ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA KINH TẾ

GIÁO TRÌNH

KINH TẾ CHÍNH TRỊ

MÁC - LÊNIN

TẬP I

HÀ NỘI - 2001

LỜI MỞ ĐẦU

Khoa Kinh tế - Đại học quốc gia Hà Nội là một trong số rất ít cơ sở đào tạo bậc đại học và sau đại học chuyên ngành Kinh tế chính trị. Vì thế, theo lẽ tự nhiên, Kinh tế chính trị Mác-Lênin là môn học được đặc biệt coi trọng trong tất cả các chuyên ngành đào tạo của Khoa.

Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc giảng dạy và học tập của giáo viên và sinh viên trong Khoa, đã từ lâu, Bộ môn Kinh tế chính trị  đã tổ chức biên soạn giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin. Tuy nhiên, do tính chất phức tạp của môn học và do sự vận động không ngừng của sản xuất xã hội, nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu, bổ xung để giáo trình được hoàn thiện hơn. Do đó, việc biên soạn lại giáo trình môn học này là hết sức cần thiết.

Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Ban chủ nhiệm Khoa kinh tế, Bộ môn Kinh tế chính trị tổ chức biên soạn lại giáo trình Kinh tế chính trị  Mác-Lênin. Đây là giáo trình cơ sở, được biên soạn cho sinh viên Khoa Kinh tế với thời lượng là sáu đơn vị học trình.

Biên soạn giáo trình, một mặt chúng tôi căn cứ vào các luận điểm của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin, quan điểm, đường lối của Đảng cộng sản Việt Nam, giáo trình chuẩn quốc gia... và mặt khác, chúng tôi cũng xuất phát từ thực tiễn để giải đáp những vấn đề do thực tiễn đặt ra.

Trong phần thứ hai của giáo trình: Kinh tế chính trị thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, sau khi trình bày những nguyên lý kinh tế chính trị Mác - Lênin, chúng tôi đưa ra những vấn đề có tính nguyên tắc trong việc vận dụng những nguyên lý đó. Bởi vậy, các chính sách kinh tế được trình bày dưới góc độ: vừa là công cụ mà nhà nước phải sử dụng để giải quyết những vấn đề mà kinh tế chính trị đặt ra, vừa phải được hoạch định trên cơ sở những nguyên lý của kinh tế chính trị.

Mặc dù đã hết sức cố gắng nhưng chắc chắn giáo trình này không tránh khỏi những hạn chế. Chúng tôi trân trọng cảm ơn mọi sự góp ý, phê bình của độc giả và xin tiếp thu để sửa chữa trong lần xuất bản sau.

Tập thể tácgiả

TS. Nguyễn Bích

TS. Phạm Văn Dũng (chủ biên)

TS. Phan Huy Đường

ThS. Lê Thị Huê

ThS. Mai Thị Thanh Xuân

CN.  Lưu Khắc Thịnh

CHƯƠNG MỞ ĐẦU

ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ CHỨC

NĂNG CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ  MÁC- LÊNIN

I. SẢN XUẤT XÃ HỘI

1.     Khái niệm

Để thoả mãn các nhu cầu như: ăn, mặc, ở, đi lại, học tập, chữa bệnh, giải trí..., con người không thể trông chờ vào những gì có sẵn trong tự nhiên, mà phải tiến hành lao động sản xuất.

Mức độ đáp ứng các nhu cầu của con người phụ thuộc vào trình độ phát triển của sản xuất vật chất. Sản xuất vật chất là sự tác động của con người vào tự nhiên, biến đổi các vật liệu của tự nhiên để tạo ra các sản phẩm phù hợp với các nhu cầu của con người. Sản xuất vật chất bao giờ cũng mang tính chất xã hội vì muốn tạo ra sản phẩm, con người không chỉ phải quan hệ với tự nhiên, mà còn phải quan hệ với nhau.

Sản xuất xã hội có lịch sử phát triển lâu dài, đã lần lượt trải qua các phương thức sản xuất: Cộng sản nguyên thuỷ, Chiếm hữu nô lệ, Phong kiến, Tư bản chủ nghĩa. Theo C.Mác, sau phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa sẽ là phương thức sản xuất Cộng sản chủ nghĩa. Những phương thức sản xuất sau cao hơn các phương thức sản xuất trước cả về lực lượng sản xuất, cả về quan hệ sản xuất. Theo cách phân chia khác, cho đến nay, sản xuất xã hội lần lượt trải qua kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hoá.

2. Vai trò của sản xuất xã hội

Các nhu cầu của con người về ăn, mặc, ở, đi lại, học tập, chữa bệnh, giải trí ... ngày càng tăng lên và đòi hỏi phải được thoả mãn thường xuyên. Phương thức và mức độ thoả mãn các nhu cầu đó phụ thuộc vào trình độ phát triển của sản xuất xã hội. Sự phát triển của sản xuất xã hội là nhân tố có ý nghĩa quyết định đối với việc đáp ứng các nhu cầu của con người, cả về số lượng  và chất lượng.

Con người có nhiều hoạt động khác nhau: hoạt động lao động sản xuất, hoạt động chính trị, tôn giáo, khoa học, giáo dục, quân sự, thể dục thể thao ... Mỗi mặt hoạt động có tính độc lập tương đối nhưng đều có quan hệ với sự phát triển của sản xuất xã hội. Sản xuất xã hội cung cấp các phương tiện vật chất cho con người để phát triển các mặt hoạt động khác. Do đó, sự phát triển của các mặt hoạt động của con người tuỳ thuộc rất nhiều vào sự phát triển của sản xuất xã hội.                                                                       Từ những điều trình bày trên đây có thể rút ra kết luận: sản xuất của cải vật chất là cơ sở, nền tảng của đời sống xã hội; sự phát triển của sản xuất xã hội là cơ sở phát triển tất cả các mặt của đời sống kinh tế- xã hội.

3. Các yếu tố cơ bản của quá trình lao động sản xuất

Lao động sản xuất là quá trình con người sử dụng công cụ lao động  tác động (trực tiếp hoặc gián tiếp) vào tự nhiên nhằm biến đổi các dạng vật chất của tự nhiên thành sản phẩm thoả mãn các nhu cầu của mình.

Muốn tiến hành lao động sản xuất trước hết phải có các yếu tố cơ bản sau đây:

Sức lao động: là toàn bộ thể lực và trí lực của con người có thể sử dụng để tiến hành quá trình lao động sản xuất. Như vậy, sức lao động mới chỉ là khả năng lao động. Sức lao động là yếu tố quan trọng nhất của qúa trình lao động sản xuất, vì sức lao động thuộc về con người - vừa là khách thể, vừa là chủ thể của qúa trình lao động sản xuất.

Khả năng lao động của con người không chỉ tuỳ thuộc vào sức khoẻ, thể lực mà còn tuỳ thuộc vào tri thức, kỹ năng lao động. Nền sản xuất càng hiện đại thì tri thức càng trở nên quan trọng tức là đòi hỏi chất lượng sức lao động càng cao. Vì vậy, trong điều kiện hiện đại, giáo dục, đào tạo có vị trí đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển  của sản xuất xã hội.

Đối tượng lao động là tất cả những vật mà lao động của con người tác động vào, nhằm biến đổi chúng cho phù hợp với nhu cầu của mình. Đó chính là những vật liệu có sẵn trong tự nhiên, hay các nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Đối tượng lao động  có hai loại: thứ nhất là những vật liệu có sẵn trong tự nhiên như quặng trong lòng đất, cá dưới biển, gỗ trong rừng nguyên thuỷ...; thứ hai là những vật liệu đã qua chế biến như gang trong lò luyện thép, sợi trong nhà máy dệt, bột gỗ trong nhà máy giấy... Đối tượng lao động đã qua chế biến gọi là nguyên liệu.

Quy mô sản xuất càng to lớn thì nhu cầu về đối tượng lao động hay tài nguyên càng tăng. Trong khi đó, trữ lượng các nguồn tài nguyên là có hạn; sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên là khó tránh khỏi. Vì vậy, bảo vệ các nguồn tài nguyên; khai thác, sử dụng các nguồn tài nguyên tiết kiệm, có hiệu quả trở thành yêu cầu cấp bách trong giai đoạn hiện nay.

Tư liệu lao động là một vật hay hệ thống những vật làm nhiệm vụ truyền dẫn sự tác động của con người vào đối tượng lao động nhằm biến đổi chúng thành sản phẩm để thoả mãn các nhu cầu của con người.

Tư liệu lao động bao gồm:

- Công cụ lao động là những tư liệu lao động trực tiếp tác động vào đối tượng lao động, chẳng hạn như: cái cày, cái cuốc, máy móc, thiết bị... Công cụ lao động giữ vai trò đặc biệt quan trọng, đánh dấu sự phát triển của lực lượng sản xuất. Sở dĩ như vậy là vì, công cụ lao động là sự kết tinh tri thức và kinh nghiệm của người lao động, trực tiếp quyết định năng suất lao động và chất lượng sản phẩm. Vì vậy, cải tiến công cụ lao động trở thành đòi hỏi khách quan và là biểu hiện của sự phát triển của sản xuất xã hội.

- Tư liệu lao động dùng để bảo quản những đối tượng lao động, gọi chung là hệ thống bình chứa của sản xuất, như là thùng đựng, bể chứa...

- Tư liệu lao động còn bao gồm những phương tiện vật chất trực tiếp hoặc gián tiếp phục vụ chung cho qúa trình sản xuất như: kho tàng, bến bãi, đường sá, phương tiện vận chuyển, phương tiện thông tin liên lạc... hay còn gọi là kết cấu hạ tầng của nền kinh tế. Trong nền kinh tế thị trường, kết cấu hạ tầng được coi là điều kiện không thể thiếu để phát triển kinh tế - xã hội. Vì thế, xây dựng và hiện đại hoá kết cấu hạ tầng là một nội dung quan trọng trong phát triển sản xuất xã hội.

4. Hai mặt của sản xuất xã hội

Sản xuất xã hội bao gồm hai mặt: lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.

a) Lực lượng sản xuất

Sản xuất vật chất, như trên đã trình bày, là sự tác động của con người vào tự nhiên, biến đổi những vật liệu của tự nhiên để tạo ra các sản phẩm phù hợp với các nhu cầu của con người. Như vậy, để sản xuất ra của cải vật chất, con người phải quan hệ với tự nhiên. Quan hệ này được gọi là lực lượng sản xuất.

Lực lượng sản xuất là toàn bộ những năng lực sản xuất của một xã hội nhất định, ở một thời điểm nhất định.

Lực lượng sản xuất trước hết bao gồm người lao động với những khả năng nhất định về sức khoẻ, thể lực cùng những tri thức, kỹ năng lao động. Với sức lực và trí tuệ của mình, con người sử dụng các tư liệu lao động để khai thác và làm biến đổi những vật liệu của tự nhiên thành những sản phẩm  phù hợp với nhu cầu của mình. Trong lực lượng sản xuất, nhân tố con người là quan trọng nhất. “Lực lượng sản xuất hàng đầu của toàn thể nhân loại là công nhân, là người lao động”.[1]

Đối tượng lao động và tư liệu lao động hợp thành tư liệu sản xuất. Đó là nhân tố thứ hai của lực lượng sản xuất. Trong tư liệu sản xuất, công cụ lao động có vị trí đặc biệt. Công cụ lao động, theo Ph.Ăngghen, là “khí quan của bộ óc con người”, “là sức mạnh của tri thức đã được vật thể hoá” có tác dụng “nối dài bàn tay” và nhân lên sức mạnh trí tuệ của con người. Trong nền kinh tế tự động hoá, tin học hoá... các công cụ lao động tạo ra sức mạnh thần kỳ cho con người trong việc chinh phục, chế ngự tự nhiên.

Sự phát triển của lực lượng sản xuất thể hiện khả năng của con người trong việc chiếm lĩnh tự nhiên, giải quyết quan hệ của mình với tự nhiên. Lực lượng sản xuất càng phát triển cao bao nhiêu cũng có nghĩa là năng lực sản xuất ra của cải vật chất to lớn bấy nhiêu.

Cùng với sự phát triển của sản xuất, khoa học cũng không ngừng phát triển và có vai trò  ngày càng to lớn với sản xuất. Sau thời kỳ phát triển lâu dài và sự phát triển nhanh chóng mang tính cách mạng trong những thập niên gần đây, khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Những thành tựu  to lớn của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ là cơ sở cho sự xuất hiện nền kinh tế mới, nền kinh tế tri thức.

Đại hội lần thứ VIII của Đảng cộng sản Việt Nam đã vạch ra những mục tiêu chung cho sự phát triển của lực lượng sản xuất và khoa học, công nghệ ở nước ta trong những năm tới là “..xây dựng nước ta thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất - kỹ thuật hiện đại...Từ nay đến năm 2020, ra sức phấn đấu đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp.

Lực lượng sản xuất của đất nước ta đến lúc đó sẽ đạt trình độ tương đối hiện đại, phần lớn lao động thủ công được thay thế bằng lao động sử dụng  máy móc, điện khí hoá cơ bản được thực hiện trong cả nước, năng suất lao động  xã hội và hiệu quả sản xuất kinh doanh cao hơn nhiều so với hiện nay...

Khoa học tự nhiên và công nghệ có khả năng nắm bắt và vận dụng được nhiều thành tựu mới nhất của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ. Khoa học xã hội và nhân văn có khả năng làm cơ sở cho việc xây dựng hình thái ý thức xã hội mới. Sự phát triển của khoa học đủ sức cung cấp luận cứ cho việc hoạch định các chính sách, chiến lược và quy hoạch phát triển”.[2]

b) Quan hệ sản xuất

Để sản xuất của cải vật chất, con người không chỉ phải quan hệ với tự nhiên, mà còn phải quan hệ với nhau. C.Mác viết: “Trong sản xuất, người ta không chỉ quan hệ với tự nhiên. Người ta không thể sản xuất được nếu không kết kợp vơí nhau theo một cách nào đó để hoạt động chung và để trao đổi hoạt động với nhau. Muốn sản xuất được, người ta phải có những mối liên hệ và quan hệ nhất định với nhau và quan hệ của họ với giới tự nhiên, tức là việc sản xuất”.[3]

Như vậy, quan hệ giữa con người với nhau trong quá trình sản xuất là khách quan, không phụ thuộc vào ý chí, nguyện vọng của chính con người. Đó chính là một mặt của quá trình sản xuất.

Quan hệ giữa người và người trong qúa trình sản xuất gọi là quan hệ sản xuất.

Quan hệ sản xuất gồm ba mặt cơ bản: quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, quan hệ quản lý và quan hệ phân phối sản phẩm. Quan hệ sản xuất là hình thức xã hội của lực lượng sản xuất và là cơ sở sâu xa của đời sống tinh thần xã hội. Mỗi mặt của quan hệ sản xuất có vai trò vị trí riêng, xác định khi nó tác động tới sản xuất xã hội. Nhưng ba mặt đó luôn gắn bó với nhau, tạo thành một hệ thống mang tính ổn định tương đối so với sự vận động không ngừng của lực lượng sản xuất.

Tính chất của quan hệ sản xuất trước hết được quy định bởi quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất. Trong hệ thống các quan hệ sản xuất của một xã hội nhất định, quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất luôn giữ vai trò quyết định đối với tất cả các quan hệ xã hội khác. Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất chính là quan hệ giữa các giai cấp, các tập đoàn người trong việc chiếm hữu tư liệu sản xuất đã quy định địa vị của từng giai cấp, tập đoàn người trong sản xuất xã hội. Đến lượt mình, địa vị của từng tập đoàn người, từng giai cấp lại quy định cách thức mà họ trao đổi  hoạt động cho nhau, cách thức mà họ tổ chức quản lý quá trình sản xuất. Sau cùng, chính quan hệ sở hữu quyết định phương thức phân phối kết qủa sản xuất. Địa vị của từng tập đoàn người, từng giai cấp đối với tư liệu sản xuất sẽ quyết định phần mà họ nhận được trong kết qủa của sản xuất xã hội.

Trong các phương thức sản xuất, hai chế độ sở hữu cơ bản với tư liệu sản xuất đã tồn tại là chế độ sở hữu tư nhân và chế độ sở hữu công cộng. Ngoài hai chế độ sở hữu đó còn có sở hữu hỗn hợp. Sở hữu công cộng là chế độ sở hữu mà tư liệu sản xuất thuộc về tất cả các thành viên của cộng đồng. Vì tư liệu sản xuất là tài sản chung nên các thành viên của cộng đồng bình đẳng với nhau trong tổ chức quản lý sản xuất và trong phân phối sản phẩm; quan hệ giữa họ với nhau là hợp tác, tương trợ. Trong các chế độ tư hữu, tư liệu sản xuất thuộc về một nhóm ít người. Nhóm người này giữ địa vị thống trị trong sản xuất và trong xã hội. Những người không có tư liệu sản xuất ở vào địa vị bị trị. Bởi vậy, trong xã hội dựa trên chế độ tư hữu, mất bình đẳng, đối kháng về giai cấp là không tránh khỏi.

C.Mác và Ph.Ăngghen đã chứng minh rằng, chế độ tư hữu với đỉnh cao là chủ nghĩa tư bản sẽ được thay thế bằng chế độ công hữu, xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.

Trong hệ thống các quan hệ sản xuất xã hội, quan hệ tổ chức quản lý sản xuất, mặc dù chịu sự chi phối của quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất nhưng có tác động trở lại mạnh mẽ đến quan hệ sở hữu và quan hệ phân phối. Sở dĩ như vậy là vì, quan hệ tổ chức quản lý sản xuất trực tiếp quyết định hiệu quả sử dụng các nguồn lực: vốn, lao động, tài nguyên, khoa học - công nghệ; quyết định kết qủa của quá trình sản xuất. Hiệu quả sử dụng các nguồn lực càng cao, kết qủa quá trình sản xuất càng lớn càng khẳng định tính tất yếu tồn tại của hình thức sở hữu tương ứng. Trong trường hợp ngược lại, quan hệ tổ chức quản lý sản xuất có thể làm biến dạng, thậm chí phá vỡ quan hệ sở hữu. Bởi vậy, trong bất kỳ hình thức sở hữu nào, các chủ sở hữu cũng phải quan tâm vấn đề tổ chức quản lý, cả ở tầm vi mô và vĩ mô.

Bằng tác động trực tiếp đến hiệu quả sử dụng các nguồn lực và kết qủa  của quá trình sản xuất, quan hệ tổ chức quản lý trực tiếp tác động đến các quan hệ phân phối.

Quan hệ phân phối, mặc dù bị phụ thuộc vào quan hệ sở hữu và vào trình độ tổ chức quản lý nhưng cũng có vị trí độc lập tương đối. Phân phối kết qủa của sản xuất xã hội trực tiếp quyết định mức độ thực hiện các  lợi ích kinh tế, tức là quan hệ phân phối trực tiếp ảnh hưởng đến động lực của các hoạt động kinh tế. Như vậy, quan hệ phân phối có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của sản xuất xã hội. Do đó, khi xây dựng và củng cố quan hệ sản xuất, nếu chỉ chú ý tới quan hệ sở hữu, quan hệ quản lý là không đủ, mà còn phải rất chú ý tới quan hệ phân phối. Bởi vậy, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay “...phải luôn quan tâm bảo vệ lợi ích của người lao động, vừa khuyến khích làm giàu hợp pháp, chống làm giàu phi pháp, vừa coi trọng xoá đói, giảm nghèo, từng bước thực hiện công bằng xã hội...”.[4]

5.  Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất                                                                  Hai mặt của sản xuất xã hội là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất không tồn tại biệt lập mà có quan hệ biện chứng với nhau, trong đó lực lượng sản xuất giữ vai trò quyết định.

Phát triển là quy luật phổ biến của tự nhiên, xã hội và tư duy. Bởi vậy, sự phát triển của sản xuất xã hội là quy luật. Sự phát triển của sản xuất xã hội trước hết từ công cụ lao động. Sở dĩ như vậy là vì, trong quá trình  lao động sản xuất, con người không ngừng tích luỹ tri thức, kinh nghiệm sản xuất. Những tri thức, kinh nghiệm đó là cơ sở cho việc cải tiến công cụ lao động. Khi công cụ lao động  được cải tiến, phương thức lao động thay đổi, năng suất lao động tăng lên... tức là lực lượng sản xuất phát triển. Sự phát triển của lực lượng sản xuất làm cho quan hệ giữa con người với nhau trong việc chiếm hữu tư liệu sản xuất, tổ chức quản lý, phân phối sản phẩm  cũng thay đổi. Như vậy, sự thay đổi của lực lượng sản xuất kéo theo sự thay đổi của quan hệ sản xuất.

Sự phát triển của lực lượng sản xuất vừa tiệm tiến, vừa nhảy vọt, theo từng nấc thang hay trình độ khác nhau. Trình độ lực lượng sản xuất thể hiện ở: trình độ của công cụ lao động; trình độ tổ chức lao động xã hội; trình độ ứng dụng các thành tựu khoa học vào sản xuất; kinh nghiệm và kỹ năng lao động của con người; trình độ phân công lao động xã hội.

Khi lực lượng sản xuất còn ở trình độ thấp kém, phân công lao động không phát triển; cá nhân có thể tiến hành quá trình sản xuất tương đối độc lập... tức là lực lượng sản xuất mang tính chất cá nhân. Khi lực lượng sản xuất phát triển ở trình độ cao hơn, phân công lao động trở nên sâu sắc; hoạt động sản xuất của mỗi cá nhân phụ thuộc chặt chẽ vào các cá nhân khác... tức là lực lượng sản xuất mang tính chất xã hội. Như vậy, tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất có quan hệ chặt chẽ với nhau. Tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất thay đổi thì cách thức mà con người quan hệ với nhau trong sản xuất cũng phải thay đổi. Nói cách khác, quan hệ sản xuất phụ thuộc vào tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất.

Sự phát triển của lực lượng sản xuất còn là nhân tố quyết định đối với sự thay đổi của các quan hệ xã hội. C.Mác viết: “Những quan hệ xã hội đều gắn liền mật thiết với những lực lượng sản xuất. Do có được những lực lượng sản xuất mới, loài người thay đổi phương thức sản xuất của mình, và do thay đổi phương thức sản xuất, cách kiếm sống cuả mình, loài người thay đổi tất cả những quan hệ xã hội của mình. Cái cối xay quay bằng tay đưa lại xã hội có lãnh chúa, cái cối xay chạy bằng hơi nước đưa lại xã hội có nhà tư bản công nghiệp”.[5]

Tuy nhiên, quan hệ sản xuất có tính độc lập tương đối và có tác động mạnh mẽ đến sự phát triển cuả lực lượng sản xuất. Chỉ khi nào quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất thì các hoạt động sản xuất mới có thể tiến hành một cách bình thường, sản xuất xã hội mới có thể phát triển. Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ lực lượng sản xuất là một trạng thái mà trong đó quan hệ sản xuất là “hình thức phát triển” tất yếu của lực lượng sản xuất, cả ba mặt của quan hệ sản xuất tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng và kết hợp tư liệu sản xuất với sức lao động. Với trạng thái phù hợp như vậy, lực lượng sản xuất sẽ có điều kiện phát triển tất cả các khả năng của nó. Ngược lại, khi quan hệ sản xuất không phù hợp với lực lượng sản xuất, các yếu tố cấu thành của lực lượng sản xuất sẽ không được sử dụng và phát huy hết các khả năng. Điều đó có nghĩa là sự phát triển của lực lượng sản xuất sẽ bị kìm hãm. Vì vậy, đảm bảo sự phù hợp giữa hai mặt của sản xuất xã hội là đòi hỏi khách quan trong mọi giai đoạn phát triển của sản xuất xã hội.

Lực lượng sản xuất không ngừng vận động, phát triển. Do đó, quan hệ sản xuất từ chỗ phù hợp với lực lượng sản xuất, tạo điều kiện cho lực lượng sản xuất phát triển dần dần trở nên không phù hợp, mâu thuẫn với lực lượng sản xuất, kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất. Mâu thuẫn đó sẽ phát triển và ngày càng trở nên gay gắt và phải được giải quyết bằng việc thay thế quan hệ sản xuất cũ bằng quan hệ sản xuất mới, phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất, mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển.

“Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng, các lực lượng sản xuất vật chất của xã hội mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có... trong đó các lực lượng sản xuất từ trước đến nay vẫn phát triển. Từ chỗ là những hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, những quan hệ ấy trở thành những xiềng xích của lực lượng sản xuất. Khi đó bắt đầu một cuộc cách mạng xã hội”.[6] Đó là nội dung quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Quy luật này tồn tại, hoạt động trong tất cả các giai đoạn phát triển của sản xuất xã hội. Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là quy luật phổ biến, có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của xã hội loài người, từ chế độ cộng sản nguyên thuỷ, qua chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, chế độ tư bản chủ nghĩa và đến xã hội cộng sản chủ nghĩa, mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xã hội.

II. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Như trên đã trình bày, sản xuất xã hội có vai trò hết sức to lớn đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Vì vậy, tiến bộ của sản xuất xã hội trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhân loại và sản xuất xã hội trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học. Nhưng sản xuất xã hội lại hết sức rộng lớn và phức tạp. Do vậy, mỗi ngành khoa học chỉ có thể nghiên cứu sản xuất xã hội trên một góc độ nhất định. Nghiên cứu mặt kỹ thuật của sản xuất xã hội là nhiệm vụ của các ngành khoa học tự nhiên. Kinh tế chính trị  là khoa học xã hội và vì vậy, đối tượng nghiên cứu của nó không phải là sự sản xuất nói chung, mà là mặt xã hội của nền sản xuất tức là quan hệ giữa người và người trong qúa trình sản xuất.

Đối tượng nghiên cứu của Kinh tế chính trị là quan hệ sản xuất có nghĩa là Kinh tế chính trị  phải nghiên cứu quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, quan hệ quản lý, quan hệ phân phối sản phẩm và mối liên hệ giữa các mặt đó với nhau. Mục đích của việc nghiên cứu đó là để tìm ra các quy luật kinh tế hoạt động trên các lĩnh vực đó. “Kinh tế chính trị, theo nghĩa rộng nhất, là khoa học về những quy luật chi phối sự sản xuất và sự trao đổi những tư liệu sinh hoạt vật chất trong xã hội loài người...”[7].

Quy luật kinh tế là những mối liên hệ bên trong, bản chất, tất yếu, ổn định, lặp đi lặp lại của các hiện tượng và qúa trình kinh tế. Cũng giống như các quy luật tự nhiên, quy luật kinh tế mang tính khách quan tức là sự tồn tại và hoạt động của chúng không tuỳ thuộc vào ý chí con người. Tuy nhiên, nếu con người hành động phù hợp với quy luật thì mới đạt được hiệu quả mong muốn. Do đó, nhận thức và vận dụng các quy luật kinh tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong các hoạt động kinh tế.

Quy luật kinh tế ra đời và hoạt động  trên cơ sở quan hệ sản xuất nhất định. Điều đó có nghĩa là mỗi phương thức sản xuất sẽ có những quy luật kinh tế đặc thù. Chẳng hạn, trong chủ nghĩa tư bản có quy luật giá trị thặng dư, quy luật tích luỹ tư bản, quy luật tỷ suất lợi nhuận có xu hướng giảm sút...Trên một góc độ nhất định, kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hoá là những kiểu nhất định con người ta quan hệ với nhau trong qúa trình sản xuất. Do đó, kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hoá có những quy luật kinh tế riêng, đặc thù. Trong bất kỳ nền sản xuất nào, quan hệ giữa người và người trong qúa trình sản xuất đều bị chi phối bởi những nhân tố chung, giống nhau. Do đó, bên cạnh các quy luật đặc thù còn có quy luật kinh tế chung cho mọi nền sản xuất (quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quy luật phân phối tổng sản phẩm xã hội, quy luật tái sản xuất mở rộng...).

Các quy luật kinh tế, bao gồm các quy luật chung và các quy luật đặc thù lại có những biểu hiện không hoàn toàn giống nhau, tuỳ điều kiện cụ thể của mỗi nước. Theo Ph.Ăngghen thì những điều kiện của sản xuất và trao đổi lại thay đổi theo từng nước và trong từng nước lại thay đổi tuỳ từng thời đại. Bởi vậy, “... không thể có cùng một môn kinh tế chính trị  duy nhất cho tất cả mọi nước và tất cả mọi thời đại lịch sử...môn kinh tế chính trị , về thực chất là môn khoa học có tính chất lịch sử...”.[8] Do vậy, việc nghiên cứu Kinh tế chính trị  đòi hỏi phải đặc biệt chú ý tính lịch sử, cụ thể của các vấn đề, tránh rập khuôn, giáo điều.

Quy luật kinh tế, cũng giống như các quy luật xã hội khác, có đặc điểm là sự hoạt động và phát huy tác dụng của nó phải thông qua hành động của con người. Dù nhận thức được hay không nhận thức được, hoạt động của con người đều bị chi phối bởi các quy luật. Việc  nghiên cứu quy luật kinh tế phải được thực hiện trên cơ sở xem xét các hoạt động kinh tế.

Quan hệ sản xuất không tồn tại biệt lập mà có quan hệ biện chứng với lực lượng sản xuất, trong đó lực lượng sản xuất giữ vai trò quyết định. Những biến đổi của lực lượng sản xuất tất yếu sẽ làm cho quan hệ sản xuất phải thay đổi. Do đó, Kinh tế chính trị  phải nghiên cứu quan hệ sản xuất trong mối liên hệ với lực lượng sản xuất. Quan hệ sản xuất còn có quan hệ biện chứng với kiến trúc thượng tầng. Trong mối liên hệ này, mặc dù quan hệ sản xuất giữ vai trò quyết định nhưng sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng cũng hết sức mạnh mẽ, có thể làm cho quan hệ sản xuất thay đổi, thậm chí biến dạng. Do đó, Kinh tế chính trị  còn phải nghiên cứu quan hệ sản xuất trong sự tác động qua lại với kiến trúc thượng tầng.

Là cơ sở của đời sống xã hội, sản xuất vật chất trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học kinh tế khác. Do đó, các khoa học kinh tế có quan hệ chặt chẽ với nhau. Tuy nhiên, do góc độ nghiên cứu khác nhau, các khoa học kinh tế độc lập tương đối với nhau.

Nếu như Kinh tế chính trị nghiên cứu mặt xã hội của nền sản xuất, nhằm phát hiện ra các quy luật hoạt động trong nền kinh tế thì các khoa học kinh tế như: kinh tế công nghiệp , kinh tế nông nghiệp, kinh tế lao động ... chỉ nghiên cứu một lĩnh vực của nền sản xuất, nhằm tìm ra những quy luật vận động trong từng lĩnh vực kinh tế, hay là biểu hiện của quy luật chung trong từng lĩnh vực kinh tế. Cũng vì thế, Kinh tế chính trị là cơ sở của các khoa học kinh tế ngành; các khoa học kinh tế ngành cụ thể hoá và làm phong phú hơn những nguyên lý và những quy luật mà Kinh tế chính trị đã phát hiện ra.

Chỉ khi nào hoạt động của con người phù hợp với quy luật mới có kết qủa tốt và ngược lại. Do đó, nhận thức và vận dụng các quy luật kinh tế có ý nghĩa hết sức to lớn đối với hoạt động kinh tế của con người, với sự phát triển của sản xuất xã hội. Nhà nước vận dụng các quy luật kinh tế để điều tiết kinh tế vĩ mô thể hiện ở việc vạch ra đường lối, chính sách kinh tế.

Đối tượng nghiên cứu quy định những nội dung cơ bản của môn học. Thời đại ngày nay là thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới. Do đó, Kinh tế chính trị Mác-Lênin trước hết nghiên cứu những vấn đề kinh tế của chủ nghĩa tư bản, từ đó tìm ra bản chất và các quy luật vận động của phương thức sản xuất này. Đây là phần thứ nhất của giáo trình. Phần thứ nhất có tựa đề: “ Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa” và được bắt đầu bằng việc nghiên cứu tế bào kinh tế của chủ nghĩa tư bản là hàng hoá. Nghiên cứu hàng hoá và xây dựng lý thuyết về nền kinh tế hàng hoá có ý nghĩa to lớn đối với việc nhận thức những vấn đề kinh tế của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và của cả thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Để làm rõ được bản chất, các quy luật vận động của chủ nghĩa tư bản, phần thứ nhất tập trung nghiên cứu hai phạm trù kinh tế cơ bản là tư bản và giá trị thặng dư (quá trình sản xuất, lưu thông và phân phối giá trị thặng dư). Sau khi nghiên cứu những vấn đề kinh tế của chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, giáo trình trình bày lý thuyết của Lênin về chủ nghĩa tư bản độc quyền và những biểu hiện mới của nó trong giai đoạn hiện nay. Phần thứ hai của giáo trình: Kinh tế chính trị thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Trong phần này, những nội dung chủ yếu được nghiên cứu là: bản chất, đặc điểm, nội dung kinh tế của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội nói chung, của Việt Nam nói riêng; những vấn đề kinh tế chính trị của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam như: cơ cấu các thành phần kinh tế; kinh tế hàng hoá; công nghiệp hoá nền kinh tế quốc dân; nông nghiệp, nông thôn; quan hệ tài chính; quan hệ phân phối; quan hệ kinh tế quốc tế...

III. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Bầt kỳ ngành khoa học nào cũng phải sử dụng hàng loạt phương pháp nghiên cứu, có những phương pháp chung cho nhiều ngành khoa học nhưng cũng có những phương pháp đặc thù cho từng ngành khoa học. Để nghiên cứu quan hệ sản xuất, Kinh tế chính trị sử dụng phương pháp biện chứng duy vật. Phương pháp này đòi hỏi phải xem xét các hiện tượng và quá trình kinh tế một cách khách quan, như nó vốn có; phải đặt các sự vật, hiện tượng  trong mối liên hệ phổ biến, không ngừng vận động và phát triển; cội nguồn của sự phát triển là sự đấu tranh giữa các mặt đối lập bên trong sự vật... Phương pháp duy vật biện chứng được cụ thể bằng một loạt các phương pháp nghiên cứu sau đây:

1. Trừu tượng hoá khoa học

Trừu tượng hoá khoa học là phương pháp xem xét sự vật, hiện tượng bằng cách gạt bỏ những những yêú tố ngẫu nhiên, không bản chất, không ổn định. Điều đó cho phép tiếp cận nhanh chóng và dễ dàng hơn với bản chất, các quy luật vận động của sự vật, hiện tượng. Đây là phương pháp được sử dụng  phổ biến trong khoa học xã hội, đặc biệt là Kinh tế chính trị. Sở dĩ như vậy là vì các hiện tượng và qúa trình kinh tế hết sức phong phú và đa dạng. Nhìn bề ngoài, những hiện tượng và qúa trình đó rất khác nhau, thậm chí trái ngược nhau. Do đó, muốn nhận thức được bản chất, quy luật vận động của các sự vật, hiện tượng thì phải gạt bỏ những nhân tố ngẫu nhiên, không ổn định, không bản chất, chỉ giữ lại những nhân tố bên trong, ổn định, bền vững để nghiên cứu.

2. Lô-gích và lịch sử

Lô-gích là phương pháp nghiên cứu sự vật, hiện tượng bằng cách sử dụng hệ thống các khái niệm, phạm trù và sức mạnh của tư duy để tìm ra bản chất của các hiện tượng kinh tế, các quy luật kinh tế. Đây là phương pháp được sử dụng khá phổ biến trong các ngành khoa học xã hội. Sở dĩ như vậy là vì các hiện tượng xã hội hết sức đa dạng và phức tạp. Bản chất của các sự vật có thể bị che lấp, thậm chí xuyên tạc. Bằng lô-gích, con người có thể thấy được mối liên hệ bên trong, bản chất của các sự vật, hiện tượng. Tuy nhiên, phương pháp này phụ thuộc rất nhiều vào chủ quan của người nghiên cứu, và do đó rất có thể sai lầm. Để khắc phục nhược điểm đó, người ta thường kết hợp phương pháp này với phương pháp lịch sử.

Phương pháp lịch sử là phương pháp nghiên cứu căn cứ vào những sự kiện, hiện tượng đã xảy ra để tìm các quy luật. Các sự kiện, hiện tượng xã hội nói chung và kinh tế nói riêng xảy ra không ngẫu nhiên mà mang tính quy luật và theo quy luật. Lịch sử bắt đầu từ đâu thì tư duy bắt đầu từ đó. Do đó, phương pháp lịch sử có ưu điểm nổi bật là khách quan, có thể khắc phục được nhược điểm của phương pháp lô-gích. Tuy nhiên phương pháp lịch sử lại có nhược điểm riêng. Các sự kiện và hiện tượng đã xảy ra hết sức phong phú và hỗn độn. Nếu chỉ căn cứ vào các sự kiện và hiện tượng đã xảy ra khó có thể thấy được bản chất, quy luật vận động. Do vậy phải kết hợp hai phương pháp này.

3. Phân tích và tổng hợp

Để nhận thức được sự vật, hiện tượng, trước hết cần phải hiểu được từng mặt, từng bộ phận, từng thuộc tính... của chúng. Muốn vậy người ta phải sử dụng  phương pháp phân tích.  Phân tích là phương pháp nghiên cứu được thực hiện bằng cách mổ xẻ các sự vật, hiện tượng để tìm ra cấu trúc bên trong, để làm rõ từng thuộc tính, tính chất của mỗi sự vật, hiện tượng. Tuy nhiên, phương pháp này mới chỉ cho những hiểu biết về sự vật hiện tượng một cách cắt rời, cô lập. Do vậy cần phải được bổ xung bằng phương pháp tổng hợp.

Tổng hợp là phương pháp nghiên cứu để nhận thức sự vật hiện tượng bằng cách đặt các mặt, các bộ phận... của chúng trong mối liên hệ tổng thể; đặt các sự vật, hiện tượng trong mối liên hệ với các sự vật hiện tượng khác. Phương pháp này cho phép nhận thức sự vật, hiện tượng một cách toàn diện, cả trong hiện tại và tương lai.

4. Các phương pháp khác

Ngoài các phương pháp trên đây, Kinh tế chính trị  còn sử dụng một loạt các phương pháp khác như: diễn dịch-quy nạp, phương pháp toán học, thống kê...Những phương pháp nghiên cứu khoa học đóng góp to lớn trong việc phát hiện các quy luật kinh tế và trong sự phát triển của Kinh tế chính trị Mác-Lênin.

IV. CHỨC NĂNG CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ

1. Chức năng nhận thức

Kinh tế chính trị  Mác - Lênin nghiên cứu quan hệ sản xuất, tức là quan hệ giữa người và người trong qúa trình sản xuất. Những quan hệ đó hết sức phong phú, đa dạng, liên quan đến các mặt của đời sống con người. Vì vậy, Kinh tế chính trị Mác - Lênin sẽ cung cấp những tri thức cần thiết để hiểu sản xuất xã hội và xu thế phát triển tất yếu của nó; nhận thức được bản chất kinh tế và chính trị  của các chế độ xã hội; nhận thức được cơ sở khoa học trong đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước; hiểu được các hiện tượng và qúa trình kinh tế xảy ra trong cuộc sống hàng ngày...

Với tư cách khoa học  cơ bản, Kinh tế chính trị  Mác-Lênin còn cung cấp những tri thức cần thiết, phục vụ cho việc học tập những môn kinh tế ngành.

2. Chức năng tư tưởng

Từ việc cung cấp những tri thức khoa học, Kinh tế chính trị Mác- Lênin giúp người học hiểu được xu thế phát triển tất yếu của xã hội loài ngưòi, thêm tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, vào thắng lợi cuối cùng của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản trên đất nước ta. Như thế, Kinh tế chính trị  Mác-Lênin góp phần xây dựng thế giới quan khoa học và cách mạng.

3. Chức năng thực tiễn

Xuất phát từ thực tiễn và phục vụ cho hoạt động thực tiễn là một tính chất quan trọng của Kinh tế chính trị  Mác-Lênin. Việc nghiên cứu Kinh tế chính trị Mác-Lênin trực tiếp phục vụ các hoạt động kinh tế và chính trị, nâng cao hiệu quả của các hoạt động này. Đồng thời, bất kỳ lĩnh vực hoạt động  nào của con người cũng liên quan tới các tới các vấn đề kinh tế và chính trị. Do đó, việc học tập Kinh tế  học chính trị  Mác-Lênin còn giúp cho người học có được nhãn quan kinh tế và chính trị  để giải quyết thành công những vấn đề chuyên môn của mình.

4. Chức năng phương pháp luận

Kinh tế chính trị  Mác-Lênin không chỉ cung cấp những tri thức cần thiết để hiểu các hiện tượng và qúa trình kinh tế trong hiện tại, mà còn giúp cho người học có được phương pháp tư duy khoa học, từ đó có thể tự mình xem xét, lý giải những vấn đề kinh tế mới nảy sinh. Đó là chức năng phương pháp luận của Kinh tế chính trị  Mác-Lênin.

V. SƠ LƯỢC LỊCH SỬ  PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ

MÁC- LÊNIN

Kinh tế chính trị  ra đời và phát triển gắn liền với sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa tư bản. Chủ nghĩa tư bản được hình thành sớm nhất ở Tây Âu, thời kỳ từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII. Trong thời kỳ này thương nghiệp đặc biệt phát triển và có vai trò hết sức to lớn trong tích luỹ ban đầu của chủ nghĩa tư bản. Đó là cơ sở hình thành lý thuyết kinh tế đầu tiên: chủ nghĩa Trọng thương.

Các nhà Trọng thương, với những đại biểu nổi tiếng như: A.Mông-crê -chiên, nhà kinh tế học người Pháp (1575-1629), Côn-be, nhà kinh tế học người Pháp (1619-1682), Tô-mat Mun, nhà kinh tế học người Anh (1571-1641), W. Satpho, nhà kinh tế học người Anh (1554-1612).

Với sự xuất hiện của trường phái Trọng thương, Kinh tế chính trị đã manh nha. Các nhà kinh tế của trường phái Trọng thương đã đoạn tuyệt với các tư tưởng kinh tế thời trung cổ giải thích các hiện tượng kinh tế dựa trên những quan niệm về tôn giáo; họ giải thích các hiện tượng kinh tế trên cơ sở hiện thực cuộc sống. A.Mông-crê-chiên là người đầu tiên đưa ra thuật ngữ “Kinh tế chính trị”. Tuy nhiên, Kinh tế chính trị còn rất đơn sơ, ấu trĩ: đối tượng nghiên cứu mới chỉ là quá trình lưu thông; những nội dung nghiên cứu còn ít ỏi; phương pháp nghiên cứu nặng về quan sát những hiện tượng bên ngoài.

Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản làm cho Kinh tế chính trị tiếp tục phát triển. Từ nửa sau của thế kỷ XVII, chủ nghĩa tư bản ở Tây Âu đã vượt qua thời kỳ tích luỹ ban đầu, bắt đầu phát triển trên cơ sở của chính nó: phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đang dần được khẳng định. Một trường phái  kinh tế mới xuất hiện: trường phái Trọng nông.

Trường phái Trọng nông ra đời ở nước Pháp. Những đại biểu ưu tú nhất của trường phái Trọng nông là P.Boa-ghin-be (Pierr Boisguillebert: 1646-1714); Ph.Kê-nê (Fransois Quesnay: 1694-1774); A.Tuyếc-gô (Anne Robert Jacques Turgot: 1727-1771).

Đến trường phái Trọng nông, Kinh tế chính trị có bước phát triển mới. Đối tượng nghiên cứu của Kinh tế chính trị lúc này là lĩnh vực sản xuất. Trường phái Trọng nông cho rằng, nguồn gốc của của cải, của sự giàu có không phải ở quá trình lưu thông mà ở quá trình  sản xuất. Với trường phái Trọng nông, Kinh tế chính trị có bước tiến quan trọng trong một số vấn đề: phân tích một cách khoa học tư bản cố định và tư bản lưu động; phân tích tái sản xuất trong “Biểu kinh tế” của Ph.Kê-nê; khẳng định lưu thông không tạo ra giá trị, hàng hoá có giá trị trước khi trao đổi, trao đổi chỉ làm thay đổi hình thái của giá trị ... Tuy nhiên, trường phái Trọng nông vẫn còn rất nhiều hạn chế. Họ cho rằng chỉ có nông nghiệp mới là ngành sản xuất; chưa có khái niệm đúng đắn về giá trị, còn lầm lẫn giá trị với giá trị sử dụng; chưa có hệ thống khái niệm lý luận làm cơ sở ...

Từ giữa thế kỷ XVIII trở đi, cách mạng công nghiệp ở Tây Âu đã hoàn thành, chủ nghĩa tư bản đã phát triển trên cơ sở của chính mình. Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa cũng đã chín muồi, những quy luật kinh tế của chủ nghĩa tư bản hoạt động mạnh hơn, những tác động và biểu hiện của nó cũng đầy đủ và rõ ràng hơn. Hoàn cảnh lịch sử đó cho phép Kinh tế chính trị thật sự trở thành khoa học.

Sự phát triển của Kinh tế chính trị trong giai đoạn này gắn liền với sự xuất hiện của trường phái Cổ điển ở nước Anh. Trường phái này được bắt đầu từ Uy-li - am Pét -ty (W.Petty: 1622-1687) và kết thúc ở đỉnh cao với A - đam Smít (Adam Smith: 1723-1790) và Ri - Các - Đô (David Ricardo: 1772-1823).

Đến trường phái Cổ điển, đối tượng nghiên cứu của Kinh tế chính trị được xác định là nguồn gốc, bản chất của của cải, sự giàu có của các dân tộc và sự phân phối của cải đó giữa các tầng lớp xã hội. Mặc dù không hoàn toàn giống với đối tượng nghiên cứu của Kinh tế chính trị Mác-Lênin nhưng tính đến thời gian đó thì đây là một bước tiến lớn.

Trường phái Cổ điển đã xây dựng được một hệ thống các lý thuyết kinh tế: lý thuyết giá trị, lý thuyết tiền tệ, lý thuyết về tư bản, lý thuyết tiền lương, lợi nhuận, địa tô ... trong đó lý thuyết giá trị-lao động là phát hiện hết sức quan trọng và được sử dụng để xây dựng các lý thuyết kinh tế khác.

Với những đóng góp chủ yếu trên đây của trường phái Cổ điển, Kinh tế chính trị đã thật sự trở thành khoa học.

Mặc dù vậy, trường phái Cổ điển còn nhiều hạn chế và khiếm khuyết. Họ đồng nhất sản xuất tư bản chủ nghĩa với quá trình sản xuất nói chung; họ không thấy được tính lịch sử của chủ nghĩa tư bản và các phạm trù kinh tế gắn liền với chủ nghĩa tư bản. Trong một số lý thuyết, một số vấn đề không được giải quyết thoả đáng hoặc không đúng ...

Sống trong thời đại chủ nghĩa tư bản đã phát triển rất cao, cả lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đều đã chín muồi, C.Mác (Karl Marx:  1818-1883) và Ph.Ăngghen (Friedrich Engels: 1820-1895) có điều kiện nhận thức về chủ nghĩa tư bản đầy đủ, chính xác hơn những người tiền bối. Bên cạnh đó, do   kế thừa được những nhân tố khoa học của những người đi trước, mà trực tiếp là của trường phái Kinh tế chính trị cổ điển Anh, C.Mác và Ph.Ăngghen đã xây dựng nên học thuyết kinh tế mới. Đây là học thuyết kinh tế thật sự khoa học vì nó đã nghiên cứu một cách khách quan những vấn đề kinh tế của chủ nghĩa tư bản; khắc khục được tất cả những mâu thuẫn, hạn chế trong các lý thuyết kinh tế trước đó; giải quyết một cách triệt để những vấn đề kinh tế, chính trị xuất hiện trong hoàn cảnh lịch sử mới.

Những kết luận khoa học của C.Mác và Ph.Ăngghen hoàn toàn phù hợp và thống nhất với lợi ích của giai cấp vô sản. Vì vậy, học thuyết của các Ông trở thành thế giới quan và phương pháp luận, là vũ khí sắc bén của giai cấp vô sản trong cuộc đấu tranh nhằm lật đổ chủ nghĩa tư bản, xây dựng xã hội mới: xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.

Những tư tưởng khoa học của C.Mác và Ph.Ăngghen được V.I. Lênin (1870-1924) tiếp tục phát triển. Sống trong thời đại chủ nghĩa tư bản phát triển sang giai đoạn mới: giai đoạn độc quyền, V.Lênin đã phát triển những tư tưởng về độc quyền của C.Mác và Ph.Ăngghen, xây dựng lý thuyết mới: lý thuyết về chủ nghĩa tư bản độc quyền. Đây là cơ sở lý luận quan trọng để nhận thức chủ nghĩa tư bản hiện đại. Đồng thời, V.Lênin còn là nhà cách mạng, trực tiếp lãnh đạo cách mạng vô sản ở nước Nga. Từ thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga, V.Lênin đã trực tiếp xây dựng Kinh tế chính trị thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đó là những đóng góp đặc biệt quan trọng của V.Lênin. Những đóng góp to lớn trên nhiều lĩnh vực đã làm tên tuổi của Ông gắn liền với tên tuổi của C.Mác: chủ nghĩa Mác trở thành chủ nghĩa Mác-Lênin.

Ngày nay, từ thực tiễn của cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản và xây dựng chủ nghĩa xã hội, các đảng cộng sản và công nhân trên toàn thế giới tiếp tục bổ xung và hoàn thiện chủ nghĩa Mác-Lênin, trong đó có Kinh tế chính trị. Điều này đã làm cho Kinh tế chính trị  Mác-Lênin không ngừng phát triển.

