DienTichTruyenKieu

ÐIỂN TÍCH TRUYỆN KIỀU

1.- ÐẦM ÐẦM CHÂU SA - LÀM MA KHÔNG CHỒNG.

2.- HỌA LÀ NGƯỜI DƯỚI SUỐI VÀNG BIẾT CHO

3.- ÐÀO NGUYÊN LẠC LỐI ÐÂU MÀ ÐẾN ÐÂY

4.- CẠN DÒNG LÁ THẮM DỨT ÐƯỜNG CHIM XANH

5.- BÂNG KHUÂNG ÐỈNH GIÁP NON THẦN

6.- KÊ KHANG NẦY KHÚC QUẢNG LĂNG

7.- ÐÃ CHO VÀO BỰC BỐ KINH

8.- ÐÃ THẸN NÀNG OANH, LẠI THUA Ả LÝ

9.- KEO LOAN CHẮP NỐI TƠ THỪA MẶC EM

10.- ÐÃ NÊN QUỐC SẮC THIÊN HƯƠNG

11.- ÐUỐC HOA ĐỂ ĐÓ MẶC NÀNG NẰM TRƠ

12.- ÐÊM ÐÊM HÀN THỰC NGÀY NGÀY NGUYÊN TIÊU

13.- ÐÊM THU KHẮC LẬU CANH TÀN

14.- KHI VỀ HỎI LIỄU CHƯƠNG ĐÀI

15.- KHEN RẰNG GIÁ ÐÁNG THỊNH ÐƯỜNG

16.- DUYÊN ÐẰNG THUẬN NẺO GIÓ ÐƯA

17.- CŨNG THẦN MÀY TRẮNG CŨNG PHƯỜNG LÂU XANH

18.- CÔN QUYỀN HƠN SỨC LƯỢC THAO GỒM TÀI

19.- GƯƠM ÐÀN NỬA GÁNH NON SÔNG MỘT CHÈO

20.- HOA ÐÀO NĂM NGOÁI CÒN CƯỜI GIÓ ÐÔNG

21.- BÂY GIỜ GƯƠNG VỠ LẠI LÀNH

22.- ÐEM TÌNH CẦM SẮT ÐỔI RA CẦM CỜ

23.- KHÁCH QUA ÐƯỜNG ÐỂ HỮNG HỜ CHÀNG TIÊU

24.- ẤY LÀ HỒ ÐIỆP HAY LÀ TRANG SINH
25.- ẤY HỒN THỤC ÐẾ HAY MÌNH ÐỖ QUYÊN

1.- ÐẦM ÐẦM CHÂU SA - LÀM MA KHÔNG CHỒNG.

Ba chị em Thúy Kiều, Thúy Vân và Vương Quan đi du xuân nhân tiết Thanh minh, khi trở về giữa đường gặp một nấm mồ không nhan khói, không ai đắp điếm. Kiều cảm động, lấy làm lạ hỏi. Vương Quan cho biết:

- Có một ca nhi tên Ðạm Tiên đã từng "nổi danh tài sắc một thì", đến khi chết vì không có chồng, phải nhờ người khách phương xa nghe tiếng tìm chơi, lỡ cơ nên xuất tiền sắm sanh lễ vật chôn cất. Nay là mồ vô chủ, không ai viếng thăm.

Nghe kể, Kiều xót xa thương cảm người bạc mệnh:

Lòng đâu sẵn nỗi thương tâm,

Thoắt nghe Kiều đã đầm đầm châu sa.

Ðau đớn thay phận đàn bà,

Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung...

(Câu 81 - 84)

- Sống làm vợ khắp người ta,

Khéo thay thác xuống làm ma không chồng.

(Câu 87 - 88)

- Châu sa là hột ngọc (châu) rơi xuống (sa), nghĩa bóng chỉ nước mắt rơi. Trong "Truyện Kiều" còn có những câu:

Lại cùng ủ dột nét hoa,

Sầu tuôn dứt nối châu sa vắn dài.

Ngại ngùng một bước một xa,

Một lời trân trọng châu sa mấy hàng.

Trong "Thần thoại ký" của Trung Hoa có chép: đời Thượng cổ có loài giao long hóa người gọi là giao nhân. Ðầu và mình giao nhân giống như người, nhưng đít giống đuôi cá. Giống này cũng có đực, cái từ dưới nước lên ở thế gian, buôn bán giao thiệp lẫn lộn với người thường. Giao nhân rất xinh đẹp và thông minh, lại giàu tình cảm luyến ái nên được người ở mặt đất thương mến.

Giao nhân ở trên đất thời gian chỉ được một năm là phải về thủy cung chầu Long vương theo luật định. Khi trở về, vì quyến luyến cõi trần thế, nhứt là tình đối xử giữa người với giao nhân nên lúc từ giã, giao nhân khóc lóc thảm thiết. Những giọt nước mắt rơi xuống lại hóa thành hột ngọc (châu).

Truyện thần thoại chép như vậy.

Có điều cụ thể, giọt nước mắt hình giống hột châu nên mới gọi giọt châu hay giọt ngọc. Từ Hán Việt gọi là "lệ châu". Có câu:

Nàng càng giọt ngọc như chan,

Nỗi lòng luống những bàng hoàng niềm tây.

....................

Sợ quen dám hở ra lời,

Khôn ngăn giọt ngọc sụt sùi nhỏ sa.

- Ma không chồng:

Sống làm vợ khắp người ta,

Khéo thay chết xuống làm ma không chồng.

Hai câu này thoát dịch rất tài do hai câu thơ cổ:

Sinh vi vạn nhân thể,

Tử vi vô phu quỷ.

Nghĩa là:

Sống làm vợ muôn người,

Khéo thay ma không chồng.

"Khéo thay" có bản chép là "Hại thay".

Bản dịch của Ðào Duy Anh và của Tản Ðà Nguyễn Khắc Hiếu chép là "Khéo thay" dựa theo bản Liễu Văn Đường (chữ Nôm khắc năm 1871) và bản của Kiều Oánh chú thích là tình cờ như có bàn tay khéo léo xếp đặt, nói mỉa và cho rằng nhiều bản Nôm khác cho là "hại" là lầm chữ...

Bản của Vân Hạc - Lê Văn Hoè chép "hại thay", chú thích là: "Thương hại thay cũng như ta nói "tội nghiệp thay".

Sống thì làm vợ mọi người nhưng đến khi chết - thực thảm thay, thương hại thay - làm ma không chồng. Sống thì làm vợ mọi người nhưng đến khi chết - ôi, khéo thay (do bàn tay nào xếp đặt) để phải - làm ma không chồng. Hai từ "khéo thay", "hại thay" đều diễn tả tình cảm. Tất cả đều có ý nghĩa sâu sắc.

"Hại thay" chỉ tỏ tình cảm thương xót, thương hại.

"Khéo thay" chỉ tỏ tình cảm thương sót nhưng hàm súc một ý nghĩa mỉa mai, trách móc số kiếp của một con người hồng nhan bạc mệnh, bị đời ruồng rẫy, phũ phàng...

Tác giả "Truyện Kiều" còn dùng nhiều từ "khéo".....

Chữ tài chữ mạng khéo là ghét nhau.

....................

Khéo vô duyên bấy là mình với ta.

... để tỏ tình thương xót, mỉa mai cay đắng ấy.

2.- HỌA LÀ NGƯỜI DƯỚI SUỐI VÀNG BIẾT CHO

Trước nấm mồ của Ðạm Tiên hoang vắng, Kiều cảm động than thở, có câu:

Nào người phượng chạ loan chung,

Nào ai tiếc lục tham hồng là ai?

Ðã không kẻ đoái người hoài,

Sẵn đây ta kiếm một vài nén hương.

Gọi là gặp gỡ giữa đường,

Họa là người dưới suối vàng biết cho.

(Câu 89 đến 94)

Và, khi bán mình lo hối lộ quan lại để cứu cha mắc tội oan, Kiều làm thơ than thở với em là Thuý Vân nhờ thay mình để kết duyên với Kim Trọng, có câu:

Ngày xuân em hãy còn dài,

Xót tình máu mủ thay lời nước non.

Chị dù thịt nát xương mòn,

Ngậm cười chín suối hãy còn thơm lây.

(Câu 731 đến 734)

- "Suối vàng", nguyên từ Hán Việt là "Hoàng (huỳnh) tuyền"; "Chín suối" là "Cửu tuyền" hay "Cửu nguyên" đều chỉ cõi âm phủ. Theo mê tín, đây là một cái suối màu vàng ở dưới lòng đất, người ta lúc chết chôn xuống dưới đất nên dùng chữ "suối vàng" để chỉ chỗ ở của người chết. Sách Tả truyện có câu: "Bất cập hoàng tuyền vô tương kiến giã", nghĩa là "Không đến suối vàng thì không găp nhau được".

Nguyên đời Xuân Thu (722-749 trước D.L), Vũ Công nước Trịnh có vợ là Khương Thị sinh ra con trưởng là Ngộ Sinh và con thứ là Ðoạn. Vì sinh Ngộ Sinh do sự đẻ ngang làm Khương Thị khổ sở nên bà không ưa. Trái lại, Ðoạn mặt mũi khôi ngô, sức mạnh hơn người lại có tài thiện xạ nên Khương Thị rất yêu chiều. Muốn cho Ðoạn sau này nối ngôi, nên trước mặt Trịnh Vũ Công, bà thường khen Ðoạn là người hiN73;n đức và tỏ ý muốn lập Ðoạn làm thế tử.

Trịnh Vũ Công bảo:

- Anh em có thứ bậc, không nên xáo trộn đạo lý. Hơn nữa, Ngộ Sinh không có tội lỗi gì thì sao bỏ trưởng lập thứ được?

Thế là Trịnh Vũ Công lập Ngộ Sinh làm Thế tử. Còn Ðoạn thì thì được phong cho đất Cung, gọi là Cung thúc Ðoạn, Khương Thị lấy làm bất bình. Trịnh Vũ Công mất, Ngộ Sinh lên kế vị tức Trịnh Trang Công, lại tiếp tục kiêm chức Khanh sĩ nhà Châu thay cha.

Dương Thị thấy Ðoạn không quyền hành, lấy làm buồn bã, bảo Trịnh Trang Công:

- Con nối ngôi cha làm chủ nước Trịnh, đất rộng ngoài mấy trăm dặm, thế mà nỡ cho người em ruột thịt một chỗ đất nhỏ mọn không đủ để dung thân, sao yên lòng được?

Trịnh Trang Công thưa:

- Vậy xin mẫu thân cho biết ý muốn.

- Sao không lấy đất Chế ấp mà phong cho em con.

- Chế ấp là một nơi hiểm yếu, tiên vương ngày xưa có di mạng cấm phong cho ai. Trừ đất ấy, mẫu thân mẫu thân muốn chỗ nào con cũng sẽ vâng lời.

- Nếu vậy thì phong cho nó đất Kinh thành. Trịnh Trang Công im lặng.

Khương thị thấy thế nổi giận bảo:

- Nếu con không nhận như vậy thì cứ đuổi Ðoạn đi nước khác, để nó tìm cách gì làm ăn được thì nó làm.

- Con đâu thể làm thế được.

Hôm sau, Trịnh Trang Công vời Ðoạn vào phong cho đất Kinh thành. Qua Ðại phu là Sái Túc can, cho rằng Kinh thành là một ấp lớn, đất rộng người đông, nếu đem phong cho Cung thúc Ðoạn thì mai hậu Ðoạn sẽ cậy thế chuyên quyền.

Nhưng Trang Công bảo:

- Mẫu thân ta đã muốn vậy thì ta phải làm theo vậy. Thế là Ðoạn ra ở đất Kinh thành. Trước khi đi, Ðoạn vào cáo biệt mẹ.

Khương thị nói riêng với Ðoạn:

- Anh con không nghĩ đN71;n tình ruột thịt, đãi con lắm điều tệ bạc. Nhờ ta ba lần khẩn khoản nó mới phong đất Kinh thành cho con, ấy là vị nể chưa chắc thành thật. Con về Kinh thành nên lo luyện tập binh mã, chuẩn bị sẵn sàng, nếu có cơ hội thì đem quân lại đánh, ta sẽ nội ứng mà lấy nước Trịnh. Nếu con đoạt được ngôi của Ngộ Sinh thì ta có có chết cũng đành hả dạ. Cung thúc Ðoạn lãnh lịnh mẹ đóng ở đất Kinh thành, đổi hiệu Cung thúc ra Thái thúc. Từ đấy, Ðoạn ngày ngày đem quân vào rừng săn bắn nhưng kỳ thực là đi luyện tập, lại chiếm lấy hai ấp gần đó. Hai quan ấp tể trốn về triều kêu cứu. Trịnh Trang Công không nói gì chỉ mỉm cười.

Quan Thượng khanh công tử Lã kêu lên:

- Tội Thái thúc Ðoạn thực đáng giết. Trang Công hỏi có ý kiến gì không, thì Lã nói:

- Thái thúc Ðoạn ỷ lại trong có quốc mẫu yêu vì, ngoài cậy vào đất hiểm yếu của Kinh thành mà đêm ngày luyện tập binh mã, tất cố ý thoán đoạt. Xin chúa công cho tôi đem đem quân đi Kinh thành, bắt Ðoạn để trừ hậu hoạn.

Trang Công bảo:

- Tội của Thúc đoạn chưa có gì rõ rệt, không nên vội.

- Ðoạn đã chiếm lấy hai ấp. Không lẽ chúa công để đất của Tiên công hao mòn mãi sao?

Trang Công cười nói:

- Ðoạn là con cưng của mẫu thân ta, ta thà mất bờ cõi còn hơn mất tình anh em và để mẫu thân ta phải buồn.

- Sợ mất bờ cõi thì không nói làm gì, e có ngày mất luôn cả nước. Nay Thúc Ðoạn ngày một cường thịnh, dân tình sợ uy mà sinh hai lòng. Bây giờ chúa công còn dung sau này Thúc Ðoạn không dung, chúa công hối thì làm sao kịp nữa?

Trang Công nghiêm giọng:

- Nhà ngươi không nên nói càn, để mặc ta lo nghĩ.

Công tử Lã đi ra, và nói với quan đại phu Sái Túc:

- Chúa công ta bịn rịn tình riêng mà quên việc nước. Tôi lấy làm lo lắm!

Sái Túc cười bảo:

- Chúa công là một người tài trí, há lại không biết điều ấy. Có lẽ vì chỗ đông người không tiện nói ra, vậy ông nên vào hầu riêng mà bàn chuyện, dò xem ý chúa công ra sao.

Công tử Lã cho là phải, bèn vào yết kiến Trang Công, Trang Công nói:

- Ta nghĩ kỹ lắm. Ðoạn dù vô đạo nhưng chưa rõ tội. Nếu ta đem quân đánh thì quốc mẫu ta ắt tìm cách ngăn cản. Người ngoài không biết lại bảo ta bất hữu và bất hiếu. Chi bằng cứ để thế, Ðoạn tất làm càn, không kiêng nể ai, lúc ấy ta sẽ kể tội trạng đem quân đi đánh thì người trong nước không ai giúp Ðoạn, mà đến mẫu thân ta cũng không oán trách gì được.

- Nếu quả vậy, chúa công cao kiến lắm, chúng tôi chưa nghĩ đến kịp. Dù vậy, tôi sợ thế lực Ðoạn ngày một to, lan ra như cỏ mọc, cắt không hết được thì mới làm sao? Chúa công nên mưu nghĩ cách gì cho Ðoạn phản nghịch nổi loạn sớm thì đánh hắn mới chắc được.

- Vậy thì ta phải làm cách nào?

Thế là sáng hôm sau, Trang Công giao việc quốc chính cho quan Ðại phu Sái Túc để vào triều nhà Châu. Khương Thị nghe biết mừng lắm cho là dịp tốt đã đến, liền viết thư sai kẻ tâm phúc đem đến Kinh thành, hẹn với Thúc Ðoạn đem quân về đánh. Nhưng Công tử Lã đã cho người đón đường bắt được thư và giết ngay tên ấy, rồi đem thư dâng lên Trang Công. Trang Công xem thư, niêm lại rồi sai người giả làm người của Khương Thị đưa thư đến cho Ðoạn, và lấy thư trả lời đem về.

Trang Công được thư mừng lắm nói:

- Tờ cung chiêu của Ðoạn sẵn có đây rồi. Thế thì mẫu thân ta không bênh vực thế nào được nữa.

Trang Công liền vào cáo từ Khương Thị, giả nói vào nhà Châu triều kiến, rồi đem quân theo đường tắt sang Kinh thành. Thái thúc Ðoạn từ khi tiếp được thư của mẹ, liền sai con là Hoạt sang nước Vệ mượn binh, rồi phao tin rằng phụng mạng về triều tạm thay coi việc quốc chính, đoạn mở cửa thành tiến quân.

Công tử Lã mưu cho quân giả làm lái buôn trà trộn vào thành trước, đợi khi Ðoạn cất quân đi thì đốt lửa làm hiệu cho Lã biết đem quân đến, trong thành mở cửa ra đón. Lã vào thành rồi li̓3;n kể tội Ðoạn trước quân dân, và đem đức tính của Trang Công yết cho nhân dân biết. Người trong thành cho là phải.

Thái thúc Ðoạn bắt được tin Kinh thành có biến, không dám trở lại, rút quân về Cung thành. Trịnh Trang Tông xua quân đánh, Thúc Ðoạn nghe tin thở dài, than: "Chính mẹ ta giết chết ta rồi. Ta còn mặt mũi nào nhìn thấy anh ta nữa!".

Ðoạn tự tử chết.

Trang Công vào thành, ôm thây Thúc Ðoạn khóc kể: "Ta đã giết chết em ta rồi. Em ta quá lo, chớ ta đâu nỡ giết em ta!".

Bấy giờ Trang Công thu lấy đồ đạc, tìm thấy bức thư của mẹ gởi cho Ðoạn liền lấy gói lại cùng bức thư trả lời của Ðoạn, sai Sái Túc đem về Trịnh dâng cho Khương Thị xem, lại truyền đem Khương Thị an trí sang đất Dĩnh.

Trang Công uất ức việc mẹ làm nên thề rằng:

"Không đến suối vàng thì chẳng gặp nhau được". (Bất cập hoàng tuyền vô tương kiến giã).

Riêng Khương Thị thấy hai bức thư lấy làm thẹn, tự nghĩ không còn mặt mũi nào nhìn thấy Trịnh Trang Công nữa bèn dọn đồ đi ở ấp Dĩnh. Trang công trở về triều, vào cung không thấy mẹ lấy làm đau lòng: "Ta ép lòng để em ta chết, nay nỡ lòng nào để lìa mẹ nữa. Ta thật có tội!".

Quan trấn ấp Dĩnh là Ðinh Khảo Thúc vốn người chí hiếu và trung trực, thấy Trang Công đem an trí mẹ thì không bằng lòng, nên có ý tìm cách khuyên can, nên một hôm bắt mấy con chim cú vào dâng cho Trang Công để làm thịt. Trang công hỏi chim gi?

Thúc thưa:

- Ðây là giống chim cú. Ban ngày, vật gì lớn bằng quả núi cũng không thấy, mà ban đêm vật gì nhỏ như sợi tóc dù ở xa cũng trông thấy rõ. Thật là một con vật trông được sự nhỏ mà không trông được sự lớn. Vả lại, chim nầy khi con nhỏ thì mẹ kiếm mồi cho ăn, nhưng khi lớn lên lại không biết mẹ, vậy nên bắt nó mà ăn thịt.

Trang Công im lặng. Nhân lúc ấy có người dâng một con dê chín để vua nhắm rượu. Trang Công sai cắt một miếng cho Ðinh Khảo Thúc ăn. Thúc liền chọn chỗ thịt ngon, tự cắt lấ;y một miếng gói lại trong giấy, đút vào tay áo. Trang Công lấy làm lạ hỏi, thì Khảo Thúc thưa:

- Mẹ tôi đã già, nhà lại bần bạc, ngày ngày chỉ cơm rau dưa muối, chưa hề được vật nầy. Nay chúa công ban cho mà mẹ già không được hưởng thì con không sao nuốt trôi được, nên trộm đem về cho mẹ.

Trang Công nói:

- Ngươi thật là một người con chí hiếu.

Trang Công lại ngậm ngùi nghĩ đến việc mình, thở dài. Khảo Thúc hỏi tại sao thở dài?

Trang Công đáp:

- Nhà ngươi có mẹ già được phụng dưỡng để trọn đạo làm con. Còn ta làm vua mà không được bằng người.

Khảo Thúc giả vẻ ngơ ngẩn, hỏi:

- Quốc mẫu hiện đang mạnh giỏi, sao chúa công lại nói thế? Trang Công liền đem việc mưu loạn xảy ra đến việc đày mẹ và cả lời thề, nay hối lại thì đã muộn.

Khảo Thúc thưa:

- Thái thúc Ðoạn đã đành mất rồi, nay chỉ còn lại quốc mẫu. Nếu chúa công còn lo nổi lời thề nặng "suối vàng", thì tôi xin hiến một cách có thể giải được. Chúa công cho người đào đất đến tận mạch nước, đặt thang, làm một cái nhà dưới hầm, rồi rước quốc mẫu đến ở đó. Thế rồi chúa công xuống dưới, kể lại tình nhớ mong mẹ bấy lâu. Tôi tin rằng chúa công nhớ mẹ bao nhiêu thì quốc mẫu cũng nhớ chúa công như thế. Cả hai gặp nhau dưới nhà hầm ấy khỏi trái với lời thề suối vàng được.

Trang Công rất mừng, liền thực hiện ngay.

Khương Thị bằng lòng. Trang Công theo bậc thang xuống hầm trông thấy mẹ, vội sụp lạy nói:

- Ngộ Sinh nầy bất hiếu, lâu nay thiếu phụng thờ mẹ. Mẹ tha tội cho.

Khương Thị ngậm ngùi, đỡ Trang Công dậy:

- Ðó là lỗi của mẹ. Con đâu có tội gì.

Thế rồi hai mẹ con cùng khóc nức nở.

Trang Công dắt mẹ lên thang, cùng ngồi xe và tự c&#7847;m cương đưa mẹ về cung.

"Suối vàng" là như vậy.

3.- ÐÀO NGUYÊN LẠC LỐI ÐÂU MÀ ÐẾN ÐÂY

Sau khi du Thanh minh về Kiều nằm mộng:

Thoắt đâu thấy một tiểu kiều,

Có chiều phong vận có chiều thanh tân.

Sương in mặt tuyết pha thân,

Rước nàng đón hỏi dò la:

Ðào nguyên lạc lối đâu mà đến đây?

Và, nhân lúc cha mẹ vắng nhà Kiều sang phòng văn của Kim Trọng:

Lần theo núi giả đi vòng,

Cuối tường dường có nẻo thông mới vào.

Xắn tay mở khoá động Ðào,

Rẽ mây trông tỏ lối vào Thiên Thai.

- "Ðào nguyên", "động Đào" hay "động Bích" chỉ nơi tiên ở cũng như "Thiên thai".

Theo "Ðào hoa nguyên ký" của Ðào Tiềm (365 - 427), một nhà thơ văn đời Ðồng Tấn, có một ngư phủ huyện Vũ Lăng, một hôm chèo thuyền đi ngược theo bờ suối. Càng đi xa chừng nào thì thấy càng có nhiều hoa đào trôi theo dòng nước đổ xuống. Ðến một quãng bỗng thấy trước mặt hiện ra một rừng đào. Hoa đào đỏ rực rỡ làm cho ngư phủ càng thấy say sưa, thích thú. Ðịnh có người ở gần đấy nên bỏ thuyền lên bờ. Vượt qua rừng đào đến một ngọn núi, dưới chân núi có một cái hang nhỏ hẹp vừa một người chui được, bên trong thấy thoáng có ánh sáng.

Gợi tính tò mò, ngư phủ lách mình vào cửa hang. Lúc đầu cửa hang còn hẹp, sau rộng dần. Rồi cả một thế giới hiện ra: ruộng vườn tươi tốt, thôn ấp, nhà cửa liên tiếp nhau. Gà gáy, chó sủa nghe rõ mồn một. Trai gái đều say sưa công việc đồng áng. Trên mặt mọi người hiện vẻ vui tươi, chất phát, hồn nhiên. Người già, trẻ con đều có vẻ ung dung, thanh thản. Họ thấy ngư phủ thì lấy làm kinh ngạc hỏi làm sao đến được chốn này? Ngư phủ trình bày sự thật. Các phụ lão đem vợ con ra chào mừng khách lạ, dọn cơm rượu thịnh soạn đãi đằng. Ngư phủ ăn uống lấy làm ngon lạ, vì tuy cơm rượu mà tính chất khác thường. Các phụ lão lại nói: "Ðây là động Ðào nguyên. Tổ tiên chúng tôi tránh họa đời Tần, đem cả gia đình vào ở đây, từ đó cách biệt với bên ngoài..."

Cuối cùng họ dặn ngư phủ: sau khi ra khỏi chốn này, xin đừng cho ai biết có họ ở đây. Lão ngư phủ ở chơi một hôm rồi cáo biệt. Ngư phủ cho mình may mắn gặp được tiên. Khi trở về nhiều người đến thăm hỏi, trước đó còn tìm cách dấu quanh. Chuyện thấu đến quan Thái thú sở tại, ngư phủ đành phải thuật cả việc lại. Có tính hiếu kỳ, viên Thái thú sai người đi theo ngư phủ tìm lại động Ðào nguyên nhưng bị lạc đường đành phải trở về.

Nước ta có chuyện "Ðộng Bích Ðào". Ðộng ở xã Trị Nội, huyện Nga Sơn, bên mặt núi Trần Phù thuộc tỉnh Thanh Hoá. Tương truyền đời nhà Trần, niên hiệu Quang Thái (1388 - 1398) có ông Từ Thức làm quan Tể huyện Tiên Du (tỉnh Bắc Ninh). Bên cạnh huyện có một ngôi chùa có trồng một cây mẫu đơn. Mỗi khi nở hoa thì người các nơi đổ đến, xe ngựa dập dìu.

