Giai Thoai Phan Khoi va Tinh Gia

Tình Già và Giai Thoại Phan Khôi

Nguyễn Quý Đại

Từ năm 1917 trên Nam Phong Tạp Chí học giả Phạm Quỳnh (1892-1945) nhận xét về thi ca Việt Nam “phiền phức luật lệ ràng buộc..“, năm 1928 báo Trung Bắc Tân Văn xuất hiện bài thơ đầu tiên không niêm luật hoàn toàn mới lạ, La cigale et la fourmi / Con ve sầu của La Fontaine nhà văn Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) dịch.

Mãi cho đến năm 1932 sinh hoạt văn nghệ được đổi mới khởi đầu phong trào thơ mới, chống lại khuôn sáo cũ của Đường thi gò bó, chật hẹp, niêm luật trở ngại nhiều cho thi nhân với ý thơ đang bay vào cõi mộng.

Tờ Phụ Nữ Tân Văn ngày 10.3.1932 trình làng bài Tình Già của nhà văn Phan Khôi (1887-1959) là một nhà cách mạng trong nền thi ca Việt Nam, thể mới tự do, không theo lối thơ đường luật, đã ảnh hưởng lâu đời của các thi nhân lão thành. Phan Khôi đã can đảm như Kha Luân Bố đi tìm miền đất hưá cho thế hệ mai sau.

Tình Già của Phan Khôi là một làn gió mới, xô ngã bức tường thành khép kín dưới thời phong kiến, thơ mới ra đời thật phong phú, mang tinh tuý của dân tộc Việt Nam, thơ không bị gò bó, bị phái cựu học chống đối ,nhưng được sự đón nhận và hoà nhịp cổ động cho phong trào thơ mới như : Lưu Trọng Lưu, Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Huy Thông, Chế Lan Viên, Vũ Hoàng Chương, Đông Hồ,Tế Hanh, Nguyễn Vỹ .. Thơ mới là một di sản vô giá, xóa bỏ được ngăn cách giữa con người và thiên nhiên, thi sĩ làm thơ theo rung động của con tim, không phải ngồi ôm đầu tìm niêm luật điển tích ước lệ theo khuôn vàng thước ngọc.. Từ năm 1933 ảnh hưởng văn học Tây phương mở đầu một nền thi ca thi nhân với sinh khí mới.

Tiểu Sử

Phan Khôi hiệu là Chương Dân, sinh ngày 20-08-1887 (Đinh hợi) tại làng Bảo An, quận Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, thận phụ là phó bảng Phan Trân (1826-1935), thân mẫu Hòang Thị Lệ (1826-1882) con gái của Tổng đốc Hoàng Diệu (1828-1882). Năm 1906 Phan Khôi ra Huế thi Hương, nhưng rớt cử nhân được sắp vào hạng tú tài. Ông lấy biệt hiệu Tú Sơn (Tout Seul / cô độc) .

Phan Khôi xuất thân trong gia đình khoa bảng, ông nội là án sát Phan Nhu. Phan Khôi học Hán văn từ nhỏ, nhờ đọc các sách Tân Thư nên có tinh thần Duy Tân tin ở Dân quyền. Phong trào Duy Tân hoạt động (1906-1908) do Phan Chu Trinh (1872-1926), Hùynh Thúc Kháng (1876-1947) và Trần Quý Cáp (1870-1908) cùng các sĩ phu tại quê nhà lãnh đạo. Phan Khôi hưởng ứng Phong trào ra Hà Nội học chữ Quốc ngữ và Pháp văn, tham gia hoạt động với trường Đông Kinh Nghĩa Thục mở cửa năm 1907.
Năm 1908 Phong trào bị thực dân Pháp đàn áp, tất cả đều bị bắt bỏ tù hay tử hình. Phan Khôi lúc đó ở Hà Nội, bị bắt đưa về giam ở Huyện Diên Phước (Điện Bàn), thời gian ngắn, được ân xá ông ra Huế theo học tại trường Pellerin từ năm (1909 - 1911) (**) Thân phụ mất, ông về quê để tang, mở trường dạy học, hết tang ông lập gia đình (1913), nhạc phụ là ông Lương Thúc Kỳ (1873-1947) giáo viên trường Dục Anh tại Phan Thiết do ông Nguyễn Trọng Lợi thành lập ( Phong Trào Duy Tân).

