Dante Alighieri. Thần Khúc

Dante Alighieri sinh khoảng giữa 14 tháng 5 và 13 tháng 6 năm 1265 tại Firenze, miền trung Italia. Mẹ của Dante, Bella degli Abati, mất khi ông 7 tuổi; ngay sau đó bố của Dante, Alighiero de Bellincione, cƣới ngƣời vợ thứ hai, Lapa di Chiarissimo Cialuffi, và họ có hai con: em trai Francesco và em gái Gaetana của Dante. Thời trẻ,

Dante đƣợc Brunetto Latini, một ngƣời có kiến thức uyên bác dạy tiếng Latinh và truyền cho Dante niềm thích thú văn chƣơng. Thông qua tiếng Latinh mà Dante say mê thơ ca cổ đại và tôn sùng thơ Virgile. Dante còn học tiếng Pháp, tiếng Provence, đi sâu nghiên cứu thần học, triết học, thiên văn học và trở thành một ngƣời có kiến

thức bách khoa uyên bác bậc nhất ở thời đại ông.
Dante biết yêu và làm thơ từ rất sớm. Những bài thơ về mối tình tuổi thiếu niên sau này đƣợc gom lại thành tập Cuộc đời mới. Năm 1295 Dante tham gia hoạt động chính trị, đứng về phái Guelfi đối lập với phái Ghibellini. Năm 1289 phái Guelfi thắng thế nhƣng rồi lại chia ra thành phe Đen và phe Trắng. Dante theo phe Trắng, kiên quyết chống lại đƣờng lối dựa vào Giáo hoàng. Giáo hoàng cầu viện Hoàng tử Pháp Charles de Valois. Năm 1301 quân Pháp tiến vào Firenze, phe Đen lƣu vong trở về tổ chức đàn áp phục thù. Dante bị kết án hai lần, phải rời bỏ quê hƣơng đi sống lƣu vong và mai danh ẩn tích. Thời kỳ này ông bắt đầu viết Thần khúc. Dante mất năm 1321 tại Ravenna.

Tác phẩm:
Dante là tác giả của các tập Thơ (Rime), Bữa tiệc (Il convivio), Về hùng biện đại chúng (De vulgari eloquentia), Về chế độ quân chủ ( De monarchia)… Tuy vậy, những tác phẩm này chỉ một số ít các nhà nghiên cứu quan tâm, còn bạn đọc khắp thế giới hầu nhƣ chỉ biết hai kiệt tác: Cuộc đời mới và Thần khúc. Tác phẩm Cuộc đời mới bao gồm thơ và văn xuôi, viết về tình yêu của Dante đối với Beatrice Portinari. Tình yêu của Dante với Beatrice mang một qui mô vũ trụ. Nhà thơ nhìn thấy ở ngƣời con gái trần tục này một ý tƣởng thánh thần đƣợc thể hiện trong những con số: “Số 3 là nguồn gốc của số 9, ba lần ba là chín. Nhƣ vậy, nếu 3 có thể sinh ra 9 thì điều kì diệu ở trong mình – Ba ngôi: Chúa Cha, Chúa Con, Đức Thánh Linh – ba trong một. Từ đó rút ra kết luận rằng: ngƣời con gái này là con số 9, nghĩa là điều kì diệu và nguồn gốc của điều kì diệu này là Tam vị nhất thể”. Những lập luận này thể hiện tinh thần của thời đại bấy giờ nhƣng phải nói rằng nhà thơ đã dũng cảm khi đem ngƣời yêu của mình so sánh với Ba ngôi thần thánh. Dante gặp Beatrice lần đầu khi nàng lên 9 tuổi. “Linh hồn của cuộc sống” đã bao trùm lấy tâm hồn của cậu bé Dante. Beatrice chỉ khẽ nghiêng mái đầu cúi chào mà đã làm cho chàng trai Dante lâng lâng khôn tả. Chàng vội vàng đi về phòng riêng viết bài thơ đầu tiên… Chín năm sau hai ngƣời gặp lại nhau. Hễ nhìn thấy Beatrice là Dante lại luống cuống, xúc động, không thể làm chủ đƣợc bản thân và tự nhủ lòng sẽ không bao giờ tìm gặp Beatrice nữa… Những chi tiết này đƣợc Dante mô tả rất tỉ mỉ trong “Cuộc đời mới”. Sau đó Beatrice đi lấy chồng nhƣng tình yêu của Dante đối với nàng vẫn không hề suy giảm. Ngƣợc lại, tình yêu này là nguồn cảm hứng cho Dante viết ra hai kiệt tác “Cuộc đời mới” và “Thần khúc”. Beatrice mất năm 1290. Dante khóc suốt một năm ròng và những ngƣời đƣơng thời kể rằng họ không bao giờ còn nhìn thấy Dante cƣời nữa. Dante và Beatrice trở thành một biểu tƣợng của tình yêu đôi lứa trong văn chƣơng Thế giới nhƣ Petrarca và Laura, Tristan và Isolt, Romeo và Juliet.
Thần Khúc là một tác phẩm bằng thơ đồ sộ gồm ba phần: Địa ngục, Tĩnh ngục, Thiên đường. Mỗi phần có 33 khúc, cộng 1 khúc mở đầu, tất cả là 100 khúc với hơn 14.000 câu thơ. Ngƣời ta vẫn thƣờng gọi Thần khúc là “Kinh Thánh của thời Trung cổ”. Trong tác phẩm vĩ đại này, Dante đặt ra cho mình một mục đích vĩ đại: giúp loài ngƣời thoát khỏi nỗi sợ hãi trƣớc cái chết. Nhiệm vụ này ở thời bấy giờ là vô cùng quan trọng: trong linh hồn con ngƣời có một nỗi sợ về những cực hình ở Địa ngục mà ngƣời ta vẫn nghe qua những lời rao giảng và thuyết giáo. Khác với những nhà triết học theo trƣờng phái Epicurus, Dante không khuyên ngƣời đời quên đi cái chết, hay nhƣ những nhà triết học thế kỉ Ánh sáng, khẳng định rằng Địa ngục là do các cha đạo nghĩ ra, Dante tin rằng Địa ngục là có thật và chỉ có sự Can đảm, Danh dự và Tình yêu có thể giúp con ngƣời thoát khỏi Địa ngục. Thần khúc mở đầu bằng những lời cay đắng về cái chết của Beatrice nhƣng tác giả bỗng nhiên hiểu ra rằng nàng là con ngƣời cao thƣợng, trong trắng và không thể chết. Thế là linh hồn của Beatrice, với sự giúp đỡ của Virgile đã dẫn Dante, và cùng với Dante là bạn đọc, đi hết các tầng ngục, chứng kiến hết những nỗi kinh hoàng của Địa ngục. Trên cánh cổng vào Địa ngục có dòng chữ “kẻ vào đây hãy quên niềm hy vọng” nhƣng Virgile khuyên

Dante hãy quên nỗi sợ hãi, vì rằng chỉ với đôi mắt mở to thì con ngƣời mới có thể nhìn ra nguồn gốc của mọi cái ác. Cũng theo Dante thì linh hồn con ngƣời có thể bị đày xuống Địa ngục ngay cả khi thân xác còn sống nhởn nhơ nơi dƣơng thế, bởi vì

Địa ngục không phải là một địa điểm hay nơi chốn mà Địa ngục là một trạng thái của lòng ngƣời. Ngƣời nào sống trong lầm lỗi sẽ rơi vào trạng thái đó. Ngay cả lầm lỗi
của lòng thù hận – cả ngƣời trả thù và nạn nhân của sự trả thù đều bị đày xuống Địa ngục, và một khi nạn nhân còn căm thù kẻ đã hành hạ mình thì vẫn chƣa thể thoát ra khỏi Địa ngục. Bạn đọc có thể đọc thấy những điều này ở phần Địa ngục qua bản
dịch tiếng Việt. Thần khúc lần đầu tiên đƣợc trích dịch ra tiếng Việt năm 1978. Đó là
bản trích dịch 30 khúc của cả 3 phần ra văn xuôi có vần điệu của Khƣơng Hữu Dụng và Lê Trí Viễn. Gần đây có bản dịch văn xuôi trọn phần Địa ngục của Nguyễn Văn
Hoàn (2005) và bản dịch thơ trọn phần Địa ngục của Hồ Thƣợng Tuy. Tác phẩm Cuộc đời mới có một bản dịch của Hồ Thƣợng Tuy.
Hồ Thượng Tuy dịch và giới thiệu
LA DIVINA COMMEDIA di Dante Alighieri INFERNO
Inferno: Canto I
KHÚC I
Khúc mở đầu: Rừng rậm – Ba con thú – Viếcghiliô
Con đƣờng đời tôi đã đi đến nửa Bỗng thấy mình lạc lối ở trong rừng Đƣờng chính đạo đánh mất trong bóng tối!

4 Rừng hoang vu, rừng hiểm trở trập trùng Nói sao hết bao điều cay đắng ấy Nỗi kinh hoàng trong ký ức tôi mang!

7 Cái chết cũng không đắng cay nhƣờng vậy Nhƣng vì điều hay trong đấy muôn năm Tôi xin kể về những điều trông thấy.

10 Tôi không nhớ, sao đã lạc vào trong Rừng hiểm trở vì chìm trong giấc ngủ Khi lìa xa chính đạo một con đƣờng.

13 Nhƣng rồi bỗng tới một chân đồi nhỏ Nơi có một thung lũng nhỏ bao quanh Tim tôi thắt lại vì run và sợ.

16 Tôi nhìn ra khi ngƣớc mắt trông lên Ánh sáng mặt trời khắp nơi rực rỡ Soi tỏ lối đi trên mọi con đƣờng.

19 Khi đó trong lòng vơi đi nỗi sợ Nỗi sợ dài lâu nén ở trong tôi Nhƣ mặt nƣớc hồ qua đêm mệt lử.

22 Và giống nhƣ kiệt sức một con ngƣời Thoát lên bờ từ mênh mông biển cả Ngoái lại nhìn và sợ hãi không thôi.

25 Trong lòng tôi hãy vẫn còn run sợ Quãng đƣờng đi qua, thử ngoái lại nhìn Chƣa từng có một ai đi thoát cả.

28 Khi đã nghỉ ngơi mỏi mệt tấm thân Tôi bƣớc tiếp trên con đƣờng cát vắng Tiếng xạc xào ở dƣới những bàn chân.

31 Và kia, ngay trên đầu dốc dựng đứng Có một con báo nƣớc chạy lẹ làng Trên bộ lông những vết hoa lốm đốm.

34 Cản bƣớc tôi, con báo chạy vòng quanh Tôi cảm thấy ở trong vòng nguy hiểm Từng tính bài quay lại đã nhiều phen.

37 Và rồi đến lúc bình minh vừa rạng Giữa những vì tinh tú mặt trời lên Đang chuyển động một tình yêu thần thánh.

40 Khơi dậy điều tốt đẹp lần đầu tiên Tôi cảm thấy mừng vui và hạnh phúc Máu nóng không còn dồn dập trong tim.

43 Vẻ con thú có bộ lông vui mắt Nhƣng không lâu, với một vẻ kinh hoàng
Một con sƣ tử bờm cao trƣớc mặt.

46 Có vẻ nhƣ nhằm vào tôi tấn công Nó dữ dội gầm lên vì cơn đói Cả không gian cũng sợ hãi rùng mình.
49 Cùng với sƣ tử một con sói cái Dáng gầy gò, lộ đầy vẻ khát thèm Từng làm cho biết bao hồn kinh hãi.
52 Nó làm tôi rời rụng cả tay chân Vẻ đe dọa phát ra từ ánh mắt
Làm cho tôi hết hy vọng bƣớc lên.

55 Nhƣ một kẻ máu mê thèm thắng bạc Nhƣng gặp hồi đen đủi chịu trắng tay Chỉ còn biết khổ đau và khóc lóc.

58 Con thú kia cũng nhƣ thế với tôi Đẩy lùi tôi dần dần theo chân bƣớc Dồn tôi vào nơi tối ánh mặt trời.

61 Trong khi tôi đang tuột dần xuống thấp Một ngƣời đàn ông trƣớc mặt hiện ra Nhƣng lặng lẽ, im lìm và mỏi mệt.

64 Vừa nhìn thấy giữa hoang vắng và xa “Cứu tôi với, – tôi kêu lên buồn bã – Dù là ngƣời còn sống hoặc bóng ma!”

67 “Ta không phải ngƣời, đúng hơn là đã Từng là ngƣời, dân của Lômbácđô Quê ở Mantua cả cha lẫn mẹ.