Trong khi mọi người nhìn ngắm hoa đẹp, bỗng có một thiếu nữ dung nhan diễm lệ bước đến, đưa tay ve vuốt lấy hoa. Nhưng chẳng may khi vịn lấy một cành mẫu đơn thì cành dòn bị gãy. Người giữ hoa giữ nàng lại, bắt đền. Nàng không có vật gì đền. Và, mãi đến tối cũng không có người quen đến nhận. Nàng khóc. Từ Thức thấy thế động lòng thương xót, liền cởi áo bạch cẩm cừu đưa cho nàng chuộc tội, để được thả về.

Một thời gian sau vì không muốn ràng buộc bởi lợi danh, Từ Thức trả ấn từ quan về ở huyện Tống Sơn. Rồi ngày ngày, Từ với một con thuyền, một bầu rượu, túi thơ chu du khắp danh lam thắng cảnh. Một hôm nhìn thấy cửa biển Thần Phù có đám mây năm sắc kết tụ hình hoa sen, Từ vội chèo thuyền đến, thấy một hòn núi rất đẹp, lòng sinh cảm khái, nhân đề một bài thơ. Từ đề thơ xong nhưng bỡ ngỡ chưa biết đường nào đi, thoạt thấy vách đá tách mở ra một chỗ tròn khoảng trên một thước. Từ đi bộ chen mình vào, nhưng được vài bước thì vách đá khép kín lại. Ði được vài dặm thấy sườn đá đứng thẳng như bức tường. Từ lần leo lên, mỗi bước thấy đường càng rộng. Ðến chót núi thì thấy có ánh mặt trời chiếu xuống. Nhìn quanh bốn phía thấy một dãy lâu đài cực kỳ lộng lẫy như tranh vẽ. Từ đương lấy làm ngạc nhiên, bỗng thấy có một đồng nữ áo xanh đến bảo:

- Phu nhân tôi xin mời tướng công vào!

Từ mừng rỡ vâng lời. Thẳng vào thì thấy một phu nhân đương ngồi trên giường chạm thất bảo, bên cạnh có đặt một cái tháp nhỏ bằng đàn hương. Phu nhân mời Từ ngồi ung dung bảo:

- Ðây là hang động thứ sáu trong số 36 động ở Phù Lai. Ta đây là Ngụy phu nhân địa tiên Nam nhạc, nghe nhà ngươi có cao nghĩa hay cứu trợ người khốn đốn nên mới cho rước đến đây.

Ðoạn, phu nhân gọi một cô gái đến.

Từ liếc nhìn, nhận ra là thiếu nữ làm gãy hoa ngày trước. Phu nhân chỉ cô gái, bảo Từ:

- Ðó là con ta tên Giáng Hương. Khi truớc nhờ ngươi cứu việc làm gãy hoa, ơn ấy không quên nên ta muốn kết làm giai ngẫu để trả.

Từ rất vui mừng. Ngay trong đêm ấy, phu nhân truyền thắp đèn mở phụng, trải phụng, trải chiếu vũ rồng, cho Từ cùng Giáng Hương làm lễ giao bôi.

Thấm thoát đã được một năm. Nhưng cảnh tiên không khuây khoả được lòng trần, Từ bỗng dưng động lòng nhớ cố hương nên ngỏ ý với Giáng Hương cho về thăm. Biết không giữ được, nàng đành thưa với mẹ. Phu nhân biết Từ còn nặng lòng trần nên bằng lòng, cho Từ một chiếc xe bằng mây "Cẩm xa vân" để đưa về. Riêng Giáng Hương giao cho Từ một phong thư, dặn về đến nhà hãy mở ra xem.

Ðến nhà, nhìn quanh cảnh cũ không còn như xưa, thành quách nhân dân không còn như trước, duy cảnh núi sông thì còn như độ nào. Từ đem tên họ mình mà hỏi thăm người già, thì có người bảo:

- Thuở tôi nghe nói ông cụ tam đại nhà tôi cũng tên họ như ổng, đi vào núi mất đến nay có gần trăm năm rồi.

Từ Thức bấy giờ mới bỡ ngỡ, bùi ngùi, muốn lên xe mây để về chốn cũ thì xe đã hoá thành con trường loan bay mất. Buồn tủi, Từ mở thư của Giáng Hương xem, chỉ có câu ngắn ngủi:

"Kết loan lữ ư vân trung, tiền duyên dĩ đoạn; phỏng trên sơn ư hải thượng, hậu hội vô nhân".

(Kết bạn loan trong mây, duyên trước đã dứt, tìm núi tiên ở trên biển, hội sau khôn cẩu). Ý nói, duyên trước kết đôi loan phụng cùng nhau nay đã đoạn tuyệt rồi; ngày sau muốn tìm lại núi tiên cũng không được nữa.

Tuyệt vọng hoàn toàn. Từ đó, Từ Thức mặc áo khinh cừu, đội nón lá vào núi Hoàng Sơn ở huyện Nông Cống (tỉnh Thanh Hoá) rồi biệt tích.

Ðào nguyên, Ðộng Ðào, Thiên Thai, động Bích là tiên cảnh, nơi tiên ở...dùng lối thậm xưng để chỉ chỗ ở xinh đẹp, thanh cao.

4.- CẠN DÒNG LÁ THẮM DỨT ÐƯỜNG CHIM XANH

Tưởng nhớ Thúy Kiều, Kim Trọng thẫn thờ đi tìm chỗ ở của Kiều. Nhìn cảnh vật, bóng người đâu chẳng thấy, lòng mang một thất vọng nặng nề:

Thẳm nghiêm kín cổng cao tường,

Cạn dòng lá thắm dứt đường chim xanh.

(Câu 267 đến 268)

Và, khi Kim Trọng may mắn gặp Kiều tại vườn hoa, chàng tỏ tình thương nhớ, yêu đương thì Kiều:

Ngần ngừ nàng mới thưa rằng:

Thói nhà băng tuyết chất hằng phỉ phong.

Dầu khi lá thắm chỉ hồng,

Nên chăng thì cũng tại lòng mẹ cha.

Nặng lòng xót liễu vì hoa,

Trẻ thơ đã biết đâu mà dám thưa.

(Câu 331 đến 336)

- "Lá thắm" là lá đỏ, do chữ "hồng diệp".

Ngày xưa, triều vua nào cũng vậy, nhiều giai nhân tuyệt sắc trong nước bị tuyển vào cung làm cung hầu vua. Họ có đi mà chẳng có về, suốt đời chịu cảnh lạnh lùng, buồn duyên tủi phận gối lẻ chiếc bóng trong thâm cung. Chỉ có khi nào bị sa thải vì hết đẹp, vì già...

Ðời Ðường (618- 907), triều Hy Tông, có nàng cung nữ tên Hàn Thúy Tần cũng như bao cung nữ khác số;ng cô lạnh trong thâm cung. Buồn tủi cho số kiếp của mình, nàng thường nhặt những chiếc lá đỏ rồi đề thơ trên lá, thả xuống ngòi nước như mong nước trôi xuôi cuốn đi nỗi tâm sự u uất của mình:

Lưu thủy hà thái cấp,

Cung trung tân nhiệt nhân.

Ân cần tạ hồng diệp,

Hảo khư đảo nhân gian.

Tạm dịch:

Nước chảy sao mà vội,

Cung sâu suốt buổi nhàn.

Ân cần nhờ lá thắm,

Trôi đến tận nhân gian.

Chiếc lá chở bài thơ theo dòng nước chảy xuôi ra ngoài vòng cấm lũy. Lúc bấy giờ có người môn khách của quan Tể tướng Hàn Vinh tên Vu Hựu vốn người phong lưu tài tử, thơ hay chữ tốt, chỉ hiềm nỗi vận chưa đạt nên đành chịu sống nhờ nơi quan Tể tướng họ Hàn. Ðương thơ thẩn ngắm dòng nước chảy, Vu Hựu bỗng nhìn thấy chiếc lá có bài thơ, lấy làm lạ liền vớt lên xem. Cảm tình chan chứa với người gởi thơ lạ mặt, chàng cũng nhặt một chiếc lá, viết một bài thơ vào đấy, đợi dòng nước xuôi mới thả lá xuống cho trôi trở vào cung:

Sầu kiến oanh đề liễu nhứ phi,

Thượng đương cung nữ đoạn trường thì.

Tư quân bất cấm đông lưu thủy,

Diệp thượng đề thi ký giữ thùy.

Phan Như Xuyên dịch:

Nghe oanh thấy liễu chạnh lòng thương,

Thương kẻ trong cung lúc đoạn trường.

Chiếc lá đề thơ trôi mặt nước,

Gởi cho ai đó nói không tường.

Nàng cung nữ họ Hàn thường ngồi thơ thẩn nhìn dòng nước chảy, bỗng bắt được chiếc lá chở bài thơ của người không quen biết, vừa mừng, vừa lấy làm lạ, liền đem cất vào rương son phấn.

Non mười năm sau, vua mới lên ngôi, sa thải một số cung nữ cũ, trong đó có Hàn Thúy Tần. Nàng đến ở tạm dinh quan Tể tướng họ Hàn là chú họ của nàng, để chờ chuyến thuyền trở về quê nh�901;�. Gặp Vu Hựu, cả hai trò chuyện hợp ý tâm đầu. Tể tướng họ Hàn thấy cả hai xứng lứa vừa đôi nên làm mối cho kết thành duyên giai ngẫu.

Ðêm tân hôn, Hựu chợt mở rương son phấn của vợ, thấy chiếc lá của mình ngày xưa, chàng cũng đem chiếc lá của mình vớt được, đem cho vợ xem. Cả hai lấy làm lạ, đoạn nhìn nhau âu yếm mĩm cười. Thì ra cả hai giữ hai chiếc lá của nhau, cho là duyên trời định.

Cảm xúc cảm tình, cổ thi có bài - nhưng có sách lại cho bài sau này do Hàn Thúy Tần làm ra:

Nhứt liên giai cú tùy lưu thủy,

Thập tải ưu tư mãn tố hoài.

Kim nhựt khước thành loan phượng lữ,

Phương tri hồng diệp thị lương môi.

Nghĩa:

Một đôi thi cú theo dòng nước,

Mười mấy năm qua nhớ dẫy đầy.

Mừng bấy ngày nay loan sánh phượng,

Cũng nhờ lá thắm khéo làm mai

(Bản dịch của Vô Danh)

- "Chim xanh" tức là chim báo tin.

Nguyên vua Võ Ðế đời nhà Hán đương ngự chơi ở vườn Thượng uyển, bỗng thấy có hai con chim xanh bay đến. Ðông Phương Sóc hầu bên tâu rằng: đó là sứ giả của Tây vương mẫu đến trước báo tin Tây vương mẫu sắp đến. Quả nhiên, một lúc sau, Tây vương mẫu đến thăm nhà vua.

"Chim xanh" được mượn chỉ sứ giả, người đưa tin.

"Cạn dòng lá thắm dứt đường chim xanh" có nghĩa là không có dòng sông thả lá thắm, không có lối chim xanh bay vào, ý nói không thông tin tức được với người bên trong. Xem như tất cả nỗi chờ mong gặp gỡ hay tin tức đều hoàn toàn tuyệt vọng.

Ðoạn tả Kim Trọng có vẻ suồng sã, lả lơi với Kiều, Kiều khuyên có câu:

Vẻ chi một đoá yêu đào,

Vườn hồng chi dám ngăn rào chim xanh.

(Câu 503 đến 504)



"Chim xanh" ở đây không còn có ý nghĩa chỉ sứ giả nữa, mà chỉ người mai mối. Kiều nói nhún mình: "Thân em là (một hoa đào) tầm thường trong vườn đào đáng giá gì mà không bằng lòng chấp nhận người mai mối (một khi chàng yêu) được chàng đưa đến... Vậy là Thúy Kiều "buộc" Kim Trọng phải thực hiện điều quan trọng đầu tiên hơn hết, rồi sau sẽ muốn gì thì muốn. "Ai lại tiếc gì với ai", chớ giờ thì "Chữ trinh đáng giá ngàn vàng"...

5.- BÂNG KHUÂNG ÐỈNH GIÁP NON THẦN

Ðoạn diễn tả Kim Trọng thiu thiu ngủ, mơ màng có câu:

Bâng khuâng đỉnh Giáp non thần,

Còn ngờ giấc mộng đêm xuân mơ màng.

(Câu 439 đến 440)

Ðất Cao đường, bên cạnh đầm Vân Mộng có ngọn Vu Sơn của dãy núi Vu Giáp thuộc tỉnh Hồ Bắc ở Trung Hoa. Ðời Xuân Thu (772- 480 trước DL) vua Sở Tương vương thường đến du ngoạn. Một hôm nhà vua đến đấy, say sưa ngắm cảnh, một lúc mệt mỏi nằm ngủ dưới chân núi Vu Sơn.

Trong lúc say ngủ, Vua Sở Công thấy một thiếu nữ tuyệt sắc, tha thướt đến bên mình, rồi cùng vua chung chăn chung gối. Sau khi cùng giai nhân thoả tình ân ái, nhà vua hỏi:

- Chẳng hay ái khanh ở đâu đến đây để quả nhân duyên may gặp gỡ?

Nàng mỉm miệng cười duyên, thưa:

- Thiếp là thần nữ núi Vu Sơn, qua chơi đất Cao Ðường, vốn cùng nhà vua có tiền duyên, nay được gặp gỡ thật thoả lòng mong ước. Thiếp có nhiệm vụ buổi mai làm mây, chiều làm mưa ở Dương Ðài.

Nói xong đoạn biến mất.

Nhà vua chợt tỉnh dậy, cảm thấy mùi hương như còn thoang thoảng quanh mình. Mộng đẹp vơ vẩn trong trí não, nhà vua thấy luyến tiếc vô cùng. Nhưng rồi ngủ đi ngủ lại, cả đêm lẫn ngày, nhà vua mong được lại khách giai nhân trong mộng đẹp ái ân, nhưng con người đẹp đó không còn xuất hiện nữa. Nhà vua sai người lập miếu thờ gọi là miếu "Vu Sơn thần nữ". Cảm nhớ người đẹp trong mộng, vua Sở thuật lại cho quan Ðại phu là Tống Ngọc nghe. Vốn một danh sĩ đương thời, Tống Ngọc liền làm bài "Phú Cao đường" ghi lại sự gặp gỡ trong mộng của vua Sở cùng thần nữ Vu Sơn ở đỉnh Vu Giáp:

Tiên vương du Cao đường,

Ðái nhi trú tầm.

Mộng kiến nhứt phu nhân viết:

Thiếp Vu Sơn chỉ thần nữ dã,

Vi Cao Ðường chỉ khách.

Văn quân du Cao Ðường,

Nguyện tiến chẫm tịch.

Vương nhận hạnh chi, khứ nhi tử viết:

Thiếp tại Vu Sơn chỉ dương,

Cao khâu chi trở.

Triệu vi hành vân,

Mộ vi hành vũ.

Tạm dịch:

Tiên vương dạo Cao Ðường,

Mỏi mệt ngủ ngày,

Mộng gặp người đàn bà nói:

Thiếp là thần nữ Vu Sơn,

Ðến Cao Ðường làm khách.

Tin vua dạo Cao Ðường,

Nguyện dâng cùng chăn gối.

Vua nhận yêu nàng. Khi đi nàng nói:

Thiếp ở Vu Sơn chốn Ðương đài,

Cao khâu hiểm trở.

Sớm đi làm mây,

Chiều đi làm mưa.

Trong bài "Thanh bình điệu" của thi hào Lý Bạch đời nhà Ðường, có câu:

Nhứt chi nùng diếm lộ ngưng hương,

Vân vũ Vu Sơn uổng đoạn trường.

Ngô Tất Tố dịch:

Một cành sương đọng ngát hương thơm,

Mây mưa Vu Giáp nỗi đau lòng.

Trong bài "Ðĩ già đi tu" của Tôn Thọ Tường, có câu:

Chày Kình gióng tỉnh giấc Vu Sơn,

Mái tóc Kim Sinh nửa trắng vàng.

Cùng đầu đề trên, cụ Huỳnh Mẫn Ðạt có câu:

Lầu xanh thảnh thót tiếng chuông chiều,

Tỉnh giấc Cao Ðường lúc ngửa nghiêng.

Những tiếng "giấc Vu Sơn", "giấc Cao Ðường", "Ðỉnh Giáp", "Vu Giáp", "Giấc mộng Dương Ðài"... đều chỉ việc trai gái chung chạ chung chăn gối, ấu yêu nhau. Dùng những tiếng này để tránh những tiếng tục. Nhưng vì thần nữ ở Vu Sơn của đỉnh Vu Giáp cho rằng "sớm đi làm mây, chiều đi làm mưa" nên nhân đó, người ta thường dùng "mây mưa" (vân vũ) cùng có ý nghĩa như trên.

Khi Kim Trọng tỏ vẻ lả lơi, suồng sã, Kiều van lơn, lý luận khuyên ngăn, có câu:

Mây mưa đánh đổ đá vàng.

Quá chiều nên đã chán chường yến oanh.

(Câu 513 và 514)

Cũng có lúc để chỉ cơn giận như đoạn miêu tả mẹ của Hoạn Thư khi hai tên Khuyển, Ưng bắt Kiều đưa đến:

Bất bình nổi trận mây mưa,

Nhiếc rằng: những giống bơ thờ quen thân.

Con nầy chẳng phải thiện nhân,

Chẳng phường trốn chúa cũng quân lộn chồng.

(câu 1727 đến 1730)

- "Mây mưa" ở đây không có nghĩa như điển tích trên.

Riêng về tiếng "mưa gió" cũng có hai nghĩa.

Ðoạn miêu tả một trận cuồng dục, dâm bạo của Mã Giám Sinh đối với Kiều khi mua Kiều, trong đêm tạm ở trú phường trước khi đem về lầu xanh giao cho Tú Bà:

Một cơn mưa gió nặng nề,

Thương gì đến ngọc tiếc gì đến hương.

(Câu 847 và 848)

Hoặc nhẹ nhàng hơn qua câu trả lời của Kiều khi mụ Tú Bà dặn dò:

Nghề chơi cũng lắm công phu,

Làng chơi ta phải biết cho đủ điều.

Nàng rằng: Mưa gió dập dìu,

Liều thân thì cũng phải liều thế thôi.

(Câu 1201 đến 1204)

Lại cũng chỉ sự đánh đập tàn nhẫn, đoạn tả Kiều bị mẹ của Hoạn Thư ra lịnh cho bọn a hoàn dùng trúc côn đánh đập Kiều:

Xót thay đào l&yacute; một cành,

Một phen mưa gió tan tành một phen.

(câu 1741 và 1742)

"Bâng khuâng đỉnh Giáp non thần", ý chỉ Kim Trọng mơ nhớ say sưa mộng thấy Kiều... như Sở Tương vương mộng thấy thần nữ - người đẹp - cùng giao hoan, mà nhà tâm lý học cùng nhà y học cho là "mộng dâm". Qua cuộc án ân, người nằm mộng tỉnh dậy, khiến lòng càng say sưa mơ nhớ, bâng khuâng hơn:

Vẩn vơ còn nhớ người trong mộng,

< não cũng canh tàn đến>

Trong "Truyện Kiều", tác giả diễn tả liên tiếp bốn câu:

Tiếng sen sẽ động giấc hoè,

Bóng trăng đã xế hoa lê lại gần.

Bâng khuâng Ðỉnh Giáp non thần,

Còn ngờ giấc mộng đêm xuân mơ màng.

Dùng hai điển tích:

Từ giấc ngủ chợt chiêm bao đến... liền đó để diễn tả sự say mê đắm đuối của chàng Kim, và mối tình của cả hai, nhất là đối với Kim Trọng vỡ tan như một giấc mộng hay chỉ là một giấc mộng, mãi đến 15 năm sau mới có thực khi Kiều được sum họp gia đình.

Nghệ thuật diễn tả quá khéo.

6.- KÊ KHANG NẦY KHÚC QUẢNG LĂNG

Sau khúc "Tư Mã phượng cầu" thâm trầm như oán như sầu, Kiều chuyển sang khúc "Quảng lăng":

Kê Khang nầy khúc Quảng lăng,

Một rằng Lưu thủy hai rằng Hành vân.

(câu 477 đến 478)

Trên đồ sứ Trung Hoa, ta thường thấy vẽ bảy cụ già ngồi bên rừng trúc. Kẻ đánh cờ, gảy đàn, thổi tiêu, người uống rượu ngâm thơ... trông vẻ tiêu diêu tự toại. Ðó là hình ảnh "Trúc lâm thất hiền" (bảy ông hiền trong rừng trúc) đời nhà Ngụy (220- 264). Kê Khang là một trong bảy ông này.

Kê Khang vốn người có tính cao khiết, giàu lòng nghĩa hiệp và cùng là một người có biệt tài về các môn: cầm, kỳ, thi, họa. Một điều lạ hơn hết là mặc dầu có tài như vậy nhưng ông không học qua một ông thầy nào. Từ nhỏ đến lớn, ông có công tự học, rèn luyện mà nên. Ông vốn họ Khuê, người đất Thương Ngu, huyện Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang). Vì một sự thù oán do người gây nên, ông phải dời về ở ẩn huyện Hoa Dương, tỉnh An Huy. Gần chỗ ông ở có núi Kê (Kê Sơn) nên ông lấy tên Kê làm họ.

Kê Khang cũng như sáu người bạn kia đều thích an nhàn dật lạc, say mê đạo Lão, có người bảo: "Ba ngày không đọc "Ðạo đức kinh" thì miệng thấy hôi". Ông có ra làm quan đến chức Trung tán Ðại phu, nhưng luôn chê vua Thang, vua Võ, khinh Văn Vương và Khổng Tử.

Thơ ông có giọng triết lý:

Mục tống phi hồng,

Thủ huy ngũ huyền.

Phủ ngưỡng tự đắc,

Du tâm thái huyền.

Nghĩa:

M̑ 5;t tiễn hồng bay,

Tay gảy năm dây.

Cúi ngửa tự đắc,

U huyền thích thay.

(Bản dịch của Nguyễn Hiến Lê)

Kê Khang làm quan một thời gian rồi từ quan, mai danh ẩn tích để hưởng thụ tiêu diêu lúc về già. Nhưng thảm thay, ông muốn tránh khỏi điều phiền luỵ ở cõi trần thì lại còn lận đận, khổ luỵ vì trần.

Từ quan, Kê Khang sống một cuộc đời ẩn dật, ngày ngày ngao du sơn thủy, hái thuốc, vui say với vần thơ điệu đàn. Bấy giờ nhà Nguỵ họ Tào suy vi, Tư Mã Chiêu có ý muốn lật đổ nên tìm mọi cách trừ khử những phe phái chống đối. Lúc ấy ở huyện Ðông Bình có người tên Lữ An vì ngưỡng mộ Kê Khang nên tìm đến ra mắt. Hai người kết bạn thâm giao. Không ngờ An có một người anh họ tên Lữ Tốn vốn bộ hạ thân tín của Tư Mã Chiêu, ỷ thế hoành hành, thấy vợ của Lữ An xinh đẹp, muốn chiếm đoạt nên bắt An hạ ngục.

Vì tình bạn, Kê Khang đứng ra minh oan. Nhưng rồi cũng bị bọn quyền thần bắt giam. Kê Khang vốn thuộc con rể trong thông thất nhà Nguỵ, nên họ muốn tìm cách trừ tuyệt. Chúng lại dựng chứng Kê Khang dám khinh chê vua Thang, vua Võ, Văn Vương, Kh&#7893;ng Tử là có ý phản loạn nên kết án tử hình.

Kê Khang vốn có tài đàn. Khúc "Quảng Lăng" do ông sáng tác, đánh lên nghe lưu loát, thánh thót như nước chảy (lưu thuỷ), mây bay (hành vân). "Lưu thuỷ" và "hành vân" là giải thích cách điệu lưu loát của khúc Quảng lăng. Cũng như tiếng đàn thánh thót của Kiều như nước chảy mây bay chẳng khác gì khúc "Quảng lăng" của Kê Khang, một tay đàn kỳ diệu. Tình cảm của người gảy đàn cũng chuyển biến, biểu lộ bằng khúc đàn.

7.- ÐÃ CHO VÀO BỰC BỐ KINH

Ðoạn Kiều khuyên Kim Trọng, khi chàng nầy "xem trong âu yếm có chiều lả lơi" có câu:

Ðã cho vào bực bố kinh,

Ðạo tùng phu lấy chữ trinh làm đầu.

Ra tuồng trên Bộc trong dâu,

Thì con người ấy ai cầu làm chi.

(câu 505 đến 508)

Và, sau 15 năm lưu lạc "ong qua bướm lại", Kiều được sum họp gia đình. Kim Trọng xin Kiều được cùng nàng kết duyên chồng vợ để bù lại mối tình xưa đã thề nguyền bị dang dở. Kiều từ chối, có câu:

Thiếp từ ngộ biến đến giờ,

Ong qua bướm lại đã thừa xấu xa.

Bấy chầy gió táp mưa sa,

Mấy trăng cũng khuyết mấy hoa cũng tàn.

Còn chi là cái hồng nhan,

Ðã xong thân thế còn toan nỗi nào?

Nghĩ mình chẳng hổ mình sao,

Dám đem trần cấu dự vào bố kinh!

(câu 3097 đến 3104)

- "Bố Kinh" do chữ "bố quần kinh thoa" là quần bằng vải và cái thoa cài đầu bằng gai, chỉ người vợ hiền.

Ðời Hậu Hán (25- 219) ở đất Giang Nam có một hàn sĩ tên Lương Hồng. Nhà nghèo. Lương ở túp lều tranh vách đất, Lương chăm học, trọng liêm sỉ, giữ khí tiết. Ðức hạnh của Lương được người kính trọng, nổi tiếng khắp nơi.

Có nhà hào phú mến tài đức của Lương, một hôm đem tặng Lương hai bao trà hái ở núi Vũ Di, một ngọn núi chuyên mọc giống trà ngon nhứt ở Trung Hoa. Mặc dù người tặng hết sức nài nỉ nhưng Lương vẫn một mực từ chối.

Lần thứ hai, nhà hào phú lại đến viếng. Lần này tỏ ra là người giữ lễ đãi sĩ trọng hiền hơn, nên buộc ngựa từ ngoài xa, đi giày cỏ vào nhà. Gặp giữa lúc Lương đương ngồi trong nhà đọc sách, nhà hào phú không dám kinh động, đứng ngoài từ giờ Ngọ đến giờ Mùi, chờ Lương đọc sách xong bấy giờ mới vào nhà. Ðoạn kính cẩn biếu Lương, cũng một gói trà nữa. Lương Hồng niềm nở đón tiếp nhưng vẫn từ chối nhận trà. Lương nói:

- Tôi nhà nghèo được Ngài đến thăm là quý, lựa còn phải tặng trà. Vả, chỗ thanh khí yêu nhau vì tình, trọng nhau vì đức, nếu đem lễ vật tặng nhau e rằng làm cách tình thân nhau mà thôi. Vậy, xin ngài vui lòng giữ lại vật tặng.

