HanMacTu

HÀN MẶC TỬ - HƯƠNG THƠM VÀ MẬT ĐẮNG

Trần Thị Huyền Trang sưu tầm và biên soạn

(Nhà xuất bản Hội Nhà văn; Hà Nội - 1997)

Nguồn : Báo Bình Định

Thực hiện ebook : hoi_ls

I- Đời riêng

II. Người thân và bè bạn

1. Những người thân yêu

2. Những vòng tay nối kết

3. Những bóng dáng khuynh thi

III. Qua ký ức bạn bè

IV- Những trang bình luận

V. Sự tíchnhữngtrang thơ

VI. Phụ lục về những lầm lẫn đáng tiếc trong dư luận

* Lưu ý bạn đọc

Cuốn sách Hàn Mặc Tử - hương thơm và mật đắng do Trần Thị Huyền Trang biên soạn, được Nhà xuất bản chúng tôi in lần đầu vào năm 1991, phát hành chủ yếu ở các tỉnh phía Nam. Lần này chúng tôi cho in lại, chủ yếu dành cho bạn đọc phía Bắc.

So với lần in trước, bản in lần này có bổ sung và sửa chữa thêm cho tốt hơn: Thật ra sự bổ sung chỉ là khôi phục lại những phần vốn có từ đầu trong bản thảo mà ở lần in trước tạm bị lượt bớt do khuôn khổ số trang của "Tủ sách Thế giới văn học" hồi ấy mới thử ra những cuốn đầu.

Hy vọng cuốn sách này đáp ứng được phần nào nhu cầu tìm hiểu về Hàn Mặc Tử như một tác giả lớn của thơ ca và văn học Việt Nam thế kỷ XX.

Nhà xuất bản Hội Nhà văn

Xin chân thành và trân trọng cảm ơn cậu tôi là thi sĩ Quách Tấn, người đã cho tôi được phép sử dụng các tư liệu quý về Hàn Mặc Tử.

Xin chân thành và trân trọng cảm ơn nhà thơ Yến Lan và các anh em văn nghệ ở Bình Định đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện quyển sách này.

Trần Thị Huyền Trang

Bởi muốn cho loài thi sĩ làm tròn nhiệm vụ ở thế gian này - nghĩa là tạo ra những tác phẩm tuyệt diệu, lưu danh lại muôn đời - Người bắt chúng phải mua bằng giá máu, luôn luôn có một định mệnh tàn khốc theo riết bên mình.

(Hàn Mặc Tử - Quan niệm thơ)

Bút tích và chữ ký của Hàn Mặc Tử

I- Đời riêng

CỘI NGUỒN VÀ HÀNH TRÌNH THƠ ẤU

Điểm xuất phát là Lệ Mỹ, một làng quê nhỏ bé xinh đẹp ven biển Đồng Hới, chiếc lược ngà óng chuốt tạo hóa cài lên mái tóc xanh mượt của biển Đông. Nơi đây, ngày 22 tháng 9 năm 1912, ông Nguyễn Văn Toản chủ sự Sở Thương chính Nhật Lệ và vợ là bà Nguyễn Thị Duy vui mừng đón đứa con thứ tư của gia đình với cái tên khai sinh Nguyễn Trọng Trí kèm thánh danh Pierre FranÇois. Đứa con ấy, sau này với nghiệp thi ca, đã chọn cho mình một bút hiệu xứng đáng gửi vào nghìn thu: Hàn Mặc Tử.

Nếu không có tác động của lịch sử lên số phận của con người mạnh mẽ đến mức làm ảnh hưởng chiều hướng phát triển của gia tộc, thì tên thật nhà thơ phải bắt đầu bằng họ Phạm như tổ tiên trước đó ở Thanh Hóa. Song vì Phạm Chương, ông cố nhà thơ liên can chính trị, người con là Phạm Bồi phải đổi sang họ mẹ trốn vào Thừa Thiên giấu tung tích. Cha của nhà thơ là con trưởng nam của cụ Phạm Bồi, được sinh ra ở làng Thanh Tân, huyện Phong Điền, cách Huế chừng 30 cây số.

Theo bước thuyên chuyển của cha vốn là một công chức thời bấy giờ. Hàn Mặc Tử rời Lệ Mỹ khi tuổi còn rất nhỏ. Hẳn còn ghi mãi trong ký ức của cậu bé nhỏ nhắn và trầm lặng ấy cái khung cảnh hoành tráng của miền biển đã chan hòa gió nắng và không khí trong lành phóng khoáng. Đọc những câu thơ Hàn viết trên dặm đường tít tắp sau này, khi đã nếm trải biết mấy đổi thay và ngọt ngào, cay đắng, những câu thơ mang âm hưởng xa xôi".

Rao rao gió thổi phương xa lại

(Buồn ở đây)

hay

Nắng sao như nắng thời xưa ấy

Nắng vàng con mắt thấy duyên đâu

(Buồn ở đây)

ai nghe khỏi một chút ngùi ngùi như vừa lạc về dĩ vãng. Thinh thoảng ta bắt gặp buồm trắng phất phơ như cuống lá, bắt gặp trái cây bằng ngọc vỏ bằng gấm, còn mặt trời kia tợ khối vàng, hay vừa đẩy cửa ban mai đã nghe chim khuyên hót tiếng đầu tiên hết… thì không hiểu sao ta có cảm giác rằng đó là dư ảnh, dư âm của một thời thánh thiện, rực rỡ và tinh khôi, những màu sắc và âm thanh lấp lánh linh hồn cổ đại đã lọc qua lớp lớp cảm nhận, còn đọng lại trong thơ y như ấn tượng buổi đầu, khi nó được chiêm ngưỡng bởi đôi mắt thơ ngây và cõi lòng hồn nhiên rộng mở.

***

Từ tuổi 12, 14, Nguyễn Trọng Trí đã chèo thuyền với chị Lễ dạo chơi. Thuyền trôi trên sông. Mà sông mới thật kỳ diệu làm sao qua cách định nghĩa của một thiếu niên thi sĩ:

"Sông? Là một giải lụa bạch, không, là một đường trăng trải chiếu vàng, hai bên bờ là động cát và rừng xanh và hoang vu và thanh tịnh (…)

Vậy chúng tôi bằng ánh trăng, bằng huyền diệu, chưa đủ, Ngưu Lang và Chức Nữ, chúa của đêm Trung Thu còn sai gió thu mang lại gần chúng tôi một thứ mùi gì ngào ngạt như mùi băng phiến, trong ấy biết đâu lại không phảng phất những tiếng kêu rên của thương nhớ xa xưa. Thuyền đi êm ái quá, chúng tôi cứ ngờ là đi trong vũng chiêm bao…"

(Chơi giữa mùa trăng)

Dòng sông thần tiên dẫn về bến thần tiên với tên gọi bến Hàn Giang. Bến Hàn Giang ấy là bến nào? Hàn Mặc Tử, không rõ vô tình hay cố ý, đã để lộ cánh cửa thiên đường:

"Thình lình vùng trời mộng của chúng tôi bớt vẻ sáng lạn, chị tôi liền chỉ tay về phía bến đò thôn Chùa Mo và bảo tôi rằng: Thôi rồi! Trí ơi! Con trăng nó vướng trên cành trúc kia kìa, thấy không? Nó gỡ mãi không sao thoát được, biết làm thế nào, hở Trí?".

(Chơi giữa mùa trăng)

Thì ra thế, thôn Chùa Mo là một thôn cửa biển tỉnh Quảng Ngãi. Thực và ảo hòa vào nhau thành những dòng vàng dưới mái chèo con của Hàn Mặc Tử cái thuở tiếng cười còn "nả nớt", tâm hồn còn "trong như thủy tinh". Từ đó có một bến thơ để con thuyền hồn của Hàn phiêu du suốt một đời. Lạ một điều là bến phải lưu động theo thuyền. Con thuyền hồn nhà thơ neo ở xứ nào thì bến Hà Giang hiện về xứ đó. Khi nhà thơ ở Quy Nhơn hay chuyển xuống Gò Bồi, mỗi lúc dòng thương nhớ chảy xiết, con thuyền hồn lại dạt về bến tương tư:

Trời Hàn Giang hôm nay không sóng

Lòng cô liêu đồng vọng mà chi?

(Say chết đêm nay)

và mỗi khi lòng nặng nề thê thiết, Hàn Mặc Tử lại lần về bến sông của đời mình để ngâm nỗi buồn xuống dòng nước xanh thao thiết chảy:

Này đây lời ngọc song song

Xin dâng muôn sóng tơ đồng chơi vơi

Xin dâng này máu đang tươi

Này đây nước mắt giọng cười theo nhau

Mới hay phong vị nhiệm mầu

Môi chưa nhấp cạn mạch sầu đã tuôn

Ớ Địch ơi, lệ có nguồn

Hãy chia bớt nửa nỗi buồn sang tôi

Hôm nay trời lửng lơ trời

Dòng sông ánh sáng sẽ trôi hoa vàng

Tôi ngồi ở bến Hàn Giang

Khóc thôi mấy nước bàng hoàng suốt đêm

(Bến Hàn Giang)

Chuyện lâm lụy buồn đau là chuyện tương lai, nhưng cái bến thơ trong trẻo mà nhà thơ quay quắt trở về, có lẽ là những bến sông tuổi nhỏ đã từng ôm hình hài của người vuốt ve suốt thời niên thiếu.

Có thể nói rằng những miền đất Hàn Mặc Tử từng qua thời tóc chưa dưỡng rẽ đều để lại trong tâm khảm cậu bé đang lớn và ham quan sát này những ấn tượng khó nhạt phai. Sa Kỳ 1920, Quy Nhơn 1921, Bồng Sơn 1922-1923, Sa Kỳ 1924 và Huế, mảnh đất thần kinh với nét đẹp buồn càng buồn hơn trong đôi mắt người thiếu niên 15 tuổi bắt đầu hiểu thế nào là mất mát. Huế 1926 với bóng mẹ ẩn nhẫn dịu dàng cúi xuống bên giường bệnh của người cha hấp hối, với những cơn mưa dầm dìa giữa ngày tang tóc. Huế ngày ấy có nhận ra chân dung pha phôi của mình, phảng phất trong những dòng thơ hấp hối mai sau Hàn viết cho chính chàng chăng?

Ta trút linh hồn giữa lúc đây

Gió sầu vô hạn nuối trong cây

Còn em sao chẳng hay gì cả

Xin để tang anh đến vạn ngày

(Trút linh hồn)

Cái chết của người cha khép lại thời niên thiếu. Trong hành trang vào đời của Hàn có cả một kho tàng kỷ niệm. Cái tên Lệ Mỹ nên thơ canh cánh bên lòng nỗi nhớ về một cố hương yêu dấu sau này vẫn còn dậy lên trong hai tiếng Lệ Thanh(Một bút hiệu của Hàn Mặc Tử). Những miền ghi dấu tuổi thơ, qua hoài niệm, còn là niềm thôi thúc Hàn Mặc Tử đi đến những chân trời bí mật và đầy sức quyến rũ để làm nên những trang thơ dung chứa thời gian và không gian rộng lớn.

NGÔI SAO MỌC SỚM

Sau khi cha mất, Hàn Mặc Tử theo mẹ vào Quy Nhơn sống với người anh cả là Nguyễn Bá Nhân, hiệu Mộng Châu. Mộng Châu Nguyễn Bá Nhân bấy giờ đã có nghề nghiệp ổn định. Nhờ anh, Hàn Mặc Tử mới có thể tiếp tục theo đuổi con đường học vấn. Trong số các em, Mộng Châu đặc biệt yêu quý đứa em gầy yếu nhưng có tâm hồn nhạy cảm này. Anh là người phát hiện năng khiếu thơ của Hàn Mặc Tử. Vốn sành thơ Đường Luật, anh chỉ bảo cho Hàn Mặc Tử rất nhiều. Vì được sự dìu dắt tận tình của anh mà Hàn bước vào làng thơ một cách vững vàng.

Hàn Mặc Tử 15 tuổi (1926), giữa hai anh em đã có thơ xướng họa qua lại rất tâm đắc. Những bài Hàn viết lúc bấy giờ thường ký là Minh Duệ Thị. Không ít hơn một lần chú em hiền lành làm ông anh kinh ngạc bởi sự vượt trội như lẽ tự nhiên vốn có. Xin dẫn một trường hợp:

Bài nguyên của anh, Mộng Châu Nguyễn Bá Nhân:

Nhạn ơi, tung cánh giữa mưa mây

Khéo léo đừng rơi gói buộc dây

Cái gánh tình si ai gửi đó

Là lời tâm sự nhạn đưa ngay

Đưa người tháng trước hòa thơ tiễn

Đến bến ngày xưa mấy tiệc bày

Hỏi nhớ cùng không người bốn mắt

Bể dâu chửa thấy, thấy gì đây?

Bài họa của Minh Duệ Thị (tức Hàn Mặc Tử):

Vội vàng chi lắm nhạn lưng mây

Chầm chậm cho mình gửi mối dây

Về đất Thần Kinh khoan nghỉ đã

Ghé miền Gia Hội tỏ tình ngay

Suốt năm canh mộng hồn mê mỏi

Chỉ một lòng son muốn dãi bày

Này nhạn ta còn quên chút nữa

Con tim non nớt tặng nàng đây!

Điều đó cho thấy rằng ở người thiếu niên mảnh khảnh, tính tình đôn hậu, song lại quá nhút nhát và rụt rè này, dường như còn ẩn giấu một tiềm năng thi ca mãnh liệt. Những vẫn thơ từ tâm hồn non nớt ấy vút ra, dù chưa nhiều, thậm chí đôi khi như sự buột miệng, vẫn hé mở thứ ánh sáng đầy hứa hẹn về một thiên tài.

***

Hàn Mặc Tử ở với anh hơn một năm, thì Mộng Châu cảm thấy sâu trong lòng đứa em trai vừa qua thời niên thiếu này là sự lãng mạn và những ước mơ đòi hỏi được chắp cánh, là nhu cầu giải thoát tâm hồn lúc nào cũng tràn đầy. Anh bàn với mẹ cho em ra Huế với lý do phát triển đường học vấn, nhưng cái chính là kỳ vọng của anh đặt ở đứa em yêu quý về một tài thơ mai sau, khi cá gặp nước, khi rồng gặp mây.

Được mẹ chấp thuận, tháng 9 năm 1928 Hàn Mặc Tử ra Huế theo học bậc trung học ở trường Pellerin.

Hàn Mặc Tử có mặt ở Huế suốt thời kỳ đồng bào cả nước đang hết sức quan tâm đến số phận của nhà chí sĩ Phan Bội Châu. Cụ Phan đang bị Pháp an trí ở Bến Ngự (Huế). Thanh danh lừng lẫy của nhà ái quốc đã làm chấn động tâm hồn anh thanh niên trầm lặng, có lẽ do ảnh hưởng tích cực ấy mà một số bài thơ chứa chan tinh thần yêu nước và ý chí chống thực dân của Hàn được viết ra. Khi Mộng Du thi xã của cụ Phan tổ chức cuộc thi thơ, Hàn Mặc Tử liền gửi mấy bài dự thi (ký tên Phong Trần) và chiếm ngay giải nhất. Cụ Phan đọc thơ, xuýt xoa khen ngợi và tìm gặp tác giả nhưng lúc bấy giờ Hàn đã thôi học về Quy Nhơn. Hồng nam nhạc bắc, cụ Phan đành tỏ lòng mến phục của mình đối với nhà thơ trẻ bằng cách gửi đăng báo mấy bài thơ của Hàn Mặc Tử kèm theo mấy bài thơ họa lại của mình.

Tiếng tăm Phong Trần nổi như cồn:

PHONG TRẦN LÀ… EM ĐÂY

Năm 1931, các báo Phụ Nữ Tân Văn, Lời Thăm, Tiếng Dân thường đăng những bài thơ Đường luật có phong vị đặc biệt. Tác giả có khi ký là Phong Trần, có khi ký là P.T. Quy Nhơn. Làng thơ xôn xao trước một tài năng còn ẩn mặt. "Văn kỳ thanh bất kiến kỳ hình", nghe tiếng mà không biết người, chẳng hiểu P.T. có phải là Phong Trần? Cụ Phan từ khi họa thơ có ý mong đợi, ước ao "bắt tay nhau cười to một tiếng" cho thỏa lòng ái mộ.

Nhưng mà bóng chim tăm cá. Câu hỏi "Phong Trần là ai?" và "P.T. Quy Nhơn là ai?" vẫn treo trước làng thơ.

Quách Tấn hồi ấy đang làm việc ở Đà Lạt. Đọc thơ P.T. Quy Nhơn và cảm thấy hay, vừa thấy tác giả ở nơi quê hương mình thì muốn biết về người. Ông viết thư nhờ người bạn đang ở Quy Nhơn tìm giúp.

Người bạn thể theo yêu cầu của Quách Tấn, gặp ai ưa thích văn chương cũng hỏi thăm. Nhưng bốn tháng trôi qua, tung tích P.T. vẫn còn trong vòng bí mật.

Việc tìm ra P.T. là một trường hợp hết sức tìm cờ.

Một hôm, người bạn của Quách Tấn đến bệnh viện Quy Nhơn thì gặp một nhóm học sinh đi khám bệnh. Trong khi chờ bác sĩ, nhóm học sinh nói chuyện văn chương. Ông ta lắng nghe một lúc và vui miệng góp chuyện:

- Không biết P.T. là thằng cha nào mà thơ hay "bất nhơn" làm cho lão Tấn bắt mình kiếm đã muốn chết mà không thấy!

Ông vừa dứt lời thì trong nhóm học sinh, một thanh niên vóc gầy, nhỏ nhắn đứng lên nói với giọng rụt rè và cảm động:

- Thưa, P.T. là Phong Trần, và Phong Trần là… là em đây!

Mừng rỡ, người bạn của Quách Tấn hỏi thêm về mấy bài thơ của Phong Trần trên báo (do Quách Tấn cắt gửi) để thật chắc chắn về người trước mặt. Hỏi đến đâu, chàng thanh niên đáp đến đó trôi chảy. Sau khi nhận thấy quả là người mình tìm, ông xin địa chỉ rồi  báo cho cho Quách Tấn.

Phong Trần chính là Hàn Mặc Tử. Lúc ấy chàng đã thôi học trường Pellerin, về lại Quy Nhơn. Chàng đến bệnh viện lần đó là để khám sức khỏe làm thủ tục du học. Song có một việc xảy ra khiến chuyện du học không thành.

Bắt đầu một giai đoạn mới.

TRƯỞNG THÀNH

Cuối năm 1931, cảm tấm tình ưu ái của cụ Phan, Hàn Mặc Tử ra Huế tìm thăm nhà chí sĩ tại Bến Ngự.

Từ Huế về, Hàn Mặc Tử bị Sở mật thám Pháp ở Quy Nhơn "mời" mấy lần. Chàng thanh niên vẻ ngoài hiền lành và nhún nhường, thật ra không dễ chịu khuất phục sự dọa dẫm nào. Cuối cùng, để trả giá cho việc đi thăm viếng cụ Phan và cái cách "lễ độ" đối đáp với Sở mật thám, cái tên Nguyễn Trọng Trí trong danh sách du học sinh đi Pháp do Nhà Tây Du Học giới thiệu bị gạch bỏ.

Trong những ngày lông bông chán nản, Hàn nhận được thư sơ giao của Quách Tấn. Lời lẽ giản dị mà trang trọng, ý tứ chân thành mà điềm đạm trong những dòng chữ của một người làm thơ từng trải và lớn tuổi hơn khiến Hàn Mặc Tử xúc động. Chàng liền hồi âm.

Chất keo sơn giữa hai hồn thơ bắt đầu quyện từ độ ấy.

Những vấn đề họ thường trao đổi với nhau qua thư từ vừa là những vui buồn thường ngày trong cuộc sống riêng, vừa là những bày tỏ và lý giải nghiêm túc về các quan niệm văn chương.

Tình bạn với Quách Tấn giai đoạn này có ý nghĩa quan trọng trong bước trưởng thành của Hàn Mặc Tử.

***

Sau mấy tháng ngồi không, Hàn Mặc Tử nghĩ đến chuyện tìm việc làm để có thể tự lập và giảm bớt gánh nặng cho gia đình.

Năm 1932, chàng nhận việc ở Sở đạc điền Quy Nhơn. Công việc tương đối nhẹ. Hàn dành phần nhiều thời gian cho việc làm thơ, đọc sách. Hàn Mặc Tử đọc say mê, đến nỗi bạn âu yếm gọi đùa là "thằng nghiện sách". Trong sổ ghi tên những người mượn sách của nhà Hội Quán Quy Nhơn(Cercle a’Etudes de Quy Nhơn), người ta thấy tên Nguyễn Trọng Trí chiếm phân nửa. Dường như chàng tìm thấy trong sách vở chiếc chìa khóa mở ra bao thế giới kỳ diệu, những chân trời viễn du có thể bù đắp phần nào sự hạn chế xê dịch khi tấm thân tạm thời ràng buộc vào thời gian công chức.

Từ khi đi làm, Hàn mở rộng giao du. Ngoài đám bạn bè cùng lứa như Hoàng Tùng Ngâm, Bửu Đáo, Lê Đình Ngân, chàng còn quen biết với một số trí thức đàn anh thích bàn luận văn chương như thầu khoán Bùi Xuân Lang, giáo sư Trần Cảnh Hảo…(Thầu khoán Bùi Xuân Lang là người Hàn Mặc Tử nhờ dạm hỏi Hoàng Cúc cho mình.)

Giáo sư Trần Cảnh Hảo là người đứng ra giới thiệu Hàn Mặc Tử vào ban giám khảo cuộc thi thơ năm 1933 ở Quy Nhơn. Thấy mọi người thiếu tin tưởng ở chàng thanh niên mới ngoài hai mươi tuổi, Trần Cảnh Hảo liền trình bày sơ lược quá trình làm thơ và cho biết chàng chính là Phong Trần từng được Phan Bội Châu ca tụng. Giáo sư lại chọn bài Đàn nguyệt của Hàn ra đề thi. Gần trăm người đủ các lớp tuổi, cựu học có, tân học có, từ các nơi về trường Collège dự thi đi từ chỗ ngạc nhiên đến chỗ khâm phục. Ban giám khảo chấm rất gắt gao, mỗi người một ý, nhưng cuối cùng chấp nhận đề nghị của Hàn trao giải nhất cho Tạ Linh Nha.

Bài nguyên của Hàn Mặc Tử:

Hỏi chơ mấy tuổi? Đáp mười lăm

Non nước từng phen nổi tiếng tăm

Bạc mạng đàn chơi đau nửa kiếp

Đồng tâm tơ buộc chặt quanh năm

Chường mình trước án trông đầy đặn

Nép mặt trong hoa nói thĩ thầm

Mười khúc đoạn trường say chửa tỉnh

Thuyền ai thấp thỏm muốn ôm cầm!

Bài họa được giải:

Đàn cò hơi hướng lạc bao lăm

Đàn nguyệt xưa nay dậy tiếng tăm

Khuôn mặt tròn đầy trăng nửa tháng

Tiếng lòng cao thấp bậc lên năm

Hai dây tơ buộc lòng đau thắt

Một ngón tay rung lệ nhỏ thầm

Sức nhớ năm nào người dưới nguyệt

Khúc ca hòa với nhịp cung cầm.

***

Khoảng thời gian này đời Hàn có rất nhiều sự kiện đáng nhớ. Có sự kiện nổi lên như góp phần khẳng định sự xuất hiện của một tài năng trẻ đang được đám đông để ý. Có sự kiện lặng lẽ diễn ra trong chiều sâu nội tâm, đánh dấu một bước phát triển kỳ diệu của tâm hồn. Cái sự kiện lặng lẽ ấy là tình yêu thiết tha thầm kín của Hàn đối với người thiếu nữ mang tên một loài hoa: Hoàng Cúc.

Hoàng Cúc trong trang phục nữ y tá tình nguyện năm 30 tuổi.

Như có một sự sắp xếp tình cờ của một bàn tay vô tình, cũng thời gian ấy, Hàn đọc báo thỉnh thoảng gặp thơ của một cây bút nữ ký Mộng Cầm. Chàng tìm cách bắt liên lạc. Theo Mộng Cầm thì hai người có trao đổi thư từ với nhau từ những năm ấy.

Mộng Cầm lúc quen Hàn Mặc Tử

Nào ai đoán trước những gì sẽ đến, kể cả Hàn. Thời ấy, chàng vừa biết yêu, chàng lại có một bạn gái ở xa biết làm thơ. Ấy là chuyện bình thường. Nếu cuộc đời đừng diễn ra những bước ngoặt, thì chi tiết này đã không nên ghi lại đây như phép thử về bước "chuẩn bị" ngẫu nhiên mà người đời thường gọi là sự an bài của tạo hóa.

Nhưng đó là tương lai. Còn hiện tại Hàn Mặc Từ đang trải qua quãng đời thanh xuân êm đẹp nhất. Mùa xuân 1933, chàng nghỉ phép lên Đà Lạt thăm Quách Tấn. Nơi đây, chàng và Quách Tấn đi thăm các thắng cảm và tập đua ngựa trên vùng đồi núi điệp trùng diễm lệ này. Đà Lạt với thiên nhiên thơ mộng và không khí bạn bè thân ái chan hòa đã lưu lại nơi Hàn niềm hoài cảm êm đềm đầy thi vị. Mãi sau này, khi viết Đà lạt trăng mờ và Huyền ảo, Hàn lại thêm một lần sống với hồi ức về mùa xuân cao nguyên thánh thiện năm nào.

PHƯƠNG NAM

Thất vọng trong chuyện tình duyên với Hoàng Cúc, Hàn Mặc Tử muốn tìm một phương trời khác để nguôi quên. Mùa thu 1935, chàng thôi việc ở Sở đạc điền Quy Nhơn, từ giã gia đình vào Sài Gòn làm báo.

Cánh phi cầm đã đổi đường bay.

Cùng vào phương Nam với Hàn là Thúc Tề. Vào Sài Gòn, họ ở chung với Trọng Miên và Việt Hồ. Trọng Miên và Hàn quen biết nhau từ trước, nhà Trọng Miên ở Quy Nhơn gần nhà Hàn Mặc Tử (bên đầm Thị Nại). Họ lại có một thời cùng học trường Collège Quy Nhơn. Khi gặp lại nhau giữa đất lạ quê người, Trọng Miên đã là ký giả của nhật báo Dân quyền và tuần báo Renaissance Indochinois. Việt Hồ, tức Hồ Viết Tự là họa sĩ chuyên vẽ bìa và trình bày cho tuần báo Tân Văn. Bốn người bạn xấp xỉ lứa tuổi hai mươi cùng một niềm say mê văn chương nghệ thuật, cùng thuê chung nửa căn gác ngoài nhà số 162 đường d’Espagne đầy nắng.

Còn chân ướt chân ráo, Thúc Tề nhờ Trọng Miên giới thiệu làm chung một chỗ, Hàn Mặc Tử thì hợp tác với nhật báo Sài Gòn, phụ trách trang văn chương. Dần dần, Hàn viết thêm cho tờ Công luận, tờ Tân thời. Người ta biết đến Hàn qua những bài báo châm biếm đánh vào chế độ thực dân Pháp – Nam. Khi viết báo, Hàn thường lấy bút hiệu Trật Sên và một vài bút hiệu dí dỏm khác. Trong số các bài báo của chàng giờ đây chỉ tìm được bài Ông nghị gật đả vào viện dân biểu. Ngoài ra, người ta còn biết đến Hàn như một ký giả trẻ có chính kiến rõ ràng, đứng về phe ủng hộ dân chủ. Hàn Mặc Tử dịch thơ tình của Mác, bảo vệ Kép Tư Bền của Nguyễn Công Hoan. Nhưng để người ta chú ý đến Hàn Mặc Tử và yêu quý Hàn Mặc Tử, phần hệ trọng và chủ yếu nhất vẫn là thơ.

Thật vậy, Hàn Mặc Tử là con người thuộc về thơ. Ở chàng đố kiếm đâu ra sự nhanh chân nhanh mắt của một anh phóng viên báo chí. Giữa cái náo nhiệt xa hoa của Sài Gòn, Hàn Mặc Tử vẫn nguyên vẹn là một người tỉnh lẻ với phong thái rụt rè chậm chạp. Không phải Hàn cố tình, cái chất tự nhiên của Hàn vốn thế: từ dáng đi gật gù bất chấp xe cộ đang lao vun vút quanh mình, đến tiếng ngâm thơ trầm trầm không dứt trong khi đi dạo hay ngồi tư lự, và đôi mắt một mí lúc nào cũng lim dim mơ màng, lại càng lim dim mơ màng khi đọc một đoạn thơ đắc ý. Chàng không bị cuốn đi trong dòng đời hối hả tranh đua. Hàn Mặc Tử sống như ngoài thế hệ mình, đó là cảm giác chung của những người quen biết chàng ở Sài Gòn. Hàn xa lạ với những thú vui phù phiếm vốn rất phổ biến trong giới cầm bút đô thị thời đó như rượu, gái, bàn đèn, bài bạc… Ngây thơ và trong sáng, chàng hiến mình cho vần điệu, cho thế giới tưởng tượng và chăm chút cho thơ đến độ quên mình. Không hề coi trọng tiền bạc và hình thức bên ngoài là một đặc điểm của Hàn Mặc Tử. Từ khi ở ngoài tầm chăm sóc của mẹ và chị. Hàn ăn mặc tuềnh toàng, áo quần chẳng mấy khi là phẳng, trên đầu luôn luôn đính chiếc mũ panana cũ kỹ màu vàng. Nhuận bút của tòa soạn trả cho, Hàn không hề giữ riêng mà chia sẻ với bạn bè rất chan hòa. Nhiều khi có người túng tiền hỏi mượn, chàng sẵn lòng vét đến đồng cuối cùng đặt vào tay bạn để rồi sau đó chịu đựng dài hạn sự thiếu thốn kham khổ. Thậm chí có người do biết tính chàng dễ dãi, đã tự ý nhón gọn toàn bộ tiền trong ngăn kéo của chàng mà không hỏi qua khổ chủ nửa lời. Đến khi hàn mở ngăn kéo bàn giấy lấy tiền thì không còn xu nào, chỉ toàn giấy bút với những vần thơ dở dang.

Thời kỳ này Hàn Mặc Từ chuyển từ thơ Cũ sang thơ Mới. Những vần thơ cuốn hút tâm trí chàng chính là các bản thảo Gái quê, tập thơ mới đầu tiên của nhà thơ trẻ tuổi.

Từ khi vào Sài Gòn, Hàn thường xuyên liên lạc với Mộng Cầm. Hình ảnh Hoàng Cúc chưa phai trong ký ức, nhưng vết thương lòng của nhà thơ đã dịu phần nhức nhối. Cuối năm 1935, nhận thấy tình thân với Mộng Cầm qua thư từ đã đủ cho một lần gặp gỡ, chàng ra Phan Thiết. Sau lần gặp Mộng Cầm, trái tim chàng lại náo nức bao điều. Nhưng mà, Hàn Mặc Tử vốn là người kín đáo. Chàng chỉ mãnh liệt trong thơ. Mãi về sau, những người bạn chung sống mới biết được phần nào sự thật.

***

Năm 1936, bao nhiêu sự kiện dồn dập đến với Hàn Mặc Tử. Anh Mộng Châu Nguyễn Bá Nhân mất. Một thời gian sau chàng in tập Gái quê có lời tựa của Phạm Văn Ký. Tập thơ in xong ít lâu thì tác giả mắc bệnh. Hàn Mặc Tử, tuy chưa xác định được bệnh của mình, nhưng chứng ngứa xót làm chàng mất ăn mất ngủ, hao mòn sức khỏe. Vốn định kiến với thuốc Tây, Hàn theo thuốc Nam. Xức thuốc của một ông lang thấy bệnh thuyên giảm, Hàn liền thôi làm báo, trở về Quy Nhơn với chai thuốc nước của ông lang biếu tặng.

Chuyến đi này hứa hẹn điều gì?

Thế là vĩnh viễn giã từ phương Nam với bao đêm thao thức nhìn trăng nhuộm vàng trên lá me, giã từ căn gác xếp trống trải và dột nát nhưng đầy ắp tình thương với những khuôn mặt bạn bè nghịch ngợm, giã từ những chuyến khứ hồi Sài Gòn - Phan Thiết ngọt ngào kỷ niệm. Canh phi cầm bay về vùng trời cũ vào lúc những ngọn gió chuyển mùa thổi ngược, đôi cánh hải hồ trĩu nặng niềm tiếc nhớ vô cùng.

Máu đã khô rồi thơ cũng khô

Tình ta chết yểu tự bao giờ!

Từ nay trong gió, trong mây gió

Lời thảm thương rền khắp nẻo mơ...

(Trút linh hồn)

Sau những ngày tháng phiêu bạt xa xôi, Hàn Mặc Tử trở về trước bậc thềm ngôi nhà của mẹ. Sự nghiệp văn chương chàng quyết đi tìm đã có những thành tựu ban đầu; nó thiêng liêng và mỏng manh biết mấy trước một ngày mai chất chứa bao giông bão. Để giữ nó vững vàng và tiếp tục bồi đắp cho nó ngày một huy hoàng - cái sự nghiệp văn chương ấy - Hàn Mặc Tử đã phải đổ bao nhiêu nguồn máu lệ dọc đường nhân thế.

TRÊN BẬC THỀM THỜI GIAN

Về nhà, thấy sức khỏe hồi phục dần và không có triệu chứng gì đáng ngại, Hàn Mặc Tử mới yên lòng lao vào các hoạt động văn chương sôi nổi. Ngoài các bạn cũ, khách văn chương tìm đến chàng rất đông. Yến Lan trước đã hội ngộ với Hàn ở chùa Ông Bình Định, giờ có dịp tìm thăm.Ngôi nhà số 20 đường Khải Định ở Quy Nhơn lần lượt chứng kiến các cuộc gặp gỡ lý thú giữa Hàn Mặc Tử và những chàng áo xanh "lưng túi gió trăng": Hoàng Diệp, Chế Lan Viên, Nguyễn Viết Lãm. Trong số đó, có những cuộc gặp gỡ là bước đầu của tình bạn lớn, không chỉ đáng nhớ với người trong cuộc, mà còn ghi dấu ấn lên diện mạo văn học một thời kỳ buộc các nhà phê bình cùng thời không thể làm ngơ. Bằng chứng cụ thể là Hoài Thanh khi soạn Thi nhân Việt Nam 1932 - 1941 đã viết:

"Những thơ ra đời trong mười năm nay đã nhiều lại nhiều khuynh hướng. Tôi cố đưa một tí trật tự vào chỗ vốn chẳng có trật tự gì. Tôi chia làm ba dòng: dòng Pháp, dòng Đường và dòng Việt. Ấy cũng là liều. Tôi đã phân vân nhiều lắm trước khi dám liều như vậy. Bởi người ta có thể tìm thấy trong làng thơ những xóm như:

Xóm sông Thương: Bàng Bá Lân, Anh Thơ...

Xóm phương Đông: Lưu Trọng Lư, Thái Can...

Xóm Huế: Phan Văn Dật, Nam Trân, Nguyễn Đình Thư.

Xóm Bình Định: Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên...

Xóm Hà Tiên: Đông Hồ, Mộng Tuyết...

Nhưng trong các xóm dân ngụ cư nhiều quá không có gì thuần nhất. Và đã chia xóm rồi phải đặt trùm xóm, cũng lôi thôi".

Hoài Thanh Hoài Chân - Thi nhân Việt Nam 1932 - 1941, tr. 394-395)

Như vậy, dù thế nào mặc lòng, sự tồn tại của Nhóm thơ Bình Định là hiện tượng có thật và gây được tiếng vang đáng kể trong làng thơ hồi ấy.

***

Khó mà kể thật đầy đủ về những gì Hàn Mặc Tử làm được trong vòng mấy tháng cuối năm 1936. Hàn đã say sưa hơn bao giờ hết khi thực hiện những điều khá là táo bạo: cộng tác với Hoàng Diệp và Nguyễn Minh Vỹ (lãnh tụ nhóm thanh niên mác-xít ở Quy Nhơn) ra tập san Nắng xuân, giới thiệu thơ Chế Lan Viên trên báo Tràng An, đề xướng việc lập trường thơ Loạn, ra Huế theo yêu cầu các độc giả yêu thơ và nhân đó kết bạn với Trần Thanh Địch, Trần Tài Phùng. Ra Huế lần này, nhà thơ luôn luôn được đón tiếp giữa đông đảo công chúng mà chủ yếu là thanh niên học sinh trường Quốc học và trường Đồng Khánh. Chàng thấy tận mắt những bài thơ của mình trong các sổ tay học trò. Điều này khiến chàng vui mừng và cảm động. Niềm hạnh phúc hiếm hoi như thế không phải nhà thơ nào cũng có được. Ngoài Xuân Diệu là thần tượng thơ tình sáng chói đương thời, phải kể ngay đến Hàn Mặc Tử và có lẽ cũng chỉ có chàng là nhà thơ được tuổi trẻ dành cho nhiều ánh mắt đợi chờ.

Về mấy tháng ngắn ngủi này, có thể khẳng định rằng đó là thời gian bản lề trong cuộc đời Hàn Mặc Tử. Nó chất chứa những sự kiện cao điểm khép lại một thời vàng son trong đời, để tiếp tới một thời bi thương cùng cực. Những sự kiện ấy gắn bó hữu cơ với các sự kiện sau này sẽ tác động mạnh mẽ đến đời sống và thi ca Hàn Mặc Tử.

KHÔNG GIAN RƯỚM MÁU

Bệnh phong của Hàn Mặc Tử phát sau một cơn mưa giông và tái phát cũng sau một cơn giông.

Cơn mưa giông thứ nhất ập tới thình lình vào cái đêm Hàn và Mộng Cầm đi chơi Lầu Ông Hoàng ở Phan Thiết(tức lầu của bá tước Đờ-mông-băng-kê, cảnh rất đẹp). Sau đêm ấy, Hàn Mặc Tử về Sài Gòn thì bị ngứa khắp người, nhất là đôi chân. Chỉ biết rằng căn bệnh phát xuất từ đó, còn nguyên nhân sâu xa từ đâu và từ bao giờ thì không ai rõ.

Khi Hàn tưởng rằng chứng phong ngứa hồi ở Sài Gòn đã dứt hẳn thì nó lại bật dậy bất ngờ. Một hôm Hàn ra Bồng Sơn, đang đi bộ trên con đường mới tráng nhựa thì cơn mưa giông buổi trưa trút xuống ướt hết áo quần. Không có chỗ trú, Hàn cứ chịu trận như vậy giữa đường mưa xối xả. Về Quy Nhơn, chàng bị ngứa lại. Càng ngày, các dấu hiệu của căn bệnh hiểm nghèo càng phát triển rõ rệt.

Biết mình bị phong, Hàn Mặc Tử tưởng chừng đất trời sụp đổ. Chàng đau khổ đến phát điên. Những lời thơ xé lòng tuôn ra như mưa xối:

Và sóng buồn dâng ngập cả hồn

Lan tràn đến bến mộng tân hôn

Khóc cười nức nở nơi đầu miệng

Là nghĩa, trời ơi, nghĩa héo hon

(Sầu vạn cổ)

Về căn bệnh quái ác của mình, chàng yêu cầu người nhà giấu kín. Suốt mấy tháng trời, chàng cắn răng chịu đựng "Không nói không rằng nín cả hơi". Tuyệt giao với bạn bè.

Suốt sáu năm cuối đời, Hàn Mặc Tử sống trong sự đau đớn hành hạ thể xác và sự mâu thuẫn vò xé tinh thần. Cái tin Mộng Cầm đi lấy chồng tuy chàng đã đoán trước như một tất yếu, song sự mau chóng đột ngột của nó vẫn làm chết điếng lòng chàng. Hụt hẫng trong cảm giác bị bỏ rơi và đắm chìm trong tiếc nhớ, cộng với sự mặc cảm bệnh tật và nỗi cô đơn khủng khiếp, nhà thơ gần như rơi vào trạng thái cuồng loạn triền miên. Đôi lúc sực tỉnh cơn mê, Hàn lại nhìn vào nỗi bất hạnh của mình khóc than não nuột:

Thân tàn ma dại đi rồi

Rầu rầu nước mắt bời bời ruột gan

(Muôn năm sầu thảm)

Trong khi đó, mặc dù mọi sự lẩn tránh của Hàn, bạn bè của nhà thơ dần dần dò biết được sự thật đã tìm mọi cách liên lạc và thăm viếng chàng. Thấy các bạn đối với mình vẫn nặng tình, chàng bớt dần mặc cảm. Kẻ xa người gần: Quách Tấn, Chế Lan Viên, Yến Lan, Trọng Miên, Hoàng Tùng Ngâm, Trần Thanh Địch, Trần Kiên Mỹ, Trần Tái Phùng... đều dành cho chàng sự thương yêu và nguồn động viên to lớn. Tình bạn đích thực trong cảnh ngộ sáng ngời lên đã dìu Hàn từ chỗ tuyệt vọng trở về với niềm hy vọng lành bệnh và xoa dịu cõi lòng tan nát của chàng. Sự kề cận thường trực của Chế Lan Viên và tình tri kỷ với Bích Khê đã tiếp thêm dầu vào ngọn đèn sáng tạo của Hàn Mặc Tử. Tập thơ điên nhan đề Đau thương được viết ra như gió quật mưa sa, không phải chỉ để giải thoát tâm hồn khi "máu cuồng rên vang dưới ngòi bút", mà còn để thực hiện sứ mệnh của người sáng lập trường thơ loạn. Ba phần của tập thơ được chàng soạn với tên gọi khác nhau kèm lời đề tặng bạn bè để đáp tạ tình bằng hữu thâm sâu:

Phần I: Hương thơm tặng Quách Tấn

Phần II: Mật đắng tặng Chế Lan Viên

Phần III: Máu cuồng và Hồn điên tặng Trọng Miên và Bích Khê.

Với tập thơ này, Hàn Mặc Tử đã chuyển hẳn từ chủ nghĩa lãng mạn qua chủ nghĩa tượng trưng. Hoàn tất tập thơ điên với lời tựa của chính mình (1938), nhà thơ như đã trút hết sinh lực trên cuộc hành trình đầy thử thách. Những tưởng đây là tác phẩm cuối cùng của người "tài hoa thi sĩ" ấy, bởi căn bệnh phát triển mạnh đến mức toàn thân Hàn nhiều khi như muốn nổ tung ra, các vết sưng trên da ngày một sượng sần và các đầu ngón tay co rút lại. Nhà thơ vô cùng lo sợ cái giây phút bị bứt khỏi trang viết - lẽ sống còn lại của chàng. Đối với Hàn đó là sự đày đọa cao nhất. Nghĩ đến lúc tâm linh cũng buộc phải câm bặt trước những tờ giấy trắng, Hàn đau đớn gào lên:

Ta muốn hồn trào ra đầu ngọn bút

Mỗi lời thơ đều dính não cân ta

Bao nét chữ quay cuồng như máu vọt

Như mê man chết điếng cả làn da

Cứ để ta ngất ngư trong vũng huyết

Trải niềm đau trên mảnh giấy mong manh

Đừng nắm lại nguồn thơ ta đang siết

Cả hồn ta trong mớ chữ rung rinh

Ta đã ngậm hương trăng đầy lỗ miệng

Cho ngây người mê dại đến tâm can

Thét chòm sao hoảng rơi vào đáy giếng

Mà muôn năm rướm máu trong không gian.

(Rướm máu)

Một nỗi đau thương không có thể tích, không có biến giới.

Rồi điều phải đến cũng sẽ đến. Nhà thơ, một sớm kia không thể điều khiển các ngón tay cầm lấy ngọn bút. Ngất ngư và mụ mị trong cơn đau tột cùng, chàng hoang mang cho rằng mình thật đáng bị trừng phạt vì đã viết những lời ngông cuồng, điên loạn và bí hiểm làm phật ý Chúa. Chàng tự buộc mình khổ hạnh để chuộc lỗi lầm. Ngày đêm, Hàn Mặc Tử thành tâm sám hối với lời nguyền sẽ đốt tập Thơ điên nếu Chúa cho chàng lành bệnh, theo đuổi tiếp sự nghiệp thơ ca còn dang dở.

PHỤC SINH

Giữa lúc Hàn Mặc Tử tập trung tinh thần chống chọi lại sức tàn phá của bệnh tật, thì nhà thơ Quách Tấn đưa ông Đoàn Phong, một võ sư kiên lương y nổi tiếng đến chữa bệnh cho người bạn bất hạnh. Chàng được đưa về nhà mẹ ở Quy Nhơn điều trị.

Nhờ ông Đoàn Phong tận tình cứu chữa, bên cạnh có sự hỗ trợ của Quách Tấn về mọi khoảng phí tổn, bệnh Hàn Mặc Tử giảm đi trông thấy. Các ngón tay ngay dần ra, có thể cử động linh hoạt và lại cầm bút viết được như thường. Hàn Mặc Tử quá cảm kích và vui mừng đã ôm chầm vị lương y òa khóa nức nở.

Mỗi ngày, da Hàn bớt vẻ sượng sần, trơn liền lại như cũ. Nhà thơ rưng rưng thể nghiệm sự hồi sinh trong trạng thái lắng dịu tâm hồn.

Trong thời gian không cử động được các ngón tay như ý muốn, Hàn Mặc Tử đã có dịp chiêm nghiệm về mọi điều đã xảy ra trong đời sống và trong tác phẩm của chính chàng. Trong tập thơ điên, mọi bí mật của tâm hồn được nhà thơ khám phá, thể hiện một cách riêng tư và thành thật. Đó là thế giới tâm linh ngổn ngang bao nhiêu mảnh vỡ, tất cả ánh lên một luồng sáng nhức nhối toát ra từ đau thương tuyệt vọng. Nhà thơ đã cật lực cạn hơi sau khi tự phơi bày. Người không đốt tập thơ như lời nguyện lúc thần trí hoang mang, song không tiếp tục chiều hướng tượng trưng cuồng loạn ấy nữa. Giờ đây, người nhìn lại chính mình, cái linh hồn quay cuồng gào thét dữ dội, bỗng dưng thèm khát một sự thiết lập lại: tươi mới, dịu dàng, êm ả. Niềm khao khát mới đổ về mười đầu ngón tay vừa khôi phục sức sống. Tập Xuân như ý ra đời và tiếp theo là Thượng thanh khí. Sau cõi thiên đường là cõi chiêm bao. Những hai bài thơ được viết ra với sự thư thái và niềm say sưa bất tuyệt của một tâm hồn vừa tìm lại sự thăng bằng.

Nếu ở Xuân như ý, một thế giới mới huyền diệu và rực rỡ được thiết lập lại theo ý muốn của nhà thơ, trong thế giới ấy, thi sĩ cao giọng ca tụng ơn đức Thượng đế và mùa xuân vĩnh cửu; thì sang Thượng thanh khí, những vấn đề đặt ra tuy vẫn trừu tượng (cõi chiêm bao, lẽ sống chết, tài hoa, số mệnh, thơ nhạc v.v...) nhưng đã bớt đi sự huyền bí. Từ xuân như ý đến Thượng thanh khí, nhà thơ đi dần từ cảm hứng chiêm ngưỡng và ngợi ca đến chỗ phân tích và lý giải thế giới - tất nhiên là theo sự tưởng tượng chủ quan của mình. Người đọc nhiều khi như đứng trước hai cánh cổng vàng của thiên đường luôn luôn đóng kín. Có lẽ vì vậy mà nhà thơ Quách Tấn nhận xét rằng ở hai tập thơ này, "có nhiều bài đọc thấy hay, nhưng cái hay chỉ ý hội chứ không thể ngôn truyền".

Với Xuân như ý và Thượng thanh khí, Hàn Mặc Tử đã tiến dần vào địa hạt siêu thực và trở thành người mở đường. Chúng ta nhớ lại, từ khi chàng hãy còn ở địa hạt cổ điển với thơ Đường luật, rồi khi chàng chuyển qua địa hạt lãng mạn với tập thơ mới Gái quê, tiếp đến tập Đau thương tràn đầy chủ nghĩa tượng trưng, cho đến bây giờ và bất cứ ở địa hạt nào, Hàn Mặc Tử cũng luôn luôn ở vị trí tiên phong và xứng đáng là người đại diện.

***

Bên cạnh việc tập hợp những bài thơ mới cho hai tập thơ nói trên, Hàn Mặc Tử còn chăm lo đến tác phẩm của bạn bè. Ở cửa ngõ tượng trưng mà Hàn vừa bước ra, Bích Khê đang lập những thành tựu xuất sắc tiến dần về cao điểm. Viết tựa cho Tinh huyết, Hàn Mặc Tử chân thành chào đón một tài thơ tuyệt diệu. Nhà thơ yên lòng khi dấn thân vào những miền đất lạ, ngoảnh lại sau lưng biết mình không phải là kẻ độc hành.

Cũng trong năm 1939, Hàn Mặc Tử đề bạt tập thơ Một tấm lòng của nhà thơ Quách Tấn bằng những dòng tâm huyết: "Ôi chao! Sao ta không phải là trăng để soi sáng mãi Một tấm lòng vàng ngọc? Và nếu ta là trăng, người thiên hạ sẽ reo lên hoan hỷ, vì cứ từng mảnh trăng là từng mảnh thơ, từng mảnh thơ là từng mảnh lòng, thơm tho, ngào ngọt như hương vị buổi ban đầu".

Khi ngợi khen hay phê phán một tác phẩm nào, Hàn Mặc Tử luôn luôn xuất phát từ giá trị của tác phẩm và tài năng của tác giả. Không bao giờ chàng để cho tình cảm chủ quan làm lệch hướng ngòi bút. Là một nhà thơ chân chính, bao giờ Hàn Mặc Tử cũng giữ cho ngòi bút sự trung thực và chân thành nguyên vẹn, kể cả khi làm thơ hay khi bàn đến thơ người.

***

NGUỒN THI HỨNG CUỐI CÙNG VÀ NỤ CƯỜI DÀNH CHO THẦN CHẾT

Hàn Mặc Tử uống thuốc của ông Đoàn Phong gần một năm thì bệnh phát trở lại một cách dữ dội. Tất cả hy vọng lành bệnh thế là tiêu tan. Những vết sượng sần lại nổi lên khắp người, một bên mặt bị nám. Hàn Mặc Tử lại nghĩ đến chuyện tìm nơi kín đáo để tránh sự phát hiện của Sở vệ sinh công cộng. Thương con, ngày nào mẹ nhà thơ cũng khóc. Song Hàn Mặc Tử nén đau thương vào lòng, dịu dàng trấn an mẹ.

Một sớm chưa tan sương, chàng rời bậc thềm ngôi nhà thân yêu, dời xuống xóm Tấn ở phía Đông thành phố. Trong một túp lều nho nhỏ cũ kỹ, dột nát chẳng khác gì túp lều trước kia ở xóm Động, nhà thơ lại một mình đối diện với một vũng cô liêu cũ vạn đời. Có điều, giờ đây, khi đã kinh qua quá nhiều hy vọng và thất vọng, tâm thế nhà thơ đã đạt đến chỗ bình tĩnh, thăng bằng.

Một may mắn mà số phận không nỡ tước hết khỏi đời Hàn Mặc Tử là chàng vẫn viết được. Bàn tay và các ngon tay lần này không phản lại sự điều khiểu của trí óc và trái tim chàng. Sau lần tái sinh với sự hồi phục của đôi tay vô giá, nhà thơ không còn đắm chìm trong rên xiết, chàng bằng lòng với hoàn cảnh hiện tại và níu giữ sự sống bằng cách miệt mài sáng tạo. Thanh thản, chàng dọn lòng trong sạch chờ một nguồn thi hứng mới.

Hàn Mặc Tử dọn về xóm Tấn ít lâu thì một hôm chàng tình cờ nhận được thư của một thiếu nữ ở Huế có cái tên kiều diễm - Thương Thương - gửi vào, kèm với thư giới thiệu của Trần Thanh Địch. Trong vòng nửa năm, Thương Thương trong mộng là nguồn thơ kỳ diệu, gợi cảm hứng cho thi nhân soạn tập thơ Cẩm châu duyên và hai vở kịch thơ là Duyên kỳ ngộ và Quần tiên hội. Riêng với kịch thơ Quần tiên hội. Còn một đoạn cuối viết chưa xong. Giữa lúc Hàn Mặc Tử chuẩn bị tiếp tục thì có thư Trần Tái Phùng từ Huế gửi vào nói rõ sự thật: "Những bức thư của Thương Thương" chỉ là do Trần Thanh Định sắp đặt. Nguồn cảnh hứng đứt ngang, Hàn Mặc Tử quăng bút không viết tiếp nữa. Trần Tái Phùng ân hận khuyên Hàn nên hoàn thành tác phẩm, nhưng mạch thơ đã cạn theo giấc mộng Thương Thương tàn.

Từ khi xuống xóm Tấn, nhờ môn thuốc gia truyền của một bà lang, bệnh của nhà thơ có chiều hướng khả quan. Thêm vào đó mối tình tưởng tượng với Thương Thương cũng là liều thuốc tinh thần quan trọng. Sau biến cố đáng buồn kia, căn bệnh lại tái phát, kịch liệt hơn lúc trước bội phần.

Từ gia đình đến thầy thuốc, trước tình trạng đó đều chịu bó tay. Vô phương chạy chữa, Hàn Mặc Tử đành vào bệnh viện Quy Nhơn theo lời khuyên của anh Bửu Dõng, chồng chị Lễ. Các bác sĩ xét nghiệm thấy trong máu của Hàn có sâu, bèn quyết định người bệnh phải nằm viện. Nơi đây, nhà thơ trải qua những ngày tháng đơn độc u buồn, nghiền ngẫm cái chết giữa những căn phòng trống lạnh mở ra mấy dãy hành lang hiu hắt. Chàng gác hẳn việc văn chương, bình tĩnh sắp xếp mọi vấn đề cần thiết trước khi bước vào cuộc hành trình vô tận.

Về cái chết Hàn không hề sợ sệt. Dường như nhà thơ đã quen biết tử thần rất lâu và giữa hai bên đã có sự thỏa thuận về một ngày vĩnh quyết: Hàn Mặc Tử đã hoàn thành sứ mệnh thi nhân, đã hiến dâng cho đời sống mà mình yêu tha thiết đến giọt máu cuối cùng tươi rói. Với phong thái của một người biết rũ nhẹ mọi gánh nặng núi non chụp xuống đời mình, để nỗi đau cất cánh thành lời thơ, Hàn nói về cái chết gần kề bằng những lời hoàn toàn nhẹ nhõm:

- Đó là ngưỡng cửa phải bước qua để đi đến cõi vĩnh viễn.

GIÃ TỪ NHÂN THẾ

Thung lũng Quy Hòa...

Nơi dừng chân cuối cùng của Hàn Mặc Tử trong cõi người. Muốn đến đó phải vượt qua ngọn núi Ghềnh Ráng bằng con đường đất đỏ. Dọc đường trập trùng các loài cây dại mắc lên sườn núi vô số tấm áo màu lục sẫm loang loáng bụi. Thỉnh thoảng từ khoảng xanh biền biệt của sườn núi chợt nứt ra đôi cụm hoa hoặc ngan ngát tím của sim mua hoặc rừng rực đỏ của mẫu đơn rừng. Suốt lộ trình có phần quạnh vắng đìu hiu, đến khi vượt qua mấy độ dốc dài, ánh nắng bỗng bớt phần chói chang trước hàng hàng dương liễu xanh huyền như tóc xõa xuống một vùng cát trắng. Đó đây ánh lên màu sáng xanh của lá dừa, màu đỏ tía đằm thắm của mấy giàn hoa giấy. Không gian tuy tràn đầy tĩnh lặng song đã mất vẻ hoang vu. Bước vào đây, khi tất cả những bon chen náo nhiệt của chợ đời đã bị gạt rớt dưới chân Ghềnh Ráng, du khách tận hưởng sự bình yên thơ mộng đang dìu dịu tỏa ra từ lũng đất nhỏ bé và độc đáo gồm núi xanh, biển thẳm và làng xóm xinh tươi châu tuần lại một cách hài hòa. Từ đáy tâm hồn ta rung lên niềm cảm kích không nói lên lời trước những tà áo nữ tu đã bạc màu hay những bóng áo blu trắng thuần thục - nơi đây, bệnh viện Quy Hòa, tình nhân ái hòa làm một với tinh thần trách nhiệm. Những người bệnh được đối xử bằng tình cảm bác ái và bình đẳng, không thoáng qua chút ghẻ lạnh rẻ rúng, không bị đồng loại phân biệt né tránh.

Chính nơi đây, Hàn Mặc Tử đã cởi bỏ những mặc cảm u ám của quãng đời trước kia. Tâm hồn nhà thơ, mảnh tâm hồn bị thương tổn bởi những lần phải xê dịch hết nơi này đến nơi khác để tránh sự quan sát của người xung quanh, giờ đây bắt đầu lành lặn. Lòng chứa chan tình cảm biết ơn những người chăm sóc mình tận tụy, nhà thơ viết bài tụng thi bằng tiếng Pháp La Pureté de L’âme (Linh hồn thanh khiết) tặng các bà phước nhân từ. Từ nay vĩnh viễn rời xa cái quá khứ thuộc phần đời bên kia chân núi, cái quá khứ từng dồn ép nhà thơ đến độ

Anh điên anh nói như người dại

Van lạy không gian xóa những ngày

Những ngày đau khổ nhuộm buồn thiu

Những ánh mây lam cuốn dập dìu

Những mảnh nhạc vàng rơi lả tả

Những niềm run rẩy của đêm yêu

(Lưu luyến)

Vào Quy Hòa, Hàn Mặc Tử bước vào một không gian lý tưởng. Sống hòa hợp với những tâm hồn "đẹp và thơm như một bài thơ vừa ráo mực", niềm hy vọng lành bệnh đã khô cạn trong thời gian nằm bệnh viện Quy Nhơn giờ bỗng lại tràn đầy. Dẫu sao Hàn lúc bấy giờ chỉ mới bước vào tuổi 28, tương lai sẽ còn rộng dài phía trước, nếu thời gian đừng hẹp lượng với người thơ.

Thế nhưng thời gian Hàn Mặc Tử đã đứng sững trước tờ lịch ngày 11 tháng 11 năm 1940. Người bệnh tên Nguyễn Trọng Trí, số thứ tự 1134 trong sổ ghi danh sách bệnh nhân của bệnh viện phong Quy Hòa, nhập viện chưa tròn hai tháng đã qua đời. Oái oăm thay, cướp chàng khỏi cuộc sống xanh tươi không phải là bệnh phong mà là chứng kiết lỵ đột khởi. Phút ra đi của nhà thơ mỏng hơn một làn khói nhẹ, không ai hay. Các xơ và người bạn đồng bệnh là Nguyễn Văn Xê đến bên giường bệnh khi chàng đã đi vào giấc ngủ thiên thu. Gia đình chưa biết. Bạn bè ở xa...

Người ta chôn tạm nhà thơ dưới một gốc phi lao, không khói hương, không một nhánh hoa tiễn. Một cây thánh giá gỗ cắm trên nấm mồ đắp điếm đơn sơ. Buồn vắng mông mênh phủ lên chỗ Hàn nằm, đúng như chàng tiên cảm trong Duyên kỳ ngộ:

Một mai kia ở bên khe nước ngọc

Với sao sương anh nằm chết như trăng

Không tìm thấy nàng tiên mô đến khóc

Đến hôn anh và rửa vết thương tâm!

Từ đây, cuộc hành trình với nhân gian chấm dứt, Hàn đi vào cõi vô biên. Nhà thơ không mang theo mình thứ gì. Hàn Mặc Tử để lại cho chúng ta tất cả - cùng với thơ là những bước chân nặng trĩu đọa đày dưới cái gánh đau thương lớn gấp bội xác thân trần thế. Mỗi bước đi tới của nhà thơ trên đường sáng tạo máu đổ đòi cơn, hằn sâu vào không gian của thời đại mình những dấu tích độc đáo của một thiên tài đích thực mà thời gian, diệu kỳ thay, không hề vùi lấp đi, ngược lại mỗi ngày một làm nổi lên những đường nét sắc sảo.