70 Ta sinh ra vào cuối thời Xêda Lớn lên ở Rôma, dƣới triều Augút Thời ngƣời ta thần tƣợng vẫn tôn thờ.

73 Ta là thi sĩ, từng viết lời bài hát Ca ngợi con trai Ankixê, ngƣời Tơroa
Khi thành Iliông kiêu hùng lửa đốt.

76 Còn ngƣơi sao trở về nơi chết chóc? Sao không trèo lên đỉnh núi diệu kỳ
Nơi khởi nguồn của mọi điều cực lạc?”

79 “Có phải Ngƣời là Viếcghiliô Là mạch nguồn của dòng thơ tuôn chảy?” – Tôi trả lời mà thấy thẹn thùng ghê!

82 “Ôi ánh sáng của bao nhà thơ ấy Và việc say mê sƣu tập thơ Ngƣời Đã giúp cho tôi miệt mài đến vậy!

85 Ngƣời là thầy, là gƣơng sáng cho tôi Chỉ có ở nơi Ngƣời tôi đã học Cách tuyệt vời làm vinh dự thơ tôi!

88 Ngƣời xem kìa, thú dồn tôi vào góc Hãy cứu tôi, bậc hiền giả lẫy lừng
Máu tôi run trong đƣờng gân thớ thịt!”
91 “Ngƣơi cần đi tìm một con đƣờng khác Nếu muốn thoát ra ma dại nơi này – Ngƣời trả lời, khi thấy tôi than khóc –

94 Con thú không cho ai thoát lối này Nếu ngƣơi cứ đứng thét lên và khóc
Nó sẽ nhảy vào cắn chết ngƣơi ngay.

97 Con thú bản tính xấu xa, ác độc Lòng tham của nó không bao giờ vơi Càng ăn no lại càng thích ăn tiếp.

100 Cùng với nhiều con vật nó kết đôi Và sẽ quyến rũ còn nhiều con nữa Khi thần Khuyển đến nó sẽ đi đời.

103 Thần chẳng sống vì bạc tiền, tài sản Mà vì tình yêu, danh dự, trí khôn Thần sống giữa diệu huyền và cao thƣợng.

106 Thần là cứu tinh của nƣớc Ý khiêm nhƣờng Vì nƣớc này Camminla đồng trinh tuẫn nạn Và Ơraliô, Tuốcnô, Nixô bị tử thƣơng.

109 Dù cho bƣớc chân thú kia mong muốn Thần sẽ xua đuổi sói khỏi đô thành Giam vào ngục, nơi có bao dục vọng.

112 Ta nói với ngƣơi theo lối của mình: Hãy theo ta, ta là ngƣời hƣớng dẫn Đƣa ngƣơi từ đây về chốn vĩnh hằng.

115 Ngƣơi sẽ nghe những tiếng kêu tuyệt vọng Của những hồn xƣa muốn chết lần hai Sẽ nghe những lời nguyện cầu đau đớn!

118 Ngƣơi sẽ thấy hết đau khổ những ai Trong lửa ngục với một niềm hy vọng Sống với những ngƣời hạnh phúc nay mai.

121 Còn nếu ngƣơi muốn cao hơn bay bổng Thì đợi chờ ngƣơi có một linh hồn Ta chia tay, ngƣơi theo hồn xứng đáng.

124 Đấng Thƣợng Đế ngự trị chốn cao sang Chƣa muốn cho ta bƣớc chân lên đó Vì luật của trời ta hãy chƣa thông.

127 Ngài ở khắp nơi nhƣng trên cao ngự trị Là thành đô, là nơi chốn ngai vàng Hạnh phúc cho ai vinh quang đƣợc mở!” 130 “Hỡi nhà thơ – lời của tôi vang lên – Tôi cầu Đấng mà thầy chƣa biết rõ Thoát khỏi chốn này cùng cực nguy nan!

133 Hãy dẫn tôi đến nơi thầy nói đó Cho tôi nhìn cửa Thánh Piêtơrô Và những linh hồn muôn đời đau khổ”.
136 Ngƣời chuyển động, và tôi theo nhà thơ.
CHÚ THÍCH
KHÚC I
1. Con đường đời… đến nửa: Dante hình dung đường đời như một vòng cung (Bữa tiệc, IV, 23), điểm cao nhất là 35 tuổi. Dante đạt đến điểm này năm 1300. 13. Một chân đồi nhỏ: tức là trên khu rừng tội lỗi và lầm lạc có một ngọn đồi cứu rỗi nhô lên cao, nơi có ánh sáng mặt trời soi tỏ mội lối đi (câu 18). 17. Theo học thuyết của Plotemaioi (90 – 160), thời của Dante cũng vẫn như thế, thì mặt trời là một trong số các hành tinh quay xung quanh quả đất đứng yên một chỗ. 32. Con báo: biểu tượng của dục vọng, thói dâm đãng. 44. Con sư tử: biểu tượng của sự kiêu căng.
49. Con sói cái: biểu tượng của thói hám lợi, tham lam. 62. Một người đàn ông: Virgilio (Virgil), Marone Publio (70 – 19 tr. CN) – nhà thơ La Mã, tác giả của thiên anh hùng ca Eneide (Aeneid).
69. Mantua (Matova): thành phố ở đông nam khu Lombardia, miền bắc Italia. 70. Giulio Cesare (Gaius Julius Caesar)(100 – 44 tr. CN): Lúc Virgilio sinh thì Cesare đã 31 tuổi.
71. Dưới triều Augút – nghĩa là dưới triều Hoàng đế La Mã Augusto (63 tr. CN – 14 sau CN).
74. Con trai Ankixê, người Tơroa: tức Enea (Aeneas), thủ lĩnh người Tơroa, là con trai của Anchise.
91. Ngươi cần đi tìm một con đường khác: Dante hãy còn chưa thể vượt qua con sói để lên đến đỉnh đồi ngay được mà phải đi qua ba thế giới bên kia. 105. Câu này trong nguyên tác: tra feltro e feltro đang gây tranh cãi xưa nay. Có người giải thích “giữa thành phố Feltro và lâu đài Montefeltro”. Chúng tôi dịch như bản tiếng Việt của Nguyễn Văn Hoàn.
107 – 108. Cammila, Eurialo, Turno, Niso: tên những nhân vật trong tác phẩm của Virgilio. Họ thuộc về hai phe địch thủ của nhau nhưng Dante quan niệm sự hy sinh của cả hai phe đều cần cho sự ra đời Đế chế La Mã. 116. Muốn chết lần hai: những kẻ lầm lỗi ở Địa ngục đã chết về thể xác nhưng vẫn còn mong được chết cả linh hồn để chấm dứt đọa đầy, đau khổ. 123 – 126. Ngươi theo hồn xứng đáng: tức Beatrice. Virgilio chưa qua phép rửa tội nên không được đặt chân đến thiên đường.
134. Cửa Thánh Piêtơrô: cửa vào Tĩnh ngục.
KHÚC II
Mối nghi ngờ của Đantê – Khích lệ của Viếcghiliô
Bầu trời sẫm tối, một ngày sắp qua Mọi sinh linh dần đi vào giấc mộng Họ nghỉ ngơi, chỉ tôi kẻ không nhà. 4 Và tôi chuẩn bị bƣớc vào cuộc chiến
Với chặng đƣờng dài, khó nhọc, gian nan Cuộc chiến mà tôi trung thành hồi tƣởng.
7 Hỡi Nàng Thơ, giờ ta gọi tên Nàng Hỡi trí tuệ và tài thơ cao thƣợng
Ghi lại những điều đã thấy, đã trông!

10 Tôi bắt đầu: “Hỡi nhà thơ hƣớng dẫn Hãy xem tôi có đủ khả năng không Trƣớc khi vào cuộc du hành bí hiểm?

13 Thân sinh của Xinviô – Ngƣời từng kể rằng – Khi hãy còn mang phàm thân tội lỗi Thân xác trần đi vào chốn trƣờng sinh.

16 Nhƣng nếu vƣợt qua những điều lầm lỗi Đến hạnh phúc, thì xét sự vinh quang Ông là ai, và xét ra sao vậy?

19 Điều đó hình nhƣ không hợp với thiên lƣơng Nhƣng ông đƣợc chọn trên trời cao ánh sáng Làm Cha tinh thần của Đế chế, thành Rôm.

22 Đế chế, thành này đƣợc làm đất Thánh Và ngƣời ta đã thiết lập ngai vàng
Cho ngƣời kế vị Thánh Piêtơrô tối thƣợng.

25 Ông từng biết rõ về mọi nguyên nhân Với du hành thầy cho ông vinh dự Và chiếc trƣợng giám mục của Giáo hoàng.

28 Cả Thánh Paolô cũng lên trên đó Để gia thêm sức mạnh cho Đức Tin Bƣớc đầu tiên trên con đƣờng thoát khổ.

31 Còn tôi lấy ai làm gƣơng cho mình? Tôi không phải Enêa hay Thánh Paolô ấy Không một ai nghĩ tôi xứng với mình.

34 Và nếu nhƣ tôi bƣớc vào xứ đấy Tôi sợ rằng đó là chuyện điên rồ Thầy anh minh, thấy rõ hơn tôi vậy”.

37 Nhƣ ngƣời xa lạ với ý muốn xƣa Một ý tƣởng làm đổi thay kế hoạch Vứt bỏ cái điều đã nghĩ đã suy.

40 Tôi nhƣ thế, trên bờ dốc tối mịt Mới khởi đầu mà đã thấy gian nan Càng nghĩ suy, càng tiêu tan kế hoạch. 43 “Ta hiểu đúng sự thật những lời con – Chiếc bóng hào hiệp kia liền đáp – Trĩu nặng hồn con vì sự đớn hèn!

46 Chớ để sợ hãi khiến sai đầu óc Còn nếu không sẽ nhụt chí bƣớc chân Nhƣ con thú quẫn trí trong cảm giác.

49 Ta sẽ nói để giải thoát cho con Về cái điều, những gì ta nghe đƣợc Rằng từ đầu ta đã xót thƣơng con.

52 Ta ở giữa cái thiện và cái ác Đã gọi ta một ngƣời đẹp thanh cao Ta có trách nhiệm phục tùng ngƣời đẹp.

55 Ánh mắt nàng lấp lánh, sáng hơn sao Giọng nói của nàng khoan thai, êm ả Nhƣ lời thần tiên toát giọng ngọt ngào:

58 “Hỡi linh hồn xứ Mantua tao nhã Mà vinh quang còn lƣu lại trần gian Còn vọng mãi, vĩnh hằng cùng vũ trụ!

61 Một bạn tôi đang gặp phải nguy nan Bạn không may mắn trên đƣờng cát vắng Nỗi sợ hãi giờ đang cản bƣớc chàng!

64 Để cứu chàng tôi sợ mình đến muộn Chuyện của chàng tôi nghe ở Thiên đình Tôi sợ chàng gặp phải điều nguy hiểm.

67 Ngƣời hãy đến cùng vẻ đẹp từ ngôn Bằng tất cả những gì Ngƣời có thể Cứu vớt chàng cho tôi đặng bình tâm.

70 Tôi là Bêatơrít, tôi cầu Ngƣời đó Tôi đến đây và mong sớm trở về Tình yêu đã xui khiến tôi bộc lộ.

73 Khi nào trình diện trƣớc Đức Chúa Trời Mọi công lao của Ngƣời tôi ca tụng”. Ta bày tỏ khi nàng đã ngƣng lời:

76 “Hỡi ngƣời con gái Duy nhất, Cao thƣợng Đức hạnh cao hơn tất cả mọi ngƣời Đƣợc đặt vào trong bầu trời nhỏ nhắn.

79 Phụng sự Ngƣời là vinh hạnh cho tôi Vâng lệnh ngay mà thấy còn chậm trễ Tôi chỉ cần nghe mệnh lệnh của Ngƣời.

82 Nhƣng Ngƣời xuống đây mà không thấy sợ Trong bóng đêm của lòng đất kinh hoàng Rồi trở về nơi từng ra đi đó?”

85 Nàng đáp: “Nếu ngƣơi muốn rõ nguồn cơn Ta sẽ nói một đôi lời ngắn ngủi Tại sao ta đi xuống chẳng kinh hoàng.

88 Ta chỉ sợ tiết lộ điều có hại Sẽ làm cho phƣơng hại đến ngƣời thân Còn chẳng sợ gì những điều còn lại

91 Chúa tạo ra ta và ban ân huệ Nỗi khổ trần gian không ám ảnh ta Không thể nào bén đến ta ngọn lửa.

94 Trên trời cao nhân hậu một Đức Bà Từng tiếc thƣơng những ai đau khổ vậy Tỏ lòng thƣơng khi xét xử ngƣời ta.

97 Đức Bà cho gọi Lusia và nói: Đang cần ngƣơi giúp đỡ một tín đồ Ta uỷ thác việc này cho ngƣơi đấy.