Như trên đã trình bày, Kinh tế chính trị có lịch sử phát triển lâu dài. Đến trường phái Cổ điển Anh, Kinh tế chính trị đã thật sự trở thành khoa học. Nhưng cũng từ đây, Kinh tế chính trị chia thành hai dòng lớn: Kinh tế chính trị Mác-Lênin và kinh tế học.

Khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa không còn phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất, giai cấp tư sản không còn là giai cấp tiến bộ, các học giả tư sản tìm cách bảo vệ chủ nghĩa tư bản bằng cách gạt bỏ tính giai cấp trong các quan hệ kinh tế, biến Kinh tế chính trị thành khoa học kinh tế thuần tuý và gọi đó là kinh tế học.

Kinh tế học tập trung nghiên cứu tâm lý, hành vi ứng xử của người tiêu dùng; bằng cách nào doanh nghiệp tối thiểu hoá chi phí, tối đa hoá lợi nhuận; những ưu việt và khuyết tật của cơ chế thị trường; các quan hệ cơ bản của nền kinh tế thị trường: quan hệ cung - cầu, quan hệ giữa các thị trường...; Các chính sách của chính phủ... Kinh tế học hết sức coi trọng nghiên cứu mặt lượng của các quan hệ kinh tế. Vì thế, các công thức, mô hình, đồ thị toán học... được sử dụng phổ biến để nghiên cứu các quan hệ kinh tế.

Mặc dù có những hạn chế nhất định nhưng theo hướng nghiên cứu của mình, kinh tế học đạt được không ít thành công. Bởi vậy, trong cơ chế thị trường có sự điều tiết của nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, việc học tập kinh tế học sẽ cho chúng ta cách tiếp cận khác nền kinh tế thị trường và góp phần làm phong phú hơn những hiểu biết về nền kinh tế này.

PHẦN  THỨ  NHẤT

PHƯƠNG THỨC SẢN XUẤT

TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

CHƯƠNG II

SẢN XUẤT HÀNG HOÁ

I. ĐIỀU KIỆN RA ĐỜI CỦA SẢN XUẤT HÀNG HOÁ

Sản xuất hàng hoá hay nền kinh tế hàng hoá là kiểu tổ chức kinh tế, trong đó những người sản xuất ra sản phẩm không phải để tiêu dùng cho cá nhân, mà để bán trên thị trường. Sản xuất hàng hoá là giai đoạn phát triển cao, tất yếu của sản xuất xã hội. Sản xuất xã hội sẽ chuyển từ giai đoạn kinh tế tự nhiên, tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hoá khi có hai điều kiện: phân công lao động xã hội và lao động mang tính chất tư nhân.

1. Phân công lao động xã hội

Phân công lao động xã hội là sự phân chia lao động vào các ngành, các lĩnh vực sản xuất khác nhau của xã hội. Khi có phân công lao động xã hội, mỗi người chuyên môn hoá sản xuất một hoặc một số loại sản phẩm nhất định và nhờ đó, số lượng sản phẩm mà họ có được vượt xa so với nhu cầu của họ.  Nhưng con người có nhu cầu về nhiều loại sản phẩm khác nhau. Do đó, người lao động phải trao đổi với nhau những sản phẩm mà họ có lấy những sản phẩm mà họ cần. Như vậy, phân công lao động xã hội đã tạo ra những tiền đề vật chất cho qúa trình trao đổi. Ví dụ: người thợ chuyên dệt vải sẽ có nhiều vải hơn so với nhu cầu của bản thân mình nhưng họ lại cần nhiều loại sản phẩm khác, trong đó có lương thực. Do đó, người thợ dệt phải trao đổi vải lấy gạo và ngược lại, người nông dân cần trao đổi gạo lấy vải để tiêu dùng.

Do chỉ sản xuất một hoặc một số loại sản phẩm nên người lao động có điều kiện để cải tiến công cụ lao động, tích luỹ kinh nghiệm... , nhờ đó, năng suất lao động tăng lên. Như vậy, phân công lao động xã hội biểu hiện sự phát triển của lực lượng sản xuất và chính sự phát triển của lực lượng sản xuất làm cho việc trao đổi sản phẩm trở thành tất yếu.

Phân công lao động xã hội là cơ sở của sản xuất hàng hoá. Nhưng  phân công lao động xã hội chỉ là điều kiện cần, không phải là điều kiện đủ cho sản xuất hàng hoá ra đời.

2. Tính chất tư nhân của sản xuất

Sản phẩm của lao động chỉ trở thành hàng hoá khi chúng thuộc quyền sở hữu của một chủ thể nhất định và những chủ thể khác muốn có sản phẩm đó phải trao đổi. Nói cách khác, chính sự độc lập tương đối (tính tự chủ) của những người sản xuất làm cho sản phẩm lao động trở thành hàng hoá. “Nói chung, các vật phẩm tiêu dùng trở thành hàng hoá chỉ vì chúng là sản phẩm của những lao động tư nhân được tiến hành một cách độc lập với nhau”[9]. “Muốn cho việc chuyển nhượng đó mang tính chất có đi có lại, thì người ta chỉ cần mặc nhiên coi nhau là những kẻ sở hữu tư nhân đối với các vật có thể chuyển nhượng ấy, và do đó, là những người độc lập với nhau”.[10]

Lao động tư nhân có thể dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất; các hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất; cũng có thể do tính tự chủ của mỗi đơn vị sản xuất trong cùng một hình thức sở hữu tư liệu sản xuất. Do đó, tư nhân có thể là hộ cá thể, doanh nghiệp tư nhân, hợp tác xã, doanh nghiệp nhà nước ...

Cần lưu ý thêm, trong điều kiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, tính chất tư nhân của sản xuất trở nên hết sức sâu sắc và cùng với sự phát triển của phân công lao động xã hội, kinh tế hàng hoá có thể phát triển đến đỉnh cao. Chính điều này đã làm cho kinh tế hàng hoá đặc biệt phát triển trong chủ nghĩa tư bản.

Khi sản xuất mang tính chất tư nhân, chủ sở hữu tư liệu sản xuất có quyền quyết định việc sử dụng tư liệu sản xuất và là người sở hữu những sản phẩm do họ sản xuất ra. Như vậy, điều kiện này làm cho người sản xuất tách biệt với nhau về mặt kinh tế. Trong điều kiện đó, khi muốn tiêu dùng sản phẩm của nhau, những người sản xuất phải mua bán sản phẩm, tức là phải trao đổi dưới hình thái hàng hoá.

Nhưng nếu chỉ có tính chất tư nhân của sản xuất mà không có điều kiện phân công lao động xã hội cũng không thể có sản xuất hàng hoá. Ví dụ, người nông dân là người sở hữu cá thể về tư liệu sản xuất và do đó, sản xuất của họ mang tính chất tư nhân nhưng họ tự sản xuất lấy mọi thứ sản phẩm để  tiêu dùng thì không phải là sản xuất hàng hoá. Vì vậy, phân công lao động xã hội là cơ sở của sản xuất hàng hoá và tính chất tư nhân của sản xuất, tức là mặt xã hội của sản xuất, làm cho việc trao đổi sản phẩm trở thành tất yếu. Chỉ khi nào có đồng thời hai điều kiện đó thì mới có sản xuất và trao đổi hàng hoá.

Hai điều kiện nói trên cho thấy, phân công lao động xã hội làm cho những người sản xuất phụ thuộc vào nhau, còn tính chất tư nhân của sản xuất lại chia rẽ họ, làm cho họ độc lập với nhau. Đây là một mâu thuẫn, mâu thuẫn này được giải quyết thông qua trao đổi mua bán sản phẩm của nhau. Sản xuất hàng hoá đã ra đời, tồn tại và phát triển từ thấp đến cao trong một số phương thức sản xuất xã hội.

II. HÀNG HOÁ

1. Hàng hoá và hai thuộc tính của hàng hoá

Hàng hoá là sản phẩm của lao động, có thể thoả mãn một nhu cầu nào đó của con người, được sản xuất nhằm để trao đổi, mua bán.

Trong nền kinh tế tự nhiên, tự cấp tự túc thì chỉ những sản phẩm đem trao đổi, mua bán mới trở thành hàng hoá. Cũng sản phẩm đó, nếu không đem trao đổi, mua bán thì không phải là hàng hoá. Ví dụ: người nông dân sản xuất ra thóc nhưng đem nộp tô cho địa chủ, thì thóc đó không trở thành  hàng hoá.Trong nền kinh tế hàng hoá, ngay từ đầu, sản phẩm được sản xuất ra nhằm để bán, thì dù còn để trong kho, chưa bán được... vẫn là hàng hoá.

Định nghĩa trên đây cho thấy: hàng hoá có hai thuộc tính, giá trị sử dụng và giá trị.

a) Giá trị sử dụng

Giá trị sử dụng là công dụng của vật phẩm có thể thoả mãn nhu cầu nào đó của con người. Nhu cầu đó có thể là các nhu cầu vật chất (các sản phẩm như gạo, quần áo, dày dép...có thể đáp ứng các nhu cầu tiêu dùng cá nhân; các sản phẩm như máy móc, thiết bị, nguyên nhiên vật liệu... có thể đáp ứng nhu cầu cho sản xuất) hoặc là nhu cầu về tinh thần như sách, báo , phim ảnh...

Như vậy, bất cứ hàng hoá nào cũng phải có một hay một số công dụng nhất định. Số công dụng đó không phải ngay trong một lúc có thể tìm ra được hết, nó được phát hiện dần dần trong quá trình phát triển của khoa học, kỹ thuật và của lực lượng sản xuất. Ví dụ: than đá khi xưa chỉ dùng làm chất đốt, về sau được dùng làm nguyên liệu cho công nghiệp hoá chất... Xã hội càng tiến bộ, khoa học-kỹ thuật, phân công lao động xã hội và lực lượng sản xuất càng phát triển thì số lượng giá trị sử dụng càng nhiều, chủng loại càng phong phú đa dạng và chất lượng cao.

Giá trị sử dụng của hàng hoá do thuộc tính tự nhiên của hàng hoá quyết định, không phụ thuộc vào chế độ xã hội nên là một phạm trù vĩnh viễn và là nội dung vật chất của của cải. Nhưng việc phát hiện và sử dụng những thuộc tính ấy lại phụ thuộc vào trình độ phát triển của khoa học. Vì vậy, C. Mác nói: “giá trị sử dụng chỉ được thực hiện trong việc sử dụng hay tiêu dùng. Giá trị sử dụng cấu thành cái nội dung vật chất của của cải, chẳng kể hình thái xã hội của của cải đó là như thế nào”.[11]

Giá trị sử dụng của hàng hoá có đặc điểm là  không phải cho bản thân người sản xuất hàng hoá sử dụng, mà là cho người khác, tức là giá trị sử dụng cho xã hội. Nhưng cũng không phải bất cứ giá trị sử dụng nào được người khác dùng cũng đều là hàng hoá. Ví dụ: thóc của nông dân nộp tô cho địa chủ không phải là hàng hoá, vì quan hệ đó giữa nông dân với địa chủ không phải là quan hệ trao đổi. Mác  nói: “ giá trị sử dụng đồng thời cũng là những vật mang giá trị trao đổi ”[12]. Vì thế, giá trị sử dụng đến tay người khác, người tiêu dùng phải thông qua mua bán. Trong nền sản xuất hàng hoá, giá trị sử dụng đồng thời là vật mang giá trị trao đổi.

b) Giá trị

Hàng hoá không những có giá trị sử dụng, có thể thoả mãn nhu cầu nào đó của con người mà còn có thể dùng để trao đổi với hàng hoá khác, tức là hàng hoá còn có giá trị trao đổi. Giá trị trao đổi của hàng hoá là quan hệ về số lượng, là tỷ lệ trao đổi giữa những hàng hoá có giá trị sử dụng khác nhau.

Ví dụ: 1 m vải = 10 kg thóc.

Từ hai thuộc tính của hàng hoá, chúng ta có thể định nghĩa hàng hoá theo cách thứ hai: hàng hoá là giá trị sử dụng và giá trị trao đổi.

Hai vế của phương trình hoàn toàn khác nhau (công dụng của vải khác với công dụng của thóc; ki lô gam thì khác với mét; 1 thì khác với 10) nhưng chúng vẫn bằng nhau. Cái chung, cái bằng nhau, giống nhau giữa hai vế của phương trình đó là: chúng đều là sản phẩm của lao động, đều là kết qủa sự hao phí lao động nói chung. Để sản xuất ra vải và thóc người thợ dệt và người nông dân đều phải hao phí lao động để sản xuất ra chúng. Lao động  hao phí để làm ra 1m vải  ngang bằng với lao động hao phí để làm ra 10kg thóc. Mác nói: “Nếu không kể đến giá trị sử dụng của vật thể hàng hoá, thì vật thể hàng hóa chỉ còn có một thuộc tính mà thôi, cụ thể: chúng là sản phẩm của lao động”[13].

Nhờ có cơ sở chung đó, tất cả các hàng hóa đều giống nhau và có thể trao đổi được với nhau. Thực chất trao đổi hàng hoá cho nhau là trao đổi lao động ẩn dấu trong các hàng hoá ấy. Ví dụ: người thợ dệt mất hai giờ lao động để làm ra 1m vải, người nông dân sản xuất được10 kg thóc cũng mất hai giờ. Trao đổi 1m vải lấy 10 kg thóc chẳng qua là trao đổi hai giờ lao động làm ra vải với hai giờ lao động sản xuất thóc. Lao động kết tinh trong hàng hoá được gọi là giá trị.

Như vậy, sở dĩ hàng hoá có giá trị trao đổi bởi vì hàng hoá có giá trị. Giá trị là nội dung, là cơ sở của giá trị trao đổi; giá trị trao đổi chỉ là hình thức biểu hiện của giá trị. Giá trị của hàng hoá là lao động của người sản xuất hàng hoá kết tinh trong hàng hoá. Giá trị hàng hoá là biểu hiện quan hệ giữa những người sản xuất hàng hóa. Nó là một phạm trù lịch sử, gắn liền với sản xuất và trao đổi  hàng hóa.

Như vậy, hàng hoá có hai thuộc tính: giá trị sử dụng và giá trị. Hai thuộc tính này cùng tồn tại và thống nhất với nhau ở một hàng hoá, nhưng đây là sự thống nhất của các mặt đối lập. Người sản xuất làm ra hàng hóa để bán, cho nên mục đích của họ là giá trị chứ không phải là giá trị sử dụng; trong tay họ có giá trị sử dụng, nhưng cái mà họ quan tâm là giá trị hàng hóa. Họ chú ý đến giá trị sử dụng thì cũng chính là để đạt mục đích giá trị. Ngược lại, người mua thì rất cần giá trị sử dụng, nhưng muốn có giá trị sử dụng thì trước hết phải trả giá trị của nó cho người sản xuất ra nó, tức là phải thực hiện được giá trị hàng hoá thì mới chi phối được giá trị sử dụng. Vì vậy, quá trình thực hiện giá trị và quá trình thực hiện giá trị sử dụng là hai quá trình khác nhau về thời gian và không gian. Quá trình thực hiện giá trị được tiến hành trước và trên thị trường; quá trình thực hiện giá trị sử dụng diễn ra sau và trong lĩnh vực tiêu dùng.

Tóm lại, giá trị sử dụng và giá trị của hàng hoá vừa thống nhất vừa mâu thuẫn với nhau. Trước khi thực hiện giá trị sử dụng của hàng hoá cần phải thực hiện giá trị của nó; muốn thực hiện giá trị hàng hoá thì phải có giá trị sử dụng.

2. Tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hoá

Sở dĩ hàng hoá có hai thuộc tính giá trị sử dụng và giá trị vì lao động của người sản xuất hàng hoá có tính hai mặt, đó là lao động cụ thể và lao động trừu tượng.

a) Lao động cụ thể là lao động có ích dưới một hình thức cụ thể của một nghề nghiệp chuyên môn nhất định. Mỗi lao động cụ thể có mục đích riêng, công cụ lao động, đối tượng lao động, phương pháp lao động và kết quả lao động riêng. Chính những cái riêng đó làm cho các lao động cụ thể khác nhau. Ví dụ: lao động cụ thể của người thợ may khác với lao động của người thợ nề; lao động cụ thể của người thợ mộc khác với lao động cụ thể của người thợ dệt...

Mỗi lao động cụ thể tạo ra một giá trị sử dụng nhất định. Trong xã hội, giá trị sử dụng muôn hình, muôn vẻ do lao động cụ thể muôn hình muôn vẻ tạo ra. Lao động cụ thể là một phạm trù vĩnh viễn nên giá trị sử dụng là phạm trù vĩnh viễn.

Lao động cụ thể tồn tại vĩnh viễn cùng với sản xuất và tái sản xuất xã hội, không phụ thuộc vào bất cứ hình thái kinh tế - xã hội nào; nhưng hình thức của lao động cụ thể phụ thuộc vào sự phát triển của kỹ thuật, của lực lượng sản xuất, phân công lao động xã hội và nhu cầu tiêu dùng. Khoa học, kỹ thuật, phân công lao động càng phát triển thì các hình thức lao động cụ thể càng phong phú và đa dạng.Tất cả các loại lao động cụ thể hợp thành hệ thống phân công lao động xã hội ngày càng chi tiết.

b) Lao động trừu tượng là lao động của người sản xuất hàng hoá không kể đến hình thức cụ thể của nó, hay nói cách khác lao động trừu tượng là sự hao phí sức lực của con người nói chung không kể hình thức cụ thể của nó như thế nào. Đó là sự tiêu hao cơ bắp, thần kinh, trí óc của con người sau một quá trình lao động. Nhưng không phải là sự tiêu hao sức lực của con người nói chung, mà là sự tiêu phí sức lực của người sản xuất hàng hoá. Lao động trừu tượng tạo ra giá trị hàng hoá, là một phạm trù lịch sử, riêng có của sản xuất hàng hoá.Tất nhiên, không phải có hai thứ lao động kết tinh trong hàng hoá, mà chỉ là lao động của người sản xuất hàng hoá có tính chất hai mặt mà thôi.

Như  vậy, lao động sản xuất hàng hoá, nếu xem xét dưới góc độ lao động cụ thể tức là xem xét lao động đó tiến hành như thế nào, sản xuất ra cái gì; còn nếu xem xét dưới góc độ lao động trừu tượng tức là xem xét lao động đó tốn bao nhiêu sức lực, hao phí bao nhiêu thời gian lao động.

Tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hoá phản ánh tính chất tư nhân và tính chất xã hội của lao động.

Tính chất tư nhân của lao động sản xuất hàng hoá biểu hiện: sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào, sản xuất cho ai là công việc cá nhân của chủ sở hữu về tư liệu sản xuất, họ tự quyết định. Đồng thời, lao động của người sản xuất hàng hoá lại mang tính xã hội, nó trở thành là một bộ phận của lao động xã hội nằm trong hệ thống phân công lao động xã hội. Sự phân công lao động xã hội làm nảy sinh mối liên hệ giữa những người sản xuất. Người này sản xuất ra sản phẩm để cho người khác dùng; và ngược lại, họ cần sản phẩm của người khác. Sự phân công lao động xã hội tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau giữa những người sản xuất hàng hoá thông qua trao đổi hàng hoá. Việc trao đổi hàng hoá không thể căn cứ vào lao động cụ thể mà phải quy về lao động trừu tượng.

Lao động của người sản xuất hàng hoá bao hàm sự thống nhất giữa hai mặt đối lập là tính chất xã hội và tính chất tư nhân của lao động. Mâu thuẫn giữa tính chất xã hội và tính chất tư nhân của lao động sản xuất hàng hoá là mâu thuẫn cơ bản của nền sản xuất hàng hoá giản đơn, mâu thuẫn đó được biểu hiện thành mâu thuẫn giữa lao động trừu tượng và lao động cụ thể, giữa giá trị và giá trị sử dụng của hàng hoá. Mâu thuẫn trên bộc lộ rõ khi sản xuất thừa, cung vượt quá cầu, lao động tư nhân không dược xã hội thừa nhận, giá trị sử dụng không đáp ứng được nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng.

Mâu thuẫn giữa lao động tư nhân và lao động xã hội chứa đựng khả năng sản xuất “thừa” và là nguồn gốc của mọi mâu thuẫn của kinh tế hàng hoá.

3. Lượng giá trị hàng hoá

Lượng giá trị hàng hoá là do lượng lao động tiêu hao để làm ra hàng hoá quyết định và được đo lường bằng thời gian lao động.

Trong đời sống thực tế, nhiều người cùng sản xuất một loại hàng hoá như nhau, nhưng điều kiện sản xuất, trình độ tay nghề, năng suất lao động khác nhau, do đó thời gian lao động hao phí để sản xuất hàng hoá là không giống nhau tức là hao phí lao động cá biệt khác nhau. Ví dụ, cùng làm nghề dệt vải, nhưng người thứ nhất dệt một tấm vải phải hao phí 10 giờ lao động, người thứ hai 8 giờ, người thứ ba 6 giờ. Sở dĩ có khác nhau về lượng thời gian lao động hao phí như thế là do số lượng và chất lượng tư liệu sản xuất của mỗi người không giống nhau, khả năng và trình độ thành thạo riêng của từng người cũng không như nhau, điều kiện lao động không giống nhau...

Trong trao đổi , người ta không dựa trên hao phí thời gian lao động cá biệt vì xã hội không thể biết được chính xác hao phí thời gian lao động của từng người sản xuất hàng hoá. Hơn thế nữa, nếu trao đổi  theo các giá trị cá biệt thì người sản xuất càng lười biếng, vụng về, hàng hoá  của họ càng có giá trị. Do đó, khi trao đổi, người ta phải căn cứ vào các giá trị chung hay giá trị xã hội.

Vậy lượng giá trị hàng hoá không phải được tính bằng thời gian lao động cá biệt mà được tính bằng hao phí thời gian lao động có tính chất trung bình. Thời gian lao động xã hội cần thiết là thời gian lao động để sản xuất ra hàng hoá với một cường độ trung bình, trình độ thành thạo trung bình, trong những điều kiện bình thường của sản xuất xã hội để sản xuất ra tuyệt đại bộ phận hàng hoá.

Trong thực tế, thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất ra hàng hoá thường trùng hợp với thời gian lao động cá biệt của những người sản xuất hàng hoá nào cung cấp đại bộ phận hàng hoá trên thị trường. Cần chú ý rằng, trình độ thành thạo trung bình, cường độ lao động trung bình, điều kiện lao động bình thường của xã hội ở mỗi nước, mỗi ngành là khác nhau và thay đổi theo sự phát triển của lực lượng sản xuất.

Thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất ra hàng hoá thay đổi thì lượng giá trị hàng hoá sẽ thay đổi. Lượng giá trị hàng hoá phụ thuộc vào các yếu tố sau:

- Năng suất lao động có ảnh hưởng trực tiếp đến lượng giá trị hàng hoá. Năng suất lao động là năng lực sản xuất của lao động được đo bằng số lượng sản phẩm sản xuất trong một đơn vị thời gian, hoặc số lượng thời gian hao phí để sản xuất một đơn vị sản phẩm. Năng suất lao động xã hội càng cao, thời gian cần thiết để sản xuất hàng hoá càng ít, lượng lao động kết tinh trong một đơn vị sản phẩm càng nhỏ thì giá trị của sản phẩm càng bé. Như vậy, lượng giá trị của một hàng hoá tỷ lệ thuận với số lượng lao động và tỷ lệ nghịch với năng suất lao động. Năng suất lao động phụ thuộc vào trình độ lành nghề của người lao động; trình độ công nghệ; phương pháp tổ chức, quản lý lao động; quy mô và hiệu suất của tư liệu sản xuất; các điều kiện tự nhiên...

- Cường độ lao động là mức độ hao phí lao động trong một đơn vị thời gian, nói lên mức độ khẩn trương, căng thẳng của lao động. Tăng cường độ lao động cũng giống như kéo dài thời gian lao động. Cường độ lao động tăng lên có nghĩa là hao phí sức lao động cũng tăng lên, làm cho số lượng sản phẩm được chế tạo trong một đơn vị thời gian tăng lên nhưng giá trị một hàng hoá không thay đổi.

Tăng năng suất lao động làm cho số lượng sản phẩm được tạo ra trong một đơn vị thời gian tăng lên, tổng giá trị hàng hoá tạo ra trong một đơn vị thời gian không thay đổi, do đó giá trị của một đơn vị hàng hoá giảm xuống. Tăng cường độ lao động làm cho số lượng sản phẩm được tạo ra trong một đơn vị thời gian nhiều hơn, tổng giá trị hàng hoá tạo ra trong một đơn vị thời gian cũng tăng lên, nhưng giá trị của một đơn vị hàng hoá không thay đổi. Như vậy, tăng năng suất lao động và tăng cường độ lao động có điểm chung, giống nhau ở kết quả là tăng số lượng sản phẩm sản xuất ra trong thời gian nhất định.

Lao động của người sản xuất hàng hoá có trình độ thành thạo khác nhau, được chia thành hai loại: lao động giản đơn và lao động phức tạp.

Lao động giản đơn là lao động mà  mọi người bình thường đều có thể làm được, không phải qua đào tạo, huấn luyện chuyên môn.

Lao động phức tạp hay lao động lành nghề là lao động mà muốn thực hiện được đòi hỏi phải qua đào tạo, huấn luyện về chuyên môn.

Trong cùng một thời gian, lao động phức tạp tạo ra nhiều giá trị hơn lao động giản đơn. Các Mác viết: “Lao động phức tạp chỉ là lao động giản đơn được nâng lên luỹ thừa , hay nói cho đúng hơn, là lao động giản đơn được nhân lên”.[14]

Như vậy là, trong quá trình trao đổi hàng hoá, người ta lấy lao động giản đơn làm đơn vị, mọi lao động phức tạp đều được quy thành lao động giản đơn. Do đó, lượng giá trị của hàng hoá là do thời gian lao động xã hội cần thiết, giản đơn để sản xuất ra hàng hoá đó quyết định.

Lượng giá trị hàng hoá không chỉ bao gồm hao phí lao động sống, mà còn bao gồm hao phí lao động qua khứ đã vật hoá trong tư liệu sản xuất (như máy móc, nguyên vật liệu, năng lượng ...). Do đó, lượng giá trị hàng hoá gồm cả giá trị cũ, tức là giá trị của những tư liêụ sản xuất đã hao phí để sản xuất hàng hoá (ký hiệu là c) và giá trị mới do lao động sống của người sản xuất tạo ra (ký hiệu là v+m).

4. Quy luật giá trị

Quy luật giá trị là quy luật kinh tế cơ bản của sản xuất và lưu thông hàng hoá. Ở đâu có sản xuất và trao đổi  hàng hoá thì ở đó có sự hoạt động của quy luật giá trị.

a) Nội dung của quy luật giá trị

Quy luật giá trị đòi hỏi việc sản xuất và trao đổi hàng hoá phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết. Hai hàng hoá có giá trị sử dụng khác nhau có thể trao đổi với nhau được, khi lượng giá trị của chúng ngang nhau. Do đó, yêu cầu của quy luật giá trị đòi hỏi phải trao đổi theo nguyên tắc ngang giá.

Những người sản xuất và trao đổi hàng hoá tuân theo mệnh lệnh của giá cả thị trường. Giá cả phụ thuộc vào giá trị, vì giá trị là cơ sở của giá cả. Hàng hoá nào mà hao phí lao động để sản xuất ra nó nhiều thì có giá trị cao và do vậy giá cả thị trường sẽ cao, và ngựơc lại. Ngoài ra, giá cả còn phụ thuộc vào sức mua của đồng tiền, quan hệ cung cầu, quan hệ cạnh tranh... Như vậy, giá cả hàng hoá trên thị trường lên, xuống xoay quanh giá trị của hàng hoá và trở thành cơ chế tác động của quy luật giá trị. Đối với mỗi hàng hoá riêng biệt, giá cả của nó có thể cao, thấp  hoặc phù hợp với giá trị của nó. Nhưng xét trong phạm vi xã hội tổng giá cả bằng tổng giá trị hàng hoá.

b) Tác dụng của quy luật giá trị

Trong nền kinh tế hàng hoá, quy luật giá trị có những tác dụng sau:

- Điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hoá.

+ Điều tiết sản xuất.

Trong nền sản xuất hàng hoá, tình trạng người sản xuất bỏ ngành này, đổ xô vào sản xuất ngành khác, quy mô ngành này thu hẹp, quy mô ngành khác mở rộng, làm cho tư liệu sản xuất và sức lao động được phân bố lại giữa các ngành... thường xảy ra. Sự điều tiết này được hình thành một cách tự phát, thông qua sự biến động của giá cả trên thị trường và do tác động trực tiếp của quan hệ cung cầu hàng hoá trên thị trường. Khi cung nhỏ hơn cầu, sản phẩm không đủ để thoả mãn nhu cầu xã hội, giá cả cao hơn giá trị, hàng hoá bán chạy với lãi cao. Những người sản xuất di chuyển tư liệu sản xuất và sức lao động vào các ngành này, làm cho sản xuất được mở rộng. Khi cung lớn hơn cầu, sản phẩm làm ra quá nhiều so với nhu cầu xã hội, giá cả thấp hơn giá trị, hàng hoá bán không chạy, bị lỗ vốn. Những người sản xuất di chuyển bớt tư liệu sản xuất và sức lao động ra khỏi các ngành này, làm cho sản xuất được thu hẹp. Như vậy, quy luật giá trị đã điều tiết sản xuất.

+ Điều tiết lưu thông hàng hoá.

Quy luật giá trị không chỉ điều tiết lĩnh vực sản xuất, mà còn điều tiết cả lĩnh vực lưu thông hàng hoá. Hàng hoá được đưa từ nơi có giá cả thấp đến nơi có giá cả cao, từ nơi cung lớn hơn cầu, đến nơi cung nhỏ hơn cầu. Như vậy, thông qua sự biến động của giá cả trên thị trường mà quy luật giá trị có tác dụng phân phối hay điều tiết các nguồn hàng một cách hợp lý hơn giữa các vùng, các khu vực.

- Kích thích cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất, tăng năng suất lao động phát triển lực lượng sản xuất.

Trong nền sản xuất hàng hoá, những người sản xuất hàng hoá, do khác nhau về tay nghề, công cụ lao động,  điều kiện lao động... nên hàng hoá mà họ sản xuất ra có giá trị cá biệt khác nhau. Tuy nhiên, trên thị trường các hàng hoá đều được trao đổi theo giá trị xã hội. Người sản xuất nào có giá trị cá biệt nhỏ hơn giá trị xã hội sẽ có lợi. Người sản xuất nào có giá trị cá biệt cao hơn giá trị xã hội sẽ bị thiệt, ở vào thế bất lợi. Muốn tồn tại và phát triển, người sản xuất phải tìm cách cải tiến kỹ thuật, nâng cao trình độ tay nghề, sử dụng những thành tựu mới của khoa học kỹ thuật vào sản xuất; cải tiến tổ chức quản lý sản xuất, làm cho năng xuất lao động tăng lên, hạ thấp giá trị cá biệt. Ngoài ra, để thu được nhiều lãi, người sản xuất hàng hoá phải thường xuyên nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã hàng hoá cho thích hợp nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng để tiêu thụ hàng hoá nhanh hơn. Thông qua tác động này, quy luật giá trị đã thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển.

- Phân hoá những người sản xuất hàng hoá.

Những người sản xuất hàng hoá hao phí thời gian lao động để sản xuất ra hàng hoá không giống nhau, do đó hàng hoá của họ có giá trị cá biệt khác nhau. Mặc dù vậy, hàng hoá  của họ đều trao đổi  theo giá trị chung, giá trị xã hội. Do đó, những người có giá trị cá biệt thấp hơn giá trị xã hội thu được lượng giá trị lớn hơn hao phí lao động sẽ ngày càng giàu lên, mua sắm thêm tư liệu sản xuất, mở rộng sản xuất kinh doanh. Những người có giá trị cá biệt cao hơn giá trị xã hội không thu hồi được toàn bộ lao động đã hao phí sẽ ngày càng nghèo đi, thu hẹp sản xuất, thậm chí bị phá sản, trở thành người làm thuê. Ngoài ra, nạn đầu cơ, lừa đảo, khủng hoảng kinh tế cũng làm tăng thêm sự phân hoá này. Trong nền kinh tế hàng hoá, sự điều tiết của nhà nước có thể hạn chế sự phân hoá này.

III. TIỀN TỆ

1. Nguồn gốc, bản chất của tiền tệ

Trong lịch sử Kinh tế chính trị, tiền tệ đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà kinh tế. Thế nhưng, C. Mác là người đầu tiên đã nghiên cứu một cách hệ thống và sâu sắc về nguồn gốc, bản chất của tiền tệ .

Tiền tệ xuất hiện là kết quả tất yếu của quá trình phát triển sản xuất và trao đổi hàng hoá.

Mỗi hàng hoá là sự thống nhất của hai thuộc tính giá trị sử dụng và giá trị. Nếu giá trị sử dụng của hàng hoá có thể nhận biết bằng các giác quan, thì giá trị của hàng hoá lại chỉ nhận biết được qua giá trị trao đổi, tức là ở các hình thái giá trị. Trong lịch sử phát triển của trao đổi hàng hoá, hình thái giá trị cũng phát triển từ thấp đến cao, từ hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên, tới hình thái mở rộng, hình thái chung của giá trị và hình thái tiền tệ.

a) Hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá trị

Cuối công xã nguyên thuỷ, lực lượng sản xuất có sự phát triển nhất định làm xuất hiện sản phẩm thặng dư, do đó bắt đầu có trao đổi. Nhưng vì lực lượng sản xuất còn ở trình độ rất thấp nên sản phẩm thặng dư còn rất ít ỏi và do đó, trao đổi mang tính chất ngẫu nhiên và trực tiếp. Một hàng hoá được trao đổi một cách ngẫu nhiên với một hàng hoá khác, chẳng hạn:

10 kg thóc = 2 m vải

Trong hình thái này, hàng hoá ở vế trái của phương trình (10 kg thóc) ở vào vị trí hình thái tương đối, giá trị của nó được biểu hiện ra bên ngoài. Hàng hoá ở vế phải của phương trình (2 m vải) ở vào vị trí hình thái ngang giá, dùng để biểu hiện giá trị của thóc. Trong hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá trị, giá trị sử dụng của một hàng hoá đã trở thành hình thức biểu hiện của giá trị. Và vì thế,  C.Mác cho rằng, ngay trong hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá trị đã có mầm mống của tiền tệ.

b) Hình thái mở rộng của giá trị

Khi lực lượng sản xuất, phân công lao động xã hội phát triển đã đưa năng suất lao động tăng lên, sản phẩm thặng dư nhiều hơn thì việc trao đổi trở nên thường xuyên hơn. Ở đây, giá trị của một hàng hoá được biểu hiện ở giá trị sử dụng của nhiều hàng hoá khác nhau, chẳng hạn:

2 m vải , hoặc

10 kg thóc =         1 cái bàn, hoặc

1 gr. vàng, hoặc

v...v..

Hình thái này bao gồm nhiều phương trình trao đổi và việc phân tích mỗi phương trình cũng giống như trong hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá trị. Hình thái này khác hình thái trên ở chỗ: hình thức biểu hiện giá trị của một hàng hoá đã được mở rộng, không cố định ở một hàng hoá.

c) Hình thái chung của giá trị

Lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội tiếp tục phát triển cao hơn, trao đổi hàng hoá trở nên thường xuyên và ngày càng mở rộng hơn nữa. Một hàng hoá có thể trao đổi được với nhiều loại hàng hoá khác nhau.  Nhưng cũng vì thế, những người có sản phẩm dư thừa không dễ gì đổi ngay được những sản phẩm mà họ cần. Quá trình trao đổi hàng hoá dần dần làm xuất hiện hàng hoá trung gian trong trao đổi. Những hàng hoá trung gian phải mang tính thông dụng, có ý nghĩa kinh tế đối với một địa phương, một bộ tộc, bộ lạc... Khi đã có hàng hoá trung gian, người ta dễ dàng đổi được hàng hoá mà họ cần. Khi đó, hình thái mở rộng của giá trị phát triển thành hình thái chung của giá trị.

10kg thóc

hoặc  2 m vải

hoặc  1 cái bàn     =      1 con cừu

hoặc  1 gr. vàng

v...v...

Hàng hoá đóng vai trò vật ngang giá chung trở thành môi giới, thành phương tiện để trao đổi các hàng hoá với nhau. Lúc đầu, vật ngang giá chung khác nhau ở mỗi địa phương, mỗi bộ tộc, bộ lạc vì ở mỗi nơi sản phẩm thông dụng, có ý nghĩa kinh tế khác nhau, có nơi dùng thóc, có nơi dùng vỏ sò, vỏ ốc v...v...

d) Hình thái tiền tệ

Khi lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội phát triển cao hơn nữa, trao đổi hàng hoá đòi hỏi phải có vật ngang giá chung thống nhất giữa các vùng, các địa phương.

Khi vật ngang giá chung được cố định lại ở một hàng hoá độc tôn và phổ biến thì hình thái tiền tệ xuất hiện. Hàng hoá đóng vai trò tiền tệ phải thoả mãn các yêu cầu: thuần nhất, dễ chia nhỏ; dễ vận chuyển, dễ bảo quản, trọng lượng nhỏ, giá trị cao... Thuộc tính tự nhiên của bạc và vàng đáp ứng tốt nhất các yêu cầu đó, nên vàng và bạc đã trở thành tiền tệ. Khi tiền tệ xuất hiện, thế giới hàng hoá phân làm hai cực: một cực là những hàng thông thường đại biểu cho những giá trị sử dụng; cực khác là hàng hoá đóng vai trò tiền tệ, đại biểu cho giá trị.

Như vậy, tiền tệ là hàng hoá đặc biệt, đóng vai trò vật ngang giá chung thống nhất cho tất cả hàng hoá. Tiền tệ ra đời là kết qủa tất yếu của sự phát triển sản xuất và trao đổi  hàng hoá. Tiền tệ là hình thức thể hiện lao động xã hội. Về bản chất, tiền tệ là quan hệ xã hội, quan hệ giữa những người sản xuất và trao đổi  hàng hoá.

Với tư cách là hàng hoá, vàng và bạc cũng có hai thuộc tính giá trị sử dụng và giá trị. Giá trị sử dụng của các hàng hoá này thể hiện ở chỗ, nó được sử dụng trong việc chế tạo một số chi tiết sản phẩm công nghiệp và làm đồ trang sức. Giá trị của hàng hoá vàng, bạc cũng do hao phí thời gian lao động xã hội cần thiết, giản đơn của người khai thác, sản xuất vàng, bạc kết tinh trong nó quyết định.

Khi đóng vai trò tiền tệ, vàng, bạc có giá trị sử dụng đặc biệt là vật ngang giá chung, đo lường được giá trị của hàng hoá khác. Đó là chức năng xã hội của vàng và bạc. Cũng từ đây nảy sinh tệ sùng bái tiền, vì tiền được coi là có quyền lực vạn năng.

2. Chức năng của tiền tệ

Trong điều kiện kinh tế hàng hoá phát triển, tiền tệ có năm chức năng sau đây:

a) Thước đo giá trị

Trong chức năng này, tiền được dùng để đo lường và biểu hiện giá trị của các hàng hoá. Tiền tệ có thể đo lường và biểu hiện giá trị của hàng hoá vì bản thân tiền tệ có giá trị. Khi thực hiện chức năng thước đo giá trị thì tiền tệ không cần phải là tiền mặt, mà chỉ cần là tiền tưởng tượng. Sở dĩ có thể làm được như vậy, vì trong thực tế giá trị của vàng và giá trị của hàng hoá đã có một tỷ lệ nhất định. Cơ sở khoa học của tỷ lệ đó là thời gian lao động xã hội cần thiết phải hao phí để sản xuất ra chúng.

Giá trị hàng hoá được biểu hiện bằng tiền gọi là giá cả hàng hoá, hay ngược lại, giá cả hàng hoá là hình thức biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hoá. Giá cả do các nhân tố: giá trị hàng hoá; giá trị tiền tệ; quan hệ cung- cầu hàng hoá quyết định...

Giá cả hàng hoá thay đổi tỷ lệ thuận với giá trị của hàng hoá và tỷ lệ nghịch với giá trị của tiền tệ.

Quan hệ cung - cầu hàng hoá làm giá cả lên xuống xung quanh giá trị. Cung lớn hơn cầu làm giá cả xuống thấp hơn giá trị; còn ngược lại, cung nhỏ hơn cầu sẽ làm cho giá cả lên cao hơn giá trị hàng hoá.

Để làm chức năng thước đo giá trị thì bản thân tiền tệ phải được đo lường. Do đó, phải có đơn vị đo lường tiền tệ. Đơn vị tiền tệ và các phần chia nhỏ của nó là tiêu chuẩn giá cả. Ở mỗi nước, đơn vị tiền tệ này có tên gọi khác nhau. Là thước đo giá trị, tiền tệ đo lường các hàng hoá khác; là tiêu chuẩn giá cả, tiền tệ đo lường số lượng của bản thân kim loại dùng làm tiền tệ. Sự thay đổi giá trị của hàng hoá tiền tệ (vàng) không ảnh hưởng đến “chức năng’’ tiêu chuẩn giá cả của nó.

Khi cả vàng và bạc thực hiện chức năng đo lường giá trị của các hàng hoá thì luôn phải xác định quan hệ tỷ lệ giữa vàng và bạc. Nói cách khác, giá trị hàng hoá phải được đo lường bằng một thước đo thống nhất, không thể có hai thước đo. Thuộc tính tự nhiên của vàng đáp ứng tốt hơn yêu cầu đối với hàng hoá đóng vai trò tiền tệ nên dần dần chỉ còn vàng là tiền tệ, bạc bị loại ra khỏi vai trò tiền tệ.

b) Phương tiện lưu thông

Làm chức năng phương tiện lưu thông, tiền tệ là môi giới trong lưu thông hàng hoá. Công thức lưu thông hàng hoá khi có sự tham gia của tiền tệ là: H -  T -  H (hàng - tiền - hàng). Khi hàng chuyển từ tay người bán sang tay người mua thì tiền chuyển từ tay người mua sang tay người bán, do đó đòi hỏi nhất thiết phải có tiền. Làm chức năng phương tiện lưu thông, tiền tệ phải là tiền thật (không phải tiền tưởng tượng).

Thực hiện chức năng này, lúc đầu người ta dùng vàng thoi, bạc nén. Điều đó gây nên một số khó khăn: phải chia nó thành nhiều mảnh nhỏ, phải xác định số lượng, độ nguyên chất... Tiền tệ bằng vàng thoi, bạc nén dần dần được thay thế bằng tiền đúc. Tiền đúc là khối kim loại đúc có hình thức, trọng lượng và giá trị nhất định, nó được dùng làm phương tiện lưu thông. Trong quá trình lưu thông, tiền đúc bị hao mòn dần và mất một phần giá trị của nó, do đó xuất hiện tình trạng tiền đúc không còn đủ giá trị ban đầu của nó. Nhưng trong thực tế, những đồng tiền bị mòn, không đủ giá trị đó vẫn được chấp nhận làm phương tiện lưu thông như tiền đúc đủ giá trị. Giá trị thực của tiền tách rời giá trị danh nghĩa của nó. Sở dĩ có tình trạng này là vì tiền làm phương tiện lưu thông chỉ là môi giới trong trao đổi. Thông thường, người bán đổi hàng lấy tiền, rồi dùng tiền ấy mua hàng hoá khác.Tiền đúc bị hao mòn và không đủ giá trị nhưng vẫn lưu thông được. Làm phương tiện lưu thông dần dần tiền tệ chỉ còn là ký hiệu giá trị. Đó chính là cơ sở ra đời của tiền giấy. Nhà nước có chức năng phát hành và quản lý lưu thông tiền giấy. Bản thân tiền giấy không có giá trị, mà chỉ là ký hiệu của giá trị và được công nhận trong phạm vi quốc gia.

Khi tiền làm chức năng phương tiện lưu thông, việc trao đổi hàng hoá trở nên thuận lợi, hành vi mua bán có thể tách rời nhau cả về không gian lẫn thời gian. Có thể bán mà chưa mua, có thể mua ở nơi này bán ở nơi kia. Như thế, tiền tệ tham gia vào quá trình trao đổi đã tạo ra sự không nhất trí giữa mua và bán, gây ra khả năng khủng hoảng kinh tế.

c) Phương tiện cất trữ

Tiền là hiện thân của giá trị, đại biểu cho của cải xã hội, nên nó có thể thực hiện được chức năng phương tiện cất trữ. Làm phương tiện cất trữ, tiền được rút khỏi lưu thông và được cất trữ lại. Cất trữ tiền là một hình thức cất trữ của cải, cất trữ giá trị.

Chỉ có tiền đủ giá trị như tiền vàng mới làm chức năng cất trữ. Sự cất trữ tiền làm cho tiền trong lưu thông thích ứng một cách tự phát với nhu cầu tiền cần thiết cho lưu thông hàng hoá. Nếu sản xuất hàng hoá giảm sút, hàng hoá ít thì một phần tiền vàng rút khỏi lưu thông và được cất trữ. Ngược lại, nếu sản xuất hàng hoá tăng lên tức là hàng hoá nhiều thì những đồng tiền đó lại quay trở vào lưu thông. Do vậy, cất trữ tiền không chỉ là cất trữ của cải mà còn là dự trữ cho lưu thông tiền tệ.

d) Phương tiện thanh toán

Kinh tế hàng hoá phát triển đến một trình độ nào đó, tất yếu sẽ nảy sinh việc mua - bán chịu, do đó tiền có chức năng phương tiện thanh toán. Với chức năng này tiền dùng để chi trả sau khi công việc giao dịch, mua bán đã hoàn thành. Ví dụ, trả tiền mua hàng chịu, trả nợ, nộp thuế...

Phương tiện thanh toán của tiền tệ gắn liền với chế độ tín dụng, trong đó có tín dụng thương mại là mua - bán chịu hàng hoá.

Trong hình thức mua - bán chịu, trước tiên, tiền làm chức năng thước đo gía trị. Nhưng vì mua bán chịu nên đến kỳ hạn trả tiền mới thực hiện chức năng phương tiện thanh toán. Sự phát triển hình thức mua bán chịu, một mặt, tạo khả năng trang trải nợ nần bằng cách thanh toán khấu trừ lẫn nhau không dùng tiền mặt, nên giảm được lượng tiền cần thiết phát hành trong lưu thông. Mặt khác, trong việc mua bán chịu, người mua biến thành con nợ, người bán biến thành chủ nợ, khi hệ thống con nợ và chủ nợ phát triển rộng rãi, nếu một khâu nào đó không thanh toán được sẽ ảnh hưởng đến các khâu khác và phá vỡ hệ thống, khả năng khủng hoảng kinh tế lại tăng lên.

Quá trình thực hiện chức năng phương tiện thanh toán sẽ làm xuất hiện một loại tiền mới - tiền tín dụng, dưới các hình thức như: giấy bạc ngân hàng, tiền ghi sổ, tài khoản có thể phát hành séc, tiền điện tử, thẻ thanh toán...

Tiền tín dụng phát sinh từ chức năng phương tiện thanh toán của tiền. Mặt khác, tiền tín dụng phát triển thì chức năng phương tiện thanh toán của tiền càng mở rộng và các hình thức của tiền cũng phát triển.

e) Tiền tệ thế giới

Khi trao đổi hàng hoá mở rộng ra bên ngoài biên giới quốc gia và hình thành quan hệ buôn bán giữa các nước, thì tiền tệ làm chức năng tiền tệ thế giới. Thực hiện chức năng tiền tệ thế giới, tiền tệ là phương tiện trao đổi, thanh toán và dự trữ quốc tế, là công cụ di chuyển của cải từ nước này sang nước khác. Làm chức năng tiền tệ thế giới thì tiền tệ phải có giá trị thật sự, phải là tiền vàng hoặc tiền tín dụng được công nhận trên phạm vi quốc tế.

Tuy nhiên, sử dụng vàng làm tiền tệ thế giới gặp không ít trở ngại như: vận chuyển, bảo quản, đánh giá chất lượng vàng... Do vậy, trong thực tế, những đồng tiền giấy của những quốc gia có nền kinh tế mạnh cũng được sử dụng làm đồng tiền quốc tế. Khi đó, quan hệ giữa các đồng tiền được thiết lập. Việc đổi tiền nước này ra tiền của nước khác được tiến hành theo tỷ lệ nhất định, phụ thuộc vào sức mua của các đồng tiền. Tỷ lệ trao đổi  giữa các đồng tiền gọi là tỷ giá hối đoái, là giá cả đồng tiền của quốc gia này được tính bằng đồng tiền của quốc gia khác.

Nhưng tiền giấy chỉ là ký hiệu của giá trị và các quốc gia thực thi chính sách tiền tệ trước hết vì lợi ích của mình nên việc sử dụng đồng tiền quốc gia làm tiền tệ thế giới làm cho người sử dụng phải chịu những rủi ro nhất định. Sự ra đời của những đồng tiền chung có tác dụng to lớn trong việc hạn chế những rủi ro đó.

Tóm lại, tiền tệ có năm chức năng, những chức năng này ra đời cùng với sự  phát triển của sản xuất hàng hoá và lưu thông hàng hoá. Năm chức năng đó có quan hệ mật thiết với nhau, thông thường tiền làm nhiều chức năng cùng một lúc.

3. Quy luật lưu thông tiền tệ và lạm phát

a) Quy luật lưu thông tiền tệ

Một trong những vấn đề trung tâm thu hút sự chú ý của cả lý thuyết cổ điển lẫn hiện đại về tiền tệ là quy luật lưu thông tiền tệ.

