ thà coi như...'' để nghĩ về ''sự nghiệp người ra đi''.

Như LTD ,bài viết chưa thật thuyết phục vì sa vào suy diễn mang tính cách áp đặt (ly khách là người chiến sĩ cách mạng) dù suy diễn vẫn được phép sử dụng  trong cách viết bài văn nghị luận.

Kết lại: Theo tác giả: Ý chính là ''nghĩ về sự nghiệp mà người chiến sĩ ra đi quyết tâm''. Tác giả đưa những bài thơ khác của TT có giọng thơ ''bâng khuâng ,rắn rỏi ,quyết liệt...'' Tác giả còn   cho rằng chính nghệ thuật (thể Hành ,vần bằng ...chống sự bào  mòn   câu chữ '') mà TBH ''đứng được với thời gian''.

•        Với Trần đăng Xuyền: Bốn đoạn :

- Một. 4 câu đầu như MgL : Lời người đưa tiễn. Tác giả cho đây là ''tiếng nói thầm'' qua câu hỏi cực tả nỗi buồn tê tái của  lòng  người lúc chia tay. Tác giả chú trọng phân tích giá trị nghệ thuật qua những ngôn từ ,hình ảnh hoàng hôn ,con sông ,tiếng sóng ...tạo nên ''giọng thơ rắn rỏi gân guốc thiết tha'' chi phối toàn bài.

- Hai. 6 câu tiếp như MgL : Nét đối lập mà thống nhất trong ''chất phức điệu ''? của ngôn ngữ.

- Ba. 8 câu tiếp như MgL: Nét đối lập mà thống nhất trong con người ly khách.

- Bốn. 4 câu cuối như MgL: Lời người đưa tiễn ''ngơ ngác không tin'' tạo ra nỗi buồn man mác qua ngữ điệu ,ý thức của người ra đi dứt áo.

Tác giả cũng chưa làm nổi bật vấn đề nan giải của thi phẩm : Ai ''thà coi như...?'' Tác giả nghiêng về nghệ thuật nhiều hơn nên bốn câu đầu phân tích khá thành công. Bài viết này đòi  hỏi người đọc phải có bộ óc phức tạp mới tiếp nhận ''chất phức điệu'' mà tác giả đã dày công dàn dựng.

Kết lại: Tác giả đánh giá TBH với những sự đối lập đã tạo nên ''chất lượng thẩm mỹ '' cho thi đề quen thuộc và có cách   nhìn  nhiều chiều sâu sắc về con người. Tiếc thay ,cái ''nhiều chiều '' đó cũng mới đi có một nửa.

•        Với Trần đình  Sử: Như MgL ,ĐtX chia bốn đoạn :

- Một. 4 câu đầu: Lời người đưa tiễn với cảm xúc xao xuyến ,ngỡ ngàng

- Hai. Giống 2 tg trên theo 6 câu: Tác giả cho rằng đây là đoạn nói lên nỗi niềm thất vọng của người tiễn ''không tiễn con người mắt đầy hoàng hôn này''.

- Ba. Như 2 tg trên 8 câu tiếp : Ký ức người tiễn nhớ lại ''tiền sử của ánh mắt hoàng hôn'' qua những từ : ''Ta biết ngươi buồn hôm trước ...sáng nay'' với sự tiễn đưa ''đầy tinh thần níu lại''.

- Bốn. Như trên : Hư thực của sự ra đi với chữ ''thà'' như ''một nhát dao chặt đứt tình cảm để mà ra đi''.

Bài viết có sự chuẩn bị kỹ hai mặt nội dung ,nghệ thuật nhưng  nhiều  chỗ đi ra ngoài tầm hiểu biết của học sinh  khi hướng học sinh cứ đi theo nghệ thuật câu hỏi tu từ (''Tbh'' là bài thơ có nhiều từ sửa đổi...) là chưa chính xác. Cùng với MgL ,TđS đã đưa hình  ảnh hai người chị tàn tạ mà văn bản không  có nói tới. Ngoại trừ những chi tiết đó thì đây có thể coi là bài viết không có tính cách viết chiếu lệ.

Kết lại: Tác giả kết bài bằng cách lý giải đầu đề TBH rất cổ kính để nói về sự ra đi trong khí thế ''người trượng phu'' thời xưa là nội dung. Đồng thời ,tác giả giải thích thể ''Hành'' có từ thời Hán Ngụy TQ như MgL mà TT vận dụng tạo ra những câu hỏi ,trùng điệp ,thất ngôn ,nhịp tự do ,gieo vần bằng...để ''gieo vào lòng người ý vị bâng khuâng xôn xang'' là nghệ thuật.

•        Với Nguyễn hưng Quốc: Khác với những tg trên ,NhQ chia năm đoạn mà mỗi đoạn là một lời độc thoại riêng không có hai lời đưa ,tiễn chung một đoạn nào.

- Một. Thay vì 4 câu đầu như các tg ,NhQ cho 6 câu đầu thành đoạn 1: Đó là lời người đưa tiễn buồn mênh mang...

- Hai. 4 câu tiếp: ''Ly khách ...đừng mong'' : Là lời người ra đi đầy hào khí.

- Ba. 8 câu như các tg trên : Người đưa tiễn biết cái hào khí kia của người đi chỉ là giả vờ.

- Bốn. 4 câu như các tg trên : "Người đi ... rượu cay'' : Người đưa tiễn đứng ngơ ngác nhìn người đi...

- Năm. Các tg trên không có : Đoạn này phục hồi nguyên bản đã bị cắt và tg đã đồng ý với sự cắt xén đó sau khi đưa ra những lý giải vì nghệ thuật lạc điệu...ảnh hưởng đến hình  ảnh đẹp của bài thơ .

Nếu bài cuả HT-HC là bài viết cực ngắn nhưng lại được tất cả các nhà nghiên cứu sử dụng thì bài bình này của NhQ ngắn thứ hai nhưng mang lại cho độc giả chút hiểu thêm nguyên vẹn thi phẩm TBH .Trong đó ,tác giả gợi cho người đọc sự mong mỏi có gì đó là ''phát hiện'' hấp dẫn : Đó chính là hình ảnh ''người yêu'' bên cạnh gia đình (mẹ ,em ,chị) đưa tiễn .Tiếc rằng khả năng  làm rõ thêm vấn đề đó của tác giả  có hạn nên chỉ dừng ở đó và cái nghi vấn ''có hay không có người yêu'' vẫn treo trước mắt. Bài viết rất đơn giản nên giảm đi giá trị thật sự đáng được có của TBH.

Kết lại: Dạng bài này mang tính chất dùng tham khảo cho tất cả độc giả và ''sự cắt bỏ tài tình'' của đoạn cuối ''Tống biệt hành'' theo tác giả cũng ''cần xét lại''.

+ CÁCH CHIA BỐ CỤC THEO Ý:

Cách này chỉ có tg CVS : Tg chia ba ý như sau:

·          ''Người ra đi là ai ?'' : Tg xoay quanh hình tượng thẩm mỹ ''ly khách'' với những dấu? và những điều uẩn khúc : 4 câu đầu và câu 5 đến 18. ''Đưa người...khăn tay''

·          Tác giả giải quyết uẩn khúc trên bằng khổ thơ đầu (hay hơn cả). Chú ý cặp từ xưng hô ''Ta-Người'' làm nổi bật hai câu trên là nỗi lòng người tiễn so với hai câu dưới là lời người đi. Lê tiến Dũng gần với CVS ý này trong khi các tác giả còn lại chỉ cho là lời của một người tiễn mà thôi. Phần lý giải cũng giống về nội dung ,nghệ thuật nhưng có thể thấy rằng :Tác giả có ng̣òi bút vững vàng nên tránh bớt được cách hành văn ''khô như ngói'' của kiểu bài nghị luận văn học với dạng phân tích ,bình luận ''khó gặm'' này rất ''kén'' tay nghề và không chịu nhận ''bằng cấp'' làm ''họ hàng bà con''.

·          Ba. Tác giả tập trung lý giải nan đề còn lại ''khó hiểu'' gây băn khoăn cho bao nhiêu thời đại mà tác giả đã đưa ra trong phần mở đầu bài viết: ''Mẹ ,chị ,em ...thà coi như ...lá bay ,hạt bụi ,hơi rượu say''. Sau đó chốt lại: ''Mặc cảm bất hiếu lỗi đạo'' là ''đỉnh điểm của tình cảnh biệt ly''.

- Như NhQ ,CvS có đưa ra bốn câu bị cắt của TBH nhưng khác hẳn câu thứ ba: ''Buồn ở lưng trời nghe đã lại....'' Tác giả không cắt nghĩa dài như NhQ mà chỉ cho rằng dừng như vậy là được.

- Bài viết này đòi hỏi độc giả cả học sinh động não để tìm hiểu vấn đề theo con đường khác biệt nhưng không lạc hướng. Tuy có vài ý cần bàn lại nhưng cách giải quyết và hướng đi theo cách chẻ dọc là mới mẻ hơn so với cách bổ ngang theo từng đoạn. Với những thi phẩm có những bí ẩn thì cách tốt nhất là đi theo hướng này nhiều khi phải đi ngược từ dưới lên và phân tích theo từng câu ,từng ý một.

Kết lại: Tác giả tập trung hai ý ''Người ra đi'' và ''ba câu cuối bài thơ'' với những câu lý giải vượt trội. TBH ''rất cần những tri âm'' là câu hay nhất để nói về thi phẩm độc đáo này trên cái ''khó hiểu của thời đại''.

Nhìn lại chẳng phải những sự tồn động này không thể lý giải trên văn bản dù là lý tính hay cảm tính mà chính là ''giá trị hiện thực'' của tác phẩm bị bỏ quên. Sở dĩ ta chưa thể thống nhất được ''Người ra đi là ai?'' ,''Người tiễn là ai''?  ''Người ở lại có phải người tiễn không ?'' ...vì   người phân tích ,bình luận đã quên mất '' thời đại ,con người và tác phẩm không thể tách rời ''. TBH có ''uẩn khúc'' ? Vậy những uẩn khúc đó do đâu mà có ? Không có chiến tranh thì không có tiễn biệt. Không có chán đời thì không thể ra đi. Cũng có thể đi tự nhiên thì TBH chẳng còn uẩn khúc gì nữa cả. Có kẻ sang sông thì làm sao không có người đưa tiễn. Không có mây đen ,trời đâu thể đổ mưa. Không có mùa đông làm sao có mùa xuân !. Vậy thì nỗi buồn thương mênh mông cuộn vào lòng thành ''tiếng sóng'' tiễn bước chân người kia đâu phải chỉ là ''hình tượng ly khách'' ,''chinh phu ,đại trượng phu'' gì khi ''người đi một nửa hồn tôi mất''!. Chính cái ''tiếng đời xô động ,tiếng hờn câm ''bị cắt bỏ ''tài tình'' kia là nguyên nhân tạo ra một thi phẩm TBH độc đáo nguyên vẹn hòa hợp đến mức không thể cắt bỏ với ''hình tượng ly khách'' đánh lừa ta làm ta cứ bị lẩn quẩn trong nó không thoát ra được như con ''gà mù mắc vởn cối xây''.

TBH ''rất cần những tri âm'' như CVS nói nhưng liệu khi chạm vào thời đại ,đụng vào những luồng tư tưởng phải được chấp hành triệt để ''bất di ,bất dịch'' liệu có ai cùng Thâm Tâm ...nâng ly ''tống biệt''? hay cuối cùng ''tiếc'' cho chút ''tri âm'' này thì giỏi lắm cũng chỉ viết : Người ra đi là ai? Người ấy là ai? mà thôi ! Vậy thì ''Người ấy là ai trong cái bao vây của ''tiếng đời xao động, tiếng hờn câm'' ?

B/ T.T.KH LÀ AI ?

I. ''Người '' và ''Người ấy'' trong "Tống biệt hành'' của TT và trong bốn bài thơ của T.T.Kh có liên quan  gì ?:

1. ''Nỗi đau ngày trước'' của TT : Cuộc tình TT với người con gái tên Kh:

a. Nỗi đau ngày trước:

Trong cuốn ''Giai thoại Văn học'' Nxbdt, Vũ Cao có nhắc đến TT: ''Mới hơn ba mươi tuổi mà như một ông già, gầy ốm, tong teo, tóc bạc, trầm lặng.'' Ngẫm trở lại, thời gian đó chính là năm 1947, TT vào quân đội cũng là mười năm TT đã để tang lòng cho mối tình ''Huyền thoại T.T.Kh'' kia một đi không trở lại ! Những mảnh đời chấp vá thường hay sinh ra những cuộc tình nghiệt ngã. Những mối tình học trò  cũng không cánh mà bay !

Theo Vũ Cao ,TT trước cách mạng là ''một nghệ sĩ'' (trong ''Bài thơ thứ nhất'', T.T.Kh đã nhắc lại: "Thuở ấy lòng tôi phơi phơi quá. Lòng thơ nguyên vẹn một làn hương. Nhưng nhà nghệ sĩ từ đâu lại. Êm ái trao tôi một vết thương.'') sống rất tự do, duyên văn phát sớm, làm nhiều nghề. Sau đó đi vào kháng chiến không hiểu sao trở thành ...ông cụ non, không muốn nhắc thơ mình ngày trước.'' Khi Vũ Cao đọc bài "Vọng nhân hành'' và ''Tống biệt hành'' có đoạn :

''Mẹ thà coi như chiếc lá bay,

Chị thà coi như là hạt bụi

Em thà coi như hơi rượu say.

thì TT bật khóc và trầm lặng hơn. Người xưa thường ''vỡ cổ kính để tìm nhân ảnh. Xếp tàn y đợi chút hương thừa''  (Vua Tự Ðức viết ''Ðập cổ kính ra tìm lấy bóng. Xếp tàn y lại để dành hương'' trong bài ''Khóc Duơng phi'') nên có một Xuân Diệu : ''Áo em để lại dáng hình. Treo trên mắc áo cho mình thấy thương.'' để gợi bóng hình với ý : ''Áo em chín nhớ mười thương anh chờ''. Thời gian làm cho kỷ niệm xưa chết đi trong dĩ vãng thì cũng sẽ làm cho nó sống dậy mà lang thang. Trong văn học, người ta thương Nguyễn Du vì ông đã để Thúy Kiều nhỏ nước mắt khóc Đạm Tiên. Trong cuộc đời thật, TT để rơi giọt nước mắt vì cái gì đây ? Vì ''chiếc lá bay ,hạt bụi ,hơi rượu say ''? Giọt nước mắt của TT mười năm trước ''ly khách ven trời nghe muốn khóc'' hay ''Buồn ở lưng trời nghe đã lại'' gặp lại ...ông già ''ba mươi tuổi'' mười năm sau ! Kỷ niệm không đong đầy ,không ''uẩn khúc'' ,không thương đau ...thì dòng lệ tri âm làm sao có thể gặp nhau trên đoạn cầu tri kỷ ?.

Giai thoại là một chuyện. Đầu dây mối nhợ của sự việc mới là điểm chốt. Cái gì làm cho TT cố quên hẳn cái qúa khứ ?  Nhưng ở đời làm gì có chuyện cố quên! Trong ''Sầu lẻ bóng'' ,một nhạc sĩ nào đó đã viết : ''Người ơi khi cố quên là khi lòng nhớ thêm.'' Cuộc đời này có những nỗi đau đưa người ta đến chán chường là: Thất bại trên chính trường. Thất bại trên danh trường.Thất bại trên tình trường. Cái ''thất vọng trên tình trường'' mới đủ sức mạnh đẩy người ta ...nhảy núi. ("Nhảy sông còn vớt được chớ nhảy núi không ai dám bảo đảm ...cha mẹ ,người yêu mày nhận ra ... mày ''!). TT đã cố quên nhưng đùng ... một cái ,mười  năm sau khi ''người con gái vườn Thanh'' bỏ chàng ra đi ,TT đã ''thố lộ'' cái bí mật ''Huyền thoại về nàng thơ T.T.Kh'' mà Nguyễn thạch Kiên trong ''Văn học thời nay -nxbvatn- hải ngoại 2005'' đã ghi lại .

Nỗi đau mà TT nếm trải trước khi những thi phẩm độc đáo ra đời ký dưới hai cái bút hiệu TT và T.T.Kh đó chính là mối tình dang dở giữa TT và người con gái tên Kh khi họ còn ở tuổi học trò ''ăn chưa no ,lo chưa tới'' :

Đâu biết lần đi một lỡ làng

Dưới trần gian khổ chết yêu đương.

(Hai sắc hoa Ti-gôn)

Trái tim TT hay Kh rỉ máu trong ''Hai sắc hoa Ti–gôn ;Bài thơ thứ nhất ;Bài thơ cuối cùng'' và ''Tống biệt hành'' vì "người ấy'' ? :

Tai ác ngờ đâu gió lạ qua

Làm kinh giấc mộng những ngày hoa,

Thổi tan âm điệu du dương trước

Và tiễn người đi bến cát xa.

(Bài thơ thứ nhất)

Ai đã ra đi và ai còn ở lại ? Nhân vật trong thơ ra đi trong mơ hồ nhưng ngoài đời ,TT đã là người đi thật. Trước đó ,Kh cũng là người đi trong nước mắt. Họ đã đi đâu ? Tại sao cuộc tình đang ''phơi phới'' dù ''nhặt cánh hoa rơi chẳng thấy buồn'' mà lại phải chia tay ? Hỏi thơ ,thơ chẳng trả lời. Hỏi người ,người đã đi xa cuối trời ! Ta đành quay về hỏi sách vậy.

b. TT ra đi trong "Tiếng đời xao động ,tiếng hờn câm'' :

Người đi trong "Tống biệt hành'' mà trong ''Bài thơ thứ nhất'' có nhắc bây giờ  chưa khẳng định là một nhưng trong tất cả những trang sách viết về TT đều xác định : TT đã đi vào đơn vị sau cách mạng tháng Tám thành công. Như vậy, mối tình chàng nghệ sĩ và cô gái ''vườn Thanh'' đã ''tan tành mây khói'' trước đó. Tìm hiểu sự ảnh hưởng của Kh có tác động gì đến sự ra đi của TT cũng như ảnh hưởng qua thời đại. Vì tất cả những tác động đó sẽ quyết định một phần nào đến sự nghiệp sáng tác của tác giả.

TT lên HN cùng gia đình năm 1938. Theo Tôn thảo Miên trong ''Tự điển tác giả, tác phẩm văn học -Nxbđhsp'' có ghi: ''TT sinh trong một gia đình nhà nho nghèo làm thơ từ những năm 1940''. Còn Trần hữu Tá trong ''Từ điển vh bộ mới -Nxbthg'' cho rằng : ''Khoảng 1938, TT cùng gia đình lên HN kiếm sống bằng nghề vẽ tranh và bắt đầu làm thơ viết văn''. Những nhà nghiên cứu đều thống nhất ý kiến cho rằng : TT gia nhập làng ''Thơ mới'' muộn nhưng đã có tiếng vang với ''Tống biệt hành'' (đăng năm 1941 theo HT-HC và đăng năm 1942 theo TTMiên). Như vậy ,TT chia tay tình đầu với Kh (không phải T.T.Kh vì đâu có thể khẳng định T.T.Kh là con gái qua những bài thơ tác giả xưng ''tôi'' và gọi ''người ấy" là ''anh'' và càng không thể cứ ai mang thơ vào nhà xuất bản là người đó chính là tác giả.) vào năm 1937. Bởi lẽ ,những bài thơ ký tên T.T.Kh đều là những bài thơ mang màu sắc hồi ức muộn màng ,tiếc nhớ và có ghi rõ ngày tháng năm làm cũng như đăng là thời điểm 1937-1939.

Căn cứ vào những tư liệu trên ,có thể tạm xác định : ''Tống biệt hành'' làm trước những bài thơ ký T.T.Kh với khoảng thời gian từ 1938-1941-42 vì trước 1937 ,TT chưa làm thơ nên trong cuốn ''Những bước đầu của báo chí ,truyện ngắn ,tiểu thuyết và thơ mới'' NxbtpHCM của Lê đức Tịnh từ năm 1865-1934 không có bóng dáng TBH. Như vậy ,nếu theo cách hiểu mới ,TT làm thơ bắt đầu từ năm 1937 - thời điểm ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' ra đời.

Cuộc tình tan vỡ tạo nên tiếng thở dài cho chàng nghệ sĩ ''nghèo rớt mồng tơi'' này. Không mong đợi gì người đi trở lại nên chàng ngần ngại chi mà không tự mình ...đi luôn ! ''Người đi ? Ừ nhỉ ,người đi thật''. Nếu tìm hiểu kỹ hơn thì ''người ra đi'' trong TBH chẳng có ăn nhập gì với TT ra đi vì bài thơ làm từ 1938-1942. Khoảng thời gian ''thất tình'' đó ,TT còn là người tự do ,tự tại giữa chốn ''giang hồ''. Lý do nào thúc đẩy TT gia nhập quân đội? TT bị người yêu bỏ rơi? Vẫn theo Nguyễn thạch Kiên trong sách đã nêu kể lại lời của TT sau mười năm tình yêu tan vỡ : ''Nàng lẫn tránh tôi vì nghe lời bà mẹ.'' Điều đó có nghĩa là Kh đau khổ không kém gì TT khi buột phải lánh xa một mối tình thơ ngây. Có phải vì anh chàng nghệ sĩ ''cơm ăn chưa có ,lo sao nổi ..bồ'' này chưa có danh gì với núi sông nên đã ''lọt lưới'' của bà mẹ Kh? Cái ''ngoan ngoãn'' với câu ''cha mẹ đặt đâu ,con ngồi đó'' này khiến Mỵ Châu mắc lừa Trọng Thủy trong lịch sử ,khiến cho ca dao có lời mỉa mai : ''Gái tơ vớ phải chồng già. Nằm bên chông chà chớ có ngon chi'' ,còn trong thi phẩm là những tiếng khóc đứt đoạn ,là những lời nghẹn ngào ,là những câu đắng cay ,là nỗi niềm hối tiếc... với ''một tâm hồn héo ,bên cạnh chồng nghiêm luống tuổi rồi !'' khi mà ''chồng thấp ,vợ cao như đôi đũa lệch so sao cho bằng ?''. Té ra ,người ta quan niệm : ''Se duyên sánh phận quần thoa. Không trạng nguyên cũng rỡ ràng thám hoa.''  nhưng trong thời buổi loạn lạc ,Tây- Ta lộn xộn ,không ...đào đâu ra được một chàng rễ vinh quy bái tổ thì ít ra cũng ...chộp cho được một kẻ có chút bạc tiền rủng rỉnh cỡ ...thương gia. Còn TT ? Chậc! Con nhà nho ,nhà giáo thuộc loại ''kiếm sống bằng nhiều nghề'' trong thời buổi ''thắt lưng buộc bụng'' kiếm miếng ăn đã khó chắc gì có cho bồ !'' mà Đào xuân Qúy trong ''Nhớ lại'' -Nxbtn, có nhắc : Lương không có bao nhiêu ,tiền nhuận bút không đủ...Cho nên ''qủa cầu'' kén chồng của Kh ném ra ,TT đã không có duyên mà hưởng nên rơi vào một người khác ,lạ hoắc : ''Là trung niên ,khoảng 38 ,39 tuổi... là một thương gia tạm thời có của ăn của để ,một tiểu tư sản thành thị sống quẩn quanh trong năm cửa ô Hà Nội'' (Nguyễn thạch Kiên -Vhtn - hng).

Thất tình nản chí nhưng không ''nhảy núi'' là may cho TT lắm lắm. Lúc này, giữa cuộc chiến tranh thế giới lần hai bùng nổ thì ở Hà Nội ,phong trào đấu tranh trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa bắt đầu : ''Triệt để sử dụng báo chí công khai làm vũ khí đấu tranh cách mạng'' (Lịch sử VN tập 2 ,1858-1945 trang 384). Khi báo chí là phương tiện dùng để đấu tranh cách mạng thì : Anh ,chị sẽ phải viết cái gì ? Bởi thế mà phong trào ''Thơ mới'' ra đời ít ra ,cuộc đời có chút xí đỉnh hương hoa cây cỏ ,của gió ,của trăng ,của màu mắt người yêu để quên bớt đi ''những cuộc chia ly màu đỏ'' ! TT đến với ''Thơ mới'' muộn màng nhưng dù sao cũng đã đến mà ''Trời hỡi làm sao khi đói khát. Gió trăng có sẵn làm sao ăn ?" (Hàn mặc Tử). Tiền lương từ nghiệp thơ văn không đủ để sống. Hà Nội thời đó ngột ngạt không khí chiến tranh ,sặc mùi máu tanh đồng loại khi thực dân Pháp ra tay tàn sát tất cả những ai tham gia kháng chiến. Khung cảnh đó có quyến rũ không? TT đã chọn bước tiếp cho đời mình như thế nào trong cái khốn khó của đường đời ngao ngán như Cao bá Quát : ''Bãi cát dài, bãi cát dài. Bước một bước lại như lùi một bước.'' ?

Cách mạng tháng Tám thành công ,TT mới tham gia văn nghệ. Khoảng thời gian đó ,TT có thể dùng ''Đôi mắt'' của Nam Cao chứng kiến những cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn ,Nam Kỳ ,Đô Lương bị thực dân Pháp tắm trong biển máu. TT còn chứng kiến ngày Bác Hồ từ TQ. về nước nhìn lại kết quả bản ''Luận cương chính trị'' với chủ trương : ''Trí ,phú ,địa ,hào ,đào tận gốc ,trốc tận rễ'' mà ''vẫn chưa có biện pháp cụ thể về tổ chức và chính sách'' (Đại cương Lịch sử VN tập 3, -Nxbkhxh). Kết qủa : Cái ''Tiếng đời xô động ,tiếng hờn câm'' trên cuả TT trong ''Tống biệt hành'' được HT-HC ''cắt xén tài tình'' như Nguyễn hưng Quốc đã ca ngợi! ( Không trách HT-HC vì cả hai là Đảng viên CS ,có chức vị quan trọng trong VH thời bấy giờ với quan điểm thơ ca phải phục vụ cách mạng) nên trong TBH chỉ còn lại hình ảnh ''ly khách'' với những tính cách quyết liệt rất phù hợp cả thời xưa (Kinh Kha tráng sĩ) ,cả thời nay (người chiến sĩ, trượng phu ,nam nhi..) Hình tượng ly khách phù hợp ấy đã được các Tiến sĩ, Giáo sư ,các nhà bình luận ,phân tích hết lòng ca ngợi cái ý chí dứt áo ra đi theo tiếng gọi non sông với khúc nhạc ''Lên đàng'' của Lưu hữu Phước ,theo bước chân ''Tiến quân ca'' của Văn Cao. Tiếc thay ,cả đến ngàn năm sau ,có ''tri âm ,tri kỷ'' gì với TBH ,có thương yêu TT gì thì cũng chỉ hiểu ngần ấy mà thôi !.

Giữa những bề bộn đời thường ,chính trị rối ren thêm mất đi một tình cảm mà ta có thể ''suy luận'' ra từ câu : ''Cuối thu mưa nát lòng dâu bể. Ngày muộn chuông đau chuyện đá vàng.'' của Thâm Tâm làm TT ''phẩn chí'' không nghĩ đến chuyện ''đăng ký'' một xuất trong đơn vị thì đợi chừng nào? TT mang cái ''chí lớn không đầy một tấc gang'' như đã tự cười mình đến với cách mạng như để tự ''giải phóng'' mình thoát khỏi nỗi đau đã có. Nói gì thì nói ,người ta đều kết luận rằng : TT đi theo cách mạng là vì ''lòng yêu nước nhưng sâu kín tình cảm mến trong những người chiến sĩ cách mạng đã từng bí mật đi về nương nấu tại gia đình ông và bị giặc bắt bớ tù đày'' ( Trần hữu Tá -Tđvh bm). Chí phá bỏ thực tại bằng mộng giang hồ chấm dứt ,TT thay nó bằng chiếc nón cối anh bộ đội và đôi dép BH ! Nhưng không đi làm cách mạng có được không? Tháng 2/1947 Bộ QP ra thông báo : ''Mọi công dân VN từ 18 đến 45 phải vào dân quân.'' ( LSVN sách đã dẫn...) Giới văn nghệ sĩ ''có phong trào" ''đi'' hay ''giang hồ vặt'' ,theo khẩu hiệu do Nguyễn Tuân đề xướng : ''Ta muốn sau khi ta chết có người thuộc da ta làm chiếc valise'' nhưng đi để mà không biết đi đâu ?... Mấy ông nhà văn ,nhà thơ trẻ Nguyễn Bính ,Tô Hoài ,Trọng Can từ Bắc vào miền Trung ,vô Nam rồi lại trở ra..." (Theo Ký giả Lô Răng, -Thời báo Canađa). Rối ren như thế. Ra vô mất công tốn sức như thế thôi thì  thà như TT... dù đi vì yêu nước hay đi vì không thể ''trốn'' được cũng đã làm nên chiến công : "Dùng cán bút làm đòn xoay chế độ'' theo Chế lan Viên. Không ''xoay'' nổi chế độ thì ít ra cũng tự ''xoay'' mình  giống với ''nam nhi thời loạn'' cho xong !.

Tấm gương can trường đó đã vì động lực to lớn thúc đẩy nữa chính là Kh ''sang sông''. (Suy luận này dựa trên lời kể của Thâm Tâm trên chuyện tình có thật của TT và trong sách  mới công bố đã dẫn và căn cứ vào 4 câu đầu của ''Tống biệt hành ''.). Nản chí quá! Mất mặt nam nhi quá! Không đi lính thì đi đâu cho ''hạ hoả'' ? Cơ hội có. Động cơ có. TT ...nhảy dù vào bộ đội nhưng vì vốn ''có duyên văn ngộ sớm'' như Vũ Cao nói nên TT được ngồi vào ghế ''Thư ký toà soạn báo vệ quốc quân'' - ''Một lực lượng to lớn chỉ có tiến không thoái''! Giọng thơ lãng mạn chuyển sang giọng tuyên truyền cách mạng cho hợp với tình hình bấy giờ như các nhà thơ khác : Xuân Diệu ,Chế lan Viên ,Lưu trọng Lư ,Thế Lữ ...Nhưng kỳ quặc ,thơ TT dường như ''chững'' lại với mỗi bài ''Chiều mưa đường số 5'' rồi tất cả hình như ''vô hồn''... Cuối cùng cũng chỉ có ''Tống biệt hành'' ,có những bài thơ ký tên T.T.Kh đang còn nghi vấn là đỉnh cao của thơ TT mang nét buồn thời đại với những thương đau cho cuộc tình đi không trở lại là ''sống'' mà thôi !.

Có thể nói: Không có thời đại đó ,không có một tình yêu đổ vỡ đó ,TT không có TBH. Ta không có thi phẩm chỉ bốn câu đầu đã bất hủ này. Một cách hơi tàn nhẩn : Cám ơn Kh đã không chọn TT. Đi vào đơn vị cho quên hết thơ mình ngày trước nhưng nghe lại thơ mình với ngày tháng nào đã ra đi ,TT bật khóc ! Tức là với TT hay những ai đã từng có những tháng ngày da diết nhớ thương từng con đường ngập nắng ,nhớ bàn tay nghe ngóng tin sang là những gì đã ăn vào máu thịt không rứt bỏ được bao giờ. Kh chính là nỗi đau máu thịt của TT mất rồi ! Nhà thơ Hà huyền Chi trong bài thơ "Anh thèm cơn lú lẫn'' có câu: ''Anh thèm cơn lú lẫn. Quên cuộc đời ,trừ em''.  Thiết tưởng dùng nó cho TT của Kh không hẳn không đúng !.

TT đi theo cách mạng trong ''tiếng đời xao động'' đã nằm xuống tại Cao Bằng năm 1950 nhưng không mang theo bài thơ ''Tống biệt ...'' và gởi lại cho đời một cái tên với ''Huyền thoại T.T.Kh'' như ''còn một chút gì để nhớ để thương''.

2. Nhà thơ bí ẩn T.T.Kh với những bài thơ làm điêu đứng bao người :

a. T.T Kh và những dòng thơ viết cho ''người ấy'' :

Trong ''TNVN'' HT-HC chỉ ghi vắn tắt: Có hai bài thơ ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' và ''Bài thơ thứ nhất'' ký T.T Kh gởi đến ''Tiểu thuyết thứ bảy''chỉ vài ngày sau khi truyện ngắn ''Hoa TiGôn'' của Thanh Châu khởi đăng. Đã bao nhiêu năm trôi qua ,thơ kia còn đó ,dòng ''dư lệ'' còn đây nhưng người trong cuộc đã về cõi vĩnh hằng! Trong cõi vô hình đó ,họ đã gặp nhau chưa hay vẫn còn bên bờ sông ''tống biệt'' ?

Những thi phẩm với tên T.T.Kh vẫn tiếp tục gây thắc mắc cho bao con người yêu thương văn học qua từng thời đại. Con tằm rút ruột dùng mình dệt tơ cho người. Con én ép xương dùng nước miếng mình tạo ra ''vàng trắng'' cho đời. Thơ văn là sự chắt lọc ,là tâm huyết ,là ''dòng dư lệ'' rớt xuống mà thành. Tình yêu có thể bỏ nhau ,có thể lìa nhau ,lạc nhau. Trong cuộc sống ,con người có khi vì lý do nào đó không thể nhận con mình mới có những đứa con ''vô thừa nhận'' ,có những nấm mồ vô chủ không tên ...Nhưng trong văn học ,tác phẩm là ''đứa con tinh thần'' dù không ''mang nặng đẻ đau'' nhưng cũng vắt óc ,nát tim mà có nên không ai tự nhiên đi từ bỏ chúng?. Trường hợp T.T.Kh kia với những bài thơ bất hủ của mình hay như vậy mà lại không chịu ''xuất đầu lộ diện'' nhìn nhận?. Có thể có những lý do ngộ nghĩnh sau đây : 1, Đăng thơ xong ,nổi tiếng quá ,tác giả ...vỡ tim mà chết ngay !. 2, Xuất ngoại qua bên kia đại dương hết đường trở lại !. 3, Thấy trong thế giới âm nhạc có bài ''Huyền thoại một chiều mưa'' ,''Huyền thoại về một người con gái ''... khá hay nên muốn làm ''Huyền thoại T.T.Kh'' trong văn học!. 4, Người ký tên T.T.Kh có ''ẩn khúc'' gì chăng? (Những giả thuyết này chỉ để cho vui ) Vậy T.T.Kh là nam hay nữ mà sao chỉ viết có bốn bài thơ rồi biến mất?. Nội dung những bài thơ ấy như thế nào mà có nhiều thi sĩ ''nhập cuộc''?

Trong "TNVN'' ,HT-HC không hiểu căn cứ vào đâu mà cho T.T.Kh là con gái ?: ''Cô bé T.T.Kh yêu. Người yêu của cô có nét mặt rầu rầu''. Khi HT-HC ''Tuyên bố'' như thế thì khối người trong thiên hạ xúm vào cho đó là ...cô gái! (Trời ơi! Nếu suy diễn như thế thì có khối người bị chuyển ''gien''  lộn tùng phèo hết trọi vì không thiếu người nam lấy bút hiệu nữ ,không thiếu người nữ viết dùm tâm sự cho nam hay ngược lại)

Có người khi chết rồi mới ''vinh danh''. Có những cuốn sách mới gần  xong thì người trong cuộc đã mất. Có người mới vài bài thơ đã ngang ngửa thành thi sĩ. T.T.Kh là vậy. Người ta cho T.T.Kh là người yêu của TT bao lâu nay tức là ''bé Kh''. Không cần biết Kh là nam hay nữ ,ta đi tìm giá trị của bốn bài thơ nổi tiếng này trước đã coi thử bài nào đúng của T.T.Kh ,bài nào của những chàng ''thi sĩ ngông'' nhập cuộc .

* Bài thơ nổi tiếng nhất trong bốn bài là ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' : Hoa Ti-Gôn trong tiếng Anh là Coral vine nghĩa là cây dây. Tên thứ hai là Chain-of-love tức ám chỉ hoa tình yêu. Hoa Tigôn có tên khoa học là ‘Antigono leptopus’; nhưng “Antigone” trong bi kịch Hy Lạp của thi hào Sophocles (năm 442 trước Tây lịch) còn thể hiện người đẹp mang đức tính và khát vọng yêu đương của một phụ nữ.  Hoa Ti-gôn có hai sắc màu hồng và trắng ( có người cho nó có ba màu: trắng ,hồng ,tím đỏ ) với những cánh hoa bé tí xinh xinh như hình trái tim. Vì thuộc dạng dây leo nên hoa không tự đứng mà phải nhờ vào giàn cây khác. Vậy gọi ''Hai sắc hoa'' nghĩa là sao? Có phải ngụ ý muốn nói tới hai khía cạnh của một tình yêu ? Nguồn gốc bài thơ này rõ ràng : Nhà văn Thanh Châu là người biết rõ chuyện tình giữa TT và Kh nên viết truyện ngắn "Hoa TiGôn'' : ''hàm ý an ủi và tỏ lộ cho biết ở đời chẳng có gì là bền vững cả. Truyện ấy còn đượm một chân lý ,một triết lý sống. Rất thanh cao. Đạo đức. Rất mới. Vẫn bảo tồn văn hoá cổ truyền VN'' ( Nguyễn thạch Kiên, V-htn.) Mượn cốt truyện người để viết thành chuyện mình cũng không lạ gì. ND viết TK cũng lấy từ "Kim vân kiều truyện'' của TTTN. Vũ hoàng Chương cảm Kinh Kha mà viết ''Bài ca sông Dịch''. Khái Hưng cảm Phạm -Trương mà viết ''Tiêu Sơn tráng sĩ''. Bùi Giáng cảm Vua Quang Trung mà viết ''Nguyễn Huệ''... Bạch cư Dị cảm người ca kỹ mà viết ''Tỳ bà hành'' ...thì TT tại sao không cảm được cốt truyện "Hoa TiGôn'' của Thanh Châu mà chính mình là nhân vật trong đó?. TT ''cảm'' được. T.T.Kh nên ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' ra đời. Thế là các thi sĩ ''phục'' quá cũng vác bút xông trận nhưng khoát cái áo TT cho chắc ăn nên bài ''Màu máu Ti-gôn'' nhanh chóng nhập cuộc .