100 Lusia đã tìm đến chỗ ta Nơi ngày xƣa Rakenlê ngồi cạnh Và nói: – xin vâng lệnh Đức Bà!

103 Bà nói: Hỡi Bêatơrít, xin cố gắng Cứu kẻ vì tình tìm đến với ngƣơi Cố tách ra khỏi trần gian bận rộn.

106 Hay không nghe ra lời van vỉ của ngƣời? Không thấy dòng sông dữ dằn hơn biển cả Sẽ cƣớp mất đi cuộc sống của ngƣời? –

109 Không một ai vội vàng hơn ta cả Ta khát khao tìm đến với niềm vui
Làm điều phúc và tránh xa điều họa.

112 Từ vinh quang hằng phúc ta xuống đây Tin cậy ngƣời tài từ tâm ngôn luận Biết nghe theo, làm vinh dự cho Ngƣời”.

115 Nàng nói vậy và mắt buồn nhìn xuống Rồi nhìn ta trong nƣớc mắt ngƣớc lên Giục giã ta bƣớc vào con đƣờng lớn.

118 Ta vội đến với con theo ý Nàng Cứu con thoát thú dữ từng ngăn cản Chỉ ra con đƣờng ngắn đến đỉnh non.
121 Có chuyện gì? Tại vì sao bƣớc chậm? Tại vì sao bối rối ở trong lòng Thiếu dũng khí và cả lòng kiêu hãnh?
124 Khi lên với ba hằng phúc Tiên nƣơng Trên Thiên đình có những ngƣời lo lắng Và hứa với con bao chuyện tốt lành”.

127 Nhƣ cánh đồng hoa rũ cành khép cánh Qua đêm trƣờng với giá lạnh và sƣơng Bỗng bừng nở khi vừng dƣơng tỏa sáng.

130 Tôi vƣơn lên từ dũng khí mỏi mòn Máu can đảm bỗng bừng trong huyết quản Tôi trả lời, tôi nói bạo dạn hơn:

133 “Ôi Tiên nƣơng nhƣ một ngƣời giải phóng Và thầy tôi, thầy hào hiệp biết bao! Nàng bày tỏ và thực thi nhanh chóng.

136 Tôi sung sƣớng, lời thầy tôi nghe theo Tôi khát khao đƣợc lên đƣờng tiếp tục Trở lại với bao dự định ban đầu.

139 Giờ hai ngƣời nhƣng mục đích chỉ một Thầy là ngƣời Hƣớng đạo, là Tôn sƣ” Tôi nói thế, khi bóng ngƣời chuyển tiếp.
142 Tôi cũng bƣớc vào hiểm trở hoang vu.
Chú thích KHÚC II
12. Cuộc du hành bí hiểm: nhiều bản dịch là khó khăn, gian khổ nhưng Dante cũng đã nói ở câu 8, khúc I là có “nhiều điều hay”.
13. Thân sinh của Xinviô: tức Enea, theo khúc VI của anh hùng ca Eneide, xuống Âm phủ được cha là Anchise chỉ cho xem linh hồn của hậu thế và báo trước cho tương lai vinh quang của Roma.
24. Người kế vị Thánh Piêtơrô tối thượng: Giáo hoàng thứ nhất. 25. Ông: tức Enea. Với du hành thầy cho ông vinh dự: tức cuộc du hành của Enea xuống Âm phủ mà Virgilio đã nói trong Eneide.
28. Cả Thánh Paolô cũng lên trên đó: tức Thánh tông đồ Paolô đã lên thiên đàng mà Kinh Thánh nói đến (Tân Ước_II Cô-rinh-tô 12: 2 – 4). 52. Ta ở giữa cái thiện và cái ác: những người sinh ra trước khi Chúa Giê-su ra đời, chưa qua lễ rửa tội.
58. Linh hồn xứ Mantua: tức Virgilio.
70. Tôi là Bêatờrít: Dante yêu Beatrice khi lên chín tuổi… Tình yêu này được Dante mô tả trong Cuộc đời mới. Beatrice chết năm 1290, lúc nàng mới 25 tuổi. Trong những dòng kết thúc Cuộc đời mới Dante đã hứa rằng “tôi hy vọng được nói về nàng

cái điều mà chưa bao giờ có ai từng nói vậy về một con người”. Trong Thần khúc Beatrice cũng vẫn là người con gái mà Dante yêu thuở thiếu thời, nàng tượng trưng cho Trí tuệ của Chúa, cho sự giải thoát linh hồn.
78. Bầu trời nhỏ nhắn: chỉ tầng trời có mặt trăng, theo quan niệm thiên văn xưa, là tầng trời thấp nhất.
94. Một Đức Bà: chỉ Đức Mẹ đồng trinh Maria.
97. Lusia: Nữ thánh tử vì đạo ở Siracusana (thế kỉ VI sau CN), tượng trưng cho sự công bằng thần thánh. Đức Mẹ đồng trinh Maria phái Lusia đi báo cho Beatrice và Beatrice đã nhờ Virgilio đi cứu Dante.
KHÚC III
Cửa vào Địa ngục – sông Akêrông – Carôngtê
Qua khỏi đây là xứ thảm sầu Qua khỏi đây là đau thương vĩnh viễn Là đi về những thế hệ khổ đau.

4 Công lý tạo hóa, quyền uy thánh thần Đã tạo ra ta bằng sức mạnh của Trí tuệ cao siêu, tình yêu đầu tiên.

7 Trƣớc ta, chỉ những gì vĩnh viễn Ta ngang bằng với giá trị vĩnh hằng
Kẻ vào đây hãy vứt niềm hy vọng.

10 Những dòng chữ viết bằng thứ mực đen Khắc trên cổng ra vào tôi đọc đƣợc “Ôi thầy ôi, sao quá đỗi dữ dằn!”

13 Nhƣ thông tỏ nỗi lòng tôi, thầy đáp: “Đã tới đây – phải rũ bỏ đớn hèn Đã tới đây – phải xua điều ngờ vực.

16 Chúng ta đến nơi ta đã nói trên Con sẽ thấy những đám đông đau đớn Vì muôn đời đã để mất trí khôn”.

19 Cho khỏi nghi ngờ, thầy đƣa tay tôi nắm Và hƣớng về tôi, vẻ mặt lặng yên Dẫn tôi đi khám phá điều bí ẩn.

22 Đó đây nghe tiếng khóc, tiếng kêu rên Không một vì sao nào trong bóng tối Mới thoạt nghe, nƣớc mắt đã trào lên.

25 Những giọng nói, những lời than hoang dại Ngôn từ đớn đau, ngữ điệu điên khùng Tiếng vỗ tay, tiếng kêu buồn tê tái.

28 Tất cả tạo nên náo động, quay cuồng Trong không gian đã tối mù vĩnh viễn Nhƣ bụi trong vòng bão tố cuồng điên.

31 Còn tôi đầu óc quay cuồng, u ám Tôi hỏi: “Thầy ơi tiếng khóc của ai? Họ là ai, tại vì sao đau đớn?”

34 Thầy bảo tôi: “Tình cảnh đớn đau này Là số phận những linh hồn nhàm chán Không biết nhục vinh của những kiếp ngƣời.

37 Chúng hòa theo đám thiên thần ngớ ngẩn Không phản phúc mà cũng chẳng trung thành Với Thƣợng Đế, mà chỉ vì mình chúng.

40 Trời xua chúng để Thƣợng giới đẹp hơn Địa ngục sâu cũng chẳng thèm nhận chúng Sợ tội đồ có cớ để vênh vang”.

43 Tôi hỏi: “Thầy ơi cái gì đè nặng Mà chúng kêu khóc ghê gớm quá chừng?” Thầy đáp: “Ta trả lời con ngắn gọn:

46 Đến cái chết, hy vọng cũng không còn Chúng chỉ sống đời mù lòa, thấp kém Nên ƣớc ao một thứ nhẹ nhàng hơn.

49 Trên thế gian không còn ai nhớ chúng Lòng xót thƣơng, công lý cũng làm ngơ Thôi đủ rồi, hãy nhìn lên, đi thẳng”.

52 Tôi nhìn quanh và thấy một lá cờ Đang quay tròn nhƣ có sức lực ác Cuốn là cờ trong đám bụi tròn vo.

55 Cuốn theo sau một đoàn ngƣời dằng dặc Đông đến mức tôi không thể nào tin Rằng đã nhanh tay nhƣờng kia Thần chết.

58 Tôi nhận ra trong đám một bóng hình Sau khi tìm hiểu ít nhiều khuôn mặt Kẻ chối từ vì nhu nhƣợc đáng khinh.

61 Lập tức tôi hiểu và tôi tin chắc Đúng là lũ ngƣời hèn mạt, nhỏ nhen Cả Chúa Trời, địch thủ đều khinh suất.

64 Đến muôn đời không sống lũ đáng thƣơng Chúng trần truồng, bị thƣờng xuyên vây cắn Những bầy ruồi và cả những bầy ong.

67 Máu, nƣớc mắt từ trên gƣơng mặt chúng Chảy ròng ròng xuống dƣới những bàn chân Nơi dòi bọ thối tha đang chờ uống.

70 Nhìn ra xa tôi thấy một đám đông Đang đứng chờ trên một bờ sông lớn Tôi hỏi: “Thầy ơi, thầy biết rõ hơn:
73 Họ là ai và phải chăng số phận Có vẻ nhƣ xua đuổi họ qua sông Con nhận ra họ từ xa xôi lắm”.
76 Thầy trả lời: “Rồi con sẽ tự mình Nhìn ra, khi mà chúng ta đi đến Dòng sông sầu tên gọi Akêrông”.

79 Nhìn xuống đất, ánh mắt tôi luống cuống Tôi ngại phiền thầy nên đã bƣớc lên Gần bờ sông và rồi tôi im lặng.

82 Về hƣớng chúng tôi có một chiếc thuyền Một ông già tóc bạc phơ quát lớn: “Đáng đời chƣa! Độc ác những linh hồn.

85 Quên trời xanh đi, vì tao đi đến Để chở chúng mày sang bờ bên kia Vĩnh viễn đêm đen, lửa thiêu, giá lạnh.

88 Còn ngƣơi, linh hồn còn sống đến đây Hãy tránh ra xa, chúng đều đã chết”. Chúng tôi chƣa đi, ông nói thế này:

91 “Hãy tìm đƣờng khác, hãy tìm bến khác Cũng mé sông này nhƣng không phải đây Cần tìm nhẹ nhàng một con đò khác”.

94 Thầy bảo: “Carôngtê, chớ phiền chúng tôi Chúng tôi đến nơi chúng tôi mong muốn Và chúng tôi xin cụ hãy ngƣng lời!”

97 Tôi thấy mặt lão già hơi dịu xuống Bộ mặt lông lá trên dòng sông đêm
Một vòng lửa quanh đôi mắt đỏ lựng.

100 Và những hồn ma mệt mỏi, trần truồng Răng đánh lập cập, mặt mày tái mét Khi nghe những lời ác độc vang lên.

103 Chúng nguyền rủa cả giống nòi, bộ tộc Cả quê hƣơng, tiên tổ, Đức Chúa Trời Cả việc sinh ra loài ngƣời trên đất.

106 Rồi sau đó chúng trết cục vào nhau Khóc ầm ĩ trên bờ sông quái ác Đợi lũ ngƣời lòng sợ Chúa tắt lâu.

109 Carôngtê toé lửa trong con mắt Ra hiệu nhanh lên những kẻ lỗi lầm Nện mái chèo những kẻ nào chậm chạp.

112 Nhƣ mùa thu lá rơi rụng trong sƣơng Lá rụng xuống từng chùm cho đến lúc Trả hết cho đất, trơ trụi giơ cành. 115 Bọn gieo hạt giống Ađam ác độc Nối đuôi nhau, từng đứa nhảy lên bờ Nhƣ bầy chim, theo ngƣời giơ roi quất.