Quy luật lưu thông tiền tệ xác định số lượng tiền cần thiết trong lưu thông, bằng tổng số giá cả của toàn bộ hàng hoá, trừ đi tổng số giá cả hàng hoá bán chịu, trừ đi tổng số giá cả hàng hoá khấu trừ cho nhau, cộng với tổng số giá cả hàng hoá bán chịu đến kỳ thanh toán, chia cho số lần chu chuyển trung bình của tiền tệ.

Có thể minh hoạ quy luật lưu thông tiền tệ bằng công thức sau:

Tổng số       Tổng số        Tổng số giá cả      Tổng số giá cả

giá cả     -    giá cả     -    hàng hoá khấu  +   hàng hoá bán

Số lượng        hàng hoá     hàng hoá         trừ cho nhau           chịu đến kỳ

tiền cần                            bán chịu                                         thanh toán

thiết       = ------------------------------------------------------------------------

trong                         Số lần chu chuyển trung bình của tiền tệ

lưu thông

Đây là quy luật lưu thông tiền tệ trong điều kiện giả định tiền là vàng và giá trị của vàng đã xác định. Quy luật này hoạt động trong  mọi xã hội có sản xuất hàng hoá. Nếu tiền giấy xuất hiện thay thế tiền vàng trong lưu thông, với số lượng tiền giấy đưa vào lưu thông vượt quá mức lượng tiền cần thiết trong lưu thông sẽ dẫn đến lạm phát.

b) Lạm phát, nguyên nhân và hậu quả của nó

Lạm phát là do lượng tiền giấy được phát hành quá nhiều, vượt quá lượng vàng cần thiết cho lưu thông mà tiền giấy là đại biểu. Lạm phát làm cho tiền giấy bị mất giá, giá cả hàng hoá tăng lên. Biểu hiện của lạm phát là tình trạng mức giá chung của toàn bộ nền kinh tế tăng lên trong một thời gian nhất định. Lạm phát là một hiện tượng kinh tế phổ biến ở nhiều nước trên thế giới.

Nguyên nhân của lạm phát:

Thứ nhất, do thâm hụt ngân sách, tức là ngân sách nhà nước chi lớn hơn thu. Để có tiền bù đắp thâm hụt ngân sách, nhà nước phải phát hành thêm một số lượng tiền giấy để trang trải.

Thứ hai, do mất cân đối hàng và tiền. Chẳng hạn hiện tượng đầu tư quá mức vào những công trình lớn, đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời hạn đầu tư dài, tình trạng bỏ tiền trong nước ra mua một lượng lớn ngoại tệ chuyển vào trong nước, bằng con đường kiều hối hoặc chi tiêu của khách du lịch, nhưng không có lượng hàng hoá tăng thêm cân bằng với lượng tiền đưa ra.

Thứ ba, do mở rộng tín dụng quá mức, sự phát triển của tín dụng, làm công cụ cho lưu thông và trao đổi không phải chỉ có tiền giấy, mà còn có các công cụ tín dụng, các loại tiền tín dụng khác như séc, các thẻ tín dụng dưới nhiều hình thức...Tiền tín dụng gắn với khả năng tạo tiền của các ngân hàng thương mại làm tăng lượng tiền trong lưu thông vượt quá lượng tiền cần thiết, làm cho tiền bị mất giá.

Thứ tư, do sản xuất tăng chậm, nên cung nhỏ hơn cầu, làm cho giá cả tăng lên

Ngày nay, lý thuyết kinh tế học hiện đại cho rằng, lạm phát còn do cầu kéo và do chi phí đẩy. Khi cầu của xã hội tăng mạnh, ban đầu sự tăng lên của cầu dẫn tới sự tăng lên của cung, nhưng khi cung đẵ đạt tới giới hạn, tới sản lượng tiềm năng, khi đó sự tăng lên của cầu không dẫn tới sự tăng thêm của sản lượng, mà dẫn tới sự tăng giá, dẫn tới lạm phát. Đó là lạm phát do cầu kéo. Còn khi có cú sốc về phía cung, giá cả các yếu tố sản xuất tăng vọt (như cuộc khủng hoảng dầu lửa thế giới năm1973), làm cho chi phí sản xuất và giá cả hàng hoá tăng vọt. Đây được xem là lạm phát do chi phí đẩy.

Lạm phát gây ra hậu quả kinh tế xã hội phức tạp: giá cả hàng hoá tăng lên, nhưng giá cả hàng hoá khác nhau lại không tăng lên theo cùng một tỷ lệ. Điều đó phá hoại các quan hệ kinh tế, phá huỷ các quan hệ hạch toán kinh tế, người sản xuất khó bảo toàn vốn kinh doanh, không muốn bỏ vốn đầu tư. Lạm phát dẫn đến phân phối lại thu nhập và tài sản có lợi cho người nắm giữ hàng hoá, thiệt hại cho người có thu nhập và nắm giữ tài sản bằng tiền, có lợi cho người đi vay thiệt hại cho người cho vay, khuyến khích đầu cơ hàng hoá, cản trở sản xuất kinh doanh...

Lạm phát là hiện tượng gây nhiều tác động tiêu cực tới kinh tế và xã hội, vì vậy chống lạm phát được xem là một trong những mục tiêu hàng đầu của các nước trên thế giới. Để ổn định kinh tế vĩ mô, để chống lạm phát, cần phải tìm hiểu đúng nguyên nhân của lạm phát để có những giải pháp thích hợp. Những biện pháp chủ yếu được sử dụng để chống lạm phát như: kiểm soát giá cả, tiền lương; kiểm soát việc phát hành tiền vào trong lưu thông; áp dụng chính sách thuế thu nhập có hiệu quả để điều tiết phần thu nhập giữa những người có thu nhập cao và những người có thu nhập thấp; phát triển sản xuất để tăng cung hàng hoá...

IV. THỊ TRƯỜNG

1. Khái niệm

Sản xuất và trao đổi hàng hoá phát triển đến trình độ nhất định thì thị trường xuất hiện. Thị trường được hiểu theo nhiều góc độ khác nhau.

Dưới góc độ Kinh tế chính trị, Thị trường là tổng hoà các quan hệ mua bán, do những điều kiện lịch sử, kinh tế, xã hội quy định. Thị trường còn được hiểu là lĩnh vực trao đổi, mua bán mà ở đó các chủ thể kinh tế thường xuyên cạnh tranh với nhau để xác định giá cả hàng hoá, dịch vụ và sản lượng.

Thị trường có nhiều loại, tuỳ theo mục đích và tiêu chuẩn để phân loại:

Theo đối tượng giao dịch, mua bán, thị trường được phân chia theo từng loại hàng hoá và dịch vụ như thị trường lúa gạo, thị trường dầu mỏ, thị trường ngoại tệ, thị trường chứng khoán...

Theo ý nghĩa và vai trò của các đối tượng mua - bán, giao dịch, có thị trường các yếu tố sản xuất bao gồm thị trường tư liệu sản xuất, thị trường sức lao động, thị trường vốn, thị trường công nghệ và thị trường tư liệu tiêu dùng...

Theo tính chất và cơ chế vận hành, có thị trường tự do, thị trường cạnh tranh hoàn hảo, thị trường cạnh tranh không hoàn hảo, thị trường độc quyền cạnh tranh, thị trường cạnh tranh độc quyền, thị trường tự do có điều tiết của chính phủ...

Theo quy mô và phạm vi các quan hệ kinh tế, có thị trường địa phương, thị trường khu vực, thị trường trong nước và nước ngoài, thị trường quốc gia và quốc tế...

Lịch sử cho thấy, thị trường phát triển cùng với sự phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hoá. Sản xuất hàng hoá càng phát triển, sản xuất ra càng nhiều loại hàng hoá và dịch vụ thì càng mở rộng thị trường cho các hàng hoá và dịch vụ ấy, thị trường đã phát triển từ thị trường sản phẩm, thị trường các tư liệu tiêu dùng tới thị trường tư liệu sản xuất, thị trường sức lao động, thị trường vốn, thị trường chứng khoán... Quy mô các quan hệ kinh tế mở rộng thì thị trường cũng phát triển: từ thị trường địa phương, khu vực tới thị trường quốc gia, thị trường liên quốc gia và thị trường thế giới.

2. Các chức năng chủ yếu của thị trường

- Thực hiện giá trị hàng hoá. Trong chức năng này, thị trường là nơi giá trị hàng hoá có thể được thực hiện hoặc không được thực hiện; có thể thực hiện cao hơn hoặc bằng và thấp hơn giá trị hàng hoá trong sản xuất. Chức năng này gắn với mục đích của sản xuất và khách hàng giữ vai trò quyết định đối với người sản xuất. Sản xuất hàng hoá là việc riêng của từng người có tính độc lập tương đối với người sản xuất khác. Nhưng vấn đề mấu chốt là ở chỗ hàng hoá của họ có đáp ứng nhu cầu xã hội, thị hiếu người tiêu dùng về chất lượng, hình thức, quy cách hay không? Chi phí để sản xuất hàng hoá có được xã hội chấp nhận hay không, nghĩa là giá trị của hàng hoá có được thừa nhận hay không? Chỉ có trên thị trường và thông qua thị trường các vấn đề trên mới được xác định.

Khi sản phẩm tiêu thụ được (bán được) nghĩa là công dụng của nó được xã hội thừa nhận. Điều đó cũng có nghĩa là hao phí lao động để sản xuất ra hàng hoá được xã hội thừa nhận. Ngược lại, nếu hàng hoá không bán được nghĩa là hoặc do công dụng của hàng hoá không được thừa nhận (chất lượng kém, quy cách, mẫu mã không thích hợp, mốt lạc hậu, cung lớn hơn cầu...) hoặc hao phí lao động để sản xuất ra hàng hoá lớn hơn mức trung bình của xã hội (giá quá đắt) không được xã hội thừa nhận.

Trên thị trường, người sản xuất biết được các đối thủ cạnh tranh của họ và để giành ưu thế trong cạnh tranh, họ phải cải tiến chất lượng, giảm chi phí sản xuất, đảm bảo chữ “tín” với khách hàng.

- Cung cấp thông tin cho người sản xuất và người tiêu dùng. Thị trường chỉ rõ  những biến động về nhu cầu xã hội, số lượng, giá cả, cơ cấu và xu hướng thay đổi của nhu cầu các loại hàng hoá, dịch vụ. Đó là những thông tin cực kỳ quan trọng đối với người sản xuất hàng hoá, giúp họ điều chỉnh sản xuất cho phù hợp nhu cầu, thị hiếu, sản xuất hàng hoá theo “mốt” mà  người tiêu dùng đòi hỏi...

- Kích thích hoặc hạn chế sản xuất và tiêu dùng. Trên thị trường, mọi hàng hoá đều được bán và mua theo giá cả thị trường. Cạnh tranh và cung cầu làm cho giá cả thị trường biến đổi. Thông qua sự biến đổi đó, thị trường có tác dụng kích thích hoặc hạn chế sản xuất đối với người sản xuất; kích thích hoặc hạn chế tiêu dùng đối với người tiêu dùng.

Thông qua các chức năng nói trên, thị trường có vai trò quan trọng điều tiết hoạt động của các doanh nghiệp và người tiêu dùng; thông qua thị trường mà Nhà nước có thể điều tiết vĩ mô hoạt động của toàn bộ nền kinh tế.

3. Quy luật cạnh tranh

Cạnh tranh là sự ganh đua giữa các chủ thể tham gia sản xuất kinh doanh với nhau nhằm giành những điều kiện thuận lợi trong sản xuất kinh doanh, tiêu thụ hàng hoá và dịch vụ để thực hiện tốt nhất lợi ích của mình.

Nền kinh tế hàng hoá có nhiều chủ thể kinh tế khác nhau. Mỗi chủ thể kinh tế phải tự trả lời các câu hỏi: sản xuất cái gì? sản xuất như thế nào? cho ai? Mỗi chủ thể kinh tế có lợi ích riêng và họ hành động trước hết vì lợi ích của mình. Do sự khác biệt về lợi ích, cạnh tranh trên thị trường là tất yếu và mang tính phổ biến. Cạnh tranh là quy luật của sản xuất và trao đổi hàng hoá.

Cạnh tranh có thể diễn ra trong những lĩnh vực khác nhau: cạnh tranh chiếm các nguồn nguyên liệu; cạnh tranh trong việc nghiên cứu và ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ; cạnh tranh để chiếm lĩnh thị trường, giành nơi đầu tư, các hợp đồng, các đơn đặt hàng... Các công cụ cạnh tranh cũng rất đa dạng: bằng giá cả và phi giá cả, bằng chất lượng hàng hoá, bằng các thủ đoạn kinh tế và phi kinh tế...

Cạnh tranh có nhiều loại: cạnh tranh giữa người mua và người bán, cạnh tranh giữa người bán với nhau hoặc giữa người mua với nhau; cạnh tranh trong nội bộ ngành, cạnh tranh giữa các ngành, cạnh tranh trong giới hạn quốc gia, khu vực và quốc tế.

Cạnh tranh có vai trò to lớn trong nền sản xuất hàng hoá. Cạnh tranh buộc người sản xuất, kinh doanh phải thường xuyên cải tiến kỹ thuật, áp dụng công nghệ mới, caỉ tiến tổ chức, quản lý, thay đổi mẫu mã hàng hoá, phương thức phục vụ...Cạnh tranh làm cho nền kinh tế trở nên năng động và hiệu quả. Do vậy, việc tạo môi trường cho quy luật cạnh tranh hoạt động và phát huy tác dụng là điều kiện cần thiết cho sự tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.

Bên cạnh vai trò to lớn đó, cạnh tranh không lành mạnh như: lừa đảo, làm hàng giả, đầu cơ, trốn thuế, buôn lậu, ăn cắp bản quyền, mua chuộc, hối lộ, tung tin phá hoại uy tín đối thủ... gây phương hại cho xã hội cả về an ninh và kinh tế. Đó là mặt trái của quy luật cạnh tranh. Ngăn ngừa, hạn chế cạnh tranh không lành mạnh trong nền kinh tế là nhiệm vụ quan trọng của các chính phủ.

4. Quy luật cung- cầu

Bất kỳ thị trường nào cũng bao gồm hai yếu tố cơ bản:  người bán (người sản xuất) và người mua (người tiêu dùng).

Cầu là khối lượng hàng hoá và dịch vụ mà người tiêu dùng mua trong một thời kỳ tương ứng với giá cả, thu nhập và các biến số kinh tế xác định. Nói cách khác, cầu là nhu cầu có khả năng thanh toán. Giữa cầu và nhu cầu có mối liên hệ với nhau nhưng không phải là một. Có thể có nhu cầu về hàng hoá, song nếu không có tiền để mua hàng theo giá cả nhất định thì sẽ không xuất hiện cầu.

Lượng cầu phụ thuộc vào các nhân tố chủ yếu như thu nhập, sức mua của tiền tệ, giá cả hàng hoá, thị hiếu của người tiêu dùng... Nhưng trong các nhân tố đó, giá cả hàng hoá là nhân tố tác động trực tiếp và tỷ lệ ngược chiều với lượng cầu. Giá cả hàng hoá cao thì cầu về hàng hoá đó thấp, ngược lại, giá cả hàng hoá thấp, lượng cầu hàng hoá đó sẽ cao.

Cung là khối lượng hàng hoá, dịch vụ mà các chủ thể kinh tế đem bán trên thị trường trong một thời kỳ nhất định, tương ứng với mức giá cả, khả năng sản xuất, chi phí sản xuất xác định.

Lượng cung phụ thuộc vào khả năng sản xuất, vào số lượng và chất lượng các nguồn lực, các yếu tố sản xuất được sử dụng, chi phí sản xuất và năng suất lao động. Giá cả hàng hoá và dịch vụ trên thị trường là yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến lượng cung về hàng hoá và dịch vụ đó. Cung tỷ lệ thuận chiều với giá cả. Giá cả cao thì cung lớn và ngược lại, giá cả thấp thì cung giảm.

Cung và cầu có quan hệ chặt chẽ với nhau, thường xuyên tác động lẫn nhau trên thị trường. Cầu xác định cung và ngược lại cung xác định cầu. Cầu xác định khối lượng, cơ cấu của cung về hàng hoá: chỉ những hàng hoá nào tiêu thụ được trên thị trường mới được tái sản xuất và ngược lại. Cung tác động đến cầu, kích thích cầu: những hàng hoá nào được sản xuất phù hợp với  nhu cầu, thị hiếu, sở thích... của người tiêu dùng sẽ bán chạy hơn làm cho nhu cầu về chúng tăng lên.

Cung, cầu về hàng hoá và giá cả thị trường của hàng hoá có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Giá cả là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hoá. Giá cả thị trường là giá cả do người mua và người bán thoả thuận với nhau trên thị trường. Trong cơ chế thị trường, người mua đại diện cho cầu, người bán đại diện cho cung. Người mua muốn giá cả hàng hoá thấp, người bán muốn giá cả hàng hoá cao. Vì vậy, giá cả thị trường là giao điểm giá cả giữa người mua và người bán, gọi là giá cả trung bình. Ở điểm giá cả trung bình, cung và cầu về số lượng hàng hoá cân bằng với nhau, hay số lượng sản phẩm mà người mua muốn mua bằng số lượng sản phẩm mà người bán cần bán. Không phải chỉ có giá cả ảnh hưởng tới cung và cầu mà quan hệ cung cầu ảnh hưởng tới việc xác định giá cả trên thị trường. Khi cung lớn hơn cầu, người bán phải giảm giá, giá cả hàng hóa có thể thấp hơn giá trị hàng hoá. Khi cung nhỏ hơn cầu, giá cả có thể cao hơn giá trị. Khi cung bằng cầu, giá cả bằng giá trị. Quan hệ cung cầu mang tính ổn định, lặp đi lặp lại và đó chính là quy luật. Quy luật cung cầu là quy luật của sản xuất và trao đổi  hàng hoá.

Trong cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, vận dụng quy luật cung-cầu là đòi hỏi khách quan. Vận dụng quy luật cung-cầu thể hiện bằng hàng loạt các chính sách như: chính sách đầu tư, chính sách thuế, chính sách tiêu dùng, chính sách giá cả ...

V. NHỮNG ƯU VIỆT VÀ NHƯỢC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA NỀN KINH TẾ HÀNG HOÁ

1. Ưu việt của nền kinh tế hàng hoá

So với kinh tế tự nhiên, kinh tế hàng hoá có những ưu thế sau đây:

- Thúc đẩy quá trình xã hội hoá sản xuất nhanh chóng. Kinh tế hàng hoá ra đời trên cơ sở phân công lao động xã hội và trở thành nhân tố quan trọng thúc đẩy phân công lao động, chuyên môn hoá sản xuất phát triển.  Đồng thời, kinh tế hàng hoá tạo tiền đề cho sự hợp tác lao động ngày càng chặt chẽ, tạo điều kiện phát huy lợi thế so sánh của mỗi vùng, mỗi đơn vị sản xuất, thúc đẩy sản xuất phát triển, góp phần  hình thành và mở rộng các mối quan hệ kinh tế  trong nước và quốc tế.

Do tác động của các quy luật của kinh tế hàng hoá, quá trình tích tụ và tập trung sản xuất được đẩy nhanh. Các hình thức tổ chức sản xuất có quy mô lớn, hiệu quả cao như công ty tư nhân, công ty cổ phần, hợp tác cổ phần... xuất hiện.

Như vậy, kinh tế hàng hoá thúc đẩy xã hội hoá cả lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.

- Năng động, hiệu quả. Trong nền kinh tế hàng hoá, sự di chuyển của các nguồn lực giữa các ngành, các địa phương khá dễ dàng. Do đó, bất kỳ nhu cầu mới nào xuất hiện, nền kinh tế sẽ nhanh chóng hướng tới thoả mãn các nhu cầu đó. Điều này làm cho nền kinh tế trở nên rất năng động và việc đáp ứng các nhu cầu của dân cư tốt hơn rất nhiều so với kinh tế tự nhiên, cơ chế quản lý kinh tế hành chính - bao cấp. Do sự tác động của các quy luật thị trường, hoạt động kinh tế ở các ngành, địa phương nào có hiệu quả cao thì các nguồn lực sẽ tập trung vào đó. Điều đó sẽ làm tăng hiệu quả sử dụng các nguồn lực. Bên cạnh đó, do sự tác động của quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh, những nhân tố lạc hậu, không hiệu quả được loại bỏ. Bởi vậy, tính hiệu quả của kinh tế hàng hoá cao hơn so với các nền kinh tế khác.

- Tạo và duy trì động lực mạnh mẽ thúc đẩy cải tiến kỹ thuật, phát triển lực lượng sản xuất, tăng năng suất lao động xã hội. Trong kinh tế hàng hoá sự tác động của quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh, quy luật cung cầu...  buộc người sản xuất hàng hoá phải năng động và sáng tạo, luôn cải tiến, đổi mới  kỹ thuật- công nghệ, sử dụng tiết kiệm các yếu tố sản xuất, nâng cao năng suất lao động, cải tiến chất lượng và hình thức, mẫu mã hàng hoá cho phù hợp với nhu cầu xã hội, tìm mọi cách đưa ra thị trường những loại hàng hoá mới thích hợp với thị hiếu người tiêu dùng... Giá trị, lợi nhuận tối đa trở thành động lực bên trong chi phối các hoạt động kinh tế. Động lực này hết sức mạnh mẽ, bền vững và do đó, thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất nhanh, bền vững.

Từ những ưu việt trên đây, kinh tế hàng hoá là cơ sở thực hiện tiến bộ xã hội. Với năng suất và hiệu quả cao, kinh tế hàng hoá tạo tiền đề vật chất cho sự phát triển các mặt của đời sống kinh tế - xã hội. Kinh tế hàng hoá, về bản chất là là nền kinh tế mở, do đó thúc đẩy quá trình mở rộng giao lưu kinh tế trong nước và hoà nhập vào nền kinh tế thế giới, là tiền đề quan trọng thực hiện dân chủ, bình đẳng xã hội.

Những ưu điểm trên đây làm cho việc phát triển kinh tế hàng hoá trở thành đòi hỏi khách quan đối với tất cả các quốc gia trên thế giới.

2. Nhược điểm của nền kinh tế hàng hoá

Kinh tế hàng hoá bên cạnh những ưu việt là chủ yếu còn có rất nhiều những hạn chế hay khuyết tật như:

- Tăng trưởng kinh tế không ổn định. Nền kinh tế hàng hoá phát triển  theo chu kỳ. Sau thời kỳ nền kinh tế tăng trưởng nhanh lại đến giai đoạn trì trệ, suy thoái. Điều này gây ra những hậu quả cả về kinh tế, xã hội. Sự không ổn định về kinh tế có thể là nguyên nhân dẫn đến mất ổn định về chính trị, xã hội.

-Nền kinh tế hàng hoá không có khả năng đáp ứng yêu cầu của các doanh nghiệp về các hàng hoá công cộng. Nền kinh tế hàng hoá là nền kinh tế sản xuất cho người khác, là đáp ứng các nhu cầu của xã hội. Do đó, các hoạt động kinh tế phải dựa trên sự phát triển đến mức độ nhất định của kết cấu hạ tầng của nền kinh tế: hệ thống đường xá, cầu cống, sân bay, bến cảng, hệ thống thông tin, điện nước... Nhưng những người sản xuất hàng hoá, các doanh nghiệp lại không đầu tư để xây dựng kết cấu hạ tầng. Do đó, kinh tế hàng hoá không thể tự phát phát triển ở trình độ cao.

- Độc quyền làm xuất hiện xu hướng trì trệ kỹ thuật. Nền kinh tế hàng hoá ngay khi còn ở trình độ thấp đã có hiện tượng độc quyền. Đó là độc quyền tự nhiên, do đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của một số ngành quy định (ngành điện, đường sắt ...). Những ngành độc quyền không cần cải tiến kỹ thuật vẫn thu được lợi nhuận cao. Do đó, trong những ngành này, kỹ thuật có xu hướng bị trì trệ, làm thiệt hại tới lợi ích xã hội va lợi ích người tiêu dùng.

- Kinh tế hàng hoá làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội (khủng hoảng, thất nghiệp, sự phân hoá giàu nghèo và hàng loạt những tệ nạn xã hội ...). Những vấn đề xã hội lại trở thành những nhân tố cản trở quá trình tăng trưởng, phát triển của nền kinh tế.

Việc khắc phục các nhược điểm của sản xuất hàng hoá là đòi hỏi khách quan, xuất phát từ chính yêu cầu phát triển của sản xuất hàng hoá. Vì vậy, sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế để khắc phục những nhược điểm đó là hết sức cần thiết.

CHƯƠNG III

QUÁ TRÌNH SẢN XUẤT TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

VÀ GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

I. SỰ CHUYỂN HOÁ CỦA TIỀN TỆ  THÀNH TƯ BẢN

1. Công thức chung của tư bản và mâu thuẫn của nó.

Tiền tệ là sản vật cuối cùng của lưu thông hàng hoá, đồng thời là hình thái xuất hiện đầu tiên của tư bản. Mọi tư bản lúc đầu đều biểu hiện thành một số tiền nhất định, nhưng bản thân tiền không phải là tư bản, và không phải bất cứ một lượng tiền nào cũng là tư bản. Chẳng hạn, khi người sản xuất hàng hoá nhỏ độc lập, trao đổi hàng hoá thì tiền là phương tiện lưu thông, không phải là tư bản. Tiền đó vận động theo công thức H (hàng hoá) - T (tiền) - H (hàng hoá), nghĩa là bán để mua. Còn đối với các nhà tư bản, tiền của họ vận động theo công thức T (tiền) - H (hàng hoá) - T (tiền), nghĩa là mua để bán nhằm mục đích làm giàu. C. Mác cho rằng , bất cứ tiền tệ nào mà vận động theo công thức này cũng đều chuyển hoá thành tư bản, và Ông gọi đó là công thức chung của tư bản (hay lưu thông của tư bản).

Hai công thức H - T - H và T - H - T tuy đều phản ánh những quan hệ chung của kinh tế hàng hoá , tức là đều có các quá trình mua và bán, đều có những nhân tố vật chất là hàng và tiền, đều có quan hệ giữa người bán và người  mua, nhưng lại có những điểm khác nhau rất lớn về bản chất. Công thức H - T - H, có nghĩa là một giá trị sử dụng này đổi lấy một giá trị sử dụng khác: người sản xuất hàng hoá đem bán những hàng hoá mà họ có, đổi lấy những hàng hoá mà họ cần dùng. Trái lại, trong công thức T - H - T, điểm bắt đầu và điểm kết thúc của cuộc vận động giống nhau về chất. Khi quá trình bắt đầu, nhà tư bản có tiền, khi quá trình kết thúc, tiền lại trở về tay nhà tư bản. Nếu giao dịch kết thúc rồi mà nhà tư bản vẫn chỉ có nguyên số tiền như lúc đầu, thì cuộc vận động của tư bản sẽ không có ý nghĩa gì. Toàn bộ ý nghĩa hoạt động của nhà tư bản là sau khi giao dịch, tiền của nhà tư bản nhiều hơn số tiền có lúc đầu. Do đó công thức chung của tư bản viết đầy đủ là T - H - T’, trong đó T’ = T + t. Ở đây, t chỉ số tiền tăng thêm, mà C. Mác gọi là  giá trị thặng dư, còn số tiền nhà tư bản ứng ra ban đầu gọi là tư bản.

Vậy, tư bản là giá trị mang lại giá trị thặng dư. Vấn đề đặt ra là: giá trị thặng dư do đâu mà có?

Thoạt nhìn, công thức chung của tư bản hình như mâu thuẫn với lý luận về hàng hoá, giá trị, tiền tệ và lưu thông đã được nghiên cứu ở phần trước, bởi vì, hình như không chỉ lao động tạo ra giá trị, mà tiền tệ tự nó cũng tạo ra giá trị; giá trị không chỉ được tạo ra trong sản xuất mà cả trong lưu thông nữa. Theo lý thuyết giá trị, trong mọi trường hợp, dù trao đổi ngang giá hay không ngang giá, lưu thông và bản thân tiền tệ trong lưu thông không hề tạo ra giá trị. Nếu trao đổi ngang giá thì ở đó chỉ có sự thay đổi về hình thái của giá trị, từ tiền thành hàng và từ hàng thành tiền, còn tổng số giá trị cũng như phần giá trị nằm trong tay mỗi bên tham gia trao đổi trước sau vẫn không thay đổi. Còn nếu trao đổi không ngang giá, thì dù trao đổi có diễn ra dưới hình thức nào: mua rẻ, bán đắt, lừa lọc... xét trên phạm vi toàn xã hội nó cũng không thể làm tăng thêm giá trị, mà chỉ là phân phối lại giá trị mà thôi. Nhưng, nếu tiền tệ nằm ngoài lưu thông thì cũng không thể tăng thêm giá trị được. Như vậy, giá trị thặng dư không sinh ra từ lưu thông, cũng không thể sinh ra ở ngoài lưu thông. Đó là mâu thuẫn của công thức chung của tư bản.

2. Điều kiện để tiền tệ chuyển hoá thành tư bản

Nghiên cứu công thức chung của tư bản cũng chính là nghiên cứu những điều kiện chuyển hoá của tiền tệ thành tư bản, mà thực chất là sự chuyển hoá của một quan hệ xã hội này thành một quan hệ xã hội khác, quan hệ sản xuất giữa những người sản xuất hàng hoá giản đơn thành quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa.

Công thức chung của tư bản  T - H  - T’ bao gồm hai hành vi: mua (T-H) và bán (H-T’). Theo yêu cầu của quy luật giá trị, trao đổi phải ngang giá. Do đó, T có giá trị bao nhiêu thì H trong hành vi mua có giá trị bấy nhiêu; T’ có giá trị bao nhiêu thì H trong hành vi bán cũng có giá trị bấy nhiêu. Như trên đã phân tích, T’ phải lớn hơn T. Từ đó suy ra, H trong hành vi bán (ký hiệu là H_2) có giá trị lớn hơn H trong hành vi mua (ký hiệu là H_1). Công thức chung của tư bản có thể được viết như sau:

T   -   H_1  ...   H_2   -   T’

Vậy H_1 là hàng hoá nào mà sau một thời kỳ nhất định lại trở thành H_2 có giá trị lớn hơn? Theo lý luận giá trị, chỉ có lao động của người sản xuất hàng hoá mới tạo ra giá trị, do đó H_2 phải là kết qủa của quá trình sản xuất và H_1 chính là tư liệu sản xuất và sức lao động. Như vậy là, nhờ mua được ở trên thị trường hàng hoá sức lao động, tư liệu sản xuất và tiến hành quá trình sản xuất mà nhà tư bản có được giá trị thặng dư.

Từ sự phân tích trên cho thấy, tiền là xuất phát điểm của tư bản, nhưng không phải mọi tiền tệ đều là tư bản, mà tiền tệ chuyển hoá thành tư bản khi có các điều kiện sau:

- Trước hết là phải có một số lượng tiền đủ lớn để có thể chuyển hoá thành sức lao động và tư liệu sản xuất. Lượng giá trị tối thiểu mà một người sở hữu tiền tệ hay hàng hoá phải có để có thể biến thành tư bản, thay đổi tuỳ theo những trình độ phát triển khác nhau của sản xuất. Với trình độ phát triển nhất định, số giá trị tối thiểu đó lại thay đổi tuỳ theo những điều kiện kỹ thuật trong các ngành khác nhau.

- Thứ hai, nếu số lượng tiền lớn đó mà chỉ “nằm một chỗ”, không “sinh con đẻ cái” thì nó cũng không trở thành tư bản được, mà tiền đó phải luôn được ném vào lưu thông để mang về một lượng tiền lớn hơn. Tức là, tiền đó phaỉ vận động theo công thức T - H - T’. Như vậy, không những giá trị ứng trước được bảo tồn trong lưu thông, mà nó còn thay đổi số lượng trong lưu thông, thêm vào số lượng của nó một lượng giá trị, và chính cuộc vận động đó đã chuyển hoá nó thành tư bản. C. Mác đã phân biệt “Tiền với tư cách là tiền và tiền với tư cách là tư bản lúc đầu chỉ khác nhau về hình thái lưu thông không giống nhau mà thôi” .[15]

- Thứ ba, sự chuyển hoá của tiền tệ thành tư bản còn đòi hỏi người có tiền phải tìm thấy trong lưu thông, trên thị trường một hàng hoá đặc biệt mà khi tiêu dùng hàng hoá này sẽ tạo ra gía trị lớn hơn giá trị của chính nó. Đó là hàng hoá sức lao động và quá trình tiêu dùng sức lao động chính là quá trình  lao động. C. Mác viết: “ Tư bản chỉ phát sinh ra ở nơi nào mà người chủ những tư liệu sản xuất và tư liệu sinh hoạt tìm thấy được người lao động tự do, với tư cách là người bán sức lao động của mình, ở trên thị trường và chỉ một điều kiện lịch sử ấy cũng bao hàm cả một lịch sử thế giới. Vì thế, ngay từ lúc mới xuất hiện, tư bản đã báo hiệu một thời đại đặc biệt của quá trình sản xuất xã hội.”[16]

3. Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản

Vào thế kỷ XV ở Tây Âu, sản xuất hàng hoá phát triển rất mạnh mẽ: thị trường của các quốc gia Tây Âu được hình thành; quan hệ buôn bán giữa các quốc gia Tây Âu và giữa Tây Âu với Trung Quốc, Ấn Độ phát triển nhanh chóng... Cùng với sự phát triển của kinh tế hàng hoá là việc phát hiện và chinh phục Châu Mỹ với những mỏ vàng giàu có... Đó chính là những nhân tố góp phần quyết định trong việc tạo ra tích luỹ tiền tệ hết sức nhanh chóng, một tiền đề quan trọng cho sự ra đời của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu.

Trong công nghiệp, chủ nghĩa tư bản xuất hiện trước hết dưới hình thức hợp tác giản đơn. Nhờ có hợp tác giản đơn, năng suất lao động trong các xưởng thợ tăng lên. Khi lực lượng sản xuất phát triển hơn nữa, những công trường thủ công tư bản chủ nghĩa xuất hiện. Mặc dù vẫn dựa trên lao động thủ công nhưng nhờ hợp tác có phân công, công trường thủ công tư bản chủ nghĩa đã làm tăng năng suất lao động, phát triển lực lượng sản xuất. Cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ XVII-XVIII làm xuất hiện các công xưởng sử dụng máy móc phức tạp, thay cho các công trường thủ công và xưởng thợ dựa trên cơ sở lao động thủ công. Với sự xuất hiện của các công xưởng, chủ nghĩa tư bản trong công nghiệp được khẳng định.

Trong nông nghiệp, chủ nghĩa tư bản xuất hiện muộn hơn. Do sự phát triển của công nghiệp, máy móc dần dần được sử dụng trong nông nghiệp, năng suất lao động trong nông nghiệp tăng lên, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa dần hình thành trong nông nghiệp. Từng bước, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa xác lập địa vị thống trị trong phạm vi toàn xã hội.

Chủ nghĩa tư bản là sản xuất hàng hoá phát triển đến giai đoạn cao nhất, khi ấy sức lao động cũng thành hàng hoá. Khi sức lao động biến thành hàng hoá thì sản xuất hàng hoá có tính chất phổ biến. Sản xuất tư bản chủ nghĩa xây dựng trên cơ sở lao động làm thuê, nhà tư bản thuê công nhân chẳng qua cũng là mua bán hàng hoá sức lao động: công nhân bán sức lao động, nhà tư bản mua sức lao động.

Như vậy, chủ nghĩa tư bản dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất. Các nhà tư bản là người sở hữu tư liệu sản xuất và sử dụng những tư liệu sản xuất đó để bóc lột công nhân làm thuê. Theo sự giải thích kinh điển của C. Mác, thì “Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa xây dựng trên cơ sở sản xuất như thế này: những điều kiện vật chất của sản xuất biểu hiện quyền sở hữu tư bản và quyền sở hữu ruộng đất nằm trong tay những người không lao động, còn quần chúng thì chỉ có điều kiện con người để sản xuất, tức là sức lao động”[17]. Nhưng, C. Mác cũng khẳng định: “Dẫu sao thì một điều cũng đã rõ: thiên nhiên không sinh ra một bên là người chủ xưởng và chủ hàng hoá và bên kia là những người chỉ làm chủ độc có sức lao động của mình. Quan hệ ấy không phải là  một quan hệ xã hội chung cho tất cả các thời kỳ lịch sử. Rõ ràng bản thân nó là kết quả của sự phát triển lịch sử trước đó, là sản vật của nhiều cuộc cách mạng kinh tế, là sản vật của sự tiêu vong của hàng loạt những hình thái sản xuất xã hội cũ hơn”[18].

Trong chế độ tư bản chủ nghĩa, người công nhân làm thuê thoát khỏi ràng buộc của chế độ nông nô, nhưng họ bị tước đoạt hết tư liệu sản xuất, muốn khỏi chết đói, họ bắt buộc phải bán sức lao động cho nhà tư bản. Giai cấp tư sản bóc lột giai cấp vô sản là đặc trưng chủ yếu của chủ nghĩa tư bản, mà quan hệ giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản là quan hệ giai cấp cơ bản của chế độ tư bản chủ nghĩa.

Đặc điểm của sản xuất tư bản chủ nghĩa là dựa trên cơ sở bóc lột lao động làm thuê, là sự tách rời đối lập giữa tư liệu sản xuất với sức lao động. Vì vậy, chủ nghĩa tư bản chỉ xuất hiện khi có hai điều kiện: một là, có một lớp người được tự do về thân thể, nhưng lại không có tư liệu sản xuất; và hai là, tiền của phải được tập trung vào trong tay một số ít người với một lượng đủ để lập các xí nghiệp. Trong nền kinh tế hàng hoá, do sự tác động của qui luật giá trị, hai điều kiện đó dần dần được tạo lập, nhưng rất chậm chạp. Trong lịch sử, những điều kiện đó còn được tạo lập bằng con đường thứ hai, bằng tích luỹ nguyên thuỷ tư bản. Thực chất của tích luỹ nguyên thuỷ tư bản là dùng bạo lực tước đoạt ruộng đất của nông dân, biến họ thành những người lao động làm thuê; còn ruộng đất của nông dân bị tịch thu để xây dựng các đồn điền tư bản chủ nghĩa. Vì thế, lịch sử ra đời của chủ nghĩa tư bản mang “đầy máu và bùn nhơ”.

Sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trải qua hai giai đoạn: chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh và chủ nghĩa tư bản độc quyền. Hai giai đoạn đó có chung bản chất, nhưng khác nhau về trình độ phát triển. Các qui luật kinh tế chung của chủ nghĩa tư bản đều tồn tại và có tác dụng trong cả hai giai đoạn, nhưng ở mỗi giai đoạn chúng lại có sự biểu hiện khác nhau.

II. HÀNG HOÁ - SỨC LAO ĐỘNG

1.     Điều kiện để sức lao động thành hàng hoá

Sức lao động là năng lực lao động của con người. Nó bao gồm toàn bộ thể lực, trí lực tồn tại trong cơ thể con người, có thể được sử dụng để tiến hành quá trình sản xuất.

Trong mọi xã hội, sức lao động là yếu tố cơ bản của quá trình sản xuất. Trong những điều kiện nhất định, sức lao động sẽ trở thành hàng hoá. Những điều kiện để sức lao động trở thành hàng hoá là:

-         Người có sức lao động phải được tự do về thân thể

Một hàng hoá muốn đem ra bán, trước hết người bán phải có quyền sở hữu đối với hàng hoá ấy. Sức lao động cũng vậy, muốn đem bán, người chủ sức lao động phải có quyền sử dụng sức lao động đó, nghĩa là, phải là người tự do sở hữu năng lực lao động của mình, thân thể riêng của mình. Trong xã hội Chiếm hữu nô lệ, người nô lệ không thể bán sức lao động được, vì bản thân họ thuộc sở hữu của chủ nô.

Trong việc bán sức lao động, người sở hữu sức lao động bao giờ cũng chỉ bán sức lao động trong một thời gian nhất định thôi, vì nếu như bán đứt hết cả sức lao động đi thì tức là người lao động đã tự bán mình, và như vậy, từ chỗ là người tự do anh ta trở thành người nô lệ, từ chỗ là người bán hàng hoá anh ta trở thành hàng hoá. Vì vậy, người lao động chỉ có thể giao cho người mua tạm thời sử dụng sức lao động của mình sao cho khi bán sức lao động ấy, người lao động không vì thế mà mất đi quyền sở hữu sức lao động.

- Người lao động không có tư liệu sản xuất, muốn sống họ không còn cách nào khác là bán sức lao động.

Sức lao động và tư liệu sản xuất là hai yếu tố căn bản của quá trình lao động sản xuất tạo ra sản phẩm. Nhưng, một khi người lao động bị tước đoạt hết tư liệu sản xuất thì buộc phải cung cấp và bán ra chính ngay sức lao động của mình như một hàng hoá, chứ không phải bán ra những hàng hoá trong đó lao động của họ đã được thể hiện.

Như vậy, để sức lao động trở thành hàng hoá thì “người có tiền phải tìm được người lao động tự do trên thị trường, tự do theo hai nghĩa: theo nghĩa là một con người tự do chi phối được sức lao động của mình với tư cách là một hàng hoá; và mặt khác, anh ta không còn có một hàng hoá nào khác để bán, nói một cách khác là trần như nhộng, hoàn toàn không có những vật cần thiết để thực hiện sức lao động của mình”[19].

Sự ra đời của hàng hoá sức lao động báo hiệu một giai đoạn mới của sự phát triển xã hội, giai đoạn sản xuất hàng hoá phát triển cao nhất và chiếm địa vị thống trị trong nền kinh tế.

2. Hai thuộc tính của hàng hoá - sức lao động.

Cũng như các hàng hoá khác,  hàng hoá - sức lao động có hai thuộc tính: giá trị và giá trị sử dụng.

- Giá trị của hàng hoá - sức lao động do lượng lao động xã hội cần thiết để sản xuất và tái sản xuất ra nó quyết định. Sản xuất và tái sản xuất sức lao động được thực hiện thông qua sự tiêu dùng cá nhân của người lao động. Bởi vậy, giá trị sức lao động ngang bằng giá trị của toàn bộ các tư liệu sinh hoạt cần thiết về vật chất và tinh thần để duy trì đời sống bình thường của người công nhân và con cái công nhân; những phí tổn đào tạo để công nhân có được một trình độ lao động nhất định. Như vậy, giá trị sức lao động không chỉ bao gồm giá trị của những vật phẩm tiêu dùng cần thiết để khôi phục thể lực người công nhân, mà còn gồm cả những chi tiêu cần thiết để thoả mãn nhu cầu văn hoá của người công nhân và con cái anh ta. Cụ thể, giá trị sức lao động bao gồm những bộ phận hợp thành như sau:

+ Giá trị tư liệu sinh hoạt cần thiết cho bản thân người công nhân

+ Phí tổn đào tạo công nhân

+ Giá trị các tư liệu sinh hoạt cần thiết nuôi sống con cái công nhân

Vì sức lao động trị giá bằng một số tư liệu sinh hoạt nhất định, nên giá trị của nó thay đổi tuỳ theo giá trị của những tư liệu sinh hoạt đó, nghĩa là thay đổi tỷ lệ với thời gian lao động sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt đó.

Trong quá trình phát triển của lịch sử xã hội, mức nhu cầu nói chung của công nhân và những tư liệu sinh hoạt để thoả mãn những nhu cầu đó thay đổi không ngừng. Ở các nước khác nhau, mức nhu cầu nói chung của công nhân cũng khác nhau. Nhu cầu của công nhân phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử của từng nước, từng lúc, vào điều kiện lịch sử hình thành giai cấp công nhân, trình độ văn minh đã đạt được...

Giá trị sức lao động biểu hiện bằng tiền là giá cả sức lao động. Trong xã hội tư bản, tiền công là giá cả sức lao động của người công nhân. Giá cả sức lao động được hình thành trên cơ sở giá trị sức lao động, song nó còn chịu sự tác động của quan hệ cung-cầu về sức lao động trên thị trường và các nhân tố chính trị, xã hội khác.

- Giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động là công dụng của sức lao động. Nó thoả mãn nhu cầu của người mua là sử dụng vào quá trình lao động. Có nghĩa là, quá trình người mua tiêu dùng hàng hoá sức lao động đồng thời cũng là quá trình sản xuất ra hàng hoá và giá trị thặng dư. Cũng như các hàng hoá khác, sự tiêu dùng sức lao động tiến hành ở ngoài lĩnh vực lưu thông. Tức là, người lao động sử dụng tư liệu sản xuất của nhà tư bản để tạo ra hàng hoá cho nhà tư bản. Giả dụ, sau một thời gian lao động nhất định, 1 ngày chẳng hạn, người lao động chỉ tạo được một lượng giá trị bằng với lượng giá trị  mà nhà tư bản trả cho sức lao động của công nhân, thì nhà tư bản chẳng có lợi gì, và do đó, nhà tư bản sẽ không mua sức lao động đó. Nhưng hàng hoá sức lao động có một giá trị sử dụng đặc biệt, khác với các hàng hoá thông thường là, khi sử dụng nó, sức lao động sẽ tạo ra một giá trị mới lớn hơn giá trị của bản thân nó. Điều đó có nghĩa là, giá trị sức lao động và giá trị do sức lao động sáng tạo ra trong quá trình nó được sử dụng là hai đại lượng khác nhau. Sự chênh lệch giữa hai đại lượng đó là tiền đề của sự bóc lột tư bản chủ nghĩa, là nguồn gốc của giá trị thặng dư.

Như vậy, hàng hoá sức lao động là nguồn gốc sinh ra giá trị thặng dư. Nó đã cung cấp cho chúng ta chiếc chìa khoá để giaỉ quyết mâu thuẫn của công thức chung của tư bản.

III. QUÁ TRÌNH SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

1. Đặc điểm của quá trình sản xuất giá trị thặng dư.

Nhà tư bản mua sức lao động ở trên thị trường nhưng lại tiêu dùng nó  trong lĩnh vực sản xuất. Ở đây, trong xí nghiệp tư bản chủ nghĩa, sức lao động được kết hợp với tư liệu sản xuất để vừa tạo ra giá trị sử dụng, vừa tạo ra giá trị thặng dư. C. Mác đã chỉ ra rằng: “Khi sản xuất hàng hoá biểu hiện không chỉ là sự thống nhất giữa lao động có ích và lao động sáng tạo ra giá trị, mà còn biểu hiện là sự thống nhất giữa lao động có ích và lao động sáng tạo ra giá trị thặng dư thì sản xuất hàng hoá trở thành sản xuất tư bản chủ nghĩa”.[20]

Quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa có 2 đặc điểm căn bản:

Thứ nhất, đó là sự thống nhất giữa sản xuất giá trị sử dụng và giá trị thặng dư. Mục đích của nhà tư bản là giá trị thặng dư, nhưng để đạt được mục đích đó nhà tư bản buộc phải sản xuất giá trị sử dụng nhất định. Giá trị sử dụng mà nhà tư bản quyết định sản xuất có thể là những thứ vì con người (lương thực, vải vóc...) nhưng cũng có thể là những thứ tiêu diệt con người (bom, mìn, súng đạn...).

Thứ hai, công nhân phải làm việc dưới sự kiểm soát của nhà tư bản và  sản phẩm làm ra thuộc sở hữu của nhà tư bản.

Hai đặc điểm này chi phối toàn bộ các hoạt động sản xuất trong chủ nghĩa tư bản.

Muốn thấy rõ giá trị thặng dư được tạo ra như thế nào, chúng ta  nghiên cứu quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa trong một doanh nghiệp cụ thể, chẳng hạn, trong phân xưởng sản xuất sợi.

Để sản xuất sợi, nhà tư bản phải mua được sức lao động và những tư liệu sản xuất trên thị trường và tiêu dùng chúng trong sản xuất. Giả định việc mua bán được thực hiện theo đúng yêu cầu của quy luật giá trị, tức là ngang giá. Quá trình tiêu dùng hàng hoá sức lao động là quá trình người công nhân sử dụng tư liệu sản xuất để tiến hành lao động. Ở đây, người công nhân trở thành người sản xuất hàng hoá, do đó lao động của anh ta có tính chất hai mặt:

+ Về mặt lao động cụ thể, người công nhân làm thay đổi hình thái ban đầu của nguyên liệu để tạo nên sản phẩm mới, đồng thời chuyển nguyên vẹn giá trị của tư liệu sản xuất vào sản phẩm (c).