MỘ PHẦN

Trước khi xuống bãi tắm Hoàng Hậu phía dưới lầu Bảo Đại đã hoang phế hay muốn vào sâu tận Quy Hòa, du khách sẽ trải qua thoáng chốc dưới chân Ghềnh Ráng. Đứng ở chân núi ngước nhìn lên, ta sẽ gặp một thoáng trời xanh thẳm trên đầu với những cuộn mây bông lững lờ trôi. Thấp thoáng trong màu trắng mây trời, ngay đỉnh cao Ghềnh Ráng là một pho tượng Đức bà dịu dàng nhìn xuống, hai tay hơi dang ra như để trông coi và đón nhận một cái gì bên dưới. Rẽ lau lách và cỏ may, tiến về phía pho tượng theo con đường nhỏ dốc đứng như đường lên trời, ta sẽ thấy mình tới gần một ngôi mộ trắng cao sang và trang nhã nằm trên ba bậc cấp rộng. Trên phần mộ hình chữ thanh thoát là tấm bia mộ đỡ lấy tượng Đức Bà. Màu vôi trắng tinh toàn ngôi mộ làm nổi bật màu huyền thạch của tấm đá dựng bia. Chìm trên mặt đá là những hàng chữ chân phương, rõ ràng hiện ra trước mắt người viếng mộ:

Đây an nghỉ

Trong tay mẹ Maria

HÀN MẶC TỬ

tức Phê-rô Phan-xi-cô

Nguyễn Trọng Trí

Thứ nam cố Nguyễn Văn Toản và Nguyễn Thị Duy

Sanh 22-9-1912 tại Lệ Mỹ (Quảng Bình)

Tử 11-11-1940 tại Quy Hòa (Bình Định)

Cải táng và lập mộ

12-12-1959

do

Chị: Nguyễn Thị Như Ngãi

Nguyễn Thị Như Lễ

Em: Nguyễn Bá Tín

Nguyễn Bá Hiếu

Bạn: Quách Tấn

Mộ Hàn Mặc Tử (ảnh: Đào Tiến Đạt)

Từ lúc Hàn Mặc Tử từ trần đến khi cải táng hài cốt về Ghềnh Ráng, tính ra mười chín năm dư. Suốt thời gian đó (1940 - 1959), bao nhiêu thăng trầm biến đổi.

Sau khi Hàn Mặc Tử mất, thi hài nhà thơ được chôn tại nghĩa trang bệnh viện Quy Hòa theo nguyên tắc phòng tránh truyền nhiễm.

Lúc chôn Hàn Mặc Tử, gia đình chọn chỗ kề một cây phi lao để dễ nhận.

Vào lễ Phục sinh năm 1941, Quách Tấn ra thăm mộ Hàn. Nhìn nấm mộ đìu hiu, ông ngậm ngùi thương bạn. Những lời Hàn nói năm nào trên Đèo Son vang lên trong lòng:

"Tôi thích chỗ này quá anh ạ. Sau trăm tuổi nếu được chôn nơi đây để chiều chiều hiện về nhìn non nhìn nước thì tuyệt thú!"

Mới đó mà Hàn đã là người thiên cổ.

Nhìn cây phi lao đơn độc, Quách Tấn sợ rồi nó không chống được gió bão. Ông đích thân bưng một tảng đá xanh rất lớn chôn thêm ở chân mộ để ghi dấu.

Về chi tiết này, một nhà văn miền Nam - Thi Vũ - viết: "Giữa trạng huống cùi tập thể, trên mặt phẳng hoang sa thăm thẳm, khi mặt trời bốc cháy, ánh trăng thì chảy huyết... một mình Quách Tấn khổ nhọc, cô đơn khuân tảng đá của bà Thiên Y A Na từ Khánh Hòa ra Quy Hòa. Quách Tấn... đã tiên liệu giờ lịch sử điêu linh, bê một tảng đá đặt lên mộ Hàn Mặc Tử để sau này dễ nhận vì sợ cây phi lao có ngày gãy mục" (1)

Thật ra, tảng đá đó không phải xuất xứ từ Khánh Hòa. Nó được thi sĩ chọn trên bãi đá ở khu vực Quy Hòa. Mặc dù sự nồng nhiệt của nhà văn Thi Vũ đầy thiện ý, nhưng thi sĩ Quách Tấn vẫn đính chính lại để đảm bảo sự thật chính xác. Dí dỏm và chân thành, ông nói thêm rằng tảng đá xanh đó rất to lớn và nặng nề, hai người vần được nó lên và khiêng tới mộ đã đủ "khom lưng khom cổ, hết hơi hết sức", huống chi rinh từ Nha Trang ra.

Nghĩa là, ý nghĩa của vấn đề không gắn với gốc tích của tảng đá xanh nọ, mà gắn với tác dụng của nó là làm mốc. Sự hiện diện của nó với tác dụng ấy nói lên sự cẩn thận và chí tình của Quách Tấn. Ngay khi có ý nghĩ tìm tảng đá, ông chỉ quan tâm một điều: sẽ có ngày đem thi hài bạn về nơi bạn hằng ao ước. Cụ thể là 19 năm sau, Quách Tấn và gia đình Hàn Mặc Tử đã xin đất Đèo Son để thực hiện đúng với ý nguyện của Hàn, nhưng không đạt được mục đích vì Đèo Son lúc bấy giờ đã là khu vực quân sự. Quách Tấn đành phải tìm chỗ khác: Ghềnh Ráng, một thắng cảnh Quy Nhơn, lại không xa Quy Hòa, rất tiện việc di chuyển hài cốt. Chọn xong nơi mới, Quách Tấn và gia đình lại vất vả trong việc xin đất, dọn chỗ. Nhưng rồi mọi khó khăn cũng vượt qua được. Việc dời mộ thực hiện vào ngày mồng 6 tháng giêng năm Kỷ Hợi, tức ngày 13-2-1959. Lễ cải táng cử hành dưới bóng chiều tà. Dự lễ gồm có hai người chị và hai người em trai nhà thơ, ba người bạn thân và một vị linh mục thỉnh đến làm lễ mồ.

Một tháng sau, lăng mộ Hàn Mặc Tử được xây dựng.

NHỮNG NGHI VẤN

1. Thắc mắc của Trương Văn Ngọc (1967)

Cách đây hơn hai năm (tác giả viết bài này năm 1967), khi đến Quy Nhơn, cũng như mọi người trẻ yêu thơ khác, việc mà tôi thực hiện đầu tiên là đi thăm lăng mộ Hàn Mặc Tử. Từ lâu tôi vẫn hằng ao ước được một lần nghiêng mình kính cẩn trước mộ của bậc thiên tài mà tôi vô cùng ngưỡng vọng.

... Sau mấy tiếng đồng hồ vừa đi bộ vừa hỏi thăm, chúng tôi đến Ghềnh Ráng... Chúng tôi theo con đường dốc lên đồi khá xa nhưng vẫn chưa thấy mộ. Qua gần đến sườn núi bên kia chúng tôi gặp hai người đàn ông đi ngược chiều. Chúng tôi đón nhờ chỉ giùm mộ Hàn Mặc Tử. Người lớn tuổi hơn, khoảng trên dưới 60, cho chúng tôi biết mộ Hàn Mặc Tử ở dưới kia, chỉ cách Ghềnh Ráng khoảng trăm thước thôi. Trong quãng đường đi xuống, người đàn ông lớn tuổi kể cho chúng tôi nghe về cuộc đời và về những ngôi mộ của Hàn Mặc Tử. Phần cuộc đời chẳng có điểm gì lạ. Còn phần kể về ngôi mộ Hàn Mặc Tử đã làm cho chúng tôi sửng sốt. Câu chuyện người đàn ông kể lại đại ý như thế này.

"Người nằm trong mộ phía núi đàng kia chưa chắc là ông Trí đâu - Tại sao bác biết được điều đó? - Hồi trước trong trại cùi Quy Hòa, những người bệnh chết được đem chôn ngay tại bãi tha ma trong đó. Những ngôi mộ được chôn ngay hàng thẳng lối từ trước tới sau không kể già trẻ hay nam nữ. Mỗi ngôi mộ đều có một thánh giá bằng cây, với một tấm bia bằng gỗ hay bằng bìa cứng có ghi tên thánh và họ tên người chết. Tha ma là một bãi cát gần biển, những ngày biển động mưa gió tường san bằng nấm mộ nên thỉnh thoảng người ta đắp lại một lần, mỗi lần đắp mộ lại sai lệch một ít mà bia cũng chẳng còn. Lúc đó người chăm sóc bệnh nhân rất hiếm hoi, nên chẳng có ai còn thì giờ chú ý đến người đã chết; chú ý đến người cùi còn sống là quý hóa lắm rồi. Do đó, mộ của Hàn Mặc Tử cũng nằm lẫn lộn trong những ngôi mộ không tên. Ngày gia đình và thân nhân ông Trí đến xin dời mộ, cha Biên (linh mục trông coi trong trại cùi hồi đó) đã chỉ cho một ngôi mộ trong vô số những ngôi mộ vô danh đó và người ta dời đi. Lúc đó tôi quen với cha Biên nên biết chuyện này. Tôi tin chắc người nằm đằng kia không phải là Hàn Mặc Tử".

Ông nói xong chỉ cho chúng tôi ngôi mộ tôi định đến thăm. Ông còn chỉ cho chúng tôi nhà ông ở phía sau nhà thờ Ghềnh Ráng...

Tôi xin viết ra đây câu chuyện trên, không ngoài mục đích cầu mong cụ Quách Tấn cho biết ý kiến của cụ về "Người nằm đó phải hay không phải Hàn Mặc Tử?"

(Trích "Nhân đi thăm mộ Hàn Mặc Tử" bài của Trương Văn Ngọc, đăng tạp chí Văn (Sài Gòn) số 179 ra ngày 1-6-1971)

2. Điều tra của Ngọc Minh (phóng viên Báo Bình Định - 1990)

Vừa qua, chúng tôi có dịp vào bệnh viện phong Quy Hòa, nơi trước đây Hàn Mặc Tử đã đến điều trị và đã qua đời để tìm hiểu thêm về quãng đời cuối cùng của nhà thơ và những nghi vấn chung quanh thi hài của thi sĩ.

Dưới sự giúp đỡ nhiệt tình của bệnh viện, chúng tôi đã tìm được cuốn sổ dày cộp ghi lại danh sách của các bệnh nhân do một bà sơ người Pháp ghi lại bằng cả tiếng Việt và Pháp. Chúng tôi nhìn thấy tên Nguyễn Trọng Trí ở hàng số thứ tự 1.134 tính từ người đầu tiên nhập viện. Tại đây cũng ghi rõ ngày vào viện 20-9-1940 và ngày mất 11-11-1940, như vậy nhà thơ đã qua đời chỉ vẻn vẹn chưa đầy hai tháng sau khi nhập viện.

Trong cuộc gặp gỡ trao đổi với bác Trần Kế, năm nay 72 tuổi là một bệnh nhân cùng thời và nằm cùng buồng với Hàn Mặc Tử và các bác Bùi Tuất, Lê Lừ và những bệnh nhân vào viện sau vài ba năm nhưng đã được nghe kể lại, chúng tôi được biết trong những ngày điều trị ở đây, Hàn Mặc Tử tỏ ra là người trầm tư ít nói, thường lang thang một mình ra các ghềnh đá ven biển vào các buổi chiều. Trừ một phụ nữ không rõ là chị em hoặc người yêu thường đến, nhà thơ sống cô độc, ít có ai đến thăm, và cũng ít tiếp xúc với ai. Thỉnh thoảng người ta thấy người thanh niên trẻ ngồi viết, với dáng điệu tư lự nhưng không ai biết viết gì, mãi đến khi qua đời người ta xếp dọn chỗ ở mới thấy những bài thơ mới viết và chuyền tay nhau đọc. Sau người nhà thu lại một ít còn một số thất lạc.

... Về hài cốt của Hàn Mặc Tử, bác Kế cho biết: đám tang Hàn Mặc Tử rất thê lương lặng lẽ, chỉ một vài người lo chôn cất và đưa tang. Nấm mộ được đắp thêm mấy hòn đá để làm dấu (thời ấy chưa có bia mộ). Bác để ý bởi chỉ cách ba nấm mộ là đến mộ của người con sinh non tháng của bác. Đến khi Quách Tấn vào tìm để chuyển hài cốt ra Ghềnh Ráng bác có đến chỉ dẫn nhưng không hiểu sao nấm mộ ấy vẫn còn nguyên. Theo bác hài cốt được chuyển ra Ghềnh Ráng là của ai khác chứ không phải của Hàn Mặc Tử. Chúng tôi gặp anh Huỳnh Ngọc Hải là một bệnh nhân đời sau nhưng có cho biết là đã có lần nghe ông Bửu Căn, một bệnh nhân cùng thời với Hàn Mặc Tử chỉ cho Quách Tấn dời mộ Hàn Mặc Tử ra Ghềnh Ráng sau này, nói đại ý: Hồi đó cũng chỉ đại chứ có nhớ gì đâu! Nhưng đáng tiếc là sau đó cả khu nghĩa trang này đã được bốc dời sang một địa điểm mới và người ta cũng không để ý phân biệt là mộ của ai. Nên nếu giả thuyết hài cốt đã được chuyển ra Ghềnh Ráng thì cũng không cách gì tìm được hài cốt thật của nhà thơ đang nằm ở chỗ nào..."

(Trích "Thêm vài chi tiết về cuộc đời và mộ chí của Hàn Mặc Tử ở bệnh viện phong Quy Hòa", bài của Ngọc Minh, Báo Bình Định số 73, thứ ba, ngày 13-3-1990)

Trên đây là những đoạn lược trích các bài viết của những người khác nhau, đại diện cho những lớp người khác nhau. Có thể nói là những ý kiến tiêu biểu nêu ra những nghi vấn về hài cốt Hàn Mặc Tử.

Đọc các ý kiến đó, ta thấy gì? Cái đáng quý là tác giả các bài viết đều xuất phát từ tình cảm mến mộ đối với bậc thiên tài bạc phận, dẫn đến chỗ muốn tìm ra một đáp số chính xác của vấn đề.

Cả ba người đều đưa ra những căn cứ, những chứng nhân - Đó là yếu tố chủ chốt làm chỗ dựa cho một lập luận, một nghi vấn. Tuy nhiên, khi đặt ba ý kiến lại gần nhau, rất dễ dàng nhận thấy rằng nhân chứng trong nghi vấn thứ nhất là một người, nhân chứng trong nghi vấn thứ hai là người khác, nhân chứng trong nghi vấn thứ ba lại là nhiều người khác nữa. Vị nào cũng khẳng định mình biết rõ vấn đề, vị nào cũng nhận chính mình chỉ dẫn cho thi sĩ Quách Tấn đến phần mộ Hàn Mặc Tử ở Quy Hòa.

Vậy thì, các nhân chứng đó đã làm đúng lương tâm chưa? Khi biết người tìm đi sai chỗ mình chỉ mà không báo lại giùm, như trường hợp ông Trần Kế? Và cũng trong bài điều tra của nhà báo Lưu Ngọc Minh, ông Bửu Căn nào đó cũng nhận mình đã chỉ, mà chỉ đại cho xong việc. Chừng đó so lại đủ thấy cái phi lý của sự việc, và uy tín của nhân chứng không được... vững vàng cho lắm.

Tuy nhiên, vấn đề đã đặt ra, cần phải có lời giải đáp. Vì Hàn Mặc Tử. Vì sự thật. Chứ hoàn toàn không phải vì những điều đơm đặt làm bận lòng bao nhiêu người yêu quý Hàn Mặc Tử. Ông Trương Văn Ngọc và anh Lưu Ngọc Minh băn khoăn về hài cốt Hàn Mặc Tử là chính đáng. Baonhiêu người đọc cũng chung một mối băn khoăn đó. Lỗi vì đâu? Vì sự nhầm lẫn của thân quyến bạn bè nhà thơ quá cố? Hay vì những người lúc Hàn Mặc Tử qua đời mới biết đó là một nhà thơ, lại là một nhà thơ nổi tiếng, thì bỗng có ý...

May mắn là những người thân yêu của Hàn Mặc Tử - những người có liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp và cả chuyện lo chỗ nằm thiên thu của Hàn - vẫn còn trên thế gian này. Chúng ta mong mỏi một lời giải đáp thỏa đáng.

II. Người thân và bè bạn

1. Những người thân yêu

MẸ

Người đã nâng Hàn Mặc Tử trên tay từ khi chàng còn chưa biết thế nào là bày tỏ và ngợi ca, còn chưa biết đến mọi vinh quang và đau khổ. Người dù muôn vàn lo lắng về chợ đời bon chen vẫn không níu giữ khi Hàn muốn bay nhảy vào đời. Người không chút đòi hỏi nơi Hàn một nỗ lực sáng danh nào, song bao giờ cũng mong Hàn thành đạt. Và sau này, chính người đã dang rộng đôi tay hiền dịu ôm lấy phần đời khổ ải của Hàn mà xoa dịu, mà vuốt ve an ủi. Ấy là Mẹ, bà góa phụ Nguyễn Văn Toản, tên đích là Nguyễn Thị Duy.

Bà được những người thân quen của các con ghi nhận là một bậc từ mẫu đã hy sinh tận tụy cho đàn con, nhất là cho Hàn Mặc Tử. Do không phải bởi lòng mẹ tư vị, mà vì bà những mong bù đắp cho đứa con từ lúc chào đời đã yếu ớt hơn bầy đàn, về đời riêng lại nhiều long đong, bất hạnh.

Vốn là con gái yêu của cụ Nguyễn Long, một quan ngự y có tiếng triều Tự Đức, bà mang trong mình tính nhân hậu bẩm sinh, tư chất thông minh thiên phú và dĩ nhiên là hội đủ các yếu tố phẩm hạnh của một phụ nữ nền nếp. Tuy nhiên, người ta không tìm thấy ở người phụ nữ xuất thân danh gia vọng tộc này vẻ kiểu cách và giả tạo, cứ như nơi bà đã diễn ra sự sàng lọc nội tâm để giữ lại những gì tự nhiên hồn hậu nhất. Từ một người con gái nhà quan thành một người vợ, người mẹ bình thường, nếu có điều gì bà phó mặc cho thời gian cuốn đi, thì đó là nếp sống quyền quý đã từ lâu trở thành xa lạ. Giản dị, hiền lành, giàu lòng thương người và đức vị tha, những đức tính đáng quý ấy của bà đã in dấu rất đậm lên tính tình đứa con thi sĩ và qua đó, đã ảnh hưởng tốt đẹp đến toàn bộ "khẩu khí thơ ca" của Hàn Mặc Tử.

Giả sử sau khi người chồng qua đời, bà không có một định hướng lèo lái gai đình, vun trồng cho tương lai con cái thì cuộc đời riêng của các con bà đã rẽ theo hướng khác (trừ anh Nguyễn Bá Nhân đã có nghề nghiệp). Như thế, có lẽ sẽ không có nhà thơ Hàn Mặc Tử. Tất nhiên về Hàn Mặc Tử, bao nhiêu giả thuyết đặt ra: trở thành người lao động tự do, hoặc trở thành một công chức gò bó sinh hoạt vào đồng lương và một vùng chuyển động tương đối tẻ nhạt, hoặc chàng với tình yêu văn chương - vượt lên mọi cản trở để tồn tại với tư cách nghệ sĩ. Song, cái giả thuyết cuối cùng ấy vẫn không đảm bảo thuận chiều như hiện thực ta đã biết, nghĩa là nhà thơ có một bà mẹ tuyệt vời, tỏ ra hiểu biết ý hướng của con và tạo cho con những điều kiện cần thiết trong phạm vi cố gắng của mình. Hàn Mặc Tử sau khi cha mất vẫn tiếp tục đi học, và còn ra Huế theo học trường Pellerin, một phần nhờ sự giúp đỡ của anh Nguyễn Bá Nhân, nhưng vai trò quyết định vẫn là người mẹ.

Những năm vật vã đau đớn với bệnh tật, Hàn Mặc Tử, giữa bao nhiêu vần thơ hoặc rên siết hoặc nguội dịu, không có bài thơ nào viết riêng cho mẹ. Căn bệnh nan y của nhà thơ là gánh nặng trên đôi vai già nua của bà. Nhưng người mẹ, trước sau như một, tận tụy thương con, nghe bất cứ nơi nào có thầy thuốc giỏi là không nề xa xôi khổ cực, lẽo đẽo theo con đến tận nơi chữa trị. Bà cố dành cho hàn mọi nguồn an ủi tinh thần, chăm chút từng sở thích của đứa con bạc phận. Bà tự tay làm cho Hàn mòn cá bống kho tiêu rim mặn. Bà thương các bạn của Hàn như con đẻ và biết ơn mọi tình cảm ưu ái họ dành cho con trai bà. Đến khi Hàn nhận quyết định của bác sĩ vào bệnh viện phong Quy Hòa bên kia sườn núi Ghềnh Ráng, bà khóc lóc sợ xa đứa con yêu quý. Vốn sâu sắc, Hàn Mặc Tử biết rằng tất cả thảy mọi ước lệ ngôn từ đều không diễn tả nổi công ơn của mẹ, cũng như không lột hết lòng mình. Hình ảnh mẹ được chàng ghi khắc trong tim, chỉ kín đáo phác lên trong thơ với những nét vô cùng thánh thiện mà vẫn nặng trĩu nỗi đau trần tế, ẩn sau hình ảnh đức mẹ Maria:

Cho tôi dâng lời cảm tạ phò nguy

Cơn lâm lụy vừa trải qua dưới thế

(Thánh nữ đồng trinh Maria)

Trước ngày vào Quy Hòa, gặp Quách Tấn lần cuối ở Quy Nhơn, Hàn Mặc Tử ân cần nhờ bạn an ủi mẹ mình. Chàng gởi mẹ những dòng đứt ruột:

"Mẹ ơi, con sắp chết nay mai. Con không sợ chết mẹ ạ. Nhưng nghĩ rằng con sẽ phải rời bỏ mẹ, con đau lòng quá"

Nhưng cái chết đột ngột đã vĩnh viễn cướp nhà thơ khỏi vòng tay của mẹ. Bà không được chứng kiến phút hấp hối của con. Những dòng nước mặt lặng lẽ của mình, bà khóc không phải tiễn đưa một thi sĩ Hàn Mặc Tử, mà tiễn đưa "thằng Trí" hiền hậu của bà về thế giới bên kia. Suốt những năm cuối đời mình, bà ấp iu những kỷ niệm về đứa con vắn số, mong mỏi linh hồn con yên ổn. Tất cả những dư luận sách báo liên quan đến Hàn Mặc Tử, liên quan đến bà, bà không cho là quan trọng. Thậm chí trong một cuốn sách về Hàn Mặc Tử, bà bị xuyên tạc rằng thời kỳ có mang Hàn, bà đã uống rượu say sưa đến nỗi sinh Hàn bị thiếu tháng. Bà chỉ trách nhẹ người viết "sao mà ác quá!". Nhà thơ Quách Tấn yêu cầu bà viết bài cải chính, bà ngậm ngùi bảo:

- Thôi con, em nó đã qua đời rồi, để cho nó yên. Nói qua nói lại làm gì thêm tủi.

***

Trên chặng đường nhân gian 28 năm ngắn ngủi, Hàn Mặc Tử đã đi trọn một đời. Suốt đời chàng, 28 năm ấy, chẳng mấy khi xa mẹ. Thời gian xa mẹ lâu nhất có lẽ là thời kỳ Hàn Mặc Tử vào Nam làm báo. Giữa cuộc đời cao rộng, người con trai xa xứ nhiều khi chạnh lòng trước một áng mây nhắc tóc mẹ bạc màu. Tình cảm ấy chàng ghi lại trong bài Giang hồ nhớ mẹ rất cảm động.

Bài thơ là tiếng nói thầm, sâu thẳm ngùi ngùi. Nó lạc vào thời gian, trong mớ bản thảo cũ càng mà bạn thân của chàng là nhà thơ Quách Tấn còn gìn giữ. Lâu nay, bài thơ gần như bị bỏ quên. May mắn mà nó được viết bằng chính tay nhà thơ, cùng với các bài như Nằm bịnh, Lều tranh ban đêm, Lều tranh ông hoàng. Cùng với cái đang cần tìm là bút tích Hàn Mặc Tử, nỗi nhớ âm thầm của đứa con đối với mẹ cách đây hơn nửa thế kỷ bùng lên trong bài thơ như những đốm cháy âm ỉ của lửa vĩnh cửu. Nhờ nó, ta mới thấy được tình Hàn đối với mẹ sâu sắc gắn bó biết chừng nào. Bởi lẽ đối với Hàn, mẹ không chỉ là đấng sinh thành cùng bậc với người cha, mẹ còn là một phần nguồn cội của thơ, của đời sống bên trong thi sĩ.

CHỊ LỄ

Chị Nguyễn Thị Như Lễ là con thứ ba trong gia đình, kề Hàn Mặc Tử. Sau mẹ,chị Lễ là người gần gũi Hàn Mặc Tử nhất về tính tình và sở thích. Nếu như mẹ được Hàn nhìn qua hình ảnh đức bà Maria ở năng lực che chở và đức hy sinh thì chị Lễ, trong cảm nhận của Hàn, có lúc là hiện thức của Đức Bà ở vẻ đạp sáng trong uyển chuyển: "Tôi bỗng thấy chị tôi có vẻ thanh thoát quá, tinh khô, tươi tốt và oai nghi như pho tượng Đức Bà Maria là bức tinh truyền chí thánh (...) Tôi run rẩy khi có cái ý nghĩ: Chị tôi là một nàng Ngọc nữ, một hồn ma hay một yêu tinh. Nhưng tôi lại phì cười và vội reo lên: "A ha, chị Lễ ơi, chị là trăng mà em đây cũng là trăng nữa".

Có nhiều người từ cõi thực bước vào thơ văn Hàn Mặc Tử. Bài thơ văn xuôi này là một trường hợp, khi nhà thơ đã gọi đích danh "Chị lễ ơi" thì không thể lẫn đâu được. Song cũng có trường hợp Hàn Mặc Tử không gọi tên mà chỉ dùng đại từ nhân xưng như em, nàng, cô gì, người ấy, chị ấy v.v... thì đại từ đó có khi chỉ người thật, có khi chỉ nhân vật tượng trưng. Ấy là vì nhà thơ cần có đối tượng giao tiếp để cụ thể hóa một ấn tượng, một cảm giác. Trong một khuôn phép ước lệ như thế, cuối bài thơ Huyền ảo thấp thoáng một bóng dáng "nàng":

Không gian dầy đặc toàn trăng cả

Tôi cũng trăng mà nàng cũng trăng

Mỗi ảnh mỗi hình thêm phiếu diễu

Nàng xa xôi quá nói nghe chăng

"Nàng" có thể là một người yêu của Hàn Mặc Tử, cũng có thể chỉ là một ảo ảnh tô điểm cho thơ. "Nàng" nhất định không phải là chị Lễ. Song ta thử thay chữ "nàng" bằng chữ "chị" và đọc lại thì không khỏi giật mình. Tôi cũng trăng mà nàng cũng trăng. Tôi cũng trăng mà chị cũng trăng. Chợt nghe văng vẳng đâu đây: A ha, chị lễ ơi, chị cũng là trăng mà em cũng là trăng nữa. Tiếng vang ngân của một thời kỷ niệm mà chị lễ và Hàn đã sống còn vọng trong thơ. Có phải thế chăng?

Ngoài sự gần gũi về mặt tinh thần, chị Lễ còn là một người chị hiền quan tâm đến nếp sống sinh hoạt của Hàn Mặc Tử một cách tế nhị. Thời Hàn Mặc Tử còn sống với gia đình, thuở nhỏ hay khi đã đi làm việc ở Sở Đạc điền đều có bàn tay khéo léo của chị sắp xếp hộ cái không gian nho nhỏ của chàng ở nhà, săn sóc cách ăn mặc của chàng lúc ra đường. Khi Hàn sắp rời gia đình đi Sài Gòn, giữa hai chị em có kỷ niệm vui và cảm động. Chàng muốn đem cái mền len của chị theo. Biết tính em cẩu thả, chị Lễ bắt Hàn phải hứa phải giữ gìn và lúc nào về phải mang về trả chị. Được lời cam đoan cẩn thận của Hàn, chị vui vẻ nhường cho em chiếc mền len. Đến ngày Hàn Mặc Tử về nhà, chị Lễ gạn hỏi thì ông em thi sĩ cười khì. Chiếc mền len đã mất cùng với hành trang. Chị Lễ chỉ còn biết lắc đầu.

Có thể nói rằng chị Lễ có vai trò không nhỏ đối với việc sáng tác của Hàn Mặc Tử, nhất là giai đoạn sau này, khi nhà thơ lâm vào cảnh bệnh tật giày vò. Với tình thương rộng lớn và niềm thông cảm sâu sắc, chị đã cố gắng giữ cho Hàn cảm giác dễ chịu và tự do tuyệt đối. Việc chị giữ gìn những hồi ức đẹp về em và bảo vệ sự chính xác trong những vấn đề liên quan tới Hàn Mặc Tử sau khi nhà thơ qua đời chứng tỏ chị rất quý trọng sự nghiệp văn chương của em trai. Chị đã có mặt trong những trang thơ và cả sau những trang thơ Hàn Mặc Tử, lặng lẽ và dịu dàng như một vầng trăng, tỏa vào đấy những luồng sáng thanh khiết và ấm áp.

2. Những vòng tay nối kết

Ngọn đèn đầu tiên

"Từ về nước đến nay, được xem nhiều văn thơ quốc âm, song chưa gặp một bài thơ nào hay đến thế. Hồng nam nhạc bắc, ước ao có ngày gặp gỡ để bắt tay nhau cười to một tiếng, ấy là thỏa hồn thơ đó".

Đó là lời của một người đã từng đổi thay trong tầm mắt biết bao đường chân trời, đã vang danh hải ngoại về những hoạt động ái quốc, đã đọc hàng ngàn pho sách kim cổ đông tây, thân bị giam lỏng mà chí ngoài nghìn dặm, khiến chính quyền thực dân vị nể. Một người thế ấy, đi viết những lời thế ấy, chân thành và bình đẳng ca ngợi mấy bài thơ của một người khác chỉ đáng tuổi con cháu mình, lại chưa thành danh. Hẳn là khi đọc thơ, người ấy lấy làm đắc ý lắm, và tác giả mấy bài thơ kia tài không phải là thường.

Người viết những lời ca tụng trên là Phan Bội Châu.

Người được Phan Bội Châu ca tụng bằng những lời nhiệt tình tên là Phong Trần (tức Hàn Mặc Tử), năm ấy tròn 19 tuổi.

Cùng với những lời nồng nhiệt đó, cụ Phan còn họa cả ba bài thơ của nhà thơ trẻ - Thức khuya, Chùa hoang và Gái ở chùa.

Bài Thức khuya của Phong Trần:

Non sông bốn mặt ngủ mơ màng

Thức chỉ mình ta dạ chẳng an

Bóng nguyệt leo song sờ sẫm gối

Gió thu lọt cửa cọ mài chăn

Khóc giùm thân thế hoa rơi lệ

Buồn giúp công danh dế dạo đàn

Trỗi dậy nôm na vài điệu cũ

Năm canh tâm sự vẫn chưa tàn.

Cụ Phan Bội Châu họa:

Chợ lợi trường danh tí chẳng màng

Sao ăn không ngọt ngủ không an?

Trăm năm ngán đó tuồng dâu bể

Muôn họ nhờ ai bạn chiếu chăn?

Cửa sấm gớm ghê người đánh trống

Tai trâu mỏi mệt khách đưa đàn

Lòng sen đằng đẵng tơ sen vướng

Mưa gió bao phen gộc chẳng tàn!

Đọc bài thơ viết và ba bài thơ họa của Phan Bội Châu trên báo, Hàn Mặc Tử có lẽ đã lặng người vui mừng và cảm kích. Bởi vì, cho đến lúc ấy, mặc dù đã có thơ đăng báo rải rác, vẫn chưa có nhà phê bình nào viết về Hàn. Và thơ của Hàn dù đã vững vàng vẫn chưa là hiện tượng thu hút dư luận làng thơ và bạn đọc một cách đặc biệt. Bài báo của cụ Phan như tiếng trống gióng lên trên trường văn chương, làm người đi qua dù thờ ơ đến đâu cũng phải dừng chân nghe ngóng, phẩm bình, bởi người đánh trống là một nhà chí sĩ lừng danh và do đó hai tiếng Phong Trần lập tức được truyền đi trên cửa miệng khách văn thơ, mà không chỉ khách văn thơ, tất cả giới trí thức đương thời đều lưu ý. Riêng Hàn Mặc Tử, thì những lời nồng nhiệt của Phan Bội Châu là sự khích lệ động viên vô giá của một bậc tiền bối, giúp cho Hàn thêm tự tin vào khả năng của mình, bền tâm theo đuổi sự nghiệp văn chương.

Với lòng biết ơn, Hàn Mặc Tử viết thư gởi Phan Bội Châu và nhận được phúc thư của cụ. Mặc dù tuổi tác cách biệt nhau, cụ Phan vẫn lấy tình bạn vong niên mà đối đãi với Hàn Mặc Tử. Song, Hàn Mặc Tử thì trọng Phan Bội Châu như một người thầy về mặt tinh thần. Hai người, một già một trẻ, trao đổi thư từ rất mật thiết. Thời bấy giờ, những ai liên lạc với cụ Phan Bội Châu là "lớn mật", bởi vì nhất cử nhất động của họ đều bị mật thám Pháp theo dõi sít sao. Hàn Mặc Tử thừa biết điều đó nhưng lòng kính phục cụ Phan và ý thức tự trọng của một thanh niên Việt Nam đã thắng tâm lý e sợ thông thường. Hàn tiếp tục viết thư cho cụ Phan và thậm chí bất chấp mọi nguy hiểm, đã ra Huế thăm cụ tại nhà riêng ở Bến Ngự. Tất nhiên, mật thám Pháp không bỏ qua sự kiện này. Hàn Mặc Tử đã bị Sở mật thám gọi lên để giải thích hành động của mình và kết quả ra sao chúng ta đã biết. Người ta tưởng sau khi đối diện với Sở mật thám Pháp, Hàn Mặc Tử sẽ "biết điều" theo kiểu những kẻ non gan. Sự thật thì ngược lại. Ẩn sau lớp vỏ trầm lặng nhu mì là một khối tinh thần nhạy cảm và cứng rắn. Hàn Mặc Tử vẫn duy trì quan hệ với cụ Phan, còn có phần mật thiết hơn trước. Ai đã quen biết Hàn Mặc Tử trong vòng chí thân sẽ không lấy làm ngạc nhiên về điều này. Hàn Mặc Tử là hiện thân của thành, tín, nghĩa. Với tri kỷ, tri âm, Hàn luôn luôn là một người bạn thành thực và chung thủy.

Ngoài những bài thơ do chính nhà chí sĩ chép tay gửi vào, Hàn Mặc Tử còn tìm đọc những bài cụ Phan đăng báo. Thơ của cụ Phan thiên về lý trí, tuyên truyền cho chủ nghĩa ái quốc và tinh thần cách mạng, chan chứa khí tượng hào hùng. Và Hàn Mặc Tử ít nhiều chịu ảnh hưởng của lối thơ đó, tiêu biểu là những bài Nằm bịnh, Lều tranh ông Hoàng.

Sau khi quen thân với Quách Tấn (1932), Hàn Mặc Tử cũng thường chép thơ của bạn gửi ra nhờ cụ Phan duyệt lãm. Trong một bức thư gửi cho Hàn Mặc Tử, Phan Bội Châu nhắc đến bài Đá Vọng phu của Quách Tấn với lời khen "thơ rất có hậu". Phan Bội Châu còn bảo rằng qua thơ Quách Tấn đăng trên báo Tiếng dân, dù chưa gặp mặt, cụ đã đoán được tâm tình của Quách Tấn và tỏ ý mừng vì Hàn Mặc Tử có một người bạn quí. Điều đó chứng tỏ Phan Bội Châu luôn luôn lưu tâm đến lớp trẻ, và với tư cách là một người đi trước, cụ kịp thời động viên mọi sự phấn đấu của họ, hy vọng nơi họ về một tương lai sáng rạng của nước nhà. Trước tấm lòng ưu thời mẫn thế, lo nghĩ suốt cho thế hệ nối tiếp của nhà cách mạng lão thành, Hàn Mặc Tử càng muôn phần kính phục.

Tuy nhiên, cũng cần phải nói thêm rằng Hàn Mặc Tử dù đối với cụ Phan tình chẳng khác trò đối với thầy, nhưng tư duy chính trị của nhà thơ trẻ này không dừng lại ở các học thuyết và chương trình cách mạng của nhà chí sĩ. Hàn Mặc Tử nhận thức đời sống bằng đôi mắt của một trí thức mới. Năm 1935, vào Sài Gòn làm báo, Hàn đã sôi nổi đứng về phe bảo vệ Kép Tư Bền của Nguyễn Công Hoan, dịch thơ tình của Mác. Viết bài đả kích viện dân biểu và bày tỏ cảm tình với những người cộng sản. Năm 1937, Hàn Mặc Tử và Quách Tấn chọn mỗi người 50 bài thơ góp thành tập Bó hoa rừng định in chung, gửi ra nhờ cụ Phan Bội Châu đề tựa. Song vì nhà chí sĩ cố ghép nội dung tập thơ vào những tư tưởng chính trị đã lỗi thời, nên Hàn Mặc Tử và Quách Tấn gác việc in tập Bó hoa rừng lại. Về tập thơ này sau đó không còn thấy nhắc lại nữa.

***

Phan Bội Châu biết đến và nói đến Hàn Mặc Tử rất sớm, từ khi chưa mấy người lưu ý tên tuổi Hàn. Sau đó ít lâu, Tản Đà cũng biết đến Hàn Mặc Tử, định viết bài thơ về Hàn nhưng chưa kịp cất bút thì tiên sinh tạ thế. Cũng là biết đến, nhưng cái chỗ kịp thời mới chính là duyên. Nếu cụ Phan đối với Hàn không có sự ưu ái nồng hậu thì đã không có những lời khen rút ruột và mối tình thâm giao thắm thiết. Có thể nói rằng cụ Phan đã thắp ngọn đèn đầu tiên trên đường thơ thiên lý, nhờ đó mà Hàn Mặc Tử biết rằng mình đã chọn đúng đường đi.

Một tấm lòng- Người tri kỷ trong cõi tương tư

Chưa gặp lần nào, chỉ qua thư từ mà hiểu rồi thân nhau đến mức không hề thấy có chút gượng gạo trong buổi đầu giáp mặt, càng gần gũi lại càng quyến luyến không rời, thì phải kể là tri kỷ. Quách Tấn và Hàn Mặc Tử là một đôi tri kỷ như vậy.

Từ trái qua phải: Quách Tấn, Nguyễn Đình, Chế Lan Viên năm 1941

Ngoài thư từ đều đặn, giữa họ còn có nhu cầu gặp gỡ nhau thường xuyên. Khi Quách Tấn ở Đà Lạt, Hàn Mặc Tử lên thăm và họ chỉ gặp nhau ở Đà Lạt một lần đó. Đến năm 1935, Quách Tấn chuyển về Nha Trang. Họ hẹn nhau mỗi tháng ít ra một lần thăm bạn. Hoặc Quách Tấn ra Quy Nhơn. Hoặc Hàn Mặc Tử vào. Vì chỉ rảnh ngày chủ nhật nên họ đi tàu đêm vào tối thứ bảy để có thể ở bên nhau trọn ngày. Thường thì hai người đưa nhau đi viếng các thắng cảnh. Hết ngày chủ nhật, một người đáp tàu đêm về nơi mình ở.

Họ yêu nhau như tình nhân. Quách Tấn bề ngoài nghiêm nghị khó gần, ít khi bộc lộ tình cảm nồng nhiệt. Vậy mà với Hàn, ông đặc biệt thân ái và chiều chuộng. Biết tính bạn rụt rè, Quách Tấn thường tạo những cơ hội tiếp xúc rộng rãi, những hoạt động giải trí bổ ích để Hàn tham gia. Đi đâu ông cũng dắt bạn theo. Bên cạnh ông, Hàn trở nên tự tin và linh hoạt. Đôi khi Hàn còn làm ông ngạc nhiên vì những cú nghịch ngầm. Một hôm nhân nói chuyện Đường Minh Hoàng-Dương Quý Phi, Quách Tấn vuốt tóc Hàn nói đùa: "Phải chi Trí là giai nhân!". Ông bắt gặp nơi bạn một nụ cười ranh mãnh. Không ngờ, Hàn về Quy Nhơn ít lâu, ông nhận được thư, trong đó chỉ có một bức ảnh với đôi dòng ghi: "Tấn ước giai nhân thì giai nhân của Tấn đó". Người trong ảnh là một thiếu nữ tóc xõa ngang vai, đôi mắt một mí, trông khá dễ thương. Ngắm kỹ, hóa ra đó là Hàn Mặc Tử giả gái. Nhìn tấm ảnh, nhớ lại nụ cười ranh mãnh của bạn, và nhớ nhất là gương mặt Hàn tái mét vì sợ lúc đua ngựa ở Đà Lạt hay sau khi ăn món hải sâm. Quách Tấn không khỏi phì cười.

Khi kể về những kỷ niệm khó quên với Hàn Mặc Tử, Quách Tấn nhắc đến trường hợp "hờn nhau" rất ngộ nghĩnh của Hàn. Số là Quách Tấn có một người tình phong thái xinh tươi, văn chương thanh nhã tên là Liên Tâm. Chuyện tình và thơ của người tình, Quách Tấn không hề giấu giếm các bạn thâm giao. Riêng với Hàn thì Quách Tấn không dám kể. Phần vì "có cảm giác sờ sợ như một anh chồng ngoại tình đi chơi về khuya" (lời của nhà thơ Quách Tấn). Phần vì khoe hạnh phúc của mình trong khi bạn thọ bệnh hiểm nghèo, sống trong cảnh bị phụ rẫy, ông thấy bất nhân. Không ngờ, Hàn Mặc Tử dò biết, gửi cho ông một bức thư trách móc, kèm theo thơ Nhớ Trường Xuyên(Trường Xuyên là một bút hiệu của nhà thơ Quách Tấn):

Trường Xuyên ơi! Trường Xuyên ơi!

Viết chẳng nên câu nói nghẹn lời

Mây nước bao la tình lẳng lặng

Gió sương mờ mịt nhớ chơi vơi

Tương tư mộng thấy năm canh mộng

Luyến ái trời vương bốn phía trời

Đây nhớ đây thương, mình te quá

Có ai khăng khít lại quên ai.

Quách Tấn vội gửi thư phân trần, và gửi theo bài Sợi tơ mành Liên Tâm tặng mình cho Hàn đọc. Đọc thơ Liên Tâm, Hàn rất xúc động, lẩy Kiều xá tội chúng sinh:

Lòng riêng riêng cũng kính yêu

Người thương thương lắm phải chìu người thương

***

Cho đến bây giờ, khi Hàn đã rời xa cõi thế ngót năm mươi năm, Quách Tấn vẫn nhắc lại từng kỷ niệm về Hàn, đặc biệt là tính cả tin và nhút nhát của Hàn với một giọng trìu mến lạ thường. Đối với Hàn, chưa có gì phai nhạt trong Quách Tấn dù đã nửa thế kỷ họ đứng cách xa hàng thế giới. Bàn tay trái của ông nắm lấy cánh tay phải, nắn nắn dọc bắp tay như để làm sống lại một cảm giác xa xôi: "Đi với tôi, Hàn Mặc Tử luôn luôn giành đi phía bên phải và cặp tay tôi không rời. Tử bảo tôi rằng "nhìn anh bên mặt dễ thương hơn bên trái nên tôi thích đi phía này". Sau câu nói, ông mỉm cười. Và nụ cười của ông, cái nụ cười đặc biệt sống động hoàn toàn có khả năng biểu cảm thay thế đôi mắt giờ đây đã mệt mỏi tắt nghỉ, biểu hiện cho ta thấy ông đang quay lại những ngày xuân xa vời bằng con đường ký ức-những ngày Hàn Mặc Tử hãy còn nắm tay ông vừa đi dạo vừa thủ thỉ chuyện trò, thỉnh thoảng cười vang. Nhìn ông, mái tóc bạc trắng phơ phất những sợi mảnh và mềm, đôi tay sờ soạng lên từng trang hồi ký về Hàn Mặc Tử, tôi không sao ngăn được ý nghĩ: Thật là hạnh phúc khi có một tình bạn sâu sắc và đẹp đẽ cất giữ trong lòng cho đến cuối đời.

- Để cho bạn khỏi mồ côi

Quách Tấn và Hàn Mặc Tử quen nhau từ khi Hàn còn là tác giả những bài thơ Đường luật với bút hiệu Phong Trần, Lệ Thanh. Ít nhất giữa họ đã có chung một thời cư trú dưới mái hiên nhà cổ điển. Hòa hợp và rất mực thương yêu nhau, người này chăm lo đến sự nghiệp của người kia. Hàn chép thơ Quách Tấn nhờ cụ Phan Bội Châu đọc. Thơ Hàn, Quách Tấn cũng chép gửi thi sĩ Tản Đà. Hai bậc tiền bối cũng đều đã có ý kiến về họ, những tác giả đầy triển vọng.

Thế rồi, như hai anh em một nhà đến lúc ra riêng, Quách Tấn là anh cả giữ mái nhà xưa, hôm sớm khói hương, còn Hàn Mặc Tử ra đi theo tiếng gọi của gió biển mây ngàn. Trong khi Quách Tấn "bo bo giữ gốc tre làng" thì Hàn thoắt đã đến trước chân trời thơ Mới khoáng đạt đầy quyến rũ. Hàn say mê dấn thân, say mê sáng tạo. Niềm say mê ấy đầy ắp trong những trang thư gửi về chốn cũ. Nơi đó có một người vẫn trà sớm trăng khuya bên những tờ thơ chất chứa hồn thiên cổ: vẫn chậm rãi suy ngẫm nói năng giữa dòng đời chảy xiết. Người ấy thấu hiểu và khuyến khích Hàn không phải bằng thái độ của một kẻ đứng ngoài, giữ lễ với bạn, mà thật sự nhập cuộc với Hàn ở quá trình tiếp theo, sau khi tác phẩm thành văn bản. Sự uyên bác và những ý kiến sắc sảo của Quách Tấn giúp Hàn mở rộng kiến thức và "chỉnh đốn" lại các điểm yếu trong sáng tác của mình. Từng tí một, về phép tắc, ngôn ngữ, điển tích, hình tượng…Quách Tấn bàn bạc để Hàn thêm sáng tỏ, lấp kín những lỗ thủng mà khi xây đắp vội vàng ngôi nhà thi ca Hàn không kịp thấy.

Như một người ly hương trên dặm đường xa ngái ngoái trông về chân trời cũ, Hàn Mặc Tử không bao giờ quên mái nhà xưa, nơi bạn mình vẫn bền lòng ở lại. "Ở đấy người ta nói rất khẽ, bước rất êm. Những tiếng khóc vội vàng, những lời reo vui đều kiêng. Một sức mạnh vô hình, rất mềm mại nhưng rất chắc chắn nặng đè hết thảy" (4). Mấy bận nhà thơ đã quay về để cho bạn khỏi mồ côi một mình. Những bài thơ Đường nhập điệu như Buồn thu, Cửa sổ đêm khuya v.v…chính là những chuyến quay về của Hàn Mặc Tử.

Có bao nhiêu cách để vun đắp một tình bạn. Và, cũng có bao nhiêu cách để tỏ bày một tấm lòng.

Tìm thầy cứu bạn

Khi ở Sài Gòn về, Hàn Mặc Tử ghé Nha Trang thăm Quách Tấn. Thấy Hàn có vẻ hư hao, Quách Tấn tỏ ý lo lắng. Đêm đó, nằm gối đầu lên tay Quách Tấn, Hàn kể chuyện đi chơi Lầu ông Hoàng gặp mưa giông, bị bệnh ngứa mất ăn mất ngủ. Nhờ một thầy lang chữa bớt, Hàn về Quy Nhơn và hy vọng chai thuốc nước do thầy lang tặng sẽ trừ tuyệt gốc bệnh.

Về Quy Nhơn, sức khỏe dần dần hồi phục, Hàn viết thư cho Quách Tấn đầy lạc quan, khoe mình mới có thêm mấy bạn tâm đắc như Chế Lan Viên, Yến Lan. Rồi chuyện lập trường thơ Loạn. Hàn mong có dịp giới thiệu Quách Tấn với các bạn mới v.v…Nhưng chỉ mấy tháng sau, những dòng chữ quen thuộc của Hàn đột ngột vắng bóng. Quách Tấn gửi thư liên tục, không thấy hồi âm cũng không thấy bưu điện trả lại. Sốt ruột, ông ra Quy Nhơn nhưng đến nhà bạn thì cửa đóng im im. Hỏi người hàng xóm, họ nói rằng cả nhà về thăm quê.

Ít lâu sau, Quách Tấn ra Quy Nhơn lần nữa. Vẫn không gặp ai, kể cả Hàn lẫn người thân trong gia đình. Nhà thơ nhờ người dò hỏi thì được biết mơ hồ rằng vì có chuyện nhà, Hàn Mặc Tử và gia đình dọn xuống Gò Bồi. Địa chỉ không ai rõ.

Mãi cuối năm 1937, Quách Tấn được tin dữ: Hàn Mặc Tử mắc bệnh phong. Cùng với cái tin bất ngờ ấy là địa chỉ của Hàn. Quách Tấn vội viết thư cho bạn, thầm mong cái tin kia là thất thiệt. Vài hôm sau ông nhận được thư Hàn-một bức thư rất đỗi bi thương:

"Anh ơi! Gần một năm nay, muốn giấu anh, nên không viết thư cho anh, lòng tôi hết sức đau khổ. Song thà chịu đau khổ còn hơn cho anh biết, khiến anh phải đau khổ vì tôi. Nay không thể giấu anh được nữa, đành phải nói thực cùng anh…".

Quách Tấn buồn đau vô hạn. Vợ nhà thơ vốn quí Hàn như người ruột thịt, nghe chuyện cũng hết sức thương tâm. Biết Hàn thiếu tiền uống thuốc, bà dặn chồng cứ mỗi lần nhận lương, trước khi về nhà hãy ghé bưu điện gửi cho Hàn 15 đồng như lâu nay vẫn gửi cho nhà thơ Tản Đà.

Từ đó, Quách Tấn luôn để tâm tìm thầy giúp bạn. Người thầy thuốc đã chữa bớt bệnh Hàn và cứu hai bàn tay của nhà thơ ra khỏi trạng thái co rút bất lực, không ai xa lạ, chính là cậu bà con nhà thơ Quách Tấn. Tình cờ, ông Đoàn Phong tiết lộ có thể chữa được bệnh phong mới phát. Quách Tấn khẩn khoản năn nỉ cầu cứu giúp bạn mình. Khi ông Đoàn Phong tỏ ý ngại tốn kém cho thân chủ, Quách Tấn đứng ra bảo đảm về mọi phí tổn.

Khi Hàn Mặc Tử cầm bút viết được như cũ, việc đầu tiên của nhà thơ là soạn một bài thơ đã chín trong lòng và gửi ngay cho thi sĩ Quách Tấn. Cầm phong thư mỏng manh có hàng chữ thân yêu của bạn, Quách Tấn bồi hồi vui sướng như chính mình vừa được giải thoát đọa đày.

Chia ly

Trước khi vào Qui Hòa, Hàn Mặc Tử nhắn Quách Tấn ra gấp. Được thư, Quách Tấn vội vã đáp tàu đêm. Mờ sáng hôm sau, thi sĩ bước vào cổng bệnh viện Quy Nhơn. Từ xa, qua màn sương lạnh chưa tan, ông nhận ra Hàn, đơn độc và trầm ngâm trên dãy hành lang vắng ra chiều mong ngóng. Đó là lần gặp gỡ cuối cùng giữa hai người.

Trong lần gặp này, Hàn Mặc Tử đề cập đến chuyến đi sắp tới và cái chết dự báo với một giọng bình thản lạ thường. Có lẽ người đã mất nhiều đêm để chuẩn bị thái độ cho lần vĩnh ly này. Người đã thật điềm tĩnh, hay đã cố gắng điềm tĩnh, cho đến giây phút cuối. Mấy lời ngăn sự xúc động của bạn, Hàn nói ngay vào mục đích của mình. Người gửi gắm bạn cất giữ và trông nom toàn bộ sáng tác khi mình vào Qui Hòa và di ngôn cho Quách Tấn trọn quyền sử dụng nếu một mai mình chết. Quách Tấn nghẹn ngào đứng nghe, những giọt nước mắt lặn vào trong. Cuộc chia ly não nùng. Vừa nói hết những điều mình nghiền ngẫm và sắp xếp từ lâu, Hàn Mặc Tử cúi chào rồi vội vã lui vào phòng đóng cửa lại. Dường như Hàn sợ mình sẽ không ngăn nổi sự yếu mềm, dù chỉ nán lại trong tích tắc. Bên ngoài, còn lại một mình, Quách Tấn dõi nhìn vào khoảng không gian vừa chứa đựng hình hài dấu yêu của bạn. Trời mùa đông u ám, từng đợt heo may như cắt ruột người và những phiến lá úa vàng ngơ ngác gieo mình, ngơ ngác bay.

Ngay chiều hôm ấy, Quách Tấn đến thăm mẹ Hàn và nhận từ đôi tay già nua của bà cụ gói bản thảo của bạn. Đó là ngày 19 tháng 9 năm 1940. Hôm sau Hàn Mặc Tử vào Qui Hòa.

Khóc bạn

Hàn Mặc Tử trước lúc lâm chung đã nhờ người bạn đồng bệnh là Nguyễn Văn Xê viết thư báo tin cho Quách Tấn sau khi mình nhắm mắt. Thư ông Xê đến muộn, Quách Tấn không thể ra Qui Hòa kịp để đưa bạn về nơi an nghỉ.

Sau khi Hàn mất khoảng một tháng, Chế Lan Viên mới hay tin. Lúc bấy giờ Chế ở Sài Gòn. Biết rằng có về Quy Nhơn cũng chỉ thấy nấm mộ im lìm chứ không còn thấy lại một Hàn Mặc Tử bằng xương bằng thịt. Song Chế vẫn quay về. Trên đường đi, Chế ghé Nha Trang tìm thăm Quách Tấn. Đây là lần đầu tiên hai người gặp nhau. Tuy nhiên, Quách Tấn và Chế Lan Viên đã biết nhau từ lâu qua Hàn Mặc Tử. Năm 1937, xuất bản tập Điêu tàn, Chế gửi một bản đặc biệt tặng Quách Tấn. Năm 1939, Quách Tấn xuất bản Một tấm lòng, cũng gửi một bản đặc biệt cho Chế Lan Viên. "Tình trong như đã", Quách Tấn lưu Chế Lan Viên ở chơi mấy ngày. Ngày nào họ cũng nhắc đến Hàn Mặc Tử.

Một đêm dưới gốc mận trước sân nhà, Quách Tấn kể chuyện Hàn Mặc Tử do không tránh mãi được sự dò xét gắt gao của Ban vệ sinh công cộng, phải ra trình diện cơ quan y tế. Sau đó Hàn bị bắt buộc vào bệnh viện Quy Nhơn, sống cô quạnh và gò bó như một tù nhân bị giam lỏng. Kể đến lần gặp cuối cùng giữa hai người, những lời trao đổi cùng của Hàn về tác phẩm và đoạn Hàn Mặc Tử lạy mẹ trước khi lên xe vào Qui Hòa, Quách Tấn xúc động quá òa khóc. Chế Lan Viên ôm Quách Tấn khóc lớn. Vợ của nhà thơ Quách Tấn thấy vậy cũng khóc theo. Những người thân yêu hòa lệ khóc một người thân yêu đã khuất. Những tiếng khóc nén trong lòng từ lâu giờ đây nức nở tuôn trào.

Những đêm tạnh mát, Quách Tấn đưa Chế Lan Viên xuống biển, nơi ngày nào mình và Hàn Mặc Tử vẫn thường ra hóng gió. Chế Lan Viên nằm gối đầu lên tay Quách Tấn ngâm thơ Hàn. Chế thường hay ngâm nhất là bài Một nửa trăng.

Với di sản tinh thần của bạn

Nhân dịp Quách Tấn ra thăm mộ Hàn, năm 1941, gia đình nhà thơ làm giấy giao bản quyền toàn bộ tác phẩm của Hàn cho Quách Tấn. Khi làm giấy, gia đình mời hai người bạn của Hàn ở gần là Hoàng Diệp và Hoàng Tùng Ngâm đến làm chứng. Riêng Chế Lan Viên ở Thanh Hóa dạy học chưa về kịp.

Sau khi thu thập tất cả bút tích và thơ văn còn sót lại của Hàn, Quách Tấn về Nha Trang nhắn tin cho Chế Lan Viên và vài người bạn nữa. Chế Lan Viên từ Thanh Hóa vào, Quách Tấn đưa giấy ủy quyền về bản quyền tác phẩm Hàn Mặc Tử cho Chế Lan Viên xem. Xem xong, Chế ký tên bên cạnh Diệp và Ngâm.

Quách Tấn và Chế Lan Viên sắp xếp lại bản thảo của Hàn. Sắp xếp vừa xong thì Trọng Miên, Bích Khê và Yến Lan lần lượt đến. Quách Tấn tự tay đánh máy di thảo của Hàn thành bảy bản: gửi về Quy Nhơn cho gia đình Hàn một bản, Chế mang ra Thanh Hóa một, Trọng Miên mang một bản vào Sài Gòn, Bích Khê đem về Quảng Ngãi một bản, nộp hai bản cho Bộ Quốc Gia Giáo dục Huế theo thể lệ hiện hành, còn một bản Quách Tấn giữ lại cho mình và Yến Lan dùng chung.

Thấy các bạn ai cũng muốn xem bút tích của Hàn nhưng khi thấy vết máu rỉ thảy đều tỏ ý e ngại, Quách Tấn sợ thương tổn tình bạn thiêng liêng với người quá cố, bèn nhờ một bác sĩ viện Pastuer Nha Trang khử trùng các di thảo và bút tích của Hàn.

Các bạn còn sống bàn với nhau lo cho Hàn Mặc Tử. Họ phân công: Trọng Miên lo về xuất bản, Quách Tấn viết về thân thế, Chế viết về văn chương. Sau khi các bạn về hết, Chế ở lại viết bài để lo tổ chức những buổi diễn thuyết về Hàn Mặc Tử. Nguyễn Đình, một thầy giáo trung học, bạn của Quách Tấn đảm nhận phần thuyết trình. Các cuộc diễn thuyết được tổ chức ở Nhà hội quán Quy Nhơn, nơi khi xưa Hàn vẫn thường đến đọc sách, và một vài địa điểm ở Nha Trang. Thính giả rất đông.

Ở Sài Gòn, Trọng Miên tổ chức diễn thuyết về Hàn Mặc Tử. Cũng khoảng thời gian đó, ở Huế cũng có những cuộc diễn thuyết về Hàn do các bạn thân của nhà thơ tiến hành.

Năm 1941, Quách Tấn tập hợp những bài thơ văn xuôi của Hàn Mặc Tử gửi nhà xuất bản Ngày Mới. Tập thơ-văn xuôi Chơi giữa mùa trăng của Hàn Mặc Tử ra đời, được đông đảo độc giả đón nhận.

Cũng năm này, Quách Tấn được thư Trần Thanh Mại cho biết sẽ viết sách về thân thế và sự nghiệp của Hàn Mặc Tử và hỏi xin một ít tư liệu. Thấy có người trong giới phê bình quan tâm đến Hàn Mặc Tử, Quách Tấn và Chế Lan Viên vui mừng vì có thể để thời gian chuyên tâm sáng tác khi việc của Hàn Mặc Tử được Trần Thanh Mại đảm đương. Nhưng ngay sau đó, khi Chế Lan Viên và Quách Tấn vào Sài Gòn gặp Trọng Miên, thì Trọng Miên tiết lộ ý đồ không mấy tốt đẹp của Trần Thanh Mại mà ông tình cờ khám phá ra được. Biết chuyện, Quách Tấn bỏ ý định giúp tài liệu cho Trần Thanh Mại. Nhưng Trần Thanh Mại là anh ruột của Trần Thanh Địch, bạn thân của Hàn Mặc Tử nên vẫn có những tài liệu quan trọng về Hàn. Cuối năm 1941, quyển Hàn Mặc Tử-thân thế và sự nghiệp của Trần Thanh Mại ra đời. Quách Tấn viết thư trách Trần Thanh Mại về việc trích quá nhiều thơ của Hàn Mặc Tử khi tác phẩm của nhà thơ chưa xuất bản thành tập. Ông cũng yêu cầu Trần Thanh Mại trả nhuận bút các bài thơ trích cho gia đình Hàn Mặc Tử. Nhưng Trần Thanh Mại trả lời lại thi sĩ bằng một thái độ khiêu khích khiến Quách Tấn không vừa ý.

