Mục lục:

Phần 1: Giao Lưu Văn Hóa - Việt Nhật và sự quan tâm của người Nhật với Văn Hóa Việt Nam

Một tiếp cận đối sánh Nhật Bản - Việt Nam khái quát và cụ thể

Đã có một cuộc chung sống hòa bình tốt đẹp giữa người Việt và người Nhật vào cuối thế kỉ XVI - đầu thế kỉ XVII

Người Nhật tại Hội An thế kỉ 16-17

Những văn vật ghi dấu quan hệ giao lưu văn hóa Việt-Nhật tốt đẹp ở thời trung đại

Những hình ảnh đẹp đẽ của đô thị Đại Việt tiếp đón và dung nạp người Nhật cách nay 300 năm

Từ cuối thế kỉ XIX đến nay ngành Việt Nam học đã hình thành và liên tục phát triển tại Nhật Bản

Từ năm 1970 đến nay, người Nhật Bản luôn luôn bày tỏ niềm ái mộ đối với văn học nghệ thuật Việt Nam

Niềm ái mộ đặc biệt của khán giả Nhật Bản dành cho nghệ thuật truyền thống Việt Nam

Từ Dự án phục hồi Nhã nhạc cung đình Huế do sự đề xướng của Nhật Bản đến sự kiện UNESCO công nhận Nhã nhạc cung đình Huế là kiệt tác văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại.

Phần 2 : Phụ lục

HỘI AN - TRONG BÓNG RÂM THỜI GIAN

Lê Đức Dục

ĐÔI ĐIỀU VỀ CHÙA CẦU HỘI AN

Nguyễn Phước Tương

MỘT SỐ DẤU TÍCH GIAO LƯU VĂN HOÁ NHẬT-VIỆT Ở HỘI AN

Trần Văn An

TÔI ĐÃ ĐẾN VỚI VIỆT NAM NHƯ THẾ NÀO ?

Furuta MOTOO

QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU VIỆT NAM CỦA TÔI TRONG 38 NĂM

Yumio SAKURAI

Hội An

Lê Văn Hảo

Phần 1: Giao Lưu Văn Hóa - Việt Nhật

và sự quan tâm của người Nhật với Văn Hóa Việt Nam

Do vị trí địa lí của mình,Việt Nam từ lâu nay đã là ngã ba đường nhân chủng và văn hóa của cả Đông Á và Nam Á, nhưng trong ba nền văn hóa lớn của châu Á: Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Quốc, không hiểu sao ảnh hưởng của văn hóa văn minh Nhật Bản đối với Việt Nam không nhiều. Do khoảng cách địa lí ? Do sự có mặt khắp nơi của đạo Phật ? Do thế áp đảo của đạo Khổng, chữ Hán, mô hình chính trị đến từ phương Bắc ... ( trước đây ) đối với xã hội và văn hóa Việt Nam truyền thống ?

Thật ra giữa Nhật Bản và Việt Nam từ nhiều thế kỉ đã có nhiều mối quan hệ, nhiều điểm đối sánh rất đáng nêu ra. Ngày nay không phải Việt Nam không biết số lượng, chất lượng cao của văn học, mỹ thuật, âm nhạc, kịch nghệ, điện ảnh Nhật Bản ... qua các tài liệu Vô tuyến truyền hình rộng khắp, các sách báo và bách khoa toàn thư, các đại hội liên hoan, các Hội chợ quốc tế mà Việt Nam tham dự đều đặn, nhưng có lẽ cái hấp dẫn nhất đối với Việt Nam là sự giàu có quá lớn lao của cường quốc thế giới nầy qua hàng trăm địa chỉ kinh tế của Nhật Bản ngay trên đất nước chúng ta.

Nhưng bên cạnh các quan hệ kinh tế, cái quan trọng hơn có lẽ là các quan hệ văn hóa mà chúng ta cần tìm hiểu, để thấy rằng thật ra Việt Nam với Nhật Bản rất gần gũi nhau trong lãnh vực này.

Một tiếp cận đối sánh Nhật Bản - Việt Nam khái quát và cụ thể

Chỉ với khoảng 130 triệu dân ( hơn Việt Nam vỏn vẹn 50 triệu đầu người, so sánh chi với con số tỉ và hơn tỉ của Ấn Độ , Trung Quốc), sống trên một tổng diện tích 337.835 km2 ( chỉ hơn Việt Nam có vài ngàn km 2 ), lại bị chia cắt thành 4 hòn đảo lớn và hàng ngàn hòn đảo nhỏ bé ( trong khi Việt Nam là một nước kéo dài liền khoảnh, nếu không kể Phú Quốc, Côn Đảo, Hoàng Sa, Trường Sa), với những điều kiện thiên nhiên khó khăn hơn Việt Nam rất nhiều ( núi lửa, động đất, sóng thần, đất đai khô cằn, kém phì nhiêu, v.v... ), Nhật Bản có một GDP cao tới 3,15 ngàn tỉ USD ( năm 2000) - trong lúc Việt Nam đứng thứ 130 khi khảo sát GDP bình quân đầu người ( năm 2002) ở 175 quốc gia. Thảo nào, cách nay vài tháng, khi đưa ra những con số chính thức trên đây, giáo sư Nguyễn Lân Dũng, nhà sinh học hàng đầu của Việt Nam, đã phải day dứt : " Cuối năm Quí Mùi (2003) tôi có mặt tại Nhật Bản. Những ngày tại xứ sở hoa anh đào, tôi suy nghĩ rất nhiều về sự chênh lệch còn quá xa về trình độ khoa học, công nghệ, về quản lí trật tự xã hội và về mức sống giữa nhân dân Nhật Bản và nhân dân ta (...) Truyền thống tốt đẹp của nhân dân ta có thua kém gì nhân dân Nhật Bản. Nhưng để phát huy được truyền thống ấy (...) có nhiều điểm chúng ta cần khiêm tốn học hỏi nhân dân xứ sở hoa anh đào " (1)

Nhận xét chí lí của giáo sư Nguyễn Lân Dũng đầu năm 2004 này cần được bổ sung bằng ý kiến đánh giá của giáo sư Yoshiaki Ishizawa, giám đốc Viện Văn hóa Á châu Đại học Sophia, quyền trưởng đoàn đại biểu Nhật Bản tham dự Hội thảo quốc tế về đô thị cổ Hội An tổ chức tại TP Đà Nẵng tháng 3-1990: " Việt Nam với một lịch sử lâu đời và quang vinh, với một di sản và truyền thống văn hóa phong phú, đã và đang đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành nền văn hóa của khu vực rộng lớn ở Đông Nam Á. Nhờ những đặc tính độc đáo và có ảnh hưởng sâu rộng đó, đất nước tuyệt vời của các quí vị đã thu hút được nhiều học giả và chuyên gia từ khắp nơi trên thế giới trong một thời gian dài " (2). Đến từ một trí thức Nhật có uy tín, ý kiến này phải được coi trọng.

Và có lẽ đã đến lúc cần đưa ra vài ví dụ cụ thể, vài trường hợp tiêu biểu để chứng minh rằng người Nhật Bản, hơn một lần, đã tỏ lòng ái mộ văn hóa văn minh Việt Nam.

Đã có một cuộc chung sống hòa bình tốt đẹp giữa người Việt và người Nhật vào cuối thế kỉ XVI - đầu thế kỉ XVII

Ngày 11-9-2003, tại Hà Nội, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tổ chức tại Hà Nội hội thảo khoa học : " Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản : quá khứ, hiện tại và tương lai ", với sự có mặt của đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Hattori Norio và đông đảo chuyên gia người Việt và người Nhật nghiên cứu so sánh văn hóa, lịch sử, kinh tế Việt- Nhật để thảo luận các vấn đề : quá trình quan hệ Việt Nam - Nhật Bản trong quá khứ, quan hệ giữa hai nước trong 30 năm gần đây (1974-2003), thực trạng của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản trong giai đoạn hiện nay, triển vọng của mối quan hệ này trong tương lai (3).

Người Nhật tại Hội An thế kỉ 16-17

Qua cuộc hội thảo mới mẻ và bao quát này cũng như qua một số cuộc hội thảo và hội nghị khoa học trước đây, ví dụ Hội thảo quốc tế về Hội An tháng 3-1990 nêu trên hay Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ nhất tại Hà Nội, tháng 7-1998, chúng ta thấy trong buổi hình thành và bước đầu phát đạt tại Đàng Trong nước Đại Việt vào cuối thế kỉ XVI - đầu thế kỉ XVII, Hội An của xứ Quảng ở phía nam Thuận Hóa đã là nơi hội tụ của cư dân của nhiều nơi trong nước mà cũng là nơi tụ hội của nhiều thuyền buôn và kiều dân nước ngoài, trong đó có đông đảo người Nhật Bản và người Trung Quốc. Họ đông (nhiều trăm ?, hàng ngàn ?) đến nỗi hồi kí của cố đạo người Ý Cristophoro Borri (và một số tài liệu ghi chép khác sau ông) xác nhận Hội An đầu thế kỉ XVII có một khu phố Nhật và một khu phố Khách (Hoa) : "Chúa Đàng Trong xưa kia cho người Nhật, người Tàu chọn một địa điểm để lập một thành phố cho tiện việc buôn bán. Thành phố này là Faifo, một thành phố lớn đến độ người ta có thể nói được là có đến hai thành phố, một phố người Tàu và một phố người Nhật. Mỗi phố có khu vực riêng, có thị trưởng riêng và sống theo tập tục riêng. Người Tàu có luật lệ và phong tục của người Tàu, và người Nhật cũng vậy" (4).

Quan hệ giao lưu kinh tế và văn hóa giữa Đại Việt , ( Đàng Ngoài và nhất là Đàng Trong) với Nhật Bản được bắt đầu từ cuối thế kỉ XVI. Nhiều tàu buôn Nhật chở tới Hội An vàng, bạc, đồng, vũ khí... bán cho Đàng Trong và mua lại tơ tằm, gốm sứ, đường, san hô, ngà voi, trầm hương, kì nam... đưa về Nhật.

Đầu thế kỉ XVII, thương nhân Nhật, do làm ăn phát đạt tại Hội An, đã mua 20 mẫu ruộng đất, xây dựng phố xá, buôn bán, làm ruộng, cưới vợ Việt, xây chùa (Tùng Bổn Tự), dựng bia, đúc chuông và tượng Phật. Trong khi người Nhật ở đầu đường phía mặt trời mọc của Hội An, thì người Tàu lập phố ở cuối đường phía mặt trời lặn thuộc làng Cẩm Phô và Thanh Hà. Từ phố Nhật lên chợ Cẩm Phô và phố Tàu phải qua một con khe nên người Nhật đã xây dựng một chiếc cầu gọi là Cầu Nhật Bản. Đây là thời kì cực thịnh của phố Nhật ở Hội An nên người phương Tây gọi Hội An là "Đô thị Nhật Bản" và ông thị trưởng đầu tiên của phố Nhật được chúa Nguyễn công nhận năm 1618 là một nhà buôn kiêm chủ tàu tên Furamoto Yashishiro. Có những thị trưởng Nhật có uy tín và ảnh hưởng lớn ở Đàng Trong. Thời kì Đàng Trong bài đạo Thiên Chúa gay gắt, giáo sĩ Alexandre de Rhodes được một thị trưởng Nhật tại Hội An che chở và can thiệp để chúa Nguyễn ban đặc ân cho De Rhodes không bị đàn áp (5).

Từ năm 1636 chính quyền Nhật Bản ban hành lệnh cấm xuất ngoại làm cho quan hệ buôn bán giữa Hội An và Nhật Bản sa sút dần và số người Nhật cũng giảm dần. Cùng lúc đó, số người Hoa vốn có mặt ở Hội An từ trước không ngừng tăng lên. Đến giữa thế kỉ XVII, người Hoa thay thế người Nhật và chiếm ưu thế. Đến cuối thế kỉ thì người Nhật gần như đã hết vai trò: họ chỉ còn lại khoảng 4 hay 5 gia đình. Thương trường dần dần chuyển sang tay người Hoa, họ tràn sang phố Nhật (6).

Từ thế kỉ XVIII, người Nhật vắng mặt ở Hội An, nhưng tại Nhật Bản họ vẫn còn giữ nhiều kỉ niệm, văn vật và sử liệu quí báu có thể giúp cho người Việt Nam hiểu rõ thêm lịch sử và văn hóa của mình.

Những văn vật ghi dấu quan hệ giao lưu văn hóa Việt-Nhật tốt đẹp ở thời trung đại

Tàn phá của nội chiến Lê, Mạc, Trịnh, Nguyễn, Tây Sơn đã làm mất đi bao nhiêu chứng tích lịch sử và văn hóa của thời đại Đại Việt nhưng Nhật Bản vẫn còn tàng trữ nhiều văn kiện ngoại giao liên quan đến vua Lê, chúa Trịnh, chúa Nguyễn ở các thế kỉ XVI - XVII - XVIII . Đó là các bộ sưu tập đồ sộ : Rekidai hôan (Lịch đại bảo án: Những tư liệu quí báu qua các đời) tập hợp các văn thư trao đổi giữa vương quốc Lưu Cầu của Nhật Bản với Trung Quốc, Triều Tiên và các nước Đông Nam Á (từ 1424 đến 1867), trong đó có Đại Việt ; Gaiban Tsuusho (Ngoại phiên thông thư, văn thư trao đổi giữa Nhật Bản với 11 nước và hai khu vực, gồm 27 quyển : từ quyển 11 đến 14 nhan đề "An Nam quốc thư" gồm 56 bức thư trao đổi giữa chính quyền Mạc Phủ Đức Xuyên với các chúa Trịnh, chúa Nguyễn (Nguyễn Hoàng, Nguyễn Phúc Nguyên, Nguyễn Phúc Trăn, Nguyễn Phúc Chu, Trịnh Tùng, Trịnh Tráng...) liên quan đến hoạt động các tàu Châu Ấn (Shuinsen) của Nhật Bản và quan hệ buôn bán Việt-Nhật ở Đàng Trong, Đàng Ngoài Đại Việt, qua đó người ta thấy chúa Trịnh, chúa Nguyễn tuy chống nhau nhưng đều mưu cầu thông giao với Nhật Bản và đều xưng mình là "An Nam quốc vương" với chính quyền Nhật (7).