+ Về mặt lao động trừu tượng, người công  nhân tạo ra một  lượng giá trị mới gồm hai bộ phận: một bộ phận bằng với giá trị sức lao động (v) và một bộ phận mới tăng thêm (m). Giá trị mới tăng thêm này nhiều hay ít là tuỳ thuộc vào sự hao phí lao động mới nhiều hay ít. Cụ thể, để tiến hành một ngày lao động, nhà tư bản phải ứng ra một số tiền  để mua các yếu tố sản xuất như sau:

- Mua bông:                                                                 30.000đ

- Hao mòn máy móc để chuyển bông thành sợi :          5.000đ

- Mua sức lao động cho 1 ngày:                                  20.000đ

Tổng số tư bản ứng ra:                                                55.000đ

Giả định ngày lao động 8 giờ, mỗi giờ lao động ngưòi công nhân tạo được giá trị mới là 5000đ. Giả sử, với một năng suất lao động trung bình, một cường độ lao động trung bình và các điều kiện khác bình thường, trong 4 giờ lao động người công nhân đã chuyển hoá hết số bông đó thành sợi. Giá trị của sợi sẽ bằng:

- Giá trị của bông chuyển nhập vào(c_2):                       30.000đ

- Khấu hao máy móc chuyển vào(c_1):                            5.000đ

- 4 giờ lao động của công nhân tạo ra

lượng giá trị mới là: 4x 5000đ =                                 20.000đ

Giá trị hàng hoá(c+v+m):                                                  55.000đ

Như vậy, giá trị hàng hoá  được tạo ra trong 4 giờ lao động bằng với giá trị tư bản ứng trước. Nếu công nhân được nghỉ tại đây thì nhà tư bản không thu được một chút lợi nào cả, còn người công nhân thì không bị bóc lột, và tiền cũng không biến thành tư bản. Nhưng nhà tư bản không dừng lại ở đấy, vì họ mua sức lao  động của công nhân là để sử dụng cả ngày, nên công nhân phải làm thêm 4 giờ nữa, giống như 4 giờ đầu, nhưng lần này nhà tư bản không phải bỏ tiền mua sức lao dộng nữa.

Kết quả là, trong một ngày lao động 8 giờ, người  công nhân đã tạo ra  được một số sợi có giá trị 110.000đ, gồm:

- Giá trị của bông chuyển thành sợi:                            60.000đ

- Khấu hao máy móc trong 8 giờ lao động:                 10.000đ

- Giá trị mới do công nhân tạo ra:                                40.000đ

Rốt cuộc, nhà tư bản chỉ ứng ra có 90.000đ (70.000đ mua bông, khấu hao máy móc và 20.000đ mua sức lao động), nhưng anh ta lại thu được 110.000đ. Phần giá trị dôi ra 20.000đ nhà tư bản chiếm đoạt, đó là giá trị thặng dư. Vậy, giá trị thặng dư là giá trị dôi ra ngoài giá trị sức lao động, do công nhân làm thuê tạo ra và bị nhà tư bản chiếm đoạt.

Sở dĩ có phần giá trị dôi ra đó là vì, giá trị sức lao động mà tư bản phải trả khi  mua (v) và giá trị mà lao động của người công nhân làm thuê tạo ra khi sử dụng (v+m) là hai đại lượng khác nhau.

Công thức chung của tư bản biểu hiện thành:

TLSX

T – H                         ...     S X   ...    H’  -   T’

SLĐ

Đến đây ta thấy qui luật trao đổi vẫn được thực hiện chặt chẽ. Tiền biến thành tư bản diễn ra trong lưu thông đồng thời lại không diễn ra trong lưu thông. Sự lớn lên của tiền chỉ sinh ra trong sản xuất, khi sử dụng hàng hoá  sức lao động.

Sức lao động được mua ngang giá trên thị trường để rồi bị bóc lột trong sản xuất,  ở đó người công nhân phải lao động không công cho chủ tư bản. Tất cả cái bí quyết khiến tư bản có khả năng sinh sôi nảy nở là ở việc  tư bản đã sử dụng được một số lao động nào đó của người khác mà không trả công.

Ví dụ trên đây cho thấy, nếu quá trình lao động chỉ dừng lại ở 4 giờ, nghĩa là chỉ đến điểm đủ bù đắp giá trị sức lao động thì chưa có sản xuất giá trị thặng dư. Muốn có giá trị thặng dư thì quá trình lao động phải vượt quá điểm đủ bù đắp giá trị sức lao động. Nói cách khác, muốn có giá trị thặng dư thì năng suất lao động phải đạt đến một trình độ nhất định, khiến cho chỉ cần một phần của ngày lao động cũng đủ để tạo ra được một giá trị ngang bằng với giá trị sức lao động mà nhà tư bản trả cho công nhân dưới hình thức tiền công.

Để chứng minh điều này, C. Mác chia ngày lao động của công nhân thành 2 phần: một phần ngày lao động (4 giờ đầu), người công nhân tái sản xuất  ra giá trị sức lao động, gọi là thời gian lao động cần thiết; phần còn lại cuả ngày lao động(4 giờ sau) là thời gian lao động thặng dư.

Như vậy, tiền tệ chỉ trở thành tư bản khi nó được sử dụng để bóc lột lao động làm thuê. Do đó, tư bản có thể được định nghĩa một cách chính xác hơn: Tư bản là giá trị mang lại giá trị thặng dư bằng cách bóc lột lao động làm thuê.

Theo định nghĩa trên đây, tư bản không phải là vật, cũng không phải là tư liệu sản xuất, mà là quan hệ xã hội, quan hệ giữa các nhà tư bản và giai cấp công nhân làm thuê, trong đó nhà tư bản chiếm hữu tư liệu sản xuất và điều kiện sản xuất, còn công nhân làm thuê là người sáng taọ giá trị thặng dư và bị nhà tư bản chiếm không.

2.     Tư bản bất biến và tư bản khả biến

Như trên đã trình bày, muốn tiến hành sản xuất, nhà tư bản phải ứng tư bản ra mua tư liệu sản xuất và sức lao động, tức là biến tư bản thành các yếu tố của quá trình sản xuất, thành các hình thức tồn tại khác nhau của tư bản. Các bộ phận khác nhau đó của tư bản  có vai trò khác nhau trong việc tạo ra giá trị thặng dư.

Trước hết, xét về mặt lao động cụ thể của người công nhân trong quá trình sản xuất, họ sử dụng tư liệu sản xuất nhà tư bản mua về để chế tạo ra sản phẩm. Các tư liệu sản xuất đó có nhiều loại, có loại được sử dụng toàn bộ nhưng chỉ hao mòn dần, do đó chuyển từng phần giá trị của nó vào sản phẩm như máy móc, thiết bị, nhà xưởng... có loại tiêu hao toàn bộ giá trị của nó vào sản phẩm như nguyên vật liệu... Song, dù ở dạng nào thì giá trị những tư liệu sản xuất đó cũng nhờ có lao động cụ thể của công nhân mà được bảo tồn và chuyển vào sản phẩm, chứ không thể lớn lên trong quá trình sản xuất.

Bộ phận tư bản tồn tại dưới hình thức tư liệu sản xuất, mà giá trị của nó được bảo tồn và chuyển nguyên vẹn vào sản phẩm (tức là giá trị của nó không biến đổi trong quá trình sản xuất), được gọi là tư bản bất biến (ký hiệu là c).

Xét về mặt lao động trừu tượng, trong quá trình sản xuất, người công nhân tạo ra một giá trị mới lớn hơn giá trị bản thân sức lao động. Một bộ phận của giá trị mới ấy chuyển thành tư liệu sinh hoạt của công nhân, bù lại giá trị sức lao động của công nhân và mất đi trong quá trình tiêu dùng của họ; bộ phận còn lại chính là giá trị thặng dư. Bộ phận tư bản ứng ra để mua sức lao động, thông qua lao động trừu tượng của công nhân mà làm cho giá trị tăng lên, gọi là tư bản khả biến. Như vậy, tư bản khả biến là bộ phận tư bản dùng để mua sức lao động và giá trị của nó tăng lên trong quá trình sản xuất (ký hiệu là v).

Sự phân chia tư bản thành tư bản bất biến và tư bản khả biến vạch rõ nguồn gốc duy nhất của giá trị thặng dư là do lao động của công nhân làm thuê tạo ra và không được trả công. Tư bản bất biến tuy không là nguồn gốc của giá trị thặng dư, nhưng nó có vai trò quan trọng trong quá trình sản xuất, quyết định năng suất lao động của công nhân.

3. Tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư

a) Tỷ suất giá trị thặng dư

Sau khi bóc trần bản chất của sự bóc lột dưới chế độ tư bản, C. Mác nghiên cứu trình độ và qui mô của sự bóc lột dó, tức là nghiên cứu tỷ suất giá trị thặng dư và khối lượng giá trị thặng dư.

Tỷ suất giá trị thặng dư là tỷ lệ tính theo phần trăm giữa giá trị thặng dư và tư bản khả biến. Công thức tính là:

m

m’  =  ¾¾ (%)

v

Trong đó:    - m’ là tỷ suất giá trị thặng dư

- v là tư bản khả biến

- m là giá trị thặng dư

Theo ví dụ về sản xuất sợi ở trên thì:

20.000đ

m’ =  ¾¾¾¾  x 100 =  100%

20.000đ

Tỷ suất giá trị thặng dư vạch rõ một cách chính xác trình độ bóc lột công nhân của nhà tư bản.Tỷ suất này nêu rõ, trong tổng số giá trị mới do sức lao động vừa tạo ra thì công nhân được hưởng bao nhiêu phần, còn bao nhiêu phần thì nhà tư bản chiếm đoạt. Về thực chất, đó là sự phân chia ngày lao động thành tỷ lệ giữa thời gian lao động cần thiết và thời gian lao động thặng dư. Do đó, công thức tỷ suất giá trị thặng dư còn có dạng:

t’

m’ =  ¾¾ (%)

t

Trong đó: - t là thời gian lao động cần thiết

- t’ là thời gian lao động thặng dư

Khoa học kỹ thuật càng phát triển, tỷ suất giá trị thặng dư càng cao. Sở dĩ như vậy là vì, tiến bộ kỹ thuật làm tăng năng suất lao động, từ đó làm giảm thời gian lao động cần thiết, làm tăng thời gian lao động thặng dư.

Tỷ suất giá trị thặng dư có quan hệ ngược chiều với thời gian lao động cần thiết và quan hệ thuận chiều với thời gian lao động thặng dư. Như vậy, để nâng cao trình độ bóc lột công nhân làm thuê, các nhà tư bản ra sức kéo dài ngày lao động, tăng cường độ lao động và tăng năng suất lao động.

Tỷ suất giá trị thặng dư tuy phản ánh chính xác trình độ bóc lột, nhưng bản thân nó không biểu hiện lượng tuyệt đối của giá trị thặng dư. Để làm rõ hơn khía cạnh đó, C. Mác dùng phạm trù khối lượng giá trị thặng dư.

b) Khối lượng giá trị thặng dư

Khối lượng giá trị thặng dư là tích số của tỷ suất giá trị thặng dư và tổng số tư bản khả biến đã sử dụng.

M = m’ x V

Trong đó: - M là khối lượng giá trị thặng dư

- m’ là tỷ suất giá trị thặng dư

- V là tổng số tư bản khả biến

Khối lượng giá trị thặng dư nói lên số lượng tuyệt đối giá trị thặng dư mà nhà tư bản thu được. Chủ nghĩa tư bản càng phát triển thì khối lượng giá trị thặng dư càng lớn, vì trình độ bóc lột ngày càng nặng nề hơn và số lượng người bị bóc lột ngày càng nhiều hơn.

Như vậy, những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến khối lượng giá trị thặng dư là: tỷ suất giá trị thặng dư và số lượng công nhân mà nhà tư bản sử dụng. Do đó, để đạt được mục tiêu giá trị thặng dư ngày càng nhiều, nhà tư bản vừa phải nâng cao trình độ bóc lột, vừa phải mở rộng quy mô bóc lột.

4. Các hình thức giá trị thặng dư

a) Giá trị thặng dư tuyệt đối

Giá trị thặng dư tuyệt đối là giá trị thặng dư thu được  do kéo dài tuyệt đối ngày lao động ra khỏi giới hạn của thời gian lao động cần thiết.

Ví dụ: nếu ngày lao động là 8 giờ, thời gian lao động cần thiết là 4 giờ và thời gian lao động thặng dư là 4 giờ, và giả định mỗi giờ người công nhân tạo ra được một giá trị mới là 5.000đ thì tỷ suất giá trị thặng dư là:

4 giờ

m’ = ¾¾¾¾¾  = 100 %

4 giờ

và khối lượng giá trị thặng dư tuyệt đối thu được sẽ là:

M = t’ x 5000đ = 4 giờ x 5.000đ = 20.000đ

Muốn bóc lột được nhiều giá trị thặng dư tuyệt đối, nhà tư bản đã kéo dài ngày lao động, ví dụ thêm 2 giờ nữa, và giả định mọi điều kiện khác không thay đổi, thì tỷ suất giá trị thặng dư là:

6 giờ

m’ =  ¾¾¾¾¾  =  150(%)

4 giờ

Và khối lượng giá trị thặng dư tuyệt đối thu thêm được là:

2 giờ x 5.000đ = 10.000đ.

Để thu được nhiều giá trị thặng dư, nhà tư bản còn muốn  kéo dài ngày lao động thêm mãi. Nhưng việc kéo dài ngày lao động đã gặp phải những giới hạn nhất định. Đó là, công nhân cần phải có thời gian để khôi phục lại thể lực như ăn, ngủ, nghỉ ngơi, nên nhà tư bản không thể kéo dài ngày lao động quá một mức độ nhất định được. Hơn nữa, công nhân ngày càng đấu tranh kiên quyết đòi rút ngắn ngày lao động lại. Tuy nhiên, ngày lao động cũng không thể rút ngắn đến mức chỉ bằng thời gian lao động cần thiết, vì như thế sẽ không có giá trị thặng dư, và không còn chủ nghĩa tư bản.

Giá trị thặng dư tuyệt đối có thể thu được bằng cách tăng cường độ lao động, vì tăng cường độ lao động cũng tương tự như kéo dài thời gian lao động, đều làm tăng hao phí sức lao động của công nhân và do đó làm tăng giá trị thặng dư .

b) Giá trị thặng dư tương đối

Giá trị thặng dư tương đối là giá trị thặng dư thu được do rút ngắn thời gian lao động cần thiết, do đó  mà kéo dài thời gian lao động thặng dư một cách tương ứng, trong khi giới hạn của ngày lao động không thay đổi.

Trở lại ví dụ trên, ngày lao động 8 giờ, với 4 giờ lao động cần thiết và 4 giờ lao động thặng dư, thì m’=100%, và lượng giá trị thặng dư là 20.000đ. Nếu độ dài của ngày lao động không đổi, vẫn 8 giờ, nhưng thời gian cần thiết rút ngắn từ 4 giờ xuống còn 3 giờ, thì thời gian thặng dư do đó kéo dài ra được từ 4 giờ thành 5 giờ,  m’ sẽ tăng từ 100% lên 167%:

5 giờ

m’  =  ¾¾¾¾   =  167 (%)

3 giờ

Thời gian lao động thặng dư tăng thêm 1 giờ, nhà tư bản có thêm 5000đ. Đó chính là giá trị thặng dư tương đối.

Thực chất của việc sản xuất giá trị thặng dư tương đối là sự thay đổi tỷ lệ giữa thời gian lao động cần thiết và thời gian lao động thặng dư. Cụ thể là rút ngắn thời gian lao động cần thiết bằng cách hạ thấp giá trị sức lao động, nhờ đó mà tăng thêm thời gian lao động không công cho nhà tư bản. Vì giá trị sức lao động do giá trị những tư liệu tiêu dùng của công nhân và con cái họ quyết định, cho nên muốn hạ thấp giá trị sức lao động, thì phải dựa vào tăng năng suất lao động trong các ngành sản xuất ra những tư liệu tiêu dùng của công nhân.

Sản xuất giá trị thặng dư tương đối là một phương pháp tinh vi, nó làm cho công nhân không thấy được là mình bị bóc lột. Tuy vậy, giá trị thặng dư tương đối vẫn chưa phải là mục đích trực tiếp của nhà tư bản, vì giá trị sức lao động thì do giá trị của nhiều loại hàng hoá quyết định, cho nên một nhà tư bản cá biệt không thể hạ thấp giá trị sức lao động của công nhân được, vì nó còn phụ thuộc hàng hoá của các nhà tư bản khác. Mục đích trực tiếp của nhà tư bản là giá trị thặng dư siêu ngạch.

c) Giá trị thặng dư siêu ngạch

Giá trị thặng dư siêu ngạch là giá trị thặng dư thu được trội hơn giá trị thặng dư bình thường, do giá trị cá biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị xã hội. Đây là hình thái biến tướng của giá trị thặng dư tương đối.

Giá trị thặng dư siêu ngạch = Giá trị xã hội – Giá trị cá biệt

Giá trị thặng dư siêu ngạch có được ở một xí nghiệp cá biệt  nào đó là do áp dụng máy móc và phương pháp sản xuất hoàn thiện hơn, làm cho năng suất lao động cao hơn đại đa số xí nghiệp khác cùng ngành.

Như vậy, giữa giá trị thặng dư tương đối và giá trị thặng dư siêu ngạch có cùng một cơ sở chung là tăng năng suất lao động, nhưng khác nhau là giá trị thặng dư tương đối thu được trên cơ sở tăng năng suất lao động xã hội, còn giá trị thặng dư siêu ngạch thì do tăng năng suất lao động cá biệt. Vì vậy, giá trị thặng dư tương đối thì toàn bộ giai cấp tư sản thu được, còn giá trị thặng dư siêu ngạch thì chỉ một nhà tư bản hay một xí nghiệp tư bản thu được mà thôi.

Giá trị thặng dư siêu ngạch chỉ là một hiện tượng tạm thời, mất đi nơi này nhưng lại xuất hiện ở nơi khác, do chỗ  các nhà tư bản ra sức cải tiến kỹ thuật, tìm ra những kỹ thuật mới. Nhưng xét chung toàn xã hội, thì giá trị thặng dư siêu ngạch tồn tại thường xuyên.

Việc chạy theo giá trị thặng dư siêu ngạch là động lực mạnh mẽ thúc đẩy các nhà tư bản cải tiến kỹ thuật, hoàn thiện tổ chức sản xuất và tổ chức lao động để tăng năng suất lao động, làm giảm giá trị cá biệt của hàng hoá. Tuy nhiên, trong một chừng mực nhất định nó lại kìm hãm sự phát triển kỹ thuật do “bí mật kinh doanh”.

5. Sản xuất giá trị thặng dư - Qui luật tuyệt đối của chủ nghĩa tư bản

Giá trị thặng dư là mục đích hoạt động, là cơ sở tồn tại và phát triển của tất cả các nhà tư bản, dù họ hoạt động trong công nghiệp, thương nghiệp hay nông nghiệp. Theo C.Mác, “sản xuất giá trị thặng dư là quy luật tuyệt đối của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa”[21].

Trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, qui luật giá trị thặng dư là quy luật cơ bản. Bởi vì:

- Qui luật giá trị thặng dư ra đời cùng với sự ra đời của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, nó tồn tại và phát huy tác dụng cùng với sự tồn tại và vận động của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Quy luật giá trị thặng dư phản ánh mục đích của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa và xu thế vận động, phát triển của nền sản xuất đó.

- Qui luật giá trị thặng dư chi phối các qui luật kinh tế khác. Nó quyết định toàn bộ quá trình phát sinh và phát triển của chủ nghĩa tư bản, đồng thời chính nó cũng lại là nguyên nhân làm cho mâu thuẫn cơ bản và nói chung toàn bộ mâu thuẫn của xã hội tư bản  ngày càng sâu sắc, tất yếu dẫn đến sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản.

Qui luật giá trị thặng dư đòi hỏi sản xuất giá trị thặng dư ngày càng nhiều cho các nhà tư bản bằng cách tăng cường bóc lột lao động làm thuê trên cơ sở mở rộng sản xuất và phát triển kỹ thuật. Như vậy, qui luật này không những vạch rõ mục đích của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa là sản xuất không phải vì mục đích giá trị sử dụng, mà là giá trị và giá trị thặng dư. Giá trị thặng dư càng nhiều càng tốt. Qui luật này cũng vạch rõ phương thức mà các nhà tư bản sử dụng để đạt được mục đích giá trị thặng dư là mở rộng sản xuất, phát triển kỹ thuật, kéo dài ngày lao động, tăng cường độ lao động và tăng năng suất lao động để tăng cường bóc lột công nhân làm thuê.

Học thuyết giá trị thặng dư của C. Mác đã vạch trần bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản. Hình thức bóc lột tư bản chủ nghĩa khác với những hình thức bóc lột của  chế độ chiếm hữu nô lệ và chế độ phong kiến trước kia là ở chỗ nó được che đậy đi. Thoạt nhìn, sự mua bán sức lao động cũng giống như sự mua bán các hàng hoá thông thường khác, nhưng thực ra, đó chỉ là hình thức bề ngoài. Đằng sau quan hệ “thuận mua, vừa bán” đó là sự bóc lột của nhà tư bản đối với công nhân.

Học thuyết giá trị thặng dư còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn. C. Mác đã vạch ra rằng, sự phân chia ngày lao động thành thời gian lao động cần thiết và thời gian lao động thặng dư cũng như toàn bộ sản phẩm lao động thành sản phẩm cần thiết và sản phẩm thặng dư là một tất yếu khách quan từ khi năng suất lao động của con người đã tạo ra được sản phẩm dư thừa. Năng suất lao động xã hội càng cao, sản phẩm thặng dư càng lớn, càng có điều kiện phát triển các mặt của đời sống kinh tế - xã hội. Do đó, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, sản xuất ngày càng nhiều sản phẩm thặng dư cho đất nước phải trở thành nhiệm vụ quan trọng hàng đầu.

IV. TIỀN CÔNG TRONG CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

1.     Bản chất của tiền công

Trong chủ nghĩa tư bản, sau một thời gian lao động cho nhà tư bản, người công nhân được nhận một số tiền nhất định, gọi là tiền công. Từ đó, các nhà kinh tế tư sản cho rằng, số tiền công đó là do nhà tư bản trả công lao động cho công nhân, hay nói cách khác, tiền công là giá cả của lao động.

Trong chủ nghĩa tư bản người ta thường lầm tưởng rằng, tiền công là giá cả của lao động và việc mua bán hoàn toàn tự nguyện, nhà tư bản không bóc lột công nhân. Song, biểu hiện bề ngoài đó không phản ánh được bản chất của tiền công, che đậy bản chất thật sự của tiền công, che dấu mối quan hệ giữa tư bản và lao động. Sự thật thì, tiền công  là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị sức lao động, là giá cả sức lao động. Tiền công không phải là giá cả lao động, vì dù lao động tạo ra giá trị hàng hoá nhưng bản thân nó lại không phải là hàng hoá và do đó nó không có giá trị và giá cả, không phải là đối tượng mua bán.

Như vậy, bản chất của tiền công là giá trị hay giá cả của sức lao động nhưng nó lại được biểu hiện ra bên ngoài như là giá trị hay giá cả của lao động. Sở dĩ như vậy là do:

Thứ nhất, nhà tư bản trả công cho công nhân sau khi người công nhân đã lao động.

Thứ hai, tiền công qui định theo thời gian làm việc (giờ, ngày, tuần, tháng) hoặc theo số lượng sản phẩm đã chế tạo ra.

Thứ ba, đối với người công nhân thì lao động là phương tiện kiếm sống của họ.

Vậy là, cái hình thức bề ngoài ấy đã che đậy kín đáo sự bóc lột tư bản chủ nghĩa. Nó biểu hiện quan hệ bóc lột thành quan hệ “thuận mua vừa bán”, “tự do”, “bình đẳng” giữa lao động và tư bản; nó xoá mờ ranh giới của sự phân chia ngày lao động thành thời gian lao động cần thiết và thời gian lao động thặng dư.

2.     Các hình thức  cơ bản của tiền công

Dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, tiền công thường được trả theo hai hình thức cơ bản: tiền công tính theo thời gian và tiền công tính theo sản phẩm.

Tiền công tính theo thời gian là hình thức tiền công mà số lượng của nó nhiều hay ít tuỳ thuộc vaò thời gian lao động của công nhân dài hay ngắn. Tiền công theo thời gian thường được áp dụng trong các công việc mà kết quả của lao động không tính được cụ thể.

Thực hành chế độ trả công theo thời gian, nhà tư bản có thể dùng biện pháp tăng cường độ lao động và tăng năng suất lao động để bóc lột công nhân nhiều hơn.

Tiền công tính theo sản phẩm là hình thức tiền công mà số lượng của nó nhiều hay ít tuỳ thuộc ở số lượng sản phẩm được sản xuất ra nhiều hay ít, hoặc số lượng công việc nhất định mà công nhân đã hoàn thành. Tiền công tính theo sản phẩm áp dụng đối với những công việc mà kết quả lao động có thể tính được bằng sản phẩm cụ thể. Mỗi sản phẩm được trả công theo  một đơn giá nhất định. Đơn giá tiền công được tính bằng tiền công trung bình một ngày của một công nhân chia cho số lượng sản phẩm của một công nhân sản xuất ra trong một ngày lao động bình thường.

Như vậy, tiền công tính theo sản phẩm cũng chỉ là hình thức biến tướng của tiền công tính theo thời gian. Nó che đậy kín đáo hơn bản chất tiền công dưới chủ nghĩa tư bản, vì hình thức tiền công này làm cho người ta tưởng rằng người công nhân làm ra được bao nhiêu sản phẩm thì được trả công bấy nhiêu, tức họ không bị bóc lột.

3.     Tiền công danh nghĩa và tiền công thực tế

Tiền công danh nghĩa là số tiền mà người công nhân nhận được do bán sức lao động của mình cho nhà tư bản. Tiền công danh nghĩa nhiều hay ít phụ thuộc và giá trị sức lao động cao hay thấp, vào quan hệ cung - cầu về sức lao động trên thị trường, vào các nhân tố kinh tế, chính trị, xã hội khác.

Tiền công thực tế là số lượng và chất lượng hàng hoá và dịch vụ mà người công nhân mua được bằng tiền công danh nghĩa của mình. Tiền công thực tế có quan hệ thuận chiều với tiền công danh nghĩa và quan hệ ngược chiều với giá cả hàng hoá và dịch vụ. Trong một thời gian nào đó, nếu tiền công danh nghĩa vẫn giữ nguyên, nhưng giá cả tư liệu tiêu dùng và dịch vụ tăng lên hay giảm xuống thì tiền công thực tế sẽ giảm xuống hay tăng lên.

4.     Những nhân tố cơ bản ảnh hưởng đến tiền công

Trong quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản, tiền công danh nghĩa có xu hướng tăng lên, nhưng mức tăng của nó nhiều khi không theo kịp với mức tăng của giá cả hàng hoá và dịch vụ cần cho tiêu dùng của công nhân, do đó tiền công thực tế của công nhân lại có xu hướng hạ thấp. Đây là một qui luật phổ biến trong xã hội tư bản.

Có hai nhân tố cơ bản làm cho tiền công thực tế giảm xuống:

Một là,  xu hướng hạ thấp giá trị sức lao động: Nhân tố tác động làm giảm giá trị sức lao động bao gồm việc hạ thấp giá trị của các hàng hoá, dịch vụ người công nhân tiêu dùng. Khoa học - công nghệ càng phát triển nhanh, càng làm giảm giá trị hàng hoá và dịch vụ, xu hướng này càng thể hiện rõ ràng hơn.

Hai là, xu hướng giá cả sức lao động ngày càng hạ thấp so với giá trị sức lao động.   Sở dĩ như vậy là do đội quân thất nghiệp ngày càng đông đảo làm cho cung về sức lao động lớn hơn cầu; do việc sử dụng rộng rãi sức lao động phụ nữ và trẻ em; do hàng hoá sức lao động buộc phải bán trong mọi điều kiện chứ không thể “chờ giá” như các hàng hoá khác.

Bên cạnh những nhân tố làm giảm tiền công thực tế lại có những nhân tố khách quan làm tăng tiền công thực tế. Đó là:

- Nhu cầu của con người tăng lên theo sự phát triển của sản xuất xã hội, trình độ văn minh mà xã hội đạt được, do đó việc xác định tiền công phải thoả mãn được đến mức độ nhất định những nhu cầu đã trở thành tập quán của người công nhân.

- Dưới chủ nghĩa tư bản, kỹ thuật phát triển gắn liền với việc tăng cường độ và chất lượng lao động, điều đó đòi hỏi sự bù đắp về sức lao động phải nhiều hơn. Đồng thời, do sự phát triển nhanh chóng của khoa học - công nghệ, chi phí đào tạo lao động cũng ngày càng tăng, do đó làm tăng tiền lương.

- Các cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân đòi tăng lương cũng là một nhân tố quan trọng cản trở việc hạ thấp tiền công.

Như vậy, tiền công thực tế hạ thấp là xu hướng vốn có của sự vận động của tiền công dưới chủ nghĩa tư bản. Nhưng đó chỉ là xu hướng thôi, bởi vì sự hạ thấp ấy đã gặp phải những nhân tố chống lại.

V. TÍCH LUỸ TƯ BẢN

1.     Nguồn gốc của tích luỹ tư bản

Tái sản xuất mở rộng là đặc trưng của chủ nghĩa tư bản. Để có tái sản xuất mở rộng, nhà tư bản dùng một phần giá trị thặng dư để mua thêm tư liệu sản xuất và thuê thêm công nhân. Phần giá trị thặng dư đó được nhập vào tư bản trước kia và tích luỹ lại, nhờ đó mà tư bản được tái sản xuất ra ngày càng nhiều hơn. Việc chuyển hoá một phần giá trị thặng dư thành tư bản như vậy gọi là tích luỹ tư bản.

Ví dụ:

Năm thứ nhất, nhà tư bản có tư bản 5000, gồm 4000C và 1000V, giả sử cứ 1V tạo ra được 1M và chu kỳ sản xuất là 1 năm, thì cuối năm thứ nhất nhà tư bản sẽ có lượng giá trị là:

4.000 C + 1.000 V + 1.000 M

Nhà tư bản không tiêu dùng hết toàn bộ 1.000M đó cho cá nhân, mà chỉ tiêu dùng một nửa chẳng hạn (500 M), nửa còn lại dùng làm tư bản phụ thêm để mở rộng kinh doanh. Giả sử mọi điều kiện khác không thay đổi, thì sang năm thứ hai, quy mô tư bản sẽ là:

(4.000 + 400) C + (1.000 + 100) V = 5500

Hết năm thứ hai, nhà tư bản sẽ có lượng giá trị là:

(4.000 + 400) C + (1.000 + 100) V + 1.100 M

Trong số giá trị thặng dư mới tạo ra đó, nhà tư bản lại cũng chỉ tiêu dùng một nửa (550M), thì năm thứ ba, quy mô tư bản sẽ là:

(4.400 + 440)C + (1.100 + 110) V = 6050

Hết năm thứ ba, nhà tư bản sẽ có lượng giá trị là:

(4.400 + 440)C + (1.100 + 110) V +1.210 M

Nhà tư bản lại tiếp tục tích luỹ, và cứ như vậy, tổng số tư bản của nhà tư bản cứ tăng lên mãi, khiến cho tư bản tích luỹ chiếm tỷ lệ ngày càng lớn trong toàn bộ tư bản ứng trước. C. Mác viết: “Tư bản ứng trước chỉ là một giọt nước trong dòng sông tích luỹ ngày càng lớn”.[22]

Sự phân tích trên cho thấy, nguồn gốc của tích luỹ tư bản là giá trị thặng dư. Tư bản nhờ bóc lột giai cấp công nhân mà tăng thêm, đồng thời quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa lại được tái sản xuất mở rộng. Nếu trước đây nhà tư bản dùng tư bản để bóc lột giá trị thặng dư, thì bây giờ, nhà tư bản lại dùng chính giá trị thặng dư để bóc lột giá trị thặng dư.

2.     Những nhân tố quyết định qui mô tích luỹ tư bản

Tích luỹ tư bản là tất yếu khách quan, do qui luật kinh tế cơ bản, qui luật giá trị và qui luật cạnh tranh... của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa qui định. Tư bản tích luỹ càng nhiều thì qui mô tái sản xuất  càng mở rộng, và ngược lại, tái sản xuất mở rộng, giá trị thặng dư càng nhiều thì qui mô tích luỹ càng lớn.

Qui mô tích luỹ phụ thuộc vào các nhân tố cơ bản sau:

- Nếu với một khối lượng giá trị thặng dư nhất định thì qui mô tích luỹ tư bản phụ thuộc vào tỷ lệ phân chia giá trị thặng dư thành quĩ tích luỹ và quĩ tiêu dùng của nhà tư bản. Ở đây, nếu tích luỹ tăng thì tiêu dùng sẽ giảm và ngược lại. Giữa tích luỹ và tiêu dùng tuy mâu thuẫn nhưng lại thống nhất với nhau: tích luỹ là để  tiêu dùng nhiều hơn trong tương lai, còn tiều dùng là để tái sản xuất sức lao động, nhờ đó năng suất lao động tăng lên, giá trị thặng dư nhiều hơn và tích luỹ sẽ nhiều hơn.

-                  - Nếu tỷ lệ phân chia giá trị thặng dư thành quĩ tích luỹ và quĩ tiêu dùng đã được xác định, thì qui mô tích luỹ tư bản phụ thuộc vào khối lượng giá trị thặng dư. Do đó, các nhân tố làm tăng khối lượng giá trị thặng dư (tăng quy mô bóc lột, tăng trình độ bóc lột, tăng tốc độ vận động của tư bản...) đồng thời cũng là những nhân tố làm tăng qui mô tích luỹ.

- Chênh lệch ngày càng lớn giữa tư bản cố định sử dụng và tư bản cố định đã tiêu dùng. Để tiến hành sản xuất, nhà tư bản phải bỏ tư bản ra mua máy móc, thiết bị, nhà xưởng... Bộ phận tư bản này tham gia toàn bộ vào quá trình sản xuất nhưng giá trị thì chuyển dần vào sản phẩm. Mặc dù giá trị đã chuyển một phần vào sản phẩm nhưng bộ phận tư bản này vẫn hoạt động với tư cách còn đầy đủ giá trị. Bộ phận giá trị của tư bản cố định đã chuyển vào sản phẩm được nhà tư bản thu hồi, có thể đầu tư để mở rộng sản xuất, kinh doanh hoặc cho vay. Sự chênh lệch giữa tư bản cố định sử dụng và tư bản cố định đã tiêu dùng ngày càng lớn và trở thành nguồn tích luỹ tư bản quan trọng.

- Quy mô của tư bản ứng trước. Tư bản ứng trước càng lớn, quy mô bóc lột giá trị thặng dư càng lớn. Hơn nữa, tư bản ứng trước càng lớn, việc ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ càng thuận lợi. Do đó, quy mô của tư bản ứng trước càng lớn, tích luỹ tư bản càng tăng.

3.     Qui luật chung của tích luỹ tư bản

a) Quá trình tích luỹ tư bản là quá trình tăng cấu tạo hữu cơ của tư bản

Quá trình sản xuất bao giờ cũng là sự kết hợp giữa hai yếu tố: tư liệu sản xuất và sức lao động. Sự kết hợp của chúng dưới hình thái hiện vật gọi là cấu tạo kỹ thuật.

Cấu tạo kỹ thuật của tư bản là tỷ lệ giữa khối lượng tư liệu sản xuất với số lượng lao động cần thiết để sử dụng các tư liệu sản xuất đó.  Cấu tạo kỹ thuật phản ánh trình độ phát triển của lực lượng sản xuất xã hội. Cùng với sự phát triển kỹ thuật, cấu tạo kỹ thuật của tư bản ngày càng tăng lên, biểu hiện ở số lượng tư liệu sản xuất mà một công nhân sử dụng ngày càng tăng.

Trong chủ nghĩa tư bản, muốn có tư liệu sản xuất và sức lao động, nhà tư bản phải ứng tư bản để mua. Tỷ lệ giữa bộ phận tư bản dùng để mua tư liệu sản xuất và bộ phận tư bản dùng để mua sức lao động gọi là cấu tạo giá trị của tư bản.

Cấu tạo giá trị của tư bản là tỷ lệ giữa số lượng giá trị của tư bản bất biến (c) và tư bản khả biến (v) cần thiết để tiến hành sản xuất. Cấu tạo giá trị phản ánh mặt xã hội  của sản xuất, phản ánh quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa.

Cấu tạo kỹ thuật và cấu tạo giá trị của tư bản có quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Sự thay đổi trong cấu tạo kỹ thuật sẽ dẫn đến sự thay đổi trong cấu tạo giá trị. Khi số lượng tư liệu sản xuất mà một lao động sử dụng tăng lên thì bộ phận tư bản dùng để mua tư liệu sản xuất cũng sẽ tăng lên (giả định giá cả ổn định). Để biểu hiện mối quan hệ đó, C. Mác đưa ra khái niệm cấu tạo hữu cơ của tư bản.

Cấu tạo hữu cơ của tư bản là cấu tạo giá trị của tư bản do cấu tạo kỹ thuật quyết định và phản ánh những sự thay đổi của cấu tạo kỹ thuật.

Cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, do tác động thường xuyên của tiến bộ khoa học và công nghệ, cấu tạo kỹ thuật của tư bản ngày càng tăng, do đó cấu tạo giá trị phản ánh cấu tạo kỹ thuật của tư bản, tức cấu tạo hữu cơ của tư bản cũng ngày càng tăng. Sự tăng lên đó biểu hiện ở chỗ, bộ phận tư bản bất biến tăng nhanh hơn bộ phận tư bản khả biến, hay nói cách khác, tư bản bất biến vừa tăng tuyệt đối vừa tăng tương đối, còn tư bản khả biến thì tăng tuyệt đối nhưng lại giảm tương đối.

b) Quá trình tích luỹ tư bản là quá trình tích tụ và tập trung tư bản ngày càng tăng.

Tích tụ và tập trung tư bản là tất yếu, là qui luật phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.

Tích tụ tư bản là sự tăng thêm qui mô tư bản cá biệt bằng cách tư bản hoá giá trị thặng dư. Như vậy, tích tụ tư bản là kết quả trực tiếp của việc biến giá trị thặng dư thành tư bản, là một hình thức của tích luỹ tư bản.

Tích tụ tư bản là một tất yếu, bởi vì một mặt, đó là yêu cầu của việc mở rộng sản xuất, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật; mặt khác, sự tăng lên của khối lượng giá trị thặng dư trong quá trình phát triển của sản xuất tư bản chủ nghĩa lại tạo điều kiện vật chất cho khả năng tư bản hoá giá trị thặng dư biến thành hiện thực.

Tập trung tư bản là sự tăng thêm qui mô tư bản cá biệt bằng cách hợp nhất nhiều tư bản nhỏ lại. Phương pháp thực hiện tập trung tư bản là tự nguyện hoặc cưỡng bức. Đòn bẩy trực tiếp thúc đẩy mạnh mẽ quá trình tập trung tư bản là cạnh tranh và tín dụng.

Tích tụ và tập trung tư bản tuy có nguồn gốc khác nhau, biểu hiện những quan hệ khác nhau trong quá trình tích luỹ, nhưng chúng đều dẫn đến kết quả là làm tăng qui mô của tư bản cá biệt, do đó chúng có vai trò rất lớn đối với sự phát triển sản xuất tư bản chủ nghĩa. Nhưng so với tích tụ tư bản thì tập trung tư bản có vai trò quan trọng hơn trong việc làm tăng nhanh qui mô tư bản và qui mô sản xuất. C. Mác cũng đã từmg khẳng định rằng, nếu như phải chờ đợi đến lúc những tư bản cá biệt nhờ tích luỹ mà lớn lên đủ để có thể đảm nhiệm được việc xây dựng các đường sắt chẳng hạn, thì thế giới sẽ chưa thể có được hệ thống các đường sắt. Sự tập trung tư bản thông qua các công ty cổ phần đã làm được việc đó, có thể nói là trong chốc lát.

c) Quá trình tích luỹ tư bản là quá trình bần cùng hoá giai cấp vô sản

Chủ nghĩa tư bản đã thực hiện tích luỹ trong điều kiện cấu tạo hữu cơ của tư bản ngày càng tăng lên nhanh chóng, tất yếu gây ra nạn nhân khẩu thừa tương đối. Nạn nhân khẩu thừa tương đối chính là nạn thất nghiệp.

Có ba hình thức tồn tại của nạn nhân khẩu thừa tương đối: nhân khẩu thừa lưu động, nhân khẩu thừa tiềm tàng và nhân khẩu thừa ngừng trệ.

+ Nhân khẩu thừa lưu động là hình thức thất nghiệp tạm thời, phổ biến ở các trung tâm công nghiệp. Tính chất lưu động của nó là ở chỗ công nhân bị thải lúc này, nơi này, thì lại được thu nhận  ở lúc khác, nơi khác.

+ Nhân khẩu thừa tiềm tàng là nhân khẩu thừa trong nông nghiệp. Đó là những người nghèo ở nông thôn thiếu việc làm và cũng không thể tìm được việc làm trong công nghiệp, phải sống vất vưởng.

+ Nhân khẩu thừa ngừng trệ là những người mất việc thường xuyên, thỉnh thoảng họ mới tìm được việc làm tạm thời với tiền công rất hạ. Nói chung, họ không còn hy vọng tìm được việc làm thường xuyên nữa. Họ sống lang thang, một số trở thành “vô sản lưu manh”.

Trong quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản, đội quân thất nghiệp ngày càng tăng lên. Trong điều kiện của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, thành phần đội quân thất nghiệp ở các nước tư bản đã mở rộng, không chỉ trong giai cấp công nhân mà cả trong các tầng lớp lao động  khác, không chỉ gồm lao động giản đơn mà cả lao động có nghề nghiệp và lao động trí tuệ.

Nạn thất nghiệp đã dẫn giai cấp công nhân đến bần cùng hoá. Như vậy, chính tích luỹ tư bản đã dẫn đến hậu quả là bần cùng hoá giai cấp công nhân. Bần cùng hoá giai cấp công nhân biểu hiện dưới hai hình thức: bần cùng hoá tuyệt đối và bần cùng hoá trương đối.

Sự bần cùng hoá tuyệt đối của giai cấp công nhân biểu hiện ở sự gảm sút về mức sống. Sự giảm sút mức sống xảy ra không chỉ trong trường hợp tiêu dùng cá nhân tụt xuống một cách tuyệt đối, mà cả khi tiêu dùng cá nhân tăng lên nhưng mức tăng đó chậm hơn mức tăng hao phí lao động của công nhân trong quá trình  sản xuất, chậm hơn mức tăng của nhu cầu.

Mức sống của giai cấp công nhân giảm sút không chỉ do tiền lương thực tế giảm xuống, mà còn do toàn bộ những điều kiện lao động và sinh hoạt vật chất và tinh thần quyết định. Những điều kiện đó là: nạn thất nghiệp, độ dài của ngày lao động, cường độ lao động, điều kiện lao động, điều kiện nhà ở và những điều kiện khác về sinh hoạt vật chất và tinh thần, cả những điều kiện chính trị - xã hội...

Trong giai đoạn hiện đại, sự giảm sút mức sống của một bộ phận công nhân khi nền kinh tế suy thoái là một thực tế.

Sự bần cùng hoá tương đối của giai cấp công nhân biểu hiện ở tỷ trọng thu nhập của giai cấp công nhân trong thu nhập quốc dân ngày càng giảm, còn tỷ trọng thu nhập của giai cấp tư sản thì ngày càng tăng lên. Như vậy, khi nói đến đến sự bần cùng hoá tương đối là nói đến sự so sánh mức thu nhập của công nhân với mức thu nhập của nhà tư bản, nói đến sự chênh lệch  về mức tăng thu nhập giữa hai giai cấp đó. C. Mác so sánh: “Một ngôi nhà có thể là to hay nhỏ, nhưng chừng nào mà những ngôi nhà xung quanh cũng đều nhỏ cả, thì ngôi nhà đó thoả mãn được tất cả mọi yêu cầu xã hội mà người ta đề ra cho một ngôi nhà. Nhưng nếu bên cạnh ngôi nhà nhỏ lại mọc lên một toà lâu đài, thế là ngôi nhà  nhỏ đó tụt xuống hạng túp lều...”[23].

CHƯƠNG IV

QUÁ TRÌNH LƯU THÔNG CỦA TƯ BẢN

I. TUẦN HOÀN CỦA TƯ BẢN

1.     Ba giai đoạn vận động của tư bản và sự biến hoá hình thái của tư bản

Tư bản công nghiệp vận động theo công thức:

TLSX

T  -  H                 ... SX... H’  -  T’

SLĐ

Quá trình lưu thông của tư bản chính là sự vận động của tư bản, nhờ đó nó lớn lên và thu được giá trị thặng dư. Sự vận động của tư bản trải qua 3 giai đoạn:

a) Giai đoạn thứ nhất:   T  -  H

Mỗi tư bản đều bắt đầu cuộc đời của mình dưới hình thức một số lượng tiền tệ nhất định; nó biểu hiện thành tư bản tiền tệ. Nhà tư bản dùng tiền mua một loại hàng hoá nhất định, gồm tư liệu sản xuất và sức lao động. Quá trình lưu thông đó có thể trình bày như sau:

TLSX

T  -  H

SLĐ

Trong hành vi mua (T - H) của nhà tư bản không còn đơn thuần là sự chuyển hoá một món tiền thành hàng hoá, mà tư bản đã bước vào giai đoạn vận động tuần hoàn của mình. Chức năng của tư bản tiền tệ là chuyển hoá thành các yếu tố sản xuất. Kết thúc giai đoạn này, nhà tư bản có được tất cả những cái cần thiết cho việc sản xuất. Trước kia, nhà tư bản có tư bản dưới hình thái tiền tệ, bây giờ, tư bản mà anh ta có về số lượng giá trị không thay đổi, nhưng về hình thái thì đã là tư bản sản xuất.

Việc biến tư bản tiền tệ thành những yếu tố của tư bản sản xuất đảm bảo cho tư liệu sản xuất được kết hợp với sức lao động của công nhân làm thuê; không có sự kết hợp đó thì không thể có quá trình sản xuất.

b) Giai đoạn thứ hai:       ... S X ...

Ở giai đoạn này, người ta tiêu dùng sản xuất các hàng hoá đã mua, tức tiến hành sản xuất. Hình thái của tư bản giờ đây là tư bản sản xuất. Chức năng của tư bản sản xuất là tạo ra giá trị thặng dư. Sau một quá trình sản xuất, một hàng hoá mới H’ được tạo ra, khác về giá trị sử dụng và cả lượng giá trị so với giá trị các hàng hoá cấu thành tư bản sản xuất. Hàng hoá mới này đã mang trong nó giá trị thặng dư, nên nó là tư bản hàng hoá. Như vậy, kết thúc giai đoạn thứ hai, tư bản sản xuất biến thành tư bản hàng hoá. Giai đoạn này trong cuộc vận động của tư bản có thể trình bày như sau:

TLSX

H                         ... S X ...   H’

SLĐ

(Các dấu chấm trước và sau chữ S X là chỉ quá trình lưu thông đang gián đoạn và quá trình sản xuất đang tiến hành. H’ là chỉ tư bản dưới hình thái hàng hoá).

Chức năng của tư bản sản xuất là, thông qua lao động của công nhân, sáng tạo ra giá trị và giá trị thặng dư (H – H’).

c) Giai đoạn thứ ba:    H’ – T’

Hình thái của tư bản giờ đây là hàng hoá, trong đó chứa đựng giá trị thặng dư. Hàng hoá được sản xuất ra trong giai đoạn thứ hai nhà tư bản cần phải  bán đi để thu tiền về. Quá trình lưu thông đó có thể trình bày như sau: H’ - T’. Chức năng của tư bản hàng hoá là thông qua việc bán hàng hoá đã sản xuất ra để:  một là, hoàn lại cho nhà tư bản dưới hình thái tiền tệ số tư bản đã bỏ ra lúc đầu để sản xuất, và hai là, thực hiện giá trị thặng dư đã được sáng tạo ra trong quá trình sản xuất.

Lần thứ ba tư bản thay đổi hình thái tồn tại của nó. Tư bản lại trở lại hình thái tư bản tiền tệ. Nhưng bây giờ, số tiền của nhà tư bản đã lớn hơn số lượng nguyên có trước kia. Mục đích thu về giá trị thặng dư của các nhà tư bản đã đạt được. Tư bản đã trở lại trong tay chủ nó với một khối lượng lớn hơn. Nhưng để thoả mãn lòng thèm khát vô hạn giá trị thặng dư, người ta lại bỏ T’ đó mua tư liệu sản xuất và sức lao động cần thiết cho việc tiếp tục sản xuất, và toàn bộ quá trình lại bắt đầu.

Tổng hợp quá trình vận động của tư bản trong cả 3 giai đoạn, ta có công thức sau đây:

TLSX

T – H                          ... S X ...     H’ – T’ (...)

SlĐ

Trong 3 giai đoạn đó, có 2 giai đoạn diễn ra trong lưu thông và 1 giai đoạn diễn ra trong sản xuất. Nhưng cả 3 giai đoạn kết hợp chặt chẽ với nhau. Nếu một trong 3 giai đoạn bị ngừng trệ, thì toàn bộ sự vận động của tư bản bị phá hoại.

Sự vận động của tư bản T – H ... S X ... H’ – T’ là sự vận động có tính chất tuần hoàn: từ hình thái tiền đầu tuần hoàn quay lại hình thái tiền cuối tuần hoàn; quá trình đó tiếp tục lặp lại không ngừng.

Vậy, tuần hoàn của tư bản là sự vận động của tư bản trải qua ba giai đoạn, lần lượt mang ba hình thái và thực hiện ba chức năng để rồi quay trở về hình thái ban đầu với giá trị không chỉ được bảo tồn mà còn tăng lên.

2.     Các hình thái tuần hoàn của tư bản công nghiệp

Tư bản không ngừng vận động, lần lượt trải qua 3 giai đoạn; ở mỗi giai đoạn, tư bản tồn tại dưới những hình thức khác nhau và thực hiện những chức năng nhất định. Trong vận động liên tục của tư bản, mỗi hình thái của tư bản đều có thể trở thành điểm bắt đầu và kết thúc của một vòng tuần hoàn, tạo nên các hình thái khác nhau của tuần hoàn tư bản.

a)     Tuần hoàn của tư bản tiền tệ: T – H...SX... H’ –T’

Điểm mở đầu và kết thúc của tuần hoàn là tiền tệ. Điều này cho thấy, tư bản trước hết xuất hiện dưới hình thái tiền tệ; tích luỹ tiền tệ có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản.