Bài thơ ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' ấy đăng trên ''Tiểu thuyết thứ bảy'' ngày 30/10/1937 với hai nỗi lòng đau xót biết bao nhiêu ,trân trọng biết bao nhiêu về "người ấy'' :

Người ấy thường hay ngắm lạnh lùng

Giải đường xa vút bóng chiều phong

... Người ấy thường hay vuốt tóc tôi,

Thở dài trong lúc thấy tôi vui,

... Gió về lạnh lẽo chân mây trắng,

Người ấy sang sông đứng ngóng đò.

Cảm nhận yêu và được yêu thương là cái hạnh phúc tuyệt vời nhất của tình yêu dù trọn vẹn hay không trọn vẹn. T.T.Kh là con người biết yêu thương thật lòng nên dòng thơ ,câu nào cũng lấy nước mắt người ta. Câu nào cũng nghĩ cũng hiểu cho ''người ấy'':

Nếu biết rằng tôi đã lấy chồng

Trời ơi ! Người ấy có buồn không?

Có thầm nghĩ tới loài hoa vỡ

Tựa trái tim phai, tựa máu hồng?

Lời than ''trời ơi !'' kia không của riêng ai nhưng người than cũng nào có dám bật ra thành tiếng kêu lớn cho trời long ,đất lở đâu ! Than mà nuốt trở lại trong lòng ép trái tim kia vỡ máu ra mới đau tận xương ,mới buốt tận cốt. Con sáo sang sông sao sáo vẫn ngóng trông ! Buồn chết nửa con người đồng với trái tim vô hồn từ dạo người đi không trở lại cho từng cánh Ti-gôn rơi rụng mãi bên đời! Người đọc mang tâm trạng Thúy Kiều khóc mả Ðạm Tiên tất nhiên chẳng thể cầm giọt nước mắt khóc mướn thương vay đau lòng này !. Tan vỡ như thế ,nát lòng như thế mà người trong cuộc vẫn cảm nhận một tình yêu bên cạnh trong ''Bài thơ thứ nhất'' :

Nhưng tôi vẫn chắc nơi trời lạ

Người ấy ghi lòng : ''Vẫn nhớ em!''.

Đem cái đoạn hay nhất ,đau đớn nhất của bài mà ai cũng thuộc :

Tôi vẫn đi bên cạnh cuộc đời

Ái ân lạnh nhạt của chồng tôi,

Mà từng thu chết, từng thu chết

Vẫn giấu trong tim bóng một người!

để so với những dòng viết về người con gái ''cam chịu'' hy sinh tình yêu của mình để cùng người chồng song bước cho ''phải đạo'' này trong thơ TT giả mới thấy một trời một vực.

Mãi đến ngày 4/5/1940 ,TT mới có bài ''Màu máu Ti-Gôn'' nghĩa là phải chờ tới...3 năm 4 năm sau ''Hai sắc hoaTi-gôn'' ra đời. Sao mà hững hờ ,sao mà lạnh nhạt với mối tình độc nhất của mình như vậy? Có nghịch lý không ? Có thấy có cái gì bất bình thường không?. Đọc ''Màu máu hoa Ti-gôn'' sao nghe mà khinh cái gã ''nghệ sĩ'' cô hồn kia. Bài thơ rõ ràng hàm ý mỉa mai cái mối tình tuyệt vời mà T.T.Kh đã xây dựng nhân vật ''cô gái'' :

Hãy vui lên các anh ơi !

Nàng đi tôi gọi hồn tôi trở về.

... Bao nhiêu nghệ sĩ nổi trôi,

Sá chi cái đẹp dưới trời mong manh.

Sá chi những chuyện tâm tình,

Lòng đau đem giấu trong bình rượu cay!

Bao nhiêu trân trọng yêu thương của độc giả dành cho TT đã bị cái từ ''sá chi''... ''lột'' sạch sẽ! Con người như TT nghe Vũ Cao đọc thơ cũ của mình đã khóc thì làm sao có một TT cợt đùa coi rẻ tình yêu mình đến vậy với cái sắc hoa Ti-gôn tội nghiệp kia ngàn năm ôm tình cũ mà tôn thờ cho hết kiếp!

Đã vậy ,trong bài ''Trả lời người yêu'' gởi T.T Kh ,thằng đàn ông trong đó thật tệ lậu ,thật trâng tráo khi dựa trên nỗi đau thương của người con gái trong thơ T.T.Kh mà cười cợt ,mà hợm hĩnh:

Miệng chồng Khánh gắn lên môi

Hình anh mắt Khánh sáng ngời còn mơ.

Viết như vậy chẳng khác nào ''bỏ bom'' vô hạnh phúc người ta ,chẳng khác nào đưa Kh đi vào tận cùng với sự rẻ khinh của chồng. Có trâng tráo gì cũng không ai ngu ngốc bê cái  tên ''cúng cơm'' thả tùm lum lên báo cho người ta ''thóc mách''! Người trong cuộc yêu thương ngần ấy ,lỡ làng ngần ấy chắc chắn không thể thả xuống những câu mô tả tầm thường như vậy! Nó vừa phi đạo đức ,vừa nặng tính cách ''dục tình'' chớ yêu thương gì nữa với ''người ấy'' mà T.T.Kh xây dựng. Từ ''sáng ngời'' thả xuống ,đám mây xám kéo lại bịt bùng ...

Vâng, tôi vẫn biết có người

Một đêm cố tưởng rằng tôi là chồng,

Ðể hôm sau khóc trong lòng.

Vâng, tôi vẫn biết cánh đồng thời gian,

Từ ''vâng'' vô thưởng vô phạt nhưng viết bình ,phân tích có dẫn chứng càng tránh dùng từ này tốt hơn vì nó ngợi lên một ý cẩu thả một khi được dùng đầu câu. Trong bài thơ này ,từ ''vâng'' lại như có một ý đắc chí ,gật gù khinh khỉnh của kẻ tưởng mình biết tỏng tòng tong ruột gan kẻ khác.

Nhân vật này ''cố tưởng'' mình là ''kẻ được'' đang mơ màng đến hình ảnh ''choáng ngợp'' tệ hại hơn một gã Mã giám Sinh đối xử tàn nhẩn với Kiều trong ''đêm tân hôn''. Có một người yêu cũ như vậy thì thà : Cành lan ,xác bướm chôn vào mồ sâu ! Những lời này là nội tâm mà quyền được thố lộ chỉ dành cho người đàn bà đau khổ mà thôi. Ngòi bút TT giả này thật sự chả hiểu gì về nội tâm phụ nữ nên phun ra thêm :

Bao nhiêu hạt lệ còn thừa,

Dành ngày sau khóc những giờ vị vong.

Bao nhiêu những cánh hoa lòng,

Hãy dâng cho trọn nghĩa chồng ,hồn cha.

Lời ''giáo huấn đạo đức'' dỏm này ném xuống chà nát dòng nước mắt người yêu.  Người cao thượng mà thế ư! Cười cợt ,dửng dưng như chưa bao giờ biết rung động dưới những tia nắng ấm ,chưa biết ngậm ngùi khi nắng tắt ngoài sân. Có người yêu như thế ,nếu trước đó ''nhụy đào'' đã lỡ bẻ cho hắn ,giờ chỉ còn nước: ''vạch trời kêu mà tuốt gươm ra''... chém !

Hai nhân vật hai tính cách trái ngược không có một chút nào đồng nhất về sự rung cảm. Một người con gái thật lòng ,đau khổ đáng thương!. Một gã đàn ông hợm hĩnh ,tầm thường phát ghét ! Người con gái này qủa thật là Kh thì gã cợt đùa kia dứt khoát không phải là TT. Vậy tác giả thật sự những bài thơ ký TT là ai? Chứng minh một vấn đề ,lý giải cho một quan niệm chỉ dựa trên một vài dẫn chứng như thế quả chưa thể thuyết phục.

"Hai sắc hoa Ti-gôn" là bản tình ca cho cuộc tình hai ngã rẽ là nỗi niềm tâm sự sâu lắng đến đắng lòng của người con gái "xuôi chèo mát mái về bên ấy rồi" !. Kiều sau khi thăm mả Đạm Tiên đã đoán biết và phập phòng cho số phận của mình : "Thấy người đó biết mình sau thế nào" thì trong "Hai sắc hoa Ti-gôn" nhân vật "người ấy" cũng đã lo lắng :

Bảo rằng ''Hoa dáng như tim vỡ,

Anh sợ tình ta cũng thế thôi !''

Sự linh cảm này đã từ hiện thực xã hội lúc bấy giờ như Nguyễn nhật Huy trong ''Hai sắc hoa Ti-gôn ,bức thông điệp màu thắm pha'' đã nhận xét: ''Trước mối tình'' không môn đăng hộ đối trái với những lễ giáo khắc khe và nghiệt ngã của xã hội lúc bấy giờ ,chàng trai đã dự cảm được sự đổ vỡ đớn đau sẽ đến với cuộc tình của mình mà lòng nặng trĩu niềm u buồn khó tỏ bày''. Người con gái trong đó ( cũng như Thúy Vân vô tư bảo chị: "khéo dư nước mắt khóc người đời xưa" ) đã ngây thơ cho cuộc tình mình là chắc chắn. Lưu trọng Lư trong ''Tình điên'' và ''Một chút tình'' như đứng về phía nàng :

Mười bảy xuân, em chửa biết gì

...Ngây thơ em đã biết gì đâu.

Vì không linh cảm được những bóng giăng hiu quạnh quanh tình yêu nên người con gái trong ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' mới thơ ngây :

Cho nên cười đáp : "Hoa màu trắng

Là chút lòng trong chẳng biến suy''.

Hoa Ti-gôn mà ''người ấy'' nói đến là hoa màu máu ''dáng như tim vỡ'' ,có sự suy nghĩ từ tim mà ra nên sâu lắng nhưng đầy lo âu ,thắc thỏm trước hạnh phúc mong manh. Hoa Ti-gôn của người con gái là hoa màu trắng ngây thơ tuổi học trò nào có biết gì lo âu mà thắc thỏm ? Màu trắng là màu bất di ,bất dịch không phai cũng ''chẳng biến suy'' theo thời gian. Một hạnh phúc có hai  màu đối đầu cả ý và sắc đang ngược nhau. Tình yêu không thể dung hòa những đối nghịch này thì trước sau gì cái hạnh phúc hai sắc màu kia cũng không cánh mà bay !

Cuộc đời mấy ai biết được chữ ngờ. Đêm mờ sương bao phủ. Con bướm vàng đã đậu trái mù u. Nàng đó : "Trong một ngày vui pháo nhuộm đường" mà Ý Chi trong ''Thu rụng lá'' có nhắc:

Mùa đông đến đón bên sông

Vội vã cô em đi lấy chồng.

là nguyên nhân cho nhân vật "người ấy" xa xót trong ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' :

Gió về lạnh lẽo chân mây trắng,

Người ấy sang sông đứng ngóng đò.

Lời thơ thắm đượm "những chiều thu hoa rụng đỏ chiều thu" với một tiếng lòng buồn thê thiết như cả cuộc đời chưa bao giờ biết buồn gói gọn trong 11 đoạn ,77 câu thơ thất ngôn.

*   "Bài thơ thứ nhất" :

Cũng mang âm hưởng như vậy , "Bài thơ thứ nhất" được đăng ngày 20/11/1937 trên tờ "Tiểu thuyết thứ 7" số 182 đã ngậm ngùi nhắc lại trong hai khổ đầu một vết thương lòng đau nhói vì chia xa. Tám đoạn sau chuyển sang tâm trạng vừa muốn đối diện vừa muốn lẫn trốn quá khứ với hình ảnh người yêu cũ đang theo ngày tháng lớn dần lên trong ký ức.

T.T.Kh một lần nữa khắc họa hình ảnh người yêu cũ của nhân vật "Tôi" trong bài thơ với sự chắc chắn:

Nhưng tôi vẫn chắc nơi trời lạ,

Người ấy ghi lòng: "Vẫn nhớ em!"

Thật tội nghiệp cho một niềm tin thơ ngây làm cho Xuân Diệu cũng ái ngại dùm trong ''Giục giã'' : ''Ai nói trước lòng anh không phản trắc. Mà lòng em sao lại chắc trơ trơ?''. Tình yêu dù biết nó có lý lẽ riêng của nó từ lâu nhưng ở đời có cái gì là bền vững đâu vậy mà khối người đã tin đến mù quáng. Niềm tin này đã đi vào máu thịt cũng vì vậy mà những ai nếu đã yêu càng sâu thì đau càng nặng khi rơi vào hai cảnh hai lòng ''Người ở bên trời ,ta ở đây. Chờ mong phương nọ ,ngóng phương này'' (Huy Cận). Mượn câu của Tiến sĩ Chu văn Sơn trong bài viết về "Tống biệt hành" của Thâm Tâm để nói về cái quả quyết chắc chắn trên của nhân vật nữ của T.T.Kh : "Người thiếu thông cảm chỉ thấy bề ngoài ,người tri kỷ thì thấu từ gan ruột mà ra." Chứng tỏ : Tình yêu của họ đã đến giai đoạn vô cùng thắm thiết thiết thì... tan vỡ! Nhớ thương ,dằn vặt ,tự trách là tiếng lòng của kẻ yêu mà xa. T.T.Kh đã để cho nhân vật "Tôi" thở dài ,bối rối:

Viết đoạn thơ đầu lo ngại quá

Vì tôi còn nhớ hẹn nhau xưa :

"- Cố quên đi nhé, câm mà nín

Đừng thở than bằng những giọng thơ !''

Thu Hồng với "Mảnh hồn thơ'' cũng khuyên nhủ : "Ðừng sầu lá rụng ,khóc hoa rơi. Ðừng than thở tiếc ngày qua chóng'' nhưng đã "phạm qui" hết rối ,đã nghĩ về nhau mất rồi. Lời thơ đã trào ra rồi. Dòng thơ đã viết ra rồi:

Cho tôi ép nốt dòng dư lệ

Nhỏ xuống thành thơ khóc chút duyên ?

Đây là hai câu thơ hay nhất ( đoạn thứ 6 ) trong 10 đoạn của bài thơ với sự chọn lựa ,chắt lọc từ kỹ càng đến mức "cực xảo" về nội tâm với giọt nước mắt đã cạn cùng ,nỗi nhớ thương về kỷ niệm đã tan ra ,vỡ ra ,rớt xuống ... Và ,người thơ nhặt được ,có người nâng niu ,đưa lên thành "Cô gái vườn Thanh" hay "Dòng dư lệ" như Nguyễn Bính ; có người "vấp" nó giữa đường ,lượm lên ,cười cợt trong "Trả lời người yêu - Gởi T.T.Kh - Màu máu Ti-gôn" ký TT. Trong dòng nhạc , nhạc sĩ Trần thiện Thanh đã rung động : "Khi người yêu tôi khóc ,trời cũng giăng sầu". Nguyễn Du đã biến giọt nước mắt của Thúy Kiều thành "giọt ngọc" ,"châu sa vắn dài...". Nâng niu làm sao ! Trân trọng làm sao ! Quí giá biết bao ! Và dù cho Nguyễn Bính có thấy rằng :

Tặng người gọi một dòng thơ

Hay là dòng nước mắt thừa đêm qua.

thì người đọc cũng nghe thương yêu ,cay đắng lắm vì hai câu thơ đắng cay nằm trong bài thơ đắng lòng mà toàn những lời chân thật ,cảm thông sâu sắc của Nguyễn Bính dành cho cô gái tội nghiệp nọ:

Đau thương qua mấy mươi cầu

Cạn dòng nước mắt còn đau khóc người.

Trong khi đó ,người ký TT phun ra toàn những lời "máu lạnh" trong ''Màu máu Ti-gôn'' :

Bao nhiêu hạt lệ còn thừa

Dành ngày khóc những giờ vị vong .

Trời ơi ! Người ta chắt nuớc mắt "ép" thành dòng thơ có nghĩa bóp trái tim vỡ máu để yêu thương vậy mà kẻ làm "người ấy" kia "cạn máu tanh lời" cho đó là "dòng dư thừa" sao mà gọi là tri kỷ ,tri âm ?. Người như thế làm sao mà nhân vật của T.T.Kh có thể yêu trong mù đui mà không phát hiện ra ? Cái "người ấy" của nhân vật T.T.Kh là một người biết ngắm cả "cái lạnh lùng" ( với "người ấy" , "cái lạnh lùng" cũng có hồn ) nên nàng mới yêu thiết tha đến vậy. Nếu không, ai mà đi chắt ép ruột gan phèo phổi mình để mà... dâng hiến cho một người coi tình yêu như gió thoảng mây bay ,cười tình cũ đã cạn ngày ,cạn tháng. Tình yêu "một chiều" không lấy sự "thật lòng" làm gốc rễ thì dẫu có đến trong bình minh thì cũng theo hoàng hôn ra đi mà thôi ! Nhân vật "Tôi" của T.T.Kh nào hay biết gì ,vẫn yêu không đổi trong "bài thơ cuối cùng"

*  "Bài thơ cuối cùng" : Bài khởi đăng ngày 23/07/1938 cũng trên ''Tiểu thuyết thứ bảy'' số 217 nhưng HT- HC trong "TN VN" không đề cập đến bài này và cho rằng T.T.Kh chỉ có hai bài thơ là "Hai sắc hoa Ti-gôn" và "Bài thơ thứ nhất" mà thôi. Còn trong "Việt Nam thư quán" ghi rõ T.T.Kh có tất cả bốn bài thơ. Hư thực thế nào ,ta vẫn đi theo quan niệm cho T.T. Kh có bốn bài từ 1937-1939 trước đã. Không biết ngẫu nhiên hay chủ ý mà T.T.Kh lấy đầu đề "Bài thơ thứ nhất" không có bài 2 ,3 ,4 tiếp theo mà chỉ tiếp "Bài thơ cuối cùng" này rồi biến mất tăm mất tích ( Nhạc sĩ Nguyễn Ánh 9 với những bài nhạc không tên cũng kỳ quái ). Đầu đề ''Bài thơ cuối cùng'' giống như Xuân Diệu khẳng định "Tôi chỉ có một tình yêu thứ nhất" và nghĩa là tình yêu dành cho em ( anh ) cũng thật sự cuối cùng. Trong "Bài thơ cuối cùng" này ,nhân vật nữ của T.T.Kh nghĩ về "người ấy" của mình ra sao ?

Ngôn từ bóng gió hàm ý sâu sa "người ấy" trong "Hai sắc hoa Ti-gôn" và "Bài thơ thứ nhất" sang "Bài thơ cuối cùng" đã chuyển thành "anh" trong trách móc ,hờn giận lẫn thương nhớ. Nàng trách vì sao "người ấy" viết về Ti-gôn :

Trách ai mang cánh ''Ti-gôn'' ấy

Mà viết tình em, được ích gì ?

Sao kỳ vậy ? Nàng viết "Hai sắc hoa Ti-gôn" rồi bây giờ trách chàng "đã viết" ? Nàng có phải "tóc úa giết dần đời thiếu phụ" nên lầm lẫn chăng ? Còn nữa ,nàng nhắc đến bài "Đan áo cho chồng" cũng chính nàng viết :

Chỉ có ba người đã đọc riêng,

Bài thơ "đan áo" của chồng em.

Lạ thật, tác giả để nhân vật mình quên mất bài thơ nào mình viết, bài nào ai viết và ngay cả anh chồng tội nghiệp "luống tuổi" cũng trở thành tác giả bài thơ "đan áo". Ba người đọc là ai ? Nàng ,chàng và chồng ! Rối rắm quá ! Nàng cho rằng sau khi ba bài thơ trên ra đời đã gây tác hại vô cùng khi cuộc tình đã bị "rao bán" :

Cho khắp người đời thóc mách xem ...

Là giết đời nhau đấy, biết không?

Nàng nêu ra lý do vì giận ''người ấy'' mà làm bài thơ cuối cùng. Trong cơn giận ,người ta thường hay trẻ con mà Xuân Diệu hay gọi là làm ''nư'' :

Giận anh, em viết dòng dư lệ,

Là chút dư hương : điệu cuối cùng !

Với cơn giận không tên như thế của người yêu ,người tri kỷ không thể làm ngơ nên đành ''xuống ngựa'' như Châu thái Lê trong ''Vùng trời thương hận'' : ''Em còn hận ,đầu ta đây hãy trút. Cho oán thù vẩn đục cả dòng sông.''. Và cuối cùng dòng sông là kẻ ''chịu đựng'' sự trừng phạt thay cho con người để cho họ có được chút dư hương dù chỉ là ''dư hương cuối cùng''!

Ta thật sự không hiểu nổi mới trong "Bài thơ thứ nhất" ,nhân vật "Tôi" đã xin : "Cho tôi ép nốt dòng dư lệ ,Nhỏ xuống thành thơ khóc chút duyên'' thì còn ''dòng dư lệ'' nào nữa để mà chắt ra ,để vì ''giận anh'' mà viết ? Hóa ra ,dòng dư lệ nàng ép trong đau đớn kia chỉ vì giận cái người làm thơ Ti-gôn ,viết tình nàng "rao bán" nhưng nàng viết chứ ai viết mà "giận anh". Thật ra ,nơi phương trời nào đó người con gái tên Kh cũng đã không còn dám mơ mộng khi có một người chồng mà nàng phải sống vì lễ giáo. Nguyễn Khuyến có những bài thơ "Tự thuật ,tự trào" để tự nói ,tự an ủi mình ta không lạ. Ta chỉ lạ cho cái người viết những bài thơ tình ướt át đầy đắng cay kia lại không hề nghĩ mình đã "sinh con" mà đi cho người khác "đẻ con" rồi bán con  mình mà ra "tự trách" ! Giọng thơ sau khi trách móc xong chuyển tông xưng "tôi" thật lạnh lùng với cái từ "hừ" nặng trịch rớt xuống : Những cánh hoa lòng ,hừ ! đã ghét,

Thì đem mà đổi lấy hư vinh .

"Những cánh hoa lòng - tình yêu trái tim" đem đi đánh đổi nó để lấy cái ảo vọng tiếng tăm bề ngoài. Kỳ quặc nữa. Nàng trách ai nếu không là lời tự trách mình. Âm điệu này mang nặng khẩu khí hậm hực ,bất cần có phải là tiếng lòng của một cô gái chỉ biết yêu thương kia trong thời buổi loạn  ly hay chỉ là tiếng lòng của người con trai thời loạn : ''Ta bây giờ mọi sự nhẹ như không. Ðời mấy kẻ bận lòng người ngã ngựa.'' như Châu thái Lê ?

Trong  các bài thơ trên của T.T.Kh nhất là "Bài thơ cuối cùng" cảm giác hờn giận ,thương yêu ,trách móc lập đi ,lập lại không lối thoát. Chị Dậu của Ngô Tất Tố đã sống trong "Tắt đèn". Thị Nở của Nam Cao cũng lẩn quẩn trong cái lò gạch. Người phụ nữ của T.T.Kh cũng chập chờn trong bóng đêm : Nếu không yêu được thì tôi... chết

Đêm hỡi ! Làm sao tối thế này ?

Con người nếu không thoát ra được cái vòng kềm kẹp của những giáo điều ,những luật lệ "thâm căn cú đế" ,của những cuộc chiến tranh làm bần cùng cuộc sống... thì cũng đồng số phận với những kẻ không quyết định cho mình một cuộc sống hạnh phúc vốn đã phải có nên tất cả rơi vào "bước đường cùng" bế tắc !

Và bài thơ gồm 9 khổ thơ với những mâu thuẩn đan chéo kia : Tình yêu và bổn phận giữa bổn phận và khát vọng ...đã không dừng lại ở chỗ đơn giản là những lời tình tự mà còn là một tiếng kêu thương cho số phận con người trong nghịch cảnh trái ngang mà ta cần hiểu rõ nguyên nhân để có hướng giải quyết! Trước hết là tiếng thở than nếu không tự mình cởi trói cho mình .

*  "Đan áo cho chồng" : Tiếng thở dài đêm  đông hay "nỗi lòng" của kẻ ..."ngoài cuộc" ?:

Nhân vật phụ nữ trong bài thơ không viết về ''người ấy'' nữa mà chỉ thở than thân phận với người chị nào đó hoặc người người nào đó đã cất tiếng "than thở" dùm người phụ nữ .

Lẽ thường ,người phụ nữ gặp nghịch cảnh nhất là trong nhân duyên thường bộc lộ phản kháng mãnh liệt : Thật có ,truyện có : Chiêu Quân ,Hạnh Nguyên ,Nguyệt Nga ,Thúy Kiều ... nhảy sông tự tử. Chị Dậu đánh lại tên lý trưởng ,Hồ Xuân Hương dùng thơ "đả kích" đàn ông ... Còn nhân vật nữ của T.T.Kh trong "Đan áo cho chồng" chỉ rặt lời than thở :

Lòng em khổ lắm chị ơi !

Trong bao tuổi cực với lời mỉa mai .

Nàng khổ vì lấy chồng mà đời nàng không khác gì : ''Như con chim hót trong lồng ,Hạt mưa nó rụng bên song bơ thờ.'' Ai nhốt? "Ai đem lễ giáo giam em ?" Nhân duyên đã đành "cha mẹ ép" nhưng xưa nay có cái gì có thể cài then khóa cửa nhốt một đời người ta. Kiều leo rào "cất mình qua ngọn tường hoa" tìm Kim Trọng ,Nguyệt Nga chẳng chịu ở nhà họ Bùi mà trốn mãi trong rừng chờ đợi Lục vân Tiên. Và hấp dẫn hơn là  cô gái trong "Xống chụ xôn xao" (Tiễn dặn người yêu) quyết liệt :

"Không lấy được nhau mùa hạ ,ta sẽ lấy nhau mùa đông

Không lấy được nhau thời trẻ ,ta sẽ lấy nhau khi góa bụa về già".

Bài thơ "Đan áo cho chồng" mở đầu bằng những câu dàn trải tâm lý. Ta cũng không cần phải mất công đi tìm ''người chị'' đó là ai ? :

Chị ơi ! Nếu chị đã yêu .

Đã từng lỡ hát ít nhiều đau thương,

Đã xa hẳn quãng đường hương,

Đã đem lòng gởi gió sương mịt mùng .

Y như một kẻ nào đó đã viết cho "nàng" thì bỏ lỡ . Đã vậy thì sao nữa ? Cam chịu đi  có phải không ? Sau đó ,thấy có vẻ "bất nhẩn" quá , kẻ viết mới quay lại với hoàn cảnh thực tại của nàng :

Tháng ngày miễn cưỡng em đan,

Kéo dài một chiếc áo len cho chồng.

Chấp nhận lấy người ta thì nên dằn lòng mà làm tròn bổn phận nếu chẳng có cách nào bứt phá ra khỏi vòng giam con chim muốn hót tự do. Hình ảnh người phụ nữ ngồi đan áo len cho con ,cho chồng là một hình ảnh đẹp. Nó mang giá trị truyền thống đẹp đẽ ,hiền thục ,mềm mại của người phụ nữ và có cả giá trị hình tượng văn học. Trong "Đan áo cho chồng" hình ảnh này chuyển sang giá trị hiện thực khác : Đan đi ,đan lại mãi chưa xong  chiếc áo với sự rối rắm trong lòng. Đơn giản như vậy nhưng "đan áo" chỉ là cái cớ nhất thời còn sự "rối rắm" kia mới là một đời không gỡ nổi :

Tháng ngày nổi tiếng tiêu sơ,

Than ôi ! Gió đã sang bờ ly tan ...

Cho dù ai viết thì đây cũng là đoạn hay nhất của bài thơ với hình ảnh "con chim bị nhốt" xuyên qua mũi kim đan áo cho chồng mà vọng ra ngoài ....rồi lại bị "lễ giáo" níu áo trở lại :

Quang cảnh lạ ,tháng năm dài,

Đêm đêm nghĩ tới ngày mai giật mình !''

Lời than thở này trong bài thơ sáu đoạn đã đi ngược lại hình ảnh "can đảm" mà người phụ nữ trong "Bài thơ thứ nhất'' đã chấp nhận :

Và một ngày kia tôi phải yêu

Cả chồng tôi nữa lúc đi theo .

để vui sống : "Bên cạnh chồng nghiêm luống tuổi rồi !". Thật sự ai là người con gái mà TT thương nhớ? Người con gái cam chịu hay kẻ than ngắn ,thở dài ?

Kết lại ,người phụ nữ trong những bài thơ T.T.Kh cũng chỉ thế ,không chỉ đích danh ai là người yêu. Ba bài thơ "Hai sắc hoa Ti-gôn" ,"Bài thơ thứ nhất" ,và "Bài thơ cuối cùng" là những bản tình ca bên bờ vực thẳm ,là tiếng lòng khao khát yêu thương với những nỗi đoạn trường đầy mùa thu u uất. Riêng bài "Đan áo cho chồng" là tiếng than thân trách phận ,là tiếng thở dài đêm đông hay nỗi lòng người ngoài cuộc vẫn còn nhiều dấu hỏi có phải là T.T.Kh làm không ?

Những bài thơ trên nhất là bài "Hai sắc hoa Ti-gôn'' làm nao lòng người không những vì chúng mang lời thơ thấm buồn man mác mà còn cho người đọc tâm đắc một chuyện tình có thật. Đó là chuyện tình giữa tác giả "Tống biệt hành" nổi tiếng cùng cô nữ sinh tên Kh. Tức là chuyện tình của Kh và Thâm Tâm Nguyễn tuấn Trình.

Xuyên suốt mấy chục năm ,người ta cố tìm ra sự thật T.T.Kh là ai và tất cả cũng hoài công ích để lại một "huyền thoại" cho đời. Nhưng có một điều chắc chắn là cuộc đời luôn có sự đối lập : Nếu mùa xuân có nắng ấm thì mùa đông có tuyết rơi ( nơi nào tuyết không rơi thì mưa buồn cũng đến đó mà! ). Giữa cái "không" sẽ tìm ra từ "có" ,và giữa bế tắt đời thường ,ta luôn lóe ra một tia hy vọng. Và hẳn nhiên ,kết quả cho ta một sự hấp dẫn cũng là ... huyền thoại nốt : "Người ấy" núp bóng một người ra đi trong "Tống biệt hành" và "người ấy" trong hai bài thơ "Hai sắc hoa Ti-gôn" , "Bài thơ thứ nhất" vừa là một người vừa là hai người mang tính cách thẩm mỹ vừa mang giá trị hiện thực. Bởi vì ,chúng được sinh ra từ một người ... cha 'đó là Thâm Tâm và chất liệu nuôi dưỡng là từ người mẹ Kh.' ( Có đồng ý hay không ,độc giả tự mình tư duy.)

III. T.T.Kh là Thâm Tâm :

1. Thâm Tâm khẳng định T.T.Kh chính là bút hiệu của mình :

a. Qua sách báo :

Bài viết của Nguyễn Thạch Kiên trong cuốn "Văn học thời nay" của nhà xuất bản tuyển tập văn học thời nay năm 2005 có tựa đề : "Huyền thoại về nàng thơ T.T.Kh"  trích trong tập thơ ''Những kỷ niệm về quê hương'' đã ghi lại lời kể của ông H.Th - một người bạn của Thâm Tâm- như sau :

"Vào những ngày đầu của cuộc chiến chống thực dân Pháp năm 1947, tình cờ tôi được điều về đơn vị có nhà thơ Thâm Tâm hiện diện ... Do đấy tôi đã ở chung với Thâm Tâm trong một thời gian và gạn hỏi chính Thâm Tâm về huyền thoại nàng T.T.Kh với bài thơ 'Hai sắc hoa Ti-gôn'   kia..."  ( Nguyễn thạch Kiên -ttvhtn quyển 3 trang 19). Trang 20 , Nguyễn Thạch Kiên ghi lại lời kể của H.Th mà ông nghe được do chính Thâm Tâm tâm sự : "Người tôi yêu tên là Kh. Khi viết , tôi định ký rõ dưới bài là Thanh Tâm , giản dị vậy thôi , như những bài thơ tôi vẫn thường ký khi đăng báo. Tuy nhiên , một tối , tôi lại làm bài 'Hai sắc hoa Ti-gôn' cực tả mối tình của ai kia và ... liều chọn một bí danh ký dưới bài thơ bằng ba chữ viết tắt T.T.Kh. Ba chữ viết tắt ấy chỉ có nàng và tôi hiểu''.  TT cắt nghĩa vì sao Kh không ra nhìn nhận  : "Nàng yêu thơ, thích thơ nhưng đâu có biết làm thơ. Nàng không dám nhận , không dám ra mặt là lý do ấy" . Sự cắt nghĩa của TT qua lời ghi của N.T.K đã bước đầu có thể mở cái gút thắc mắc của Hoài Thanh , Hoài Chân , của người ái mộ là tại sao sau bốn bài thơ , T.T.Kh biến mất. Với hiện tượng về "Hai sắc hoa Ti-gôn" khiến ai cũng tưởng chính mình là ... người tình của nàng thơ T.T.Kh. Riêng chỉ có tôi là cười thầm . Nàng, chắc cũng vậy". Nếu thật đúng như trên ta thử nghĩ Kh có "cười" nổi không ? nếu có thì cười có lâu không vì bỗng nhiên có khối người đưa tên mình lên báo? Thâm Tâm lý giải rằng : "Thấy T.T.Kh là đề tài bán được báo , nhiều nhà thơ cũng nhảy vào vòng chiến. Có người mạo cả tôi để ký tên dưới bài thơ J. Leiba và Nguyễn Bính thì đàng hoàng thấy rõ . Các anh ấy chỉ cảm xúc xót thương thôi chứ không hề có ác ý hoặc bôi bác."

Tội nghiệp cho những người bạn ''kết nghĩa đào viên'' của Thâm Tâm (TT-Nguyễn Bính-Trần huyền Trân ,Bích Khê) nhất là Nguyễn Bính cả đời mang tiếng mê ''cô hàng xóm'' không đủ mới tranh thủ luôn Trần thị Khánh của Thâm Tâm. Té ra ,Nguyễn Bính chỉ ''cảm xúc ,xót thương thôi'' chớ đâu yêu iếc gì Kh qua ''Dòng dư lệ'' mà cũng không có ý ''bôi bác'' . Nguyễn Bính không có ý đó thì người khác có. Vậy những người đó là ai? Cuộc tình TT và Kh tan vỡ từ năm 1937. TT đã đính chính: ''Chỉ có ba bài thơ chính thức của T.T.Kh do chính tôi sáng tác mà thôi:

1. Hai sắc hoa Ti-gôn.

2. Bài thơ thứ nhất.

3. Bài thơ cuối cùng.

...Ngoài ra những bài thơ như ''Đan áo cho chồng'' ký T.T.Kh ,bài ''Các anh hãy uống cho say'' ký Thâm Tâm...đều do các bạn tôi tự soạn ra cả. Nếu kể hết thì nhiều lắm...''

Trời ,nếu quả thật vậy thì năm 2005 là sự ''bùng nổ'' những thông tin văn học khá ly kỳ : Đó là hình tượng ''Cậu bé đuốc sống Lê văn Tám'' mà Giáo sư Trần huy Liệu đã mang vào lịch sử theo Giáo sư Phan huy Lê trong một cuộc họp báo của hãng phim truyền hình VN tại Hà Nội cuối tháng hai /2005 là... không có thật. Chỉ có cậu bé đóng vai Lê văn Tám năm 1980 của đạo diễn Lê mộng Hoàng là có thật mà hiện nay cậu học sinh trường Phan đăng Lưu-Bình Thạnh đó đang định ở Caliofornia. Cũng tại thủ đô HN ,cô học sinh Nguyễn phi Thanh trong kỳ thi HSGV ngày 18/03/05 bất bình với một đề thi nên đã dám viết vào bài làm là không thích tác phẩm ''Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc''!! Còn bây giờ ,các nhà nghiên cứu ,phê bình văn học... phải mở lại những trang viết về Thâm Tâm và T.T.Kh. Những bạn của TT : ''Nguyễn Bính, Trần huyền Trân,Tân Hiến, Lê văn Trương ,Đặng đình Hồng ,Vũ hoàng Chương ,Đinh Bằng ,Vũ trọng Phụng..." ai đã góp phần diễn màn ''trộm lân tráo phụng'' này dưới những bài thơ ký tên Thâm Tâm? Những bài thơ đó theo Thâm Tâm: ''Trở lại với T.T.Kh, những bài thơ mà các bạn tôi làm ,duyệt xét một lượt ,tôi đã phải lắc đầu. Nó có nhiều mâu thuẫn . Không đúng. Không đồng nhất mạch lạc như ba bài thơ chính.'' Có lẽ vậy mà những bài thơ thật của TT hay T.T.Kh hơi thơ đắng lòng đi một nơi trong khi có những bài ký thay ,lời thơ mai mỉa đi một nẻo. Với Kh, Thâm Tâm đã dành cho cô bé một chữ ''Yêu'' thêm hai từ ''say mê'' dù bỗng nhiên ,nàng biến mất giữa  ''mối tình nở hoa hương ngào ngạt...Tôi hoàn toàn thất vọng ,kiếm tìm nàng giữa Hà Nội băm sáu phố phường...Nàng lẩn tránh tôi vì nghe lời bà mẹ...Tôi đã đến trường xưa tôi theo học mong được gặp lại nàng nhưng chỉ gặp ông thầy dạy học cũ: Thầy Vũ văn Nhượng...''  (Nguyễn thạch Kiên -Sách đã dẫn)

Chao ôi! Tưởng rằng trên đời này chỉ có những người con gái yêu mới lụy ,mới khổ ,nào ngờ ''bèo dạt mây trôi'' cũng có khối đàn ông ôm thuyền vỡ mộng! Một đêm tuyệt vọng bằng một đời đắng cay. ''Trương Chi -Mỵ Nương'' đáng thương cho người thổi sáo ! "Mỵ Châu-Trọng Thuỷ'' oan nghiệt thay mối nhân duyên bị cắt bởi chữ ''lừa'' vì tình yêu đã bị chiến tranh hoá . Chuyện tình ''nàng trinh nữ tên Thi'' đã buồn ,chuyện ''đồi thông hai mộ'' cũng khá gì hơn ! ''Lan và Điệp'' kẻ cắt đứt dây chuông ,người chôn cành lan ,xác bướm! ''Lương sơn Bá ,Chúc anh Đài'' ngập máu hồng tiễn bước vu quy ! Huyền thoại T.T.Kh cũng ra đi trong nước mắt. Mưa buồn lặng . Nắng khóc thầm. Bốn mùa qua trong thương nhớ . Sau một giấc dài ,người trong cuộc sực tỉnh: ''Thú thật, chính cá nhân tôi rất xấu hổ. Vô tình tôi đã tạo ra ''xìcăngđan'' ấy. Trong tình yêu ,người ta thường trẻ con thế đấy. Sau khi đóng trọn vở tuồng ''một mình mình biết ,một mình mình hay'' tôi ngỡ ngàng khi ''soi gương ngắm lại mình''. Tôi nhận ra chính tôi đã lừa dối mình ,phỉnh gạt độc giả quần chúng.'' Thật ra,Thâm Tâm có ''gạt'' ai đâu? Trong cuộc đời có những nấm mồ vô chủ thì trong văn học sao lại không có tác phẩm không tác giả ? Một người có thể có nhiều bút hiệu và có thể ra đi trong lặng lẽ như T.T.Kh. Chẳng qua ,vì người đời ''thóc mách'' ,người đời ''bôi bác'' nó. Chính TT cũng công nhận: ''Méo mó nghề nghiệp vẫn là sỡ trường của một thiểu số người''. Người ta dựng lên ''nàng thơ T.T.Kh'' chớ ai thấy mặt mũi T.T.Kh ra sao mà biết là ...con gái! Tuy nhiên ,TT hiền khô ,chỉ biết ''lắc đầu'' trước những bài viết bóp méo sự thật. Anh đã ''đồng tình'' im lặng suốt chục năm qua cho đến khi có người khuấy động mới dè dặt : ''Khi thấy cần phải lên tiếng ,anh hãy nói ,hãy viết ra. Còn không thì chỉ nên im lặng dùm tôi như các bạn khác bấy lâu vẫn hằng im lặng vậy''. Có lẽ ''im lặng là vàng'' nên khối người đã chọn phương án này ,trung thành với nó đến độ không cần thiết và nhiều khi ''tàn ác'' nữa.