Một điều rất có ý nghĩa đối với lịch sử văn hóa Việt Nam là các nhà nghiên cứu Nhật Bản cho chúng ta biết : hiện nay trong các viện bảo tàng cũng như trong các bộ sưu tập của tư nhân Nhật Bản có nhiều đồ gốm sứ của Đại Việt được đưa vào Nhật Bản từ giữa nửa đầu thế kỉ XIV ( từ những năm 1330 thời Trần). Các chuyên gia gốm sứ Nhật Bản, như giáo sư Hasebe Gakuji thuộc Viện Bảo Tàng Quốc Gia Tokyo, thừa nhận vào thời ấy kĩ thuật sản xuất đồ gốm Nhật Bản còn kém xa so với đồ gốm sứ Đại Việt : "Nghe nói sứ men ngọc, sứ trắng rất nổi tiếng [ở Đại Việt] đã được sản xuất vào thế kỉ XI [đời Lý]. Còn ở Nhật Bản ở thế kỉ XIV-XV kĩ thuật quét lớp men nung ở nhiệt độ cao chỉ có ở vùng Seto tỉnh Aichi, còn ở nhiều nơi khác chỉ mới làm được loại gốm nung màu xám hoặc màu đỏ thẫm chưa có men. [...] Sứ [Đại Việt] thế kỉ XV-XVI được đưa nhiều vào Nhật Bản. [...] Sang thế kỉ XVII các tàu buôn đến [Đại Việt] mua tơ sống, hàng lụa, hương liệu và các loại tạp hóa, đồng thời còn mua một khối lượng lớn đồ gốm sứ Đại Việt. Điều này có thể chứng minh bằng nhiều di vật còn nguyên vẹn hiện nay vẫn cất giữ ở Nhật Bản. Loại đồ sứ Đại Việt tiêu biểu là lọ hoa xanh có hình rồng, vật sở hữu của gia đình tướng quân Tokugawa. Loại sứ nổi tiếng thứ hai là loại chén trà An Nam hồng hoa xanh lam có điểm thêm màu đỏ và xanh lục rất lộng lẫy, bên trong chén có vẽ chữ "thọ". [...] Vào khoảng thế kỉ XVII các gia đình thương nhân giàu có, các gia đình phái Trà đạo đều có giữ các đồ sứ [Đại Việt]" (8).

Những hình ảnh đẹp đẽ của đô thị Đại Việt tiếp đón và dung nạp người Nhật cách nay 300 năm

Nếu Samuel Baron, tác giả cuốn Một miêu tả về vương quốc Tonqueen, tức là Đàng Ngoài của Đại Việt (nguyên bản tiếng Anh), viết vào khoảng 1685, đã để lại cho chúng ta 5 bức vẽ của một (hay nhiều) họa sĩ người Việt vẽ các quan cảnh : Thăng Long cuối thế kỉ XVII ven sông Hồng, vua Lê ngự triều, chúa Trịnh thiết triều, cuộc thi đình, lễ Tế giao, thì một vài (hay nhiều) họa sĩ Nhật Bản đã cống hiến cho đời sau hai kiệt tác hội họa : tranh Vượt biển buôn bán thông thương với nước Giao Chỉ (Giao chỉ quốc mậu dịch độ hải đồ) và tranh Thác kiến Quan thế Âm.

Cả hai bức hiện tàng trữ tại chùa Jomyo ở thành phố Nagoya, một đô thị-cảng lớn với 2,5 triệu dân ở miền Trung Nhật Bản và được xem là hai báu vật quốc gia.

Tranh "Vượt biển..." là một bức tranh màu nước đồ sộ : cao 78 cm, dài 498 cm. Tranh bị mất một phần không rõ nhiều hay ít, phần còn lại cho thấy bốn cảnh quan : cảnh thuyền Châu Ấn rời Nagasaki đi Giao Chỉ và cập bến Hội An (Đàng Trong của Đại Việt), cảnh thương nhân Nhật dâng lễ vật cho một người hình như là chúa Nguyễn ; cảnh phố Nhật ở Hội An; cảnh trong đất liền có ngôi nhà lớn (hội quán ? ). Bức tranh này (dù bị mất một phần) vẫn có giá trị lớn về lịch sử và mỹ thuật vì nó miêu tả sinh động cảnh quan một đô thị cảng của Đại Việt với một phố Nhật đầu thế kỉ XVII.

Tranh "Thác kiến Quan thế âm" là bức tranh vẽ tượng Phật nổi tiếng, tương truyền đó là món quà của "An Nam quốc vương" tặng cho thuyền Châu Ấn của dòng họ thương nhân Chaya khi thuyền đến Hội An. Điều đó cũng góp phần chứng minh cho sự thịnh hành của đạo Phật ở Đàng Trong thời các chúa Nguyễn (9).

Từ cuối thế kỉ XIX đến nay ngành Việt Nam học đã hình thành và liên tục phát triển tại Nhật Bản

Khởi đầu từ cuốn An Nam lịch sử đại cương của nhà sử học Hikita Toshiaki ( người đã khai thác triệt để bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục của Quốc sử quán triều Nguyễn thế kỉ XIX và đã dịch ra tiếng Nhật bộ Đại Việt sử kí toàn thư của các sử quan triều Lê thế kỉ XVII) đến cuốn Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa 1845-1885 của nhà sử học Tsuboi Yoshiharu xuất bản lần đầu tại Paris rồi được dịch, xuất bản và tái bản ở Việt Nam (1990, 1992) được giới sử học và bạn đọc Việt Nam hoan nghênh, hàng chục công trình sử học về Việt Nam đã được xuất bản tại Nhật Bản. Từ sau khi bộ Từ điển chữ Nôm của Y. Takeuchi được xuất bản năm 1968 tại Tokyo , nhiều nhà nghiên cứu và chuyên gia công nghệ thông tin của Nhật Bản đã tỏ lòng ưu ái đối với chữ Nôm của cha ông ta và một đóng góp lớn lao của họ là sự kiện Viện Mojikio của Nhật Bản đã thành công nghiên cứu chế tạo phần mềm chữ Nôm với khoảng 9.000 mã chữ và đã trân trọng tặng Viện Nghiên cứu Hán-Nôm của Việt Nam món quà văn hóa này vào năm 2000.

Trước đó, tại Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ nhất tổ chức tại Hà Nội (ngày 15-17/1998) giáo sư Furuta Motoo, của Đại học Tokyo, đã đọc bản báo cáo : Tại sao ở Nhật Bản có nhiều nhà Việt Nam học ? Nhìn lại quá trình phát triển Hội Nhật Bản Nghiên Cứu Việt Nam cho chúng ta biết :

Hội nghiên cứu Đông phương học lớn nhất của Nhật Bản là Hội Nhật Bản Nghiên Cứu Lịch Sử Đông Nam Á với trên 400 hội viên trong đó có 86 người nghiên cứu Inđônêxia, 67 người nghiên cứu Thái Lan và 65 người nghiên cứu Việt Nam. Như vậy Việt Nam học đã chiếm vị trí thứ 3 trong nghành nghiên cứu Đông Nam Á ở Nhật Bản; còn Hội Nhật Bản Nghiên Cứu Việt Nam (thành lập năm 1987) nay đã có hơn 100 hội viên. Giáo sư Furuta Motoo cho rằng Việt Nam là một nước có nền văn hóa rất gần gũi đối với người Nhật Bản ; từ rất sớm ngành sử học Nhật Bản đã quan tâm đến lịch sử Việt Nam : những điều đó trở thành thế mạnh của ngành Việt Nam học tại Nhật Bản (10).

Từ năm 1970 đến nay, người Nhật Bản luôn luôn bày tỏ niềm ái mộ đối với văn học nghệ thuật Việt Nam

Năm 1970 có lẽ là một thời điểm quan trọng đánh dấu sự quan tâm và ái mộ mà người Nhật Bản liên tục dành cho văn học nghệ thuật Việt Nam: lần đầu tiên một đoàn nghệ thuật truyền thống Việt Nam do giáo sư Nguyễn Hữu Ba dẫn đầu đã biểu diễn ca múa nhạc cung đình Hueá trên sân khấu lớn của Expo Quốc tế Osaka 70 và đã được hoan nghênh.

Trước hết hãy nói đến sự quan tâm của Nhật Bản đối với văn học Việt Nam. Trước khi làm quen với văn học Việt Nam hiện đại, người Nhật đã biết đến văn học Việt Nam truyền thống qua những tác phẩm và kiệt tác của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Phan Bội Châu ... qua các bản dịch tiếng Nhật ra đời trước 1945. Cũng tại Hội nghị Quốc tế Việt Nam học lần thứ nhất ( Hà Nội 1998 ), nhà nghiên cứu Izumi Takahashi thuộc cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản ở Tokyo, trong bài tham luận rất dài gồm nhiều số lượng thống kê nhan đề Các tác phẩm Văn học hiện đại của Việt Nam đã được dịch và xuất bản ở Nhật Bản, sau khi khẳng định rằng văn hóa truyền thống Việt Nam, với tính tự trọng dân tộc, tính nhân bản và tính cộng đồng cao, chứa đựng nhiều điểm tương tự với văn hóa Nhật Bản và văn học là nhịp cầu văn hóa nối liền hai dân tộc, đã cho biết là việc dịch thuật văn học hiện đại ở Việt Nam đã phát triển rất mạnh tại Nhật Bản ở hai thời kì : 1965 - 75 và từ sau 1992 đến ngày nay. Theo những thống kê mà Takahashi đã thực hiện, trong thời gian từ 1962 đến 1997 tại Nhật Bản đã được dịch và xuất bản tổng cộng 131 tác phẩm (truyện dài, truyện ngắn, thơ, kịch...) của 114 lượt tác giả Việt Nam. So với các nước khác ở châu Á, châu Âu, châu Mỹ, phải chăng đây là bằng chứng về lòng ưu ái và quí trọng hiển nhiên của bạn đọc và giới văn hóa Nhật Bản đối với văn học và văn hóa Việt Nam ? (11).

Niềm ái mộ đặc biệt của khán giả Nhật Bản dành cho nghệ thuật truyền thống Việt Nam

Sau khi đoàn nghệ thuật truyền thống Việt Nam được tiếp đón nồng nhiệt tại Expo Quốc tế Osaka 70, nhất là từ sau 1975, nhiều đoàn nghệ thuật truyền thống Việt Nam: chèo, ca trù, quan họ, múa rối nước, nhạc cung đình, nhạc cổ điển Việt Nam... đã được mời sang biểu diễn tại Nhật Bản. Qua dư luận phản ánh trên báo chí, hay trên diễn đàn các hội thảo, hội nghị khoa học, người ta thấy nghệ thuật truyền thống Việt Nam đã được người Nhật Bản đón nhận với niềm ái mộ đặc biệt. Sau đây là một vài kỉ niệm và chứng tích văn hóa khó quên.

Mùa xuân 1995, Nhật Bản mời giáo sư Hà Văn Cầu, nguyên giám đốc Nhà Hát chèo Việt Nam, cùng một số nhà nghiên cứu chèo và Đoàn chèo tỉnh Thái Bình, sang biểu diễn và sau đó tham dự cuộc Hội thảo khoa học về chèo do phía Nhật Bản tổ chức tại Trung tâm Văn hóa Đông Nam Á ở Tokyo. Sau khi đoàn chèo Thái Bình biểu diễn 4 đêm (không đêm nào còn vé) đã diễn ra cuộc Hội thảo qui tụ hơn 200 nhà nghiên cứu Nhật Bản quan tâm đến nghệ thuật chèo. Giáo sư Hà Văn Cầu trình bày bản tham luận "Giới thiệu thêm về nghệ thuật chèo ". Sau khi nhiều nhà nghiên cứu Nhật Bản trình bày về chèo, đến lượt các nhà nghiên cứu và nghệ nhân chèo Việt Nam được mời trả lời rất nhiều câu hỏi từ phía Nhật Bản: Quả thừu lựu được nhắc đến trong một vở chèo là quả gì ? Tên khoa học của nó ? Thế nào là học chèo theo lối "truyền nghề" ? Trong chèo, thế nào là hát nói và nói hát ? Có điệu chèo nào khi vui cũng hát, khi buồn cũng hát không ? Chèo hiện nay có phản ánh những vấn đề đương đại không ?... Đoàn Việt Nam đã trả lời suôn sẻ nhưng thú thật cũng đã toát mồ hôi hột! Kỉ niệm sâu sắc nhất của giáo sư Hà Văn Cầu về chuyến đi năm 1995 ấy là "thái độ khiêm nhường, ham học hỏi và đặc biệt trân trọng văn hóa các dân tộc khác của người Nhật" (12).

Từ Dự án phục hồi Nhã nhạc cung đình Huế do sự đề xướng của Nhật Bản đến sự kiện UNESCO công nhận Nhã nhạc cung đình Huế là kiệt tác văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại.