Nhà hào phú không biết làm cách nào cho Lương Hồng nhận lấy, lòng càng kính phục, đành phải đem trà về. Thực ra, vì mến tài trọng đức của Lương, nhà phú hào mượn tiếng biếu trà nhưng đã cho vàng nén để vào trong, bí mật giúp đỡ.

Ở cùng địa phương có họ Mạnh vốn dòng danh giá lại giàu có nhứt vùng. Gia đình chỉ có một người con gái trên Mạnh Quang, tính nết đoan trang đương độ kén chồng. Nhiều nơi dạm hỏi, nhưng đều bị từ chối. Nàng lại cho biết, chỉ có người hiền đức như Lương Hồng mới xứng đáng là chồng.

Thấy nhà họ Mạnh đạo đức, Lương Hồng thuận cùng Mạnh Quang gá nghĩa vợ chồng. Khi làm lễ thành hôn, nàng Mạnh Quang mặc xiêm y lộng lẫy, trang sức toàn vàng ngọc cốt làm tăng vẻ đẹp để làm vừa ý chồng. Lương Hồng thấy vợ như thế, lấy làm không bằng lòng nhưng không nói gì. Chỉ đến bảy ngày đêm mà chàng chưa chịu làm lễ giao bôi hợp cẩn.

Mạnh Quang lấy làm lạ, xét lại cử chỉ, lời nói của mình không có vẻ gì là khinh bạc, thất lễ với chồng mà vẫn giữ nề nếp luôn luôn khép nép, kính cẩn. Nghĩ mãi, bấy giờ nàng mới hiểu vì nàng trang sức lộng lẫy mà chồng không hài lòng chăng? Nàng liền thay đổi cách trang phục, mặc quần áo bằng bô vải, cài thoa gai hầu chồng. Thấy vợ như thế, Lương Hồng vui vẻ nói:

- Ðây mới chính là vợ của ta. Hồng này không màng danh lợi, không ham tiền của bạc vàng. Hồng chỉ muốn cùng vợ cày lấy ruộng, trồng lấy lúa, dệt lấy vải, sinh sống trong cảnh nghèo mà lúc nào cũng giữ trọn khí tiết, đức hạnh, vợ lúc nào cũng kính trọng chồng, và chồng lúc nào cũng nể yêu vợ.

Mạnh Quang nghe chồng nói rất lấy làm vui. Ðối với chồng, nàng rất mực cung kính. Mỗi bữa cơm dọn ăn, nàng nâng mâm cơm ngang mày để tỏ lòng trọng chồng. Cổ ngữ Trung Hoa, nhân đó có câu: "Cử án tề mi, Lương Hồng đắc Mạnh Quang chi hiền" (nâng mâm ngang mày, Lương Hồng được vợ hiền Mạnh Quang). Trên cửa phòng của nhà trai buổi tân hôn, người ta thường dán câu liễn đỏ 4 chữ "Cử án tề mi" để chúc chàng có vợ hiền đức như nàng Mạnh Quang. Cũng như dùng chữ "Bố Kinh" (quần bố thoa gai) chỉ người vợ hiền đức, thì đối với Kiều, nàng cho là phải lấy chữ trinh làm đầu đối với chồng; nhưng vì 15 năm lưu lạc "ong qua bướm lại" nàng đâu còn là vợ hiền nữa mà chiều theo ý chàng Kim Trọng để làm vợ chàng cho phải hổ thẹn cho nàng và cả chàng. Bởi thế, ra tuồng "trên Bộc trong dâu" thì ai cầu đến hạng người này.

- "Trên Bộc trong dâu" do chữ "Tang giang Bộc thượng" tức là bãi trồng dâu bên sông Bộc. "Hậu Hán thư địa dư chí" cho rằng: đất nước Vệ có bãi trồng dâu bên sông Bộc là nơi kín đáo nên trai gái thường đến đấy tư tình. Nguyên đời Xuân Thu, trai và gái ở nước Trịnh và nước Vệ thường hẹn nhau đến nơi đó để trao đổi tâm sự ân ái. Kinh Thi có câu: "Ký ngã vu tang trung" (hẹn ta ở trong bãi dâu). "Trên Bộc trong dâu" đã trở nên thành ngữ, chỉ thói dâm ô, phóng đãng của trai gái

Truyện Lục Vân Tiên của cụ Nguyễn Ðình Chiểu, đoạn Kiều Nguyệt Nga trả lời Bùi Kiệm khi tên này ve vãn, có câu:

Phải tuồng Trịnh, Vệ chi đâu,.

Mà toan trên Bộc dưới dâu với tình.

Kiều đã khuyên Kim Trọng "Ðã cho vào bực Bố kinh" (vợ hiền) thì đâu thể "ra tuồng trên Bộc trong dâu", mà "con người (như thế) ấy cầu làm chi" thực là một lời khuyên khéo léo; vừa nói mình, vừa nói người; mà cũng vừa khuyên vừa mắng yêu rất... bóng bẩy, văn vẻ.

8.- ÐÃ THẸN NÀNG OANH, LẠI THUA Ả LÝ

Nhờ hối lộ quan trên, Vương ông - cha của Kiều được tạm tha về nhà. Hay rõ Kiều đã bán mình để lấy tiền lo, Vương ông lấy làm đau đớn, toan đập đầu vào tường tự tử, Kiều tìm lời khuyên:

Vẻ chi một mảnh hồng nhan,

Tóc tơ chưa chút đền ơn sinh thành.

Dâng thư đã thẹn nàng Oanh,

Lại thua ả Lý bán mình hay sao?

Cỗi xuân tuổi hạc càng cao,

Một cây gánh vác biết bao nhiêu cành.

(câu 669 đến 674)

- "Nàng Oanh" là nàng Ðề Oanh, người đời nhà Hán.

Cha Đề Oanh là Thuần Vu Ý làm quan đất Tề trong triều Hán Văn Đế, chẳng may phạm phải tội oan bị bắt giải về kinh đô Trường An, sắp bị tử hình. Ông không có con trai, chỉ sinh đến năm gái, nên than thở:

- Sinh con không có con trai, những khi nguy cấp không ai đỡ đần được việc.

Ðề Oanh là gái út thương cha, khóc lóc theo cha đến Trường An. Nàng dâng thư lên nhà vua, kêu oan cho cha, đại ý nói:

"Cha tôi làm quan, cả miền Tề trung ai cũng ca tụng là thanh liêm chính trực, nay bất hạnh phải tội rất oan ức. Vả, tôi trộm nghĩ người đã chết thì không sống lại được, đã chém thì không liền lại được. Vậy, dầu có muốn sửa lỗi, theo điều phải trở nên hay, tốt cũng không còn cách nào nữa, thế là lỡ mất hết rồi. Nay tôi xin bán mình làm tên nô lệ chỗ quan phủ, mong chuộc tội cha, để cha được sống..."

Hán Văn Ðế xem thư thấy tình lý uẩn súc, lấy làm cảm động, xét lại án truyền tha Thuần Vu Ý. Lại xuống chiếu từ đó bãi bỏ nhục hình.

Vương ông bị kẻ vu khống (tên bán tơ) mắc phải tội oan, quan trên không nghiêm minh cho bọn sai nha đến nhà bốn bề xôn xao:

Người nách thước, kẻ tay dao,

Ðầu trâu, mặt ngựa ào ào như sôi.

Già giang một lão một trai,

Một dây vô loại buộc hai thâm tình.

Ðầy nhà vang tiếng nhặng xanh,

Rụng rời khung dệt, tan thành gối mây.

Ðồ tế nhuyễn, của riêng tây,

Sạch sành sanh vét cho đầy túi tham.

(câu 577 đến 584)

và:

Một ngày, lạ thói sai nha,

Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền.

(câu 597 và 598)

Thế rồi, chúng ra giá "có ba trăm lạng việc này mới xuôi"! Như vậy, Kiều muốn cứu cha bằng cách dâng thư như nàng Oanh cũng không kịp nữa, và bọn quan lại này có mấy kẻ được nghiêm minh như Hán Văn Ðế. Kiều thẹn mình không bằng nàng Oanh, không làm được như nàng Oanh mà nói nhún mình, nói khiêm tốn. Sự thực xét ra, hoàn cảnh tuy có giống nhau nhưng đối tượng khách quan - tức là hạng quan lại khác nhau thì cách dâng thư kêu oan cho cha không thể làm được, vậy có gì phải thẹn? Ðặt chữ "thẹn" ở hoàn cảnh này - mới nghe qua - e không đúng chỗ. Tuy nhiên, khi suy xét kỹ - không biết vô tình hay cố ý - tác giả Truyện Kiều đặt chữ "thẹn" ở chỗ này, phải thực nhận là hay tuyệt, hàm súc, nhiều ý nghĩa thâm thúy.

Kiều thẹn là phải.

Kiều thẹn cho cái xã hội có hạng quan lại, sai nha như thế.

Kiều thẹn với Oanh vì nàng còn có phúc gặp được người như Hán Văn Ðế.

Kiều lại thẹn mình vì không giữ được lời vàng đá với ý trung nhân, và tơ duyên từ đây đành đứt đoạn. Hạnh phúc gia đình bắt đầu tan vỡ. Vậy là gương nàng Oanh dâng thư cứu cha, Kiều không làm được, mà chỉ còn cách bán mình như ả Lý, vì phải "có ba trăm lạng việc nầy mới xuôi".

- "Ả Lý" là nàng Lý Ký đời nhà Đường.

Gia đình Lý Ký nghèo quá, chỉ có nàng là con một. Nàng vẫn cày cục, lam lũ mà không đủ nuôi sống cha mẹ. Bấy giờ trong làng có một cái miếu hoang có con rắn to, đêm đêm vào làng bắt gà vịt, lại còn đón người đi đường mổ chết. Người làng khủng khiếp, tôn thờ là thần Rắn. Quá mê tín, họ lại bày ra cúng lễ hàng năm cho thần Rắn một người con gái đồng trinh, để thần đ&#7915;ng quấy phá, cắn người. Họ tìm mua gái nhà nghèo để làm lễ vật tế thần.

Nàng Lý thấy mình không nuôi sống nổi cha mẹ lấy làm buồn khổ. Tương lai đen tối, nàng thấy cần có một số tiền để cho cha mẹ an dưỡng lúc tuổi già, nên nàng lén cha mẹ, bằng lòng xin bán mình làm vật hy sinh.

Ðến ngày lễ, người làng dẫn Lý Ký đến gần miếu, trói quách nàng vào một cội cây rồi hối hả bỏ chạy về. Lý Ký vốn con nhà nghèo, hằng ngày phải vào rừng đốn củi đổi gạo về nuôi cha mẹ nên có sức mạnh, tinh thần cứng cỏi, không sợ gì. Nàng liền tự cởi trói mình, bẻ cây làm gậy quyết sống chết với thần Rắn.

Rắn quen thói gặp người là cất cao đầu mổ. Lý Ký cố gắng vừa tránh né vừa lia gậy nhắm vào đầu rắn mà quật. Hụt ngọn đòn này thì tiếp ngọn đòn khác, cuối cùng Lý Ký giết được rắn. Người trong làng rất hoan nghinh nàng, chẳng những là người con có hiếu mà còn là vị cứu tinh của dân. Vì từ đó không còn phải lo sợ nạn rắn dữ gieo rắc tai họa, làm hao tổn mạng người vô lý nữa. Tiếng đồn vang đến vua Việt Vương, nhà Vua truyền vời nàng về triều phong làm thứ hậu. Muốn cứu cha thoát khỏi cảnh tra khảo tội tù oan ức, Kiều không dâng thư kêu oan được, vậy chỉ còn có cách bán mình lấy vàng hối lộ mới cứu được:

Dâng thư đã thẹn nàng Oanh,

Lại thua ả Lý bán mình hay sao?.

Khẳng định nhưng chua xót biết bao!

9.- KEO LOAN CHẮP NỐI TƠ THỪA MẶC EM

Kiều bán mình chuộc tội cho cha, sắp phải theo Mã Giám Sinh, lìa gia đình xa quê hương, nghĩ đến mối tình thề nguyền cùng Kim Trọng phải dang dở, nàng tha thiết nhắn nhủ em là Thúy Vân, xin thay mình mà kết duyên với Kim Trọng. Có câu:

Cậy em em có chịu lời,

Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa.

Giữa đường đứt gánh tương tư,

Keo loan chắp mối tơ thừa mặc em.

(câu 723 đến 726)

- "Keo loan" do chữ &quot;loan giao" là một thứ keo chế bằng máu chim loan (phượng máu).

Sách "Hán Võ ngoại truyện" có chép: đời nhà Hán, triều Hán Võ Ðế (140- 86 trước DL), dây cung đem ra căng bắn thường bị đứt. Bấy giờ miền Tây Hải có đem sang cống một thứ keo chế bằng máu chim loan gọi là loan giao, có tác dụng nối chắc dây lại. Nhờ đó mà bắn được suốt ngày. Võ Ðế mừng lắm, đặt tên thứ keo đó là "Tục huyền giao" tức là keo nối dây cung.

"Hán thư" cũng có chép chuyện. Vua Võ Ðế truyền phu nhân Câu Pha đánh đàn. Nàng vặn trục so dây, tiếng đàn trỗi lên lảnh lót... Nhưng giữa chừng dây bỗng đứt. Nàng khóc, nói:

- Giữa lúc đàn đương ngon tiếng mà dây đứt ắt điềm gỡ.

Nhà vua an ủi:

- Dây đứt nhưng có thể nối lại được, có gì mà gỡ.

Ðoạn sai người lấy keo loan chắp lại.

Ðời nhà Tống (950- 1275), Ðào Cốc vâng lệnh vua đi sứ Giang Nam, gặp một thiếu nữ tên Tần Nhước Lan. Trai tài gái sắc thanh khí lẽ thường. Hai người cảm mến yêu nhau. Nhưng chỉ trong một đêm, rồi vì sứ mạng khẩn cấp, Ðào phải gấp rút trở về triều phục lệnh.

Giữa đường hạnh ngộ, mới gặp gỡ lại chia phôi, một đêm ân ái, tình thắm duyên nồng, mối ân tình càng chứa chan trong lòng biết bao niềm cảm xúc, Ðào về có làm một bài từ gởi cho người yêu. Trong có câu:

"Tỳ bà bất tận tương tư điệu, tri âm thiếu,

Dãi đắc loan giao tục đoạn huyền, thị hà niên?"

(Ðàn tỳ bà đã gảy hết khúc tương tư mà tri âm ít có; đợi được keo loan chắp nối dây đàn đứt, biết đến năm nào?)

Tác giả "Truyện Kiều" mượn dây đàn (tơ đàn) đứt vì mối tình đứt (đứt gánh tương tư); và mượn sự chắp dây đàn để nói chắp mối tơ tình (Keo loan chắp mối). Nhưng Kiều nhờ cậy em thay mình kết duyên với Kim Trọng, sao lại bảo: "Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa" có vẻ trịnh trọng như thế và hết sức khéo léo. "Lạy rồi sẽ thưa", có thể để người được - hay bị yêu cầu không thể từ chối được điều yêu cầu của mình. Hành động này khiến ta liên tưởng đến hành động của quan Tư đồ Vương Doãn, buộc con gái nuôi là nàng Ðiêu Thuyền "ngồi lên ghế cho ông lạy", để ông nhờ nàng thực hiện "kế liên hoàn", mưu giết Ðổng Trác trong truyện "Tam quốc chí diễn nghĩa" của nhà văn Trung Hoa, La Quán Trung.

Hành động của Vương Doãn là vì nước nhà.

Hành động của Kiều là vì tình riêng tư.

Tuy hai sự việc khác nhau, nhưng mỗi việc đều có tính cách quan trọng riêng của mỗi việc.

Trao việc cho Vân thay mình để làm vợ Kim Trọng, quả thực một việc khó khăn, Vân có lòng tự trọng hay mặc cảm vì Kim Trọng đã yêu Kiều rồi chăng? Và Kim Trọng có bằng lòng lấy Vân làm vợ - để gọi là thay Kiều chăng? Vì phỏng nếu chàng Kim từ chối vì lý do nào đó, thì nỗi tủi thẹn đau đớn của Vân đến mức nào? Ngược lại, chàng Kim bằng lòng vì lời căn dặn - coi như một lời trối nhắn của người yêu xưa, vì tình yêu giữa Kim Trọng với Vân, nhất là Kim Trọng đối với Vân sẽ ra sao? Hay là Vân chỉ là một người "vợ hờ", vì giữa vợ chồng cần có một tình yêu chân thực tức là có nghĩa có tình.

"Lạy rồi sẽ thưa" là đúng, là khéo.

Giá trị của cái lạy cũng như giá trị của sự việc giao phó.

Mặc dầu qua bút pháp diễn tả của tác giả "Truyện Kiều" - ở bước đầu này - nàng Vân là một gái đẹp "trang trọng khác vời; khuôn trăng đầy đặn; hoa cười ngọc thốt; mây thua nước tóc; tuyết nhường màu da"... nhưng tính tình mộc mạc, chơn chất, tình cảm khô khan...

Tuy nhiên về mặt tâm lý, Kiều là một người thông minh nhất là ở địa vị một người chị tất Kiều không thể lợi dụng tính tình mộc mạc của em, để thực hiện một việc làm có tính cách quan trọng thuộc về tình cảm, có ý nghĩa cho suốt cả cuộc đời của một người con gái.

Tác giả cho Kiều "lạy" là tuyệt.

Nhưng rồi tại sao lại "chắp mối tơ thừa mặc em"?

"Chắp mối tơ" tức là tơ tình bị đứt chắp lại. Tơ tình của mình đứt lẽ ra tự mình chắp, nay mình không chắp được nên gọi là tơ thừa thế mà bảo người khác chắp giúp. Thực sự "thừa" có phải là "thừa thãi" là dư, khiến người đọc khó hiểu hay cho là không được nhã... Ngược lại với ý nghĩa "lạy" rồi sẽ thưa? Hợp lý, hợp tình hay không, tưởng một vấn đề còn bàn.

10.- ÐÃ NÊN QUỐC SẮC THIÊN HƯƠNG

Ðoạn miêu tả tên Mã Giám Sinh đến gặp Kiều, để mua Kiều về lầu xanh, nhìn sắc đẹp của Kiều, Mã say đắm, toan tính:

Mừng thầm: Cờ đã đến tay,

Càng nhìn vẻ ngọc càng say khúc vàng.

Ðã nên quốc sắc thiên hương,

Một cười này hẳn nghìn vàng chẳng ngoa.

(câu 823 đến 826).

- "Quốc sắc thiên hương" tức sắc nước hương trời nước là sắc đẹp nhất nước, hương trời là hương thơm chỉ có trên trời (thế gian không có); ý nói sắc đẹp hiếm có về thể chất lẫn tinh thần. "Quốc sắc thiên hương" trong văn chương cổ điển Trung Hoa chỉ về cái đẹp của hoa Mẫu đơn, lấy hoa Mẫu đơn làm tiêu biểu.

Sách "Tùng song tạp lục" chép: Vua Ðường Minh Hoàng ngự thưởng hoa Mẫu đơn trong nội điện, hỏi thị thần: thơ vịnh hoa Mẫu đơn của ai hay nhất? Thị thần tâu: có thơ của Lý Chính Phong có câu rằng:

Quốc sắc triều hàm tửu,

Thiên hương dạ nhiễm y.

Nghĩa là:

Người quốc sắc ban mai hay say rượu (ý nói hoa đỏ),

Mùi thiên hương đêm nhuốm áo khăn (nói về hương thơm).

Mẫu đơn là một thứ hoa thơm, đẹp quý nhất trong các loại hoa, được gọi là Vương hoa. Cho nên có thể cho rằng khi nói "Quốc sắc thiên hương" để chỉ một tuyệt sắc giai nhân với hoa Mẫu đơn.

Lưu Vũ Tích, một thi hào đời nhà Ðường có làm bài "Am tửu khán Mẫu đơn" (Uống rượu xem hoa Mẫu đơn) để diễn tả cái tâm lý tự trị của một người già trước sắc đẹp:

Kim nhật hoa tiền ấm,

Cam tâm tuý sổ bôi.

Ðàn sầu hoa hữu ngữ,

Bất vị lão nhân khai

Ngô Tất Tố dịch:

Ngày nay uống rượu trước hoa,

Có say mấy chén cũng là khó coi.

Chỉ e hoa biết mỉm cười:

Nở ra đâu có vì người tuổi cao?

Nhà Ðường gặp thời suy mạt, vua Cao Tông nhu nhược, đắm say Võ hậu (Võ Tài Nhơn). Vua chết, Võ hậu tiếm quyền, đoạt ngôi lên làm vua, đổi nhà Ðường ra nhà Châu (690- 678), xưng hiệu Tắc Thiên Hoàng đế.

Bà Hoàng đế này rất thông minh nhưng cũng rất ác bạo. Ðể củng cố địa vị, Võ Tắc Thiên thẳng tay triệt hạ phe đối lập. Họ Tiết vốn dòng dõi công thần nhà Ðường đều bị tru di ba họ. Nhưng bà cũng biết thích yêu hoa. Truyện "Kim cổ kỳ quan" có chép:

Một chiều đông lạnh lẽo, Võ Tắc Thiên đến chơi vườn Thượng uyển, thấy cảnh vật quạnh quẽ, liễu đào ủ rũ, liền nổi giận lấy viết đề 4 câu thơ:

Lai triều du Thượng uyển,

Hoả tốc báo Xuân tri.

Bá hoa liên dạ phát,

Mạc đãi hiếu phong xuy.

Tạm dịch:

Bái triều du Thượng uyển,

Khẩn cấp báo xuân hay.

Hoa nở hết đêm nay,

Ðừng chờ cơn gió sớm.

(Bản dịch của Vô Danh)

Thế là trăm hoa không dám trái lệnh. Chỉ trong một đêm, hoa bừng nở khắp vườn, ngào ngạt mùi hương. Hôm sau, Võ Tắc Thiên dạo vườn, thấy muôn hồng ngàn tía rực rỡ như những vầng mây sắc phủ cả vòm trời xanh nên lấy làm hớn hở vui tươi... nhưng đột nhiên cau mày lại. Vì chỉ có hoa Mẫu đơn bướng bỉnh, không chịu phụng mạng bạo chúa, nên trên cành khẳng khiu, không một lá non.

Cu&#7891;ng giận kẻ cứng đầu, rồi để trả thù một cách ti tiện, Tắc Thiên giáng chiếu đày hoa Mẫu đơn xuống Giang Nam. Người đương thời có bài "Ngọc lâu xuân tứ", thương hại và tán dương vẻ diễm lệ của những đóa Mẫu đơn phong trần phiêu bạt, bị đày ải khỏi mảnh vườn hoa vương giả đế đô:

Danh hoa sước ước đông phong lý,

Chiếm đoạn thiều hoa đô tại thử.

Lao tâm nhứt phiến khả nhân lâu,

Xuân sắc tam phân sầu vũ tẩy.

Ngọc nhân tận nhựt yêm yêm địa,

Khước bị sinh ca kinh phá thuỵ.

Sạ lâm trang kính tự kiều tu,

Cận nhựt thương xuân thâu dữ nhỉ.

Phỏng dịch:

Mẫu đơn mơn mởn cánh hồng,

Ðẹp tươi say cả đông phong thuở giờ.

Yêu hoa một tấm lòng tơ,

Gió mưa xuân đã gầy ba bốn phần.

Sớm hôm nét ngọc tần ngần,

Sinh ra tỉnh giấc mộng trần bâng khuâng.

Dáng Kiều e ấp đài trang,

Thương xuân hồ ngã bóng vàng như hoa.

(Bản dịch của Trần Thanh Ðạm và Nguyễn Tố Nguyên).

Khẳng khái, Mẫu đơn bị đày. Nhưng đây là một dịp, Mẫu đơn đã tự giải thoát mình ra khỏi vườn hoa ô nhục, đàng điếm của bạo chúa. Tuy dấn thân vào bước phong trần nhưng "dự được phần thanh cao" là đem sắc đẹp và hương thơm cống hiến cho đời.

"Quốc sắc thiên hương", lấy hoa Mẫu đơn làm tiêu biểu.

Tác giả "Truyện Kiều" mớm miệng cho Mã Giám Sinh, một tên chuyên mua gái bán dâm đánh giá con người Kiều một cách so sánh bóng bẩy, văn vẻ như thế càng cho ta cảm thấy nỗi đau đớn thấm thía của một kiếp người có sắc đẹp "Quốc sắc thiên hương" như Kiều, mà hắn cho là "cờ đã đến tay"...

Ðoạn nói về Kiều khi ở lầu xanh lần thứ nhất tại Lâm Tri, gặp Thúc Sinh định làm vợ lẽ, nhưng bị Thúc Ông (cha của Thúc Sinh) đến thưa quan sở; tại, bắt Kiều đóng gông (mộc già) vừa đánh đòn, có câu:

Dạy rằng cứ phép gia hình,

Ba cây chập lại một cành Mẫu đơn.

(câu 1425 và 1426)

"Mẫu đơn" chỉ về Kiều.

11.- ÐUỐC HOA ĐỂ ĐÓ MẶC NÀNG NẰM TRƠ

Ðêm ở trú phường, tả nỗi đau đớn tinh thần lẫn thể xác của Kiều, và sự hành động cục súc, thô bỉ của Mã Giám Sinh đối với Kiều trong đêm ân ái, "Truyện Kiều" có câu:

Tiếc thay một đoá trà mi,

Con ong đã mở đường đi lối về.

Một cơn mưa gió nặng nề,

Thương gì đến ngọc tiếc gì đến hương.

Ðêm xuân một giấc mơ màng,

Ðuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ.

(câu 845 đến 850).

- "Ðuốc hoa" danh từ Hán Việt là "hoa chúc" tức là đèn nến thắp trong phòng của đôi vợ chồng đêm làm lễ thành hôn.