Sinh hoạt viết Báo

Phan Khôi là nhà văn, nhà báo, còn là nhà nghiên cứu sắc nét đã gây dư luận một thời.

* Đăng Cổ Tùng Báo (1907) của trường Đông Kinh Nghĩa Thục.

* Nam Phong (1918) của Phạm Quỳnh (1892-1945), nhưng chẳng bao lâu bất đồng ý kiến, bỏ vào Sài Gòn viết tờ Lục Tỉnh Tân Văn thành lập từ năm 1907.

Ông ra Hà Nội tiếp tục viết :

* Hà Nội Thực Nghiệp Dân Báo (1920)

* Hữu Thanh (1921)

Phan Khôi trở về Sài Gòn vào năm 1925 cộng tác các tờ :

* Đông Pháp Thời Báo (1923)

* Trung Lập Báo (1924)

* Thần Chung (1929)

Tại Sài Gòn ông làm chủ bút :

* Phụ Nữ Tân Văn (1929) thời gian vì khủng khoảng tài chánh đình bản.

Ông ra Hà Nội làm chủ bút :

* Phụ Nữ Thời Đàm (1932)

Ở Huế ông làm Chủ bút :

* Tràng An (1934)

* Phụ Nữ Tân Văn tục bản (1936)

Làm chủ nhiệm kiêm chủ bút :

* Nhân Văn tại Hà Nội (ngày 20.9.1956-15.12.1965 )

Trong thời gian nầy ông viết thêm các tờ :

* Giai phẩm (1956)

* Tuần báo Văn (1957)

Phan Khôi dịch bộ Thánh Kinh của Hội Thánh Tin Lành Việt Nam. Đạo Tin Lành sang truyền giáo tại Việt Nam, chưa có Kinh Thánh bằng Việt ngữ. Phan Khôi là nhà Nho am hiểu Pháp văn. Ông đối chiếu hai cuốn Kinh viết từ Hán văn và Pháp văn dịch sang chữ Quốc ngữ.(1921),

Phan Khôi gom các bài viết (1917-1945) được đăng tải qua báo chí in thành tập

Chương Dân Thi Thoại (chuyện thơ 1936).

Trở vỏ lửa (1939 cuốn tiểu thuyết ít được nhắc đến)

Việt ngữ nghiên cứu (Biên khảo 1955)

Mộng trung mộng ( Mộng trong giấc mộng . Hán văn truyện ngắn Nam Phong)

Hoạn hải ba đào ( Sóng gió bể hoạn- Hán văn truyện ngắn Nam Phong)

Lỗ Tấn truyện ngắn và tạp văn dịch (của Chu Thụ Nhân 1858-1913)

Nhà xuất bản Đà Nẳng Trung tâm Văn hoá (Ngôn ngữ Đông Tây), nhà văn Lại Nguyên Ân, người am hiểu Hán văn cũng như Pháp ngữ đã sưu tầm biên soạn về Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1928.

Học giả Nguyễn Tấn Long đã viết “ Phan Khôi đem đến làng thơ Việt Nam bầu không khí khác lạ, một thể thơ mới hoàn toàn từ hình thức đến nội dung. Nó đã phá cái cổ lệ để chính thức cho chào đời một lối thơ mới, mở màn cuộc thay đồi quan trọng của thi ca dân tộc..“ ( VN thi nhân tiền chiến trang 87).

Làm Thơ

Bài thơ Ngụ ngôn ông viết vào khoảng năm 1909 sau vụ Trung Kỳ Dân Biến (1908) với thể thơ tự do nhưng chưa được phổ biến rộng rãi. Vì báo chí viết bằng chữ Quốc ngữ còn phôi thai . Sự nghiệp văn chương của Phan Khôi có chỗ đứng vinh quang trong trên văn đàn Việt Nam.

