Giao Thừa

Đ ã là lính thì nghèo là tất nhiên. Nhưng chưa bao giờ người lính nghèo như trong thời kháng chiến chống Pháp. Thời đánh nhau với Mỹ, khi hoà bình, người lính về quê còn mang theo được chiếc khung xe đạp, hoặc con búp bê to đeo trên balô. Thời ấy, thếđã là một gia tài và một vinh hạnh để làng xóm bàn tán. Người lính thời chống Pháp thì chẳng có gì. Từ cán bộ trung đội trở xuống không ai có lương. Chỉ có tiền tiêu vặt, goi là sinh hoạt phí. Chiến sĩ một tháng 3 cân gạo, tính thành tiền. Cán bộ tiểu đội, 4 cân. Cán bộ trung đội, 5 cân. Đài trưởng Vô tuyến điện, thường là cán bộ trung đội thì 5 cân, cộng thêm 3 cân bồi dưỡng kĩ thuật. Tám chín năm dài, nhận tiền phụ cấp như thế.

Để có tiền dành cho những chi tiêu cần thiết, người lính biết cách tiết kiệm. Giặt quần áo bằng bồ hòn nhặt trong rừng như người dân tộc. Húi trọc, nếu đã vợ con đàng hoàng ở quê, cho đỡ công gội đầu. Những chàng trai chưa vợ, để tóc dài thì gội đầu bằng bồ kết, bằng chanh hoặc bằng trái cam dại, cũng kiếm trong rừng, không mất tiền mua.

Đ ánh răng bằng muối xin dưới nhà bếp. Có khi lại bắt chước người dân tộc, chà bằng cát mịn ngoài suối hay bột than. Thế là đã có hàm răng đẹp, với nụ cười quyến rũ, sáng bừng. Còn quần áo rách thì mang xuống làng, nhờ tay các cô gái. Các cô rất vui lòng vá giúp. Ở những miệt rừng xa vắng, đó là những dịp may đầy hi vọng: nhiều khi những chuyện nhỏ bé này mởđầu cho những tình duyên…. Nhưng khi có chút tiền trong túi, người lính cũng hào phóng lắm. Hành quân đi chiến dịch, qua các đô thị kháng chiến, lính không quên mua chút quà nhỏ, vài túm chỉ màu, một gói kim, một tấm gương soi làm quà cho cô gái đã từng vá áo giúp mình. Mua cây bút máy và cuốn sổ tay để chép dăm ba bài hát, để xé dần viết thư. Ba bốn người góp tiền đi chụp một vài kiểu ảnh, ảnh đen trắng thôi, nhưng nhờ ông thợảnh tô màu cho thêm phần hoa lá. Những tấm ảnh ấy để gửi về cho gia đình, để tặng một cô gái nào đã rất thân quen…. Nhiều khi hứng lên, mời bè bạn vào một quán giải khát, uống một li cà phê, ăn vài miếng kẹo cuđơ, một thứ kẹo lạc ngào mật đổ trên bánh tráng, rẻ tiền nhưng rất ngon và rất phổ biến suốt một vùng Nghệ Tĩnh… Tháng nào hết tiền tháng ấy. Không tiêu, đi chiến dịch lần này lỡ không trở về, chút tiền để dưới đáy balô biết gửi cho ai?
*

A i cũng tưởng ngày ấy vẫn còn xa. Thế mà hoà bình chợt đến như một hạnh phúc bất ngờ, ngoài mong đợi. Thấm thoát kháng chiến đã chín năm. Tháng Tám năm 1954, tiếng súng ngừng trên toàn mặt trận Lào. Tháng Mười năm ấy trung đoàn quân Tình nguyện tại Trung Lào trở về Việt Nam. Vềđến hậu cứ, qua đợt bình công tổng kết chín năm trường ki kháng chiến là dịp chuẩn bị Tết. Hơn những năm còn ở trên Lào, chẳng mấy khi nhận được quà Tết, năm nay mỗi người lính được một phần quà to. Một chiếc bánh chưng, quà của Bộ Tư lệnh Quân khu. Một bánh chè lam, quà của hội Mẹ chiến sĩ gửi vào từ Thanh Hoá. Một gói thuốc lá Cẩm Thuỷ, một gói chè. Một nửa cân đường.

Đặ c biệt có một món quà đến từ Trung Quốc: một hộp thịt lợn rất lớn, có lẽ nặng tới 2 kí. Ngày ấy, 25 năm trước cuộc xâm lăng biên giới phía Bắc Việt Nam* của Giải phóng quân Trung Quốc, tình nghĩa Trung-Việt còn rất thắm thiết. . . . . . . . . . . . . . . . . . Lính gọi đó là quà của bác Mao. Cùng đến với những ngày hoà bình đầu tiên là nạn đói. Những thôn xóm nơi Trung đoàn đóng quân, không nhà nào còn gạo. Nhân dân không có Tết. Họ sống lần hồi bằng những rễ, củđào bới trên núi, trong rừng. Chỉ mới chớm bước từ thời kì quân đội của nhân dân sang thời kì quân đội của giai cấp, lính và dân vẫn còn rất thương nhau ! Dân không có gìđón Tết, người lính đóng ở gia đình nào cũng để lại một phần quà của mình cho gia đìnhấy, không phân biệt đối xử. Người cho phần đường. Người cho chiếc bánh chưng. Người khác cho bánh chè lam. Duy hộp thịt, món quà quý, đểđược lâu, thì nhiều người giữ lại để tìm cách gửi về nhà cho bố mẹ, cho gia đình.