"Chúc" nguyên nghĩa đầu tiên là cây đuốc hay bó đuốc, thời cổ Trung Quốc, người ta dùng nứa hay cỏ khô kết lại thành bó để đốt sáng. Cũng như ở nông thôn nước ta dùng lá dừa khô hay rơm khô bó lại thành bó đốt lên để đi đêm. Lý Bạch, thi hào đời nhà Đường có câu "Cổ nhân bỉnh chúc dạ du" (người xưa đốt đuốc đi chơi đêm).

Bó đuốc chưa đốt gọi là "tiêu". Ðuốc đốt lên cầm tay gọi là "chúc". Ðuốc lớn đóng cọc xuống đất mà đốt gọi là "đình liệu". Lệ nhà Châu, khi đầu canh năm, vua sắp ra triều thì ở trước điện đình bày hai hàng đèn bằng đuốc hoặc bằng sáp, để rọi đường cho các quan vào triều.

Sách "Mộng lương lục" đời Tống chép:

"Cô dâu xuống xe, mấy con hát cầm đuốc làm hình cánh hoa sen đi trước đưa đường".

Như vậy, bó đuốc để đi đưa dâu hay rước dâu có kết hoa bên ngoài cho đẹp. Vì tục Trung Hoa rước dâu vào chập tối. "Truyện Kiều", đoạn tả quan Phủ truyền tổ chức lễ thành hôn cho Kiều và Thúc Sinh, có câu:

Kíp truyền sắm sửa lễ công,

Kiệu hoa cất gió đuốc hồng ruổi sao.

(Câu 1465 và 1466)

Tức là đốt đuốc để đi (đi mau) đêm dưới trời đầy sao.

Sách "Quy điền lục" của Âu Dương Tu đời Tống có chép: ở Ðặng Châu có thứ hoa lạp chúc (nến làm bằng sáp hoa) nổi tiếng trong nước, ngay kinh đô cũng không chế nổi.

Như vậy, đến thời cận kim, người Trung Hoa đều hiểu "chúc" là nến, chớ không hiểu "đuốc" như thời cổ. Và, "đuốc hoa" (hoa chúc) chỉ ngọn nến đốt trong phòng của đôi vợ chồng mới cưới. Ðể chỉ hạnh phúc sung sướng của đời người con trai là thi đỗ (đại đăng khoa) và cưới vợ (tiểu đăng khoa) nên có câu:

Ðộng phòng hoa chúc dạ,

Kim bảng quải danh thì.

Nhân nói thêm về từ "động phòng" thường đi đôi với từ "hoa chúc", sở dĩ có nghĩa là đêm tân hôn, do câu thơ của Dũ Tín thời Nam Bắc triều:

Ðộng phòng hoa chúc minh,

Vũ như ong yến khinh.

Nghĩa là:

Phòng sâu đuốc hoa sáng,

Ðôi én múa dịu dàng.

Như vậy, "đuốc hoa" (hoa chúc) đã được phổ thông để chỉ ngọn đèn nến trong phòng đặc biệt của đôi vợ chồng mới (tân lang và tân nương) đêm tân hôn.

Nhưng ở đây, sao "đuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ"?

Ðiều dễ hiểu. Vì mặc dầu muốn hay không, Kiều phải nhận Mã Giám Sinh là chồng, nhưng ngược lại tên này không coi Kiều là vợ. Lẽ thường, theo tư cách của đôi vợ chồng trong đêm tân hôn, vì tự trọng, nghĩ đến duyên nợ trăm năm, coi đây là bạn đường đời để cắp tay nhau đi trót cuộc đời, tất chuyện trò đằm thắm, vui vẻ... Giá phỏng Kim Trọng cùng Kiều trong đêm tân hôn này thì cả hai trao đổi biết bao tâm sự mặn nồng với bao vẻ âu yếm, nên thơ. Nhưng khốn nạn, Mã Giám Sinh không phải là Kim Trọng!

Ðã không phải là vợ. Cũng không phải là người yêu. Gã họ Mã đối với mụ Tú Bà là một kẻ trộm, một kẻ cắp... Cái trinh của Kiều chính là cái vốn quý để Tú Bà làm giàu, làm thịnh vượng cho cái lầu xanh của mụ. Huống chi hắn "vẫn là một đứa phong tình đã quen", nay lại vừa đóng vai chồng hờ để trở thành một tên ăn trộm, ăn cắp... Vậy trong cuộc ái ân tất phải có hành động như một kẻ trộm, kẻ cắp. "Một cơn mưa gió nặng nề" có khác nào cảnh "vin cành quít"... như một điển tích đã nói. Và cũng do đó, qua sự cuồng nhiệt ái ân coi như vụng trộm nên cuối cùng để mặc Kiều nằm trơ trước đuốc hoa còn để đó.

Bằng lời thơ bóng bẩy nhẹ nhàng, tác giả vừa tả được cái tủi nhục đau đớn về tinh thần lẫn thể xác của Kiều; đồng thời tả được tâm lý, tư cách, hành động thô bỉ, cục súc của gã Mã Giám Sinh chỉ ngắn có mấy câu thơ.

12.- ÐÊM ÐÊM HÀN THỰC NGÀY NGÀY NGUYÊN TIÊU

Mã Giám Sinh mua Kiều đem về Lâm Tri, giao cho mụ Tú Bà ở lầu xanh. Mụ bắt Kiều quỳ lạy trước bàn thờ thần Mày Trắng:

Kiều còn ngơ ngẩn biết gì,

Cứ lời lạy xuống mụ thì khấn ngay:

Cửa hàng buôn bán cho may,

Ðêm đêm Hàn thực ngày ngày Nguyên tiêu.

Muôn nghìn người thấy cũng yêu,

Xôn xao oanh yến dập dìu trúc mai.

(câu 939 đến 944)

"Hàn thực" có nghĩa là ăn thức nguội. Sau tiết Ðông chí 105 ngày là tiết Hàn thực, nhằm vào ngày mùng 3 tháng 3 Âm lịch.

Ðời Xuân Thu, công tử Trùng Nhĩ là con của Hiến Công nước Tấn, tránh loạn triều đình phải lưu vong nhiều nước khác. Trên đường đi có nhiều lúc phải chịu đói khát. Một hôm Trùng Nhĩ không ăn rau cỏ được, người đói lả. Bấy giờ, trong đám tòng vong có Giới Tử Thôi bưng một bát cháo thịt dâng lên. Trùng Nhĩ cả mừng vội ăn ngay, lấy làm ngon lắm. Ăn xong, hỏi:

- Nhà ngươi tìm đâu được thế?

Thôi thưa:

- Ấy là thịt đùi của tôi. Tôi nghe rằng kẻ hiếu tử bỏ thân để thờ cha mẹ, bề tôi trung bỏ thân để thờ vua. Nay công tử không có gì ăn, vậy nên tôi phải cắt đùi tôi mà dâng công tử.

Trùng Nhĩ sa nước mắt, nói:

- Ơn này, biết bao giờ ta đền đáp được.

Sau Trùng Nhĩ phục quốc, trở về nước lên ngôi là Tấn Văn công, ban thưởng cho những người có công, chia làm ba hạng. Một là những người tòng vong (những người theo đi trốn); hai là những người tống khoản (những người giúp tiền bạc); ba là những người nghinh hàng (những người xin làm nội ứng, đón rước về làm vua). Trong ba hạng này lại tuỳ những người nào có công nhiều hay ít mà phân hơn kém. Ban thưởng công thần xong, lại yết một tờ chiếu ở cửa thành rằng: "Nếu người nào có công lao mà chưa được thưởng thì cho phép tự nói ra".

Bấy giờ có tên Hồ Thúc nói với Tấn Văn Công:

- Tôi theo chúa công từ khi còn ở đất Bồ, cho đến khi lưu vong khắp nước, lúc nào tôi cũng hầu hạ bên cạnh. Nay chúa công thưởng công cho những người tòng vong mà không nghĩ đến tôi, chẳng hay tôi có tội gì?

Tấn Văn Công nói:

- Trong số tòng vong, người nào lấy điều nhân nghĩa mà khuyên ta là công đầu; người nào vì ta mà bàn mưu lập kế là công thứ hai, người nào xông pha tên đạn để giữ gìn cho ta là công thứ ba. Còn những người nào chỉ có công theo hầu khó nhọc mà thôi thì lại ở dưới nữa. Vậy ta thưởng cho ba hạng trên trước rồi sẽ đến nhà ngươi.

Hồ Thúc lấy làm hổ thẹn. Tấn Văn Công truyền đem vàng lụa trong kho ban thưởng cho tất cả người theo hầu. Trong số bọn tòng vong trước có Ngụy Thù và Ðiên Hiệt cậy mình võ dõng, thấy Triệu Thôi và Hồ Yển đều là văn thần mà lại được trọng thưởng hơn mình có ý không bằng lòng, thường kêu ca tỏ vẻ bất mãn. Tấn Văn Công biết ý nhưng nể là người có công lao nên bỏ qua.

Giới Tử Thôi tính tình điềm đạm, thấy nhiều kẻ đổ xô nhau kể công còn so bì công lớn công nhỏ, lấy làm khinh bỉ, không muốn ở lẫn với bọn này. Ðến lúc Tấn Văn Công lên ngôi, Tử Thôi chỉ vào chúc mừng một lần rồi cáo bệnh về nhà, yên phận nghèo nàn, ngày ngày khâu giày mướn nuôi mẹ già. Khi Tấn Văn Công ban thưởng công thần, không có mặt Giới Tử Thôi nên nhà vua quên lửng.

Có người láng giềng thấy Giới Tử Thôi không được ban thưởng, phải sống tình cảnh như thế nên không bằng lòng. Nhân thấy có chiếu kêu gọi người báo công yết trên cửa thành, nên vội vàng đến nhà Thôi báo tin. Thôi chỉ mỉm cười, không nói gì. Bà mẹ nghe được, bảo:

- Mày khó nhọc trong 19 năm trời, lại cắt thịt đùi làm cháo dâng chúa công ăn, sao bây giờ mày không nói ra để được thưởng? Mong được vài chung thóc, chẳng còn hơn đi khâu giày mướn hay sao?

Giới Tử Thôi thưa:

- Con của Hiến Công cả thảy 9 người, chỉ có chúa công hiền hơn cả. Huệ Công và Hoài Công không có đức, vậy nên trời truất ngôi mà để cho chúa công. Những người theo hầu không biết ý trời, dám tự nhận là công mình, con nghĩ lấy làm xấu hổ lắm, chẳng thà đi khâu giày mà ăn còn hơn.

Bà mẹ nói:

- Con làm được người liêm sỉ, còn ta không làm được mẹ của người liêm sỉ hay sao? Vậy mẹ con ta tìm nơi rừng núi mà ẩn thân, chớ nên ở lẫn chỗ thành thị này.

Thôi rất bằng lòng, liền cùng mẹ vào Miên Thượng, một vùng núi cao rừng sâu, làm nhà trong hang mà ở.

Người láng giềng liền tìm cách báo đến Tấn Văn Công.

Tấn Văn Công bấy giờ mới nhớ ra, hết sức ân hận, cho người đi triệu thì Thôi đã dọn nhà đi mất rồi. Tấn Văn Công truyền người láng giềng của Thôi dẫn đường và đí ch thân đến Miên Thượng. Ðến nơi, nhà vua để xe dưới chân núi, sai người đi dò tìm khắp nơi, chỉ thấy núi non rừng rậm, nước chảy lá trôi, chim hót véo von, mây che mờ mịt mà bóng Thôi không thấy đâu cả. Tấn Văn Công có ý không bằng lòng, nói với người láng giềng:

- Sao Giới Tử Thôi giận ta quá như vậy? Ta nghe nói Giới Tử Thôi là người con chí hiếu, nếu ta đốt rừng tất Giới Tử Thôi cõng mẹ chạy ra.

Ðoạn, truyền cho quân phóng lửa đốt rừng. Lửa to gió mạnh làm cháy lan đến mấy dặm, trong ba hôm mới tắt, nhưng không thấy Giới Tử Thôi. Bấy giờ họ đi tìm thì t ấy mẹ con Thôi ôm nhau chết cháy bên gốc cây liễu.

Tấn Văn Công nhìn thấy sa nước mắt, ân hận vô cùng.

Ngày đốt rừng nhằm tiết Thanh minh mùng 3 tháng 3. Người trong nước cảm thương Giới Tử Thôi vì lửa cháy chết, nên hằng năm đến ngày đó không nỡ đốt lửa, phải làm sẵn thực phẩm để dành ăn, gọi là tiết Hàn thực tức là ăn toàn độ nguội. Vào ngày này, nhà nào cũng cắm một cành liễu ở ngoài cửa nhà để chiêu hồn Giới Tử Thôi. Cũng có nhà bày cỗ bàn (đồ nguội) ra cúng tế.

"Nguyên tiêu" là đêm đầu năm và có trăng đầu năm tức rằng tháng Giêng. Tục Trung Hoa, nhứt là đời nhà Ðường (618 - 907) đêm Nguyên tiêu tại Kinh đô Trường An mở hội Hoa đăng, người người rộn rịp vui chơi suốt đêm. Cách xa Trường An 10 dặm vẫn còn nghe tiếng huyên náo ồn ào vẳng lại.

"Ðêm đêm Hàn thực ngày ngày Nguyên tiêu" dùng để chỉ sự tấp nập vui vẻ từ đêm nầy sang đêm khác, ngày nầy sang ngày khác, khách làng chơi vào ra ra vào cửa hàng (lầu xanh) của mụ Tú bà. Mụ khấn vái trước thần Bạch Mi phò hộ cửa hàng của mụ được đắt khách như thế.

Tiết Hàn thực không ăn ban đêm mà ăn vào ban ngày. Ngược lại, Nguyên tiêu không tổ chức các cuộc hội hè lễ bái ban ngày mà vào ban đêm. Lẽ ra phải viết:

"Ðêm đêm Nguyên tiêu, ngày ngày Hàn thực".

hoặc ngược lại mới đúng. Có thể vì hạn vận, tác giả "Truyện Kiều" phải viết:

"Ðêm đêm Hàn thực ngày ngày Nguyên tiêu".

để chỉ sự náo nhiệt, tấp nập ngày và đêm mà thôi.

13.- ÐÊM THU KHẮC LẬU CANH TÀN

Kiều ở lầu Ngưng Bích, gặp Sở Khanh. Tên họ Sở khoác lác hứa đưa Kiều đi trốn. Kiều không tin lắm, nhưng vì muốn thoát thân chốn lầu xanh ô trọc nên đành nghe theo.

Cũng liều nhắm mắt đưa chân,

Thử xem con tạo xoay vần đến đâu.

Cùng nhau lẻn bước xuống lầu,

Song song ngựa trước ngựa sau một đoàn.

Ðêm thu khắc lậu canh tàn,

Gió cây trút lá trăng tàn ngậm gương,

Lối mòn cỏ lợt màu sương.

Hồn quê đi một bước đường một đau.

(câu 1115 đến 1122)

- "Ðêm thu khắc lậu canh tàn". "Khắc lậu" là đồng hồ nước ngày xưa dùng để đo thời gian (chỉ giờ), thân đồng hồ có khắc độ để tính.

Ðoạn diễn tả cảnh Hoạn Thư đánh ghen Kiều bằng cách bắt Kiều đánh đàn hầu tiệc cho vợ chồng mụ, có câu:

Giọt rồng canh đã điểm ba,

Tiểu thư nhìn mặt dường đà cam tâm.

(câu 1865 và 1866)

- "Giọt rồng" tức giọt nước trong hồ chạm hình rồng.

"Giọt rồng", "khắc lậu" đều là vật để đo lường thời gian (ấn định thì giờ) ngày xưa.

Thời kỳ khoa học chưa phát minh, người ta chưa có cơ khí gì để đo lường thời gian mà chỉ có một ít dụng cụ thô sơ. Dụng cụ đó là "đồng hồ thái dương" (mặt trời) được coi như xuất hiện trước nhất do tinh thần sáng tạo mộc mạc của con người lúc bấy giờ.

Vật này gồm có một cái trụ đứng thẳng giữa một cái khung bán nguyệt bằng phẳng gọi là nhựt quỹ, có chia từng gạch. Mỗi gạch là một giờ. Mặt trời chiếu xuống trụ và bóng trụ ấy rọi xuống nhựt quỹ, rồi người ta căn cứ vào đó mà định giờ. Cố nhiên, cái "đồng hồ thái dương" này chỉ có thể dùng ban ngày và khi trời tốt, có bóng mặt trời. Tuy nhiên, vì nhu cầu đời sống bắt buộc, con người vốn luôn luôn có óc sáng tạo nên phải tìm một vật khác - có tiến bộ hơn - để tiện lợi trong việc đo thời gian, phân định giờ lẫn ngày và đêm. Ðó là cái "khắc lậu" hay cũng gọi là "thuỷ lậu".

"Thuỷ lậu" là nước rỏ xuống từng giọt. "Khắc lậu" là giọt nước rỏ thành khắc.

Ðồng hồ là một cái hồ bằng đồng, trong đựng nước. Dưới có lỗ nhỏ để nước rỏ t&#7915;ng giọt ra ngoài. Mỗi khắc đồng hồ qua thì nước trong hồ vơi đi một ít. Muốn cho có vẻ mỹ thuật, người ta chạm hình đồng hồ này thành một con rồng, hoặc chạm chỗ vòi rỏ nước xuống. Do đó mới gọi là "giọt rồng" hay "giọt đồng" vì cái hồ bằng đồng.

Cũng dựa trên cách làm này, người ta sáng chế thêm là làm một quả tròn và bộng bằng đồng có xoi một lỗ nhỏ. Quả này được thả nổi trong một chậu nước. Nước chui vào quả tròn bộng này, và khi quả tròn đầy nước tất chìm xuống chậu. Khi nhìn thấy hoặc nghe tiếng kêu thì người ta vội vớt trút nước ra, rồi đặt lại trên mặt nước như cũ. Cứ mỗi lần như vậy là một giờ hay một thì.

Ðồng hồ nước này (khắc lậu hay thuỷ lậu) cũng có nhiều bất tiện. Vì ở miền hàn đới, trời quá lạnh, nước đọng thành giá tất đồng hồ nước này mất hiệu lực. Do đó, người ta phải nghĩ tìm cách khác là không dùng nước mà dùng cát. Ðồng hồ này gọi là "sa lậu".

"Sa lậu" hình giống như hai con vụ giao đầu nhọn lại nhau. Cát chảy từ phần trên xuống phần dưới thông qua một cái lỗ nhỏ. Mỗi khi hết thì có cách lật ngược trở lên. Tuy vậy cũng có điều bất tiện là không có tiếng kêu, phải có người tốn công trông chừng.

Việt Nam ngày xưa, ban đêm đại khái phân làm 5 canh.

Mỗi canh là 2 giờ, dựa theo tên 12 chi:

- Canh một từ 8 giờ đến 10 giờ đêm (giờ Tuất)

- Canh hai từ 10 giờ đến 12 giờ đêm (giờ Hợi)

- Canh ba từ 12 giờ đến 2 giờ khuya (giờ Tý)

- Canh tư từ 2 giờ khuya đến 4 giờ sáng (giờ Sửu)

- Canh năm từ 4 giờ đến 6 giờ sáng (giờ Dần)

Ban ngày phân làm 6 khắc tức 1/6 của ngày. Một khắc là 1/4 giờ = 15 phút.

Trong "Cung oán ngâm khúc" của Nguyễn Gia Thiều, có câu:

Ngày sáu khắc tin mong nhạn vắng,

Ðêm năm canh lắng tiếng chuông rền.

Lạnh lùng thay giấc cô miên,

Mùi hương tịch mịch bóng đèn thâm u.

"Ðêm thu khắc lậu canh tàn" tức là thời giờ từ từ trôi qua, canh này sang canh khác, canh tàn dần, ý nói trời dần dần sáng.

Ở đây có thể cho ta biết Kiều và sở Khanh đi suốt đêm, con đường khá dài.

"Giọt rồng canh đã điểm ba" tức là thời giờ trôi qua, tiệc kéo dài đến nửa đêm tức canh ba. Hoạn Thư kéo dài tiệc rượu tức là kéo dài cuộc hành phạt Kiều.

"Truyện Kiều" lấy bối cảnh lịch sử đời nhà Minh (1368 - 1628). Năm Gia Tĩnh triều Minh Thế Tông (1522 - 1567) về khoa học kỹ thuật ở Châu Âu đã có. Nhưng ở Trung Hoa về đời nhà Minh, đồng hồ bằng máy móc gần như ngày nay chưa có, nên còn dùng "khắc lậu" để ấn định thời.

14.- KHI VỀ HỎI LIỄU CHƯƠNG ĐÀI

Ðoạn diễn tả nỗi lòng của Kiều thương nhớ quê hương và tình nhân lúc ở lầu xanh, về tình nhân (Kim Trọng), có câu:

Nhớ lời hẹn ước ba sinh,

Xa xôi ai có thấu tình chăng ai?

Khi về hỏi Liễu Chương đài,

Cành xuân đã bẻ cho người chuyên tay.

(câu 1259 đến 1262)

- "Chương đài" là tên một con đường ở thành Trường An đời nhà Ðường bên Trung Hoa. "Hỏi Liễu Chương đài" là hỏi thăm cây liễu ở đường Chương đài. Ðây có nghĩa là hỏi thăm người tình cũ.

Ðời nhà Ðường, cuối năm Thiên Bảo 9742 - 759) có người tên Hàn Hoành tuổi trẻ nhưng nổi tiếng tài danh. Nhà nghèo, lấy một kỹ nữ họ Liễu ở Chương đài.

Mấy năm sau, quan Tiết độ sứ ở Châu thanh là Hầu Hy Dật mến tài, tâu với vua xin Hàn Hoành làm người giúp việc. Bấy giờ đương lúc nhiễu loạn, Hàn không dám đem Liễu cùng đi, để nàng ở lại kinh đô, định chờ dịp tiện sẽ về đón. Nhưng trải ba năm trời, Hàn không về đón được. Nhân lấy vàng đựng vào một túi nhờ người gởi về cho Liễu, kèm theo một bài thơ:

Chương đài Liễu, Chương đài Liễu,

Tích nh̘1;t thanh thanh kim tại phủ?

Túng sử trường điều tự cựu thùy,

Dã ưng phan chiết tha nhân thủ.

Tạm dịch:

Liễu ơi, hỡi Liễu Chương đài,

Xưa xanh xanh biếc hỏi nay có còn.

Ví ta buông vẫn xanh rờn,

Hay vào tay khác khó còn nguyên xưa.

(Bản dịch của Vân Hạc - Văn Hoè)

Liễu nhận được thơ, buồn bã đáp lại:

Dương liễu chi phương phi tiết,

Khả hận niên niên tặng ly biệt.

Nhứt diệp tuỳ phong hốt báo thu,

Túng sử quân lai khởi kham chiết.

Tạm dịch:

Xanh xanh cành liễu đương tươi,

Năm năm luống để tặng người biệt ly.

Thu sang quyến lá vàng đi,

Chàng về biết có còn gì bẻ vin.

(Bản dịch của Trúc Khê)

Một thời gian, Hàn được trở về triều, tìm Liễu không thấy đâu nữa. Dò hỏi tin tức thì ra Liễu đã bị tướng Phiên là Sa Tra Lợi có công trạng với triều đình vì phản An Lộc Sơn trở về đầu hàng, thấy Liễu có sắc đẹp nên cướp đi. Hàn buồn bã vô cùng, nỗi nhớ thương không sao khuây được.

Có một tráng sĩ tên Hứa Tuấn lấy làm thương cảm, lại hận vì hành động bất chính của kẻ ỷ thế cậy quyền, nên bảo Hàn:

- Tuấn này xưa nay vẫn hẹn mình phải làm những việc nghĩa liệt, nay có sự này, xin quan viên ngoại viết cho tôi mấy chữ để trao cho Liễu, tôi sẽ xin đem lập tức được nàng trở về.

Hàn bằng lòng. Hứa Tuấn nai nịt gọn gàng, nhảy lên ngựa lại dắt kèm một con đến dinh Sa Tra Lợi. Gặp lúc Sa Tra Lợi đi vắng, Tuấn vào nói với quân hầu:

- Tướng quân bị té ngựa nguy lắm, ngài sai đòi Liễu phu nhân đến tận ngay.

Liễu liền chạy ra. Tuấn liền đưa cho xem mảnh giấy của Hàn, đoạn ôm xốc Li̓7;u đưa lên ngựa, cho phi nước đại trở về. Vợ chồng gặp nhau mừng mừng tủi, sa nước mắt.

Sa Tra Lợi vốn được vua Ðại Tông trọng đãi. Nhiều bạn của Hàn sợ cho Hàn và Hứa Tuấn sẽ bị tai vạ, nên cùng đến báo với Hầu Hy Dật, xin tìm cách cứu.

Hy Dật nghe chuyện, vuốt râu cười nói:

- Ðó là cái việc ngày xưa ta vẫn hay làm, nay Hứa Tuấn cũng làm được một việc hay như thế ư?

Lập tức thảo một tờ biểu dâng lên vua, đàn hặc Sa Tra Lợi.

Vua Ðại Tông xem biểu, suy nghĩ một lúc đoạn phê vào tờ biểu "Ban cho Sa Tra Lợi hai ngàn tấm lụa; còn Liễu thị thì trả về cho Hàn Hoành".

Bấy giờ vợ chồng Hàn Hoành mới hết lo sợ, sống đầm ấm hạnh phúc như xưa.

Khi về hỏi Liễu Chương đài,

Cành xuân đã bẻ cho người chuyên tay.

Tức Kiều tưởng tượng khi Kim Trọng trở lại, hỏi thăm người tình cũ thì người tình ấy (tức là Kiều) đã sang tay kẻ khác mất rồi. Thực là não nùng, ai oán.

15.- KHEN RẰNG GIÁ ÐÁNG THỊNH ÐƯỜNG

Thúc Sinh mưu chuộc được Kiều ra khỏi lầu xanh để cả hai cùng sống âu yếm chung nhau. Thúc ông - cha của Thúc Sinh - đến nổi giận, bắt buộc Sinh bỏ Kiều, nhưng vô hiệu. Thúc ông phải thưa đến quan Phủ nhờ giải quyết. Quan nghe Kiều có tài làm thơ, nên:

Cười rằng: "Ðã thế thì nên,

Mộc già hãy thử một phen trình nghề".