Mồng bảy tháng bảy năm Canh thân

Chiếu lệ bắc cầu qua sông Ngân

Hằng hà sa số cu-ly (cooly) quạ

Bay bổng về trời dường trẩy quân

Hai bên bờ sông đậu lốc ngốc

Con thì kêu đói, con kêu nhọc

Đường sá xa xuôi việc nặng nề,

Phần lũ con thơ ở nhà khóc

Bỗng nghe lệnh trời truyền khởi công

Nào con đầu cúi, con lưng cong

Thêm bầy Lý Bẻo đứng coi việc,

Đụng đâu đánh đó như bao bông !

Ngán cho cái kiếp làm dân thiệt !

Làm có, ăn không, chết cho hết !

Cắn cỏ kêu Trời, Trời chẳng nghe

Một con bay lên đúng diễn thuyết

Hỏi đồng bào nghe tôi nói đây :

Dân quyền mạnh nhầt là đời nay

Việc mà chẳng phải mà công ích,

Không ai cho phép đem dân đày

Trối kệ Hoàng Ngưu với Chúc Nữ

Qua được thời qua không thời chớ ?

Quốc dân Ô thước tội tình chi ?

Mà bắt xâu bơi làm khổ sở

Anh em ta, hè về quách thôi!

Luôn thể kéo nhau vào cửa trời

Dộng trống đăng văn, ầm đế tọa

Ngai vàng bệ ngọc, rung rinh rơi

Nghe tin dân quạ nổi cách mệnh

Đường xá sá xuôi, việc nặng nề

Phần lũ con thơ ở nhà khóc !

Trời sai Thiên lôi ra thám thính

Đầu đen máu đỏ quyết hy sinh !

Ngừng búa Thiên lôi không dám đánh

Năm nay bỗng thấy chiếu trời ra,

Đánh chữ đại xá trời ban cho

Dân qụa ở đâu về ở đó

Từ nay khỏi bắc cầu Ngân hà

Ờ té ra:

Mềm thì ai cũng nuốt,

Cứng thì thời cũng nhả .

Hằng hà sa số cu-ly quạ

Bay về hạ giới kêu kha! khá !

Đông Pháp thời báo 2.6.1928

Hai mươi ba năm sau bài thơ Tình Già trình làng, đăng trên báo Phụ Nữ Tân Văn số 122 ngày 10-3-1932. Từ đó phong trào thơ mới được bắt đầu, lối làm thơ tứ tuyệt, thất ngôn bát cú, Đường luật nhường chỗ cho phong trào thơ mới. Mở đầu cho thi ca Việt Nam phát triển phong phú hơn. Bài thơ Tình Già của Phan Khôi được đưa vào chương trình giáo dục (trung học) trước 1975 tại miền Nam:

Tình già

Hai mươi bốn năm xưa,

Một đêm vừa gió lại vừa mưa

Dưới ngọn đèn mờ, trong gian nhà nhỏ

Hai mái đầu xanh kề nhau than thở.

Ôi đôi ta tình thương thì vẫn nặng

Mà lấy nhau hẳn là không đặng

Để đến rồi tình trước phụ sau

Chi cho bằng sớm liệu mà buông nhau

Hay ! Nói mới bạc làm sao chớ !

Buông nhau làm sao cho nở ?

Thương được chừng nào hay chừng nấy

Chẳng qua ông trời bắt đôi ta phải vậy !

Ta là nhân ngãi, đâu phải vợ chồng

Mà tính việc thủy chung ?

Hai mươi bốn năm sau

Tình cờ nơi đầt khách gặp nhau !

Đôi mái đầu đều bạc

Nếu chẳng quen lung, đố nhìn ra được!

Ôn chuyện cũ mà thôi.

Liếc đưa nhau đi rồi !