Lời kết thúc tâm sự của Thâm Tâm có lẽ là sự khởi đầu quay lại các sáng tác của TT bởi chúng bắt đầu bằng nỗi đau khổ vì tình yêu. Sự thành công của các tác giả cũng chính là đề tài tình yêu. ''Không có tình yêu ,thế giới này vô hồn''. TT thú nhận : ''Yêu một cô bé ,đau khổ vì chuyện tình là không nên. Do đấy... cái lãng mạn ,cái tưởng tượng của người nghệ sĩ đều dồn vào thơ văn. Và tôi đã ,trẻ con như thế ,đã làm nổi một vở kịch.''. Sau đó có một ''hình tượng ly khách'' trong ''Tống biệt hành'' thoát ''kiếp ve sầu'' muốn làm ''con chim báo bão'' bay trong ''tiếng đời xô động'' bỏ lại sau lưng buồn đau ,huyền thoại với nỗi lòng rưng rưng,ngậm ngùi ...ra đi như ''tống biệt'' một quá khứ ! Tin hay không tin ?

2. Tìm hiểu sự thật về những lời kể trên:

Người ta thường cho rằng : ''Nhà văn nói láo ,nhà báo nói thêm''. Cái nào cũng cần xét lại vì giá trị ''tương đối'' của nó. Nhiều khi những nhà xuất bản có tiếng tăm ,những cây bút có ''máu mặt'' chưa hẳn đáng tin cậy cho lắm. Công lý nằm trong tay kẻ xấu ,nỗi ''oan Thị Màu'' khó gỡ. Cây thanh long đao của Quan Công lợi hại nhưng miệng lưỡi Tào Tháo ghê gớm hơn. Cái trí dũng của Chu Du đốt 80 vạn quân Tào tiêu tan nhưng cây bút trong tay Khổng Minh mới thần sầu qủy khóc lấy mạng Chu Du tích tắc giây. Nhưng cây bút là vật vô tri . Cái chất xám kia mới là vô địch ,là nguyên nhân của mọi thứ trên đời ! Con người bập bênh lên xuống cũng vì nó đấy. Đúng sai cũng từ nó mà ra. Người ta được lợi lọc gì ?

Nguyễn thạch Kiên là ai ? Ông viết bài ''Huyền thoại về nàng thơ T.T.Kh'' như một màng kết thúc vở bi kịch TT-Kh từ 60 năm qua thật hay ''bịa'' để dệt ra ''Huyền thoại sau huyền thoại'' ? Ích lợi gì cho ông đây ?

a. Nguyễn thạch Kiên : (1926-nay) : Mức độ tin cậy ?:

Theo Huy Phương trong ''Ký sự nhân vật : Nguyễn thạch Kiên ,nhà văn tiền chiến, tám mươi chưa muốn buông bút'' (www.perso.wanadoo.fr/charite/009vannghe) , người viết xin tóm tắt  lại như sau:

Nguyễn thạch Kiên sinh năm 1926 tại  Hà Nội. Quê cha Ninh Bình. Quê mẹ Hưng Yên. Năm1949 đạt giải nhất văn chương do nxb Tân Việt-Sài gòn tổ chức với tập truyện ''Hương lan''. 1959 đạt giải nhất của Tinh Việt văn đoàn do Phạm đình Tân và Phạm đình Khiêm tổ chức với tiểu thuyết ''Mùa hoa phượng''. Ông học cải tạo 11 năm vì là đảng viên Quốc dân đảng. Định cư tại Cali theo diện HO 18. Ông viết nhiều thể loại có tập thơ ''Nắng hương cau'' là những bài thơ tình mấy chục năm qua ở quê hương. Tập hồi ức ''Búp xuân đầu'' sắp xuất bản là công trình của ông ở cái tuổi 80. Nguyễn thạch Kiên được coi là nhà văn lão thành kỳ cựu và người hoạt động chính trị tại Hà Nội của thập niên 40 cùng thời với ''Tự lực văn đoàn'' và rất được lòng thương của giới văn nghệ sĩ.

Hiện tại ,Vũ hoài Mỹ (chủ trương Văn học thời nay) là người lui tới giúp đỡ ông. Một con người sống già dặn qua hai thế hệ ,tám mươi tuổi chưa buông bút là một tấm gương cho chúng ta nhìn vào tự hỏi mình ? Theo Ðặng văn Nhâm trong ''Trận giặc văn bút'' nxbtvvh ,Nguyễn thạch Kiên từng là chủ tịch Văn bút Nam Cali.

Riêng bài ''Huyền thoại về nàng thơ T.T.Kh'' nhà xb ghi rõ là trích trong cuốn ''Về những kỷ niệm quê hương'' cuả Nguyễn thạch Kiên . Ta có thể tin cậy được về con người có một quá trình say mê văn chương và hơn nữa ,nếu T.T.Kh thực sự là Thâm Tâm thì người ''được'' là TT chứ không phải NTK ''gần đất xa trời'' này. Việc làm của ông là vô tư . Viết để trả lại giá trị tác phẩm cho tác giả chớ không phải viết để đi bắt bẻ từng câu chữ rồi ném công trình người ta xuống vũng bùn như một số người : ''Mang chất xám rải lên từng câu chữ. Mượn hồn văn để thử óc hẹp hòi !'' Trong những kỳ đại hội văn học trong và ngoài nước ,chuyện ''giặc văn bút'' không còn là bí mật khi người ta tranh nhau từng chức vị và ''hạ'' độc thủ nhau trên chiến trận văn bút nên hiện tượng một Nguyễn thạch Kiên làm cái việc mang T.T.Kh về với TT là một đóng góp văn học đáng cám ơn.

Vấn đề thật hay không thật ,sách đã dẫn . Nhà văn ,nhà thơ bậc ''tiền bối'' đã viết vẫn còn sống. Bản thân tác phẩm cũng ''tự bạch'' phần nào. Tin hay không tin là tùy theo cách nhìn nhận của mỗi nguời. Còn người viết bài này chỉ làm một công việc mang lại cho người đọc quen thuộc những ý kiến , những tin tức mới mẻ cho dù là cảm tính hay chủ quan.

b. Tìm hiểu chất giọng thơ của Thâm Tâm và T.T.Kh:

Trước hết: Ông H Th trong bài viết NTK có nêu rõ những ngày đầu kháng chiến chống Pháp 1947 ông có gặp TT trong đơn vị là đúng. TT gia nhập bộ đội theo các nhà nghiên cứu là năm 1947. Thời gian đó quân đội Pháp gây hấn nổ súng ở phố hàng Bún ngày 15-16 /12/1946 theo sách sử (đã nêu trên ) và  tháng 2/1947 có chỉ thị về việc gia nhập quân đội nên lời ông H Th không sai. Chuyện tham gia kháng chiến của TT là có thật. Chuyện tình TT-Kh cũng có thật . Chuyện TT là T.T.Kh có thật hay không còn dựa vào những sáng tác nhất là những sáng tác trước 1947 của Thâm Tâm.

Thâm Tâm đến với ''Thơ mới'' muộn màng với làn hơi cổ điển đậm nét phong khoáng giang hồ nhưng thoát thai ra khỏi bi phẩn để đến với cách mạng mang hơi thở của người chiến sĩ ''trên từng cây số'' lại ngắn ngủi hơn chỉ vỏn vẹn ba năm . Như vậy ,gần mười năm sống đời nghệ sĩ tự tại (1938-1947) với mối tình như hoa như hương dù đã chia cách có cố quên gì thì cố ,dư âm một cuộc tình vẫn chi phối hầu hết trong những sáng tác để đời của nhà thơ tài năng mạng yểu này. TT chỉ có tất cả khoảng hai mươi bài . Nếu làm phương pháp loại trừ hay cộng lại những bài thêm vào và loại ra thì cũng chỉ ngần ấy. Người hay không phải nói nhiều. Thơ hay không ở dài ngắn nhưng đánh giá một tác giả ,một tác phẩm đang có nhiều nghi vấn trong lịch sử văn học quả thật có chút đắn đo... Chép lại những gì người ta đã viết hoặc viết lại những gì người ta đã nói có khác nào ''nhai lại'' ! TT mang âm hưởng thơ cổ nhưng có giá trị sáng tạo  nhất định trong thi ca. TT đã không là người ''copy'' văn học thì người nghiên cứu tìm vào thế giới thơ ca của TT càng không thể chỉ mỗi công việc ''sao y bản chánh''.

Về những bài thơ của T.T.Kh ,muốn chắc ,ta đi theo hơi thơ của TT qua những bài làm theo thể thất ngôn tự do. Những bài thơ tiêu biểu trước khi nhập ngũ 1946 trở về trước của TT : Theo Tôn thảo Miên ,Trần hữu Tá, Nguyễn hữu Đảng ( sách đã dẫn trên ) ,Thâm Tâm có những bài thơ như : Can trường hành ,Vọng nhân hành ,Tống biệt hành ,Tráng ca... ( Trong bài ''Chọn 10 nhà thơ lớn và 10 bài thơ hay nhất thế kỷ trong văn học Việt Nam'' ,Phan thư Soan có đưa ý kiến của nhà thơ Trinh Ðường và tổ bình chọn đã đưa bài ''Trường biệt hành'' của Thâm Tâm bên cạnh ''Nhớ rừng'' của Thế Lữ, ''Thề non nước'' của Tản Ðà ,''Nguyệt Cầm'' của Xuân Diệu ,“Tràng giang”  của Huy Cận, ''Tây tiến'' của Quang Dũng... không biết sách có in lộn ''Tống biệt hành'' thành ''Trường biệt hành'' hay không ?)

Theo VNthuquan.net : Thâm Tâm có thêm Dang dở ,Trả lời người yêu , Màu máu Ti-gôn , Các anh hãy uống cho say. Theo Thâm Tâm ( qua Nguyễn Thạch Kiên ) thêm : Hai sắc hoa Ti-gôn, Bài thơ thứ nhất và Bài thơ cuối cùng.

Những bài : Dang dở, Trả lời người yêu ( Các anh hãy uống cho say -Gởi T.T.Kh ), Đan áo cho chồng ... còn nằm trong nghi vấn nên ta cần tìm cách nào đó tạm thời làm sáng tỏ đó là những bài ký TT hay T.T.Kh nhưng không phải họ làm ( qua nội dung, hình thức.)

* Xem xét về nội dung:

Xét cái "Ta" mà giới nghiên cứu , phê bình gọi văn hoa là "chủ thể" . Khi đã nói đến cái "ta" thường rơi vào ba trường hợp :

·          Trường hợp một : Ta là Tôi - Ta tức là "thất vọng tình đời" sinh cái "Tôi" dễ ghét vì thời cuộc, số phận ( ngóc đầu không nổi , buồn , chán thương tâm , muốn bỏ hết...) . Dạng này ''Thơ mới '' chiếm đa số . "Đau vì nỗi đời vất vả. Đau vì kiếp làm dân một nước nô lệ. Đau vì tủi nhục, nghèo hèn cứ gắn hoài với thân phận"  ( HT-HC -TNVN ) . Còn một nỗi đau nữa chính là sự bạc đãi của quê hương mà Vũ Hoàng Chương trong "Phương xa" chua chát :

Lũ chúng ta lạc loài dăm bảy đứa

Bị quê hương ruồng bỏ, giống nòi khinh.

... Lũ chúng ta đầu thai lầm thế kỷ

Một đôi người u uất nỗi trơ vơ.

Đời kiêu bạc không dung hồn giản dị

Thuyền ơi thuyền ! Xin ghế bến hoang sơ.

Bến hoang sơ đứng đợi đó đã đưa con thuyền họ rẽ vào hoang vắng khác.

·          Trường hợp hai : Ta là Ta

Cái tôi và ta nhập lại thành cái "Ta" ngạo nghễ đời. Tức là "Thất vọng danh trường" mà ra ( con người rơi vào bất đắc chí của văn chương, đèn sách, khoa bảng... không hài lòng với thực tại , chán ghét chế độ...)

Dạng này của Nguyễn Trãi , Chu văn An , Nguyễn Du , Nguyễn Khuyến , Tú Xương , Nguyễn công Trứ , Cao bá Quát , Hồ xuân Hương, Duyên Anh...) với : ''Sách vở ích gì thời buổi ấy. Áo xiêm nghĩ lại thẹn thân già.'' (Nguyễn Khuyến) Nó còn là thất vọng của một lớp trai thời loạn chưa tìm ra một phương hướng đi cho mình mà Nguyễn Bính đã từng bỏ mặc : "Ðời có còn gì tươi đẹp nữa. Buồn thì đến khóc ,chết thì chôn.''

·          Trường hợp ba: Ta - danh vọng - và em.

Chủ thể này bị chi phối bởi chủ thể khác. Tức là "Thất vọng tình trường" . Dạng này chi phối hầu hết quá trình sáng tác của con người là cái "nền " cho dòng thơ buồn man mác xuyên suốt từng thời đại, băng qua ngàn thế kỷ. Nó ngang tàng và đầy khí phách:

Thay mặc kệ thiên đường hay địa ngục

Không hề mặc cả, họ yêu nhau .

... Say thơ xa lạ, mê tình bạn

Khinh rẻ khuôn mòn, bỏ lối quen.

( Tình trai -Xuân Diệu )

Ba dạng thất vọng này cùng chảy qua thời đại. Thâm Tâm nằm ở loại nào ?  Có thể xếp cho thơ TT nằm ở cả ba dạng :

+ Thất vọng tình đời của Thâm Tâm : ( Nằm chung với một kiếp người cùng khổ )

Thời buổi loạn ly, chiến tranh khốc liệt , di tản liên miên dẫn đến cuộc sống không ổn định trái với các lẽ "An cư lập nghiệp" . Thâm Tâm phải làm đủ thứ nghề trái với điều "Nhất nghệ tinh , nhất thân vinh" nên than thở :

Hôm qua không có, hôm nay mất

Ai rú trong đời tám hướng sương

+ Thất vọng danh trường của Thâm Tâm : ( Nằm chung với một lớp người cùng hèn )

Ảnh hưởng thời đại (tình đời ) làm cho Thâm Tâm không học hành đến nơi đến chốn. Thêm vào đó, Thâm Tâm xuất thân thành phần tiểu tư sản trí thức nghèo ( cha là nhà nho dạy học ) mà thời "sĩ nông công thương" đã đến hồi tàn mạt. Tiểu tư sản trí thức nghèo rớt mồng tơi này lại nằm trong chủ trương : "đào tận gốc , trốc tận rễ" . Ôi thương đau cho "Giấc mơ anh lái đò'' của Nguyễn Bính năm nao: ''Tưng bừng vua mở khoa thi. Tôi đổ quan trạng vinh quy về làng'' bay tuốt luốt theo những chế độ thi cử bị thực dân Pháp bỏ ( 1864, 1915, 1918 ) . Thâm Tâm có gì hơn đâu mà không ngao ngán trong những bài ''Can trường hành'', ''Vọng nhân hành'' :

Vuốt cọp chân voi còn lận đận

Thằng thí cho nhàm sức võ sinh

Thằng bó văn chương đôi gối hận

Thằng thư trói buộc ,thằng giã quê

Thằng phấn son nhơ... chửa một về.

Tài năng không đất dụng võ thì cũng như... ''ngựa chạy cùng đường" mới "rú trong trời tám hướng sương" mới ngoa một chút:

Múa lưỡi đánh tan ba kẻ sĩ

Mềm môi nốc cạn một ly men.

Sự say mèm với thất vọng có một Vũ Hoàng Chương ngã nghiêng, ngã ngữa: "Còn chưa say hồn khát vẫn thèm em" . Thâm Tâm thì sao ?

+ Thất vọng tình trường của Thâm Tâm: ( Nằm chung với lớp người cùng yêu mà đau )

Dòng ''Thơ mới'' đã ''Yêu như trăm năm chưa biết đến bao giờ. Nhớ như tự nghìn năm chưa biết nhớ''. Lớp người cùng yêu mà đau đó đã mang về cho thi ca không biết bao nhiêu thi phẩm về một mơ ước cũ mèm của tình yêu : ''Cho anh gom hết ngàn thương nhớ . Chôn cả lòng yêu nát rượu mềm.'' (Quách xuân Sơn -Lời cô phụ-). Nỗi buồn ''vắng anh'' chỉ một nhưng đau khổ ''vắng em'' chiếm mười trong thi ca. Bởi lẽ : Không có em ''Chiều đơn côi hoang vắng tâm hồn. Không có em khóc thầm bịn rịn. Ngồi một mình sầu với hoàng hôn. Không có em đường dài vấp ngã. Không có em cây lá đổi màu. Không có em biển thôi xào xạc. Sóng ơ thờ gió cũng thôi bay." (Thùy Lam -Không có em-)

Tình yêu là đỉnh điểm của loài người. Tình yêu không ngại chiến tranh. Tình yêu không cầu danh lợi mà hỡi ơi! Con người bèo bọt, ly tan cũng vì hai chữ này. Xuân Diệu yêu cuồng. Thâm Tâm mới nức mắt đã yêu khi còn đi học. Tình yêu là nguồn cảm xúc của thi ca nhưng lạ quá, thơ Thâm Tâm chẳng có bài thơ tình yêu nào ra hồn! Vậy cái hồn này thật ra ở đâu?  Tình yêu là nguồn cảm xúc bất tận của thi ca . Biết bao người thơ đã thành thi nhân nhờ nguồn cảm xúc này . TT đã từng yêu ,được yêu và đau khổ sao không có lấy một bài thơ tình yêu nào ? Không lẽ trong anh ,chất cảm xúc thiêng liêng này đã mang hội chứng ''lãnh cảm'' . Chỉ còn những bài ký tên T.T.Kh. Vậy ta chỉ cần tìm cho ra chỗ: Không phải Kh làm thì ba trong bốn bài thơ đó là  của Thâm Tâm. Từ nội dung ba bài thơ ( Hai sắc hoa Ti-gôn, Bài thơ thứ nhất, Bài thơ cuối cùng) lần tìm ra tình yêu Thâm Tâm với : "hồn thơ" ở đâu ?

Những bài thơ không phải Kh làm: Lý do :

Một: Theo Thâm Tâm : Kh yêu thơ thích thơ nhưng không biết làm thơ . Nghĩa là "rung cảm" nhưng không khả năng.

Hai: Nội dung từng bài chứng tỏ Kh không thể tự mình dám ghi rõ ràng tình yêu của mình lên giấy khi đã lấy chồng. Nghĩa là dù có khả năng nhưng hoàn cảnh không cho phép. Xét lại những câu thơ bộc lộ rõ tâm sự để đối chiếu với hoàn cảnh thực tại của Kh có thể thấy Kh không thể tự làm :

* Bài hai sắc hoa Tigôn: Những câu sau :

Chồng tôi vẫn biết tôi thương nhớ...

Người ấy, cho nên vẫn hững hờ.

Theo TT, Kh tự bỏ TT nên có thư từ, gọi điện gì cho TT đâu mà chồng Kh biết. Không lẽ, chồng Kh cũng đoán mò như Xuân Diệu: "Cùng giường khác mộng sao em" ? Theo tâm lý, thằng chồng biết được, nó không "hững hờ" đâu! "Nó..."dần" cho nát cái xương . Nó ''thương'' cho tới ...kiếm đường ...đầu thai!''.  Chết chắc . Chẳng q ua TT vì nhớ thương Kh nên không kìm chế được cảm xúc, mới buông ra :

Tôi vẫn đi bên cạnh cuộc đời

Ái ân lạt lẽo của chồng tôi,

Mà từng thu chết, từng thu chết

Vẫn giấu trong tim một bóng người.

Đây là bản nhận tội không ai cứu nổi. Bản thân Kh có học, biết lễ nghĩa gia giáo. Nghe mẹ, bỏ Thâm Tâm, nàng được coi là hiếu nữ. Lấy chồng, nàng sẽ giữ chữ "xuất giá tòng phu" . Có than ,nàng cũng than trong lòng̣. Có nhớ, nàng cũng chỉ được phép nhớ trong mơ. Kh can đảm cỡ nào mà đem chuyện "phòng the" lên báo ? Ta chắc bây giờ cũng không ai "gan" mà đọc những câu thơ như thế ngay trong gia đình riêng của mình? Câu thơ hay nằm trong ngữ cảnh trái sẽ thành: bạc bẽo, bẽ bàng cho hai phía. TT chưa có "bà xã" lúc này nên chưa biết thế nào là cái "ghen" của người  ''giơ cao ,đánh...thật'' mới đi xa thêm :

Nếu biết rằng tôi đã có chồng

Trời ơi! Người ấy có buồn không?

Có thầm nghĩ tới loài hoa vỡ

Tựa trái tim phai, tựa máu hồng?

Nghe tê tái lắm nhưng người vì hiếu nghĩa mà "lấy chồng cho đáng tấm chồng, bỏ công bác mẹ sinh thành ra em" tức là tự mình quyết định ''lìa" cội rễ tình yêu. Có chồng là bao nhiêu vướng víu, bận rộn, lu bu 24/ 24 khiến cho quay mòng mòng đầu bù, tóc rối hơi sức nào mà nói đến thơ mà "thơ" câu nào cũng "đốt lòng", đốt luôn nhà người ta nữa. Không thương người ta mà lấy người ta, than thở như vậy hỏi người làm chồng có ê mặt hay không ? "Người ấy có buồn không?" té ra chính là kẻ đứng đưa tiễn chim sáo ngày xưa sang sông . Kẻ đó nếu không chính là Thâm Tâm chẳng lẽ là Nguyễn Bính là Huyền Trân ? Nỗi lòng đau khổ đó đã được lập đi ,lập lại nếu không là TT thì Kh chẳng thể nào dám viết một tiếng lòng rên xiết như thế cả.

* Bài thơ thứ nhất:  Có những câu sau đây:

Biết đâu...tôi: một tâm hồn héo,

Bên cạnh chồng nghiêm, luống tuổi rồi !

Chẳng khác gì chê chồng già quắc ,già quéo mới "hững hờ" , mới ''lạnh nhạt''. Tâm lý người đàn ông trong chuyện gối chăn mà bị chê thì coi như... tàn phế! . Vả lại, giả như có ai đó lấy trúng loại chồng "nghiêm" như thế suốt ngày lăm lăm cái ...roi cá đuối, cô vợ trẻ kia có mà ngồi yên viết với lách ,có trốn trong hốc nào thì nó cũng ...moi ra...hành cho cái tội chê chồng cho biết cái  thân!. Có lẽ vì nói về người chồng của Kh hơi quá nên mười năm sau ,vỡ lẽ ra ,TT mới tự kiểm điểm : "Chồng Kh là một thương gia mới 38 tuổi có luống tuổi gì đâu." Thật ra, làm một phép tính nhẩm : chồng Kh ít nhiều cũng hơn Kh một con giáp rưỡi. Lấy chồng tuổi ấy gọi cha là vừa! Xót người nên nghĩ tới người, viết cho ''người'' không TT thì cũng chẳng có ai "thương dùm phận gái thuyền quyên như nàng" bằng TT. Có đau thương gì thì người trong cuộc cũng phải tìm cách đi vào đoạn kết.

* Bài thơ cuối cùng: Bài thơ có những câu như sau thật ''nguy hiểm'':

- Và người vỡ lỡ duyên thầm kín,

Lại chính là anh? Anh của em!

-Tôi biết làm sao được hỡi trời?

Giận anh, không nỡ! Nhớ không thôi!

Nghĩa là người trong cuộc vẫn còn thương nhớ mối duyên "thầm kín" đó nhưng từ ''Anh anh, em em'' ngọt sớt kiểu này gặp thằng chồng hung dữ vì ghen... nó cắt lưỡi. Chẳng qua ,tiếng lòng tự trách của TT mà thôi. Xuân Diệu từng tự trách : ''Em ác quá lòng anh như tự xé'' theo cách yêu của Xuân Diệu. Mạc phương Ðình trong bài ''Ðành'' có cách trách của riêng mình : ''Mắt ta bé mà tình em lớn quá. Ta ngu ngơ nhìn ngó nhận không ra. Vòng tay hẹp không đủ ôm biển cả. Lòng đu đưa trong cõi ta bà.... Chắc tiền kiếp ta mang đời kẻ chợ. Ðem tình yêu thả gió lang thang. Em qua đó vô tình mắc nợ. Ðể cùng ta rơi xuống chốn địa đàng.''.  TT và Kh ai đã mắc nợ ai mà ''Mưa buồn ,mưa hắt ,trong lòng ướt... Sợ quá đi ,anh ...''có một người''...Cái người này là ai mà đã qua hết nửa thập niên nay sao còn quay trở lại thi ca bằng những lời kêu thương buốt lòng ? Tiếc thay ,sự yêu thương đó sang bài thơ dưới đây có những lời thở than ngằn ngặc mệt mỏi lạ lùng .

* Bài "Đan áo cho chồng" : Bài thơ này có những câu ''thêm dầu vào lửa'':

- Đáng thương những kẻ có chồng như em,

... Vẫn còn thấy lạnh trong tim,

Đan đi đan lại áo len cho chồng.

- Tháng ngày miễn cưỡng em đan,

Kéo dài một chiếc áo len cho chồng.

Như con chim hót trong lồng,

Tháng ngày mong đợi ánh hồng năm nao!

Lấy chồng chẳng những không hưởng được vòng tay ấm áp mà chỉ thấy cảm giác lạnh lùng . Nét tâm lý này có thể âm thầm chịu đựng thì thật là một sự hy sinh cao cả. Thật ra ,nét đẹp của người phụ nữ ''phu xướng, phụ tòng'' thờ cha ,kính mẹ bên chồng còn thể hiện theo từng đường kim mũi chỉ . Không yêu nhưng sống trong một mái nhà buồn vui ấm lạnh đủ cả ,chẳng lẽ người trong cuộc nào mà không có chút tình dù chỉ là tình người ? Ví dù người chồng kia có ''hững hờ'' gì đi nữa nhưng mặc cái áo mà vợ chăm chút đan cho có lý nào chẳng chút động lòng ! Nhưng bây giờ thì ''lửa bỏng hỏng xôi'' hết trơn. Đan cho chồng cái aó mà than ngắn thở dài ,lòng tưởng nhớ ai thì thằng chồng mặc vào còn hơn gai chích hơn kim châm ? ''Nàng than nàng lạnh nhưng ta có chiếc áo nàng đan cho ,mặc rồi ,ta còn cảm giác lạnh lẽo hơn nàng !'' Kh có dám nhùng nhằn như thế đâu nếu nói không nỡ lòng.

Nhưng nghĩ cũng ...vui đấy : Bỏ thì không dám, vương thì phải cam. Một chiếc áo đan hết mùa đông cũng chưa xong. Gặp bà già chồng khó chịu sẽ mắng con dâu "thêu thùa vá may" dở ẹt ! Bà ta nóng ruột sẽ giật phắt cuộn len mà tự mình đan giùm cho con trai là nàng ... khỏe re. Còn thằng chồng chờ mãi chờ hoài không có áo, lạnh quá chịu hết xiết ... ra tiệm mua quách. Sướng! Nàng giam mình đan mỗi cái áo lâu lơ, lâu lắc như cố ý kéo dài thời gian khỏi ...đi chợ ? Thật ra, con chim hót trong lồng mới an toàn, ra ngoài đứng hót không bị mèo chụp cũng vướng ná bắn chim, kêu than cái gì nữa ?!!!. Rên la ầm ĩ, thằng chồng vớ được tờ báo đọc hay có kẻ nào thóc mách khẽ ...rỉ tai. Thế là chàng nếu mà không xửng cồ, thì ... cha chả cũng bừng gan trào lửa hận cho con vợ: ''Lấy chồng vẫn tưởng trai tơ'' ,nó...vặt cho con chim hót trong lồng kia không còn... một cọng lông để mà trông mà ngóng ?!!!.

Như đã nói trên, Kh là cô gái có học, biết lễ nghĩa, hiếu đạo, không có thì giờ ngu ngốc "mổ bụng" phơi ruột gan cho thiên hạ xem. Cái tinh thần võ sĩ đạo này hãy để cho đàn ông Nhật làm đi. Cái tinh thần này ,Kh có nằm mơ cũng không dám thấy. Giả sử Kh làm thơ, đăng báo. Đăng để làm gì? Cho TT biết được tin tức về nàng chăng? Càng vô nghĩa vì khi người ta đã lẫn trốn tức là xác định cho mình một con đường đi nghĩa là những mối dây liên hệ quá khứ sẽ bị thời gian và bổn phận cắt đứt! Kh không thể viết một bài thơ tự treo cổ con chim trong lồng.

Nhưng nếu TT viết dùm tâm sự cho Kh có được không ? Bây giờ ,ta xem từng nội dung mỗi bài có ứng với con người TT hay không? Cứ coi như TT viết hết bốn bài trên. Không ai hiểu lòng Kh bằng TT. Sự ra đi không báo trước của Kh làm TT hụt hẫng về tinh thần. Chới với trong tình huống bất ngờ chẳng được báo trước, người ta  phản ứng  ...chụp cây viết, viết cho thỏa, cho xong một tấm lòng như khi người đàn ông nổi cục tự ái bự mà không biết tác giả nào đã cho ra đời những câu thơ vui vui nhưng chua chát như sau : ''Nếu biết rằng em đã có chồng. Anh về cưới vợ thế là xong. Vợ anh không đẹp bằng em lắm. Nhưng đẹp hơn em ở tấm lòng''. Đàn ông "cả thèm chóng chán" . Đàn bà lặng lẽ ngược ngang. Nhưng TT lại là loại đàn ông lặng lẽ như Trần Quốc Sỹ "Khóc tình" : ''Ta thắp nến khóc tình yêu vừa chết . Hấp hối sau cơn sốt bỗng vật vờ. Tình yêu nào, ai biết đâu đoạn cuối. Cứ ngỡ rằng tình vẫn mãi là thơ.''. Và cũng vậy TT dệt nên một vở kịch, tạo nên một huyền thoại mà TT tự cho là "trẻ con". Trong thi ca đâu mỗi chỉ mình TT mang tình mình vào huyền thoại mà còn có một Tâm Thư với ''Trẩy hội đan tay'' : Cũng đành đem dấu vết xưa.  Vào trang cổ tích cho vừa nhánh thương. Cũng đành chia nửa con đường. Cho trăm năm vỡ cho hờn đánh rơi. ''Kh đã không thể viết những dòng cổ tích để dệt quanh mình một huyền thoại vô tư. TT viết cho nàng nhưng cái chính là viết cho mình. Mai mốt, cô vợ "đẹp" ở "tấm lòng kia" có đọc lại dòng thơ của chồng viết cho ai đó thì cũng chỉ nghĩ là : Tâm trạng của một nhân vật cô gái mà chồng đã dựng lên mà thôi ,nàng ...thở dài cho qua.

Dòng trữ tình thường mang đôi cánh lãng mạn. Tâm trạng bao giờ cũng được che chắn bởi hàng hàng lớp lớp từ ngữ ,hình tượng từ hiện thực đến tưởng tượng. Ði sâu quá vào ngữ cảnh thật của thi ca là chẳng đúng với cách phân tích giá trị nội dung ,nghệ thuật cuả tác phẩm . Nếu với mỗi một thi phẩm ta cứ tìm cho bằng được : Họ là ai ? Ai yêu ai ? Nam là ai? Nữ là ai?...thì dung tục quá ,bởi có những thi phẩm chỉ là ''tưởng tượng'' như Lưu trọng Lư đã tưởng tượng một con nai vàng ngơ ngác thì làm sao mà kiếm cho được con nai kia ,làm sao mà... moi cho ra được cái người mình muốn tìm? Nhưng với những bài thơ của TT ,T.T.Kh thì đây cần hiểu là một trường hợp đặc biệt. Nếu người ta đừng cho T.T.Kh là Kh -cô bé Khánh của TT- thì ta không cần mất công tìm ''người ấy'' trong bài thơ làm gì . Nếu T.T.Kh là Kh thì cũng đâu có mắc mớ gì cần đi chứng minh có phải Kh viết hay không ? . Có một điều khiến ta cảm thấy như là một sự không bình thường như đã nêu ở trên là TT không có một bài thơ tình yêu nào ngoài thi phẩm ''Tống biệt hành'' chưa ngã ngũ giữa đôi bờ đưa tiễn người bạn hay tiễn đưa lòng ? Còn nữa ,những bài thơ ký TT cũng không có một nhà nghiên cứu nào dám đưa vào phần ''sự nghiệp'' trong tiểu sử TT. TT đã thành hai TT : Một TT nặng chữ ''tình'' . Một TT cười cợt chữ ''nghiã''. Bởi vậy ,TT có viết : ''Ðau tình không xót bằng đau nghiã''. Trả lại giá trị thật cho TT vẹn toàn hai chữ ''tình nghĩa'' này thiết nghĩ người yêu văn học không thể nhắm mắt làm ngơ ,không thể chờ phép nhiệm màu nào ban tới .

Không phải bài nào ký TT hay T.T.Kh cũng là thật. Loại trừ như thế nào? Ta lại tìm vào nội dung xem có trùng hợp với nhau ?. Nếu khác, tức là người viết giùm chưa hiểu hết lòng của người ta vì không ở trong một kỷ niệm nào sâu sắc dẫn tới ng̣òi bút hững hờ, lời văn nhạt tình ,ý phát sinh lạt lẽo.

Những bài thơ không phải TT làm: Với những lý do sau đây:

Một: TT khẳng định chỉ làm có ba bài ( Hai sắc hoa Ti-gôn, Bài thơ thứ nhất, Bài thơ cuối cùng ). Còn những bài khác đều do bạn bè làm. (Theo Nguyễn thạch Kiên ).

Hai: Xét nội dung những bài ký TT hoặc T.T.Kh nhưng không phải TT làm, đều trái đạo lý, lệch lạc ý nghĩa khác biệt cả cách hành văn và nghệ thuật.

* Bài "Trả lời người yêu  Gởi T.T.Kh" :

Bài này được ai đó làm sau khi bài "Đan áo cho chồng" ký T.T.Kh ra đời có những câu ...thật chẳng là đàn ông tốt :

-Vâng ,tôi biết có một người

Một đêm tưởng nhớ rằng tôi là chồng.

Để hôm sau khóc trong lòng̣

Vâng, tôi vẫn biết cánh đồng thời gian.

-Miệng chồng Khánh gắn lên môi

Hình anh mắt Khánh sáng ngời còn mơ.

-Đàn xưa từ chia đường tơ

Sao tôi không biết hững hờ nàng đan.

-Khánh ơi! còn hỏi gì anh

Ái tình đã vỡ, ái tình còn nguyên

Bởi chính vì bài thơ này đã nêu đúng cái tên ''Khánh'' nên đây chẳng phải là bài thơ ''tưởng tượng'' nên không ''đụng hàng'' với một cuộc tình nào nhưng khi đã cho T.T.Kh là Khánh thì ta vần xem xét ngôn ngữ , ý tứ mà người ký TT này dùng cho ''người yêu'' có ''mặn mòi'' như T.T.Kh đã viết cho ''người ấy'' TT ? Ráp bài này lại với những bài T.T.Kh ký, thằng chồng nào ngu mà không biết họ đang nói về mình là một kẻ thừa bên lề yêu đương. Trong lịch sử văn học ngoại trừ những tác phẩm văn xuôi, dòng thơ trữ tình chưa có câu thơ nào đầy "lục dục thất tình" như câu ''miệng chồng Khánh gắn lên môi... còn mơ". Người đọc nào có một chút tự trọng mà không thấy ghê ghê.