118 Cứ nhƣ thế, bơi qua dòng nƣớc đen Và khi chúng sang bờ kia chƣa kịp Thì bên này một tốp mới đang chen.

121 Thầy tôi cặn kẽ với tôi giải thích: “Những ai chết trong cơn giận Chúa Trời Khắp tứ xứ đều về đây tụ tập.

124 Và rồi vội vã từng phút từng giây Công lý thánh thần sẽ thúc ép họ Nỗi sợ biến thành ham muốn liền ngay.

127 Chƣa linh hồn tốt nào qua nơi đó Nếu Carôngtê từng cáu kỉnh với con Thì bây giờ chắc là con đã rõ”.

130 Thầy dứt lời thì không gian tối sầm Toàn thân tôi bỗng rung lên dữ dội Mồ hôi của tôi trên áo ƣớt đầm.

133 Và mặt đất bỗng đùng đùng gió nổi Rồi ánh lên một chớp đỏ ngang trời Cảm giác của tôi dƣờng nhƣ tê dại.
136 Nhƣ ngƣời mê ngủ, tôi đổ xuống ngay.
Chú thích KHÚC III
1 – 9. Dòng chữ đề trên cổng vào Địa ngục – theo truyền thuyết của Thiên Chúa giáo, Địa ngục do một vị thần ba ngôi tạo ra: ngôi Cha (sức mạnh tối cao), ngôi Con (trí tuệ cao siêu), và ngôi Thánh linh (tình yêu đầu tiên). Địa ngục này để hành hình

Lucifeo từ trên trời rơi xuống (khúc XXXIV) và tồn tại muôn thuở. Đọc hết Địa ngục ta sẽ hình dung ra Địa ngục của Dante có hình như một cái giếng khổng lồ cứ xuống thấp dần theo từng tầng ngục.
58. Tôi nhận ra trong đám một bóng hình: các bản chưa có chú giải thống nhất mà chỉ nói hoặc là Giáo hoàng Celestino V được bầu năm 1294, lúc đó ông đã 79 tuổi, đã xin thôi sau 5 tháng vì sợ không đảm đương nổi chức vụ. Hoặc là Pontius Pilate (tức quan xét xử Phi-lát), người đã định tha cho Giê-su vì không thấy tội đáng chết nhưng đám đông dân chúng vẫn nằng nặc yêu cầu tha cho tên cướp Ba-ra-ba và đóng đinh Giê-su trên cây thập tự nên đã nghe theo (Tân Ước_Lu-ca 23: 1 – 24). 78. Dòng sông Akêrông: là con sông dưới Địa ngục theo thần thoại Hy Lạp. Đây là con sông do nước mắt vua Creta tạo thành, có bản cho là do tội lỗi của con người (xem khúc XIV, 94 – 138). Đầu tiên có tên Acheronte, tiếng Hy Lạp nghĩa là đau thương, chảy quanh vùng ngục thứ nhất. Sau đó, chảy xuống thấp hơn thành đầm Stige, nghĩa là hận thù, nơi hành hình những kẻ cuồng nộ (xem khúc VII, 106). Thấp hơn nữa thành dòng sông máu Flegetonta, nghĩa là nóng bỏng, nơi trừng phạt những kẻ bạo hành, những kẻ hại người thân (xem khúc XII, 47). Tiếp tục vẫn dòng sông máu và tên Flegetonta (xem khúc XIV, 113) xuyên qua khu rừng của những kẻ tự tử và trảng cát có mưa lửa (xem khúc XIV, 76 – 90; khúc XV, 1 – 12). Từ đây nó tạo thành những dòng thác ầm ầm đổ vào trong (xem khúc XVI, 1 – 3; 92 – 105) tạo thành đầm Cocito, nghĩa là khóc than (xem khúc XIV, 119; khúc XXXI, 123; khúc XXXII, 22 – 30; khúc XXXIV, 52). Sông Lete, nghĩa là quên lãng được Dante đặt ở “ngoài vực” (xem khúc XIV, 136 – 138) để cho những âm hồn đến rửa ráy sau khi đã chuộc lỗi lầm, để dòng sông sẽ cuốn đi những kỷ niệm về những điều lầm lỗi. Con sông này sau đó còn chảy tiếp đến Tĩnh ngục…
83. Ông già Carôngtê: là người lái đò đưa các linh hồn sang bên kia thế giới theo thần thoại. Trong Thần khúc Dante biến ông này thành một quỷ sứ của Địa ngục. 93. Cần tìm một con đò khác: Carôngtê biết rằng Dante không có lỗi lầm để phải chịu cực hình của Địa ngục nên phải tìm một con đò nhẹ nhàng để các thiên thần đưa đến gần Tĩnh ngục.
115. Giống Ađam ác độc: theo Cựu Ước, Eva nghe lời xui của con rắn đã ăn trái cấm và trao cho chồng là Ađam cùng ăn, họ đã thành những kẻ có tội và bị Đức Chúa Trời đuổi khỏi thiên đàng.
KHÚC IV
Tầng Địa ngục thứ nhất – Những vĩ nhân chưa qua phép rửa tội
Cơn mê ngủ ở trong tôi đứt quãng Tri giác phục hồi sau tiếng sét vang Nhƣ một ngƣời bị thức bằng sức mạnh.

4 Đảo cặp mắt vừa đƣợc nghỉ, nhìn quanh Tôi đứng thẳng và mắt nhìn chằm chặp Cố hiểu ra nơi đang ở của mình.

7 Hai chúng tôi đang đứng trên bờ vực Thung lũng thảm sầu ở dƣới bàn chân Nơi có vô vàn tiếng kêu khủng khiếp.

10 Vực thẳm sâu, vực mờ mịt, đen ngòm Tôi chăm chú nhìn xuống sâu tận đáy Nhƣng tất cả đều mờ mịt, tối đen.

13 “Giờ ta xuống thế giới mù phía dƣới Ta đi đầu, còn con đi thứ hai”. Mặt thầy tái mét khi thầy nói vậy.

16 Tôi nói, khi nhìn nét mặt thầy tôi: “Con đi sao nổi, nếu thầy cũng sợ Thầy cũng kinh hoàng, biết dựa vào ai?”

19 Thầy bảo: “Cực hình của hồn đau khổ Đã truyền cả sang gƣơng mặt của ta Nỗi đau khổ con nhầm là nỗi sợ.

22 Ta đi thôi, đang giục giã đƣờng xa”. Thầy bƣớc xuống và tôi theo thầy bƣớc Vào vòng thứ nhất, vực thẳm đang chờ. 25 Ở đó những gì mà tôi nghe đƣợc
Không phải tiếng kêu mà tiếng thở dài Làm xáo động bầu không gian vạn kiếp.
28 Nó từ nỗi đau không bị cực hình Của đám âm hồn vô cùng đông đúc Có cả trẻ con, đàn bà, đàn ông.

31 “Sao con không hỏi – thầy tôi bỗng nhắc – Họ là ai, trú ẩn những linh hồn Ta muốn con tỏ tƣờng khi bƣớc tiếp.

34 Họ không phải là những kẻ lỗi lầm Công tích không nhiều nhƣng mà cũng có
Nhƣng chƣa qua rửa tội cửa Đức Tin.

37 Họ sống trƣớc khi đạo Kitô có Không biết tôn thờ Đức Chúa nhƣ cần Ta cũng là một ngƣời trong bọn họ.

40 Vì khiếm khuyết đó, ta bị bỏ quên Và ở đây ta chịu điều xét đoán
Mất hy vọng và cứ sống khát thèm”.

43 Lồng ngực tôi thắt lại vì đau đớn Nghe thấy tin có không ít vĩ nhân Chốn Minh phủ phải chịu nhiều cay đắng.

46 “Hãy cho con hay, chúa tể của con – Tôi hỏi thầy vì muốn cho vững dạ Về Đức Tin đã thắng mọi sai lầm –

49 Có phải nơi này không ai thoát cả Nhờ công mình hay ai chuộc cho nhau?”
Thầy hiểu ngay những lời tôi nói đó.

52 Thầy trả lời: “Ta cũng tới chƣa lâu Ta đã thấy có một Ngài chúa tể
Với vòng hào quang chói lọi trên đầu.

55 Ngài đƣa khỏi đêm anh hồn thuỷ tổ Con trai Aben và cả Nôê Và Môisê, luật gia, ngƣời coi giữ.

58 Vua Đavít, trƣởng lão Abờraham Ítxaraen, cha của ông và con nhỏ
Cả nàng Rakelê cũng đƣợc ƣu tiên.

61 Nhiều ngƣời khác cũng đƣợc ban ân huệ Trƣớc họ chƣa từng cứu rỗi một ai Họ trở thành những ngƣời đầu tiên đó”.

64 Thầy vẫn nói nhƣng không dừng bƣớc chân Chúng tôi đi qua một khu rừng lớn Tôi thấy đây chật ních những âm hồn.

67 Và tôi thấy từ nơi xa xôi lắm Có một vầng ánh sáng trƣớc mặt tôi Nửa bầu trời đen bỗng nhiên toả sáng.

70 Dù ánh sáng không ở gần chúng tôi Tôi nhìn thấy một đoàn đông đúc lắm
Hẳn những ngƣời đáng kính ở nơi này.

73 “Hỡi ngƣời vinh dự của thơ ca, khoa học Họ là ai mà lại đƣợc tôn vinh Số phận họ sao khác xa ngƣời khác?”

76 Thầy đáp: “Tiếng tăm của họ lẫy lừng Còn vang mãi trong cuộc đời dƣơng thế Nên Chúa Trời nhiều ân huệ đã ban”.

79 Ngay lúc này, tôi nghe ai đó nói: “Nhà thơ cao cả nhất hãy tôn vinh! Bóng của nhà thơ nay đà quay lại”.

82 Tôi nhìn thầy, khi dứt những lời trên Đến trƣớc chúng tôi bốn ngƣời vĩ đại Nét mặt không vui mà cũng chẳng buồn.

85 “Con hãy nhìn – ngƣời thầy nhân hậu bảo – Ngƣời đang cầm chiếc kiếm trong tay kia Dẫn đầu ba vị nhƣ vì vƣơng giả.

88 Nhà thơ tối thƣợng, chính là Hômer Tiếp theo – Hôrát, nhà thơ trào phúng Ôviđiô thứ ba, và sau nữa Lucanô.

91 Mỗi ngƣời danh hiệu với ta đều xứng Lời vang lên, ta một chút bƣớc lên Tôn vinh họ, và tất nhiên, ta đúng”.

94 Trƣớc mắt tôi tuyệt mỹ một tao đàn Vị chúa tể với bài ca bất tử Nhƣ đại bàng bay lƣợn giữa trời xanh.

97 Thầy tôi gặp và chuyện trò với họ Rồi quay về tôi làm dấu cúi chào Và thầy mỉm cƣời với tôi khi đó.

100 Họ ban cho tôi vinh dự lớn lao Tôi đƣợc đứng trong tao đàn của họ Ngƣời thứ sáu trong các bậc thanh cao.
103 Chúng tôi đi đến tận vùng sáng tỏ Muốn nói lời mà nín lặng càng hay Nhƣng cũng hay nếu chuyện trò nơi đó.
106 Trƣớc mắt tôi hiện ra một lâu đài Có bảy lớp thành, tƣờng cao chất ngất Và một dòng sông xinh đẹp bao vây.

109 Chúng tôi qua sông nhƣ đi trên đất Qua bảy cánh cổng đến nhóm đại hiền Một thảm cỏ xanh hiện ra trƣớc mặt.

112 Những vị đó rất điềm đạm, trang nghiêm Dáng vẻ bề ngoài uy nghi, oai vệ Lời họ khoan thai, chậm rãi vang lên.

115 Chúng tôi bƣớc lên một khu đồi nhỏ Một vùng cao tƣơi mát, sáng, dịu êm Cho phép chúng tôi nhìn ra tất cả.

118 Ở đó, trên nền ngọc bích màu xanh Đã hiện lên những anh hồn cao cả
Mắt thoạt nhìn đã phấn khích trong tim.

121 Tôi thấy cụ Eletơra và đàn cháu nhỏ Trong số họ có Hécto và Ênêa Xêda đeo gƣơm đôi mắt rực lửa.

124 Tôi thấy Cammila, Pantaxilêa Và vua Latinô xa hơn một chút
Ngồi bên cạnh công chúa Lavina.

127 Bờrutô, ngƣời cho Táckinô hạ bệ Lucờrêxia, Giulia, Mácxia, Coócnilia Và Xalađinô một mình riêng lẻ.

130 Sau đó ngƣớc mắt một chút nhìn lên Thấy vị Tôn sƣ mọi ngƣời biết đến Giữa quây quần triết học một gia đình.

133 Tất cả hƣớng về tỏ lòng tôn kính Ngƣời ngồi gần nhất và trƣớc mọi ngƣời Tiếp đến Xôcrát, Platôn đáng kính.

136 Có Đêmôcrít nổi tiếng khắp nơi Anaxagô, Talê, Điôgiênét Empêđôclét, Hêraclít, Zênônê.

139 Tôi thấy ngƣời đi sƣu tầm thảo dƣợc Điátcôriđê và thấy Oócphêô Tuliô, Linô và Xênêca – nhà đạo đức.

142 Nhà hình học Ơcơlít và Tôlômêô Avixena, Galen và Ipôcrát Avêôít, nhà bình luận tài ba. 145 Tên mọi ngƣời không thể nào kể hết Tôi cần nêu nhanh chóng tên mọi ngƣời Thƣờng lời nói không thể nêu hết việc.