Con mắt còn có đuôi

Tình già tiêu biểu cho thể thơ mới từ hình thức đến nội dung và âm điệu, tình yêu thời ấy ảnh hưởng Nho giáo „Nam nử thụ thụ bất thân“, Nhưng Phan Khôi đã đưa tự do luyến ái, hai người „dám“ ngồi bên nhau trong gian nhà nhỏ than thở chuyện tình , tình yêu „thì vẫn nặng“, nhưng có thể hoàn cảnh gia đình hay xã hội để rồi „ lấy nhau thi hẳn là không đặng“ nên phải chia tay nhau…

Nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan trong tập Nhà Văn Hiện Đại “ Phan Khôi là một trong nhưng nhà văn xuất sắc nhất trong phái nho học ở một nhà cựu học như ông, người ta đã thấy nhiều cái mới quá, nhiều cái mà nhiều nhà tân học cũng cho là „mới quá“ . Đó thật là một bất ngờ„

Phan Khôi với bút hiệu „Tout seul / một mình “ có lẽ đúng với đời ông, sống cô đơn, chết cũng trong cô đơn ở Hà Nội. Tuổi già bị bệnh mất ngày 16.01.1956. Ông từng lưu lạc ở Cà Mau, rừng núi thưọng du Bắc Việt trong thời gian kháng chiến chống Tây, không viết báo nhưng đã để lại những vần thơ thương cảm.

Chơi thuyền trên sông Tân Bình

Eo đất vắt rừng già ra nước
Khỉ ho cò gáy tư bề
Ta đem thạn đến chốn nầy làm chi
Nhớ từ trẻ gian nguy từng trải
Bước giang hồ bước mãi chưa thôi
Mảnh thân còn chọi với đời
Hiểm nghèo là bạn, chơi vơi là nhà
Cảnh hiêu quạnh, có ta có chủ
không ta chẳng phụ lòng hoá công
Vẻ ra cái cảnh lạ lùng.
Làm cho cọp biển, cá đồng hay sao
Xuồng ba lá đâu là chàng Thổ
Rượu đế mang theo mỗ lưng bầu
Mũi chàng trước, lái ta sau
Mái chèo khoan nhặt con trào ngược xuôi
…….
………….
Người như rọ biết ý ta
Thi nâng chén rượu ma ca khúc nầy

Thơ Phan Khôi

Ngừng tim bặt óc lặng dòng tình
Tai mắt như không phải của mình
Thấy dưới ánh trăng muôn khúc nhạc
Nghe trong tiếng ếch một màu xanh
Suối tiên mát mẻ bao cho chán
Giấc mộng vờn mơn vẫn chẳng thành
Cái thú vui xưa nào thấy nữa
Ngủ say thức tỉnh dậy buồn tênh

Một mình đêm giao thừa

Đến ngọn đèn làm bầu bạn cũng không có
Đắp lên thân suy tàn một tấm chăn kép
Chợp mắt mơ là nhằm miếng chua cay
Có vợ con mà sống chia cách
Không sinh kế đành phải ăn nhờ
Nghe tiếng gà mừng vùng dậy
Kháng chiến bốn lần gặp xuân rồi !

Phan Khôi nổi tiếng trong thi đàn Việt Nam, ông còn là nhà viết báo, lý luận hay, thường bút chiến với nhiều nhà văn thuộc giới nho học, như Huỳnh Thúc Kháng, Phạm Quỳnh ,ông dám kết án Phạm Quỳnh là “học phiệt, phê bình bộ Nho Giáo của sử gia Trần Trọng Kim . Ông xuất thân từ Quảng Nam „Quảng Nam hay cãi…“, nhưng cãi để đưa những đề tài trong sáng và xây dựng, không ác ý vì nghề nghiệp . Phan Khôi với đức tính muốn phục vụ chân lý, và lẽ phải. Phan Khôi lúc 18 tuổi đậu tú tài Hán văn, sau nầy học thêm chữ Quốc ngữ Pháp văn. từng dịch bộ Kinh thánh Tin Lành đầu tiên tại Việt Nam.. Ông không ngại sửa văn của những người thuộc giới cựu trào nho học, “ không phải tôi chê các cụ đã viết sai, nhưng tôi chê các cụ chưa viết đúng theo lề lối và tinh thần của người Tàu. Nên nhớ chữ Nho là chữ Tàu...

Nhà văn Lại Nguyên Ân đã sưu tầm những bài báo in thành sách (Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1928, do nhà xuất bản Đà Nẳng phát hành năm 2003).

Phan Khôi còn nhiều giai thoại khá hấp dẫn như “lý luận Phan Khôi“ là câu chuyện châm biếm giới quan lại dốt nát giữ việc trị dân.