Mùa xuân 1994, UNESCO và Việt Nam đã tổ chức tại Thành phố Huế một cuộc tọa đàm quốc tế về bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể vùng Huế. Tham dự cuộc tọa đàm này có bà Noriko Aikawa, giám đốc Vụ văn hóa phi vật thể của UNESCO, và hai giáo sư âm nhạc học Tokumaru Yoshihiko và Yamakuti Osamu. Trong khi hội thảo có trình diễn nhã nhạc cung đình Huế. Sau khi xem các nghệ nhân lúc đó đã trên 70 tuổi mà còn giữ được truyền thống nhạc cung đình, các nhà văn hóa Nhật Bản đã ưu ái đưa ra một Kế hoạch phục hồi âm nhạc cung đình Việt Nam . Ngay sau đó họ lại biến kế hoạch này thành một Dự án phục hồi Nhã nhạc với sự tham dự của đại diện bốn nước có truyền thống nhạc cung đình : Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Phía Nhật Bản chịu trách nhiệm tài trợ cho dự án: Cơ quan văn hóa Arion Edo mời đoàn nghệ thuật ca múa nhạc cung đình sang biểu diễn tại Nhật Bản, đài truyền hình NHK thu âm, ghi hình và phát lại chương trình biểu diễn trên sóng cho toàn dân Nhật xem ; quĩ Toyota Foundation tài trợ cho đoàn nghiên cứu nhạc học và chuyên viên kĩ thuật Nhật Bản đến Huế thu âm ghi hình Nhã nhạc cung đình làm thành một Hồ sơ nghe nhìn đồ sộ tàng trữ tại hai đại học Tokyo và Osaka ; quĩ Japan Foundation tài trợ cho lớp Đại học Nhã nhạc cung đình Huế (1997-2000). Sau Hội thảo quốc tế về Nhã nhạc cung đình lần đầu tiên tổ chức tại Huế (8-2002), bà Noriko Aikawa và giáo sư Trần Văn Khê, với sự hỗ trợ của các giáo sư Nhật Bản, Đại Hàn, đã giúp phía Việt Nam chấn chỉnh, bổ sung, hoàn thiện hồ sơ Nhã nhạc cung đình Huế trình UNESCO. Kết quả là ngày 7-11-2003, tại Paris, nhà văn hóa Nhật Bản Koichiro Matsura tổng giám đốc UNESCO đã tuyên bố: Nhã nhạc cung đình Huế, cùng với 27 kiệt tác của 27 nước, được tuyên dương là di sản phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại (13).

Sáu năm trước đó (1997), khi giới thiệu quyển Âm nhạc cung đình triều Nguyễn của nhà nhạc học trẻ Trần Kiều Lại Thủy , giáo sư Trần Văn Khê đã nhấn mạnh : " Đến nay chưa có quyển sách nào bằng tiếng Việt viết về đề tài này. Tôi rất mong công trình của Trần Kiều Lại Thủy được in ra để cho các nhà nghiên cứu âm nhạc có dịp đọc và bổ sung về một loại nhạc được các nhà nhạc học Nhật Bản đánh giá cao, rất độc đáo của dân tộc Việt Nam ... ) (14).

Tháng 12-2002, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Ủy ban Quốc gia UNESCO của Việt Nam và Viện Âm nhạc Việt Nam lại xuất bản tập Kỷ yếu Hội thảo quốc tế âm nhạc cung đình Huế (260 trang), và đoàn đại biểu Nhật Bản, qua tiếng nói của các nhà văn hóa, nhà nhạc học ưu tú (bà Noriko Aikawa, giáo sư Yoshiaki Ishizawa, Oshio Satomi) lại có dịp bày tỏ lòng ưu ái và lòng quí trọng di sản văn hóa Việt Nam.

Quan hệ giao lưu văn hóa Việt-Nhật đẹp đẽ quá Đúng như lời giáo sư Yoshiaki Tokumaru đã nói cách nay 14 năm khi ông tham dự Hội thảo quốc tế về đô thị cổ Hội An: " Mặc dù có thể đã có những sự kiện đáng buồn trong lịch sử quan hệ Nhật - Việt, nhưng cũng đã có những sự trao đổi mang tính chất hòa bình và xây dựng (...) (15). Và có lẽ còn hơn thế nữa: Sau khi người Nhật đã dừng chân chiêm ngưỡng và góp phần thúc nở đóa hoa Nhã nhạc cung đình Việt trong vườn ngự của Văn minh Nhân loại, trong mấy năm gấn đây, quan hệ giao lưu văn hóa nghệ thuật Việt-Nhật đã ghi thêm nhiều nét son tươi thắm . Trong khi nhiều nữ du khách Nhật Bản tung tăng trong chiếc áo dài duyên dáng trên đường phố Sài Gòn, thì Festival Văn Hóa - Du Lịch Việt Nam được tổ chức tại nhiều thành phố Nhật ( 2001) . Để đáp lễ nhau, Nhật Bản gửi đoàn nghệ thuật Nhật Bản Kuna Uka tham dự biểu diễn tại Festival Huế 2002, bên cạnh các đoàn nghệ thuật của Lào, Campuchia, Đại Hàn, Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia, Pháp, trong mùa xuân 2002. Cuối năm 2003, ngành thời trang Việt Nam đã cử hành một "Cuộc hiến dâng ở Đền Thiêng" : tại ngôi đền cổ Kiyomizu ở cố đô Kyoto, trước 100 vị khách tiếng tăm của Nhật và hàng ngàn du khách quốc tế nhà thiết kế thời trang Minh Hạnh đã để cho 60 thiếu nữ Việt và Nhật trình diễn 60 bộ trang phục kết hợp hài hòa giữa văn hóa Việt Nam và văn hoá Nhật Bản. Chị Minh Hạnh đã nói : " Tôi cảm thấy rất vinh dự vì mình là người Việt đầu tiên biểu diễn thời trang tại một ngôi đền được người Nhật Bản tôn kính. Điều này thể hiện người Nhật rất yêu quí Việt Nam. Xuất phát từ tình cảm trân trọng này tôi đã lấy ý tưởng từ đường nét của tà áo dài truyền thống của Việt Nam và chiếc áo kimono cùng những hoa văn truyền thống của Nhật để tạo nên bộ sưu tập mang tên "Trở lại thiên đường" .

Mùa xuân 2004, Liên hoan văn hóa Nghệ thuật Dân gian Việt Nam được tổ chức tại Công viên Thống Nhất, trước Dinh Độc Lập cũ tại Sài Gòn, gồm năm khu : Khu Văn hóa lễ hội, Khu Trò chơi dân gian, Khu Sài Gòn - TP HCM "Hòn ngọc tỏa sáng", Khu triển lãm nhạc cụ và trang phục VN, Khu ẩm thực dân gian. Bảy đoàn nghệ thuật châu Á đã tham dự Liên hoan Folklore lớn này: đó là đoàn nghệ thuật dân gian Nhật Bản bên cạnh các đoàn của Lào, Campuchia, Hàn Quốc, Myanmar, Thái Lan và Trung Quốc ( từ 27 đến 30 tháng 4 ).

Giữa tháng 4-2004, các cơ quan truyền thông VN đưa tin : Bộ Văn hóa và Bộ Ngoại giao đã quyết định hỗ trợ và Saigontourist cùng Vietnam Airlines đã quyết định tài trợ cho một đoàn điện ảnh Nhật Bản thuộc hãng phim truyền hình Asahi đến Việt Nam thực hiện, từ 18-4 đến 18-5, bộ phim truyền hình dài 10 tập (tổng cộng 300 phút) mang tên Việt Nam Mến Yêu . Ông Masao Omadaka, giám đốc sản xuát phim, cho biết : Truyện phim xoay quanh hành trình của cô Yuko - do diễn viên Nishida nổi tiếng đóng - đến VN tìm người yêu Việt của anh trai mình. Trong thời gian rong ruổi trên các cung đường từ TP. HCM đến Tiền Giang, Mũi Né, Hội An, Huế, Hà Nội, Bắc Ninh... Yuko và các bạn người Nhật của cô sẽ khám phá những nét hấp dẫn của thiên nhiên, phong cảnh, sự độc đáo của nền văn hóa lâu đời, sức hấp dẫn của nền ẩm thực cùng sự hồn nhiên , đôn hậu, thân thiện của người Việt. Nhà điện ảnh Masao Omadaka nhấn mạnh : " Việt Nam Mến Yêu (10 tập) có lẽ là phim truyền hình dài hơi nhất của Nhật quay tại VN nhằm quảng bá văn hóa du lịch VN với công chúng Nhật. Phim sẽ được công chiếu vào " giờ vàng " tại Nhật: các buổi trưa thứ bảy hàng tuần từ tháng 10 đến đến tháng 12-2004 trên các kênh truyền hình Asahi, NHK, ... Đối với du khách Nhật, đặc biệt giới trẻ, VN đang trở thành điểm đến hấp dẫn ... Tôi tin chắc hàng năm sẽ có hàng triệu du khách Nhật đến Việt Nam ... (16)

Nói như nhà thơ Malherbe thời Phục Hưng Pháp : "Et les fruits passeront la promesse des fleurs" (Rồi trái sẽ vượt xa lời hoa hẹn nguyền).

Lê Văn Hảo

(Paris, tháng 5-2004)

Chú thích và tham khảo

(1) Nguyễn Lân Dũng, Kinh nghiệm Nhật Bản, tập san Kiến Thức Ngày Nay, thành phố Hồ Chí Minh, số Xuân Tết 2004, tr. 26-29.

(2) Yoshiaki Ishizawa,Phát biểu bế mạc, Đô thị cổ Hội An, Kỉ yếu Hội thảo quốc tế , Đà Nẵng, 22/23-3-1990, nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội 1991, tr. 381.

(3) Thu Hằng, Thông tin về Hội thảo khoa học : Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản : Quá khứ, hiện tại và tương lai, tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử, Hà Nội, số 6-2003.

(4) Critophoro Borri, Xứ Đàng Trong năm 1621, nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh, 1998, tr. 92.

(5) Vũ Ninh Giang, Người Nhật, phố Nhật và di tích Nhật Bản ở Hội An ; Đỗ Bang, Quan hệ và phương thức buôn bán giữa Hội An với trong nước, Đô thị cổ Hội An, Kỉ yếu Hội thảo , sách đã dẫn, tr. 205-215, 231-245.

(6) Phan Huy Lê, Hội An : lịch sử và hiện trạng , Đô thị cổ Hội An, Kỷ yếu Hội thảo, sách đã dẫn, tr. 23-24.

(7) Vĩnh Sính (giới thiệu và chú giải), Một văn thư vương quốc Lưu Cầu gởi sang Việt Nam vào đầu thế kỉ XVI, tập san Diễn Đàn, Paris, số 127, tháng 3-2003, tr. 29-32 ; Kunie Kawamoto, Nhận thức quốc tế của chúa Nguyễn ở Quảng Nam căn cứ theo Gaiban Tsuusho (Ngoại Phiên Thông Thư), Đô thị cổ Hội An, Kỷ yếu Hội thảo , sách đã dẫn, tr. 169-178.

(8) Hasebe Gakuji, Tìm hiểu mối quan hệ Nhật-Việt qua đồ gốm, sứ, Đô thị cổ Hội An, Kỷ yếu Hội thảo , sách đã dẫn, tr. 81-83.

(9) Nguyễn Thị Chân Quỳnh, Lối xưa xe ngựa, tập I và II, Nxb An Tiêm, Paris.

Oguro Sadao, Về bức tranh Giao Chỉ quốc Mậu dịch độ hải đồ, Đô thị cổ Hội An, Kỷ yếu Hội thảo , sách đã dẫn, tr. 193-200.

(10) Furata Motoo, Tại sao ở Nhật Bản có nhiều nhà Việt Nam học ? , Việt Nam học, Kỉ yếu Hội thảo quốc tế lần thứ nhất, Hà Nội 15/17-7-1998, tập I, tr. 204-205.

(11) Izumi Takahashi, Các tác phẩm văn học hiện đại của Việt Nam đã được dịch và xuất bản ở Nhật Bản, Việt Nam học, Kỉ yếu Hội thảo quốc tế lần thứ nhất, sách đã dẫn, tập II, tr. 428-444.

(12) Trần Chính, Trò chuyện với giáo sư Hà Văn Cầu: Chèo ta đi Nhật, báo Nhân Dân, Hà Nội, số 12 (320), ngày 19-3-1995, tr. 9, 15.

(13) Lê Văn : Năm 2003, Việt Nam hai lần được vinh danh : Vườn Quốc Gia Phong Nha - Kẻ Bàng và Nhã Nhạc Cung đình Huế, di sản của nhân loại , Chim Việt Canh Nam, báo Online, số 16 18 - 05 - 2004

(14) Trần Kiều Lại Thủy, Âm nhạc cung đình triều Nguyễn, nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế, 1997, Lời giới thiệu của giáo sư Trần Văn Khê tr. 5-6.

(15) Yoshiaki Ishizawa, Hội An và cư dân Nhật trước đây, Đô thị cổ Hội An, Kỷ yếu Hội thảo .... Sđd, tr. 30.

(16) Chúng tôi yêu Việt Nam, Ông Masao Omakada trả lời phỏng vấn của nhà báo Nguyễn Tiến Đạt, T.s. Tuổi Trẻ Chủ Nhật (TP.HCM) số 17-05 ra ngày 2-5-2004, tr. 26.

Phần 2 : Phụ lục

HỘI AN - TRONG BÓNG RÂM THỜI GIAN

Lê Đức Dục

Những người bạn ở phố Hoài vẫn thường hẹn tôi về chơi vào dịp rằm. Khi vầng nguyệt bạch sáng liền trên trời cao, phố tắt hết đèn đường, chỉ có những ngọn đèn lồng treo bên mái hiên mờ ảo một niềm xưa dịu dàng. Và chợt nhận ra mùi hương trầm ở Hội An dường như thơm hơn bất cứ nơi nào. Mùi hương trầm ấy đã hàng bao thế kỷ ngấm vào từng viên gạch lề đường, từng thớ gỗ dáng nhà, thấm vào trong thẳm sâu lòng phố và lặng lẽ tỏa thơm cho phố cổ ra chiều xa xưa, không đo được bằng thời gian ngày tháng, phải đo bằng mịt mùng hút tắp hồn phố, hút tắp hồn người...