Sau khi bàn kỹ với Chế Lan Viên lần thứ hai, Quách Tấn đưa đơn kiện Trần Thanh Mại tại Tòa án phủ doãn Thừa Thiên-Huế. Biết tin, Trần Thanh Mại viết bài công kích trên báo Tràng An (Huế). Cuộc bút chiến giữa Trần Thanh Mại và Quách Tấn bắt đầu từ đó và kéo dài suốt mấy tháng. Sau thấy cuộc bút chiến không ai đi đến đâu, Quách Tấn gác bút. Trần Thanh Mại còn viết mấy kỳ nữa, nhưng thấy trống không nên cũng ngừng lời.

Cuối năm 1942, vụ kiện được xử ở Huế.

Sau vụ kiện, Hoài Thanh và Vũ Ngọc Phan lần lượt viết thư thương lượng với Quách Tấn để trích thơ Hàn Mặc Tử.

Hàn Mặc Tử được đưa vào Thi nhân Việt Nam 1932-1945 của Hoài Thanh-Hoài Chân (1942-1943) và Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan (1943-1944).

Năm 1944, Hoàng Trọng Miên in thơ Hàn Mặc Tử, có sự tham gia ý kiến của Quách Tấn và Chế Lan Viên.

***

Từ giữa năm 1945 đến năm1954

Do tình hình chiến tranh, Quách Tấn đưa gia đình về Bình Định, định trở vào Nha Trang một mình nhưng đường giao thông bị đứt nên kẹt lại ở quê hương. Toàn bộ bản thảo của mình và của các bạn bè gửi lại đều để ở Nha Trang. Đến năm 1954, cả gia đình vào lại thì ngôi nhà vẫn còn đó nhưng tất cả sản nghiệp và sách vở bị mất sạch. Sự nghiệp văn chương Hàn Mặc Tử dĩ nhiên cũng không còn. Cả trên 500-600 bức thư Hàn gửi cho Quách Tấn suốt 10 năm thân thiết cũng mất hẳn. Đó là nguồn tài liệu quí về những trường hợp sáng tác của các bài thơ, về quan niệm thơ ca, về những bí ẩn trong tâm hồn và tác phẩm Hàn Mặc Tử. Quách Tấn bàng hoàng, hỏi những người hàng xóm thì được biết kẻ gian chỉ phá cửa khiêng đồ đạc, còn giấy tờ thì gió bay trắng cả trong ngoài. Thật không còn gì đau xót hơn.

"Sản nghiệp tinh thần bị hủy hoại thật là to tát. Nhưng đối với di tích của Tản Đà, Bích Khê… tôi chỉ thương tiếc mà thôi. Còn đối với những di sản của Hàn Mặc Tử, tôi có bổn phận phải gìn giữ, mà không gìn giữ được, lòng tôi bứt rứt không yên! Đối với bạn, đối với nền văn học nước nhà, tội tôi không phải nhỏ".

Trong hồi ký của Quách Tấn, chúng tôi đọc được những dòng trên, tràn đầy niềm hối hận chân thành.

Lúc bấy giờ, Chế Lan Viên và Yến Lan đã đi tập kết. Một mình Quách Tấn lẽo đẽo đi tìm lại di sản tinh thần của bạn. Ông viết thư hỏi thăm thì giấy tờ lưu trữ ở Bộ Giáo dục Huế bị mất mát gần hết. Các bạn cũ như Trọng Miên, Hoàng Diệp cho biết Trần Tái Phùng có thể còn đủ. Quách Tấn tìm đến thì Trần Tái Phùng khoe chỉ thiếu hai tập Gái Quê và Lệ Thanh thi tập và đồng ý cho Quách Tấn sao lại một dịp khác. Song sau đó Trần Tái Phùng cứ hẹn mãi. Quách Tấn hiểu ý Phùng không muốn cho mượn nên thôi không hỏi nữa.

Suốt bao nhiêu năm sau, Quách Tấn ròng rã kiếm tìm những bài thơ lưu lạc của Hàn. Nghe bất cứ nơi đâu có phong thanh là thi sĩ lặn lội tới tận nơi. Mặt khác, nhờ bạn bè và những người ái mộ để tâm giúp đỡ, dần dần các tập Thơ điên, Chơi giữa mùa trăng, Duyên kỳ ngộ, tập thơ Đường luật và một số bài của các tập Xuân như ý, Thượng thanh khí và Cẩm châu duyên lần lượt hợp về tay khổ chủ.

Đến năm 1987, Thơ Hàn Mặc Tử ra đời dưới dạng tuyển tập do Chế Lan Viên đề tựa và Quách Tấn giới thiệu về thân thế và sự nghiệp. Toàn bộ tài liệu do Quách Tấn cung cấp. Một lời hứa, một ý nguyện đối với vong hồn bạn phải 45 năm sau mới thực hiện được. Dù muộn, nhưng thật chí tình. Son sắt và trọn vẹn biết bao.

Với Chế Lan Viên

Chế Lan Viên quen Hàn Mặc Tử năm 1936. Lúc đó Chế mới 16 tuổi, còn Hàn đã 24.

Vốn thông minh và nổi tiếng về  văn chương từ nhỏ, Chế tìm đến Hàn cũng qua cửa ngõ văn chương. Những bài thơ của Chế làm Hàn kinh ngạc: Giọng thơ già giặn và u buồn trước tuổi của một học sinh đệ tam niên…Thì ra Chế làm thơ đã lâu, từ hồi còn học tiểu học Pháp Việt ở Bình Định. Ở đó, Chế đã cùng Yến Lan chiều chiều dạo quanh thành cũ, trèo lên "Lầu Tư Tưởng" (Chế và Yến Lan gọi Lầu Cửa Đông thành Bình Định như vậy) ngắm những ngọn tháp Chàm cô đơn trên các đỉnh đồi, cùng nhau ôm ấp mộng văn chương. Vẻ mặt sáng sủa dễ thương của Chế cộng với tài ăn nói lưu loát bộc lộ sớm một trí tuệ sắc sảo khiến Hàn mới gặp đã yêu và "nể thầm" chú nhỏ lém lỉnh. Phần Chế, thầy Hàn không có vẻ gì "kinh khủng" mặc dù đã là một nhà thơ, lại từng là phóng viên nhà báo ở Sài Gòn, trái lại rất cởi mở và hiền lành thì trong bụng rất thích. Chế thường mang thơ mình đến nhờ Hàn đọc góp ý. Hàn chỉ bảo cho Chế tận tình. Dần dần hai người rất gắn bó với nhau. Hàn coi Chế như một người bạn tâm giao và thương như một đứa em ruột thịt. Viết được bài thơ nào tâm đắc, Hàn cũng đọc cho Chế nghe. Chế thường chép thơ Hàn vào sổ tay rồi mang vô trường phổ biến. Học sinh trường Collège Quy Nhơn đã nghe tiếng Hàn, xúm nhau đọc và mượn sổ Chế chép lại. Nhiều học sinh thuộc lòng thơ Hàn Mặc Tử.

Thế rồi từ Quy Nhơn, thơ Hàn bay theo cánh chim câu ra trường Quốc học và trường Đồng Khánh (Huế). Hầu hết học sinh ở Huế đều chép và đọc cho nhau nghe. Từ những cặp sách học trò, thơ Hàn ra khỏi phạm vi các nhà trường, lan truyền trong giới trí thức, được truyền bá rộng rãi.

Ngoài những giờ học, Chế rất thích ở gần Hàn. Mỗi lần Chế đến thường lưu lại hàng buổi hoặc cả ngày, anh em nói chuyện thơ ca với nhau không biết chán. Hàn trao đổi và bàn luận những vấn đề với Chế như với một người ngang hàng thật sự bình đẳng. Quen biết với Hàn chưa bao lâu, Chế đã cảm thấy mình tiến bộ vượt bậc. Trong vòng hơn một tháng với sự khuyến khích và những ý kiến đóng góp quý giá của Hàn, Chế đã hoàn thành tập thơ Điêu tàn và nghe lời Hàn gửi ra Hà Nội xuất bản.

Để chuẩn bị cho sự ra mắt của tập Điêu tàn thêm phần long trọng, Hàn MặcTử viết bài giới thiệu thơ Chế Lan Viên. Bài gửi đăng báo Tràng An (Huế) ngay sau khi Chế gửi bản thảo đi Hà Nội. Tập thơ Điêu tàn của Chế chưa kịp sắp chữ, bạn đọc khắp nơi đã nhắc  đến và xôn xao đón đợi, nhất là - qua bài viết của Hàn Mặc Tử - họ được biết tác giả của tập thơ hãy còn là một học sinh trung học vừa tròn 16 tuổi.

Khi những bản in đầu tiên của Điêu tàn gửi từ Hà Nội về, Chế Lan Viên hết sức sung sướng. Hàn Mặc Tử cũng sung sướng không kém bạn. Chính trong buổi họp mặt vui vẻ tại nhà mình, Hàn Mặc Tử đã khẳng định tài năng của Chế Lan Viên một cách nồng nhiệt. Tuy còn rất trẻ, nhưng trong con người thơ của Hàn Mặc Tử đã chín muồi cái tâm của một bậc thầy: đó là sự quản đại trong nghề nghiệp và ý thức nâng đỡ trong tài năng nghệ thuật mới. Chế Lan Viên đã nhận ra điều đó, rằng ở cánh tay bè bạn mà Hàn đưa ra cho mình cầm lấy có hơi ấm của tình cảm một người anh đối với em, một người đi trước đón dắt người đi sau. Không phải ngẫu nhiên mà đến mấy mươi năm sau, giữa bài tựa hùng hồn viết cho quyển Thơ Hàn Mặc Tử, giọng văn Chế bỗng đằm xuống xúc động với một dòng nhỏ nhoi trong ngoặc đơn hồi ức: "1935-1939 cũng là thời kì tôi học ở Quy Nhơn, giới thiệu và dìu dắt tôi vào làng thơ là công anh lúc đó".

Con rồng trong nhóm "tứ linh"

Nhóm thơ Bình Định là một hiện tượng văn học đã phát sinh và tồn tại trên đất Bình Định thời tiền chiến (1936-1945).  Lực lượng tinh chất và nòng cốt của Nhóm gồm 4 nhà thơ: Hàn Mặc Tử, Quách Tấn, Yến Lan, Chế Lan Viên.

Địa bàn hoạt động của Nhóm chủ yếu là khu vực thành Bình Định, huyện An Nhơn. Nơi đây, xưa kia là thành Đồ Bàn, đế thành của vương quốc Chiêm Thành, còn lưu lại dấu tích chân tường hoang phế và những ngọn tháp Chàm u buồn tuyệt mỹ đứng cô đơn trên các mõm đồi xung quanh. Bốn nhà thơ của Nhóm đều có tài và chơi rất thân với nhau nên còn được giới văn chương Bình Định gọi là "Bàn thành tứ hữu". Bàn thành tứ hữu giao du rất rộng, nhưng không mở rộng nhóm thơ. Nhóm quan hệ mật thiết với anh em văn nghệ sĩ địa phương và cả nước. Những hoạt động và sáng tác của Nhóm gây tiếng vang rất lớn trên văn đàn đương thời.

Nhóm ban đầu gồm hai cụm nhỏ (tạm gọi như vậy). Cụm thứ nhất có Hàn Mặc Tử và Quách Tấn. Cụm thứ hai có Chế Lan Viên và Yến Lan. Năm 1936, Hàn Mặc Tử thôi làm báo ở Sài Gòn về Quy Nhơn, gặp Yến Lan và Chế Lan Viên. Sự liên hệ giữa hai cụm bắt đầu qua cái gạch nối Hàn Mặc Tử. Trong quá trình trao đổi ý kiến về các sáng tác của nhau - mà trên lĩnh vực này Chế Lan Viên và Yến Lan tôn Hàn làm đàn anh về cả tuổi tác lẫn kinh nghiệm, Hàn Mặc Tử nhận thấy cần phải quy tụ bốn người (kể cả mình) trong một nhóm thơ để cùng học hỏi và thúc đẩy nhau trên đường sáng tạo. Tính cho đến thời điểm đó, mặc dù mỗi người đều đã có một số lượng sáng tác đáng kể nhưng in thành tập thì chỉ mới mỗi Hàn Mặc Tử có Gái quê. Sau khi nhóm thơ hình thành, Chế Lan Viên xuất bản Điêu tàn năm 1937, Yến Lan hoàn thành tập Giếng loạn, Quách Tấn chuẩn bị in tập Một tấm lòng, tập hợp bản thảo Mùa cổ điển. Bản thân Hàn Mặc Tử bắt đầu sáng tác một số bài của tập Đau thương, thể nghiệm một lối viết mới.

Lúc bấy giờ, Hàn Mặc Tử nghiên cứu rất kỹ về Baudelaire và trường phái tượng trưng Pháp. Nhà thơ cũng đọc cả André Breton. Sự xuất hiện các trường phái sáng tác trong quá trình phát triển của văn học Pháp thu hút tâm trí Hàn Mặc Tử. Nhà thơ suy nghĩ nhiều về văn học nước nhà, về nền thơ Việt Nam và Nhóm thơ Bình Định.

Sau khi tập Điêu tàn của Chế Lan Viên ra đời, Hàn Mặc Tử rất vui mừng cho bạn, và nhà thơ tỏ ra hết sức lạc quan khẳng định rằng càng ngày nền thơ Mới Việt Nam càng có cái để chứng minh cho tính ưu việt của nó. Nhà thơ nói điều này trong một buổi đàm luận và khi có người đưa ý kiến bác lại, Hàn liền nhắc lại điều đó, vừa nói vừa nhìn Chế Lan Viên với ánh mắt tin yêu, trong khi Chế, vì khiêm tốn phải im lặng.

Kể lại những hoạt động của Hàn Mặc Tử hồi đó để duy trì và bảo vệ Nhóm thơ Bình Định, Nhà thơ Yến Lan nói rằng chẳng hiểu sao Hàn Mặc Tử bình thường rụt rè và hiền lành là thế mà khi bước vào tranh luận lại hùng hồn sôi nổi tới mức không ngờ. Sau đó, khi đã qua các cuộc tranh cãi, ai nhắc lại thì Hàn chỉ điềm đạm mỉm cười.

Về Nhóm thơ Bình Định và Bàn thành tứ hữu, nếu có dịp chúng tôi sẽ nói kỹ ở một bài viết hoặc một tập sách khác. Trong phạm vi tập sách này, chúng tôi chỉ đề cập đến như một hiện tượng liên quan tới Hàn Mặc Tử. Hàn Mặc Tử và các nhà thơ trong Nhóm đã sống với nhau thân ái và ruột rà như anh em một nhà. Mục đích của cả nhóm là sáng tạo ra những giá trị nghệ thuật có tính thẩm mỹ cao, viết được những bài thơ rung động lòng người. Để đạt được điều đó, cả bốn nhà thơ đều không ngừng miệt mài nghiên cứu và học tập trong tinh thần tương ái giúp đỡ nhau cùng tiến bộ. Hàn Mặc Tử luôn luôn là người điều hòa và thắt chặt các mối dây bằng hữu. Đến khi Hàn mất đi, Quách Tấn mới gặp Yến Lan và Chế Lan Viên, nhưng tình bạn đã đậm đà từ lâu. Ấy là vì họ là những nhà thơ có những điểm hòa hợp về tâm hồn. Song cũng phải nói rằng, nhờ có Hàn Mặc Tử mà sự hiểu biết lẫn nhau của anh em trong nhóm không bị nông cạn và sai lệch. Với tài thơ, uy tín và tính tình quảng đại, Hàn Mặc Tử thật sự là trung tâm đoàn kết của Nhóm thơ. Hàn tuy sớm giã từ cuộc sống nhân gian, song vị trí của Hàn giữa ba người bạn vẫn nguyên vẹn.

Mỗi người là một, nhưng cả bốn người cũng là một. Đó là một Nhóm thơ lý tưởng, một tình bạn lý tưởng giữa những người cân sức cân tài. Một người nghiên cứu văn học ở Bình Định đương thời, chơi rất thân với Nhóm thơ là Trần Thống ( tức Trần Kiên Mỹ) đã hết lời ngợi ca tình bạn đó trong bài nói chuyện Bình Định lắm duyên với thi sĩ . Ông đã dùng hình tượng Nhóm tứ linh để ví với Nhóm thơ Bình Định. Nhóm tứ linh gồm long, lân, quy, phụng. Trong đó long là Hàn Mặc Tử, lân - Yến Lan, quy - Quách Tấn và phụng là Chế Lan Viên. Đó là một cách so sánh lý thú và phù hợp với tính cách từng người trong Nhóm.

Vị chúa của trường thơ loạn

Như đã nói từ khi chuyên tâm nghiên cứu sự biến thái và phát triển của văn học Pháp, Hàn Mặc Tử đã liên hệ xa gần đến thơ Việt Nam. Sự tồn tại nhiều trường phái khác nhau trong văn học Pháp đã lái sự quan tâm của Hàn theo khuynh hướng thẩm mỹ của sáng tác văn học. Nhà thơ thấy ngay sự thể hiện khuynh hướng ở sáng tác từng người trong nhóm mình. Quách Tấn sáng tác theo khuynh hướng hiện thực cổ điển. Còn Hàn, Chế và Yến Lan thì thuộc khuynh hướng lãng mạn và bắt đầu thiên về địa hạt tượng trưng. Chính sự gần gũi và thống nhất về khuynh hướng giữa Hàn với Chế Lan Viên và Yến Lan đã cho phép nhà thơ nghĩ đến việc xây dựng một trường phái sáng tác trên cơ sở Nhóm thơ Bình Định.

Trong khi đang suy nghĩ về vấn đề đó, Hàn biết Yến Lan vừa hoàn thành một tập thơ về đề tài chiến tranh, nhan đề Giếng loạn. Cái tên của tập thơ đã gợi cho Hàn cái tên của trường phái mà nhà thơ định khởi xướng. Chỉ còn đợi dịp.

Ít lâu sau, tại ngôi nhà số 20 Khải Định, Quy Nhơn, Hàn Mặc Tử cảm động cầm trên tay bản đặc biệt của tập Điêu tàn do Chế Lan Viên mang đến tặng mình. Dịp ấy Chế Lan Viên đi với Yến Lan và một người nữa. Sau khi chúc mừng Chế, Hàn xúc động nói: "Lâu nay chúng ta làm toàn những loại thơ điên loạn, xem ra cũng có đủ nhân tố để dựng một trường thơ, trường thơ Điên Loạn. Ừ, mà nó đã có mầm mống từ lâu rồi, (giơ tập thơ của Chế Lan Viên lên), cái tựa tập Điêu tàn này là tuyên ngôn thứ nhất của chúng ta. Rồi chúng ta sẽ tiếp tục có tuyên ngôn bổ sung khi in tập thơ chung của Trường thơ Loạn"(1).

Từ đó, cái tin Quy Nhơn có Trường thơ Loạn loan truyền ra khắp nơi. Có người gọi là Trường thơ Điên. Ban đầu trường thơ gồm Hàn Mặc Tử, Yến Lan và Chế Lan Viên – ba trong bốn thành viên của Nhóm thơ Bình Định. Do đó mà không ít người nhầm lẫn tên gọi Trường thơ Loạn là Trường thơ Bình Định. Sự nhầm lẫn này dẫn tới một sự nhầm lẫn khác: rất nhiều người tưởng rằng Trường thơ Bình Định là một danh hiệu khác của Nhóm thơ Bình Định. Sự nhầm lẫn đó xuất phát từ chỗ không phân biệt được ý nghĩa của hai chữ Trường và Nhóm. Về ý nghĩa, "trường" biểu thị cho một sự tập hợp mang tính thống nhất về khuynh hướng; còn "nhóm" cũng là một tập hợp song không đòi hỏi sự thống nhất về khuynh hướng, thậm chí "nhóm" có thể là một tập hợp phi khuynh hướng. Về phạm vi, trường có thể chỉ là một bộ phận của nhóm, phân biệt với bộ phận khác nhưng cũng có thể trường bao gồm nhiều nhóm đồng khuynh hướng. Đồng nhất Trường thơ Loạn và Nhóm thơ Bình Định là điều phi lý. Và hoàn toàn không thể gọi bốn nhà thơ Hàn Mặc Tử, Quách Tấn, Yến Lan, Chế Lan Viên là Trường thơ Bình Định như lâu nay một số người quen dùng. Chính những thành viên của Nhóm thơ Bình Định còn sống là hai nhà thơ Quách Tấn và Yến Lan đã khẳng định điều này.

***

Là người sáng lập Trường thơ Loạn, Hàn Mặc Tử đương nhiên cũng là người "cai trị" cái vương quốc kỳ dị này. "Chiếu ở ngôi" của vị Chúa Trường thơ Loạn có lẽ là bài thơ Trường thọ. Xin trích:

Ta sống mãi với trăng sao gấm vóc

Trong nắng thơm, trong tiếng nhạc thần bay

(…)

Chan chứa ý ly tao giây sảng sốt

Chế Lan Viên quì dâng tràng chuỗi hột

Cầu chúc tinh hằng chiếu mạng người thơ…

Cùng Hàn Mặc Tử "cai trị" Trường thơ Loạn là Chế Lan Viên. Một chúa, một tướng, còn lại chỉ một thần dân là Yến Lan. Về sau, Trường thơ Loạn có thêm một thần dân mới xin nhập tịch là nhà thơ Bích Khê. Tương quan lực lượng như vậy tạm thời cân đối.

Sáng tác của các thành viên Trường thơ Loạn chứa những điều mà người bình thường không hiểu nổi, còn những người có chút ít hiểu biết văn thơ thì chỉ cảm thấy chứ không cắt nghĩa được. Thi sĩ Quách Tấn đã nhận xét rằng cái hay ở một số bài thơ sau này của Hàn Mặc Tử "chỉ có thể ý hội chứ không thể ngôn truyền" là vì thế . Đọc thơ Chế Lan Viên, Bích Khê người ta cũng có chung một cảm giác như vậy. Yến Lan thì sự bịt bùng ít hơn so với các nhà thơ kia.

Qua các tác phẩm của các nhà thơ thuộc Trường thơ Loạn, người đọc dễ dàng nhận ra sự ảnh hưởng lẫn nhau trong ngôn ngữ và hình tượng thơ. Giữa Chế Lan Viên và Bích Khê, giữa Bích Khê và Hàn Mặc Tử, giữa Hàn Mặc Tử và Chế Lan Viên, giữa Chế Lan Viên và Yến Lan… Họ bắt gặp nhau trong ý tưởng và ngôn từ, nhưng giọng điệu thì khác. Đó là kết quả của một quá trình dài tiếp xúc, trao đổi, gọi nôm na là sự tương hỗ sáng tạo. Về mức độ, có lẽ Hàn Mặc Tử là người gây ảnh hưởng nhiều nhất đối với các nhà thơ trong "vương quốc" của mình, tiếp đến là Chế Lan Viên. Thơ Hàn Mặc Tử có Trăng, Hồn, Máu thì thơ Chế Lan Viên, Bích Khê và Yến Lan cũng có Trăng, Hồn, Máu. Thơ Chế có bóng ma thì thơ Hàn và thơ Bích Khê, bóng ma thỉnh thoảng cũng hiện về. Sọ người, tinh tủy, xương cốt đầy rẫy trong thơ Chế Lan Viên và thơ Bích Khê. Còn điều này nữa, cái chất chung, tan chảy điều hòa  toàn bộ sáng tác của họ là cái chất sầu. Với mỗi nhà thơ, cái sầu được thể hiện ở một cấp độ khác nhau. Ở Hàn Mặc Tử, nó phơi bày các khía cạnh đau thương… Ở Bích Khê, nó là sự dằn vặt triền miên. Ở Chế Lan Viên, nó cô lại thành một khối chán nản. Ở Yến Lan nó khoanh tròn trong niềm cô đơn tuyệt vọng não nề.

Khởi xướng và tập hợp quanh mình một số nhà thơ cùng khuynh hướng, Hàn Mặc Tử thật sự là người biết tổ chức và kích thích chất men sáng tạo trong đồng ngũ. Hiện tượng các nhà thơ thuộc Trường thơ Loạn bằng lao động của mình sáng lập một trường phái sáng tác theo một khuynh hướng nhất định, đã góp phần làm đa dạng và phong phú thêm cho nền thơ Việt Nam. Dù nó có những hạn chế nhất định song vẫn là một hiện tượng nổi bật của văn học thời tiền chiến.

Sau khi Hàn Mặc Tử mất, Trường thơ Loạn bắt đầu tan rã. Mặc dù Yến Lan, Chế Lan Viên và Bích Khê vẫn chơi thân với nhau, song không ai còn tha thiết với việc duy trì hoạt động Trường thơ. Nó còn tồn tại một thời gian nữa, rải rác trong các sáng tác của Bích Khê và kết thúc cùng với sự qua đời của "người công dân trung thành của vương quốc" vào năm 1946.

Với Bích Khê

Hàn Mặc Tử với Bích Khê là hai số phận kỳ lạ có nhiều nét tương đồng: cả hai đều từ thơ Cũ chuyển sang thơ Mới, cả hai đều mắc bệnh nan y, đều tài hoa và đều chết trẻ. Nếu có thể so sánh họ với hai làn nước đồng tính, thì tình bạn của họ là sự gặp gỡ và hòa quyện của hai làn nước đó trong một dòng chảy chặt không đứt, bứt không rời.

Họ là những người trẻ tuổi làm thơ Đường luật luân phiên có bài in trên báo Tiếng dân và Phụ nữ tân văn. Hàn vốn cởi mở, dành cho thơ Khê nhiều thiện cảm. Nhưng Bích Khê thì ngược lại, không hề phục thơ Hàn, ngay cả những bài được cụ Phan Bội Châu ca tụng. Vốn cực đoan, Khê giữ cái nhìn cố chấp đến khi Hàn đã bước sang lĩnh vực thơ Mới. Toàn bộ tập Gái quê, Bích Khê chỉ thừa nhận hai bài Tình quê và Bẽn lẽn là thơ, còn thì phủ nhận hết. Song phải nói rằng tập Gái quê đã tác động đến suy nghĩ của Bích Khê. Chàng bắt đầu làm thử mấy bài thơ Mới, nhưng chưa dám công khai gửi đăng báo.

Thật dễ hiểu vì sao lần tiếp xúc đầu tiên giữa Hàn và Bích khê ở Phan Thiết năm 1935 qua trung gian là Mộng Cầm diễn ra nhạt nhẽo và chóng vánh. Bích Khê là cậu ruột Mộng Cầm, vốn đã không thích thơ Hàn Mặc Tử nên khi Hàn đến với tư cách là bạn của Mộng Cầm, ông cậu trẻ ấy có ý lạnh như kem. Hàn Mặc Tử ra Phan Thiết là vì Mộng Cầm, và đến thăm Bích Khê cũng là vì Mộng Cầm, nên không để ý nhiều lắm đến ông cậu trẻ của cô bạn gái. Có lẽ Hàn nhạy cảm bắt được tín hiệu nguội nơi Bích Khê nên không biến cuộc tiếp xúc này thành sự thăm viếng giữa hai người làm thơ đã biết tiếng nhau, mà chỉ dùng phép xã giao thông thường cho qua chuyện.

Đến năm 1937, Mộng Cầm đưa cho Bích Khê đọc những bài thơ Hàn Mặc Tử sáng tác sau Gái quê. Bích Khê xem thơ giật mình nhận ra Hàn Mặc Tử đã vượt xa mình, bèn viết thư tâm sự với Hàn. Hàn Mặc Tử ân cần đáp lại. Tình cảm giữa họ dần dần sâu đậm qua thư từ.

Đầu năm 1938, Hàn Mặc Tử nhận được ba bài thơ của Bích Khê là Thi tứ, Ảnh ấy và Thời gian. Những dấu hiệu mãnh liệt của tài năng trong mấy bài thơ Bích Khê khiến Hàn kinh ngạc. Chàng thành thực thú nhận rằng mình kính phục và ghen tức với Bích Khê. Được Hàn khích lệ, Bích Khê phấn khởi, viết ào ạt vội vàng. Đến cuối năm, Khê góp thành một tập gửi ra. Hàn đọc, vô cùng thất vọng. Để thức tỉnh bạn, Hàn gửi trả tập thơ với lời phê bình rất nặng. Trước những lời chê trách của Hàn, Bích Khê từ chỗ sững sờ đến đau điếng. Chàng xé nát tập thơ với cõi lòng tê tái.

Sau khi cơn xúc động lắng xuống, Bích Khê lao vào sáng tác với quyết tâm trở thành một thi sĩ phi thường. Chàng thờ độc: nếu không thực hiện được điều đó thì sẽ bẻ bút, vĩnh biệt thơ ca. Chỉ ba tháng sau, từ "máu huyết tinh túy và châu lệ và tất cả say sưa đắm đuối của một hồn thi sĩ", "một bông lạ nở hoa, một thứ hương quý trọng thơm đủ mọi mùi phước lộc"(2). Viết xong, phờ phạc như một người trút hết tinh lực, Bích Khê ghi lên tập thơ hai chữ Tinh huyết gửi ra cho Hàn Mặc Tử.

Nhận được tập thơ, Hàn Mặc Tử đọc liền một mạch, toàn thân rung động vì hạnh phúc. Nhà thơ đã khóc như trẻ con, nằm ôm tập Tinh huyết suốt cả buổi chiều, lắng nghe nhịp đập dồn dập của trái tim Bích Khê nén trong từng con chữ dào dạt lan truyền sang người mình.

Hàn Mặc Tử nhận lời đề tựa cho tập thơ. Cuối năm 1939, tập Tinh huyết ra đời, gây nên một làn sóng dư luận mạnh mẽ.

Lời chê của Hàn Mặc Tử đã làm "bật nảy thiên tài" tiềm ẩn ở Bích Khê.

Bích Khê bắt đầu thân với Hàn sau khi Hàn đã mắc bệnh phong. Tình cảm Khê đối với Hàn bắt đầu từ lòng nể phục sau khi đọc mấy bài thơ mới của Hàn chứ không phải vì căn bệnh ngặt nghèo. Tuy nhiên bệnh của Hàn làm Khê càng thương yêu bạn hơn. Khi Khê bị lao, thì thơ và bệnh nhập thành một thứ keo gắn chặt hai tâm hồn lại với nhau.

Tình cảm của Khê đối với Hàn không có giới hạn. Mỗi lần đến thăm, dù Hàn thận trọng chắp tay chào rồi ngồi ra xa, Bích Khê vẫn tới ngồi sát bên và choàng vai rất thân thiết. Chàng muốn xóa tan mọi khoảng cách và mặc cảm. Bài thơ Hàn Mặc Tử Khê viết sau khi gặp Hàn trong giấc chiêm bao trước khi Hàn mất mấy ngày. Lòng thương nhớ đã dẫn dắt cơn mơ tiên cảm. Được tin Hàn chết, Khê như người mất hồn. Một quả núi sụt lở có lẽ cũng không làm Bích Khê thấy trống vắng như sự ra đi của Hàn Mặc Tử - người bạn thơ mà chàng yêu hơn cả bản thân mình.

3. Những bóng dáng khuynh thi

Thấp thoáng hoàng hoa

Thời còn làm việc ở Sở Đạc điền Quy Nhơn, Hàn Mặc Tử thường lui tới chỗ Hoàng Tùng Ngâm. Ngâm người Huế, vào Quy Nhơn làm việc, sống chung với người bác ruột là viên chức cao cấp ở sở Địa chánh. Tiếng là sống chung, nhưng thật ra Ngâm ở riêng một túp lều tranh cạnh nhà người bác. Nhờ vậy mà bạn bè Ngâm tự do tụ họp.

Mỗi khi đến, Hàn thường thấy thấp thoáng ở nhà bên một thiếu nữ cốt cách đoan trang. Hỏi ra thì biết đó là Hoàng Thị Kim Cúc, ái nữ của ông bác Ngâm. Hàn lặng lẽ theo dõi nàng. Nàng không đẹp, nhưng mặn mà duyên dáng, lại rất thùy mị dịu dàng. Sự hiện diện xa xa gần gần của nàng tạo nên một vầng thực ảo mơ hồ đã làm rung động chàng trai giàu mơ mộng. Hàn đem lòng yêu người con gái ấy, và thầm gọi nàng bằng cái tên rất nên thơ - Hoàng Cúc.

Ngày xửa ngày xưa, trên bến sông dưới lầu Mỵ Nương, anh Trương Chi tỏ tình yêu đắm say của mình đối với vị công chúa qua tiếng sáo. Theo cách của anh Trương Chi, Hàn Mặc Tử kín đáo bộc bạch nỗi lòng thiết tha của mình với người con gái họ Hoàng trong mấy vần thơ:

Thu về nhuộm thắm nét hàng hoa

Sương điểm trăng lồng bóng thướt tha

Vẻ mặt khác chi người quốc sắc

Trong đời tri kỷ chỉ riêng ta.

(Hoa cúc)

Đó là một thứ tình trong trắng, ủ mãi thành một chất men nồng say muốn tràn ra khỏi lòng người, mãnh liệt ấy mà vẫn không đường đột:

Bấy lâu sát ngõ chẳng ngăn tường

Không dám sờ tay sợ lấm hương

Xiêm áo đêm nay tề chỉnh quá

Muốn ôm hồn cúc ở trong sương.

(Hồn cúc)

Cùng với nhiều biến cố khác trong đời, mối tình đầu dành cho Hoàng Cúc đã ghi dấu bước trưởng thành của Hàn Mặc Tử.

Tình vô vọng

Dù nhút nhát, nhưng như mọi người đang yêu trên thế gian này, Hàn Mặc Tử cũng tìm mọi cách để giãi bày tình cảm chất chứa trong tim chàng. Chàng rụt rè đưa những bài thơ cúc cho Hoàng Tùng Ngâm đọc và dần dần cố gắng mạnh dạn hơn, chàng nhờ Ngâm chuyển đến Hoàng Cúc những bức thư tình. Những cánh nhạn bay đi không thấy trở về. Chàng tin bạn, không dám căn vặn Hoàng Tùng Ngâm. Trăn trở xót xa một mình, chàng cũng không dám một lần mở lời với người con gái họ Hoàng. Suốt mấy năm trời, tình chàng vẫn là một mối tình thầm yêu trộm nhớ:

Tôi thích núp mình trong cánh cửa

Hé nhìn dáng điệu của người yêu

Bước đi ngượng nghịu trên đường cái

Mỗi lúc ngang qua trước mặt lều

Có lần trông thấy người tôi yêu

Tôi lại giả vờ lên mặt kiêu

Như chẳng sá gì cô gái lịch

Xa rồi, hối hận mới nhìn theo.

(Tôi không muốn gặp)

Chờ đợi mãi, Hàn Mặc Tử đánh bạo nhờ một người bạn lớn tuổi rất có uy tín trong công chức hồi ấy là Bùi Xuân Lang đánh tiếng dạm hỏi Hoàng Cúc. Ít lâu sau, Bùi Xuân Lang cho nhà thơ trẻ thấy nguyện vọng hôn nhân của chàng với tiểu thư họ Hoàng chỉ là chuyện không tưởng. Hàn Mặc Tử vô cùng buồn bã. Hiểu nhầm phụ thân Hoàng Cúc xem thường địa vị xã hội của mình, chàng xin thôi việc ở sở Đạc điền vào Nam quyết xây dựng sự nghiệp văn chương:

Nước non muôn dặm tình đương nặng

Sự nghiệp trăm năm chí chửa thành.

(Tạm biệt Quy Nhơn)

Chàng bắt đầu yêu Hoàng Cúc vào mùa thu năm 1932. Như một tình cờ, chàng rời nơi mình hái về mối tình vô vọng cũng đúng mùa hoa cúc nở. Nhà thơ ra đi với hình ảnh người yêu trong lòng và cả một mùa hương nhung nhớ ngập trời.

Gái quê - niềm hoài vọng

Mối tình vô vọng trong tim người xa xứ biến thành niềm vô vọng. Tập thơ Gái quê là mặt hồ trong veo phản chiếu từng biến chuyển, từng xao động nhỏ của tâm hồn Hàn Mặc Tử trước mối tình đầu. Bao nhiêu nỗi niềm nén chặt trong lòng được trút lên những dòng thơ phóng khoáng.

Một chút hương nồng rơi rớt ấy đủ làm thi sĩ điên lên vì thương nhớ người con gái họ Hoàng. Hình ảnh của Hoàng Cúc cứ lởn vởn như mơ như thực. Những câu thơ đuổi bắt và tô điểm, Hoàng Cúc hiện lên môi tươi thiếu nữ vừa trang điểm, đưa má hồng hào cho nắng nhuộm, đôi mắt say sưa như mộng êm nhưng lập tức lại biến đi, chỉ còn lại nhà thơ với niềm tơ tưởng:

Lá xuân sột soạt trong làn nắng

Ta ngỡ, em ơi, vạt áo hường

Thứ áo ngày xuân em mới mặc

Lòng ta rộn rã nỗi yêu thương.

Tâm sự trong Gái quê là nỗi lòng của người chỉ có một mình. Bởi vì trước kia có bao giờ nhà thơ dám nói với người mình yêu nửa lời âu yếm. Chỉ có một mình, Hàn Mặc Tử mới dám lộ ra một cách thành thực cái tình yêu lặng lẽ (bài Âm thầm), nỗi nhớ mong khắc khoải (bài Tình quê) và những khát khao táo bạo trong tâm tưởng (Gái quê, Bẽn lẽn, Mơ):

Xuân trẻ xuân non xuân lịch sự

Tôi đều nhận thấy trên môi em

Làn môi mong mỏng tươi như máu

Đã khiến môi tôi mấp máy thèm.

(Gái quê)

Ta thích ngồi mơ dưới gốc đa

Chờ người năm ngoái có đi qua

Yêu thương níu lại rồi tình tự

Tiếng lá vèo qua ta ngỡ là…

(…)

Ta thích len vào trong đám lau

Núp chờ trăng xuống để quàng nhau

Giả đò ân ái như năm ngoái

Gió lại ta ngờ nàng tới sau…

(Mơ)

Nhà phê bình văn học Hoài Thanh viết rằng "tình trong Gái quê thường vẩn đục". Nhà thơ Quách Tấn, cùng một ý đó nhận xét: "Tình trong Gái quê nồng nàn và rạo rực… thường vẩn ít nhiều tình dục". Song sự "vẩn đục" và chất "tình dục" trong thơ Gái quê luôn luôn bị tác giả phong tỏa trong tưởng tượng: tôi thích, tôi ước, tôi tưởng là… Như thế đủ thấy rằng nhà thơ rất trân trọng và nâng niu khi nhắc đến mối tình đầu trong sáng.

Những bài thơ trong Gái quê trước khi in thành tập đã được đăng rải rác trên báo Công luận và vài tờ báo khác ở Sài Gòn. Vị trí của Hàn Mặc Tử trên văn đàn ngày càng vững: Giấc mơ sự nghiệp đã thành. Còn cái mộng nhân duyên… Hàn Mặc Tử đã gặp Mộng Cầm.

Tuy nhiên, mối tình dành cho Hoàng Cúc chưa phai nhạt trong tâm hồn thi sĩ. Hàn về Quy Nhơn đầu năm 1936 để chịu tang anh Nguyễn Bá Nhân và lo việc xuất bản Gái quê thì được tin Hoàng Cúc theo phụ thân về Huế(Phụ thân Hoàng Cúc về hưu năm 1936). Dù biết trước cái dở dang của cuộc tình này là tất yếu, Hàn Mặc Tử vẫn bị hụt hẫng như bị mất đi thứ gì vô giá:

Thôi rồi sự nghiệp với công danh

Với cả tương lai với mộng tình

Giây phút biến thành mây khói cả

Tỏa bay nhè nhẹ giữa đêm thanh

Một niềm đau nhẹ nhàng mà thấm thía. Nhà thơ xem việc Hoàng Cúc rời Quy Nhơn chẳng khác gì cất bước sang ngang! Những lời thơ tiễn đưa mối tình đầu tràn ngập một nỗi buồn khó tả:

Ngày mai tôi bỏ làm thi sĩ

Em lấy chồng rồi hết ước mơ

Tôi sẽ đi tìm mỏm đá trắng

Ngồi lên để thả cái hồn thơ…

(Em lấy chồng)

Tập Gái quê, Hàn Mặc Tử định đề tặng Hoàng Cúc ở trang đầu. Nhưng nghĩ lại thấy bất tiện nên thôi.

Trước sau vẫn là tình bơ vơ.

Đây thôn Vĩ Dạ - bài thơ tạ cố nhân

Hoàng Cúc rời Quy Nhơn. Hoàng Tùng Ngâm, người em thúc bá của nàng vẫn còn làm công chức ở Quy Nhơn. Nhưng Hàn Mặc Tử, dù vẫn thường gặp Ngâm, song không hề hỏi về Hoàng Cúc. Mối tình đầu chàng cất kỹ trong lòng, không một lần gợi lại.

Cho đến mùa hè năm 1939, Hàn Mặc Tử nhận được thư Hoàng Cúc nhờ Hoàng Tùng Ngâm chuyển lại. Trong thư, nàng gửi một phiến phong cảnh in hình một cô gái Huế chèo đò trên sông, dưới một nhánh trúc la đà với mấy lời thăm hỏi sức khỏe của nhà thơ và lời mời "ra chơi thôn Vĩ". Chỉ có vậy thôi, nhưng Hàn Mặc Tử vô cùng xúc động. Cái thuở ban đầu lưu luyến lần lượt sống lại trong lòng nhà thơ bất hạnh, vâng, lúc ấy Hàn Mặc Tử đã mắc bệnh ngặt nghèo. Trái tim chàng lại rung lên bao buồn thương nhớ tiếc, nhưng trí óc tỉnh táo giúp chàng sáng suốt nhận ra đây có thể chỉ là sự chạnh lòng của người thiếu nữ nhân hậu ấy trước hoàn cảnh bi đát của mình (do Ngâm kể lại với nàng). Tuy vậy, nhà thơ vẫn rất biết ơn nàng. Để tạ lòng cố nhân, chàng soạn bài Đây thôn Vĩ Dạ nhờ Hoàng Tùng Ngâm gửi tặng lại nàng:

Sao anh không về chơi thôn Vĩ ?

Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên

Vườn ai mướt quá, xanh như ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền

Gió theo lối gió, mây đường mây

Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tới nay

Mơ khách đường xa. Khách đường xa

Áo em trắng quá nhìn không ra

Ở đây sương khói mờ nhân ảnh

Ai biết tình ai có đậm đà?

Mỗi khổ thơ trong bài thơ đều rẽ làm đôi. Chảy suốt giữa sự rẽ đôi đó là khoảng cách lặng im không thể nào xóa được, lặng im nhưng đầy ý nghĩa. Phải chăng đây là lời nhắn gửi thầm kín của nhà thơ với cô gái họ Hoàng. Bây giờ, tôi và em đã xa xôi, xa xôi đến nỗi em đọng lại trong tôi như một biểu tượng trắng trong, mơ hồ không rõ nét. Chúng ta mỗi người một hoàn cảnh, bên tù đọng buồn bã, bên ấp ám sáng tươi. Tôi và em như hai dòng nước không bao giờ hòa vào nhau, như hai mảnh đời mãi mãi lạc nhau giữa thế gian này. Giữa chúng ta, cái thăm thẳm không gian che khuất tầm nhìn. Nào biết được có thật là lòng ai tha thiết với ai không? Hay chỉ là thương xót thoáng qua?...

Khắp bài thơ bàng bạc một tình cảm thương nhớ ngậm ngùi, có chút gì đăng đắng của sự nghi ngờ thoáng qua. Trùm lên những hình ảnh thơ mộng và thanh khiết là cái không khí trong suốt và lạnh lẽo đến nao lòng.

Bài thơ gửi đi rồi, nhà thơ thấy không đành lòng với người xưa. Phải chăng chàng đã trót nói những lời hơi bất nhẫn? Chỉ biết rằng ít lâu sau đó, Hàn Mặc Tử lại gửi tặng Hoàng Cúc bài thơ mới Sao, Vàng sao..(tức là bài "Đừng cho lòng bay xa") Nhà thơ gọi cố nhân bằng hai chữ "Hoàng hoa" vô cùng trang trọng

Trời nhật nguyệt cầu vồng bắc tứ phía

Ôi Hoàng hoa! Hồn phách đến nơi đây

Hương ân tình cho kết lại thành giây

Mong manh như lời nhớ thương hàng triệu…

Bài thơ khép lại một thiên tình ái. Dù sao, cuối cùng Hàn Mặc Tử cũng đã phân giải được lòng mình.

Từ những bức thư của Hoàng Cúc 1971

Hàn Mặc Tử yêu Hoàng Cúc thì đã rõ. Còn Hoàng Cúc đối với Hàn như thế nào?

Thi sĩ Quách Tấn, người bạn thân nhất của Hàn Mặc Tử, người mà bình sinh Hàn không giấu diếm điều gì, nói về chuyện này cũng hết sức dè dặt và thận trọng.

Năm 1935, Hàn Mặc Tử và Thúc Tề trên đường vào Nam ghé Nha Trang thăm Quách Tấn. Quách Tấn hỏi lý do Hàn thôi việc ở sở Đạc điền thì Hàn buồn không đáp. Thúc tề cho biết Hàn vấp phải trường hợp Tản Đà - Đỗ Thị và kể cho Quách Tấn nghe mối tình Hàn - Cúc. Hàn Mặc Tử đọc thêm cho Quách Tấn nghe mấy bài thơ mình làm tặng Hoàng Cúc. Theo như lời Thúc Tề và những lời úp mở của Hàn thì mối tình của Hàn đã thấu tới Hoàng Cúc và Hoàng Cúc đối với Hàn không đến nỗi hững hờ.

Thế nhưng sau này, khi Quách Tấn viết thư hỏi Hoàng Cúc về mối tình Hàn Mặc Tử, Hoàng Cúc đáp rằng mình hoàn toàn không hay biết gì về chuyện ấy cho đến khi tới Quy Nhơn. Tôi xin phép được dẫn chứng đoạn thư của Hoàng Cúc mà thi sĩ Quách Tấn đã trích trong hồi ký Đôi nét về Hàn Mặc Tử để rõ thêm chuyện.

Thư đề ngày 13-3-1971:

“… Suốt thời gian ở Quy Nhơn, thầy tôi không hề gặp hoặc biết mặt hay nghe tên tuổi Tử. Hồi đó Tử thường đến chơi với Hoàng Tùng Ngâm (là em chú bác với tôi, cùng ở chung với tôi). Bạn Ngâm đông lắm. Trong gia đình tôi không ai để ý đến bạn của Ngâm. Câu chuyện tâm tình của Tử trừ Ngâm ra cũng không ai biết. Tôi được biết trước khi thầy tôi sắp về hưu do một người khác nói lại chứ không phải Ngâm…”

Thư đề ngày 15-4-1971:

“… Hồi ấy tuy nhà Tử ở gần nhà tôi, song Tử và tôi cách xa nhau như hai ngọn núi. Tử thì kín đáo và bẽn lẽn như con gái, còn tôi thì bí mật và xa lạ như cung trăng! Tuy thế Tử cũng đã tìm hết cách để gặp, nhưng rồi cũng vẫn chưa toại nguyện…

Năm 1936, khi Tử ở Sài Gòn về Quy Nhơn, tôi vẫn còn ở Quy Nhơn đến mấy tháng sau mới về Huế. Về Huế được vài tháng thì một hôm đi xem hội chợ với anh chị em trong nhà, tình cờ chúng tôi gặp Tử tại hội chợ với một xấp Gái quê trong tay. Tử đưa tặng người anh kề tôi một tập có lời đề tặng bằng tiếng Pháp. Tử kể cho anh tôi biết rằng Tử có tìm đến nhà ở Vĩ Dạ, song chỉ đứng ngoài ngõ nhìn vô thôi. Anh và các em tôi đều quen Tử tại Quy Nhơn, trừ tôi… Tuy vậy, hồi đó, anh và em tôi không ai hiểu gì về nỗi lòng của Tử cả!”.

Thư đề ngày 15-10-1971:

“Vào khoảng hè 1939, Ngâm viết thư về Huế cho biết Tử mắc bệnh nan y, và khuyên tôi nên viết thư thăm Tử, để an ủi một tâm hồn đã vô cùng đau khổ. Thay vì viết thư thăm, tôi gởi bức ảnh phong cảnh vừa bằng cái carte-visite. Trong ảnh có mây, có nước, có chiếc đò ngang với cô gái chèo đò, có mấy khóm tre, có chiếc đò ngang với cô giái chèo đò, có mấy khóm tre, có cả ánh trăng hay ánh mặt trời chiếu xuống nước. Tôi viết sau tấm ảnh mấy lời hỏi thăm sức khỏe Tử, mà không ký tên, rồi nhờ Ngâm trao lại. Sau đó một thời gian, tôi nhận được bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ và một bài khác nữa do Ngâm gửi về…

Tóm lại, ngoại trừ bức ảnh phong cảnh đó và bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ thì Tử và tôi không có thư từ gì cho nhau nữa cả. Ngâm cho tôi biết, trước đó, Tử có gởi nhiều thơ tặng mà không tới tay tôi…”.

Theo như những đoạn thư trên, thì dường như Hoàng Cúc muốn trình bày rằng mình không hề có tình ý gì với Hàn Mặc Tử. Điều này đã làm cho thi sĩ Quách Tấn phân vân không ít khi nhớ lại những điều Thúc Tề và Hàn Mặc Tử kể với mình trước kia. Và trong tập Gái quê, có một bài thơ Hàn Mặc Tử trách móc một cô gái quê là bài Em sắp lấy chồng, nghe cứ như nhà thơ nói với người đã từng hò hẹn thề nguyền với mình:

Nghe tin em sắp lấy chồng

Anh cười đã lắm anh buồn cũng ghê

Em đi em nuốt lời thề

Anh lầm anh tưởng gái quê thiệt thà

Bài này, Hàn Mặc Tử cho biết mình viết khi nghe tin Hoàng Cúc sắp về Huế. Người gái quê trong thơ phải chăng là Hoàng Cúc ngoài đời?

Nhưng, Hàn Mặc Tử đã tạ thế từ năm 1940 và thư Hoàng Cúc năm 1971 đã viết như vậy. Đến nay Hoàng Cúc cũng đã thành người thiên cổ. Xin vâng theo lời thi sĩ Quách Tấn, đành xem như mối tình đầu của Tử là tình đơn phương.

Mộng Cầm

Mộng Cầm, bí danh của người yêu Hàn Mặc Tử, đi lầy chồng sau khi nhà thơ mắc bệnh phong - nỗi đau đớn bất tuyệt và niềm nhớ nhung đầy ám ảnh của đời Hàn. Cùng căn bệnh nan y, mối tình dang dở này là nhân tố vô cùng quan trọng khiến Hàn viết nên những vần thơ máu lệ tuyệt bút.

Trong tạp chí Văn (Sài Gòn) số 179, về Hàn Mặc Tử, ra ngày 1-6-1971 có đăng bài của ông Châu Hải Kỳ phỏng vấn Mộng Cầm về quan hệ giữa bà và nhà thơ Hàn Mặc Tử. Hình ảnh Mộng Cầm ở tuổi xế chiều được ghi lại qua ông Châu:

“Bà khuôn mặt đầy đặn, nước da dù đã trắng trẻo, mịn màng cũng được trang điểm qua loa một làn phấn lợt thêm hồng đôi má bên cặp môi cùng một màu hồng. Nếu không để ý đến cái thân thể cũng như cử chỉ, dáng điệu trang trọng xứng hợp với một nữ trung niên khuê các, mà chỉ nhận diện bằng “khuôn mặt nép bên hoa” thôi, thì mặc dù bà đã bốn mươi có lẽ, trông bà hãy còn đẹp đẽ, duyên dáng như một cô gái vừa quá tuổi trăng tròn.

Nhân diện đào hoa tương ánh hồng. Câu thơ Thôi Hiêu tự dưng đến. Tôi thầm nói trong não: Khuôn mặt ấy, bảo xưa kia Hàn Mặc Tử không cảm sao được”.

Về sự gặp gỡ và giao tiếp giữa nhà thơ Hàn Mặc Tử với Mộng Cầm, chúng tôi xin trích lời Mộng Cầm trả lời phỏng vấn của Châu Hải Kỳ, gọi là có tiếng nói của của người trong cuộc.

Từ những chuyến đò Mũi Né đến lầu ông hoàng

Lời Mộng Cầm:

Năm ấy tôi 17 tuổi, học lớp nhất trường Nam Phan Thiết. Tuy mới học lớp nhất, nhưng tôi rất ham văn chương. Đêm đêm tôi thường đến học thêm Việt ngữ với cậu Bích Khê tôi. Cậu có mở một lớp đêm cho những ai muốn học thêm và có chỉ dẩn làm thơ văn. Những bài thơ tôi làm ra toàn thơ Đường luật, tôi đăng báo Công luận trong Nam. Một hôm đến trường, tôi tiếp một bức thư do nhà dây thép đưa lại. Đó là bức thư đầu tiên của H.M.T gửi cho tôi. Trong thư, H.M.T tỏ ý cốt tìm cho biết để giao thiệp trau luyện văn thơ. Tôi có gặp trên báo tên Hàn Mặc Tử một đôi lần, nhưng không biết H.M.T là ai, và cũng không biết, bằng cách nào, H.M.T biết được địa chỉ của tôi. Vì lúc này, theo như trong bức thư gửi cho tôi, H.M.T đang làm ở sở Đạc điền ở Quy Nhơn.

Tôi bận học thi Tiểu học, cho nên một tháng sau tôi mới trả lời. Bắt đầu từ đó, chúng tôi thường có thư đi lại với nhau, nhưng cũng nói toàn chuyện văn thơ…

Chúng tôi giao thiệp như thế được chừng năm, sáu tháng thì tôi phải về Quãng Ngãi. Cuộc giao thiệp gián đoạn. Về Quảng Ngãi, tôi gặp một người bạn học cũ mới hay chính bạn tôi quen với H.M.T, đã giới thiệu tôi với Hàn và cho Hàn địa chỉ. Chị cũng cho biết H.M.T vừa thôi làm sở Đạc Điền, vào Sài Gòn viết giúp các báo Sài Gòn mới và Phụ nữ tân văn.

Ở Quảng Ngãi mấy tháng, tôi vào Phan Thiết. Tôi ra Mũi Né ở học “cô đỡ” với cậu tôi là ông L.Q.T (anh lớn của Bích Khê).

Tình cờ, đọc Sài Gòn mới, cậu tôi thấy H.M.T nhắn trong mục thư tín: chị Mộng Cầm ở đâu cho biết địa chỉ…” Ông mới hỏi tôi: “Hàn Mặc Tử là ai mà cứ nhắn hỏi cháu hoài, sao cháu không trả lời?”.

Tôi kể câu chuyện quen biết trong mục trau luyện văn chương cho cậu tôi nghe. Cậu tôi cho phép, tôi viết thư cho Hàn Mặc Tử. Thư từ đi lại mật thiết trong mấy tháng. Thì một chiếu thứ bảy nọ, vào khoảng tháng tư tháng năm, Hàn Mặc Tử ra Phan Thiết. Anh mướn đò đi Mũi Né tìm đến bệnh xá. Tôi đang làm thuốc cho bệnh nhân, ông phu vào đưa vào cho tôi một tấm danh thiếp trên có đề mấy hàng

Hàn Mặc Tử

Chef Cercle d’ Etude

Quy Nhơn.

Tấm danh thiếp này tôi giữ mãi làm vật kỷ niệm bất ly thân cho đến lúc mấy tháng gần đây, vì đứa em họ tôi nó xin khẩn thiết quá, tôi mới cho nó. Hiện nó giữ bo bo và ai xin nó cũng không đưa, chỉ sợ mất.

Tôi đi ra thì thấy một chàng thanh niên mặc âu phục xoàng xĩnh đang đứng ở cửa bệnh xá.

Sau khi chào hỏi, tôi mời vào nhà, giới thiệu với cậu T. Cậu để cho chúng tôi tiếp chuyện tự nhiên. Kể ra, vào thời đại nam nữ cách biệt mà được như vậy cũng đã tự do lắm. Hàn Mặc Tử xin cậu tôi, sẵn có đò, cho phép tôi đi Phan Thiết chơi, luôn tiện nhờ tôi giới thiệu với Bích Khê mà anh hằng ao ước tìm gặp. Cậu tôi bằng lòng. Và tối hôm đó, chúng tôi xuôi đò về Phan Thiết.

Gặp hôm có trăng, nhưng chúng tôi không ngồi trên mui thuyền để ngắm sông nước mà ngồi trong khoang để nói chuyện. Hàn Mặc Tử không đẹp, nhưng nhỏ nhẹ, dễ thương. Hồi này anh mới 24 tuổi, song trông người anh yểu tướng, tôi in trí thế nào anh cũng không thọ. Nhờ ngọn đèn sáng dưới đó, tôi đã ngờ ngay từ hôm đó là anh có bịnh phung, hai trái tai anh hơi đỏ đỏ mà dày dày. Vì có học ở nhà thương nên tôi biết triệu chứng, tuy vậy, tôi chưa dám chắc. Đến sau này, tôi gặp anh Nguyễn Thông, bạn học cũ của tôi, cũng làm sở Đạc điền với Hàn Mặc Tử ở Quy Nhơn cho biết: “Chị có biết Hàn Mặc Tử bị phung không?” (thời kỳ còn nhẹ). Tôi mới chắc chắn.

Đoán biết Hàn Mặc Tử bị phung, song tôi không nói ra. Tôi vẫn một lòng kính trọng anh. Đò đến Phan Thiết, tôi đưa Hàn Mặc Tử đến trường Hồng Đức, cậu Bích Khê tôi dạy tại đây. Ở đó suốt buổi sáng chủ nhật, chiều lại, anh đáp chuyến tàu suốt trở vê Sài Gòn.

Sau ngày ấy, cậu Bích Khê bảo tôi ra dạy ở trường Hồng Đức. Vì lẽ đó mà Hàn Mặc Tử ra vào thường, thứ bảy nào anh cũng có mặt tại Phan Thiết, chiều chủ nhật lại vào. Một dịp thứ bảy đi chơi Lầu ông Hoàng, anh thổ lộ mối tính của tôi. Tôi trả lời anh: “Chắc rằng không thể đến chỗ làm bạn trăm năm được, tôi nói trước để anh đừng hy vọng”.

Anh hỏi lý do.

Tôi viện lẽ tôn giáo khác nhau. Nhưng thật ra vì biết Hàn Mặc Tử mắc bệnh hiểm nghèo, không thể sống lâu được. Ý tôi muốn được một người chồng đẹp đẽ, tráng kiện… Tuy vậy, chúng tôi vẫn giao thiệp thân mật hai năm như thế. Trong thời gian này, có nhiều bức thư anh đề cập đến vấn đề hôn nhân. Tôi luôn luôn ngụy biện để từ chối. “Em nghĩ chúng ta sống như thế này thanh cao hơn, tôn giáo bất đồng, chữ hiếu bắt buộc em phải nghe lời thân mẫu”.

Đến đây, ông Châu Hải Kỳ xin lỗi ngắt lời bà:

- Tôi xin hỏi thật bà: bà không muốn đến hôn nhân, nhưng đối với Hàn Mặc Tử có lúc nào bà cảm thấy yêu không? Và trong những cuộc giao du thân mật đã có lần nào thi sĩ tỏ thái độ suồng sả với bà chưa?

- Chúng tôi rất mến nhau. Nhưng đó là mối tình văn thơ. Còn xác thịt thì hoàn toàn không nghĩ tới. Cha mẹ đã cho giao thiệp tự do, chúng tôi phải giữ gìn cho xứng đáng. Vả lại, lúc bấy giờ, tôi tuy đã lớn tuổi, nhưng còn khờ lắm…

Người đi một nửa hồn tôi mất…

Mắc bệnh phong gần một năm thì Hàn Mặc Tử được tin Mộng Cầm sang ngang.

Mặc dù từ khi biết mình mang căn bệnh quái ác, Hàn tuyệt giao với bạn bè và cả Mộng Cầm. Mặc dù trong thâm tâm, chàng biết việc nàng lấy chồng là hợp lý và tất nhiên. Mặc dù chàng hiểu hơn ai hết rằng không thể gắn đời mình với đời nàng một khi mình đã thân tàn ma dại. Mặc dù… Song, mặc dù thế nào, cái tin phủ phàng kia vẫn chụp xuống đời chàng như cơn bão, bứng trốc gốc niềm an ủi lớn lao của tâm hồn. Hàn Mặc Tử đã chết lịm đi trong cảm giác mất mát sững sờ.