Tuần hoàn của tư bản tiền tệ cho thấy, mục đích của vận động tư bản là tiền tệ, là giá trị thặng dư. Sự giống nhau về chất giữa T và T’ làm cho điểm kết thúc của chu kỳ này trở thành điểm mở đầu của chu kỳ mới; vận động của tư bản liên tục và không có giới hạn.

Tuần hoàn của tư bản tiền tệ còn cho thấy, sản xuất chỉ là khâu trung gian, là “ tai vạ cần thiết” để tiền đẻ ra tiền. Cũng ở hình thái này, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa hoàn toàn bị che dấu. Bởi vậy, tuần hoàn của tư bản tiền tệ đặc trưng nhất nhưng cũng phiến diện nhất khi phản ánh vận động của tư bản.

b)    Tuần hoàn của tư bản sản xuất: SX... H’ – T’ – H ... SX’

Điểm mở đầu và kết thúc của tuần hoàn là sản xuất. Điều này làm cho người ta lầm tưởng rằng, mục đích của vận động tư bản là sản xuất; hàng hoá và tiền tệ chỉ là những yếu tố trung gian.

Tuần hoàn của tư bản sản xuất lại chỉ rất rõ rằng, nguồn gốc của sản xuất mở rộng là kết qủa của quá trình sản xuất trước đó, tức là lao động của công nhân tích luỹ lại; lưu thông là điều kiện của sản xuất.

c)     Tuần hoàn của tư bản hàng hoá: H’ – T’ – H ... SX – H”

Hàng hoá là điểm  mở đầu và kết thúc của tuần hoàn tư bản. Nhưng H’, H” không phải là hàng hoá thông thường, mà mang giá trị thặng dư, tức là tư bản hàng hoá. Trong tuần hoàn của tư bản hàng hoá, vận động của tư bản được biểu hiện bằng vận động của hàng hoá.

Trong tuần hoàn của tư bản hàng hoá, tiền tệ và sản xuất chỉ là điều kiện cần thiết của lưu thông hàng hoá. H’ - T’ bao gồm hành vi trao đổi nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng sản xuất và hành vi trao đổi nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng cá nhân. Do đó, tuần hoàn của tư bản hàng hoá không chỉ phản ánh vận động của tư bản cá biệt, mà còn có thể được sử dụng để nghiên cứu vận động của tư bản xã hội.

Trong các loại tư bản, chỉ có tư bản công nghiệp (với nghiã các ngành sản xuất vật chất) mới có hình thái tuần hoàn đầy đủ gồm ba giai đoạn, tư bản lần lượt mang lấy và trút bỏ ba hình thức của nó. Tư bản công nghiệp là hình thức tư bản duy nhất không chỉ chiếm đoạt giá trị thặng dư mà còn tạo ra giá trị thặng dư. Cho nên, chính tư bản công nghiệp quy định tính chất tư bản chủ nghĩa của sản xuất.

Tư bản tiền tệ, tư bản sản xuất và tư bản hàng hoá không phải là những loại tư bản độc lập, mà chúng chỉ là những hình thái chức năng đặc thù của tư bản công nghiệp. Trong cuộc tuần hoàn của tư bản công nghiệp, giai đoạn thứ hai (khi tư bản công nghiệp mang hình thức tư bản sản xuất) là giai đoạn có ý nghĩa quyết định. Trong giai đoạn ấy, hàng hoá, giá trị và giá trị thặng dư được sản xuất ra (tư bản sản xuất biến thành tư bản hàng hoá). Trong hai giai đoạn kia, không sáng tạo ra giá trị và giá trị thặng dư, mà chỉ có sự thay đổi hình thức tư bản (tư bản tiền tệ biến thành tư bản sản xuất và tư bản hàng hoá biến thành tư bản tiền tệ).

II. CHU CHUYỂN CỦA TƯ BẢN

1. Thời gian chu chuyển và số vòng chu chuyển

Tuần hoàn của tư bản nói lên sự biến hoá hình thái của tư bản qua các giai đoạn lưu thông và sản xuất. Nhưng tư bản không phải biến hoá hình thái một lần rồi dừng lại, mà nó vận động không ngừng. Sự lặp đi lặp lại của tuần hoàn tư bản một cách định kỳ gọi là chu chuyển của tư bản.

Chu chuyển của tư bản  nói lên tốc độ vận động của tư bản nhanh hay chậm. Thời gian tư bản thực hiện được một vòng tuần hoàn gọi là thời gian chu chuyển của tư bản. Thời gian chu chuyển của tư bản là khoảng thời gian kể từ khi nhà tư bản ứng tư bản ra dưới một hình thái nào đó cho đến khi thu về cũng dưới hình thái ấy, có kèm theo giá trị thặng dư. Vì tuần hoàn của tư bản bao gồm cả quá trình sản xuất và quá trình lưu thông, nên thời gian chu chuyển của tư bản cũng bao gồm cả thời gian sản xuất và thời gian lưu thông cộng lại.

Thời gian sản xuất của tư bản là thời gian tư bản nằm trong lĩnh vực sản xuất. Nó bao gồm: thời gian lao động (thời gian duy nhất tạo ra giá trị và giá trị thặng dư cho nhà tư bản), thời gian gián đoạn lao động, và thời gian dự trữ sản xuất.

Thời gian lưu thông của tư bản là thời gian tư bản nằm trong lĩnh vực lưu thông. Trong thời gian lưu thông, tư bản không làm chức năng sản xuất, do đó không sản xuất ra hàng hoá, cũng không sản xuất ra giá trị thặng dư. Thời gian lưu thông bao gồm cả thời gian mua và thời gian bán, trong đó thời gian bán thường dài hơn thời gian mua vì bán khó khăn hơn mua.

Tốc độ chu chuyển của tư bản trong một thời gian nhất định (1năm) được đo bằng số vòng chu chuyển. Số vòng chu chuyển của tư bản bằng tỷ lệ giữa đơn vị đo thời gian chu chuyển (1 năm) và thời gian một vòng chu chuyển của tư bản.

Với một lượng tư bản nhất định và trình độ bóc lột nhất định, khối lượng giá trị thặng dư mà nhà tư bản thu được còn tuỳ thuộc tốc độ vận động của tư bản. Thời gian của một vòng tuần hoàn càng ngắn tức là tốc độ vận động của tư bản càng cao và ngược lại. Do đó, vì giá trị thặng dư, nhà tư bản tìm mọi cách rút ngắn thời gian chu chuyển, tức là rút ngắn thời gian sản xuất và thời gian lưu thông. Thời gian sản xuất trước hết phụ thuộc vào tính chất ngành sản xuất. Để rút ngắn thời gian sản xuất nhà tư bản chọn các ngành đầu tư có thời gian sản xuất ngắn như nông nghiệp, công nghiệp nhẹ... Điều này giải thích vì sao chủ nghĩa tư bản phát triển nông nghiệp, công nghiệp nhẹ trước khi phát triển công nghiệp nặng. Để rút ngắn thời gian sản xuất còn phải nâng cao trình độ công nghệ, tính toán thời gian dự trữ hợp lý, hạn chế thời gian gián đoạn trong sản xuất... Để rút ngắn thời gian lưu thông, nhà tư bản phải tổ chức nghiên cứu thị trường, tìm hiểu nhu cầu, thị hiếu của khách hàng, hiện đại hoá giao thông vận tải...

2. Tư bản cố định và tư bản lưu động

Tư bản sản xuất gồm nhiều bộ phận với thời gian chu chuyển khác nhau, do đó ảnh hưởng đến toàn bộ thời gian chu chuyển của tư bản. Căn cứ vào sự khác nhau trong phương thức chu chuyển về mặt giá trị của các bộ phận đó, tư bản sản xuất được phân chia thành tư bản cố định và tư bản lưu động.

Tư bản cố định là bộ phận tư bản được sử dụng toàn bộ vào quá trình sản xuất, nhưng giá trị của nó chỉ chuyển từng phần vào sản phẩm. Đó là phần tư bản dùng để làm nhà xưởng và kiến trúc khác cần cho kinh doanh, mua máy móc và thiết bị...

Tư bản cố định do nhà tư bản bỏ ra một lần, nhưng giá trị của nó thì trở về tay nhà tư bản từng phần một dưới hình thức tiền tệ. Các yếu tố của tư bản cố định thường phục vụ sản xuất nhiều năm, hàng năm giá trị của nó chỉ chuyển một bộ phận nhất định vào sản phẩm; phần còn lại vẫn bị cố định trong tư liệu lao động, phần này không ngừng giảm xuống cho tới khi nó chuyển hết giá trị vào sản phẩm. Thời gian mà tư bản cố định chuyển hết giá trị của nó vào sản phẩm bao giờ cũng dài hơn thời gian một vòng tuần hoàn.

Tư bản lưu động là bộ phận tư bản khi tham gia vào quá trình sản xuất thì chuyển toàn bộ giá trị một lần sang sản phẩm. Đó là bộ phận tư bản dùng để mua sức lao động, nguyên liệu, nhiên liệu và các vật liệu phụ, tức là phần tư bản dùng để mua những tư liệu sản xuất không thuộc tư bản cố định.

Sự phân chia tư bản thành tư bản cố định và tư bản lưu động là đặc điểm riêng của tư bản sản xuất. Sự phân biệt giữa tư bản cố định và tư bản lưu động là chỉ có tính chất tương đối. Có những tư liệu sản xuất khi thì là tư bản cố định, khi lại là tư bản lưu động. Điều đó là tuỳ thuộc vào chức năng của nó trong quá trình sản xuất.

Các nhà kinh tế chính trị tư sản chỉ thừa nhận việc phân chia tư bản thành tư bản cố định và tư bản lưu động, vì bản thân sự phân loại này không nêu rõ tác dụng của sức lao động trong việc sáng tạo ra giá trị thặng dư  mà C. Mác đã vạch ra khi chia tư bản thành tư bản bất biến và tư bản khả biến. Thực ra, đó là hai cách phân chia khác nhau của cùng các yếu tố sản xuất. Xét theo nguồn gốc tạo ra giá trị và giá trị thặng dư thì tư bản được chia thành tư bản bất biến â và tư bản khả biến (v); còn khi xem xét về phương thức chu chuyển giá trị thì tư bản được chia thành tư bản cố định và tư bản lưu động.

Trong qúa trình sử dụng, tư bản cố định bị hao mòn đi. Có hai loại hao mòn: hao mòn hữu hình và hao mòn vô hình. Hao mòn hữu hình là sự hao mòn về giá trị sử dụng đi đôi với sự hao mòn về giá trị của tài sản cố định do quá trình sử dụng hoặc do sự phá huỷ của tự nhiên gây ra. Hao mòn hữu hình làm cho máy móc thiết bị hỏng dần và đi đến hỏng phải thay thế. Phần giá trị hao mòn này được chuyển vào giá trị hàng hoá, và nhà tư bản sẽ thu hồi lại sau khi bán hàng. Dù vậy, trong quá trình hoạt động, tư bản cố định cần phải được bảo quản, sửa chữa để kéo dài tuổi thọ. Hao mòn vô hình là hao mòn thuần tuý về giá trị của tài sản cố định, là sự giảm giá trị, thậm chí bị loại bỏ do xuất hiện máy móc mới tốt hơn, rẻ hơn, có công suất cao hơn...

Để khôi phục tư bản cố định đã hao mòn phải lập quĩ khấu hao tài sản cố định. Sau từng kỳ bán hàng hoá, người ta trích ra một số tiền bằng mức độ hao mòn tư bản cố định bỏ vào quĩ khấu hao. Quỹ khấu hao dùng để đổi mới tư bản cố định, nhưng trước khi làm việc đó, nó có thể được sử dụng để kinh doanh hoặc cho vay...

Để hạn chế hao mòn hữu hình các tài sản cố định cần được bảo quản, sửa chữa thường xuyên; để tránh hao mòn vô hình, tài sản cố định cần được sử dụng hết công suất, thu hồi nhanh tư bản cố định.

3.     Ảnh hưởng của chu chuyển tư bản tới khối lượng giá trị thặng dư hàng năm

Tốc độ chu chuyển của tổng tư bản ứng trước được tính bằng tốc độ chu chuyển trung bình của tư bản cố định và tư bản lưu động. Cụ thể, nó được tính bằng giá trị chu chuyển của tư bản cố định và giá trị chu chuyển của tư bản lưu động trong năm chia cho tổng số tư bản ứng trước. Tốc độ chu chuyển của tư bản có ảnh hưởng đến số lượng giá trị thặng dư hàng năm mà nhà tư bản thu được.

Tăng tốc độ chu chuyển của tư bản thì sẽ tăng được hiệu suất sản xuất và mang lại giá trị thặng dư nhiều hơn cho nhà tư bản. Tăng tốc độ chu chuyển của tư bản cố định còn giúp nhà tư bản có thể tránh được thiệt hại do hao mòn vô hình, và tăng cường sử dụng được quĩ khấu hao vào việc mở rộng và cải tiến sản xuất.

Đặc biệt đối với tư bản lưu động, tăng tốc độ chu chuyển có tác dụng rất lớn. Đối với bộ phận tư bản bất biến lưu động, nếu chu chuyển nhanh thì sẽ tiết kiệm được tư bản ứng trước, hoặc nếu giữ nguyên tư bản lưu động như cũ, thì sẽ có điều kiện để mở rộng sản xuất. Đối với tư bản khả biến lưu động, tác dụng của việc tăng tốc độ chu chuyển càng quan trọng, vì nó có ảnh hưởng trực tiếp tới  việc làm tăng thêm tỷ suất giá trị thặng dư và khối lượng giá trị thặng dư hàng năm.

Tỷ suất giá trị thặng dư hàng năm là tỷ lệ tính theo phần trăm giữa khối lượng giá trị thặng dư hàng năm với tư bản khả biến ứng trước.

M                              ( m/v) x V x n

M’ =    --------- x 100%    =    ---------------------  x 100%  = m’ . n

V                                         V

Trong đó:

- M’ là tỷ suất giá trị thặng dư hàng năm

- M là khối lượng giá trị thặng dư hàng năm

- V là tư bản khả biến ứng trước hay số lượng công nhân

- m là lượng giá trị thặng dư do 1 công nhân tạo ra trong một vòng

tuần hoàn

- m’ là tỷ suất giá trị thặng dư

- n là số vòng chu chuyển của tư bản trong một năm

Như vậy, tỷ suất giá trị thặng dư hàng năm bằng tỷ suất giá trị thặng dư nhân với số vòng chu chuyển; khối lượng giá trị thặng dư hàng năm không chỉ phụ thuộc vào tỷ suất giá trị thặng dư, số lượng công nhân mà nhà tư bản sử dụng mà còn phụ thuộc vào tốc độ chu chuyển của tư bản. Vì mục đích giá trị thặng dư, nhà tư bản quan tâm tới cả ba nhân tố này. Các nhà tư bản đều rất muốn tăng tốc độ chu chuyển của tư bản, vì với một lượng tư bản ít hơn vẫn thu được một lượng giá trị thặng dư nhất định, hoặc với một lượng tư bản nhất định lại thu được giá trị thặng dư nhiều hơn. Tóm lại, thời gian chu chuyển của tư bản càng ngắn, thì lượng giá trị thặng dư mà nhà tư bản thu được trong một năm càng lớn.

CHƯƠNG V

TÁI SẢN XUẤT TƯ BẢN XÃ HỘI

I. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TÁI SẢN XUẤT

1.     Một số khái niệm

Để thoả mãn các nhu cầu của mình, con người phải tiến hành qúa trình sản xuất. Nhu cầu của con người đòi hỏi phải được thoả mãn thường xuyên, vì vậy sản xuất không thể chỉ tiến hành một lần mà phải được thực hiện liên tục. Qúa trình sản xuất được lặp đi, lặp lại và đổi mới không ngừng gọi là qúa trình tái sản xuất.

Tái sản xuất có thể được xem xét trên những phạm vi khác nhau. Tái sản xuất diễn ra trên phạm vi doanh nghiệp được gọi là tái sản xuất cá biệt, còn tái sản xuất diễn ra trên phạm vi xã hội gọi là tái sản xuất xã hội. Tái sản xuất xã hội bao gồm tái sản xuất cá biệt nhưng không phải là tổng số giản đơn của tái sản xuất cá biệt, mà là tổng thể tái sản xuất cá biệt trong mối liên hệ hữu cơ với nhau.

Tái sản xuất có thể khác biệt về quy mô. Qúa trình sản xuất được lặp lại với quy mô như cũ gọi là tái sản xuất giản đơn. Qúa trình sản xuất được lặp lại với quy mô lớn hơn trước gọi là tái sản xuất mở rộng. Xã hội chỉ có thể phát triển trên cơ sở tái sản xuất mở rộng. Tốc độ cao của tái sản xuất mở rộng là điều kiện cần để cải thiện và nâng cao đời sống của dân cư, phát triển  các mặt của đời sống kinh tế - xã hội. Bởi vậy, tái sản xuất mở rộng trở thành mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia, dân tộc.

Hiện nay, thuật ngữ tăng trưởng kinh tế được sử dụng rộng rãi trong các khoa học  kinh tế và trong đời sống. Tăng trưởng kinh tế được hiểu theo một số cách khác nhau nhưng về thực chất đó là sự gia tăng quy mô và hiệu quả của nền sản xuất. Như vậy tăng trưởng kinh tế và tái sản xuất mở rộng có cùng nội dung.

Tái sản xuất mở rộng hay tăng trưởng kinh tế được thực hiện bằng hai con đường chủ yếu:  chiều rộng và chiều sâu. Tăng trưởng kinh tế theo chiều rộng tức là tăng trưởng kinh tế được thực hiện bằng cách đầu tư thêm tư liệu sản xuất và sức lao động, hay là nhờ vào sự gia tăng quy mô của các nguồn lực như: vốn, lao động, tài nguyên ... Tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu được thực hiện bằng cách tăng năng suất lao động, tức là nhờ vào việc ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ, nâng cao tay nghề của người lao động, cải tiến tổ chức quản lý ... Nói cách khác, tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu được thực hiện bằng sự gia tăng hiệu quả sử dụng các nguồn lực.

Đối với các nước nghèo, lạc hậu, tăng trưởng kinh tế theo chiều rộng là con đường phổ biến vì tiềm năng về sức lao động, tài nguyên chưa được khai thác thác hết, trong khi đó trình độ khoa học - công nghệ rất thấp. Trong điều kiện cách mạng khoa học - công nghệ hiện nay, tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu có vị trí đặc biệt quan trọng. Tăng trưởng kinh tế hiện đại ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào trí tuệ, tri thức của con người. Bởi vậy, một thuật ngữ mới đã xuất hiện: “nền kinh tế tri thức”.

2.     Các khâu của qúa trình tái sản xuất

Qúa trình tái sản xuất có 4 khâu: sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng. Mỗi khâu có vai trò, vị trí riêng và việc thực hiện trôi chảy từng khâu là điều kiện đảm bảo cho qúa trình tái sản xuất có thể tiến hành một cách liên tục.

a) Sản xuất

Sản xuất là sự kết hợp giữa tư liệu sản xuất và sức lao động nhằm tạo ra của cải vật chất, về hiện vật bao gồm tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng. Do đó, sản xuất không chỉ có ý nghĩa quyết định đối với tiêu dùng, mà còn có ý nghĩa quyết định đối với quy mô của sản xuất ở chu kỳ tiếp theo.

Là sự kết hợp tư liệu sản xuất và sức lao động, sản xuất đòi hỏi không những phải có tư liệu sản xuất mà còn phải có sức lao động. Bởi vậy, tiêu dùng cá nhân với mục đích tái tạo khả năng lao động của con người có vai trò hết sức quan trọng đối với sản xuất.

Tiêu dùng cá nhân đòi hỏi có các tư liệu tiêu dùng phù hợp. Do đó, sản xuất phải  đáp ứng nhu cầu về tư liệu tiêu dùng, tư liệu sản xuất không chỉ về số lượng mà cả về cơ cấu; giữa tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng cũng phải có một tỷ lệ phù hợp mới có thể đảm bảo cho qúa trình tái sản xuất được thực hiện bình thường.

b) Phân phối

Phân phối bao gồm cả phân phối cho sản xuất và cho tiêu dùng. Phân phối cho sản xuất là sự phân chia các yếu tố sản xuất cho các ngành, các cơ sở sản xuất. Việc phân phối này một mặt do sản xuất quyết định, mặt khác lại có tác động rất quan trọng đối với sản xuất. Chỉ khi nào việc phân phối cho sản xuất đáp ứng được các nhu cầu của sản xuất thì qúa trình sản xuất mới có thể tiếp tục bình thường. Phân phối  cho tiêu dùng là việc phân chia tư liệu tiêu dùng cho các cá nhân. Trong nền kinh tế hàng hoá, phân phối còn được thực hiện dưới hình thức giá trị. Hình thức phân phối này trực tiếp hình thành thu nhập của các chủ thể kinh tế. Phân phối cho tiêu dùng không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng cá nhân mà còn nhằm phục vụ cho sản xuất vì nó có tác dụng tái sản xuất sức lao động. Phân phối cho tiêu dùng do sản xuất quyết định, vì người ta chỉ có thể phân phối những gì sản xuất ra. Nhưng phân phối cho tiêu dùng lại tác động trở lại rất mạnh mẽ đến sản xuất, vì tiêu dùng là mục đích của sản xuất. Phân phối cho tiêu dùng trực tiếp tác động đến sản xuất, kìm hãm hoặc thúc đẩy sản xuất phát triển. Bởi vậy, sự công bằng trong phân phối cho tiêu dùng (phân phối thu nhập) không chỉ là mục tiêu xã hội mà còn là điều kiện của qúa trình tái sản xuất.

c) Trao đổi

Phân công lao động xã hội và tính chất tư nhân của sản xuất làm cho trao đổi sản phẩm trở thành tất yếu. Qúa trình trao đổi, mặc dù không tạo ra giá trị, của cải nhưng có vai trò đặc biệt quan trọng đối với qúa trình tái sản xuất, bởi vì chỉ sau khi trao đổi, hàng hoá mới đi vào tiêu dùng, tái sản xuất được sức lao động; người sản xuất mới thu hồi được các chi phí, khôi phục các yếu tố sản xuất và có thể tiếp tục qúa trình sản xuất. Nghiên cứu thị trường, cung cấp thông tin cho các doanh nghiệp, hiện đại hoá giao thông vận tải ... cũng là những đòi hỏi của qúa trình tái sản xuất.

d) Tiêu dùng

Tiêu dùng bao gồm tiêu dùng cá nhân và tiêu dùng  cho sản xuất. Tiêu dùng do sản xuất quyết định vì tiêu dùng là qúa trình sử dụng kết qủa của sản xuất. Do đó, muốn nâng cao mức tiêu dùng thì phải phát triển sản xuất. Nhưng tiêu dùng còn là mục đích của sản xuất nên không có tiêu dùng thì cũng không có sản xuất. Tiêu dùng còn có tác dụng tái sản xuất sức lao động, một yếu tố cơ bản của qúa trình sản xuất. Bởi vậy, chăm lo đến tiêu dùng không chỉ là chăm lo đến con người mà còn là chăm lo cho sản xuất và tái sản xuất.

3.     Nội dung của tái sản xuất xã hội

Tái sản xuất xã hội bao gồm những nội dung chủ yếu sau:

a) Tái sản xuất của cải vật chất

Của cải vật chất không ngừng được tiêu dùng, do đó phải được tái sản xuất không ngừng. Bởi vậy, nội dung quan trọng nhất của tái sản xuất xã hội là tái sản xuất của cải vật chất.

Để đo lường quy mô tái sản xuất của cải vật chất, C.Mác đã đưa ra khái niệm tổng sản phẩm xã hội.

Tổng sản phẩm xã hội là toàn bộ sản phẩm mà xã hội sản xuất ra được trong một thời kỳ nhất định, thường được tính là một năm.

Tổng sản phẩm xã hội, xét về hiện vật bao gồm tư liệu sản xuất, tư liệu tiêu dùng và các dịch vụ. Trong nền kinh tế hàng hoá, tổng sản phẩm xã hội còn được xét về mặt giá trị, bao gồm giá trị tư liệu sản xuất đã hao phí (lao động quá khứ) và giá trị mới sáng tạo ra (lao động sống).

Cần phân biệt tổng sản phẩm xã hội với tài sản quốc gia. Nếu tổng sản phẩm xã hội chỉ tính những của cải vật chất sản xuất ra được trong một thời gian nhất định thì tài sản quốc gia là toàn bộ của cải mà một quốc gia tích luỹ đưọc tính đến một thời điểm nhất định. Do đó tài sản quốc gia lớn hơn rất nhiều so với tổng sản phẩm xã hội.

Trong xã hội hiện đại, GDP (Gross Domestic Product) và GNP (Gross National Product) được sử dụng  để đo lường quy mô của nền kinh tế. GDP là toàn bộ giá trị hàng hoá và dịch vụ được sản xuất ra trên một lãnh thổ nhất định trong một năm. GNP là toàn bộ giá trị hàng hoá và dịch vụ do công dân của một nước sản xuất ra được trong một năm. Hai thước đo này khác nhau ở chỗ GDP chú ý tới quy mô của các hoạt động kinh tế theo lãnh thổ, còn GNP lại quan tâm tới quy mô của các hoạt động  kinh tế theo quyền sở hữu. Hai thước đo này khác với tổng sản phẩm xã hội ở chỗ: tổng sản phẩm xã hội đo lường quy mô của nền kinh tế đóng, dịch vụ chưa phát triển còn GDP,GNP đo lường quy mô của nền kinh tế mở, dịch vụ trở thành khu vực có vị trí đặc biệt trong nền kinh tế. Mặc dù vậy, tổng sản phẩm xã hội và GDP, GNP giống nhau ở một điểm rất căn bản: đó là thước đo quy mô nền kinh tế. Do đó có thể nói rằng, GDP và GNP là thước đo quy mô của nền kinh tế trong điều kiện mở cửa.

Mức độ thoả mãn các nhu cầu vật chất của con người; sự phát triển các mặt của đời sống kinh tế-xã hội trực tiếp phụ thuộc vào số lượng, chất lượng hàng hoá và dịch vụ hay quy mô của GDP và GNP. Do vậy, tăng trưởng GDP và GNP trở thành mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia.

b) Tái sản xuất sức lao động

Qúa trình sản xuất là qúa trình tiêu dùng sức lao động. Do đó, quá trình sản xuất chỉ có thể tiếp tục khi sức lao động được tái sản xuất. Tái sản xuất sức lao động là tái sản xuất ra thể lực và trí lực của người lao động. Tái sản xuất sức lao động có vai trò đặc biệt vì nó liên quan tới nhân tố con người, chủ thể của qúa trình sản xuất, là “lực lượng sản xuất thứ nhất”.

Tái sản xuất sức lao động trước hết là tái sản xuất về số lượng. Sở dĩ như vậy là vì qúa trình sản xuất bao giờ cũng là sự kết hợp giữa một lượng sức lao động nhất định với một lượng tư liệu sản xuất nhất định. Những quốc gia có tốc độ tăng trưởng dân số âm gặp khó khăn không nhỏ cả về kinh tế và xã hội do thiếu sức lao động. Tuy nhiên, ở đa số các quốc gia đang phát triển hiện nay, dân số tăng trưởng nhanh đang trở thành gánh nặng, là nhân tố cản trở qúa trình tăng trưởng kinh tế. Do đó, tái sản xuất sức lao động ở các nước này lại trước hết là phải kiểm soát tốc độ tăng dân số.

Tái sản xuất sức lao động về chất lượng tức là tái sản xuất về thể lực và trí lực cho người lao động. Tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu đòi hỏi phải nâng cao trình độ học vấn, tay nghề và sức khoẻ, thể lực cho người lao động. Do đó, phát triển giáo dục - đào tạo, y tế, thể dục thể thao... trở thành yêu cầu khách quan của qúa trình tái sản xuất.

Tái sản xuất sức lao động phụ thuộc vào rất nhiều nhân tố: các quy luật về nhân khẩu, các giai đoạn của chu kỳ kinh tế, năng suất lao động xã hội, trình độ văn minh của xã hội... Do đó, tái sản xuất sức lao động cần được nghiên cứu công phu và có các chính sách phù hợp.

c) Tái sản xuất quan hệ sản xuất

Trong qúa trình sản xuất con người không chỉ quan hệ với tự nhiên mà còn quan hệ với nhau. Do đó, qúa trình  tái sản xuất chỉ có thể thực hiện bình thường khi quan hệ sản xuất được duy trì, tái tạo. Vì quan hệ sản xuất có ba mặt cơ bản: sở hữu tư liệu sản xuất; tổ chức quản lý; phân phối sản phẩm nên tái sản xuất quan hệ sản xuất được thực hiện trên ba mặt cơ bản đó, đặc biệt là tái sản xuất quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất. Quan hệ sản xuất phụ thuộc vào  môi trường kinh tế, chính trị , xã hội... Do đó, giữ ổn định về kinh tế, chính trị, xã hội là hết sức cần thiết cho qúa trình  tái sản xuất.

d) Tái sản xuất môi trưòng tự nhiên

Qúa trình sản xuất là qúa trình con người quan hệ với tự nhiên, do đó không thể không phụ thuộc vào môi trường tự nhiên. Sự thay đổi của môi trường tự nhiên sẽ làm cho năng suất và hiệu quả của sản xuất thay đổi. Sự thay đổi của nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, nguồn nước, các nguồn tài nguyên... sẽ có những ảnh hưởng to lớn không chỉ đối với sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp... mà đến cả sản xuất công nghiệp và các hoạt động dịch vụ. Bởi vậy, qúa trình tái sản xuất muốn được thực hiện bình thường đòi hỏi phải giữ được cân bằng về sinh thái, về nhiệt độ, độ ẩm... Trong nền sản xuất hiện đại, nhu cầu và khả năng khai thác các nguồn tài nguyên ngày càng tăng, do đó nguy cơ cạn kiệt và thoái hoá các nguồn tài nguyên xuất hiện; ô nhiễm môi trường trở thành vấn đề toàn cầu. Điều đó đe doạ, ngăn cản các nền kinh tế tăng trưởng nhanh và bền vững. Vì vậy, bảo vệ tài nguyên và môi trường là đòi hỏi tất yếu của tái sản xuất.

II. MỘT SỐ QUY LUẬT KINH TẾ CỦA TÁI SẢN XUẤT TƯ BẢN XÃ HỘI

1. Quy luật thực hiện tổng sản phẩm xã hội

Trong nền kinh tế hàng hoá tư bản chủ nghĩa, kết qủa của sản xuất xã hội được thực hiện như thế nào? Để làm rõ điều đó, C.Mác đã chia sản xuất xã hội thành hai khu vực: sản xuất tư liệu sản xuất là khu vực I; sản xuất tư liệu tiêu dùng là khu vực II.

Qúa trình nghiên cứu được thực hiện với các giả định sau đây: không có ngoại thương; trình độ kỹ thuật của nền sản xuất không thay đổi (cấu tạo hữu cơ không đổi); giá trị tư liệu sản xuất chuyển hết vào sản phẩm trong một năm; tỷ suất giá trị thặng dư là 100%.

a) Các quy luật thực hiện tổng sản phẩm xã hội trong tái sản xuất giản đơn

Để làm rõ các quy luật thực hiện tổng sản phẩm xã hội trong tái sản xuất mở rộng, trước hết chúng ta nghiên cứu các quy luật này trong tái sản xuất giản đơn.

Chúng ta nghiên cứu sơ đồ sau đây:

KV I:        4000C  +  1000V  +  1000M  =  6000

KV II:       2000C  +   500 V  +   500M   =  3000

Sau qúa trình sản xuất, 4000C của khu vực I chuyển hết vào sản phẩm (theo giả định). Nhưng vì sản phẩm của khu vực I là tư liệu sản xuất nên 4000C được khôi phục lại thông qua trao đổi trong nội bộ khu vực I. Trong tái sản xuất giản đơn, toàn bộ giá trị mới sáng tạo ra sẽ được tiêu dùng. Do đó, 1000V và 1000M của khu vực I sẽ được người công nhân và nhà tư bản ở khu vực này tiêu dùng. Nhưng vì khu vực I sản xuất tư liệu sản xuất nên 1000V và 1000M cần được trao đổi với khu vực II để lấy tư liệu tiêu dùng.

Ở khu vực II, trong tái sản xuất giản đơn, 500V và 500M sẽ được tiêu dùng đi thông qua việc trao đổi trong nội bộ khu vực II. Bộ phận tư bản bất biến 2000C của khu vực II được chuyển hết vào sản phẩm và tồn tại dưới hình thái tư liệu tiêu dùng. Do vậy, khu vực II có nhu cầu trao đổi 2000C lấy tư liệu sản xuất của khu vực I. Quan hệ trao đổi giữa hai khu vực được thực hiện bằng phương trình trao đổi:

I (1000V + 1000M)  =  II (2000C)

Khi phương trình trao đổi này được thực hiện, những yếu tố ban đầu của qúa trình sản xuất được khôi khục, qúa trình sản xuất có thể được tiếp tục với quy mô như cũ.

Từ sơ đồ trao đổi trên đây, các điều kiện thực hiện tổng sản phẩm xã hội trong tái sản xuất giản đơn được rút ra là:

-         I (V + M)                     =  II ( C)

-         I (C  + V + M)             =  I ( C)  + II ( C )

-         I (V + M) + II (V +M) = II (C + V + M)

b) Các điều kiện thực hiện tổng sản phẩm xã hội trong tái sản xuất mở rộng

Để làm rõ các điều kiện thực hiện tổng sản phẩm xã hội trong tái sản xuất mở rộng, chúng ta nghiên cứu sơ đồ sau:

KV I  :  4000C + 1000V + 1000M = 6000

KV II :  1500C +  750V   +  750M = 3000

Muốn có tái sản xuất mở rộng, phải có tư liệu sản xuất và sức lao động phụ thêm, do đó, một phần giá trị thặng dư (M) ở cả hai khu vực phải được biến thành C và V phụ thêm.

Giả sử ở khu vực I, chỉ có 500M được tiêu dùng thì 500M sẽ được tích luỹ. Vì giả định trình độ kỹ thuật của nền sản xuất không đổi nên 500M tích luỹ sẽ được chia thành 400C và 100V. Ở khu vực II, giả sử 600M được tiêu dùng thì 150M được tích luỹ. Ở khu vực II, 1500C cần 750V, tức là cứ 2C sẽ cần 1V. Do đó, 150M sẽ được chia thành 100C và 50V. Như vậy, trong tái sản xuất mở rộng, giá trị sản phẩm ở cả hai khu vực sẽ được phân bổ lại như sau:

KV I:    (4000C+400C) + (1000V + 100V) + 500M = 6000

KV II:   (1500C+100C)  + (  750V +  50V)  + 600M = 3000

1100V + 500M của khu vực I sẽ đi vào tiêu dùng cá nhân của người công nhân và nhà tư bản ở khu vực này, do đó cần được trao đổi với khu vực II để lấy tư liệu tiêu dùng. Tư bản bất biến 4400C được trao đổi trong nội bộ khu vực này. Giá trị mới (800V+600M) của khu vực II được trao đổi trong nội bộ khu vực II, nhằm đáp ứng nhu cầu tái sản xuất sức lao động của công nhân và tiêu dùng cá nhân của nhà tư bản. Tư bản bất biến 1600C của khu vực II cần được trao đổi với khu vực I để lấy tư liệu sản xuất. Quan hệ trao đổi giữa hai khu vực được thực hiện theo phương trình:

I (1100V+500M) = II (1600C)

Sau qúa trình trao đổi, khu vực I sẽ có 4400C+1100V; khu vực II sẽ có 1600C+800V. Đến chu kỳ tiếp theo, quy mô của qúa trình sản xuất sẽ là:

KV I:      4400C + 1100V + 1100M = 6600

KV II:     1600C +  800V   + 800M  = 3200

Như vậy, qúa trình tái sản xuất mở rộng đã được thực hiện. Từ sơ đồ tái sản xuất mở rộng trên đây, các điều kiện thực hiện tổng sản phẩm xã hội được rút ra là:

-         I (V + M)                     >  II ( C)

-         I (C  + V + M)             >  I ( C)  + II ( C )

-         I (V + M) + II (V +M) > II (C + V + M)

Từ việc nghiên cứu các điều kiện thực hiện tổng sản phẩm xã hội trong tái sản xuất mở rộng, chúng ta có thể rút ra một số nhận xét sau:

•     Khu vực I tích luỹ 500M thì khu vực II mới có thêm 100C và do đó mới tích luỹ được 150M. Như vậy, tích luỹ của khu vực I quyết định quy mô tích luỹ của khu vực II. Muốn có tái sản xuất mở rộng phải ưu tiên thực hiện tích luỹ ở khu vực I.

•     Khu vực I muốn thực hiện tái sản xuất mở rộng phải có thêm sức lao động. Do đó, nhu cầu về tư liệu tiêu dùng tăng lên. Nói cách khác, khu vực I chỉ thực hiện được tái sản xuất mở rộng khi khu vực II (nông nghiệp và công nghiệp nhẹ) đáp ứng được nhu cầu về tư liệu tiêu dùng của xã hội. Sự phát triển của nông nghiệp và công nghiệp nhẹ là cơ sở, tiền đề cho sự phát triển của khu vực I.

•     Quan hệ trao đổi giữa hai khu vực chỉ trong điều kiện lý tưởng mới được thực hiện  theo sơ đồ. Trong thực tế, không thể có sự ăn khớp tuyệt đối giữa hai khu vực. Do đó, trong thực tế tốc độ tái sản xuất mở rộng sẽ chậm hơn, khủng hoảng kinh tế có thể xảy ra.

2. Quy luật ưu tiên phát triển sản xuất tư liệu sản xuất để sản xuất tư liệu sản xuất

Lý thuyết về tái sản xuất mở rộng của C.Mác được V. Lênin tiếp tục phát triển trong điều kiện nền kinh tế hiện đại, cấu tạo hữu cơ của tư bản không ngừng tăng lên.

V. Lênin đã chia khu vực I thành hai khu vực nhỏ: khu vực thứ nhất bao gồm các ngành sản xuất tư liệu sản xuất để sản xuất tư liệu sản xuất; khu vực thứ hai bao gồm các ngành sản xuất tư liệu sản xuất để sản xuất tư liệu tiêu dùng. Khu vực II bao gồm các ngành sản xuất tư liệu tiêu dùng. Từ việc nghiên cứu những số liệu thống kê tình hình kinh tế các nước tư bản chủ nghĩa thời kỳ cuối thế kỷ XIX, V. Lênin đã rút ra kết luận: để tái sản xuất mở rộng, khu vực sản xuất tư liệu sản xuất để sản xuất tư liệu sản xuất phải tăng trưởng với tốc độ nhanh nhất, sau đó đến khu vực sản xuất tư liệu sản xuất để sản xuất tư liệu tiêu dùng và chậm nhất là sự phát triển của khu vực sản xuất tư liệu tiêu dùng.

3. Quy luật phân phối tổng sản phẩm xã hội

Tổng sản phẩm xã hội là kết qủa của sản xuất xã hội, do đó sẽ được phân phối để đáp ứng các nhu cầu của xã hội. Trước hết, tổng sản phẩm xã hội phải được phân phối để bù đắp hao phí tư liệu sản xuất, có như vậy sản xuất mới có thể được duy trì với quy mô như cũ. Thứ hai, tổng sản phẩm xã hội được phân phối để hình thành quỹ mở rộng sản xuất vì xã hội chỉ có thể phát triển trên cơ sở tái sản xuất mở rộng. Thứ ba, tổng sản phẩm xã hội được phân phối để chi trả cho các hoạt động quản lý, vì bất cứ hoạt động sản xuất mang tính tập thể nào cũng đòi hỏi phải có sự điều phối. Thứ tư, tổng sản phẩm xã hội được phân phối để đáp ứng các nhu cầu hoạt động của bộ máy hành chính, sự nghiệp. Thứ năm, tổng sản phẩm xã hội được phân phối cho quỹ phúc lợi công cộng. Thứ sáu, phân phối cho quỹ dự trữ nhằm đối phó với thiên tai, địch hoạ. Thứ bảy, phân phối  cho người lao động.

Trong bất cứ xã hội nào, tổng sản phẩm xã hội cũng được phân chia thành bảy phần như vậy nhằm đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển bình thường của xã hội. Đó là quy luật mang tính phổ biến, hoạt động và phát huy tác dụng trong các xã hội khác nhau. Tuy nhiên, tuỳ theo tính chất của từng chế độ xã hội, việc phân phối cho từng khoản mục có thể nhiều ít khác nhau.

III. KHỦNG HOẢNG KINH TẾ VÀ CHU KỲ KINH TẾ TRONG CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

1. Bản chất của khủng hoảng kinh tế tư bản chủ nghĩa

Trong các phương thức sản xuất trước chủ nghĩa tư bản cũng thường xẩy ra những cuộc biến động trong đời sống kinh tế, do thiên tai nhân hoạ bất thường nào đó gây ra, như: hoả hoạn, lũ lụt, dịch bệnh, chiến tranh... Trong điều kiện lực lượng sản xuất thấp kém, những tác động trên đây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất và đến đời sống của dân cư. Còn dưới chủ nghiã tư bản thì ngược lại, khủng hoảng xẩy ra khi cung vượt xa cầu,                                               hàng hoá sản xuất ra vượt xa nhu cầu có khả năng thanh toán của dân cư; hàng hoá ế thừa trong khi cuộc sống của quần chúng nhân dân sống vô cùng nghèo khổ.

Như vậy, khủng hoảng kinh tế tư bản chủ nghĩa về bản chất là khủng hoảng sản xuất “thừa”. Biểu hiện của khủng hoảng trước hết là ở chỗ, hàng hoá không tiêu thụ được, tư bản không thu hồi được chi phí sản xuất, nhiều xí nghiệp bị phá sản, đóng cửa, số người thất nghiệp tăng lên. Trong thời kỳ khủng hoảng, sản xuất thừa hàng hoá không phải là tuyệt đối, mà là tương đối. Nghĩa là, thừa hàng hoá chỉ là thừa so với nhu cầu có khả năng thanh toán, chứ không phải thừa so với nhu cầu thực tế của xã hội.

Nguyên nhân sinh ra khủng hoảng kinh tế trong chủ nghĩa tư bản là ở bản chất của nền sản xuất đó: sản xuất xã hội hoá cao trên cơ sở lao động tập thể cơ khí hoá, nhưng quá trình xã hội hoá đó lại bị quan hệ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa kìm hãm. Trình độ xã hội hoá cao của nền sản xuất làm cho năng suất lao động rất cao, của cải sản xuất ra rất nhiều, nhưng những thành quả lao động xã hội lại bị một số ít nhà tư bản chiếm đoạt. Đó là mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản. Trong chủ nghĩa tư bản, hàng hoá “thừa” chất đầy kho, nhưng hàng triệu quần chúng lại bị đói rét.

Mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản biểu hiện ở rất nhiều mâu thuẫn và xung đột xã hội khác nhau. Đó là: mâu thuẫn giữa xu hướng phát triển và bành trướng vô hạn của tư bản nhằm mục đích lợi nhuận; mâu thuẫn giữa khuynh hướng tích luỹ, phát triển sản xuất không giới hạn của chủ nghĩa tư bản với tính hạn chế của sức mua, của khả năng thanh toán của quần chúng; mâu thuẫn giữa quyền tự do sản xuất kinh doanh của mỗi người sản xuất trên cơ sở chế độ tư hữu với đòi hỏi phải bảo đảm những cân đối khách quan, sự phối hợp nhịp nhàng của các khâu, các bộ phận của sản xuất xã hội trong điều kiện xã hội hoá. Vì vậy, khủng hoảng kinh tế là một hiện tượng gắn liền với bản chất nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.

2. Chu kỳ kinh tế của chủ nghĩa tư bản

Khủng hoảng kinh tế làm cho sự vận động của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa có tính chất chu kỳ. Chu kỳ kinh tế của chủ nghĩa tư bản là khoảng thời gian giữa hai cuộc khủng hoảng. Chu kỳ kinh tế gồm có 4 giai đoạn: khủng hoảng, tiêu điều, phục hồi và hưng thịnh, trong đó khủng hoảng là giai đoạn cơ bản của chu kỳ, là khởi điểm của chu kỳ mới.

Khủng hoảng là giai đoạn mà trong đó hàng hoá bị ứ đọng không bán được, giá hàng sụt, tiền tệ khan hiếm, nhiều xí nghiệp đóng cửa, công nhân thất nghiệp. Khủng hoảng công nghiệp và thương nghiệp đưa đến khủng hoảng cả hệ thống tiền tệ - tín dụng. Khủng hoảng đã phá huỷ nghiêm trọng lực lượng sản xuất xã hội.

Tiêu điều là giai đoạn tiếp theo khủng hoảng. Trong giai đoạn này, sản xuất vẫn đình trệ. Cân bằng được lập lại ở trạng thái thấp. Công nghiệp và thương nghiệp hoạt động yếu ớt. Giá cả hàng hoá ở mức rất thấp. Tiền nhàn rỗi nhiều nhưng không có nơi đầu tư, tỷ suất lợi tức giảm xuống. Để thoát khỏi tình trạng trì trệ, các nhà tư bản lại đầu tư mới và tăng cường bóc lột công nhân làm thuê.

Phục hồi là giai đoạn trong đó tư bản cố định tiếp tục được đổi mới, sản xuất được mở rộng đạt mức như trước khi nổ ra khủng hoảng. Trong giai đoạn này, đa số công nhân có việc làm, giá hàng tăng, lợi nhuận tăng lên.

Hưng thịnh là giai đoạn phát triển cao nhất của chu kỳ kinh tế. Lúc này, mức sản xuất vượt quá mức cao nhất cuả chu kỳ trước. Nhu cầu và khả năng tiêu thụ hàng hoá tăng, giá cả hàng hoá tăng lên, số người lao động và tiền lương cũng tăng lên. Guồng máy kinh tế dường như hoạt động hết công suất. Điều kiện của một cuộc khủng hoảng mới cũng dần chín muồi.

Trong chủ nghĩa tư bản cổ điển, thời gian của một chu kỳ kinh tế thường là 10 năm. Từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai trở lại đây, do tiến bộ kỹ thuật diễn ra rất nhanh chóng, việc đổi mới tư bản cố định diễn ra nhanh hơn nên thời gian của một chu kỳ kinh tế có xu hướng rút ngắn lại, thời gian của một chu kỳ thường dao động trong khoảng từ 3 - 5 năm.

Ngày nay, mặc dù các nhà nước tư bản đều can thiệp vào nền kinh tế với mục đích là chống khủng hoảng, thất nghiệp và lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, nhưng vẫn không xoá bỏ được tính chất chu kỳ của khủng hoảng kinh tế. Tuy vậy, sự can thiệp đó đã làm cho khủng hoảng có những đặc điểm mới: tác động phá hoại của khủng hoảng bị hạn chế, thời gian trì trệ không kéo dài, thời điểm khủng hoảng nổ ra không trùng nhau ở các nước... Vì vậy, hậu quả của khủng hoảng kinh tế bớt nghiêm trọng hơn. Nhưng, chủ nghĩa tư bản ngày nay lại đứng trước những khó khăn khác, là bên cạnh khủng hoảng kinh tế chu kỳ còn xuất hiện những hình thức khủng hoảng khác, như khủng hoảng cơ cấu, khủng hoảng tài chính - tiền tệ, khủng hoảng môi trường...

CHƯƠNG VI

QUÁ TRÌNH PHÂN PHỐI GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

TRONG CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

I. SỰ HÌNH THÀNH TỶ SUẤT LỢI NHUẬN BÌNH QUÂN VÀ GIÁ CẢ SẢN XUẤT

1. Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa

Để sản xuất hàng hoá cần phải chi phí một lượng lao động nhất định, gồm lao động quá khứ (tức là giá trị tư liệu sản xuất: c) và lao động sống (tạo ra giá trị mới: v+m). Đó là chi phí thực tế  của xã hội để sản xuất ra hàng hoá và tạo thành giá trị hàng hoá (c+v+m). Nhưng đối với nhà tư bản, để sản xuất hàng hoá, họ chỉ cần ứng ra một số tư bản để mua tư liệu sản xuất và sức lao động (v). Chi phí đó gọi là chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa, ký hiệu là k (k=c+v).

Vậy, chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa là chi phí tư bản để sản xuất ra hàng hoá cho nhà tư bản. Cụ thể, nó bao gồm hao phí về tư bản bất biến và tư bản khả biến, tức là gồm có những chi tiêu để mua tư liệu sản xuất và trả tiền công cho công nhân.

Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa và giá trị của hàng hoá có sự khác nhau cả về chất và về lượng. Về chất, chi phí nhà tư bản bỏ ra để sản xuất hàng hoá được đo bằng sự hao phí về tư bản; còn giá trị hàng hoá là chi phí thực tế để sản xuất ra nó, được đo bằng sự hao phí lao động. Về lượng, chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa nhỏ hơn giá trị hàng hoá: (c+v) < (c+v+m).

Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa là một phạm trù kinh tế khách quan trong xã hội tư bản. Nhưng sự tính toán chi phí để bù đắp lại tư liệu sản xuất và sức lao động trong tiến trình sản xuất là yêu cầu tất yếu đối với bất kỳ xã hội nào, nhất là trong nền kinh tế thị trường. Đối với mọi chủ thể sản xuất kinh doanh, chi phí này là giới hạn thực sự của lỗ lãi, là mấu chốt của thành bại trong cạnh tranh, do đó đây là vấn đề quan tâm thường xuyên của các doanh nghiệp.