148 Giờ nhóm sáu ngƣời chỉ còn lại hai Nhà hiền triết dẫn tôi đi hƣớng khác
Rời lặng yên vào xao động khôn nguôi.
151 Chúng tôi đi vào một nơi tối mịt.
Chú thích KHÚC IV
37 – 39. Đạo Kitô: tức đạo Thiên Chúa. Virgilio chết năm 19 tr. CN vào ngục Limbus khoảng nửa thế kỷ trước khi Giê-su chết và hồi sinh. 53. Ta đã thấy có một Ngài chúa tể: chỉ Đức Chúa Giê-su. 55. Anh hồn thuỷ tổ: chỉ Adam, người đầu tiên theo Kinh Thánh. 56. Aben: con Adam; Nôê: người theo ý Chúa Trời đã đóng thuyền chở vợ con và các loài vật khi xảy ra nạn hồng thuỷ.
57. Moise: người giải phóng dân tộc Do Thái khỏi ách nô lệ Ai Cập, được Chúa Trời ban cho bộ luật Do Thái.
58. David: Vua Do Thái; Abraham: Trưởng lão Do Thái. 59. Israel: tức Giacobbe (Jacob); Rakelê (Rachel): Vợ Giacobbe. 88–90. Omero (Homer): Nhà thơ Hy Lạp cổ đại, người được coi là tác giả của “Iliat” và “Odyssey”; Orazio (Horace) (65 – 8 tr. CN) – nhà thơ La Mã cổ đại; Ovidio (Ovid) (43 tr. CN – 18 sau CN) – nhà thơ La Mã; Lucano (39 – 65) – nhà thơ La Mã. Bốn nhà thơ cổ đại mà Dante gọi là “bốn người vĩ đại” (câu 83). Trong bốn nhà thơ này thì Omero là nhà thơ mà Dante chưa thể đọc được vì Dante không biết tiếng Hy Lạp, còn bản dịch ra tiếng Latinh hồi này chưa có, mặc dù vậy, ông vẫn gọi Omero là “nhà thơ tối thượng”, gọi Orazio là “nhà thơ trào phúng”. Còn Ovidio và Lucano thì Thần khúc sử dụng rất nhiều sự tích từ tác phẩm của hai nhà thơ này. 121–144. Dante tiếp tục gặp những nhân vật sau: Elettra (Electra): người yêu của thần Dớt, mẹ của Dardano, người lập thành Tơroa; Ettor (Hector): con trai vua Priamo và Ecuba, anh hùng Tơroa; Cammilla, Pantasilea: những nhân vật trong thiên anh hùng ca “Eneide” của Virgilio; Latino: vua của Latium, cha của Lavina. Lavina là vợ của Enea; Bruto: lãnh chúa đầu tiên của cộng hoà La Mã, người đã hạ bệ vua Tarquino năm 509 tr. CN, thiết lập chế độ cộng hoà (không phải Bruto, người giết Cesare ở câu 65 khúc XXXIV); Lucrezia, Iulia, Marzia, Corniglia: bốn gương mặt phụ nữ đại diện cho đức hạnh La Mã; Saladino (1138 – 1193) quốc vương Ai Cập và Syria, Saladino một mình riêng lẻ vì ông thuộc về nền văn hóa khác; vị Tôn sư là Aristotele (384 – 322 tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Socrate (469 – 399 tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Platone (427 – 347 tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Dimocrito (460 – 370 tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Anassagora (500 – 428 tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Tale (625 – 546 tr. CN): nhà toán học, triết học Hy Lạp cổ đại; Diogenes (413 – 327): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Empedocles (thế kỷ VI tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Zenone (335 – 264 tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Eraclito (540 – 480 tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại; Diascoride (thế kỷ I sau CN): thầy thuốc Hy Lạp cổ đại; Orfeo: nhà thơ, nhạc sĩ, nhà tiên tri Hy Lạp cổ đại; Tulio (106 – 43 tr. CN): nhà hùng biện La Mã cổ đại; Lino: nhà thơ thần thoại Hy Lạp cổ đại; Seneca (4 tr. CN – 64 sau CN): nhà triết học La Mã cổ đại; Euclide (thế kỷ III tr. CN): nhà toán học của Alexandria, Ai Cập; Tolemeo (thế kỷ II ): nhà toán học, thiên văn học Hy Lạp cổ đại; Ipocrate (460 – 377 tr. CN): danh y Hy Lạp cổ đại; Galieno (thế kỷ II) danh y Hy Lạp cổ đại; Avicenna (Ibn Sina) (980 – 1037): nhà triết học Arập; Averois (1126 – 1198): nhà triết học, danh y Arập, người bình luận triết học Aristotle hay nổi tiếng.
KHÚC V
Tầng Địa ngục thứ hai – Minốt – Những người tình
Vậy là tôi đã đi hết một tầng Xuống tầng hai này không gian càng hẹp Nhƣng nghe nhiều hơn những tiếng khóc than.

4 Minốt đứng đó nghiến răng ken két Khảo tội từng ngƣời vừa mới tới đây Phán tội rồi đuổi đi, roi xoay tít.

7 Khi một linh hồn khốn khổ tới đây Phải trình diện và cung khai tội trạng Thì quan âm binh xét xử nhƣ vầy:

10 Vị quan xem xét và quan cân nhắc Tội trạng hồn này theo số vòng roi Để chỉ định theo số tầng địa ngục.

13 Các âm hồn hối hả, chen chúc nhau Kẻ trƣớc ngƣời sau để chờ phán xét Rồi lắng nghe, và họ nói với nhau.

16 “Sao ngƣơi đến đây, vị khách tội nghiệp – Nhận ra tôi, Minốt chợt kêu lên Thậm chí quên rằng mình đang làm việc –

19 Sao ngƣơi đến đây và đi cùng ai? Chớ coi thƣờng, không dễ vào đâu nhé!”
Thầy tôi trả lời: “Ai xuống chốn này

22 Thì chớ ngăn cản ngƣời ta nhƣ thế Ai muốn thì hãy cứ để cho ngƣời Làm việc muốn. Đứng gào lên nhƣ thế!”

25 Tôi nhận ra cảnh đau khổ ngậm ngùi Nghe tiếng thở than và tôi bƣớc đến
Muôn tiếng khóc than ùa đến quanh tôi.

28 Tôi ở nơi ánh sáng đều tắt ngấm Và giống nhƣ tiếng sóng biển, gầm gừ Hai ngọn gió giằng xé nhau cuồng loạn.

31 Gió địa ngục không yên nghỉ bao giờ Cuốn âm hồn vào cơn điên của nó Rồi gió xoay vần, hành hạ, đập, va.
34 Khi những hồn đến lối đi đất lở Thì bỗng ồn lên những tiếng khóc than Ồn lên mọi lời thánh thần báng bổ.
37 Tôi hiểu ra, đây là tầng cực hình Dành cho những tội đồ về xác thịt Lý trí thấp hơn, dục vọng cao hơn

40 Nhƣ đôi cánh của bầy chim co quắp Lƣợn xoay vòng giữa trời lạnh, giá băng Trận cuồng phong cuốn những linh hồn ác.

43 Cuốn khắp đó đây, hạ xuống, tung lên Không một chút hy vọng nào đƣợc nghỉ Hay ƣớc mong đƣợc giảm bớt cực hình.

46 Nhƣ đàn sếu bay về nam tránh gió Kêu thảm thiết buồn giữa chốn không trung
Trƣớc mặt tôi, một vòng tròn nức nở.

49 Tôi hỏi thầy: “Âm hồn bị cuồng phong Giằng xé đó, thì họ là ai vậy Sao bị hành hình bởi ngọn gió đen?”

52 Thầy trả lời: “Cái ngƣời đầu tiên ấy Con hãy nhìn xem, là một nữ hoàng Xƣa từng cai trị nhiều dân tộc đấy.

55 Bà ta là ngƣời quỉ quyệt, gian tham Đem biến thói dâm ô thành luật pháp Cho thoát khỏi lời đàm tiếu của dân.

58 Đó là Xêmiramít mà ta biết đƣợc Là hoàng hậu, ngƣời kế vị Ninô Cai quản thành đô dâng cho vƣơng quốc.

61 Kia, ngƣời đàn bà tự sát vì tình Phản nắm xƣơng Xikêô chồng cũ Kia là Cờlêôpát – nữ hoàng dâm.

64 Còn kia Êlêna, một thời khó nhọc Đã nổ ra vì sắc đẹp của nàng Kia là Asin bị tình yêu khuất phục.

67 Và Parítxơ, và Tờrixtăng”. Thầy kể tên và lấy tay chỉ trỏ Những kẻ vì tình loại khỏi trần gian.

70 Khi tôi lắng tai nghe nhà học giả Nêu tuổi tên bao hiệp sĩ, giai nhân Thì lòng tôi bồi hồi, xao xuyến quá!

73 Tôi nói: “Hỡi nhà thơ, con rất mong Đƣợc trò chuyện cùng hai ngƣời sánh bƣớc
Đang cuốn theo làn gió rất nhẹ nhàng”. 76 Thầy bảo tôi: “Chút rồi con sẽ gặp Và hãy thỉnh cầu khi họ đến đây Họ sẽ tới, theo tình yêu dẫn dắt”.

79 Khi gió đẩy họ về phía chúng tôi Tôi kêu lên: “Hỡi hai hồn đau khổ Hãy trò chuyện cùng tôi, cả hai ngƣời!”

82 Nhƣ đôi chim câu nghe lời của tổ Sải cánh theo tiếng gọi của đam mê Theo niềm khát vọng, vƣợt bầu không khí.

85 Thế là họ tách khỏi nhóm Điđô Tách bầu âm khí, phía tôi hƣớng đến Họ vui lòng theo tiếng gọi từ bi.

88 “Hỡi sinh linh đáng yêu và nhân hậu Đã ghé thăm nơi Địa ngục tối tăm Chúng tôi những kẻ phàm trần nhuộm máu.

91 Giá nhƣ Thƣợng Đế sẽ là bạn thân Thì chúng tôi cầu cho ngƣơi vạn sự
Vì rủ lòng thƣơng cho cảnh đau lòng.

94 Nếu ngƣơi muốn hỏi, muốn nghe gì đó Thì chúng tôi bộc lộ rất sẵn lòng Khi nơi này dịu bớt đi ngọn gió.

97 Tôi sinh ra ở bên một dòng sông Dòng sông Pô, nơi hạ thấp dòng chảy Rồi các nhánh vào một biển hòa chung.

100 Tình đốt cháy những con tim dịu dàng Tình quyến rũ, tình khát khao thân xác Và say sƣa, khủng khiếp giờ cuối cùng.

103 Tình sai khiến cả ngƣời yêu dấu nhất Làm mê hồn, cuốn hút hai chúng tôi Vòng tù hãm vững bền, ngƣơi đã biết.

106 Tình dẫn về cái chết cả hai ngƣời Dìm ngày xanh trong Caina địa ngục” Từ miệng họ tôi nghe thấy những lời.

109 Những chiếc bóng thật vô cùng tội nghiệp Tôi cúi đầu trên ngực, trong u sầu “Con nghĩ gì?” – Thầy của tôi thắc mắc.

112 “Ô, có ai ngƣời biết – tôi bắt đầu – Mơ ƣớc nào và từ đâu tai nạn Dẫn hai ngƣời đi vào cõi khổ đau!” 115 Sau đó, hƣớng về những hồn im lặng Tôi rằng: “Phờrăngxétxca, những lời em Ta nghe theo bằng nƣớc mắt thƣơng cảm.