Nàng vâng cất bút tay đề,

Tiên hoa trình trước án phê xem tường,

Khen rằng "Giá đáng Thịnh Ðường,

Tài này sắc ấy nghìn vàng chưa cân".

(Câu 1451 đến 1456).

Kiều bị bắt đóng gông cây (mộc già), nhân đó quan Phủ lấy làm đầu đề "mộc già" để làm thơ theo thể Ðường luật. Quan xem xong khen, cho giá trị ngang với thơ thời Thịnh Ðường, tức là thơ trong thời kỳ hay nhất của Trung Hoa.

Thơ của Trung Hoa phát đạt rất sớm và sống lâu đời.

Nhưng từ nhà Ðường (618- 907) về sau, thơ bị làm một môn văn khoa cử. Những người làm thơ trong thời này phần nhiều phải theo đầu đề của người khác ra. "Cái nạn không vui mà cười, không đau mà khóc" đã làm cho thơ mất hẳn bản tính đi rồi. Vả lại, tác giả trong những đời ấy, một phần trọng về cổ điển, họ chỉ tìm những điển tích cân đối sắp cho thành câu; một phần trọng về niêm luật, họ phải gò bó tiếng bằng tiếng trắc, và những chữ hạ vần để khỏi trái với khuôn phép, gọi là thất niêm thất luật. Hai nguyên do tai hại này làm cho phần tính tình của nội dung bị mất đi phân nửa.

Còn trước đời Ðường, cố nhiên thơ cũng đã thịnh hành - trước kia không kể - từ đời nhà Châu (1134 - 247 trước DL) đến đời nhà Hán (206 trước 219 sau DL), nhà Tấn (265 - 419) và đời Lục triều cũng gọi là Nam Bắc triều (420 - 587), ngoài bộ Kinh Thi, đời nào cũng có thi gia nổi tiếng. Nhưng trong những đời này, thơ còn ở thời kỳ phôi thai và thời kỳ chỉnh đốn, phần tính tình tuy rất dồi dào, nhưng phần cách điệu còn sơ sài. Số thơ được có âm hưởng du dương chỉ một số ít.

Vì thế, muốn tìm những thơ hoàn toàn, xứng đáng với tiếng mỹ thuật, chỉ có thơ đời Ðường. Vì thơ trong đời này chưa bị ghép vào số văn khoa cử. Người làm thơ chỉ làm trong lúc cao hứng, không phải do sự ép uổng, không phải cái nạn câu nệ, gò bó như các nhà thơ đời sau, nên phần tính tình của nội dung thơ chưa mất. Hơn nữa, nhờ về sự chải chuốt dần dần trong hai ngàn năm trước đó, thơ của đời này, về chữ và số câu đã có trật tự, cách điệu rất tinh vi, chớ không lộn xộn như của những đời trước.

Vì thế, ở Trung Hoa, trong khi bàn đến chuyện thơ, người ta chỉ nói nhiều về thơ Ðường, ít khi bàn đến thơ đời Hán, Tấn, Tống, Minh... Và cũng như trên đường giao lưu về văn hoá giữa Việt Nam và Trung Hoa, thơ Ðường vẫn được những nhà Nho ta vui vẻ say sưa tiếp nhận, để sáng tạo thêm cho nguồn thơ càng phong phú.

Nghiên cứu về văn học Trung Hoa, có người như Dương Sĩ Hoàng đời nhà Nguyên, chia thơ Ðường làm bốn thời kỳ:

<span color="blue">      - Sơ Ðường (618- 712).

- Thịnh Ðường (713- 765).

- Trung Ðường (766- 846).

- Vãn Ðường (847- 907).

Vương Sĩ Trinh đời nhà Thanh thì chia làm ba thời kỳ:

- Sơ Ðường (618- 712) gồm có những nhà thơ nổi tiếng: Vương Bột, Dương Quýnh, Lư Chiếu Lân, Lạc Tân Vương, Thẩm Thuyên Kỳ, Tống Chi Vấn, Hạ Tri Chương, Trương Nhược Hư, Lưu Hy Di và cuối thời này thì có Trần Tử Ngang, Trương Cửu Linh.

- Thịnh Ðường (713- 824) có Lý Bạch, Ðỗ Phủ, Bạch Cư Dị, Nguyên Chẩn, Trường Tịch, Lưu Vũ Tích, Cao Thích, Vương Xương Linh, Sầm Tham, Vương Chi Hoán, Vương Hàn, Mạnh Hạo Nhiên, Vương Duy, Vi Ứng Vật, Liễu Tôn Nguyên, Mạnh Giao, Lý Hạ, Giả Ðảo, Thôi Hộ, Thường Kiển, Nhung Dục, Trương Kế, Thôi Hạ (Hiệu).

- Vãn Đường (825- 907) Có Đỗ Mục, Lý Thương Ẩn, Ôn Ðình Quân, Trương Hựu, Trịnh Cốc.

Dầu chia làm bốn hay chia làm ba cũng chẳng qua chỉ nói về đại cương, không thể lấy gì làm mực nhất định cho sự phân biệt, nên không thể bảo thuyết nào đúng hay sai. Có điều có thể nhận thấy một cách rõ rệt là: thơ thời Sơ Ðường phần nhiều hay về khí cốt, nhưng lối dùng chữ đặt câu chưa được chải chuốt lắm. Thơ thời Vãn Ðường giỏi về từ, lời rất đẹp, ý tứ rất sâu sắc nhưng lại thiếu phần hùng hồn, có khi còn mắc phải tính uỷ mị nữa. Như vậy, chỉ có thơ thời Thịnh, tức ở vào giữa của hai thời kỳ trên, nên chẳng những không có cái nhược điểm của hai thời kỳ đầu và cuối, mà còn gồm cả cái hay của hai thời kỳ này nữa.

Ðó là nói chỉ một đời nhà Ðường. Nếu đem so sánh với các đời khác, thì dầu cho Sơ Ðường hay Vãn Ðường cũng còn đứng trên các tác phẩm đời sau rất nhiều. Huống chi nói riêng về thơ thời Thịnh Ðường.

Triều Nguyễn nước ta, vua Dực Tông (Tự Ðức) có hai câu thơ để khen bốn tay cự phách trên đàn thơ văn:

Văn như Siêu, Quát vô Tiền Hán,

Thi đáo Tùng, Tuy thất Thịnh Ðường.

Nghĩa là văn của Nguy̓7;n văn Siêu và Cao Bá Quát thì đoạt được cả văn của đời Tiền Hán; thơ của Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương thì lấn được thơ của thời Thịnh Ðường ở Trung Hoa.

Quan Phủ khen thơ của Kiều "giá đáng Thịnh Ðường" tức ý nói thơ của Kiều tuyệt hay, đến nỗi làm ông xúc động, thương cảm cho số phận của Kiều. Do đó, ông mới đứng làm chủ hôn cho Kiều và Thúc Sinh thành chồng vợ. Cha của Thúc Sinh đầu đơn thưa Kiều, rốt cuộc đành chịu xuôi theo; và sau đó ông lại đối với Kiều:

Thương vì hạnh trọng vì tài,

Thưa ông thôi cũng dẹp lời phong ba.

Kết quả của một bài thơ. Một tác dụng mạnh mẽ của văn chương.

16.- DUYÊN ÐẰNG THUẬN NẺO GIÓ ÐƯA

Vợ của Thúc Sinh là Hoạn Thư (tức cô họ Hoạn hoặc tiểu thư họ Hoạn) vốn dòng danh giá, con của một quan Thượng thư bộ Lại. Ðoạn giới thiệu Hoạn Thư, "Truyện Kiều" có câu:

Vốn dòng họ Hoạn danh gia,

Con quan Lại bộ tên là Hoạn Thư.

Duyên Ðằng thuận nẻo gió đưa,

Cùng chàng kết tóc xe tơ những ngày.

Ở ăn thì nết cũng hay,

Nói điều ràng buộc thì tay cũng già.

(câu 1529 đến 1534)

- "Duyên Ðằng" có nghĩa là duyên may mắn, do câu thơ cổ: "Thời lai phong tống Ðằng Vương các", nghĩa là lúc thời vận đến thì gió đưa đến gác Ðằng Vương. Ðời nhà Ðường, Vương Bột tự Tử An, người đất Long Môn, sáu tuổi đã biết làm văn; lên mười lăm mười sáu, nổi danh hạ bút nên vần. Vương có thói quen, mỗi khi làm văn, mài mực sửa soạn nghiên bút rồi nằm đắp chăn ngủ. Khi thức dậy, cầm ngay lấy bút viết một loạt. Vương nổi tiếng là một nhà thơ cao danh thời Sơ Ðường (618 - 712).

Con của vua Can Tông nhà Ðường bấy giờ làm Thứ sử Hồng đô, được phong là Ðằng Vương, có dựng một cái lầu (gác) bên sông Tầm Dương gọi là "Ðằng Vương các". Khi Diêm Bá Dư ra giữ chức Ðô đốc Hàng Châu, bày tiệc ở gác Ðằng Vương để thết đãi tân khách. Muốn khoe tài thêm danh chàng rể, họ Diêm bảo làm trước một bài thơ rồi mời tất cả nhà quyền quý, các mặc khách tao nhân gần xa đến dự, và yêu cầu mỗi người làm cho một bài tại ngay bữa tiệc.

Vương Bột lúc bấy giờ tuổi khoảng mười lăm mười sáu. Hay được tin ấy, nhưng vì đường xá xa xôi có hàng mấy trăm dặm, không đến được, lấy làm tiếc. Có một cụ già khuyên chàng cứ sửa soạn thuyền buồm, tự nhiên sẽ có gió thổi. Quả nhiên, đêm đó có gió lớn, Vương cho thuyền khởi hành; và hôm sau tới Ðằng Vương các vừa kịp lúc vào tiệc.

Có tích chép: Vương Bột đi thuyền thăm cha làm Thứ sử ở Giao Châu, nửa đường bị một trận gió thổi lạc đến Ðằng Vương các, được dự tiệc và làm thơ.

Thấy Vương Bột, viên Ðô đốc họ Diêm khinh là trẻ con, miễn cưỡng cấp giấy bút. Nhưng cho người đứng bên cạnh Vương, hễ Vương viết được câu nào thì lén chép lại cho ông xem.

Mới đọc hàng đầu, họ Diêm đã ngạc nhiên vì lời già dặn.

Ðến câu:

Lạc hà dữ cô vụ tề phi,

Thu thủy cộng tràng thiên nhất sắc.

Tạm dịch:

Ráng chiều với cò lẻ cùng bay,

Nước thu cùng trời dài một sắc.

thì Ðô đốc họ Diêm vô cùng khâm phục.

Bài phú "Ðằng Vương các" viết theo thể biền ngẫu, dùng nhiều chữ cầu kỳ, nhiều điển khó hiểu nhưng lời thì cực đẹp nên rất khó dịch. Hình như từ trước đến nay chưa ai dịch ra quốc văn. Trong bài, Vương Bột nhắc qua địa lý và nhân vật Quận Hồng đô, nơi xây gác Ðằng Vương rồi tả chủ khách trong tiệc, phong cảnh chung quanh khi ngồi trong gác trông ra; sau cùng kể cảm tưởng của chính mình.

Tả cảnh thu thì có câu:

Lạo thủy tận nhi hàn đàm thanh,

Yên quang ngưng nhi mộ sư tử.

(Nước lụt đã cạn mà đầm lạnh trong veo,

Ánh khói ngưng kết mà núi chiều sắc tía).

Cảnh tr&#7901;i nước thì:

Lạc hà dữ cô vụ tề phi,

Thu thuỷ cộng tràng thiên nhất sắc.

(Ráng chiều với cò lẻ cùng bay,

Nước thu cùng trời dài một sắc).

Cảnh vật, nhà cửa, ghe thuyền thì:

Lư diêm phác địa chung minh đỉnh thực chi gia,

Kha hạm mê tân thanh tước hoàng long chi trục.

(Xóm làng đầy đất nhà nào cũng vào hàng chung đỉnh,

Ghe thuyền chật bến đều vẽ tước xanh rồng vàng).

Tác giả nhìn cảnh sinh tình:

Thiên cao địa quýnh giác vũ trụ chỉ vô cùng,

Hứng tận bi lai thức doanh hư chi hữu số.

(Trời cao đất xa thấy vũ trụ là vô cùng,

Vui hết buồn lại biết đầy vơi là có số.

Rồi cảm khoái triền miên:

Quan san nan việt thuỳ bi thất lộ chi nhân,

Bình thủy tương phùng tận thị tha hương chi khách.

........

Quân tử an bần đạt nhân tri mạng,

Lão đương ích tráng ninh tri bạch thủ chi tâm.

Cùng thả ích kiên bất truỵ thanh vân chi chi.

(Quan san khó vượt ai thương người lỡ bước,

Bèo nước gặp nhau đều là khách tha hương.

........

Quân tử an phận nghèo hiểu rõ số mạng,

Già càng nên mạnh lòng không biết bạc đầu.

Khổ càng nên kiên tâm đừng mất chí khí mây xanh).

Cuối bài có 8 câu thơ tuyệt diệu, đặc biệt 4 câu cuối:

Nhàn vân đàm ảnh nhật du du,

Vật hoán tinh di không độ thu.

Các trung đế sử kim hà tại,

Hạm ngoại trường giang không tự lưu.

(Ðầm chiếu mây bay trời lửng lơ,

Sao dời vật đổi mấy thu rồi.

Con vua trong gác nào đâu nhỉ,

Dòng nước ngoài hiên vẫn tự trôi.

Bài phú "Ðằng Vương các" của Vương hay hơn tất cả. Từ đó danh tiếng càng vang dậy khắp nơi. Nhưng thảm thay, người có tài như thế mà mạng yểu. Nhân đi thăm cha làm quan ở Giao Châu, Vương bị đắm thuyền chết ở giữa biển trong lúc 29 xuân xanh. Do câu chuyện gió đưa thuyền Vương Bột đến Ðằng Vương các, tạo dịp cho Vương trổ tài danh nên cổ thi có câu: "Thời lai phong tống Ðằng Vương các" để chỉ sự may mắn của kẻ gặp thời. "Duyên Ðằng thuận nẻo gió đưa" chỉ Thúc Sinh may mắn làm rể danh gia họ Hoạn, một cha vợ quan Thượng thư bộ Lại, để rồi thương buôn với quan lại cấu kết nhau làm giàu hơn nữa. Tác giả "Truyện Kiều" chỉ mượn nửa ý của điển tích về sự may mắn gặp thời làm ăn giàu sang thêm có tiền có thế tất càng thêm có tiền của Thúc Sinh; chớ không phải áp dụng toàn bộ gặp thời để trổ tài danh của một thi hào trẻ tuổi như Vương Bột.

17.- CŨNG THẦN MÀY TRẮNG CŨNG PHƯỜNG LÂU XANH

Ðoạn diễn tả cảnh thanh lâu của Tú Bà, "Truyện Kiều" có câu:

Giữa thì hương án hẳn hoi,

Trên treo một tượng trắng đôi lông mày.

Lầu xanh quen thói xưa nay,

Nghề này thì lấy ông này tiên sư.

Hương hoa hôm sớm phụng thờ,

Cô nào xấu vía có thưa mối hàng.

Cởi xiêm trút áo chán chường,

Trước thần sẽ nguyện mảnh hương rầm rầm.

Ðổi hoa lót xuống chiếu nằm,

Bướm ong bay lại ầm ầm tứ vi.

(Câu 929 đến 938)

Và, khi Kiều bị Bạc bà cưỡng bức lấy cháu của mụ là Bạc Hạnh làm chồng, để tên này đưa về Châu Thai, bán vào lầu xanh:

Mượn người thuê kiệu rước nàng,

Bạc đem mặt bạc kiếm đường cho xa.

Kiệu hoa đặt trước thềm hoa,

Bên trong thấy một mụ ra vội vàng.

Ðưa nàng vào lạy gia đường,

Cũng thần Mày Trắng cũng phường lầu xanh.

(câu 2143 đến 2148)

- "Lầu xanh" tên chữ là "thanh lâu". Truyện Kiều có dùng nhiều từ này ở nhiều câu:

Lầu xanh có mụ Tú Bà,

Làng chơi đã trở về già hết duyên.

(câu 809 và 810)

Bạc tình nổi tiếng lầu xanh,

Một tay chôn biết mấy cành phù dung.

(câu 1159 và 1160)

Lầu xanh mới rũ trướng đào,

Càng treo giá ngọc càng cao phẩm người.

(câu 1227 và 1228)

Sá chi liễu ngỏ hoa tường,

Lầu xanh lại bỏ ra phường lầu xanh.

(câu 1355 và 1356)

Quyết ngay biện bạch một bề,

Dạy cho má phấn lại về lầu xanh.

(câu 1391 và 1392)

Một là cứ phép gia hình,

Hai là lại cứ lầu xanh phó về.

(câu 1419 và 1420)

Hết nạn ấy đến nạn kia,

Thanh lâu hai lượt thanh y hai lần.

(câu 2667 và 2668)

Tào Thực, con của vua Nguỵ Tào Tháo, một nhà thơ nổi tiếng đời Tam quốc có câu:

Thanh lâu lâm đại lộ,

Cao môn kết trùng quan.

Nghĩa:

Lầu xanh bên đường lớn,

Cửa cao mấy lần then.

Ngày xưa, lầu xanh là nơi các nhà quyền quý, những thiếu nữ khuê các ở. "Ðại lộ khởi thanh lâu" tức đường lớn dựng lầu xanh.

Nhà Tề, vua Võ Ðế bắt dân phu và Bộ công kiến trúc những lầu cao thực đẹp. Cửa đều sơn màu xanh. Nơi này vốn để nhà vua ở cùng với mỹ nữ cung tần. Dần dần lâu đài của hàng công khanh cũng sơn cửa màu xanh. Do đó, dân chúng bấy giờ gọi chỗ vua chúa, công khanh ở là "lầu xanh".

Về sau, nhO19;ng nhà quyền quý có con gái đẹp, ước mong con nhà mình được vào hầu vua trong cung nên cũng sơn nhà màu xanh cho con gái ở. Nhà nào cửa sổ hoặc lầu đài sơn xanh là nhà có gái đẹp, coi như một cách... quảng cáo để hàng vương tôn, công tử chú ý. Thế rồi, bọn buôn son bán phấn đem gái đẹp mở nhà rước khách thưởng hoa, muốn quyến rũ khách chơi hoa hay các bậc vương tôn, công tử tìm thú tiêu khiển nên cũng sơn nhà màu xanh đón khách lấy tiền.

Ý nghĩa "lầu xanh" biến đổi, dần dần trở thành một nhà chứa gái, nuôi gái mãi dâm. Vì thế, đời nhà Lương, nhà thơ Lưu Diễn có câu:

Xướng nữ bất thăng sầu,

Kết phát hạ thanh lâu.

Nghĩa:

Gái hát chẳng xiết buồn,

Vén tóc xuống lầu xanh.

Ðỗ Mục, thi hào đời nhà Ðường có bài:

Sở yêu tiên tế chưởng trung khinh,

Thập niên nhất giác Dương châu mộng.

Doanh đắc thanh lâu bạc hãnh danh.

Nghĩa:

Lưng thon gái Sở nhẹ trên tay.

Mười năm tỉnh giấc Dương châu mộng,

Ðể lại lầu xanh tiếng mặt dầy.

(Bản dịch của Bùi Khánh Ðản)

Có lẽ vì bị bọn "lầu xanh" này lấn chiếm màu xanh, nên các nhà cao sang quyền quý có gái đẹp đổi sang màu hồng, nên có tiếng gọi là "lầu hồng" (hồng lâu), chỉ chỗ ở của gái đẹp.

Ở các lầu xanh ngày xưa, các mụ Tú Bà thường dựng một bàn hương án giữa nhà, có treo một tượng đồ. Tượng này vẽ một vị tướng có đôi mày trắng, gọi là thần Bạch Mi (thần Mày Trắng).

Sách "Dã hoạch biên" có chép:

Các thanh lâu thường thờ thần Bạch Mi. Thần này mặt đỏ, râu dài, cỡi ngựa, cầm đao, xem na ná như hình Quan Công đời Tam Quốc mặt đỏ nhưng lông mày trắng. Sách không ghi lai lịch thần Mày Trắng ra sao? Nguyên đời Xuân Thu, Quản Di Ngô tức Quản Trọng được Tề Hoàn công vời đến, bàn về quốc sách trước khi được phong làm Tể tướng, có hỏi: "Làm sao có của đủ dùng trong nước?" Quản Trọng hiến kế thưa: "Khai mỏ để đúc tiền, nấu nước biển làm muối cho lợi chung cả thiên hạ, buôn để một chỗ, đợi dịp cao mà bán ra lấy lãi; lập 300 nhà nữ lư cho khách buôn bán đi lại tụ họp mua vui để lấy thuế...."

Lập "nữ lư" tức là lập nhà chứa gái để khách mua vui. Ðể họ làm lén hay khi khách mua hoa - nhất là hạng thương buôn - thì không biết có chỗ. Thế là bọn gái nầy vừa có tiền, lợi cho cá nhân vừa nộp thuế làm lợi cho nhà nước. Thì ra Quản Trọng quả có sáng kiến... kinh doanh cho nhà nước!

"Nữ lư" có thể được coi như một tổ chức lầu xanh đầu tiên. Cho nên, nghề làm ăn này "thì lấy ông nầy tiên sư", suy tôn là một vị tổ để cầu cho được phát đạt, cửa hàng đông khách cũng như nhiều nghề khác... đều có tổ!

Quản Trọng có đôi mày trắng như trong tranh vẽ, được Hoàn công nước Tề phong làm Tể tướng, lại còn được các lầu xanh tôn là thần Bạch Mi làm tổ của nghề.

Ðời nhà Minh (1368 - 1648), các lầu xanh có tục lạ là đuổi vía, khi cô nào vắng khách, bị ế hàng thì đến trước thần Mày Trắng, trút bỏ cả quần áo, đốt hương van vái, cầu nguyện. Ðoạn lấy hoa mới cúng trên bàn thờ đem lót ở chiếu mình nằm, tất sẽ đắt khách hàng. Họ mê tín như thế.

"Truyện Kiều", hai tiếng "đoạn trường" được tác giả nói rất nhiều, thì tiếng "lầu xanh" cũng được nhắc đến khá lắm. Phải chăng, tác giả cảm thông nỗi đau lòng của một người có tài sắc vì hoàn cảnh xã hội mà sa chân vào lầu xanh. Mà vào lầu xanh tức là vào cảnh đoạn trường, thuộc hàng đệ tử của thần Bạch Mi.

18.- CÔN QUYỀN HƠN SỨC LƯỢC THAO GỒM TÀI

Kiều bị Bạc bà cùng cháu là Bạc Hạnh đánh lừa, đem Kiều bán vào lầu xanh Ở Châu Thai. Thế là Kiều sa vào lầu xanh lần thứ hai. Ở đây, Kiều gặp Từ Hải. Ðoạn miêu tả hình dáng oai hùng và tài võ nghệ siêu quần của Từ, có câu:

Râu hùm hàm én mày ngài,

Vai năm tấc rộng thân mười thước cao.

�7847�   Ðường đường một đấng anh hào,

Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài.

(câu 2167 đến 2170)

"Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài" "Lược thao" cũng gọi là "Lục thao, Tam lược".

Ðây là hai bộ sách thuộc về binh pháp cổ Trung Hoa.

a.- "Lục thao" do Khương Thượng tự Tử Nha, cũng gọi là Lữ Vọng hay Khương Thái công, người đời Thương - Châu (1134 - 247 trước DL) làm ra. "Tam lược" tương truyền là bộ sách của Hoàng Thạch Công, người đời Tần - Hán (221 trước DL 196 sau DL) biên soạn.

Cuối đời nhà Thương cũng gọi nhà Ân (1783 - 1135 trước DL), vua Trụ hoang dâm tàn bạo, giết hại trung thần, làm sinh linh đồ thán. Khương Thượng trước làm một quan nhỏ nhà Thương, thấy vua Trụ vô đạo, can gián không được, bỏ về câu cá ở sông Vị đất Tây Kỳ. Ðời ông có nhiều lận đận, thất thời, nghèo túng, vợ khinh bỏ. Sau Văn Vương và Cơ Vương, chúa chư hầu đất Tây Kỳ đến chỗ ông thường ngồi câu cá, đón rước ông về làm tướng, hội chư hầu tại Mạnh Tân, cầm quân phạt Trụ. Bấy giờ ông đã trên 70 tuổi.

Văn Vương hỏi ông:

- Ðặt kế hoạch thu dụng lòng người như thế nào để dân về theo mình?

Khương Thượng đáp:

- Dân không phải là dân của một người. Dân là của dân. Nếu biết chung quyền lợi với dân thì được dân. Trái lại, chiếm cái lợi của dân thì mất dân. Trên trời có thời tiết, dưới đất có của cải tất phải được mọi người cùng hưởng, ấy là "nhân". Cứu được cái chết cho người, giải được sự khó khăn cho người, cứu được hoạn nạn cho người, giúp được sự cấp bách cho người ấy là "đức". Ðối với mọi người cùng lo, cùng yêu, cùng vui, cùng ghét, cùng buồn ấy là "nghĩa". Phàm là người ai cũng sợ chết ham sống, yêu đức mà theo lợi hay vui sống mà theo lợi ấy là "đạo". Như vậy, khi đã có nhân, đức, nghĩa, đạo tất dân sẽ theo.

Văn Vương lại hỏi:

- Thiên hạ mênh mông, rực rỡ thế mà có lúc đầy lúc vơi, lúc trị lúc loạn là tại sao? Tại vua hiền hay b845;t hiền, hay tại thiên thời biến hoá mà ra?

Ông đáp:

- Vua không hiền thì nước nguy và dân loạn. Vua là bậc hiền thánh thì nước yên dân trị. Họa phúc của dân, của nước là ở vua chớ không phải ở thiên thời.

Ông là một người có tài kinh bang tế thế, phò Võ Vương Cơ Phát (con của Văn Vương Cơ Xương) đánh thắng vua Trụ, lật đổ nhà Thương, dựng cơ nghiệp nhà Châu hơn 800 năm. Những mưu lược, kế hoạch dùng binh đánh trận, chấn chỉnh giềng mối đất nước đều ghi trong bộ "Lục thao". Ðây là sáu phép dùng để định thiên hạ:

- Văn thao dạy cách thu phục nhân tâm.