Thơ lãng mạn, ''thơ mới'' thời ấy mang bi kịch cả thực và mộng đều lẫn lộn mênh mông, miêu tả ngoại cảnh là chính để bày tỏ nỗi lòng . Kẻ này đi miêu tả cái thực "lột da". Xem ra cũng là sự "đột phá" của kẻ "phá giới" . Chỉ tội nghiệp cho hai kẻ trong cuộc, dẫu biết tỏng tòng tong thiên thiên hạ "chơi xỏ" mình nhưng đành ngậm bồn hòn làm thinh. Phản ứng có mà chết chùm! Kẻ ngoài cuộc mỉa mai hả hê. Người thơ ở trong giang hồ nửa đường đã thấy bất bình nên tức giận dùm như Xuân Tâm Phan Hạp: ''Ôi khốn nạn ! Ôi điên rồ ! Giận tức . Đuổi mau đi xác thịt, đuổi đi.''  Vậy mà người ta chấp nhận được cái tả "da thịt " của Chế lan Viên, Hàn mặc Tử, Vũ hoàng Chương... bởi họ đâu có ám chỉ đích danh người nào dù cho nhân vật của họ có ''trần văn nhộng'' đi chăng nữa thì cũng là cái tưởng tượng của văn chương lãng mạn. Cái thú vui ấy chẳng qua, họ muốn trốn hiện thực mà thôi, không làm trầy da tróc vảy ai cả. Và mái ''nhà tranh'' lãng mạn ấy đã che chắn cho bao thi nhân tránh nắng tránh mưa qua hết bốn mùa !

Trở lại bài thơ "Trả lời người yêu" như thế trên đời dễ đã có mấy "cao thủ" ? Kẻ ấy chụp được con cá trắng lôi ra khỏi nước, đem con cá đang giãy đành đạch đòi quyền sống kia phơi trên đường quốc lộ giữa nắng bốc khói. Kẻ ấy chống nạnh coi con cá quằn quại chết ngáp rồi bung dù ra... che. Cây dù che nắng hắn còn không đủ. Con cá trắng hời ( Nếu là loại cá rô , nó... đâm một phát chạy nọc ) : Thù oán gì anh . Sao đành phơi cá còn xanh giữa đàng? Cá ra khỏi nước sống hờ làm sao ! Nó có chết không ? Sân cỏ này để dành cho bạn đọc ngẫm nghĩ... trước khi vào đá trái banh T.T.Kh! TT làm gì mà tệ đến cực ác vậy khi đã viết những câu phơi con cá trên còn hạ thủ thêm những câu phanh thây con cá ra nữa:

Bao nhiêu hạt lệ còn thừa

Dành ngày sau khóc những giờ vị vong.

Bao nhiêu những cánh hoa lòng

Hãy dâng cho trọn nghĩa chồng hồn cha.

- Sá chi cái đẹp dưới trời mong manh

Sá chi những chuyện tâm tình ...

( xem lại phân tích phần B đầu ) .

"Trả lời người yêu" là tảng nước đá đập vào trái tim ấm áp yêu thương của ai kia, là cái quay gót 180 độ với người yêu cũ, là bản án tử hình cho hạnh phúc người yêu của mình . Thử hỏi con người như Thâm Tâm sống trên đường đời mới qua có một nửa chưa đủ ''thâm niên'' để dùng thủ đoạn hại người. TT đã từng lăn lộn giữa cuộc đời cùng khổ kiếm miếng cơm manh áo đã cực ,được một chút tình thì càng ôm ấp ,nâng niu với từng kỷ niệm sao có thể là một kẻ hai mặt, hai lòng?

Theo Nguyễn Thạch Kiên ( sách đã dẫn ) ghi lời TT tâm sự đã : “yêu … bé Kh…, sùng kính, nâng cao như mối tình thần thánh” . TT không nói dóc vì trong ba bài thơ ký T.T.Kh, TT đã thương nhớ từng kỷ niệm . Thương nhớ người yêu và hiểu lòng người ấy là hai  mặt của một tình yêu tri kỷ. Tình yêu chỉ mới là tình. Tri kỷ mới thật là nghĩa. TT từng là con người không muốn mất hai chữ này : ''Đau tình không xót bằng đau nghĩa.''. Người ngoài cuộc làm sao hiểu nổi !

Những bài thơ thật của TT với từng kỷ niệm đã đi vào máu thịt so với những bài thơ ký TT, T.T.Kh với những kỷ niệm không ăn nhập vào đâu ! Xét để phân biệt đâu là tiếng lòng của TT và kẻ bên ngoài tiếng lòng đó là phải bắt đầu bằng những kỷ niệm của TT và Kh.

Kỷ niệm là những gì đã thuộc về quá khứ. Kỷ niệm luôn luôn là những buồn thương của cuộc đời là tiếng đàn trầm bỗng của cuộc đời với những yêu đương. Kỷ niệm  vui buồn thường gắn với năm, tháng, tuổi thơ, gắn với sự vật, hiện tượng ,từng mùa…

Những cái tạo thành kỷ niệm chính là chất liệu của thơ văn được biểu hiện bằng ngôn ngữ theo mức độ cảm xúc, rung động khác nhau của người cầm bút.

Ta đọc ''Nguyệt Cầm'' của Xuân Diệu qua cái câu : '' Trăng nhớ Tầm Dương, nhạc nhớ người '' là ta có thể liên tưởng đến Bạch cư Dị khi bị thất chức ngang qua Tầm Dương giang ( Trung Quốc ) cảm nàng ca kỹ Trường An đánh đàn mà viết ''Tỳ Bà Hành'' để tặng. Trăng, nhạc, bến Tầm Dương là kỷ niệm của nhà thơ họ Bạch.

Với Thâm Tâm và Kh, kỷ niệm của họ là ''một mùa thu'' . Cả hai, ai nói, ai viết thì cũng chỉ một mà thôi.

Có mười từ ''thu'' mang gió heo mây và lá vàng rơi rụng trong ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' :

- Một mùa thu trước, mỗi hoàng hôn

Nhặt cánh hoa rơi chẳng thấy buồn .

- Từ đấy, thu rồi, thu lại thu,

Lòng tôi còn giá đến bao giờ ?

Mà từng thu chết, từng thu chết

Vẫn giấu trong tim một bóng người .

- Tôi nhớ người đã bảo với tôi

Một mùa thu trước rất xa xôi...

- Tôi sợ chiều thu phớt nắng mờ,

Chiều thu hoa đỏ rụng. Chiều thu

Mùa thu đó kèm theo hoàng hôn, bóng nắng mờ đầy hoa đỏ rụng là mùa thu bắt đầu yêu thương và tan vỡ. Người trong cuộc làm sao mà có thể  quên được.

Có hai từ ''thu'' xưa đầy lá khô chết. Một cho ''Bài thơ thứ nhất'' :

- Tôi run sợ viết, lặng im nghe

Tiếng lá thu khô siết mặt hè

Một cho ''Bài thơ cuối cùng'' :

-  Anh hỡi tháng ngày xa quá nhỉ?

Một mùa thu cũ, một lòng đau …

Người nhắc đầy tiếc nhớ, thương yêu. Mùa thu trong họ là mùa thu tình yêu và cũng là mùa chia xa đầy ấp kỷ niệm. Mùa thu cũng là nguồn cảm hứng sáng tác mạnh mẽ của thi nhân. Điển hình, nhà thơ bác sĩ Thái Can trong ''Chiều thu'' đã nâng niu:

Ta về nhặt lấy hoa thu rụng

Đặng giữ bên lòng nỗi nhớ mong

Hồ Dzếnh cũng đã thắm thiết với ''Mùa thu năm ngoái'' :

Dưới chân mỗi lối thu vàng

Tình xa xa lắm, tôi càng muốn yêu.

Với Kiều, Thúc Sinh, Nguyễn Du đã để cho họ chia tay trong mùa thu :

Người lên ngựa kẻ chia bào

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san.

Nhưng thu của Vũ Hoàng Chương là kỷ niệm một mùa thu cay đắng hơn :

Có lẽ đau tâm linh còn trọn lối

Để đi về cay đắng những thu xưa.

Không ai yêu trong mùa thu mà đi nhớ mùa đông? Có một mùa thu không nhớ được thì đi nhớ cái gì ? Mùa thu với TT và Kh đầy kỷ niệm nên dù cuộc tình đã lỡ, đã vỡ, vết thương sâu thì kỷ niệm càng đau, càng nhớ. Thâm Tâm sau đó như cố ý để một từ ''thu'' duy nhất xuống bài ''Ngô Sơn vọng nguyệt'' viết chung với Trúc Khê, Nguyễn Bính, Trần huyền Trân:

Mai này mãi mãi dù đi

Gió thu còn giục hồn về Ngô Sơn.

Và trong ''Tráng khí ca'' ,TT cũng không quên:

Cuối thu mưa nát lòng dâu bể

Ngày muộn chuông đau chuyện đá vàng .

Trong ''Tống biệt hành'', TT đã nhắc lại kỷ niệm đó trong nổi khóc thầm:

Ta biết ngươi buồn sáng hôm nay;

Giời chưa mùa thu tươi lắm thay.

Cuối đoạn phục hồi của thi phẩm, TT đã có thêm một từ ''thu'' buồn lạnh lẽo nữa:

Hơi thu đầu núi giá lên trăng.

Cơn lạnh chiều nao đổ bóng thầm.

Tình yêu có nhiều kỷ niệm nhưng kỷ niệm nào sâu sắc nhất thì người ta thường nhắc . Với TT ,mùa thu bắt đầu cuộc đời anh yêu thương Kh - Cái mùa thu đi vào máu thịt của nhau lại chính là cái mùa thu anh mất Kh và dòng thi ca mất anh ở núi rừng biên giới Việt-Trung ngày 18-8-1950. Trùng hợp và trùng hợp. Ngẫu nhiên và ngẫu nhiên đến lạ lùng, kinh khủng ! ( Nam Cao hư cấu làng Vũ Đại nhưng lại nằm xuống tại cái làng có tên thật Vũ Đại, xã Gia Xuân - Hà nam Ninh mà Nam Cao chưa hề biết bao giờ! Quách Thoại khi viết ''Sáng tạo'' có câu: ''Lỡ một mai tôi chết trần truồng không cơm áo. Thì hồn tôi xin phảng phất chốn trăng sao''. Hồn tác giả phảng phất ở đâu không rõ nhưng người ta rõ ràng , QT đã ''chết trần truồng không cơm áo'' trong một nhà thương thí ở Thị Nghè vào ngày 7/11/1957). Ðời cũng có những điều không thể dùng hiện thực mà cắt nghĩa mới còn nghi vấn hoài !

Nghi vấn này đang tồn tại trong ''Dang dở'' ký Thâm Tâm, nhân vật này đã  :

* Xác định cõi lòng … trật lất :

Khi biết lòng anh như đã chết,

Mây thôi hồng mà lá cũng thôi xanh.

... Anh cố giữ lòng anh không bối rối,

Để mơ màng tưởng nhớ giây phút xưa

Em cùng anh sánh gót dưới bóng dừa ,

Một đêm trăng sáng trên đường đá đỏ.

Trong khi kỷ niệm ba bài thơ kia của T.T.Kh đầy ấp mùa thu ban ngày, biển chiều và thêm :

Nhuộm ánh nắng tà qua mái tóc,

Người ấy thường hay ngắm lạnh lùng

Giải đường xa vút bóng chiều phong

Và phương trời thẳm mờ sương cát,

Tay vít dây hoa trắng cạnh lòng.

Làm gì có kỷ niệm ''dưới bóng dừa, đường đá đỏ, đêm trăng sáng'' ? Nếu Người ấy trong ''Dang dở'' có ''Mơ màng tưởng nhớ phút giây xưa'' thì phải nhớ ''mùa thu'' và ''mái tóc'' người yêu mới đúng như ''Hai sắc hoa Ti-gôn'' đã ghi lại :

Người ấy thường hay vuốt tóc tôi

Thở dài trong lúc thấy tôi vui .

Có ai đi ''vuốt tóc'' người yêu này rồi nhớ ra đã đi dạo ''sánh gót'' với người khác như vậy Kh nhắc ''người ấy'' không phải là TT còn TT nhắc đến ''em'' nhưng cũng chẳng phải là Kh ! Vậy thì họ yêu ai ? . Một lần có thể quên nhưng kỷ niệm được lập đi lập lại '' thường hay '' thì sao người trong cuộc dễ dàng quên như vậy ?.

Trong phim Tàu, anh em vợ chồng con kiến lạc nhau thì tìm nhau bằng nửa vòng ngọc thạch. Người hoạt động cách mạng, lính tráng, nhận đồng đội bằng những khẩu hiệu, mã số. Tình yêu lấy kỷ niệm làm ám thị. Không nói được ám thị, ký hiệu giữa hai người thì làm sao biết thì làm sao mà bảo rằng đó người tôi yêu. Truyện cười hay giễu: Có một anh say gõ cửa nhà người ta rồi lầm bầm: ''Nhà mình ai đổi chỗ ,cả vợ mình cũng khác .. nốt''.

Đọc giả lại một phen mất công ... thọt lét cười !

* Thâm Tâm (giả) chỉ giỏi … đổ thừa :

Kỷ niệm không có mùa thu , kỷ niệm không có vuốt tóc nên ''Dang dở'' phải đổ thừa …

Mối tình TT và Kh là thật. Kh lẫn tránh TT vì ''nghe lời mẹ lấy chồng thương gia khá giả'' . TT đã không trách Kh mà quay lại tự trách mình. Cái ''Tiên trách kỷ. Hậu trách nhân'' này mới là khuôn vàng thước ngọc để đánh giá đạo đức con người với bất kỳ hoàn cảnh ,trường hợp nào.

Hãy đọc lại những dòng thơ của ba bài :

Đến nay tôi hiểu thì tôi đã

Làm lỡ tình duyên lỡ mất rồi .

( Hshtg)

Nếu TT viết dùm cho Kh thì càng nói hộ tiếng lòng nhận lỗi này của Kh . Kh nhận mình làm lỡ tình duyên thì cũng như TT nhận mình làm duyên tình lỡ. Hơn thế nữa, mượn lời Kh, TT cảm nhận mình là kẻ gây cho nàng nỗi đau xa cách :

Nhưng nhà nghệ sĩ từ đâu lại,

Êm ái trao tôi một vết thương.

Và chính chàng là người ra đi trước gây ra một sự chia cách mà TT gọi là ''Tai ác'':

Tai ác ngờ đâu gió lại qua,

Làm kinh giấc mộng những ngày hoa,

Thổi tan âm điệu du dương trước

Và tiễn Người đi bến cát xa.

Để rồi, chàng đi mãi  như những cánh chim giang hồ theo một lớp trai thời loạn. ''Cô lái đò'' của Nguyễn Bính đã than: ''Nhưng rồi người khách tình quân ấy. Đi biệt không về với núi sông... Cô lái đò kia đi lấy chồng. Vắng bóng cô em từ dạo ấy. Để buồn cho những khách sang sông.''

Còn Kh của Thâm Tâm, cũng thế thôi :

- Ở lại vườn Thanh có một mình ,

Tôi yêu gió rụng lúc tàn canh;

- Tóc úa giết dần đời thiếu phụ...

Thì ai trong ngóng, chả nên chờ!

Đời con gái như bông hoa sớm nở tối tàn . Thế nên Thu Hồng hết lòng van xin: ''Hãy là hoa xin hãy khoan là trái. Hoa nồng hương mà trái lắm khi chua..'' Thâm Tâm đã thực sự cảm thông lý lẽ trên đành chấp nhận cho bước sang ngang của Kh ''trong một ngày vui pháo nhuộm đường'' . Đám cưới thì vui vẻ nhưng có một Xuân Tâm Phan Hạp coi như ''xa lạ'': "Đám cưới người ta vui vẻ nhỉ . Pháo tràng gieo đỏ, tiệc liên miên . Riêng tôi đi tránh, buồn và nghĩ. Cảnh ấy nào đâu phải cảnh tiên.''.  Vì chẳng phải đám cưới của mình và người mình yêu ! TT trách mình, bạn anh J, Lei Ba, Lê Văn Bái cũng công bằng trong ''Năm qua'' thay người trách người : ''Anh ơi, anh mãi bước công danh. Để phụ cho nhau một mối tình.''.  Kh lấy chồng vì không thể chờ một gã nghệ sĩ rày đây mai đó. Trong thực tế, nàng là kẻ quay lưng nhưng trong văn thơ ,TT là người quay gót còn trong ''Dang dở '', nhân vật ''Anh'' đã không bắt đầu bằng sự cảm thông  đó mà chỉ hỏi ngớ ngẩn, lẫy hờn ngu ngốc :

- Em nói những gì ? Anh còn nhớ rõ

Nhưng làm sao ! Ai hiểu được làm sao?

Chim muốn bay cũng chẳng giữ được nào

Tình đã chết có mong gì sống lại?

Hắn tỏ ra cao thượng, cam chịu:

Anh không trách em chi điều ngang trái

Anh không buồn số kiếp quá mong manh.

Nhưng khi người đàn ông tỏ vẻ cao thượng bao nhiêu thì nặng hàm trách móc, mai mỉa bấy nhiêu :

Có gì đâu bướm muốn xa cành

Anh cứ tiếc những ngày xưa đã chết.

Cái trách ''con chim muốn bay, con bướm muốn xa'' là cái trách không cội nguồn gốc rễ. Vậy mà thời nay, kẻ chưa là thi nhân cũng đã có những câu trách móc sao mà trau chuốt ,điệu đàng cao cấp : ''Nàng đi ,cây cỏ cũng sầu. Tôi nâng phím nhạc gọi dâu, trách tầm.'' (Lê cẩm Thanh -Ðàn tôi-) .

Đấy mới thực là lời trách móc của thi ca.

* TT (giả) là người… khách sáo :

Nếu người đọc không lầm lẫn thì TT giả lầm lẫn. ''Bài thơ cuối cùng'' TT đã viết rồi thì sao gọi ''Dang dở'' là bài thơ chót được :

Mộng đang xanh, mộng hóa bơ phờ,

Đây bài thơ chót kính dâng tặng bạn.

Bốn từ  ''kính dâng tặng bạn'' sao y như ''thành kính phân ưu'' ! Trang trọng như thế thì người nhận cũng … giảm thọ. Kính cha, kính mẹ, dâng bà… ai đi dùng từ ''kính'' tặng cho người yêu mà gọi là ''bạn'' hóa ra ông bà cha mẹ, người yêu, không phân lớn nhỏ hầm bà lằng ngồi vô một chiếu !. Thi sĩ này quả ''non tay ấn'', thật là kẻ đầu môi chót lưỡi, không phân lớn nhỏ, chẳng biết tôn ti :

Và thành chúc đời em luôn tươi sáng

Như mộng kiều đầy ấm tuổi xuân sang

Như hương trinh bát ngát dịu lành

Hòa nhạc mới chiều dâng tơ hạnh phúc.

Bài tụng này còn thiếu một sâu chuỗi bồ đề và một cái mỏ ,một cái dùi của nhà sư ! Một thời đại thi ca đã qua vô tình không nhận ra được một TT trọng tình nghĩa và một TT mồm mép.Nhưng câu cuối cùng của bài thơ ''Dang dở'' kịp thời kéo áo người đàn ông mồm mép kia trở lại:

Thôi em nhé! Từ đây anh cất bước

Em yên lòng vui hưởng cuộc đời vui

Đừng buồn, thương nhớ, tiếc hoặc ngậm ngùi

Muôn việc thảy đều do nơi số kiếp

Con chim kia, con bướm nọ nghe hai chữ ''số kiếp'' vội vàng … bay đi đầu thai cho sớm để mong làm người mà hưởng ''cuộc đời vui'' ! Cái “số kiếp”  này đã cứu vãng những lỗi lầm nếu có của con người. Cái ''số kiếp'' này cũng ngang ngữa với số phận ''chạy chẳng khỏi trời'' mà Nguyễn Du đã để Kiều lận đận mười lăm năm gặp lại Kim Trọng là số kiếp có hậu. Với mối tình TT và Kh, cái số kiếp không có đuôi này đã bắt họ mãi mãi chia lìa !

Trong ''Dang dở'', sự hiểu biết vể người phụ nữ thời loạn cũng chỉ dừng lại ở ''nàng Kiều nữ'' và coi đó như ''trò hề múa rối'' mà người đàn ông coi  nhẹ tình  nên hối hận vì đã ''đem tài hoa cung phụng sóng mắt huyền'' . Lời bất nhẩn cũng đã nói ra. Thiết nghĩ, người trong cuộc sao nỡ lòng !

''Dang dở'' như một lời thức tỉnh trước mối tình tầm thường đáng để  được hy sinh của người đàn ông. Ngoài những ý nghĩ ''cao thượng thiếu cân nhắc'' , nhân vật ''anh'' còn được trang bị bởi một giọng điệu thơ ''gân guốc, rắn rỏi'' (HT-HC) như được tiếp sức bởi một luồng tác động tư tưởng khác :

Trong khi đó, thanh niên không bịn rịn

Giã gia đình, trường học để ra đi .

Họa xâm lăng đe dọa ở biên thùy

Kêu gọi lính giục lòng trai cứu quốc.

Đọc được những câu này, bao người vội liên hệ ngay tới ''hình tượng ly khách'' (Người ra đi ) trong ''Tống biệt hành'' của Thâm Tâm, cho đó là hình ảnh người chiến sĩ cách mạng mà bài viết của Mã Giang Lân là điển hình. Văn học vô tư nhưng cũng khá khen thay cho những người cầm bút ''thức thời'' biết lấy lòng thời cuộc.!

Thâm Tâm thì chưa thể ''nhập cuộc'' nhanh như vậy. Con người mà ai cũng cho là ''múa kiếm'' tài tử trên sông Hồng như ''Kinh Kha múa đao trên sông Dịch'' kia thật dễ nhưng ''múa … mép'' thì phải đợi… dứt bỏ quá khứ đau buồn trước đã.

Thời loạn lạc, hầu hết những thi nhân ''vai ba lô theo kháng chiến'' không phải dễ dàng nếu không có một lý do nào đặc biệt. Lý do đi theo kháng chiến của TT thì đã nói ở phần trước. Vả lại, các nhà phê bình, nghiên cứu thuộc hàng giáo sư , tiến sĩ (đã nêu trên) đều cho cái ''khó hiểu'', cái ''bi phẩn'' … của Thâm Tâm ''do hoàn cảnh đất nước bị thống trị, ông không tự do bộc bạch tâm trạng mình'' nhưng tại sao trong bài ''Dang dở'' ( nếu như TT viết) đoạn cuối bài thơ ký TT này , cái chí khí , cái khó hiểu , u uất lại ''hăng máu'' nói sạch bách!  Ðó là : Thức tỉnh, không đem ''nghệ thuật, tài ba'' phục vụ người đẹp lầu hoa nữa mà lên đường đi lính cứu quốc ! Thì còn gì bí mật mà khó hiểu ! ( Ngoại trừ bỏ bài ''Dang dở'' này ra.)

Có thể nói rằng : Những bài thơ đích thực TT làm ngoài những bài thể ''hành'', ''tráng ca'' còn thêm 3 bài : ''Hai sắc hoa Ti-gôn'', ''Bài thơ thứ nhất'', ''Bài thơ cuối cùng'' và không thể có những bài khác vì lạc nội dung khi đối chiếu tác phẩm và cuộc đời.

•   Còn nghệ thuật?

+ Nét đặc sắc trong nghệ thuật thơ TT:

(Để phân biệt bài thơ ký TT, T.T.Kh giả )

Thơ ca là loại tác phẩm trữ tình nhưng không hẳn nó thoát ly nét đẹp tự sự, kịch tính (thuộc bộ phận tự sự và kịch ). Khi người đọc phát hiện trong dòng trữ tình có ''bí ẩn, có uẩn khúc, khó hiểu, có mâu thuẩn…'' thì đó chính là chỗ ''giao mùa'' của ba thể loại văn học (Tự sự, trữ tình và kịch ) .

Thơ của Thâm Tâm nằm giữa ba thể loại đó. Mỗi nhà văn, nhà thơ… đều có phong cách riêng của mình. Đó là chỗ đứng cho một tác phẩm và tác giả ''sống'' được là nhờ tác phẩm. Ca sĩ nổi nhờ chất giọng trước . Chất giọng có muôn hình muôn vẻ hợp với từng nhóm thích (fan). Chất giọng có thể đào luyện, bắt chước nhưng hấp dẫn, lôi cuốn vẫn là chất giọng thiên phú. Nét đẹp người phụ nữ qua bàn tay ''nhân tạo'' với những ''viện giải phẩu thẩm mỹ'' sẽ mất sự trung thực. Phong cách một tác giả cũng thế.

•   Riêng trong dòng trữ tình, một tác giả có thể viết theo nhiều thể thơ và thành công cũng khác nhau như : Đỗ Phủ, Lý Bạch, Vương Duy, Mạnh hạo Nhiên, Bạch cư Dị… chiếm lĩnh ở thể ngũ ngôn nhưng sang thể thất ngôn ít nhiều để cho Đỗ Mục, Lý thương Ẩn, Thôi Hiệu… ngồi cùng bàn. Nguyễn Du, Nguyễn Bính với lục bát ca, các nhà ''thơ mới '' chiếm lĩnh thất ngôn. ( Ðộc giả có thể tìm hiểu thêm trong toàn bộ thơ ca VN).

Thâm Tâm nổi bật với ''Tống biệt hành'' thể thất ngôn và chưa bao giờ thành công ở lục bát và hầu không như đụng đũa vào loại ngó dễ xơi mà khó chơi này.

Xét nghệ thuật thơ Thâm Tâm ( trước những bài thơ kháng chiến ) mang âm hưởng cổ phong hay còn gọi là cổ thể với cách gieo vần không theo ''độc vận'' mà là ''liên vận'' so với thơ cận thể, nó khác ở chỗ cận thể đòi hỏi niêm luật chặt chẽ.

Một tác giả nếu đã quen tay với cách gieo vần từ trước thì ít khi có sự thay đổi đột ngột. Các nhà thơ Đường, các nhà thơ mới đều đi theo sự quen tay này. Trường hợp thơ Thâm Tâm : cách gieo vần đều thống nhất ( có đoạn không theo nhưng gieo vần lưng) ở chỗ hễ cứ một đoạn bốn câu thì :

_ Câu 1,2,4 liền vần :

Đưa người ta không đưa qua sông,

Sao nghe tiếng sóng ở trong lòng?

Bóng chiều không thẩm không vàng vọt,

Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong?

( Tống biệt hành )

_ Câu 2,4 liền vần :

Ngậm lời tráng khí, chim bằng ốm

Chuyện lúc thương tâm, gái điếm già,

Gió thốc hàng hiên, lười viễn mộng

Mưa rạt rào cát lợi ly ca.

( Tráng khí ca )

Các nhà thơ khác nếu đã quen như vậy hoặc giả sử chọn cách gieo vần khác thì cũng giống như vậy và giữ cách gieo vần ấy trong toàn bộ sáng tác.

Bài thơ ''Đan áo cho chồng'', ''Dang dở'' , ''Trả lời các anh  -Gởi T.T.Kh'', ''Màu máu Ti-gôn'' đi theo cách khác không phải cách gieo vần như TT:

•   Nội dung đi ngược với tình yêu mà TT tôn thờ.

•   Nghệ thuật : khác cách gieo vần :

-Câu 2 và 3 trùng vần :

Nàng còn gỡ mãi trên tay

Thì tơ duyên mới đã thay hẳn màu.

Góp hai thứ tóc đôi đầu,

Sao còn đan nối những câu tâm tình?

(Gởi T.T.Kh)

Lòng em khổ lắm chị ơi!

Trong bao tuổi cực với lời mỉa mai .

Quang cảnh lạ, tháng năm dài,

Ðêm đêm nghĩ tới ngày mai giật mình!

(Ðan áo cho chồng)

-Câu 234 trùng vần:

Chiều nay gió lạnh, có nhiều sương rơi quá

Nhưng lònh anh đã bình thản lại rồi

Hết đau buồn và cảm thấy sục sôi

Nhiều uất hận của một thời lạc lối!

( Dang dở )

-Một số đi theo thể lục bát là cấm kỵ của Thâm Tâm .

Trên đây chỉ là một vài ý kiến chủ quan nho nhỏ chưa chắc một trăm phần trăm bởi thơ TT luôn có ''dị bản''. ( Nếu muốn chắc có thể rà hết những bạn bè của Thâm Tâm . Ai đã đi theo 6/8 với vần 2-3 và ai đi theo thất ngôn với vần 2-3 hay 2-3-4 ? Kho tàng ''Alibaba với 40 tên tướng cướp'' và ám hiệu "Mè vừng ơi mở cửa" vào ... T.T.Kh còn nhiều điều lý thú chờ độc giả phát hiện thêm ). Tất cả những cố gắng trên ( viết dưới dạng nghiêm túc có ,trào phúng có ) cũng chỉ vì một mục đích  muốn trả lại cho TT một giá trị đáng được có mà ai cũng mong muốn kết thúc một huyền thoại để khỏi ''đêm dài lắm mộng'' dù có nuối tiếc đến đâu về một huyền thoại huyền ảo thì hãy vì giá trị tác giả, tác phẩm mà ''cũng đành đem vết tích xưa vào trang cổ tích cho vừa nhánh thương''.

Chuyện tình T.T.Kh với "Hai sắc hoa Ti-gôn" là một huyền thoại đẹp, hấp dẫn trong thi ca. Chúng ta cần loại trừ những bài thơ có khả năng đưa huyền thoại đó trở thành một cuộc tình tầm thường giữa "anh chàng tự cho mình tài hoa" và "nàng kiều nữ" đáng thương . Con người của Thâm Tâm không thể có hai người vừa thiết tha yêu vừa rẻ rúng tình yêu. Nhân vật Kh có thể nhớ người yêu cũ nhưng chuyện nàng viết để trải lòng mình trên giấy trắng không thể làm được trong một hoàn cảnh, một gia đình, một thời đại không cho phép. Nỗi buồn kín đáo đó chỉ có thể có một người yêu tri kỷ là TT hiểu được, nghĩ thêm và viết giùm khi TT còn là người "tự do" trên mọi ý nghĩa.

Chuyện người làm dùm thơ người trong lịch sử văn học Việt Nam ( chủ yếu giai thoại ) không phải là không có.

Trong "Cô lái đò" của Nguyễn Bính, không biết ai đã làm dùm bốn câu cuối:

Thế rồi trên bến một đêm kia

Người khác tình duyên lại trở về.

Cô gái đã vui duyên phận mới

Khách còn trở lại nữa làm chi?

(Theo Nguyễn hữu Ðảng - Giai thoại văn học, Nxbvhdt)

Bốn câu cuối khác hẳn bốn đoạn thơ trong ''Cô lái đò'' là không có lấy một vần trùng dù chỉ "vần lưng" ! Với Quang Dũng, tác giả "Tây tiến" cũng lắm dư luận về "đoàn quân không mọc tóc" và "rãi rác mồ viễn xứ" đã có bài thơ : "Kẻ ở" . Lần đầu tiên trong thơ ca Việt Nam, hình ảnh người con gái cỡi ngựa buồn thiu đi vào thơ:

Mai chị về em gởi gì không?

Mai chị về thấy má em hồng

Đường đi không gió sao lạnh

Bụi vướng ngang đầu mong nhớ mong.

...

Ngựa chị dừng bên thác trong veo

Lòng chị buồn khi nắng qua đèo...

Quang Dũng không nhận bài này mình làm mặc dù nó hay, còn ai đã làm dùm thì đến nay... bó tay! Cỡi voi như Bà Trưng, Bà Triệu, cưỡi ngựa như Bùi Thị Xuân trong lịch sử đã có. Cỡi ngựa trong văn học thì chỉ có ...đấng mày râu! Bài thơ này làm người ta đang suy nghĩ.

Chuyện một người lấy bút hiệu người khác cho "xôm tụ" cũng không còn lạ lùng. Nhiều tờ báo, đặc san hải ngoại đã có muôn trùng. Thời thập niên ba mươi, bốn mươi không thiếu. Chính cuốn "Thi nhân Việt Nam" đáng tin cậy của HT-HC đã ghi : "Sau khi đăng bài ông Phan Khôi chẳng bao lâu, phụ nữ Tân Văn nhận được bức thư hoan nghênh ký cô Liên Hương ( Faifo) , một bài thơ mới "Trên đường đời" ký Lưu trọng Lư và một bài thơ nữa "Vắng khách thơ" ký Thanh Tâm. Ký nhiều cho rộn thế thôi chứ đi lại cũng chỉ một người."  Người ta lấy bút hiệu người khác nhưng không ác ý còn những bài ký TT, T.T.Kh toàn là lời mai mỉa không có chút gì cảm thông. Ai làm không rõ nhưng nội dung thì... khó chịu cho kẻ trong cuộc !.

Đứng về gốc độ tâm lý mà nói : Thời đại bây giờ hiện đại, tình yêu cũng không còn nép trong khuôn mẫu ngu khờ. Thế nhưng, trái tim thứ hai không thể có trong một con người thì đành thêm cho một vết cắt. Một cú phone của ngàn xưa thương nhớ. Một tin nhắn xa xót vô bờ. Người trong cuộc... bủn rủn! Người ta đắp đê để chặn những cơn lũ tràn về. Đâu ai lao vào dòng chảy xiết để mà ngụp lặn như những xưa trên sông tình lỡ ! Những cuộc cách mạng có thể có nhiều chiến thuật : Tấn công, phòng thủ và rút vào hoạt động bí mật nhưng cái tiếng lá thu xưa xiết quanh trời chỉ có thể tồn tại được với có một chiến thuật duy nhất : bí mật. Tan tành không đành. Đỗ vỡ phải tránh.

Thời TT và Kh thì cái "bí mật" ấy càng phải giữ cho người đi lấy chồng. Người đứng ngoài sáng suốt. Điều đó có thể lý giải vì sao khi ta coi một trận bóng đá, những huấn luyện viên và khán giả thấy rõ ràng đường bóng đưa tới, đưa lui vẫn không bay vô lưới thì la hét chưởi rủa om xồm. Trong sân cỏ, cầu thủ đá banh có thấy cái gì đâu ngoài trái banh rượt đuổi mệt...le lưỡi !

TT là người trong cuộc nhưng khi Kh lấy chồng , TT lại là kẻ đứng ngoài mái ấm của Kh với trái tim người trong cuộc. Cho nên, kẻ sáng suốt thấy được sự đau khổ của Kh chính là TT mà kẻ xót xa cho người yêu thương cũng chính là TT. Giọng thơ phát từ một người với hai nội tâm như vậy sẽ đi theo chiều thậm xưng tăng mức độ đớn đau cho người trong cuộc mới có những thán ngữ "trời ơi" ! mới có những câu hỏi tu từ "có buồn không" ? Còn kẻ viết dùm thì chỉ là một kẻ đứng ngoài "sáng suốt" theo một lý tính cứng đơ vì có yêu sâu, đau nặng như TT đâu mà biết mức độ?. Vậy thì dòng suy diễn bật ra mới kêu réo "Khánh ơi, Khánh hỡi" , mới lên giọng đạo đức "nghĩa chồng hồn cha" , rồi lên giây cót cho cái đồng hồ reo không đúng giờ kia ré lên tiếng "reng" cắt đứt một huyền thoại !

Đã là một huyền thoại thì cứ để nguyên như thế tốt hơn là thêm dầu thêm mỡ vào cho huyền thoại đầy chất cholesterol LDL ( LDL xấu khác HDL tốt). Phân tích tâm lý cũng đã làm, người dẫn truyện đã nêu, lời thơ đã tự bạch, chỉ còn những người trong cuộc của câu chuyện tình TT và Kh.

3. Những nhân chứng liên quan:

Đó là người con gái vườn Thanh mang tên Kh ( không rõ là Thâm Tâm Khánh hay Trần Thị Khánh ) đến nay vẫn không ai biết nàng sống chết ra sao, ấm lạnh thế nào?.

Đó là người bạn thơ của Thâm Tâm tên H.Th ( Huy Thông hay Hồ Thông ?) trực tiếp nghe Thâm Tâm kể tâm sự này. Ông là Đảng viên có vốn văn hóa Pháp, là chính trị viên một đơn vị chiến đấu của vệ quốc quân cùng đơn vị của Thâm Tâm. Ông còn là nhà giáo, yêu thích văn nghệ. Có người cho rằng đó chính là : Phạm văn Hòa -người mà TT đã làm bài "Tống biệt hành'' đưa tiễn năm 1940 ? Ông ta còn sống không ? ( Giả thuyết này mong manh ).

Đó là thầy Vũ văn Nhượng nơi Kh và TT đã học (Trường Sinh Từ) và TT đã đến thăm lần cuối.

Đó là người con gái mà Thâm Tâm nhờ mang ba bài thơ vào tòa soạn báo của Vũ đình Long. Nàng tên gì, ở đâu? sống chết ?

Đó là những nhà thơ bạn bè mà TT nhắc như Nguyễn Bính, Vũ trọng Lang, Trần huyền Trân, Tấn Hiến, Vũ hoàng Chương, Đinh Hùng... Tiếc thay ''mây cuối trời bay còn trở lại mà ngàn thu xa cách chẳng tái lai''.

Không còn ai để lên tiếng nên huyền thoại TT và Kh như huyền thoại về con tàu Titanic nguy nga bị đắm ngày 10/04/1912 được thêu dệt lên bằng mối tình của Jak Dawson và Rose Dewett (qua hình ảnh một người duy nhất sống sót) chìm theo dòng nước nhưng đã sống mãi cùng thời gian.

Sự kiện T.T.Kh tìm về với TT như một sự kiện "châu về hợp phố" ...

IV. Có nên trả T.T.Kh về với Thâm Tâm hay không?

1. Vài suy nghĩ về bản quyền :

Tác giả thường giữ bản quyền và bản quyền ( copyright laws ) được luật pháp công nhận ( ngoại trừ các tác giả quá cố bị những nhà xuất bản đánh cắp bản quyền in ấn phát hành tự do - Các nhà sản xuất "lậu" đó lan tràn nhiều nhất trong lĩnh vực sao chép băng, đĩa nhạc copy tài tình ) Nhưng cũng có thể tác giả đó trao bản quyền cho một vài người đáng tin cậy. Ở hải ngoại, từ di chúc (will) luôn luôn được làm trước và được giao cho một luật sư mà người đó tin cậy và có sự bảo vệ của luật pháp.