118 Nhƣng hãy nói: giữa thổn thức ngày xanh Có phải vì em do ai xúi giục Hay dẫn dắt em dan díu với tình?”

121 Nàng trả lời: “Nhớ lại ngày hạnh phúc Trong bất hạnh càng khiến cõi lòng đau Vị học giả của ngƣơi chắc biết đƣợc.

124 Nhƣng ngƣơi muốn nghe câu chuyện từ đầu Tình khổ đau, tình chất đầy khao khát Thì em tiếc lời và nƣớc mắt đâu.

127 Có một lần em với chàng đã đọc Về Lancelot – một câu chuyện ngọt ngào Rồi cả hai, ai cũng đều sơ suất.

130 Từng nhiều lần tái mặt qua trang sách Mắt nhìn nhau trong bí ẩn rung lên Và đành để câu chuyện kia khuất phục.

133 Khi đọc rằng với nụ hôn của mình Vào nụ cƣời bờ môi chàng áp sát
Em với chàng đau khổ đến ngàn năm.

136 Và cuốn sách trở thành Galeôt Chàng hôn môi, em bần bật run lên Không còn ai đọc đến cùng trang sách”.

139 Hồn nói xong, vẻ tức tối vô cùng Còn hồn kia tim khổ đau nức nở Tôi nhƣ ngƣời chờ đợi phút lâm chung.
142 Nhƣ ngƣời chết, tôi ngã nhoài sau đó.
Chú thích KHÚC V
4. Minos: Theo thần thoại Hy Lạp là vua xứ Creta, nổi tiếng công bằng và nghiêm khắc. Trong Địa ngục của Dante, Minos là quan phán xét. 58. Semiramis: nữ hoàng của xứ Caldea và Assiria, thế kỷ XIV tr. CN, nổi tiếng xinh đẹp và dâm đãng, đã ban bố đạo luật thừa nhận sự loạn luân. 59. Nino (Ninus): chồng Semiramis.
61. Didone (Dido): nữ hoàng của Cartagine (Carthage), vợ góa của Sicheo, đã yêu Enea say đắm khi chàng đi tìm miền đất để xây dựng thành Tơroa mới bị dạt vào xứ Cartagine. Enea phải tiếp tục ra đi, Didone tuyệt vọng và tự sát, như vậy là đã phản lại thề ước với người chồng cũ.
63. Cleopatras (69 – 30 tr. CN): nữ hoàng Ai Cập, là tình nhân của nhiều người, trong đó có Cesare và Antonio.
64. Elena (Helen): nữ hoàng xứ Sparta, vợ của Menelao bị Paride bắt cóc đưa về Tơroa trở thành nguyên nhân của cuộc chiến thảm khốc kéo dài 10 năm mà Dante gọi là “một thời khó nhọc”.
66. Achille (Asin): anh hùng Hy Lạp trong cuộc chiến Tơroa, yêu nàng Polissena, con gái vua Priamo, bị lôi kéo vào bẫy gian và bị giết chết. 67. Paride (Paris): người đã bắt cóc Elena; Tristan: nhân vật hiệp sĩ văn học trung cổ (Pháp, Đức), người yêu của Iđơn.
73 – 74. Đây là hai chiếc bóng không rời nhau của Fransesco da Rimini và Paolo Malatesta. Fransesco da Rimini là con gái của Gido da Polenta, lãnh chúa Ravenna đã gả cho Giancotto Malatesta, con trai của lãnh chúa Rimini – là một gã xấu trai và thọt chân nhưng độc ác. Khi Giancotto bắt gặp Fransesco dan díu với em trai mình là Paolo, đã đâm chết cả hai người bằng một nhát kiếm. Câu chuyện này xảy ra trong những năm 1283-1286.
107. Caina – đoạn đầu của vòng thứ chín địa ngục, nơi hành quyết những kẻ phản bội người thân của mình.
128. Lancialotto (Lancelot) – câu chuyện tình yêu của Pháp thế kỉ 13 về chàng hiệp sĩ Lancelot và tình yêu của chàng đối với hoàng hậu Guinevere (Gunivra), vợ của vua Arthur. Câu chuyện này thời đó đã được dịch ra tiếng Italia. 136. Galeotto (Gallehault) – người đã thuyết phục hoàng hậu Guinevere hôn chàng Lancelot vốn rất rụt rè, nhút nhát.
KHÚC VI
Tầng Địa ngục thứ ba – Sécberô – Siáccô
Vừa hồi tỉnh lại sau cơn choáng váng Tôi thấy xót thƣơng cho những ngƣời thân Lòng tràn ngập một nỗi buồn đau đớn.

4 Khắp mọi nơi con mắt tôi ngoái nhìn Những nơi đã qua, những gì đã thấy Đều khổ đau và chỉ nỗi cực hình.

7 Tôi đang bƣớc xuống tầng ba địa ngục Mƣa liên hồi và lạnh buốt thấu xƣơng Cứ nhƣ thế, không đổi thay thời tiết.

10 Mƣa đá, mƣa tuyết và cả mƣa đen Mƣa trút xuống từ không trung tối mịt Trên mặt đất mùi xứ uế oi nồng.

13 Con quái vật Sécbêrô độc ác Cả ba mõm cùng nhƣ chó sủa lên Hƣớng về đám ngƣời ngập chìm trong nƣớc.

16 Mắt đỏ ngầu và râu ria bóng đen Bụng to kềnh và tay đầy vuốt nhọn Cào cấu, lột da, xé xác âm hồn.

19 Mƣa khiến cho chúng gào lên nhƣ chó Lấy sƣờn này làm mộc che sƣờn kia Và cứ liên tục xoay mình đau khổ.
22 Khi Sécbêrô nhìn thấy chúng tôi Ba mõm há hốc và khoe răng nhọn Khiến những âm hồn sợ hãi khôn nguôi.
25 Thầy dẫn đƣờng xòe bàn tay ra rộng Rồi thầy vốc lên một nắm đất đầy
Ném Sécbêrô đang khát thèm vào mõm.

28 Nhƣ con chó sủa ầm ĩ, thèm ăn Bỗng câm vì mồi vào răng dính chặt Nó hăm hở ăn ngấu nghiến một mình.

31 Thế đấy, ba cái mõm kia thú vật Của Sécbêrô, tiếng sủa cuồng điên Khiến các âm hồn chỉ mong đƣợc điếc.

34 Chúng tôi vẫn đi giữa những âm hồn Mƣa vẫn rơi đều nặng nề, dồn dập
Chân bƣớc trên không hay các âm hồn.

37 Tất cả đều nằm lăn trên mặt đất Bỗng có một ngƣời bật dậy rất nhanh Rồi ngồi xuống, ngẩng lên nhìn đôi mắt.

40 “Ai đƣa anh đến chốn này, kìa anh Anh có biết ta? Chắc là anh biết Trƣớc khi ta tàn thì đã có anh”.

43 Tôi trả lời: “Vẻ ngoài rất thƣơng xót Đã xóa nhòa mọi ký ức của tôi Tôi cứ ngỡ nhƣ chƣa hề quen biết.

46 Hãy nói cho tôi rằng ngƣơi là ai Mà phải chịu nỗi cực hình nhƣ thế Không đắng cay, nhƣng khó chịu hơn ngƣời”.

49 “Đô thành của ngƣơi chất đầy dục vọng Nhƣ túi căng đầy sắp sửa bật tung Kìm giữ ta giữa cuộc đời thanh thản.

52 Ngƣời đời gọi ta là Siáccô Tội trạng ta là chỉ vì cái miệng Ta kiệt sức vì sau một cơn mƣa.

55 Ta không phải là linh hồn duy nhất Cả bọn ở đây đều tội giống nhau Chỉ vì tội ấy”. Và lời im bặt.

58 Tôi đáp: “Siácscô, nỗi cực khổ của ngƣơi Khiến cho ta chỉ chực rơi nƣớc mắt Nhƣng nói ta nghe, điều gì sẽ đến đây?

61 Trong thành phố ta chất đầy thù hận Trong đó ai là ngƣời đúng, ai sai? Tại vì sao mối bất hòa căng thẳng?” 64 Hồn trả lời: “Sau cuộc đấu kéo dài Máu sẽ đổ, phe nhà quê sẽ đuổi Phe kia, và sẽ nhục nhã không thôi.

67 Nhƣng mà rồi phe nhà quê suy đốn Sau ba vòng mặt trời phe kia lại lên ngôi
Nhờ bàn tay một ngƣời rất ranh mãnh.

70 Một thời gian phe thắng ngẩng cao đầu Kìm phe kia trong gông cùm xiềng xích Trong ê chề và nhục nhã, đớn đau.

73 Không có ai nghe hai ngƣời chính trực. Lòng tham lam, ghen tỵ và kiêu căng Là ba ngọn lửa trong tim thiêu đốt”.

76 Bằng những lời cay đắng, hồn tạm ngừng Tôi vội nói: “Tôi mong ngƣơi chỉ bảo Tôi mong ngƣơi báo cho thật nhiều tin.

79 Técghiaiô, Pharinata – hai ngƣời cƣờng tráng Arigô, Rútxticúcsi hay Mốtxca Tất cả họ đều gắng làm việc thiện.

82 Tôi muốn gặp, họ bây giờ ở đâu Vì lòng tôi rất thiết tha muốn biết
Họ trong Địa ngục hay ở trời cao?”

85 “Họ ở cùng những hồn đen tối nhất Nằm dƣới sâu vì tội lỗi nhiều năm Nếu đi xuống nữa thì ngƣơi sẽ gặp.

88 Nhƣng khi trở về dƣơng thế êm đềm Ta xin ngƣơi chớ kể ra mọi chuyện Đấy là những lời ta nói cuối cùng”.

91 Đôi mắt nhìn thẳng bỗng dƣng biến dạng Nhìn tôi lần cuối và rồi cúi đầu Giữa đám ngƣời mù hồn kia ngã xuống.

94 Thầy bảo tôi: “Không còn ngóc đầu lên Cho đến khi kèn thiên thần cất tiếng Và khi đến đây quyền lực siêu phàm.

97 Mọi ngƣời quay lại nấm mồ tội nghiệp Nhận lại hình hài, khuôn mặt khi xƣa Và lắng nghe lời vĩnh hằng phán xét”.

100 Qua nơi bẩn, chúng tôi rảo bƣớc chân Bƣớc chầm chậm giữa mƣa và giữa bóng Nghe những lời về cuộc sống vĩnh hằng. 103 Tôi hỏi thầy: “Những khổ đau nhƣờng ấy
Sau lời tối cao phán xét, tăng thêm Hay giảm nhẹ, hay không hề thay đổi?”
106 Thầy đáp: “Quay về khoa học của con Đã dạy rằng sự vật càng hoàn thiện Thì hạnh phúc, đau khổ rõ ràng hơn.

109 Bởi thế đám âm hồn này nguyền rủa Không thể nào đi tới sự vẹn toàn Phía trƣớc họ là những gì tồi tệ”.

112 Chúng tôi men theo đƣờng tròn vòng quanh Trò chuyện nhiều nên tôi không nhớ hết Sau đó chúng tôi đi xuống sâu hơn.
115 Và gặp Pờlutô, kẻ thù lớn nhất.
Chú thích KHÚC VI
13. Cerbero: theo thần thoại Hy Lạp là con chó ba đầu từng được Virgilio và Ovid sử dụng trong tác phẩm của mình. Dante dùng Cerbero làm quỉ sứ gác cổng tầng Địa ngục thứ ba.
49. Đô thành của ngươi: Firenze (Florence).
52. Ciacco: là biệt danh của một người dân Firenze nào đấy tham ăn. 61. Đoạn này nói về cuộc đấu tranh chính trị đã nổ ra ở Firenze khoảng năm 1300 giữa hai phe đảng Ghibellini và Guelfi. Năm 1266 phe Guelfi thắng nhưng rồi lại chia thành hai phe Đen và Trắng. Dante thuộc về phe Trắng. 68. Ba vòng mặt trời: ba năm.
79 – 84. Dante hỏi về những người thuộc cả phe Đen lẫn phe Trắng. 95. Khi kèn thiên thần cất tiếng: nghĩa là ngày Phán xét cuối cùng. 96 – 99. Khi đến đây quyền lực siêu phàm: nghĩa là ngày Giê-su sẽ xét xử người đã chết. Âm hồn sẽ quay lại mộ để nhận xác, nhập vào xác và lắng nghe lời phán xử. 106 – 108. Quay về khoa học của con: là những tác phẩm của Aristotle viết rằng sự vật càng hoàn thiện thì sự sung sướng hay đau khổ càng rõ ràng hơn. Sau khi hồi sinh, những âm hồn lầm lỗi “Không thể nào đi tới sự vẹn toàn”, sẽ phải chịu đau khổ nhiều hơn ở địa ngục, trong khi đó những kẻ chính đạo sẽ được hưởng hạnh phúc càng nhiều hơn ở thiên đàng.
115. Pluto (Plutus): thần của cải trong thần thoại Hy Lạp mà ở đây là quỉ sứ của tầng địa ngục IV trừng phạt những kẻ keo kiệt và hoang phí.
KHÚC VII
Tầng Địa ngục thứ tư – Pờlutô – Những kẻ hà tiện, hoang phí
“Papè Satán, papè satán aleppe!” Pờlutô kêu lên, khàn khàn trong giọng Nhƣng nhà hiền triết tất cả hiểu ra.