Tôi đã ghé qua khá nhiều phố cổ ở đất nước mình. Hình như là kẻ yếu bóng vía khi nhìn những cao ốc đồ sộ nên cảm thấy an lòng khi bước trong những ngõ hẹp và nhà thấp. Phố cổ Hà Nội quá thâm trầm, thấy ngưỡng vọng nhiều hơn là yêu mến. Phố cổ ở Huế trang nghiêm và quí phái, thấy đẹp đài các kiêu sa hơn là gụi gần thân mật. Những phố cổ tỉnh lẻ dọc đường phiêu bạt lại nhuốm màu tiêu sơ, kiêu bạc. Còn về phố Hoài cứ cảm giác như gặp lại một người bạn cũ từ lâu trông đợi, phố như choàng vai khách trò chuyện,khách như bá vai phố mà hàn huyên thân thiết. Phố không quá thâm trầm, lại không quá thâm nghiêm, gặp lại một không gian cổ và cũ, như một ngày bạc tóc trần gian, trải bao dặm đường dâu bể bỗng được nhảy lên chiếc xe thổ mộ với nhịp gõ bình yên của vó ngựa, với tiếng lăn khô ấm của vòng bánh gỗ quay về cố quận. Như trong mỗi tâm hồn người có một góc nhỏ cho ta sống cùng nhớ nhung, kỷ niệm.Phố Hoài - Hội An là cõi nhớ giữa cõi người ta, như cái góc nhỏ dịu dàng của hồn người vậy. Đâu phải ngẫu nhiên mà những người yêu Hội An bằng cả tấm lòng đều thích gọi nơi đây là phố Hoài - phố nhớ. Cả Hội An là một nỗi nhớ, thẫm đặc giữa cội lòng như một vết khắc thiên thu lên bao nhiêu số phận đời người đã lặng lẽ đi qua dưới u trầm phố cổ, đi qua bao mưa nắng trần ai, đi qua vạn mùa rêu xanh trên âm thầm gạch ngói. Hội An như một cõi đi về không riêng cho ai mà ai cũng thấy như của riêng mình. Thật lạ lùng !

2. Yêu ở đâu thì yêu - Về Hội An xin chớ - Hôn một lần ở đó - Một đời vang thuỷ triều...Mấy câu thơ của Chế Lan Viên trong Một bài thơ tình Hội An hay vang lên trong trí khi tôi về Hội An. Mỗi lần nhìn những con phố cổ nơi đây, tôi vẫn nghĩ dường như nó sinh ra chỉ để cho những đôi tình nhân thả bước hẹn hò. Mấy thế kỷ đi qua, dòng đời cuộn bao cơn sóng phế hưng, nhưng làm sao không cảm động khi nhìn thấy những nếp nhà dường như vẫn thế, cất giữ cho con người những ký ức, những kỷ niệm. Một không gian như ngưng đọng, thời gian không đến, không đi. Lắm khi bước trên quãng phố cũ xưa ấy cứ viễn vông rằng sau lối ngõ khuất kia hay dưới một mái hiên rêu xanh nào đó của Hội An, mình sẽ gặp lại một bóng hình thật quen thuộc. Hội An là thế đấy, thường thức gọi, rủ rê, dẫn dụ con người ta đi lạc về những miền ký ức miên man và mê đắm. Không biết bao nhiêu mối tình đã được phố cổ Hội An làm chứng nhân, có ai đó đã trở lại đây để tìm lại ước thề vàng đá ? Phố vẫn nguyên xưa mà người cũ không còn ở đó để rồi như chàng Thôi Hộ bên Tàu đời nhà Đường đã tương tư : trước sân nào thấy bóng người. Hoa đào năm trước còn cười gió đông...(Nhân diện bất tri hà xứ khứ. Đào hoa y cựu tiểu đông phong...). Bỗng nhiên tôi nhớ Tần, không phải yêu đương, hò hẹn gì nhau. Tần cũng có một căn nhà nhỏ trên đường ra cửa Đại loáng thoáng tre trúc và hương cau. Những bức tường của gian nhà cổ nơi Tần ở cũng như bao nhiêu bức tường, mái phố của Hội An luôn in dấu rêu xanh như một âm vọng của thời gian mỗi mùa, mỗi thuở. Những ngày mưa buông mịt mùng mái phố, Tần vẫn nhắn tôi về nhìn rêu lên xanh. Xanh đến não nùng và óng ả. Hoài vọng gì chăng, rêu ơi ? Nơi đó có những ngày với bạn bè phố Hội và những kẻ mê đắm phố Hội như Phùng Tấn Đông, như Ngọc Tuấn, như Phạm Xuân Hùng, Hoa Ngõ Hạnh...Một chiếc thuyền trôitrên mịt mùng sông Hoài, dưới trăng suông và mờ ảo lập loè ánh lửa thuyền chài phía Cẩm Kim, Câm Nam...Mỗi người yêu Hội An theo một kiểu của riêng mình, nhưng chính Hội An gụi gần đã làm nên cái tình người gần gũi chỉ về đây mới cảm hết, thấm thía hết. Đôi khi vu vơ rằng sao mình không có một mối tình gửi lại cùng Hoài phố để ký ức xuôi ngược đi về. Đôi khi thấy may là đã không có mối tình nào ở đó. Phố xá thân quen thế, thân thuộc thế, trái tim mỏng manh biết có chịu nổi như chàng Thôi Hộ ngày xưa ?

3. Phố của nhớ. Phố của yêu. Phố Hoài còn là phố của tình người mãi nguyên đán với thời gian. Một người đàn bà gánh nước thuê, khi mất đi cả thị xã nhà nào cũng có người đi đưa tiễn ; hai bà lão bán lục tàu xá tảo tần ở tuổi quá " cổ lai hi ", đêm đêm gõ guốc trên lòng phố, có người dân phố Hội chỉ nằm nghe tiếng guốc, tiếng rao đã khàn đục mà biết sức khỏe thế nào, chạnh thương buổi chiều tà bóng xế của người mẹ già còn nặng gánh đời cơm áo nuôi cháu chắt.Nhiều người đến Hội An đều chung một nhận xét : người Hội An khoan hoà, lặng lẽ và nhân ái. Nếp cũ gia phong dưới những mái nhà cổ kính, vây bọc bởi những hoành phi câu đối, tràng kỷ sập gụ...hay chỉ mọn nghèo với liếp gỗ, cội mai già góc sân, dù vật đổi sao dời đến đâu thì Hội An chỉ mở cửa đón và giữ cái đẹp, cái hài hòa, nhân ái ở lại với mình. Nghĩa là không thể không nghĩ đến tương lai, nhưng hình như người Hội An vẫn cho ta cái cảm giác ngược chiều thời gian. Và vì thế nhiều người gọi Hội An là " di tích sống ". Vâng, chính những cư dân Hội An hiện đại đang sống giữa một di tích cổ kính, luôn mang tấm lòng nghiêng trĩu về quá khứ để cho ta gặp một Hội An không nơi nào có được.

Dĩ nhiên tôi biết rằng Hội An không chỉ là phố nhớ, phố yêu, Hội An còn là phố tranh phường họa làm mềm lòng nhiều họa sĩ tài ba như Lưu Công Nhân : Hội An còn có một nền văn hóa ẩm thực đặc sắc, có những làng nghề độc đáo...Bao người đã đến, đã yêu, đã ca ngợi. Đôi khi chỉ biết lặng im vì những gì muốn nói người ta đã nói. Nhưng cái chữ yêu ở trên cõi đời này cả triệu triệu người vẫn nói, lặp lại một chữ ấy thôi mà đâu có gì là mòn cũ ? Bởi mỗi người có một cách yêu. Và nếu tôi " phải lòng " Hội An thì việc gì không nói, dù đấy là những điều rất cũ.

12-1998

ĐÔI ĐIỀU VỀ CHÙA CẦU HỘI AN

Nguyễn Phước Tương

Cây cầu cổ ở Hội An ra đời vào thời kỳ nào, cho đến nay niên đại xây dựng cầu còn chưa được xác định rõ ràng. Tuy nhiên trong thư tịch cổ của nước ta, tên gọi của cây cầu cổ đó là Nhật Bản kiều được tìm thấy vào năm 1617, có nghĩa cầu có thể ra đời trước niên đại đó. Tác giả Vũ Đức Tân trong bài viết có tựa đề Hội An đăng trên tạp chí Việt Nam đã viết rằng cầu Nhật Bản (tức Nhật Bản Kiều) đã ra đời vào năm 1593. Một tác giả nước ngoài đã viết trên báo The Asian Wall Street Journal như sau :"Cầu Nhật Bản với những cột vuông, mái cong là công trình của giới kiến trúc mà Nhật Bản quyết định xây dựng năm 1953 để thông thương buôn bán của người Hoa ".

Như vậy, cầu Nhật Bản được xây dựng ở cảng thị Hội An chậm nhất là 1617 như đã được phát hiện trong thư tịch cổ của nước ta.

Ai là người đứng ra xây dựng cây cầu cổ đó ? Người Nhật Bản, người Việt Nam hay người Minh Hương ? Chắc chắn người chủ cây cầu đó không phải là người Việt vì vào thời kỳ đó và các sử quan triều Nguyễn dưới thời Tự Đức (1847 � 1883) cũng chỉ được nghe các thế hệ tiền bối truyền đạt lại, nên mới viết trong Đại Nam nhất thống chí rằng : " Cầu ở xã Cẩm Phô về phía tây phố Hội An, huyện Diên Phước, nước khe chảy về phía Nam đổ vào sông Cái, cầu bắc ở trên. Tương truyền cầu này do người khách buôn Nhật Bản bắc, dưới cầu xây đá, trên lát ván, gác mái gồm bảy gian lợp ngói " (1).

Nhà nghiên cứu Pháp Albert Sallet đã cho biết thêm rằng : " Các truyền thuyết còn kể lại rằng một người Nhật Bản tên là Thanh đã xây dựng cây cầu này trên những cột bằng đá với bộ sườn siêu cấu trúc và một mái bằng ngói " (2).

Nếu câu cầu đó của người Việt Nam chúng ta xây dựng trên lãnh thổ của mình thì chắc chắn sử quan triều Nguyễn đã viết về vấn đề này với nội dung khác đi.

Vậy người Minh Hương ở Hội An vào các thế kỷ XVI - XVII có phải là chủ nhân của chiếc cầu mái ngói cổ đó không ?

Theo Quảng Nam Minh Hương Tam Bảo Vụ viết về "Sơ lược lịch sử Minh Hương " ở Hội An thì năm 1644 ở Trung Hoa xảy ra cuộc chiến tranh nhà Thanh bắt đầu lật đổ nhà Minh và những người Hoa trung thành với chế độ cũ đã di tản đến Đàng Trong Đại Việt, tự nguyện gia nhập quốc tịch Việt Nam và xin chúa Nguyễn Phúc Lan (1635 - 1648) thành lập làng Minh Hương tại cảng thị Hội An vào năm 1644 cho đến năm 1653 mới ổn định (3). Như vậy, làng Minh Hương ở Hội An đã ra đời sau sự có mặt của Nhật Bản Kiều trước đó ít nhất hơn một phần tư thế kỷ, cho thấy người Minh Hương không thể là chủ nhân của Nhật Bản Kiều được.

Chúng ta nhớ lại rằng vào năm 1633, Mạc Phủ Nhật Bản đã ban bố lệnh đóng cửa không quan hệ giao thương với nước ngoài, Nhật kiều đang sống và buôn bán ở nước ngoài phải hồi hương và chuyến tàu Nhật Bản cuối cùng đã rời bến cảng Hội An vào năm 1637, phố Nhật Bản bắt đầu rơi vào cảnh suy tàn và cầu Nhật Bản được người Việt ở Hội An quản lý. Sau khi làng Minh Hương ra đời và cầu Nhật Bản nằm trên địa phận làng này, nên chúa Nguyễn đã giao cho người Minh Hương nhiệm vụ quản lý và sửa chữa cầu.

Cho mãi đến 1653, Trung Lương Hầu Khổng Thiên Như, là một trong mười vị tiền hiền đầu tiên thành lập làng Minh Hương ở Hội An, đồng thời quan phụ trách Ty Tàu vụ tại đây của chúa Nguyễn mới cùng một số tiền hiền khác bỏ tiền ra xây dựng ngôi chùa nhỏ nằm sát cầu Nhật Bản ở phía Tây để thờ Bắc Đế Chân Võ Tổ Sư (hay Huyền Thiên Đại Đế) cùng Trừng Hán Cung thờ Quan Công và Minh Hương Phật tự thờ Phật Quan Âm. Sau khi ra đời phức hợp kiến trúc cầu Nhật Bản - chùa Bắc Đế hay Cầu Chùa, danh xưng cầu Nhật Bản dần bị quên lãng và được thay vào đó bằng tên gọi quen thuộc Chùa Cầu. Chùa ra đời sau cầu ít nhất 35 năm. Danh xưng Chùa Cầu đã ra đời ở Hội An sớm nhất là vào năm 1653.