Trong thơ văn Việt Nam, có tác giả đã bán bản quyền nên tác giả đó không còn quyền hạn gì với tác phẩm đó nữa. Trường hợp của Hữu Loan với bài thơ "Màu tím hoa sim" được ông Lê văn Chính giám đốc công ty VTB, mua 100 triệu đồng tác quyền . Có tác giả giao người khác bản quyền như Hàn mặc Tử mà Quách Tấn toàn quyền sử dụng. Cũng có trường hợp bản quyền đang phải tranh chấp như trường hợp nhà thơ Nguyễn tất Nhiên với tập thơ : "Minh Khúc" đang giành nhau giữa vợ nhà thơ là Minh Thủy và bố nhà thơ là Nguyễn Ngọc . Còn những bài thơ của T.T.Kh thì người giữ bản quyền thực sự có đầy đủ thẩm quyền phải là Thâm Tâm, sau đó là giao cho Văn học. Chuyện tình là chuyện tình của Thâm Tâm và Kh, TT hay Kh viết thì cũng đã xoay quanh một trục tam giác tình yêu. Kh không ra nhận còn TT có đủ lý do để T.T.Kh trở về với nhà thơ. Tiếc rằng, sự nhìn nhận này muộn màng khiến cho nhiều nhà văn, nhà thơ vĩnh viễn không bao giờ thấy được những đứa con lưu lạc trở về. Thiết nghĩ, ta cần tìm hiểu để trả lại những tác phẩm của TT ký dưới bút hiệu T.T.Kh trở về với thi nhân có cuộc tình huyền thoại độc đáo này. Một điều cần làm nữa là viết lại tiểu sử nhà thơ trên cái sườn cũ tổng hợp lại và bổ sung để người đọc có cái nhìn đầy đủ hơn về nhà thơ  có những thi phẩm bất hủ này mặc dù TT không có trong danh sách mười nhà thơ lớn nhất thế kỷ nhưng có bài thơ là một trong mười bài thơ hay nhất thế kỷ.

2. Ðôi nét về tiểu sử Thâm Tâm :

Dựa vào HT-HC ( Thi nhân Việt Nam ), Nguyễn hữu Ðảng (Giai thoại văn học), Tôn thảo Miên ( Từ điển tác giả, tác phẩm Vh VN), Trần hữu Tá ( Từ điển văn học bộ mới ), Hà bình Trị (Thâm Tâm -Văn học ll tập II -Nxb GD 2004) người viết xin được phép tổng hợp, loại bỏ và bổ sung vắn tắt như sau :

Thâm Tâm sinh ngày 12/5/1917 ở Hải Dương trong một gia đình tiểu tư sản ( có bố là nhà nho dạy học nghèo ) nên học xong tiểu học, cậu bé Trình phải bỏ học đi làm đủ nghề để sống. Trong thời gian này, mối tình giữa chàng trai tiểu tư sản nghèo và cô nữ sinh vườn Thanh nẩy nở đến lúc "ngào ngạt hương hoa" thì cô bé Kh nghe lời mẹ đi lấy chồng. Một bước sang ngang của người yêu đã để lại nổi đau một đời cho chàng nghệ sĩ và đẩy chàng sang một ngã rẽ khác.

Năm 1938, ôm nổi buồn "dang dở", chàng nghệ sĩ lên Hà Nội cùng gia đình sống bằng nghề vẽ tranh và bắt đầu làm thơ. (Tôn Thảo Miên cho rằng năm 1940, TT mới lên HN là không đúng với thời gian vì sau khi Kh đi lấy chồng ở Hà Nội thì các bài thơ ký T.T.Kh ra đời từ 1937-1939 . Như vậy Thâm Tâm làm thơ ít ra cũng từ năm 1937 sau cuộc tình tan vỡ) . Thời gian này, Thâm Tâm có đi tìm Kh ở Hà Nội nhưng không bao giờ được gặp người con gái vườn Thanh ngày xưa nữa.

(Tôn Thảo Miên ghi TT học tiểu học ở Hà Nội cũng chưa đúng vì đã học ở Hà Nội thì tại sao còn "lên Hà Nội" ? Tại sao sinh ở Hải Dương mà học ở tiểu học Hà Nội ? Nếu đã học ở Hà Nội thì TT đi đâu sau đó 1938 mới lên Hà Nội  lại ?)

Thâm Tâm viết cho "Tiểu thuyết thứ bảy" của Vũ đình Long và tờ "Truyền bá"  ( Không rõ của ai ). ( Ðiều này cũng hiểu thêm vì sao ba bài thơ ''Hai sắc hoa Ti-gôn'', ''Bài thơ thứ nhất'', ''Bài thơ cuối cùng'' được in tại Tiểu thuyết thứ bảy mà bài "Ðan áo cho chồng" hoặc những bài khác không phải TT viết lại in nơi ''Phụ nữ Tân Văn'' , ''Thời Ðàm'' ...) Thâm Tâm bén duyên với những bài thơ làm theo dạng "Hành"  - một lối thơ cổ lai của nhà Trung Quốc gồm : ''Can trường hành'', ''Vọng nhân hành'', và nổi bật là "Tống biệt hành" . Ngoài ra có ''Tráng ca'' và một số thể loại dịch thuật, truyện ngắn ... Thâm Tâm có "động đũa" nhưng chưa có bài nào nổi bật.

Thời kỳ 37-39 là thời kỳ đấu tranh trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa và đến 1945 toàn bộ báo chí phải trở thành vũ khí đấu tranh cách mạng. Một thời đại trong thi ca mất sân chơi. Từ giã "Tiểu thuyết thứ bảy" và ''Truyền bá'' ( đóng cửa ), cũng như bạn bè kẻ vô Nam, người ra Bắc, Thâm Tâm tham gia văn nghệ trong ''Hội cứu quốc'' và tham gia ban kịch cùng người bạn thân là Trần huyền Trân . TT biên tập cho báo Tiền Phong ( cách mạng ) với công việc làm bích báo, vẽ áphích, viết kịch như : ''19.8'', '' Lối sống'',  ''Ðầu quân vào Nam''         ( 1945 ), ''Người thợ'', ''Lá cờ máu'' ( 1946 ) .

Năm 1947, chàng nghệ sĩ 30 tuổi này đã quyết định ra đi bỏ lại quá khứ có một cuộc tình huyền thoại bi thương để gia nhập bộ đội theo chỉ thị thông tư của Bộ quốc phòng vào tháng 2/1947. Thâm Tâm là người lính cầm bút trong Tòa soạn báo Vệ quốc dân với tư cách một thư ký cho cơ quan ngôn luận của quân  đội nhân dân Việt Nam ( MB hồi đó). Thời kỳ này, TT viết truyện ''Ðại đội Kim Sơn'' (1948), ''Văn thơ bộ đội'' (Tiểu luận 1948). Bài thơ mà các nhà nghiên cứu cho là nổi bật vê tinh thần những người bộ đội là "Chiều mưa đường số 5'' (1946). Năm 1950, chiến dịch biên giới ở căn cứ Việt Bắc với phương án đánh Pháp ở Cao Bằng do Võ nguyên Giáp làm chỉ huy trưởng được đổi sang Ðông Khê. Trên đường hành quân này, Thâm Tâm bệnh nặng rồi mất ( có tác giả ghi mất vì sốt rét, mất vì đau tim đột ngột) vào mùa thu tháng tám ngày 18 cùng năm. Mùa thu này nhắc lại ''một mùa thu trước'' mà mối tình chang nghệ sĩ TT với cô nữ sinh trường Sinh Từ, Kh tan vỡ ''trong một ngày vui pháo nhuộm đường'' 14 năm về trước; đồng thời mùa thu này cũng khép lại một đời thi nhân và mở ra một huyền thoại...

Thơ TT mang phảng phất hơi thơ cổ phong tự do với chí khí muốn bức phá của người trai thời loạn và những dây dứt về con người trong cuộc sống đầy khó khăn vì chiến tranh ''ngày giặc giã quê hương mình mỏi mệt''. Thơ TT đi lên từ hiện thực và bay bỗng theo hình tượng nên có giá trị vĩnh cửu. Thơ TT còn là những tình khúc buồn man mác, bâng khuâng, nuối tiếc cho một cuộc tình đầy kỷ niệm thơ ngây ngọt ngào mà tan vỡ theo từng lá thu heo hút rụng bên đời! Ba bài thơ ''Hai sắc hoa Ti-gôn'', ''Bài thơ thứ nhất'', ''Bài thơ cuối cùng'' ký T.T.Kh của TT đã mang nội dung trên bổ sung vào nội dung, nghệ thuật thơ thêm một giá trị bất hủ . Tình yêu, anh có Kh. Tình bạn, anh có Trần huyền Trân, Nguyễn Bính và Trúc Khê Ngô văn Triện. Còn quê hương ? Anh đã gởi lại trên mảnh đất này nửa cuộc đời với những khát vọng tuổi trẻ và tài năng . Nói như Vũ quần Phương : ''Người đọc không thấy được hết sự phong phú của ông trong chặng đường mới. Ở giai đoạn trước, ông nhập cuộc muộn, ở giai đoạn sau, ông lại ra đi quá sớm''. Muộn hay sớm gì cũng cũng chỉ một lần ra đi vỏn vẹn cho một đời người . "Trâu chết để da, người ta chết để tiếng''. Với TT, đó là tiếng tiếc thương vô bờ của người còn ở lại dành cho anh: ''Nửa đời trai nào tiếc cái danh hời. Ðem tuyệt bút Tống biệt hành gởi lại''.

Thi phẩm ''Tống biệt hành'' đến với độc giả cũng nhiều nỗi gian truân, không trọn vẹn là một trong mười thi phẩm hay nhất thế kỷ.

C. PHẦN PHỤ BẢN:

I . ''Tống biệt hành '' với những văn bản chưa thống nhất:

1. Bản của HT-HC trong ''Thi nhân Việt Nam'':

Ðây là văn bản được coi là cũ nhất mà HT-HC đã đưa vào ''TNVN'' dựa trên bài thơ đã được đăng trên ''Tiểu thuyết thứ bảy'' nơi TT từng cộng tác . Khi đưa vào sách ,HT-HC đã cắt bỏ bốn câu cuối nhưng không thấy nêu lý do. Nguyên bản chấm phẩy như sau:

TỐNG BIỆT HÀNH

Ðưa người, ta không đưa qua sông,

Sao có tiếng sóng ở trong lòng ?

Bóng chiều không thắm, không vàng vọt,

Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong ?

Ðưa người, ta chỉ đưa người ấy

Một giã gia đình, một dửng dưng...

- Ly khách ! Ly khách ! Con đường nhỏ,

Chí nhớn chưa về bàn tay không,

Thì không bao giờ nói trở lại !

Ba năm, mẹ già cũng đừng mong.

*

Ta biết ngươi buồn chiều hôm trước.

Bây giờ mùa hạ sen nở nốt,

Một chị, hai chị cùng như sen

Khuyên nốt em trai dòng lệ sót.

Ta biết ngươi buồn sáng hôm nay;

Giời chưa mùa thu, tươi lắm thay,

Em nhỏ ngây thơ đôi mắt biếc

Gói tròn thương tiếc chiếc khăn tay...

Người đi ? Ừ nhỉ,người đi thực !

Mẹ thà coi như chiếc lá bay,

Chị thà coi như là hạt bụi

Em thà coi như hơi rượu say.

(Thơ Thâm Tâm )

Nghĩ cũng lạ . Thường thì ''dị bản''chỉ có trong văn học dân gian bởi chúng không có tác giả và lưu truyền từ đời này sang đời khác bằng miệng nên ''tam sao thất bổn'' như  ''Thánh Gióng'' trong thần thoại; ''An dương Vương'' trong truyền thuyết; ''Tấm Cám'', ''Cô bé lọ lem'' trong cổ tích; ''Thỏ và Rùa'' trong ngụ ngôn và nhất là trong ''Tục ngữ, ca dao, dân ca'' toàn dị bản. Ví dụ:

Con người có tổ có tông

Như cây có cội như sông có nguồn.

hay:                             Con người có bố có ông

Như nhà có nóc như sông có nguồn.

hoặc:                            Người ta có bố có ông

Tui đây không có tổ tông họ hàng.

Ðằng này, thi phẩm có tác giả hẳn hoi lại không hiểu vì lý do gì mà bị sửa đổi tùm lum. Thành ra, văn bản coi như mất gốc. Không có tác giả nào muốn đứa con tinh thần của mình mang nhiều ''quốc tịch'' như vậy. Tiếc rằng khoa học hiện đại phát hiện DNA để giúp cha nhận con nhưng  khi con là một thi phẩm thì ...ông nội khoa học cũng ...bó chân mà thôi ! Ðiều này đã ảnh hưởng đến giá trị hiện thực của tác phẩm bởi vì từng câu chữ, từng dấu phẩy...sẽ là những sắc thái tu từ mà không một nhà phân tích, bình luận, nghiên cứu nào cho qua .Học sinh làm bài thiếu phần này tức thiếu giá trị nghệ thuật sẽ xơi ...vài con ngỗng ngon ơ hoặc vác ...cây gậy tập tễnh cho vui mình, cha mẹ ...khóc !.

Bây giờ với ''Tống biệt hành'', ta xem xét các ''dị bản'' của nó coi thử phần nào thay đổi đáng kể, phần nào do lỗi in ấn theo nội dung chính mà tác giả gởi gấm, sau đó, ta có thể chọn ra một văn bản thích hợp để mà theo.

2. Bản của Mã giang Lân : Không giữ lại dấu phẩy. Trước từ ''ly khách'' không có dấu ngang. Từ ''chí nhớn'' thay bằng ''chí lớn''. ''Ngươi buồn'' thành ''Người buồn''. ''Cùng như sen'' thay bằng ''cũng như sen''. ''Giời chưa mùa thu '' thay bằng ''trời chưa mùa thu'' bỏ luôn dấu phẩy giữa câu. ''Em nhỏ ngây thơ đôi mắt biếc'' thành ''Em nhỏ ngây thơ, đôi mắt biếc'' với dấu tách câu ở giữa.

3. Bản của Trần đình Sử : Giữ được vài dấu phẩy nhưng thêm dấu phẩy sau câu ''chị thà coi như là hạt bụi'' mà văn bản cũ không có . Cũng ''người buồn'' nhưng thêm dấu hai chấm (:) văn bản cũ không có. Thay đổi đáng kể là ''bóng chiều không thắm, không vàng vọt,'' thay bằng ''Nắng chiều không thắm..." Ðây là bản duy nhất đổi từ ''bóng'' thành ''nắng'' khiến nghĩa cũng đổi theo.

4. Bản của Lê tiến Dũng và Chu văn Sơn : Giống TÐS thêm dấu phẩy sau từ ''hạt bụi'' và khác MGL không thêm dấu tách câu ở giữa nhưng vẫn đổi ''chí lớn'', “người buồn”.

5. Bản của Trần đăng Xuyền : Lấy theo nguyên bản của HT-HC nhưng giống các tác giả trên đổi từ ''ngươi'' thành ''người''.

6. Bản của Hà bình Trị (ngữ văn 11-tập 2): Bỏ mất dấu chấm than ở từ ''ly khách'' mà thêm dấu phẩy vào sau ''ly khách'' và ''hạt bụi'' (Ly khách, ly khách, con đường nhỏ ...là hạt bụi,)

7. Bản của Nguyễn hưng Quốc: Bản duy nhất giữ nguyên từ ''Ngươi'' trong ''ngươi buồn''. ''Giời chưa mùa thu'' thay bằng ''Trời chưa là thu''.

8. Các văn bản khác: Không có dấu phẩy ở sau các câu. Không dấu phẩy ở ngắt câu chỉ có một dấu phẩy ''một chị,''. Không gạch đầu hàng ly khách (-Ly khách ). ''Giời chưa mùa thu'' thay bằng ''Trời chưa vào thu''. Thêm dấu than ở ''Mẹ! Chị! Em !'' mà văn bản cũ không có. ''Chí lớn chưa về bàn tay không'' thành ''Chí lớn không về, bàn tay không''. Thay đổi này sẽ ảnh hưởng đến ý nghĩa của câu. ''Em nhỏ ngây thơ đôi mắt bìếc'' thành ''Em nhỏ ngây thơ đôi mắt ướt'' ( Bản duy nhất đổi từ ''biếc'' thành ''ướt'' nên ý nghĩa sẽ khác ). ''hơi rượu say'' thành ''hơi rượu cay''.

Tổng kết lại, ''Tống biệt hành'' hiện đang có ''dị bản'' đáng kể như sau :

- ''Bóng chiều'' thành ''Nắng chiều''.

- ''Ngươi buồn'' thành ''Người buồn''.

- ''Giời chưa mùa thu'' thành ''Trời chưa vào thu '', ''Trời chưa là thu''.

- ''Mắt biếc'' thành ''Mắt ướt''.

-''Rượu say'' thành ''Rượu cay''

- ''Mẹ. Chị. Em.'' thành ''Mẹ! Chị! Em! '' .

- ''Em thà'' thành ''Em ừ !

. Ngoài ra những dấu ngang, dấu phẩy, từ địa phương ''chí nhớn, chí lớn'', dấu tách câu ...rối rắm, nhức đầu không biết người viết tự đưa vào hay lỗi in ấn ?

TỐNG BIỆT HÀNH ( Nguyên bản chưa bị cắt )

1. Bản của Nguyễn hưng Quốc: Bốn câu cuối :

Mây thu đầu núi, gió lên trăng

Cơn lạnh chiều nao đổ bóng thầm.

Ly khách ven trời nghe muốn khóc

Tiếng Ðời xô động, tiếng hờn câm.

( Không biết vì sao từ "Ðời'' có hoa ?)

2. Bản của những trang ''Web'':

Mây thu đầu núi gió lên chăng

hay                           Hơi sương đầu núi giá lên trăng

Cơn lạnh chiều nao đổ bóng hằng .

Ly khách bên trời nghe muốn khóc

Tiếng đời ru động ,tiếng hờn căm.

3. Bản của Chu văn Sơn :

Hơi thu đầu núi giá lên trăng

Cơn lạnh chiều nao đổ bóng thầm

Buồn ở lưng trời nghe đã lại

Tiếng đời xô động tiếng hờn câm.

Ðể nguyên hay phục hồi nguyên bản thi phẩm ''Tống biệt hành''? Chọn bản nào và vì sao ? Ta cần theo nội dung toàn bài và cách gieo vần   của một bài thơ thuộc thể ''Hành''.

( Phần phục hồi nguyên bản xin đọc phần cuối bài này).

II. Thể “Hành” qua những bài thơ Việt Nam và Trung Quốc:

1.   Thể “Hành”: Nguồn gốc:

a. Trong tiếng Việt :

Hành là một danh từ chỉ  một loại rau cọng nhỏ, màu xanh, thẳng đứng. Củ và lá hành có tác dụng khử mùi dầu mỡ. Hành có mùi hăng, thơm khó ngửi tùy khứu giác con người. Hành đi với ngò là hai loại gia vị không thể thiếu được trong các món ăn Việt Nam. Không biết Nam Cao đã lấy hành ở đâu cho Thị Nở nấu cháo đãi Chí Phèo ? “Bát cháo hành Thị Nở “ từ đấy mà ra. Tên Chí Phèo cũng đã ''lưu hành'' trong văn học Việt Nam.

Trong thi ca, ca dao không hiểu tại sao người ta nỡ lòng:

Thò tay mà bứt ( ngắt ) ngọn ngò

Thương em ( anh ) đứt ruột giả đò làm lơ.

Còn thằng bạn ''hành'' chẳng mấy ai chú ý nên không bị ... mẻ đầu sứt trán gì.

Hành đi vào ''chuyện xưa tích cũ'' là loại mọc lên từ “bánh bao nhưn thịt chó” của bà Thanh Đề… “đãi” mấy sư sãi  bởi họ khinh dễ thành tâm của bà. Vì món “giã cầy” này mà bà bị xử “oan” ngồi bàn chông dưới địa ngục!!! Chưa gì mà “hành” đã “hạ” người ta như thế khi nó trở thành động từ “hành” cho bỏ ghét, “hành hạ cho đến chết”. Khi nó dẫn người ta về cội nguồn, lễ hội theo tôn giáo thì nó trở lại danh từ trong “hành hương” .

“Hành”… mọc tràn trên những tác phẩm thể loại tự sự văn xuôi nhưng trong mảnh đất thi ca, hành ít được… trồng có lẽ vì  “động từ” của nó.

Đi sâu vào vuờn Hành -thế giới từ của các nhà ngôn ngữ-chôm chĩa cọng “hành” rồi nhanh chân chạy ra, nếu không… chết trong trận “thiên la địa võng” của sân cỏ ngôn ngữ này !.

Tiếng Việt, nghĩa “hành” là như thế. Tiếng Việt chịu ảnh hưởng nghìn năm đô hộ của Trung Quốc nên từ “hành” trong tiếng Hán Nôm cũng tương tự.

b.  Trong ngôn ngữ Hán Nôm: Hành gồm : Danh, động từ:

- Hành là động từ trong: “Đại đạo chi hành dã, thiên hạ vi công” nghĩa là “Đạo trời đất được lưu hành thì cả thiên hạ chung” (Trích Đại đồng học thuyết - Học thuyết đại đồng – Chu Thiên với giáo trình Hán văn – nxbTPHCM) .(Hành với nghĩa “lưu hành” sang Tiếng Việt là “lưu hành nội bộ, lưu hành trong dân gian, cao hơn chút là “Giấy thông hành” Hộ Chiếu -Passport-)

Hành cần danh từ làm bổ ngữ trong câu: “Hành thiện chi nhân, như xuân viên chi thảo” nghĩa là “Người làm việc thiện như cỏ mùa xuân” (Trích Thiện dữ ác-Thiện và ác. Chu Thiên -sách đã dẫn.)

- Hành là danh từ trong "Cảnh hành lục vân: Tri túc thường lạc, đa tham tắc ưu” nghĩa là “Sách Cảnh hành lục nói: Biết (cho là) đủ thường vui, tham quá ắt lo nhiều” (Trích Tri túc - Biết đủ, Chu Thiên)

Sách có sách “Cảnh hành” của Trung Quốc. Thơ cũng có “hành” là “hành” danh từ nhưng “hành” người ta theo nghĩa động từ đó là “Hành” của một thể văn cổ xưa.

2.   Thể “Hành” trong thi ca:

Cuốn “Đường thi tuyển dịch” của Trương đình Tín ghi rõ: Thơ Đường chỉ có hai thể chính là: Thơ cổ thể hay còn gọi là thể cổ phong: ''Đây là một thể thơ không có một luật lệ nhất định từ cách gieo vần cấu tứ đến thanh điệu, câu chữ và bố cục… sắp xếp câu dài ngắn không hạn chế.” Nó có nguồn gốc vẫn còn bàn cãi nhưng tạm cho từ thời Hán Vũ Đế.

Thơ cận thể hay còn gọi là kim thể hay cách luật mà “người làm thơ phải tuân thủ những luật lệ nghiêm ngặt về câu, về thanh, về vần về bố cục…” (Trương đình Tín -Sách đã dẫn)

Như vậy thể “Hành” nằm trong thể thơ cổ thể (cổ phong) nhưng vì sao gọi là “hành” thì Trương đình Tín không nói, Chu Thiên cũng chẳng nhắc, người viết cũng nào có biết đường mà lần nên đành mượn tạm những bài “hành” của các nhà thơ ta, thơ tàu coi có gì để gọi là “hành” ?.

a. Những bài thơ theo dạng “Hành” của 8 nhà thơ Đường và 5 nhà thơ Việt Nam:

Thơ Đường chia làm bốn  chủ đề: Điền viên, lãng mạn, biên tái và hiện thực. Nhưng sự phân chia trên chưa thật rõ ràng vì giữa bốn chủ đề không có biên giới rõ rệt. Một bài thơ  có thể mang nhiều nội dung khi ẩn khi hiện. “Trường can hành” của Lý Bạch được xếp vào lớp “lãng mạn” vì miêu tả hồi ức của người vợ trẻ tuổi rất ướt át nhưng thực sự, nó cũng mang giá trị hiện thực: Nỗi lòng vợ trẻ có chồng đi xa .”Binh xa hành”, “Cổ bá hành” ,''Lệ nhân hành'' của Ðỗ Phủ được xếp vào lớp “hiện thực” vì nó tố cáo nỗi thống khổ, xã hội bất công, nhân tài bị bạc đãi ,sắc đẹp là niềm đau nhưng nó vẫn mang nội dung biên tái vì diễn tả cảnh bắt lính vào trận mạc. “Đào nguyên hành” của Vương Duy được xếp vào lớp điền viên vì thấm màu sắc phật lão quên hẳn sự đời nhưng thơ điền viên lại có “ phong, hoa, tuyết, nguyệt” nên nó nhập lại dòng “ lãng mạn” .

Ở Việt Nam, ''thơ mới ''1932 với đỉnh cao Xuân Diệu, Lưu trọng Lư, Huy Cận…nằm trong trường phái lãng mạn mà chúng đã có từ… ngàn năm trước! Sự tiếp cận văn học thế giới của ta chậm quá. Ngay cả Nguyễn Du cũng phải đi lấy đề tài từ “ Kim Vân Kiều” truyện của TTT Nhân tận Trung Quốc!.

Khoa học, kỹ thuật, quân sự quốc phòng ta bò chậm không nói gì mà ngay cả văn học ta cũng chậm cả Tàu, hoặc xa cả Tây trong khi ta thì nhân tài đâu phải như “lá mùa thu” . Lỗi này thuộc thời đại, con người hay đổ thừa lịch sử? Sự cản đường cho văn học phát triển là cái gì nếu không nói là “ bàn tay chính trị”. Tiếc quá ! Nhìn vào khối lượng thơ  Ðường ( chỉ một thời đại ) với 48 ngàn bài thơ và 2100 nhà thơ nổi tiếng bất hủ và vô giá so với mấy trăm bài thơ Việt Nam thì  thơViệt Nam có bao nhiêu bài chuyển tải được nội dung sống muôn đời như họ ? Bởi những bài thơ chỉ phục vụ cho nội dung chính trị nhất thời, ca ngợi thái quá một triều đại, một chế độ, một con người nào đó ( không phải là quốc tổ, thánh tổ ) thì thử xem những bài thơ đó đã  sống được qua “mấy mùa lá rụng trong vườn” ?

Là con đẻ của thơ Đường cổ phong và cận thể , thể ''hành ''nằm gọn trong cách chia theo bốn nội dung trên và hình như tưởng rằng chẳng có một sắc thái nào khác biệt.

*   Thể Hành qua 8 tác giả Trung Quốc :

1. Trường can hành ( Lý Bạch ): Thể ngũ ngôn : Nói về tâm trạng người thiếu phụ trẻ 14 tuổi lấy chồng, 16 tuổi phải tiễn chồng đi xa…

2. Trường can hành ( Thôi Hiệu ) :  Thể thất ngôn : Lời đối đáp giữa hai người đàn ông và đàn bà hỏi về nơi chốn, quê quán ( như Nguyễn Trãi, Nguyễn Thị Lộ đối đáp với nhau trong bài ''Bán Chiếu '')

3. Cổ bá hành (Đổ Phủ ) : Thể thất ngôn : Niềm hoài cổ, tỏ bày nỗi lòng thông qua cây bá cổ trước miếu Lưu Bị, Khổng Minh để xót xa cho người tài hoa bị bỏ rơi.

4. Binh xa hành (Đổ Phủ ) : Thể tự do : Cảnh bắt lính ,dân tình khốn khổ vì sưu thuế.

5. Lệ nhân hành (Ðổ Phủ) : Thể ngũ ngôn : Phê phán sắc đẹp chị em Ðường quý Phi là nguyên nhân gây ra chiến tranh.

6. Tỳ bà hành ( Bạch cư Dị ) : Thể thất ngôn: Sự đồng cảm với người ca kỹ qua tiếng đàn với tâm trạng thương xót hoàn cảnh của nàng, có chồng không được thương tưởng, em trai đi lính, dì chết.

7. Yên ca hành ( Cao Thích) : Thể thất ngôn: Cảm thông những người binh sĩ ở biên giới và ca ngợi công lao của Lý tướng quân Lý Quảng.

8. Đào nguyên hành ( Vương Duy ) : Thể thất ngôn : Tâm trạng của người khách lạc vào miền đất lạvới những người dân chạy trốn chiến tranh mà ao ước được sống lại cảnh thần tiên đó.

9. Lũng tây hành ( Trần Đào ) : Thể thất ngôn: Ca ngợi 5000 binh sĩ đánh Hung Nô bỏ mạng mà vẫn là người lý tưởng, thần tượng của những người thiếu phụ chốn khuê phòng.

Trong đó bài dài nhất là ''Tỳ bà hành'' của Bạch cư Dị, ngắn nhất là ''Trường can hành'' của Thôi Hiệu.

Những bài “Hành” trên đề tài chính vẫn là nỗi lòng, tiếng nói, sự cảm thương số phận con người ( là kỹ nữ, là tài ba là người  trông chồng là người lính thú… )

*  Thể hành qua 5 tác giả Việt Nam :

1.  Sở kiến hành ( Nguyễn Du): Thể ngũ ngôn: Ghi lại cảnh đói khổ của ba mẹ con lê la trên đường kiếm ăn.

2.  Dương phụ hành ( Cao Bá Quát ): Thể thất ngôn : Ca ngợi những cái đẹp của người đàn bà phương Tây.

3. Hành phương Nam ( Nguyễn Bính ): Thể thất ngôn: Nói lên cảm nghĩ của người nam nhi lưu lạc vào Nam.

4. Trường sa hành ( không rõ ) : Thể thất ngôn: Tâm trạng chua xót, buồn bã trong cao ngạo của những người lính ở đảo.

5.   Can trường hành ( Thâm Tâm ): Thể thất ngôn: Tâm trạng con người muốn phá bỏ hiện thực.

6.   Vọng nhân hành ( Thâm Tâm ) :Thể thất ngôn : Tâm trạng buồn đời không như ý, phẩn chí.

7.  Tống biệt hành ( Thâm Tâm ): Thể thất ngôn: Nỗi lòng của người  nam nhi trong ngày tiễn biệt( xem phần phân tích TBH ở phần cuối bài ).

8.  Tương tư hành  ( Hoàng Cầm): Thể tự do : Tình yêu đầy ảo mộng đau buồn. Bài dài nhất là ''Trường sa hành'' chưa rõ tác giả, ngắn nhất là ''Dương phụ hành'' của Cao bá Quát.

Trong 16 bài “Hành” tiêu biểu trên, “Tống biệt hành” của Thâm Tâm , theo người viết, vẫn được xếp ở đầu bảng về cả hai mặt nội dung ( giá trị câu chữ ) và nghệ thuật ( giá trị hình tượng ). Độc giả có thể thử đọc phần dịch Nôm từ văn bản Hán Việt của những tác giả trên để chọn những tác phẩm nào mình thích. ( phần bản gốc chữ Hán và chữ Hán Việt, người viết …điếc! )

b. Khái niệm “ Hành” trong văn học :

Xét 16 bài “Hành” trên, ta mới thấy đứng về nội dung, “Hành”  chưa nói lên được cái gì khác biệt vì ''Hành'' giống như một khúc nhạc (ly ca) chia xa. Về gốc độ loại thể ngũ ngôn, thất ngôn (tự do ở cách gieo vần ), tự do thì những bài “Hành” đều giống y chang những bài khác.

Nếu “Hành”  hiểu theo nghĩa: “Đi thấy rồi viết”  như “Sở kiến hành”  của Nguyễn Du, “Hành phương Nam” của Nguyễn Bính, “Lũng tây hành”  của Trần Đào… thì cũng đâu có gì khác hơn những bài không có chữ  “Hành”  mà cũng đi cũng viết như “Há chung Nam Sơn quá Hộc Tư sơn nhân túc, trí tửu” của Lý Bạch hay “ Thanh khê” của Vương xương Linh…

Ngay cả khi dạng đối đáp nam nữ thôi như “Trường can” của Thôi Hiệu cũng mang từ “Hành”  theo sau thì “Dương phụ” của Cao bá Quát ca ngợi sắc đẹp tự nhiên của người đàn bà Tây phương  nối chữ “Hành”  cũng đâu có gì lạ?

Bài “Trường sa hành” của chưa rõ tác giả của Việt Nam dài 64 câu, thể thất ngôn so với bài “Trường sa quá giả Nghị Trạch” của Lưu trường Thanh 8 câu thể thất ngôn cũng nói về số phận con người sống trên đảo buồn bã không khác gì. Chỉ khác, Lưu trường Thanh làm ngắn hơn và  không bỏ chữ “Hành”  theo sao đầu đề mà thôi vì đầu đề dài quá.

Từ đây, ta suy luận ra, nếu đề bài dài, tác giả hầu như ít  thêm chữ Hành . “Hành” chỉ đi sau những đề tựa ngắn gọn, đặc biệt chỉ có hai từ. Nhưng cũng chưa chắc vì nếu hễ ta thấy những bài  thơ nào chỉ có hai  từ, ta thêm từ ''Hành'' vào là… lãng nhách. Không thể cho ''Tiễn đưa'' của Phan văn Dật thành ''Tiễn đưa hành'' nhưng có thể cho “Tống biệt” của Vương Duy , ''Tống biệt'' của Nguyễn đình Thư thành “Tống biệt hành” như Thâm Tâm thì không sai. Tại sao được? Tại sao không?.  "Hành'' chỉ là một thể nhỏ của loại thơ cổ thể (cổ phong). “Hành” chỉ được làm hầu hết  theo thể ngũ  ngôn và thất ngôn mà thôi nhưng tự do ở cách gieo vần (khác thể cận kim có luật bằng, trắc chặt chẽ của Trung Quốc. Khi sang Việt Nam, loại này làm mưa làm gió một thời trên văn đàn và thi cử. Đến thế kỷ 19, nó bị công kích dữ dội và thay bằng “thơ mới” nhưng thật ra cũng chỉ là một loại thơ cổ phong ngàn năm trước .)

“Hành” theo nghĩa danh từ phần lớn đứng sau đề tựa mà tác giả đặt (để ngầm phân biệt với thể song thất lục bát,lục bát,tứ ngôn, thơ không hạn số chữ.) Đầu đề bài thơ dạng ''Hành'' được qui định như sau:

- Phải là một danh từ chỉ địa điểm (Lũng Tây, Trường Can, Trường Sa, Đào Nguyên…)

- Phải là từ Hán-Việt (Tỳ Bà, Binh Xa, Cổ Bá, Yên Ca, Sở Kiếm, Dương Phụ, Tống Biệt, Can Trường, Vọng Nhân…”

Đầu đề thể Hành chỉ được gói gọn trong hai từ chính (đầu đề) + một từ phụ là từ ''Hành'' mà thôi, có tác dụng làm cho đầu đề bài thơ trang trọng hẳn lên.

Như vậy, “Hành” chỉ có nhiệm vụ “động niên, đội mũ mão, trang bị kiếm cung “cho viên tướng ra trận. Còn chuyện đánh đấm thắng bại là do coi tướng đó có tài cán gì (khả năng cầm bút, khả năng rung động) hay không ?.

Tới đây, ai cũng có thể làm được một bài thơ theo thể “Hành” rồi đó.

''Hành'' là con đẻ giữa ''cha'' thể cổ phong (không luật bằng trắc, gieo vần tự do và không hạn chế câu ) với  ''mẹ'' cận kim ( có đối câu, có qui định luật như sau : Thể loại phải là ngũ ngôn , thất ngôn, ít theo thể tự do nhưng không phải buộc là “Nhất, tam, ngũ bất luật” , “Nhị tứ lục phân minh” ).

Cha phóng túng, mẹ nghiêm khắc sinh ra đứa con với kiếp lãng tử “hành”  thiên hạ. “Tống biệt hành” của Thâm Tâm là một điển hình với nội dung tiễn biêt.

III. Đề tài “Tống biệt” qua 16 nhà thơ Đường và những câu tiễn biệt tiêu biểu của các nhà thơ Việt Nam (trong nước, ngoài nước ):

Cuộc đời muôn hình muôn vẻ là chất liệu phong phú cho thi ca nói riêng và văn học nói chung. Một tác phẩm luôn có hai giá trị: Một là giá trị hiện thực (cuộc sống con người và thời đại) . Hai là giá trị thẩm mỹ (cách xây dựng hình tượng có giá trị vĩnh cửu, để lại trong nguời đọc một cảm xúc tất tận từ tác phẩm).

Một thời đại chinh chiến liên miên sẽ sinh ra hình ảnh người lính thú nơi biên tái và hình ảnh ''hòn vọng phu''…mòn mỏi trông chờ. Triều đại nào cũng có kẻ lên quan, người xuống chức: ''Gặp thời cỡi ngựa bắn cung. Hết thời cỡi kiến, lấy dây thun bắn... ruồi!'' Đó cũng chính là tiếng thở dài, bi phẩn vì thời cuộc và nỗi buồn của buổi chia ly nhưng cách nhìn này cũng sẽ biến dạng theo từng cách nghĩ, cách nhìn của từng tác giả.

Chia ly cũng là đề tài mang tích cách quốc tế. Đề tài “đưa tiễn” trong thi ca Việt Nam và “Tống biệt” trong thi ca Trung Quốc ra đời trên những chất liệu đó.

1. 16 nhà thơ Đường với đầu đề có chữ ''tiễn biệt'':

Vì trong biển thơ Đường, đề tài này mênh mông quá nên người viết chỉ hạn hẹp trong khuôn khổ những nhà thơ có đầu đề với chữ ''tiễn biệt'' đã nói ở trên và tạm lược dịch vắn tắc dựa trên bản dịch chuyển ngữ của Trương đình Tín .

a. Tám tác giả thời Đường (713-765): Cực thịnh của nhà Đường (Đường Huyền Tông):

-Đổ Phủ: Có “Tân hôn biệt” gồm 32 câu, thể ngủ ngôn:

Kết phát vi quân thê

Mộ hôn thần cáo biệt

…Dữ quân vĩnh tương tương (Chiều hôm làm lễ cưới sáng đã chia tay rồi…Xin mãi nhớ nhau.)

-Vương Duy: Có ''Tống biệt'' 1, gồm 6 câu, thể ngũ ngôn:

Há mã ẩm quân tửu

Vấn quân hà sở chi ?

Quân ngôn bất đắc ý

Quy ngọc Nam Sơn thùy

Đản khứ, mạc phục vận

Bạch vân vô tận thì

(Mời xuống ngựa uống với tôi một chén rượu. Hỏi người đi về đâu.Mây trắng mãi bay còn lòng người không ý nguyện nên về ẩn dật ở núi Chung Nam.)