Họ đã xa rồi khôn níu lại

Lòng thương chưa đã mến chưa bưa

Người đi một nửa hồn tôi mất

Một nửa hồn tôi bỗng dại khờ

(Những giọt lệ)

Thế là Mộng Cầm đã phụ tình chàng. Như một nữ hoàng lạnh lùng, nàng đã từ bỏ ngôi báu trong lòng Hàn để tìm một vương quốc khác. Trong rất nhiều bài thơ của tập Đau thương. Hàn Mặc Tử rên rỉ xót xa vì nỗi đau tình phụ. Chàng giận người yêu không chung thủy, lời thơ không nén được dằn dỗi:

Không rên xiết là thơ vô nghĩa lý

Em có chồng mà đành đoạn chia đôi

Xưa thứ gì dính dáng ở đầu môi

Nay trả lại để tôi làm dấu tích

(Dấu tích)

Càng giận lại càng thương. Nhà thơ thất tình lạc vào miền nhớ thương sầu thảm không có lối ra. Có khi chàng gọi cả tên thật của Mộng Cầm để trách than kể lể:

Nghệ hỡi Nghệ muôn năm sầu thảm

Nhớ thương còn một nắm xương thôi

(Muôn năm sầu thảm)

Nghe sao thê thiết và bi lụy quá! Song hoàn cảnh bi đát của nhà thơ đã quy định điều ấy; Thể xác bị đày đọa vì bệnh tật, tinh thần quay quắt trong cô đơn. Có thể nói rằng nhà thơ đắm chìm trong quá khứ và mộng tưởng để tạm quên thực tại buồn đau. Mỗi lúc như thế, tự nhiên những kỷ niệm thơ mộng của mối tình thắm thiết hiện về đốt cháy cõi lòng.

Nhớ lắm lúc như si như dại

Nhớ làm sao bải hoải tay chân

Nhớ hàm răng nhớ hàm răng

Mà ngày nào đó vẫn khăng khít nhiều

(Muôn năm sầu thảm)

Biết bao đêm, trong cơn say lúy túy Hàn mong ước người xưa trở về. Niềm khao khát ấy càng mãnh liệt thì sự trống vắng càng thênh thang khi nhà thơ sực tỉnh:

Đêm nay lại giống đêm nào

Nhấp xong chung rượu buồn vào tận gan

Say thôi lại muốn Nàng nâng đỡ

Nhưng nàng xa từ thuở vu qui

Người mình yêu đã là vợ kẻ khác. Sự thực tàn nhẫn bủa vây nhà thơ. Nỗi đau tình phụ lên tới cực điểm, cộng với cảnh sống thiếu thốn và bế tắc vì bệnh tật vô phương cứu chữa, chừng ấy điều đủ cho Hàn Mặc Tử hình dung sự săn đuổi của số phận gấp gáp sau lưng, thậm chí bàn chân của nó đang dẫm nghiền lên trái tim tan nát của chàng. Nhà thơ đau đớn kêu lên:

Trời  hỡi! Làm sao cho khỏi đói

Gió trăng có sẵn làm sao ăn?

Làm sao giết được người trong mộng

Để trả thù duyên kiếp phụ phàng?

(Lang thang)

Tiếng kêu xé rách không gian, nỗi đau phơi bày chật chội cả vũ trụ, có lẽ Hàn là kẻ cùng cực nhất thiên hạ về cả vật chất, thể xác lẫn tinh thần. Chàng giàu hơn thiên hạ chỉ ở nỗi đau và những vần thơ trung thực với lòng mình. Hàn Mặc Tử thật có lý khi tự coi mình là một tiên hành khất:

Lãng tử ơi! Mi là tiên hành khất

May không chết lạnh trước lầu mỹ nhân

Lãng tử ơi mi là tiên hành khất

May không hộc máu chết rồi còn đâu!

(Lang thang)

Đã hành khất, mà thuộc hàng tiên; tức là hành khất thứ thiệt, hành khất “đắc đạo”. Đùa đấy mà đau đấy! Một bản lĩnh đang cười trên nỗi bất hạnh của chính mình, cái cười nghẹn ngào nước mắt.

Trăm năm vẫn một lòng yêu

Thật ra khi thốt lên những lời chua chát, Hàn không hề có ý trách móc Mộng Cầm nữa. Chàng chỉ giận nàng trong giai đoạn đầu, khi mà cái tin vu qui còn mới tinh gây nơi chàng một cú sốc tinh thần kinh khủng. Sau một thời gian đủ cho sự đột ngột thành điều đã qua, thành chuyện cũ, thì tình yêu giành cho Mộng Cầm mới hiện ra trong thơ chàng với tất cả chiều sâu và cường độ của nó như ta đã thấy.

Trót một lần gọi tên thật của Mộng Cầm để thở than, Hàn Mặc Tử kịp nhận như thế sẽ bất lợi cho hạnh phúc của người tình cũ. Từ đó, chàng thường kín đáo hơn khi nhắc tới nàng:

Ta là khách bơ vơ phàm tục

Nhớ cầm trăng cung bực tiêu tao

(Say chết đêm nay)

Chàng gọi nàng bằng cái tên mới chỉ mình chàng biết:

Lệ Kiều ơi em còn giữ ý thơ

Trong đôi mắt mùa thu trong leo lẻo

Ở xa xôi lặng nhìn anh khô héo

(Trường tương tư)

Hoặc chỉ gợi lại một nét quen thuộc nơi nàng đã khắc sâu vào tâm thức chàng vĩnh viễn:

Cho tôi mua trọn hàm răng

Hàm răng ngà ngọc hàm răng đa tình!

(Lang thang)

Những cơn mưa gió trong hồn nhà thơ chẳng những không làm trôi dạt đi hình ảnh Mộng Cầm, mà ngược lại chỉ tô đậm thêm. Mai Đình kể lại với một người bạn gái rằng nàng đã nhiền lần chứng kiến Hàn Mặc Tử đập tay xuống bàn gọi tên Mộng Cầm và bậc khóc nức nở. Một hôm Mai Đình thức tỉnh Hàn: Mộng Cầm đã phụ chàng đi lấy chồng, chàng còn tưởng đến mà chi? Tức thì Hàn Mặc Tử vỗ tay xuống bàn ầm ầm rồi nói to như nói một mình: “Nàng bị gia đình ép uổng, Mộng Cầm vẫn yêu ta?”. Mai Đình hờn ghen, làm thơ phân bì với Mộng Cầm:

Mộng Cầm hỡi! Nàng là tiên rớt xuống

Hay là vì tinh tú giáng trần giang?

Diễm phúc thay sung sướng biết bao vàn

Đầy đủ quá nàng thương chăng kẻ thiếu?

Và có lần ngồi với Mai Đình ngoài sân mà Hàn lại làm thơ thương nhớ Mộng Cầm. Mai Đình chụp bài thơ xé nát. Hàn nhặt từng mảnh ráp lại thì mất đi đoạn cuối. Chàng thẫn thờ như một kẻ mất hồn.

Như thế đủ thấy rằng cái khoảng trống mà Mộng Cầm để lại trong lòng Hàn Mặc Tử rất khó lấp bằng. Chàng như con tằm đã rút hết ruột để nhả tơ tình, nằm đau trên lá dâu. Nhưng mà ruột tằm còn có lúc hết, phải ngừng nhả tơ, chứ tình Hàn đối với Mộng Cầm thật vô bờ bến:

Dẫu đau đớn vì điều phụ rẫy

Nhưng mà ta không lấy làm điều

Trăm năm vẫn một lòng yêu-

Và còn yêu mãi rất nhiều em ơi!

(Muôn năm sầu thảm)

Mối tình với Mộng Cầm gần như “chiếm lĩnh” suốt tập Đau thương. Nhà thơ, người đã “tiêu tán” cả thân xác và tâm hồn vì tình yêu ấy, đã biến trời thơ thành một trường tương tư dằng dặc nỗi buồn.

***

Xin trở lại vấn đề mà ông Châu Hải Kỳ đặt ra với Mộng Cầm: Mộng Cầm có yêu Hàn Mặc Tử không?

Câu trả lời của Mộng Cầm khiến nhiều người có ý nghĩ: Bà phủ nhận tình yêu của mình đối với Hàn Mặc Tử.

Chính vì thế mà một lần thi sĩ Quách Tấn hỏi nhà thơ Bích Khê:

- Mộng Cầm có yêu Hàn Mặc Tử thật sự chăng?

Bích Khê trả lời:

- Không yêu mà chiều thứ bảy nào, Tử cũng ra Phan Thiết để cùng Mộng Cầm đi chơi với nhau đến chiều chủ nhật hôm sau mới vào Sài Gòn. Hai bên giao tiếp thân mật với nhau ngót hai năm trời mà nếu không yêu nhau thì chỉ có gỗ đá.

Bích Khê là cậu ruột của Mộng Cầm. Việc Mộng Cầm đi lấy chồng sau khi Hàn Mặc Tử ngã bệnh bị Bích Khê kịch liệt lên án. Song đó là xuất phát từ tình bạn của Bích Khê đối với Hàn Mặc Tử. Thi sĩ Quách Tấn quan niệm việc Mộng Cầm đi lấy chồng là lẽ tất nhiên và nàng không đáng trách. Cái đáng trách của Mộng Cầm, theo ông, là ở từ chối một sự thật của lòng mình.

Đây là lời thi sĩ Quách Tấn nói với một người bạn:

- Tôi đã từng đọc thư Mộng Cầm gửi cho Tử. Nếu anh được xem bức thư nàng cho gửi cho Tử năm 1936 lúc anh Mộng Châu bị nạn mất ở Phú Yên, chỉ xem một bức ấy thôi, thì anh cũng có thể đo được mức thiết tha của tình yêu đôi bên... Mộng Châu là anh ruột Tử và Mộng Cầm tỏ ý muốn... Thôi nàng đã có chồng rồi, nhắc lại không hay ho gì.(Lời Bích Khê và Quách Tấn bàn về Mộng Cầm ghi theo quyển Đời Bích Khê của Quách Tấn, trang 172, 176)

***

Tất cả những lời bàn ấy về Mộng Cầm là sau khi nàng đã có chồng. Cả câu hỏi của ông Châu Hải Kỳ và câu trả lời của Mộng Cầm cũng diễn ra khi người mà Hàn Mặc Tử yêu thiết tha hồi nhà thơ còn sống đã yên bề gia thất. Mộng Cầm đã ở vào tuổi trung niên, mà Hàn Mặc Tử thì đã qua đời từ lâu.

Song, đọc lại bài viết của ông Châu Hải Kỳ, có thể thấy rằng Mộng Cầm không hoàn toàn phủ nhận tình yêu của mình đối với Hàn Mặc Tử. Bà (lúc ấy Mộng Cầm đã cao tuổi) chỉ nói tránh đi một chút những điều không tiện nói ở một người có hoàn cảnh như bà.

Cái chi tiết bà giữ bo bo tấm danh thiếp của Hàn Mặc Tử như một vật bất ly thân suốt mấy mươi năm, và câu chuyện bà với Hàn trao đổi với nhau sau khi bán tập thơ Gái quê cũng như việc bà thừa nhận mình có đi chơi Lầu ông Hoàng với Hàn gặp mưa... Chừng ấy đủ chứng tỏ bà vẫn ghi nhớ những kỷ niệm giữa hai người.

Giả sử như bà muốn phủ nhận hoàn toàn, thì ngôn ngữ của bà đã vượt ra ngoài vòng kiểm soát của nữ chủ, hé lộ cái tình yêu của bà đối với người đã khuất, một tình yêu thuộc về quá khứ xa xôi.

Ngậm ngùi

Yêu là chết ở trong lòng một ít

Vì mấy khi yêu mà chắc được yêu

Yêu rất nhiều song nhận chẳng bao nhiêu

Người ta phụ, hay thờ ơ, chẳng biết.

Mấy câu thơ trên của nhà thơ Xuân Diệu có thể nói rất đúng với trường hợp Mai Đình.

Mai Đình tên thật là Lê Thị Mai người xứ Thanh. Phụ thân nàng là một tùy viên làm việc ở Tòa sứ Phan Thiết. Nàng không đẹp, cũng không có duyên, nhưng rất lãng mạn và biết làm thơ.

Mai Đình lúc gặp Hàn Mặc Tử

Vì ham thích văn thơ, lẽ đương nhiên Mai Đình biết tiếng Hàn Mặc Tử cũng như căn bệnh hiểm nghèo của chàng và chuyện nhà thơ bị phụ tình. Mai rất muốn gặp Hàn, ban đầu là vì tò mò. Trong chuyến đi từ Thanh Hóa vào Phan Thiết, năm 1937, nàng ghé Quy Nhơn và nhờ Trần Kiên Mỹ dẫn đến thăm Hàn Mặc Tử. Hàn không tiếp chỉ gửi tặng nàng một tập Gái quê.

Trên chuyến tàu Quy Nhơn - Phan Thiết, Mai Đình đọc tập Gái quê. Sau khi đọc xong, lòng thương yêu của nàng đối với Hàn Mặc Tử chuyển thành tình yêu. Nàng quyết chí gặp Hàn Mặc Tử.

Anh đứng cách xa hàng thế giới

Bài thơ đầu tiên Mai Đình tặng Hàn Mặc Tử là bài Biết Anh, viết sau khi đọc tập Gái quê của Hàn:

Còn anh em đã gặp anh đâu!

Chỉ cảm vần thơ có những câu

Âu yếm say sưa đầy cả mộng

Xui lòng tơ tưởng lúc đêm thâu.

...

Nàng ao ước giãi bày tình yêu với Hàn Mặc Tử:

Mộng hồn em gửi theo chiều gió

Để được gần anh ngỏ ít lời

Vốn bạo dạn và mãnh liệt, Mai Đình gặp nhà thơ Quách Tấn. Vừa khóc lóc, nàng vừa thật tình thổ lộ tình mình đối với Hàn, và gửi cho nhà thơ mới gặp lần đầu này bài thơ Biết Anh. Quách Tấn đi từ chỗ ngạc nhiên đến chỗ cảm động, gửi thư cho bạn kèm bài thơ Mai Đình. Trong thư, Quách Tấn nói dối bạn Mai Đình là một "tuyệt thế giai nhân". Hàn Mặc Tử được thư, làm bài Lưu luyến nhờ Quách Tấn trao lại Mai Đình. Xin trích khổ đầu và khổ cuối của bài thơ:

Chửa gặp nhau mà đã biệt ly

Hồn anh theo dõi bóng em đi

Hồn anh sẽ nhập trong luồng gió

Lưu luyến bên em chẳng nói gì.

...

Anh đứng cách xa hàng thế giới

Lặng nhìn trong mộng miệng em cười

Em cười anh cũng cười theo nữa

Để nhắn: Hồn em đã tới nơi.

Sau khi nhận thơ tặng lại của Hàn, Mai Đình rất hy vọng. Nàng ra Quy Nhơn ghé nhà Hàn mấy lần, nhưng nhà thơ vẫn không tiếp. Mai Đình tưởng Hàn Mặc Tử mặc cảm mà tránh mặt. Thực ra, nhà thơ đã nhìn nàng qua khe cửa. Nhận thấy người và thơ quá ư khác biệt, e rằng sự tiếp xúc sẽ cuốn trôi hết những ấn tượng tốt về nàng nên nhà thơ cố tình giữ một khoảng cách.

- Anh nhìn Mai chua xót nửa tấm lòng

Mai Đình tin ở sự kiên nhẫn của mình. Nàng vẫn tới thăm Hàn, dù không được gặp mặt.

Các chị của Hàn Mặc Tử thấy nàng nhiệt tình quá thì thương cảm, khuyên nhà thơ không nên xử tệ với nàng. Từ đó Hàn Mặc Tử mới cho Mai Đình gặp mặt. Chàng luôn luôn nhắc đến Mộng Cầm trong những lần cùng Mai trò chuyện, ngụ ý bảo nàng đừng hy vọng.

Mai Đình sau hơn nửa thế kỷ

Lần cuối cùng Mai Đình đến thăm Hàn Mặc Tử vào năm 1939. Nàng xin phép mẹ Hàn lưu lại vài hôm. Trong vài hôm ngắn ngủi ấy, nàng bộc bạch nỗi lòng với Hàn Mặc Tử một cách thật tình, song không vượt qua khuôn phép. Tấm chân tình của Mai Đình khiến Hàn vô cùng xúc động nhưng chàng chỉ thương nàng chứ không yêu. Khi họ từ biệt nhau, Hàn trao cho nàng bài thơ mới viết:

Cười cho lắm cho dầm dề nước mắt

Chết ruột gan mà ngoài mặt như không

Anh nhìn Mai chua xót nửa tấm lòng

Không biết nói làm sao cho da diết

...

Trong bài thơ này, có những câu rất tình tứ:

Đây Mai Đình tiên nữ ở Vu Sơn

Đem mộng xuống gieo vần vào muôn sóng mắt!

Nàng, ôm nàng hai tay ta ghì chặt

Cả bài thơ êm mát lạ lùng thay!

Những câu như thế dễ gây ngộ nhận cho người đọc, nhưng Hàn Mặc Tử không câu nệ điều đó. Nhà thơ thú nhận khi làm thơ tặng Mai Đình, chàng trải qua những phút rung cảm sâu sắc. Có lễ đó chỉ là tình yêu trong thơ.

Khối tình không tan

Mặc dù biết Hàn Mặc Tử không yêu mình, nhưng Mai Đình vẫn yêu Hàn tha thiết. Tình của nàng đối với Hàn Mặc Tử là "tình cho đi không lấy lại bao giờ". Về phía mình, nàng đã nhớ nhung, khổ sở, ghen tuông trong những lúc sóng tình trào cuộn. Nàng thành thực đến mức thú nhận với "tình địch" sự thua kém của mình:

... Tôi là kẻ thiếu nhiều và thiếu mãi

Đã ra người hành khất bấy lâu nay

Mà người đời toàn ban vị đắng cay!

(Phân bì Mộng Cầm)

Mai Đình những mong tình yêu của mình đem lại cho Hàn một nguồn an ủi trong cảnh ngộ đau thương. Đến khi hiểu ra mọi cố gắng của mình là không cần thiết đối với Hàn Mặc Tử, nàng chủ động rút lui để Hàn khỏi bận lòng. Nàng từ biệt Hàn sau những ngày tháng chịu đựng cảnh người mình yêu chỉ thương nhớ người cũ. Không phải nàng tự ái. Sự thật là nàng tình cờ đọc được bài thơ Hàn viết cho Ngọc Sương, chan chứa tình yêu thầm kín. Nàng nghĩ rằng Hàn đã tìm được lối thoát cho tình cảm bấy lâu bế tắc sau sự phụ rẫy của Mộng Cầm. Điều đó làm nàng yên tâm về Hàn.

Dù ở xa, Mai vẫn hướng vọng về Hàn Mặc Tử. Đến khi thi thể Hàn đã vùi dưới ba thước đất sâu, thì Mai Đình là người duy nhất (trong số những người phụ nữ được Hàn yêu hoặc có yêu Hàn) tìm đến tận Quy Hòa để thăm nơi an nghỉ của nhà thơ. Suốt trong thời gian tao loạn chiến chinh. Mai Đình vẫn không nguôi nhơ thương Hàn Mặc Tử. Bài thơ Trăng cũ của nàng là tiếng đập của một trái tim cô lẻ không biết mỏi mòn.

Cho đến bây giờ, Mai Đình vẫn nhắc tới Hàn Mặc Tử với một tình yêu không chịu già cỗi theo năm tháng, mặc dù Mai Đình ngày nay không còn là một cô Mai son rỗi của ngày nào.

Người ngọc

Nhờ Mai Đình mà Ngọc Sương biết được Hàn Mặc Tử yêu mình.

Bích Khê, em nàng, là bạn thân của Hàn Mặc Tử. Thấy sau khi Mộng Cầm có chồng, Hàn Mặc Tử cứ như người mất hồn, Bích Khê rất thương bạn. Biết rằng Mai Đình không thể nào thay thế nổi Mộng Cầm trong lòng Hàn. Chàng nghĩ ra một cách giúp bạn nguôi ngoai niềm nhớ thương sầu muộn.

Ngọc Sương lúc còn trẻ

Trong một lần ra thăm Hàn Mặc Tử, Khê tặng cho Hàn bức ảnh của chàng chụp chung với chị Ngọc Sương. Hàn Mặc Tử hỏi, Khê cho biết đó là chị ruột của mình, cũng am hiểu văn chương và rất thích thơ Hàn. Từ đó, mỗi lần nhớ Bích Khê, Hàn Mặc Tử giở bức hình ra xem. Hình ảnh Ngọc Sương bên cạnh những lời giới thiệu của Bích Khê văng vẳng trong tâm trí. Dần dần, Hàn Mặc Tử "cảm" người trong ảnh. Đối ảnh sinh tình, chàng viết bài Người ngọc, hai chữ Ngọc Sương được lồng vào thơ một cách kín đáo và ý nhị:

Ta đề chữ Ngọc trên tàu lá

Sương ở cung thềm gió chẳng thôi

Tình ta khuấy mãi không thành khối

Nư giận đòi phen căn phải môi

Thế rồi một hôm Bích Khê lại ra thăm. Hàn Mặc Tử ngắm bức ảnh, làm như tình cờ đọc mấy câu thơ ấy. Bích Khê vờ không để ý nhưng lòng thầm sung sướng vì thấy mưu sự của mình đã thành. Chàng cũng không cho chị hay.

Sau khi gạn hỏi Bích Khê rõ nguyên nhân, Ngọc Sương trách yêu em và yêu cầu Bích Khê ngừng ngay trò đùa nguy hiểm lại.

Mối tình đối với Ngọc Sương chỉ là một ý thơ hư thực thoáng qua đời Hàn Mặc Tử. Và nhà thơ như một người góp nhặt từng tia sáng trong những hình ảnh đẹp đẽ để thắp lên rực rỡ thế giới thi ca của mình.

Thương thương nàng tiên trong cõi mộng

Sau khi từ biệt với Mai Đình ít lâu, Hàn Mặc Tử nhận được thư Trần Thanh Địch từ Huế gửi vào. Trong thư Địch đính kèm thư của một thiếu nữ tự xưng là Thương Thương. Địch giới thiệu Thương Thương là nữ sinh trường Đồng Khánh, rất mê thơ Hàn Mặc Tử, muốn làm quen với nhà thơ.

Cái lai lịch "nữ sinh Đồng Khánh" chiếm ngay được niềm tin của Hàn. Bởi trước kia, khoảng 1936, Hàn có dịp đến các trường trung học ở Huế và được giới học trò ở Huế rất hâm mộ.

Thêm vào đó, nhà thơ bị khủng hoảng nặng nề về tình cảm từ ngày Mộng Cầm khoác áo vu qui. Mai Đình, Ngọc Sương... những cuộc tình thoáng qua chỉ khơi thêm sự đau khổ nơi chàng. Giờ đây, bỗng dưng có một nữ sinh mang cái tên khả ái và hẳn là còn rất thơ ngây viết thư bày tỏ lòng mến mộ đối với chàng, ca ngợi thi tài của chàng. Như người sắp chết đuối, thấy một cái phao trôi về phía mình, Hàn Mặc Tử níu lấy tình cảm của Thương Thương với tất cả lòng cảm kích và hy vọng. Qua những lời thư dịu dàng của người thiếu nữ xứ Huế, Hàn Mặc Tử đã yêu nàng tha thiết, không cần biết mặt Thương Thương nhà thơ vẫn cứ mường tượng để mà yêu.

Mỗi lần nhận được thư Thương Thương, Hàn sung sướng đọc rồi giấu kỹ những bức "tình thư" kia dưới gối. Mỗi lúc nằm ngồi một mình chàng lấy thư ra đọc, hình dung ra "cử chỉ", "điệu bộ" của người yêu. Mối tình trong mộng ngọt ngào đầy thi vị làm tươi lại cõi hồn cơ hồ đã héo úa của chàng. Nhà thơ rất siêng hồi âm cho Thương Thương. Bức thư nào của chàng gửi cho nàng cũng tràn đầy một tình cảm thắm đẹp mặn nồng.

- "Thương Thương! Cái tên thi vị quá! Thương Thương là một bài thơ, hơn nữa, một nguồn thơ bất tuyệt. Những hàng chữ đơn sơ của em cũng rung cảm được tâm hồn anh... Ở lòng anh có Thương Thương, nghĩa là có thơ, có nguồn thơ vĩnh viễn đấy" (1) .

Tình đối với Thương Thương có sức mạnh của một phương thuốc hồi sinh. Yêu nàng, Hàn Mặc Tử "quên hết cuộc đời tân khổ, gian lao" (2), quên cả những đắng cay buồn thảm sau cuộc tình giang dở với Mộng Cầm.

Với hình ảnh của Thương Thương trong tưởng tượng, Hàn Mặc Tử bước vào thời kỳ sáng tác mới với một tốc độ phơi phới. Nhà thơ viết liên tục một tập thơ tình là Cẩm châu duyên với hai vở kịch Duyên kỳ ngộ và Quần tiên hội.

Không khí bao trùm tập thơ và hai vở kịch thơ là một không khí trong trẻo, nhẹ nhàng và siêu thoát. Đó là những dòng mau mắn tràn đầy niềm vui về một hạnh phúc thần tiên hiếm có. Cốt truyện của hai vở kịch thơ cũng đầy khí sắc thiên tiên. Trong đó, các nhân vật đều là tiên, từ nhà Hàn Mặc Tử tới kỹ sư Thương Thương cũng là người của chốn Bồng Lai tiên cảnh.

Nhưng cả Cẩm châu duyên lẫn hai vở kịch thơ ấy đều chỉ là những giấc mộng tình. Trên đời, có giấc mộng nào là vĩnh cửu?

Tàn giấc mộng tình

Tập Cẩm châu duyên ban đầu có tên là Thương Thương, nhưng rồi Hàn Mặc Tử thấy bất tiện nên đổi đi.

Tất cả thơ trong Cẩm châu duyên và hai vở kịch thơ Hàn Mặc Tử viết đến đâu đều chép đến đấy gửi ra cho bạn là Trần Thành Địch và Trần Tái Phùng để san xẻ niềm vui sáng tạo và nguồn hạnh phúc tràn trề.

Hàn Mặc Tử hình dung Thương Thương sẽ rất cảm động và vui sướng khi được đọc những bài thơ chàng viết tặng nàng, những bài thơ chan chứa yêu thương và thơ mộng.

Những điều đó chỉ là tưởng tượng. Tội nghiệp cho chàng.

Thương Thương không phải là một nhân vật có thật. Tất cả mọi việc đều do Trần Thanh Địch sắp đặt ra. Nguyên sự thế này: Sau khi bị Mộng Cầm phụ tình, Hàn Mặc Tử đau đớn như ngây dại. Thư nào gửi cho Trần Thanh Địch, nhà thơ cũng than thở vì nỗi đau bị bỏ rơi. Nhận thấy vết thương lòng Mộng Cầm gây cho Hàn quá sâu. Mai Đình không thể hàn gắn nổi, Trần Thanh Địch bèn mượn tên của cô cháu gái mới 12 tuổi (em ruột của Trần Tái Phùng) vờ giới thiệu Thương Thương là một giai nhân yêu quí thơ Hàn. Tất cả những bức thư "của" Thương Thương đều là "sáng tác" của Trần Thanh Địch dưới nét chữ của người khác. Thư Hàn gửi ra cho Thương Thương theo địa chỉ do Địch bố trí. Mới đầu, Trần Thanh Địch vì quá thương bạn, bày ra như thế chỉ cốt để cứu vớt Hàn ra khỏi tình cảnh thất tình bi đát. Không ngờ Hàn quá cả tin và hy vọng, ngày càng lạc sâu vào giấc mộng Thương Thương.

Khi tác phẩm mới của Hàn gửi ra, Trần Thanh Địch và Trần Tái Phùng mới giật mình. Tình yêu trong thư có thể giấu nhẹm được, chứ tình trong thơ sớm muộn gì cũng bay khắp mọi nơi. Rồi đây, cô bé Thương Thương thật lớn lên sẽ nhận lấy bao lời đồn gần xa oan uổng. Để bảo vệ danh giá gia đình và vì trách nhiệm trước tương lai em gái, Trần Tái Phùng viết thư trình bày toàn bộ sự thật với Hàn.

Hàn Mặc Tử tiếp được thư Trần Tái Phùng trong khi chuẩn bị viết đoạn kết vở Quần tiên hội. Đất trời như sụp đổ trước giấc mộng tình tan vỡ. Nguồn thi hứng hẫng hụt. Vở kịch mãi mãi dở dang.

III. Qua ký ức bạn bè

Hoàng Diệp

Hàn Mặc Tử ngâm thơ

Nói đến chuyện ngâm thơ, tôi không quên bạn Hồ Sĩ Tấn. Chàng có giọng rất trầm và khi ngâm, chàng tỏ ra rất hiểu thơ của Thế Lữ, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử... khi nghe chàng cất tiếng ngâm, các thiếu nữ vườn bên nhè nhẹ hé cửa đón lấy những hơi âm dịu như ánh nắng mai. Và cứ mỗi sáng chủ nhật lại có một cuộc họp bạn để chọn thơ cho chàng ngâm. Lẽ tất nhiên, Hàn Mặc Tử vắng mặt vì bệnh, nhưng bao giờ thơ chàng cũng được ghi vào chương trình nghị sự".

Những buổi ngâm thơ ấy làm cho tôi nhớ mãi nét mặt của Hàn Mặc Tử, điệu bộ chàng lúc chàng ngâm. Một hôm, vẫn tại ngôi nhà ở xóm Tấn, tôi yêu cầu Hàn Mặc Tử cho tôi nghe một sáng tác, một điềm lạ hôm qua, thì Tử mời tôi ngồi để nghe lời thơ. Hàn Mặc Tử nằm xuống và nói:

- Đây là bài "Phan Thiết, Phan Thiết", Tử mới làm hồi hôm.

Chàng cất giọng ngâm. Đến đây, các bạn tưởng sẽ có một đoàn chim nhạn đang bay hay trận mưa rào trút lá? Không đâu, Hàn Mặc Tử ngâm thơ rất tệ, giọng đều đều, rè rè, nghe không thú, nhưng cũng ứa buồn. Buồn cho đến lạnh cả xương sống khi hai mắt chàng trợn ngược lên chỉ thấy cả lòng trắng và nước bọt phều ra ở hai khóe miệng. Chàng ngâm đến đoạn:

Ta lang thang tìm tới chốn lầu trăng

Lầu ông Hoàng, người thiên hạ đồn vang:

Nơi đã khóc, đã yêu thương da diết...

Ôi! Trời ơi! Là Phan Thiết, Phan Thiết!

Hàn Mặc Tử nhấn mạnh hai chữ Phan Thiết, Phan Thiết, rồi ngất đi, hết sức lực, chàng nằm im để thở một hồi lâu mới tiếp tục. Nhưng bây giờ giọng ngâm của chàng đã làm cho tôi nhận thấy cảnh tàn tạ, thê lương của con người bạc mệnh:

Mà tang thương còn lại mảnh sao rơi:

Ta đến nơi: nàng ấy vắng lâu rồi,

Nghĩa là chết từ muôn trăng thế kỷ!

Trăng vàng ngọc, trăng ân tình chưa phỉ,

Ta nhìn trăng khôn xiết ngậm ngùi trăng,

Ta vãi tung thơ lên tận sông Hằng,

Thơ phép tắc bỗng kêu rêu thống thiết!

Hỡi Phan Thiết! Phan Thiết!

Mi là nơi ta chôn hận nghìn thu!

Mi là nơi ta sầu muộn ngất ngư!

Ngâm xong, chàng nằm thẳng người, nhắm kín đôi mắt, hình như muốn theo đuổi những ý tưởng gì ở đâu. Tôi vẫn ngồi im bên giường chàng. Bỗng nhiên tôi nghe một tiếng rên rất nhỏ, có thể là tiếng thở dài của sự nhớ nhung.

Tôi biết rõ không phải là tiếng rên do sự đau nhức hay sự buồn bã, mà chính là tiếng rên nấc xuất phát từ bề sâu của một linh hồn tuyệt vọng. Tôi nhận biết tiếng rên ấy. Tôi biết rõ hình dáng của nó. Có những đêm, trong khi mọi người mọi vật đều chìm đắm trong bóng tối kinh hoàng, tiếng rên ấy lại xuất hiện tự trong hồn tôi mà ra, đụng chạm bức tường không gian và âm thanh dội lại vào hồn tôi. Hàn Mặc Tử thiêm thiếp mãi và - không muốn khuấy động giấc mơ của chàng - tôi đã lặng lẽ ra đi trong buổi chiều ấy, lòng buồn như mùa thu và tê tái như sự biệt ly, tôi nuối tiếc một mảnh sao sắp rơi, chìm đắm giữa khoảng âm u...

Nguồn thơ cuối cùng

Một hôm giới văn nghệ sĩ ở Quy Nhơn bàn tán xôn xao về tin Hàn Mặc Tử sắp cưới vợ.

Buổi chiều ấy, sau khi đi làm về, tôi ghé qua nhà Hàn Mặc Tử. Thấy tôi, chàng ngồi dậy, tiến đến bộ xa lông mây và mời tôi ngồi. Sự mừng rỡ hiện rõ trên mặt chàng. Bỗng chàng đẩy mạnh ghế, chạy lại giường kế cận. Chàng sờ soạng dưới chiếu có ý muốn tìm một vật gì quí báu như chàng đã giới thiệu trước. Từ trong cái bao gối "tai bèo", chàng lôi ra một phong thư, một mảnh giấy, ấp vào ngực và vừa run vừa nói:

"Diệp ạ, cả và gái Huế đều yêu mình, sướng quá! Đây, Diệp nghe, một nữ sinh Đồng Khánh tên là nường Thương Thương rất thuộc thơ mình, rất yêu thơ mình và ngâm thơ mình suốt ngày. Chắc nường ấy bị phạt luôn vì không thuộc bài mà chỉ thuộc thơ thôi".

Tôi hỏi lại Hàn Mặc Tử: "Cô ấy yêu thơ Hàn Mặc Tử, thuộc thơ Hàn Mặc Tử, nhưng có yêu Hàn Mặc Tử không?". Chàng phá lên cười sặc sụa và nói: "Diệp này, phải nghĩ lại cho kỹ: Người ta yêu thơ Hàn Mặc Tử tức là yêu Hàn Mặc Tử rồi. Cái gì nói thơ là nói Hàn Mặc Tử và cái gì nói Hàn Mặc Tử là nói thơ vậy".

Thật là một lối biện luận quá kỳ khôi.

Rồi từ đó, thao thao bất tuyệt, các tập thơ Cẩm châu duyên, Duyên kỳ ngộ và Quần tiên hội ra đời cùng một lúc.

Tôi không biết gì nhiều hơn về mối tình đầy bí hiểm, lạ lùng giữa Hàn Mặc Tử và Thương Thương. Tôi chỉ nói Thương Thương là nguồn thơ cuối cùng của Hàn Mặc Tử.

Lối ăn mặc của Hàn Mặc Tử

Về y phục, Hàn Mặc Tử luôn luôn mang áo dài tay, không cài nút măng sét. Áo quần không được sạch sẽ lắm. Người nhà phải nhắc nhở đến năm ba lượt mới chịu thay.

Năm 1956, nhiều lần tôi gặp bà Nguyễn Thị Như Lễ, chị ruột Hàn Mặc Tử ở Huế. Bà cùng tôi nhắc lại nhiều chuyện xưa về Hàn Mặc Tử. Hồi ấy, các thầy lang chữa bệnh khuyên chàng không nên ăn thịt, trái cây và kẹo bánh. Vốn người hiền hậu thật thà, ai dặn dò khuyên nhủ điều gì, Hàn Mặc Tử nghe theo như nghe những giáo điều trong thánh kinh. Vì thế, suốt đời, chàng chỉ ăn cá, loại cá chàng thích nhất là cá liệt. (Loại cá ở nước ngọt, hình mỏng và thuẫn như ngọn lá mít)

Trong thời gian gần hai tháng ở nhà thương Quy Hòa, mẹ và các chị chàng lo việc chuyển đồ ăn vào. Theo lời các bà phước cho biết, hôm Hàn Mặc Tử mất, trước đó chàng có ăn thịt, bị đau bụng đi tả và từ trần. Chàng chỉ bận một bộ áo quần cũ vì bao nhiêu áo quần mới may, chàng tặng bạn tất cả.

Khi liệm xác Hàn Mặc Tử, người ta thấy thi ca đã để lại những dấu vết cuối cùng trên thân người chiến bại là một vệt đen trên gò má hóp và một ngón tay bị cong queo lại.

Thi Nại Thị, Quách Tấn, Yến Lan

Thị Nại Thị- Hàn Mặc Tử và bát Hải Sâm

Năm 1938 Hàn Mặc Tử vào Nha Trang chơi. Một thương gia Hoa kiều - chú Lâm Dũ Hà - mời tôi và Tử đến ăn tiệc. Tân khách trên mười người mà chỉ có hai chúng tôi là người Việt Nam. Món ăn phần nhiều là hải vị. Chủ nhân mời mọc ân cần và mỗi món ăn đều có giới thiệu hoa mỹ. Thật là vừa êm tai vừa ngon miệng. Tử rất lấy làm vui.

Đến món hải sâm.

Tử hỏi:

- Hải sâm là sâm biển. Có bổ bằng Huệ Kỳ sâm, Cao ly sâm không?

Một ông bạn cười đáp:

- Hải sâm là một sinh vật ở biển.

Một ông khác nói tiếp:

- Tức là con đỉa biển.

Tử ngạc nhiên:

- Con đỉa biển?

- Phải, phải. Nó giống như đỉa đồng song lớn hơn, có con lớn bằng cườm tay, cườm chân...

Tử ngồi ngó tôi có vẻ lo lắng, khi thấy tôi múc hải sâm, Tử lắc đầu nhưng bị chủ nhà nài ép. Tử vì nể nếm một muỗng nhỏ rồi nhất định chối từ. Tôi tưởng rằng không hợp khẩu.

Khi ra về, Tử cặp tay tôi đi và âu yếm hỏi:

- Ở biển mà cũng có đỉa sao anh?

Tôi cười đáp: “Có cả thi sĩ ngớ ngẩn nữa đó”.

Tử làm thinh.

Hai hôm sau, ngồi uống trà sớm. Tử hỏi tôi:

- Anh có sợ đỉa chăng?

- Tôi không sợ nhưng rất gớm!

- Tôi thì vừa gớm vừa sợ... Nó mềm mềm lạnh lạnh... Chao ôi! Mới nghĩ đến đã rùng mình! Mà tôi nghe nói: “Đỉa đốt cháy ra tro bỏ vào nước thì thành đỉa con”, có thật vậy không?

Tôi bỗng đùa:

- Đốt ra tro mà còn hóa đỉa con được, huống hồ nấu chín. Vậy món hải sâm mà mình ăn hôm nọ sẽ sanh sản hải sâm con trong ruột mình chứ chẳng chơi.

Tử nói với một giọng thật thà:

- Tôi ngại quá anh ạ. Hôm đó nghe nói đỉa biển tôi đã nghĩ ngay đến đoàn đỉa con. Vì nể chủ nhân quá nên tôi phải ăn một chút. Tôi nhờm quá! Nuốt vừa khỏi cổ, mình tôi rởn ốc! Mãi đến nay, nghĩ đến tôi còn rùng mình và thấy trong ruột nó sao sao...

Tôi bật cười. Tử rằng:

- Anh chớ cười. Nếu quả thật vậy thì... nó cắn rứt trong bụng còn có thể chịu được. Rủi nhiều quá nó chui ra mũi, ra miệng... Chao ôi! Gớm chết!

Tôi tức cười nôn ruột nói:

- Phần đông người Tàu bụng lớn vì chứa nhiều đỉa biển chớ gì?

- Chẳng không có thật vậy sao?

Nhận thấy Tử có vẻ lo ngại thật tình, tôi bèn chỉnh dung:

- Nếu quả đỉa đã bị đốt cháy, nấu chín rồi mà còn sanh sản được thì lâu nay người ta ăn hải sâm đã bị đỉa cắn đứt ruột chết. Như vậy hải sâm còn bán cho ai mà bán đắt giá thế?

Tử như sực tỉnh vui vẻ nói:

- Ừ phải! Thế mà mấy hôm nay bị bầy đỉa con ám ảnh, tôi không nghĩ ra điều đó. Nay hết lo... Mà này anh, sao tôi vẫn thấy nhờm nhờm.

Tử bưng chén nước trà bốc hơi đưa lên mắt xông. Tôi cười:

- Có thấy bầy đỉa con bơi trong đó chăng?

Tử cười:

- Dù sao vẫn thấy nhờm nhờm và nhất thiết không ăn nữa.

Câu chuyện hải sâm từ ấy trở thành một giai thoại trong đám người quen thân.

Quách Tấn- Lần gặp cuối cùng

Trong thời gian Tử soạn Cẩm châu duyên và hai vở kịch thơ thì Tử dọn xuống tại xóm Tấn, ở phía đông và cách thành phố Quy Nhơn chừng vài cây số. Lúc ấy Tử uống thuốc cùng một bà thầy ”có môn thuốc gia truyền rất kinh nghiệm”. Ban đầu bệnh Tử cũng bớt. Nhưng, rồi lại trở lại, và trở lại ngay trong khi “giấc mộng tàn”.

Không còn phương chạy chữa. Tử đành vào Bệnh viện Quy Nhơn. Vào khoảng tháng 8-1940.

Biết mình không còn sống được bao lâu nữa, Tử gác việc văn chương, quay sang nghiền ngẫm ý nghĩa của sự chết. Tử không buồn cũng không sợ. Chàng cho rằng “đó là ngưỡng cửa phải bước qua để đi đến cõi vĩnh viễn”.

Vì vậy tâm hồn Tử trở nên bình tĩnh lạ thường. Ngày ngày Tử đọc kinh cầu nguyện, rồi nằm nhắm mắt lim dim đôi mắt mơ màng quang cảnh cõi u huyền.

Đến tháng 9, sau khi nhà hữu trách tìm thấy quả thực trong máu Tử có sâu, Tử phải vào nằm hẳn bệnh viện Quy Nhơn. Một hôm Quách Tấn được thư Hàn Mặc Tử cho biết sắp vào trại phong (Léproserie) Quy Hòa, bảo Quách Tấn ra Quy Nhơn gặp Tử gấp.

Được thư, Quách Tấn đi liền tàu đêm ra Quy Nhơn.

Sáng chủ nhật, mặt trời chưa mọc, Quách Tấn đã tìm đến bệnh viện Quy Nhơn, tìm đến nhà Tử nằm. Bóng sương còn mờ, nhưng Tử đã ra đứng tựa lan can, hai tay đút vào túi áo. Thấy tôi, Tử mừng rỡ:

- Tôi biết thế nào sáng hôm nay anh cũng có ở đây.

Tử vẫn đứng yên nhìn ra sân.

Quách Tấn lại gần: hình dáng Tử không khác lúc chưa vào nhà thương bao lăm.

Các người bệnh khác, khi bệnh tình đã nặng thì tay chân bị co quắp, mặt mũi gồ ghề. Tử không thế. Bệnh chỉ từ nơi tay chân. Còn mặt mũi chỉ nám một vạt lớn nơi phía tay trái, và tai cùng mũi chỉ ửng đỏ hơi hơi.

Nhìn kỹ Tử, tôi thấy Tử hơi gầy và xanh xao hơn trước, nhưng gương mặt lại có phần trong sáng và bình an. Tuy thế lòng tôi vẫn thấy ngùi ngùi. Tôi hỏi:

- Chừng nào anh đi?

- Còn đợi giấy Sứ vào Quy Hòa, nếu không lành mạnh được, tôi cũng sẽ được yên vui hơn ở đây. Ở Quy Hòa, phong cảnh đã đẹp, lại có các bà phước nhân từ, hồn tôi, thơ tôi sẽ được đi vào Đạo được dễ dàng hơn. Vì vậy nên tôi mong đi sớm được ngày nào tốt ngày nấy, chỉ thương chút má tôi.

Tử nghẹn lời. Để giấu vẻ cảm động, tôi quay mặt nhìn nơi khác. Mặt trời đã mọc, lúc này tôi mới để ý cảnh vật chung quanh.

Chữ “Lararet” to tướng treo ở trước mái hiên đánh mạnh vào mắt tôi. Thì ra nơi Tử nằm là gian nhà riêng biệt giành riêng cho những bệnh truyền nhiễm. Trong phòng Tử chỉ kê vẻn vẹn một chiếc chõng nhỏ không mùng! Các phòng khác đều cửa đóng, giường không có bệnh nhân. Bốn bề quạnh vắng... Một luồng khí lạnh chạy khắp người tôi. Tôi rùng mình. Dường Tử đoán biết nỗi lòng của tôi nên nói:

- Hơn tuần nay tôi nằm bên kia. Họ đưa tôi xuống đây mới hai hôm nay. Tôi xin tạm về nhà để chờ giấy đi Quy Hòa, nhưng bác sĩ không cho.

Buồn thương tràn ngập lòng tôi và hiện ra ngoài mặt, mặc dù tôi cố nén. Tử nói:

- Không nên buồn, buồn vô ích. Phải để tâm trí rảnh rang mà lo việc nghìn thu.

Tôi không biết nói sao! Tôi nhận thấy lời nói lúc bấy giờ chỉ là những sáo ngữ.

Gió bấc thổi. Lá sầu đông lạnh lùng bay!

Tử nhìn tôi, tôi nhìn Tử, không nói năng. Hồi lâu, Tử nói với một giọng buồn buồn:

- Tôi có lời nguyện rằng vào Quy Hòa, nếu Chúa ban phước cho tôi lành mạnh, tôi sẽ đốt tập Thơ điên. Nhưng nghĩ lại thơ đã làm lỡ ra rồi, dù có đốt đi cũng không xé (tr150)  được tội lỗi, nên tôi không còn giữ ý định đó nữa. Tuy vậy, cũng không nên để cho người đời thấy được những bí ẩn của lòng mình. Tôi sợ gia đình tôi không theo được ý muốn của tôi, nên tôi nhờ anh thâu hết các bản thảo của tôi đem vào Nha Trang cất giùm. Tôi vào Quy Hòa, nhờ ơn Chúa tôi mạnh được thì chẳng nói chi, bằng tôi có chết đi, thì tôi giao cho anh toàn quyền sử dụng. Bài nào nên anh cho hành thế, bài nào không, anh đã biết rõ. Tôi nhắn anh ra cốt bấy nhiêu thôi.

Tôi xin nhận lời. Tử tiếp:

- Anh đứng đây lâu không nên. Anh hãy đến thăm má tôi và an ủi bà cụ. Những bản thảo của tôi, tôi đã gọi chú Hiếu gói sẵn sàng. Khi anh về nên mang theo nhé. Thôi anh đi đi.

Tôi không nỡ dứt ra đi. Nhưng Tử cúi đầu chào tôi rồi lẳng lặng đi vào phòng, đóng kín cửa lại. Tôi ngậm ngùi ra về, đi thẳng đến đường Khải Định thăm bà cụ.

Bà cụ thấy tôi, vồn vã hỏi:

- Con ra khi nào?

Tôi thuật lại việc đến thăm Tử. Bà cụ khóc òa. Tôi cầm lòng không được cũng khóc. Một già một trẻ, trong một căn nhà vắng thiu! Đoạn tôi thưa qua về mấy tập thơ của Tử. Bà cụ nói:

- Nó có dặn bác rồi. Chắc con không ở chơi đến lúc em con đi Quy Hòa được. Thôi để rồi bác tin cho con hay.

Nói rồi bà cụ lại khóc. Lòng mẹ thương con! Thảm quá !

Chiều hôm ấy tôi mang các bản thảo của Tử vào Nha Trang.

Yến Lan- Hàn Mặc Tử, hồi ấy...

Tôi gặp Hàn Mặc Tử trong một hoàn cảnh tình cờ. Hồi ấy trong sinh hoạt văn học có cuộc bút chiến giữa nhóm Tự Lực Văn Đoàn và nhà văn Nguyễn Công Hoan, lúc đó đã xuất bản tập truyện ngắn “Kép Tư Bền”. Cuộc bút chiến kết thúc và phần thắng lợi nghiêng về Nguyễn Công Hoan. Đa số tán thành và ủng hộ tác giả Kép Tư Bền. Sau đó để đáp lòng hâm mộ của bạn đọc các địa phương và cũng để làm một cuộc chu du, Nguyễn Công Hoan đi vào miền Trung. Ông đã đến Quy Nhơn. Bạn đọc nô nức đến chào đón và xin chữ ký. Tất nhiên trong đó có Tử. Vì là tác giả, và từng đứng về phía bênh vực, nên Tử sớm thành tri âm tri ngộ của Nguyễn Công Hoan. Không biết Tử dẫn ông đi đến những đâu, chỉ biết là sáng hôm ấy hai người vào viếng Chùa Ông ở Bình Định. Chùa Ông lúc ấy còn có dải tường cao bao quanh cả mặt trước, ngăn cách điện tầm, xa hẳn con đường số 1 chạy ngang. Cửa chính đóng kín, bên trong là cả một thế giới hoa cảnh mát tươi, đi vào phải thông qua cái cửa ngách. Tôi còn nhớ khi cả hai nhà văn vào sân trước, điểm trước tiên là Tử chạy đến cụm hòe hoa đang nở vàng chói, với tay bẻ nột cành đưa cho Nguyễn Công Hoan, và họ cùng tiến lên bậc cấp của cánh cửa hông mở vào chính điện. Tôi ở nhà nghĩa tự và đang làm thơ. Ông cụ thân sinh tôi vốn là từ thừa ở đó, lên hướng dẫn hai người, sau cùng mời hai người vào xơi nước nơi nhà nghĩa tự. Tử thấy tôi cứ ngồi mặc nhiên viết, và dường như có liếc nhìn qua trang giấy, liền rất nhã nhặn lại ngồi bên:

- Xin quấy rầy đôi chút nhé, cậu em. À, mà cậu em đang làm thơ à?

Tôi bẽn lẽn, nhưng không mất vẻ tự hào:

- Vâng, tôi đang tập tành.

- Cậu có bài đăng báo chưa?

- Có một số bài trong tập Bến My Lăng.

Bỗng nhiên Tử lộ vẻ hân hoan:

- Thế thì tôi biết cậu là Xuân Khai, là Yến Lan.

Rồi Tử vỗ vai tôi, nói tiếp luôn:

- Tôi là Phong Trần, là Lệ Thanh.

- Thế là rất hân hạnh được biết. Tôi đọc anh đã lâu ở báo Lời thăm xuất bản ở Lòng Sông, và những bài thơ anh xướng họa cùng cụ Phan Sào Nam từ năm xửa năm xưa.

Tử quay sang giới thiệu tôi với nhà văn Nguyễn Công Hoan. Thế là câu chuyện xoay vào cuộc bút chiến vừa qua, vào tin tức văn học, tin tức sách báo ở Hà Nội, ở Sài Gòn. Khi từ biệt, Tử không quên dặn tôi khi nào đi Quy Nhơn thì ghé lại nhà chơi, và anh để lại mảnh giấy ghi địa chỉ.

Đó là một trạng người nhã nhặn và lịch thiệp. Tôi không ngờ cái bộ ngoài của con người ăn vận sang trọng, chỉnh tề: com-lê tussor-D.liguon Phú Phong, mũ panama màu trắng lụa với ca-vat thắt ngang cổ áo như một ông “má chín”, lại là một nhà thơ viết ra Gái quê với cả một tấm “tình quê” bâng khuâng nồng đượm cũng bốc lên màu rạ vàng, sắc mạ xanh tươi.

Từ đó, cứ mỗi bận có dịp đi Quy Nhơn thì tôi kết hợp đến thăm anh. Có khi kèm với Chế Lan Viên, có khi đi một mình, nhất là giai đoạn anh lâm bệnh. Anh thường tiếp chúng tôi ở số nhà 20 Khải Định. Tôi còn nhớ đấy là ngôi nhà xây để ở chứ không phải theo quy cách nhà có thể mở ra làm cửa hàng buôn bán. Nó dựng trên một khoảng đất chéo nên hàng ba bước vào phòng chính không quay mặt ra đường. Có cổng và tường ngăn. Phòng khách bày biện ít đồ đạc. Cái tôi nhớ nhất là cái đồng hồ treo với tiếng gõ kỳ cạch suốt năm tháng của nó, giữa cơn anh đau ốm, như người lễ sinh đứng đó không xướng lên lễ thức mà chỉ đếm thời gian, từng giọt từng giọt, nhắc với Tử, bằng cách gây nên những xáo trộn tâm tư, có khi thầm thì báo hiệu cái cô đơn đang vây phủ xung quanh anh. Cái thứ hai là bộ ghế bành lùn, rộng và khoẻ bằng ruột mây đan. Mỗi lần chúng tôi đến, ở phòng trong ra, anh đến bắt tay từng người. Đó là lúc bệnh anh mới sơ phát, còn ở dạng nghi ngờ. Về sau thì anh chỉ chắp hai tay chào và khẽ khàng ngồi xuống chiếc ghế kê sát nách cửa vào phòng. Lòng ghế lót bằng một tấm vải cũ gấp lại.

Anh đọc thơ cho chúng tôi nghe, không giải thích, rồi anh ngâm. Nếu ai đã có lần nghe anh ngâm thơ thì mới cảm thấy hết cái cảm giác kỳ lạ lần đầu bắt gặp: nôn nao, nôn nao... và cộng với lời thơ, gây nên một không khí mông lung. Chúng tôi như bị dồn vào một thế giới nào, có suối, có đồi, có bóng dáng những cuộc hành hương, và nhạc điệu cung văn, đồng bóng. Trông anh như cành liễu mùa đông đang bị cơn gió lạnh tuôn về day trở. Giọng nói của anh thì ngọt và mát như dòng sông Nhật Lệ quê anh từ thuở ấu thơ: nó đã được tiếng khen là nuôi dài tất cả những mái tóc để tăng thêm vẻ yêu kiều của lớp người sống Lũy Thầy, Trường Dục nhưng trong giọng ngâm, anh đã biến thành những chuỗi dài đau khổ, cao thấp chen nhau như từng tia lửa bùng lên, như mảnh lụa tươi vàng bị xé vụn. Anh đã lấy xác thịt minh họa cho lời thơ. Có khi chúng tôi chảy nước mắt. Còn anh, anh đã thành một người say. Các lần ngâm thơ của anh đều diễn ra như thế vì những bài thơ ấy đều là những bài xót xa nhất. Đặc biệt là hôm anh ngâm bài Thánh nữ đồng trinh Maria. Xáo trộn trong đau thương, còn có nỗi trìu mến hân hoan kỳ lạ. Chúng tôi có cảm giác như anh bay lên với đôi cánh sải rộng ra, khi vút lần vào mây, khi là là sông bể. Có lúc tưởng như anh ngồi trên lưng con tuấn mã phi nhanh trở về sau một chiến công, thỉnh thoảng dừng lại ngước nhìn suối thẳm, khe sâu rồi mới vượt qua.

Số là, theo anh kể lại, bận ấy người bạn thân thiết nhất là Quách Tấn ở Nha Trang ra, giới thiệu với gia đình, ông cậu của Tấn vốn là một võ sư lừng danh tên là Đoàn Phong. Ông này có môn thuốc gia truyền chữa lành nhiều người mắc bệnh hủi, và Tử đã được tiếp cận, được cho đơn. Thang đầu hiệu quả chưa rõ rệt, đến thang thứ hai thì có biến chuyển bất ngờ. Tử ăn, ngủ thấy ngon, tâm tư thư thái, hết ngứa ngáy, tê buốt. Anh vui mừng quá, gọi mẹ, gọi chị, em, nói cười rối rít và anh bảo rằng: Đó là do có Đức mẹ Đồng Trinh, đã xui khiến anh được như vậy. Bận ấy anh tưởng anh thoát nạn:

Lạy Bà là Đấng trinh tuyền thánh vẹn

Giàu nhân đức, giàu muôn hộc từ bi

Cho tôi dâng lời cảm tạ phò nguy

Cơn lâm lụy vừa trải qua dưới thế...

Tôi không sắp xếp một cách có hệ thống theo khoa học những trật tự thời gian và địa điểm các cuộc lui tới thăm viếng giữa chúng tôi với Tử. Đó là những cái dễ quên thường tình qua quãng cách quá dài của năm tháng, nhưng cái không thể quên, không có cái gì khác làm cho quên được là cuộc thăm viếng sau cùng với Tử: Đó là cuộc vĩnh biệt nghìn thu, mặc dù anh còn sống với một thời gian nữa.

Một ngày se se lạnh vào cuối tiết tháng chạp. Tôi và Chế Lan Viên đến số nhà 20 Khải Định như thường lệ. Bà cụ thân sinh anh đón ở bực cấp hàng ba ngôi nhà. Cụ vừa mếu máo vừa bảo: Tử đã được giấu ở nơi khác. Chính quyền thành phố ra lệnh bắt đưa Tử vào Quy Hòa. Xin lưu lại vài ba ngày cũng không được. Bà cụ đã gọi một em bé, theo yêu cầu của chúng tôi, dẫn đường đến đó. Hồi ấy Quy Nhơn chưa mở rộng như bây giờ. Lớp người thuộc thành phần lao động, buôn thúng bán bưng và số ít công chức nghèo, nối tiếp nhau chen chúc vào trong khu động cát phía tây thành phố dựng nên nhà cửa sơ sài, tạo thành xóm dân cư đông đúc. Nhiều nhà không có nền, người đi lội trong cát. Những mái lều xoan, tre xiêu vẹo được phủ lên những tấm mái bằng tranh rạ, thỉnh thoảng mới có nhà lợp tôn hoặc ngói vẩy. Lối đi vào do thế đứng không trật tự của lều chái, thành ra chỗ phềnh, chỗ eo và quanh co hun hút. Tử ở trong một lều tranh thuộc vào loại tồi tệ nhứt, nhì ở đây. Tiếp chúng tôi, anh ngồi ở bên trái cái bàn, nơi có lối thông ra phía sau, một ngăn ô nho nhỏ kê chiếc giường chõng. Bàn là một tấm ghép hai lá gỗ thùng đặt lên một chân bàn cũ, chân kia là khúc củi còn nguyên nhánh nhóc róc xơ. Hai chân kia dựa vào hai cây trảy chống thẳng lên mái nhà cột. Đây là nhà của một bác phu xe kéo tay (hay là lao công bốc vác gì đó) hôm ấy chủ nhà đi vắng. Một nỗi quạnh hiu đè nặng lên lòng. Tử có vẻ mệt nhọc, tư lự, nói ít và mỗi câu nói có vẻ trăn trở của sự cố gắng bình thản. Chúng tôi biết là anh tránh cho chúng tôi những lo phiền cho sức khỏe. Nhìn anh lại cứ nhớ mãi đến câu thơ trong bài Lưu luyến:

Anh đứng cách xa hàng thế giới

Lặng nhìn trong mộng miệng em cười

Em cười anh cũng cười theo nữa

Để nhắn hồn em đã tới nơi...

Những phút im lặng nhìn nhau nhiều hơn trò chuyện. Cho đến giờ tan tầm, khu động trở nên ồn ào tấp nập. Em Hành đã về nhà và xách cái cà-mèn từ lúc nào chúng tôi không hay, vì lúc ấy tôi và Chế Lan Viên ngồi trên khúc tre cán ngang hai chân cột làm ngạch cửa, day lưng ra phía ngoài. Và Tử ra dấu có ý bảo là đã trưa và trời nắng gắt. Hai chúng tôi đứng dậy. Mỗi người đến cầm một bàn tay anh, không dám siết chặt vì sợ anh đau thêm cả phần xác. Sau này lục ra trong đống di cảo, thấy có bài thơ Những giọt lệ, không rõ anh viết trong cảm xúc nào, nhưng tất cả những điều anh viết trong ấy chẳng khác gì những tình huống trong cuộc chia tay lần ấy với chúng tôi.

Giờ đây, tại nơi anh đã vặn thắt tâm hồn ra máu để viết nên những bài thơ rung động đến tận cùng sâu thẳm lòng người, tôi tưởng niệm anh, tưởng niệm một Hồn thơ. Sở dĩ tôi nhấn mạnh chữ “hồn” vì thơ của Hàn Mặc tử có cái thế mạnh nhất để tồn tại là cái hồn của nó.