Còn tục ngữ "Thượng Chùa Cầu, hạ Ông Bổn " thì ra đời ở Cảng thị Hội An từ năm nào ? Như chúng ta biết Hội quán Triều Châu của người Hoa thường được gọi với cái tên dân dã là Chùa Ông Bổn, thờ Bổn Đầu Công Mã Viện, đã ra đời muộn vào năm 1845. Vậy thì tục ngữ đó phải xuất hiện trong cộng đồng Hội An sau niên đại đó, sau sự hiện diện của Nhật Bản Kiều - Cầu Nhật Bản gần 230 năm, khi mà danh xưng cầu Nhật Bản đã bị thay thế bởi danh xưng Chùa Cầu từ trên 30 năm, nên không thể có tục ngữ " Thượng cầu Nhật Bản hạ chùa Ông Bổn " được !

Sau khi quản lý cầu Nhật Bản và dựng thêm ngôi chùa nhỏ bên cạnh, làng Minh Hương đã có công bốn lần trùng tu cây cầu : năm 1763 dưới thời Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát, năm 1817 dưới thời vua Gia Long, năm 1875 dưới thời vua Tự Đức và năm 1917 dưới thời vua Khải Định. Từ lần trùng tu cầu thứ hai trở đi, sự việc đó đều được ghi bằng chữ Hán trên thượng lương và các xà dọc trên mái của cầu mà nay vẫn còn. Trên thượng lương ở đỉnh nóc cầu còn các dòng chữ Hán có nghĩa như sau : " Niên hiệu Gia Long thứ 16 năm Đinh Sửu (1817), tháng Ất Tỵ, ngày Ất Dậu, giờ Kỷ Mão, lý trưởng làng Minh Hương Trương Hoằng Cơ cùng cả làng đã xây dựng lại công trình ".

Cũng chính vào tháng 8 năm Đinh Sửu này (1817), làng Minh Hương đã dựng " Bi ký trùng tu Chùa Cầu " mà đến nay còn gắn trên cầu. Những dòng chữ Hán trên bi ký có đoạn : " Tại phường Minh Hương đô thị Hội An, phân giới với Cẩm Phô có con sông nhỏ, có cầu cổ. Tương truyền do người Nhật Bản làm. Trải từ triều đại trước ban sắc cho tên Lai Viễn Kiều... " (4).

Một câu hỏi đặt ra là tại sao nếu cây cầu cổ đó là do người Minh Hương làm ra thì họ lại không viết rõ điều đó trên bi ký mà cũng viết là " tương truyền do người Nhật Bản làm ra " ? Điều này cho phép khẳng định rằng các sử quan triều Nguyễn đã viết đúng sự thật lịch sử : cây cầu cổ đó do người Nhật Bản làm ra như tên gọi ban đầu của nó là " Nhật Bản Kiều " như đã được ghi lại trong thư tịch cổ nước ta.

Vì sao Chúa Quốc Nguyễn Phúc Chu trong chuyến thị sát cảng thị Hội An năm 1719 nghĩa là sau khi cây cầu ra đời trên một thế kỷ, lại ban cho cầu cái tên Lai Viên Kiều, vì cây cầu vốn đã có tên là Nhật Bản Kiều. Ngoài ra Chúa Nguyễn đã có một tư duy tuyệt vời mới ban cho cây cầu cổ cái tên mang một ý nghĩa hết sức sâu xa là " cây cầu của những người từ phương xa tới " hàm ẩn ý nghĩa những nhà buôn từ các nước đến buôn bán ở Hội An được người Đại Việt Đàng Trong xem như bạn bè và được đón tiếp ân cần với một đường lối mở cửa, giao thương cởi mở.

Nhât Bản Kiều trong kết cấu kiến trúc và trang trí nội thất đã chứa đựng dấu ấn của nền văn hóa Phù Tang ; mái ngói mềm mại với độ dốc thấp, những cột vuông , nền cầu lát vát hình vòng cung ; các hoa văn trang trí hình mặt trời, chiếc quạt xòe... nay không còn nữa ; những Thần Khỉ và Thần Chó thờ ở hai đầu cầu.

Ở cảng thị Hội An ngày xưa cộng đồng người Việt, người Nhật, người Hoa có chung một truyền thuyết về nguyên nhân gây ra động đất. Họ cho rằng ở ngoài đại dương có một loài thuỷ quái mà người Việt gọi là Con Cù, người Nhật gọi là Mamazu, người Hoa gọi là Câu Long, đầu của nó ở Nhật Bản, đuôi của nó ở Ấn Độ và lưng của nó vắt qua khe ở Hội An mà Cầu Nhật Bản bắc qua. Mỗi khi con thuỷ quái đó quẫy mình thì nước Nhật bị động đất và Hội An không được yên ổn để người Nhật, người Hoa, người Việt được bình yên làm ăn buôn bán.

Để khống chế con Mamazu, người Nhật đã thờ các Thần Khỉ và các Thần Chó trên hai đầu cầu để " yểm " con thuỷ quái đó.

Những học giả củaTrường Đại học Showa (Chiêu Hoà) đã đến nghiên cứu ở Hội An tháng 9-1992, tháng 3-1993 và tháng 9-1993 đã trao đổi với Ban Quản lý Di tích Hội An rằng những con thú thờ trên cầu không phải là những con thú bất kỳ mà là những vật linh theo tín ngưỡng vật tổ của người Nhật.

Người ta cũng thấy rằng người Minh Hương lập ngôi chùa nhỏ nằm sát cây cầu cổ để thờ Bắc Đế Chân Võ (hay Huyền Thiên Đại Đế) cũng với mục đích khống chế con Câu Long không gây ra động đất.

Chúng tôi cần nói thêm rằng ở hai bên tường của cổng ra vào ở phía tây và phía đông cầu Nhật Bản ban đầu có hai câu đối chữ Hán đắp nổi, nhưng qua năm tháng bị mờ dần để sau cùng bị mất hẳn và người Minh Hương đã thay vào đó bằng hoa văn đắp nổi hình quả phật thủ lớn.

Khi còn bình sinh nhà nghiên cứu Nguyễn Bội Liên (1911-1996) và chúng tôi đã tìm lại được những câu đối chữ Hán này chứa đựng nội dung thâm thuý :

Đôi câu đối chữ Hán ở phía cửa đông của cầu như sau :

Thiên cẩu song tinh an cấn thổ,

Tử vi lưỡng tỉnh định khôn thân.

Đôi câu đối chữ Hán ở cửa phía tây của cầu có nội dung :

Ngoạn nguyệt khách du châu vĩ điện,

Khán hoa nhân đáo mã đề lôi (5)

Chúng tôi xin tạm dịch :

Hai sao thiên cẩu ở yên nơi đất cấn

Hai tướng tử vi định được chốn quẻ khôn

Và

Khách ngắm trăng thuyền nhanh như chớp

Người xem hoa vó ngựa sấm vang

Các câu đối chữ Hán này đã được phục hồi và chúng tôi đã đề nghị chính quyền tỉnh Quảng Nam và thị xã Hội An cho khôi phục lại trong lần trùng tu lớn cầu Nhật Bản - cầu Nihon Bashi.

(1) - Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, 1992, tr.379

(2) - Albert Sallet. Le vieux Faifo. Bulletin des Amis du Vieux Hue n°10-12,1919 ; p. 501-506

(3) - Trương Đình Hoanh, Quảng Nam Minh Hương Tam Bảo Vụ, Minh Hương lịch sử sơ lược, 1972 (Tài liệu nội bộ)

(4) - Dương Đức Nhự. Việc trùng tu Chùa Cầu (Lai Viễn Kiều) ở Hội An, Kỷ yếu kỷ niệm 47 năm thành lập Trường Trung học Trần Quý Cáp, Hội An, 1999 ; tr. 16-22.

(5) - Nguyễn Phước Tương, Cầu Nhật Bản, Hội An, Di sản Thế giới, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 2003

MỘT SỐ DẤU TÍCH GIAO LƯU VĂN HOÁ NHẬT-VIỆT Ở HỘI AN

Trần Văn An

Vào thế kỷ XVII, người Nhật đã được các chúa Nguyễn cho phép lập một khu cư trú ở Hội An. Khu cư trú này tài liêu của Nhật ghi là Nhật Bản dinh (1). Chữ Dinh theo tiếng Nhật có nghĩa là phố xá. Năm 1640, trong bia Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật (2) xuất hiện từ Nhật Bản dinh, Tùng Bản dinh. Dù tổ chức hành chính của khu cư trú này như thế nào, thì đây cũng là sự xuất hiện của một thiết chế mới. Vào thời điểm bấy giờ, dưới tác động của mạng lưới mậu dịch hàng hải quốc tế đang diễn ra nhộn nhịp ở khu vực Đông Nam Á, một số tụ điểm mậu dịch của người Bồ, Hà Lan đã mọc lên ở các nước bản địa bằng nhiều con đường, trong đó có con đường áp đặt hoặc chiếm cứ. Khu cư trú của Nhật kiều ở Hội An với vai trò là một tụ điểm trung chuyển mậu dịch không ra đời bằng các con đường trên. Trước hết, nó là sản phẩm do sự nỗ lực hợp tác trên lĩnh vực mậu dịch giữa hai nước. Các bức thư trao đổi bang giao với những lời lẽ rất chân tình, hữu nghị giữa các chúa Nguyễn và chính quyền Nhật Bản đã thể hiện rõ nỗ lực này. Vì vậy, có thể nói rằng, quá trình giao lưu văn hóa Nhật - Việt tại Hội An được khởi đầu một cách chủ động và thiện chí, xét từ cả hai phía. Chính đặc điểm này đã đem lại cho quá trình giao lưu văn hoá Nhật - Việt tại Hội An những sắc thái riêng, độc đáo.

Mặt khác, sự hình thành khu phố Nhật đã tạo nên những chuyển biến trong đời sống văn hoá tại địa phương. Đối với Đàng Trong nói chung, Hội An nói riêng, đây là sự ra đời - gia nhập của một tổ chức và quản lý hành chính mới, có những nét khác biệt so với cách thức quản lý truyền thống của các chúa Nguyễn. Những phác thảo trong bức " Giao Chỉ quốc mậu dịch độ hải đồ " cho thấy ở khu phố Nhật không có hàng rào bao bọc, lính canh và súng thần công như ở khu dinh trấn. Một dãy phố với những ngôi nhà gỗ nằm tiếp giáp với các vùng làng mạc cho thấy không gian của khu phố là không gian mở và không có các hình thức ngăn cách với các khu vực xung quanh. Trong khu vực này, các chúa Nguyễn cho phép " có quan cai trị riêng và sống theo tập tục riêng " (3). Với cách tổ chức và quản lý ưu đãi như vậy, có lẽ đây là kiểu một đặc khu kinh tế mở hình thành từ nhu cầu phát triển kinh tế thương nghiệp - ngoại thương tại chỗ của các chúa Nguyễn trước đây.

Sự tồn tại của khu phố Nhật với kiểu quản lý mang tính tự trị như đã đề cập là một hiện tượng xã hội mới mẻ và nó đã có tác động nhất định đến đời sống hàng ngày của cư dân địa phương. Tác động dễ thấy nhất diễn ra ở quan hệ hôn nhân - gia đình. Những cuộc hôn nhân Việt - Nhật đã được tác hợp . Những bà vợ Việt đã về chung sống với chồng trong khu phố Nhật và những bà vợ này đã giúp các ông chồng Nhật một cách đắc lực trong hoạt động mậu dịch. Việc họ đường hoàng đứng tên cùng các ông chồng Nhật giống như những gia đình Việt, Hoa khác trong bia Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật cho thấy từ thế kỷ XVII, quan hệ hôn nhân khác quốc tịch đã diễn ra khá tự nhiên ở phố Hội An. Tấm bia này cũng cho thấy những cuộc hôn nhân Nhật - Việt diễn ra phổ biến hơn các cuộc hôn nhân Nhật - Hoa, dù vào thời điểm bấy giờ khu phố của Hoa kiều cũng đã hình thành tại Hội An. Có thể xác định gốc Việt của các bà vợ thương nhân Nhật trong bia với các tên nôm đặc trưng như Nước, Nụ, Mặn, Nở. Có những bà vợ Việt vẫn tiếp tục giữ liên lạc và làm tròn các việc hiếu hỉ đối với gia đình nhà chồng tại Nhật sau khi chồng mất, đến nỗi một nhà nghiên cứu Nhật Bản khi phát hiện việc này đã phải thốt lên : " thực là một phụ nữ hết sức chu đáo " (4). Rất tiếc, cho đến nay, chúng ta chưa đủ điều kiện để xác định hậu duệ của các cuộc hôn nhân Nhật - Việt này, mặc dù chúng ta biết chắc rằng đã có những đứa con được ra đời dưới mái những gia đình Nhật - Việt tại phố Hội An. Trường hợp ông Ngô Thuận (quan), con của ông Kadoya Shichirobei và bà Nguyễn Thị Diệu Thái là ví dụ.

Ngoài ra, ba bia mộ thương gia Nhật tại Hội An cũng cung cấp một số thông tin cần thiết về vấn đề này. Nội dung bia cho biết chúng do các người con đứng lập cho cha với các từ xưng hô đối với người quá cố là " Khảo ", " Hiển khảo ". Mặt khác, kiểu thức trình bày nội dung các bia mộ này không có gì khác so với các bia mộ Việt, trừ phần ghi nguyên quán ở phía trên bia. Bia mộ ông Banjiro (chữ Hán là Phan Nhị Lang có dòng chữ nhỏ bên trái ghi : " Hiếu nam Văn Công đồng phụng tự " Có thể hiểu đây là những bia mộ do những người con trai tên là Văn, Công lập nên để thờ tự cha. Kết hợp nhiều nguồn tư liệu chúng ta không loại trừ khả năng những người con này là của một bà mẹ Việt lấy chồng Nhật. Ông này mất tại Hội An và những người con đã đứng ra làm mộ cho cha. Do tên của người này được ghi âm bằng chữ Hán là Phan Nhị Lang nên rất có thể những người con có tên trong bia sẽ lấy họ Phan. Hiện tượng dùng họ Phan, Ngô, Nguyễn ở một số hậu duệ Nhật - Việt là một thực tế cần lưu ý khi nghiên cứu quan hệ hôn nhân - gia đình tại Hội An.