2. Lợi nhuận

Do có sự chênh lệch giữa giá trị hàng hoá và chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa, nên sau khi bán hàng hoá bằng giá trị, nhà tư bản không chỉ bù lại đủ số tư bản đã ứng ra, mà còn thu được một số tiền lời. Số tiền lời này gọi là lợi nhuận, ký hiệu là P.

Lợi nhuận là giá trị thặng dư khi được quan niệm là con đẻ của toàn bộ tư bản ứng ra, là kết quả hoạt động của toàn bộ tư bản đầu tư vào sản xuất kinh doanh. Thực ra, lợi nhuận và giá trị thặng dư chỉ là một, lợi nhuận chẳng qua chỉ là một hình thái thần bí hoá của giá trị thặng dư. C.Mác viết: “Giá trị thặng dư, hay là lợi nhuận, chính là phần giá trị dôi ra ấy của giá trị hàng hoá so với chi phí sản xuất của nó, nghĩa là phần dôi ra của tổng số lượng lao động chứa đựng trong hàng hoá so với số lượng lao động được trả công chứa đựng trong hàng hoá” [24].

Khi giá trị thặng dư chuyển hoá thành lợi nhuận, thì giá trị của hàng hoá G = c + v + m chuyển hoá thành chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa cộng với lợi nhuận G = k + p.

Vì lợi nhuận thu được sau khi bán hàng hoá, nên lượng lợi nhuận có thể không nhất trí với lượng của giá trị thặng dư, mà nó có thể lớn hơn hay nhỏ hơn giá trị thặng dư. Hiện tượng đó đã tạo ra một vẻ bề ngoài giả dối, tựa hồ như giữa lợi nhuận và giá trị thặng dư chẳng hề có quan hệ gì với nhau cả. Nói cách khác, lợi nhuận đã che dấu quan hệ bóc lột tư bản chủ nghĩa, đã xoá nhoà sự khác nhau giữa tư bản bất biến và tư bản khả biến, do đó xoá nhoà nguồn gốc tạo ra giá trị thặng dư. Sự thật thì, “lợi nhuận và giá trị thặng dư chỉ là một: lợi nhuận chẳng qua là hình thái thần bí hoá của giá trị thặng dư, hình thái mà phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tất nhiên phải đẻ ra”[25]. Giá trị thặng dư là nội dung bên trong được tạo ra trong quá trình sản xuất, còn lợi nhuận là hình thái chuyển hoá của giá trị thặng dư biểu hiện ra bên ngoài, trong lưu thông.

Lượng lợi nhuận sở dĩ thường không nhất trí với lượng giá trị thặng dư là do cung cầu trên thị trường ảnh hưởng đến giá cả, làm cho giá cả lên xuống xung quanh giá trị. Nhưng xét chung toàn xã hội, tổng số giá cả vẫn nhất trí với tổng số giá trị hàng hoá, nên tổng số lợi nhuận cũng bằng tổng số giá trị thặng dư.

3. Tỷ suất lợi nhuận

Các nhà tư bản không chỉ quan tâm đến lợi nhuận, mà còn quan tâm đến tỷ suất lợi nhuận. Tỷ suất lợi nhuận là tỷ lệ phần trăm giữa giá trị thặng dư với tổng số tư bản ứng trước, ký hiệu là p’.

m

p’ =    ¾   (%)

c+v

Trong thực tế, người ta thường tính tỷ suất lợi nhuận hàng năm bằng tỷ lệ phần trăm giữa tổng số lợi nhuận thu được trong năm với tổng số tư bản ứng ra trong năm đó.

P

p’ hàng năm =  ¾  (%)

k

Tỷ suất lợi nhuận là hình thái chuyển hoá của tỷ suất giá trị thặng dư, nhưng chúng khác nhau cả về lượng và về chất. Về lượng, tỷ suất lợi nhuận bao giờ cũng nhỏ hơn tỷ suất giá trị thặng dư. Về chất, tỷ suất giá trị thặng dư biểu hiện mức độ bóc lột của chủ tư bản đối với lao động, còn tỷ suất lợi nhuận nói lên mức doanh lợi của việc đầu tư tư bản.

Lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận là mục tiêu cạnh tranh của các nhà tư bản. Họ không từ một thủ đoạn nào để giành giật lẫn nhau nơi đầu tư béo bở nhất. Một nhà bình luận người Anh đã viết về sự thèm khát lợi nhuận trong xã hội tư bản là: “Tư bản ghét cay ghét đắng tình trạng không có lợi nhuận hay có quá ít lợi nhuận, chẳng khác gì giới tự nhiên ghê sợ chân không. Lợi nhuận mà thích đáng thì tư bản trở thành can đảm; lợi nhuận mà bảo đảm được 10%, thì người ta có thể dùng được tư bản ở khắp nơi; bảo đảm được 20% thì nó hăng máu lên; bảo đảm được 50% thì nó táo bạo không biết sợ là gì; bảo đảm được 100% thì nó chà đạp lên tất cả mọi luật lệ của loài người; bảo đảm được 300%, thì nó chẳng từ một tội ác nào mà không dám phạm, thậm chí có thể bị treo cổ nó cũng không sợ”[26].

Tỷ suất lợi nhuận của một lượng tư bản tăng hay giảm phụ thuộc vào tỷ suất giá trị thặng dư, cấu tạo hữu cơ của tư bản, tốc độ chu chuyển tư bản, và việc sử dụng tiết kiệm tư bản.

4.     Sự hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân và chuyển hoá giá trị thành giá cả sản xuất

Dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, việc phân phối tư bản giữa các ngành sản xuất và sự phát triển của kỹ thuật đều thông qua cạnh tranh. Có hai loại cạnh tranh: cạnh tranh trong nội bộ ngành và cạnh tranh giữa các ngành.

a) Cạnh tranh trong nội bộ ngành và sự hình thành giá trị thị trường

Cạnh tranh trong nội bộ ngành là cạnh tranh giữa các xí nghiệp  cùng một ngành, sản xuất cùng một loại hàng hoá. Mục đích của sự cạnh tranh này là giành ưu thế trong sản xuất để có ưu thế trong tiêu thụ và thu được lợi nhuận siêu ngạch. Kết quả của cạnh tranh là giá trị cá biệt cuả hàng hoá chuyển hoá thành giá trị thị trường.

Giá trị thị trường là giá trị trung bình của những hàng hoá được sản xuất ra trong một khu vực nào đó.

Tổng giá trị cá biệt

Giá trị thị trường =  ¾¾¾¾¾¾¾¾¾

Tổng số hàng hoá

Trên thực tế, giá trị thị trường là giá trị cá biệt của những hàng hoá được sản xuất ra trong điều kiện trung bình của khu vực đó và chiếm một khối lượng lớn trong số những sản phẩm của khu vực này.

Quá trình hình thành giá trị thị trường là quá trình tự phát, do cạnh tranh giữa các nhà tư bản trong phạm vi một ngành gây ra. Nội dung chủ yếu của cạnh tranh là các nhà tư bản tìm cách cải tiến kỹ thuật, tăng năng suất lao động, phấn đấu giảm giá trị cá biệt hàng hoá của mình xuống thấp hơn giá trị xã hội, để trên cơ sở đó mà thu được lợi nhuận siêu ngạch.

b) Cạnh tranh giữa các ngành và sự hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân và giá cả sản xuất.

Cạnh tranh giữa các ngành là cạnh tranh giữa các nhà tư bản kinh doanh trong các ngành khác nhau, nhằm giành nơi đầu tư  có lợi nhất. Mục đích của cạnh tranh là để tìm nơi đầu tư có lợi và phân phối lại giá trị thặng dư giữa các nhà tư bản. Kết quả của cạnh tranh là hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân và chuyển hoá giá trị thành giá cả sản xuất.

Ta biết rằng, tư bản đầu tư vào các ngành khác nhau thì có cấu tạo hữu cơ khác nhau. Nhưng vì chỉ có lao động mới tạo ra giá trị thặng dư, cho nên nếu có cùng một lượng tư bản bằng nhau và trình độ bóc lột như nhau thì ở ngành nào có cấu tạo hữu cơ tư bản thấp, nhà tư bản sẽ thu được giá trị thặng dư nhiều hơn; ngược lại, ở những ngành có cấu tạo hữu cơ tư bản cao hơn thì nhà tư bản đầu tư vào đó sẽ thu được giá trị thặng dư ít hơn. Như vậy, trong điều kiện tỷ suất giá trị thặng dư như nhau, ở những ngành cấu tạo hữu cơ của tư bản thấp thì tỷ suất lợi nhuận cao và ngược lại. Nhưng trong thực tế, không nhà tư bản nào chịu yên phận kinh doanh ở những ngành có tỷ suất lợi nhuận thấp, mà họ sẽ chuyển tư bản sang đầu tư ở những ngành có tỷ suất lợi nhuận cao hơn. Sự tự do di chuyển tư bản từ ngành này sang ngành khác làm thay đổi tỷ suất lợi nhuận cá biệt vốn có của các ngành. Những ngành có tỷ suất lợi nhuận cao sẽ thu hút thêm tư bản từ các ngành khác và tỷ suất lợi nhuận ở đó sẽ giảm xuống. Ngược lại, tư bản sẽ di chuyển khỏi những ngành có tỷ suất lợi nhuận thấp và làm cho tỷ suất lợi nhuận ở những ngành này tăng lên. Quá trình di chuyển tư bản giữa các ngành dẫn đến hình thành nên một tỷ suất lợi nhuận ngang nhau, mang tính bình quân cho các ngành sản xuất khác nhau.

Tỷ suất lợi nhuận bình quân là con số bình quân của tất cả những tỷ suất lợi nhuận khác nhau của các ngành sản xuất khác nhau, ký hiệu là `p’.

p’1 + ... + p’n

`p’  =   ¾¾¾¾¾¾      (trong đó n là tổng số ngành)

n

Sự san bằng tỷ suất lợi nhuận của các ngành và hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân dẫn đến kết qủa là, các tư bản bằng nhau đều thu được một lượng lợi nhuận bằng nhau, gọi là lợi nhuận bình quân, ký hiệu là`p.

Lợi nhuận bình quân là lợi nhuận mà một tư bản có một lượng nhất định thu được căn cứ theo tỷ suất lợi nhuận bình quân, không kể cấu tạo hữu cơ của tư bản như thế nào.

`p  = p’  x  k

Sự hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân đã che dấu quan hệ bóc lột tư bản chủ nghĩa, vì rằng, cứ có một lượng tư bản bằng nhau thì sẽ thu được một lượng lợi nhuận bằng nhau, không kể đến tư bản đó đầu tư vào ngành nào, cấu tạo hữu cơ khác nhau như thế nào. Điều dó làm cho người ta thấy, hình như không có sự liên hệ nào giữa giá trị thặng dư được tạo ra vơí lợi nhuận đã thực hiện. Hơn nữa, hình như tư bản có năng lực sinh sôi nảy nở. Sự thực thì, lợi nhuận bình quân chỉ là giá trị thặng dư được phân phối lại theo tỷ lệ thích ứng với số tư bản đầu tư vào các ngành khác nhau, trong điều kiện tự do cạnh tranh của chủ nghĩa tư bản. Trước sau, giá trị thặng dư vẫn là cơ sở, là gốc rễ, còn lợi nhuận bình quân vẫn là hình thái biểu hiện cụ thể của giá trị thặng dư.  Trên phạm vi toàn xã hội, tổng số lợi nhuận bình quân vẫn bằng tổng số giá trị thặng dư.

Tỷ suất lợi nhuận bình quân hình thành thì giá trị của hàng hoá chuyển hoá thành giá cả sản xuất. Giá cả sản xuất của hàng hoá bằng chi phí sản xuất của hàng hoá cộng với lợi nhuận bình quân.

Giá cả sản xuất = k + `p.

Giá cả sản xuất chỉ là hình thái biểu hiện của giá trị hàng hoá. Đối với từng ngành sản xuất, giá cả sản xuất có thể lớn hơn hoặc nhỏ hơn giá trị của nó, nhưng nếu xem xét tất cả các ngành sản xuất trong xã hội, thì tổng giá cả sản xuất của hàng hoá bằng tổng giá trị của chúng.

Khi giá trị hàng hoá chuyển hoá thành giá cả sản xuất thì qui luật giá trị có hình thức biểu hiện là qui luật giá cả sản xuất; và qui luật giá trị thặng dư có hình thức biểu hiện là qui luật lợi nhuận bình quân.

Lợi nhuận bình quân, một mặt phản ánh mâu thuẫn giữa các nhà tư bản trong việc đấu tranh phân chia giá trị thặng dư do giai cấp công nhân tạo ra; mặt khác, nó vạch rõ toàn bộ giai cấp tư sản bóc lột toàn bộ giai cấp công nhân.

Chủ nghĩa tư bản càng phát triển, qui mô sản xuất càng được tăng cường cả chiều rộng và chiều sâu, tức là vừa tăng thêm số lượng tư liệu sản xuất và công nhân sử dụng, vừa tăng cấu tạo hữu cơ của tư bản. Do số lượng công nhân làm thuê tăng lên cùng với việc nâng cao mức độ bóc lột, nên tất yếu làm tăng khối lượng lợi nhuận. Nhưng mặt khác, do cấu tạo hữu cơ tư bản tăng lên, nên lượng giá trị thặng dư lại giảm đi một cách tương đối so với tổng tư bản, vì vậy tỷ suất lợi nhuận lại giảm xuống. Như vậy là, việc nâng cao kỹ thuật của các nhà tư bản là nhằm mục đích thu thật nhiều lợi nhuận, nhưng kết quả cố gắng của họ lại là tỷ suất lợi nhuận hạ thấp xuống.

Tuy nhiên, sự giảm xuống của tỷ suất lợi nhuận chỉ là một xu hướng, vì có những nhân tố ngăn cản. Đó là việc tăng cường bóc lột công nhân làm thuê, hạ thấp giá trị sức lao động, hạ giá cả các yếu tố tư bản bất biến và những lợi thế do thương mại quốc tế đem lại.

II. TƯ BẢN THƯƠNG NGHIỆP VÀ LỢI NHUẬN THƯƠNG NGHIỆP

1. Tư bản thương nghiệp và vai trò của nó

a) Bản chất của tư bản thương nghiệp

Tư bản thương nghiệp đã xuất hiện và hoạt động rất lâu trước chủ nghĩa tư bản, vì nó có chức năng phục vụ việc trao đổi hàng hoá, cần thiết cho lưu thông hàng hoá giản đơn và lưu thông tiền tệ.

Trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, tư bản thương nghiệp là một bộ phận của tư bản công nghiệp tách rời ra, phục vụ cho quá trình lưu thông của tư bản công nghiệp. Như phần trên đã trình bày, tư bản công nghiệp trong quá trình vận động tuần hoàn đã lần lượt mang ba hình thái và thực hiện ba chức năng của tư bản: tư bản tiền tệ, tư bản sản xuất và tư bản hàng hoá. Sự vận động của tư bản công nghiệp chứa đựng khả năng tách rời nhau giữa ba hình thái ấy. Khả năng này biến thành hiện thực khi có một tập đoàn thương nhân ứng tư bản tiền tệ ra để đảm nhiệm việc  chuyển hoá hàng hoá thành tiền thay cho các nhà tư bản công nghiệp, nhằm mục đích thu lợi nhuận. Sự tách rời này là một tất yếu kinh tế do sự phát triển của sản xuất và phân công lao động xã hội, nó đem lại lợi ích cho cả tư bản công nghiệp, tư bản thương nghiệp và cho toàn xã hội.

Vậy, tư bản thương nghiệp là một bộ phận của tư bản công nghiệp tách rời ra để phục vụ quá trình lưu thông của tư bản công nghiệp và hoạt động độc lập trong lĩnh vực lưu thông.

Ra đời từ tư bản công nghiệp, tư bản thương nghiệp vừa phụ thuộc vào tư bản công nghiệp, vừa độc lập với tư bản công nghiệp.

Sự phụ thuộc biểu hiện ở chỗ: tư bản thương nghiệp chỉ là sự vận động của tư bản công nghiệp trong lĩnh vực lưu thông nhằm thực hiện chức năng tư bản hàng hoá của tư bản công nghiệp, vì vậy nếu không có sản xuất thì cũng không có lưu thông. Tính độc lập của tư bản thương nghiệp biểu hiện: sự chuyển hoá cuối cùng của tư bản hàng hoá thành tiền đã trở thành chức năng của một ngành kinh doanh riêng biệt, tách rời các chức năng khác của tư bản công nghiệp; và mặt khác, thương nhân ứng tư bản tiền tệ ra nhằm mục đích mua bán để kiếm lời, nên tư bản của họ không bao giờ mang hình thái tư bản sản xuất, mà bao giờ cũng chỉ đóng khung trong lĩnh vực lưu thông.

b) Vai trò của tư bản thương nghiệp

Do tính độc lập và do những tất yếu kinh tế nói trên, tư bản thương nghiệp đã đóng một vai trò quan trọng đối với quá trình tái sản xuất của tư bản xã hội nói chung và tư bản công nghiệp nói riêng.

- Nhờ có thương nhân chuyên trách việc mua-bán nên lượng tư bản ứng vào lưu thông và chi phí lưu thông sẽ nhỏ hơn khi những người sản xuất trực tiếp đảm nhiệm chức năng này. Một nhà tư bản thương nghiệp có thể phục vụ cho lưu thông hàng hoá của nhiều nhà tư bản trong cùng một lĩnh vực sản xuất hay trong những lĩnh vực sản xuất khác nhau.

- Tạo điều kiện cho người sản xuất có thể tập trung thời gian chăm lo việc sản xuất, giảm dự trữ sản xuất, nhờ đó nâng cao hiệu quả kinh tế, tăng giá trị thặng dư.

- Nhờ có tư bản thương nghiệp, thời gian lưu thông được rút ngắn, chu chuyển tư bản tăng nhanh, nhờ đó tăng tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư hàng năm.

- Nhờ có tư bản thương nghiệp, hàng hoá được sản xuất ra sẽ phù hợp hơn với nhu cầu thị trường, hợp thị hiếu người tiêu dùng.

2. Lợi nhuận thương nghiệp

Hoạt động trong lĩnh vực lưu thông, các nhà tư bản thương nghiệp vẫn thu được lợi nhuận. Điều đó xuất phát từ chỗ, quá trình tạo ra giá trị thặng dư và phân phối giá trị thặng dư là hai việc hoàn toàn khác nhau. Thông qua cạnh tranh giữa các ngành, tư bản thương nghiệp đã tham dự vào việc phân chia giá trị thặng dư do tư bản công nghiệp tạo ra.

Rõ ràng là, nếu nhà tư bản công nghiệp tự mình bán lấy hàng hoá, thì anh ta phải bỏ một phần tư bản của mình vào việc mở cửa hàng, thuê người bán hàng và vào các món chi tiêu khác có liên quan đến thương nghiệp. Muốn làm như thế, anh ta phải tăng thêm tư bản ứng trước, hoặc không tăng tư bản ứng trước thì phải giảm bớt qui mô sản xuất. Trong cả hai trường hợp đó, lợi nhuận của anh ta đều bị giảm xuống. Vậy thì, tốt hơn hết là nhà tư bản công nghiệp trao nghiệp vụ bán hàng hoá cho nhà tư bản thương nghiệp rồi nhượng lại cho họ phần lợi nhuận tương ứng với lượng tư bản mà họ bỏ vào hoạt động trong lĩnh vực lưu thông, theo tỷ suất lợi nhuận bình quân. Khi đó, nhà tư bản công nghiệp có điều kiện tập trung toàn bộ sức lực, vốn liếng của mình vào việc đẩy mạnh sản xuất, tăng tốc độ chu chuyển của tư bản, giảm được vốn bỏ vào lưu thông và chi phí lưu thông, do đó mà tăng lợi nhuận. Như vậy, nhà tư bản công nghiệp chia một phần lợi nhuận cho nhà tư bản thương nghiệp là có lợi cho mình. Nhà tư bản công nghiệp bán hàng hoá cho nhà tư bản thương nghiệp theo giá cả thấp hơn giá trị; nhà tư bản thương nghiệp thì lại bán hàng hoá cho người tiêu dùng theo đúng giá trị, do đó mà thu được lợi nhuận.

Để làm rõ lợi nhuận thương nghiệp, chúng ta nghiên cứu ví dụ sau đây:

Giả sử có một tư bản công nghiệp là 1000.  Nếu tư bản này đảm nhận cả quá trình sản xuất và quá trình lưu thông thì tư bản phải được đầu tư cho cả hai quá trình đó, chẳng hạn, đầu tư cho sản xuất 900, đầu tư cho lưu thông 100. Nếu cấu tạo hữu cơ của tư bản sản xuất là 4/1 thì tư bản sản xuất 900 sẽ bao gồm 720c + 180v. Với tỷ suất giá trị thặng dư là 100%, giá trị hàng hoá sẽ là 720c + 180v + 180m = 1080 và nhà tư bản công nghiệp sẽ được hưởng toàn bộ 180m. Tỷ suất lợi nhuận P’ = 180m : 1000 = 18%.

Khi nhà tư bản thương nghiệp đảm nhận quá trình lưu thông (giả định chi phí lưu thông bằng không; giá cả = giá trị) thì họ phải ứng tư bản là 100. Lúc này, nhà tư bản công nghiệp chỉ phải đầu tư tư bản 900, lợi nhuận mà nhà tư bản công nghiệp được hưởng căn cứ vào tư bản đầu tư của họ. Do đó, nhà tư bản công nghiệp sẽ bán hàng hoá cho nhà tư bản thương nghiệp với giá cả là: 720c + 180v + (900 x 18%) =  720c + 180v + 162m = 1062. Như vậy, nhà tư bản công nghiệp  bán hàng hoá cho nhà tư bản thương nghiệp thấp hơn giá trị. Nhà tư bản thương nghiệp bán hàng hoá theo đúng giá trị và thu được: lợi nhuận thương nghiệp = 1080 - 1062 = 18(m). Lợi nhuận của nhà tư bản thương nghiệp chính là một phần giá trị thặng dư được tạo ra trong quá trình sản xuất.

Vậy, lợi nhuận thương nghiệp là một bộ phận của giá trị thặng dư do công nhân công nghiệp làm thuê taọ ra mà nhà tư bản công nghiệp chia cho nhà tư bản thương nghiệp.

Dưới hình thức lợi nhuận thương nghiệp, nguồn gốc thực sự của giá trị thặng dư bị che lấp. Tư bản thương nghiệp không tham gia sản xuất, công thức vận động của nó là T - H - T’. Ở đây, giai đoạn sản xuất hình như không tồn tại và các mối liên hệ với sản xuất cũng bị cắt đứt. Điều đó làm cho người ta lầm tưởng rằng, lợi nhuận thương nghiệp là do lưu thông sinh ra, hoặc bằng cách bán hàng hoá cao hơn giá trị.

Những giải thích của C.Mác về nguồn gốc, bản chất của lợi nhuận thương nghiệp hoàn toàn phù hợp với lý thuyết giá trị. Lợi nhuận thương nghiệp là một hình thức biểu hiện của giá trị thặng dư.

3. Chi phí lưu thông và lao động thương nghiệp

Quá trình lưu thông hàng hoá đòi hỏi phải có những chi phí nhất dịnh gọi là chi phí lưu thông. Có hai loại chi phí lưu thông: chi phí tiếp tục quá trình sản xuất trong lưu thông và chi phí lưu thông thuần tuý.

Chi phí tiếp tục quá trình sản xuất trong lưu thông là những chi phí để tiếp tục quá trình sản xuất trong lưu thông. Đây là những chi phí có tính chất sản xuất, liên quan đến việc bảo tồn và di chuyển giá trị sử dụng của hàng hoá.

Lao động của công nhân thương nghiệp đảm nhiệm những việc này là lao động sản xuất, tạo ra giá trị và giá trị thặng dư. Những giá trị này được tính vào giá trị hàng hoá. Do đó, chi phí để tiếp tục quá trình sản xuất trong lưu thông được tính thêm vào giá trị hàng hoá. Vì vậy, số công nhân này cũng bị bóc lột như công nhân công nghiệp và giá trị thặng dư của họ tạo ra cũng tham gia vào sự hình thành lợi nhuận bình quân cho tư bản ứng ra trong lĩnh vực lưu thông.

Chi phí lưu thông thuần tuý là những chi phí chỉ liên quan tới việc mua bán hàng hoá, làm biến đổi hình thái giá trị của hàng hoá. Đó là những chi phí về sổ sách, kế toán, thư từ, điện báo, quảng cáo, xây cửa hàng, thuê người bán hàng... Những chi phí này đã tạo ra dịch vụ thương mại, một loại hàng hoá phi vật thể, do đó cũng được tính vào tổng giá giá trị hàng hoá. Vì thế, lao động thương nghiệp làm thay đổi hình thái giá trị hàng hoá cũng tạo ra giá trị và giá trị thặng dư. Tư bản ứng ra cho lưu thông hàng hoá sẽ được thu hồi trong giá cả dịch vụ.

Vì lao động của nhân viên thương nghiệp cũng tạo ra giá trị và giá trị thặng dư nên họ cũng bị các nhà tư bản thương nghiệp bóc lột. Sức lao động của họ cũng là hàng hoá, thời gian lao động của họ cũng chia làm hai phần: thời gian lao động cần thiết và thời gian lao động thặng dư. Trong thời gian lao động cần thiết, họ cung ứng được một lượng dịch vụ, mà giá trị của nó ngang bằng với giá trị sức lao động của họ. Trong thời gian lao động thặng dư, họ cung ứng được một lượng dịch vụ, mà giá trị của nó (chính là giá trị thặng dư) thuộc về nhà tư bản thương nghiệp.

III. TƯ BẢN CHO VAY VÀ LỢI TỨC

1. Bản chất của tư bản cho vay

Trước chủ nghĩa tư bản, tư bản cho vay đã xuất hiện dưới hình thức cho vay nặng lãi. Lợi tức của tư bản cho vay nặng lãi thường ở mức rất cao, vì vậy nó đã kìm hãm sự phát triển sản xuất.

Dưới chủ nghĩa tư bản, tư bản cho vay là một bộ phận của tư bản tiền tệ trong tuần hoàn của tư bản công nghiệp tách rời ra và vận động độc lập. Trong quá trình chu chuyển của tư bản, có những thời điểm, một số nhà tư bản có một lượng tiền tạm thời nhàn rỗi, chưa có nhu cầu sử dụng, trong khi đó, một số nhà tư bản khác lại cần tiền để kinh doanh. Trong việc săn đuổi lợi nhuận, nhà tư bản nào cũng muốn bất cứ bộ phận tư bản nào của họ đều mang lại thu nhập, nên sẵn sàng đem cho vay số tiền để rỗi của mình, tức nhượng cho nhà tư bản khác tạm thời sử dụng số tư bản đó. Điều đó làm cho sự xuất hiện tư bản cho vay trở thành tất yếu.

Tư bản cho vay là tư bản tiền tệ của nhà tư bản sở hữu tạm thời cho các nhà tư bản khác sử dụng và thu về với một lượng lớn hơn.

Tư bản cho vay trong chủ nghĩa tư bản là một loại hàng hoá đặc biệt. Tính chất đặc biệt đó thể hiện:

Trước hết, tư bản cho vay là tư bản mà quyền sở hữu tách rời quyền sử dụng. Ở đây, cùng một tư bản, nhưng đối với người cho vay, nó là tư bản sở hữu, còn đối với người  đi vay, nó là tư bản hoạt động, làm chức năng tạo ra lợi nhuận.

Thứ hai, Tư bản cho vay là hàng hoá, vì nó có giá trị và giá trị sử dụng, có người bán, người mua, có giá cả và giá cả của nó cũng lên xuống theo quan hệ cung-cầu... Nhưng tư bản cho vay là loại hàng hoá đặc biệt, vì người bán không mất quyền sở hữu và người mua đem sử dụng thì giá trị sử dụng, và nhất là giá trị của nó không mất đi mà lại còn tăng lên. Hơn nữa, giá cả của nó lại không do giá trị quyết định, mà do giá trị sử dụng, tức là do khả năng tạo ra lợi nhuận quyết định.

Thứ ba, tư bản cho vay là loại tư bản được sùng bái nhất. Tư bản cho vay vận động theo công thức T - T’. Ở đây, không những giai đoạn tư bản sản xuất không có, mà giai đoạn tư bản hàng hoá cũng không có. Do đó, nhìn bề ngoài, tựa hồ nguồn gốc của thu nhập không phải là giá trị thặng dư tạo ra trong lĩnh vực sản xuất bằng cách bóc lột công nhân, mà là bản thân tiền tệ. Hình như bản thân tiền tệ có thuộc tính tự nhiên là tự sinh sôi nảy nở, chẳng khác nào cây lê sinh ra quả lê vậy.  Vậy là quan hệ bóc lột tư bản chủ nghĩa được che dấu một cách kín đáo nhất và sự sùng bái tiền tệ đã đạt đến tột bậc.

2. Lợi tức và tỷ suất lợi tức

a) Lợi tức

Nếu nhà tư bản kinh doanh bằng tư bản tự có, họ sẽ được hưởng toàn bộ lợi nhuận. Nếu nhà tư bản kinh doanh bằng tư bản đi vay, thì phải  phân chia lợi nhuận thành lợi tức và lợi nhuận doanh nghiệp; lợi tức thuộc về nhà tư bản sở hữu tư bản cho vay, lợi nhuận doanh nghiệp thuộc về nhà tư bản kinh doanh, sử dụng tư bản. Vậy lợi tức là gì? Tại sao nhà tư bản kinh doanh bằng tư bản đi vay phải trả lợi tức? Những nhân tố nào ảnh hưởng đến mức lợi tức?

Sự thật thì, sự vận động của tư bản cho vay không thể tách rời sự vận động của tư bản công nghiệp. Như trên đã trình bày, tiền cho vay đối với nhà tư bản sở hữu là tiền nhàn rỗi nhưng đối với nhà tư bản chức năng lại là tiền hoạt động. Trong thực tế,  tư bản cho vay vận động theo công thức:

TLSX

T - T - H                    ...  S X ...   H’ - T’ - T’’     ( T< T’’< T’)

SLĐ

Phải thấy rằng, tiền đem cho vay để kiếm lời thì ngay từ khi bỏ ra đã là tư bản rồi. Tuy vậy, khi tiền chuyển từ người cho vay sang người đi vay thì nó chưa thể đẻ ra lợi nhuận, mà chỉ khi người đi vay sử dụng tiền đó vào việc kinh doanh, tức cho tiền đó hoạt động mới tạo được lợi nhuận. Nhưng vì nó là tư bản đối với cả hai người, nên lợi nhuận do nó tạo ra phải được phân chia cho cả hai người và lợi tức chính là phần lợi nhuận được phân chia ấy. Việc dùng một phần lợi nhuận để trả lợi tức là hoàn toàn hợp lý đối với người đi vay, vì anh ta sử dụng tư bản của người khác, chính nhờ giá trị sử dụng của tư bản này mà anh ta có được lợi nhuận; giá trị sử dụng của tư bản cho vay không phải của anh ta, nên anh ta phải trả tiền cho việc sử dụng giá trị sử dụng đó.

Như vậy, lợi tức là một phần của lợi nhuận bình quân mà nhà tư bản đi vay trả cho nhà tư bản cho vay với tư cách là kẻ sở hữu tư bản. Phần còn lại của lợi nhuận bình quân nằm trong tay các nhà tư bản công, thương nghiệp trực tiếp kinh doanh, gọi là lợi nhuận doanh nghiệp.

Về thực chất, lợi tức là một phần của giá trị thặng dư mà nhà tư bản hoạt động (tư bản công, thương nghiệp) thu được nhờ sử dụng tư bản đi vay trả cho nhà tư bản sở hữu vì đã sử dụng tư bản của người này. Như vậy, hình thức lợi tức đã tạo ra cái bề ngoài giả dối, tựa hồ như là sản vật tự nhiên của quyền sở hữu tư bản; còn thu nhập của chủ xí nghiệp thì cũng gây ra một ảo tưởng, tựa hồ thu nhập đó là sự trả công “lao động” cho nhà tư bản có chức năng đã lãnh đạo và kiểm soát công việc của công nhân làm thuê trong xí nghiệp của mình. Thật ra, cũng như lợi tức, thu nhập của chủ xí nghiệp không phải do công việc quản lý xí nghiệp tạo ra, mà là một phần giá trị thặng dư do lao động không công của công nhân tạo ra.

Khi lợi nhuận được phân chia thành lợi tức và lợi nhuận doanh nghiệp, các nhà tư bản hoạt động bằng tư bản mà họ sở hữu cũng phải căn cứ vào mức lợi tức để quyết định hoạt động của mình. Họ chỉ kinh doanh khi lợi nhuận cao hơn hoặc bằng mức lợi tức. Khi lợi nhuận nhỏ hơn mức lợi tức, họ sẽ ngừng kinh doanh, rút tư bản ra cho vay.

b) Tỷ suất lợi tức

Là tỷ lệ tính theo phần trăm giữa tổng số lợi tức và số tư bản tiền tệ cho vay trong một thời gian nhất định, thường là một năm.

z

z’ = ¾  x 100%, trong đó z’ là tỷ suất lợi tức, k là tư bản cho vay.

k

Trong những điều kiện thông thường, giới hạn cao nhất của tỷ suất lợi tức là tỷ suất lợi nhuận bình quân, vì lợi tức là một phần của lợi nhuận bình quân. Thông thường, tỷ suất lợi tức thấp hơn tỷ suất lợi nhuận bình quân. Tỷ suất lợi tức không có giới hạn tối thiểu, nó nằm trong khoảng lớn hơn 0 và nhỏ hơn tỷ suất lợi nhuận bình quân. Trong giới hạn đó, tỷ suất lợi tức lên xuống phụ thuộc vào quan hệ cung - cầu về tư bản cho vay và biến động theo chu kỳ của sản xuất.

Với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, tỷ suất lợi tức có xu hướng giảm xuống. Xu hướng đó xuất hiện do hai nguyên nhân: một là, tỷ suất lợi nhuận bình quân có xu hướng giảm xuống; và hai là, cung về tư bản cho vay tăng nhanh hơn cầu về nó.

3. Các hình thức của tư bản cho vay

Tư bản cho vay vận động dưới những hình thức nhất định. Những hình thức của tư bản cho vay là: tín dụng thương nghiệp, tín dụng ngân hàng và cho vay thông qua thị trường chứng khoán.

a) Tín dụng thương nghiệp.

Tín dụng thương nghiệp là tín dụng giữa các nhà tư bản trực tiếp kinh doanh mua bán chiụ hàng hoá của nhau.

Đối tượng của tín dụng thương nghiệp không phải là tiền tệ mà là hàng hoá. Nhưng thực chất của tín dụng thương nghiệp là cho vay tiền, vì người mua chịu hàng hoá sẽ phải trả tiền chứ không phải trả hàng; mua chịu hàng hoá sẽ phải trả tiền nhiều hơn mua trả tiền ngay, tức là trả tiền kèm theo lợi tức. Dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, tín dụng thương nghiệp là mối quan hệ giữa các nhà tư bản chức năng trong quá trình tiêu thụ hàng hoá. Tín dụng thương nghiệp thông thường là tín dụng ngắn hạn, được dùng rất rộng rãi trong việc giao dịch giữa các doanh nghiệp.

Công cụ của tín dụng thương nghiệp là thương phiếu. Thương phiếu là một loại giấy nợ có hình thức qui định chặt chẽ, người giữ thương phiêú có quyền đòi người ký nợ trả số tiền ghi trên phiếu theo thời hạn qui định. Đến hạn đó, người mua, kẻ phát thương phiếu phải thanh toán bằng tiền mặt.

Như vậy, tín dụng thương nghiệp, một hình thức quan trọng của chế độ tín dụng tư bản chủ nghĩa có quan hệ trực tiếp đến lưu thông hàng hoá, do đó nó  tạo điều kiện thuận lợi cho sự vận động và phát triển của nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa. Đối với người bán không chỉ thực hiện được giá trị hàng hoá của mình, mà còn thu được lợi tức, vì giá hàng hoá bán chịu cao hơn giá bán trả tiền ngay. Còn đối với người mua thì tuy chưa có tiền, họ vẫn có được những hàng hoá cần thiết đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dùng cá nhân.

b) Tín dụng ngân hàng.

Tín dụng ngân hàng là hình thức tín dụng giữa ngân hàng với các nhà tư bản và với các hộ gia đình.

Tín dụng ngân hàng khác tín dụng thương nghiệp ở chỗ, đối tượng của nó không phải là hàng hoá, mà là tư bản tiền tệ. Tín dụng ngân hàng do ngân hàng thực hiện. Ngân hàng là doanh nghiệp tư bản chủ nghĩa kinh doanh tư bản tiền tệ, làm môi giới giữa người đi vay và người cho vay. Ngân hàng thu hút tư bản và thu nhập để rỗi lại rồi đem cho vay. Các nhà tư bản, các hộ gia đình vừa là người đi vay, vừa là người cho vay.

Hoạt động tín dụng của ngân hàng được thực hiện thông qua nghiệp vụ nhận gửi và nghiệp vụ cho vay (nghiệp vụ trung gian tín dụng). Nghiệp vụ nhận gửi thu hút tiền vào quỹ bằng cả tiền gửi không kỳ hạn và tiền gửi có kỳ hạn, tạo nên nguồn vốn cho vay chủ yếu của ngân hàng. Nghiệp vụ cho vay được thực hiện bằng nhiều cách: chiết khấu kỳ phiếu thương nghiệp, cho vay có bảo đảm hay không có bảo đảm. Các hình thức cho vay có thể là: cho vay bằng tiền mặt, phát hành séc, mở tài khoản cho vay, phát hành kỳ phiếu ngân hàng... Trong điều kiện hiện đại, hoạt động tín dụng ngân hàng còn được bổ sung thêm bằng các hình thức tín dụng thuê mua hoặc cho thuê tài chính.

Ngoài nghiệp vụ tín dụng, ngân hàng còn có các hoạt động kinh doanh khác như: chuyển tiền, nghiệp vụ thu - chi hộ, nghiệp vụ uỷ thác, nghiệp vụ mua - bán hộ để thu hoa hồng. Đặc biệt, các ngân hàng hiện đại còn có một hoạt động rất quan trọng là nghiệp vụ chứng khoán, mua-bán các chứng khoán hay kinh doanh trên thị trường chứng khoán.

Tín dụng ngân hàng là công cụ tập trung tư bản và phân phối tư bản đó theo yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng tư bản. Tín dụng ngân hàng phát triển đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sản xuất và lưu thông hàng hoá và cho sự phát triển của nền kinh tế  tư bản chủ nghĩa.

c)     Công ty cổ phần và thị trường chứng khoán

Công ty cổ phần và thị trường chứng khoán là hình thức của tư bản cho vay.

Công ty cổ phần

Công ty cổ phần là doanh nghiệp mà vốn của nó được hình thành bằng cách phát hành cổ phiếu.

Cổ phiếu là một thứ chứng khoán có giá, ghi nhận sự đóng góp vốn vào công ty cổ phần và quyền được hưởng lợi tức cổ phần(hay cổ tức). Có hai loại cổ phiếu: cổ phiếu thông thường và cổ phiếu đặc quyền. Lợi tức cổ phần phụ thuộc vào doanh lợi hàng năm của công ty. Khi công ty bị thua lỗ, cổ tức sẽ không còn, giá trị cổ phiếu sẽ giảm.

Tổng số giá cả cổ phiếu phát hành khi thành lập công ty thường lớn hơn tổng số tư bản thực tế bỏ vào công ty ấy. Hiệu số giữa hai đại lượng đó gọi là lợi nhuận sáng lập. Lợi nhuận sáng lập là một trong những nguồn làm giàu quan trọng của các nhà tư bản lớn.

Người mua cổ phiếu gọi là cổ đông. Cổ đông có các quyền lợi là được tham dự Đại hội cổ đông (cơ quan quyền lực cao nhất) để bầu ra Hội đồng quản trị; được hưởng lợi tức cổ phần; được ưu tiên ghi mua nếu công ty phát hành thêm cổ phiếu; được cấp thêm cổ phần mới nếu công ty nhập quĩ dự trữ vào vốn. Trường hợp công ty phá sản, cổ đông chỉ được hoàn trả sau các chủ nợ theo tỷ lệ cổ phần đã góp.

Ngoài cổ phiếu, công ty có thể phát hành thêm trái phiếu để vay tiền. Trái phiếu là chứng khoán có giá chứng nhận người cho vay. Khác với cổ phiếu, trái phiếu được hưởng lợi tức cố định và được hoàn trả lại vốn cho người mua sau một thời gian nhất định đã được qui định trên trái phiếu. Người mua trái phiếu không phải là cổ đông, mà là người cho vay.

Cổ phiếu (và các chứng khoán khác) đều có thể được mua bán trên thị trường chứng khoán. Cổ phiếu đem bán không phải là bán theo mệnh giá ghi trên cổ phiếu, mà là bán theo giá cả thị trường gọi là thị giá cổ phiếu. Thị giá cổ phiếu là giá bán cổ phiếu trên thị trường. Thị giá cổ phiếu phụ thuộc vào nhiều yếu tố: cung - cầu cổ phiếu, mức lợi tức cổ phần, lợi tức ngân hàng, đầu cơ, tác động tâm lý, những biến động về chính trị, xã hội... Trong trường hợp các yếu tố phi kinh tế mang tính ổn định, thị giá cổ phiếu được xác định như sau:

Lợi tức cổ phần

Thị giá cổ phiếu = -------------------------------

Tỷ suất lợi tức ngân hàng

Thí dụ: một cổ phiếu có cổ tức mỗi năm là 50.000đ, tỷ suất lợi tức ngân hàng (lãi suất) là 5%/năm, thì :

50.000đ/năm

Thị giá cổ phiếu = ---------------- =   1.000.000đ

5%/năm

* Thị trường chứng khoán

Thị trường chứng khoán là thị trường mua bán, chuyển nhượng các chứng khoán có giá nhằm mục đích kiếm lời. Chứng khoán là giấy chứng nhận có quyền lợi nhất định về những vật có giá trị (như tiền bạc, hàng hoá, tài sản khác). Chứng khoán bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu, công trái, kỳ phiếu và các chứng từ khác.

Thị trường chứng khoán có thể được phân chia theo những tiêu thức khác nhau. Theo đối tượng mua bán, thị trường chứng khoán được chia thành thị trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu... Theo cơ chế vận hành, thị trường chứng khoán gồm có thị trường sơ cấp, thị trường thứ cấp; Theo các quy định của chính phủ, thị trường chứng khoán chia thành thị trường có tổ chức và thị trường tự do....

Thị trường chứng khoán rất nhạy cảm với những thay đổi về kinh tế, chính trị, xã hội...Do đó, thị trường chứng khoán có thể được coi là “phong vũ biểu” của nền kinh tế.

Thị trường chứng khoán có những vai trò to lớn đối với tăng trưởng kinh tế. Những vai trò chủ yếu của thị trường chứng khoán: là công cụ khuyến khích dân chúng tiết kiệm và đầu tư; là phương tiện để huy động và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn; là đòn bẩy kích thích các doanh nghiệp làm ăn tốt hơn; điều hoà các kênh vốn trong nền kinh tế quốc dân...

Tuy nhiên, thị trường chứng khoán cũng có những khuyết tật, có thể tác động xấu tới sự phát triển kinh tế, xã hội, như: lừa đảo, đầu cơ, thúc đẩy phân hoá giàu nghèo... Những rối loạn trên thị trường này sẽ ảnh hưởng rất xấu tới đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước. Do đó, sự can thiệp của nhà nước vào thị trường này đặc biệt cần thiết.

IV. TƯ BẢN KINH DOANH NÔNG NGHIỆP  VÀ ĐỊA TÔ TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

1. Đặc điểm của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong nông nghiệp

Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa xuất hiện trong nông nghiệp muộn hơn trong thương nghiệp và công nghiệp. Quan hệ đó được hình thành bằng hai con đường cơ bản:

Một là, thông qua cải cách, dần dần chuyển kinh tế địa chủ phong kiến sang kinh doanh theo kiểu tư bản chủ nghĩa, sử dụng lao động làm thuê. Đó là con đường của các nước Đức, Nga Sa hoàng, Italia, Nhật...

Hai là, thông qua cách mạng dân chủ tư sản xoá bỏ kinh tế địa chủ phong kiến. Đó là con đường của nước Pháp. Hoặc là giải phóng nông nghiệp khỏi xiềng xích của chế độ nông nô và phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa. Đó là con đường của nước Mỹ.

Đặc điểm nổi bật của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong nông nghiệp là thừa nhận quyền sở hữu ruộng đất của địa chủ. Do đó, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong nông nghiệp phản ánh mối quan hệ giữa ba giai cấp:  các nhà tư bản kinh doanh nông nghiệp phải thuê ruộng đất của địa chủ và mua sức lao động của công nhân nông nghiệp; địa chủ là người sở hữu ruộng đất, thu địa tô đất đai; công nhân nông nghiệp làm thuê cho nhà tư bản, bị cả tư sản và địa chủ bóc lột.

2. Bản chất của địa tô tư bản chủ nghĩa

Khi thuê ruộng đất, nhà tư bản phải trả cho địa chủ một khoản tiền nhất định, gọi là địa tô.

Trong chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, do sự hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân, nên  những tư bản bằng nhau sẽ thu được lợi nhuận bằng nhau, mặc dù đầu tư vào các ngành khác nhau. Do đó, nhà tư bản kinh doanh nông nghiệp trước hết cũng phải thu được lợi nhuận bình quân. Bởi vậy, địa tô mà nhà tư bản trả cho địa chủ phải là bộ phận giá trị nằm ngoài lợi nhuận bình quân, tức là lợi nhuận siêu ngạch. Nguồn gốc của lợi nhuận siêu ngạch trong nông nghiệp không phải là đất đai, mà là vẫn là lao động của con người. Công nhân nông nghiệp là người bán sức lao động cho nhà tư bản, họ cũng tạo ra giá trị và giá trị thặng dư

Vậy, địa tô tư bản chủ nghĩa là bộ phận lợi nhuận siêu ngạch ngoài số lợi nhuận bình quân của tư bản đầu tư trong nông nghiệp, do công nhân nông nghiệp tạo ra và nộp cho chủ ruộng với tư cách là kẻ sở hữu ruộng đất.

Cũng như địa tô phong kiến, cơ sở của địa tô tư bản chủ nghĩa là quyền sở hữu về ruộng đất, là sự thực hiện về mặt kinh tế của quyền sở hữu đó. Địa tô tư bản chủ nghĩa vừa biểu hiện quan hệ bóc lột của chủ ruộng đất và nhà tư bản đối với công nhân nông nghiệp, vừa biểu hiện quan hệ giữa chủ ruộng và nhà tư bản trong việc chia nhau giá trị thặng dư bóc lột được của công nhân nông nghiệp làm thuê.

3. Các hình thức địa tô

a) Địa tô chênh lệch

Trong nông nghiệp cũng như trong công nghiệp đều có lợi nhuận siêu ngạch, do sự chênh lệch giữa giá cả sản xuất chung và giá cả sản xuất cá biệt. Nhưng, trong công nghiệp, do cạnh tranh nên lợi nhuận siêu ngạch chỉ là hiện tượng tạm thời đối với nhà tư bản nào có điều kiện sản xuất tốt hơn. Còn trong nông nghiệp, ruộng đất có hạn đã bị độc chiếm và người ta không thể tạo ra thêm ruộng đất và những điều kiện thuận lợi, nên lợi nhuận siêu ngạch tồn tại một cách tương đối lâu dài hơn.

Hơn nữa, trong công nghiệp, giá cả sản xuất chung của hàng hoá là do những điều kiện sản xuất trung bình quyết định; còn trong nông nghiệp, giá cả sản xuất chung của nông sản phẩm lại do những điều kiện sản xuất xấu nhất quyết định. Do đó, tư bản đầu tư vào những ruộng đất có điều kiện thuận lợi cho năng suất cao hơn, chi phí thấp hơn thì khi bán hàng hoá theo giá cả sản xuất chung sẽ thu được lợi nhuận siêu ngạch chuyển hoá thành địa tô, gọi là địa tô chênh lệch.

Vậy, địa tô chênh lệch trong chủ nghĩa tư bản là phần lợi nhuận dôi ra ngoài lợi nhuận bình quân, thu được trên những ruộng đất có điều kiện sản xuất thuận lợi. Nó là số chênh lệch giữa giá cả sản xuất chung của nông phẩm được quyết định bởi điều kiện sản xuất trên ruộng đất xấu nhất và giá cả sản xuất cá biệt trên ruộng đất trung bình và tốt. Nó được sinh ra do độc quyền kinh doanh ruộng đất, nhưng vì có độc quyền sở hữu ruộng đất nên được trả cho địa chủ dưới hình thức địa tô.

Phần lợi nhuận dôi ra đó (lợi nhuận siêu ngạch) cũng như toàn bộ giá trị thặng dư trong nông nghiệp, là do lao động của công nhân nông nghiệp sáng tạo ra. Trình độ tốt xấu khác nhau của ruộng đất chỉ là điều kiện cho năng suất lao động cao thấp khác nhau và là điều kiện không thể thiếu được để cho lợi nhuận siêu ngạch hình thành. Lực lượng tự nhiên ấy không phải là nguồn gốc sinh ra lợi nhuận siêu ngạch, mà chỉ là cơ sở tự nhiên của lợi nhuận siêu ngạch, vì nó là cơ sở tự nhiên để có thể nâng cao năng suất lao động lên. Địa tô chênh lệch có hai loại: địa tô chênh lệch I và địa tô chênh lệch II.