Nguyễn Văn Xê

Nhớ Hàn Mặc Tử

(Trích hồi ký)

Buổi sáng mùa thu ngày 20-9-1940. Nơi nhà thương Nam ở Quy Hòa những bệnh nhân già yếu đang run lên vì gió lạnh từ biển thổi vào. Mẹ Juetta người Pháp phụ trách nhà thương Nam đẩy chiếc xe đi băng bó các vết thương của từng bệnh nhân với những thao tác nhẹ nhàng, và nụ cười tươi vui, lời thăm hỏi đầy thân ái. Bỗng có tiếng thắng xe ô tô trước cổng. Các bệnh nhân người nhìn qua cửa sổ, người nhanh chân chạy ra gần chiếc xe. Anh em còn trong nhà thì bàn tán "Chà, ai vô đấy? Già hay trẻ? Bệnh nặng hay nhẹ?". Còn mẹ Juetta lẹ làng chạy ra cửa tiếp hồ sơ nơi tay bác y tá đứng tuổi với nụ cười và lời cảm ơn. Ngoài sân, bác tài xế già cũng đã mở cửa, nhưng người bệnh đó như bị tê hai chân nên gắng gượng lắm mới đứng lên được, đầu gối run run bước từng bước một, tay bám vào xe cho khỏi ngã. Mẹ juetta: "Mau đưa tay cho mẹ đỡ xuống con". Mẹ nói và bước tới xốc đỡ người bệnh xuống đất một cách nhẹ nhàng. Theo bàn tay dìu đỡ của mẹ Juetta, người bệnh cố đi như lết, đầu cúi xuống trước bao cặp mắt dán theo cái hình hài gầy gò, nhỏ thó: Kia là ai? Từ đâu tới? Đến giường số 3, mẹ dừng lại, nhìn hồ sơ và nói: "Trí, đây là chỗ của con". Tôi ôm mớ hành lý gói bằng giấy báo cũ của Trí để lên đầu chiếc tủ con rồi tiếp tay với anh lao công trải chiếu chăn cho Trí. Làm xong tôi nói với Trí - khi đó, đang đứng vịn vào giường run run - "Anh Trí lên giường nằm cho khỏe". Trí gật đầu rồi rút đôi chân sưng đen ra khỏi đôi ba ta trắng cũ rích đã ngả sang màu vàng xám có mùi hôi thối - đã bị đạp nhẹp ở cuối gót để thành dép lê dễ xỏ chân.

Mẹ Juetta bưng đến một tách lớn đầy sữa nóng, và múc từng muỗng cho Trí uống. Trí e ngại nói: "Xin mẹ để con tự bưng uống được". Mẹ lắc đầu nói: "Không được, để mẹ đút cho con uống vì sữa nóng sẽ làm con phỏng tay". Rồi mẹ sung sướng mỉm cười thấy Trí cố gắng uống cạn ly sữa. Mẹ nói: "Con nằm nghỉ, chút nữa ăn cơm" và Trí lễ phép: "Con cảm ơn mẹ". Khi mẹ Juetta quay về phòng thuốc rồi, mọi người quan sát thấy Trí mặc đồ bà ba trắng, ngoài khoác chiếc veston màu trắng bám đầy bụi đường, cổ choàng chiếc khăn lông trắng. Trí trang phục rườm rà thế, nhưng vẫn không sao che nổi tấm thân gầy còm, ốm yếu. Trí để nguyên quần áo nằm lên giường lim dim mắt.

Đến 11 giờ tiếng trống báo hiệu giờ cơm trưa, tôi đến bên giường Trí nói: "Anh Trí ra dùng cơm trưa". Trí mệt nhọc gượng dậy rồi nói: "Cảm ơn anh, tôi sẽ ra" và rồi khập khễnh lê từng bước ra bàn ăn và cố gắng ăn nửa chén cơm chan canh rau. Tôi đã thấy ngay là Trí không đả động đến món cá biển tuy hôm ấy cá rất tươi ngon. Mẹ Juetta thấy Trí ăn quá ít nên đến ép Trí cố gắng ăn thêm, nhưng Trí vẫn một mực chối từ: "Thưa mẹ, cám ơn mẹ, con đã no lắm rồi". Sau bữa ăn, tôi đem đến cho Trí một chén trà nguội, và đưa Trí về giường, rồi tôi mới về nhà làng.

15 giờ hôm ấy, tôi trở lại thăm và trò chuyện với Trí, để tìm hiểu. - "Tôi là Nguyễn Văn Xê, người Huế, vào trại đã hai năm, hiện đang giúp việc cho các mẹ". Trí cười - "Tôi là Trí, Nguyễn Trọng Trí, chắc anh Xê nghe giọng nói cũng biết tôi là người cũng ở gần Huế". Tôi cười vui - "Vậy thì anh Trí Quảng Bình hay Quảng Trị phải không?" Trí gật đầu cùng với tiếng cười. Tôi lại nói: "Tôi còn nhỏ lắm, mới 21 tuổi thôi, xin anh Trí hãy gọi bằng em cho thân mật". Trí lắc đầu nói: "Anh Xê đừng quan tâm chuyện tuổi tác, tôi cũng còn nhỏ mà". Tôi lại tò mò: "Vậy anh Trí năm nay bao nhiêu tuổi?". Trí nói nhỏ vừa đủ tôi nghe - "Hai mươi tám". Tôi cười vui nói: "Vậy là làm anh đúng rồi". Trí không chấp nhận hay phủ nhận, mà lại hỏi tôi: - "Nhà anh Xê ở mô?" Tôi trả lời ngay: - "Ở bên Lào, tỉnh Savanakhet lận, còn anh?" Trí có vẻ hơi xúc động trong giọng nói: "Nhà tôi ở ngay Quy Nhơn". Nghe vậy tôi không giấu được sự ngạc nhiên, liền hỏi: "Ở ngay Quy Nhơn mà anh không vào đây ngay chữa trị?" Sau câu hỏi này của tôi, thì Trí lộ vẻ xúc động với đôi mắt long lanh buồn thảm: - "Tôi nghĩ không bao giờ mình bị bệnh này anh Xê à". Tôi buột miệng nói ngay: - "Uổng quá!". Như thấy mình lỡ lời nên tôi vội vàng nói thêm: "Nhưng cũng không muộn màng gì đâu anh Trí, anh yên tâm chữa trị vài tuần thì sẽ thấy khỏi ngay". Trí lúc này thật buồn, nói như bị nấc cục: "Tôi tuyệt vọng rồi hy vọng, hy vọng rồi tuyệt vọng đã mấy năm nay rồi". Thấy thế nên tôi vội an ủi: "Bây giờ anh phải hy vọng vì chữa thầy đã đúng chỗ rồi". Trí cũng rầu rầu nói với vẻ mặt không tin tưởng: "Khắp các tiệm thuốc Bắc và các ông bà thầy thuốc Nam ở Bình Định tôi đã chữa không sót một người, mà càng ngày thân thể ra thế này". Thấy câu chuyện không ngờ làm cho Trí buồn lòng, tôi nói vài lời an ủi Trí rồi tạm biệt Trí đi về cho Trí được thảnh thơi nghỉ ngơi tránh xúc cảm.

Thấm thoát thời gian trôi mau, Trí vào Quy Hòa đã được ba tuần lễ. Nhờ sự chăm sóc chu đáo, tận tụy của các nữ tu dòng thánh Francois d’Assise mà đặc biệt là mẹ Juetta phụ trách nhà thương Nam là người lo lắng cho Trí nhất, nên bệnh tình Trí thuyên giảm rõ rệt. Trí và tôi thường nói chuyện với nhau và có lần Trí thổ lộ tâm tư đôi chút: "Tôi đến Quy Hòa này là nơi có bãi biển, rừng dừa xanh, núi non hùng vĩ, cù lao xanh huyền ảo, đặc biệt là tình người, nên tôi được hưởng cái bình an của nội tâm, cái thanh cao của nguồn vui tưởng như đã chết trong tôi khi còn ở thôn Tấn đầy đau khổ, nghèo túng, cô đơn, không một ai đến an ủi, săn sóc, dù là người thân quyến".

Cả buổi trưa cho đến tối ngày 30-10-1940 tôi bận việc, nên sáng hôm sau mới hay Trí đi kiết đến kiệt sức nên không thể đi nhà thờ. Khi tôi đến thăm Trí thì thấy anh phờ phạc, xanh xao nhiều lắm, đề nghị xin mẹ Juetta cho anh vào phòng liệt cho tiện. Trí có nói với tôi là từ khi mắc bệnh cũng như khi vào Quy Hòa ngày ngày Trí ăn thịt heo nạc kho tiêu với cơm hoặc cháo. Tôi để ý điều này đúng y như vậy, cứ mỗi tuần lễ thì có anh Hành là người nhà mang từ Quy Nhơn vào thịt heo kho tiêu, thứ thịt heo nạc không mỡ được ram mặn đựng trong chiếc cà mèn nhôm. Rồi suốt hơn một tuần lễ từ 30-10-1940 đến 7-11-1940 bệnh kiết lỵ của Trí vẫn không giảm, mà có phần tăng thêm, nên trông Trí người khô đét, gầy guộc xanh xao đến thảm não.

Đêm 8-11-1940 phiên ca trực của tôi. Lúc 21 giờ Trí đột nhiên ngồi dậy lấy từ trong áo gối ra hai tập giấy đánh máy đóng rất đẹp rồi hỏi tôi: - "Anh Xê đã có tình yêu chưa?". Câu hỏi bất ngờ quá, nhưng tôi vẫn trả lời: "Từ nhỏ tới giờ tôi chỉ có một tình yêu duy nhất đối với Thiên Chúa mà thôi". Trí gật đầu rồi lấy cây bút chì cùn trong túi áo veston ra ghi dòng chữ như sau: Thơ cầu nguyện đề tặng anh Xê - François Trí. Rồi anh ghi tiếp tập thơ Đời đề tặng anh Phạm Văn Trung, và rồi đưa tôi cả hai tập nói: - "Thơ cầu nguyện là tặng anh, còn thơ đời là tặng anh Trung, nhờ anh đưa giúp". Thú thật, lúc ấy không hiểu sao tôi không thể nói một lời, dù là một lời cảm ơn thông thường nhất, tay cứ mân mê hai tập thơ mỏng độ ba bốn mươi trang.

Đêm ấy Trí đi tiêu rất nhiều lần, mỗi lần đi có một chút đờm và vài giọt máu, nên tôi thấy Trí mệt lả đến đi không nổi, tôi phải dìu đi rồi dìu về giường nằm. Đêm càng về khuya thì sức tôi cũng mệt, nên tôi đã ngủ quên chắn cả lối đi, không ngờ trong lúc ấy Trí tuột xuống giường đi không nổi…

Sáng 9-11-1940, sau khi khám bệnh, mẹ Juetta bưng chén thuốc cho Trí uống xong nói: "Chiều nay có xe đi mời cha tuyên úy vào xức dầu cho con". Trí gật đầu và dạ rất nhỏ.

Sáng 10-11-1940 lúc 6 giờ 45 cha cho Trí chịu phép xức dầu và rước lễ. Nguyên ngày hôm ấy Trí vẫn đi tiêu nhưng tôi thấy tinh thần Trí tươi tỉnh khi nói chuyện với tôi. Tôi hỏi Trí có cần gì thì thành thật bảo tôi. Trí đọc cho tôi hai địa chỉ cần báo tin khi Trí đã chết:

1. Trần Thanh Mại-Trésor-Huế.

2. Quách Tấn-Resident-Nha Trang.

Tôi hỏi Trí có cho gia đình biết tin không, thì Trí nói:-"Rồi anh Hành sẽ vào, và dĩ nhiên mẹ và gia đình tôi tất biết". Đêm nay tôi trực với mẹ Juetta và xơ Julienne. Chúng tôi có đến thăm Trí ba lần, và lần thứ ba lúc khoảng ba giờ thì xơ Julienne cho biết từ giờ đến sáng Trí sẽ chết. Ngày 11-11-1940 thì Trí đã tắt thở. Sau khi báo tin cho các mẹ, tôi và anh em cùng giúp thay quần áo cho Trí và khâm liệm. Xong xuôi đâu vào đó thì anh em bệnh nhân đến đọc kinh cầu nguyện. Khi ấy tôi thu gọn "tài sản" của Trí gồm một bộ bà ba trắng cũ, một veston cũ, một ba-ta sắp hư, một gối con con, một cuốn sách dày 200 trang (của Rousseau) và một bài văn tiếng Pháp viết bằng bút chì, mà lúc thay đồ cho Trí, tôi lấy ở trong túi, xem qua, đó là bài văn "La Pureté de Iâme" (Sự trong sạch tâm hồn). Và tuyệt nhiên không có một xu hào nào trong túi Trí từ khi vào cho đến chết.

Trên đường trở về nhà thương, vừa đi tôi vừa suy nghĩ về Trí, về sự khiêm nhường của Trí là từ ngày vô cho đến chết Trí chưa hề nói một tiếng Pháp với bất cứ mẹ nào. Lúc nào tôi cũng là người thông ngôn. Biết Trí làm thơ, viết văn thì tôi lại càng áy náy hơn, nhưng sự thật tôi vẫn chưa hề biết Trí là nhà thơ có tiếng tăm ngoài đời.

Sau khi Trí chết chôn ba ngày thì anh Hành, người nhà từ Quy Nhơn theo thường lệ hàng tuần đem thịt heo nạc kho tiêu vào cho Trí, mới được tin Trí qua đời. Qua ngày hôm sau, mẹ và chị Lễ của Trí tức tốc vào Quy Hòa. Tôi hướng dẫn gia đình Trí đi thăm mộ. Nơi đây tôi không thể cầm được giọt lệ trước một người mẹ khóc đứa con yêu, một người chị khóc đứa em thương trong một buổi chiều mùa đông se se lạnh. Mẹ Trí khóc thật nhiều rồi ôm tôi nói lời đầy uất nghẹn: - "Xê ơi, bà đã già trước tuổi vì đời của bà đã mấy lần tang tóc, đã rơi không biết bao nhiêu là nước mắt!".

Giờ đây, ôn lại ngày mẹ và chị Lễ thăm mộ Trí làm tôi chợt nhớ đến câu thơ Hàn Mặc Tử:

Một mai kia ở bên khe nước ngọc

Với sao sương, anh nằm chết như trăng

Không tìm thấy nàng tiên mô đến khóc

Đến hôn anh và rửa vết thương tâm.

Tôi đã chứng kiến có một mẹ tiên và một chị tiên đến khóc nức nở bên mộ Trí.

Sau khi Trí chết, tôi theo di ngôn gửi thư báo tin ngay cho Trần Thanh Mại-Trésor-Huế, và Quách Tấn-Résident-Nha Trang. Một ngày cuối hạ 1941, Bùi Tuân đã vào thăm tôi và thăm mộ Trí. Đứng trước mộ, Bùi Tuân nói: "Sống là một cuộc du hành và chết là trở về quê thật. Tôi đi viếng mộ Trí rồi một ngày kia tôi sẽ chết". Trong dịp này tôi đã trao tập thơ cho Bùi Tuân.

Và cũng vào một ngày cuối hè 1941, tôi đang ở nhà riêng thì có người xuống gọi bảo tôi lên hướng dẫn cho thân nhân anh Trí ra thăm mộ. Tôi vội vã lên nhà dòng, gặp một đôi thanh niên nam nữ, rồi hướng dẫn họ đi ra nghĩa trang. Có điều tôi lấy làm lạ là người thanh niên thì im lặng cúi đầu đếm bước, người thanh nữ kia thì khóc tự lúc nào nên tôi không thể "tò mò" là gì của anh Trí. Đến mộ anh Trí rồi tôi quay về ngay, vì bận nhiều công việc (bây giờ nhờ Phạm Xuân Tuyển trực tiếp gặp bà Mai Đình tôi mới biết người thanh nữ khóc nức nở đó là bà Mai Đình và người thanh niên là bạn trai làm ngành đường sắt ở Quy Nhơn "hộ vệ" bà vào Quy Hòa).

Đầu mùa thu 1941, tôi đang làm việc thì mẹ Nhì Mariest Venant, Phó Giám đốc gọi tôi lên nhà dòng gấp. Mẹ chỉ người đang ngồi trong phòng khách là một thanh niên tuấn tú, ăn vận âu phục trắng trông rất lịch sự: "Đây là ông Trần Thanh Mại ở Huế vào gặp con". Tôi gật đầu chào thì ông Mại lịch sự đứng dậy bắt tay tôi nói: - "Rất hân hạnh và vui mừng được gặp anh Nguyễn Văn Xê". Và tôi, qua cái xiết tay của ông Mại cũng đáp lễ:-"Dạ, tôi cũng rất hân hạnh được gặp ông".

Chúng tôi đi thăm Trí, và trên đường đi ông Mại hỏi tôi rất nhiều về Trí, từ lúc mới vào cho đến khi yên tĩnh ngàn thu. Vì ông nói chính mẹ Juetta đã nói rằng chỉ có tôi là biết rõ nhất về sinh hoạt của Trí và hiện tôi là người đang giữ tập thơ di cảo của Trí. Tôi thủy chung như nhất, kể rành rọt khúc chiết về những ngày Trí ở Quy Hòa cho ông Mại nghe, vì tôi nghĩ chính Trí đã căn dặn ở "di ngôn" là phải báo ngay cho Trần Thanh Mại và Quách Tấn là Trí đã chết ngày tháng nào. Sau khi nghe tôi kể rồi, thì ông Mại đứng trầm tư mặc niệm trước mộ Trí. Qua những phút suy tưởng, ông Mại hỏi tôi:-"Anh Xê, tập thơ cầu nguyện hiện nay là của anh nhưng vì sự nghiệp thi ca của Trí ngày mai, nên tôi xin anh cho tôi mượn một thời gian ngắn để làm tài liệu nghiên cứu". Tôi sốt sắng trả lời ông Mại ngay-"Thưa ông, tôi rất sẵn lòng đưa ngay cho ông mượn nhưng rất tiếc là tôi đã trao cho dượng rể tôi là nhà văn Bùi Tuân hồi cuối hè vừa rồi". Ông Mại nghe tôi nói rồi gật đầu, nhưng nét mặt biểu hiện nhiều suy nghĩ, nên ông lại hỏi tôi tiếp:-"Còn tập gọi là thơ đời của Trí thì đề tặng cho ai, như lúc nãy anh nói với tôi". Tôi trả lời: -"Đó là anh Phạm Văn Trung, cũng là một bệnh nhân ở đây và có mở một quán hàng nhỏ tạp hóa". Ông Mại nhíu mày hỏi tôi như ngạc nhiên:-"Anh Xê có hiểu nguyên nhân nào Trí đã tặng anh Trung tập thơ đời không?". Tôi đã rõ là ông Mại hiểu lầm nên tôi giải thích:-"Sở dĩ tập thơ đời tặng anh Trung vì Trí hỏi tôi yêu đời hay yêu đạo thì tôi trả lời là yêu đạo, nên Trí mới ghi tặng tôi tập thơ Cầu nguyện, và dĩ nhiên tập thơ Đời thì Trí phải đề tặng anh Trung". Nhưng ông Mại vẫn còn thắc mắc: "Ông chủ quán tên Trung có liên quan gì đến Trí mà sao tôi không nghe các mẹ khi nãy nói đến?". Tôi phải thêm một lần nữa giải thích: "Anh Trung có mở quán bán tạp hóa, nên từ ngày Trí vào cho đến chết, anh luôn luôn chăm sóc bằng cách cung cấp cho nước trà sớm trưa chiều tối, và thỉnh thoảng đôi ba ngày gửi ít bánh kẹo cho Trí ăn chơi". Lúc này ông Mại gật gật đầu: "À! À! Ân đền oán trả mà, tôi hiểu, tôi hiểu lòng Trí lắm". Và sau khi ở nghĩa trang về, tôi đưa ông Mại đến quán anh Trung và sau khi nghe lời giới thiệu đôi bên của tôi và lời yêu cầu của ông Mại, thì anh Trung mở ngăn bàn, ngăn tủ kiếm để cuối cùng anh Trung đưa ra một tập giấy pelure trắng mỏng đã bị xé rách hơn phần nửa. Anh Trung nhìn đôi tay ông Mại "nâng niu" lật từng trang mà lắp bắp như người có lỗi: -"Thưa thầy tôi không ngờ nó quý để mà giữ cẩn thận, nên tôi dùng bừa bãi quá, xin thầy tha lỗi cho!". Ông Mại cầm tập thơ xem tới xem lui rồi hỏi:-"Các trang bị xé rách anh còn giữ được không?". Anh Trung trả lời nhỏ như người bị bệnh:-"Không dám giấu gì thầy, tôi thấy giấy tốt quá nên vấn thuốc hút và dùng gói tiêu, tỏi bán hàng".

(...)

Sau cuộc Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời thì ở bệnh viện Quy Hòa xảy ra nhiều lộn xộn nên tôi xin xuất viện. Ngày 17-10-1945, tôi ở ga xe lửa Quy Nhơn chen lấn mua vé đi Sài Gòn. Sau khi mua xong vé tôi đi lên toa hành khách thì thấy người và hàng chật như nêm, đứng nhìn dáo dác một hồi, tôi bắt đầu lách từng người và đến bên một ông khách mặc âu phục rất chỉnh tề, lịch sự, và có để kế bên một chiếc cặp da lớn. Tôi lễ phép hỏi: -"Thưa ông, nếu có thể cho tôi ngồi ở chiếc cặp da này?". Ông khách quan sát tôi, nhưng không nói chỉ lẳng lặng cầm chiếc cặp da lên cho tôi ngồi xuống đó. Khi xe lửa bắt đầu chuyển bánh thì ông khách mở cặp lấy một quyển sách ra và xoay lưng ngang lại đọc, nên tôi được dịp coi ké. Những dòng chữ đầu ấn vào mắt tôi run lên vì quá rõ ràng: "Thơ cầu nguyện đề tặng anh Xê-François Trí". Từ Quy Nhơn vào Sài Gòn, trừ lúc ăn ngủ, tiêu tiểu, còn thì giờ khác thì tôi tranh thủ "coi cóp", và lúc ông khách không xem thì tôi mượn coi. Khi đến ga Mường Mán của Phan Thiết thì tôi đã xem hết quyển "Thân thế và thi văn Hàn Mặc Tử" của Trần Thanh Mại. Nhờ may mắn xem cuốn Hàn Mặc Tử đó nên tôi mới biết anh Trí là nhà thơ Hàn Mặc Tử đã có danh tiếng lúc chưa mắc bệnh và ông Mại là một nhà văn nghiên cứu phê bình, viết truyện ký…

***

Mường tượng lại sinh hoạt của Trí trong những ngày sống ở Quy Hòa, tôi thú thật chưa bao giờ nghe Trí nhắc đến một nàng con gái nào, chứ đừng nói là kêu gào, than khóc, nhớ thương, mộng tưởng như thơ Hàn Mặc Tử.

Và tôi cũng chưa hề thấy Trí khóc lần nào dù chỉ là một giọt lệ âm thầm. Mà nếu có chăng thì đó là tiếng khóc ở thời còn ở ngoài đời hoặc họa có chăng thì chỉ là sự giấu giếm nơi lòng Trí mà thôi.

Nói đến cái chết thì tôi thấy Trí rất tỉnh táo, không lo sợ mà sốt sắng dọn mình chứ không như những lời thơ ảm đạm thê lương, luôn bị tử thần ám ảnh, hù dọa ngày vĩnh biệt nên lòng luôn luyến tiếc trần thế mà Trí đã làm lúc chưa vào Quy Hòa.

Và trong những ngày ở Quy Hòa tôi cũng không bao giờ hình dung được một tấm thân nhỏ thó, gầy còm là một bợm nhậu hay ít nữa cũng là một người biết uống rượu. Thế mà giờ đây đọc thơ Hàn Mặc Tử chúng ta thấy nhan nhản những từ say và say.

Còn nói đến cử chỉ hành động bộc lộ ra ngoài mà tôi và mọi người thấy rõ ràng nhất là Trí trong những ngày giờ biết mình sắp chết thì rất sốt sắng lo về phần hồn của tôn giáo nên Trí rất thích nói về Đức Mẹ Maria đầy ân phước.

IV- Những trang bình luận

Trần Thanh Mại, Hoài Thanh - Hoài Chân

Nhờ một nguồn cảm thụ lực

Nhờ một nguồn cảm thụ lực phát triển đến cực điểm, Hàn Mặc Tử là nhà thơ Việt Nam đầu tiên biết nghe ngóng những lời âm thầm của tạo vật. Như nhà đại văn hào Nga Ivan Tourgueniew, Hàn Mặc Tử có một thính giác đặc biệt để nghe được cả hơi thở của một cành lá, hay tiếng va chạm nhau của hai đường tơ ánh sáng:

Đang khi mầu nhiệm phủ ban đêm

Có thứ gì rơi giữa khoảng im,

Rơi tự thượng tầng không khí xuống,

Tiếng vang nhè nhẹ dội vào tim.

(...) Hàn Mặc Tử là người đầu tiên trong thế kỷ XX mở được một cuộc cải cách lớn cho văn chương Việt Nam và thành công một cách vinh quang rực rỡ.

Còn như muốn tổng hợp lại mà phê bình Hàn, thiên tài, thân thế và thi nghiệp Hàn, thì tôi thấy không còn chi đúng hơn là mượn câu của Walt Witman, nhà thi sĩ Mỹ, khi tác giả tập Lá cỏ (Feuilles d herbe) phê bình Edgar Poe:

“Có một lần, trong giấc chiêm bao tôi thấy một chiếc tàu đi giữa biển, lúc nửa đêm, trong cơn bão. Đó không phải là một chiến hạm lớn hay một chiếc thương thuyền nào oai nghiêm, cương quyết lướt phong ba, mà nó lại giống một chiếc ghe mành như tôi đã từng thấy thả neo đưa nhẹ theo làn nước quanh thành Nữu Ước hay trong eo biển Long-ích-lăng, mà bây giờ thì nó vượt vùn vụt, không kể đường tối, buồm tan cột gãy, giữa dông tố dữ dội và gió, và sóng ban đêm. Trên cầu tàu, một hình dáng mảnh khảnh, cao cao, xinh đẹp, hình dáng của một kẻ trầm sầu, hắn hình như đang tìm sự vui sướng trong cơn kinh khủng, trong bóng tối và trong sự tàn phá mà chính hắn là cả vừa trung tâm điểm, cả vừa người bị đưa ra làm mồi. Con người trong giấc chiêm bao ma quái ấy, có thể biểu hiện cho Edgar Poe, cho thiên tài ông, thân thế ông, và thi phẩm ông, những thứ ấy, toàn thị là những giấc chiêm bao ma quái nữa”.

(Trích trong tập Hàn Mặc Tử, thân thế và thi văn)

Hoài Thanh&Hoài Chân-Hàn Mặc Tử

Tôi đã nghe người ta mạt sát Hàn Mặc Tử nhiều lắm. Có người bảo: “Hàn Mặc Tử? Thơ với thẩn gì! Toàn nói nhảm”. Có người còn nghiêm khắc hơn nữa: “Thơ gì mà rắc rối thế! Mình tưởng có ý nghĩa khuất khúc, cứ đọc đi đọc lại hoài, thì ra nó lừa mình!”. Xuân Diệu có lẽ cũng nghĩ đến Hàn Mặc Tử trong khi viết đoạn này: “Hãy so sánh thái độ can đảm kia (thái độ những nhà chân thi sĩ) với những cách đột nhiên mà khóc, đột nhiên mà cười, chân vừa nhảy, miệng vừa kêu: Tôi điên đây! Tôi điên đây!- Điên cũng không dễ làm như người ta tưởng đâu. Nếu không biết điên, tốt hơn là cứ tỉnh táo như thường và yên lặng mà sống”. (“Thơ của người” (Ngày nay ra ngày 7-8-1938))

Nhưng tôi cũng đã nghe những người ca tụng Hàn Mặc Tử. Trong ý họ thi ca Việt Nam chỉ có Hàn Mặc Tử. Bao nhiêu thơ Hàn Mặc Tử làm ra họ đều chép lại và thuộc hết. Mà thuộc hết thơ Hàn Mặc Tử đâu có phải chuyện dễ. Đã khúc mắc mà lại nhiều: tất cả đến sáu bảy tập. Họ thuộc hết và chọn những lúc đêm khuya thanh vắng họ sẽ cao giọng ngâm, ngâm một mình. Bài thơ đã biến thành bài kinh và người thơ đã trở nên một vì giáo chủ. Chế Lan Viên nói quả quyết: “Tôi xin hứa hẹn với các người rằng, mai sau, những cái tầm thường, mực thước kia sẽ biến tan đi, và còn lại cái thời kỳ này, chút gì đáng kể đó là Hàn Mặc Tử”. (Người mới số 5 ra ngày 23-11-1940)

Ngót một tháng trời tôi đã đọc thơ Hàn Mặc Tử. Tôi đã theo Hàn Mặc Tử từ lối thơ Đường đến vở kịch bằng thơ Quần tiên hội. Và tôi đã mệt lả. Chính như lời Hàn Mặc Tử nói trong bài tựa Thơ điên, vườn thơ của người rộng rinh không bờ bến, càng đi xa càng ớn lạnh.

Bây giờ đã ra khỏi cái thế giới kỳ dị ấy và đã trở về với cuộc đời tầm thường mà ý nhị, tôi thử xếp đặt lại những cảm tưởng hỗn độn của tôi.

Thơ Đường luật-Theo ông Quách Tấn, Phan Sào Nam hồi trước xem thơ Đường luật Hàn Mặc Tử có viết trên báo đại khái nói: “Từ về nước đến nay, tôi được xem thơ quốc âm cũng khá nhiều, song chưa gặp bài thơ nào hay đến thế…Oi hồng nam nhạn bắc, ước sao có ngày gặp gỡ để bắt tay nhau cười lên một tiếng lớn ấy là thoả hồn thơ đó”. Thơ Đường luật Hàn Mặc Tử làm ra nhiều nhưng bị thất lạc gần hết, tôi không được xem mấy bài. Song trong những bài tôi được xem cũng đã gặp ít câu hay, chẳng hạn như:

Nằm gắng đã không thành mộng được,

Ngâm tràn cho đỡ chút buồn thôi.

Dầu sao tôi vẫn nghĩ cái khuôn khổ bó buộc của luật Đường có lẽ không tiện cho sự nảy nở một nguồn thơ dào dạt và lạ lùng như nguồn thơ Hàn Mặc Tử.

Gái quê-Nhiều bài có thể là của ai cũng được. Còn thì tả tình quê trong cảnh quê. Lời thơ dễ dàng, tứ thơ bình dị. Nhưng tình ở đây không có cái vẻ mơ màng thanh sạch như mối tình ta vẫn quen đặt vào khung cảnh những vườn tre những đồi thông. Ấy là một thứ tình nồng nàn, lơi lả, rạo rực, đầy hình ảnh khêu gợi. Ông Phạm Văn Ký đề tựa tập thơ ấy là phải lắm: Gái quê và Une voix sur la voie đều bắt nguồn trong tình dục.

Thơ điên-Thơ điên gồm có ba tập:

(1)  Hương thơm.

(2) Mật đắng.

(3) Máu cuồng và hồn điên.

Hương thơm-Ta bắt đầu bước vào một nơi ánh trăng, ánh nắng, tình

Yêu và cả người yêu đều như muốn biến ra thành hương khói. Một trời tình ái mới dựng lên đâu đây. Tuy có đôi vần đẹp, cảm giác chung nhạt tẻ thế nào.

Mật đắng-Ta vẫn đi trong mờ mờ. Nhưng thỉnh thoảng một luồng sáng chói cả mắt. Nguồn sáng lạ toả ra từ một linh hồn vô cùng khổ não. Ta bắt gặp dấu tích còn hoi hóp của một tình duyên vừa chết yểu. Thất vọng trong tình yêu, chuyện ấy trong thơ ta không thiếu gì; nhưng thường là một thứ buồn dầu có thấm thía vẫn dìu dịu. Chỉ trong thơ Hàn Mặc Tử mới thấy một nỗi đau thương mãnh liệt. Lời thơ như dính máu.

Máu cuồng và hồn điên-Đến đây ta đã hoàn toàn ra khỏi cái thế giới thực và cả thế giới mộng của ta. Xa lắm rồi. Ta thấy những gì chung quanh ta? Trăng, toàn trăng, một ánh trăng gắt gao, ghê tởm, linh động như một người hay đúng hơn như một yêu tinh. Trăng ở đây cũng ghen, cũng giận, cũng cay nghiệt, cũng trơ tráo và cũng nao nức dục tình. Hàn Mặc Tử đi trong trăng, há miệng cho máu tung ra làm biển cả, cho hồn văng ra, và rú lên những tiếng ghê người…Ta rùng mình, ngơ ngác, ta đã lục lọi khắp trong đáy lòng ta, ta không thấy có tí gì giống cái cảnh trước mắt. Trời đất này thực của riêng Hàn Mặc Tử ta không hiểu được và chắc cũng không bao giờ ai hiểu được. Nghĩ thế ta bỗng thương con người cô độc. Đã cô độc ở kiếp này và e còn cô độc đến muôn kiếp. Hàn Mặc Tử chắc cũng biết thế nên lúc sinh thời người đã nguyền với Chúa sẽ không bao giờ cho xuất bản Thơ điên. Một tác phẩm như thế, ta không thể nói hay hay dở, nó đã ra ngoài vòng nhân gian, nhân gian không có quyền phê phán. Ta chỉ biết trong văn thơ cổ kim không có gì kinh dị hơn. Ta chỉ biết ta đang đứng trước một người sượng sần vì bệnh hoạn, điên cuồng vì quá đau khổ trong tình yêu. Cuộc tình duyên ra đời với tập Hương thơm, hấp hối với tập Mật đắng, đến đây thì đã chết thiệt rồi, nhưng khí lạnh còn toả lên nghi ngút.

Một nhà chuyên môn nghiên cứu những trạng thái kỳ dị của tâm linh người ta xem tập Máu cuồng và Hồn điên có lẽ sẽ lượm được nhiều tài liệu hơn một nhà phê bình văn nghệ. Tuy thế, đây đó ta gặp những câu rất hay.

Khi tả cảnh đồi núi một đêm trăng có câu:

Ngả nghiêng đồi cao bọc trăng ngủ

Đầy mình lốm đốm những hào quang.

Lên chơi trăng có câu:

Ta bay lên! Ta bay lên!

Gió tiễn đưa ta tới nguyệt thiềm

Ta ở cõi cao nhìn trở xuống

Lâng lâng mây khói quyện trăng đêm.

Đọc những câu ấy có cái thú vị ở xứ lạ gặp người quen, vì đó là những cảm giác ta có thể có. Lại có khi những cảm giác ở ta rất thường mà trong trí Hàn Mặc Tử rất dễ sợ. Một đám mây in hình dưới dòng nước thành ra:

Mây chết đuối ở dòng sông vắng lặng.

Trôi thây về xa tận cõi vô biên.

Cái ý muốn mượn lời thơ để tả tâm sự mình cũng trở nên điên cuồng và đau đớn dị thường:

Ta muốn hồn trào ra đầu ngọn bút,

Mỗi lời thơ đều dính não cân ta.

Bao nét chữ quay cuồng như máu vọt,

Như mê man chết điếng cả làn da.

Cứ để ta ngất ngư trong vũng huyết,

Trải niềm đau trên mảnh giấy mong manh;

Đừng nắm lại nguồn thơ ta đương siết,

Cả lòng ta trong mớ chữ rung rinh.

Tôi chỉ trích ra vài đoạn có thể thích được. Còn bao nhiêu đoạn nữa tuy ta không thích vì nó không có gì hợp với lòng ta, nhưng ta cũng biết rằng với Hàn Mặc Tử hẳn là những câu tuyệt diệu. Nó đã tả đúng tâm trạng của tác giả. Lời thơ có vẻ thành thực, thiết tha lắm.

Xuân như ý-Mùa xuân Hàn Mặc Tử nói đây có khi ở đâu hồi trời đất mới dựng lên, có khi ra đời một lần với Chúa Jésus, có khi hình như chỉ là mùa xuân đầu năm. Nhưng dầu sao cũng không phải là một mùa xuân thường với những màu sắc, những hình dáng ta vẫn quen biết. Đây là một mùa xuân trong tưởng tượng, một mùa xuân theo ý muốn của thi nhân, đầy rẫy những lời kinh cầu nguyện, những hương đức hạnh, hoa phẩm tiết, nhạc thiêng liêng, cùng ánh trăng, ánh thơ. Nhất là ánh thơ. Với Hàn Mặc Tử thơ có một sự quan hệ phi thường. Thơ chẳng những để ca tụng Thượng đế mà cũng để nối người ta với Thượng đế, để ban phước cho cả và thiên hạ. Cho nên mỗi lần thi sĩ há miệng-sao lại há miệng?-cho thơ trào ra, là chín từng mây náo động, muôn vì tinh tú xôn xao. Người ta sẽ thấy:

Đường thơ bay sáng láng như sao sa

Trên lụa trắng mười hai hàng chữ ngọc

Thêu như thêu rồng phượng kết tinh hoa.

Hình như trong các thi phẩm xưa nay có tính cách tôn giáo không có gì giống vậy. Hàn Mặc Tử đã dựng riêng một ngôi đền để thờ Chúa. Thiếu lòng tin, tôi chỉ là một du khách bỡ ngỡ không thể cùng quỳ lạy với thi nhân. Nhưng lòng tôi có dửng dưng, trí tôi làm sao không ngợp vì cái vẻ huy hoàng sang trọng, lung linh, huyền ảo của lâu đài kia? Có những câu thơ đẹp một cách lạ lùng, đọc lên như rưới vào hồn một nguồn sáng láng. Xuân như ý rõ ràng là tập thơ hay nhất của Hàn Mặc Tử.

Với Hàn Mặc Tử Chúa gần lắm. Người đã tìm lại những rung cảm mạnh mẽ của các tín đồ đời Thượng cổ. Ta thấy phảng phất cái không khí Athalie. Cho nên mặc dầu thỉnh thoảng còn sót lại một hai dấu tích Phật giáo, chắc những người đồng đạo chẳng vì thế mà làm khó dễ chi với các di thảo của thi nhân.

Huống chi thơ Hàn Mặc Tử ra đời, điều ấy chứng rằng đạo Thiên chúa ở xứ này đã tạo ra một cái không khí có thể kết tinh lại thành thơ. Tôi tin rằng chỉ những tình cảm có thể diễn ra thơ mới thiệt là những tình cảm đã thấm tận đáy hồn đoàn thể.

Thượng thanh khí-Một vài bài đặc sắc ghi lại những tình cảm đã thấy trong chiêm bao, ở đâu giữa các vì tinh tú trên kia. Đại khái không khác cảnh Xuân như ý, chỉ thiếu tính cách tôn giáo. Huyền bí nhưng không thiêng liêng.

Cẩm châu duyên-Một hai năm trước khi mất, sự tình cờ đưa đến trong đời Hàn Mặc Tử hình ảnh một giai nhân có cái tên khả ái: Thương Thương. Nàng Thương Thương có lẽ chỉ yêu thơ Hàn Mặc Tử và Hàn Mặc Tử hình như cũng không biết gì hơn hai chữ Thương Thương. Nhưng như thế cũng đủ để thi nhân đưa nàng vào “tháp thơ”. Nàng sẽ luôn luôn đi về trong những giấc mơ của người. Có khi người mơ thấy mình là Tư mã Tương Như đương nghe lời Trác Văn Quân năn nỉ:

Đã mê rồi: Tư mã chàng ôi!

Người thiếp lao đao sượng cả người.

Ôi! Ôi! Hãm bớt cung cầm lại,

Lòng say đôi má cũng say thôi.

Song những phút mơ khoái lạc ấy có được là bao. Tỉnh dậy, người  thấy:

Sao trìu mến thân yêu đâu vắng cả?

Trơ vơ buồn và không biết kêu ai!

Bức thư kia sao chẳng viết cho dài,

Cho khăng khít nồng nàn thêm chút nữa.

Ta tưởng nghe như lời than của Huy Cận.

Nhưng rồi cuộc đời đau thương đã đến lúc tàn, và nguồn thơ kia cũng đã đến lúc cạn. Hàn Mặc Tử chốc chốc lại ra ngoài biên giới thơ, lạc vào thế giới đồng bóng.

Duyên kỳ ngộ và Quần tiên hội-Mối tình đối với nàng Thương Thương còn khiến Hàn Mặc Tử viết ra hai vở kịch bằng thơ này nữa. Quần tiên hội viết chưa xong và không có gì. Duyên kỳ ngộ hay hơn nhiều. Đây là một giấc mơ tình ái, ngắn ngủi, nhưng xinh tươi, đặt vào một khung cảnh tuyệt diệu. Thi nhân dẫn ta đến một chốn nước non thanh sạch chưa từng in dấu chân người. Ở đó tiếng chim hót, tiếng suối reo, tiếng tiêu ngân đều biến thành những lời thơ tình tứ. Ở đó Hàn Mặc Tử sẽ gặp nàng Thương Thương mà người không mong được gặp ở kiếp này. Nàng sẽ nói với người những lời nồng nàn âu yếm khiến chim nước đều say sưa. Nhưng rồi người sẽ cùng tiếng tiêu cùng đi như vụt nhớ đến cái nghiệp nặng nề đang chờ người nơi trần thế. Và giữa lúc nàng gục đầu khóc, cảnh tiên lại rộn rã tiếng suối ca.

Trong thi phẩm Hàn Mặc Tử có lẽ tập này là trong trẻo hơn cả. Còn từ thơ Đường luật với những câu:

Bóng nguyệt leo song sờ sẫm gối;

Gió thu lọt cửa cọ mài chăn.

Cho đến Gái quê, Thơ điên, Xuân như ý và các tập khác, lời thơ thường vẩn đục.

Tôi đã nói hết cảm tưởng của tôi trong lúc đọc thơ Hàn Mặc Tử. Không có bao giờ tôi thấy cái việc phê bình thơ tàn ác như lúc này. Tôi nghĩ đến người đã sống trong một túp lều tranh phảI lấy bì thư và giấy nhật trình che mái nhà cho đỡ dột. Mỗi bữa cơm đưa đến người không sao nuốt được vì ăn khổ quá. Cảnh cơ hàn ấy và chứng bệnh kinh khủng đã bắt người chịu bao nhiêu phũ phàng, bao nhiêu ruồng rẫy. Sau cùng người bị vứt ra ngoài cuộc đời, bị giữ riêng một nơi, xa hết thảy mọi người thân thích. Tôi nghĩ đến bao nhiêu năm người bó tay nhìn thể phách lẫn linh hồn cùng tan rã…

Một người đau khổ nhường ấy, lúc sống ta hờ hững bỏ quên, bây giờ mất rồi ta xúm lại kẻ chê người khen . Chê hay khen tôi đều thấy có cái gì bất nhẫn.

Mai 1941.

Trích cuốn Thi nhân Việt Nam 1932-1941, Huế,1942.

Vũ Ngọc Phan

Hàn Mặc Tử (Nguyễn Trọng Trí)

Từ ngày Hàn Mặc Tử từ trần đến nay, mới trông khoảng hai mươi năm trời, mà người ta đã nói rất nhiều và viết rất nhiều về Hàn Mặc Tử. Chứng bệnh của thi sĩ, cuộc đời đầy đau thương của thi sĩ, lời thơ thành thực của ông, khi nghẹn ngào, khi hoạt bát, nhưng bao giờ cũng chứa chan tình tứ hay một tin tưởng cao xa, đã làm cho nhiều người chú ý đến đời ông và thơ ông.

Song dư luận bao giờ cũng rất kỳ, đã chú ý đến người và thơ, thì dư luận dường như trộn lẫn người với thơ là một. Cho nên nói một cách công bình, thì gần đây, “người” của Hàn Mặc Tử đã làm quảng cáo cho thơ của Hàn Mặc Tử rất nhiều. Đến nỗi về ông, người ta đã viết một giọng say sưa, ông là một thi sĩ mà trên thế giới không một thi sĩ nào sánh kịp.

Vậy thơ của Hàn Mặc Tử như thế nào? Thơ ông gồm những bài Đường luật đã đăng báo, tập Gái quê (1936) và những thơ ở mấy tập ông chưa xuất bản lúc sinh thời, bây giờ người ta lựa chọn vào một tập, tập Thơ Hàn Mặc Tử.

Cũng như Thế Lữ, Hàn Mặc Tử là một nhà thi sĩ luôn luôn ca ngợi ái tình, nhưng cái quan niệm về tình yêu của Hàn Mặc Tử không được thanh cao như Thế Lữ. Cái tình yêu của Hàn Mặc Tử tuy diễn ra trong tập Gái quê còn ngập ngừng nhưng đã bắt đầu thiên về xác thịt:

Tiếng ca ngắt. Cành lá rung rinh…

Một nường con gái trông xinh xinh…

Ống quần vo xắn lên đầu gốI,

Da thịt, trời ơi! Trắng rợn mình.

(Nụ cười, Gái quê, trang 7)

Sự gợi tình ấy, không phải chỉ do ở người con gái xinh đẹp. Theo sự tưởng tượng và nhờ sự cảm thông của Hàn Mặc Tử với muôn vật trong trời đất, ngọn gió thoảng qua cũng rất có tình, cho nên ông mới đặt vào miệng một cô gái có chồng những lời lo sợ tình tứ sau đây:

… Vô tình để gió hôn lên má

Bẽn lẽn làm sao lúc nửa đêm

Em sợ lang quân em biết được

Nghi ngờ đến cái tiết trinh em.

(Bẽn lẽn, Gái quê, trang 10)

Đến bài  Hát giã gạo (Gái quê trang 31) của ông thì lời suồng sã quá, thứ tình yêu ở đây đặc vật chất, làm cho người ta phải lợm giọng.

Nhưng đây mới thật là mối tình man mác, mối tình quê, mối tình ở nơi đồng ruộng. Tôi lấy làm lạ rằng sao từ bài Hát giã gạo mà tác giả đã lên tới sự tuyệt vời như thế. Bài Tình quê (trang 35) tỏ ra ông có một hồn thơ thật đầy đủ, trái hẳn với bài Hát giã gạo là một bài tỏ ra tác giả là một người dễ sa ngã, đắm đuối. Hãy nghe bài Tình quê để thưởng thức lấy cái nhạc điệu êm ái và những lời rất ý nhị, nhẹ nhàng:

Trước sân anh thơ thẩn

………………………..

Lòng xuân cũng não nề (1)

Đối với một thi sĩ đã có một bài thơ mà nhạc điệu du dương đến như thế, không ai lấy làm lạ khi thấy thi sĩ ấy là tác giả nhiều bài Đường luật rất già dặn. Hãy nghe bài này trong quyển Thơ Hàn Mặc Tử:

Buồn thu

Ấp úng không ra được nửa lời

Tình thu bi thiết lắm thu ơi

Vội vàng cánh nhạn bay đi trớt

Hiu hắt hơi may thoảng lại rồi

Nằm gắng đã không thành mộng được

Ngâm tràn cho đỡ chút buồn thôi

Ngàn trùng bóng liễu trông xanh ngắt

Chỉ có thông kia chịu với trời.

Thật là những lời sầu não và đầy tình tứ, ai có thể tưởng thi sĩ là một nhà Tây học? Câu 2 thắm thiết và giọng còn ra vẻ một người thiếu niên, còn toàn bài lời chín chắn chẳng khác nào một vị lão Nho.

Thơ Đường luật của Hàn Mặc Tử không phải bài nào cũng được toàn bích như bài trên này. Nhiều bài ý rất sáo và phảng phất có cái giọng thời thế, nửa lối Tú Xương, nửa lối Thanh Quan. Thí dụ bài sau này đăng trong Phụ Nữ Tân Văn (số 97; 27 Aout 1931, trang 16) và ký tên là P.T (Quy Nhơn).

Chùa hoang

Mái sụp tường xiêu khách ngẩn ngơ

Hỏi thăm duyên cớ, Phật làm lơ

Vắng sư bụt đá toan hồi tục

Lạnh khói hương cây sắp thoát chùa

Hoành cổ nhện giăng treo lỏng chỏng

Bình phong rêu bám đứng chơ vơ

Tiếng chuông tế độ rày đâu tá

Để khách trầm luân luống đợi chờ!

Thơ Hàn Mặc Tử hồi đầu như thế, mà chỉ bảy tám năm sau đã thay đổi hẳn, thay đổi ý lẫn lời. Trong thời kỳ đổi mới này, ông soạn được rất nhiều thơ và đưa ra nhiều tập: Thơ điên, Xuân như ý, Thượng thanh khí, Cẩm châu duyên, Duyên kỳ ngộ và Quần tiên hội.

Nhưng thơ ở mấy tập trên này có ít bài đã đăng rải rác trong mấy tờ báo trong Nam, còn phần nhiều chưa xuất bản. Tôi sở dĩ  biết được một ít thơ trong những tập thơ chưa xuất bản trên này là xem những bài trích lục trong quyển Hàn Mặc Tử của Trần Thanh Mại, tập Thơ Hàn Mặc Tử do Đông Phương (Sài Gòn) xuất bản và trong Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh.

Những người ác cảm với thơ của Hàn Mặc Tử coi hầu hết thơ mới của Hàn đều là ”thơ điên “ cả, tuy Hàn chỉ có một tập mang cái nhan tên này, và có ý nghĩa cũng khác, không phải “điên “ như người ta đã tưởng.

Tuy vậy, những người không ưa Hàn Mặc Tử cũng không phải hoàn toàn vô lý. Trong cái thời  kỳ thơ Hàn đổi mới thì ”con người” của Hàn cũng thay đổi vì bệnh hoạn. Bởi thế, lời thơ ông, ý  thơ ông, nhiều lúc thật dị kỳ. Hãy nghe:

Ta muốn hồn trào ra đầu ngọn bút

Mỗi lời thơ đều dính não cân ta

Bao nét chữ quay cuồng như máu vọt

Cho mê man chết điếng cả làn da

Cứ để ta ngất ngư trong vũng huyết

Trải niềm đau trên trang giấy mong manh

Đừng nắm lại nguồn thơ ta đang siết,

Cả lòng ta trong mớ chữ rung rinh...

(Rướm máu. “Đau Thương” –Hàn Mặc Tử, tr 77)

Thật là những dòng ghê gớm, những dòng tưởng như sắp gây án mạng dưới mắt người đọc. Nhưng cũng chưa ghê gớm bằng những dòng sau đây:

Gió rít từng cao trăng ngã ngửa

Vỡ tan thành vũng đọng vàng khô

Ta nằm trong vũng trăng đêm ấy

Sáng dậy điên cuồng mửa máu ra.

(Say trăng, “Đau thương”, Hàn Mặc Tử, trang 84)

Người ta thấy bệnh phong đã ảnh hưởng đến tư tưởng Hàn Mặc Tử đến thế nào. Thi sĩ bị rặt những cảnh chết rùng rợn ám ảnh, nên trí não không còn bình thường nữa.

Lúc nào ông ta cũng nhìn thấy máu đến nỗi đối với một bài thơ của người yêu gửi cho ông cũng viết:

…Bởi vì mê mẩn, vì khoan khoái

Anh cắn lời thơ để máu trào …

(Hàn Mặc Tử, tr. 142)

Xác thịt ông bị cắn rứt quá, nên hình như ông đã cố gắng sống vớt vát lại cho nhiều hơn trong phần hồn. Bài ”Hồn lìa khỏi xác” trong tập  Đau thương (Thơ Hàn Mặc Tử) là một bài mà ý và lời rất mạnh. Hãy đọc đoạn này:

Vì không giới, nơi trầm hương vắng lặng,

Nên hồn bay vùn vụt tới trăng sao,

Sóng gió nổi rùng rùng như địa chấn,

Và muôn vàn thần phách ngã lao đao.

Thật là buồn thảm và lạnh lẽo vô cùng. Thật là lời của người nằm trong thiêm thiếp mơ màng những giờ hấp hối.

Nhưng không phải lúc nào ảnh hưởng của bệnh cũng làm cho ông muốn thoát ra                 ngoài xác thịt và chỉ thấy rặt những cái chết ghê sợ, ông cũng có những phút bình tĩnh để lắng nghe những lời năn nỉ của hư vô:

Đang khi  mầu nhiệm phủ ban đêm

Có thứ gì rơi giữa khoảng im

Rơi tự thượng tầng không khí xuống

Tiếng vang nhè nhẹ dội vào tim.

(Huyền ảo - Thơ Hàn Mặc Tử)

Lời thơ trong sáng, êm như ru, còn ý thơ nhẹ nhàng man mác, toả ra như mây khói. Mà cảm động, huyền diệu biết bao. Tình tứ đến thế là cùng, cảm động đến thế là cùng, Một người mang bệnh rất đau đớn mà có tâm thần thư thái, bình tĩnh như thế, thật cũng lạ.

Sự tín ngưỡng đã giúp sức cho Hàn Mặc Tử rất nhiều. Có lẽ ông là người Việt Nam ca ngợi thánh nữ Đồng Trinh Maria và chúa Jésus bằng thơ trước nhất. Ông ca tụng đạo Gia Tô một  giọng rất chân thành, chẳng khác nào một thi sĩ Âu Tây. Lần này cũng là lần đầu, thi ca Việt Nam thấy được một nguồn hứng mới. (Bài Thánh nữ đồng trinh Maria - Xuân như ý).

Thơ tôn giáo đã ra đời với Hàn Mặc Tử. Tôi dám chắc rồi đây còn nhiều thi sĩ Việt Nam sẽ tìm nguồn hứng trong đạo giáo và đưa vào thi ca con đường triết học, con đường rất mới, rất xa xăm mà đến nay chưa mấy nhà thơ dám bước tới.

Hàn Mặc Tử có những thi hứng rất dồi dào, nhưng thơ ông phần nhiều khúc mắc, nhạc điệu trong thơ ông hình như không phải là phần quan hệ, lời thơ ông nhiều khi rất thơ, bệnh ông nhiều khi lại làm cho ông có những ý tưởng khác thường, nên nhiều bài thơ của ông chỉ là bằng chứng rất lạ cho những người muốn khảo sát một tâm trạng, một linh hồn đau khổ. Về sự thành thật, có lẽ Hàn Mặc Tử hơn hết cả các nhà thơ hiện đại. Cũng vì ông rất thành thật nên thơ ông theo sát hẳn tính tình cùng tư tưởng của ông, bên những bài tầm thường, người ta thấy dưới ngòi bút ông những bài tuyệt tác.

Nhân loại chả tạo nên những cái hay và những cái dở là gì?

15-6-1942

Trích cuốn Nhà văn hiện đại, quyển 3, Hà Nội 1942

Quách Tấn

Ảnh hưởng đạo phật trong thơ Hàn Mặc Tử

Hàn Mặc Tử rất chú trọng về âm nhạc và màu sắc.

Đó là vì tâm hồn Tử có nhiều trạng thái cá biệt, nhiều khi rất bí ẩn u huyền; để diễn tả, phải dùng màu sắc, hình ảnh và âm nhạc - nhất là âm nhạc, vì chỉ có âm nhạc mới diễn tả nổi những cái sâu xa, thầm kín, những cái tế nhị, u ẩn... của một tâm hồn. Nhiều khi Tử phải bỏ nghĩa thông thường của chữ, bỏ cả văn phạm của câu, để cho thanh âm tiết tấu phù hợp với những biến chuyển, những rung động, những xao xuyến của tâm hồn - một tâm hồn mênh mông và đối với chúng ta có phần xa lạ - mà văn tự chính xác nhiều khi không diễn tả được thấu đáo, không diễn đạt đúng theo ý muốn của người thơ.

Cho nên xem thơ Hàn Mặc Tử, nhiều khi không nên chấp ở chữ mà hại lời, không nên chấp ở lời mà hại ý. Và muốn nhận thức tình ý trong thơ được đầy đủ, thì phải thưởng thức nhạc thơ trước nhất, vì trong thơ Tử nhạc đi trước mà ý theo sau, và có khi ý không ở trong lời mà ở trong nhạc...

Trong tâm hồn Tử không có những bức thành kiên cố ngăn cách tôn giáo của mình và tôn giáo của người, nhất là đối với Phật giáo.

Vì không có những bức thành ngăn cách giữa tôn giáo mình và tôn giáo người, nênTử đã đi tìm cảm hứng trong Đạo Bồ Đề. Và mặc dù tự xưng là ”Thi sĩ của đạo quân Thánh Giá”, Tử vẫn không ngần ngại đem những từ ngữ, những hình ảnh của Phật giáo vào dùng trong văn thơ mình, dùng cả vào trong những bài có tinh thần Thiên Chúa giáo nhiều nhất. Như bài Thánh nữ đồng trinh là một.

Bài này là những lời Tử dâng lên đức Maria để ca ngợi “ơn phước cả” mà Thánh nữ đã ban cho Tử trong ”cơn lâm luỵ”. Trong bài có những chữ ”Từ bi“, “Ba ngàn thế giới”, là chữ của nhà Phật, dùng một cách sướng khoái:

Lạy Bà là đấng tinh truyền thánh vẹn

Giàu nhân đức, giàu muôn hộc từ bi.

Cho tôi dâng lời cảm tạ phò nguy

Cơn lâm luỵ vừa trải qua dưới thế.

....................

Tấu lạy Bà, Bà rất nhiều phép lạ

Ngọc như ý vô tri còn biết cả,

Huống chi tôi là thánh thể kết tinh.

Tôi ưa nhìn Bắc đẩu rạng bình minh

Chiếu cùng hết khắp ba ngàn thế giới...

Hai chữ “từ bi” còn thấy dùng trong nhiều bài khác, như trong bài Cao hứng:

Thơ tôi thương huyền dịệu

Mọc lên đạo từ bi...

Trong bài Hãy nhập hồn em:

Bỗng hôm nay trước cửa bóng trăng quì

Sấp mặt xuống uốn mình theo dáng liễu.

Lời nguyện gẫm xanh như màu huyền diệu,

Não nề lòng viễn khách giữa cơn mơ.

Trời từ bi cảm động ứa sương mờ

Sai gió lại lay hồn trong kẽ lá.

Trăng choáng váng với hoa tàn cùng ngã,

Đoán anh chừng cơn ấy em ngất đi...

Nhiều từ ngữ khác của Phật giáo, như “hằng hà sa số”,”mười phương”, v.v...cũng thường gặp trong thơ Tử:

Mây vẽ hàng hà sa số lệ

Là nguồn li biệt giữa cô đơn...

(Cuối thu)

Có tin thôn xa đến,

Có điềm lạ đêm nay.

Đóng cửa mười phương lại,

Dồn ánh sáng vào đây...

(Điềm lạ)

Ta cho một dòng thơ rất mát

Mới tinh khôi và tinh sạch bằng hương.

Trời như hớp phải hơi men ngan ngát

Đắm muôn nghìn tinh lạc xuống mười phương...

(Nguồn thơm)

Nhưng đó chỉ là những dấu tích bên ngoài.

Thơ Hàn Mặc Tử có nhiều bài chịu ảnh hưởng cả hình thức lẫn tinh thần Phật giáo. Ví dụ bài Phan Thiết:

Nhớ khi xưa ta là chim phụng hoàn

Vỗ cánh bay chín tầng trời cao ngất...

Bay từ Đao Ly đến trời Đâu Suất,

Và lùa theo không biết mấy là hương.

Trở lại trời tu luyện với muôn đêm,

Hớp tinh khí lâu năm thành chánh quả

.........................

Ta vãi tung thơ lên tận sông Hằng,

Thơ phép tắc bỗng kêu rêu thống thiết :

- Hỡi Phan Thiết ! Phan Thiết !

- Mi là nơi ta chôn hận nghìn thu

- Mi là nơi ta sầu muộn ngất ngư !

Ngoài những ngôn ngữ phổ thông của nhà Phật, như ”thành chánh quả “, “sông Hằng”..., ngoài những hình ảnh đẹp đẽ của trời “Đao Ly”, trời ” Đâu Suất” - những cõi Phật xa xăm, đầy nhạc, đầy hương, đầy ánh trăng, - chúng ta nhận thấy trong bài Phan Thiết, thuyết nghiệp báo và thuyết luân hồi được thi vị hoá một cách tài tình: Con chim phụng hoàng vì Sân Si mà phải đoạn, và khi trở lại trời tu luyện thành chánh quả rồi, mà vì tập khí chưa tiêu trừ trọn vẹn, nên phải trở xuống trần gian, ”nơi đã khóc đã yêu đương da diết” để mà ”chôn hận nghìn thu“ và ”sầu muộn ngất ngư“.

Trong bài Phan Thiết, chúng ta còn nhận thấy rằng Hàn Mặc Tử đã nhìn đời bằng con mắt giác ngộ: Những hiện tượng trong cõi đời này đều là những tuồng ảo hoá:

Sao tan tành rơi xuống vũng chiêm bao,

Trăng tan tành rơi xuống một cù lao

Hoá đài điện đã rất nên tráng lệ ...