Sau chín n ăm chiến đấu, lần đầu tiên Trung đoàn cho lính về phép. Một phần ba quân số trung đoàn lần lượt thay nhau được đi. Tết năm sau đến lượt tôi. Từ Quân khu, một đài trưởng được cử về Trung đoàn thay tôi. Mừng quá, nhưng băn khoăn : bao nhiêu năm xa cách, hàng ngày gia đình mong đợi, về nhà với một hộp thịt duy nhất trong tay, dù đó là…. quà của bác Mao, coi sao đươc ! May sao, những người ở lại đã hết lòng giúp những người đi. Tôi vay được một chút tiền, lại được lãnh cả một tháng tiền ăn và khẩu phần 21 cân gạo. Lên đường, tự hẹn : đi phép về sẽ cố dành dụm, không sa đà vào hàng quán như trước để có tiền trả nợ. Hơn nữa, để giúp những người đi các đợt sau. Như anh em đã giúp mình.

Đế n Hà nội, việc đầu tiên của tôi là đi dạo một vòng Hồ Gươm cho đỡ nhớ. Đã hơn mười năm xa cách, gần 4.000 ngày mong đợi! Rồi lên hàng Ngang, hàng Đào và chợĐồng Xuân chọn mua mấy món quà. Sau đó nhẩy lên tầu điện, ngồi ôm chiếc balô lính, ngắm nhìn phố phường tấp nập qua khung cửa của con tầu. Tôi về nhà lúc tắt nắng chiều ba mươi.
*

N gôi nhà cũ, phá hoại vào những ngày đầu tiêu thổ kháng chiến, tuy còn đứng đó trong bóng hoàng hôn, nhưng loang lổ dấu vết tàn phá. Không còn nữa, rặng tường vi trồng hai bên lối vào, với những bông hoa nhỏ màu tím nhạt, dịu dàng như những giọt nắng chiều. Giàn móng rồng, toả hương thơm huyền hoặc suốt tuổi thơ của tôi, ( sau này trên đường lưu lạc, tôi nhận ra : mùi hương đó từa tựa như mùi nước hoa Chanel 5 mà nhiều phụ nữ Paris vẫn ưa dùng ) cũng đã chết. Những hàng gạch trên giếng nước đã phủđầy rêu xanh. Gòđất sau nhà, nơi thuở nhỏ tôi ngồi đọc những Truyện Rừng giữa đám dây lạc tiên nởđầy hoa trắng, nay um tùm cỏ rậm. Mươi luống đất đã được mẹ trồng rau, đó là nghề của làng, nhưng mẹ chỉ có sức làm đến thế. Phần đất còn lại, mẹ trồng bí ngô đểđỡ công vun xới. Những trái bí ngô cục mịch, màu vàng xỉn, lăn lóc giữa những dây leo xác xơ.

Đấ t vườn làng Láng mà trồng bí ngô, hoang dại chừng nào ! Chiều cuối năm, nhà chỉ có hai mẹ con. Cha tôi công tác dưới khu Ba chưa về kịp. Các anh chị, các em thì ở ngoài Hànội, sáng mùng một mới vềăn bữa cơm đầu năm. Tối khuya, mẹ lên sửa soạn bàn thờ và đèn nến. Mẹ thắp nến, châm hương và đốt mấy mảnh trầm. Không khí ngào ngạt, lung linh. Nếu còn bức ảnh khảm xà cừ của ông nội, bức ảnh này đã bị mất khi gia đình đi kháng chiến, thì lại như những ngày Tết khi tôi còn bé. Mâm ngũ quả với trái bòng và trái phật thủ vàng, chen lẫn những trái cam Canh màu đỏ. Con gà ngậm bông hồng, hái trong vườn. Cặp bánh chưng xanh và đĩa xôi hoa cau. Bên cạnh bàn thờ, một cây mía để tổ tiên làm gậy chống lúc đi về…. Mẹ hỏi:
- Sắp giao thừa chưa con? Tôi cúi nhìn đồng hồ:
- Thưa mợ còn ba phút nữa. Lát sau, xa gần ran tiếng pháo. Mẹđến trước bàn thờ, chắp tay khấn vái. Rồi gọi :
- Vào lễđi con! Lễ xong, tôi mở ba lô lấy hết những thứđã chuẩn bị, đặt lên bàn.
- Đây là mảnh vải con mừng tuổi cậu để cậu may áo sơmi. Phong bao, lụa, áo len là để mừng tuổi mợ. Còn hộp thịt, thì mai cả nhà cùng ăn. Quà của bác Maođấy mợạ! Tết những năm xưa, sau khi mừng tuổi bố mẹ, anh chị em chúng tôi vẫn thường mừng tuổi lẫn nhau. Nghĩ lại những ngày xa xôi hơn mười năm trước, tôi ngập ngừng:
- Con chẳng có gì mừng tuổi mọi người! Chỉ có hộp thịt, để dành từ năm ngoái. Anh em bảo hộp này nhiều thịt và ngon lắm. Mẹ sờ tay lên những mảnh vải và chiếc áo len:
- Len mịn quá! Mẹ sẽ mặc ngày nào gió mùa về. Năm nay mừng tuổi cậu mợ thế này là nhiều. Anh chị em thì để năm sau. Có hộp thịt cả nhà cùng ăn ngày mai là được rồi. Mẹ mở phong bao đỏ.
- Sao nhiều thế này, con ? Mẹ lấy một tờ bạc, còn lại đưa cả cho tôi.
- Con cầm lấy, lúc trả phép, mua quà cho anh em. Bây giờ bật đèn cầu thang lên….