+ Địa tô chênh lệch I là địa tô thu được trên những ruộng đất có điều kiện tự nhiên thuận lợi. Địa tô chênh lệch I liên quan đến độ tốt xấu của ruộng đất và vị trí của đất đai.

Trong trường hợp, độ màu mỡ khác nhau, trên những mảnh đất có độ màu mỡ trung bình và tốt, địa chủ sẽ thu được địa tô chênh lệch I. Ví dụ:

Loại ruộng đất

Chi phí tư bản

Lợi nhuận bình quân

Sản lượng (tạ)

Giá cả sản xuất cá biệt

Giá cả sản xuất chung

Địa tô chênh lệch

1 tạ

tổng sản lượng

1 tạ

tổng sản lượng

Xấu

T.bình

Tốt

100

100

100

20

20

20

3

4

5

40

30

24

120

120

120

40

40

40

120

160

200

0

40

80

Số liệu trong bảng cho thấy: cùng tư bản 100, tư bản đầu tư trên ruộng đất trung bình và tốt sẽ thu được lợi nhuận siêu ngạch (40 và 80). Lợi nhuận siêu ngạch đó trả cho địa chủ, với tư cách là người sở hữu ruộng đất, là địa tô chênh lệch I.

Địa tô chênh lệch I có thể được hình thành do vị trí thuận lợi của đất đai. Ví dụ:

Loại ruộng đất

Chi phí tư bản

Lợi nhuận bình quân

Chi phí vận chuyển

Giá cả sản xuất cá biệt

Giá cả sản xuất chung

Địa tô chênh lệch

Gần thị trường

Xa thị  trường

100

100

20

20

0

30

120

150

150

150

0

30

Giả định, canh tác ruộng đất gần thị trường chi phí vận chuyển bằng 0, thì canh tác trên ruộng đất xa thị trường chi phí vận chuyển sẽ lớn hơn, chẳng hạn 30. Do đó, chênh lệch giữa giá cả sản xuất chung và giá cả sản xuất cá biệt của nông phẩm được sản xuất trên ruộng đất gần thị trường là 30, chính là lợi nhuận siêu ngạch. Phần lợi nhuận siêu ngạch này trả cho địa chủ được gọi là địa tô chênh lệch I.

+ Địa tô chênh lệch II là địa tô thu được trên những ruộng đất được dùng thêm nhiều tư liệu sản xuất và lao động hơn trên cùng một diện tích. Địa tô chênh lệch II xuất hiện khi nông nghiệp phát triển theo hướng thâm canh. Để hiểu rõ quá trình hình thành địa tô chênh lệch II, chúng ta nghiên cứu ví dụ sau đây:

Lần đầu tư

tư bản đầu tư

Lợi nhuận bình quân

Sản lượng (tạ)

Giá cả sản xuất cá biệt 1 tạ

Giá cả sản xuất chung 1 tạ

Giá cả sản xuất chung toàn bộ sản phẩm

Địa tô chênh lệch

1

2

100

100

20

20

4

5

30

24

30

30

120

150

0

30

Trên cùng một đơn vị diện tích, càng thâm canh, sản lượng càng tăng. Với giá cả sản xuất được quy định bởi điều kiện sản xuất xấu nhất, lần đầu tư thứ 2 sẽ có lợi nhuận siêu ngạch. Phần lợi nhuận siêu ngạch này trả cho địa chủ được gọi là địa tô chênh lệch II.

Địa tô chênh lệch I và địa tô chênh lệch II đều là lợi nhuận siêu ngạch, hình thành do hiệu quả đầu tư khác nhau của những tư bản như nhau. Chỉ khác là, một loại thì do đầu tư trên những thửa ruộng có điều kiện khác nhau (quảng canh), một loại thì do hiệu quả những lần đầu tư khác nhau trên cùng một thửa ruộng (thâm canh), còn giá cả sản xuất chung vẫn do giá cả sản xuất của tư bản đầu tư có hiệu quả thấp nhất quyết định.

Để che dấu những mâu thuẫn của nông nghiệp tư bản chủ nghĩa và biện bạch về nguyên nhân sự nghèo khổ của quần chúng, các nhà lý luận tư sản đã đưa ra lý thuyết cho rằng, nông nghiệp chịu ảnh hưởng của một qui luật tự nhiên vĩnh viễn là độ màu mỡ của ruộng đất ngày càng giảm xuống, do đó bất cứ một lao động nào bỏ thêm vào ruộng đất cũng đều mang lại một kết quả kém hơn lần trước. Sự thật thì, nguyên nhân làm cho ruộng đất ngày càng xấu là do quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong nông nghiệp. Trong thời hạn hợp đồng, lợi nhuận siêu ngạch thuộc về nhà tư bản. Do đó, nhà tư bản tìm mọi cách bòn rút đất đai, không chú ý đến cải tạo đất đai và làm cho độ màu mỡ của đất đai ngày càng giảm.

b) Địa tô tuyệt đối

Khi nghiên cứu địa tô chênh lệch, chúng ta giả định là người thuê ruộng đất xấu chỉ thu về chi phí sản xuất cộng với lợi nhuận bình quân và không phải nộp tô. Nhưng trong thực tế, người thuê ruộng dù ruộng đất tốt hay xấu, đều phải nộp địa tô cho chủ ruộng. Đó là địa tô tuyệt đối.

Dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, nông nghiệp lạc hậu hơn công nghiệp cả về kinh tế lẫn kỹ thuật. Cấu tạo hữu cơ của tư bản trong nông nghiệp thấp hơn trong công nghiệp. Cho nên, nếu trình độ bóc lột ngang nhau, thì một tư bản ngang nhau đầu tư vào nông nghiệp sẽ bóc lột được nhiều giá trị thặng dư hơn trong công nghiệp. Nhưng chế độ độc quyền tư hữu ruộng đất đã không cho phép tư bản tự do di chuyển vào nông nghiệp, do đó ngăn cản việc hình thành lợi nhuận bình quân chung giữa công nghiệp và nông nghiệp. Và như vậy, phần lợi nhuận siêu ngạch của nông nghiệp so với công nghiệp đó được giữ lại và dùng để nộp địa tô tuyệt đối cho chủ ruộng. Ví dụ:

Ngành đầu tư

Chi phí tư bản

Tỷ suất giá trị thặng dư

Giá trị thặng dư

Lợi nhuận bình quân

Lợi nhuận siêu ngạch

Công nghiệp

Nông nghiệp

80c +20v

60c +40v

100%

100%

20

40

20

20

0

20

Do cấu tạo hữu cơ của tư bản đầu tư nông nghiệp thấp hơn trong công nghiệp nên tư bản đầu tư vào nông nghiệp sẽ thu được lợi nhuận siêu ngạch là 20. Bộ phận lợi nhuận siêu ngạch đó trả cho địa chủ được gọi là địa tô tuyệt đối.

Vậy, địa tô tuyệt đối là bộ phận lợi nhuận siêu ngạch dôi ra ngoài lợi nhuận bình quân, hình thành nên do cấu tạo hữu cơ tư bản trong nông nghiệp thấp hơn trong công nghiệp, mà bất cứ nhà tư bản thuê ruộng đất nào cũng phải nộp cho địa chủ.

Lợi nhuận siêu ngạch trong nông nghiệp không bị san bằng đi do độc quyền kinh doanh. Nhưng muốn sử dụng ruộng đất thì nhà tư bản phải thuê ruộng đất của địa chủ. Với tư cách là chủ sở hữu đất đai, địa chủ thu phần lợi nhuận siêu ngạch đó. Như vậy, địa tô tuyệt đối gắn liền với chế độ độc quyền tư hữu ruộng đất.

Ngoài hai loại địa tô cơ bản trên, còn có những địa tô khác như địa tô về cây đặc sản, địa tô về đất xây dựng, địa tô về hầm mỏ, địa tô về rừng núi... Tuy là địa tô thu được trên những đất đai phi nông nghiệp, nhưng đều dựa trên cơ sở địa tô nông nghiệp. Chúng cũng đều bao gồm cả địa tô chênh lệch và địa tô tuyệt đối. Trong số đất đai trên, có những loại đất có thể trồng những loại cây cho sản phẩm quí hiếm hoặc có giá trị cao, hay có những khoáng sản đặc biệt có giá trị, thì địa tô của những đất đai đó sẽ rất cao, gọi là địa tô độc quyền. Nguồn gốc của địa tô độc quyền cũng là lợi nhuận siêu ngạch do giá cả độc quyền cao của sản phẩm thu được trên ruộng đất ấy, mà nhà tư bản phải nộp cho địa chủ, người sở hữu những đất đai đó.

4. Giá cả ruộng đất

Nếu không kể đến những kiến trúc và những cải tiến kỹ thuật do con người đầu tư (xây dựng và sửa chữa các công trình tưới ruộng, tiêu thuỷ, bón phân) thì bản thân ruộng đất không có giá trị vì nó không phải là sản phẩm của lao động. Mặc dù ruộng đất không có giá trị nhưng nó vẫn là đối tượng mua bán (do ruộng đất bị những kẻ chiếm hữu nó chiếm làm của riêng), và do đó nó có giá cả.

Giá cả ruộng đất thay đổi theo địa tô hàng năm của ruộng đất và tỷ suất lợi tức của tiền gửi ngân hàng. Giá cả ruộng đất là một số tiền mà nếu gưỉ vào ngân hàng thì tiền lãi của nó bằng số địa tô do ruộng đất đó đem lại. Ví dụ: một đám ruộng mỗi năm đem lại 300 đô la địa tô, và giả dụ tỷ suất lợi tức gửi tiền vào ngân hàng là 4%, trong trường hợp đó, giá mảnh ruộng ấy là 7.500 đô la (300/4%). Như vậy, giá cả ruộng đất cũng chỉ là địa tô tư bản hoá.

Giá cả ruộng đất là một phạm trù không hợp lý, chẳng khác gì phạm trù giá cả lao động. Tuy nhiên, nó là một phạm trù kinh tế thực tế phản ánh một quan hệ sản xuất nhất định, ở đây là phản ánh quyền tư hữu ruộng đất dưới chế độ tư bản chủ nghĩa. Chủ nghĩa tư bản càng phát triển thì giá cả ruộng đất càng cao, vì mức địa tô có xu hướng ngày một tăng, trong khi tỷ suất lợi tức có xu hướng ngày càng giảm xuống. Hơn nữa, do  quan hệ cung-cầu về đất đai ngày càng căng thẳng, do chủ tư bản đầu tư vào đất đai ngày càng nhiều, làm cho địa tô tăng lên. Tất cả những điều đó đã đẩy giá cả đất đai tăng lên ngày càng cao.

CHƯƠNG VII

NHỮNG VẤN ĐỀ KINH TẾ CHỦ YẾU

CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN ĐẠI

Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa có lịch sử hình thành, phát triển hàng trăm năm. Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa cũng không ngừng vận động biến đổi. Nói cách khác, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa có những giai đoạn phát triển khác nhau. Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin, chủ nghĩa tư bản phát triển qua hai giai đoạn: cạnh tranh tự do và độc quyền.

Sống trong giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa tư bản, V. Lênin đã xây dựng lý thuyết kinh tế về chủ nghĩa tư bản độc quyền. Đó là sự phát triển chủ nghĩa Mác trong điều kiện lịch sử mới.

Thuật ngữ chủ nghĩa tư bản hiện đại dùng để chỉ giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa tư bản. Hiện nay, mặc dù chủ nghĩa tư bản có những biểu hiện mới, nhưng bản chất của chúng vẫn không thay đổi. Lý thuyết cuả V.Lênin về chủ nghĩa tư bản độc quyền là cơ sở lý luận và phương pháp luận để giải thích những vấn đề kinh tế, chính trị của chủ nghĩa tư bản hiện đại.

I. CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

1.  Tập trung sản xuất và sự hình thành độc quyền

a) Nguyên nhân hình thành độc quyền

Vào những năm 1860-1870, ở nhiều nước Tây Âu, chủ nghĩa tư bản cạnh tranh tự do phát triển đến trình độ cao. Trong giai đoạn này đã xuất hiện những hình thức sơ khai đầu tiên chủ nghĩa tư bản độc quyền như : Cooc-ne, Rinh, Cac ten...

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản cạnh tranh tự do mới thực sự chuyển thành chủ nghĩa tư bản độc quyền, còn được gọi là Chủ nghĩa đế quốc. Giai đoạn độc quyền là sự kế tục trực tiếp giai đoạn tự do cạnh tranh của cùng một phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Quá trình chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa tư bản độc quyền là tất yếu khách quan, do tích tụ và tập trung tư bản, tập trung sản xuất ngày càng cao độ. Tích tụ và tập trung tư bản, tập trung sản xuất diễn ra do những nguyên nhân chủ yếu sau đây:

- Do cạnh tranh

Cạnh tranh là quy luật kinh tế của sản xuất hàng hoá. Quá trình cạnh tranh tác động rất mạnh đến tích tụ và tập trung tư bản, mà kết quả trực tiếp của cạnh tranh là nhiều doanh nghiệp nhỏ vốn ít, kỹ thuật kém bị các đối thủ mạnh thôn tính hoặc tự nguyện liên hợp lại. Những xí nghiệp và công ty lớn, tiềm lực kinh tế mạnh trong quá trình cạnh tranh khốc liệt, không phân thắng bại, nẩy sinh xu hướng thoả hiệp, liên minh với nhau, làm cho tư bản và sản xuất được tập trung rất nhanh chóng.

- Do sự phát triển của khoa học - kỹ thuật

Sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất đã dẫn đến năng suất lao động được nâng cao, giá trị thặng dư tương đối tăng lên và đồng thời làm cho tỷ suất giá trị thặng dư càng được nâng cao... Nhưng để áp dụng tiến bộ kỹ thuật đó đòi hỏi phải có một quy mô sản xuất đủ lớn, với số vốn rất lớn. Điều đó thúc đẩy tập trung tư bản bằng cách sát nhập các xí nghiệp có quy mô vừa và nhỏ.

Sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, của khoa học - công nghệ làm cho khối lượng giá trị thặng dư tăng nhanh, trên cơ sở đó đẩy mạnh tích tụ tư bản.

Dưới tác động của tiến bộ khoa học và công nghệ hiện đại, lực lượng sản xuất phát triển, nhiều ngành và lĩnh vực kinh tế mới xuất hiện và có trình độ khoa học - công nghệ cao, đòi hỏi tích tụ và tập trung tư bản, tập trung sản xuất ở mức rất cao.

- Do khủng hoảng kinh tế

Khủng hoảng kinh tế là tất yếu dưới chủ nghĩa tư bản. Khủng hoảng kinh tế làm cho nhiều xí nghiệp nhỏ và vừa bị phá sản. Không gian và thời gian của chu kỳ khủng hoảng kinh tế tư bản chủ nghĩa ngày càng bị thu hẹp. Khủng hoảng kinh tế gây ra những thiệt hại đáng kể cho lực lượng sản xuất.  Mỗi lần khủng hoảng, hàng loạt xí nghiệp bị phá sản, bị sát nhập vào các xí nghiệp khác. Các xí nghiệp và công ty muốn tồn tại qua thời kỳ khủng hoảng phải mở rộng quy mô, đổi mới kỹ thuật và công nghệ. Như vậy, khủng hoảng kinh tế là nhân tố thúc đẩy tích tụ và tập trung tư bản, tập trung sản xuất.

Ngoài những nguyên nhân trên đây, sự phát triển của các tổ chức tín dụng tư bản chủ nghĩa trở thành đòn bẩy thúc đẩy mạnh mẽ tập trung tư bản, tập trung sản xuất, thúc đẩy hình thành các công ty cổ phần có quy mô hết sức to lớn.

Đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, ở các nước tư bản chủ nghĩa phát triển như: Anh, Pháp, Mỹ, tích tụ và tập trung tư bản, tập trung sản xuất đã đến mức rất cao. Các xí nghiệp lớn chỉ chiếm khoảng 1% tổng số các xí nghiệp nhưng chiếm 3/4 tổng số hơi nước và điện lực, gần1/2 tổng số công nhân và sản xuất ra gần một nửa tổng sản phẩm. Theo V.Lênin, tập trung sản xuất cao độ sẽ dẫn thẳng đến độc quyền. “...tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền”.[27]

Độc quyền là sự liên minh giữa các nhà tư bản để chi phối việc sản xuất và tiêu thụ hàng hoá nhằm thu được siêu lợi nhuận (lợi nhuận độc quyền cao).

Sở dĩ tập trung sản xuất cao độ dẫn tới độc quyền vì khi đó quy mô các doanh nghiệp rất lớn nhưng số lượng doanh nghiệp rất ít, các nhà tư bản có thể thoả thuận, liên minh với nhau để chi phối việc sản xuất và trao đổi hàng hoá. Đồng thời, do quy mô doanh nghiệp rất lớn nên cạnh tranh trở nên rất khốc liệt và gây hậu quả to lớn. Điều đó dẫn tới xu hướng thoả hiệp, liên minh giữa các nhà tư bản.

b) Các hình thức tổ chức độc quyền

Độc quyền xuất hiện và không ngừng phát triển, trình độ độc quyền ngày càng cao. Hình thức thể hiện sự phát triển của độc quyền là các tổ chức độc quyền.

Tổ chức độc quyền là sự liên minh giữa những nhà tư bản lớn để nắm trong tay phần lớn những năng lực sản xuất và tiêu thụ sản phẩm trong một ngành, một địa phương; cho phép liên minh này giữ vai trò quyết định đến quá trình sản xuất và lưu thông của ngành, địa phương đó.

Những liên minh tư bản độc quyền, thời kỳ đầu xuất hiện theo sự liên kết ngang, tức là liên kết các xí nghiệp trong cùng một ngành dưới những hình thức độc quyền như Cacten, Xanhdica, Tơ rớt.

Cacten là hình thức tổ chức độc quyền mà các xí nghiệp tư bản thành viên ký kết với nhau các hiệp định để thoả thuận với nhau về giá cả, thị trường tiêu thụ, kỳ hạn thanh toán ... Tuy nhiên, các xí nghiệp tư bản thành viên tham gia vẫn độc lập về sản xuất và tiêu thụ sản phẩm .

Xanhdica là hình thức tổ chức độc quyền mà trong đó các nhà tư bản không chỉ liên minh với nhau trong việc tiêu thụ sản phẩm, mua nguyên vật liệu... (việc mua bán sản phẩm do một ban quản trị chung đảm nhiệm) mà còn thoả thuận với nhau cả về sản lượng hàng hoá cung ứng trên thị trường. Do đó, khả năng chi phối giá cả thị trường của Xanhdica cao hơn Cacten.

Sự độc lập về sản xuất và tiêu thụ sản phẩm của Cacten hay sự độc lập về sản xuất của tổ chức độc quyền Xanhdica đã làm cho chính các tổ chức độc quyền này tồn tại không bền vững, dễ bị phá vỡ. Khi  tương quan về thế và lực thay đổi, các thành viên của các tổ chức tư bản độc quyền này thường vì lợi ích riêng của mình mà có thể vi phạm các điều khoản đã cam kết; hoặc là các nhà tư bản thành viên cảm thấy bất lợi thì họ có thể rút khỏi tổ chức độc quyền.

Sau Cacten và Xanhdica, hình thức tổ chức độc quyền cao hơn là Tơ- rớt xuất hiện.

Tơ-rớt là hình thức tổ chức độc quyền mà các nhà tư bản thành viên tham gia Tờ-rớt hoàn toàn mất độc lập về sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Việc sản xuất và tiêu thụ sản phẩm do Hội đồng quản trị tự đảm nhiệm. Tất cả các nhà tư bản thành viên đều trở thành cổ đông, quyền lợi và nghĩa vụ của họ do tỷ lệ vốn mà họ đóng góp vào Tờ-rớt quyết định.

Hình thức tư bản độc quyền phát triển ngày càng cao khi có sự liên kết dọc. Không những chỉ có các xí nghiệp lớn tư bản liên minh với nhau mà còn có các Tờ-rớt cùng tham gia; không những chỉ các thành viên trong một ngành sản xuất mà cả trong nhiều ngành khác nhau có liên quan đến kinh tế và kỹ thuật.

Công-xooc-xi-om là hình thức tổ chức tư bản độc quyền ra đời tiêu biểu cho đặc trưng đó. Đây là tổ chức độc quyền có quy mô rất lớn ở các nước tư bản chủ nghĩa. Đồng thời, sự tồn tại của hình thức tổ chức độc quyền này cũng vững chắc hơn Cácten, Xanhdica, Tơ-rớt. Do đa dạng hoá sản phẩm, Công-xoóc-xi-om  hạn chế được rất nhiều rủi ro trong kinh doanh.

Sự phát triển của các hình thức tổ chức độc quyền chính là biểu hiện sự phát triển ngày càng cao của độc quyền.

Do có sức mạnh kinh tế to lớn, các tổ chức tư bản độc quyền có khả năng định giá bán cao hơn giá cả sản xuất (giá cả độc quyền cao) và định giá mua dưới giá cả sản xuất (giá cả độc quyền thấp), đối với nguyên, nhiên vật liệu, sức lao động... nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao.

Việc thực hiện chính sách giá cả độc quyền cũng gặp phải những hạn chế về kinh tế, mà trước hết là sự cạnh tranh. Mặc dù độc quyền ra đời từ cạnh tranh tự do nhưng sự xuất hiện các tổ chức độc quyền không thủ tiêu được cạnh tranh, mà tồn tại song song với cạnh tranh. Những hình thức cạnh tranh chủ yếu là: cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền với nhau; cạnh tranh trong nội bộ các tổ chức độc quyền; cạnh tranh giữa tổ chức độc quyền và tổ chức không độc quyền. Hơn thế nữa, cạnh tranh có xu hướng gay gắt thêm trong nội bộ ngành và giữa các ngành sản xuất với nhau vì quy mô và sức mạnh to lớn của các lực lượng tham gia cạnh tranh.

Mặc dù độc quyền thay thế tự do cạnh tranh nhưng bản chất của chủ nghĩa tư bản vẫn không thay đổi. Cơ sở kinh tế của chúng chính là quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, dựa trên sự chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất.

Trên cơ sở quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, các quy luật kinh tế của chủ nghĩa tư bản vẫn hoạt động và phát huy tác dụng. Tuy nhiên, trong chủ nghĩa tư bản độc quyền các quy luật này có những hình thức biểu hiện mới. Quy luật giá trị thặng dư biểu hiện thành quy luật lợi nhuận độc quyền cao. Do có thể định giá cả độc quyền, lợi nhuận của các nhà tư bản độc quyền giờ đây không thuần tuý là lao động không được trả công của công nhân, mà còn bao gồm cả một phần lao động của các tầng lớp lao động khác (nông dân, thợ thủ công, những người sản xuất hàng hoá nhỏ ...) ở trong nước và ở các nước thuộc địa; một phần giá trị của các tầng lớp xã hội khác (công chức, những người hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ, làm nghề tự do ...).

Từ những năm giữa thế kỷ XX trở lại đây, sự thống trị của độc quyền có biểu hiện mới: sự xuất hiện của các công ty độc quyền xuyên quốc gia bên cạnh sự phát triển của các doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ.

Tích tụ và tập trung sản xuất vẫn tiếp tục diễn ra với quy mô ngày càng lớn làm cho độc quyền có bước phát triển mới. Trước hết, đó là sự hình thành tổ chức độc quyền mới Công-gơ-lô-mê-rát. Đây là hình thức tổ chức độc quyền đa ngành, thâu tóm nhiều công ty, xí nghiệp thuộc những ngành công nghiệp khác nhau. Công-xoóc-xi-om và Công-gơ-lô-mê-rát phát triển vượt ra ngoài phạm vi quốc gia trở thành các công ty độc quyền quốc tế. Hiện nay trên thế giới, Công -gơ -lô -mê -rát có quy mô hết sức to lớn, có chi nhánh ở nhiều nước, có số vốn hàng trăm tỷ đô la, sử dụng hàng vạn công nhân ...

Lênin đã chỉ ra là, độc quyền có xu hướng kìm hãm tiến bộ kỹ thuật. Điều này đã ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Bởi vậy, ở nhiều nước tư bản phát triển, nhà nước cũng phải hạn chế độc quyền bằng các đạo luật chống độc quyền, hoặc chống hạn chế cạnh tranh. Do đó, hiện tượng độc quyền thuần tuý của một công ty (monopoly) được thay thế bằng sự thống trị của vài ba công ty độc quyền (oligopoly). Trong một số ngành, lĩnh vực, một nhóm công ty độc quyền (polypoly) giữ vai trò thống trị. Sự xuất hiện của phương thức độc quyền mới này vừa hạn chế được cạnh tranh vô chính phủ, vừa hạn chế được tiêu cực của tình trạng độc quyền thuần tuý.

Bên cạnh sự thống trị của các công ty độc quyền khổng lồ, vai trò  của các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nền kinh tế ngày càng tăng lên. Điều đó xuất phát từ những lý do chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, do phân công lao động xã hội phát triển hết sức sâu sắc, các công ty độc quyền rất cần các doanh nghiệp vừa và nhỏ làm vệ tinh cho mình trong việc cung cấp các chi tiết sản phẩm. Điều đó có ý nghĩa rất to lớn trong việc giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm.

Thứ hai, trong giai đoạn hiện nay, thị trường chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố: kinh tế, chính trị, xã hội ...và vì vậy rất dễ biến động, thay đổi. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ lại có khả năng thích ứng rất tốt với những thay đổi đó. Do quy mô nhỏ, các doanh nghiệp vừa và nhỏ dễ tìm kiếm thị trường mới, tìm kiếm những “khoảng trống” ngay trong thị trường của các nước tư bản phát triển.

Thứ ba, tiến bộ về công nghệ trong giai đoạn hiện nay diễn ra hết sức nhanh chóng. Điều đó làm cho việc đổi mới công nghệ của các công ty lớn rất  khó khăn vì phải chịu chi phí rất lớn. Trong khi đó, việc đổi mới công nghệ của các doanh nghiệp vừa và nhỏ dễ dàng hơn rất nhiều, đặc biệt các doanh nghiệp vừa và nhỏ thành lập mới có thể tiếp thu ngay được công nghệ hiện đại nhất.

Thứ tư, các doanh nghiệp vừa và nhỏ có rất nhiều ưu thế trong tạo việc làm cho người lao động, một vấn đề bức xúc với hầu hết các quốc gia. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ không cần vốn lớn nên dễ thành lập và cũng không nhất thiết phải sử dụng công nghệ hiện đại. Vì vậy, khả năng tạo việc làm của các doanh nghiệp vừa và nhỏ rất to lớn.

Như vậy, vai trò của các doanh nghiệp vừa và nhỏ tăng lên không phải là xu hướng phi tập trung hoá, hoàn toàn không mâu thuẫn với tích tụ và tập trung sản xuất. Đây chính là biểu hiện mới của tích tụ và tập trung sản xuất trong giai đoạn hiện nay.

2.  Tư bản tài chính

Cùng với quá trình tích tụ và tập trung trong sản xuất là quá trình tích tụ và tập trung tư bản trong lĩnh vực ngân hàng. Khi tích tụ và tập trung tư bản trong ngân hàng đạt đến trình độ nhất định, tổ chức độc quyền trong ngân hàng được hình thành.

Sự hình thành tổ chức độc quyền ngân hàng gắn liền với vai trò mới của ngân hàng. Từ chỗ là trung tâm phát hành và quản lý tiền tệ, là trung tâm thanh toán, ngân hàng có thêm chức năng kiểm soát và giám sát các hoạt động kinh tế. Sở dĩ như vậy là vì, các tổ chức độc quyền ngân hàng có sức mạnh rất lớn, nắm được phần lớn tư bản tiền tệ của xã hội. Nền kinh tế hàng hoá càng phát triển thì nhu cầu vay mượn tiền tệ của các doanh nghiệp càng lớn. Thông qua hoạt động tín dụng, ngân hàng có thể nắm rất chắc tình tình hoạt động của các doanh nghiệp và chi phối các hoạt động đó. Như vậy, tư bản độc quyền ngân hàng có quyền lực hết sức to lớn, chi phối các hoạt động kinh tế - xã hội.

Giữa tư bản độc quyền ngân hàng và tư bản độc quyền công nghiệp cũng có mối quan hệ kinh tế mới. Với một mạng lưới chi nhánh ở khắp mọi nơi, các tổ chức độc quyền ngân hàng cho các tổ chức độc quyền công nghiệp vay và nhận gửi những số tiền lớn, dài hạn. Từ chức năng kiểm soát và giám sát các hoạt động kinh tế, các tổ chức độc quyền ngân hàng tìm cách kiểm soát và dần dần khống chế hoạt động sản xuất kinh doanh của tư bản độc quyền công nghiệp, thậm chí cử người tham gia vào Hội đồng quản trị của tư bản độc quyền công nghiệp. Ngược lại, để đảm bảo chắc chắn tiền gửi  và chi phối hoạt động của ngân hàng - một lĩnh vực đầu tư hấp dẫn, tổ chức độc quyền công nghiệp bỏ tiền ra mua cổ phiếu của các ngân hàng, khống chế các ngân hàng, cử người tham gia vào Hội đồng quản trị của tổ chức độc quyền ngân hàng. Như vậy, tư bản độc quyền ngân hàng và tư bản độc quyền công nghiệp không ngừng thâm nhập lẫn nhau, tìm cách chi phối nhau. Kết qủa của quá trình đó là sự xuất hiện của hình thức tư bản mới gọi là tư bản tài chính.

Tư bản tài chính là tư bản xuất hiện trên cơ sở tập trung sản xuất; là sự thâm nhập hay “dung hợp” lẫn nhau giữa các tổ chức độc quyền ngân hàng và các tổ chức độc quyền công nghiệp.

Tư bản tài chính phát triển ngày càng mạnh và có thế lực kinh tế rất lớn. Trong tư bản tài chính có một nhóm nhỏ gồm những nhà tư bản giàu có nhất, có thế lực mạnh nhất gọi là đầu sỏ tài chính.

Đầu sỏ tài chính thực hiện sự thống trị của mình bằng chế độ “tham dự”. Thực chất của chế độ này là tập đoàn tư bản tài chính lớn nhờ nắm được một số lượng cổ phiếu khống chế và chi phối được công ty gốc (hay còn gọi là “công ty mẹ”). Số lượng cổ phiếu khống chế ở thời kỳ đầu thường là 50-51% tổng số cổ phiếu. Càng về sau, số lượng cổ phiếu khống chế càng giảm, thậm chí chỉ cần nắm được số lượng cổ phiếu 20-25% có thể chi phối được công ty. Khi đã chi phối được các công ty mẹ, các nhà tư bản tài chính sử dụng vốn của chính những công ty này để chi phối các “công ty con”, các công ty con lại chi phối “công ty cháu”... Cứ như vậy, chỉ cần vài tỷ đô la, các nhà tư bản tài chính có thể chi phối được hàng trăm tỷ đô la của tư bản xã hội. Vì vậy tư bản tài chính, đặc biệt là đầu sỏ tài chính, có đủ khả năng chi phối không những các hoạt động kinh tế, mà còn chi phối cả các chính sách kinh tế, chính sách đối nội, đối ngoại của nhà nước tư sản. Đó cũng chính là vai trò của tư bản tài chính.

Trong giai đoạn hiện nay, tư bản tài chính có biểu hiện mới. Đó là sự thay đổi trong các hình thức tổ chức và cơ chế thống trị của tư bản tài chính.

Do sự phát triển của lực lượng sản xuất, của khoa học - công nghệ, cơ cấu các ngành kinh tế của các nước tư bản phát triển có những thay đổi quan trọng: khu vực dịch vụ chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong GDP; các ngành kinh tế có hàm lượng khoa học cao xuất hiện và có vai trò ngày càng to lớn trong nền kinh tế quốc dân. Do đó, tư bản tài chính không chỉ là sự liên kết, thâm nhập lẫn nhau giữa tư bản độc quyền ngân hàng và tư bản độc quyền công nghiệp mà còn là sự liên kết, dung hợp của tư bản độc quyền trong nhiều lĩnh vực khác nhau, làm xuất hiện các tập đoàn tài chính mới như: ngân hàng - công nghiệp - quân sự; ngân hàng - công nghiệp - xây dựng - dịch vụ...

Cơ chế thống trị của tư bản tài chính cũng có những thay đổi quan trọng. Hình thức công ty cổ phần trở nên phổ biến hơn, số lượng cổ phiếu phát hành lớn hơn, mệnh giá nhỏ hơn ...làm cho người lao động, kể cả lao động làm thuê cũng có thể mua được cổ phiếu, trở thành các cổ đông. Điều đó đã làm cho bộ mặt của tư bản tài chính “sạch sẽ” hơn.

Trong giai đoạn hiện nay, các tập đoàn tài chính các nước còn liên kết với nhau để thành lập các tổ chức tài chính quốc tế nhằm chi phối đời sống kinh tế quốc tế như: Ngân hàng thế giới (WB), Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) ...

3.  Xuất khẩu tư bản

Thời kỳ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh cũng đã có xuất khẩu tư bản nhưng rất cá biệt. Sang giai đoạn tư bản độc quyền, xuất khẩu tư bản là một đặc trưng nổi bật và mang tính phổ biến.

Đến thời kỳ chủ nghĩa tư bản độc quyền, xuất khẩu tư bản trở thành tất yếu kinh tế vì ở các nước tư bản phát triển đã tích luỹ được nhiều tư bản. Với khối lượng tư bản tích luỹ rất lớn nhưng lại không tìm được nơi đầu tư có lợi nhuận cao ở trong nước. Hiện tượng “thừa tư bản”, tức là tư bản không tìm được nơi đầu tư có lợi nhất, trở thành phổ biến. Trong khi đó ở các nước kinh tế kém phát triển lại có nguồn tài nguyên dồi dào, sức lực lao động rẻ nhưng lại thiếu vốn và kỹ thuật. Vì vậy, xuất khẩu tư bản trở thành một nhu cầu tất yếu để nâng cao tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư....

Giữa xuất khẩu hàng hoá và xuất khẩu tư bản có sự khác biệt rất căn bản. Nếu mục đích của xuất khẩu hàng hoá là để thực hiện giá trị và giá trị thặng dư trong hàng hoá thì xuất khẩu tư bản nhằm bóc lột giá trị thặng dư ở các nước nhập khẩu tư bản. Bởi vậy, có thể nói rằng, xuất khẩu tư bản là công cụ của chủ nghĩa tư bản độc quyền, trước hết là tư bản tài chính, để thực hiện mục tiêu lợi nhuận độc quyền cao.

Xuất khẩu tư bản được thực hiện dưới hai hình thức: xuất khẩu tư bản trực tiếp (đầu tư trực tiếp) và xuất khẩu tư bản gián tiếp (đầu tư gián tiếp). Xuất khẩu tư bản trực tiếp là đưa tư bản ra nước ngoài để trực tiếp kinh doanh nhằm thu lợi nhuận cao. Còn xuất khẩu tư bản gián tiếp là cho nước khác vay một số lượng tư bản để nhằm thu lợi tức và thực hiện các mục tiêu kinh tế, chính trị khác. Chủ sở hữu tư bản thực hiện xuất khẩu tư bản trực tiếp hay gián tiếp có thể là nhà nước, các tổ chức quốc tế hoặc tư bản tư nhân.

Xuất khẩu tư bản mở rộng được quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra nước ngoài; hình thành hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa thế giới; là công cụ nô dịch của tư bản tài chính đối với nhân dân các nước thuộc địa và các nước kinh tế kém phát triển...

Xuất khẩu tư bản tác động đến các nước nhập khẩu tư bản vừa tích cực, vừa tiêu cực. Trước hết, các nước này trở thành đối tượng chủ yếu bị bóc lột về lao động, bị khai thác quy mô lớn các nguồn tài nguyên, bị lệ thuộc về chính trị... Tuy nhiên, xuất khẩu tư bản cũng có những tác động tích cực đến các nước nhập khẩu tư bản có nền kinh tế kém phát triển như: thúc đẩy nhanh quá trình chuyển nền kinh tế tự cung tự cấp sang nền kinh tế hàng hoá; thúc đẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế theo hướng tiến bộ; khắc phục một phần khó khăn về vốn; tăng cường khả năng quản lý và công nghệ ...

Từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai trở lại đây, xuất khẩu tư bản có biểu hiện mới: xuất khẩu tư bản vẫn là cơ sở của độc quyền quốc tế sau chiến tranh nhưng quy mô, chiều hướng và kết cấu của xuất khẩu tư bản đã có bước phát triển mới.

Thời kỳ từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai trở lại đây, xuất khẩu tư bản có sự nhảy vọt về quy mô. Nếu như năm 1945, xuất khẩu tư bản trên thế giới mới ở mức 50-60 tỷ đô la Mỹ thì đến năm 1975 đã đạt mức 580-600 tỷ đô la Mỹ và đến năm 1997 là 3500 tỷ đô la Mỹ.[28] Nguyên nhân chủ yếu dẫn tới tình hình đó là sự phát triển rất cao của lực lượng sản xuất của chủ nghĩa tư bản, toàn cầu hoá là một xu thế của nền kinh tế thế giới và sự phát triển hơn nữa của độc quyền.

Chiều hướng xuất khẩu tư bản cũng có những thay đổi rõ rệt. Trước chiến tranh thế giới Thứ hai, xuất khẩu tư bản chủ yếu là từ các nước tư bản chủ nghĩa phát triển sang các nước chậm phát triển. Nhưng từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai cho đến cuối thập niên 80 của thế kỷ XX, xuất khẩu tư bản chủ yếu diễn ra giữa các nước tư bản chủ nghĩa phát triển với nhau. Nguyên nhân chính dẫn tới tình hình đó là sau chiến tranh thế giới Thứ hai, dưới ảnh hưởng của hệ thống xã hội chủ nghĩa, phong trào giải phóng dân tộc phát triển như vũ bão, hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa tư bản độc quyền bị tan rã từng mảng, nhiều nước thuộc địa giành được độc lập. Khi giành được độc lập, phần lớn các nước đều quốc hữu hoá tài sản của tư bản nước ngoài và thi hành chính sách bảo vệ nền độc lập của mình. Để hạn chế rủi ro, tư bản độc quyền các nước phát triển chuyển sang đầu tư lẫn nhau. Ngoài ra còn phải kể đến nhu cầu rất lớn về tư bản của các nước Tây Âu nhằm khôi phục kinh tế thời kỳ sau chiến tranh.

Sau chiến tranh thế giới Thứ hai, một số nước và lãnh thổ có vị trí hết sức quan trọng trong chiến lược toàn cầu của Mỹ như Đài-Loan, Hồng- Công, Sinh-ga-po, Hàn-Quốc ... cũng đã tiếp nhận được lượng tư bản nước ngoài rất lớn và nhờ đó đạt được trình độ phát triển kinh tế khá cao.

Từ cuối thập niên 80 trở lại đây thế giới bước vào thời kỳ hoà dịu, đối thoại thay cho đối đầu thì dòng tư bản chảy vào các nước đang phát triển tăng lên rõ rệt. Năm 1998, các nước đang phát triển nhận được 149 tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài, chiếm 37% tổng số vốn đầu tư nước ngoài trên toàn thế giới, tăng gấp đôi so với năm 1990[29]. Điều này tạo cơ hội cho các nước đang phát triển trong việc giải quyết khó khăn về vốn, tăng cường khả năng quản lý và công nghệ, giải quyết việc làm  ...

Từ đầu thập niên 80 trở lại đây, một số nước trong Tổ chức xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) và các nước hoặc lãnh thổ công nghiệp mới cũng tham gia xuất khẩu tư bản. Như vậy, xuất khẩu tư bản không còn là đặc quyền của các nước tư bản phát triển.

4.  Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các liên minh độc quyền quốc tế

Quá trình xuất khẩu tư bản không ngừng phát triển cả về quy mô và trình độ. Mối quan hệ giữa thị trường trong nước và thị trường nước ngoài trở nên chặt chẽ hơn. Các tổ chức tư bản độc quyền ở các quốc gia được chính phủ ủng hộ bằng cách: cấp giấy phép kinh doanh, nhận đơn đặt hàng.... Sự cạnh tranh giữa các tập đoàn tư bản độc quyền giữa các nước trở nên khốc liệt. Sự thoả hiệp, sự liên minh với nhau giữa các tổ chức tư bản độc quyền các nước là một tất yếu khách quan. Từ đây các hình thức tổ chức độc quyền quốc tế như Công-xooc-xi-om quốc tế, Công-gơ-lô-mê-rat quốc tế... ra đời. Ngày nay người ta gọi chúng là các công ty xuyên quốc gia, TNCs (Trans National Coporations).

Các liên minh độc quyền quốc tế phân chia nhau thế giới về kinh tế: phân chia thị trường, nguồn nguyên liệu, khu vực ảnh hưởng ... Khi tương quan lực lượng giữa các liên minh độc quyền thay đổi, tất yếu sẽ dẫn đến cuộc đấu tranh giữa các liên minh đó để chia lại thế giới về kinh tế. Có thể khẳng định rằng, đến giai đoạn độc quyền, các liên minh độc quyền quốc tế có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống kinh tế và chính trị thế giới.

Từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai, do tính toàn cầu của nền kinh tế thế giới ngày càng tăng, sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các liên minh độc quyền quốc tế có bước phát triển mới. Để bảo vệ lợi ích của mình, các liên minh độc quyền quốc tế sử dụng các nhà nước nhằm chi phối các tổ chức kinh tế khu vực. Năm 1948, “Liên minh than thép Châu Âu” và sau đó là “Cộng đồng kinh tế Châu Âu”, “Thị trường chung Châu Âu” ra đời. Trong các tổ chức quốc tế đó, tư bản độc quyền Châu Âu hoàn toàn chi phối. Sau đó, hàng loạt các tổ chức kinh tế khu vực khác xuất hiện. Hiện nay, thế giới có hai tổ chức kinh tế khu vực có quy mô cực kỳ to lớn: Liên minh Châu Âu (EU) và Diễn đàn kinh tế Châu Á - Thái bình Dương (APEC). Các tổ chức và các định chế kinh tế mang tính toàn cầu như: Tổ chức thương mại quốc tế (WTO), Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), ngân hàng thế giới (WB) ...có vai trò ngày càng to lớn trong đời sống kinh tế quốc tế. Trong các tổ chức kinh tế đó, các tập đoàn tư bản độc quyền quốc tế giữ vai trò rất quan trọng.

Để chống lại ảnh hưởng của các tập đoàn tư bản độc quyền quốc tế và hỗ trợ nhau trong quá trình tăng trưởng, phát triển kinh tế, các nước đang phát triển cũng thành lập các tổ chức kinh tế khu vực. Hàng loạt các tổ chức kinh tế khu vực khác được thành lập như: Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN), Hiệp định buôn bán ưu đãi Nam Á (SAPTA), Hiệp ước thương mại Mercosur Nam Mỹ (SCCM) ...

5.  Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc

Chủ nghĩa tư bản phát triển càng cao, nhu cầu về nguyên liệu, năng lượng càng lớn. Hơn nữa, thị trường sản phẩm đầu ra là điều kiện sống còn của chủ nghĩa tư bản. Đến giai đoạn độc quyền, do sự phát triển cao của lực lượng sản xuất, thị trường nội địa trở nên hết sức chật hẹp. Để tồn tại và thực hiện mục tiêu lợi nhuận độc quyền cao, việc độc chiếm các lãnh thổ bên ngoài trở thành tất yếu. Nói cách khác, thuộc địa là sự sống còn đối với tư bản độc quyền.

Vào đầu thế kỷ XX, việc phân chia thế giới về lãnh thổ căn bản đã hoàn thành. Nhưng do tác động của quy luật phát triển không đều của chủ nghĩa tư bản, các nước đế quốc ra đời muộn hơn, các nước tư bản trẻ phát triển nhanh chóng bởi những thành tựu khoa học kỹ thuật đã vượt lên so với các nước tư bản già, tiến hành đấu tranh để chia lại thị trường thế giới đã chia xong. Cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất 1914-1918 và lần thứ hai 1939-1945 chính là xuất phát từ nguyên nhân chủ yếu đó.

Như vậy, phân chia thế giới về mặt lãnh thổ và tiến hành chiến tranh để phân chia lại thế giới là đặc điểm quan trọng của chủ nghĩa tư bản độc quyền.

Từ sau chiến tranh thế giới thứ hai, dưới ảnh hưởng của hệ thống xã hội chủ nghĩa, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc phát triển trở thành trào lưu mới của thế giới, làm cho hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa tư bản độc quyền bị tan rã, nhiều dân tộc đã giành độc lập. Điều đó trực tiếp đe doạ sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản độc quyền. Nhưng trong thời kỳ này, sự lớn mạnh của các lực lượng hoà bình với hệ thống xã hội chủ nghĩa là nòng cốt  trở thành nhân tố hết sức quan trọng ngăn chặn các cuộc chiến tranh đế quốc.

Để tồn tại và thực hiện mục tiêu lợi nhuận độc quyền cao, các nước đế quốc đã thực hiện chế độ thực dân kiểu mới thay cho chế độ thực dân cũ trước đó. Chế độ thực dân kiểu mới được thực hiện thông qua việc trao trả “độc lập” cho các thuộc địa cũ, xây dựng chính quyền tay sai, “viện trợ” kinh tế, quân sự cho các nước này... Bằng chế độ thực dân kiểu mới, các nước tư bản hạn chế phong trào đấu tranh của nhân dân các thuộc địa cũ, ràng buộc các nước này trong vòng lạc hậu, phụ thuộc nhằm đáp ứng lợi ích của tư bản độc quyền.

Hiện nay, mặc dù hệ thống xã hội chủ nghĩa đã sụp đổ nhưng các lực lượng xã hội chủ nghĩa, các lực lượng dân chủ và hoà bình trên thế giới và ở ngay trong lòng các nước tư bản vẫn là sức mạnh to lớn ngăn chặn chiến tranh đế quốc. “Trong quan hệ quốc tế, hoà bình, ổn định và hợp tác để phát triển ngày càng trở thành đòi hỏi bức xúc của các dân tộc và các quốc gia trên thế giới. Các nước dành ưu tiên cho phát triển kinh tế, coi phát triển kinh tế có ý nghĩa quyết định đối với việc tăng cường sức mạnh tổng hợp của quốc gia; tham gia ngày càng nhiều vào quá trình hợp tác và liên kết khu vực, liên kết quốc tế về kinh tế, thương mại và nhiều lĩnh vực hoạt động khác...”.[30] Mặc dù bản chất không thay đổi nhưng chủ nghĩa tư bản hiện đại đang phải tìm cách thích ứng với điều kiện lịch sử mới.

Từ năm đặc điểm trên đây có thể rút ra kết luận: chủ nghĩa tư bản hiện đại về mặt kinh tế là sự thống trị của tư bản độc quyền; về mặt chính trị là hiếu chiến, xâm lược.

Chủ nghĩa tư bản hiện đại, nếu định nghĩa một cách vắn tắt, đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền. Nếu định nghĩa một cách đầy đủ thì chủ nghĩa tư bản hiện đại là tích tụ và tập trung sản xuất cao độ dẫn đến độc quyền; là sự xuất hiện của tư bản tài chính và sự thống trị của nó; xuất khẩu tư bản ngày càng có vai trò quan trọng; sự hình thành các liên minh độc quyền quốc tế và việc phân chia thế giới về mặt kinh tế; các cường quốc đế quốc chia nhau thế giới về lãnh thổ và cuộc đấu tranh để chia phân chia lại thế giới đã phân chia xong.

II. CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1. Bản chất và nguyên nhân ra đời của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

a)    Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Trong chủ nghĩa tư bản độc quyền, lực lượng sản xuất vẫn tiếp tục phát triển và do đó, quan hệ sản xuất cũng có những biến đổi nhất định (trong giới hạn của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa). Từ đó đã dẫn đến sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự kết hợp hay “dung hợp” sức mạnh của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước tư bản thành một thiết chế và thể chế thống nhất nhằm phục vụ lợi ích của các tổ chức độc quyền và cứu nguy cho chủ nghĩa tư bản.

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là nấc thang phát triển mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước bắt nguồn từ sự xã hội hoá của lực lượng sản xuất phát triển tới mức rất cao khiến cho sở hữu độc quyền tư nhân tư bản chủ nghĩa phải được thay thế bằng các hình thức sở hữu hỗn hợp giữa tư nhân và nhà nước.

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự phát triển cao của chủ nghĩa tư bản, do đó nó có vai trò to lớn về kinh tế, chính trị, xã hội. Vì vậy, khi chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước thống trị thì các quá trình kinh tế diễn ra trong chủ nghĩa tư bản không những chịu sự tác động của  quy luật thị trường một  cách tự phát, mà còn chịu sự điều tiết của nhà nước tư sản.

b) Nguyên nhân ra đời của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ra đời do những nguyên nhân cụ thể sau đây:

Thứ nhất, quá trình tích tụ và tập trung tư bản đã thúc đẩy sự tích tụ và tập trung sản xuất ngày càng cao. Quá trình đó đã làm cho trình độ xã hội hoá lực lượng sản xuất phát triển mạnh. Khi mà lực lượng sản xuất xã hội hoá cao thì mâu thuẫn gay gắt với chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất tư bản chủ nghĩa, đòi hỏi phải có một hình thức quan hệ sản xuất phù hợp để cho lực lượng sản xuất tiếp tục phát triển. Như vậy, sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là nhằm xoa dịu mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản.