”Đọc lệch giết người “ để độc giả đọc thêm cho vui

Thừa đêm mưa gió, một tên đạo chích lén trộm chiếc chuông của chùa làng, và bị bắt. Nội vụ giải đến huyện quan. Ai cũng tưởng tên trộm sẽ bị tù, nào ngờ Quan huyện (ngày nay trong nước thường gọi là „Thủ Trưởng / hay Thủ Tướng„ tha ngay hắn về.

Không bao lâu, làng lại bắt được một tên trộm chiếu và cũng giải nạp lên huyện đường. Nhưng lạ thay, quan Huyện (Thủ trưởng) dạy đem chém đầu tên trộm chiếu.

Hội đồng làng chẳng hiểu ra sao cả, trộm chuông là trọng tội mà được tha, còn trộm chiếu coi như cắp vặt lại bị giết, Thế là cả hội đồng làng kéo nhau lên huyện đường để nhờ quan chỉ dạy.

Huyện quan tỏ ra là bậc „dân chi phụ mẫu“ dạy rằng:

„Các ngươi làm sao hiểu thấu phương cách chăn dân trị nước của bậc Thánh hiền. Ta đây xét xử mọi việc đều theo sách vở nghìn xưa để lại, bởi sách có câu : Phu tử chi đạo kỳ chung thứ giả, nghiã là Đức Phu tử dạy, trộm chuông thì hãy tha. Lại có câu : Triều văn đạo tịch tử khả hỉ, nghiã Triều đình truyền ăn trộm chiếu thì phải tội chết, Bởi các ngươi còn tối sách vở thánh hiền thì làm sao thông đạt nghiã lý .

Hội đồng làng gật gù, tỏ vẻ khâm phục xá dài nói:

”Bẩm quan ngài, Ngài qủa là người thông đạt thiên kinh vạn sử, lũ chúng con

sao sánh bằng“.

Vì bị chết oan, hồn tên trộm chiếu vất vưởng xuống Diêm đình đầu cáo Diêm Vương cho qủi sứ lên bắt hồn quan huyện xuống đối chất.

Diêm vương phán hỏi:

”Nhà ngươi xét xử thế nào mà tên nầy xuống đây kêu oan“.

Huyện quan thưa:

”Bẩm Diêm chúa, chúng con đứng ra chăn dân, cầm cân nẩy mực lẽ nào không hiểu lời Thành hiền dạy , Sách có câu Phu tử chi đạo kỳ chung thứ giả „ và „ Triều văn đại tịch tử khả hỉ, Con đã theo đúng sách vở mà tha cho tên trộm chuông và giết tên trộm chiếu để răn dạy kẻ khác“.

Nghe xong Diêm vương vỗ án ;

”Thôi rồi, Nhà ngươi làm đến chức Huyện quan mà hiểu sai bét cả sách vở Thánh hiền thì làm sao sao không giết oan uổng mạng người “Phu tử chi đạo kỳ trung” (không phải chung) thứ giả , nghiã là Đạo của Phu tử chi đạo kỳ trung thứ giả. chữ trung là trung dung, tức cái đạo không thiên về mặt nào mà mi đọc lệch chung ra cái chuông . Còn câu kia Triêu (không phải là triều là chữ đồng tự dị âm), văn đạo tịch tử khả hỉ, nguyên văn câu cuả thầy Nhan Hồi , học trò đức Khổng Tử viết để tỏ nhiệt tình với đạo của thấy có nghiã “sáng mà nghe được mùi đạo trung thứ chiều chết cũng cam.“

Triêu mà mi đọc là lệch là “triều“ là triều đình, còn tịch là “buổi chiều“ tịch dương mà mi đọc là „chiếu . Để rồi giết oan một mạng người. cái dốt của nhà ngươi sẽ còn gây thêm nhiều oan khổ cho dân lành. Vậy ta bắt nhà ngươi đầu thai làm chó để bù tội lỗi“.

Quan lại sợ hãi, khúm núm thưa van xin:

”Thưa Ngài, Ngài có cho con đầu thai làm chó xin Ngài thương tình cho con làm con chó nái“.