Và cõi đời này - mà Phan Thiết là tượng trưng - là nơi đau khổ, là nơi ”chôn hận nghìn thu”, là nơi ”sầu muộn ngất ngư”.

Vì nhận biết cõi đời là giả tạo, là nơi khổ lụy, Tử đi tìm nơi giải thoát và đã tìm thấy Cực Lạc Quốc Độ của Phật A Di Đà.

Thật vậy: Trong nhiều vần thơ của Tử chúng ta thấy ẩn hiện những hình ảnh trang nghiêm và kiều diễm của cõi Tây Phương :

Sáng vô cùng, sáng láng cả mọi miền,

Không u ám như cõi lòng ma quỷ.

Vì có Đấng hằng Sống hằng Ngự trị,

Nhạc thiêng liêng dồn trỗi khắp hư linh....

(Ngoài vũ trụ)

Cả trời bỗng nổi lên muôn điệu nhạc

Rất trọng vọng, rất thơm tho,man mác,

Rất phương phi trên hết cả anh hoa...

(Ra đời)

Bút xuân thu mùa nhạc đến vừa khi

Khắp mười phương điềm lạ trổ hoài nghi :

Cây bằng gấm và lòng sông bằng ngọc.

Và đầu hôm một vì sao liền mọc.

Ở phương Nam mầu nhiệm biết ngần mô !

Vì muôn kinh dồn dập cõi thơm tho,

Thêm nghĩa lý sáng trưng như thất bảo...

(Đêm xuân cầu  nguyện )

Những “ánh sao vô cùng, sáng láng cả mọi miền”, những tiếng ”nhạc thiêng liêng dồn trỗi khắp hư linh”, những điệu nhạc “rất trọng vọng, rất thơm tho, man mác...”,  những “cây bằng gấm và lòng sông bằng ngọc”... ở trong thơ Tử là vang bóng của “vô lượng quang”, của “thiên nhạc”, của “hoa sen đủ màu sắc và đủ hào quang mọc trong ao Thất bảo”... trên thế giới Cực Lạc mà Tử đã nhìn qua kinh A Di Đà.

Tinh thần Phật giáo còn ảnh hưởng trong nhiều văn thơ của Tử; nhưng nhiều khi hoặc quá tiềm tàng, hoặc bị hình ảnh thơ lấn át, nên chúng ta không trông thấy nếu chúng ta không chú ý, không lưu tâm. Như trong bài tựa Xuân như ý có đoạn rằng:

“Ôi! Trời hạo nhiên đây không phải là công trình châu báu của Người sao ? Lòng vô lượng đây không phải do phép tắc màu nhiệm của Đấng Vô thỉ Vô chung ? Đưa ra nào nhạc thơm, hương gấm, mộng ngọc và hoa trinh bạch, đàn li tao, tranh tuyệt phẩm... Đưa ra nào là gió chia biệt, trăng đoàn viên, chim tứ chiếng, mây giang hồ, và nào là trời thanh sắc, lòng nhũ hương, niềm mộc dược ... vẫn chưa bưa, chưa đã, chưa nguôi được chí muôn sao ! Phải mời cho được Xuân Thiên ra đời...

Bình an cả và thiên hạ ...

Vì chưng muôn xuân là lương thực ngon ngọt, mỹ vì, ánh xuân là nguồn tơ tưởng thơm tho, tinh khiết, khí xuân là mạch trường sanh bất tử, tình xuân là cung cầm nguyệt mê li, tuổi xuân là Ngọc Như Ý, tên xuân là Dạ Lan Hương .

Và Xuân là phong vị thái hoà của năm muôn năm, trời muôn trời, châu lưu trên thượng tầng không khí, bàng bạc cả dải Hà sa, chen lẫn vô tận hồn tạo vật ...”

Đó chẳng phải là chữ Tâm được thi vị hoá bằng những hình ảnh tượng trưng ?

Hàn Mặc Tử đã xác nhận tính chất vô thỉ vô chung của Tâm (Lòng vô lượng),  mà biểu hiện màu nhiệm là Mùa xuân thơm tho, trong đẹp, tràn lan khắp không gian (trời muôn trời), chen lấn vô tận hồn tạo vật, và tồn tại cùng thời gian (năm muôn năm) .

Nhưng vì là một tín đồ Thiên Chúa giáo, Tử đã quan niệm cái tâm bất sanh bất diệt là Đấng Vô Thỉ Vô Chung, và coi những hiện tượng do “lòng vô lượng” đã “đưa ra” kia là “công trình châu báu “ của đức Chúa Trời, nênTử “cao rao danh Cha cả sáng”.

Như thế là Hàn Mặc Tử có phải là một nhà thơ của đạo Thiên Chúa ? Nghĩa là Tử phải có một tín đồ dùng thơ để phụng sự tôn giáo mình ?

Thưa không phải.

Tử là một nhà thơ thuần tuý.

Tử tìm vào Đạo - Đạo Thiên Chúa cũng như Đạo Phật - chỉ để tìm nguồn cảm hứng, để tìm nguồn an ủi khi bị tình đời phụ rẫy hoặc thể xác dày vò. Lý tưởng chính của Tử là thơ. Tôn giáo chỉ là những yếu tố phụ vào để làm cho Thơ thêm giàu sang và trọng vọng. Do đó nhiều khi bị hứng thơ lôi cuốn, Tử đã thốt ra những lời có thể là ”phạm thượng“ đối với những Đấng Thiêng Liêng Tử phụng thờ. Ví dụ đương quỳ trước Thánh Nữ Maria để ca ngợi ơn cứu nạn, mà Tử dám  nói:

Tôi cảm động rưng rưng hai hàng lệ :

Dòng thao thao bất tuyệt của nguồn thơ.

Bút tôi reo như châu ngọc đền vua,

Trí tôi hớp bao nhiêu khí vị,

Và trong miệng ngậm câu ca huyền bí,

Và trong tay nắm một nạm hào quang ...

Thật chẳng khác nào đứng nói cùng một người ngang hàng ngang lứa, hoặc Nàng Thơ! Thậm chí trong khi cầu nguyện lúc đêm xuân, mà chàng vẫn để tứ thơ ngang tàng theo hứng :

Ta chấp tay lạy quì hoan hảo,

Ngửa trông cao cầu nguyện trắng không  gian,

Để vừa dâng vừa hiệp bốn mùa xuân

Nở một lượt giàu sang hơn Thượng Đế...

(Đêm xuân cầu nguyện)

Nghĩ đến những gì “giàu sang hơn Thượng Đế “, Tử biết là một tội lỗi lớn, nên tiếp đó chàng van lơn thầm nguyện :

Tôi van lơn, thầm nguyện Chúa Giê Su

Ban ơn xuống cho mùa xuân hôn phối.

Xin tha thứ những câu thơ tội lỗi

Của bàn tay thi sĩ kẻ lên trăng

Trong bao đêm xao xuyến vũng sông Hằng ...

Lời xưng tội vẫn không thật nghiêm trang thành kính!Trong khi viết những lời tạ tội, Tử đã nghĩ đến thơ nhiều hơn nghĩ đến Chúa, mặc dù Tử luôn luôn thờ chúa trên thơ.

Còn đối với đạo Phật ?

Hàn Mặc Tử đi vào Đạo Từ Bi không phải để tu, mà cũng không phải để tìm hiểu những gì cao siêu huyền diệu. Tử và Đạo Từ Bi cũng như một lãng nhân vào vườn hoa nghìn hương muôn sắc. Vào không phải với mục đích của một nhà vạn vật học hay nhà làm vườn, mà vào với tấm lòng con nhà nghệ sĩ khoáng đạt phong lưu. Vào để thưởng thức những cái Đẹp khác thường vừa giàu sang vừa thanh thoát. Hoa có bao nhiêu giống, không cần biết. Vườn hoa có tự bao giờ và rộng đến đâu, cũng không cần biết nốt. Mà chỉ biết rằng có nhiều hương lạ, nhiều sắc lạ, và chỉ biết trải lòng hứng lấy những gì có thể hứng được trong cõi thơm thắm mênh mông. Rồi những gì đã thấm vào tâm khảm thỉnh thoảng tràn ra ngọn bút những lúc thơ về, khi thì đượm đà, khi thì phảng phất, khi thì hiển hiện, khi thì ẩn tàng..., và tràn ra một cách tự nhiên, khiến lắm lúc nhà thơ tưởng rằng đó là do mình sáng tạo ra chớ không ngờ rằng mình đã chịu ảnh hưởng.

Và tất cả những gì đã thâu nhập được trong tôn giáo ,- trong Phật giáo cũng như trong Thiên Chúa giáo - một khi đã vào thơ Tử thì không còn giữ nguyên chất, vì đã bị tâm hồn Tử biến thế, pha trộn theo quan niệm và sở thích của mình. Tử thường nói cùng bạn rằng :

- Tôi lợi dụng văn chương và triết lý nhà Phật để làm thơ mà thôi. Tôi dung hoà cả hai thể văn tôn giáo: Thiên Chúa và nhà Phật. Đó chỉ là muốn làm giàu cho nền văn chương chung .

Bởi vậy khi đọc thơ Hàn Mặc Tử  chúng ta nên mở tấm lòng cho rộng rãi, đừng chấp về mặt tư tưởng cũng như về mặt ngôn từ, thì mới dễ cảm thông cùng con người thơ phức tạp, mới tận hưởng được tất cả những gì sâu kín ẩn khuất dưới những hàng mây ráng lung linh.

Nha Trang, mùa Xuân năm Tân Sửu (1961)

Yến Lan

Đạo và đời trong thơ Hàn Mặc Tử

Xin nói đến cái chất đời trong thơ Tử. Đời thì có niềm vui, nỗi khổ. Đời cũng không phải là cái chung của đa số, tập thể, đời còn là cái riêng, cái cá thể. Cái số phận của mỗi con người. Nếu không có lý do tồn tại thì làm sao gần nửa thế kỷ nay thơ Tử vẫn được truyền giữ cho giờ đây nhờ đổi mới tư duy lại được tung ra, có hàng vạn người vồ vập đón đọc. Đọc người lại gẫm đến ta, đã đành. Nhưng đọc người để cảm xúc về đời mới là điều đáng quý trọng. Nếu hạnh phúc, tai vạ không nhằm vào đời ta mà giáng xuống; thì hãy nhìn vào hạnh phục, tai vạ của người khác mà cùng sung sướng hay cùng đau khổ. Đấy là cây tương quan của cuộc đời. Đấy là sự sống, lẽ làm người. Huống chi ở thời đại nào, chế độ nào mà không có bi kịch.

Cảm ơn các bạn, những ai đang đau đớn với Hàn Mặc Tử.

Tử thường viết trong thơ, trong truyện: tự xưng mình là kẻ điên dại:

Thưa tôi không dám say mê

Một mai tôi chết bên khe ngọc tuyền

Bây giờ tôi dại tôi điên

Chắp tay tôi lạy cả miền không gian…

Đấy là lời nói của một người tỉnh táo, một người không phải cứ có mỗi khó khăn nào xảy đến thì đã vội cuống cuồng lên. Một người dù có buồn, có giận cũng là “Tôi hoảng hồn lên giận sững sờ”.

Trong thơ Tử, không thấy có tư tưởng đập phá xung quanh. Không nghe đến oán than con người. Anh chỉ la lên như thế để cho hả hê, thoáng dạ. Kẻ thù của anh là bệnh tật, đau thương, không phải là con người cụ thể, nó là cán cân số mệnh đặt ở đâu đó trong không gian mỗi lúc cứ nghiêng dồn trọng lượng về anh.

… Tôi dọa không gian, rủa tới cùng

… Tôi siết thời gian trong nắm tay

… Tôi vo tiếc mến như vo lụa

Anh luôn muốn:

… Ghì lấy đám mây bay…

… Đi bắt nắng ngừng, nắng reo, nắng cháy

… Rình nghe tình bâng khuâng trong gió lảng

Nếu thế gian này la do Chúa tạo lập ra, thì đau thương cũng là sản phẩm của Chúa. Cho nên cái gì của Chúa lập ra anh đâu dám đập phá, và cũng chính đau thương là điều Chúa đặt ra để thử thách con người. Những động tác, những ý tưởng được thể hiện trong mấy câu thơ trích ở trên cuối cùng dẫn đến sự chấp nhận và chịu đựng. Bởi vì, anh cũng có cái phép lạ của anh là:

Anh đã thoát hồn anh ra ngoài xác thịt

Một điểm nữa cũng cần chú ý là không thấy anh nói lên sự trào vọt chứa chan của dòng nước mắt. Chỉ có nỗi thổn thức và đó là phần lớn của thơ anh.

Hai chúng tôi lặng yên trong thổn thức

Cùng ngửa nghiêng lặn lội giữa muôn hình

Để gào thét một hơi cho rởn óc

Cả thiên đường, trần gian và địa ngục

Tất cả những dãy dụa mơ ước, những bàng hoàng đó đều do một nhu cầu cấp bách: Giải phóng, giải phóng ra ngoài quạnh hiu, cô độc. Cho nên anh đã nghỉ đến cái chết rất bình tĩnh. Bình tĩnh, sốt sắng như anh dọn mình, chờ đợi:

Anh rõ trước sẽ có ngày cách biệt

Ngó tuy gần nhưng vẫn thiệt xa khơi

Thế là anh còn đón biết cuộc đau thương về thể xác này, còn dẫn đến đau thương về tâm hồn, kéo dài qua năm tháng, kéo dài trầm trọng. Chính vì vậy mà tập thơ của anh trước được mang tên là Đau thương sau đổi lại là Thơ điên. Ở anh Đau thương với Điên đều chung một nghĩa. Cái điên của anh đâu phải điên mất trí. Anh nhớ rõ mồn một từng kỷ niệm, từng vẫy động để khơi ra mừng vui hay đau khổ.

Bị bệnh tật hành hạ đau quá thì anh tìm đến tình yêu. Tình yêu trắc trở, anh dựa vào tình yêu bè bạn. Cô đơn, tù túng quá thì anh dựa vào cái mà thiên nhiên đã cho anh nhiều nhất, dễ dàng tiếp cận nhất, là trăng. Có lẽ trăng đóng vai trò chủ thể trong hơi thơ và tứ thơ của Tử. Trăng làm thức dậy trong anh cái mơ màng của tâm hồn thanh thoát, nhưng cũng khảy dậy trong anh cái ngứa ngáy xót xa của bệnh đau (có người bảo trăng mọc lên thì sâu hủi hoạt động mạnh).

Có một nguồn thơ đặc biệt dự phần đáng kể trong thi ca của Hàn Mặc Tử là thơ về Đạo. Anh một con chiên ngoan đạo tên thánh là PranÇois Trí. Cũng anh Nguyễn Văn Xê, đã nhận thấy trong những ngày ở chung phòng bệnh với Tử:

- “Còn nói đến cử chỉ, hành động bộc lộ ra ngoài mà tôi và mọi ngưòi thấy rõ ràng, nhất là Trí, trong những ngày giờ biết mình sắp chết, thì rất sốt sắng lo về phần hồn của tôn giáo. Trí rất thích nói về Đức mẹ Maria đầy ơn phước”.

Hàn Mặc Tử đang dọn mình để lên đường về với Chúa. Đó là công việc sắp xếp hành trang trong tâm hồn của một người bình thường ngoan đạo. Giai đoạn thơ anh đã nghiêng chảy và như anh đã viết trong bài Đêm xuân cầu nguyện, anh đang tranh thủ thời gian nhìn lại, phán xét, tự giác hơn ai hết:

Xin tha thứ những câu thơ tội lỗi

Của bàn tay thi sĩ kẻ lên trăng.

Tức là đã thấy trong thơ anh chất đời (đau yếu, bệnh tật) đã lấn át chất đạo (thanh khiết, thiêng liêng). Anh đã có ý nghĩ muốn thủ tiêu bằng đốt tan ra khói tập thơ Điên, nếu một ngày nào đó Chúa cho được lành bệnh.

Verlaine có cả một tập thơ Sagesse - Liturgie intime Francis Jammes viết ra những trường ca dài Les Géorgiques chrétinnes, Fioul des Cantiques de Lourdes và L’Alouette, cái đỉnh cao nghệ thuật của tác giả và của cả văn học cận đại Pháp. Và với bao nhà thơ khác đều tìm vào, khai thác đề tài công giáo, bên cạnh mọi đề tài. Vậy mà đâu có phải họ là các nhà thơ của Đạo.

Thơ về Chúa, về Đức mẹ đồng trinh của Hàn Mặc Tử nếu không có những yếu tố khác nữa, cũng khó mà thâm nhập vào tâm hồn người đọc có tín ngưỡng hay không có tín ngưỡng. Cho nên, theo tôi, khi nói đến Hàn Mặc Tử tôi không lướt qua việc giới thiệu, anh là một người ngoan đạo làm thơ, nhưng đồng thời cũng làm thấy rõ cái chất Đời trong thơ anh vừa riêng biệt tưởng không hình dung ra nổi, lại vừa rất thực rất chung, có thể sờ mó lên được. (Đêm xuân cầu nguyện)

Mà thôi, Đạo với Đời trong thơ anh vẫn là những mặt nhỏ trên một viên kim cương, mặt này ánh xanh, mặt kia ánh vàng, mặt khác lại ánh lên đỏ, tím đều làm cho viên kim cương có sức ngời chói lóng lánh.

Hàn Mặc Tử là một con người thanh xuân, bị cách ly ra ngoài hoạt động của gia đình và xã hội. Một con người tuyệt vọng trong tình yêu. Một con người bị chứng bệnh nan y, sống khắc khoải đợi chờ cái chết. Một con người cùng cực đau thương từ thể xác đến tâm hồn, thở bậc ra cân não, nơi hộc ra máu, trào và làm thơ, làm ra những bài thơ tân kỳ ít có trong lịch sử văn học, ở chỗ những bài thơ ấy lay động lòng người. Cho nên khi Chế Lan Viên đặt ra câu hỏi bằng tít lên trong cái tựa của tuyển thơ “Hàn Mặc Tử, Anh là ai”. Tôi xin trả lời, mặc dù anh đã phân tích hết: Hàn Mặc Tử là Hàn Mặc Tử!

Bình Định, 18-4-1988

Chế Lan Viên

Hàn Mặc Tử, anh là ai?

Bây giờ Hàn Mặc Tử đã nằm trên một điểm cao Gành Ráng đối diện với bể Đông, bể chói lòa như thơ Anh và giông bão tựa đời Anh. Nằm với trăng sao như Anh từng mơ ước:

Với sao sương anh nằm chết như trăng

Dưới kia là thành phố Quy Nhơn (những thành phố miền Trung thường có các nhà thơ ở trong và biển ở mé ngoài) - thành phố của mẹ già nuôi Anh “cơn lâm lụy vừa trải qua dưới thế ”, của chị Lễ “chị cũng trăng mà em cũng trăng” của em Hành đem cơm cho Anh trong suốt bốn năm trời Anh phung hủi, và trước khi vào Quy Hòa để qua đời trong đó, nghe đâu, Tử đã sụp lạy cảm ơn em. Quy Nhơn, thành phố của bạn bè, của bóng dáng tên tuổi những người yêu, cũng là nơi Tử phải trốn chui trốn nhủi để khỏi bị bắt đưa vào trại cùi trong núi. Nhưng Quy Nhơn đối với cả nước và nơi Anh viết những trang thơ ngời chói, máu và nước mắt đời Anh đã khúc xạ, đã biến hóa, đã hóa kiếp, thăng hoa, kết tụ thành trăng sao.

Chỉ có trăng sao là bất diệt

Cái gì khác nữa thảy đi qua

Thôi cả cuộc đời bi thảm của Tử kia, dù bi thảm đến đâu cũng đã qua rồi. Cái còn lại là những bài thơ đã từ thời Anh đi thẳng vào “thời đại lớn” chữ của Báctin), rồi hôm này từ “thời đại lớn” ấy về thời đại chúng ta.

Một mai kia ở bên khe nước ngọc

Với sao sương anh nằm chết như trăng

Không tìm thấy nàng tiên mô đến khóc

Đến hôn anh và rửa vết thương tâm.

Bậy nào, sao lại không. Hôm nay có hàng vạn hàng chục vạn tấm lòng đến cùng Tử đấy.

Tôi không muốn nhắc lại cuộc đời của Tử, vì người ta đã viết thêm quá nhiều, và cũng viết bớt quá nhiều. Viết bậy càng lắm lắm. Cho dù Hàn Mặc Tử có cuộc đời bệnh tật, cuộc đời tình duyên, cuộc đời cách mạng ly kỳ, dữ dội gấp trăm lần, nhưng ba hòn núi ấy chụm lại không đẻ ra được một cái cây, một bóng mát thơ nào, ba hòn núi ấy không đẻ được một con chuột nhắt thơ nào, thì việc gì ở đây ta phải dông dài. May thay Tử là một đỉnh cao, chói lòa trong văn học của thế kỷ. Cho nên cũng không mất công đâu khi vì văn Anh mà tìm hiểu thân thế, đời Anh.

Hàn Mặc Tử có tài rất sớm. Tản Đà đã định khen thơ Anh trên báo nhưng rồi tiên sinh qua đời. Làm một bài thơ như bài Cửa sổ đêm khuya đọc lui, đọc ngược sáu cách, Tử rất giỏi.

Hoa cười nguyệt rọi cửa lồng gương

Lạ cảnh buồn thêm nợ vấn vương

Tha thướt liễu in hồ gợn sóng

Hững hờ mai thoảng gió đưa hương

Xa người nhớ cảnh tình lai láng

Vắng bạn ngâm thơ rượu bẻ bàng

Qua lại yến ngàn dâu ủ lá

Họa đàn sẵn có dế bên đường.

Đọc xuôi, đọc ngược, bỏ hai chữ đầu đọc xuôi, bỏ hai chữ cuối đọc xuôi, bỏ hai chữ đầu ngược, bỏ hai chữ cuối đọc ngược. Tử làm bài ấy lúc 17, 18 tuổi, cũng là một cách xem thường tài vua Tự Đức “chả mấy giỏi” hơn mình. Sau này, có lúc Tử xem mình là “vua nhà Nguyễn (Nguyễn Trọng Trí là tên anh) bay trên mây”, cái nầm mống phạm thượng biết đâu không bắt đầu từ lúc làm thơ thuận - nghịch độc ấy.

Tử có rất sớm, trong khuôn khổ gò bó trói voi bỏ rọ của thơ Đường luật mà có, cái khả năng Thượng thanh khí, hóa (tên một tập thơ của Anh về sau), tâm tưởng tâm hồn hóa”

Tương tư mộng thấy năm canh mộng

Luyến ái trời vương bốn phía trời

Cái khả năng thế-tục-hóa, da-thịt-hóa

Bóng nguyệt leo song, sờ sẵm gối

Gió thu lọt cửa cọ mài chăng

Khả năng kỳ ảo, ma-quái-hóa cũng xuất hiện rồi:

Mở cửa nhìn trăng, trăng tái mặt

Khép phòng đốt nến, nến rơi châu

Đấy không phải là thủ thuật, kỹ thuật, những cách bên ngoài. Hoặc, nếu là thế thì cũng nhờ có một cái cốt thế nào đó, một cấu trúc tâm hồn thế nào đó ở bên trong. Hàn Mặc Tử lúc ấy còn lấy tên Phong Trần, tên Lệ Thanh đi về, qua lại giữa trời và đất, cảnh và người, thực và hư... rất thoải mái. Hơi văn lúc thì thu cả cảnh vật vào trong dúm chữ “Ngàn trùng bóng liễu trông xanh ngắt”, lúc thì văn chương chữ nghĩa tuột ra khỏi lòng như một tiếng kêu, một ngọn gió, nhát dao: “Vội vàng cánh nhạn bay đi trớt”. Năng lực đàn hội ấy cũng khá rõ ràng. Nhưng phải có cơn bão máu, trận hồng thủy tai ương, những động đất tâm hồn, những phun lửa tình yêu kinh khủng về sau, thì các khả năng kia mới lên cái thế bình phương như ta thấy. Từ 1936 đến 1940, nghĩa là sau khi rời Sài Gòn, ra Gái quê, về Quy Nhơn thọ bệnh, cho đến lúc ra Quy Hòa và mất, Anh đã làm quá trình một thế kỷ về thơ (1936 - 1940), cũng là thời kỳ tôi học ở Quy Nhơn, giới thiệu dìu dắt tôi vào thơ là công Anh lúc đó. Từ một nhà thơ biền ngẫu theo lối cổ phương Đông, Anh đã hiện đại như những nhà thơ hiện đại nhất châu Âu. (Chỉ so với André Breton, ông tổ siêu thực không thôi cũng đủ thấy rõ). Hơn nữa, thiên hạ hiện đại bằng óc, bằng lời, còn Anh thì bằng máu.

Ta nằm trong vũng trăng đêm ấy

Sáng dậy diên cuồng mửa máu ra

Văn học cần nói những vấn đề chung, phổ biến cho nhân loại. Nhưng oái ăm chưa, nó lại đòi cái người nói đó là một cá nhân, một bản lĩnh, một sắc thái riêng, không giống ai, chỉ có một bản duy nhất, không lập lại hai lần. (Nói thế chứ trong văn học người ta vẫn na ná nhau khối ra đấy! Hàn Mặc Tử thì không. Anh chỉ có một, thật. Như một Rimbaud của Pháp, một Holderlin của Đức, một Edgar Poe của Mỹ, một Bồ Tùng Linh của Trung Quốc, một Maiakovsky (trước cũng như sau cách mạng tháng Mười) của Liên Xô.

Chúng ta cần có người tả trăng là trăng. Nhưng cũng có người vượt lề thói tập đoàn mà xẻ trăng ra làm hai nửa: Vầng trăng ai xẻ làm đôi (Nguyễn Du). Cần truyền thống lại cũng cần biến dị, cần nói điều chưa ai nói (người ấy không nói thì ta mất đi, ta nghèo đi cái điều đặc biệt, duy nhất người ấy nói ra).

Hôm nay có một nửa trăng thôi

Một nửa trăng ai cắn vỡ rồi

Ta nhớ mình xa thêm đứt ruột

Không phải ma thuật, kỹ thuật gì của óc đang lạm phát ngôn từ. Lòng có bị cắn đôi, đời có bị tan vỡ, tình có bị đứt đoạn, nghĩa là có một thảm sử gì làm trữ kim, làm bảo đảm, thì mới có thể phát ra các từ kia.

Người Trung Quốc xưa đánh giá thơ nào thâm, nào chân, nào thiện, nào cao, nào tân, nhiều thứ lắm. Tân là “mới”. Nhưng sau tân, lại còn của tân nữa, đó là kỳ (lạ).

Tóc dài ba nghìn trượng

Vì sầu nên hóa dài

(Lý Bạch)

Bốn dây ứa máu Tỳ bà

(Tương An)

Và đêm nay hồn anh về ngủ thắt lưng em

(Ca dao H’mông)

Mái nhà dài như một tiếng chiêng. Tóc nàng dài đến nỗi thả ra thì xuống tận đất như một thác nước và che bóng râm như một cây knia.

(Dân ca Tây Nguyên)

hay khi Nguyễn Du tả ma

Dấu dày từng bước in rêu rành rành

thì đều là kỳ đấy, đều là siêu đấy! Mà nào ta có mất thực đi đâu. Ta được nó một cách khác, ở một nhiệt độ, cường độ khác.

Người châu Âu đẩy cái kỳ đến cùng, và kỳ cùng chủ thì từ yếu tố nó thành chủ nghĩa. Chủ nghĩa siêu thực còn có tên là romantisme fiesqu’au bout (chủ nghĩa lãng mạn đến cùng), rượu trên 100 độ. Thế thì chết. Chúng ta chống chủ nghĩa siêu thực, chống chủ nghĩa siêu thực ở dạng ấy, ở độ ấy, trương lên thành ngọn cờ tướng chỉ huy ấy. Aragon, Éluard, các vị tổ sư, tướng lĩnh từng phất ngọn cờ ấy, đã vứt nó, để trở thành người lính, rồi chủ soái trên thi đàn hiện thực xã hội chủ nghĩa. Nhưng khi đã thành nguyên soái của thi đàn này, các ông vẫn sử dụng các yếu tố siêu thực, sử dụng siêu thực như yếu tố, cho cái hư ảo nó phục vụ, hiện thực mình. Và sung mãn hơn lên vì vậy: Chân chân chân, thật thật thật nhưng lại còn đi với ảo ảo ảo nữa. Diệu ơi! Hàn Mặc Từ không phải là nhà thơ siêu thực. Trước sau anh vẫn là lãng mạn, dùng nhiều yếu tố hiện thực, dùng nhiều yếu tố siêu thực: đó cũng là điều trước đây cha ông đã dùng. Nhưng chưa có ai dùng đậm đặc như Anh. Dù đó là Lê Thánh Tông ở Di thảo, Nguyễn Dữ ở Truyền Kỳ mạn lục, Nguyễn Du ở Chiêu hồn hay lúc tả Đạm Tiên. Sau này không biết có ai thừa kế Anh không? Cho nên nhìn trước nhìn sau, Anh là của hiếm ở đất nước luôn luôn cần tỉnh thức nên hóa ra quá tỉnh táo là đất nước mình. Trên thế giới thì lại khác! Cần chống lại với cái không khí duy lý đến cùng, duy lý quá quắt của thời đại máy móc kỹ thuật, biểu đồ, thống kê, công thức này. Các nhà văn châu Âu hiện nay rất mê chủ nghĩa hiện thực kỳ ảo của châu Mỹ la tinh, trong đó các yếu tố kỳ, hư ảo, ma quái, huyền thoại, siêu thực đã được phát huy để nuôi hiện thực. Asturias, Carpentier, Marquez đã được đánh giá cao và hâm mộ ở Liên Xô. Tử trong thời gian chúng tôi gần chỉ thấy Anh nói về baudelaire, chớ Lautreamont, Gérard de Nerval. Anh cũng ít nói đến, nói chỉ là Breton. Anh có biết hay không chủ nghĩa siêu thực? Chắc là không. Giờ bảo Anh có xa gần với các họ hàng đầy biến động, thích biến dị, luôn biến hóa đó, có khi anh giận giữ cũng nên! Anh chỉ nói:

Một mai tôi chết bên khe Ngọc Tuyền

Bây giờ tôi dại tôi điên

Chắp tay tôi lại cả miền không gian

Hay

Tôi điên tôi nói như người dại

Van lạy không gian xóa những ngày

Và Anh giải thích vì đâu mà điên, bởi đâu mà dại:

“Nghĩa là tôi yếu đuối quá. Tôi bị cám dỗ. Tôi phản bội lại tất cả những gì mà lòng tôi, máu tôi, hồn tôi đều hết sức giữ bí mật. Và nghĩa là tôi đã mất trí, tôi phát điên. Nàng đánh tôi đau quá. Tôi bật ra tiếng khóc, tiếng gào, tiếng rú”.

Càng chứng tỏ là siêu thực của Anh không phải từ sách vở ra, từ châu Âu đến, mà từ thảm kịch của Anh mà ra.

“Nàng” ở đây không phải là cô con gái nào đâu! Nàng đau thương đấy. Tử thường đọc Baudelaire:

Sois sage ô ma douleur et tiens - toi plus tranquille

(Hãy khoan hỡi em yêu thương và em đứng yên nào!)

Tử bảo Anh khóc, Anh gào, Anh rú. Tử quên mất (và chúng ta cũng quên theo) là Anh cười nữa chứ.

Ha ha! Ta đuổi theo trăng

Ta đuổi theo trăng

Trăng soi lả ngả trên cành vàng

Hoặc

Hôm nay vui quá anh Phùng ơi

Cười nói làm sao cho hả hơi

Mà cười như thế là không điên đâu, chả dại chút nào! Anh chả thèm làm thơ của sự chết, của Hư vô, như những người viện Heiddeger, viện Jaspers, rồi dán cho Anh nhãn hiệu có dấu âm, có hơi âm ấy.

Đầu cân bên này có tiếng cười ha ha, đầu cân bên kia lại là một cuộc đời bi thảm vào bậc nhất. Giá tiếng cười ấy đắt lắm, nặng đồng cân lắm, chứ đâu phải thứ nhở nhơ cười, hể hả cười của chúng ta đâu.

Xin dâng này máu đang tươi

Này đây tiếng khóc giọng cười chen nhau

Ta có chịu nghe tiếng cười đắt giá đó không? Và có khôn lỏi ném tiếng khóc kia đi, hắt cái máu kia đi, chỉ lọc lấy một tiếng cười đưa vào Tuyển tập, đã vô trùng hóa. Nhưng nghe tiếng khóc kia, thì ta có thể bị nhiễm độc không? Ngược lại, giữ gìn bịt tai không nghe nó, thì ta có bị thiệt thòi gì...

Ở mấy chục năm trời đánh nhau với những tên giặc quỷ sứ khổng lồ, ta lắm lúc phải trị lấy ta rồi mới đánh được giặc. Luyện chúng ta từ bùn, từ bún thành sắt thép là vô cùng cần thiết. Nhưng xong giặc rồi, cậu bé Phù Đổng, phải nhanh chóng trở lại hồn nhiên con trẻ chứ. Thế thì mới đủ sức hóa thành sắt thép kỳ sau. Đó là quy luật ức chế và hưng phấn của Pavlov thôi, chả có gì lạ.

Những năm tháng trọng đại đó, ta cần tỉnh giấc nên sợ cả mộng mơ thiếp ngủ. Chỉ chợp mắt một tý thôi, có khi đê vỡ, giặc tràn. Huống nữa là cái đê tư tưởng! Đồng chí Lê Duẩn bảo: “Nhiều người, hai người, một người, cá nhân lứa đôi tập thể”. Những năm ấy không có tập thể, nhiều người thì mất mạng, nên có khi ta cảnh giác chỉ có hai người, lúc trơ trọi một người. Tố Hữu mới viết: “Đêm cuối năm riêng một ngọn đèn” thì đã có nhiều người không muốn có riêng và một ấy. Con người ta thích nó giữa đội hình đồng đội, tập đoàn, hơn thế lại là đội -hình-đang-chiến-đấu, và tập- đoàn-đang-sản-xuất. Ta ưa nó ở thế đông, hành động, lao động với tất cả ý chí, reo hò, vỗ tay đôn đốp, và ta ngại nó khi tỉnh lặng, khi xúc cảm. Có xúc cảm thì cũng là xúc cảm phấn khởi, chứ hay chi cái xúc cảm buồn! Ôi, Tử ơi, thế mà Tử lại cùng cực đau buồn:

Ta trút linh hồn giữa lúc đây

Gió sầu vô hạn nuốt trong cây

Còn em sao chẳng hay gì cả

Ta không hay, hoặc là không muốn hay, không dám hay. Ta không hay rằng con người gồm các vấn đề xã hội lịch sử mà ta quan tâm trước tiên là rất đúng, lại còn mỗi con người có một thân phận, một cuộc đời riêng. Mác hơn Karl Jaspers chỉ biết con người trong đau khổ, trong chiến đấu, trong tội lỗi, và đối diện cùng cái chết. Theo ông, đó là các điểm cực của kiếp người. Con người theo ông thì dao động thăng trầm giữa yêu thương và thù hận. Mác cũng cao hơn Phật, chỉ thấy sinh, lão, bệnh, tử, và dao động thăng trầm bởi vô thỉ tham sân si. Ôi, chết có tiền thì cũng sướng đấy. Bệnh mà thuộc một giai cấp quý tộc giàu sang thì cũng khỏi bệnh ngay.

Trăm năm trong cõi người ta, “hữu” tại thế, tại cõi thế này thì không phải chỉ sinh khổ, bệnh khổ, lão khổ, tử khổ mà còn không tiền nên khổ. Khổ vì tư bản, và tột cùng của chủ nghĩa tư bản là chủ nghĩa đế quốc, là nơtơrôn đó. Nhưng chỉ biết “tổng hòa các quan hệ xã hội” thì không hiểu Mác. Mác bảo: “Cái gì thuộc về người, với tôi đều không xa lạ”. Thế mà Tử yêu, Tử đau, Tử bệnh tật, Tử trong cô đơn, Tử đối diện cùng cái chết, lại xa lạ với ta ư? Thảo nào Aragon hỏi: “Trăm năm sau người ta có biết Baudelaire không nhỉ”. Và ông nổi cáu: “Nếu người ta không biết Baudelaire thì cần cóc gì biết đến người ta”.

Trở lại vấn đề con người một tí. Vì nói gì thì nói, ở đây thơ văn nào, cũng là chuyện về nó đấy thôi. Một quyển sách nổi tiếng trên thế giới tên là “Người, kẻ chưa ai biết ấy”. Cố nhiên là biết, nhưng mới ở vòng ngoài. Nhìn ngoài nói liền một cục. Nhưng mà nó có một câu. Khoa học bảo nó là hai ghép lại. Anna de Noailles thì bảo nó là vô số Coeur Innombrable nữa kia. Cố nhân là nội tâm. Nói Cao Bá Nhạ tìm thấy “trong một mình bảy tám biệt ly” nghĩa là vẫn không phải là một. Ở người, dưới nó còn có nó, bên cạnh nó lại có nó, đằng sau nó còn có nó (mà nó ngờ yêu tinh).

Bóng ai theo dõi bóng mình

Bóng nàng yêu tinh

Nụ cười như tiếng vỡ pha lê

Hãy đi sâu và thơ Tử, vào một tế bào của thơ Anh một chút. Gần năm mươi năm nay, ta đã động gì đến Anh đâu. Không khéo thì đây là dịp đầu tiên mất. Về vấn đề mình và ai, một mình hay hai mình đó, có lúc Tử viết:

Lụa trời ai dệt với ai căng

Ai thả chim bay đến Quảng Hàn

Kìa ai gánh máu đi trên tuyết

Và ở một bài khác

Ai đi lẳng lặng trên làn nước

Với lại ai ngồi khít cạnh tôi

Mà sao ngậm cứng thơ đầy miệng

Không nói không rằng nín cả hơi

L’homme cet inconnu, người, cái kẻ bí mật ta chưa biết hết ấy rồi đây. Hàn Mặc Tử đã kể cho Quách Tấn, Quách Tấn đã viết lên trên báo. Và đây là một hiện tượng rất thật. Một đêm khuya vắng, một mình Tử còn ngồi ngắm trăng trên bể. Bỗng Anh thấy có ai đó ngồi khít rịt bên anh. Rồi từ người đó lại hiện ra người nữa. Rồi biến đi. Rồi thấy mặt bể đông lại như tuyết. Trên bể có một người vạm vỡ mặc áo lông gánh hai thùng thiếc chạy băng băng. Từ hai thùng tung tóe ra những máu là máu. Tử hoảng sợ chạy về nhà.

Rainer Maria Rilke, thi hào Tiệp và của cả thế kỷ này, khi viết Bi ca đờ Đuy-nô (Élégie de Duino) đã chú thích: “đọc bởi một kẻ vô hình”. Hoàng Trung Thông năm ngoái bảo tôi: “Mình uống rượu nhiều nên bị bệnh huyễn tưởng, mình nghe ai nói trong quạt máy” (Xin nói là anh vẫn cứ viết như thường, hay như thường). “Bệnh tâm thần”, ta vội kết luận. Và đưa nó cho các nhà y học, phân tâm học. Hãy dừng lại đã. Tôi nhớ đến một ví dụ mà các nhà hiện tượng luận đồ đệ Husserl hay nhắc. Có một bệnh nhân nghe tiếng nói kiểu ấy. Bác sĩ không tin. Người bệnh cáu: “Tin hay không mặc ông, nhưng rõ ràng tôi nghe thấy”. Các vở kịch viết về Jeanne d’Are của Pháp đâu có loại việc nữ Anh hùng “nghe” như trên. Mặc kệ y học, về thơ ta hãy thử đếm xỉa đến hiện tượng ấy. Nó là gì? Vì Tử đau yếu chăng! Không, theo tôi chính là Anh rất khỏe, cái hồn thơ Anh rất khỏe. Chả là cô đơn, chả là hư vô, chả là cái chết dập dờn ở trong phòng bệnh, và ở giữa đêm trăng này muốn thủ tiêu Anh mà không được. Anh là Một. Nó muốn zéro hóa anh, hư vô hóa Anh cho không còn dấu vết. Nhưng Anh đâu có chịu thua. Anh hóa hai, hóa ba, mình ngồi cạnh mình, hơn thế mình lại vạm vỡ ra, nở nang lên, gánh chạy, gánh cái gánh máu đời mình, chạy trên cái bể thảm kịch của đời mình. Cũng là một cách đối chọi! Hơn gấp trăm lần cái phương pháp ngâm bóng mình dưới giếng của Narsisse đến héo mòn, hủy diệt đi không còn tồn tại ở kiếp Người.

Nếu ta hiểu cho sự đối phó ấy của Tử thì hồn Anh chả có gì hồn ma, bóng quỷ, hay là cái linh hồn của Chúa thổi vào, trong đất sét là ta: “Ta khạc hồn ra ngoài cửa miệng”. Hồn, đó là sản phẩm của Anh tạo ra. Tạo ra, lại còn dắt nó đi chơi nữa: “Dắt hồn đi ròng rã một đêm nay”. Anh có bạn. Hàn Mặc Tử không còn thụ động là sản phẩm trong bàn tay Thượng đế, tự anh, Anh đã chủ động, đóng vai Thượng đế hơi phạm thượng đấy, nhưng vui chứ, đỡ cô đơn chứ. Khạc hồn ra, “cho hồn cao văng lên muôn trượng” bằng Miệng, cái cơ quan sử dụng Lời, Ngôn ngữ, Anh lại còn khạc ra nhan sắc, người yêu:

Cả miệng ta là trăng là trăng

Cả lòng ta vô số gái hồng nhan

Ta nhả ra đây một Nàng

Cho mây lặng lờ cho nước ngất ngây

Và bỗng dưng từ thơ, tôi nhớ đến khoa học, đến nhà khoa học vĩ đại của nhân loại Einstein. Ông nói: “Cái điều đẹp nhất mà ta có thể cảm giác được chính là cái khía cạnh huyền bí của cuộc đời. Đó là tình cảm sâu xa ở trong nôi của nghệ thuật và khoa học thật sự”. Nhà khoa học thật sự tương đối yêu sự diệu huyền và nuôi đứa trẻ ấy trong nôi, thế sao ta, nhà văn nghệ còn bấp bênh lại muốn tuyệt đối chỉ yêu cái gì một là một, hai là hai rõ ràng, chứ không thể một vẫn là hai được?

Tôi đã có một kết luận kỳ cục, ngược đời nữa. Hình như trước cách mạng, cả nước đau thương, mà thêm một giọt đau thương của Tử thì thuyền đau thương ta nặng quá, và chìm vào bể đau thương mất! Cả cuộc đời ở trong vòng nô lệ, thì cái huyền diệu cần thiết, cần kíp nhất lúc ấy là phá cái vòng ấy để giải phóng mình, chứ huyền diệu, diệu huyền “lên bến sông Ngân giật lụa chơi”, nước biến thành trăng trăng ra nước” thì là thoát ly nguy hiểm... Ấy, nhưng bây giờ, bây giờ thì khác. Thập vạn hùng binh của ta đã quét sạch các thứ đế quốc đến đây. Ta quyền lực, ta oai hùng mà bịt tai lại không nghe tiếng khóc kia, khép mắt lại không nhìn sự diệu huyền kia thì nguy hiểm! Biết đâu ở đầu đường chỉ là sự tự tin ở sức khỏe mình, sức lực mình, mà rồi chủ quan, mà rồi lãnh đạm, mà rồi vô tâm, mà rồi quan liêu... và cuối đường là sự xơ cứng động mạch bạo tàn. Con mắt chớp chớp để ngạc nhiên, con mắt long lanh để khóc cần lắm chứ. Chứ phải đâu chỉ có con mắt tỉnh thức, tỉnh táo, cảnh giác, trừng trừng. Nhà tiểu thuyết lớn Liên Xô, Bôndarev nói về sứ mạng của nhà văn là: “bằng những dây thần kinh lòi trần, họ cảm nhận nỗi đau của những người khác và truyền cho đồng loại những tín hiệu về sự khốn cùng phải cứu giúp nhau”. Tín hiệu S.O.S của Tử không phải chỉ cứu Hàn Mặc Tử ! Chết rồi, Anh cần gì! Cứu chúng ta đấy chứ. “Người dưới vực sâu vẫn cứu kẻ trên bờ”. Cứu ta khỏi sự chết cứng dày da, giảm sút xúc cảm, giảm sút nhân tính, nhân tình... Đừng sợ nó làm cho ta thoát ly. Đọc đi, bạn sẽ thấy nó làm cho ta thoát chứ không thoát ly, ta thanh thoát, ồ, phải đấy, nó có tác dụng tẩy rửa và thanh lọc.

Có nhiều ngộ nhận cho đến nay về Tử. Rằng Anh là tiếng nói của tôn giáo, của Thiên Chúa giáo. Có thì cũng chả sao! Các nước xã hội chủ nghĩa châu Âu, đứng đầu là Liên Xô, khi tiếp thu di sản của quá khứ thì ba phần tư các tác phẩm xưa là của những nhà văn hay nói đến Thượng đế. Và ta chả tiếp thu thơ các nhà sư, sư tổ nữa, đời Lý, Trần đó sao? Cố nhiên là Hàn Mặc Tử yêu Chúa, nguồn động viên lớn, vô cùng lớn với Anh trong bước ngặt nghèo. Nhưng khi Anh viết bài Thánh nữ đồng trinh Maria:

Cho tôi dâng lời cảm tạ phò nguy

Cơn lâm lụy vừa trải qua dưới thế

là Anh vừa viết cho mẹ trên trời vừa viết cho Mẹ Anh dưới đất. “Mẹ ơi, con sắp chết nay mai. Con không sợ chết mẹ ạ. Nhưng nghĩ rằng con phải rời bỏ mẹ, con đau lòng quá”. Tôi nhớ cái lời thư ấy. Tử là người con rất có hiếu. Tử cũng từng ví chị Lễ trong bài văn xuôi tuyệt vời như thủy tinh Chơi giữa mùa trăng: chị “thanh thoát tinh khôi, uy nguy và tươi tốt như pho tượng Đức bà Maria”. Chuyện dưới đất thành ra chuyện trên trời. Một người công giáo chính tông không thể viết: “Ở đời chỉ có một hạnh phúc làm chi có hai cảnh Tịnh độ và Niết bàn”. Lên cao trên Thượng thanh khí, Tử ít gặp thiên thần mà hay gặp các nàng tiên đang tắm “Và đôi môi biểu lộ hết xuân tình”. Đừng đưa Anh lên cao, nhưng cũng xin đừng lợi dụng Freud lợi dụng phân tâm học, hạ Anh xuống một nhà thơ xác thịt. Chính thế tục trong anh, cái sức nặng của sự sống có hồn và có thân thế ấy đã níu Anh lại, không cho Anh đứt dây bay vút vào cõi Siêu hình. Vả chăng anh thế chứ đâu có tục ! Khi ta thích “Dày dày sẵn đúc một tòa thiên nhiên” của Nguyễn Du, ta phải thích “Ơ kìa bóng nguyệt trần truồng tắm” của Anh. Chả lẽ cô Hồ Xuân Hương có quyền mà bóng trăng Anh thì bị cấm!

Cũng không nên nấp sau lưng của Heiddeger, nói Anh là nhà thơ của vô vọng thời gian, con người bị cuốn hút vào hư vô, vào cõi chết. Ai mà chả là nhà thơ của thời gian, vì ai mà không bị cuốn hút trong dòng sông âm thầm hay chảy xiết đó? Nhưng ngược đời chưa, Hàn Mặc Tử lại bước vào không gian đấy:

... Chắp tay tôi lạy cả miền không gian

... Van lạy không gian xóa những ngày

Băn khoăn của Anh không phải là lúc nào, mà ở đâu:

Tôi vẫn còn đây hay ở đâu?

Ai đem tôi bỏ dưới trời sâu?

Còn Hư Vô, còn sự chết? Biết mình đang chết, sẽ chết, thế mà:

Ta đi bắt nắng ngừng nắng reo nắng cháy

Trên sóng cành, sóng lá trên sóng áo cô gì má đỏ hây hây

Ta rình nghe niềm ý bâng khuâng trong gió lãng

Với là hơi thở nồng nàn của tuổi thơ ngây

Hỡi những người đang sống, đang thừa sức sống, đang dồi dào sinh lực như chúng ta, có “làm” được dăm câu như vậy không?

Vạn tuế, bay ơi, nắng rợp trời

Tung hô nắng, ma bay ơi, đủ biết Anh không đứng vào hàng các cụ già đang sắp hàng lụ khụ chờ giờ báo tử. Kìa Anh đang chạy reo trong sân, trong nắng ngoài kia! "Bay ơi, nắng”.

Ai đó bảo “Người ta không giải thích một người đang giận” (hay đang điên thì cũng thế), người ta hiểu Anh ta thôi”. Có khi chỉ hiểu cũng chưa đủ. Phải cảm. Dùng ý thức để giải thích, để hiểu chưa được thì phải huy động cái vốn liếng tiềm thức, kinh nghiệm, trực giác, kỷ niệm... mà bao trùm cảm một cái xem sao.

Trăng, trăng trăng là trăng, trăng, trăng

Thế là tận cùng của sự dễ hiểu rồi, có gì, còn gì để giải thích nữa ? Ấy thế nhưng cảm cho được cái nhịp điệu tăng, tăng, tăng, như tiếng trăng chạm vào tâm hồn, tăng, tăng, tăng như cái ngân vang của tâm hồn không dứt, thế là lại bí mật, lại huyền diệu rồi! Đọc Hàn Mặc Tử là như vậy. Có khi đọc từng câu, từng ý, cầm từng bộ phận lên ta không hiểu. Nhưng ào đi, đọc một hơi cả bài, để cho nó cuốn ta đi trong dòng chảy của nó, cảm cho hết cái hồn, cái khí lực, cái không khí, cái nhịp điệu toàn bài, vâng toàn bài, thì ta lại “ngợ” ra. Cái rung động nhờ cảm toàn bài giúp ta quay lại hiểu được từng chữ, từng câu, từng bộ phận. Bị truy kích bởi cái chết, Tử hối hả, dồn dập, sáng tạo chứ đâu có làm văn! Anh trút đời mình, lòng mình từng trận, từng hơi chứ đâu có ngồi điêu khắc, chạm trổ từng câu, từng chữ. Ta phải hiểu Anh không phải từng câu từng chữ mà phải từng hơi. Các nhà thơ khác ta tìm hiểu, rồi làm quen, quen cho đến thuộc, càng thuộc, nhập tâm ta càng khám phá ra và yêu họ. Nhưng với Hàn Mặc Tử có khi lại cứ phải yêu Anh trước, thuộc Anh trước, nhờ thế ta quen với những kỳ, những siêu, những điên, những dại, những điều ta không nghe:

Người lắng nghe, lắng nghe trong đáy giếng

Tiếng vàng rơi chìm lỉm xuống hư vô

thấy được các màu ta không thấy:

...Chết rồi, xiêm áo trắng như tinh

... Bóng em chờn chợ trong bao nhiêu máu

Anh có những tầm nhìn ta chưa quen thuộc:

Anh đứng cách xa hàng thế giới

Lặng nhìn trong mộng miệng em cười

Mặc những thứ ta ít mặc:

Áo ta rách rưới trời không vá

Suốt bốn mùa trăng mặc vải trăng

Cho đến lương thực của Anh cũng khác:

Gió trăng có sẵn làm sao ăn

Ta hãy để cho ta cuộn đi trong dòng nhạc, cái nhạc mới nghe chưa hiểu nó nói gì, chỉ cảm được nó ru ta, nhưng đừng sốt ruột, son (âm thanh) đi trước và sens (ý nghĩa) sẽ lần theo sau, lần theo sau, đừng sốt ruột.

Sang chơi thôi, sang chơi thôi, mà ai

Thu đây rồi! Bước lên cầu Ô thước

Sao vàng rơi đầy trên sóng nước

Đứng ngửa tay mà hứng máu trời sa

Rồi lại

Để chơi vơi này bóng trăng là gió

Để phiêu diêu này tờ thơ vàng vọ

Để dầm dề hạt lệ đôi ta

Beethoven bảo rất đúng: “Âm nhạc là một sự thiên khải cao hơn mọi khôn ngoan, mọi triết học”. Để cho cái nhạc dại dại của đoạn thơ này ru ta, nghe những máu kia, sao trời kia, tờ thơ kia, giọt lệ nọ, bỗng dưng ta thấy lóe ra như được khôn ra, được thiên khải và nhận ra rằng: Hàn Mặc Tử đây rồi. Máu ra sau, chơi vơi và vàng vọ, phiêu phiêu trăng gió và hạt lệ dầm dề.

Cái cấu trúc nghịch lý của Hàn Mặc Tử ! Hồn tráng lệ của Anh đấy, mà thảm kịch đời Anh đấy. Hiểu rồi.

Đi công tác ở các nước phương Tây tôi thường gặp anh chị em Việt Kiều xa nước lâu ngày, gặp anh chị em di tản nữa. Các anh chị em hỏi: “Cách mạng đối với Hàn Mặc Tử ra sao?” Ra sao ư? Cách mạng đã đón di hài vua Duy Tân về nước vừa rồi, Cách mạng cũng đón thơ của Tử như vậy. Cách đây từ những ba mươi năm tại Đại hội văn nghệ toàn quốc lần thứ hai năm 1957, lúc đất nước mới chỉ có tự do một nửa, thù trong giặc ngoài làm cho Tổ quốc ta ở trong thế ngặt nghèo, thế mà bàn về vấn đề tiếp thu di sản, đồng chí Trường Chinh đã nói:

“Cần nhận ra rằng văn nghệ cách mạng của chúng ta là kẻ kế thừa tất cả những giá trị văn nghệ do các thời đại trước tạo ra. Chúng ta có nhiệm vụ giữ gìn và phát triển tất cả các di sản của dân tộc và cũng chỉ có chúng ta mới làm nổi công việc đó”.

Hai lần đồng chí dùng đến từ tất cả. 57-87! Ba mươi năm, chiến tranh cũng chiến tranh rồi, hòa bình cũng hòa bình rồi, nếu không tiếp thu Tử bây giờ còn đợi đến lúc nào! Giao cho con cháu tiếp thu thì con cháu sẽ lên án chúng ta thôi. Sao cái gì cũng dồn cho chúng nó. Chúng ta còn bao nhiêu việc. Huống nữa tiếp thu Tử là có lợi cho chúng ta chứ lợi gì cho Tử đã chết cách đây nửa thế kỷ. Anh Trường Chinh dặn tiếp: “Việc uốn nắn lại những thái độ hẹp hòi máy móc đối với những giá trị văn nghệ cũ không những có tác dụng sửa chữa những thái độ bất công đối với nhiều tác phẩm mà còn có tác dụng mở rộng con đường cho sáng tác văn nghệ hiện thời”. Thực là chí tình đạt lý.

Và tôi tin là việc tiếp thu Tử, như anh Trường Chinh nói, với văn nghệ hiện thời, sẽ có tác dụng mở rộng con đường, hỡi những người mỗi bước đi cứ sợ nhầm đường.

Sự thừa kế các tác phẩm như của Tử sẽ làm cho tim ta nhân tính hơn, óc ta co dãn đàn hồi hơn, và cái nhìn ta không đơn giản mà trở nên đa dạng và phong phú.

Ô kìa, bây giờ đối diện với bể đông, trên điểm cao Gành Ráng, mộ Tử bỗng dưng ngời chói. Cách không xa mộ Trí, lâu đài của một tên vua nhà Nguyễn gần đó đang lụi tàn. Nguyễn Trọng Trí là Tử đâu có thừa nhận thứ vua ấy. Dù cơ cực đến mấy, Tử vẫn tin ở cái ngôi sáng tạo của mình, Anh mới là vua chứ.

Ta đi tìm mộng tầm xuân

Gặp vua nhà Nguyễn bay trên mây

Rượu nắng uống vào thì say

Rực rỡ như một vị vua:

Đầy mình lốm đốm những hào quang

Nghĩa là anh không chấp nhận sự hủy diệt, sự cát bụi, tro bụi hóa Anh như lời nguyền rủa: “Từ cát bụi mi trở về cát bụi”. Nghĩa là anh tin ở sức sáng tạo “bàn tay thi sĩ kẻ lên trăng” của Anh. Đồng thời tin chúng tôi sẽ đánh giá đúng tài năng “siêu” ấy.

Gành Ránh... Quy Nhơn... tôi nhớ lại bao nhiêu hình ảnh, kỷ niệm một thời. Nhớ Anh, nhớ không khí gia đình Anh, bác gái thân sinh ra anh, chị Lễ... Nhớ những người bạn gần xa đã dính líu đến Tử, bao bọc, đùm bọc lấy Anh – Quách Tấn, Trần Thanh Địch, Trọng Quị (Thanh Nghị bây giờ), Trọng Miên, Bích Khê, Yến Lan, Hoàng Diệp, Nguyễn Viết Lãm, v.v... Nhớ tên những người con gái từng đi qua hay ở lại trong đời anh, có người là bóng hình, có người chỉ là cái tên thôi. Anh chưa gặp mặt: Hoàng Cúc, Mộng Cầm, Mai Đình, Thương Thương và cái tên:

Ta đề chữ Ngọc trên tàu chuối

Sương ở cung thiềm giỏ chẳng thôi

Nhưng lạ chưa, nhớ nhất vẫn là tôi nhớ chú Hành, cậu bé có tên mà hóa vô danh, nhưng mà bốn năm trời cậu vẫn hàng ngày chăm sóc, đem cơm cho Tử. Gặp Hành lúc nào cũng thấy Hành cười! Quá chú ý đến tri kỷ, tri âm mà quên người ân nhân này đi là một điều không phải đâu, hỡi các sách sau này về Hàn Mặc Tử.

Viên Tĩnh Viên, 2-9-1987

Nguyễn Quân (Họa sĩ)

"Tôi vẫn còn đây"

(Thơ Hàn Mặc Tử)

“Vì nếu ta đây là trích tiên/ Lãng Tử ơi – mi là tiên khách khất”/... “Gió trăng có sẵn làm sao ăn?” (Câu đầu do ý một người đương thời gọi Lý Bạch là tiên trên trời rơi xuống, câu tiếp là Hàn Mặc Tử thêm vào hai từ hành khất). Có người yêu quý (tôi) bảo: Hàn Mặc Tử cứ tưởng là huyền thoại, xem ảnh, xem chữ mà ngỡ ngàng phải tin có một người thực như thế. Hàn Mặc Tử bảo: “Có tôi đây, hồn phách tôi đây. Tôi nhập vào trong xác thịt này”. Ông còn viết: “Ngoại cảnh đã xâm lấn xác thịt và tâm hồn tôi. Bao nhiêu là tinh anh của non sông đều xông vào rút hết tình tiết của tôi”. Lại “Mộng tàn rồi, nghĩa là mộng biến đi, những điều tôi vừa thấy đều là huyền hoặc cả! Có lẽ nào?... Nhưng phút giây trong sáng đây không phải là phút giây mê sảng nữa. Có ai nhận thấy hai dòng nước mắt rưng rưng của tôi?... Tôi đương sống ngày hôm nay. Mà ngày qua là một giấc chiêm bao, có ai bảo giấc chiêm bao ấy là vu vơ, có ai bảo tôi có xác mà không có hồn”. Không nên đổ cho Hàn Mặc Tử là mộng mị, là siêu thực, là vì bệnh hoạn mà kỳ lạ, là triết lý hay cảm xúc. Ở thơ ông không có sự phân biệt ấy, không chỉ có sự chẻ nhỏ giải phổ ánh sáng nhìn thấy được từ đỏ đến tím của Thơ Mới cùng thời. Thơ ông “vắt vẻo” thở hít, sờ thấy cái ấm lạnh của cả vùng cực đỏ và cực tím ở tâm hồn người, đời sống tình tiết người và thiên nhiên. Hàn Mặc Tử cũ hơn Thơ Mới và mới hơn những người làm ra phong trào ấy. Ông gần các nhà thơ cổ điển hơn và gần hôm nay hơn. Nếu được kể mười nhà thơ tiếng Việt (chữ Nôm) được biết tới, tôi dám kể Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du... và cuối cùng là Hàn Mặc Tử. Chính nhà thơ rất gần ta và chết rất trẻ này là nhà thơ cổ điển mới nhất. Một “cô láng giềng bên chết thật rồi”, một “áng mây buồn ở trong khe”, một vườn cây, giếng nước đầy trăng, một người “chị ấy năm nay còn gánh thóc”, một “tiếng hờn trong lũy tre”, một cô gái “ống quần vo xắn lên đầu gối” với đôi bụng chân “trắng rợn mình”, một chuyến đò ngang có người mới quen nhớ tiếc “Xa tít quê nhà chỉ một tay”, một quả dưa ban trưa “Chán chường bóng mát nằm phơi bụng” (như người), một cánh “Buồm trắng phất phơ như cuống lá”, một cái lều tranh, một cái chõng tre, trên đó có một người “kéo mền ủ kín toàn thân lại”. Hàn Mặc Tử gần Tú Xương ở sự kể đời thường, việc thật mà tẩm vào đó cái huyền bí “đêm gì” của Nguyễn Gia Thiều. Mặt khác ông gần Nguyễn Khuyến, Tản Đà ở cái vu vơ trong vắt: “Hôm nay trời lửng trời” và “chỉ có ao xuân trắng trẻo thay..." Có cái tự hỏi: nhớ ai mà đứng mãi đây? Có cái tiếc công bác mẹ như diều đứt dây. Thơ ông cổ điển một cách tân kỳ, trong một toàn thân sặc mùi, sặc sắc. Nó đặc sắc ở chỗ ngũ quan và tứ chi của người thơ không tách bạch ra được khỏi hồn và phách, ý và từ thơ. Có thể ông là một thể tinh hồn chứ không phải là bình đựng linh hồn. Hàn Mặc Tử vận động toàn thân với xúc cảm ngũ quan (đặc biệt các giác quan “hẹp” như xúc giác, khứu giác và vị giác) và không phân biệt người hữu tình với vật vô tri. Chủ đề, đối tượng, hình tượng, lời nói và ẩn dụ tan hòa đến không phân biệt được người với thơ nữa. Do vậy các khái niệm siêu hình, hiện thực, siêu thực... đều không bao nổi, không chồng khít với thơ ông. Và ông cũng không phải là sự kết hợp, tổ hợp các yếu tố đó một cách tài tình, (Các nhà phê bình thức giả sắp sửa quy vào cho gọn như thế) để mà khác ra, ngoài ra các trường phái, các thời khoảng lịch sử. Tính phi thời gian là bản chất thơ của ông, giống như Anđecxen, Sagan lạ với mọi trường phái, phong trào, chủ nghĩa cùng thời và địa lý, song nhìn kỹ, đọc kỹ vẫn thấy sâu sắc rằng chỉ có ngẫu nhiên biện chứng ấy mới sinh ra văn ấy, tranh ấy, thơ ấy.