- Võ thao dạy cách định thiên hạ, giữ nước.

- Long thao dạy cách kén chọn tướng.

- Hổ thao dạy cách hành quân, tiến thoái, động tĩnh theo thiên lý.

- Báo thao dạy cách chiến đấu với địch theo trạng thái biến hoá của địch.

- Khuyển thao dạy cách huấn luyện binh sĩ.

b.- "Tam lược" là ba mưu lược đánh trận:

- Tướng lược là mưu lược làm tướng.

- Quân lược là mưu lược đào luyện quân sĩ.

- Trận lược là mưu lược đánh trận.

Sách này do Hoàng Thạch Công biên soạn, truyền lại cho Trương Lương.

Trương Lương tự Tử Phòng, người nước Hàn. Sau khi nước Hàn cùng các nước Yên, Tề, Triệu, Nguỵ, Sở bị nước Tấn (đời Tần Thuỷ Hoàng) thôn tính, vì thù mất nước không đội trời chung, Trương Lương ngày đêm mưu lo rửa thù. Lúc còn trẻ tuổi, Trương thơ thẩn ở cầu sông Vị, buồn bã ngắm cảnh.

Một hôm, bỗng có một cụ già mặc áo vàng đi ngang cầu, làm rớt một chiếc giày xuống bùn, lại đưa tay ra dấu bảo Trương lượm giùm. Trương không từ chối, lật đật lội xuống lượm lên quỳ dâng. Cụ già đi vài bước lại làm rớt nữa và bảo Trương lượm giúp. Trương chẳng phiền hà vẫn vâng theo. Ba lần như thế, mình Trương dính đầy bùn, mặt vẫn tươi tắn, không chút vẻ buồn phiền. Cụ già nói:

- Tên thiếu niên này nên dạy.

Ðoạn, chỉ cây đại thọ bên cầu, bảo:

- Năm ngày nữa, ngươi đến đây chờ ta. Ta sẽ tặng cho ngươi một vật. Chẳng nên quên.

Nói xong, cụ già thoăn thoắt đi mất. Ngày thứ năm, Trương Lương dậy rất sớm, ra đón cụ già theo chỗ dặn. Nhưng khi đến nơi thì đã thấy cụ ngồi bên gốc đại thọ từ lúc nào rồi. Cụ già nghiêm nghị bảo:

- Kẻ trẻ tuổi ước hẹn với người lớn tuổi sao lại dám trễ. Thôi hãy về đi. Năm hôm nữa phải ra đây cho sớm.

Năm ngày sau vừa canh năm, Trương Lương đã đến nơi, nhưng lạ thay cũng thấy cụ già đến trước ngồi đợi. Cụ già nổi giận nói:

- Tuổi trẻ hoạt động, sao ngươi lại trễ nải như vậy? Hãy về đi. Năm hôm nữa, phải đến cho sớm.

Ðêm thứ tư rạng ngày năm, Trương Lương không ngủ, ra đứng bên gốc đại thọ đứng chờ. Nhưng chờ, chờ mãi đến sáng bạch mà vẫn không thấy cụ già đến... Vầng hồng đã ló mọc. Trương Lương nhìn thấy từ xa, cụ già đương thong dong mỗi lúc một gần. Dưới ánh sáng rực trông tướng mạo của cụ có vẻ khác thường. Mình mặc đạo bào màu vàng, đầu đội mão da, tay cầm gậy tre, năm chòm râu suông đuột, người quắc thước có vẻ tiên phong đạo cốt, Trương Lương đón tiếp, quỳ lạy. Cụ già mỉm cười:

- Khá lắm. Biết chờ ta!

Ðoạn bảo:

- Người tuổi trẻ sức mạnh, cốt cách thanh kỳ, ngày sau sang cả, đáng làm bực thầy các đế vương. Nay may gặp nhau thật là thiên tải kỳ phùng, ta tặng cho người ba quyển sách nhiệm mầu, nhà ngươi cố gắng học tập, nghiên cứu, áp dụng vào thực tế mà báo thù cho nước, và theo phò chơn chúa để danh rạng muôn đời. Trương Lương lạy tạ lãnh lấy.

Về sau, Trương Lương phò Lưu Bang làm Quân sư, đứng đầu "tam kiệt" (Trương Lương, Hàn Tín, Tiêu Hà) đánh diệt nhà Tần, dứt Sở (Hạn Võ), góp phần lớn trong việc xây dựng sự nghiệp nhà Hán trên 400 năm. Nhưng sau đó, Trương Lương bỏ chức từ quan, ngao du sơn thủy.

Trong tác phẩm "Lục Vân Tiên" của cụ Nguyễn Ðình Chiểu, đoạn nói về Vân Tiên được thầy dạy, kết quả: Văn đà khởi phụng đằng giao, Võ thêm ba lược sáu thao ai bì để nói về tài văn võ song toàn thông hiểu binh pháp của Lục Vân Tiên.

"Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài", tác giả Truyện Kiều đề cao Từ Hải có tài võ nghệ (côn quyền) còn có tài chỉ huy, quán triệt binh pháp, điều binh khiển tướng....

19.- GƯƠM ÐÀN NỬA GÁNH NON SÔNG MỘT CHÈO

Cũng đoạn miêu tả con người và khí phách hào hùng tài ba của Từ Hải, có câu:

Ðội trời đạp đất ở đời,

Họ Từ tên Hải vốn người Việt Đông.

Giang hồ quen thói vẫy vùng,

Gươm đàn nửa gánh non sông một chèo.

(Câu 2171 đến 2174)

Và, đoạn Kiều khuyên Từ Hải ra hàng triều đình, có câu:

Ngẫm từ việc dấy binh đao,

Ðống xương vô định đã cao bằng đầu.

Làm chi để tiếng về sau,

Nghìn năm ai có khen đâu Hoàng Sào!

(câu 2493 đến 2496)

- "Gươm đàn nửa gánh non sông một chèo" và "Nghìn năm ai có khen đâu Hoàng Sào" vốn một điển tích.

Nguyên Hoàng Sào có hai câu thơ:

Bán khiên cung kiếm bằng thiên túng,

Nhất trạo giang sơn tận địa duy.

(Nửa vai cung kiếm tận trời cao,

Một chèo non sông xông pha khắp cõi).

Hoàng Sào là một lãnh tụ nông dân quật khởi gần cuối đời nhà Ðường (618- 907). Nguyên nhà Ðường từ vua Ðại Tông (763- 765) đến Hy Tông (874- 888) thì thế nước càng suy. Phiên Trấn hoành bạo ở ngoài, hoạn quan chuyên chính bên trong. Phiên Trấn thì nắm quyền thưởng phạt, sinh sát nhân dân trong tay; hoạn quan thì thiện tiện phế lập vua chúa.

Chính cuộc đã nguy như thế làm cho mối loạn trong dân gian càng gia tăng. Những bần cố nông phải bỏ trốn, phiêu bạt. Một số ít có ruộng đất bị kiêm tính cũng bỏ quê quán mà thành lưu vong, hoặc làm điền nô ở các trang viên, hoặc tụ họp làm trộm cướp. Tài chánh kiệt quệ, kho tàng nhà nước trống rỗng, triều đình phải đánh thuế nặng. Vừa tai nạn binh đao lại xảy ra lụt ngập rồi hạn hán luôn năm làm cho nhân dân càng cực kỳ khốn khổ.

Hoàng Sào tự Cự Thiên, người ở Tào Châu vốn con của một nhà bán muối, nhưng rất thông minh, văn võ đều giỏi, chỉ có vẻ ngoài quá thô xấu. Năm Càn Phủ thứ ba (876), đời vua Hy Tông, Hoàng Sào đi thi đỗ được võ cử Trạng nguyên. Nhưng vua thấy hình dung xấu xí của Hoàng Sào nên không dùng, đuổi Sào đi.

Hoàng Sào ra khỏi triều môn trở về, giữa đường ghé quán nghỉ, lòng đầy căm tức. Sào nghĩ thầm:

- Khi đăng bảng mở khoa thi thì nói chọn người có tài văn chương hay võ nghệ, chớ không thấy nói chọn người mặt mày đẹp đẽ. Nếu ta dè hôn quân lấy diện mạo chọn người thì ta có đi thi làm chi cho uổng công. Tức khí quá, Hoàng Sào lấy bút mực, viết một bài thơ trên vách quán rồi bỏ ra đi:

Lược thao như mỗ đáng phong hầu,

Mắt thịt hôn quân dễ biết đâu.

Nếu được đôi ba ngàn tử đệ,

Ðoạt thâu thiên hạ bốn trăm châu.

(Tào châu Hoàng Sào tự Cự Thiên Ðế)

Quân tuần hành đến quán trông thấy bài thơ, liền chép lấy dâng lên vua. Nhà vua tức giận, truyền hoạ đồ hình Hoàng Sào và ra lệnh tập nã. Hoàng Sào hay tin, không dám đi đường lớn nữa, phải lặn lội trong rừng núi thẳng lên Thái Hành Sơn, chiêu binh mãi mã. Hơn một năm, Hoàng Sào chiêu mộ được trăm muôn binh, thêm một số tướng tá văn võ giỏi, thế lực rất mạnh. Sào tự xưng là Xung thiên đại tướng quân, đem hơn 10 vạn quân đoạt được nhiều Châu, và vượt qua sông Dương Tử, xuống đánh chiếm miền Giang Nam, ra phía đông đến Chiết Giang, lại đánh Phúc Châu, Kiến Ninh rồi thẳng đường xuống chiếm lấy Qủang Châu. Ở những nơi đây, Hoàng Sào giết hại rất nhiều dân thành thị cùng 20 vạn người ngoại quốc buôn bán gồm những giáo đồ Hồi, Cơ đốc, Bái hoả, người Do Thái và người Ả rập.

Sau vì miền Nam có bệnh dịch, Hoàng Sào tiến quân lên Bắc. Năm 880 vây hãm Ðông Ðô rồi chiếm lấy Trường An, đánh phá và giết chóc những người quý tộc, quan lại và phú hào, số không kể xiết. Vua Hy Tông bấy giờ phải bỏ hoàng thành, chạy vào đất Thục. Hoàng Sào tự xưng là Ðại Tề Hoàng đế. Thật là thoả chí bình sinh.

Hoàng Sào trước muốn thoả lòng căm hận và muốn cứu muôn dân thoát cảnh lầm than, nhưng đến khi thực hành thì lại chẳng cứu muôn dân mà ngược lại, gây thảm hoạ tang tóc cho muôn dân. Tướng tài Châu Ôn là bộ hạ của Hoàng Sào bất mãn đầu hàng triều đình. Trong số hơn 50 vạn quân của Sào cũng chán ghét Sào, dần dần bỏ trốn theo Châu Ôn. Còn vua Hy Tông sau khi bỏ chạy vào Tứ Xuyên, nhờ người Tây Ðột Quyết (một giống dân ở phía bắc sa mạc châu á) là Lý Khắc Dụng đem quân cứu viện. Nhà Ðường được trung hưng.

Năm 884, Hoàng Sào bị Lý Khắc Dụng đánh bại, rồi bị một tên bộ hạ ám sát tại Biện Châu. Có sách chép là Hoàng Sào đánh trận bị thương nặng, trở về tư dinh đâm cổ tự tử.

Mượn ý hai câu thơ của Hoàng Sào, thêm chữ "đàn" tác giả gói lại làm một "gươm đàn nửa gánh non sông một chèo" để nói về Từ Hải, con người thích thú giang hồ, thích tự do phóng khoáng, vẫy vùng. Ðời chỉ cần một thanh gươm, một cây đàn với một mái chèo. Và, Từ Hải không chỉ là một nhà võ mà còn là một nghệ sĩ, một tài tử phong lưu. Từ không phải là một phàm phu tục tử, chỉ là một hạng võ biền mà ngoài việc múa kiếm, Từ còn biết đánh đàn. Cũng do đó, Từ mới tìm đến Kiều là người nổi danh tài sắc...

Riêng về điển tích, Hoàng Sào trước là một anh hùng, nhưng sự nghiệp không bền vì hiếu sát, làm mất lòng dân và tướng sĩ, từ anh hùng trở thành giặc loạn, nên Kiều khuyên Từ "nghìn năm ai có khen đâu Hoàng Sào!"

Muốn cho Từ Hải hàng triều đình, Kiều hết sức lý luận, mượn đống xương "Vô Ðịnh", nhất là tướng giặc Hoàng Sào để dẫn chứng làm mạnh lập luận của mình (đây là tác dụng của cách sử dụng điển cố), nhưng ở đoạn này, ta thấy Kiều dùng cách so sánh một cách quá đáng với con người Từ Hải. Trước kia, khi buổi sơ ngộ, Kiều đã tha thiết đề cao Từ:

Thưa rằng: "Lượng cả bao dung,

Tấn Dương được thấy mây rồng có phen".

(câu 2195 và 2196)

Và, Kiều được Từ coi là kẻ tri kỷ. Vì Kiều biết được chí khí của một anh hùng chưa tạo được thời cơ để dựng nghiệp lớn; và như vậy Kiều, vô hình trung chấp nhận cuộc quật khởi của Từ. Thế khi "huyện thành đạp đổ năm toà cõi Nam" và "triều đình riêng một góc trời/ gồm hai văn võ rạch đôi san hà", thì bây giờ Kiều cho Từ là một tướng giặc giết chóc, tàn sát gây nhiều tội ác! Sao Kiều có tư tưởng bất nhất? Tác giả Truyện Kiều có dụng ý chăng? Dụng ý này phải chăng vì tư tưởng bị hạn chế, hay làm một việc khởi dẫn khéo léo để Kiều có những ray rứt, hối hận mới trầm mình dưới sông Tiền Ðường sau nầy?

Tuy nhiên, đoạn kế tiếp, tác giả chuyển vội quá:

Nghe lời nàng nói mặn mà,

Thế công Từ mới chuyển ra thế hàng.

(câu 2499 và 2500)

"Mặn mà" làm sao được khi kẻ được gọi là tri kỷ kia so sánh Từ như một Hoàng Sào? Người đọc hẳn thấy có chỗ quá gượng gạo. Phải chăng văn chương phản ánh trung thực tâm trạng của tác giả "hàng thần lơ láo phận mình ra đâu!"

20.- HOA ÐÀO NĂM NGOÁI CÒN CƯỜI GIÓ ÐÔNG

Kim Trọng về hộ tang chú ở Liêu Dương thì nửa năm sau, chàng trở về đến chốn cũ tìm Kiều, nhìn thấy cảnh đã khác xưa:

Ðầy vườn cỏ mọc lau thưa,

Song trăng quạnh quẽ vách mưa rả rời.

Trước sau nào thấy bóng người,

Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông.

Xập xè én liệng lầu không,

Cỏ lan mặt đất rêu phong dấu giày.

(câu 2745 đến 2750)

Thôi Hộ, một danh sĩ đời nhà Ðường trẻ tuổi đẹp trai, nhân dự hội Ðạp Thanh đến một xóm trồng toàn hoa đào (Ðào hoa trang), gõ cửa một nhà xin giải khát. Bên cửa cổng, một thiếu nữ thập thò đưa nước cho chàng. Nàng đẹp, duyên dáng, e lệ. Chàng đưa tay tiếp lấy bát nước. Hai bàn tay trai gái chạm nhau. Nàng ngượng ngùng, cúi mặt xuống. Ðôi má hây hây đỏ như đoá hoa đào. Chàng rụt rè, ngượng nghịu đoạn từ giã ra đi.

Nhưng rồi đèn sách và mộng công hầu không xoá mờ hình bóng giai nhân. Xóm hoa đào và con người đẹp vẫn gợi lên một hình ảnh đầm ấm trong trí não, khiến nhà thơ lãng mạn chan chứa biết bao tình cảm lưu luyến mặn nồng. Rồi năm sau, ngày hội du xuân đến, Thôi Hộ tìm đến xóm hoa đào. Cảnh cũ còn đó nhưng người xưa lại vắng bóng. Cửa đóng then cài. Chỉ có ngàn hoa đào rực rỡ, phe phẩy theo gió xuân như mỉm cười chào đón khách du xuân.

Ngẩn ngơ, thờ thẩn trước cảnh cũ quạnh hiu, Thôi Hộ ngậm ngùi:

- Hay là nàng đã về nhà chồng?

Từng bước một, chàng quay gót trở ra. Lòng cảm xúc vô hạn, rồi muốn ghi lại mấy dòng tâm tư của mình, Thôi Hộ lấy bút mực trong bị ra, đề mấy câu thơ trên cửa cổng.

Chiều đến, nàng thiếu nữ họ Ðào cùng thân phụ viếng người thân trở về. Nàng theo sau cha, chợt nhìn trên cổng thấy bốn câu thơ:

Khứ niên kim nhựt thử môn trung.

Nhân diện đào hoa tương ánh hồng.

Nhân diện bất tri hà xứ khứ,

Ðào hoa y cựu tiếu đông phong.

Nghĩa:

Năm ngoái ngày này vẫn cửa trong,

Hoa đào mặt ngọc gợn ánh hồng.

Mặt người nay biết đi đâu vắng,

Chỉ thấy hoa đào cợt gió đông.

Nét chữ tinh xảo, ý tứ dồi dào chan chứa một tình cảm đậm đà khiến nàng thiếu nữ họ Ðào cảm thấy lòng xao xuyến và quả tim tình bắt đầu vỗ đập theo một nhịp yêu đương. Nàng ngậm ngùi thở dài, luyến tiếc duyên vừa gặp gỡ lại khéo bẽ bàng.

Rồi ngày này sang ngày khác, nàng vẫn tựa mình bên cửa cổng mong đợi và hy vọng gặp lại người khách tài hoa xin nước năm xưa. Nhưng ngày lại ngày qua, mấy lần bóng chiều tắt lịm sau dãy đồi xa mà bóng người xưa chẳng thấy, chỉ thấy vài cánh chim chiều lẻ bạn, bạt gió từ ngàn phương kêu bạn đổ về với một giọng não nùng.

Rồi từ đó, nàng bỏ ăn bỏ ngủ, thân hình tiều tuỵ, dung nhan võ vàng. Thân phụ nàng ngày đêm lo lắng, tìm thầy thuốc thang nhưng vô hiệu.

Biết không sống được, nàng đành thuật lại tâm sự của mình cho cha già và xin tha tội bất hiếu. Nhìn đứa con thiêm thiếp trên giường bệnh như chờ đợi tử thần, ông lão thương con, nóng lòng chạy tìm người đề thơ trên cổng. Nhưng hạc nội mây ngàn, tìm đâu cho thấy.

Người cha đau khổ ấy bối rối, cứ chạy ra chạy vào, lòng mang một mong mỏi yếu đuối. Trong giờ phút cuối cùng, mong gặp chàng thi sĩ trẻ tuổi xa lạ đã gây sóng gió, bão tố trong gia đình ông, thì giờ phút này, ông cho là một vị cứu tinh của gia đình, nên ông lại chạy tìm nữa. Ông chạy tìm một cách cầu may! Vừa ra khỏi cổng nhà một quãng, bỗng chạm phải một người, ông ngẩng mặt nhìn. Ðó là một thư sinh tuấn tú. Thấy ông mặt mày ràn rụa nước mắt, cử chỉ hốt hoảng, chàng thư sinh lấy làm lạ hỏi. Ông vừa bươn bả đi vừa kể lể thành thực sự tình. Nghe kể chưa hết câu chuyện, chàng thư sinh bỗng bưng mặt khóc. Ông lão bấy giờ lấy làm ngạc nhiên, chưa kịp hỏi rõ thì chàng thư sinh nói:

- Tôi là Thôi Hộ, người đã đề thơ trên cổng... Ông lão mừng rú lên, rồi lôi xềnh xệch chàng vào nhà, đưa thẳng đến phòng.

Nhưng người thiếu nữ vừa trút hơi thở cuối cùng.

Nhìn người mang nặng tình yêu đã vì chàng mà phải vóc liễu tiều tuỵ, chết một cách đau đớn, chàng quá cảm động, quỳ bên giường, cầm lấy tay nàng. Chàng áp mặt chàng vào mặt nàng, khóc nức nở... không ngờ nước mắt và hơi ấm của chàng thi sĩ rỏ trên mặt và ủ ấp người nàng có mãnh lực kỳ diệu thế nào, khiến nàng từ từ mở mắt ra, đăm đăm tha thiết nhìn chàng. Nàng thiếu nữ Ðào Hoa trang sống lại, và kết duyên với chàng thi sĩ tài danh Thôi Hộ.

"Hoa đào năm ngoái còn cười gió Ðông" Năm năm trước có người có hoa đào. Năm nay vắng người chỉ còn có hoa đào.

Hoa đào còn đó phe phẩy trước gió như cười với gió. Cảnh cũ nhưng lại vắng người xưa, nhà thơ Thôi Hộ đã ghi lại xúc cảm của mình bằng bốn câu thơ. Liêu Dương cách trở nửa năm, Kim Trọng quay lại tìm người yêu thì người yêu vắng bóng, trước cảnh đìu hiu, quạnh quẽ, hoa đào vẫn mơn mởn tươi cười.

Sao lại có hoa đào cười? Sao lại có nụ cười ở đây?

Nhìn người đương buồn bã đau khổ mà lại cười, phải chăng là nụ cười vô duyên đến quái dị! Trước cảnh bất công của xã hội, giữa lúc nơi lầu son gác tía lại rượu thịt ê hề, thừa thải đến hôi thối thì ngoài đường xương kẻ chết vì đói lạnh chất chồng phơi trắng ra, Ðỗ Phủ, một thi hào đời nhà Ðường cực tả bằng hai câu:

Chu môn tửu nhục xú,

Lộ hữu đống tử cốt.

Hai cảnh tượng tương phản.

Tình cảm thương nhớ, hy vọng của Kim Trọng mong gặp lại Kiều ở một nơi mà ngày xưa được gọi là "thiên thai", "động Ðào"... thực hạnh phúc biết mấy; thế mà nay "vách mưa rã rời", "rêu phong mặt đất"... thì cái tình cảm hy vọng đột nhiên trở thành tuyệt vọng. Cực tả trạng thái tình cảm tuyệt vọng này, tác giả dùng lối nhân hình hoá với thế tương phản "hoa đào cười" thì không còn gì tuyệt diệu hơn là làm tăng nỗi đau đớn, tuyệt vọng thêm lên.

Tác giả Truyện Kiều dùng điển tích bằng hai câu thơ cuối của Thôi Hộ, nhưng không phải làm một việc "nhai lại" mà vốn chuyển hoá điển tích này một cách có khác hơn để phù hợp với hoàn cảnh, tâm tình của Kim Trọng có một ý tình khá sâu sắc.

Nhân diện bất tri hà xứ khứ,

Ðào hoa y cựu tiếu đông phong.

(Mặt người nay biết đi đâu vắng,

Chỉ thấy hoa đào cợt gió đông)

Với Thôi Hộ, thì "người không biết đi đâu" tức tác giả nhận định tình trạng dĩ nhiên như thế một cách khách quan. Và, "hoa đào như cũ, cười với gió đông" tức tả cái cảnh thấy đó, chớ thiếu hẳn một ý tình chứa chan sâu sắc.

Trước sau nào thấy bóng người,

Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông.



Ðối với Nguyễn Du, qua những từ "trước, sau, nào" đã cho ta thấy một hình ảnh của một con người đương chăm chú, để ý nhìn trước nhìn sau tìm kiếm, cuối cùng hoàn toàn tuyệt vọng... nào thấy bóng người xưa. Và, những từ "năm ngoái", "còn" khiến cho người đọc có thể nhận thức được chàng Kim nhìn hoa đào cười mà chỉ thấy hoa đào năm ngoái là cái hoa đào có Kiều đứng ở bên còn đó, và nụ cười của người yêu xưa cùng với hoa đào xưa, sao nay chỉ còn có hoa phe phẩy nụ cười với gió... Trong một thời gian ngắn ngủi xa cách mà hoa vẫn còn đó nhưng người xưa lại đâu rồi! Có khác hơn nhà thơ Thôi Hộ, tác giả Truyện Kiều tả cảnh phối hợp tình, nhưng đi sâu vào tâm tình của đối tượng với tính chủ quan hơn. Tuy cùng mong nhớ một giai nhân, nhưng mối tình của nhà thơ Thôi Hộ đối với cô gái vườn đào không giống mối tình giữa chàng Kim và nàng Kiều. Tình cảm mong nhớ một giai nhân không giống được tình cảm mong nhớ một tình nhân. Mối tình đầu giữa chàng Kim và nàng Kiều đã gắn bó, đương gắn bó.... mà điều này Thôi Hộ chưa có - nên đã tạo được một tình cảm sâu sắc biến động trong tâm tư trước cảnh vật, tất nhiên chất liệu của thơ đã được phát huy - hay tiếng lòng của đương sự đã được rung động với một nhịp độ dồn dập lên cao. Tác giả cực tả cái trạng thái tình cảm và tâm lý chủ quan này.

Bài thơ của Thôi Hộ cũng như của bao nhiêu bài thơ trữ tình khác. Nhưng sở dĩ còn được người đời nhắc nhở, truyền tụng phải chăng một phần lớn quyết định là do bút pháp điêu luyện, sáng tạo của tác giả Truyện Kiều tạo nên. Cũng như không có tác phẩm Ðoạn trường tân thanh hay Truyện Kiều của Nguyễn Du thì quyển Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân ở Trung Hoa, hẳn không ai tìm biết làm gì?

Mượn của người xưa mà không làm nô lệ của người xưa, trái lại làm sáng danh cho người xưa mới thực là tuyệt diệu.

Tuy nhiên, ở đoạn miêu tả này có điểm đem lại nhiều thắc mắc. Tác giả Truyện Kiều đã xác định:

Từ ngày muôn dặm phù tang,

Nửa năm ở đất Liêu Dương lại nhà.

Vội sang vường Thuý d&ograve; la,

Nhìn phong cảnh cũ nay đà khác xưa.

(câu 2741 đến 2744)

Như vậy, chỉ thời gian trong vòng nửa năm mà gia đình của Vương ông (đã vắng Kiều) lại tàn lụi đến thế sao? Phải chăng đây là một kẽ hở còn có thể phê bình được.