''Tống biệt'' 2 gồm 4 câu, thể ngũ ngôn:

Sơn trung tương tống bãi

Nhật mộ yểm sài phi,

Xuân thảo minh niên lạc

Vương tôn quy bất qui?

(Ta ở lại trong núi sau khi tiễn anh đi, năm tới cỏ xuân xanh tốt, vương tôn có đến nữa không?)

- Lý Bạch : Có ''Độ kinh môn Tống biệt'' gồm 8 câu , thể ngũ ngôn:

Nguyệt hạ phi thiên kính

Nhưng lân cố hương thủy,

Vân sinh kết hải lâu

Vạn lý tống hành châu.

(Trăng sáng như gương làm nhớ thương dòng sông cũ.Mây kết thành lầu giữa biển vạn dặm tiễn người đi)

''Tống Mạnh hạo Nhiên chi Quãng Lăng'' gồm 4 câu, thể thất ngôn:

Cố nhân tây từ Hoàng Hạc lâu,

Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu.

Cô phàm viễn ảnh bích không tận,

Duy kiến Trường giang thiên tế lưu.

( Người bạn cũ từ Hoàng Hạc Lâu đến nơi Dương Châu đô hội trong ba tháng tựa như khi cánh buồm xa dần trong màu xanh bao la chỉ còn thấy sông Trường giang chảy mãi trên trời.)

-Lưu Trường Chinh : Có ''Tiễn biệt Vương thập Nhất Nam du'' gồm 8 câu, thể ngũ ngôn:

Vọng quân yên thủy khoát

Huy thủ lệ triêm cân.

( Vẫy tay tràn nước mắt nhìn theo sông nước khói mênh mông)

- Bùi Dịch: Có ''Tống thôi Cửu '' gồm 4 câu , thể ngũ ngôn:

Qui sơn thâm thiển xứ ,

Tu tận khâu hác mỹ,

Mạc học Võ lăng nhân,

Tạm du Đào Nguyên lý.

(Ẩn mình nơi sơn cùng sâu cạn thì nên chọn nơi có nét đẹp của hang hóc. Đừng nên sống như dân ở Võ lăng. Tạm chơi ở Đào Nguyên rồi về   nhé )

-Sầm Than : Có ''Tẩu mã xuyên hành phụng tống Phong đại phu xuất sư Tây Chinh'' theo thể tự do :

Tướng quân kim giáp dạ bất khoát

Bán dạ quân hành qua tương bát

( Tướng thì đêm về hoàng giáp không cỡi còn quân thì nửa đêm khua giáo lên đường)

-Vương Xương Linh: Có ''Phù Dung lâu tống Tân Tiệm'' gồm 4 câu thể ngũ ngôn:

Hàn vũ liên giang dạ nhập Ngô,

Bình minh tống khách Sở sơn cô.

Lạc dương thân hữu như tương vấn,

Nhất phiến băng tâm tại ngọc hồ.

(Mỗi tối trên sông lạnh vào đất Ngô, sáng sớm tiễn khách tại ngọn núi chơ vơ trên đất Sở. Nếu người thân Lạc Dương có hỏi, thì người ở đây vẫn giữ một lòng băng giá trong bình ngọc)

-Lý Kỳ : Có ''Tống Ngụy Vạn chư kinh'' gồm 8 câu , thể thất ngôn:

Triêu văn du tử xướng ly ca

Tạc dạ vi sương sơ độ hà

( Sáng nay nghe người lãng tử hát khúc biệt ly, đêm hôm qua ghi lòng những giọt tơ sương trên sông)

* Tống biệt thời thịnh Đường là khúc nhạc biệt ly của vợ chồng, của bạn bè, của những người tìm nơi quy ẩn với tiếng lòng thắm thiết cùng cảnh núi rừng thâm cốc, sông lạng, mây sầu, gió hiu, lá rụng, rét buốt kinh người. Đó là tiếng nói hiện thực của thời đại cuối thịnh Đường đầy loạn lạc.

b. Tống biệt với ba tác giả thời Trung Đường (766-835) : (Lý Dự -Ðường Ðại Tông):

- Lý Ích: Có “Hỷ kiến ngoại đề hựu ngôn biệt” gồm 8 câu , thể ngũ ngôn:

Thập niên ly loạn hậu,

Trưởng đại nhất tương phùng.

Minh nhật Ba Lăng đạo,

Thu sơn hựu kỷ trùng?

(Sau mười năm ly loạn, anh em mới gặp nhau. Sáng mai em về Ba Lăng, anh em lại cách trở muôn trùng thu phải không?)

-Tư không Thu: Có ''Tặc bình hậu tống nhân bắc du” gồm 8 câu , thể ngũ ngôn:

Thế loạn đồng nam khứ,

Thời thanh độc bắc hoàn.

… Hàn Cầm dữ suy thảo,

Xứ xứ bạn sầu nhan.

( Vì giặc giã nên cùng lánh nạn ở phương Nam.Nay thanh bình chỉ một người về phương Bắc. Mặt người buồn theo với lũ chim lạnh lẽo cùng cỏ cây héo sầu)

- Lư Luân: Có ''Tống Lý Đoan'' gồm 8 câu, thể ngũ ngôn:

Cố quan suy thảo biến,

Ly biệt chính kham bi.

Yểm khấp không tương hướng,

Phong trần hà sở kỳ?

( Quê cũ cỏ tàn lụi khắp nơi. Chia tay chính lúc buồn. Nay lại chia tay   nhưng không nhìn anh bi lụy. Chốn gió bụi khi nào mới gặp nhau?)

* Tống biệt thời Trung Đường là khúc nhạc biệt ly của anh em, bạn bè có bi nhưng không lụy cùng với cỏ cây úa sầu. Đây cũng là tiếng nói hiện thực chính cho một triều đại Trung Đường chỉ toàn giặc giã và loạn lạc.

c. Thời Vãn Đường ( 836-907 ): ( Lý Ngang-Đường Văn Tông)

-Ôn Đình Quân : Có ''Tống nhân đông du” gồm 8 câu , thể ngũ ngôn:

Hoang thú lạc hoàng điệp,

Hạo nhiên lý cố quan.

… Hà dương trùng tương kiến?

Tôn tưủ uý lý nhan.

( Lá vàng rụng nơi đóng quân lạnh lẽo, người vẫn một lòng từ biệt cố hương. Biết ngày nào gặp lại sẽ nâng ly rượu cho anh thôi buồn sầu.)

-Tào Đường : Có ''Thiên thu tống biệt'' gồm 8 câu , thể thất ngôn:

Ân cần tương tống xuất thiên thai,

Tiên cảnh na năng khước tái lai.

Trù trướng khê đầu tòng khử biệt,

Bích sơn minh nguyệt chiếu thương đài.

(Ân cần đưa tiễn người xuống núi thiên thai. Cõi tiên chẳng thể cho người trở lại nữa. Thiếp bên đầu suối buồn bã tiễn người . Chỉ còn non xanh với ánh trăng chiếu rọi rêu phong.)

* Tống biệt thời Vãn Đường là tiếng nói của những nam nhi thời loạn lạc và những người khuê phụ tiễn người trung nhân trong những chén rượu đầy nước mắt cùng với trăng thanh non ngàn hiu quạnh. Đây là tiếng nói hiện thực của một triều đại cuối Đường với những cuộc khởi nghĩa và cướp bóc. Nó còn là bài ca tống tiễn một thời đại rực rỡ , phồn thịnh nhất trong lịch sử Trung Quốc đi vào dĩ vãng. Thời Đường coi như cáo chung nhưng hiện thực theo văn học đã ở lại với lịch sử văn học Trung Quốc cũng như lịch sử văn học thế giới.

Ðề tài ''Tống biệt'' quay trở lại với nền văn học Việt Nam qua dòng thơ Tiễn biệt.

2. Những bài thơ Việt Nam trong và ngoài nước có những tựa đề và những câu ''Ðưa tiễn'':

Nếu ''Tống biệt'' của Trung Quốc thiên về toàn bộ những cảnh chia ly cha con, chồng vợ, anh em mà đặc biệt là bạn bè thì ''Ðưa tiễn'' của Việt Nam nghiêng về chủ đề ''tình yêu'' nhiều hơn rồi mới đến bạn bè...Ðó cũng chính là nét khác biệt sáng tạo như một sự ''tách dòng'' ra khỏi ảnh hưởng ''một ngàn năm đô hộ giặc Tàu''. ( Người viết chỉ lược trích một số câu tạm gọi là tiêu biểu trong một số bài thơ đã đọc qua có liên quan đến thi phẩm ''Tống biệt hành'' của Thâm Tâm

a. Ðưa tiễn lòng:

-Vũ đình Liên :       ''Làn gió heo mây xa hiu hắt

Lạnh lùng chẳng biết tiễn đưa ai .''

-Huy Cận       :       ''Có ai tiễn biệt nơi xa ấy

Xui bước chân đây cũng ngại ngùng.''

-Tế Hanh       :       ''Tôi đứng bơ vơ xem tiễn biệt

Lòng buồn đau xót nỗi chia xa.''

-Phạm Hầu    :          ''Ðưa tay ta vẫy ngoài vô tận

Chẳng biết xa lòng có những ai?''

(Vọng hải đài)

-Nguyễn đình Thư:   ''Và đây xa cách không người tiễn

Mắt với trông theo nghĩ chẳng đành.''

(Vương tình)

-Nguyên Sa   :         ''Tôi muốn hỏi thầm người rất nhẹ

Tôi đưa người hay tôi đưa tôi ?''

(Tiễn biệt)

b. Ðưa tiễn bạn:

-Thế Lữ          :       ''Tôi tiễn anh đi đến tận thuyền

Ðể dài thêm hẹn cuộc tình duyên.''

(Bên sông tiễn bạn)

-Xuân Diệu     :         ''Anh đi đường có hoa

Tôi nằm trong tủi lạnh.''

(Viễn khách)

-Vũ hoàng Chương:    ''Kinh Kha hề Kinh Kha

Vinh cho người hề! ba nghìn tân khách

Tiễn người đi tiếng trúc nhịp lời ca.''

(Bài ca sông Dịch)

-Nguyễn đình Thư:    ''Ðể giờ lủi thủi người đi

Mai chiều hiu quạnh tà huy tôi buồn.''

(Tống biệt)

c. Ðưa tiễn người yêu:

-Huy Thông    :       ''Chàng ơi ! Chàng ở lại.

Chờ vừng hồng tắm nắng chân mây xa.

Và biệt chàng, thiếp xin đi, đi mãi!''

(Anh-Nga)

-Hàn mặc Tử  :        ''Lau mắt đi ,đừng cho lệ rơi

Vì anh rõ trước sẽ có ngày cách biệt.

Ngó như gầm nhưng thiệt xa khơi.''

(Trường tương tư)

-Thái Can       :        ''Anh biết em đi chẳng trở về

Dặm ngàn liễu khuất với sương che.''

(Anh biết em đi )

-Phan văn Dật :       ''Ngày mai chàng lên đường.

Thân gió bụi tuyết sương .

Tối nay còn với thiếp.

Xin cạn chén quỳnh tương.''

(Tiễn đưa)

-Quách xuân Sơn :   ''Ngắn bằng tiếng nấc buồn đưa tiễn

Chẳng ngắn sầu thương đậm tháng ngày.''

(Xa)

-Lưu trọng Lư  :         ''Kẻ ra non nước, người thành thị

Ðôi ngã tình đi, người mỗi nơi.''

(Tình điên)

:    ''Ngày hôm tiễn biệt buồn say đắm

Em vẫn nô đùa uống rượu say.''

(Một mùa đông)

-Huy Cận         :      ''Cơn gió hiu hiu buồn tiễn biệt

Xa nhau chỉ biết nhớ vơi đầy.''

(Vạn lý tình)

-Hoàng trúc Ly :       ''Em bảo anh người đi không trở lại

Nấm mồ ai như giọt lệ chưa tan.''

(Gặp người em)

-Quang Dũng     :       ''Người đi người đi đường quạnh quạnh

Ngày tháng thương vay kẻ đợi chờ.''

(Cố Quận)

-Vũ đình Trường-Tâm Tưởng :

''Ca khúc cuối cùng cho thương nhớ dài thêm

Ôi ly biệt để rồi không gặp nữa.''

(Mưa về Cao nguyên)

d. Tiễn đưa với những hình ảnh tráng sĩ, ly khách viễn khách, chinh phu, Kinh Kha:

-Nguyễn  Bính   :        “Kinh Kha quán lạnh sầu nghiêng chén.

Ai kẻ dâng vàng, ai biếu tay?

Mơ gì ấp Tiết thiêu văn tự.

Hài cỏ, gươm cùn, ta đi đây.''

(Hành phương Nam)

-Huy Cận          :       ''Ai đi đưa xin đưa đến tận nơi

Chớ quay lại nửa đường mà làm tủi ."

(Nhạc sầu)

:    ''Em không nghe rạo rực

Hình ảnh người chinh phu

Trong lòng người cô phụ.''

(Tiếng thu)

-Thái Can          :      ''Chinh phu ruổi ngựa lên miền Bắc

Tiếng địch bên thành thổi véo von.''

(Trông chồng)

-Lưu trọng Lư    :        ''Cây nước say theo người tráng sĩ

Con đò quên cả chuyến sang ngang.''

(Chiều cổ)

-Thế Lữ              :      ''Non nước đương chờ gót lãng du

Ðâu đây vẳng tiếng hát chinh phu.''

(Giây phút chạnh lòng)

-Xuân Diệu        :       ''Ðang lúc hoàng hôn xuống.

Là giờ vìễn khách đi.

Nước đượm màu ly biệt.

Trời vương hương biệt ly.''

(Viễn khách)

-Gia Phong         :       ''Ðời lữ khách sầu vương luyến nhớ

Dấu chân mòn lối nhỏ đường xưa.''

(Tri âm khúc)

-Bích Khuyên     :       ''Ðâu tiếng vó câu cuốn bụi hồng.

Ðâu người tráng sĩ của non sông?

Mùa Thu hiu hắt ngoài song cửa.

Em đợi người về mỗi gió Ðông.''

(Em vẫn chờ anh)

3. Loại đề tổng hợp: Phân tích, bình luận, phát biểu, chứng minh : ''Tống biệt hành''.

Dựa trên bảng cũ nhất của HT-HC trong “Thi nhân Việt Nam”, người viết đưa vào bốn câu cuối bị cắt của thi phẩm sau khi đọc các đoạn khác bằng cái nhìn chủ quan chọn bốn câu như sau:

Hơi thu đầu núi giá lên trăng,

Cơn lạnh chiều nao đổ bóng thầm.

Buồn ở lưng trời nghe đã lại,

Tiếng đời xô động, tiếng hờn câm.

Với  loại đề tổng hợp, người viết đi từ hiện thực (bối cảnh có trong văn bản đến hiện thực xã hội từ văn bản suy ra) sau đó, đưa giá trị hiện thực lên giá trị hình tượng qua cách đi từ nội dung sang nghệ thuật hòng mang đến cho người đọc hiểu thêm ý nghĩa ''nhân bản'' trong ''Thi phẩm TBH '' qua sự chọn lựa cách phân tích ngang chớ không theo cách phân tích theo bố cục hay từng đoạn bởi vì các ý tưởng lẫn lộn, ẩn mình trong từng câu trên dưới . Phần dẫn chứng có sử dụng thơ văn của các nhà thơ trong nước cũng như thi hữu nước ngoài không phân biệt nhưng có sửa lại lỗi chính tả thông thường không biết là do tác giả hay lỗi in ấn và không làm ảnh hưởng nội dung .

TỐNG BIỆT HÀNH : KHÚC NHẠC TIỄN ÐƯA NHÂN BẢN

( Nguyên bản thi phẩm có ghi lại đầy đủ phần trên )

Nét buồn thời chiến đã mang lại cho văn học nhân loại một đề tài tiễn biệt. Bên cạnh dòng chảy tiễn biệt tổng hợp xuyên qua mọi thời đại, “Tống biệt hành” của Thâm Tâm với 26 câu thơ theo thể thất ngôn đã vượt trội với dòng thơ trữ tình chảy riêng từ nhánh sông văn học Việt Nam đổ vào dòng tiễn biệt của văn học thế giới.

Giá trị hiện thực xã hội thời loạn lạc được Thâm Tâm phản ánh qua văn bản với nhiều ẩn ý sâu sa : Một gia đình gồm mẹ già, hai chị và một em gái. Gia đình này đã trải qua những đêm nước mắt vì sự quyết định ra đi của người con trai. Ai đã nhìn thấu được nội tâm của từng nhân vật mà viết xuống nếu không là người trong cuộc:

Ta biết ngươi buồn chiều hôm trước.

...  Ta biết ngươi buồn sáng hôm nay;

Cụm từ ''Ta và ngươi'' khác ''Ta và người''. ''Ta'' một lối xưng hô từ ''Tôi'' mà ra nhưng hàm ý khí phách rất biết mình, tự khẳng định mình so với cái từ “Tôi” khiêm tốn . “Ta” có thể đi với “ngươi” vì tính cách ngang hàng. ''Ta'' cũng đi với ''người'' như ''Tiễn người -ta tiễn thêm lần nữa'' (Hoàng định Nam). “Tôi” đi với “người” ví dụ như ''Người đi -Tôi tiễn khỏi lòng tôi'' (Hoàng định Nam). ''Ngươi'' hay ''Người'' đều chỉ ngôi vị thứ hai tức là người thứ hai. ''Tôi'' hay ''Ta'' chỉ là một người là chủ thể , là bản thể của mình. Trong TBH ,với hai câu trên , ta cũng ngầm hiểu được có hai người. Một người là chủ thể ngôi thứ nhất đang nói với ngôi vị thứ hai. Nhưng khi xét toàn văn bản , chủ thể ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai lại nằm trong một con người theo một lời độc thoại : Con người của mình trong qúa khứ nói với con người của mình trong hiện tại. Một dị bản khác viết ''Ta biết người buồn'' thì thấy rõ hai con người khác nhau nhưng trong TBH. Thâm Tâm đã viết ''Ta biết ngươi buồn'' thì hiểu ngay ''ngươi''  là ''ta'' nên ''ngươi'' có suy nghĩ gì ''ta'' cũng biết hết . Không ai dùng ''Ta-Người''  là hai người cho một người nhưng nói về một người có thể dùng ''Ta-Ngươi''. Theo cách hiểu như vậy nên người viết cho rằng trong TBH khi TT dùng "ngươi'' , ta hiểu chỉ còn một người, khi TT dùng ''người'' là có cả hai người. Hai người đó là những ai ? Một người là người nào ? Hiểu ra họ, thi phẩm phần nào được hóa giải theo nghĩa ''tươi lắm thay'' chớ không ''buồn chiều hôm trước, buồn sáng hôm nay'' và mới thấy sự cắt bỏ đoạn cuối của thi phẩm là một sự không nên làm.

Buổi “chiều hôm trước” ám chỉ một thời gian đã qua nhưng  chưa xa lắm. “Nỗi buồn” từ “chiều hôm trước” còn tồn động thành đá tảng, chưa trôi tan đến “sáng hôm nay” dù hai người chị hết lòng : ''Khuyên nốt em trai dòng lệ sót.'' “Dòng lệ sót” là dòng nước mắt đã cạn cùng và có thể hiểu như một dòng lệ sót sa vì từ ''dòng lệ'' này có tính chất như số nhiều chớ không như ''giọt'' ít ỏi. Hiểu theo hai nghĩa  nhập lại ''dòng-giọt lệ sót'' thì  dứt giọt nước mắt chắt chiết này , lời cuối sẽ khô tức là không phí nước mắt nữa mà hai chị gạt nước mắt, bằng lòng tiễn em lên đường chẳng dây dưa qua từ “ nốt” là hết không thêm bớt nửa lời. Đây là một tính cách cứng cáp hiếm có. Có lẽ nó được phát sinh từ hình bóng trụ cột là người cha không có trong gia đình và gia đình này đã quen với sự trống vắng, chịu đựng mất mác, những con người ấy sẽ có tính cách vững vàng, quyết liệt hơn. Giá trị này của “Tống biệt hành” qua tình cảm hai người chị lẽ nào không được văn học ghi nhận, đóng dấu? Ðây là nét nhân bản thứ nhất của thi phẩm.

Tính cách vững vàng này của hai người chị đã làm hình bóng người mẹ an tâm ẩn mình với dòng nước mắt trước khóc chồng nay khóc tiễn con trai bên cạnh hai người con gái dũng cảm giữa thời chiến. Thi Thánh Đỗ Phủ thời thịnh Đường sống trong thời kỳ loạn lạc “An-Sử” ( An lộc Sơn-Sử tử Minh) đã dùng ngòi bút hiện thực phê phán chế độ, lên án chiến tranh và nhận xét trong “Binh xa hành” :

Tín tri sinh nam ác,

Phản thị sinh nữ hảo.

Sinh nữ do đắc giá tị lân,

Sinh nam mai một tùy bách thảo.

(Nếu biết sinh con trai chi bằng tốt hơn sinh con gái. Sinh con gái còn có giá vì được ở gần. Sinh con trai thân mai một vùi trong cỏ dại). Thiết nghĩ đem ý hiện thực chua chát này để lý giải tại sao người mẹ đã không có lấy một lời với con trai dù đau lòng đứt ruột. Hình ảnh người mẹ âm thầm này trở thành hình ảnh người mẹ chung trong buổi chia biệt : ''Ngày con đi mẹ gượng cười không khóc. Rồi gục đầu để giấu kín tâm tư'' (Lê như Phò -Tâm tình gởi mẹ-) hay như trong ''Thuở ấy ta đi '', Thuỷ lâm Synh viết : ''Thưở ấy ta đi mẹ già nín khóc. Nắng của ngày mưa chết yểu sau vườn''. Người mẹ dù  ''gượng cười'', dù ''nín khóc'' cũng đồng nghĩa một sự hy sinh, cam lòng đáng quý trọng.  Người phụ nữ được coi là phái  yếu ớt giữa đời thường, nhưng trong chiến tranh nét yếu ớt chuyển sang sức mạnh tinh thần hơn cả cánh đàn ông  với khả năng có thể “đào hào, sẻ núi, lấp sông” huống chi chỉ trong một tình huống “tiễn con” lên đường.

Ta hãy xem, người con trai và mẹ già đã có sự chuẩn bị tâm lý đến mức độ nào cho ngày tiễn biệt trong bài “Gốc khế” của Lê Đạt:

Khi gió mùa anh đi

Sang sông tìm nắng khác.

Để mẹ già tóc bạc

Lưng còng trên gậy tre.

…Ba năm anh không về

Ba năm rồi ba năm .

“Ba năm anh không về” qua lời dẫn truyện rồi ba năm nữa cũng không. Bài thơ chưa có chuẩn bị sự tâm lý nào cho người mẹ ở lại ngóng trong với tóc bạc, lưng còng theo qui luật thời gian cộng thêm tâm lý nhớ con theo năm tháng (Sự không về của anh là sự hụt hẩng của mẹ) . Bởi thế, gốc khế xanh kia vẫn xanh mà chát vì vắng người xưa còn mẹ thì “bạc và còng” tàn lụi vì thời gian. Ðây là hiện thực nhưng hiện thực này làm người đọc tưởng chừng như người con trai  chưa làm tròn bổn phận làm con để báo đáp ''Công cha như núi. Nghĩa mẹ nước nguồn''.

Trong TBH, Thâm Tâm đã để nhân vật con trai (tác giả hóa thân) tỏ lòng cùng với mẹ, nói trước khả năng xấu cho mẹ trong bước đường ra đi của mình:

Chí lớn chưa về, bàn tay không.

Thì không bao giờ nói trở lại!

Ba năm, mẹ già cũng đừng mong.

Từ “ba năm” quen dùng như sự ướt lệ chỉ thời gian tượng trưng từ quan niệm: “Ba năm tang chế” nghĩa là người sắp ra đi sẽ không hứa hẹn một ngày trở về. Sự chuẩn bị tâm lý này dẫu thật sự có trần trụi, tàn nhẫn nhưng dù sao cũng dễ chịu hơn nếu sau đó có một tin dữ của người con từ chiến khu hay từ nơi nào đó báo rằng người ấy ngã xuống. Mẹ già sẽ không nghe như ''tiếng sét'' , không đứng tim đột ngột bởi cú sốc bất ngờ. Trong dòng tự sự, ngòi bút chuẩn bị tâm lý này không làm người đọc ngạc nhiên nhưng trong thi ca, bút pháp này quả thật gây cho người đọc cảm xúc pha chút bất ngờ qua từng cụm từ toàn phủ định “không bao giờ trở lại”, “cũng đừng mong” mà như khẳng định “con không về, mẹ đừng trông”. Ðây là nét nhân bản thứ hai của thi phẩm.

Nhưng ''miệng cứng lòng mềm'', nỗi buồn đã bật ra vì sao? Huy Cận trong “Tương tư” lý giải :

Hôm nay trời nhẹ lên cao

Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn.

Một cắt nghĩa nhẹ tênh, bế tắc. Huy Cận buồn không tên, không tuổi. Nhân vật người con trai trong TBH buồn có “lý lịch” hẳn hòi: Đó là buồn ngày tiễn biệt. Ngày tiễn biệt là một buổi sáng mùa hạ lý tưởng:

Sáng hôm nay;

Trời chưa mùa thu tươi lắm thay,

Thời gian đưa tiễn đã có.Tâm lý chuẩn bị cho sự xa cách vĩnh viễn này cũng đã xong Người đi chỉ việc ra đi nhưng trước khi ra đi, những hình ảnh gia đình động lại trong mắt, trong tâm tưởng người ra đi như thế nào? Văn bản cho thấy: “Mẹ” đã “già” trong lòng con trai và như thế nỗi xót xa, thương yêu sẽ hằn trong tâm tưởng. Với hai chị ? Hai chị trong trắng, tiết tháo hơn bất cứ loài hoa nào mà người em trai đã nhìn thấy:

Bây giờ mùa hạ sen nở nốt,

Một chị, hai chị cùng như sen    (Văn bản khác ghi ''cũng như sen'', đồng nghĩa ).

Thi phẩm có hai  từ “nốt” -cách dùng miền Bắc- nghĩa là hết (Hiện nay, thi ca ít thấy sử dụng chỉ sử dụng trong văn nói). Một từ ''nốt'' dùng cho lời khuyên em trai của hai người chị ''Khuyên nốt em trai dòng lệ sót''. (Theo ''dòng lệ -giọt lệ sót'', ta có thể hiểu lúc đầu sẽ khuyên em trai đừng đi, sau đó gạt nước mắt khuyên bảo những điều dọc đường gió bụi cần làm. Ðây cũng là nét tâm lý chung mà chị thay mẹ lo lắng cho em.) Từ ''nốt'' thứ hai   dùng cho loài sen ví với hai chị trong hai câu trên. Lời thương đã rót ''nốt''- hết- cho người em trai, người em trai cũng nhìn ra ''hết'' -nốt- nét đẹp của hai chị. Người ngoài thường cho sen nở, sen tàn nên nghĩ hai chị cũng “ tàn” như sen nhưng quên mất cái quí giá của sen chính ở chỗ : ''Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn''.

Vẻ đẹp bên ngoài có rực rỡ cỡ nào cũng theo quy luật “hoa nở hoa tàn”, còn cái tiết  liệt bên trong mới là phẩm giá quý nhất có giá trị vĩnh cữu của con người. Trong đôi mắt của người em trai, hai chị “đẹp người, đẹp nết” là hình ảnh khắc sâu trước giờ tiễn biệt mà em trai  buột phải xa cách. Hình ảnh này sẽ mãi mãi theo người em đi xa dù lỡ mai em có thể không quay về hay thời gian có tiễn đưa tuổi xuân chị theo con bướm nọ đi về nơi xa nhưng với người em, hai chị vẫn đẹp tươi như những đoá sen từ thuở ly biệt. Ðây là nét nhân bản thứ ba của thi phẩm.

Nếu nói hình ảnh người mẹ già lặng nhìn con đi với nét tâm lý sẵn sàng chịu đựng “ba năm tang chế” lỡ con không về và hình ảnh người chị cao cả, thanh khiết, bất khuất, đẹp đẽ là hình ảnh mà người em trai không quên thì hình ảnh cuối cùng trong thi phẩm là hình ảnh “nguời em nhỏ” :

Em nhỏ ngây thơ đôi mắt biếc

Gói tròn thương tiếc chiếc khăn tay...

Đây không phải là đôi mắt mà thi ca đắm say : ''Mắt em là một dòng sông. Thuyền ta bơi lặng trong dòng mắt em'' của Lưu trọng Lư trong ''Trăng lên'' cũng không phải là ''mắt xoe tròn thương thương quá đi thôi'' mà Giang Nam đã dùng trong ''Nghe em vào đại học''. Đây đích thực là một người em gái nếu văn bản chỉ dùng  một từ ''em nhỏ''.

Trong dòng thi ca, thi nhân dùng cho người yêu bằng từ “em gái, em tôi” như Hữu Loan trong ''Màu tím hoa sim'' : ''Tôi thương nàng như tình thương em gái'' và Xuân Diệu trong ''Đơn sơ'' : ''Em tôi ăn nói vô duyên quá. Em giết tình anh có biết không''. Từ ''mắt biếc ''nếu đứng riêng sẽ là một hoán dụ chỉ người yêu như trong ''Nhớ anh'' của Nhật Quang: ''Thu tiễn hạ trời buồn da diết. Nhớ anh yêu, mắt biếc đợi chờ''. Không ai dùng chữ “em nhỏ” để ám chỉ người yêu. ''Nhưng trong một câu thơ trong TBH mà có hai từ: Một người, một mắt vừa là em gái vừa là người yêu, ta nên hiểu cách nào hợp lý đây ? Lại phải cầu cứu vào quy luật thơ. Ca dao thì hay dùng ''Phú, tỷ, hứng'' (diễn tả, so sánh, bày tỏ cảm xúc ) trên nói bâng quơ, dưới mới vào ý chính như: ''Trời không mây như cây không gió. Mắt ai sầu, anh ngó, anh thương'' . Thơ ca thường thường hai câu đi với nhau tạo thành một nghĩa . Câu trên mở, câu dưới kết . Trong câu ''Em nhỏ ngây thơ đôi mắt biếc'' là câu mở cho ''Gói tròn thương tiếc chiếc khăn tay...'' là câu kết. ''Em nhỏ'' cộng với tính từ mức độ “ngây thơ” thêm “đôi mắt biếc” chia đủ ba cụm không dư một từ đủ thấy tác giả thật khéo léo đưa hình ảnh trên  đối với hình ảnh dưới là “chiếc khăn tay” . Nhưng ''Em  nhỏ'' có biết gì đâu mà ''thương tiếc chiếc khăn tay''?. Giả dụ, ''em nhỏ'' tặng cho anh chiếc khăn thì cũng đến mức độ “lưu luyến” người anh đi xa  thôi. Từ ''thương tiếc'' chỉ dùng trong văn tự như điếu văn  hay trên vòng hoa cho người khuất bóng thường được trang trọng ghi ''vô cùng thương tiếc''. Trong văn thơ, từ này cũng được sử dụng cho những gì đã qua trong quá khứ và là kỷ niệm sâu sắc lắm. Nếu kỷ niệm'' gói tròn'' trong ''chiếc khăn tay'' thì em nhỏ chỉ là người trao cho anh trai  chiếc khăn của anh với ai đó mà anh vô tình hay cố tình bỏ quên. Có thể hiểu  từ ''thương tiếc'' là tiếc nuối  cho một  kỷ niệm dễ thương nhưng đã mất thật rồi. Xuân Diệu nhìn áo nhớ người . Nguyên Sa nhìn áo nàng màu gì thì yêu mến màu đó rồi về tương tư.Thâm Tâm nhìn chiếc khăn tay kia tất sẽ nhớ lại kỷ niệm.Kỷ niệm đầy ấp rứt bỏ sao đành! Khăn nếu được tặng thì người nhận sẽ vui sướng dù là chia xa, không ai nhận tặng vật mà lòng ''thương tiếc''. Tiếc cái gì kia chứ? Vậy thì ...đã hết thật rồi đó một chữ ''tình'' bỏ ngõ...trong ca dao : ''Khăn thương nhớ ai, khăn vắt trên vai''. Cách hiểu coi  ''em nhỏ'' trao anh trai  ''chiếc khăn tay'' coi như tình anh em  hay người yêu cũng đều là không đúng tâm lý. Lúc này, ta mới thấy giá trị của từng câu chữ, từng cách dùng từ chính xác, tinh xảo, hoàn hảo của TT qua từ ''Em nhỏ'' chuyển thành ''Em'' với hai nghĩa khác hoàn toàn và đáng được có trong thi phẩm. Ta đi theo cách loại bỏ những từ chưa thích hợp dưới đây :

Văn bản khác ghi: ''Em nhỏ ngây thơ đôi mắt ướt''. Mắt ướt có hai nghĩa: Nghĩa là ướt nước mắt, nghĩa khác là mắt huyền dùng vẫn được trong câu thơ với ý không đổi bao nhiêu nhưng giá trị nghệ thuật (cách vận dụng vần) trong câu thơ sẽ bị triệt tiêu bởi vì : ''mắt ướt'' không đi với “thuơng tiếc” mà “mắt biếc” đi với “thương tiếc” làm câu thơ mặn mòi, nổi bật về nội dung, già dặn nghệ thuật gieo vần.

Dựa vào “sen nở nốt” với “em nhỏ ngây thơ đôi mắt biếc” trong ''Giời chưa vào thu'', người đọc có thể hình dung độ tuổi của họ trong gia đình: Họ san sát nhau, không thể già hơn một mùa sen đang nở tàn, không thể vàng hơn một mùa thu rụng lá sắp tới. Người sắp ra đi đang độ tuổi học trò. Có day dứt, buâng khuâng, quyến luyến gì với gia đình dù không có sự đưa tiễn của người cha thì người trong cuộc vẫn phải ra đi. Có nhiều cách đưa tiễn khác nhau nhưng cách nào cũng làm người tiễn nhỏ lệ và người đi mủi lòng .

Trong thi ca, ngoài đời, tiễn bạn thường rót rượu cho nhau:

Mời anh cạn hết chén này

Nửa đời phiêu lãng chỉ còn đêm nay.

(Lưu trọng Lư -Giang hồ-)

Mượn rượu tiêu sầu để thời gian ngắn lại thật lời thơ hiếm có xưa nay. Thơ Đường có Ôn đình Quân trong “Tống nhân đông du” viết:

Hà đương trùng tương kiến,

Tôn tửu úy ly nhân.

(Bao giờ gặp nhau lần nữa ,chén rượu này mời kẻ đi xa). Chuyện tiễn đưa bên chén rượu dài đến say mèm không nói hết, nói tới chết cũng không thể hết lời.

“Tống biệt hành” ngày tiễn biệt không có chén rượu nào.Thâm Tâm thiếu sót hay vì người tiễn đưa chỉ là những người phụ nữ? Hai người bạn đàn ông tiễn nhau nếu không có chén rượu thì cuộc tiễn mất vẻ khí phách nam nhi và thi ca mất hương vị say độc đáo qua chén rượu làm kỷ niệm. Loại bỏ giả thuyết này thì trong thi phẩm chỉ còn chút kỷ niệm là một ''chiếc khăn tay'' .Thi phẩm có nhiều cái rắc rối, mơ hồ trong đó có hình ảnh ''người em nhỏ'' và ''chiếc khăn tay''. Theo dân gian, buổi tiễn đưa này là tiễn Phạm quang Hòa có Huyền Trân, mẹ già, hai chị (một chị dâu con ông bác của Hòa, một chị là bạn người chị dâu). Cô bé là cô hàng xóm tặng chiếc khăn tay có thêu thêm hai chữ Y.A. (tên hay từ “yêu anh” không rõ!). Đời cần cụ thể. Thơ văn không nhất thiết phải cụ thể như thế vì sẽ làm mất chất lãng mạn của thi ca, nhân vật sẽ không còn mang giá trị thẩm mỹ dù nét thẩm mỹ đó bắt nguồn từ hiện thực và được hư cấu theo từng loại thể . Ví dụ để nói về ''chiếc khăn tay'' -kỷ vật của tình yêu - trong “Hương thầm”, Phan thị thanh Nhàn đã hư cấu  một cô bé và đã để cho cô bé này :

Giấu một chùm hoa trong chiếc khăn tay

Cô gái ngập ngừng sang nhà hàng xóm.

Bên ấy có người ngày mai ra trận

Bên ấy có người ngày mai đi xa…

Cái “ngập ngừng”, thẹn thùng ấy đầy nữ tính sao quá đổi dễ thương nhưng cô gái này cách cô em trong TBH hơn ba mươi năm  dù sao cũng còn ''bạo dạn'' sang tận nhà hàng xóm tiễn người. Trong TBH, người tiễn ''Em'' hình như ...thụ động và có chút ...không rõ ràng. Nếu nói mẹ, chị, em ...tiễn thì câu thơ: ''Ðưa người, ta không đưa sang sông'' chẳng lẽ là của họ nói với người ra đi ? Nếu bảo họ không phải là người tiễn thì càng vô lý vì văn bản đã chỉ rõ thời điểm chia tay (buổi sáng mùa thu ) với hình ảnh mẹ, chị, em bên cạnh chiếc khăn tay được gói tròn không biết là giấu cái gì ở trong. Ngày ra đi của người thân không lý nào một gia đình bốn người lại chẳng có ai đưa tiễn ? Thôi thì, thêm nét nhân hóa, ẩn dụ vào chiếc khăn với ba chấm lửng cho người đọc tự suy ngẫm coi thử ai là kẻ đưa tiễn . Ba dấu chấm lửng thứ hai này không phải ngẫu nhiên mà gặp ba dấu chấm lửng thứ nhất. (''Gói tròn thương tiếc chiếc khăn tay…'' và ''Một giã gia đình ,một dửng dưng…'') mang ý nghĩa chứa đựng một nỗi niềm thầm kín không thể nào nói hết được và muốn người đọc cùng chia xẻ ?