Ngũ quan ông tinh nhạy và thông thoáng đặc biệt với “Ánh trăng sờ sẫm gối. Gió thu cọ mài chăn”. Gió xuân “sột soạt trên tà áo biếc”, “Áo xiêm nhuộm trắng hồng hào chưa khô” “Hồn đã cấu, đã cào, nhai ngấu nghiến” với những cảm giác “sường sượng, tê tê”... cái cụ thể ngũ quan ấy áp dụng cả với cái vô hình, vô lượng, vô thanh, vô vị “Tôi gò mây lại. Tôi vo trìu mến như vo lụa, Lòng thiếp buồn như một tấm nhung, ôm ngang lấy gió, nắm trong tay một nạm hào quang”... và ngũ quan chuyển hóa lẫn nhau, cái nhìn thấy có sức nặng: “Có chở trăng về kịp tối nay?” Làn da trinh, trắng, mỏng, tinh, khôi nguyên của nhà thơ hấp thụ và “bài tiết” tất cả những gì ta quen (vì da ta dầy, tục, thô...) gọi là “trừu tượng”. Có phái ẩm thực nhấm nháp làm cao trong văn chương, song cơ quan tiêu hóa và hô hấp của nhà thơ Hàn Mặc Tử, cũng như mắt và tai ông không chỉ được dùng để thưởng thức, cảm nhận hay phân tích thế giới bên ngoài mà chúng được huy động hết cỡ để hóa thân cơ thể nhà thơ, làm nội ngoại đồng hóa, giao hoan với nhau: “Trí tôi hớp bao nhiêu khí vị, và trong miệng ngậm câu ca huyền bí, cả miệng ta trăng là trăng. Uống mây, hớp ráng trời, hớp cả tiếng cười trong khe” v.v... và v.v... Ông bảo mây: “Mau bay vào cuống họng ta đây!”. “Lụa là ướt đẫm cả trăng thơm, chúng tôi nói chuyện bằng hơi thở. / Dần dần hoa cỏ biến ra thơ” v.v... và v.v... để cuối cùng luôn là “Mùi yêu đương vấn vít cả tâm hồn”, “Sặc sụa cả mùi trăng” và “Nước mây thì hổn hển” như luôn có quả tim và lá phổi người. Thường thơ hay trừu tượng hóa, thi vị, khái quát, điển hình hóa cái cụ thể, còn thơ tuyệt vời thì có nhiều chiều ngược lại: cụ thể, sờ nắn, hít thở... vật chất hóa người hóa cái bị văn minh và ngụy tạo đẩy thành trừu tượng, làm cho cái xa lạ, dửng dưng... trở lại nồng nàn, chung chạ không cưỡng lại được. Mùa thu “ấp úng chẳng ra lời”, vì “Tình thu bi thiết lắm thu ơi”. Cây cối thì “Ngây tình không muốn động” và thú nhận “Lòng em hồi hộp chị Hằng ơi”. Tình con gái thì với ngày xuân càng “chín ửng”. Hoa gió thì “thì thào”, mây nước thì “nôn nao”, gió thì có khi “sau lướt mướt trong màu sáng”, không gian thì có khi “đặc quánh toàn trăng cả” và lòng em thì “thơm tho như ánh trăng”. Trăng (cái biểu tượng khô cứng trữ tình) có hơi thở, có mùi, có vị, có sức nặng, có cả “tứ chi” để “ngã ngửa, nằm sóng soài, sấp mặt, uốn mình, vướng vào cành cây, chết đuối: ở sông và chết rồi có cả xác: “thây trôi về xa tận cõi vô biên”, trăng biết ghen, giận, có dung mạo “Người trăng ăn vận toàn trăng cả, Gò má riêng thôi lại đỏ hườm”... Kể sự kỳ lạ về thơ trăng Hàn Mặc Tử đáng là hậu duệ ưu tú của Lý Bạch dù ông say tỉnh và vật lộn với thân xác mình nhiều hơn Lý Bạch say rượu thảnh thơi với hồn linh.

Cái tót vời của Hàn Mặc Tử là: tất cả những gì cục bộ là gào kêu, động đậy, phát sáng, bốc mùi, tỏa hương, ấm mềm... (tức là sống vậy) ở mỗi chữ, câu, mô típ, ý hay tứ đều được nhấn chìm, trong tổng thể, trong một không gian êm, lặng, rộng và “bàng quan”. Cái bao bọc vũ trụ ấy nâng thơ ông tới tầng triết mỹ. Thái độ ấy chỉ có ở các nhà thơ đã và sẽ trở thành cổ điển. Đó cũng là lý do làm ông vượt lên những người cùng thời đua nhau thở hít tế nhị và động đậy hăng hái. Thơ phương Đông có tứ ẩn càng vừa sâu vừa rõ càng tốt. Hàn Mặc Tử có điều đó sau cái kỳ lạ về chữ, về nhạc về vần vốn hấp dẫn người đọc sành và làm thơ sành. Nhờ vậy thơ ông như từ đâu bất ngờ tới, không chuẩn bị, như hơi thở tự ra vào, như được “khạc” ra “thổ” ra, thở hắt ra, trào ra chứ không phải được làm ra. Nó sinh hoạt với ta bằng ngôn ngữ nhưng sống với hồn ta ở tầng tiền ngôn ngữ. “Cô gái ngây thơ nhìn xuống hồ/Nước trong nổi bật dung hình cô/Nụ cười dưới ấy và trên ấy/Không hẹn, đồng nhau nỡ lẳng lơ”. “Có em anh sống gượng/Hồn anh về thôn quê/Theo em trong giấc ngủ/Theo em bên bánh xe”. “Ai cho châu báu thinh sắc/Miệng lưỡi khô khan hết cả thèm”... “Hoa thơm thì uốn lặng/Hương thơm thì bay lan/Em tôi thì hổn hển/Áo xuân lấm tấm vàng”. “Mới lớn lên trăng đã thẹn thò/Thơm như tình ái của ni cô”. “Nhớ làm sao bải hoải chân tay”/Nhớ hàm răng, nhớ hàm răng/Mà ngày nào đó vẫn khăng khít nhiều”. Còn âm nhạc thì “Tinh hơn đồng trinh/Hừng quá hừng đông/Em mình nghe không/Em chưa nên đông/Say chưa ra lòng/Đều ngâm ngấm cả”. Gió thì “Rao rao gió thổi phương xa lại” và làm cho “Lòng tôi bát ngát rộng bằng hai". Mùa xuân làm cho cả cây cỏ (các bậc vua chúa thực sự của bốn mùa) cũng phải ngạc nhiên “Chim khuyên hót tiếng đầu tiên hết. Cây cỏ hồ nghi sự lạ đời”. Cái giếng lạnh không biết, không ai biết, còn nhà thơ thì dò tìm “Nghe nói mùa thu náu chỗ này” và vầng trăng đã chết đuối, đã tự tử ở giếng ấy. Nhờ cái không gian lớn lặng (phi thời gian, không gian và không vụ lợi) và cái tứ chìm sâu mà cả những ý, hình cổ, cũ như “Mây trắng ngang trời bay vẩn vơ”. Cô gái “ngày ngày giặt lụa bến sông con”, những cảnh, những tình tiết rời rạc, thô vụng, giản dị: sao anh chẳng về thôn Vĩ để mà “Nhìn nắng hàng cau, nắng mới lên”... “Thôi em chán quá, em buồn quá / Anh của em giờ cười với ai?”. “Khi hương thơm kề lỗ miệng / Khi tình mới chạm vào nhau? / Em ơi, thì nghĩa là sao?”. “Trăng nằm trên sóng cỏ/ Cỏ đùa trăng đến ao. Trăng lại dẫm mình xuống nước... Đôi ta bắt chước thì sao?” v.v... đều mới tinh hết.

Không phải sự đau đớn, bi quan hay thờ ơ ngạo mạn mà là sự huy động toàn thân, tự tại để hòa nhập đến phát hiện ra mình và thế giới cùng lúc dẫn tới những khẳng định thơ “Lòng tôi chưa kịp nói / Giấy đã toát mồ hôi” hoặc “Ô ngông cuồng, ôi rồ dại, rồ dại/ Ta đi thuyền trên mặt nước lòng ta.../ Ta cắm thuyền chính giữa vũng hồn ta” hoặc “Chỉ có trăng sao là bất diệt, cái gì khác nữa thảy đi qua” (một câu tầm cỡ sơn hà tại của Đỗ Phủ). Không phải sự ngông cuồng, rồ dại, điên loạn mà là sự nồng nàn và hoang mang chân thực của con người trước tự nhiên dẫn ông tới cái vô cùng “Vỡ toang ra từng mảnh cả không gian/Cả thời gian từ khai thiên lập địa/Đều trộn trạo, điều hòa và xí xóa”.

Thơ Hàn Mặc Tử cũng có những tình cảm nhỏ bé như ánh lân tinh ở biển, song sự quên mình như biển cả, và một nhân sinh quan thiết tha mà lạnh lùng làm cho thơ ông như hương trầm thấm mãi, - bí ẩn chăng? Lo sợ chăng? Tin cậy gửi gắm chăng? Cầu mong, an ủi chăng? - ... tạo nên một thế giới thơ để (như ở các thi nhân thật lớn) ta có thể sống trong đó chứ không phải chỉ để xem đọc, bình thơ, học làm thơ. Ông hô lên “Tôi vẫn còn đây” trong “xác thịt này” nhỏ bé, song mai sau, bao giờ dù thân xác ấy đã tan rã, người thơ và thơ Hàn Mặc Tử... lúc nào cũng sẽ Vẫn còn đây.

N.Q 1990

Ngô Văn Phú

Hàn Mặc Tử, một hồn thơ dị biệt

Biết nói gì về Hàn Mặc Tử, khi biết bao người đã mến mộ ông, ca ngợi ông, tìm và lấy ra những gì mà người trước chưa đề cập đến hết. Đương thời không ai yêu Hàn Mặc Tử hơn Chế Lan Viên, Hoài Thanh yêu cả phong trào Thơ Mới, yêu Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính, lại cũng là người cảm nhận ở Hàn Mặc Tử một vị trí khác hẳn mọi người. Ông là người xác nhận ở Hàn Mặc Tử có một tâm hồn, một tài năng dị biệt mà cả “khen hay chê đều là bất nhẫn” (Thi nhân Việt Nam) Quách Tấn, Yến Lan đều yêu thương, mến mộ Hàn Mặc Tử mặc dù yêu mỗi người theo một cách. Xưa kia những người làm thơ yêu nhau như thể tình nhân, và bởi thế họ mới hiểu nhau đến ngọn ngành và bảo vệ nhau mãi mãi.

Gần đây, thơ Hàn Mặc Tử lại xôn xao khơi gợi trong lòng lớp các nhà thơ trẻ. Họ cảm nhận ở Hàn Mặc Tử có một điều gì gần gũi với họ, muốn vươn tới một điều gì ở sự đổi mới nội tại của thi ca.

Nghiên cứu lại cuộc đời Hàn Mặc Tử, chắc cũng có nhiều điều thú vị. Về tuổi tác, Hàn Mặc Tử sinh năm 1912, so với Huy Cận, Xuân Diệu ông đều hơn tuổi. Và khi phong trào Thơ Mới, sau Phạm Huy Thông, Thế Lữ, Huy Cận, Xuân Diệu, nổi tiếng một loạt, rồi mới đến Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử. Chế Lan Viên kém Hàn Mặc Tử đến 8 tuổi. 16 tuổi tức là năm 1936, Chế Lan Viên xuất hiện với Điêu Tàn, và lập tức nổi tiếng như một tài hoa độc đáo và đặc biệt. Còn Hàn Mặc Tử khi xuất hiện đầu với tập Gái quê, là sự hình thành giữa cái hồn thơ Á Đông với phong trào tình cảm mãnh liệt của Thơ Mới. Xuân Diệu thích Rimbaud và Verlaine, Chế Lan Viên mê Edgar Poe, còn Hàn Mặc Tử thì không tuyên bố mình thích một nhà thơ phương Tây nào. Hình như ông đọc các thi nhân nổi tiếng ở thời ấy để tìm cho mình một lối thơ mà ông thích. Ông có thể chơi với tác giả Mùa cổ điển, tức Quách Tấn, và rất thích những bài thơ Đường luật có tứ rất mới, rất trau chuốt của Quách Tấn ấy, nhưng đột nhiên chuyển hẳn sang một bước mới. Thơ của ông bước vào trận xoáy lốc, hòa trộn giữa đời người, đời thơ; giữa sự cảm nhận tận đáy lòng về khổ đau và hạnh phúc; giữa cứu cánh, cầu mong những thứ siêu hình và những khát vọng riêng tư, của chính cuộc đời sống hết mình trong bệnh tật, trong đắm đuối thi ca, và trong những cảm nhận linh thiêng chỉ ông mới có giữa cõi huyền vi và cuộc đời trần thế...

Ở Hàn Mặc Tử, lúc chưa mắc bệnh hiểm nghèo, thơ đã là cứu cánh. Hàn Mặc Tử sống ở đời tức là sống cho Thơ. Thơ với ông là tất cả. Thơ nhằm gửi gắm những cái đẹp nhất, say nhất, phút thăng hoa nhất, cảm nhận sảng khoái nhất, những yêu thương si mê cuồng nhiệt nhất, những  giao lưu huyền thoại nhất giữa vũ trụ và tâm linh, giữa đơn độc và bao la, giữa khao khát và phía bên kia là hạnh phúc no đầy không vươn tới được.

Thơ Hàn Mặc Tử tự nội tâm mà vọt ra, từ cái thế giới riêng trong nhận thức của ông mà ông viết, do đó tự ông có một phong cách, không giống bất cứ một nhà thơ nào. Ông mới mẻ, ông xúc động đến tột độ đến mức người ta không theo kịp những sự vận động nội lực mà chỉ một tâm hồn ông mới giải thích nổi. Một người tài hoa, phóng khoáng, mê nghệ thuật như Hoài Thanh, phải thốt lên rằng: “Ngót một tháng trời, tôi đã đọc thơ Hàn Mặc Tử. Tôi đã theo Hàn Mặc Tử từ lối thơ Đường đến vở kịch bằng thơ Quần tiên hội, và tôi đã mệt lả...”. Ông lại viết “Trời đất (trong thơ) thực của riêng Hàn Mặc Tử ta không hiểu được và chắc chắn cũng không bao giờ hiểu được!”. Thấy chưa đủ, Hoài Thanh nhấn mạnh thêm “Lại có khi ở ta rất thường mà trong trí Hàn Mặc Tử rất dễ sợ!”.

Thơ của Hàn Mặc Tử là sự giằng xé của một con người khát yêu, khát sống, có khả năng giao lưu, trò chuyện với mây, gió, sao trăng, với Chúa và Thánh nữ đồng trinh bằng những tình cảm chói sáng nhất, ngây ngất nhất, dâng hiến trọn vẹn, lại là kẻ bất hạnh nhất, bệnh tật nhất, cô quạch nhất. Cái điên cái cuồng trong thơ Hàn Mặc Tử, chính là tiếng đập phá đầy sức mạnh và cũng là bất lực của sự ngăn cách ấy, của cảnh trí trên ấy. Yêu thương, điên loạn trong yêu thương, nên trong cái loạn, cái điên vẫn có cái thực. Ai nhận ra cái thực ấy thì thấy được lối viết nhất quán nội lực của Hàn Mặc Tử, nhận ra một tài năng dị biệt của thơ ông. Còn ai không nhận ra, thì chính là người bị ràng buộc trước những cảm quan thông lệ, của những kẻ người trần mắt thịt. Chủ tướng của phong trào Thơ Mới Xuân Diệu, người đã được coi như niềm tự hào của thi ca thời đó, trước Hàn Mặc Tử, ,mà lạ thay lại chưa hiểu được ông... Tuy nhiên Xuân Diệu không dẫn đích danh, mà chỉ xa xôi bóng gió: “Hãy so sánh thái độ can đảm kia (thái độ những nhà chân thi sĩ) với những cách đột nhiên mà khóc, đột nhiên mà cười, chân vừa nhảy, miệng vừa kêu: Tôi điên đây! Tôi điên đây! Tôi điên đây! Điên cũng không dễ làm như người ta tưởng đâu. Nếu không biết điên, tốt hơn là cứ tỉnh táo như thường mà yên lặng sống!”.

Thế mới biết hiểu thơ nhau thật khó. Xuân Diệu còn thế, huống chi ai bây giờ chưa hiểu được thơ Hàn Mặc Tử, không nên lấy thế làm buồn.

Là một người làm thơ Nhà quê, chủ trương chân thật giản dị, nhưng càng đọc thơ Hàn Mặc Tử, tôi càng thèm khát những lúc cái khuấy lộn của suy tư, tình cảm được diễn đạt thấu đạt nhất bằng thơ, và những ngôn từ lúc ấy chính là máu, là thịt, là hồn, là xác của người thơ.

Sống hết mình cho thơ, thơ viết hết mình. Đó là Hàn Mặc Tử. Hàn Mặc Tử là một chủ tướng trong cuộc đổi mới thi ca, nhưng chính ông chỉ cần mình có nhu cầu riêng cho Thơ ca. Kiểu của mình ông không khoa trương, không cần biết đến các chuyện khen chê. Ông chỉ viết theo tâm hồn mình, trí não mình, cảm hứng của mình đòi hỏi... Ông trẻ và mới cho đến tận bây giờ.

1990

Vương Trí Nhàn

VẺ ĐẸP KỲ DỊ HAY LÀ: HÀN MẶC TỬ TRONG NHỮNG LIÊN HỆ VỚI NGHỆ THUẬT HIỆN ĐẠI

Trong bài thơ “Thương ngô trúc chi ca” số XIII, Nguyễn Du từng tả cây liễu “Tối điên cuồng xứ tối phong lưu” (dịch nôm: Lúc càng điên càng đẹp, càng khiến người ta say mê).

Chỗ xứng đáng để đặt câu thơ mang tinh thần hiện đại ấy có lẽ là một phòng tranh nào đó của các họa sĩ lớn thế kỷ XX.

Nhưng cũng sẽ là rất thích hợp nếu người ta dùng nó, cái quan niệm mỹ học phóng túng đó, để soi sáng cho một hiện tượng kỳ lạ của thi ca Việt Nam: Những tập thơ “Gái quê”, “Đau thương”, “Xuân như ý”.. của Hàn Mặc Tử (1912-1940).

Không kể thơ cổ điển mà ngay thơ Việt Nam hiện đại cũng có cái giọng thiên về chừng mực. Với phong trào thơ mới, tâm hồn dân tộc đã làm một cuộc bộc bạch khá cởi mở, ở đó, càng lúc người ta bắt gặp cái say đắm nồng nàn của Xuân Diệu, những giây phút ngà ngà ngớ ngẩn ở Lưu Trọng Lư, những phen chếnh choáng lảo đảo cố ý của Vũ Hoàng Chương. Nhưng bằng ấy sự say sưa đều dừng lại khá xa trước ranh giới của sự điên dại. Chỉ riêng có một mình Hàn Mặc Tử - do những may mắn ngẫu nhiên mà cũng là bất hạnh trời đày (như mọi người đều biết) xui khiến - đã phiêu lưu vào khu vực ấy - khu vực của những kích động tình cảm lên tới cùng cực, khu vực của những mê man quyến rũ gần như mất trí. Và trước mắt chúng ta là một giọng thơ độc đáo không chia xẻ âm hưởng với ai hết.

Trung thành với một tập quán đã thành truyền thống, ở Xuân Diệu, Huy Cận cũng như ở nhiều người khác, thi sĩ bao giờ cũng hiện ra như một người tinh tế, dịu dàng, chỉ sợ mỗi cử động mạnh của mình làm kinh động cả đất trời. “Tôi với người yêu qua nhẹ nhẹ - Im lìm không dám nói năng chi” (Trăng - X.D) hoặc “Chân bên chân hồn bên hồn yên lặng” (Đi giữa đường thơm - H.C). Đến Hàn Mặc Tử thì nói cách tiếp nhận đời sống khác hẳn, người làm thơ không có thì giờ nghĩ về mình nên cách bộc lộ có sỗ sàng, sống sượng, thậm chí bệnh hoạn cũng không quản ngại. Người quen tìm thấy ở thơ một sự ru rín vuốt ve, một lời vỗ về thông cảm hẳn không thể chịu được khi thấy ở đây thơ rặt một giọng “ái tình bắt đầu căng” “ô hay người ngọc biến ra hơi” với lại “khi hương thơm kề lỗ miệng - khi tình mới chạm vào nhau”. Trong thơ Hàn Mặc Tử, gió heo may cũng rên xiết, thu héo nấc thành những tiếng khô và những cây cối mảnh khảnh cũng run lên cầm cập. Đi ngược với quan niệm về sự tế nhị, trong thơ Hàn Mặc Tử, những từ ngữ có liên quan đến động tác của cái miệng luôn được sử dụng, nhà thơ rất hay nói đến máu huyết.

- Mây bay vào cuống họng

- Hơi đắng dịu ... liếm cặp môi trần

- Tôi cắn lời thơ để máu trào

Sau khi bảo mình “thương giơ tay níu ngàn mây  - đi lại lang thang trên ngọn cây”, sau khi thú nhận “tôi toan hớp cả váng trời - tôi toan đớp cả miếng cười trong khe”, nhà thơ tự hiểu:

- Đêm nay ta lại phát cuồng

- Tôi điên tôi nói như người dại

Thật ra, một người điên không bao giờ biết mình điên, không bao giờ nói to lên rằng theo sự đánh giá thông thường, thì mình bị coi là đã hóa dại rồi. Chẳng qua, Hàn Mặc Tử buộc phải “gào lên, rú lên” như vậy mới nói hết ý mình. Trên đại thể, nhà thơ Việt Nam mất từ năm 1940 này có thể ký tên sau những phát biểu kỳ lạ sau đây của một người đương thời với chúng ta và chỉ mới mất đầu năm 1989 - họa sĩ Tây Ban Nha vĩ đại Salvador Dali.

- Tôi chỉ khác những người điên ở chỗ tôi không điên.

- Mọi hành động sáng tạo đều là hành vi của chứng hoang tưởng tự đại. Người nghệ sĩ chẳng khác gì thượng đế. Với động tác của bàn tay họ, họ sáng tạo ra các thiên thể và bản thân họ cũng trở thành một thiên thể. Hành động sáng tạo bao giờ cũng là một hành động mạo hiểm.

So với những thi sĩ đương thời, có một đóng góp của Hàn Mặc Tử mà không ai phủ nhận được là đóng góp vào việc mở rộng biên giới của thơ. Dù có xôn xao chộn rộn trong những tưởng tượng phong phú đến đâu thì những Thế Lữ, Xuân Diệu, Lưu Trọng Lư... vẫn còn nặng nợ nhiều với cuộc sống trần tục. Không ai dám mê man đi trên con đường tới cái hư vô như Hàn Mặc Tử, đúng hơn là không ai buộc phải làm vậy. Về phần mình, vốn nặng cảm giác tôn giáo lại được sự điên dại hỗ trợ, Hàn Mặc Tử sống với thế giới siêu hình một cách tự nhiên đến mức ông bảo “hư thực làm sao phân biệt nổi”. Tiếng thơ trong Đau thương, Xuân như ý đôi khi phải gọi là “lời năn nỉ của hư vô” mà chỉ Hàn Mặc Tử mới nghe được. Nhưng đây mới là một phía, phía thứ hai của biên giới cảm xúc cũng được Hàn Mặc Tử mở rộng: nhà thơ hóa lạ ngay chính mình: Chân tay thân thể da thịt con người, những thứ tưởng ai cũng thấy, những thứ không ai để ý vì chẳng có vẻ gì nên thơ, trong con mắt Hàn Mặc Tử bỗng trở nên thiêng liêng bí mật. Chúng luôn luôn mời mọc kích động, chúng làm nhà thơ nôn nao cả lên, bỡ ngỡ như gặp được cái gì cả đời mới thấy. Đọc đi đọc lại những “Trăng đang nằm trên sóng cỏ - Gió đưa trăng đến bờ ao - Trăng lại đẫm mình xuống nước - Trăng nước đều lặng nhìn nhau - Đôi ta bắt chước thì sao?”, những “ống quần xo xắn lên đầu gối - Da thịt, trời ơi ! Trắng rợn mình”, những “ô kìa, bóng nguyệt trần truồng tắm - Lộ cái khuôn vàng dưới đáy khe”, người ta có thể bảo là sống sượng quá. Nhưng thành thực với mình một chút, phải nhận những câu thơ gợi nhục cảm dó chỉ phóng to lên những rung động mà ta vốn có, chẳng qua ta gạt ngay đi, thành ra ngỡ như chúng không tồn tại. Chính Hàn Mặc Tử cũng từng bị giam hãm trong vòng cương tỏa của thói quen, ông cũng là người bị mặc cảm đè nặng và nhiều câu thơ buột ra như một sự dứt bỏ, tự giải phóng, nếu không làm sao cái cảm giác bẽn lẽn ngượng ngập, thèm khát sự trong trắng lại thường xuyên đi về trong thơ ông đến vậy.

- Mới lớn lên em đã thẹn thò,

- Em sợ lang quân em biết được

Nghi ngờ đến cái tiết trinh em

- Quên cả hổ ngươi cả thẹn thùng

Khi cho mỗi người đọc cảm thấy rằng sự e lệ ở mình cũng như ở mọi người chẳng qua là một sự e lệ rất tà tâm, quả thật Hàn Mặc Tử đã tiếp cận với nhiều cách hiểu tinh vi về con người hiện đại.

Không có gì thực hơn gần gặn hơn mà lại hư vô hơn với mỗi kiếp người là cái chết. S. Dali từng kể ông không ngừng nghĩ đến nó, ông coi nó như bạn đường trung thành nhất của ông, nó ở ngay trong nội tâm ông. Rồi họa sĩ nói tiếp: “cái chết vận hành trong tôi, không ngưng nghỉ, giống như cát chảy trong đồng hồ cát”. Ông hiểu rằng “có một sự hủy diệt tuần tự xảy ra trong đó”, bởi vậy, với ông cuộc sống “lại tỏ ra đẹp đẽ hơn bao giờ hết”. Tưởng như với những lời thú nhận đó của Dali được viết để cắt nghĩa thơ của Hàn Mặc Tử, nhất là ở những tập thơ ông đã biết rằng ngày tận thế của mình không xa nữa. Có điều lạ là cái chết hiện diện ngay trong cả những câu thơ Hàn Mặc Tử viết về vẻ đẹp. Ở vào ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết, vẻ đẹp trong thơ ông là một vẻ đẹp lạnh, ma quái nhưng lại hết sức quyến rũ, giống như sự bùng nổ mạnh mẽ của những gì sắp tàn lụi mà người ta biết là không sao cưỡng nổi. Ai đó đã than “Phải vì tất cả đều đang đi đến cái chết, nên tất cả mới hiện lên rực rỡ đến thế ?!”

Theo Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam 1932-1941 cho biết, ngay từ 1940, Xuân Diệu đã từ chối thẳng thừng Hàn Mặc Tử và bản thân Hoài Thanh cũng cảm thấy rằng chỉ nên nói về Hàn Mặc Tử một cách dè dặt. Sự từ chối đó, sự dè dặt đó là rất thành thực. Đặt trong hoàn cảnh thơ Việt Nam trước 1945, phải nhận thơ Hàn Mặc Tử là một cái gì độc đáo vươn ra ngoài thói quen cảm nhận thông thường như tranh của những S. Dali, H. Miro, J. De Chirico...khi mới xuất hiện đã là không bình thường và ngay ở châu Âu cũng phải rất lâu mới được chấp nhận. Tuy nhiên, khoa nghiên cứu nghệ thuật hiện đại cũng đã chứng minh rằng những tìm tòi lúc đầu bị coi là phi lý, trừu tượng đó đã có mầm mống từ lâu trong tư duy của nhân loại. Ngay từ thời trung thế kỷ, có một họa sĩ Hà Lan là Jerome Bosch (khoảng 1450-1460/1516) đã vẽ nên những bức tranh rất gần với Dali, Miro. Nói như một nhà văn Liên Xô, ông V. Tenđriakov thì trong Bosch “vẻ dịu dàng ở cạnh phút hấp hối, nét trinh bạch ôm ấp sự trụy lạc, cảm giác hứng khởi xen lẫn cơn tởm lợm”, khiến người xem tranh của Bosch “vừa sảng khoái vừa ớn lạnh”. Khi đã xem tranh của những Dali, Miro và lần về tới Bosch như thế người ta không có lý do nào để nói rằng Hàn Mặc Tử đơn độc nữa.

1990

V. SỰ TÍCH NHỮNG TRANG THƠ

DANH VÀ THƠ TÔI SẼ RẠNG NGỜI NHƯ BÓNG TRĂNG

Mỗi người tồn tại giữa nhân gian cùng một tên gọi, một danh xưng để tạo ra sự phân biệt các cá nhân khác với tư cách cá nhân này. Trong văn thơ lại cần phải thế, cần có sự gọi đích danh và không lẫn lộn, mà đỉnh cao của nó là sự độc đáo và cá tính nghệ sĩ. Ngay cả một người viết chọn hai chữ “vô danh” thay tên cũng là một cách khác người. Vả chăng ngoài cái tên cúng cơm vàng ngọc đầy tình yêu thương của hai đấng sinh thành đặt cho, người ta còn muốn gói ghém, muốn gởi gắm, muốn bày tỏ một khát vọng, một ý chí, một hoài bão qua một danh hiệu khác. Khi danh hiệu lan truyền từ miệng người này sang miệng người khác, là nó đã sống, bằng tâm huyết của người chọn nó làm danh.

Cậu học trò mê thơ Nguyễn Trọng Trí khi làm những bài thơ Đường luật đầu tiên đã nắn nót ghi dưới mỗi bài thơ ba chữ Minh Duệ Thị. Nhưng rồi thấy hiệu Minh Duệ Thị có vẻ cổ kính, đọc nghe không vang, và cũng ít ai để ý, người làm thơ bèn chọn một chữ khác. Trước một thiếu niên đang nuôi nhiều hoài vọng, mọi con đường đều dẫn về tương lai và có sức vẫy gọi vươn tới. Nguyễn Trọng Trí muốn bước vào thử thách với một nghị lực dồi dào, với tinh thần dấn thân. Hai chữ Phong Trần, với một phong vị mới, có chút gì trải đời, có chút gì sương gió, đi vào làng thơ làm dậy lên thanh khí một thời.

Hiệu Phong Trần, ghi dấu một đoạn đời thơ ca lừng lẫy (1930-1934) được nhắc đến rất nhiều ở miền Nam qua Phụ nữ tân văn (Sài Gòn) và miền Trung qua Tiếng dân (Huế). Người ta tìm kiến Phong Trần Quy Nhơn là ai mà “thơ hay bất nhơn” để làm quen, để liên kết bạn bằng. Phong Trần với mấy bài thơ dự thi lần đầu đã chiếm giải nhất cuộc thi thơ của Mộng Du thi xã.

Những bài thơ trước năm 1935 sau này tập hợp thành Lệ Thanh thi tập, phần lớn được viết thời Hàn Mặc Tử còn mang bút hiệu Phong Trần. Một lần Quách Tấn nhận xét rằng: “Trí vốn vóc dáng mảnh khảnh, tính tình lại thuần hậu, hiệu Phong Trần tuy có hay nhưng không hợp với người”. Thế là Hàn Mặc Tử lấy chữ đầu của chánh quán (Lệ Mỹ) ghép với chữ đầu sinh quán (Thanh Tân) làm hiệu.

Chỉ được ít lâu, Quách Tấn lại bảo Hàn Mặc Tử rằng, cái hiệu Lệ Thanh nghe yểu điệu thục nữ quá. Thỉnh thoảng, ông gọi đùa bạn là “Cô Lệ Thanh”. Sau những lần trêu đùa ấy, hai chữ Lệ Thanh bị xếp vào một chỗ. Bút danh Hàn Mạc Tử ra đời.

Trí lấy làm vừa ý, tin rằng sẽ không còn sự thay đổi nào nữa. Hàn Mạc có nghĩa là bức rèm lạnh. Một người đứng sau bức rèm lạnh quan sát nhân gian. Thật là độc đáo. Gặp Quách Tấn, nhà thơ cao hứng khoe với bạn. Không ngờ Quách Tấn bật cười:

- Kể cũng ngộ ! Tránh kiếp phong trần lại đi làm khách hồng nhan. Sợ kiếp hồng nhan đa truân, lại đi làm kẻ nương rèm lạnh. Tránh lờ phải lưới. Sao mà luẩn quẩn vậy?

Lần này thì Trí nổi cáu:

- Anh này thật đa sự ! Không biết đặt “cái đếch” gì cho vừa lòng anh ?

Quách Tấn gợi:

- Đã có rèm thì thêm bóng trăng vào. Còn cảnh nào nên thơ bằng. Tử hội ý, đưa bóng trăng nghiêng trên chữ A trong chữ Mạc, thế là Mạc thành Mặc. Chỉ thêm một dấu... mà đổi nghĩa cả một nhóm từ. Chữ Hàn đi kèm với Mạc (bức rèm) thì mang nghĩa là lạnh, nhưng khi đi với Mặc (mực) thì nghĩa của Hàn là bút. Hàn Mặc Tử - anh chàng bút mực, vị khách văn chương.

Hàn Mặc Tử nghĩ ngợi hồi lâu rồi chậm rãi nói:

- Đã có bóng trăng rọi vào, thì từ nay danh tôi cũng như thơ tôi sẽ mỗi ngày mỗi thêm rạng ngời như bóng trăng. Đó là niềm ao ước chính đáng không chỉ một lúc mà suốt đời Hàn Mặc Tử đa mang. Khi nhà thơ lâm bệnh và biết rằng mình không thể ở dài ngày với thế gian, niềm ao ước đó càng nhân lên tột bậc:

Tôi ước ao là tôi ước ao

Tình tôi vô lượng sẽ dâng cao

Như bông trăng nở, bông trăng ở

Những cánh bông thơ trắng ngạt ngào.

(Ước ao)

Có điều không phải đợi đến lúc về với sao sương, ngay giữa cõi con người, giữa bạn bằng thân hữu, Hàn Mặc Tử đã cầm lời tiên tri của chính mình về số phận mình, vừa đau đớn vừa vinh quang, bước lên con đường thơ ca đầy hương thơm và mật đắng.

“DẪN HỒN ĐI RÒNG RÃ MỘT ĐÊM NAY”

Ấy là một đêm cuối thu của Hàn Mặc Tử trên bãi biển Quy Nhơn. Gọi là đêm cuối thu của Hàn Mặc Tử, vì suốt bờ cát dài hiu quạnh, chỉ mỗi mình thi nhân đối bóng với trăng khuya. Lại còn vì sau đêm ấy, một “cuối thu” rất Hàn Mặc Tử đã ra đời:

Lụa trời ai dệt với ai căng?

Ai thả chim bay đến Quảng Hàn?

Và ai gánh máu đi trên tuyết?

Mảnh áo da cừu ngắm nở nang?

(Cuối thu)

Đó là những vần thơ mà thi sĩ vội vàng ghi lại trong nỗi ám ảnh điên cuồng, sau khi để trăng “dẫn hồn đi ròng rã một đêm nay - hồn mệt lả mà tôi thì chết giấc”.

Nhưng càng ngày, nỗi ám ảnh ấy nguôi dần đi, khi mà sự khuấy động đã rời xa cơ bắp nhà thơ qua một cuộc chạy trốn hãi hùng. Thay vào đó là nỗi ám ảnh khác, lặng lẽ và dai dẳng, từ từ thấm vào hồn một cảm giác rùng rợn không sao dứt bỏ được đã ghi dấu trong thơ:

Gió lùa ánh sáng vô trong bãi

Trăng ngập đầy sông nỗi láng lai

Buồm trắng phất phơ như cuống lá

Lòng tôi bát ngát rộng bằng hai

(Cô liêu)

Tất cả đều bắt nguồn từ đêm cuối thu ấy.

Giữa một không gian rộng lớn, vầng trăng chiếu xuống thứ ánh sáng xóa nhòa mọi giới hạn, con người ngồi im lìm kia với nỗi cô độc có lẽ là cái giới hạn duy nhất hiện thời. Đến một khoảnh khắc nhất định, cái giới hạn duy nhất ấy không còn đủ sức khuôn giữ phần hồn đang bị thiên nhiên đánh đắm:

“Đêm tạnh hết sức, tạnh đến nỗi nghe rõ cả tiếng chiêm bao ! - (Hồi ức của Hàn Mặc Tử) - Cảnh trời thật mênh mông bát ngát. Lòng tôi lại mênh mông bát ngát bằng hai... Thân tôi chìm trong không gian và hồn tôi chìm trong cõi lòng rộng vô biên.

Tôi có một cảm giác ngờm ngợp...”

Sự mời gọi của thinh không đã thắng thế.

Mà không chỉ là sự mời gọi. Đó là một sự lôi cuốn, sự lôi cuốn mãnh liệt như cơn gió lốc bứt lìa chiếc lá khỏi nhánh mùa thu và quay tít chiếc lá mỏng manh trong vòng xoáy của mình, mãnh liệt đến nỗi phần hồn trầm ngợp kia phải ngoan ngoãn tuân theo với cảm giác vừa tỉnh táo lại vừa mê muội, vừa tò mò lại vừa khiếp sợ. Đó là phút “hồn lìa khỏi xác” lạ lẫm với chính mình: “Hồn là ai? Là ai? Tôi không hay”. Trí tưởng tượng phi thường đưa Hàn Mặc Tử đến với những hình ảnh huyễn hoặc:

“Chợt nhìn lên trời, thấy bóng trăng đã đứng đỉnh đầu, và nhìn bên cạnh thấy một bóng người ngồi sát. Liền đó, từ trong bóng người ngồi bên cạnh tôi, bước ra một bóng thứ hai, đi từ từ ra biển và bước lững thững trên mặt nước... Rồi hai bóng đều biến mất và mặt biển đông lại thành tuyết sáng ngời dưới bóng trăng khuya”.

Một thế giới của cõi âm biến diễn, đồng thời với nó là trạng thái tê điếng từ từ của thể xác. Cái nền lặng ngắt của ánh sáng trăng khuya khiến cho quá trình ấy trở nên sẽ sàng, chậm chạp - khả năng nghe ngóng của tâm linh dần dần đi đến chỗ khờ dại, lạnh cóng. Sự tan biến của hai chiếc bóng và sự đông lại của nước biển phải chăng chính là hiện tượng tê liệt của phần hồn được Hàn Mặc Tử điễn tả bằng hình tượng?

Ai đi lẳng lặng trên làn nước

Với lại ai ngồi khít cạnh tôi

Mà sao ngậm cứng thơ đầy miệng

Không nói không rằng, nín cả hơi

(Cô liêu)

Nhưng mà chưa hết. Trên mặt tuyết băng lạnh của biển khuya, Hàn Mặc Tử bỗng thấy hiện ra một người gánh máu đi về phía mình. Mảnh áo lông cừu đong đưa hé ra thân vóc nở nang đang chuyển động nhịp nhàng theo nhịp bước, huyết trên đường lã chã rớt xuống mặt tuyết sáng ngời. Hàn Mặc Tử khiếp đảm hét lên, vụt đứng dậy chạy một mạch về nhà. Lần này thì phần hồn nhà thơ bị ngọn sóng thần ảo giác dồi lên thật cao rồi quật mạnh xuống, quất ào vào các cảm quan đã tê liệt vì những cảnh tượng ban đầu, đánh thức khả năng tự vệ của con người. Nhà thơ chạy vừa đến nhà thì ngút hơi, té vật xuống thềm chết giấc.

Ta nằm trên vũng trăng đêm ấy

Sáng dậy điên cuồng mửa máu ra

Hàn Mặc Tử, từ đó, với Cuối thu đã dẫn trên kia, với Say trăng, Hồn là ai, Cô liêu, Sáng láng và hàng loạt bài thơ khác, đã tái hiện đến mấy Liêu Trai trong cõi thơ đầy ám ảnh của mình.

ĐIỆP KHÚC TRĂNG

Từ khi biết mình lâm bệnh, Hàn Mặc Tử sống cách ly những người thân trong gia đình. Nơi ở của Hàn Mặc Tử là một túp lều tranh nho nhỏ ở xóm Động thuộc phía Tây thành phố Quy Nhơn. Trong đó vỏn vẹn một chiếc chõng tre làm giường nằm, một bàn viết, hai cái ghế đẩu, và vài bộ quần áo để thay đổi. Bầu bạn sớm hôm với nhà thơ là một em nhỏ tên Hành. Ngày hai buổi, Hành về nhà xách cơm nước tới cho Hàn Mặc Tử.

Gần chỗ Hàn ở có một anh chàng đánh cá, độ ngoài 30 tuổi. Hàng ngày, lúc ra biển hay từ biển về, lúc ru con hay cao hứng, anh ta cất tiếng hát. Và anh ta hát độc nhất một câu: “Tăng tăng tăng, cà tăng tăng tăng. Tăng tăng tăng, cà tăng tăng tăng”. Hàn Mặc Tử thường nhìn anh ta vừa đi vừa hát, lòng thấy vui vui. “Tăng tăng tăng, cà tăng tăng tăng”. Anh hát mãi như thế không chán. Hàn Mặc Tử nghe mãi như thế cũng không chán. Khi nói về anh với bạn bè, nhà thơ gọi bằng cái tên âu yếm: “Cây đàn độc điệu của tôi”.

Hàn Mặc Tử rất yêu trăng. Nhưng từ khi bị phong, cảm giác ngứa xót day dứt tăng lên theo những đêm trăng tỏ làm Hàn khổ sở. Mỗi mùa trăng trở về đánh thức trong thi sĩ cả niềm đam mê lẫn sự dày vò. Trong căn lều nhỏ của mình, nhà thơ nằm ngửa mặt trên chõng tre, ngắm từng giọt trăng qua lỗ dột mái lều. Khi không chịu nổi sự tê tái điên dại của thể xác, Hàn đi lang thang suốt đêm trên bãi biển. Ngủ với trăng, say trăng, rượt trăng, chơi trên trăng, trăng tự tử là một chuỗi các cảm giác chen chúc, xô đẩy nhau trong tâm cảnh nhà thơ - ngất ngư và nhàu nát, rơi rụng và tan vỡ, hoảng loạn và lạc loài. Trong các bài thơ trăng đầy ám ảnh ấy, người ta thấy một bóng người nhỏ bé giữa xứ trăng, bị trăng dồn ép tứ phía, phải giằng co, giãy dụa. Nhưng mà tuyệt nhiên chưa bao giờ trăng bị người ấy từ chối. Người ấy là Hàn Mặc Tử. Trăng và Hàn giống như hai người tình luôn dằn vặt nhau trong một mối ràng rịt không gỡ được - đó là lòng say mê.

Tất nhiên là có những khoảng khắc vầng trăng tươi cười với thi sĩ. Cơn nhức nhối xót xa lắng dịu đi, chỉ có ánh sáng huyền ảo bao trùm lên tĩnh vật, gợi nơi Hàn niềm ham sống. Chính trong lúc như thế, cái điệu “tăng tăng” của anh đánh cá khỏe mạnh vô tư chợt vang lên trong lòng nhà thơ những điệp khúc nhẹ nhàng xua đi sự cô quạnh. Tâm hồn Hàn Mặc Tử như bị cuốn theo điệp khúc hồn nhiên đó, tràn ngập ước mơ về một tương lai tươi sáng. Cái hy vọng lành bệnh ẩn sâu sau niềm vui chân thành như trẻ thơ thật đáng cảm động được viết ra với những dòng thơ vừa rộn rã vừa nâng niu:

TRĂNG VÀNG TRĂNG NGỌC

Trăng, Trăng Trăng ! Là Trăng, Trăng , Trăng !

Ai mua trăng tôi bán trăng cho

Không bán đoàn viên, ước hẹn hò...

Bao giờ đậu trạng vinh quy đã

Anh lại đây tôi thối chữ thơ

Không, không, không ! Tôi chẳng bán hòn trăng !

Tôi giả đò chơi, anh tưởng rằng

Tôi nói thiệt, là anh dại quá

Trăng Vàng Trăng Ngọc bán sao đang

Trăng, Trăng Trăng ! Là Trăng, Trăng , Trăng !

Trăng sáng trăng sáng khắp mọi nơi

Tôi đang cầu nguyện cho trăng tôi

Tôi lần cho trăng một tràng chuỗi

Trăng mới là trăng của Rạng Ngời

Trăng, Trăng Trăng ! Là Trăng, Trăng , Trăng !

Hàn Mặc Tử yêu quý cuộc sống biết là nhường nào ! Vì quá thiết tha với cuộc sống, nhà thơ mới trải lòng nhặt từng giọt sống xanh biếc được tung ra từ nhân thế quanh mình. Rồi bằng phép màu của trái tim thi sĩ, Hàn Mặc Tử mang giọt máu ấy vào thơ, nhân nó lên bội phần. Nhà thơ đã cố sống gấp bội theo những vần thơ ấy, chừng như để bù lại chiều dài năm tháng của đời mình đang héo hon rơi rụng vì căn bệnh phũ phàng.

Từ ánh trăng đô thị

Căn gác số 162 đường d’Espagne, nơi Hàn Mặc Tử cư ngụ thời kỳ vào Nam làm báo, nằm gần Khám Lớn Sài Gòn. Nhìn ra ngoài cửa sổ, hình ảnh trước tiên hiện ra là cành me xanh thẫm, luôn luôn đu đưa trước gió.

Hàn Mặc Tử ít khi đi chơi tối. Thi sĩ thường ngồi im trên gác nghe tiếng trống đổi canh và tiếng tắc kè gõ vào đêm thâu u tịch. Vì căn gác trống trải, lại dột khắp nơi nên mỗi khi trời mưa nước từ trên rỏ xuống, nước từ ngoài bay vào, ướt cả sách vở lẫn chỗ nằm. Bù lại những ngày mưa khốn khổ là những đêm sáng trăng. Hàn Mặc Tử thường thức rất khuya để ngắm trăng. Vào những giờ này, Sài Gòn đã dấu đi cái náo nhiệt dưới những tòa nhà san sát. Ở một độ cao nhất định so với mặt đường, nhìn ngang ra các cành lá me ướt đẫm ánh trăng, cảnh vật vô cùng sống động và thi vị. Sau những đêm trăng như thế, Hàn Mặc Tử đã viết nên bài thơ trăng nổi tiếng của mình - bài Bẽn lẽn.

Từ trước đến nay, bao nhiêu lần người ta bình luận hay trích, tuyển thơ Hàn Mặc Tử là bấy nhiêu lần bài thơ trăng độc đáo đó được nhắc đến, được in ra. Hình như không có trường hợp nó bị bỏ quên. Nó là một trong các bài thơ tiêu biểu của tập Gái quê. Người ta đọc và bắt gặp ở đó một ánh trăng lả lơi, rạo rực và khêu gợi... Có thể. Nhưng chưa hề có một lời nào bảo rằng đấy không phải là trăng nhà quê. Bởi vì vầng trăng ấy “mọc” trong cảnh quê, trong đôi mắt một gái quê. Hồn thơ Hàn Mặc Tử đã biến nó ra như vậy, không để chút dấu vết gượng ép nào. Ai mà ngờ nó bắt đầu từ ánh trăng đô thị?

Cũng như vậy, có ai ngờ giữa Sài Gòn náo nhiệt, Hàn Mặc Tử vẫn viết được những vần thơ tự nhiên duyên dáng, tràn đầy thứ nhạc điệu êm đềm chỉ có ở đồng quê:

Trước sân anh thơ thẩn

Đăm đăm trông nhạn về

Mây chiều còn phiêu bạt

Lang thang trên đồi quê.

(…)

Dầu ai không mong đợi

Dầu ai không lắng nghe

Tiếng buồn trong sương đục

Tiếng hờn trong lũy tre

Dưới trời thu man mác

Bàng bạc khắp sơn khê

(Tình quê)

Quả là Hàn Mặc Tử đã lọc tâm hồn qua ngàn âm thanh ồn ào phố thị để chắt ra dòng chảy trong vắt dâng cho Đời. Người xa quê soi mình xuống đó, lòng nao nao như một vầng mây trắng muốn bay về khoảng trời xanh trên lũy tre.

ĐÔI CÁNH PHƯỢNG HOÀNG

Phượng hoàng, loại chim quý và hiếm, thường được nhắc đến trong các truyền thuyết và ca dao với ý nghĩa biểu tượng cho điềm lành, cho sự phi thường, cho vẻ đẹp vừa cao vời vừa rực rỡ. Hình ảnh chim phượng hoàng chiếm một vị trí đáng kể trong quan niệm thẩm mỹ của các dân tộc phương Đông, trong đó có dân tộc ta.

“Phượng hoàng chắp cánh lưng mây…”

Nửa vần ca dao xưa đã phác ra một tầm bay phóng khoáng và tự do. Một tầm bay không có gì cản trở, thật là phỉ chí. Hàn Mặc Tử, tấm thân bệnh tật không thể xuất hiện thường xuyên để tránh cặp mắt của các nhân viên sở vệ sinh công cộng. Không còn những chuyến đi xa, nhà thơ chỉ nhớ lại quá khứ đẹp đẽ mà nuối tiếc:

Nhớ khi xưa ta là chim phượng hoàng

Vỗ cánh bay chín tầng trời cao ngất

Qua hình ảnh chim phượng hoàng, nhà thơ đã thực hiện sự phi thân bằng trí tưởng tượng. Nhiều khi rất ngây thơ, Hàn Mặc Tử lao về phía ảo ảnh để khẳng định ý thức tự do thoát ly mọi ràng buộc thực tế. Hư cấu cho mình một tiền kiếp nên thơ, chưa đủ, Hàn còn ao ước khi chết sẽ lại hóa thân thành chim phượng. Nhà thơ đã nhắc đi nhắc lại điều ấy với chú bé Hành, những mong tìm được sự đồng tình ở một tâm hồn còn trong trắng và luôn luôn tràn đầy niềm tin.

Trước khi ông Đoàn Phong đến chữa bệnh cho Hàn, chàng nằm mơ thấy Đức Mẹ lấy nước thánh rảy khắp mình. Vì thế khi viết được, chàng liền soạn bài Thánh nữ đồng trinh Maria để ca tụng Đức Mẹ và qua đó, bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với người thầy thuốc. Chàng chép bài thơ gửi cho nhà thơ Quách Tấn với một bức thư đầy hoan hỉ.

Trong bài thơ có hai chữ Phượng Trì điệp lại bốn lần trong câu gây một âm hưởng đầm ấm mà vang xa, gợi ra một quang cảnh đường bệ và cao sang lạ thường. Quách Tấn đọc đi đọc lại, rất thích thú nhưng không hiểu Hàn Mặc Tử lấy tích ở đâu, bèn viết thư hỏi. Trong thư hồi âm, Hàn viết: “Đạo vốn có một. Người đời hiểu sai lệch rồi phân rẽ ra đạo này đạo nọ. Cho nên tôi nghiệm Đức Mẹ chỉ có một, nhưng vì óc phân chia kia, nên bên đạo Phật gọi là Quan Âm Bồ Tát, bên đạo Thiên chúa gọi là Thánh nữ đồng trinh Maria, bên đạo Tiên gọi là Tây Vương Mẫu. Tên tuy khác, nhưng theo tôi, chỉ là một đấng mà thôi. Mà Tây Vương Mẫu ở Phượng Trì nên tôi dùng chữ Phượng Trì để chỉ nơi Thánh nữ ngụ”.

Tây Vương Mẫu ở cung Giao Trì chứ không phải là Phượng Trì. Trong một lần ra thăm Hàn, Quách Tấn nói điều này. Hàn mỉm cười sửa lại bản thảo. Có một cái gì đó vừa xảy ra bên trong bài thơ và bên trong tác giả? Đúng vậy.Đó là sự thay đổi về âm hưởng thơ. Hàn Mặc Tử lắc đầu:

-Không được! Chữ Giao Trì không nói lên được điều gì cả. Chữ “Phượng Trì”, tiếng ngân đã dài lại ấm.

Hàn nhắm mắt lại và im lặng một lúc, câu thơ ngân vang trong lòng. Cảnh huy hoàng nơi thiên cung vụt hiện, và đôi cánh phượng hoàng từ thế giới cổ tích ca dao vụt bay về trong ký ức. Hàn Mặc Tử mở mắt kêu lên:

-Sắc lông chim phượng hoàng vàng ánh, thật khêu gợi quá chừng!

Cái nồng nhiệt trong giọng nói cộng với ánh sáng hứng khởi ngời trên gương mặt Hàn lan truyền sang Quách Tấn. Đúng vào khoảnh khắc ấy, Hàn Mặc Tử cao giọng ngâm:

Phượng Trì! Phượng Trì! Phượng Trì! Phượng Trì!

Thơ tôi bay suốt một đời chưa thấu

Hồn tôi bay đến bao giờ mới đậu

Trên triều thiên ngời chói vạn hào quang

Lúc này thì Quách Tấn “bị” chinh phục hoàn toàn. Ông kể lại giây phút đó như sau:

“Khi Hàn Mặc Tử cao giọng ngâm mấy câu thơ ấy, thì tôi có cảm giác là thơ Tử và hồn Tử xòe to đôi cánh, nhịp nhàng bay vào nơi xán lạn mênh mông…Tôi buột miệng khen:

-Thần tự!

Từ đó khi bước vào khu vườn thơ ca Hàn Mặc Tử, người làm thơ và người đi tìm thơ thường được nghe nói đến một xứ sở thần tiên có tên là Phượng Trì. Xứ sở ấy không chỉ có điện đài tráng lệ, có ngôi cao và phép màu. Xứ sở ấy còn có cả những giai nhân tuyệt sắc biết rung động với thơ, không cách biệt với trần gian là mấy. Người trần, miễn là tài hoa thì đến được. Nghe cứ như ngày xưa Lưu Nguyễn nhập Thiên Thai. Nhà thơ quả đã biết thay quyền tạo hóa trong câu thơ của mình khi tả:

Chắc đâu đi lụy cho nhơn quả

Thôi cứ say mềm với nữ nhi

Đời không có ngọc trong pho sách

E chết khôi nguyên ở Phượng Trì

(Nói tiên tri)

…Ngoài những dòng ấy, Hàn Mặc Tử còn nói đến Phượng Trì và phượng hoàng ở đâu nữa? Xưa nay, ta vẫn biết không thể nói về biển bằng cách chỉ ra vô số giọt nước mặn, không thể nói về trời bằng khói cộng với mây đen mây trắng mây hồng. Cũng vậy, khi nói về một tình cảm, một quan hệ nào đấy, không phải dẫn ra số lần tương tác hay số lượng ngôn từ đổi trao mà đủ. Có khi tô nhiều thêm rắc rối, nói nhiều thêm nhạt. Huống chi thơ không phải là chỗ dài lời. Chỉ biết rằng, về loài chim phượng, Hàn Mặc Tử không những chỉ dành cho ánh mắt đầy mỹ cảm, mà còn muốn gửi gắm khát vọng tài cao vượt mệnh.

Phượng hoàng bay trong một tối trăng sao

Mà ánh sáng không còn khiêm nhượng nữa

Đương cầu xin ọc thơ ra đường sữa

Trên chín tầng diêu động cả trân châu

Dường sống lại muôn ngàn hoa phẩm tiết

Cho đến bây giơ, đôi cánh phượng hoàng vẫn không ngừng vỗ cánh trên trang thơ Hàn Mặc Tử. Phải chăng đó cũng là tiếng đập cánh của một hồn thơ nhiều trăn trở đã từng cháy bỏng khát vọng hiến dâng.

TRÍ MIÊU DUỆ

Cũng trong bài Thánh nữ đồng trinh Maria, đoạn đầu, Hàn Mặc Tử viết:

Như song lộc triều nguyên ơn phước cả

Nâng cao dâng thần nhạc sáng hơn trăng

Thơm tho bay cho đến cõi Thiên Đàng

Huyền diệu biến thành muôn kinh trọng thể

Và tổng lãnh thiên thần quỳ lạy Mẹ

Tung hô câu dường hạ ngớp châu sa

Hương xông lên lời ca ngợi sum hòa

Trí miêu duệ của muôn vì rất thánh.

Hàn Mặc Tử dựng lên một khung cảnh thiêng liêng chuẩn bị đón sự xuất hiện của Thánh nữ. Thần nhạc trỗi lên, không gian sáng rực. Hương thơm (của muôn loài hoa quý) theo tiếng nhạc dâng bay đến Thiên đường, và những câu kinh huyền diệu báo hiệu Thánh nữ giáng lâm trước các tổng lãnh thiên thần quỳ lạy tung hô. Đâu đâu cũng vang lên lời ngợi ca các thánh…

Đoạn thơ có thể hiểu nôm na như vậy. Song khi đọc câu Trí miêu duệ của muôn vì rất thánh, Quách Tấn rất ngạc nhiên, không hiểu Hàn Mặc Tử muốn nói gì?

Hàn giải thích:

-Trí miêu duệ đây là trí tuệ (!) Ý tôi muốn nói sự sáng suốt của các thánh, nhưng dùng trí tuệ thì lỡ mất nhịp điệu và âm nhạc của câu thơ, làm ảnh hưởng cả đoạn thơ.

Quách Tấn “bật ngửa”:

-Chữ miêu duệ có nghĩa là con cháu. Làm sao ghép miêu duệ vào bên chữ trí mà ra trí tuệ được?

Hàn Mặc Tử vỡ lẽ, ngây thơ cười:

-Vậy à? Thôi để tôi sửa lại.

Nhưng rồi câu thơ sửa đọc lên không êm tai bằng câu thơ ban đầu.

Thấy Hàn phân vân, Quách Tấn suy nghĩ một lát rồi bảo Hàn:

- Thôi để vậy cũng được. Ba chữ Trí miêu duệ không mang nghĩa là trí tuệ mà mang nghĩa khác: Trí tức là Nguyễn Trọng Trí, miêu duệ là con cháu. Câu thơ sẽ có nghĩa: Trí (là) con cháu của muôn vị thánh. Anh xem có ổn không?

Hàn Mặc Tử vừa thẹn thùng vừa thích thú, nở một nụ cười.