Đ èn bật sáng. Trong gầm cầu thang có một chiếc xeđạp, bên trên phủ chiếc chiếu để che bụi, lúc mới về tôi không chú ý nên không nhìn thấy.
- Dắt hộ mợ cái xe đạp ra đây. Tôi gấp chiếu lại. Hiện ra một chiếc xe đạp mới, màu đỏ, hiệu Junior của Tiệp Khắc. Ghi đông, vành bánh, nan hoa, bàn đạp đều mạ kền sáng loáng. Khi dắt xe ra, tiếng líp kêu tanh tách rộn ràng.
- Mừng tuổi con. Mợ ngồi nhẩm tính thì con đi bộđội đã được hơn sáu năm. Hoà bình rồi, lần này trả phép, xin cấp chỉ huy cho vềđi học. Cái xe này, mợ chuẩn bị trước cho con.
- Con xin mợ ! Tôi không bao giờ dám nghĩ tới bất ngờ này. Mọi gia đình đều đã nghèo đi rất nhiều và rất nhanh, một chiếc xe đạp, lại là xe mới, ngày trước đã quý, lúc này là cả một tài sản, một mơước.
- Mợ làm gì có tiền mà cho con tận một cái xe? Lại là xe mới !
- Từ ngày về, mợ trồng rau, bán rau hàng ngày rồi tích góp lại. Bây giờ cán bộ, bộ đội vềđông lắm, mua rau nhiều, mợ dành dụm mới hai năm mà đã đủ. Cứ tưởng phải tích góp vài năm nữa….Trả phép lần này, liệu có xin vềđược không?
- Mấy năm trước thì khó, dạo ấy thiếu người. Nhưng bây giờ thì chắc là được. Người ta đang thay dần người cũ bằng những người mới đáng tin cậy hơn.
- Thế là thế nào, mợ không hiểu?
- Nhà mình không phải là công nông, mợạ! Con lại làm vô tuyến điện, công tác này bí mật, người ta không tin cậy những người không phải là công nông. Chắc mẹ cũng chẳng hiểu vô tuyến điện là gì, bí mật ra sao, cùng đi chiến đấu sao lại tin cậy người này mà ngờ vực người kia? Mẹ chỉ tỏ vẻ buồn. Suốt cuộc đời của mẹ, mẹđinh ninh tin vào sự hướng thiện của con người và sự công bằng.
- Nhưng cả nhà mình đi kháng chiến, chín năm gian khổ chẳng ai bỏ về giữa chừng, thế mà người ta cũng không tin?
- Vâng !
- Thôi thì về vậy! Vềđi học. Học lấy một nghề, chẳng phụ thuộc vào ai. Người ta tin hay không thì mình vẫn có nghề mà nuôi vợ con. Mẹ trở lại với chiếc xe đạp:
- Con xem cái xe có ưng ý không?
- Mới quá, đẹp quá mợạ!
- Con thửđi một vòng xem có hỏng gì không?
-Vâng! Tôi đã dựđịnh, nếu được trở về, tôi sẽđi học bằng tầu điên, ngày ấy vẫn còn đường xe điện từ Cầu Giấy ra Bờ hồ. Nhưng bây giờ tôi đã có xe. Tôi dắt xe ra cổng. Tiếng líp vẫn tanh tách rộn ràng. Đạp xe hơi phải cúi vì tay lái phẳng, kiểu tay lái cho người trẻ tuổi. Cái xe rất hợp với tôi. Đạp nhè nhẹ mà xe lướt êm êm. Đường Láng rộng và im vắng. Những ngôi nhà ven đường vẫn có ánh đèn. Phía bên kia cánh đồng làng, Hànội thấp thoáng xa, trong vầng sáng điện. Mưa xuân giăng giăng. Bụi nước làm ẩm tóc và man mát hai bên má. Lòng tôi thanh thản, nhẹ nhàng.
* * * * *

* Tháng Hai n ăm 1979, 200.000 quân Giải phóng Trung Quốc, do hai viên tướng Hứa Thế Hữu và Dương Đắc Chí chỉ huy, đã sang đánh và tàn phá Lao Kay, Lạng Sơn, Cao Bằng….