Những hình ảnh mẹ, chị, em, kỷ niệm... trong đôi mắt người  sắp đi tràn đầy yêu thương. Với bao nhiêu tình yêu mến này trong gia đình mà cũng không đủ sức giữ người con trai ở lại? Sức mạnh nào  thôi thúc anh đi ? Lý do nào không cắt nghĩa nổi ? Anh ta ra đi  vì cái gì? Và vì sao muốn ''đi một bước xa lìa phố cũ?''. Ta xem xét văn bản : Người con trai quyết lòng ra đi với “cái chí lớn”, “đỉnh thiên lập địa” có phải thật sự là lý do chính:

Chí nhớn chưa về bàn tay không,

Thì không bao giờ nói trở lại!

“Chí nhớn” từ miền Bắc như ''chí lớn'' từ miền Nam. Có nhiều bản ghi ''chí lớn'' không sai nghĩa nhưng giữ  ''từ địa phương'' , giữ nguyên văn bản là một cách coi trọng tác giả. Văn bản khác ghi ''Chí nhớn không về, bàn tay không'' nghĩa là có hai từ ''không'' tạo thành ''phủ định của phủ định'' là khẳng định: ''Không còn mơ ước gì nữa cả'' tạo ra một cảm giác thất vọng giết mất sức sống của ý thơ . Chọn từ ''chưa về'' là hợp lý với ý còn hy vọng cho câu thơ tươi sáng . Ý ra đi không hẹn ngày về nằm ở câu ''Ba năm mẹ già cũng đừng mong'' và nằm trong hai câu trên. Ca dao có câu: ''Làm trai cho đáng nên trai. Xuống Đông, Đông tĩnh, lên Đoài, Đoài yên.'' Thiết tưởng đây cũng là phương cách sống của tất cả những người con trai không phải chỉ riêng gì những người trai thời loạn. Cái chí làm trai trong ca dao gặp “chí nam nhi” của Nguyễn Công Trứ như cá gặp nước:

Vòng trời đất dọc ngang, ngang dọc

Nợ tang bồng, vay trả, trả vay .

Chí làm trai nam bắc, đông tây

Cho phỉ sức anh hùng trong bốn bể.

Ngẫm ra, chưa thấy múa may gì cho ra hồn nhưng khẩu khí khẳng khái thốt ra như vậy cũng hiếm thấy kẻ có “sức anh hùng” như thế cả. Chí khí này gặp cái trí muốn mài gươm giết Trương Phụ của Đặng Dung: ''Tẩy binh vô lệ vãn thiên hà'' hay làm một Phạm hồng Thái với tiếng bom Sa Diện? Hoặc muốn như Mã Viện “Đại trượng phu dương tử ư cương trường, dĩ mã cách khỏa thi nhĩ (da ngựa bọc thây) mà Hưng Đạo Vương Trần quốc Tuấn trong Hịch tướng sĩ nguyện với lòng: “Tuy dư chi bách thân cao ư thảo dã, dư chi thiên thi, khỏa ư mã cách, diệc nguyện vi chi (Trăm thân phơi ngoài nội cỏ, nghìn thây ta bọc trong da ngựa, cũng nguyện xin làm). Có ngoa, cũng như một Tào Thực với “hùng tâm tráng khí” ủ mộng “hưng quốc” : “Bắt Tôn Quyền, xẻo tai Gia cát Lượng, dù cho thân bị phanh ở bờ cõi Thục, đầu có bị treo ở cổng thành Ngô cũng coi như còn được sống”. Ngay cả người con gái Triệu thị Trinh năm nao lại “cỡi luồng sóng dữ quét quân thù chớ không chịu thân nô tì cho người ta”, huống hồ nam nhi sống trong trời đất không bắt chước Kinh Kha sang Tần, Dự Nhượng nuốt than, Kính Đức liều mình,Triệu tử Long cứu chúa, Đặng Dung mài gươm, Phạm ngũ Lão đan sọt…thì làm cái gì nữa! Nhưng hỡi ơi!Chí lớn có con đường thênh thang mà  cuộc đời có còn cái thời đại oanh oanh liệt liệt cho người dấn thân vào chốn ''giang hồ'' để làm những việc hữu ích ''nên tông diệu tổ?''. Bức tường ''Quan Trạng đi trước võng vàng theo sau'' đổ nhào tự bao giờ!

Người con trai trong TBH có biết thế không ? Nếu biết mà vẫn chọn con đường ra đi thì thật là kẻ liều mình, gan dạ!. Nếu không biết nên cứ dấn thân thì càng cần có một bản lĩnh . Người con trai trong TBH đã có một ''bản lĩnh'' nào nếu không nói cái bản lĩnh ấy được kế thừa từ trong gia đình  kiên cường ? Cuộc chia tay không hẹn ngày về với cái chí lớn đó đã vẽ ra hình ảnh một “ly khách” trong đầu người con trai có bản lĩnh này:

- Ly khách! Ly khách! Con đường nhỏ,

Hai tiếng kêu như nhắc nhở  bản lĩnh này qua cái gạch đầu dòng dành riêng cho ngôn ngữ đối thoại của nhân vật . (Có văn bản bỏ dấu ngang (-) nên từ “ly khách” biến thành lời dẫn suông mang tính cách miêu tả) . Nó còn mang ý tự cảm thán. Con ve sầu lột xác hay tằm hóa bướm khi hình ảnh nam nhi bắt đầu khoát chiếc áo “ly khách” ?. Nam nhi chi chí  là người vẫy vùng ngang dọc trên con đường nhỏ nhưng ''ly khách'' là kẻ mang trong mình một trách nhiệm hẳn hoi mới kèm theo “chí lớn”. Đem “con đường nhỏ” của nam nhi đối lập với “cái chí lớn” của ''ly khách '' trong câu thơ với ý thật khập khểnh bởi vậy mới kêu lên chua chát : ''-Ly khách! Ly khách!'' (Kẻ bỏ quê! Kẻ bỏ nhà !). Nhưng TBH đã có người mẹ chịu đựng mất mác giỏi , có chị tháo vát , tiết liệt hay thì kẻ làm con, em trong một gia đình như thế không lẽ buông tiếng kêu não lòng? Vì vậy mà hai câu thơ trên được hiểu : ''Ly khách'' đi với ''chí lớn'' còn ''con đường nhỏ'' đi với ''bàn tay không''. Chí lớn phải được đi trên con đường lớn nếu đi trên ''con đường nhỏ'' thì kết qủa chỉ có ''bàn tay không''. Không gì . Không có gì đáng nói nữa cả. Cho nên, người sắp ra đi phải cần có một thái độ biểu hiện mình không thua kém mẹ, chị  mới kêu lên đầy khí phách qua dấu ngang đầu dòng : -Ly khách! Ly khách! (Người đi oai phong! Người đi oai vũ!) . Tiếc thay  cho kẻ có hoài bão lớn lao mà chưa biết đi đâu? về đâu? làm gì như một lớp thanh niên thời loạn:

Hài cỏ gươm cuồng ta đi đây ( Có văn bản ghi ''gươm cùn'')

Ta đi nhưng biết đi về đâu chứ?

Đã dấy phong yên lộng bốn trời.

(Nguyễn Bính -Hành phương Nam-)

Con người “hài cỏ, gươm cuồng”  hào khí y chang con ''võ sĩ bọ ngựa ' của Tô Hoài mà cũng dám tỏ mặt anh hùng với bốn phương. Lời thơ cuồng nhưng gan dạ.Khá khen thay kẻ dám “múa lưỡi đánh tan bao kẻ sĩ” (Tráng khí ca). Nhưng mộng kia chưa chín đã rơi:

Hôm qua không có, hôm nay mất

Ai rú trong trời tám hướng sương.

Vũ quần Phương đã nhận xét câu thơ trên của Thâm Tâm: “Thân kiếp chơi vơi trong cõi phi thời gian, dĩ vãng không có, hiện tại cũng không mà tương lai thì mù mịt sương khói? “Con đường nhỏ” như vậy làm sao mà thành cái ''chí lớn'' đây? Cuối cùng cũng rơi vào u uất như Ðặng Dung trong ''Cảm hoài'':

Thời lai đồ điếu thành công dị

Vận khứ anh hùng ẩm hận đa.

(Gặp thời kẻ bần cũng thành công. Ngẫm đắng cay khi anh hùng lỡ bước). “Con đường nhỏ” cũng rớt vào ''lỡ bước'', cái ''chí lớn'' cũng rơi vào nỗi “cảm hoài” vậy mà người con trai trong TBH dám mang cả hai vừa muốn làm kẻ ''nam nhi'' vừa muốn được ghi danh “tráng sĩ” qua từ ”ly khách” dẫu biết rằng : ''Ra đi là sự đi liều. Quản chi nắng sớm,mưa chiều cực thân.'' Lời nguyện  giữ vững ý chí cũng đã thốt ra từ người sắp ra đi mặc cho con đường mình đi đầy chông gai mà vẫn gan góc  thề :

Chí nhớn chưa về bàn tay không,

Thì không bao giờ nói trở lại!

Ðây là nét nhân bản thứ tư của thi phẩm.

Ngôn ngữ văn học và ngôn từ văn học “ly khách” còn nhiều tranh cãi giữa hình ảnh ''ly khách'' qua ngôn ngữ và hình tượng ''ly khách'' qua ngôn từ lại gặp nhau ở ba câu:

Mẹ thà coi như chiếc lá bay,

Chị thà coi như là hạt bụi

Em thà coi như hơi rượu say.

Dòng thơ trữ tình bắt nguồn từ hiện thực nào cũng mang đôi cánh lãng mạn.Trong sự chia xa nào cũng  nhận thương đau cho cả hai phía. Trong TBH, đau thương ấy đã được chấp cánh bởi ngôn ngữ văn học: ''chiếc lá bay, hạt bụi, hơi rượu say”. Từ ngôn ngữ văn học này, người đọc sẽ thấy được nghĩa tạo hình ảnh đó có giá trị nhất định trong từng cụm từ trên và khi chúng đứng hẳn trong một câu thơ sẽ tạo ra hình tượng mang tính chất trừu tượng làm nhức đầu người đọc với hình ảnh :

“Chiếc lá bay” kia thả hồn như một cuốn chuyện phim ''Cuốn theo chiều gió'' (Gone with the wind) của nữ văn sĩ Mỹ Margaret Mitchell và như “diệp lạc tiêu diêu” -lá rụng từng cơn -của các nhà thơ Đường. Nó còn như “Chiếc lá cuối cùng” bay xa của Vũ thành An trong nhạc và vô định như ''con thuyền không bến'' của đời.

“Hạt bụi” kia cũng tan trong cõi vô hình ẩn ý cho một kiếp “phù sinh tử táng mấy lăm hồi”' của Cao bá Quát, Nguyễn công Trứ . Nó như “cát bụi trở về với cát bụi”của Phật giáo cùng đồng nghĩa “hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi” của Trịnh công Sơn.

“Hơi rượu say” mang dư vị mơ hồ, cảm giác phù phiếm, ảo mộng, trôi tan trong “Xuân nhật túy khởi ngôn chí” của Lý Bạch và như ''say'' cuồng của Vũ hoàng Chương .

Ba câu thơ như ba cây thẳng hàng, rạch ròi không thể đổi khác. Chủ ngữ “mẹ, chị, em” chi phối vị ngữ là cụm động từ “thà coi như” với giá trị nhất định như sau:

. Mẹ thà như chiếc lá bay chứ không thể mẹ thà chiếc lá bay (vô nghĩa)

. Chị thà như hạt bụi (chị như hạt bụi, chị là hạt bụi đều có nghĩa nhưng bỏ từ ''như'' thì thành ''chị thà coi hạt bụi'' ra nghĩa khác)

. Em thà như hơi rượu say (em thà hơi rượu say -không đủ nghĩa)

Như vậy, xét về phương diện ngôn ngữ, từ ''thà'' chỉ là từ kết nối giữa chủ ngữ với vị ngữ. Giá trị của nó khi đi với chủ ngữ thì không rõ nghĩa ví dụ trong TBH, không thể hiểu nếu chỉ viết : ''Mẹ thà. Chị thà. Em thà''. Ba câu trên nếu bỏ đi từ ''thà'' thì giá trị câu trở thành câu so sánh suông : ''Mẹ coi như chiếc lá bay. Chị coi như là hạt bụi. Em coi như hơi rượu say.'' dẫn đến sự hiểu hai cách: ''Mẹ, chị, em coi con, em, anh mình như chiếc lá bay, hạt bụi, hơi rượu say và người sắp ra đi coi mẹ, chị, em mình cũng như vậy. Nhưng khi dùng từ ''thà'' đứng trước động từ (như) có danh từ (chiếc lá bay, hạt bụi, hơi rượu say) làm bổ ngữ thì chúng lại có ý nghĩa như một sự ép mình hy sinh làm cái gì đó ví dụ : ''Thà như giọt mưa'' (Phạm Duy) hay trong câu nói bất hủ của Trần bình Trọng : ''Ta thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc''. Trong TBH, cụm động từ “thà coi như” không thể bỏ mất một từ nếu không, câu thơ chẳng còn mang phép tu từ điệp ngữ  mà chỉ còn mỗi điệp từ ''coi như''. Giá trị tu từ của từ “thà” đứng riêng hay nằm trong văn bản đều mang bản sắc “đi không đổi tên, ngồi không đổi họ”. Khi một tác giả dùng từ ''thà'' trong tác phẩm thì coi như họ, hay nhân vật họ dựng  đã chịu ''lùi xuống''. Lui xuống không có nghĩa là thua cuộc. TBH của Thâm Tâm đã vận dụng từ ''thà'' theo nghĩa nào?

Coi “thà” như “nhát dao” là hơi quá nghĩa hy sinh, hơi chút tàn nhẫn. Coi “thà” như sự hy sinh một cách '' bất hiếu'' cũng hơi quá lời. Đằng nào cũng làm cho người con trai ra đi thêm “trọng tội” theo cách hiểu : Người ra đi không về kia có thể là “chiếc lá bay” trong lòng người mẹ, là “hạt bụi” trong mắt người chị, là “hơi rượu say” trong lòng người em. Dừng lại chỗ này. ''Em nhỏ ngây thơ đôi mắt biếc” kia sao có thể hiểu hết ý nghĩa một ly rượu cuộc đời. Say tình, say đời không thể dùng cho “em nhỏ”. Tạm thời hiểu theo nghĩa suông theo sự chọn lựa của mẹ, chị, em và cả trong ý nghĩ của người con tức là cả hai cũng nghĩ, cùng chọn lựa hoá thân tốt đẹp :

Mẹ là chiếc lá bay trong lòng con trai.

Chị là hạt bụi trong lòng em trai.

Em là hơi rượu say trong lòng anh trai.???

Ta lại phải dừng lại ở chỗ ''em'' này để nói sau. Thử nghĩ:

Chia tay với con trai mà coi như nó mất hẳn thì giữa kiếp sống người thân với sự chia lìa đau đớn so với chiếc lá bay vô tư của cỏ cây, người mẹ không muốn mất con thì ...“thà” chọn kiếp vô tư của cỏ cây. Chính vì vậy nên mới có cụm từ “thà coi như” với hình ảnh “chiếc lá bay” cuốn theo bước chân người con trai. Người chị không muốn mất em nên đành chọn kiếp làm “hạt bụi” để cùng “chiếc lá bay” của mẹ đi theo em tận cùng trời cuối đất mà san sẻ buồn đau sướng khổ với nó, động viên nó. Từ ''chiếc lá bay'' với nghĩa âm thầm mà Thâm Tâm hay tác giả hoặc người con trai nhẹ nhàng dùng cho mẹ cũng đi đôi với sự nén khóc âm thầm khi chia tay con lúc đầu . Từ “hạt bụi” được Thâm Tâm chọn lựa dùng với nghĩa ''dọc đường gió bụi'' bám vai hai chị coi như tương xứng với những lời yêu thương “nói nốt” với em trai lúc đầu.

Và đến phiên người ''em''? Với cái nhìn ngây thơ từ đôi mắt biếc kia thì Thâm Tâm để cho em gái sẽ chọn ''thà'' làm cái gì cho xứng đáng? Từ “em nhỏ” biến mất ở câu dưới, chỉ còn một từ “em” mà TT không thể vô tình sử dụng như người viết đã đề cập ở phần trên. ''Em'' đã chọn thà làm “hơi rượu say” khi lòng anh không tỉnh táo:

Vắng em lửa cháy bình khô rượu

Đời vắng em rồi say với ai ?

(Vũ hoàng Chương)

Rượu làm ta say. Em cũng làm ta say. Nhưng không em, ta say để làm gì? Hình ảnh này với “hơi rượu say” làm sao anh trai có thể dùng cho em gái và ngược lại? Đã nói men say, hơi rượu chỉ dành riêng cho bạn bè tri kỷ, tri âm và vợ chồng trước khi chia tay trong thơ Đường và thời phong kiến . Ngày nay, chia tay nhau người  ta chỉ dùng ...hơi bia với câu ''bảo trọng'' như phim Tàu. Có đùa đến độ nào thì chia tay không ai không rươm rướm nước mắt nhưng cũng không có anh trai nào coi đứa em gái cốt nhục của mình là ''men say''!.

Trong dòng nhạc, dòng thơ không bao giờ thiếu vắng hình ảnh say vì ''em'', say vì ''tình'' này. Thâm Tâm từng nằm vùi trong ''Vọng nhân hành'':

Say vùi ta đốt tuơng tư thảo

Bóng khói qua mây lại nhớ mình.

Say vùi rồi chợt tỉnh. Thâm Tâm quả có cái say của lý trí. Trong ''Tình xa'', Trịnh công Sơn đã nhìn thấy cả : ''Giọt rượu nào mãi chua cay trong tình vẫn u mê.''

Như vậy, ''hơi rượu say'' dứt khoát không thể dùng, không viết cho tâm trạng của em gái hoặc dùng cho nhân vật người anh trai nghĩ về em gái ruột thịt. Thâm Tâm tuy đã dùng nó nhưng rất ý nhị khi bỏ đi từ ''nhỏ'' trong ''em nhỏ'' để chỉ còn lại từ ''em'' đầy đủ nghĩa ẩn ý. Em nhỏ kia đang ngây thơ thì hãy để  em nhỏ ra ngoài sự hy sinh thầm lặng nên từ ''thà'' cũng rơi xuống cho từ ''em'' nhưng không phải là từ ... ''em nhỏ'' nghĩa là cho ''em'' chớ không là ''em gái''. Có khí phách cỡ nào, bản lĩnh cỡ nào thì cũng khó thoát khỏi sự yêu thương lẽ thường của con người và khi họ nghĩ về điều đó một chút cũng đâu làm mất đi chí khí gì mà còn tăng giá trị con người không đến nổi là gỗ đá, là vô tình . Thật ra, cây cỏ cũng nào có phải vô tri, nếu vô tri không ai tin có ''Lời của gió'' mà Duy Thái đã viết nên ca khúc tuyệt vời này.

Con người với mình trần, mắt thịt -một thực thể biết nói-không thể hiểu nổi một ''pho tượng đá'' nói gì thì chỉ còn cách tự biến mình thành ra một dạng khác để ''im lặng'' nghe. Khi lời không thể phát được giữa thinh không thì ngôn ngữ thầm sẽ tự bật ra. Nếu con người hiểu con người thì sự vật hiểu sự vật trong mối quan hệ tương đồng. Sự đồng điệu này của văn học được nhạc sĩ tài ba Phạm Duy đưa vào âm nhạc tạo thành những cung bậc, âm sắc hẳn hoi trong ''Thà như giọt mưa'': ''Thà như giọt mưa vỡ trên tượng đá. Thà như giọt mưa khô trên tượng đá. Thà như mưa gió đến hôn tượng đá. Có còn hơn không ?''. Không có sự lựa chọn nào có những hình ảnh hy sinh âm thầm huyền hoặc mà đầy đủ ý nghĩa như vậy cả với từ ''thà'' cam chịu, chấp nhận hy sinh một cách cao thượng không một chút tính toán để giữ lại nguyên vẹn một chữ ''tình người''.

Ngôn ngữ dùng để xây dựng hình tượng nhân vật, tiếp cận sự việc, lý giải vấn đề như trên gọi là ''phép nhân hóa''. Phép biến con người chuyển sang sự vật thì gọi là phép gì trong thi phẩm Tống biệt hành nếu không cho là ''hoán chuyển''?:

Mẹ: Chiếc lá bay,

Chị: Hạt bụi,

Em: Hơi rượu say.

Dị bản khác đã ghi : Mẹ! Thà coi như chiếc lá bay,

Chị! Thà coi như là hạt bụi,

Em! Ừ coi như hơi rượu cay.

Theo văn bản này qua ba dấu cảm thán (!!!), ta xác định được ngay người con trai đang nghĩ về người mẹ ''như chiếc lá bay''; người em trai đang nghĩ về người chị ''như là hạt bụi''; người anh nghĩ về em gái ''như hơi rượu cay'' nghĩa là người nam nhi này đã coi nhẹ tình nhà . Cách hiểu như vậy làm cho nghĩa thâm thúy, lòng hy sinh cao cả của hai bên đều bị thương tổn. Bí mật , ẩn ý của những câu thơ mất. Tình cảm gia đình thiêng liêng cũng chẳng còn. ''Tống biệt hành'' chỉ còn là bài thơ tuyên truyền, cổ động cho một kiểu ra đi ''vì đất nước'' mới quên đi ''tình nhà''. ''Tình nhà, nợ nước'' nếu có trong cuộc đời mà thi phẩm đem vào phải được ''nâng cấp'' và bảo toàn ấy mới là điều kỳ diệu của tay ''kỳ bút'', ấy mới thật sự là một  thi nhân tài ba!. Thâm Tâm đã bảo toàn được điều này . Từ ''Ừ'' là tiếng nhủ thầm theo văn bản này là của chính người con trai tự nhủ . Nó kết hợp với cụm từ ''hơi rượu cay'' đứng trong văn bản này càng khẳng định tác giả , người con trai sử dụng cho người yêu qua từ ''cay''. ''Cay'' : tính từ chỉ mức độ mà vị giác cảm nhận: Có uống mới hay, có dùng mới biết, có thử mới tường. Trong khi đó, từ ''say'' cũng là tính từ chỉ mức độ nhưng cảm nhận từ não bộ. Tính từ ''say'' này cao cấp hơn ''cay'' vì ''rượu cay'' nhưng chưa chắc làm người ta say nhưng đã ''say'' vị thơm ngon nồng đắng thì phải có thêm mùi vị cay của rượu. Người mới nghe họ sẽ chọn từ ''cay'' vì thực tế hơn nhưng ''say rồi sực tỉnh'' ngay mới là ''bản lĩnh''. Người nam trong thi phẩm cần có bản lĩnh như vậy nên bản chọn của HT-HC giữ từ này ngẫu nhiên mà ''đắc''.

Nhận xét khi phân tích về đọan thơ nhiều thi pháp này, giáo sư Lê ngọc Trà  trong ''Văn học 11'' Tập II ( Nhà xb GD 2004 ) có nhận định :

''Người đi ? Ừ nhỉ, người đi thực !

Mẹ thà coi như chiếc lá bay,

Chị thà coi như là hạt bụi

Em thà coi như hơi rượu say.

Chỉ có bốn câu thôi mà không biết có bao nhiêu cách hiểu. Không ai biết chính xác tác giả nghĩ như thế nào, nhưng chắc chắn là không phải cách hiểu nào trùng với tác giả mới là hay.''

Như vậy, cách hiểu nào đưa giá trị nội dung, nghệ thuật của tác giả lên cao, bảo đảm ''tính nhân bản'' của tác phẩm thì người đọc có quyền chọn mà theo.

Trước sự quyết tâm ra đi của người con trai không hẹn ngày trở lại , những người thân trong gia đình đã chọn nghĩa hy sinh (thà làm một cái gì đó) nhưng không phải hy sinh con, em mình, không thể bỏ nó mà sự hy sinh này chỉ mong mỏi được như ''người bạn đồng hành'' của người sắp ra đi vào bước đường bão giông trước mắt. Trong sự hy sinh này còn sự chọn lựa nào khác hơn là sự ''hoá thân'' sang một kiếp khác lặng lẽ, trôi tan, sưởi lòng bằng ''chiếc lá bay, hạt bụi, hơi rượu say''?. Những hình ảnh này theo dư vị đắng cay của cuộc đời mà người   ra đi sẽ giữ lấy và nhớ rằng: ''Dù bất cứ nơi đâu, hoàn cảnh nào, người ấy sẽ không bao giờ cô đơn và hơi rượu say kia sẽ làm người ra đi tỉnh lại  chợt nhận ra mình cần phải bưóc tiếp đoạn đường mình đã chọn lựa." Ðây không phải là cách hiểu tốt cho thi phẩm hay sao ? Và không phải ngẫu nhiên mà tác giả lại dựng khung cảnh tiễn đưa với lòng buồn tan nát mà cảnh vẫn ''tươi lắm''. Ý chí quyết định tất cả, vượt lên tất cả buồn phiền. Ðây là nét nhân bản thứ năm của thi phẩm.

Ðến đây, ta lại gặp chút bí ẩn : ''Chiếc lá bay'' thì tới mùa hoặc già cỗi mới rụng. ''Hạt bụi'' này có lúc có, lúc không. Hai hình ảnh trên không phải lúc nào cũng gắn bó bên đời người đi xa nhưng chính ''hơi rượu say'' thấm thía này mới đi từ cõi lòng mà ra qua cả bốn mùa, tồn tại hẳn trong ngày lẫn đêm. Cái gì chưa uống đã say ? Chính hơi say của  đời này mới cắn hồn ta, mới bám lấy hồn ta đời đời kiếp kiếp. Không phải là ''em'' thì còn cái gì đủ sức làm ta điên đảo hơn? Như vậy, bản thân người ''em'' không chọn từ ''thà'' mà  chính là người sắp đi xa đã chọn từ ''thà'' khi nghĩ tới ''em''. Trong ba câu hy sinh chọn từ ''thà'' thì hai câu được chọn từ chủ thể ''mẹ ,chị''. Câu cuối được chọn bởi đối tượng vị ngữ không hiện diện trong câu . Sự sắp xếp này từ cổ chí kim chưa thấy có thi nhân nào gây ra nhiều rắc rối thú vị như vậy cả!. Như vậy, câu ''Em thà coi như hơi rượu say'' nên hiểu ngược lại : ''Ta thà coi em như hơi rượu say vì lỡ có ''say'' em, ta cũng còn đủ bản lĩnh tỉnh táo mà đi theo con đường gió bụi ta đã chọn.

Trong TBH, chỗ nào nữa để tác giả hóa thân nhân vật người con trai  nhắc về "tình riêng" của mình. "Chiếc khăn tay" đã hé mở một điều. "Hơi rượu say" cho ta nhiều nghi vấn vì hơi thơ có "tĩnh" nhưng âm vị rất "chua cay". Vậy thì hình ảnh người yêu đưa tiễn ở đâu? Có hay không? Ai là người thấu được nỗi lòng này? Một người ngoài cuộc nếu có thấy cũng chỉ thấy "vu vơ" như Tế Hanh:

Tôi đứng bơ vơ xem tiễn biệt

Lòng buồn đau xót nỗi chia xa.

Xót dùm, buồn dùm thôi chứ làm sao biết "ẩn tình dạ khúc" ở bên trong? Vu vơ không thôi thì làm sao nói được nỗi lòng người trong cuộc? Vậy người trong cuộc thực sự tiễn đưa này là ai? Không ai cả? Tiễn đưa không có ai thì chỉ còn mình tiễn đưa lòng, tự mình dùng ...72 phép thần thông của Tôn ngộ Không mà "phân thân" ra để tự đưa, tự tiễn. Thâm Tâm đã để mình tiễn cái quá khứ của mình: Muốn phá bỏ thực tại.Thực tại quá chán chường "ru rú trong trời tám hướng sương" mà trong "Tráng chí ca", Thâm Tâm đã phẫn nộ muốn "Ném chén cười cho đã mắt ta" khi cảm thấy không xứng đáng là một kẻ  "tráng khí" bằng người. Nam nhi vẫy vùng cần gì phải mượn cái gương Kinh Kha tận bên Tàu. Chỉ cần "hài cỏ, gươm cuồng" như Nguyễn Bính trong "Hành Phương Nam" cũng đi. Chỉ cần trang bị chút "da ngựa bọc thây'' của Trần quốc Tuấn và ''Trung liệt ca'' Phạm hồng Thái : ''Thà làm một đấng nam nhi. Ngữa nhìn máy chém gan lỳ tướng quân'' mà Hoàng phùng Miên diễn tả là có thể  ''giã gia đình, trường học để ra đi''. Người ra đi là tác giả. Người tiễn cũng là tác giả. Tưởng tượng gắn liền hiện thực : Tác giả phải xây dựng  cho được bối cảnh gay cấn rồi đặt mình trong bối cảnh ấy mà giải quyết. Tống biệt hành đã có bối cảnh cô nhi qủa phụ rất thương tâm: Không cột trụ -đàn ông- trong gia đình. Hiện thực này đã không xa lạ trong lịch sử thời ly loạn, binh biến, chinh chiến (nhập ngũ, bắt lính, tòng quân...). Nếu thơ Ðỗ Phủ là bức tranh hiện thực tố cáo xã hội phong kiến thời thịnh Ðường đang trên đường xuống dốc với những cuộc nổi loạn như loạn An-Sử thì ''Tống biệt hành'' bé nhỏ hơn với một bức tranh ''cô nhi quả phụ'' trên cũng có giá trị như một bằng chứng sống tố cáo cuộc chiến tranh gây ra nỗi đau chia cắt !.

Thâm Tâm chỉ để hai từ ''buồn'' cho nhân vật người con trai trong thi phẩm như muốn kiềm chế nỗi lòng có ''bi'' nhưng không ''lụy'' như Nguyễn Bính đã nói dùm trong ''Hành phương Nam'':

Người đi buồn lắm mà không không khóc

Mà vẫn cười qua chén rượu đầy.

Khí phách này dù đã mượn chén rượu mới có nhưng rất đáng mặt nam nhi mà ngàn năm trước, tận bên Trung Quốc, Lư Luân đã viết tiễn Lý Ðan :

Ly biệt chính kham bi,

Yểm khấp không tương hướng .

(Ly biệt đau lòng nhưng không thể hướng vào nhau mà khóc.).

Trong thực tế, Nguyễn Bính ''mang giầy cỏ, gươm cuồng'' vào Nam khi chiến tranh đến, Thâm Tâm cũng chọn một cách lên đường bỏ lại ''những chuyện thương tâm'', xa lìa ''ngày muộn chuông đau chuyện đá vàng'' trong ''Can trường hành''. ( Những bài làm theo thể ''Hành'' của 7 nhà thơ Ðường là  Lý Bạch,Thôi Hiệu, Ðỗ Phủ, Bạch cư Dị, Cao Thích, Vương Duy , Trần Ðào và 5 nhà thơ Việt Nam là Nguyễn Du, Cao bá Quát, Nguyễn Bính, Hoàng Cầm, Vô Danh đều mang âm điệu buồn thảm chớ chưa có  một niềm vui dù là vui suy diễn từ văn bản ra ngay cả bài ''Dương phụ hành'' của Cao bá Quát ca ngợi sắc đẹp của người đàn bà Tây phương . Chỉ riêng bài TBH của Thâm Tâm, nghĩa một, là buồn nhưng nghĩa thứ hai lại là một bản lĩnh bên cạnh giá trị là một bức tranh lên án chiến tranh.)

Tạo ra hoàn cảnh thương tâm bao nhiêu thì cách giải quyết càng quyết liệt , dứt khoát bấy nhiêu mới khắc họa được tính cách nhân vật sâu sắc mới có giá trị hiện thực của hình tượng xây dựng. ( Bức tranh ''Binh xa hành'' cuả Ðỗ Phủ  là biểu tượng cuả cảnh mẹ, vợ con xa cách chồng , cha vì họ bị bắt lính . Bức tranh ''Sở kiến hành'' của Nguyễn Du là biểu tượng về kiếp sống lê la của mẹ con thuộc tầng lớp nghèo hèn trong xã hội. Bức tranh ''Tống biệt hành'' qủa phụ cô nhi của Thâm Tâm là biểu tượng về sự chia cắt bởi chiến tranh và hình ảnh ''ly khách''là biểu tượng cho một tầng lớp trẻ ra đi tìm lý tưởng sống trong thời loạn lạc.).

Thâm Tâm đã xây dựng nhân vật có sự phân vân  giữa tình nhà và tình riêng với chí lớn, giữa quá khứ  và hiện tại. Tác giả đặt mình vào nhân vật để giải quyết tình nhà ( mẹ , chị , em đều là những người can đảm , tiết liệt đủ sức chịu đựng , chèo chống  trong sự trống vắng những rường cột gia đình : Trước vắng cha nay vắng con, em trai.). Nếu giải quyết tình nhà mà chưa giải quyết tình riêng là một thiếu sót cho nhân vật. Thâm Tâm đã không hề quên và đã sắp đặt câu thơ, hình tượng hết sức khôn khéo, thông minh. Mẹ , chị , em đã giải quyết xong. Tiếng lòng của họ cũng đã tuôn ra từng giọt lệ, từng hoá thân thầm lặng để thông cảm, nâng bước người sắp phải ra đi mà ta đã xem xét ở trên.

Buồn thương nhưng không bi lụy (không khóc), nhân vật này đã mang chữ ''Dũng'' . Không để hoàn cảnh chi phối (ngoại cảnh vẫn tươi sáng, không héo uá), nhân vật này đã mang chữ ''Trí'' : ''Giời chưa mùa thu tươi lắm thay! Bóng chiều không thẩm, không vàng vọt.'' vì người buồn mà không ảnh hưởng bởi cảnh, ngược lại, nỗi buồn không lan tràn bao trùm cảnh vật nên khung cảnh tiễn đưa vẫn vô tư trong buổi sáng mùa hạ lý tưởng , nhân vật này đã mang một chữ ''Nhân''. Ra đi nhưng vẫn mang theo hình bóng người mẹ và không để mẹ rơi vào tình huống bất ngờ, nhân vật này đã mang chữ ''Hiếu''. Ra đi nhưng không quên mang theo hình bóng hai người chị tiết hạnh, trong trắng đẹp đẽ và em nhỏ thơ ngây đáng thương ,nhân vật này đã có chữ ''Nghĩa''. Quyết lòng quên đi người đã làm mình ''say'' nhưng không hề quên đi kỷ niệm , nhân vật này giữ trọn chữ ''Tình''. Một con người ''lý tưởng'' với sáu chữ ''Hiếu, Nghĩa, Tình, Dũng, Trí, Nhân'' tuy có quá lời nhưng chính là con người nói theo nghĩa hôm nay : Có một nhân sinh quan , thế giới quan để biến nỗi buồn thương kia thành sức mạnh tiếp nối , động viên cho một dự định ''giã gia đình''. Nét tâm lý này đã được ngòi bút nghệ thuật khéo léo Thâm Tâm dàn dựng khiến thi phẩm ''Tống biệt hành'' khác hẳn những thi phẩm của những nhà thơ Ðường trong cùng đề tài ''tiễn đưa'' bằng thể ''hành''. Theo họ, chia tay phải gắn với cảnh. Cảnh gắn với tâm trạng mới bật thành tiếng thơ ai oán, ngậm ngùi, chua xót và bao giờ chia tay cũng có bối cảnh : Kẻ đi, người tiễn.

Xét 64 nhà thơ Ðuờng  tính từ Sơ Ðường : Vương Bột đến thịnh Ðường : Lý Bạch qua Trung Ðường : Hàn Dũ kết lại ở Vãn Ðường : Lý thương Ẩn) không ai không viết tiễn đưa người đi xa mà thiếu cảnh buồn. Rõ nhất là 16 nhà thơ Ðường có bài thơ với đề tựa ''Tống biệt''. Nhân vật của họ đều là thật như Lý Bạch có ''Tống Mạnh hạo Nhiên chi Quãng Lăng'', Ôn đình Quân có ''Tống nhân đông du''. Sự tiễn đưa đều rõ ràng như Ðỗ Phủ có ''Tân hôn biệt'', Tào Ðường có ''Thiên Thai tống biệt'', Lý Ích có ''Hỷ ngoại đệ , hôn  ly biệt''...Cảnh tiễn biệt này sang Việt Nam đã được lột xác mang sắc thái phương Ðông đậm đà hương vị gia đình,huyền ảo hư cấu cho bạn bè, cho người yêu. Ta có thể tìm thấy trong thơ Thế Lữ với ''Bên sông đưa khách'', trong Nguyễn đình Thư với ''Tống biệt'', trong Phạm văn Dật với ''Tiễn đưa'' , trong Huy Thông với ''Anh-Nga''...cho bạn bè. Cuối cùng cho một tình yêu qua ''Giản dị'' của Hồ Drếnh hay trong ''Một mùa đông'' của Lưu trọng Lư hoặc ''Tiễn người ra khỏi lòng tôi'' của Hoàng định Nam.

Trong ''Tống biệt hành'', nhân vật nam vừa mang giấc mộng ra đi vừa ray rứt với qúa khứ .Tiếng lòng kia thắt lại theo câu ''tống biệt'' ngày nao : '' Ðâu biết lần đi một lỡ làng . Dưới trần gian khổ chết yêu đương.'' Qúa khứ hiện dần với dòng sông chia cắt : ''Gió về lạnh lẽo chân mây trắng . Người ấy sang sông đứng ngóng đò.'' Con đò đi mất, chỉ còn lại người bên sông buồn một mình. Buồn chết nhưng làm sao mà khóc ?. Giọt nước mắt của con người lụy tình kia sắp rớt thì người nam nhi ( dũng trí nhân ) hùng dũng ...nuốt vào lòng !. Thế mới có cảnh đưa người ra đi (ta và em), vừa đưa lòng đi (ngươi) ra đi một lượt:

Ðưa người, ta không đưa qua sông

Sao có tiếng sóng ở trong lòng?

Bóng chiều không thẩm, không vàng vọt

Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong ?