Giao lưu văn hoá Nhật - Việt, Việt - Nhật cũng diễn ra khá sâu sắc ở lĩnh vực tôn giáo - tín ngưỡng. Tấm bia Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật cho thấy một số Nhật kiều ở Hội An theo đạo Phật với các đạo hiệu bắt đầu bằng chữ Đạo, Viên giống như người Việt. Kiểu đạo hiïệu giống nhau như thế chứng tỏ họ cùng chung một đạo phái. Còn lại, những người khác ở Nhật Bản dinh (Hội An) hoặc ở Nhật Bản có tên trong bia Phổ Đà cho thấy họ là những người sùng mộ đạo Phật và rất tín ngưỡng Quán Thế Âm Bồ Tát. Vì vậy, họ đã góp tiền của để xây dựng cảnh Phật Phổ Đà ở động Hoa Nghiêm - Non Nước. Phổ Đà chính là nơi tu đạo của Bồ Tát Quán Thế Âm, vị bồ tát chuyên cứu khổ cứu nạn, nhất là đối với những tai nạn trên biển. Nét tín ngưỡng này rất gần gũi với cộng đồng người Việt tại Hội An, những người tiếp xúc nhiều với biển.

Việc phát triển đạo Thiên chúa cũng được thực hiện thông qua quan hệ hôn nhân - gia đình ở khu phố Nhật tại Hội An. Bên cạnh những thương nhân Nhật theo đạo Phật còn có một bộ phận khác theo đạo Thiên chúa. Tư liệu của linh mục Alexandre de Rhodes cho biết, tại khu phố Nhật (Hội An) có một số thương nhân Nhật theo đạo Thiên chúa lấy những bà vợ bản xứ không có đạo. Việc thuyết phục các bà này từ bỏ tín ngưỡng của mình để theo đạo là một việc làm không phải dễ dàng. Các ông chồng Nhật đã phải nhờ vào các giáo sĩ. De Rhodes ghi : " Tàu Tây (Tây Ban Nha - ND) đã trẩy đi rồi thì mừng lễ phục sinh trong tỉnh Quảng Nam, có rất đông giáo dân đến làm nhiệm vụ trong những ngày thánh. Từ đó tôi trở lại thành phố người Nhật gọi là Hội An (nguyên bản ghi Faifo). Ở đây Inhaxu rất thành công trong việc làm cho mấy người lương dân lấy chồng người Nhật có đạo. Những ông chồng này không sao làm cho các bà bỏ dị đoan được. Trong ít ngày Inhaxu đã thành công " (5). Dù chưa đủ tư liệu để tìm hiểu kỹ quá trình giao lưu Nhật- Việt ở lĩnh vực tôn giáo - tín ngưỡng tại Hội An vào thế kỷ XVII, nhưng qua một số thông tin ít ỏi ở trên chúng ta có thể hình dung được phần nào mức độ và qui mô của quá trình này. Sự ảnh hưởng qua lại hai chiều về tôn giáo - tín ngưỡng trong các gia đình Nhật - Việt là một thực tế lịch sử . Một số thương nhân Nhật đã chịu ảnh hưởng của các bà vợ bản xứ về tôn giáo - tín ngưỡng và ngược lại. Tư liệu cũng cho thấy quá trình này diễn ra một cách êm thấm, tự nhiên, không cưỡng ép.

Do trải qua thời gian hơn 300 năm, kể từ khi phố Nhật ở Hội An ngưng hoạt động,các bằng chứng về quan hệ giao lưu - trao đổi kinh nghiệm, công nghệ Nhật - Việt tại Hội An đã chìm sâu vào ký ức của cư dân địa phương. Tuy vậy, trong thời gian gần đây, chúng tôi cũng đã may mắn tìm thấy một ít vết tích vật thể, phi vật thể về chúng.

Trên phương diện vật thể, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy trong lòng đất Hội An nhiều mảnh gốm sứ Hizen (Nhật Bản) có niên đại thế kỷ XVII. Một số đồ sứ Hizen sản xuất ở Nhật Bản vào thế kỷ XVII hiện vẫn được bảo quản trong một số gia đình ở Hội An. Cùng với đồ gốm sứ, tại Hội An cũng đã phát hiện một lượng lớn tiền đồng Nhật Bản có khung niên đại thế kỷ XVII trùng với thời đại phát triển thịnh vượng của khu phố Nhật trước đây.

Thích Đại Sán đến Hội An vào năm 1695, là lúc phố Nhật đã suy tàn, nhưng theo như ghi chép, vẫn có người đem đến biếu ông " một ít rau cải Nhật Bản " (6). Chúng tôi chưa xác định được đó là loại rau gì, nhưng chắc chắn nó có nguồn gốc Nhật Bản và được gieo trồng ở Hội An.

Tư liệu dân gian tại địa phương còn cho biết sự có mặt của loại " tương Nhật Bản ". Đó là một loại tương phân biệt với tương Tàu (Trung Hoa), tương Ta (Việt). Các nhân chứng cao tuổi cho biết, loại tương này cũng làm bằng đậu nành, nếp, muối. Mỗi lần làm khoảng hai lít nước, không làm thành từng vại lớn. Khi ăn tương có mùi thơm, các hạt đậu cong, không nát.

Kết quả điều tra tư liệu dân gian cũng đã cho thấy hiện nay tại địa phương vẫn còn dùng tên gọi " trính Nhựt " để chỉ một kết cấu kiến trúc trong các ngôi nhà cổ Hội An. Tên gọi này do Nguyễn Bạt Tuỵ ghi lại đầu tiên trong bài khảo cứu " Những ngôi nhà xưa ở Quảng Nam " năm 1961 (7). Kiểm tra tính xác thực thông tin trên, chúng tôi đã dùng phiếu điều tra để phỏng vấn các thợ mộc cao tuổi tại địa phương. Chín trên mười người làm nhân chứng đã dùng tên gọi " trính Nhựt " hoặc " trính Nhựt Bổn " để chỉ cho cùng một kết cấu kiến trúc do chúng tôi đưa ra. Dù đó có phải là kết cấu mang đặc trưng phong cách kiến trúc Nhật hay không thì cách gọi như vậy cũng rất có ý nghĩa về giao lưu văn hoá, giao lưu công nghệ - kỹ thuật. Có thể đó là một kết cấu kiến trúc được người Nhật sử dụng rộng rãi tại Hội An trước đây và cư dân Hội An đã tiếp thu nó trực tiếp từ người Nhật.

Về phương diện phi vật thể, một bài vè dùng để hát ru con hoặc để trẻ em địa phương hát trong lúc vui chơi còn lưu giữ một đoạn phản ánh thực tế về sự có mặt của các mặt hàng Nhật Bản tại Hội An trước đây :

Hàng trầu hàng cau, là hàng con gái

Hàng bánh hàng trái, là hàng bà già

Hàng bông hàng hoa, là hàng Nhựt Bổn ...

Di tích chùa Cầu (cầu Nhật Bản) và truyền thuyết khá phổ biến tại Hội An nói về việc trấn yểm quái vật có đầu ở Ấn Độ, đuôi ở Nhật Bản đã nói lên thực tế về sự giao lưu văn hoá giữa Hội An và Nhật Bản trước đây.

Phủi lớp bụi thời gian hơn 300 năm, chúng tôi may mắn tìm thấy một số dấu tích, di tích vật thể, phi vật thể liên quan đến việc cư trú của người Nhật và quan hệ giao lưu Nhật - Việt, Việt - Nhật hiện đang được bảo lưu tại địa phương. Cùng với các nguồn tư liệu khác, các dấu tích, di tích này góp phần minh chứng cho sự phát triển mạnh mẽ của thương cảng Hội An trong quá khứ, đặc biệt là hoạt động giao lưu - hội nhập văn hoá. Chúng đồng thời cũng cho thấy rằng, do được xây dựng trên nền tảng hữu nghị và thiện chí, nên quan hệ giao lưu - hội nhập văn hoá Nhật - Việt đã thực sự trở thành một động lực thúc đẩy hoạt động kinh tế, văn hoá, xã hội tại chỗ phát triển, đã để lại những dấu ấn đậm nét, góp phần làm phong phú diện mạo và định hình tính độc đáo về văn hoá của vùng đất Hội An.

Trần Văn An

Trung tâm Quản lý bảo tồn di tích Hội An.

(1) -  Theo bức " Giao chỉ quốc mậu dịch độ hải đồ " hiện lưu trữ ở đền Jomyo thành phố Nagoyo, Nhật Bản.

(2) -  Bia này hiện ở Động Hoa Nghiêm, Ngũ Hành Sơn, nay thuộc thành phố Đà Nẵng.

(3) -  Critoforo Borri, Xứ Đàng Trong năm 1621, tr 92.

(4) -  Ogura Sadao, Người Nhật thời Châu Ấn thuyền, Tokyo, 1985, tr. 97.

(5) - Alexandre de Rhodes, Hành trình và Truyền giáo, Ủy ban đoàn kết công giáo TPHCM xuất bản 1994, tr. 183.

(6) - Thích Đại Sán, Hải ngoại kỷ sự. Viện Đại học Huế xuất bản, 1963, tr. 169.

(7) - Tạp chí Văn hoá nguyệt san số 60, Sài Gòn xuất bản, tháng 5-1961.

TÔI ĐÃ ĐẾN VỚI VIỆT NAM NHƯ THẾ NÀO ?

Furuta MOTOO

Nhân dịp GS Furuta Motoo cùng với GS Yumio Sakurai được Đại học Quốc gia Hà Nội trao bằng Tiến sĩ Danh dự ngày 17-9-2003 tại Hà Nội, giáo sư đã có bài phát biểu sau đây nói lên bước đường đến với Việt Nam học của mình (Đầu đề do Xưa & Nay đặt)

...Hôm nay, tôi rất vui mừng và vinh dự nhận được bằng Tiến sĩ Danh dự cao quý của Đại học Quốc gia Hà Nội.

Năm 2003 là năm kỷ niệm 30 năm chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao Nhật Bản và Việt Nam. Cá nhân tôi cũng bắt đầu nghiên cứu Việt Nam cách đây khoảng 30 năm, đi sau GS. Sakurai một bước. Khi đó, cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam đang diễn ra rất ác liệt và vấn đề Việt Nam đang là tiêu điểm trên vũ đài chính trị quốc tế. Khi đó, tôi đang là sinh viên đại học và tôi cho rằng " Việt Nam là trung tâm của thế giới " nên nếu hiểu được Việt Nam thì có thể hiểu được thế giới dễ dàng hơn và tôi đã chọn Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu của mình. Từ đó đến nay, hơn 30 năm qua, tôi nghiên cứu Việt Nam theo phương pháp " nghiên cứu thế giới lấy Việt Nam làm trung tâm ". Năm 1995, tôi xuất bản một cuốn sách với nhan đề Việt Nam trong lịch sử thế giới. Đây là cuốn sách tổng kết cách nhìn lịch sử Việt Nam của tôi. Trong cuốn sách này, dựa vào phương pháp vừa xem xét Việt Nam trong dòng lịch sử của thế giới nhân loại, vừa phân tích người Việt Nam tự xác định vị trí của mình trong thế giới như thế nào ở từng thời kỳ lịch sử, tôi đã mạnh dạn trình bày các bước phát triển lịch sử của Việt Nam cho đến hiện nay. Đối với một nhà nghiên cứu Việt Nam học có ý niệm " Việt Nam là trung tâm của thế giới "như tôi thì không có gì vinh dự bằng việc được nhận bằng Tiến sĩ của Việt Nam.

Thời thanh niên, nhờ có cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam, tôi đã gặp được Việt Nam. Đến bây giờ, tôi vẫn cho rằng đây là một điều may mắn lớn của cuộc đời mình. Trong cuộc đời nghiên cứu Việt Nam, tôi còn có một may mắn khác nữa, đó là việc tôi đã sớm có quan hệ với Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây, tức là nền tảng của Đại học Quốc gia Hà Nội ngày nay. Từ năm 1973, khi Việt Nam Dân chủ Cộng hoà thiết lập quan hệ ngoại giao với Nhật Bản , Đại học Tổng hợp Hà Nội đã cử giáo viên dạy tiếng Việt sang Đại học Ngoại ngữ Quốc gia Tokyo. Thầy giáo đầu tiên từ Hà Nội sang là thầy Nguyễn Cao Đàm. Từ năm 1974 đến năm 1976, tôi được thầy Nguyễn Cao Đàm dạy dỗ 3 năm liền. Sau đó, tôi đã học hỏi được rất nhiều về lịch sử và xã hội Việt Nam từ các giáo sư khác của Trường Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội như GS Phan Huy Lê. Có thể nói, tôi là " sản phẩm đào tạo " của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và của Đại học Quốc gia Hà Nội. Đối với một " sản phẩm đào tạo " như tôi, không có vinh dự nào lớn hơn là được nhận bằng Tiến sĩ của Đại học Quốc gia Hà Nội.