4 Trấn an tôi: “Con hãy đừng luống cuống Dù có gấp đôi cái vẻ điên cuồng Cũng không cản nổi chúng ta đi xuống”. 7 Rồi thầy hƣớng về cái mõm sƣng phồng Quát: “Câm đi, con sói kia nguyền rủa Hãy lặng im gặm nhấm nỗi điên khùng.

10 Chúng ta xuống đây, để mi câm nín Điều ƣớc muốn này tự chốn cao xanh Nơi thánh Mikelê trị bầy phản loạn”.

13 Và giống nhƣ căng gió những cánh buồm Bỗng xẹp xuống vì cột buồm gãy gục Con thú ngã nhào, sức lực tiêu tan.

16 Chúng tôi xuống tầng thứ tƣ Địa ngục Tiếp tục đi theo đƣờng dốc buồn đau Nơi giam cầm biết bao nhiêu tội ác.

19 Ai đau khổ, hỡi công lý trên cao! Đủ mọi hình phạt mà tôi đã thấy Ngƣời ta khổ đau vì tội lỗi nào?

22 Nhƣ sóng nƣớc Carítdi vực xoáy Vỡ tung ra khi sóng khác xô vào Mọi âm hồn đều phải vào vòng nhảy.

25 Đám bị đầy ải ngỡ còn đông hơn Phía này phía kia tiếng gào rú lớn Những khối nặng nề dùng ngực xô lăn.

28 Họ va đập vào nhau, rồi từ đó Quay lại phía sau và họ mắng nhau: “Sao giữ bo bo?”, “Sao xài hoang thế?”

31 Và cứ thế, họ theo vòng tròn đen Đi tới điểm phía bên kia đối diện Miệng gào to cái điệp khúc không ngừng.

34 Rồi mỗi ngƣời lại quay vòng trở lại Khi hết nửa vòng ở mé bên kia Tôi thốt lên, cõi lòng tôi tê tái:

37 “Ôi thầy ơi, xin thầy giảng cho con Họ là ai, có phải là tăng lữ
Những kẻ trọc đầu bên trái ta chăng?”

40 Thầy trả lời: “Tất cả đều mờ mắt Suốt cuộc đời họ không biết nghĩ suy Và không biết tiêu pha cho đúng mực.

43 Lời của họ cho ta thấy rõ ràng Khi họ đứng mặt vào nhau đối mặt Đối lập với nhau bằng những lỗi lầm.

46 Là tăng lữ, những kẻ đầu trọc lốc Nhƣng còn Hồng y giáo chủ, Giáo hoàng Những kẻ keo kiệt đã lên tột bậc”.

49 “Thƣa thầy, trong các nhân vật trên đây Có thể là một đôi ngƣời con biết Làm bẩn mình vì một lỗi trong hai”.

52 Thầy bảo: “Con nghĩ làm chi vô ích Cuộc sống tối mù đã khiến bọn này Trở thành mù nên chúng không còn biết.

55 Muôn thuở chúng đi đến điểm cuối cùng Rồi một ngày chúng chui ra khỏi mộ Một bọn nắm tay, một bọn mình trần.

58 Không biết cho, biết giữ – hai tội ấy Lìa thế gian vào cuộc đánh vật này
Mà thôi, chẳng cần dài dòng giảng giải.

61 Con thấy đấy, chỉ trò đùa ngắn ngủi Tiền của loài ngƣời giành giật với nhau Cuối cùng giao cho Thần tài giữ lấy.

64 Vì tất cả vàng bạc dƣới ánh trăng Không thể nào mang lại, dù một phút Thảnh thơi cho mệt mỏi những âm hồn”.

67 “Thƣa thầy – tôi hỏi – xin thầy giảng giải Vị Thần tài thầy nói đó là ai Mà mọi của cải trần gian giữ nổi?”

70 Thầy bảo tôi: “Dại dột những con ngƣời Sao sự ngu dốt nặng nề nhƣờng ấy Ta mong con hiểu hết những ý này.

73 Đấng Tối cao mà trí khôn cao nhất Tạo các vùng trời và các vị vua Để vùng này chiếu sáng sang vùng khác.

76 Và tỏa ra thứ ánh sáng ngang bằng Cũng nhƣ vậy với huy hoàng nhân thế Chúa cho ngƣời hƣớng dẫn một trí năng.

79 Để luân chuyển những của cải ở đời Từ ngƣời này, họ này sang họ khác
Bất chấp trở ngại, lòng tham con ngƣời.

82 Kẻ phất lên, kẻ mỏi mòn chờ đợi Là tuỳ theo điều chỉnh của trí năng Không nhìn ra nhƣ rắn trong cỏ dại.
85 Đừng tranh luận trí tuệ ngƣời nghèo hèn Đến việc Thần phán xét và cai quản Các Thần kia cũng dẫn dắt nhƣ Thần.
88 Sự chuyển đổi sẽ không hề ngƣng nghỉ Cần thiết khiến cho diễn biến nhanh hơn Bởi vậy con ngƣời đổi thay phận số.

91 Chính các Thần cũng có lúc buồn phiền Bởi thế, ngƣời ta đáng ra ca tụng Lại đi chê trách, hằn học, sai lầm.

94 Nhƣng mà Thần chẳng nghe lời chê trách Thần vẫn vui cùng với những Thiên thần Xoay quả cầu sáng sủa và an lạc.

97 Bây giờ chúng ta đến nơi đau buồn Nơi trên cao những vì sao đã lặn Và chúng ta không đƣợc phép chậm chân”.

100 Chúng tôi tới mé vòng tròn và đến Nơi từ trên cao dòng suối chảy ra Rót vào cái khe và rồi chảy xuống.

103 Nƣớc đen nhƣ bồ hóng hơn là xanh Và chúng tôi đi theo dòng nƣớc ấy Vào sâu theo hoang dã một lối mòn.

106 Dòng nƣớc u sầu chảy ra tí tách Hòa vào cái đầm tên gọi Xtigiê Tới chân những vách đá xanh lạnh ngắt.

109 Dán ánh mắt, rất chăm chú tôi nhìn Những con ngƣời đầy bùn dơ dƣới vực Họ giận dữ và tất cả trần truồng.

112 Họ đánh nhau nhƣng bằng đầu, bằng ngực Không chỉ bằng tay mà cả bằng chân Và dùng răng đớp nhau từng miếng một.

115 Thầy tôi nói: “Bây giờ con đã nhìn Hồn những kẻ mà cuồng điên áp đặt
Nhƣng ta còn muốn cho con biết rằng:

118 Còn những kẻ đang thở dài dƣới nƣớc Họ thở dài làm bong bóng sủi lên Cho con biết nơi họ đang ẩn nấp”.

121 Họ nói: “Chúng tôi đã sống đau thƣơng Dù không khí dịu êm, mặt trời rạng rỡ Vì chúng tôi mang làn khói u buồn.

124 Giờ càng buồn vì sống trong bẩn nhớp”. Từ trong cổ bài ca ấy tuôn ra Nhƣng rõ ràng thành lời, không thể thốt. 127 Chúng tôi theo vòng cung lớn đầm kia Giữa đất khô và đầm lầy ƣớt át Mắt nhìn những ai đang ngốn bùn dơ.
130 Cuối cùng đến dƣới chân một ngọn tháp.
Chú thích KHÚC VII
1. Papè Satán, papè satán aleppe: câu này trong các bản mà chúng tôi dùng đều không dịch nhưng nếu ta đọc tiếp những câu sau (4-9), mà Virgilio hiểu ra, thì đây là những lời giận dữ và đe dọa.
12. Thánh Mikelê trị bầy phản loạn: tức là Thánh Michele đuổi quỉ satan khỏi trời xanh trong sách Khải Huyền.
22. Cariddi (Charybdis): tên một mũi đất nhô ra biển ở Sicilia. 42. Không biết tiêu pha cho đúng mực: bởi vì một số này keo kiệt, số kia lại hoang phí.
45. Đối lập với nhau bằng những lỗi lầm: nghĩa là họ lầm lỗi ngược với nhau. 57. Bọn hà tiện thì “nắm tay” còn bọn hoang phí thì “mình trần”. 63. Thần tài (Fortune): vị thần có trách nhiệm về tài sản của loài người. 96. Xoay quả cầu: nghĩa là sự đổi thay của số phận. 98. Những vì sao đã lặn: nghĩa là đang ở vào giữa đêm. 107. Stige (Styx): con sông dưới Âm phủ. Dante mô tả thành một đầm lầy (xem khúc III, 78).
118. Những kẻ đang thở dài dưới nước: đấy là những kẻ giấu hận thù và sự giận dữ trong sâu kín.
KHÚC VIII
Tầng Địa ngục thứ năm – Philíppô Ácgiăngti
Tôi tiếp tục, nhƣ đã nói phần trên Chúng tôi đến dƣới chân một ngọn tháp Mắt ngƣớc lên đỉnh cao vút ngắm nhìn.

4 Ở trên đó nhấp nháy hai ngọn lửa Và xa hơn có một ngọn thứ ba Xa đến nỗi phải cố nhìn mới rõ.

7 Quay về ngƣời nhƣ đại dƣơng khoa học Tôi hỏi: “Lửa kia đang nói những gì Hai ngọn lửa kia do ai tạo lập?”

10 Thầy tôi đáp: “Con nhìn cuối đằng kia Và sẽ thấy trên không gian bẩn nhớp Con phân biệt ra chúng gọi ai về”.

13 Một mũi tên từ dây cung vội vã Xé rách toang bầu không khí lao ra Mũi tên lao đi thành con thuyền nhỏ.
16 Trong nháy mắt, đến trƣớc mặt chúng tôi Một thủy thủ trên chiếc thuyền kêu lớn: “Âm hồn lỗi lầm, mi đã đến đây!”
19 Thầy nói: “Phờlêgiát, Phờlêgiát Anh gào lên nhƣ thế để làm chi Chở chúng tôi qua dòng sông bẩn nhớp”.

22 Giống nhƣ kẻ nhận ra trò dối gian Từ căng thẳng, bực tức sang đấu dịu Phờlêgiát đã nguôi cơn giận trong lòng.

25 Thầy tôi bƣớc lên thuyền, hơi cúi xuống Tôi theo thầy cùng bƣớc xuống con thuyền Chỉ khi ấy thuyền mới hơi lún xuống.

28 Khi thầy và tôi đã bƣớc xuống thuyền Con thuyền cổ ngay lập tức rẽ sóng Vì còn bao nhiêu công việc phải làm.

31 Trong khi thuyền lƣớt trên làn nƣớc cóng Tôi gặp một hồn bê bết bùn dơ Hỏi: “Anh là ai, sao đến đây trƣớc hạn?”

34 “Tôi đến, nhƣng còn quay lại trần gian Còn anh là ai mà ghê nhƣ vậy?” Hồn trả lời: “Tôi là kẻ khóc than”.

37 Tôi đáp: “Hãy ở mà than với khóc Hỡi âm hồn đáng nguyền rủa kia ơi Ta nhận ra ngƣơi dù bùn nhem nhuốc”.

40 Hắn giơ hai tay về phía chiếc thuyền Nhƣng thầy tôi đã gạt đi và nói: “Hãy cút theo những con chó dƣới sông!”

43 Thầy hôn tôi và ôm vòng quanh cổ “Hỡi tâm hồn kiêu hãnh, cho con ngƣời Sinh ra con, ta cầu trời phù hộ!

46 Gã này là tên kiêu ngạo trên trần Trong tâm nó không chút tình nhân ái Nên ở đây nó giận dữ điên khùng.

49 Bao kẻ trên trần là vua vĩ đại Xuống đây là đàn lợn trong đống phân Chỉ sự khinh bỉ là còn giữ lại”.

52 Tôi nói: “Thầy ơi, giá con đƣợc nhìn Hắn chết ngạt ở trong dòng nƣớc bẩn Một khi trên đầm còn có con thuyền!”

55 Thầy trả lời: “Trƣớc khi sang đến bến Phía bờ kia con sẽ đƣợc hài lòng Một ƣớc mong sẽ làm con vui sƣớng”. 58 Chỉ lát sau cuộc tra tấn bắt đầu Đám âm hồn bẩn nhớp trong điên loạn Tôi thầm tạ ơn Thƣợng Đế trên cao.

61 “Thằng Ácgiăngti” – đám đông gào khản giọng Và cả tên Phirenxe nữa, điên khùng Cứ việc nhắm vào thân mình mà cắn.