"Ðiển tích Truyện Kiều" chỉ chú trọng về điển tích và chỉ phát triển hay giải thích ý nghĩa sự việc có liên hệ đến phần điển tích, chớ không phê phán đi sâu vào những sự kiện do tác giả Truyện Kiều sắp xếp trong truyện. Những điểm trên được trích lại, xin làm tư liệu cho phần tham khảo được phong phú, ngoài phạm vi của quyển biên khảo này. Hay nhà thơ giàu cảm nhìn cảnh vật bằng tâm hồn, và đây mới là cái thực chất đặc biệt của nhà thơ?

21.- BÂY GIỜ GƯƠNG VỠ LẠI LÀNH

Sau 15 năm lưu lạc, Kiều được sum họp gia đình. Thúy Vân trước đã nhận lời thay Kiều làm vợ Kim Trọng và cũng được cha mẹ chấp nhận. Nhưng trong buổi tiệc đoàn viên, Vân đứng lên khuyên Kiều và Kim Trọng nối lại duyên xưa. Có câu:

Những là ràng ước mai ao,

Mười lăm năm ấy biết bao nhiêu tình.

Bây giờ gương vỡ lại lành,

Khuôn thiêng lừa lọc đã dành có nơi.

Còn duyên nay lại còn người,

Còn vầng trăng bạc còn lời nguyền xưa.

(câu 3069 đến 3074)

Tình sử Trung Hoa chép:

Nước Tần đời Xuân Thu có chàng nho sĩ tên Từ Ðức Ngôn theo hầu cận Thái tử có tình với công chúa Nhạc Xương. Cả hai tha thiết yêu nhau vừa được kết duyên chồng vợ.

Gặp lúc nước Tần có loạn, giặc đánh vào kinh thành, tình thế nguy ngập. Công chúa bảo Từ:

- Thế ta yếu, chạy loạn có thể vợ chồng ta có lúc phải xa nhau. Nếu tình duyên chưa dứt tất có ngày tái hợp. Ðể lấy làm tin, chàng giữ một mảnh gương này. Cứ ngày rằm tháng giêng, chàng sẽ đem ra chợ Trường An bán để làm tin gặp nhau.

Ðoạn, công chúa cầm lấy chiếc gương của vợ chồng hằng ngày thường soi mặt, đập vỡ làm hai, chia nhau mỗi người giữ một mảnh.

Giặc đột nhập kinh thành. Từ chạy thoát. Công chúa thất lạc, bị tướng giặc là Việt Công cưỡng bách làm vợ. Công chúa đau khổ vô cùng, muốn tự tử. Nhưng Việt Công cho người canh giữ nghiêm nhặt. Vả lại, Công chúa còn đặt hy vọng tìm cách báo tin cho chồng biết, hay chờ tin chồng sống chết thế nào trước khi nàng chết.

Từ Ðức Ngôn từ khi chạy loạn, lưu lạc khắp nơi, không biết vợ ở chốn nào, nhưng nhớ lại lời dặn của vợ, nên đến rằm tháng giêng, đem mảnh gương ra chợ Trường An bán để tìm nhau. Người đi chợ thấy Từ bán mảnh gương vỡ thì ai cũng bật cười, cho là người mất trí.

Ở trong cung cấm, công chúa nhớ lời dặn trước nên đến ngày rằm tháng Giêng, nhờ đứa hầu thân tín đem nửa mảnh ra chợ, xem người nào có bán nửa mảnh gương, đem so vào hợp thành một cái gương lành thì bảo người ấy cho nàng biết tin tức ra sao.

Thế là Từ biết vợ còn sống, hiện giờ làm vợ tướng giặc nên vô cùng đau đớn. Từ liền viết vào hai mảnh gương một bài thơ, nhờ đứa hầu trở về trao lại cho vợ:

Người đi gương cũng đi,

Gương về người chưa về.

Hằng Nga đâu chẳng thấy,

Chỉ thấy trăng sáng thôi!

Nguyên văn:

Cảnh dữ nhân câu khứ,

Cảnh quy nhân vị quy.

Vô phục Hằng Nga ảnh,

Không lưu minh nguyệt luỵ!

Tiếp được gương và thơ, Công chúa biết chồng còn sống, lòng đau như cắt, úp mặt vào gương khóc lóc bi thiết. Việt Công lấy làm lạ hỏi. Công chúa kể lại sự tình, và quyết chết để trọn tình chồng vợ mà thôi. Việt Công xem bài thơ, biết mình không giữ được Công chúa nên thả Công chúa trở lại cùng chồng.

- "Gương vỡ lại lành" (phá cảnh trùng viên) có ý nghĩa là sau khi ly tán được sum họp lại. Dùng điển cố rất sát ý.

Lời nói thực chân tình của một con ngư901;i trung thực, mộc mạc. "Khuôn thiêng lừa lọc đã đành có nơi", trời đã chọn lọc, quyết định cho cả hai (tức Kiều và Kim Trọng) kết thành chồng vợ với nhau rồi; vả lại hai người trước đã có lời thề nguyền với nhau thì cần phải giữ, cần phải thực hiện khi được gặp nhau, vì trước "gương kia đã vỡ nay gắn lại cho lành" là lẽ tất nhiên.

Vân nói gọn gàng, vắn tắt.

Vâng lời chị chung thân với Kim Trọng, Vân có buồn tủi thân phận chăng? Nay chị trở về, trả chồng lại cho chị tất chịu thân phận mình làm thứ thiếp, Vân có ganh tị, ghen tuông, hờn mát mà nói "lẫy" không?

Vân, con người trầm lặng, khô khan, khó hiểu.

Bút pháp của tác giả "Truyện Kiều" diễn tả tâm lý, tình cảm của nhân vật trong truyện rất điêu luyện, nhưng đối với Thúy Vân - được coi là nhân vật phụ nên tác giả diễn tả ở phần đầu đơn sơ quá. Phải chăng vì Vân là nhân vật phụ với bản tính mộc mạc, trầm lặng, một nhân vật tầm thường, không cần thiết nên không cần phải lưu ý?

Ca dao ta có câu:

Ớt nào là ớt chẳng cay,

Gái nào là gái chẳng hay ghen chồng.

Vôi nào là vôi không nồng,

Gái nào là gái có chồng không ghen.

Hay là:

Có thương nên mới có ghen,

Không thương ai ở bạc đen mặc lòng.

Hoạn Thư, nhân vật của truyện qua bút pháp của tác giả - đã trở thành một nhân vật điển hình của một người vợ ghen sâu hiểm, có tri thức, có "tầm cỡ". Nàng bảo thẳng trước mặt Kiều:

Lòng riêng riêng những kính yêu,

Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai.

(câu 2369 và 2370)

Cho nên đối với tình địch:

Làm cho nhìn chẳng được nhau,

Làm cho đày đoạ cất đầu chẳng lên.

Làm cho trông thấy nhãn tiền,

�t đ�  Cho người thăm ván bán thuyền biết tay.

(câu 1549 đến 1552)

và:

Làm cho, cho mệt cho mê,

Làm cho đau đớn ê chề cho coi.

Trước cho bõ ghét những người,

Sau cho để một trò cười về sau.

(câu 1617 đến 1620)

Dùng một loạt điệp từ "cho", ta có thể tưởng tượng một người đàn bà ghen đương đưa tay xỉa xói, vừa nghiến răng trèo trẹo hét vào mặt tình địch với một giọng đanh đá "cho mày chết, cho mày chết"!

Tâm lý, tình cảm chung của đàn bà. Tất cả đều có máu ghen. Nhiều hay ít. Có trí thức hay vụng về. Có nghệ thuật ghen hay không mà thôi.

Ngược lại - cũng qua bút pháp của tác giả - Vân với Hoạn Thư là hai thái cực. Vân không biết ghen là gì chăng? Vân biết an phận tuỳ duyên "hồng nhan bạc phận" hay Vân là một người đần độn?

- "Trai năm thê bảy thiếp..." là một lẽ thường. Có chồng chung với chị hay chị chết thay chị làm vợ... cũng chả có sao. Phong kiến Trung Hoa đã chấp nhận, khuyến khích. Nhưng chế độ tàn khốc đối với nữ giới đó làm sao thống trị được tình cảm, tâm lý hay tiếng đập của con tim. Một nhà văn lãng mạn Pháp cũng đã bảo: "Trái tim có những lý lẽ mà lý trí không biết được" (Le coeur a ses raisons que la raison ne connaît pas)

Nếu đi sâu vào bản chất con người và sự việc, ta có thể nhận thấy Vân là một vai trò phụ, nhưng có lúc nàng trở nên một nhân vật chính yếu có tính cách quan trọng trong cuộc đời tình ái giữa Kim Trọng và Thuý Kiều.

Kiều đã tuyệt vọng vì lỡ làng duyên tơ tóc với Kim Trọng nên xin Vân thay mình làm vợ Kim Trọng "gọi là trả chút nghĩa người", nhưng dẫu sao người đọc có thể nghĩ rằng: Kiều cũng có ý không muốn để mất Kim Trọng vào tay của một phụ nữ xa lạ nào khác. Vân đã làm tròn được vai trò này. Ví phỏng không có Vân thì tình tiết dẫn đến đoạn Kiều được sum họp với gia đình và đối với Kim Trọng sẽ ra sao một khi hoàn cảnh đã thay đổi khác: Kim Trọng kết hôn với một người phụ nữ không phải là Vân.

Tuy ở một chế độ gia trưởng, nhưng kẻ làm cha mẹ có ai dám can đảm đứng ra tuyên bố rứt Kim Trọng trong tay Vân để trả lại cho Kiều? Tự Kim Trọng đương nhiên dám mở lời xin Kiều tái hợp duyên xưa với câu hết sức tán tụng Kiều "hoa tàn mà lại thêm tươi; trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa", để rồi "hai thân thì cũng quyết theo một bài"?

Ai? Chỉ có Vân.

"Gương vỡ lại lành", Vân là một nhân vật "mở gút" tuyệt đẹp, một nhân vật cần thiết, hy sinh tình cảm uẩn khúc của mình, thà mang tiếng mà nhà thơ nữ Hồ Xuân Hương đã nguyền rủa một cách căm hờn cay đắng:

Chém cha cái kiếp lấy chồng chung.

Và:

Thân này ví biết dường này nhỉ,

Thà trước thôi đành ở vậy xong!

Chửi cái kiếp lấy chồng chung, phải chăng nữ sĩ họ Hồ có ngụ ý chửi cả chế độ.

Vân đem lại cho người đọc nhiều cảm tình. Tác giả Truyện Kiều diễn tả đơn giản quá, chỉ cho người một khái niệm: Vân mộc mạc, chất phác, con người chỉ sống bình lặng, hưởng thụ... đến độ xem như ngô nghê, ngốc nghếch không xa lắm... nhưng đó chỉ là ở giai đoạn đầu. Nay đến giai đoạn cuối, vai trò này lại nổi bật lên một cách bất ngờ, không giống các nhân vật khác mà tác giả đã diễn tả.

Ðể nhân vật (Vân) dùng lời nói rất văn chương bóng bẩy theo ý định cương quyết (chịu làm phận lẻ mọn) được cho là nhiều nhất trong đoạn đời nàng, có thể để người đọc nhận xét, đánh giá một con người chất phác gần như ngô nghê đó vẫn chan chứa một tâm lý uẩn khúc, một trí thức biết người biết mình và một tình cảm rất đẹp... dành cho gia đình: cho cha mẹ, cho chị, cho chồng.

Trong "Tam quốc diễn nghĩa", tác giả La Quán Trung diễn tả hành động của Ðiêu Thuyền, thực hiện "Liên hoàn kế" thành công, giết được tên ác bạo khát máu Ðổng Trác, về ở với Lữ Bố. Nhưng sau thất bại trận Hạ Bì, Lữ Bố bị Tào Tháo bắt giết chết đâu còn thấy bóng dáng Ðiêu Thuyền ở chỗ nào? Nhà phê bình Thánh Thán có lời cho rằng:

"Nàng chính là con Rồng thiêng, chỉ lộ cái đầu, cái mình với đời mà không cho đời sau biết cái đuôi mình ẩn ở đâu hết. Có thể danh tiếng mới không bị tổn thương".

Ở đây, tác giả truyện Kiều có khác. Bằng vài nét chấm phá đơn giản cái đầu Rồng dẫn đến thân Rồng, cuối cùng cái đuôi Rồng rất sung mãn, làm tăng vẻ uy nghiêm cho toàn bộ con Rồng.

Thúy Vân tất nhiên không phải là Ðiêu Thuyền đóng vai trò "con Rồng" đời Tam quốc, nhưng muốn nói đến tính cách diễn tả vai trò Vân qua bút pháp của tác giả Truyện Kiều. Vì giấu đuôi để "có thể danh tiếng mới không bị tổn thương" là một điều hay. Nhưng để lộ đuôi mà làm tăng danh tiếng mới là tuyệt diệu!

Tất cả 14 câu. Trong truyện, đến bây giờ mới được nghe Vân nói nhiều nhất.

22.- ÐEM TÌNH CẦM SẮT ÐỔI RA CẦM CỜ

Cũng trong bữa tiệc đoàn viên, tiếp theo lời của Vân, Kim Trọng xin Kiều được kết duyên vợ chồng để bù lại mối tình xưa đã thề nguyền vì gia biến bị dang dở. Kiều từ chối, có câu:

Nghĩ rằng trong đạo vợ chồng,

Hoa thơm phong nhị trăng vòng tròn gương.

Chữ trinh đáng giá nghìn vàng,

Ðiếu hoa chẳng thẹn với chàng mai xưa.

Thiếp từ ngộ biến đến giờ,

Ong hoa bướm lại đã thừa xấu xa,

Bầy chầy gió táp mưa sa,

Mấy trăng cũng khuyến mấy hoa cũng tàn.

Còn chi là cái hồng nhan,

Ðã xong thân thế còn toan nỗi nào?

Nghĩ mình chẳng hổ mình sao,

Dám đem trần cấu dự vào bố kinh!

Ðã hay chàng nặng vì tình,

Trông hoa đèn chẳng thẹn mình lắm ru!

Từ rày khép cửa phòng thu,

Chẳng tu thì cũng như tu mới là.

Chàng dù nghĩ đến tình xa,

Ðem tình cầm sắt đổi ra cầm cờ.

Nói chi kết tóc xe tơ,

Ðã buồn cả ruột lại dơ cả đời.

(câu 3093 đến 3112)

Từ chối lời yêu cầu của Kim Trọng, Kiều cho rằng trong đạo vợ chồng, người phụ nữ lấy chồng phải như là "đoá hoa thơm còn phong kín nhị" hay phải như "vầng trăng tròn rực rỡ" tức có ý chỉ phải còn trinh, đây là một vật quý báu. "Giá đáng nghìn vàng" không phải là một lượng số chỉ định (một nghìn, hai nghìn, ba nghìn...). Nếu hiểu rằng bằng lượng số chỉ định thì tên Mã Giám Sinh mua Kiều bốn trăm lượng ngoài vàng (giờ lâu ngã giá vàng ngoài bốn trăm), như vậy chỉ còn thiếu năm trăm lượng ngoài vàng nữa là mua được cái trinh của Kiều hay sao? Ðối với bọn mua bán dâm hẳn hiểu như vậy. Phong tục tập quán ngày xưa đối với phụ nữ thì không có nghĩa như thế. "Nghìn" (ngàn) ở đây là phiếm chỉ chỉ định từ, chỉ quá số không thể ước định được. Cũng như chữ trinh quý như vàng quá số không đếm được.

Và, như thế trong đêm tân hôn, dưới ánh đuốc hoa (hoa chúc), Kiều chẳng thấy thẹn với Kim Trọng, vì ngày xưa (mai xưa), Kiều còn trinh, còn "tuyết sạch giá trong". Vàng là vật quý nhất của kim loại, trinh là vật quý nhất của người con gái được quý trọng coi như vàng.... Người con gái cần "gìn vàng giữ ngọc", "chọn mặt gửi vàng, chọn người giữ ngọc", vậy người con gái gởi vàng trao ngọc cho ai? Phải chăng để trao gởi cho chàng!

Trái lại, ngày nay đã khác xa rồi.

Vì ngộ biến, 15 năm đoạ đày trong kiếp phong trần luân lạc, trải qua bao nhiêu ong bướm dập vùi như cảnh hoa tàn trăng khuyết... đâu dám đem thân làm một người vợ không xứng đáng với chồng. Và, nếu Kim Trọng có nặng tình với Kiều, muốn lấy Kiều làm vợ thì đêm tân hôn đổi bóng dưới ánh sáng của đuối hoa (hoa đèn), Kiều há chẳng hổ thẹn lắm ru!

"Trông hoa đèn chẳng thẹn mình lắm...". "Hoa đèn" có người chú giải: là cái khối khói kết lại trong ngọn đèn dầu, có sắc đỏ và đen, hình giống cái hoa. Nhưng "hoa đèn" ở câu này (câu 3106) không phải là hoa đèn ấy mà là chỉ cái ngọn đèn toả ánh sáng giống như hoa. Lại có người giải thích: "Hoa đèn" là thứ hoa không bị nhơ bẩn, mà Kiều thì như đoá hoa bị vấy bẩn nên càng hổ thẹn với hoa đèn". Hay là "hoa đèn không có ong bướm nào lui tới, còn Kiều thì như đoá hoa "ong qua bướm lại" đã thừa xấu xa, nên nàng thẹn với hoa đèn".

Chắc không phải vậy. Hẳn cũng có lý.

"Hoa đèn" hay "đuốc hoa"... ở đây cũng chỉ là một. Tức là đèn nến thắp trong phòng của chàng rể và nàng dâu đêm tân hôn, theo từ Hán là "hoa chúc". Và, hai câu:

Ðuốc hoa chẳng thẹn với chàng mai xưa,

Trông hoa đèn chẳng thẹn mình lắm ru!

Tuy cùng một đuốc hoa hay đèn, nhưng có hai ý nghĩa khác nhau do hai ý của đoạn văn.

Trong đạo vợ chồng, đêm động phòng hoa chúc, nếu nàng còn trinh tiết tất nhìn ngọn đèn mà chẳng hổ thẹn với chàng, vì ngày xưa nàng gìn giữ tặng chàng trong đêm hôm nay. Cũng trong đạo vợ chồng, đêm động phòng, nếu nàng - trước kia đã mất trinh rồi - nhìn hoa đèn hẳn hổ thẹn lấy lòng mình.

Cả hai câu trên đều có dùng chữ "chẳng thẹn". Câu trên "chẳng thẹn" là thực sự chẳng thẹn; câu dưới "chẳng thẹn" mà ngược lại là thẹn. Tác giả dùng lối tương phản trong lập luận của hai chủ đề trái ngược nhau: còn trinh (chẳng thẹn), mất trinh (thẹn) tuy cùng dùng "chẳng thẹn".

Nhưng sao không nói thẹn với chàng như lập luận trên? Tuy không nói mà đã nói.

Vì rằng: còn trinh tiết thì không hổ thẹn với chàng.

Trái lại, mất trinh tiết thì hổ thẹn với chàng là lẽ tất nhiên. Cho nên lập luận dưới, Kiều cho rằng nàng hổ thẹn ở lòng mình mà còn có cả lẫn hổ thẹn với chàng (đó là lẽ đương nhiên). Vả lại, trông hoa đèn (vật vô tri) mà nàng còn thấy thẹn mình, huống chi trông chàng, người yêu với mối tình đầu nay chung chăn gối thì sao chẳng thẹn? Cần gì nói nữa.

Có ý kiến cho rằng: "Thủy chung Kiều chỉ sợ thẹn nên từ chối. Nếu làm cho nàng hết thẹn thì việc xong ngay". Làm sao cho nàng hết thẹn? Ý kiến trên chỉ đặt vấn đề mà không có nêu lên biện pháp giải quyết.

Trong việc yêu cầu kết thành chồng vợ này, Kim Trọng rất tha thiết nhưng khá nguỵ biện, lắm lý luận để Kiều đừng thẹn, để chàng đạt được nguyện vọng. Nhưng Kiều vẫn thẹn, còn thẹn. Vì Kiều sống trong tập tục. Lễ giáo phong kiến đã tạo cho nàng có một tính tự trọng về sự trinh tiết của người con gái - điều này cũng tốt đẹp. Nhưng ngược lại, cũng tính tự trọng này lại bị sức mạnh ràng buộc của lễ giáo, tập tục thành khuôn mẫu nhất định nên làm cho nàng có mặc cảm tự ti, coi mình như vi phạm một cách nghiêm trọng.

Hơn nữa, về mặt tâm lý ái tình hay tình dục, qua 15 năm lưu lạc làm khách bán phấn buôn son, Kiều thông minh đã thừa hiểu qua tâm lý người đàn ông trong cuộc thì nay đến với Kim Trọng, một ý trung nhân, một người chồng... tất khó tránh được trong cuộc ái ân phát sinh nhiều ám ảnh hay mặc cảm. Kim Trọng dầu sao cũng là... một đàn ông, nhất là một người chồng!

Nhưng điều này làm cho mặc cảm càng nặng. Do đó, Kiều yêu cầu bằng một câu khẳng định:

Ðem tình cầm sắt đổi ra cầm cờ.

Hẳn cũng có lý.

Vậy cần có thời gian dài. Và chỉ có thời gian với sự đối xử của chàng Kim "trường kỳ bồi dưỡng ái tình" làm lại từ cái bắt đầu của cái bắt đầu. Ðể chuyển từ tình cầm cờ (tình bạn) và tình cầm sắt (vợ chồng), có thể như câu thơ của Vương Nhung đời Nam Tề:

Thoả hiệp kim lan hảo,

Phương du cầm sắt tình.

Tức là:

vừa hợp nhau tình bạn tốt mới vui tình vợ chồng.

"Cầm sắt" là đàn cầm và đàn sắt. Hai thứ đàn thường đánh hoà âm với nhau, chỉ cảnh vợ chồng đầm ấm. Duyên cầm sắt là duyên vợ chồng. Kinh Thi có câu:

Sâm si hạnh thái,

Tả hữu thỉ chi.

Yểu điệu thục nữ,

Cầm sắt vĩ chi.

Có nghĩa là: "Ngọn rau hạnh dài ngắn không đều nhau, hái cả bên mặt bên trái; người con gái tươi đẹp dịu dàng tìm được, ta gảy đàn cầm đàn sắt cho nghe để tỏ tình thân yêu".

Thơ cổ cũng có câu:

"Thê tử hảo hợp như cổ sắt cầm".

(vợ con hoà hợp như đàn cầm đàn sắt).

Truyện "Lục Vân Tiên" của Nguyễn Ðình Chiểu cũng có câu:

"Mừng duyên cầm sắt mối tơ đăng liền".

23.- KHÁCH QUA ÐƯỜNG ÐỂ HỮNG HỜ CHÀNG TIÊU

Kiều, vì mình nghĩ đã 15 năm lưu lạc, phấn thải hương thừa không xứng đáng với người yêu nữa, nên quyết liệt từ chối sự tái hợp thành duyên chồng vợ với Kim Trọng, nhưng Kim Trọng vẫn quyết liệt, tha thiết... có câu:

Xưa nay trong đạo đàn bà,

Chữ trinh kia cũng có ba bảy đường,

Có khi biến có khi thường,

Có quyền nào phải một đường chấp kinh.

Như nàng lấy hiếu làm trinh,

Bụi nào cho đục được mình ấy vay?

Trời còn để có hôm nay,

Tan sương đầu ngõ vén mây giữa trời.

Hoa tàn mà lại thêm tươi,

Trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa.

Có điều chi nữa mà ngờ,

Khách qua đường để hững hờ chàng Tiêu?

(câu 3115 đến 3126)

Chàng Tiêu (Tiêu Lang), người đời nhà Ðường, có người vợ rất đẹp tên Lục Châu. Nhà nghèo nên Lục Châu bị người bắt đem dâng cho Quách Tử Nghi, một trọng thần đương triều. Lục Châu trở thành một nàng hầu sủng ái của Quách Tử Nghi. Lòng thương nhớ vợ không nguôi, nhưng từ đó, chàng Tiêu trông thấy vợ lấy làm tủi thẹn cho phận mình rồi, cứ dửng dưng như khách qua đường.

Có chàng tên Thôi Giao học giỏi, thơ phú rất hay. Nhà nghèo nhưng Thôi cũng hào phóng phong lưu rất mực. Trong vùng có nàng họ Lư� Tiáng tên Bích Nga, sắc đẹp lộng lẫy, duyên dáng mặn mà. Cha mẹ mất sớm, nàng ở với người cô ruột. Trai tài gái sắc, Thôi Giao và Bích Nga gặp nhau rồi tha thiết yêu nhau, nhưng vì nghèo nên định một thời gian sẽ lo lắng xây dựng gia đình.

Nhưng thảm thay, mộng đẹp với một cuộc hôn nhân đơn giản chưa thành, mà nhà cô ngày càng sa sút. Cuối cùng, người cô phải bán Bích Nga làm nàng hầu cho một quan Liên soái là Vu Ðịch. Ðược một giai nhân trong vòng tay họ Vu rất mực yêu thương. Vu xuất 40 vạn đồng tiền và xây dựng một lầu đài cho người cô ở.

Thế lực và tiền tài đã chiếm mất người yêu, Thôi đau xót, từ đó như kẻ mất hồn. Suốt ngày, chàng ngơ ngẩn, đứng tựa bên cội cây ngoài dinh quan Liên soái, ngóng trông hình bóng người yêu xưa cho đỡ nhớ thương. Trên lầu, nàng họ Lương nhìn qua cửa sổ, thấy chàng Thôi buồn bã thẫn thờ mà ruột lòng như đứt đoạn.

Gặp tiết Hàn thực, nàng Lương có dịp ra ngoài dinh. Thấy chàng Thôi đứng bên cội liễu, hình vóc võ gầy, nàng Lương càng cảm động, ngồi trên kiệu mà khóc nức nở. Gặp nhau, nhìn nhau nhưng cả hai không dám mở lời, bốn mắt lã chã dòng châu. Thôi đau đớn làm 4 câu thơ:

Theo chân bao kẻ ngóp mùi hương,

Tầm tã khăn the lệ mấy hàng.

Một tới cửa hầu sâu tựa biển,

Chàng Tiêu từ đó khách qua đường.