Diêm vương ngạc nhiên hỏi :

”Chó đực hay chó cái đều là kiếp chó. Tại sao nhà ngươi xin đầu thai làm chó nái ?“

”Bẩm Ngài. sách có câu Lâm tài mẫu cẩu đắc, lâm nạn mẫu cẩu miễn, con muốn đầu thai làm chó nái để gặp tiền thì chó mẹ được hưởng, gặp nạn thì chó mẹ được miễn. Xin Ngài cho con làm chó nái.

Diêm vương lắc đầu, chán nản ;

”Thôi lại là cái dốt đặc cán mai của nhà ngươi. Lâm tài mẫu (mẫu đây có nghiã là không nên chứ không phải mẫu là mẹ) cẩu đắc, lâm nạn mẫu cẩu miễn nghiã là : gặp tiền tài không nên lấy bửa bãi, gặp nạn chớ bỏ qua. Thế mà nha ngươi hiểu ra Chó nái dễ được tiền, tránh được tai nạn. Thôi ta không cho ngươi đầu thai làm chó nái mà phải chôn sống nhà ngươi.

Huyện quan than khóc : con đập đầu trăm lạy nếu Ngài chôn sống con xin ngài rộng lượng chôn từ cổ trở xuống.

Diêm Vương hỏi chứ đầu cho mi thở:

Thưa sách có câu : Thiên niên mai cốt bất mai tu (tu đây có nghiã là xấu hổ, giống như cọp chết để da người ta chết để tiếng) tu ở đây không phải là râu nhưng Huyện quan hiểu rằng ngàn năm chôn xác chứ không chôn râu …. (VN thi nhân tiền chiến trang 85).

Xã hội thời phong kiến, không phát triển về tự do ngôn luận hay nhân quyền, bởi vì đời sống dân trí còn thấp, nhưng ngày nay cũng nhiều nơi trên thế giới dù đất nước phát triển, thống nhất, hoà bình nhưng vẫn còn dung túng bọn quan lại dốt nát, không học nhưng mua bằng cấp ăn trên ngổi trốc có điạ vị cai trị dân độc tài bóc lột làm đất nước thêm khổ đau, người dân luôn sống trong trình trạng thấp cổ bé miệng. Xin đốt nén nhang tuởng nhớ cụ Phan Khôi.

Những năm kháng chiến chống thực dân Pháp (1946-1954) Phan Khôi đã làm bài thơ Thăm bộ đội, trong Tập văn kháng chiến và cách mạng:

Vượt núi trèo non tôi đến đây

Về thăm anh nghỉ dướI chân mây.

Chúc anh mạnh khoẻ rồi ra trận

Máu sức càng hăng để đánh Tậy

Đánh đến bao giờ độc lập thành

Tôi dù già rụi ở quê anh

Cũng nguyền nhắm mắt không ân hận,

Nằm dướI mồ nghe khúc thái bình.

Phan Khôi còn làm bài thơ ngụ ngôn :

Một dạo, giữa loài giở cạn giở nước, mở cuộc thi sắc đẹp

Nhân có sự tranh chấp, ba con Ếch , Cóc, Ểnh ương đấu khẩu với nhau

Tiếng cóc nhỏ hơn hết, nhưng mà động đến trời

Trời phán: “chỉ có mày là đồng loại với chúng nó, mày sẽ làm vừa ý ta, không được từ chối.

Sau khi cực chẳng đã phải làm trọng tài, Nhái bén tâu kết quả :

Ểnh ương giải nhất, Ếch giải nhì, Cóc không ở giải nào cả?

Trời tỏ dáng không vui, bảo Nhái bén :

“Mày cố hết sức tìm ra ưu điểm Cóc xem

Nhái bén tâu : Cóc có mụt nằm khắp cả người

Con không tìm ra ưu điểm nào

Trời phán “Thôi cho mày đi về.

Mấy hôm sau, có nghị định của Hà Bá sức về :

Nhái bén bị đày vĩnh viễn ở dưới nước, không được lên cạn nữa

Nhái bén gặp Cá Trê, kể cảnh ngộ của mình , Cá Trê bảo :

“Mày dại lắm đi đâu chẳng biết con cóc là cậu ông Trời

Tao đây mà cũng còn thua kiện nó nữa là ...