THƠM NHƯ TÌNH ÁI CỦA NI CÔ

Ở chùa Liên Tôn thuộc huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định có một nữ tu nhan sắc kiều diễm thùy mị, tư chất quang minh, sở học không thua kém hàng nam nhi đương thời, xuất gia đầu Phật khi tuổi còn đôi tám. Nàng là cháu gái của vị sư cụ trụ trì (trước đó thường gọi là thầy tú Liên Tôn), được sư cụ thương chiều, thường cho phép cùng tiếp khách trí thức mà phần đông là chỗ bà con họ hàng đến viếng cảnh chùa, đàm đạo thơ văn. Nhà thơ Quách Tấn,  cháu gọi nữ tu bằng cô họ xa, là một trong số các bậc trí thức đã cùng nàng tương kiến.

Ngoài thời gian kinh kệ công phu, nữ tu chuyên tâm đọc sách. Nàng rất nhạy bén với các tên tuổi văn chương ở quê hương thời ấy như Hàn Mặc Tử, Yến Lan, Chế Lan Viên…Song biết để biết thế thôi, cái khoảng cách nhất định giữa màu thiền và màu thế không cho phép nàng giao du rộng rãi với các nhà thơ trẻ cùng thời.

Song có một lần, nàng chủ động đến gặp Hàn Mặc Tử.

Những bài thơ tài hoa và phóng túng, những giai thoại lưu truyền trong vòng thân mật bạn bè và tính tình, tư chất và hoàn cảnh của nhà thơ trẻ tuổi tài cao này đã làm nữ tu chú ý. Tuy vậy, nàng chưa một lần tìm cơ hội tiếp xúc.

Thế rồi một hôm nữ tu rời chùa Liên Tôn xuống Quy Nhơn, nàng tình cờ gặp nhà thơ Quách Tấn. Được biết Quách Tấn sắp vào thăm Hàn Mặc Tử, nữ tu xin cùng đi. Hàn Mặc Tử tiếp đón rất ân cần và đàm đạo với nữ tu về đạo Phật rất tương đắc.

Khi nữ tu ra về , Hàn Mặc Tử nói riêng với nhà thơ Quách Tấn:

-Anh ạ, thật là một tấm lòng trong, thơm và rộng lớn.

Từ đó, không một lần tái ngộ. Nhưng cuộc gặp gỡ và chuyện trò đặc biệt ấy đã để lại trong lòng Hàn Mặc Tử nhiều xúc động và những ấn tượng khó quên. Thi sĩ đã nhắc đến hai tiếng ni-cô với thái độ trang trọng và yêu kính xa xôi trong những vần thơ êm ả nhất của mình. Trong Huyền ảo, nhà thơ viết:

Mới lớn lên trăng đã thẹn thò

Thơm như tình ái của ni cô

Gió say lướt mướt trong màu sáng

Hoa với tôi đều cảm động sơ.

Và trong bài Cao hứng:

Thơ tôi thương huyền diệu

Mọc lên đạo Từ Bi

Tôi bắt chước Hy Di

Ngủ một trăm ngày dậy

…

Cho tôi hoa đền Ngự

Cho tôi lòng ni cô

Xuân trên má nàng thơ

Ngon như tình mới cắn.

Đó là những bài thơ phản chiếu tâm hồn Hàn Mặc Tử trong những lúc nguôi dịu bi thương, khi nỗi đau đớn của thể xác, nỗi bức bối đến điên cuồng của tinh thần tạm thời lắng xuống. Đó là lúc lòng chàng tựa vào kỷ niệm, tựa vào thơ và những ước ao trong sáng để tìm nguồn an ủi vô biên.

Có lẽ khi trở về với giọt nước cành dương, người nữ tu có thêm một chút xót xa về con người hiện hữu, một tình thương đầy sự chia sẻ cụ thể đối với người thi sĩ tài hoa mệnh bạc Hàn Mặc Tử. Cùng tiếng kệ lời kinh, người nữ tu tựa vào số kiếp ấy, nguyện cầu cho thơ.

MỘT SỐ BÀI THƠ CHƯA IN CỦA HÀN MẶC TỬ

NẰM BỊNH

Trời thử anh hùng thử ruột gan

Nằm xem thời thế đợi linh đan

Quyết mời Biển Thước về thăm mạch

Nào ngại thầy Tăng hối chạy đàn

Tánh mạng đành giao tay tạo hóa

Tử sanh đâu rủn chí văn nhân

Một mai bình phục tha hồ nhảy

Đạp bốn vách tường mới lại gan.

GIANG HỒ NHỚ MẸ

Mình không hò hẹn bước giang hồ

Lưu lạc quê người mới khổ cho

Nước chảy thương thân bèo bọt nổi

Mây bay nhớ mẹ sớm hôm chờ

Thằng con bất hiếu đi đành đoạn

Trời đất vô tình lại đắn đo

Muôn dặm non Hàn xa thăm thẳm

E chừng chim nhạn biếng đưa thơ.

LỀU TRANH ÔNG HOÀNG

Một lều trăng gió ngó lôi thôi

Mà cũng phong lưu cũng tưởng đời

Nhà dột nay mai trời ghé mắt

Phòng không nào sợ vách nghiêng tai

Đừng cho mỹ nữ ăn quen tới

Mời hẳn tiên sinh nói chuyện chơi

Tha hồ ngâm vịnh vỗ tay cười.

VĂN TẾ CHIẾC MŨ TRẮNG (Bài này chép theo tài liệu của ông Hương Sơn (tạp chí Lành mạnh số 38 ngày 1-11-1959, Tr.12)

Tặng Hoàng Tùng Ngâm

Than ôi!

Son phấn lỡ làng,

Tình duyên chếch mác!

Cơn gió thổi ngọc đắm hoa chìm

Áng mây bay nước dồi sóng dạt.

Nhớ linh xưa

Khuôn mặt tròn hin

Nước da trắng toát

Vốn ở nơi thành thị phồn hoa

Chính là khách trâm anh khuê các

Treo giá ngọc lầu cao cửa lớn, đem hình hài trêu ghẹo

khách thanh niên

Ỷ thân vàng cháu cụ con quan, lấy nhan sắc đánh lừa

hàng thế phiệt

Đến tuổi cập kê

Gặp tuần minh nguyệt

Cô mới chịu:

Xuất giá tòng phu

Nhập gia tùy tục

Thờ lang quân hết dạ kính thành

Đãi bằng hữu hết lòng lễ phép

………

……..(Đây là những đoạn ông Hương Sơn không nhớ hết)

Trên Đập Đá cặp oanh ương dạo bước buổi tà dương

Giữa đường sắt cô thục nữ sa chân bờ tân giác

Hỡi ôi!

Gió dập mưa dồn,

Hoa trôi bèo dạt

Trận cuồng phong thật quá bất nhân

Là hắc thủy rõ nên quái ác.

……….

………(Đây là những đoạn ông Hương Sơn không nhớ hết)

Bây giờ

Lấy ai che chở hôm mai

Lấy ai bạn bầu sương tuyết

Hỡi ôi ! Thương thay !

MỘT SỐ BÀI THƠ VỀ HÀN MẶC TỬ

Quách Tấn

MỘNG THẤY HÀN MẶC TỬ

Ơi Lệ Thanh! Ơi Lệ Thanh

Một giấc trưa nay lại gặp mình

Nhan sắc châu pha màu phú quý,

Tài hoa bút trổ nét tinh anh

Rượu tràn thú cũ say sưa chuyện,

Hương tạ trời cao bát ngát tình.

Tôi khóc tôi cười vang cả mộng…

Nhớ thương đưa lạc gió qua mành.

(Mùa cổ điển)

Bích Khê

HÀN MẶC TỬ

Bóng nào nhợt như ma

Khắp châu thân hổn hển

Huyền hồ nhìn không ra

Lưu luyến dường thiết tha

Chồm chồm trên giường bệnh?

Bóng nào nhợt như ma

Khắp châu thân thấp thểnh

Huyền hồ nhìn không ra !

Hay là tôi hóa hai

Đã chết đi một nửa?

Hay là trời ban mai

Bị mù sương vây bủa

Làm buồng ngập hoàng hôn

Ảnh hưởng tới linh hồn

Tiều tụy

Hiện ra hình ủy mị?

Bóng nào trắng dần ra

Trên đầu đơm vòng hoa

Khắp thân in màu tuyết

Trong trẻo mà diễm tuyệt

Tơ tơ gần như nguyệt

Biếc biếc gần như thu

Đều quy trên nét mặt?

Hoàng hôn mai mờ sắc

Buồng ban mai trắng ra

Ôi ! Ôi ! Không là ma,

Đừng nhìn trong ý tứ

Quạnh quẽ nhận cho ra

Gần rồi không còn xa:

Hàn Mặc Tử !

Châu lệ thấm tình say

Gặp gỡ có hôm nay

Chiêm bao ngày liền ngày

Ngoài mình ai mà hay !

“Anh ơi, từ đâu đến?

Em buồn, em đương bệnh !

Anh ơi, sao ra hai

Huyền hồ trong phôi thai?

Hóa thân trong phương phi

Người em rày mệt quá

Mà nay gặp cố tri

Hai ta đây, rời rã

Dìu lấy nhau cùng đi !”

Lời nức ra hơi hương

Dìu dịu tỏa trong buồng !

“Anh ơi, tôi mới đến

Là hiện thân của bệnh

Quằn quại đau xót xa

Máu mủ nhìn không ra !

Giờ phương phi ! Phương phi !

Là hình thơ tinh vi

Là hình thơ qui y

Mướt trong màu tuyết vẽ

Hai ta đều quạnh quẽ

Đứt ruột nhớ thương nhau

Nấn ná sẽ lìa nhau

Chiêm bao còn thấy nhau !”

Rùng mình ta nhìn ra

Huyền hồ đà như ma !

Gần sao mà còn xa ?

Lại đâu là quê nhà ?

Hàn Mặc Tử ? Hàn Mặc Tử

Qui Hòa ! Qui Hòa !

Mai Đình

Căm giận

Ai cấm người thơ yêu quá độ ?

Ai ghì gió lốc giữa không gian ?

Và ai đặt chữ tình gian dở

Mà để so le nghĩa thiếp chàng ?

Em muốn phá tan cả đất trời

Cho lòng nhẹ bớt nỗi bi ai

Thương Anh càng thấy căm trời đất

Gieo bệnh nan y để hại người.

Trăng cũ

Trăng cũ giờ đây vẫn sáng trong

Người mùa xuân cũ cách muôn trùng !

Ai về thăm thẳm trời tinh tú,

Để lại trần gian bóng lạnh lùng !

Từng tập thơ xưa ! Từng tập thơ !

Từng trang huyết lệ ngấn trăng mờ.

Hồn ai siêu thoát ngoài nhân thế

Có biết rằng em vẫn đời chờ ?

Trên cõi Thiên đàng ngát ánh sao

Tình anh toả rộng bốn trời cao,

Phiêu diêu anh sống bên mình Chúa,

Dựng một đài thơ ở chốn nào ?

Em mãi phiêu linh với bụi đời,

Ngại ngùng mưa gió lúc buồn vui.

Từng đêm trăng sáng, đêm trăng sáng

Biết mấy đau thương, mấy ngậm ngùi !

Cũng muốn theo anh dứt nợ trần,

Đập tan lưu luyến, thoát phàm thân,

Bay qua muôn vạn tầng thanh khí,

Hồn quyết tìm cho thấy cố nhân.

Chút nợ ân tình giả chưa xong,

Đành mang tâm sự mãi bên lòng.

Sắt son đã chẳng cùng nhau vẹn,

Em phải đem mình gởi núi sông.

Em đã là dân của nước nhà,

Khi quân thù địch dấy can qua.

Máu hồng đương nhuộm trang hùng sử

Em nhẽ nào quên nghĩa quốc gia.

Hăng hái sông pha giữa cuộc đời,

Chút lòng tranh đấu phút nào nguôi.

Bao giờ Tổ quốc ca toàn thắng,

Là lúc tìm anh giữa cõi trời.

Em chỉ cầu xin một buổi chiều,

Dưới bàn tay Chúa, cạnh người yêu,

Ta tung thơ khắp cho trần thế…

Lạy Chúa đời con khổ đã nhiều.

Phạm Đương

Những vùng không cảm giác

Chỉ cần qua con dốc

là đến được bên Người

nhưng có khi đi hết một đời

vẫn chưa thấu những trang thơ ông viết

những trang thơ chắt ra từ máu huyết

suốt một thời đóng băng !

Trên thi thể lầy lội bệnh hoạn của ông

những vùng nào không cảm giác ?

Ta nhớ mình xa thương đứt ruột

câu thơ bật ra ngỡ lành vết thương

nhưng đến phút cuối cuộc đời mình

những vết thương trong ông chưa một lần kín miệng

thế hệ cháu con biết ơn cuộc đời

biết ơn những giai nhân đã hoá sao băng để đốt

cháy đời ông và làm nên giông bão

biết ơn những-vùng-không-cảm-giác đã đoạ đày

thi thể ông để đẻ thiên tài và làm nên kiệt tác

cả người ông là một vùng không cảm giác đã hoá thi ca !

Có một nhà sư mặc áo cà sa

đến bên mộ ông và sụp lạy

quên mất trên đầu là Đức mẹ Maria

nhà sư ấy tin rằng bên dưới cây thánh giá nặng nề kia

không phải là con chiên Nguyễn Trọng Trí mà là thi sĩ họ Hàn

Có một cô gái bằng tuổi cháu ông

đã từng lặn lội khắp dải đất miền Trung

lần theo dấu chân ông cách đây ngót nửa thế kỷ

để tìm những câu thơ vùi trong lớp bụi thời gian

bị người đời lãng quên hoặc cố tình quên lãng

cô gái ấy đã quỳ bên mộ ông với tất cả tấm lòng thành

trước một con người tài hoa mà bất hạnh

quỳ bên mộ ông là tìm được sự cảm thông chia sẻ

sau mẹ và chị Lễ, có lẽ đây là nàng tiên ông đã từng mơ

Có một chàng trai tóc rối bơ phờ

suốt đêm qua đọc thơ thất tình khắp phố Qui Nhơn ầm ào sóng biển

những câu thơ ngót năm mươi năm ngỡ như vừa viết đêm qua

một đêm phiền muộn

chàng hái hoa rừng rắc khắp mộ ông và nói những lời không đầu chẳng cuối

một gã si tình nông nổi

đang điên trong tỉnh táo

đừng ảo tưởng thơ ca sẽ làm dịu vợi nỗi lòng

Cả nhà sư chàng trai và  cô gái kia

họ có số phận khác nhau

nhưng tất cả đều gặp nhau qua thơ ông với những-vùng-không-cảm-giác

Họ hơn tất cả những kẻ chỉ biết hò hét mà không biết nỗi đau là gì

Hơn những nhà thơ “đầy mình cảm giác” nhưng suốt đời không viết nổi một câu thơ có ích chứ đừng nói chuyện làm một bài thơ bất hủ !

lần nữa cảm ơn cuộc đời

cảm ơn vùng biển sáng màu lá non

cảm ơn gió mát mùa xuân

đã thổi tan lớp băng cho thơ ông chảy về với biển- lớn- con- người

Nàng tiên mô… hôm nay không khóc

Mà chỉ đem thơ ông đến với mỗi cuộc đời…

Quy Nhơn, tháng 4-1988

VI. Phụ lục về những lầm lẫn đáng tiếc trong dư luận

Về vụ án văn chương đầu tiên ở nước ta: “việc trích và in thơ văn Hàn Mặc Tử”

Năm 1940, Hàn Mặc Tử từ trần. Cuối năm 1941, quyển Hàn Mặc Tử - thân thế và thi văn của Trần Thanh Mại ra đời.(Theo Hoàng Diệp thì sách này ra vào tháng 2- 1942. Ổ đây chúng tôi căn cứ theo hai thi sĩ Quách Tấn và Chế Lan Viên)

Đây là quyển sách đáp ứng kịp thời thị hiếu công chúng nên vừa xuất hiện, nó được mua  “đắt như tôm tươi”, đúng với dự đoán của Trần Thanh Mại trong thư gởi Võ Doãn Mại - người đứng lo xuất bản tập sách này.

Trong giới văn chương, quyển sách được đón nhận với nhiều thái độ khác nhau. Kẻ chê,người khen. Về các bạn thân của Hàn (kể cả Trần Tái Phùng, cháu gọi Trần Thanh Mại bằng chú) và gia đình nhà thơ rất bất bình vì tác giả đã xuyên tạc và phóng đại nhiều điểm sai sự thật, và còn trích dẫn nhiều văn thơ chưa xuất bản của Hàn Mặc Tử mà không được sự đồng ý của người giữ bản quyền hoặc gia đình nhà thơ.

Quách Tấn bàn với Chế Lan Viên nhờ pháp luật can thiệp.

Thời đó ở miền Trung Việt Nam đã ban hành Dụ số 9 của Bảo Đại về quyền sở hữu các tác phẩm văn chương mỹ thuật. Điều 8 của Dụ này ghi:

“Mọi sự xuất bản hay sản xuất cho công chúng, một tác phẩm văn chương hay mỹ thuật, văn thi phẩm, họa phẩm, họa bản, họa đồ hay đồ bản, ảnh, phim ảnh, nhạc phẩm hay đĩa hát, thực hiện với gian ý, bất chấp quyền lợi của tác giả hoặc của những người thừa kế hay thụ nhượng, là một sự giả mạo, và sự giả mạo là một tội về tiểu hình “.

Để chắc chắn, Quách Tấn hỏi thăm những người hiểu biết luật pháp đương thời.

Người thứ nhất là một luật sư người Pháp ở Nha Trang. Khi Quách Tấn hỏi trường hợp Trần Thanh Mại trích quá nhiều thơ văn chưa xuất bản của Hàn Mặc Tử mà không xin phép người giữ bản quyền, có phạm điều 8 Dụ số 9 Bảo Đại chăng, thì được trả lời rằng : Trần Thanh Mại là nhà phê bình, có quyền trích thơ văn, vả chăng ông ta không có gian ý, không làm thiệt hại tác giả. Điều 8 Dụ bảo Đại chỉ áp dụng cho người đạo văn hay ấn hành lén lút tác phẩm của người khác.

Hỏi :

- Nếu ông đứng xử vụ Trần Thanh Mại thì ông xử thế nào ?

Đáp :

- Tôi sẽ cho ông Mại miễn tố. Những văn thơ của Hàn Mặc Tử mà ông Mại trích, nhiều thật; song đối với sự nghiệp văn chương thi sĩ để lại có thấm gì? Như vậy, theo tôi, ông Mại có làm thiệt gì cho thi sĩ đâu. Trái lại ông ta còn có công quảng cáo cho Hàn Mặc Tử là khác.

Đó là ý kiến của quan toà Pháp – ông Agostini.

Còn đây là ý kiến của quan tuần vũ Hoàng Yến ở Khánh Hòa:

- Trích thơ văn chưa hành thế của người ta nhiều thế ấy mà không chịu thương lượng trước, không thể bảo là không gian ý. Còn bảo rằng Hàn Mặc Tử được họ Trần quảng cáo cho thì không phải. Bởi nếu quả vì mỹ ý mà quảng cáo giùm  thì sao lúc thi sĩ sống lại không “giùm” cho, mặc dù có lời sở cậy. Nếu tôi xử vụ này thì nhất định tôi buộc ông Mại trả nhuận bút về số thơ trích dẫn.(Theo Quách Tấn, Trọng Miên, Chế Lan Viên và Yến Lan thì năm 1936, Hàn Mặc Tử ra Huế gặp Trần Thanh Mại, có tặng Trần Thanh Mại một tập Gái quê nhờ giới thiệu. Sau khi Hàn Mặc Tử đi khỏi, Trần Thanh Mại đọc lướt qua rồi ném sách vào sọt giấy, bẻ bai “thơ với thẩn”. Trần Thanh Địch rất bất bình)

Nghe hai ý kiến khác nhau, Quách Tấn về thảo luận với Chế Lan Viên lần nữa và quyết định đưa đơn ra Toà án Phủ Doãn Thừa Thiên ở Huế, là nơi Trần Thanh Mại ở và phát hành sách Hàn Mặc Tử. Một mặt gửi đơn đi, một mặt tin cho gia đình và các bạn thân của Hàn Mặc Tử để khi cần thì làm chứng.

Đến cuối năm, toà mới tuyên xử. Vì công việc, Quách Tấn không ra Huế. Bên nguyên chỉ có ông Nguyễn Bá Hiếu đại diện gia đình Hàn Mặc Tử và một vài người bạn thân của Hàn. Bên bị có đủ Trần Thanh Mại và các nhân chứng. Hai bên đều không thuê trạng sư.

Ngồi ghế chánh án xử vụ này là Phủ doãn Trương Xuân Mai. Còn ghế phụ thẩm là của nhà văn Nguyễn Tiến Lãng, phủ thừa.

Mở đầu phiên toà, ông chánh án tiên bố nhường quyền quyết án cho ông phụ thẩm vốn là một nhà văn có tiếng đương thời vì đây là một vụ án văn chương, mà cả bên nguyên lẫn bên bị đều là hai nhà văn tên tuổi.

Ông Nguyễn Tiến Lãng với đầy đủ các số báo Tràng An, và quyển Hàn Mặc Tử - thân thế và thi văn chủ trì phiên toà. Trước tiên, ông khẳng định rằng thi sĩ Quách Tấn, với tư cách là người giữ bản quyền tác phẩm Hàn Mặc Tử có đầy đủ giấy tờ hợp pháp, hoàn toàn có lý khi đưa đơn kiện Trần Thanh Mại. Và, việc làm của thi sĩ, theo ông, không xuất phát từ lợi riêng mà chỉ muốn bảo vệ sự toàn vẹn giá trị tác phẩm của nhà thơ quá cố và bảo vệ quyền lợi của gia đình nhà thơ.

Về phía Trần Thanh Mại, Nguyễn Tiến Lãng với quyển truyện ký của tác giả trên tay, đã chỉ rõ lời thanh minh của Trần Thanh Mại: “Sách của tôi… gần một vạn câu mà những bài trích dẫn… vào lối không đầy ba trăm câu” là không đúng sự thật. Trần Thanh Mại đã trích tất cả trên 1.000 hàng, trong khi toàn bộ cuốn sách của ông vào khoảng trên dưới 5.200 hàng. Số dòng trích chiếm 1/5 số dòng viết trong một quyển sách là quá nhiều đối với tác phẩm chưa xuất bản, mà lại không được sự cho phép của người giữ bản quyền. Trích như thế là tuỳ tiện và có tội. Nhưng Nguyễn Tiến Lãng lại nói rằng Trần Thanh Mại đã có công giới thiệu Hàn Mặc Tử một cách nồng nhiệt và lôi cuốn, nhờ đó mà rộng rãi độc giả biết đến tên tuổi và thi tài của nhà thơ. Lấy công bù tội là vừa. Ông hoà giải hai bên và yêu cầu Trần Thanh Mại nên chia một số tiền lời bán sách cho gia đình Hàn Mặc Tử, cũng như gửi cho Quách Tấn toàn bộ tài liệu về Hàn. Phiên toà chấm dứt.

Hoà trong những người tới dự, Hoàng Diệp, tác giả tập Xác thu và Hàn Mặc Tử - thi sĩ tiền chiến, tả lại:

“Lần đầu tiên ở nước ta có một vụ án mang tính cách văn nghệ.

Phiên toà được triệu tập. Người ta chưa bao giờ thấy một điều khoản nào của Hộ hay Hình luật Việt Nam từ trước đến nay nói về tính cách những vụ kiện thuộc về loại này. Do đó, đến ngày vụ kiện được đem ra xử, thiên hạ hiếu kỳ đến xem rất đông, các hành lang toà án không đủ chỗ đứng, nhiều nhất là giới văn nghệ sĩ và học giả cố đô.

Như thế dù vụ án kết thúc thế nào vẫn gây được tiếng vang rất lớn trong công chúng về văn chương Hàn Mặc Tử”.

Thi sĩ Quách Tấn nói về vấn đề hài cốt Hàn Mặc Tử

Bấy lâu nay, bao nhiêu nghi vấn đặt ra quanh vấn đề hài cốt Hàn Mặc Tử, không chỉ mấy bài viết có thể dẫn ra được. Song, thi sĩ Quách Tấn không hề lên tiếng.

Năm 1988, sau khi đọc bài báo Nguyễn Văn Xê trên tạp chí Sông Hương số 26, có người hỏi, người chỉ mỉm cười.

Vừa qua, anh Lưu Ngọc Minh, phóng viên báo Bình Định đặt lại vấn đề trên do một nguồn thông tin khác cung cấp là các ông Trần Kế, Bửu Căn (do Huỳnh Ngọc Hải kể lại)…

Tất cả mọi nghi vấn, tôi nghĩ rằng đều xuất phát từ lòng ngưỡng mộ Hàn Mặc Tử và khát khao tìm biết sự thật. Do đó, khi xin phép thi sĩ Quách Tấn được sử dụng các tư liệu về Hàn Mặc Tử để viết quyển sách này, tôi không thể không khẩn khoản xin người một lời giải thích chính thức cho các nghi vấn ấy.

Nghe tôi trình bày, người chỉ mỉm cười. Đôi mắt đã biền biệt ánh sáng của người không hé ra điều gì. Tôi lặng lẽ đợi chờ trước một cõi tâm tư im lặng. Nhưng mà sao nụ cười dừng lại trên môi người lâu thế? Hình như thi sĩ đang nghĩ ngợi. Mấy phút trôi qua, người nói, nụ cười đã khuất sau môi:

- Chuyện này đã bao nhiêu kẻ hỏi. Hỏi miệng có, viết bài trên báo có. Cậu biết, chỉ cười không đáp. Không đáp, không phải vì bí. Mà vì thấy không cần biện bạch.

Nay con hỏi, lấy tình nhà cậu trả lời đây:

1.Về Hàn Mặc Tử: Từ khi Hàn Mặc Tử mắc bệnh cho đến khi Hàn Mặc Tử mất, từ khi Hàn Mặc Tử mất cho đến khi cải táng ra Ghềnh Ráng, tôi và gia đình Tử lo tròn bổn phận. Còn những dư luận xung quanh Hàn Mặc Tử khi còn sống và sau khi chết tôi không quan tâm. Mọi chuyện về chôn cất và cải táng Hàn Mặc Tử, tôi viết kỹ trong Đôi nét về Hàn Mặc Tử rồi. Nay nếu cần thì nên trích lại đây lần nữa.

(Trích hồi ký của Quách Tấn về việc chôn cất và cải táng Hàn Mặc Tử :

“Tôi được tin Tử mất có hơi muộn nên không ra đưa đám kịp. Mãi đến ngày lễ Phục sinh (Pâques) năm 1941, tôi mới ra Quy Hoà viếng mộ Tử.

Khi chôn, gia đình Tử đã có ý chôn dưới gốc một cây phi lao để sau này dễ nhận. Nhưng sợ cây phi lao có ngày gãy mục, tôi rinh thêm một viên đá lớn chôn dưới chân mồ. Vì đời thường bể dâu, cẩn thận một chút nào hay chút nấy.

… Năm 1955, tôi có vào thăm mộ Tử một lần.

Bà phước nuôi nấng Tử và anh Xê tuy đã mất hoặc đã đi nơi khác, và tuy giặc giã liên miên, mộ Tử vẫn được các bà phước cùng anh chị em đến sau chăm sóc, cho nên nấm cỏ luôn luôn xanh tươi, và viên đá tôi chôn ngày xưa vẫn nằm y chỗ cũ.

Tuy vậy, không lẽ để Tử nằm mãi ở Quy Hoà.

Tôi bàn cùng gia đình Tử lo việc cải táng.

Và việc cải táng đã thực hiện ngày mùng 6 tháng giêng năm Kỷ Hợi, tức ngày 13 tháng 1 năm 1959, mộ dời ra Ghềnh Ráng.

(…) Rồi một tháng sau, lăng mộ Tử được xây dựng theo kiểu tân thời, trang nghiêm nhưng đơn giản. Việc tốn kém cũng hơi nhiều.

Nguyên năm 1944, Trọng Miên có chọn một số thơ của Tử và cho xuất bản thành sách nhan là “Thơ Hàn Mặc Tử”. Tôi cho nhà Tân Việt Sài Gòn tái bản quyển ấy lấy được 20.000 về quyền tác giả. Tôi giao số tiền ấy cho ông Nguyễn Bá Tín, người đại diện cho gia đình Tử để bù vào số tiền chi tiêu trong công việc cải táng và xây lăng mộ”.

Hết phần trích - Tiếp theo là lời của thi sĩ Quách Tấn)

“Kể cũng lạ! Bài ấy đã in ở các tạp chí miền Nam như Lành mạnh, số 38 (1-11-1959), Văn số 73-74 (1967), rồi Phổ thông bán nguyệt san… cũng như đã diễn thuyết tại Viện Quốc gia âm nhạc Sài Gòn năm 1959. Tại sao thời ấy ông Nguyễn Văn Xê không thắc mắc mà đợi đến sau này mới có ý kiến?”

2.Về ông Nguyễn Văn Xê: ông Xê là bạn đồng bệnh của Hàn Mặc Tử. Chính ông Xê đã viết thư từ Quy Hòa vào Nha Trang báo tin Tử mất. Khi tôi vào thăm mộ Tử lần thứ hai thì không gặp ông nữa, hỏi thăm người ta thì không ai biết đích xác là ông còn sống hay đã chết.

Thật tình cờ, sau này, khoảng những năm sáu mươi, có người ghé Nha Trang bảo tôi rằng ông Xê hiện ở Cái Sắn - Hậu Giang. Người ấy mang thư ông Xê nhờ tôi đề tựa giùm tập thơ của anh em đồng bệnh ở Cái Sắn vừa hoàn tất. Tôi đọc, thấy tập thơ rất nhiều hạn chế nên không dám nhận lời. Sau đó bặt tin, tôi nghĩ về tập thơ, ái ngại mãi, nhưng làm sao khác hơn khi bản thân nó là như thế, ai lại lấy tình quen biết để cho phép mình thiếu nghiêm túc với văn chương nghệ thuật.

Sau 1975, Bắc Nam thống nhất, lại có thư ông Xê hỏi tôi về thời điểm và tên người lập ra Bệnh viện phong Quy Hoà, tôi trả lời cho ông rất đầy đủ.

Như thế, trong chừng ấy năm, nếu ông Xê có nghi vấn về hài cốt Hàn Mặc Tử, sao không viết thư hỏi thẳng tôi mà lại viết bài trên Sông Hương?

Trong bài của ông Xê trên tạp chí Sông Hương, ông có tiết lộ rằng từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, ông đã xin xuất viện và từ đó rời khỏi Quy Hoà. Vậy thì, có gì để đảm bảo cho những hiểu biết của ông về việc tôi và gia đình Tử cải táng thi hài Tử ra Ghềnh Ráng?

Về ông Xê, tưởng chỉ nói bấy nhiêu là đủ.

3.Về các giả thiết nhầm lẫn hài cốt, mượn hài cốt giả do ông Trần Kế, ông Bửu Căn và ông Huỳnh Ngọc Hải nào đó đặt ra (theo bài báo của Lưu Ngọc Minh):

Tôi không hề quen biết các ông Trần Kế, Bửu Căn và Huỳnh Ngọc Hải, và tất nhiên là chưa hề tiếp xúc với họ lần nào.

Khi chôn Hàn Mặc Tử, không có tôi chứng kiến, nhưng vào tháng 3 năm 1941, tôi ra thăm mộ Tử theo sự hướng dẫn của gia đình Tử (những người trực tiếp chôn cất và biết đích xác địa điểm mộ phần). Lần ấy, tôi xây đắp lại mộ Tử và chôn dưới chân mộ một tản đá xanh rất lớn, hai người cố sức mới khiêng nổi, để làm dấu. Khi thăm mộ lần thứ hai và khi cải táng, tảng đá xanh ấy vẫn còn nguyên. Vậy thì tôi còn phải hỏi ai để nhờ chỉ dẫn ?

Ai biết Hàn và mộ Hàn rõ hơn tôi?!

Phần tôi và gia đình Hàn Mặc Tử, chúng tôi không việc gì mất công mượn hài cốt của người khác để đào lên, chuyển dời rồi xây lăng mộ…Vừa thất đức, vừa giả dối. Giả sử hài cốt bị trôi, tảng đá bị cuốn đi mất dấu, tôi và gia đình Tử vẫn có thể xây mộ tượng trưng để kỷ niệm, hà tất phải làm đủ mọi nghi lễ như đã làm trong một ngày cách đây bốn mươi mốt năm.

Những điểm sai lầm về Hàn Mặc Tử

Bài viết của bà Nguyễn Thị Như Lễ, chị ruột Hàn Mặc Tử, đăng trong tạp chí Lành mạnh, ra ở Huế, số ngày 1-11-1959

Có một người thân yêu được sách báo nhắc nhở là một vinh dự cho gia đình.

Vì vậy chị em chúng tôi rất lấy làm sung sướng khi thấy làng văn làng báo viết về đời Hàn Mặc Tử, người thân quý của chúng tôi. Nhưng chúng tôi không khỏi tủi lòng thấy tác giả những bài ấy nói những điều sai sự thật và có hại đến danh dự gia đình chúng tôi.

Hàn Mặc Tử mất năm 1940. Sau khi Tử mất được ít lâu thì ông Trần Thanh Mại cho xuất bản một quyển sách nói về thân thế và sự nghiệp Tử. Quyển sách ấy có nhiều chỗ sai; chúng tôi và các bạn thân của Tử đã cải chính. Vì thế từ khi ra đời đến lúc chiến tranh bùng nổ (1941-1947) những sự sai lầm của sách họ Trần không có ảnh hưởng tai hại.

Vài ba năm nay, có nhiều người viết về Hàn Mặc Tử, viết bằng tiếng Việt có, tiếng Pháp có, tiếng Anh có. Song các tác giả những bài này không chịu nghiên cứu kỹ lưỡng, mà chỉ dựa vào cuốn sách của ông Trần Thanh Mại. Chúng tôi dám quả quyết như thế vì những bài mới viết đây cũng mang những điểm sai sự thật của sách họ Trần. Mà sự thật lại mỗi lúc bị xuyên tạc thêm.

Để chấm dứt trình trạng ấy được phần nào, chị em chúng tôi xin có mấy lời cải chính đôi điểm quan trọng. Vì quyển sách của ông Trần Thanh Mại là “mẹ đẻ “ những sai lầm trong các tác phẩm gần đây, nên chúng tôi nhắm vào cuốn sách họ Trần nhiều hơn.

Trần Thanh Mại nói về trường hợp sanh Hàn Mặc Tử một cách hết sức xuyên tạc. Ông nói rằng bà thân chúng tôi “đã uống rượu lậu của ông thân chúng tôi bắt được, và say sưa lướt khướt. Do đó sanh ra Tử thiếu tháng. Cho nên Tử sanh ra chỉ bằng con nhái tràng nằm lỏng lẻo trong lòng bàn tay một người lớn”. Chúng tôi không hiểu ông Mại đã lấy tài liệu này ở đâu. Nói sai sự thật quá xa.

Chúng tôi còn nhớ, sau khi quyển sách của ông Mại ra đời. Anh Quách Tấn có đến hỏi bà thân chúng tôi về điểm này. Bà đáp:

- Bác có nói gì với ông Mại đâu! Khi ông ta vào hỏi bác, bác buồn thương quá chỉ trả lời qua loa rồi nước mắt nghẹn cả lời… Ông Mại sao ác thế!

Anh Tấn bảo phải viết bài phản đối. Bà thân chúng tôi đáp :

- Thôi con – em con nó đã qua đời rồi, để cho nó yên. Nói qua nói lại làm gì cho thêm tủi.

Tuy bà thân chúng tôi bảo thế, nhưng anh Quách Tấn bảo riêng chúng tôi cải chính và chúng tôi đã cải chính trên báo Tràng An. Và nay xin thưa rõ: Tử sanh ra tuy có ốm yếu thật, song không đến nỗi nhỏ bé như ông Mại nói và Tử cũng không bị đẻ thiếu tháng. Sự đẻ thiếu tháng không phải là một sự xấu xa. Chúng tôi phải cải chính, chỉ để cho đúng sự thật có ích cho các nhà viết truyện ký chân chính.

Nói về cô Lê Thị Mai, ông Mại cũng tiểu thuyết hoá cả câu chuyện.

Những chuyện ông Mại viết ra có lẽ do cô Mai thêu dệt, hoặc cô Mai nói thêm một ít rồi ông Mại thêm sừng thêm chân vào. Chớ sự thật thì không có gì cho lắm.

Cô Mai là người như thế nào, chúng tôi không nói, vì không phải điểm chính. Chúng tôi chỉ xin nói đến sự kiện: Hàn Mặc Tử biết cô Mai là do anh Quách Tấn. Cô Mai có đến thăm Tử mấy bận nhưng Tử không tiếp. Sau anh Tấn và chị em chúng tôi khuyên Tử, Tử mới chịu ra ngồi nói chuyện với cô Mai mấy lần. Những lần nói chuyện, đều có chị em chúng tôi. Nói chuyện đường hoàng. Chúng tôi không hề thấy chuyện bịt mắt bịt mũi chi cả.

Nhưng tại sao Tử bảo cô Mai bịt mắt mới được chứ? Tử tuy mắc bệnh nguy nghèo, song mặt mũi không đến nỗi hèn nỗi cực, cũng không lở lói. Nơi má phía trái của Tử chỉ nám một vạc lớn mà thôi. Vậy Tử có ghê tởm gì mà tự hạ mình quá thế ?!

Còn việc cô Mai ở nhà chúng tôi hai tháng để nuôi Tử, là một điều “láo toét”. Cô Mai có một lần đến thăm Tử và xin phép bà thân chúng tôi ở chơi với chúng tôi HAI ngày. Chỉ có một lần ấy mà thôi, còn các lần khác thì chỉ ngồi nói chuyện một vài giờ rồi đi.

Hàn Mặc Tử mất được hai tháng thì cô Mai đến Quy Nhơn có ghé thăm bà thân chúng tôi. Cô ta đi với một em bé gái. Từ ấy chúng tôi không gặp lại. Lúc nào gia đình chúng tôi cũng đối đãi như một người khác, và cô đối với chúng tôi cũng không có điều gì ra ngoài khuôn phép.

Để chứng tỏ cô Mai có “chung đụng” cùng Hàn Mặc Tử, ông Trần Thanh Mại đặt ra chuyện “bất hòa” trong gia đình thi sĩ (sách Trần Thanh Mại trang 103) rằng: “Vì Tử ngâm bài thơ nhớ Mộng Cầm:

N hỡi N trăm năm sầu thảm

Nhớ thương còn một nắm xương thôi

mà cô Mai ghen. Bà thân chúng tôi mới xé bài thơ ấy đi để xử huề và vì bà đọc thấy bài thơ quá trệ!

Thật là nước lã khuấy nên hồ!

Bà thân chúng tôi không hề biết chuyện Mộng Cầm, Tử dấu kín bà chuyện dan díu ấy, vì bà thân chúng tôi, tuy hiền nhưng rất nghiêm và rất ghét chuyện trăng gió. Bà lại không biết thơ thì bà có hiểu thế nào là trệ và không trệ?!

Ông Trần Thanh Mại tuy nói sai sự thật, nhưng còn dè dặt ít nhiều. Đến cô Nguyễn Thị Hiền, tác giả bài Những người đàn bà đã kinh qua đời sống Hàn Mặc Tử đăng trong số đặc biệt Rạng đông năm 1958, và ông Đinh Xuân Hòa trong Kịch Hàn Mặc Tử đăng ở báo Phổ thông, thì lại đi quá trớn.

Cô Nguyễn Thị Hiền viết về Tử và cô Lê Thị Mai: “Thế là hai người lấy nhau”…!!! Sao “lấy nhau” dễ dàng thế hỡi cô?

Còn ông Đinh Xuân Hòa thì đã biến bà thân chúng tôi thành một người đàn bà hết sức tầm thường và đề cao cô Mai đến bậc vĩ nhân. Đã biết đó là bi kịch, song đã dựa trên sự thực thì dù là việc thêm thắt cũng phải phản ánh được tâm hồn và tư cách của các nhân vật chứ. Ông Hòa đã làm sai tất cả, tư cách thái độ, ngôn ngữ, từ nhân vật chính cho đến nhân vật phụ. Như thế có lợi hay có hại cho Hàn Mặc Tử?

Hàn Mặc Tử là người của thời này và vừa mất được 20 năm nay, mà còn bị nói sai đến thế thì những nhà văn lớp trước không biết có bị cái nạn đó không?

Chúng tôi rất mong các nhà viết truyền ký chân chính viết lại tiểu sử Hàn Mặc Tử, chúng tôi sẵn sàng cung cấp tài liệu nếu các ngài cần và ước ao những điều chúng tôi đã cải chính trên được quý vị để ý.

Thay mặt gia đình Hàn Mặc Tử

Về bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ”

“Tiếng thở dài” - chia sẻ với Hàn Mặc Tử

Nhân đọc bài thơ “Đây thôn vĩ dạ” - một tiếng thở dài đáng quí của Lê Đình Mai, báo “Giáo viên nhân dân” số đặc biệt chuyên đề đầu năm, tháng 1-1990.

Mai Văn Hoan

Lẽ ra tôi không viết bài này. Thiết nghĩ văn chương thiên biến, vạn hóa, mỗi người hiểu một cách là chuyện bình thường. Tốt nhất là nên tôn trọng cách nghĩ, cách cảm thụ của người khác. Còn mình, mình có cách cảm thụ riêng của mình. Cái gì mình cảm thấy hay, đúng thì mình theo, còn cái gì mình không đồng tình thì thôi. Tranh cải chỉ mất thời gian vô ích. Và tôi cũng đã định như vậy với bài viết “Đây thôn Vĩ Dạ” - một tiếng thở dài đáng quý” của nhà giáo Lê Đình Mai.  Nhưng sao tôi cứ thấy không đành! Không đành với Hàn Mặc Tử, không đành với bà Hoàng Cúc, không đành với bạn đồng nghiệp, với độc giả gần xa mến mộ Hàn Mặc Tử.

Trước hết cũng cần nói thực rằng ở Huế cũng như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và nhiều nơi khác vẫn tồn tại khá nhiều những cô gái “đày thân giang hồ”. Thân phận của những kẻ bất hạnh ấy đã được khá nhiều văn sĩ xưa nay quan tâm. Nhưng nếu gán cho “Đây thôn Vĩ Dạ” là tiếng thở dài về kiếp sống ấy, về những cô gái “đày thân giang hồ” thì thật oan cho Hàn Mặc Tử, oan cho Hoàng Cúc - người tình đầu tiên của ông (dù chỉ là người tình trong mộng mà thôi) và oan cho cả thôn Vĩ Dạ nữa. Tôi tin rằng nếu nhà giáo Lê Đình Mai có một chút hiểu biết về xuất xứ bài thơ, một chút hiểu biết về cuộc đời Hàn Mặc Tử và một chút hiểu biết về thôn Vĩ, chắc nhà giáo sẽ không tán bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ” theo cái hướng tưởng là rất “hiện thực” rất “nhân văn” nhưng chính lại làm buồn lòng bao nhiêu bạn đọc gần xa yêu mến Hàn Mặc Tử. Chung quanh bài thơ này đã có nhiều lời bình, ở đây chỉ nói thêm về Hoàng Cúc và qua đó ngõ hầu giúp Lê Đình Mai và bạn đọc hiểu rõ hơn bài thơ này của Hàn Mặc Tử.

Theo hồi ký Quách Tấn - bạn thân và người hiểu biết nhiều về Hàn Mặc Tử thì thời Hoàng Cúc vào khoảng mười lăm mười sáu tuổi là một cô gái không đẹp lắm nhưng có duyên. Hoàng Cúc có học lại hết sức nết na, thùy mị - chính điều này đã làm say lòng thi sĩ. Hai người ở chung một lối. Thi sĩ làm thơ về Hoàng Cúc với nỗi khao khát thầm lặng. Nhưng chỉ thầm lặng thôi. Hoàng Cúc là một cô gái con nhà gia giáo, nề nếp, bản lĩnh lại hết sức kín đáo. Giữa hai người lúc đó lại có những vực thẳm khó lòng vượt qua. Bố Hoàng Cúc là quan còn thi sĩ chỉ là anh chàng đạc điền nghèo đang có nguy cơ mất việc. Gia đình Hoàng Cúc theo đạo Phật, còn gia đình Hàn Mặc Tử theo Thiên chúa giáo. Có lẽ vì những lý do ấy mà thi sĩ chần chừ không dám bày tỏ tình cảm của mình với Hoàng Cúc. Hàn Mặc Tử chỉ nhờ thơ nói hộ lòng mình. Với Hàn Mặc Tử, Hoàng Cúc lúc ấy là một thế giới đầy bí ẩn, vì Cúc chưa hé một lời với Tử. Khi Hàn Mặc Tử lặn lội vào Sài Gòn kiếm kế sinh nhai trở về thì không thấy Hoàng Cúc đâu nữa. Cô đã theo cha ra Huế. Thi sĩ rất buồn. Và theo Quách Tấn, Hàn Mặc Tử coi việc Hoàng Cúc rời Quy Nhơn như là đi lấy chồng: “Ngày mai tôi bỏ làm thi sĩ. Em lấy chồng rồi hết ước mơ!” Thực ra, Hoàng Cúc không lấy ai cả. Tôi được những người thân của bà Hoàng Cúc kể lại rằng: Thời ấy, rất nhiều đám mối mai, dạm hỏi, Hoàng Cúc đều chối từ, chẳng hiểu nguyên do vì đâu. Một hôm, Hoàng Cúc nhận được tin: Hàn Mặc Tử bị bệnh phong – một trong “tứ chứng nan y” thời ấy. Hoàng Cúc rất thương Tử, cô gửi vào Quy Nhơn cho Tử một phiến phong cảnh với lời hỏi thăm sức khỏe. Nhận được quà tặng của Hoàng Cúc, Hàn Mặc Tử run lên vì xúc động. Người con Hoàng gái đầy bí ẩn ấy vừa hé ra một chút ánh sáng ở cõi lòng. Vâng! Chỉ một chút thôi, một lời hỏi thăm sức khỏe thôi. Nhưng với Hàn Mặc Tử nó quí giá biết chừng nào! Hàn Mặc Tử đã viết bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ” để đáp lại tấm lòng của Hoàng Cúc.

Sau này, Hoàng Cúc dạy nữ công gia chánh ở trường Đồng Khánh rồi hoạt động ở Hội Phật tử miền Nam. Bà “tu tại gia” và sống độc thân ở Vĩ Dạ cho đến khi mất. Tôi cũng có mặt trong đám tang của bà. Đó là ngày 15 tháng 2 năm 1989 (tức ngày mồng mười, tháng giêng, âm lịch). Có lẽ đó là một trong những đám tang lớn nhất ở Huế gần đây mà tôi được biết. Đoàn xe tang nối dài từ Đập Đá đến Trường Quốc Học. Quanh xe tang đính đầy câu đối ca ngợi phẩm hạnh của bà. Tôi còn nhìn thấy nhiều bài thơ của các nhà sư họa lại bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ”.

Việc bà Hoàng Cúc có yêu Hàn Mặc Tử không và vì sao bà không lấy chồng – chưa ai biết cả! Nhưng điều chắc chắn là Hàn Mặc Tử có một thời rất yêu Hoàng Cúc và bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ” chính là bài thơ thi sĩ tặng Hoàng Cúc. Có thể là Hoàng Cúc không yêu Hàn Mặc Tử nhưng cô trân trọng mối tình chân thành của Tử, trân trọng tài thơ của Hàn Mặc Tử. Với Hàn Mặc Tử chừng ấy là quá đủ rồi! Có hiểu tình cảnh như vậy mới hiểu thấu nỗi niềm của thi sĩ giấu trong những câu:

Gió theo lối gió, mây đường mây

Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay

Mới hiểu thấu nỗi khao khát của Hàn Mặc Tử:

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tối nay?

Và nhất là khổ thơ cuối: vừa thực vừa hư, vừa say vừa tỉnh vừa huyền ảo (có một chút gì như ma quái rất Hàn Mặc Tử) lại vừa chua chát, đau đớn một cách chân thành:

Mơ khách đường xa, khách đường xa

Áo em trắng quá nhìn không ra...

Ở đây sương khói mờ nhân ảnh

Ai biết tình ai có đậm đà?

Hoàng Cúc trước sau vẫn là một “ẩn số” đối với Hàn Mặc Tử, nỗi băn khoăn day dứt của Tử vì vậy hết sức chính đáng.

Tôi chưa được biết Gia khuất ở kinh đô Thăng Long cổ xưa, nhưng nếu Gia khuất là cái “chốn ấy” thì rõ ràng không thể so sánh với thôn Vĩ được. Thôn Vĩ trước đây cũng như bây giờ vốn nổi tiếng là nơi phong cảnh hữu tình với những vườn cau, hàng trúc, với những “hiên thơ của những ông Hoàng”... Tôi đọc mà ớn lạnh khi Lê Đình Mai quả quyết: “Ở chốn dâm ô này (tức là thôn Vĩ) những gì đẹp đẽ nhất, cao quý nhất của con người đều bị sương khói truy hoan lu mờ hết, hoen ố hết”. Và cô gái thôn Vĩ biến thành kỹ nữ, “thuyền trăng” kia cũng biến thành con thuyền chở khách làng chơi. Người viết còn tán thêm: “Hỡi du khách có đến thì mau lên chứ, đêm sẽ tàn mất thôi!” Một câu thơ đẹp như thế, thơ mộng như thế, khát khao như thế vào tay một “khách làng chơi” đã trở nên rách nát, hoen ố như cuộc đời kỹ nữ vậy!

Lỗi này do đâu? Theo tôi, đó là kết quả của lối suy diễn vô căn cứ vì thiếu những hiểu biết cần thiết về cuộc đời tác giả, về xuất xứ bài thơ. Và thiếu cả sự rung cảm thẩm mỹ. Lâu nay, ta vẫn có thói quen giới thiệu tác giả chỉ là chú trọng những hoạt động xã hội của họ. Họ thuộc giai cấp nào? Làm đến cấp bậc gì? Hội viên hay không? Mà quên mất đời tư của họ – những quãng đời tư có ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành tác phẩm. Tôi tin rằng nếu Hàn Mặc Tử không có cuộc tình thầm lặng, trắc trở với Hoàng Cúc chưa chắc chúng ta đã có “Đây thôn Vĩ Dạ” – giàu sức chứa đựng nội tâm đến như thế. Xưa Nguyễn Du sáng tác “long thành cầm giả ca” có kèm theo lời dẫn khá dài, chắc nhà thơ sợ hậu thế có thể hiểu sai lệch ý thơ của mình. Với những bài kiểu như “Đây thôn Vĩ Dạ” khi đưa vào chương trình để dạy và học, theo tôi cũng nên kèm theo lời dẫn để tránh những suy diễn đáng tiếc như bài viết của Lê Đình Mai.

Ngoài ra, theo tôi, bài viết của nhà giáo Lê Đình Mai còn là kết quả của việc phân tích tác phẩm theo lối suy diễn chủ quan. Tác phẩm nào người phân tích cũng cố qui về giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo. Đã đành đây là hai yếu tố quan trọng làm nên giá trị tác phẩm, nhưng nó đâu phải là tất cả. Có một số tác phẩm thắp đèn soi cũng không thể tìm thấy đâu là hiện thực xã hội, đâu là tấm lòng nhân đạo cao cả của tác giả nhưng vẫn cứ hay, vẫn cứ sống mãi với thời gian. Cái hay của văn chương nhiều hình nhiều vẻ, đâu chỉ có vài ba giá trị được khuôn sẵn rồi cứ thế ép các tác phẩm cổ kim đông tây vào những giá trị ấy. “Đây thôn Vĩ Dạ” thì có liên quan gì đến người kỹ nữ, khách làng chơi, thế mà nhà giáo kia cố gán cho nó để lấy ra được giá trị hiện thực: phản ánh cuộc sống giang hồ và giá trị nhân đạo: “một tiếng thở dài đáng quí!” Tôi tin rằng nằm trên Ghềnh Ráng nếu Hàn Mặc Tử biết được chuyện này chắc thi sĩ khổ tâm lắm. Khổ tâm vì nghe những lời khen quá ư sống sượng, khổ tâm vì người ta hiểu quá lệch bài thơ của mình. Thà cứ để thi sĩ ngủ yên còn hơn là đánh thức Hàn Mặc Tử dậy để nghe những lời suy diễn quá ư dung tục làm tan vỡ giấc mộng ngàn năm của thi sĩ.

Huế, tháng Giêng năm 1990

M.V.H

MỘT VÀI SUY NGHĨ XUNG QUANH BÀI THƠ “ĐÂY THÔN VĨ DẠ”

Trương Tham

Từ năm học 1989-1990 một chùm thơ mới, thuộc dòng văn học lãng mạn 1930-1945 được đưa vào giảng dạy ở chương trình phổ thông trung học. Riêng bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử đến nay đã có 8 bài viết trên báo trung ương và địa phương. Qua những bài viết, nhiều khía cạnh hay của bài thơ được phát hiện, nhưng cũng lộ ra những nhược điểm trong cách cảm nghĩ về bài thơ. Trước hết, một số người viết tỏ ra chưa hiểu lai lịch xuất xứ của bài thơ dẫn đến suy diễn chủ quan đi xa ý nghĩa của bài thơ. Tiêu biểu cho xu hướng ấy là bài của Lê Đình Mai đăng trên báo Giáo viên nhân dân: “Đây thôn Vĩ Dạ - một tiếng thở dài đáng quý”. (số 1 ngày 1-1-1990). Trong bài viết Lê Đình Mai cho rằng bóng dáng người con gái trong bài thơ là người kỹ nữ trên sông Hương “Sông Hương là một dâm trường lớn”, “gió có lối đi của gió, mây có đường đi của mây, kín đáo riêng biệt, thành thạo như bọn khách làng chơi đi về trong những cuộc tình”. “Con thuyền nằm chờ khách trên sông trăng. Con thuyền ấy là cách sinh nhai của cuộc đời”. Không hiểu xuất xứ của bài thơ nên người bình đã uốn bài thơ theo cảm hứng chủ quan của mình. Cứ như thế tác giả kéo dài bài viết mà không có một căn cứ nào xác đáng. Người bình thơ, nếu đúng đắn, tường tận sẽ có tác dụng đưa vẻ đẹp của tác phẩm thâm nhập sâu hơn vào quần chúng, nếu không thì ngược lại. Nhất là hiện nay, hàng vạn học sinh đang chờ đợi ở chúng ta.

Thực ra, về lai lịch của bài thơ có hai ý kiến. Theo ông Quách Tấn, người bạn thơ cùng thời với Hàn Mặc Tử có ghi rõ:

- 1930 Tử thôi học hẳn ở Huế về ở hẳn với bà thân mẫu ở Quy Nhơn. 1932 Tử xin làm ở Sở Đạc điền Quy Nhơn. Trong thời gian làm việc ở đó, Tử quen với Hoàng Cúc, con gái ông Giám đốc Sở. Hai người yêu nhau nhưng nhà gái không đồng ý gả.

- Mùa thu năm 1935 Tử vào Sài Gòn làm báo. Mùa thu năm 1936 Tử về lại Quy Nhơn. Cũng là lúc gia đình Hoàng Cúc chuyển về Huế.

- 1939 trong khi Tử đang lâm bệnh nặng thì nhận được thư Hoàng Cúc, trong thư là lời hỏi thăm sức khỏe và lời mời Tử ra chơi Huế. Đáp lại tấm lòng cố nhân, Tử sáng tác Đây thôn Vĩ Dạ gởi ra tặng Hoàng Cúc. (Quách Tấn - Hồi ký và lời tựa Thơ Hàn Mặc Tử - Sở Văn hóa thông tin Nghĩa Bình xuất bản).

Còn theo Chế Lan Viên: “Bài thơ “Sao anh không về chơi thôn Vĩ” nằm trong tập Nắng Xuân do Hàn Mặc Tử và Nguyễn Minh Vĩ in ở Quy Nhơn năm 1937. Bài thơ “Sao anh không về chơi thôn Vĩ” Tử tặng cho Hoàng Cúc”. (Bài thơ thôn Vĩ tr.18. Sông Hương xuất bản 1987). Với hai ý kiến đó đối tượng của bài thơ được xác định. Chỉ còn lại là thời gian chưa thống nhất. Cũng may Quách Tấn và anh Nguyễn Minh Vĩ đang còn sống. Chúng ta sẽ có dịp hiểu rõ năm tháng mà nhà thơ viết bài thơ.

Một xu hướng sai lệch khác đó là hai bài viết của Đào Quốc Toàn trên báo Tuổi trẻ chủ nhật số 1-1990 và Xuân 1990 Bình Định. Trước hết mục đích của người viết không rõ. Viết để làm gì? Trong bài viết trên báo Xuân Bình Định 1990, ông Toàn viết “Lá trúc che ngang mặt chữ điền” chính là lời của Hoàng Cúc nói về Hàn Mặc Tử có khuôn mặt chữ điền chứ không phải Hàn Mặc Tử tả khuôn mặt người yêu đẹp theo kiểu chữ điền. Thế này “chứ không phải thế kia”. Nhưng thế này, thế kia như thế nào thì không được lý giải rõ ràng. Ở chỗ cuối của bài thơ:

Mơ khách đường xa, khách đường xa

Áo em trắng quá nhìn không ra

Ở đây sương khói mờ nhân ảnh

Ai biết tình ai có đậm đà ?

Theo ông Toàn, “Hàn Mặc Tử có mang màu sắc đạo Phật” sắc sắc không không và chính Hoàng Cúc đã trực tiếp đem chất thiền đến cho Hàn Mặc Tử”. Quả thật, đây là một phát kiến mới mẻ. Nhưng cũng rất đáng tiếc ông Toàn không lý giải để cho bạn đọc được lĩnh hội. Tôi nghĩ đây là chuyện thật: Thôn Vĩ Dạ đẹp và người yêu còn đó nhưng vì hoàn cảnh lâm bệnh Tử biết rằng mình không bao giờ còn được đến với người yêu, khát khao tha thiết với tình yêu và cuộc sống nhưng tuyệt vọng. Nó chính là sự giằng xé trong tâm can nhà thơ. Là tâm trạng chính của bài thơ và khổ thơ, một tâm trạng rất thực, trong khung cảnh thực không “sắc sắc không không” gì cả. Thiền học và sắc sắc không không là những chuyện hóc búa không phải những tin vịt lối vỉa hè.

Cùng trong bài viết trên báo Tuổi trẻ (số 1-1990), ông Toàn lại đưa ra những chuyện sai và không đáng tin cậy chút nào:

“Mộ được an táng tại Đèo Son”. Sự việc này hoàn toàn sai. Theo hồi ký của Quách Tấn, người bạn cùng thời và đã cùng gia đình Hàn Mặc Tử dời mộ nhà thơ ghi rõ:

“Nhục thân của Tử không đưa ra ngoài được đành phải chôn tạm tại nghĩa địa nhà thương Quy Hòa... Việc cải táng được thực hiện ngày 13-1-1959. Nhớ lời ao ước của Tử năm xưa, tôi bàn cùng người em của Tử là ông Nguyễn Bá Tín đem Tử về Đèo Son. Nhưng lúc bấy giờ Đèo Son nằm trong “…khu vực quân sự nên chúng tôi phải tìm đất ở Ghềnh Ráng”.

Cũng trong bài viết trên báo Tuổi trẻ ông Toàn có cho biết ông đã từng gặp bà Hoàng Cúc. “Bà Hoàng Cúc không nhớ chính xác đã gửi thư và ảnh cho Hàn Mạc Tử năm nào nhưng chắc chắn sau khi rời Quy Nhơn một vài năm (tức là khoảng 1936-1937) và ngay sau đó nhận được hồi âm của Hàn Mặc Tử (tức là bài Đây thôn Vĩ Dạ) mà bà giữ đến ngày nay”. Xét về mặt tâm lý một người con gái suốt đời thủy chung với một người yêu như Hoàng Cúc tôi tin rằng bà không quên cái gì đến người  mình yêu cả .Vả lại, bà còn giữ bài thơ đến ngày nay mà lại không nhớ đến năm tháng kể cũng lạ? Tôi được biết một số cán bộ giảng dạy hay nói với sinh viên là mình quen với nhà văn này, nhà thơ kia nhưng toàn là những  người đã quá cố. Liệu loại tư liệu như vậy có đáng tin không ? Trong tình hình bài thơ có nhiều điều phải bàn, tung ra những chuyện không đầu không cuối không cần lý giải như thế chỉ gây thêm rắc rối. Ở đây người viết còn có trách nhiệm với thế hệ trẻ đang chờ chúng ta. Tôi nghĩ người cầm bút nên nêu cao tinh thần trách nhiệm trước những điều mình nói.

T.T