Có kẻ ghét Thôi bắt được bài thơ ấy, muốn hại Thôi nên lòn bài thơ đặt trên bàn quan Liên soái. Họ Vu xem thấy lời đã hay ý lại nhã, đẫm vẻ ai oán não nùng, nên điều tra biết được, có chiều cảm động, liền cho lính tìm đòi chàng Thôi đến. Thôi hoảng sợ quá. Có người thương, xúi chàng đi trốn kẻo bị tai vạ. Nhưng Thôi không biết trốn đâu, đành phải đánh liều vào hầu, có chết đi âu cũng cam phận số.

Vừa gặp Thôi vào, Vu Ðịch liền cầm lấy tay chàng, nói:

- Câu "Một tới cửa hầu sâu tựa biển; chàng Tiêu từ đó khách qua đường", hẳn tiên sinh đau khổ lắm. Bốn mươi vạn đồng với một ngôi lầu kia có là bao mà tiên sinh nỡ tiếc lời thơ không sớm viết cho tôi biết. Kẻ này có hẹp hòi gì mà chẳng cho châu về Hợp phố.</p>

Ðoạn, Vu Ðịch cho người đánh xe đưa nàng Bích Nga về với Thôi Giao để cùng vợ chồng sum họp. Vu Ðịch còn đem tặng nàng Lương tất cả những nữ trang đắt tiền đã sắm trước kia cho nàng.

Câu:

Một tới cửa hầu sâu tựa biển.

Chàng Tiêu từ đó khách qua đường.

nguyên Hán văn:

Hầu môn nhứt thập thâm như hải,

Tùng thử Tiêu lang thị lộ nhân.

Thôi Giao đã dùng điển Tiêu Lang (chàng Tiêu) trong bài thơ của mình.. khiến quan Liên soái Vu Ðịch động lòng.

Tchya (bút hiệu của Ðái Ðức Tuấn), một nhà thơ trữ tình của ta cũng có câu:

Ðỡ ly ân ái qua môi thắm,

Uống chẳng vơi cho mới bẽ bàng.

Khổ nhục mạnh thân vì bát gạo,

Ðường tình kìa lại số Tiêu Lang.

"Khách qua đường để hững hờ chàng Tiêu", ý của Kim Trọng muốn nói Kiều từ chối kết thành chồng vợ với chàng, tức Kiều cố ý bắt buộc chàng phải hờ hững không nhận nàng nữa. Hay nói một cách khác, tại sao Kiều lại cố ý làm cho chàng phải coi nàng như chàng Tiêu nhìn vợ cũ quá hững hờ. Phải chăng như một nhà thơ đã nói: Yêu ai lại phải hững hờ vì ai?

Xuất phát từ điển tích chàng Tiêu với nàng Lục Châu, lại tiếp qua truyện nàng Bích Nga với câu thơ của Thôi Giao "Tùng thử Tiêu lang thị lộ nhân" để chuyển thành câu "khách qua đường để hững hờ chàng Tiêu", tác giả Truyện Kiều kết hai (tích và thơ) làm một để ý thêm mạnh bằng một câu thơ Nôm súc tích, ý nhị.

24.- ẤY LÀ HỒ ÐIỆP HAY LÀ TRANG SINH

Qua lời yêu cầu tha thiết của Kim Trọng và "hai thân thì cũng quyết theo một bài"... Kiều đành phải chấp thuận, và cả hai làm lễ động phòng. Nhưng rồi cũng trong đêm động phòng "bâng khuâng duyên mới, ngậm ngùi tình xưa", Kiều lại tủi thẹn, than thở phận mình, khiến chàng Kim phải an ủi "lọ là chăn gối mới ra sắt c&#7847;m", nên chuyện sang xin Kiều cho mình thưởng thức ngón đàn ngày xưa. Kiều vâng lời "phím đàn dìu dặt tay tiên" với:

Khúc đâu đầm ấm dượng hoà,

Ấy là hồ điệp hay là Trang sinh.

Khúc đàn êm ái xuân tình,

Ấy là Thục Ðế hay mình Ðỗ quyên?

Trong sao châu rõ duềnh quyên?

Ấm sao hạt ngọc Lam điền mới đông.

(câu 3199 đến 3204)

- Trang sinh tên Trang Chu cũng gọi là Trang Tử, học đạo Lão Tử, người đời Chiến Quốc.

Ðời ông, về sau, có người thêu dệt lắm chuyện huyền hoặc, vô lý gọi là "Trang Tử thử vợ". Chuyện rằng:

Một hôm, Trang Tử đi chơi ngang một nghĩa địa, thấy một người đàn bà đang ngồi cầm quạt, quạt một nấm mồ còn ướt. Ông lấy làm lạ hỏi thì người đàn bà ấy cho biết: đó là mộ của chồng. Vì khi gần chết, chồng có trối lúc nào muốn tái giá thì phải đợi mộ chồng khô. Nay có người đến hỏi, nàng muốn tái giá nhưng giữa lúc mộ chưa khô nên phải quạt cho mau khô, để kịp thời gian lấy chồng.

Trang Tử bật cười. Mãi về đến nhà vẫn còn cười. Vợ ngạc nhiên hỏi, ông thuật cả sự việc. Vợ bật cười, bảo: "Sao có người tệ bạc lắm vậy!" Trang Tử không nói gì.

Một hôm, Trang Tử đột ngột lâm bệnh chết! Ðám tang được quàn trong ba hôm. Vợ Trang Tử khóc lóc kể lể, lúc nào cũng đầm đìa nước mắt. Ðến ngày thứ hai, bỗng có một chàng thanh niên đến nhà, xưng là học trò của Trang Tử ở xa đến thăm thầy, nhưng chẳng may thầy mất, vậy xin điếu tang và ở lại lo việc ma chay cho thầy được trọn tình sư đệ.

Người học trò của chồng sao mà khôi ngô tuấn tú quá, lời nói sao mà ấm áp dịu dàng khiến vợ Trang Tử phải lòng, rồi cả hai dan díu tư tình nhau... Nhưng đến nửa đêm, chàng rên rỉ quằn quại kêu đau bụng, đau một cách dữ dội. Vợ Trang Tử lấy làm lo sợ, hỏi cách chạy chữa thì chàng bảo chỉ cần có sọ người mới chết đem mài uống thì bệnh hết ngay, nếu không sẽ ch&#7871;t mất. Thấy chàng sao thương quá, sợ mất chàng lại nghĩ chồng mới chết, sọ chồng hẳn có hiệu nghiệm, nên vợ Trang Tử không còn phải đắn đo gì nữa, nàng liền lấy vồ đập vỡ nắp săng (quan tài) định lấy sọ chồng làm thuốc cho tình nhân.

Nhưng nắp săng vừa bật lên thì Trang Tử cũng ngồi bật dậy, và cũng vừa lúc ấy chàng thanh niên biến mất. Thì ra, Trang Tử có phép thuật, giả chết để thử vợ. Người vợ lấy làm xấu hổ quá, tự tử. Trang Tử không buồn, tay vỗ cổ bồn, hát:

Kham ta phù thế sự,

Hữu như hoa khai tạ.

Thê tử ngã tất mai,

Ngã tử thê tất giá.

Ngã nhược tiên tử thì,

Nhất trường đại tiếu họa.

Ðiền bị tha nhân canh,

Mã bị tha nhân khóa.

Thê bị tha nhân luyến,

Tứ bị tha nhân mạ.

Suy thử đổng thường tình,

Tương khan luỵ bất hạ.

Thế nhân tiếu ngã bất bi thương,

Ngã tiểu thế nhân thống đoạn trường.

Thế sự nhược hoàn khốc đắc chuyển,

Ngã diệc thiên thu luỵ vạn hàng.

Tạm dịch:

Nên than ôi, thế sự,

Ðường hoa đơm lại rã.

Vợ chết ắt ta chôn,

Ta chết vợ cải giá.

Ví bằng ta chết trước,

Một cuộc cười ha hả.

Ruộng phải người khác cày,

Ngựa phải người khác cưỡi.

Vợ phải người khác lấy,

Con phải người khác mắng.

Nghĩ lại chạnh tấm lòng,

Nhìn nhau khôn tuôn lệ.

Ðời cười ta chẳng bi thương,

Ta cười đời luống đoạn trường.

Việc đời khóc mà chuyển biến được,

Ta cũng ngàn thu khóc vạn hàng.

(Bản dịch của Vô Danh)

Do câu chuyện trên nên trong dân gian có câu:

Thương thay cho kẻ quạt mồ,

Ghét thay cho kẻ cầm vồ bửa săng.

"Quạt mồ, bửa săng" hẳn là chuyện bịa nhằm để châm biếm một số đàn bà, một số người vợ không tốt, không thuộc hạng "tiết hạnh khả phong".

Giả chết để thử vợ âu cũng là một điều hay. Hẳn Trang Tử không cần.

Trang Tử tức Trang Chu là một nhà đạo học, vốn có tư tưởng xuất thế bắt nguồn tư tư tưởng vô vi của Lão Tử mà suy diễn ra. Ông chủ trương không tham sống, không sợ chết, không vui, không buồn, không dụng tâm vực đạo, không gắng sức giúp đời. Vì cái nhân sinh quan tự nhiên nhi nhiên đó, nên theo ông hễ gặp lúc nào sống mà sống là hợp thời, gặp lúc nào chết mà chết là thuận cảnh. Trang Tử bảo "Kẻ chân nhân ở đời xưa không tham sống, ghét chết. Sinh ra ai cũng không mừng, chết đi cũng không chống, thoắt qua thoắt lại, không quên lúc mới sinh, chết cũng mặc kệ, sinh ra rồi thì thường tự đắc, có chết đi thì cũng là trở lại với trời, không cần dụng tâm mà vực đạo, không cần lấy sức người mà giúp trời, như thế gọi là chân nhân vậy?" Ông có để lại bộ "Nam hoa Kinh". Về mặt văn học, lời mạnh mẽ, tư tưởng tân kỳ, tưởng tượng dồi dào, phép ngụ ngôn tuyệt khéo.

Vợ ông chết. Bạn ông là Huệ Tử đến viếng, thấy chỗ ông ngồi duỗi xoạc hai chân, tay gõ nhịp vào bồn nước mà hát. Huệ Tử bảo:

- Mình đã ăn ở với người ta, có con với người ta, bây giờ người ta chết, mình không khóc cũng là đủ. Thế mà ngồi gõ bồn hát, chẳng là quá lắm ư!

Trang Tử đáp:

- Không phải thế. Lúc vợ tôi mới chết, tôi cũng lấy làm thương tiếc lắm. Nhưng xét cho cùng thì vốn không có gì cả. Chẳng những không có hình lại cũng không có khí. Con người ấy chẳng qua là tạp chất biến mà hoá ra có khí; khí biến ra hình, hình biến mà hoá ra sinh, có sinh lại biến ra có tử khác nào Xuân, Hạ, Thu, Ðông bốn mùa cứ tuần hoàn đi lại không? Vả lại, người ta chết là trở về với tạo hoá, cũng như người đi ra ngoài rồi về nhà, thế mà ta cứ còn theo đuổi nghêu ngao khóc lóc thì chính ta chẳng hoá ra không biết mạng trời ư? Cho nên ta không khóc mà lại còn hát nữa.<>/P>

Vì quan niệm về vũ trụ và nhân sinh như vậy nên sách Trang Tử thiên "Tề vật luận" có chép:

Trang Sinh (tức Trang Chu) có lúc nằm mộng thấy mình hoá con bướm (hồ điệp) thong dong bay lượn, đoạn chợt tỉnh dậy, ông tự hỏi: Không biết mình hoá làm bướm hay bướm hoá làm mình?

Tư tưởng của Trang Tử cũng như của Lão Tử (thường gọi là tư tưởng Lão Trang) là một thứ triết học cao siêu, khiến trí não của con người mờ mờ ảo ảo, mơ màng như bay bổng lên những cảnh giới siêu nhiên huyền dịu.

- "Ấy là hồ điệp hay là Trang Sinh", vốn mượn ý Trang Chu để tả vẻ mơ màng thánh thoát của khúc đàn. Khúc đàn sum họp của buổi giao hoan tình ái nghe mơ mơ màng màng, hoặc nghe khúc đàn, người thưởng thức cảm thấy mình như lâng lâng tha thướt, nhẹ ru đi vào cõi mộng êm đềm...

Ý câu này lại đi liền với câu trên "Khúc đâu đầm ấm dương hòa".

Tác giả Truyện Kiều chỉ mượn ý giấc mộng êm dịu mơ màng của Trang Chu đến đỗi "Không biết mình hoá làm bướm hay bướm hoá làm mình" hàm súc một triết lý vô vi, xuất thế của đạo Lão, để diễn tả tiếng đàn có mãnh lực truyền cảm cho người nghe đàn.

25.- ẤY HỒN THỤC ÐẾ HAY MÌNH ÐỖ QUYÊN

Khúc đàn êm ái xuân tình,

Ấy là Thục Ðế hay mình Ðỗ quyên?

(Câu 3201 - 3202)

- "Ðỗ Quyên" là một loại chim cũng còn gọi là Tử Quy, tiếng nôm na là chim Cuốc. Ðầu mỏ chim hơi cong, miệng to, đuôi dài, lông lưng màu tro, bụng trắng có một đường đen thẳng ngang. Nó thường lủi trong bụi rậm, dưới ao sâu hoặc hồ rộng. Cuối Xuân sang Hè thì bắt đầu kêu vào đêm trăng mờ tịch mịch ở nông thôn. Giọng kêu buồn thảm, gợi lòng lữ khách nhớ nhà, nhớ quê hương.

- "Thục ÐN71;" là vua nước Thục tên Ðỗ Vũ thấy vợ của một bề tôi là Biết Linh, người rất đẹp nên tìm cách thông dâm. Tức giận, Biết Linh dấy loạn, đem quân đánh phá kinh thành. Thục Ðế thất bại, mất ngôi, chạy trốn vào rừng, khổ sở quá rồi chết. Ðoạn này, sách "Thành đô ký" chép có khác là vua Thục thông dâm với vợ Biết Linh. Biết chuyện, Biết Linh bắt buộc vợ nói khích vua Thục nhường ngôi cho Biết Linh, rồi cùng vợ Biết Linh bỏ nước ra đi để sống cho trọn tình chung thủy. Thục Ðế say mê vợ Biết Linh quá, thà mất ngôi vàng hơn mất người đẹp nên nghe theo. Nhưng thảm cho Thục Ðế đã mất ngai vàng cuốn theo mất người đẹp, vì vợ của Biết Linh quay trở lại sống với chồng. Nhục nhã, buồn tủi, vào rừng ở, nhớ ngai vàng, nhớ nước, Thục Ðế chết hoá thành chim Ðỗ quyên ngày đêm kêu "cuốc, cuốc" hay "quốc, quốc" (nước, nước).

"Quốc, quốc" do tá âm "cuốc, cuốc".

Trong bài "Qua đèo Ngang" của Bà huyện Thanh Quan, có câu:

Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,

Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.

Thi ca cổ điển Việt Nam dùng rất nhiều điển tích về hai chim này.

Trần Danh Án, một di thần nhà Hậu Lê (1423- 1788), nghe tiếng cuốc kêu cũng cảm xúc, nhớ lại một triều đại hưng thịnh... mà cuối cùng vua Lê Chiêu Thống lại hèn nhát đầu hàng ngoại quốc, khiến lòng ái quốc tha thiết sống động trong tâm hồn thi sĩ, nhưng cảm thấy mình bất lực trước thời cuộc, nên đành gói gém tâm sự di thần của mình trong mấy vần thơ:

Giá cô tại giang Nam,

Ðỗ Quyên tại giang Bắc.

Giá cô minh gia gia,

Ðỗ Quyên minh quốc quốc.

Vi cầm do hữu quốc gia thanh,

Cô thần đối thử tình vô cực.

Nghĩa:

Chim Giá cô ở bờ sông Nam,

Chim Ðỗ Quyên ở bờ sông Bắc.

Giá cô kêu gia gia,

Ðỗ Quyên kêu quốc quốc.

Chim nhỏ còn kêu tiếng nước nhà,

Cô thần đối cảnh tình man mác!

Ðứng trước thành Cổ Loa, xưa nơi đây là cung miếu của vua Thục An Dương Vương, nhà thơ Chu Mạnh Trinh bất giác sinh lòng hoài cổ. Cung miếu đó, xưa tráng lệ huy hoàng bao nhiêu thì nay điêu tàn quạnh quẽ bấy nhiêu. Trong cảnh vắng vẻ lạnh lùng này, dưới ánh trăng mờ nhạt, tiếng Cuốc khắc khoải năm canh vọng lên buồn bã:

Tịch mịch tiền triều cung ngoại miếu,

Ðỗ Quyên đề đoạn nguyệt âm âm.

Nghĩa:

Cung miếu triều xưa đây vắng ngắt,

Trăng mở khắc khoải Cuốc kêu thâu.

Tiếng Cuốc của Chu Mạnh Trinh tuy có não ruột, nhưng chưa sâu xa thấm thía và bi ai bằng tiếng Cuốc của nhà thơ Yên Ðổ Nguyễn Khuyến. Tiếng Cuốc của Nguyễn Khuyến là tất cả tiếng nói của lòng, của một người dân yêu nước bị mất nước. Tiếng Cuốc đó còn nói lên một nỗi đau buồn, uất hận của tác giả vì bất lực trước cảnh đen tối của đất nước bị nạn ngoại xâm. Và, đó cũng là tiếng nói của lương tâm đương thôi thúc của tác giả xông vào cuộc chiến đấu chung của dân tộc:

Khắc khoải sầu đưa giọng lửng lơ,

Ấy hồn Thục Ðế thác bao giờ,

Năm canh máu chảy đêm hè vắng,

Sáu khắc hồn tan bóng nguyệt mờ.

Có phải tiếc xuân mà đứng gọi,

Hay là nhớ nước vẫn nằm mơ?

Ban đêm ròng rã kêu ai đó,

Dục khách giang hồ dạ ngẩn ngơ!

Mượn tiếng Cuốc kêu hay Ðỗ Quyên, hay Thục Ðế... để diễn tả tâm sự của một người dân vong quốc vẫn là một thông lệ trong văn chương.

Khúc đâu êm ái xuân tình,

Ấy hồn Thục Ðế hay mình Ðỗ Quyên.

Lẽ tất nhiên khúc đàn của Kiều ở đây không phải để tỏ lòng nhớ nước, mà là lòng thương tiếc thời tuổi trẻ với mối tình xuân nồng nàn thâm thúy ở buổi đầu "có phải tiếc xuân mà đứng gọi..."

Khúc đàn "đầm ấm dương hoà" lâng lâng mơ màng đến nỗi tưởng "mình hóa làm bướm hay bướm hoá làm mình" qua một cơn mộng đẹp. Ðoạn kế tiếp, khúc đàn êm ái xuân tình cũng lâng lâng mơ màng, không biết phải Thục Ðế hoá thành Ðỗ Quyên hay Ðỗ Quyên hoá làm Thục Ðế. Tác giả mượn hư nói thực, mượn thực nói hư. Trên là tính chất của bản đàn.

Tiếp đến, tác giả tả tính chất của tiếng đàn. Tiếng đàn rất trong và rất ấm.

Trong sao châu rỏ duềnh quyên,

Ấm sao hạt ngọc Lam Ðiền mới đông.

Tiếng đàn sao mà trong trẻo thế. Trong như hạt châu rỏ xuống vung nước (duềnh) đẹp (quyên) của đêm trăng. Hạt châu đã trong rỏ nước xuống dưới ánh trăng trong càng trong thêm. Cũng như hạt châu, tiếng đàn như hạt châu rỏ xuống duềnh quyên với một âm điệu trong sáng, êm ái, nhẹ nhàng.

Tiếng đàn ấm là tiếng đàn còn dư sức ngân mà chỉ ngân vừa chừng để dư âm lại sau. Tác giả cụ thể hóa sức ấm của tiếng đàn, ví như hạt ngọc Lam Ðiền mới đông.

Phê bình tiếng đàn, người ta thường cho rằng: tiếng đàn trong là tiếng đàn của người nhàn nhã, thanh tao; tiếng đàn ấm là tiếng đàn của người có hậu tức là có tướng tốt đẹp. Tác giả muốn tiếng đàn của Kiều, tỏ ra lúc này là tiếng đàn của người được hưởng thụ hạnh phúc sau 15 năm chịu cảnh đoạ đày, thuyết minh một định luật "bĩ cực thái lai", khác những khúc đàn trước!

Một điều cần tìm hiểu thêm - cũng như một số nhà nghiên cứu "Truyện Kiều"- là tác giả đã dịch thoát ý một số câu trong bài thơ "Cầm Sắt" của Lý Thương Ẩn đời nhà Đường.

Nguyên bài thơ "Cầm sắt" có 8 câu:

Cầm sắt vô đoan ngũ thập huyền,

Nhất huyền nhất trụ tứ hoa niên.

Trang sinh hiểu mộng mê hồ điệp,

Thục Ðế xuân tâm thác Ðỗ Quyên.

Thương hải nguyệt minh châu hữu lệ,

Lam Ðiền nhựt noãn ngọc sinh yên.

Thử tình khả đãi thành truy ức,

Chỉ thị đương thời dĩ vãng nhiên.

Nghĩa:

Cầm sắt năm mươi chẵn sợi mành,

Mỗi dây một trụ nhớ ngày xanh.

Mơ màng bướm lẫn Trang sinh mộng,

Áo não quyên kêu Thục Ðế tình.

Thương hải lệ châu trăng chiếu suốt,

Lam Ðiền hơi ngọc nắng hun thành.

Tình này đợi nhớ trong mai hậu,

Chán nản giờ đây khổ nỗi mình.

(Bản dịch của Bửu Cầm và Tạ Quang Phát)

Như vậy, ta thấy tác giả Truyện Kiều không mượn ý của toàn bài mà chỉ mượn có 4 câu (thứ ba, tư, năm, sáu). Tại sao chỉ lấy 4 câu?

Ðây là một dụng ý sâu xa của tác giả. Trong bài "Cầm sắt":

- câu 3 tả tiếng đàn mơ màng;

- câu 4 tả tiếng đàn áo não;

- câu 5 tả tiếng đàn trong trẻo;

- câu 6 tả tiếng đàn ấm áp.

Phải chăng tính chất của những tiếng đàn ấy thể hiện được cuộc đời của Kiều theo từng giai đoạn. Hay nói một cách khác, ngược lại, cuộc đời của Kiều đã trải qua những giai đoạn được thể hiện qua tiếng đàn.

- "Trang sinh hiểu mộng mê hồ điệp" (câu 3): Tiếng đàn có một âm điệu mơ màng, lâng lâng như một giấc mộng mà Trang Tử đến nỗi không biết mình hóa làm bướm hay bướm hóa làm mình. Cũng như Kiều sống mơ màng huyền ảo với hương vị của mối tình đầu lúc Kiều và Kim Trọng mới yêu nhau. Ðôi trai tài gái sắc này lúc trao kỷ vật, cắt tóc thề nguyền, lúc đề thơ hội hoạ, lúc đánh đàn - tuy thời gian ngắn ngủi - nhưng đã xây nhiều mộng đẹp. Thực và ảo ảnh dường như trùng hợp có một liên hệ chặt chẽ.

- "Thục Ðế xuân tâm thác đỗ quyên" (câu 4): Tiếng đàn có một âm điệu não nuột, ai cảm như nỗi uất hận của vua Thục nhớ nước nhớ nhà gởi vào tiếng nấc nghẹn ngào, thảm não của Kiều khi lưu lạc, nhớ quê, nhớ cảnh, nhớ cha mẹ, người yêu, sống đoạ đày trong kiếp phong trần vùi hoa dập liễu.

- "Thương hải nguyệt minh châu hữu lệ" (câu 5): Tiếng đàn đến đây thì trong trẻo như ánh trăng vằng vặc chiếu xuống biển xanh qua suốt lớp nước sâu đến những hạt châu long lanh như đẫm lệ. Cái trong trẻo thanh tao ấy chẳng khác gì tấm thân tài sắc và lòng trinh trắng của Kiều được chìm sâu dưới nước sông Tiền Ðường để rửa sạch hết bụi trần nhơ, và để rồi sống một cuộc đời thanh u, nhàn nhã dưới của thiền bên cạnh vãi Giác Duyên.

- "Lam điền nhật noãn ngọc sinh yêu" (câu 6): Tiếng đàn cuối cùng với một âm điệu nồng nàn, ấm áp như ánh nắng nhẹ, êm ả chiếu xuống núi Lam điền khiến cho ngọc quý nơi đây bốc lên hơi. Cái ấm áp ấy thực nồng nàn, thắm thiết, thi vị như Kiều đoàn tụ với gia đình, gặp lại người yêu, nối lại khúc tình xưa. Ngọc lên hơi thoang thoảng như ái tình lên hương thấm thía đậm đà.

Qua 4 câu trong bài thơ "Cầm sắt" của Lý Thương Ẩn và ngẫm lại cuộc đời của Thúy Kiều, chúng ta thấy sự ngẫu hợp thích thú và cũng lạ kỳ giữa tiếng đàn của một nhà thơ đời Ðường với cuộc đời của một giai nhân đời Minh, và sử dụng ý khéo léo của tác giả Truyện Kiều, một thi hài cận đại của Việt Nam chúng ta.

Vì cuộc đời của Kiều - nhân vật chính của truyện - phải trải qua bốn giai đoạn có tính cách khác nhau, mơ mang, áo não, trong trẻo và ấm áp. Ý tứ tông bốn câu (3, 4, 5, 6) của bài "Cầm sắt" của Lý Thương Ẩn phải được đặt đúng chỗ Ở phần kết cuộc của truyên, để người đọc thoả lòng, mừng cho một khách má hồng tài sắc được sống một cuộc đời đáng sống trong hương vị ngây ngất ấm êm. Và, cũng để tạo cho người đọc một tư tưởng lạc quan, yêu đời, không vì thuyết "tài mạng tương đố, tạo vật đố hồng nhan" quá máy móc mà đâm ra bi quan, yếm thế, tiêu cực. Và, cái số kiếp đoạn trường của con người đâu phải là một định luật bất di bất dịch.

Mượn ý của 4 câu thơ "Cầm sắt", cũng như tác giả Truyện Kiều tuy phóng tác của một truyện của Trung Hoa nhưng tác giả đã chuy&#7875;n hóa, sáng tạo chẳng những để cho tác phẩm của mình được rực rỡ, phong phú mà còn làm cho điển tích được sán