Từ ''Người'' gói gọn ba chủ thể ( tôi đi, lòng đi, em đi ). Tuyệt bút ''Tống biệt hành'' của Thâm Tâm vượt hẳn các nhà thơ khác với đề tài tiễn biệt theo thể ''Hành'' là ở đoạn đầu bốn câu này. Nếu như câu: ''Ðưa người, ta không đưa qua sông'' làm nhiều người thấy rằng nó gợi điển tích Kinh Kha tráng sĩ : ''Gió đìu hiu sông Dịch lạnh lùng ghê. Tráng sĩ một đi chẳng trở về'' nhưng nếu không đưa người sang sông nghĩa là không đưa người đi làm tráng sĩ tức chỉ còn ... đưa lòng ta. Lòng ta là lòng con người muốn làm ''ly khách'' định từ ''giã gia đình''. Lòng ta mâu thuẩn với con ''người ấy'' có bản lĩnh vì nếu   muốn tiễn đưa lòng trước hết phải ''dững dưng'' với quá khứ mới đi được như Hoàng trọng Nam trong ''Tiễn người ra khỏi lòng tôi'' đã viết: ''Tiễn nguời -Tôi tiễn khỏi lòng tôi...Người đi -tiễn khúc trỗi lên rồi.''  Thâm Tâm đã dựng cảnh ''tống biệt'' không có sông mà nghe tiếng sóng. Âm vang tống biệt với tiếng sóng lòng làm ta nghe văng vẳng đâu đây lời ca ngậm ngùi ru con chim sáo ngày xưa trong ca dao : ''Ai đưa con sáo sang sông. Ðể cho con sáo sổ lòng bay xa''. Con người có nghĩa , có tình như Thâm Tâm sao không thể để cho nhân vật mình hoá thân ngậm ngùi ru tình vào kỷ niệm một lần cuối qua dòng sông quên lãng ?. Dòng sông trong ca dao như một hình ảnh ướt lệ  cho sự sang ngang. Phụ diễn sự tiễn biệt đau lòng đó, Ngô thụy Miên đã ghép thành nốt nhạc : ''Tôi đưa em sang sông. Chiều xưa mưa rơi âm thầm''. Bóng chiều của thi ca bao giờ cũng đi kèm với nội tâm không vui của con người nhưng với Thâm Tâm lại khác : ''Bóng chiều không thẩm, không vàng vọt'' nghĩa là buổi chiều chưa tắt mặt trời. Bầu trời vẫn còn đủ sáng. Ðó là một cái nhìn rất ''tĩnh'', rất ''chuẩn'', rất ''tinh tế'' khi quan sát một hiện tượng thiên nhiên với từng sắc màu ''không thẩm'' ( không đen xám ), ''không vàng vọt'' ( lợt lạt, bệnh hoạn, không sức sống ). Chỉ bằng hai sắc màu mà Thâm Tâm đã vẽ lên được một buổi chiều chưa tắt nắng  trước khi hoàng hôn bao phủ không thua kém gì thi bút Tô đông Pha.

Dù nói ''không thẩm, không vàng vọt'' nhưng nội tâm nếu không buồn, không xám, không tươi thì làm sao có những từ chỉ mức độ ''thẩm, vàng vọt'' dẫn cảnh ''hoàng hôn'' phủ xuống dòng thơ ? Bề ngoài là lý nhưng bên trong đầy tình. Tình và lý thống nhất trong một con nguời. Có mâu thuẩn gì thì cũng ''anh em bà con cật ruột'' với nhau ''môi hở răng lạnh'', ''máu chảy ruột mềm''. Cho nên, tình trào ra, lý níu lại. Nét tâm lý này coi như ''đột biến gien'' đặc sắc của Thâm Tâm làm cho những ẩn khúc trong thi phẩm xoắn lại với nhau khi có khi không, khi ẩn khi hiện với bao sắc màu tươi đó, buồn đó, mông lung huyền hoặc đi đi ở ở thu hút lòng người ưa thích phiêu diêu, say cơn nghiền ngẫm ...

Dòng thơ ''tống tiễn'' trong văn học Trung Quốc  đầy đủ : ''hữu giang, hữu lãng tất bất vô yên'' ( có sông, có khói không thể không có sóng ). Nó còn có ''diệp lạc tiêu tiêu'' ( lá rụng ), có ''bạch vân vô tận'' (mây trắng mãi bay), có ''hàn cầm dữ suy thảo'' (chim lạnh, cỏ héo) ...trong thơ Tư không Thư, Lưu trường Khanh, Vương Duy. Dòng chảy này qua văn học Việt Nam giữ lại được bóng sắc ''hoàng hôn, khói, sóng, mây...:

Mây bạc lưng trời bay lững thững

Chim trời tan tác bóng hoàng hôn.

(Thái Can -Trông chồng)

Từ ''hoàng hôn'', ''tan tác'' đã nói hết nội tâm buồn bã, mất mác, cô đơn của cảnh ''trông chồng'' khi ''chinh nhân ruỗi ngựa lên miền Bắc''. Hoàng hôn gợi nhớ chồng. Hoàng hôn gợi nhớ nhà trong Ðinh Hùng với ''Bài hát mùa thu'' năm nao : ''Ai về xa mãi cô thôn. Một mình trông khói hoàng hôn nhớ nhà''. Khói hoàng hôn ở đây hắc hiu, man mác khi chuyển sang ''Tràng giang'' của Huy cận thì nó mang ý nghĩa ''không'' mà ''có'':

Lòng quê dờn dợn vờn con nước

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.

Nỗi nhớ nhà này không chờ phải thấy khói hoàng hôn ( tức cảnh sinh tình). Khói chiều là khói thật từ những làng quê bay lên khởi đầu buổi nấu cơm nhưng có giá trị là một tín hiệu kết thúc một ngày bình thường không chiến tranh. Ở đây, ''lòng quê'' đầy ắp nỗi nhớ trong lòng người đi xa nên không cần cái tín hiệu khói chiều kia phát ra, người ta cũng thấy nỗi nhớ tràn ra, bao phủ cả trời chiều!. Các nhà thơ Ðường không ai biến hóa ngòi bút ảo giác như vậy ngay cả ''Thi Tiên Lý Bạch, Thi Thánh Ðỗ Phủ, Thi Phật Vương Duy''. Từ ''hoàng hôn'' sang các thi nhân trẻ hơn thì lại một lần nữa biến hoá thành nỗi nhớ hư không, một nỗi buồn ly biệt. Thời đại với những biến cố chiến chinh, ly loạn đã làm thay đổi ý nghĩa câu chữ và đưa ngôn từ sang một nét nghệ thuật khác phù hợp với thời đại .

Giá trị hiện thực của một  tác phẩm được nâng cao nếu nó phản ánh đúng những gì mà xã hội đã có nhưng mỗi thể loại văn học có sự phản ánh theo đặc trưng riêng của từng loại thể. Thi phẩm ''Tống biệt hành'' trong dòng trữ tình mang giá trị hiện thực nhưng cấu trúc ngôn từ đặc biệt của thể ''Thơ'' đã trang bị cho nó đôi cánh lãng mạn và ''hoàng hôn'' trong thi phẩm chuyển nghĩa ''buồn ly biệt'' đã thành một bức tranh có giá trị nghệ thuật tuyệt đĩnh mà không thi phẩm nào có được. Tại sao dám khẳng định như vậy ? Tại vì khi từ ''hoàng hôn'' hay ''không khói hoàng hôn'' gây nỗi buồn nhớ nhà , nhớ quê hương  qua tay Thâm Tâm đã thành bức tranh được thu cực nhỏ đủ gởi vào đôi mắt một người mà người ấy đang nhìn hiện thực tươi roi rói (không thẩm, không vàng vọt) thì lập tức ''đầy hoàng hôn trong mắt trong''. Bóng chiều chưa đến mà đã thấy hoàng hôn. Chưa có hôm nay đã nghĩ đến ngày mai : ''Hôm qua chưa có , hôm nay mất''. Chưa sập nắng đã thấy chiều kéo lại ! Nỗi bi quan này từ đâu mà có ? Cuộc đời nếu có những tháng ngày vui vẻ, hạnh phúc ai buồn làm gì! Chỉ có  những thất vọng trên danh trường, quan trường, tình trường   mới đưa người ta đến bi ai mà thôi, mới tiên liệu một tương lai xám xịt buông quanh, phủ dầy : Chưa bình minh đã thấy trời hoàng hôn.

Thúy Kiều của Nguyễn Du từng vật vã: ''Nay hoàng hôn lại thấy mai hôn hoàng''. Bế tắc. Nhưng nghĩ cho kỹ : Hôm nay thấy hoàng hôn. Mai thấy hoàng hôn. Vậy thì còn một quãng thời gian nữa vào ban đêm. Bóng tối không ai cho là hoàng hôn cả. Nghĩa u ám còn nhẹ. Với ''Tống biệt hành'', Thâm Tâm cho một từ ''đầy'' định ngữ cạnh ''hoàng hôn'' mà ''hoàng hôn'' đầy ắp đó ở ngay trong mắt !. Cánh ''cửa sổ tâm hồn'' như vậy là khép mất rồi bởi nó ''đầy'' quá, không thêm vào hay bỏ bớt ra thì mở hay nhắm lại ngày qua ngày, đêm qua đêm coi như không còn ý nghĩa sống !. Nhưng ta đã thấy nhân vật nam trong thi phẩm có sáu đức tính tuyệt vời trên sao lại thấy hoàng hôn u ám trong mắt ? Chẳng qua vẽ một cảnh này để minh họa cho một ý khác mà thôi. Thử xem : Tiễn đưa bạn cũng đâu đến nổi dùng đôi mắt chết lịm, vô hồn như vậy ? Chỉ có tiễn đưa lòng mới đau khổ cùng cực đến độ tột cùng như thế mà thôi ! Hình ảnh này đã có trong ''Tiễn biệt'' của Nguyên Sa :

Tôi muốn hỏi thầm người rất nhẹ

Tôi đưa người hay tôi đưa tôi ?

Tiễn đưa lòng mà ''hỏi thầm'' tức là vẫn còn tâm trí còn tiễn đưa lòng của nhân vật nam trong "Tống biệt hành'' thì cái tâm trí hỏi thầm kia đã thu hết vào ''cửa sổ tâm hồn'' mà nhìn . Cái nhìn ''đụng'' ngay ''bức tranh đầy hoành hôn '' treo trong mắt . Tầm mắt đã cạn cùng. Tiếng lòng cũng theo đó mà tắt nghẹn : Ðưa người hay đưa tôi sao đầy hoàng hôn trong mắt trong ?

Dấu hỏi còn đó như Vũ đình Liên đã hỏi : ''Làn gió heo mây xa hiu hắt. Lạnh lùng chẳng biết tiễn đưa ai''. Lớp người trẻ hơn cũng đem nghĩa ''hoàng hôn là nỗi buồn tiễn biệt, tiễn đưa lòng'' vào thơ mình: ''Người đi -Tôi tiễn khỏi lòng tôi. Người đi -tiễn khúc đã lên rồi.'' ( Hoàng định Nam ).

Dấu hỏi của người trong cuộc tự hỏi lòng đã sinh ra những dấu hỏi khác cho người đọc : ''Hoàng hôn trong mắt ai ?'', ''Ðưa người ? Ai đưa ai ?'' Ta thấy có hai cách hiểu :

Cách hiểu thứ nhất: ''Hoàng hôn trong mắt trong'' : Từ ''trong'' làm định ngữ cho danh từ ''mắt''. Tác dụng của nó trong đoạn bốn câu thơ trên là giữ cho câu thứ nhất, nhì và bốn liền vần (sông -lòng -trong) . Chính nó đã làm cho nghĩa đoạn thơ thêm phần ''bí ẩn''. Nếu ta bỏ đi từ ''trong'' thay bằng ''ai'' ( sao đầy hoàng hôn trong mắt ai ?) câu thơ giảm vần (chỉ còn từ sông -lòng) và ý thơ ''bí ẩn'' đắc giá kia bị triệt tiêu. Phép tu từ mất đi một nghĩa ''chơi chữ'' : ''Trong'' -động từ - gặp ''trong'' -định ngữ - (Trường hợp từ ''đồng âm khác nghĩa'' )

Cách hiểu thứ hai : ''Mắt trong'' theo nghĩa đen là mắt sáng, khỏe mạnh . Nếu theo nghĩa bóng là ám chỉ một ánh mắt ngây thơ   chưa thấy ''Ba vạn sáu nghìn ngày'' của Cao bá Quát ''có có, không không''. Thi nhân tả người con gái thường dùng ''làn thu thủy nét xuân sơn'', ''mày tằm, mắt phượng'', ''sóng thu ba'' hay ''mắt huyền''.

Vậy Thâm Tâm dùng ''mắt trong'' theo ý nghĩa nào ? Ta có thể nghĩ theo hai cách nhưng ánh mắt này có phải ''hoàng hôn trong mắt em ?'' mà Miên Du trong ''Cánh thu sầu'' đã viết ''Chiều nay trong mắt em dấu hoàng hôn. Người xưa đã mất, vàng lá thu phong'' thì khẳng định không phải. Sự ''tiễn đưa lòng'' không thể có bóng dáng người yêu nào đứng cạnh với đôi mắt trong veo như vậy. Chỉ có mắt mình đối diện với mắt mình mới ''trong mắt trong''. Hai câu  thơ này không có bóng dáng người yêu gì cả. Vậy thì có hay không có từ ngữ cho ta thấy có sự dính dấp đến ''một người ?''. Nhưng chọn cách nào cũng có ''hoàng hôn trong mắt'' mà đoạn thơ đang tả cảnh buổi chiều trước khi hoàng hôn . Hãy chú ý cái câu: ''Ta biết ngươi buồn chiều hôm trước ''. "Chiều hôm trước'' là chiều nào ? Buồn vì chuyện gì ? Chính là cái buổi chiều trước hoàng hôn này :

Bóng chiều không thẩm, không vàng vọt

(văn bản khác ghi ''Nắng chiều'' nghĩa tả thật không gợi cảm bằng ''Bóng chiều'')

Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong ?

Buồn vì : ''Ðưa người, ta không đưa qua sông''. Từ ''người'' không viết hoa này như lặng lẽ, ngấm ngầm giấu một nỗi lòng . Nếu ''người'' là ''em'' thì chính là nỗi lòng của ta . Ta đưa em cũng chính là ta đưa lòng ta. Vậy thì coi lại từ ''người'' ở đoạn thơ đầu với ''ngươi'' ở đoạn thơ giữa có cùng một nghĩa hay khác ? Trở lại cặp từ mà người viết có nhắc tới ở phần mở đầu : '' Người -ta'' ở đây là nhân vật nam. ''Ta-ngươi'' ở đây cũng là nhân vật nam. Xét từng cặp từ thì ''người -ta'' ở đoạn đầu nhẹ nhàng hơn vì ''người'' vừa chứa ta , vừa có em'' mới có ''tiếng sóng lòng'' quấy lên. Hơn nữa, đứng về cách hành văn thì ai lại đi viết: ''Ðưa ngươi, ta không đưa qua sông'' làm câu thơ mở đầu nặng nghĩa ''trịch thượng'', mất giá trị cảm xúc của lời thơ. Còn đối với câu dưới : ''Ta -ngươi '' hàm chứa một khí phách, ngang hàng. Lòng đã dứt rồi, không có ''em'' còn quấy sóng nên chỉ còn lại mình ta mà thôi.

Văn bản khác dùng từ ''người'' trong câu : ''Ta biết người buồn'' thì nên hiểu theo nghĩa có hai chủ thể : người đi, người tiễn. Vậy người đi là bạn (nhân vật nam trong thi phẩm), người tiễn là tác giả (ta ) như thế hoá ra gia đình người bạn (mẹ, chị, em) không phải là người tiễn. Nếu chọn từ ''ngươi'' thì chủ thể thứ hai ( người tiễn biến mất vì người đi hay tiễn cũng chỉ có một người). Ta xem lại văn bản đoạn thơ đầu sẽ thấy rõ  con người thứ nhất (Ta) qua từ ''người'' này đang khụy xuống ( đầy hoàng hôn trong mắt ) thì con nguời thứ hai (Ta) qua từ ''ngươi'' tỉnh táo (không thẩm, không vàng vọt ) vực dậy : ''Từ giã hoàng hôn trong mắt em. Tôi đi tìm những phố lên đèn'' ( Ðinh Hùng, ''Một tiếng em"). Say tình, buồn tình  rồi tự tỉnh giấc khi ''bóng khói qua mây lại nhớ mình'', chán đời khi ''phiếm du mấy chốc đời như mộng'' ( Thơ Thâm Tâm ''Tráng khí ca'') rồi tự mình đứng dậy. Nhân vật ''Ta'' đang tâm trạng buồn đau khi ''đầy hoàng hôn trong mắt'' đã nhanh chóng chuyển sang tâm trí can trường : ''Hãy đứng dậy vứt chiếc cầm ảo não. Tôi cần nghe những khúc nhạc rất hùng.'' (Nam Trân, ''Giận khúc nam ai ''). Bi mà không lụy là vậy. Người con trai trong ''Tống biệt hành'' cũng thế. Chàng chọn con đường ''ly khách'' để từ bỏ một quá khứ buồn đau, đen tối không sáng sủa. Không đi không được. Không đi thì rớt vào bi kịch đã có sẵn mà đoạn thơ bị cắt bỏ đã nói đầy đủ ý này. Ði nhưng chưa biết đi đâu ? . Thái tử nước Yên đưa Kinh Kha qua sông làm tráng sĩ (Kinh Kha không qua sông hành thích Tần thủy Hoàng thì không gọi là tráng sĩ ). Nhân vật nam trong thi phẩm không được đưa ''qua sông'' ( nói theo văn bản), không dự định làm cái gì cả nên không thể mang danh vị ''tráng sĩ'' cũng không thể là ''chinh phu'' như ''chàng tuổi trẻ'' trong ''Chinh phụ ngâm'' vì có ra gió bụi biên thùy gì đâu ? cũng không gọi là ''nam tử hán, đại trượng phu'' được vì có ''mài gươm dưới trăng'' chờ giết thù như Ðặng Dung hay ''thề non hẹn biển'' để làm một việc gì to tác ''xẻ núi lấp sông'', ''đội trời, đạp đất, vẫy vùng bốn bể'' như Nguyễn công Trứ đâu. Con đường chàng chọn chỉ như một người ra đi ''ly khách-người ra đi'' mà thôi. Dây dưa mãi, cuối cùng cũng phải chọn  đi xa trong bỡ ngỡ : ''Người đi ? Ừ nhỉ ! Người đi thực !.Tưởng nó (ta) nói đùa cho hả chí làm trai, ai ngờ nó (ta) đi thực ( ''Thực'' từ địa phương nghĩa như ''thật''). Không tin thì phải tin bởi từ ''ừ nhỉ'' này. Sự ''gật gù'' trên như đồng tình cho dự định mà người ra đi dứt khoát với quá khứ. Con người trong ngữ cảnh đi, ở này đã xẻ ra hai phân thân vì từ ''người'' (có ta có em ) :

Ðưa người, ta chỉ đưa người ấy,

Một giã gia đình, một dửng dưng ...

Phân thân một : ''người ấy'' là người nào ? Chính là người đang từ giã gia đình ''sáng hôm nay'' lúc ''trời chưa mùa thu tươi lắm thay''. Tức là từ ''ngươi'' có ''bản lĩnh'' đó.

Phân thân hai : ''người ấy'' là người đành phải ''dửng dưng'' với nỗi buồn quá khứ từ ''chiều hôm trước'' khi ''có tiếng sóng trong lòng'', có ''hoàng hôn trong mắt trong'' vì ''đưa người '' (có ta có em) chớ không là người phải ''dửng dưng'' với gia đình. Ba chấm lửng (...) kia kéo dài cho sự dửng dưng tăng giá trị tư duy về phía độc giả. (Chú ý cách hiểu này vì ở trên đã thấy được nét  tính cách độc đáo của mẹ, chị : Can trường, tiết liệt, chịu đựng, đồng tình, thông cảm  cho con em trai nên nhân vật nam này không thể ''dửng dưng'' với gia đình. Nếu không thấy được điều này thì từ ''dửng dưng'' sẽ chạy theo nghĩa hy sinh tình nhà, hình tượng nhân vật đại diện cho một tầng lớp người trong thời ly loạn sẽ mất ý nghĩa cao đẹp.)

Một con người đưa tiễn hai phân thân của mình chính là ''người ấy'' trong văn bản : ''Ðưa người, ta chỉ đưa người ấy'' mà ''người ấy'' trong qúa khứ có một thời : ''Thường hay ngắm lạnh lùng. Giải đường xa vút bóng chiều phong'' ( TT ''Hai sắc hoa Ti-gôn'') oai phong uy vũ, nhìn xa thấu rộng, có xác, có hồn . Người ấy thấy cả sự ''lạnh lùng'' trong bóng chiều đã tắt còn có con đường để đi chớ không phải con người ôm sầu  mà tiễn đưa lòng . Hình ảnh ''ly khách'' chỉ người đi xa chập chờn trên con đường nhỏ mang hoài bão một ''chí lớn'' mà ''đoạn tuyệt'' với quá khứ nhưng hiện thực chí lớn ấy cũng chỉ ''hồn bướm mơ tiên''!. Lâu đài cứu cánh lại xây trên cát nên sóng trào, cát lỡ. Người đi rồi như cũng chưa đi. Mộng chưa tròn thì hiện thực sống dậy :

Hơi thu đầu núi giá lên trăng

Cơn lạnh chiều nao đổ bóng thầm.

Buồn ở lưng trời nghe đã lại

Tiếng đời xô động, tiếng hờn câm.

Ðoạn cuối này  có nhiều dị bản nhưng cũng đều nêu lên một tâm trạng thật : Nỗi buồn cố hữu chưa thoát ra được hiện thực bằng mộng ảo ra đi (ly khách). Nó hợp với đoạn đầu là hình ảnh thực nhất của thi phẩm mà tiếng lòng phát ra đầy đủ ý nghĩa nhất so với đoạn giữa đã dàn dựng cảnh một gia đình chia tay trong thời loạn lạc. Ly khách nhỏ bé kia ôm ''chí nhớn'' mơ hồ để rồi cô đơn, lạnh lẽo, trống vắng theo ''hơi thu đầu núi'' như Ðức Hồ trong ''Tình bơ vơ'' : ''Ôm hôn gió bụi bên đường. Tình người lữ khách dầm sương lạnh lùng''. (Dùng ''mây thu'' không gợi lên được sự lạnh lẽo bằng từ ''hơi'' kéo theo luồng gió lạnh. Dùng ''gió lên trăng'' cũng không lột tả hết cái lạnh lẽo của người đi bên triền núi .). Ta không cần nhắc lại từ ''ly khách'' theo dị bản ''Ly khách ven trời nghe muốn khóc'' ở câu thứ ba đoạn cuối . Vả lại, câu thứ ba : ''Buồn ở lưng trời nghe đã lại'' kết bằng dấu nặng theo từng đoạn trên là : vàng vọt, trở lại, hạt bụi, đã lại có giá trị vần điệu riêng cho từng đoạn khiến cho thi phẩm đọc lên nghe suông hơn sự kết bằng dấu ngang : như sen, kết bằng dấu sắc: mắt biếc ( những câu thứ ba trong mỗi đoạn bốn câu ).

Hình ảnh ''ly khách'' bước đi chưa lâu lắm theo văn bản khi ''trời chưa vào thu'' đến ''hơi thu đầu núi'' chỉ mới từ hạ chớm thu với sự hăm hở mơ hồ theo phân thân của con người thứ nhất (ngươi ) tỉnh táo, can trường biến mất. Ly khách chỉ còn lại dưới bóng trăng làm bạn với chính cái bóng tưởng như cô đơn của mình. Trăng với bóng chính là sự tồn tại thực nhất khi con người trở về với chính mình để mà ''nửa soi gối chiếc ,nửa soi dặm trường''. Hình ảnh ''ly khách'' mất đi thì hình ảnh người ra đi cô đơn trở về không còn ''dửng dưng'' với thực tại nữa . Cơn lạnh từ buổi ''chiều hôm trước'' như tồn động, sống dậy bám theo, khó gỡ !.

Một dị bản : ''Cơn lạnh chiều nao đổ bóng hằng'' để đi với từ ''trăng'' và từ ''căm'' nhưng ''bóng hằng'' chưa rõ nghĩa lắm. Nếu hiểu ''bóng in dấu'' thì phải là từ ''hằn'' còn hiểu theo ''bóng hằng nga'' làm bạn cùng người đi  thì chẳng hợp lý vì người ra đi đã có ánh trăng in  bóng mình soi xuống mặt đường làm bạn rồi. ''Bóng hằng'' kéo theo từ ''hờn căm'' là một tính từ nổi nghe không thấy khác nghĩa nhưng đọc thì từ ''căm'' ngó hung hăng trái với giọng thơ nhẹ nhàng, sâu lắng toàn thi phẩm.

Bốn câu cuối không cho thấy chủ thể . Ta, ngươi hay ta người cũng biến mất. Giá trị hình ảnh ''ly khách'' đã chuyển sang giá trị hình tượng với nỗi buồn, cơn lạnh, bóng thầm này có thể ứng cho tất cả con người trong cảnh loạn ly trong quá khứ, hiện tại và cả tương lai. Ngoại cảnh ( thu, núi, trăng, chiều, trời, đời), nội tâm ( hơi, giá, lạnh, thầm, buồn, xô động, hờn câm) song song đi với nhau không tách rời được nữa. Nếu ta chọn ''ly khách bên trời -lưng trời-nghe muốn khóc'' thì người ra đi đã không có cảm nhận mẹ, chị, (chiếc lá bay, hạt bụi) đi bên cạnh mà chỉ còn ''hơi rượu say'' trong:

''Sầu hận cũ tim ta ai biết được.

Người vui tươi ta mãi mãi căm hờn

Thời gian chảy đá mòn sông núi lỡ.

Lòng ta  luôn còn mãi vết thương đau.''

(Chế lan Viên )

Thiết nghĩ : Thời gian có thể làm ''đá chảy, sông mòn, núi lỡ ( sự vật kiên cố bất di, bất dịch, vững chắc) nhưng không làm tan ''vết thương lòng'' ( yếu mềm). Ðối lập giữa cái mềm yếu ớt với cái bất di bất dịch để cho thấy nguyên nhân của ''vết thương lòng'' chính là : ''Sầu hận, căm hờn''. Văn tự tại ngoại này qủa ý nhị thay ! Nhưng ''căm hờn'' nghe bề thế...dữ dội với chất ''tính từ'' chỉ mức độ của nó biểu lộ hết cả ruột gan ra bên ngoài và có thể ...bùng nổ một hành động  như từ ''hờn căm''. Thâm Tâm đã dùng theo ý nào nhưng thi phẩm đã tồn tại dị bản có chứa từ ''hờn căm ''và ''hờn câm''. Người viết chọn từ ''hờn câm'' nuốt vào lòng để từ này đi với chiếc ''bóng thầm'' của đoạn thơ cuối hợp với bút pháp nhiều nghĩa trầm lắng, mơ hồ đầy hấp dẫn của toàn bộ thi phẩm có một ''tâm sự riêng mang như vết xước, thời gian xa xót cháy trong lòng'' (Mạc phương Ðình -Hỏi thầm-) giữa ''tiếng đời xô động, tiếng hờn câm''. Đó cũng là lý do tại sao người viết không chọn câu ''Tiếng đời ru động'' vì ''ru'' êm ả thì làm gì còn biết đến cảm giác ''động'' để ''lên đường''?.

Hiện thực xã hội đã gói gọn trong bức tranh ly loạn. Nếu đoạn bốn câu đầu là bức tranh có sắc màu rất buồn nhưng rất ''tĩnh'' thì bốn câu cuối này lại là bức tranh toàn những âm thanh rất buồn nhưng lại ''động''. Mới nhìn, mới đọc, mới nghe, ta tưởng chừng như nhân vật ly khách kia cô đơn nhưng thật sự những âm thanh động kia lại hợp thành ''hành khúc'' để nâng bước chân người đi . ''Ly khách'' thiệt ra nào có mất đi !. Hình tượng này đã hòa vào cuộc đời, thâm nhập vào cuộc sống với đầy mùi vị buồn vui, ấm lạnh, tương hội, biệt trùng hòa tan vào thiên nhiên, làm bạn với  trăng sao với bốn mùa mưa nắng. Ta nghĩ rằng có thắm thía mùi đời, người ra đi ấy mới có thể chọn một cách sống tốt đẹp hơn . Ðây là nét nhân bản cuối cùng và là nét nhân bản chính yếu của thi phẩm. Ðó không phải là ''lý tưởng'' mà kẻ ''ly khách'' kia ước muốn hay sao ? Sự thôi thúc đó là cái gì, thi nhân ''đầu bạc sớm hơn ai'' này đã không nêu được cụ thể hơn ngoại trừ một ý đi tìm một cuộc sống tốt đẹp hơn, có ích hơn. Ngày hôm nay cái ''cụ thể'' lại càng không được nêu. Bởi một lẽ: cụ thể hóa một tác phẩm theo phương pháp ''mổ sẻ'' kiểu bác sĩ sẽ làm hỏng đi tính nghệ thuật riêng cần nên có của một thi phẩm. Một bài câu chữ có vần, điệu, ý tưởng phong phú cũng chỉ mới gọi là ''Thơ'' nhưng đã gọi là ''Thi phẩm'' thì giá trị vượt trội của thi phẩm so với các bài thơ khác ở chính chỗ : ''Thấy mà lý giải không ra, biết mà không sao hiểu hết, hiểu rồi chẳng viết thành văn'' nghĩa là ''đi vẫn ngoái đầu nhìn lại''. Luyến tiếc mãi, suy luận hoài ''vừng, mè ơi! mở cửa !''. ''Tống biệt hành'' đã cho ta cái cảm giác này khi được đọc toàn bộ thi phẩm.

( Hoài Thanh-Hoài Chân trong ''Thi nhân Việt Nam'' khi nói về Nguyễn đình Thư có viết : ''Khách yêu thơ gặp được một bài thơ hay là một cái thú. Nếu bài thơ chưa từng in trên mặt giấy cho hàng vạn người xem thì cái thú lại gấp hai. Thơ in ra rồi hình như mất đi một tí gì, có lẽ là một ít hương trinh tiết''. Có lẽ muốn giữ cho ''Tống biệt hành'' đã hay kia ''một ít hương trinh tiết'' mà hai ông phải ..." cắt bỏ'' đoạn cuối chăng ? Hay là vì nghĩa của ''Tiếng đời xô động, tiếng hờn câm'' ấy ? Xô động vì lẽ gì ? Hờn câm vì sao ? Tống biệt hành có nhiều cách hiểu. Vậy thì hãy chọn cách tươi sáng mà hiểu để cho thi phẩm vừa hay vừa mang tính nhân đạo. Nên nói : Thơ cho in  không cần phải cắt chỗ này, xén chỗ kia gọi nôm na là ''nhuộm sắc bản thảo'' theo ý đồ của mình mà làm giá trị thực sự của văn bản bị tước bỏ một cách ''không tôn trọng tác giả''. Ngoài cái việc sửa chính tả là cần làm, chúng ta đừng tự tiện thêm bớt từ ngữ câu chữ vào văn bản  mà không thông qua tác giả. Nếu tác giả không còn nữa thì đều ấy càng nên được bảo toàn. Nếu muốn sửa cho vui thì tạo một bản cho mình đọc chơi chớ đừng sửa vào văn bản của người ta.)

Thi phẩm ''Tống biệt hành'' mở ra đã toàn dấu hỏi của một bức tranh ''tĩnh'' rồi khép lại cũng toàn dấu hỏi của một bức tranh ''động'' nhưng cái ''tôi'' cá nhân đã lẫn vào cái ''ta'' cuộc đời không bao giờ cô đơn giữa ''tiếng đời xô động''. Khúc nhạc ''tống biệt'' này trong ngày mai chắc chắn sẽ có người viết tiếp điệu thức cuối cùng. Nói như Chu văn Sơn : ''Bài thơ chất chứa những uẩn khúc trái ngang này vẫn rất cần những tri âm''.

Nếu Trần đăng Khoa cho bài ''Tiếng thu'' của Lưu trọng Lư là ''bài thơ thơ nhất'' thì ''Tống biệt hành'' không có danh vị nào xứng hơn là ''bài thơ tống biệt hay nhất Việt Nam'' và có lẽ nó còn vươn tận sang bên cái nôi của thi ca dòng tống biệt thời Ðường với thể ''Hành'' được hiểu như là ''hành khúc ''. ''Tống biệt hành'' còn là bài thơ có nhạc, có họa, có cả chất tự sự, trữ tình và kịch tính gieo nhiều dấu hỏi nhất trong lòng người đọc. Chính giá trị bắt nguồn từ hiện thực xã hội thời ly loạn qua bàn tay khéo léo như vô tình của tác giả đã dựng lên hình tượng nhân vật ly khách bay bỗng trên nhiều tình huống phức tạp, bí ẩn được giải quyết khôn  khéo đầy tính nhân bản làm cho thi phẩm này có giá trị vĩnh cữu. ''Hành'' không còn chỉ là nghĩa ám chỉ lối văn cổ phong Trung Quốc nữa mà nó được coi như một khúc nhạc tiễn biệt -khúc ly ca -đệm đàn cho thi phẩm ''Tống biệt hành''.

Ðời có muôn vàn nẻo đi. Một ngày nào đó, ta cần chia tay với những kỷ niệm, với những con người thân quen, ''Tống biệt hành'' sẽ là khúc nhạc tiễn chân người. Nếu một thời đại trong thi ca có thể bị quên lãng thì hãy lấy ''Tống biệt hành'' này làm hành trang tiễn biệt. Và...nếu không qua được cây cầu nhân duyên đã lỡ thì khúc ly ca này có thể sẽ giúp ta lãng quên !. Đó chính là giá trị ''nhân văn -nhân bản'' mà TBH đã có tức là nhân vật trong TBH có ''khả năng cảm thụ thế giới và cảm thụ bản thân'' để tự quyết định cuộc đời mình với hệ thống chằng chịt những bâng khuâng , ray rứt đời thường bao quanh.

Nhận xét theo hệ thống lý luận văn học, Nguyễn xuân Nam trong ''Tự điển văn học bộ mới'' đã viết : ''Không có những suy tính dằn vặt, trăn trở giữa thiện ác, tốt xấu, lành dữ, đúng sai, không có suy nghĩ gì khi hành động, con người đã mất hết tính người.''. Chính sự giải quyết khéo léo qua ngòi bút vừa hiện thực vừa lãng mạn đầy tuyệt xảo của TT dành cho  hình tượng nhân vật mà thi phẩm qua bao thế hệ vẫn được độc giả dành cho một sự ưu ái hiếm có trong lịch sử văn học Việt Nam vì tính ''nhân dân'' của thi phẩm. ''Tính nhân dân đòi hỏi phải giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa phổ cập và nâng cao làm sao cho tác phẩm văn học nghệ thuật được dân hiểu và yêu thích'' (Nguyễn văn Hạnh -Tự điển văn học bộ mới ). TBH đã không là một tác phẩm văn học được yêu thích và ngày càng được hiểu theo chiều tươi sánh nhất hay sao ?

Một thi phẩm có tĩnh có động, có bi mà không lụy từ cõi mênh mông , ''Tống biệt hành'' -lòng tiễn đưa lòng -mãi vỗ vào lòng ta những tiếng sóng như một thuở ta chưa từng có hoàng hôn để cho ta luôn là cánh sen giữa tháng ngày không còn êm ả với cả mùa hạ ly tan gợi chớm thu về biền biệt xa cách còn nỗi nhớ thì đã một lần tiễn biệt là xa nghìn trùng. ''Ngày tháng nào đã ra đi khi ta còn ngồi lại'' với Trịnh công Sơn đã kết thúc một khúc ca ''Tống biệt '' mà Thâm Tâm -T.T.Kh -đã nói hộ cho ta một lần chia tay với tiếng lòng không tên tuổi!.,.

Tháng 5 ngày 30 năm 2005

Ngọc thiên Hoa

TƯ LIỆU THAM KHẢO SỬ DỤNG :

1. Văn học thời nay(Nhà xuất bản TTVHTN 2005)

2. Tuyển tập 450 Ðề và Bài văn ( Nhà xb Ðà Nẵng  2003)

3. Giảng văn chọn lọc Văn học Việt Nam (Nhà xb ÐHQG Hà Nội 2003)

4. Giờ văn ngoài lớp  -TS Lê tiến Dũng ( Nhà Xb Trẻ 2003)

5. Ngữ văn ll Tập ll (Nhà xb GD 2004)

6. Phân tích -Bình giảng Văn học  lớp 11 Tập II ( Nhà Xb ÐHQG HN 2005)

7. Từ điển Tác giả -Tác phẩm VHVN (Nhà xb ÐHSP 2004)

8. Từ điển Văn học Bộ mới ( Nhà xb Thế Giới 2004)

9. Thi nhân Việt Nam -Hoài Thanh - Hoài Chân (Nhà xb VH 2003)

10. Giai thoại Văn học  -Nguyễn hữu Ðảng ( Nhà xb VHDT2000)

11. Ðường thi tuyển dịch -Trương đình Tín dịch ( Nhà xb Thuận Hoá 2003)

12. Giảng văn VHVN ( Nhà xb GD 2005)

13. Giáo trình Hán văn -Chu Thiên (Nhà xb TPHCM 2003)

14. Ðại cương lịch sử VN Tập III ( Nhà xb GD 2004)

15. Lịch sử VN Tập II ( Nhà xb KHXH 2004)

16. Văn học 10,11,12 Tập II ( Nhà xb GD 2003,2004,2005)

17. Thi đàn Hương thời gian (Nhà xb HTG 2005)

18. Một số bài viết lẻ của :  Nguyễn hưng Quốc ''Tống biệt hành'', Vũ quần Phương ''Thâm Tâm'', Huy Phương ''Ký sự nhân vật Nguyễn thạch Kiên'', Nguyễn nhật Huy ''Hai sắc hoa Ti-gôn -Bức thông điệp màu thắm pha'', Phan thư Soan ''Chọn mười nhà thơ lớn nhất và mười bài thơ hay nhất thế kỷ VHVN''... trên mạng Internet cho phép sử dụng ...

Xin trân trọng cám ơn. -NTH