Hơn nữa, tính chất xã hội hoá cao độ của lực lượng sản xuất, một mặt, đòi hỏi phải có sự điều tiết và chỉ huy của một trung tâm thống nhất đối với nền kinh tế; mặt khác, cho phép có thể thực hiện có sự điều tiết và chỉ huy thống nhất đó. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước xuất hiện còn do đòi hỏi khác quan đó.

Mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản được biểu hiện thành những mâu thẫn chủ yếu sau:

Một là, mâu thuẫn giữa sức sản xuất to lớn của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa với khả năng tiêu dùng có hạn của các tầng lớp nhân dân.

Khi độc quyền hình thành, tích tụ và tập trung sản xuất đã đến mức cao độ. Trong khi đó, khoa học-kỹ thuật không ngừng phát triển và chủ nghĩa tư bản hiện đại đã lợi dụng được những thành tựu của nó, ứng dụng vào trong quá trình sản xuất, làm cho lực lượng sản xuất không ngừng phát triển. Đến nửa đầu thế kỷ XX, nền sản xuất tư bản chủ nghĩa đã đạt đến quy mô hết sức to lớn, trình độ rất hiện đại, năng lực sản xuất cho phép thoả mãn các nhu cầu ở mức rất cao.

Trong khi đó, quá trình tích luỹ tư bản chủ nghĩa, như C. Mác đã chỉ ra, là quá trình phân hoá hai cực. Giai cấp vô sản bị bần cùng hoá tuyệt đối và tương đối. Điều đó có nghĩa là, sức mua tăng rất chậm so với mức tăng của sản xuất. Đây là giới hạn của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Các tổ chức độc quyền, mặc dù có sức mạnh hết sức to lớn nhưng cũng không có khả năng giải quyết được mâu thuẫn này. Theo lý thuyết của trường phái Keynes, sự can thiệp của nhà nước có thể làm tăng tổng cầu trong nền kinh tế, tức là có thể nới rộng giới hạn về sức mua trong nền kinh tế.

Hai là, mâu thuẫn giữa sức sản xuất to lớn với các nguồn nguyên liệu, năng lượng có hạn.

Sức sản xuất càng to lớn, nhu cầu về nguyên liệu, năng lượng càng lớn. Nhiều nước tư bản phải nhập khẩu nguyên liệu, năng lượng từ bên ngoài. Các nguồn nguyên liệu, năng lượng đều có hạn và các nước đều tìm cách bảo vệ các nguồn tài nguyên của mình bằng hạn chế khai thác, đánh thuế cao vào khai thác tài nguyên... Do đó, giá nguyên liệu, năng lượng có xu hướng tăng cao. Những cuộc khủng hoảng nguyên liệu, năng lượng gây ra những chấn động và thiệt hại rất lớn không chỉ cho các tổ chức độc quyền mà cho toàn bộ nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Sự can thiệp của nhà nước tư sản vào lĩnh vực nguyên liệu, năng lượng (bằng cách gây sức ép với các nước xuất khẩu nguyên liệu, năng lượng mở rộng quy mô khai thác và xuất khẩu; đầu tư nghiên cứu để tìm ra những nguồn nguyên liệu, năng lượng mới...) góp phần quan trọng trong việc giải quyết khó khăn về nguyên liệu, năng lượng của các tổ chức tư bản độc quyền và của toàn bộ nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.

Ba là, mâu thuẫn giữa các giai cấp tư sản với giai cấp công nhân và nhân dân lao động.

Đây là biểu hiện về mặt xã hội của mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản. Trong quá trình thống trị của các tổ chức tư bản độc quyền, mâu thuẫn này ngày càng sâu sắc. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ra đời thực hiện một số chính sách kinh tế - xã hội nhằm làm dịu bớt đi mâu thuẫn sâu sắc đó và để duy trì quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa.

Thứ hai, do sự phát triển của khoa học - công nghệ.

Khoa học-công nghệ có vai trò hết sức to lớn trong việc làm giảm chi phí sản xuất, tăng lợi nhuận. Do đó, đầu tư phát triển  khoa học công nghệ và ứng dụng những thành tựu của nó vào sản xuất là đòi hỏi khách quan. Đầu thế kỷ XX, đặc biệt là sau chiến tranh thế giới Thứ hai, khoa học-công nghệ đã đạt trình độ rất cao, thành tựu hết sức to lớn và trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp.

Trong bối cảnh đó, để khoa học công nghệ tiếp tục phát triển, phải  đầu tư. Đầu tư cho khoa học công nghệ trong giai đoạn này có đặc điểm là: quy mô rất lớn, thời gian thu hồi vốn rất dài và phải chấp nhận rủi ro. Trong nhiều trường hợp việc đầu tư cho khoa học vượt xa so với khả năng của tư nhân, thậm chí ngay cả với các tổ chức độc quyền. Bởi vậy, các tổ chức độc quyền phải sử dụng sức mạnh của nhà nước để phát triển khoa học công nghệ.

Việc đầu tư và ứng dụng những thành tựu của một số ngành khoa học  còn đòi hỏi phải có sự phối hợp của nhiếu quốc gia (chẳng hạn điện tử viễn thông, nghiên cứu vũ trụ...) cũng vượt quá khả năng của các tổ chức độc quyền và can thiệp của nhà nước là hết sức cần thiết.

Thứ ba, sự phát triển của các khuyết tật của cơ chế thị trường.

Cơ chế thị trường có rất nhiều ưu điểm nhưng cũng có rất nhiều khuyết tật. Trong giai đoạn  tự do cạnh tranh những khuyết tật này chưa phát triển, chưa trở thành nhân tố cản trở sự phát triển sản xuất. Cơ chế thị trường tự do là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của lực lượng sản xuất. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, những khuyết tật của nó trở thành nhân tố cản trở sự phát triển của lực lượng sản xuất, đe doạ sự tồn tại của các tổ chức độc quyền và của chủ nghĩa tư bản. Cuộc đại khủng hoảng kinh tế của thế giới tư bản chủ nghĩa năm 1929-1933 là một minh chứng hùng hồn. Do đó, sự can thiệp của nhà nước để khắc phục các khuyết tật của cơ chế thị trường là tất yếu.

Thứ tư, do cuộc đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân các nước thuộc địa.

Các tổ chức tư bản độc quyền các nước cũng như các tổ chức  tư bản quốc tế trong quá trình xuất khẩu hàng hoá và xuất khẩu tư bản, bành trướng thế lực ra nước ngoài nhằm thực hiện âm mưu xâm lược và nô dịch các dân tộc đã gặp phải sự chống trả quyết liệt của nhân dân lao động các nước cũng như những cuộc đụng độ gay gắt giữa các tập đoàn tư bản độc quyền các nước. Sau chiến tranh thế giới Thứ hai, dưới ảnh hưởng của hệ thống xã hội chủ nghĩa, phong trào giải phóng dân tộc phát triển như vũ bão. Hàng loạt quốc gia vốn là thuộc địa của chủ nghĩa tư bản giành được độc lập, hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa tư bản bị tan rã hoàn toàn. Thực tế âý đòi hỏi chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ra đời để điều tiết các quan hệ kinh tế, chính trị trên thế giới nhằm bảo vệ lợi ích của các tổ chức tư bản độc quyền.

2. Những hình thức chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Sau đây là một số hình thức chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước:

a)    Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước tư sản

Để sử dụng sức mạnh của nhà nước bảo vệ lợi ích của mình, các tổ chức độc quyền tìm cách kiểm soát, chi phối nhà nước bằng việc cử người tham gia bộ máy nhà nước. Từ đó, các chính sách đối nội, đối ngoại của nhà nước được hoạch định vì lợi ích của các tổ chức độc quyền. Đồng thời, nhà nước tư sản cũng cử người tham gia vào ban quản trị của các tổ chức độc quyền, nhằm tạo cơ sở kinh tế và chính trị.

Sự kết hợp về nhân sự được thực hiện thông qua các đảng phái tư sản. Chính các đảng phái tư sản đã tạo ra cho tư bản độc quyền một cơ sở xã hội để thực hiện sự thống trị. Thông qua các cuộc bầu cử, các đảng phái tư sản cử người của mình nắm giữ những chức vụ chủ chốt trong bộ máy nhà nước: tổng thống, thủ tướng, nghị viện... Tương quan lực lượng giữa các đảng phái quyết định số ghế của mỗi đảng trong bộ máy nhà nước. Chính sách đối nội, đối ngoại của nhà nước tư sản trước hết và trực tiếp phản ánh lợi ích của đảng tư sản cầm quyền, đồng thời, còn là sự điều hoà lợi ích của các đảng tư sản, phản ánh lợi ích chung của tư bản độc quyền.

Trong chủ nghĩa tư bản, ngoài các đảng phái tư sản còn có các hội chủ xí nghiệp, với những tên gọi khác nhau. Các hội chủ xí nghiệp cũng là chỗ dựa cho chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước thích ứng với điều kiện mới. Hơn nữa hội chủ xí nghiệp như Hội công nghiệp toàn quốc Mỹ; Hội đồng quốc gia giới chủ Pháp... đã thường xuyên cấp kinh phí cho các Đảng phái hay còn quyết định cả số lượng ứng cử viên vào Nghị viện...

b)    Sự hình thành và phát triển của sở hữu nhà nước

Bản chất của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa là dựa trên sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất. Do sự phát triển của lực lượng sản xuất, đến giai đoạn độc quyền, quan hệ sở hữu tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất đã có sự biến dạng nhất định: sở hữu tư bản tập thể xuất hiện. Nhưng sự biến dạng đó cũng vẫn không đáp ứng được sự phát triển hơn nữa của lực lượng sản xuất. Chính điều này đã làm cho sở hữu nhà nước trong chủ nghĩa tư bản hiện đại không ngừng phát triển.

Thực ra, sở hữu nhà nước có từ rất sớm, gắn liền với chức năng kinh tế của nhà nước. Nhưng ở các nước tư bản chủ nghĩa, khi tính chất xã hội hoá của lực lượng sản xuất cao độ thì sự phát triển của sở hữu nhà nước mới trở thành nhu cầu cấp bách của nền kinh tế. Đến giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, sở hữu nhà nước trở thành công cụ để nhà nước can thiệp vào nền kinh tế nhằm xoa dịu các mâu thuẫn vốn có của chủ nghĩa tư bản đã phát triển đến mức sâu sắc nhằm bảo vệ lợi ích của các tổ chức độc quyền, duy trì và phát triển chủ nghĩa tư bản.

Để can thiệp vào nền kinh tế, nhà nước phải có sức mạnh kinh tế, phải có sở hữu riêng của mình. Trong giai đoạn từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai đến giữa những năm bảy mươi của thế kỷ XX, sở hữu nhà nước không ngừng được mở rộng và được sử dụng như một công cụ điều  tiết nền kinh tế, bảo vệ lợi ích của tư bản độc quyền.

Sở hữu nhà nước trong chủ nghĩa tư bản hiện đại được hình thành bằng việc nhà nước sử dụng ngân sách đầu tư xây dựng những cơ sở kinh tế riêng của mình. Sở hữu nhà nước được sử dụng để can thiệp vào nền kinh tế dưới những hình thức sau đây:

Nhà nước bỏ tiền ra mua lại các xí nghiệp tư nhân có nguy cơ bị phá sản. Trong chủ nghĩa tư bản nói riêng và trong nền kinh tế thị trường nói chung, dưới sự tác động của các quy luật thị trường, sự phá sản của một bộ phận các doanh nghiệp là không tránh khỏi. Số lượng các doanh nghiệp bị phá sản càng lớn bao nhiêu thì nền kinh tế càng trở nên bất ổn bấy nhiêu. Nhờ việc nhà nước mua lại, những công ty tư nhân có thể tránh được nguy cơ phá sản. Tất nhiên nhà nước không thể mua lại tất cả các công ty bị thua lỗ, mà thông thường nhà nước mua lại những công ty có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế, sự phá sản của những công ty này kéo theo sự phá sản của hàng loạt công ty khác. Sau khi mua lại, nhà nước đầu tư hiện đại hoá các công ty này. Khi nào các công ty làm ăn có hiệu quả, tồn tại được trên thị trường thì nhà nước sẽ bán lại cho tư nhân. Bằng cách này, nhà nước làm cho nền kinh tế trở nên ổn định hơn và phát triển nhanh hơn.

Nhà nước bỏ tiền mua hàng hoá khó tiêu thụ của một số công ty tư nhân. Nhờ đó, những công ty này thu hồi được vốn, tự đổi mới thiết bị công nghệ hoặc chuyển hướng kinh doanh, tránh được nguy cơ phá sản. Những hàng hoá mà nhà nước đã bỏ tiền ra mua, có thể dùng để dự trữ, xuất khẩu, viện trợ hoặc tiêu huỷ. Nhưng bằng việc can thiệp như vậy, nhà nước đã cứu không ít công ty tư nhân khỏi bị phá sản, góp phần ổn định và tăng trưởng kinh tế.

Nhà nước mở rộng chi tiêu cho hoạt động của chính bộ máy nhà nước và chi tiêu cho quốc phòng. Theo giải thích của những người theo lý thuyết Keynes, những chi tiêu đó làm tăng tổng cầu, do đó kích thích tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm...

Nhà nước sử dụng sức mạnh kinh tế của mình can thiệp vào thị trường nông sản. Đối với các quốc gia, nông sản phẩm có vai trò hết sức quan trọng đối với việc ổn định kinh tế và xã hội. Tuy nhiên, năng xuất và sản lượng nông sản lại phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên, ngay cả ở các nước tư bản phát triển. Do đó, việc ổn định giá cả và sản lượng nông sản là rất cần thiết. Nhà nước can thiệp vào giá cả và sản lượng nông sản bằng cách: khi nông nghiệp được mùa, nhà nước bỏ tiền mua toàn bộ số nông sản dư thừa đem dự trữ, đẩy mạnh xuất khẩu hoặc viện trợ cho nước ngoài... Nhờ đó, thu nhập, đời sống của nông dân được đảm bảo và cải thiện. Khi thời tiết không thuận lợi, năng suất và sản lượng giảm, nhà nước tung dự trữ ra bán, đẩy mạnh nhập khẩu nông sản, trợ cấp cho nông dân... Như vậy, nhờ có sự can thiệp của nhà nước, giá cả và sản lượng nông sản được ổn định, từ đó, góp phần ổn định kinh tế-xã hội.

Nhà nước đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng của nền kinh tế. Trong nền kinh tế thị trường, kết cấu hạ tầng rất cần thiết cho hoạt động của doanh nghiệp. Nền kinh tế càng phát triển cao thì nhu cầu về kết cấu hạ tầng càng lớn và đòi hỏi kết cấu hạ tầng càng phải hiện đại. Nhưng doanh nghiệp lại không đầu tư để xây dựng kết cấu hạ tầng. Để tạo điều kiện cho nền kinh tế tăng trưởng, nhà nước tư bản chủ nghĩa phải sử dụng sức mạnh kinh tế của mình để xây dựng kết cấu hạ tầng cho nền kinh tế.

Nhà nước đầu tư để phát triển khoa học -công nghệ. Khoa học -công nghệ có vai trò hết sức to lớn đối với việc nâng cao năng suất lao động, chất lượng sản phẩm, hiệu quả sản xuất-kinh doanh, nâng cao khả năng cạnh tranh ... Từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai trở lại đây khoa học-công nghệ đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Nhưng sự phát triển khoa học-công nghệ đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, thời gian thu hồi rất dài và cũng phải chịu rủi ro. Bởi vậy, đầu tư của tư bản tư nhân vào lĩnh vực này hết sức hạn chế. Do đó, để nền kinh tế tư bản chủ nghĩa tiếp tục phát triển, nhà nước tư sản phải sử dụng sức mạnh kinh tế của mình đầu tư để phát triển khoa học-công nghệ.

Giữa sở hữu nhà nước với sở hữu của tư bản độc quyền có mối quan hệ rất chặt chẽ. Các doanh nghiệp sở hữu nhà nước có chức năng mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa, bảo đảm địa bàn rộng lớn cho sự phát triển của tư bản tư nhân. Các tổ chức tư bản độc quyền thường ký hợp đồng với nhà nước về những mặt hàng chiến lược đặc biệt là hàng quân sự nhằm tìm kiếm lợi nhuận cao.

Thực chất, sở hữu nhà nước trong chủ nghĩa tư bản hiện đại là hình thái mới của sở hữu tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất. Sự hình thành và phát triển sở hữu nhà nước ở các nước tư bản chủ nghĩa hiện nay là vì sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản, là công cụ bảo vệ quyền lợi của giai cấp tư sản thống trị và cho các tập đoàn tư bản độc quyền.

Từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai cho đến giữa thập niên bảy mươi của thế kỷ XX, sở hữu nhà nước ở các nước tư bản chủ nghĩa phát triển mạnh mẽ và rộng khắp. Điều đó được coi là một biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước và được thể hiện trên những nét cơ bản:

+ Tỷ trọng của khu vực kinh tế nhà nước trong nền kinh tế quốc dân có xu hướng tăng lên. Cơ cấu của khu vực kinh tế nhà nước cũng có những thay đổi quan trọng. Kinh tế nhà nước không chỉ bao hàm các lĩnh vực công cộng như: các công trình kết cấu hạ tầng của nền kinh tế, các cơ sở nghiên cứu khoa học ... mà còn bao gồm cả các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất vật chất, các ngân hàng thương mại, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ ... Do đó, kinh tế nhà nước thật sự có sức mạnh và trở thành công cụ hết sức quan trọng để nhà nước điều tiết nền kinh tế.

+ Sự kết hợp kinh tế nhà nước với kinh tế tư nhân trở nên chặt chẽ hơn, với quy mô lớn hơn. Nhiều công ty lớn của các nước tư bản chủ nghĩa trở thành công ty liên doanh giữa nhà nước và tư nhân.

+ Chi tiêu của nhà nước tư sản dùng để điều tiết quá trình tái sản xuất xã hội được tăng lên. Trước năm 1945 chi tiêu tài chính cho khoản chi này chỉ chiếm 10% tổng giá trị sản phẩm quốc dân. Đến năm 1980, ở nhiều nước tư bản chủ nghĩa, chi tiêu nhà nước chiếm tới 1/3 tổng giá trị sản phẩm quốc dân.

c) Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản.

Khi mà trình độ xã hội hoá của lực lượng sản xuất đã phát triển rất cao, vượt khỏi giới hạn tầm quản lý của độc quyền tư nhân và sự điều tiết của cơ chế thị trường thì tất yếu cần có sự điều tiết của nhà nước tư sản. Cuộc đại khủng hoảng kinh tế của chủ nghĩa tư bản thời kỳ 1929-1933 chứng tỏ cơ chế thị trường tự do không đáp ứng được sự phát triển cao của lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa tư bản. Đó là cơ sở thực tiễn dẫn tới sự xuất hiện của lý thuyết kinh tế đề cao vai trò kinh tế của nhà nước: lý thuyết của Kên-xơ (John Maynerd Keynes). Đây chính là cơ sở lý luận của điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản thời kỳ từ cuối những năm 30 của thế kỷ XX trở lại đây.

Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản được thực hiện dưới nhiều hình thức như : hướng dẫn, kiểm soát, định hướng nền kinh tế bằng những chỉ tiêu, bằng các công cụ kinh tế kết hợp với hành chính và pháp lý; bằng cả ưu đãi và trừng phạt...

Các chính sách kinh tế của nhà nước tư sản là công cụ điều tiết kinh tế quan trọng nhất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Các chính sách đó bao gồm: chính sách về tăng trưởng kinh tế, chính sách về kinh tế đối ngoại, chính sách chống lạm phát và khủng hoảng kinh tế ... Các công cụ chủ yếu của nhà nước tư sản để điều tiết nền kinh tế, ngoài sở hữu nhà nước là các công cụ kinh tế như: kế hoạch hoá nền kinh tế quốc dân, thuế, trợ cấp, lãi suất, tỷ giá hối đoái, hành chính và pháp lý...

Tuy nhiên, việc đề cao quá mức vai trò điều tiết của nhà nước trong nền kinh tế thị trường đã dẫn đến những hậu quả nặng nề cho nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Sau một thời kỳ nền kinh tế các nước tư bản chủ nghĩa tăng trưởng khá ổn định, đến giữa những năm 70 của thế kỷ XX, nền kinh tế nhiều nước tư bản chủ nghĩa rơi vào tình trạng suy thoái và lạm phát hết sức trầm trọng. Từ đó dẫn đến xu thế mới: kết hợp sức mạnh của nhà nước và sức mạnh của cơ chế thị trường, nền kinh tế thị trường hỗn hợp được hình thành.

Trong giai đoạn hiện nay, điều tiết kinh tế của nhà nước ở các nước tư bản phát triển có những điểm mới là:

Một là, hạn chế bệnh quan liêu trong điều hành kinh tế của nhà nước nhằm làm cho sự điều tiết của nhà nước phù hợp hơn với yêu cầu của thị trường.

Hai là, hạn chế trợ cấp của nhà nước cho các ngành và các doanh nghiệp. Trợ cấp vốn là công cụ quan trọng của nhà nước nhằm hỗ trợ những ngành, lĩnh vực cần thiết cho nền kinh tế nhưng cơ chế thị trường lại không có khả năng đáp ứng. Tuy nhiên, do sức ép của các thế lực độc quyền và lợi ích của các thế lực trong bộ máy nhà nước, một bộ phận đáng kể trợ cấp được sử dụng không vì lợi ích chung của nền kinh tế.

Ba là, nâng cao hiệu quả của khu vực kinh tế nhà nước bằng việc thu hẹp quy mô, đầu tư hiện đại hoá... Nguyên nhân chủ yếu dẫn tới tình hình đó là, sau một thời kỳ phát triển ồ ạt, khu vực kinh tế nhà nước có quy mô rất lớn và tính hiệu quả rất thấp. Điều đó làm tăng gánh nặng của ngân sách và đặc biệt là làm giảm hiệu quả can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế.

Bốn là, hạn chế can thiệp thô bạo của nhà nước vào nền kinh tế, phát huy những nhân tố tích cực của thị trường. Sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế là cần thiết nhưng ở nhiều nước tư bản phát triển thời kỳ trước và sau chiến tranh thế giới Thứ hai, sự can thiệp này đã vượt quá xa mức cần thiết và gây hậu quả nghiêm trọng về kinh tế - xã hội. Thực tế đó đòi hỏi phải xem xét lại mối quan hệ giữa “bàn tay hữu hình” và “bàn tay vô hình”.

Năm là, tăng cường sự phối hợp chính sách kinh tế giữa các nước. Do lực lượng sản xuất phát triển cao, nền kinh tế của các quốc gia ngày càng được quốc tế hoá, phụ thuộc vào bên ngoài nhiều hơn. Điều đó đòi hỏi phải có sự phối hợp chính sách giữa các quốc gia.

Thứ sáu, chú trọng nhiều hơn đến các chính sách xã hội. Cách mạng khoa học-công nghệ, một mặt, đem lại những cơ hội mới cho sự phát triển của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa; mặt khác, làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội. Việc ứng dụng thành tựu khoa học-công nghệ làm cho cơ cấu kinh tế thay đổi hết sức nhanh chóng và do đó làm cho một bộ phận đáng kể lao động phải di chuyển từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác. Bộ phận lao động đó cần được đào tạo lại để thích ứng với công việc mới. Điều này gây không ít khó khăn cho người lao động. Đồng thời, việc ứng dụng thành tựu khoa học-công nghệ còn làm cho cầu việc làm giảm, thất nghiệp tăng lên. Như vậy, sự phát triển của lực lượng sản xuất, của khoa học - công nghệ làm cho mâu thuẫn giữa các giai tầng xã hội, đặc biệt giữa tư sản và vô sản càng trở nên sâu sắc. Mâu thuẫn đó trở thành nhân tố cản trở sự phát triển của sản xuất, gây mất ổn định chính trị-xã hội. Việc xoa dịu mâu thuẫn đó bằng các chính sách xã hội của nhà nước tư bản chủ nghĩa trở nên cấp bách. Chính sách xã hội được quan tâm trước hết là chính sách tạo việc làm, tăng trợ cấp và bảo hiểm xã hội, tăng chi phí cho giáo dục đào tạo, tăng phúc lợi xã hội ...

Tóm lại, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ra đời đáp ứng yêu cầu xã hội hoá cao của lực lượng sản xuất trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Tuy nhiên, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước trong quá trình điều tiết kinh tế không thể khắc phục được những mâu thuẫn vốn có trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, đặc biệt là mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản. Bởi vậy, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước cũng phải có những biến đổi nhằm thích ứng với tình hình mới nhằm duy trì và phát triển chủ nghĩa tư bản.

III. NHỮNG BIỂU HIỆN MỚI CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN ĐẠI

Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước cũng phải có thay đổi để thích ứng với hoàn cảnh mới. Trong giai đoạn hiện nay, chủ nghĩa tư bản có những biểu hiện mới sau đây:

1. Sự phát triển không đều trong hệ thống kinh tế thế giới tư bản chủ nghĩa ngày càng tăng

Sau chiến tranh thế giới Thứ hai, hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa tư bản độc quyền bị sụp đổ. Tuy thế giới không còn bị phân chia thành đế quốc và thuộc địa nữa nhưng sự khác biệt về trình độ kinh tế giữa các nước vẫn hết sức to lớn. Thế giới tư bản chủ nghĩa gồm có ba trung tâm lớn: Mỹ, Nhật Bản, Tây Âu và ngoại vi (bao gồm các nước còn lại trong hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa thê giới). Ba Trung tâm này chi phối toàn bộ đời sống kinh tế của thế giới tư bản chủ nghĩa.

Tuy nhiên, do sự phát triển không đều của chủ nghĩa tư bản, đến đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, trật tự đó đã có những thay đổi quan trọng. Trước hết, đó là sự xuất hiện của Phong trào không liên kết - một tổ chức tập hợp các nước đang phát triển trong cuộc đấu tranh với các nước tư bản phát triển nhằm thiết lập “trật tư kinh tế thế giới” mới công bằng, bình đẳng hơn. Phong trào này được thành lập từ đầu những năm 60 và tới đầu những năm 80 đã có những bước phát triển quan trọng, trở thành một trào lưu, một lực lượng mang tính chất quốc tế trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản độc quyền. Thứ hai, đó là sự xuất hiện của một loạt quốc gia và lãnh thổ công nghiệp mới (NICs hay NIEs). Điều này làm thay đổi tương quan về lực lượng giữa các nước tư bản chủ nghĩa với nhau. Thứ ba, đó là sự xuất hiện của hàng loạt tổ chức kinh tế khu vực: khu vực mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA), Hiệp hội các nước Đông-Nam Á (ASEAN), Liên minh Châu Âu (EU)... Sự xuất hiện của các tổ chức kinh tế khu vực đã làm cho trật tự của nền kinh tế thế giới thay đổi. Giờ đây, trong các chiến lược kinh tế của mình, các nước tư bản phát triển đều phải tính tới các tổ chức kinh tế đó.

Mặc dù có những thay đổi quan trọng như vậy nhưng khoảng cách về trình độ phát triển kinh tế giữa các nước tư bản phát triển và các nghèo, lạc hậu vẫn hết sức to lớn. Các nước tư bản phát triển có nền sản xuất hiện đại, quy mô rất to lớn. Chỉ riêng bảy nước tư bản phát triển nhất trên thế giới (G7) chiếm tới gần 70% GDP của thế giới. Trong khi đó, trình độ phát triển kinh tế của nhiều nước đang phát triển hết sức thấp kém. Hiện nay, “khoảng 15% dân số các nước đang phát triển thiếu dinh dưỡng ở mức nguy hiểm, 40% suy dinh dưỡng ở mức báo động... năm 2000, số người nghèo khổ không có khả năng thoả mãn những nhu cầu cơ bản sẽ tới con số 1,2 tỷ... Hiện có khoảng 800 triệu người mù chữ, 250 triệu trẻ em không có trường học, nhiều quốc gia thiếu nước sạch, môi trường bị ô nhiễm, tỷ lệ thất nghiệp cao. Có tới 1,5 tỷ người không được chăm sóc y tế”[31]. Nhiều các nước đang phát triển đang bị giam hãm trong vòng lạc hậu và phụ thuộc.

Sự phát triển không đều còn diễn ra ngay giữa các nước tư bản phát triển, trước hết là giữa Mỹ, Tây Âu và Nhật Bản. Khoảng cách giữa Mỹ với Nhật Bản và Tây Âu ngày càng thu hẹp. Mỹ từ chỗ chiếm khoảng 50% tổng sản phẩm của thế giới, đến năm 1980 chỉ còn 42%; năm 1950 Mỹ chiếm 17,5% tổng kim ngạch xuất khẩu thế giới đến năm 1990 chỉ còn 11,8%. Hiện nay, mặc dù Mỹ vẫn là cường quốc kinh tế số 1 nhưng không còn vị trí độc tôn, chi phối nền kinh tế thế giới như trước đây.

2.     Các công ty xuyên quốc gia ngày càng đóng vai trò to lớn trong nền kinh tế thế giới

Đó là những công ty độc quyền quốc tế, là hình thức chủ yếu của tư bản độc quyền trong thời đại ngày nay. Các công ty xuyên quốc gia là những công ty mang tính toàn cầu, có chi nhánh ở nhiều nơi trên thế giới. Do sức mạnh kinh tế to lớn, các công ty xuyên quốc gia chi phối đời sống kinh tế và chính trị không những của từng quốc gia, mà cả trên phạm vi quốc tế.

Là một trong những hình thức biểu hiện của quá trình toàn cầu hoá, sự xuất hiện của các công ty xuyên quốc gia mang tính tất yếu. Hình thức mới này của tư bản độc quyền mang tính hai mặt: một mặt, làm tăng khả năng và mở rộng phạm vi bóc lột, thống trị của tư bản độc quyền; cái vòi “bạch tuộc” của chủ nghĩa tư bản đã vươn tới hang cùng ngõ hẻm của thế giới. Mặt khác, các công ty xuyên quốc gia làm cho tính thống nhất của nền kinh tế thế giới tăng lên, tạo cơ hội cho các nước đi sau có thể rút ngắn được quá trình phát triển của mình.

3.     Tốc độ tăng trưởng kinh tế của các nước tư bản chủ nghĩa có xu hướng giảm sút; tính không ổn định của nền kinh tế tăng lên

Nền kinh tế của nhiều nước tư bản phát triển đang tiến đến những giới hạn khó có thể vượt qua. Đó là giới hạn về nguồn nguyên liệu, năng lượng; sức mua của thị trường trong nước tăng chậm do tác động của quy luật chung về tích luỹ; thị trường ngoài nước biến động rất phức tạp... Cùng với sự phát triển của các mâu thuẫn nội tại, những giới hạn trên đây là những nguyên nhân quan trọng làm cho tốc độ tăng trưởng kinh tế của nhiều nước tư bản phát triển có xu hướng chậm lại.

Hiện nay, nền kinh tế các nước tư bản trở nên rất nhạy cảm với các biến động về kinh tế, chính trị trên thế giới. Cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, 1979 và giá dầu tăng cao trong năm 2000 làm cho nền kinh tế của nhiều nước tư bản phát triển lao đao. Cuộc khủng hoảng của ngành ngân hàng tháng 10 năm 1987 làm cho hàng loạt ngân hàng ở các nước phát triển phải đóng cửa. Năm 1997 một nước Đông-Nam Á bị khủng hoảng tài chính, tiền tệ và lập tức hàng loạt quốc gia ở các khu vực khác chịu tác động dây chuyền cũng lâm vào khủng hoảng tài chính, tiền tệ.

Tăng trưởng kinh tế chậm lại, tính không ổn định của nền kinh tế tăng lên chính là biểu hiện sự phát triển của mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản.

4.     Xu hướng quân sự hoá tăng lên

Sau chiến tranh thế giới Thứ hai, thế giới tồn tại và đấu tranh giữa hai hệ thống đối lập: hệ thống tư bản chủ nghĩa và hệ thống xã hội chủ nghĩa. Điều đó dẫn đến cuộc chạy đua vũ trang hết sức căng thẳng trong thời kỳ sau chiến tranh thế giới Thứ hai. Chi phí quân sự tăng đến mức khủng khiếp, làm tiêu hao một một bộ phận quan trọng của cải xã hội. Nếu như chi phí quân sự của Mỹ trước năm 1985 dưới 150 tỷ đô la hàng năm thì đến năm 1985 tăng lên 240 tỷ đô la và năm 1989 là 320 tỷ đô la.

Sau khi Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, ngành công nghiệp quân sự của các nước tư bản phát triển cũng không giảm bớt được bao nhiêu. Năm 1994, chi phí quốc phòng của Mỹ vẫn là 241 tỷ đô la. Nguyên nhân của tình hình là, thứ nhất, đây là lĩnh vực đem lại lợi nhuận rất lớn cho các tổ chức tư bản độc quyền, do vậy họ không dễ dàng từ bỏ; thứ hai, sức mạnh quân sự trở thành nhân tố quan trọng đảm bảo cho sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản.

IV. NHỮNG THÀNH TỰU, GIỚI HẠN VÀ XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN ĐẠI

Chủ nghĩa tư bản hiện đại là giai đoạn phát triển cao nhất và cuối cùng của chủ nghĩa tư bản. Chủ nghĩa tư bản hiện đại nói riêng và chủ nghĩa tư bản nói chung có những đóng góp hết sức to lớn cho sự phát triển của sản xuất xã hội. Nhưng do những mâu thuẫn vốn có trong lòng chủ nghĩa tư bản, sự diệt vong của chủ nghĩa tư bản là không tránh khỏi. Đồng thời, chủ nghĩa tư bản hiện đại cũng chuẩn bị một cách đầy đủ nhất những điều kiện vật chất cho sự ra đời của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản.

1. Xu hướng tiến bộ và xu hướng trì trệ về kỹ thuật trong chủ nghĩa tư bản hiện đại

Chủ nghĩa tư bản hiện đại là sự phát triển và kế tục trực tiếp của những đặc tính cơ bản của chủ nghĩa tư bản. Về phương diện kinh tế, độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do, nhưng không thủ tiêu được cạnh tranh tự do. Vì vậy ở các nước tư bản chủ nghĩa không thể có chủ nghĩa tư bản độc quyền thuần tuý. Bên cạnh những tổ chức độc quyền vẫn còn những xí nghiệp tư bản ngoài độc quyền và các hộ kinh tế cá thể. Nền kinh tế dựa trên chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa chính là cơ sở kinh tế tất yếu của sự cạnh tranh giữa các tổ chức tư bản độc quyền với các xí nghiệp tư bản chủ nghĩa không độc quyền.

Do độc quyền và cạnh tranh tồn tại đồng thời, trong chủ nghĩa tư bản độc quyền có hai xu hướng tiến bộ kỹ thuật và trì trệ về kỹ thuật song song tồn tại.

Cạnh tranh buộc các doanh nghiệp không ngừng cải tiến kỹ thuật nhằm hạ thấp chi phí sản xuất, tăng lợi nhuận. Do có đầu tư lớn của nhà nước tư sản, từ sau chiến tranh thế giới Thứ hai, khoa học-công nghệ có sự phát triển nhảy vọt. Đó là tiền đề rất quan trọng để các doanh nghiệp ứng dụng các thành khoa học - công nghệ vào sản xuất, làm cho trình độ kỹ thuật của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa có những tiến bộ mang tính nhảy vọt. Đó là đóng góp của chủ nghĩa tư bản hiện đại vào sự phát triển lực lượng sản xuất.

Bên cạnh xu hướng tiến bộ kỹ thuật, trong chủ nghĩa tư bản hiện đại còn có xu hướng trì trệ về kỹ thuật. Các tổ chức tư bản độc quyền có khả định ra giá cả độc quyền cao khi bán hàng, giá cả độc quyền thấp khi mua hàng, độc chiếm nguồn nguyên liệu, thị trường tiêu thụ... Đó là nguyên nhân gây ra tình trạng trì trệ, hạn chế kích thích sự tiến bộ kinh tế, kỹ thuật, kìm hãm sự phát triển lực lượng sản xuất.

Do sự tồn tại đồng thời cả hai xu hướng trên đây, trong chủ nghĩa tư bản hiện đại, một số ngành, lĩnh vực phát triển rất nhanh nhưng đồng thời, một số ngành, lĩnh vực khác lại rất trì trệ.

Trì trệ về kỹ thuật gắn liền tình trạng ăn bám, thối nát. Do độc chiếm được các nước thuộc địa, các tổ chức tư bản độc quyền ở các nước đế quốc đã thực hiện chính sách bóc lột hết sức tàn bạo. Với nguồn tài nguyên phong phú, sức lao động rẻ mạt và là thị trường tiêu thụ hàng hoá... thuộc địa có thể đem lại nguồn lợi nhuận to lớn cho các tổ chức tư bản độc quyền. Vì vậy, tranh giành thuộc địa, chạy đua vũ trang, gây ra chiến tranh xâm lược là những biểu hiện của tính chất ăn bám thối nát của chủ nghĩa tư bản độc quyền.

Đến chủ nghĩa tư bản độc quyền, xuất hiện một tầng lớp mới: các nhà tư bản “thực lợi”. Do có lợi nhuận độc quyền cao, một bộ phận ngày càng lớn các nhà tư bản thoát ly khỏi quá trình sản xuất. Ngay chức năng tổ chức quản lý sản xuất, trước đây thuộc về các nhà tư bản thì nay được chuyển sang lao động làm thuê. Với sự phát triển của hình thức công ty cổ phần, nhiều nhà tư bản có thu nhập chủ yếu từ cổ tức. Lênin gọi đó là chủ nghĩa tư bản “ăn bám bình phương”.

2. Mâu thuẫn cơ bản chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn hiện nay

Sự can thiệp rất mạnh mẽ của nhà nước tư bản độc quyền đã làm cho chủ nghĩa tư bản thích ứng ở mức độ nhất định với những điều kiện mới của thế giới, nhưng những mâu thuẫn vốn có của nó thì không thể khắc phục được. Trong giai đoạn hiện nay, lực lượng sản xuất đã phát triển đến trình độ rất cao, tính chất xã hội hoá sản xuất không chỉ trên phạm vi quốc gia, mà còn diễn ra trên phạm vi quốc tế. Trong khi đó, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa mặc dù có những biến dạng nhất định nhưng bản chất thì không thay đổi và do đó không còn phù hợp với sự phát triển cao của lực lượng sản xuất, trở thành nhân tố kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất. Xu hướng kìm hãm tiến bộ kỹ thuật, tính chất ăn bám thối nát, chạy đua vũ trang... là những minh chứng hùng hồn.

Mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn hiện nay biêủ hiện ở những mâu thuẫn cụ thể sau đây:

Một là, mâu thuẫn giữa tư bản và lao động.

Bản chất của chủ nghĩa tư bản là bóc lột giá trị thặng dư và do đó, mâu thuẫn giữa tư bản và lao động tồn tại trong tất cả các giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản. Tuy nhiên, trong từng giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản, biểu hiện của mâu thuẫn này có đặc thù riêng.

Như trên đã trình bày, ở các nước tư bản phát triển hiện nay, nền sản xuất đạt tới trình độ phát triển rất cao. Do đó, mức sống của công nhân được nâng cao đáng kể... thậm chí, một bộ phận công nhân có thể mua cổ phiếu. Từ đó làm nảy sinh tư tưởng mơ hồ về quan hệ giai cấp trong chủ nghĩa tư bản, rằng trong chủ nghĩa tư bản hiện đại, các nhà tư bản không còn bóc lột công nhân, công nhân cũng dần dần trở thành nhà tư bản...

Để hiểu bản chất của quan hệ giữa tư bản và lao động trong giai đoạn hiện nay cần chú ý những vấn đề sau đây:

- Giá trị sức lao động phụ thuộc trình độ văn minh mà xã hội đã đạt được. Khi các nước tư bản phát triển đạt tới trình độ cao về kinh tế-xã hội thì số lượng tư liệu sinh hoạt mà công nhân nhận được khi bán sức lao động của mình tăng lên là đương nhiên.

- Thu nhập hay số lượng tư liệu sinh hoạt của công nhân tăng lên nhưng chậm hơn rất nhiều so với mức tăng lợi nhuận của các nhà tư bản. Ngày nay, nhiều nhà tư bản có tài sản trị giá hàng tỷ đô la, thậm chí hàng chục tỷ đô la. Nếu so về mặt tương đối, thu nhập của công nhân ngày càng giảm so với thu nhập của nhà tư bản.

- Để đánh giá quan hệ giữa tư bản và lao động không thể chỉ căn cứ vào thu nhập của nhà tư bản hay người công nhân cá biệt, mà còn phải căn cứ vào mức thu nhập, mức sống của các giai cấp này trên phạm vi quốc tế. Tình trạng thất nghiệp trầm trọng, môi trường sống suy giảm, giá cả đắt đỏ... cũng phải được tính tới khi bàn về mức thu nhập, mức sống của công nhân.

Chính sự phát triển của khoa học - công nghệ đã cho phép các nhà tư bản mở rộng phạm vi bóc lột giá trị thặng dư, đặc biệt là giá trị thặng dư tương đối. Đây là hình thức bóc lột bị che dấu. Những gì C. Mác nói về bản chất của chủ nghĩa tư bản giờ đây vẫn đúng. Đánh giá một cách khách quan, trong chủ nghĩa tư bản ngày nay, sự phân cực giàu nghèo và tình trạng bất công xã hội tăng lên; mâu thuẫn giữa tư bản và lao động ngày càng sâu sắc.

Hai là, mâu thuẫn giữa các nước nghèo, lạc hậu và phụ thuộc với các nước tư bản phát triển.

Khi hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc bị tan rã thì mâu thuẫn giữa các nước đế quốc và thuộc địa chuyển hoá thành mâu thuẫn giữa các nước nghèo, lạc hậu và phụ thuộc với các nước tư bản phát triển. Vì lợi nhuận độc quyền, các nước tư bản phát triển vẫn cần phải độc chiếm các nguồn nguyên liệu rẻ, lao động rẻ, độc chiếm thị trường... Vì vậy, các nước này tìm mọi cách kìm giữ các nước chậm phát triển trong vòng lạc hậu và phụ thuộc. Tất nhiên, các nước chậm phát triển không cam chịu và đấu tranh cho tương lai của chính họ. Mỗi nước chậm phát triển đều tìm cách bảo vệ chủ quyền quốc gia, đấu tranh chống đói nghèo, lạc hậu và phụ thuộc. Sự đoàn kết của các nước đang phát triển trong phong trào đấu tranh vì “trật tự kinh tế thế giới mới”, công bằng, bình đẳng hơn là xu thế tất yếu và tác động không nhỏ đến cục diện mới của thế giới. Trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản độc quyền hiện nay, các nước chậm phát triển không ngừng lớn mạnh cả về kinh tế, chính trị, quân sự. Đây chính là lực lượng quốc tế góp phần vào cuộc đấu tranh lật đổ chủ nghĩa tư bản trên phạm vi thế giới.

Ba là, mâu thuẫn giữa các nước tư bản chủ nghĩa với nhau.

Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền của các nước là tất yếu và vì thế, mâu thuẫn giữa các nước tư bản chủ nghĩa là không tránh khỏi. Trong nửa đầu thế kỷ XX, mâu thuẫn giữa các nước đế quốc đã dẫn đến nhiều cuộc  chiến tranh đế quốc mà đỉnh cao là hai cuộc chiến tranh thế giới. Chiến tranh đế quốc đã làm cho các nước này suy yếu, tạo điều kiện cho sự ra đời của xã hội mới. Chiến tranh thế giới lần thứ nhất tạo tiền đề thuận lợi cho thắng lợi của cách mạng Tháng mười Nga; chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc làm xuất hiện hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới.

Sau chiến tranh thế giới Thứ hai, mâu thuẫn giữa các nước tư bản phát triển vẫn tồn tại. Thế giới tư bản chủ nghĩa bị chi phối bởi ba trung tâm: Mỹ, Tây Âu, Nhật Bản và ba trung tâm này cạnh tranh với nhau quyết liệt vì lợi ích riêng của mình. Trong bối cảnh mới của thế giới, mâu thuẫn giữa các nước tư bản chủ nghĩa không nhất thiết dẫn đến chiến tranh thế giới, hoà bình thế giới có thể được duy trì. Tuy nhiên, mâu thuẫn này lại có hình thức biểu hiện mới. Đó là “chiến tranh” thương mại giữa các nước diễn ra thường xuyên và quyết liệt hơn; mâu thuẫn trên các lĩnh vực đầu tư quốc tế, tài chính quốc tế... ngày càng trầm trọng; xung đột về quân sự giữa các nước tư bản cũng không hoàn toàn bị loại trừ.

Bốn là, mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội

Thời đại ngày nay là thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội  trên phạm vi toàn thế giới. Do đó, mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội là mâu thuẫn thời đại.

Sau khi Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, chủ nghĩa xã hội tạm thời thoái trào, nhưng tính chất của thời đại vẫn không thay đổi. Chủ nghĩa xã hội vẫn tiếp tục được khẳng định ở những nước xã hội chủ nghĩa còn lại. Mặt khác, những nhân tố xã hội chủ nghĩa không ngừng xuất hiện và phát triển ở các nước đang phát triển và ở ngay trong lòng các nước tư bản phát triển. Chủ nghĩa tư bản thế giới đang chuẩn bị tốt nhất những điều kiện vật chất cho sự ra đời của chủ nghĩa xã hội.

Mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản cũng như các mâu thuẫn cụ thể trên đây ngày càng phát triển sâu sắc. “ Chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự chuẩn bị vật chất đầy đủ cho chủ nghĩa xã hội , là phòng chờ đi vào chủ nghĩa xã hội, là nấc thang lịch sử mà giữa nó với nấc thang được gọi là chủ nghĩa xã hội thì không có một nấc thang nào ở giữa cả” như Lênin đã kết luận.

MỤC LỤC

Trang

Lời mở đầu

2

Chương mở đầu:        Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và

chức năng của Kinh tế chính trị Mác-Lênin

3

PHẦN THỨ NHẤT

PHƯƠNG THỨC SẢN XUẤT TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

20

Chương   II:   Sản xuất hàng hoá

21

Chương  III:  Quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa

và giá trị thặng dư

46

Chương  IV:  Quá trình lưu thông của tư bản

69

Chương   V:  Tái sản xuất tư bản xã hội

76

Chương  VI:  Quá trình phân phối giá trị thặng dư

trong chủ nghĩa tư bản

87

Chương VII:  Những vấn đề kinh tế chủ yếu

của chủ nghĩa tư bản hiện đại

108

[1] V.I. Lênin: Toàn tập, NXB. Tiến bộ, Mátxcơva, 1977, t.38, tr.430

[2] Đảng cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII. Nxb Chính trị quốc gia.Hà Nội. 1996, tr.80, 81.

[3] C.Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội, 1993, tập 6, tr. 552

[4] .Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng cộng sản Việt Nam. Nxb Chính trị quốc gia. Hà Nội, 1996, tr.73

[5] C.Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội, 1993, tập 4, tr. 187

[6] .C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993, t.13, tr.15

[7] C.Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội, 1994, tập 20, tr. 207.

[8] C.Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia. Hà Nội, 1994, tập 20, tr. 208.

[9] .C.Mác - F. Ăng-ghen toàn tập, tập 23, Nxb Chính trị quốc gia, H. 1993, tr. 116

[10] . s.đ. d. tr. 137

[11]  Các Mác:Tư bản, q1, t1, NXB Chính trị quốc gia. Hà nội, 1988, tr .52

[12] . Sách đã dẫn. Tr. 53

[13] C.Mác. Tư bản. Q1, t1. NXB Chính trị  quốc gia. Hà Nội 1988, tr.55.

[14] . C.Mác. Tư bản. Q1, t1. NXB Chính trị  quốc gia. Hà Nội 1988, tr.63.

[15] C.Mác. Tư bản. Q1, T1, NXB ST, H.- Tiến bộ M. 1988, tr.193.

[16] S.đ.d, tr.221.

[17] C.Mác.Phê phán cương lĩnh Gôta.

[18] C.Mác. Tư bản. Q1, T1,ST,H- Tiến bộ M. tr. 220.

[19] C.Mác. Tư bản. Q1, T1, Sđd, tr.220.

[20] C.Mác. Tư bản. Q1, T1, Sđd, tr. 254-255.

[21] .. C.Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia. Hà Nội, 1993, t. 23, tr. 872.

[22] C.Mác: Tư bản, tập 1, phần 2, Sự thật, H-Tién bộ, M. 1986, tr.106

[23] C.Mác-F.Anghen Tuyển tập. T1, NXB ST,H, 1970, tr. 99.

[24] C.Mác-F.Anghen Toàn tập, NXB CTQG, H, 1994, T25, p.I, tr.74.

[25] C.Mác. Tư bản. Tập3, phần1, NXB ST, H.- Tiến bộ, M. 1988,tr. 45.

[26] . C.Mác, Tư bản, Tập1,phần 2,St.H - Tiến bộ, M.  tr.315.

[27] V.I. Lênin: Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Matxcơva, 1980, t.27, tr.402

[28] .Báo Đầu tư ngày 19/11/1998

[29] . Báo Đầu tư ngày 19/11/1998.

[30]. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của.Đảng cộng sản Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, H. 1996, tr.17

[31] Giáo trình Kinh tế chính trị Mác-Lênin.Nxb chính trị quốc gia, H. 1999, tr.381