Là một nhà Việt Nam học làm việc ở Trường Đại học Quốc gia Tokyo, tôi có nguyện vọng trở thành chiếc cầu nhỏ nối liền giữa Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia Tokyo. Trong mấy năm gần đây, mối quan hệ giữa hai trường đại học chúng ta đã phát triển khá mạnh. Năm 1999, hai trường chúng ta đã chính thức ký văn bản hợp tác và cùng nhau thành lập Văn phòng liên lạc Chương trình hợp tác nghiên cứu giữa hai trường. Từ đó đến nay, cùng với Trrường Đại học Bắc Kinh (Trung Quốc) và Trường Đại học Seoul (Hàn Quốc), mỗi năm một lần, hai trường chúng ta đã tổ chức " Diễn đàn bốn trường đại học Đông Á " và tiến hành trao đổi ý kiến về những vấn đề chung liên quan đến giáo dục đại học. Năm 2001, khi " Diễn đàn bốn trường đại học Đông Á " lần thứ ba được tổ chức tại Hà Nội, Trường Đại học Văn hoá Tổng hợp thuộc Đại học Quốc gia Tokyo và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội đã ký văn bản trao đổi lưu học sinh ngắn hạn. Tôi rất vui vì mình đã góp được một phần nhỏ vào quá trình phát triển hợp tác giữa hai trường.

Như tôi đã trình bày trong Hội thảo khoa học về Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản : Những vấn đề lịch sử và hiện tại do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tổ chức, Đại học Quốc gia Tokyo chúng tôi đang hướng mạnh về Châu Á.

Tháng 3 năm nay, Hội đồng Giám hiệu Đại học Quốc gia Tokyo đã thông qua " Hiến chương Đại học Quốc gia Tokyo " một văn bản quan trọng. Trong lời mở đầu của " Hiến chương ", vị trí quốc tế của Đại học Quốc gia Tokyo được khẳng định là " Đại học Quốc gia Tokyo luôn luôn tự thấy rằng mình là một trường đại học Nhật Bản nằm ở khu vực châu Á, phát huy những thành quả nghiên cứu khoa học đặc sắc của Nhật Bản, trường phải tăng cường hơn nữa mối quan hệ hợp tác với khu vực châu Á, xúc tiến giao lưu với tất cả các khu vực trên thế giới ". Đây là văn bản chính thức đầu tiên của Đại học Quốc gia Tokyo hướng mạnh về châu Á.

" Học hỏi phương Tây, đuổi kịp phương Tây, vượt qua phương Tây " là mục tiêu cơ bản của Nhật Bản cận đại từ thời Minh Trị. Đại học Quốc gia Tokyo đã là cơ sở phục vụ mục tiêu cơ bản này. Đại học Quốc gia Tokyo được xây dựng theo mô hình phương Tây và sứ mệnh cơ bản của Trường là giới thiệu khoa học kỹ thuật tiên tiến của phương Tây cho Nhật Bản. Vì vậy, Đại học Quốc gia Tokyo có tính chất " hướng về phương Tây " rất mạnh. Với lịch sử như vậy, việc hướng về châu Á là một đổi thay rất lớn đối với Đại học Quốc gia Tokyo. Chính vì vậy, đối với Đại học Quốc gia Tokyo, Đại học Quốc gia Hà Nội là một đối tác rất quan trọng. Tôi cho rằng, nếu so với tiềm năng to lớn của mối quan hệ hợp tác giữa Đại học Quốc gia Tokyo và Đại học Quốc gia Hà Nội thì những thành tựu mà chúng ta đã đạt được vẫn còn rất nhỏ bé. Nhân dịp tôi vinh dự được nhận bằng Tiến sĩ Danh dự của Đại học Quốc gia Hà Nội, tôi xin hứa với các vị rằng, cùng với GS Sakurai, tôi sẽ tiếp tục cố gắng hơn nữa để góp phần vào việc thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa hai đại học chúng ta.

QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU VIỆT NAM CỦA TÔI TRONG 38 NĂM

Yumio SAKURAI

Ngày 17 tháng 9-2003 hai vị giáo sư Nhật Bản Yumio Sakurai và Furuta Motoo thuộc Đại học Quốc gia Tokyo, đã được trao bằng Tiến sĩ Danh dự tại Đại học Quốc gia Hà Nội vì những công trình nghiên cứu về Việt Nam của hai vị. Nhân dịp này, chúng tôi xin giới thiệu bài viết của GS Sakurai (viết bằng tiếng Việt) điểm lại quá trình nghiên cứu Việt Nam của các học giả Nhật Bản, và nói lên sự hợp tác khoa học giữa hai nước trong những năm gần đây.

Các thế hệ nghiên cứu Việt Nam ở Nhật Bản

Trưóc thế hệ Tatsuro Yamamoto, chúng tôi không có chuyên gia Đông Nam Á học ở Nhật Bản.

GS Tatsuro Yamamoto (1910-2001) vốn là chuyên gia lịch sử Nam Hải Trung Quốc (Đông Hải Việt Nam). Sau đó, ông học tập với GS Georges Coedes ở Hà Nội giữa năm 1940 và 1942. Ông là người đầu tiên phát hiện ra di tích Vân Hải tức là cảng Vân Đảo ngày xưa. Ông bắt đầu sáng tạo khái niệm và phương pháp nghiên cứu lịch sử Đông Nam Á. Công trình nhgiên cứu về Việt Nam của ông chủ yếu là Nghiên cứu lịch sử An Nam (xuất bản năm 1950), Lịch sử quan hệ Việt Nam và Trung Quốc (1975). Ông áp dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử Trung Quốc cho nghiên cứu Việt Nam. Hồi đó, nghiên cứu Trung Quốc ở Nhật Bản có trình độ cao nhất trên thế giới về mặt phương pháp thực chứng (positivism) và phương pháp giải thích văn thư bằng tiếng Trung Quốc cổ. Chính vì vậy, trình độä nghiên cứu lịch sử Việt Nam phong kiến ở Nhật tiến bộ rất nhanh trước thời kỳ chiến tranh. Nhưng mặc dù chính phủ yêu cầu, ông không bao giờ tham gia và giúp đỡ chiến tranh xâm lược ở Đông Nam Á.

Trong dịp này, tôi xin giới thiệu tên các học giả Nhật đã góp phần cho phát triển nghiên cứu Việt Nam ở Nhật với ông Tatsuro Yamamoto :

-Matsumoto Nobuhiro, nhà dân tộc học, GS Đại học Keio, tác giả Văn hoá và dân tộc Đông Dương 1940, nghiên cứu trống đồng theo phân loại của Heger.

-Takeda Ryuji, nhà sử học, GS Đại học Keio, nghiên cứu chế độ khoa cử nhà Lê và nhà Nguyễn.

-Fujiwara Riichiro, nhà sử học, GS Đại học Phụ nữ Kyoto, nghiên cứu lịch sử Hội An, Phố Hiến và Hà Tiên.

-Makino Tastumi, nhà xã hội học, nghiên cứu chế độ gia đình Việt Nam.

-Niida Noboru, nhà luật học, nghiên cứu luật lệ nhà Lê.

Mọi người bắt đầu nghiên cứu Việt Nam dưới ảnh hưởng của chính sách nam tiến Nhật Bản trong những năm 1930 và tiếp tục sau chiến tranh. Đặc tính của thế hệ này là không có điều kiện học ở Việt Nam cho nên có kiến thức về tiếng Việt rất ít. Các ông nghiên cứu Việt Nam bằng tiếng Pháp và Trung Quốc.

Ông Yamamoto nhận huân chương Văn hoá tối cao từ Thiên Hoàng Nhật Bản năm 1998 và huân chương Hữu nghị từ Chính phủ Việt Nam năm 2003.

Thời kỳ bắt đầu nghiên cứu Việt Nam của tôi : 1964-1977

Ông Yamamoto lên lớp lịch sử Đông Nam Á ở Đại học Tokyo từ năm 1937 đến 1970. 33 năm. Chính vì vậy, ông đã bồi dưỡng rất nhiều học giả nghiên cứu khu vực này. Trong đó, tôi là một học trò cuối cùng.

Tôi sinh ra năm 1945 và vào Đại học Tokyo năm 1963 khi chiến tranh chống Mỹ ở Việt Nam bắt đầu. Tôi có nhiều quan tâm về kiểu kháng chiến của dân tộc Việt Nam. Tôi đã viết bài luận về Việt Nam đầu tiên tên là Quan hệ cải cách ruộng đất của Ngô Đình Diệm năm 1958 và Khởi nghĩa nông dân miền Nam Việt Nam năm 1964, lúc đó tôi 19 tuổi.

Nhưng chúng tôi chưa có điều kiện nghiên cứu Việt Nam như hiện nay. Ví dụ Trường Đại học Ngoại ngữ Tokyo bắt đầu có bộ môn tiếng Việt năm 1967, sau khi tôi tốt nghiệp Đại học Tokyo. Tôi chưa bao giờ có cơ hội học tiếng Việt chính xác. Tôi bắt đầu nghiên cứu lịch sử Việt Nam trung đại với GS Yamamoto bằng tiếng Pháp và Trung Quốc. Chính vì vậy, tôi cho rằng tôi là học giả cuối cùng của thế hệ trước.

Nhưng trong quá trình đó, tôi có may mắn đọc hai quyển sách tên là Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ do Pierre Gourou viết. Tôi có quan tâm về quan hệ giữa chế độ công điền trong làng xã Việt Nam và nông thôn xã hội chủ nghĩa hoá ở miền Bắc trong thời gian đầu những năm 1960. GS Yamamoto giới thiệu nhiều bài luận về chế độ công điền như Vũ Văn Hiền và nhiều tài liệu ở EFEO Paris. Ông gửi nhiều microfilm của văn thư nhà Lê và Nguyễn cho tôi từ 1965 đến 1967. Tôi đã viết bài luận tốt nghiệp khoa sử Đại học Tokyo tên là Nghiên cứu chế độ công điền trong thời kỳ nhà Lê. Kết quả so sánh giữa hai giai đoạn về chế độ công điền Hồng Đức và Vĩnh Thành tức là năm 1711 trên phân tích tài liệu văn thư nhà Lê như các nhà Cấu Sai và Hội điển Lê triều và các địa bạ tổng Trình Xuyên, huyện Vụ Bản gồm có làng Bách Cốc, là chế độ công điền vốn là chế độ ruộng đất sở hữu của nhà nước theo kết quả khai thác vùng trũng đồng bằng sông Hồng như Nam Định và Thái Bình, nhưng trong giai đoạn thế kỷ 17 và 18.

Nhưng thời kỳ đó tôi chưa biết tên của GS Phan Huy Lê, Nguyễn Đức Nghinh v v... Những năm 1967, 68 và 69 chiến tranh chống Mỹ rất ác liệt. Chúng tôi là thanh niên Nhật Bản cùng đấu tranh chống chính phủ Nhật Bản và Mỹ để ủng hộ Việt Nam. Nhiều sinh viên chiếm lĩnh trường đại học và hàng ngày đấu tranh chống cảnh sát Nhật. Tôi không có may mắn trong thời kỳ đó. GS Yamamoto là trưởng khoa Nhân văn, tôi là một người lãnh đạo mặt trận sinh viên, tôi và GS đối lập nhau trên mặt chính trị. Nhưng trên mặt khoa học, GS ủng hộ tôi rất nhiều. Trong thời gian đó, tôi dịch và xuất bản một quyển sách do Georges Coedes viết , tên là Các dân tộc bán đảo Đông Dương xuất bản năm 1969, có lời giới thiệu của GS Yamamoto, mặc dù thời gian này tôi đã thôi học rồi.

Năm 1971, tôi làm nghiên cứu sinh một lần nữa, nhưng lúc đó, GS đã về hưu rồi. Tôi tiếp tục nghiên cứu về Việt Nam. Hồi đó, chúng tôi chưa có tài liệu Việt Nam về chiến tranh chống Mỹ. Chính vì vậy, tôi bắt đầu nghiên cứu phong trào Cần Vương năm 1885 ở Trung Kỳ và Bắc Kỳ.

Năm 1972, tôi làm nghiên cứu sinh tiến sĩ ở Đại học Tokyo. Cho đến năm 1976, theo đề nghị của GS Yamamoto, tôi còn tiếp tục nghiên cứu lịch sử chế độ công điền. Đồng thời, tôi bắt đầu nghiên cứu chế độ xã là một đơn vị hành chính địa phương dưới thời Lê sơ. Tôi kiểm tra tất cả tên của làng xã trên văn thư nhà Lê và Nguyễn và so sánh tên thời kỳ Pháp. Tôi phát biểu kết quả năm 1975 là tổng số xã và thôn (thôn hành chính) được chính phủ quyết định trong thời kỳ Hồng Đức, sau đó thay đổi rất ít. Cho nên, nông dân phải xây dựng đơn vị xã hội theo phát triển dân số và khai thác là đơn vị làng và xóm. Tôi nhấn mạnh về quá trình hình thành đơn vị xã hội trong địa phương có cấu thành hai tầng tức là chế độ xã thôn và chế độ làng xóm. Nhưng kiểu tổ chức trong làng xã trên thực tế rất phức tạp theo điều kiện xã hội và lịch sử khác.

Tôi còn tiếp tục nghiên cứu địa bạ tổng Trình Xuyên, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, năm 1805. Điểm tập trung chủ yếu là nghiên cứu chế độ điền phu cảnh và kỳ tại. Kết luận của tôi là hình thái sở hữu ruộng đất tư nhân có nhiều loại. Theo sự phân tích của tôi thì có loại xã Đông Mỹ (làng Mỹ Trung hiện nay), loại thôn Bách Cốc, loại thôn Tiểu Cốc, loại điền này chưa thay đổi vì ruộng tư điền biến theo nguyên tắc phong tục xã hội và tình hình kinh tế nhưng công điền theo quy luật xã hội ổn định.

Trong thời kỳ đó, tôi có may mắn đọc nhiều bài luận của học giả Việt Nam. Tôi mới biết tên của GS Đào Duy Anh, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Nguyễn Đức Nghinh và Vũ Huy Phúc v.v...

Và năm 1975, tôi có may mắn lớn sang Hà Nội mấy ngày theo đoàn du lịch Đảng Cộng Sản Nhật Bản. Tôi đi thăm HTX Trần Phú, được nhìn thấy làng Việt Nam đầu tiên đối với tôi.

Năm 1976, Nhà xuất bản Yamakawa đề nghị tôi viết một quyển sách về lịch sử hiện đại Việt Nam, chắc là theo đề nghị của GS Yamamoto. Mặc dù tôi chưa có kiến thức về Việt Nam hiện đại, tôi đồng ý vì tôi nghĩ rằng đó là cơ hội tốt cho nghiên cứu lịch sử Việt Nam hiện nay. Đầu năm 1977, tôi xuất bản một quyển sách tên là Lịch sử hiện đại Việt Nam. Đó là kết quả nghiên cứu lịch sử Việt Nam từ thế kỷ 19 đến năm 1975. Quyển sách này còn được nhiều sinh viên học về Việt Nam đọc lần đầu tiên sau 28 năm.

Thời kỳ nghiên cứu Khu vực học

Năm 1977, tôi có may mắn làm cán bộ nghiên cứu ở Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á, Đạihọc Kyoto. Trước đây, phần lớn các nhà sử học không quan tâm đến Khu vực học, người ta cho rằng trình độ khoa học Khu vực học chưa cao và mục đích Khu vực học là thu thập thông tin cho đế quốc Mỹ. Nhiều thầy của tôi không đồng ý cho tôi học Khu vực học, trừ GS Yamamoto. Nhưng tôi là một chuyên gia về làng xã Việt Nam, nếu không có kinh nghiệm quan sát tình hình xã hội làng xã thì không thể có sáng kiến được. Tôi mong muốn học tập phương pháp điều tra nông thôn ở Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á.

Khi bắt đầu làm việc ở Trung tâm này, tôi rất ngạc nhiên là phần lớn các nhà nghiên cứu Đông Nam Á là học giả khoa học tự nhiên, như khoa học nông nghiệp và sinh thái học, nhưng có kiến thức rất phong phú về sinh hoạt của người nông dân trên thực tế. Tôi mới biết là nếu không có kiến thức khoa học nông nghiệp, nghiên cứu chế độ ruộng đất không phát triển được, nếu không có trí thức về thuỷ lợi học, không hiểu vấn đề quan trọng nhất đối với nông dân được. Hơn nữa, nếu không có kinh nghiệm điều tra trực tiếp ở nông thôn thì không nhận được kiến thức chính. Tôi bắt đầu học tập phương pháp điều tra nông thôn theo các nhà nông nghiệp và sinh thái học. Tôi tham gia nhiều công trình điều tra ở Thái Lan, Indonesia rất nhiều lần và Miến Điện, Ấn Độ, Iraq, Iran, Ai Cập, Hy Lạp, Trung Quốc v.v ... Đặc biệt tôi sống ở Thái Lan một năm, Indonesia một năm. Tôi đã phát biểu nhiều bài luận về nông nghiệp các khu vực, như nông thôn Thái và Indonesia, tình hình thuỷ lợi Nam Ấn Độ, biên soạn và xuất bản Lịch sử nông nghiệp Nam Trung Quốc.

Đồng thời tôi còn tiếp tục nghiên cứu Việt Nam. Trên cơ sở nghiên cứu khí hậu châu Á, tôi viết những bài về Thiên tai nông nghiệp trong thời kỳ nhà Lê và nhà Nguyễn, để phân tích nguyên nhân của sự xuất hiện nông dân đi lang thang và quan hệ chế độ sở hữu ruộng đất, địa hình và điều kiện nông nghiệp.

Tôi tiếp tục nghiên cứu chế độ ruộng đất công trên cơ sở tri thức nông nghiệp, như nghiên cứu chế độ lương điền. Nhưng nghiên cứu chủ yếu về Việt Nam là nghiên cứu lịch sử khai thác đồng bằng sông Hồng như thế nào. Tôi đã phát biểu về kỹ thuật lạc điền là không phải tưới nước theo thuỷ triều mà là làm ruộng thiên nhiên ven biển phổ biến trong khu vực Đông Nam Á.

Tôi đã nghiên cứu về tình hình nông nghiệp trong thời kỳ Bắc thuộc, thế kỷ 10 , thời đại nhà Lý và nhà Trần. Khoa Nông nghiệp Đại học Tokyo cấp cho tôi bằng tiến sĩ nông học năm 1992.

Nhưng điều không may mắn nhất là chúng tôi chưa có điều kiện sang Việt Nam để nghiên cứu. Chúng tôi bị cô lập hoàn toàn.

Năm 1985, tôi có may mắn làm việc ở Bộ Ngoại giao Nhật Bản và đi làm ở Sứ quán Nhật tại Hà Nội. Nhưng tình hình Hà Nội năm 1985 và 1986 rất lạnh nhạt đối với người Nhật. Chỉ có một ít người Việt như GS Lê Văn Sáng và ông Nguyễn Văn Cự ở Ban hợp tác quốc tế có quan hệ với tôi. Theo sự ủng hộ của hai ông, tôi được gặp những giáo sư như Phạm Huy Thông, Hà Văn Tấn, Đào Thế Tuấn, Chử Văn Tần và Trần Quốc Vượng. Sau khi về nước, năm 1987, tôi mời bốn học giả Việt Nam sang Kyoto và Tokyo để tổ chức hội thảo nghiên cứu việc trồng lúa sơ khai Nhật Bản và Việt Nam. Đó là lần đầu tiên học giả Nhật Bản có cơ hội thảo luận với học giả Việt Nam.

Cho đến nay, việc hợp tác giữa các nhà khoa học Nhật Bản và Việt Nam đã phát triển đến mức nào thì chúng ta đã biết rồi. Mong rằng hành trình nghiên cứu của tôi sẽ đóng góp phần nào cho sự phát triển của nghiên cứu Việt Nam đối với các bạn trẻ Nhật Bản trong tương lai.

Hội An

Lê Văn Hảo

Cách thành phố Đà Nẳng (tỉnh lỵ của Quảng Nam - Đà Nẳng) khoảng 25km về hướng đông nam, nằm trên bờ sông Thu Bồn và chỉ cách biển Đông 5km, đô thị cổ Hội An gần đây đã thu hút được sự quan tâm chú ý của nhiều khách tham quan, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.

Thật ra Hội An, mà người phương Tây gọi là Faifo, Haipo, đã được nhắc đến nhiều ở các thế kỷ XVII - XVIII nó còn là một thương cảng quan trọng của Đàng Trong nước Đại Việt dưới quyền kiểm soát của các chúa Nguyễn. Vốn là một cảng biển của vương quốc Chămpa, được gọi tên là Đại Chiêm hải khẩu trên tập bản đồ thời Hồng Đức (thế kỷ XV), nó đã trở thành một thị trấn ven biển của người Việt với tên gọi là Hải Phố có lẽ từ thời Trần. Trên tấm bản đồ Đại Việt công bố năm 1953 Alexandre de Rhodes đã vẽ cửa sông Thu Bồn cạnh đó ghi hai chữ HAIPHO mà sau này người nước ngoài sẽ đọc trệch thành Faifo, Haipo.

Vào đầu thế kỷ XVI (từ 1516) người Bồ Đào Nha đã đến khảo sát vùng biển Hội An, và thương nhân của họ là những người nước ngoài đầu tiên đến buôn bán với nhân dân Đàng Trong (từ 1540). Tiếp theo đó là những thương nhân Trung Quốc, Nhật Bản, Hà Lan, Anh, Pháp..., những nhà truyền giáo người YÙ, Bồ, Pháp, Tây Ban Nha... trong đó có giáo sĩ Pháp nổi tiếng De Rhodes.

Trên thực tế Hội An ở những thế kỷ trước đã từng là một thương cảng lớn của miền Đông Nam Á và một trung tâm quan trọng của công cuộc giao lưu văn hóa Đông Tây.

Đến cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, hoàn cảnh xã hội và điều kiện thiên nhiên biến động nhiều : chiến tranh giữa Trịnh, Nguyễn, Tây Sơn đã tàn phá Hội An dữ dội, các con sông đổi dòng, cửa sông Thu Bồn bị phù sa bồi lấp, thuyền bè ra vào khó khăn, một cảng biển mới hình thành ở Đà Nẳng nơi cửa sông Hàn. Từ đó Hội An chỉ còn là một phố nhỏ hiền lành trầm mặc soi mình trên dòng sông biếc xanh.

Đầu những năm 80 của thế kỷ này Hội An được phát hiện lại như là một trong những đô thị cổ quý báu còn lại của Liên Hiệp Quốc (UNESCO).

Khu phố cổ nằm ở phía nam thị xã Hội An ngày nay, sát con sông Thu Bồn. Phố Lê Lợi (xưa gọi là phố Hội An) được xây dựng đầu tiên cách nay khoảng 4 thế kỷ, rồi đến phố Trần Phú (xưa là phố cầu Nhật Bản) cách nay hơn 3 thế kỷ rưỡi là nơi tập trung đông đảo người Nhật, sau đó là phố Nguyễn Thái Học (tên cũ là phố Quảng Đông) được người Trung Hoa xây dựng cách đây hơn 300 năm, các phố khác như Phan Chu Trinh (phố Minh Hương xưa), Trần Quý Cáp (phố chợ Cũ), Nguyễn Thị Minh Khai (phố Khải Định cũ), một phần phố Trưng Nhị và đường Bạch Đằng ven sông Thu Bồn... đều là những phố cổ với nhiều chùa, đình, đền, miếu, hội quán, nhà thờ họ, nhà ở, chợ búa... được xây dựng từ rất lâu đời.

Bắc qua một con ngòi nhỏ, nối liền hai xã Cẩm Phô và Minh Hương xưa là chiếc cầu gỗ dài 18m có mái lợp ngói được gọi là cầu Nhật Bản, tương truyền do cộng đồng người Nhật ở Hội An góp tiền xây dựng từ đầu thế kỷ XVII. Nhân dân địa phương quen gọi di tích cổ nhất của Hội An này là chùa Cầu, còn sách vở xưa thì gọi là cầu Lai Viễn. Mặt cầu cong vồng lên ở giữa, mái cầu cũng uốn cong mềm mại, chùa thờ Bắc Đế và Trấn Võ, mặt bằng hình vuông nhỏ nhắn như một cái miếu nối liền với đoạn giữa của cầu theo dạng chuôi vồ.

Nổi bật lên giữa đô thị cổ là khoảng hai mươi ngôi chùa và hội quán cổ đáng chú ý là chùa Phúc Kiến (Mẫn Thương hội quán có từ năm 1687), chùa Ngũ Bang (Dương Thương hộiquán), chùa Quảng Triệu (Quảng Đông Hội Quán), chùa Hải Nam (Quỳnh Phủ hội quán) và chùa ông Bổn (hội quán Triều Châu) xây suốt 40 năm mới xong (1845 - 1885)... đều là những chùa to đẹp thờ Phật, thờ Thánh, dù được tu bổ nhiều lần nhưng vẫn giữ được những bộ khung nhà chạm trổ, những cánh cưả gỗ chạm lộng, những mảng điêu khắc, những đồ cổ quý hiếm của Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản, Tây Âu...

Tiêu biểu nhất cho kiến trúc Hội An là những ngôi nhà cổ, ví dụ nhà số 1001 Nguyễn Thái Học, nhà số 4 Nguyễn thị Minh Khai, nhà số 37, 77 và 129 phố Trần Phú... là kiểu nhà gỗ hình ống dài 40m - 70m thông suốt hai mặt phố, mặt ngoài dành để buôn bán và chứa hàng, bên trong là khu ở với nhiều gian có sân sáng suả và nhà cầu nối các gian, tất cả các bộ phận của nội thất đều được chạm trổ, trang trí rất tinh xảo.

Điều làm ta thích thú ngạc nhiên là các ngôi nhà cổ ở Hội An đều được cấu trúc đa dạng, rất khác nhau về tổ chức không gian cũng như về nghệ thuậât điêu khắc, trang trí, nghệ thuật bài trí sân vườn trồng hoa và cây cảnh. Trên đất nước ta có lẽ Hội An là nơi chứa đựng cái hình mẫu đầu tiên của ngôi nhà rường với mái vỏ cua (còn gọi là mái thừa lưu), một biện pháp mở rộng diện tích nội thất rất thông minh, tưởng chỉ thấy ở Phú Xuân (Huế), nhưng chính trong những ngôi nhà cổ ở Hội An lại được sử dụng phổ biến. Ở đây đặt ra một vấn đề là tìm hiểu ảnh hưởng qua lại của văn hóa Hội An với văn hóa Phú Xuân xưa, cụ thể là giữa kiến trúc Hội An với kiến trúc cung đình Huế, và thông qua Hội An là ảnh hưởng của kiến trúc Á Đông (Trung Hoa, Nhật Bản) mà nghệ nhân Việt Nam đã tiếp nhận trong những thế kỷ giao lưu văn hóa trước đây.

Đến Hội An, du khách còn có thể đi thuyền trên sông Thu Bồn, vượt cửa Đại ra khơi thăm Cù Lao Chàm và những đảo yến. Vùng Cưả Đại - Cù Lao Chàm là nơi tắm biển và nghỉ mát tươi đẹp.

Nếu Huế với di sản kiến trúc cung điện, lăng tẩm là tiêu biểu cho tài nghệ sáng tạo của văn hóa bác học, cung đình, cổ điển thì Hội An chính là một trong những cái nôi của văn hóa dân dã, nền tảng của tính cách dân tộc và bản sắc nhân dân. Đô thị cổ Hội An xứng đáng được hồi sinh để tiếp đón tất cả những ai muốn tìm về cái hài hòa lắng đọng của tâm hồn Việt Nam.