64 Chúng tôi bỏ mặc hắn và lặng im Ập vào tai tôi những lời nức nở Khiến ánh mắt tôi chăm chú ngó nhìn.

67 Và vị ân sƣ của tôi liền nói: “Đã sắp đến gần thành phố Đitê Một đám đông bị nặng nề đày ải”.

70 Tôi nói: “Thầy ơi con thấy nhà thờ Hiện rất rõ đằng xa, trong thung lũng Rực hồng lên trong ánh lửa đung đƣa”.

73 “Đó là ngọn lửa muôn đời muôn kiếp Rực cháy bên trong và tỏa ánh hồng Nhƣ con nhìn thấy từ nơi Ngục thấp”.

76 Con thuyền đến những hào sâu bao quanh Một thành phố trông giống nhƣ con chạch Và tƣờng thành tôi ngỡ đúc bằng gang.

79 Sau khi lƣợn quanh một vòng rất lớn Con thuyền đƣa chúng tôi đến một nơi
Lão lái đò kêu: “Cổng vào, bƣớc xuống!”

82 Tôi thấy trên cổng quỷ sứ hơn ngàn Chúng nhảy xuống và hét lên giận dữ: “Mày là ai, tại sao vẫn sống nhăn?

85 Mà lại đến vƣơng quốc ngƣời đã chết?” Thầy của tôi tỏ dấu hiệu muốn bàn Với bọn chúng về một điều bí mật.

88 Vẻ khinh thị đã bớt đi một phần: “Mình ngƣơi vào, còn tên kia hãy xéo Sao nó dám liều mò đến quốc vƣơng?

91 Nó phải về theo con đƣờng rồ dại Nhƣng một mình, còn ngƣơi ở lại đây Ngƣời dẫn đƣờng ở lại vùng tăm tối”.

94 Bạn nghĩ xem, tôi tuyệt vọng nhƣờng kia Sau khi nghe bấy nhiêu lời nguyền rủa Vì tôi tin chắc không biết đƣờng về. 97 “Ôi thầy dẫn đƣờng của con, thầy ạ Đã hơn bảy lần che chở cho con Đã cứu con bao hiểm nguy, đe dọa.

100 Giờ tuyệt vọng xin đừng bỏ rơi con Nếu chúng không cho chúng ta đi xuống Thì hai thầy trò ta lại quay lên”.

103 Nhƣng vị sƣ phụ đã từng hộ tống Bảo tôi rằng: “Chẳng ai cản đƣợc ta Con đƣờng cho phép quyền uy Tối thƣợng.

106 Hãy đợi ta ở đây, hãy vững tin Vực dậy tinh thần sau cơn mệt mỏi Ta sẽ dẫn con đi tiếp con đƣờng”.

109 Ngƣời cha thân yêu bƣớc đi cô độc Để lại tôi với tâm trạng rối bời “Đƣợc” hay “không”, nghe chừng rất ngờ vực.

112 Thầy nói gì, không nghe đƣợc rõ ràng Và hình nhƣ những lời rất ngắn gọn Thế rồi cả bọn chạy vụt vào trong.

115 Trƣớc ngực thầy chúng đóng sầm cánh cổng Và thầy tôi đứng lại phía bên ngoài Quay lại phía tôi, bƣớc đi chầm chậm.

118 Mắt nhìn xuống, không còn vẻ bình tâm Thầy bƣớc đi, trong thở dài thầm thĩ: “Chúng cấm ta đi vào chốn cực hình!”

121 Rồi ngƣời lại nói: “Dù con đau khổ Chớ ngại chi, sẽ qua cuộc đấu này
Dù bên trong chúng tìm cách ngăn trở.

124 Trò láo này không có gì mới cả Chúng đã từng nhƣ thế ở cổng ngoài Cái cổng đó nay không còn đóng nữa.

127 Con đã nhìn dòng chữ chết những lời Nhƣng từ trên dốc có ngƣời đi xuống Vƣợt qua các tầng chỉ một mình thôi.
130 Tay ngƣời này sẽ mở ra cánh cổng”.
Chú thích KHÚC VIII
4. Nhấp nháy hai ngọn lửa: tín hiệu báo có những linh hồn mới đến ở trên tháp của thành Dis, theo tín hiệu này người đưa đò biết được có người mới đến. 19. Flegias (Phlegyas): nhân vật thần thoại, con của Marte và Crise, điên tiết về việc Appolo quyến rũ con gái mình nên đã đốt đền Appolo ở Deifi, tượng trưng cho sự giận dữ, được phái xuống canh giữ tầng V Địa ngục. 27. Dante còn sống, thân xác có trọng lượng nên “thuyền mới hơi lún xuống”. 32. Filippo Argenti: một người Firenze giàu có, thuộc Phái Đen, kẻ thù của Dante. 68. Dite (Dis): một trong nhiều tên gọi của Âm phủ. 82 – 83. Tôi thấy trên cổng quỷ sứ hơn ngàn: những quỷ sứ này xưa kia từng là những thiên thần nhưng đã cùng Lucifeo nổi loạn chống lại Thượng Đế nên bị đày xuống Địa ngục.
124 – 126. Trò láo này không có gì mới cả: theo truyền thuyết, khi Chúa Giê-su xuống Địa ngục để mang ra khỏi Địa ngục những âm hồn ngoan đạo đã bị lũ quỉ cản đường nhưng Ngài đã phá cho tan cánh cổng ngoài nên “cái cổng đó nay không còn đóng nữa”.
KHÚC IX
Tầng Địa ngục thứ sáu – Thành Đitê
Tôi rụt rè, mặt biến sắc vì sợ Khi nhìn thấy thầy quay lại phía sau Và giấu trên gƣơng mặt thầy nỗi sợ.

4 Thầy dừng lại, mắt căng thẳng ngó nhìn Vì ra xa mắt không nhìn qua đƣợc Dày đặc màn sƣơng, không khí tối đen.

7 Thầy bảo tôi: “Trận này ta sẽ thắng Vì nếu không thì Nàng đã thân hành… Ta sốt ruột chờ một ngƣời sẽ đến”.

10 Tôi cảm thấy lời của thầy bị ngắt Thầy chữa câu đầu bằng một câu sau Và câu trƣớc, câu sau không thống nhất.

13 Nghe lời thầy, tôi bất ổn trong lòng Vì nhận ra qua những câu đứt quãng Một ý gì có vẻ tệ hại hơn.

16 “Có ai ngƣời từ vòng đầu sầu thảm Xuống tận đáy sâu của chảo khổ đau Chỉ để cho tiêu tan niềm hy vọng?”

19 Tôi hỏi thế, và thầy đáp lời tôi: “Thật hiếm ngƣời nhƣ chúng ta, đã dám Làm cuộc hành trình nhƣ ta vừa rồi.

22 Nhƣng ngày xƣa ta đã từng có mặt Theo khẩn cầu của mụ Aritông – Ngƣời độc ác, chuyên gọi hồn nhập xác.

25 Khi hồn ta lìa xác một thời gian Mụ sai ta vào thành này đứng gác Thoát ngục Giuđa cứu một linh hồn.
28 Đó là nơi sâu và tăm tối nhất Xa mặt trời, và muôn vật xoay vòng Nhƣng con yên tâm, đƣờng đi ta biết.
31 Vùng đầm lầy hơi nồng nặc bốc lên Rồi bao lấy cả một vùng chết chóc Không thể vào, nếu vũ lực không dùng”.

34 Thầy nói nhiều nhƣng tôi không nhớ hết Vì mắt tôi bị thu hút từ xa – Một ánh lửa sáng ngời trên đỉnh tháp.

37 Ở nơi đó bỗng đột ngột hiện ra Ba hung thần máu me và tái nhợt Có cử chỉ và dáng dấp đàn bà.

40 Thắt lƣng bằng rắn bảy đầu xanh lét Rắn sừng, rắn giun làm tóc trên đầu Vấn quanh thái dƣơng, chao ôi khủng khiếp!

43 Còn thầy thì đã biết tất cả rồi Tuỳ tùng Nữ hoàng đau thƣơng mãi mãi “Bầy Êrinê hung dữ – thầy nói với tôi –

46 Aléctô đang khóc than bên phải Còn phía bên trái là Mêgiêra Ở giữa – Têxiphôn”. Rồi thầy ngừng lại.

49 Những hung thần dùng móng sắc cào da Tay đấm ngực, miệng gào lên ầm ĩ Tôi kinh hoàng, ôm vội lấy nhà thơ.

52 “Mêđuxa, biến hồn này thành đá! – Cả bọn hét lên và chúng cúi nhìn – Mối thù Têxêô báo thù chƣa đủ”.

55 Thầy bảo: “Nhắm mắt và hãy quay lƣng Vì Goócgiôn hiện ra, mà con nhìn nó Thì sẽ không còn trở lại trần gian!”

58 Thầy nói thế, rồi tự xoay tôi lại Và ý chừng chƣa thật hẳn tin tôi Thầy lấy tay mình bịt mắt tôi lại.

61 Hỡi bạn đọc với trí tuệ sáng ngời Hãy tìm xem ý nghĩa còn che khuất Sau những câu thơ có vẻ lạ đời!

64 Bỗng có tiếng động ầm ầm, khủng khiếp Rồi ập vào một dòng nƣớc đục ngầu Khiến cả đôi bờ run lên vì nƣớc.

67 Vẻ chẳng khác gì một trận cuồng phong Sinh ra từ những luồng hơi thù hận Không có gì cản đƣợc, táp vào rừng. 70 Bẻ cành cây, rồi cuốn đi, rồi ném Rồi xốc lên hỗn loạn, bụi mù tung Cả thú dữ, mục phu đều chạy trốn.

73 Thầy bỏ tay bịt mắt tôi, và rằng: “Xem cơn điên của dòng sông cổ điển Nơi thoát ra khói cay đắng màu đen”.

76 Nhƣ gặp phải kẻ thù là con rắn Nhái kinh hoàng bơi trên mặt nƣớc sông Cho đến khi giấu đƣợc mình yên ổn.

79 Tôi nhìn thấy sợ hãi những âm hồn Cùng chạy trốn một ngƣời đang sải bƣớc Vƣợt sông Xtigiê mà chẳng ƣớt chân.

82 Ngƣời ấy nhƣ muốn tránh làn khí độc Dùng bàn tay trái trƣớc mặt phẩy ngang Có vẻ việc này khiến ngƣời mỏi mệt.

85 Tôi biết đó là sứ giả Thiên đình Tôi nhìn thầy và thầy tôi ra hiệu Cúi đầu trƣớc ngƣời và tôi đứng im.

88 Tôi cảm thấy ngƣời đó sao cao ngạo Đến gần cửa, gõ bằng chiếc đũa con Cửa mở toang, không có gì cƣỡng nổi.

91 Ngƣời đó quát, trên bậc cửa kinh hoàng: “Lũ đày biệt xứ, ngu ngốc mù quáng Tại sao chúng bay hỗn láo, ngu đần?

94 Dám chống lại từ trên cao mệnh lệnh Mà kết cục thì vẫn thế mà thôi Chỉ làm cho tội chúng bay thêm nặng.

97 Sao lại đối đầu với số phận kia Chuyện Sécbêrô, chúng bay còn nhớ
Cổ và cằm hắn vẫn trụi đến giờ”.

100 Rồi ngƣời quay lại con đƣờng lầy lội Với chúng tôi, ngƣời không nói không rằng Có vẻ nhƣ bận tâm điều gì đấy.

103 Nhƣng không phải vì ai gặp trên đƣờng. Còn chúng tôi bƣớc chân về phía cổng Nghe những lời thánh thiện thấy yên tâm.

106 Chúng tôi vào, không bị ai gây chuyện Và tôi chỉ mong thấy những âm hồn Bị giam giữ trong những hàng rào kín. 109 Vừa bƣớc vào tôi đảo mắt nhìn quanh Tôi nhìn thấy chỉ mênh mông hoang vắng Đầy nỗi cực hình và tiếng khóc than.

112 Nhƣ ở Ácli, nơi dòng Rôđanô lặng Hay ở Pôla, gần vịnh Cácnarô Biên cƣơng nƣớc Ý tắm mình trong biển.

115 Khắp mặt đất những ngôi mộ thấp cao Lổn nhổn, nơi này chỉ toàn thế cả Và quang cảnh nhuốm một vẻ buồn đau.

118 Lửa rải khắp và cháy quanh các mộ Lửa bao trùm lên mồ mả khắp nơi
Tƣởng không sắt nào nung lâu hơn thế.

121 Mọi nấm mồ nắp đều mở bật ra Từ bên trong mộ phát ra tiếng khóc Chắc của âm hồn đang bị khảo tra.

124 Tôi hỏi thầy tôi: “Họ là ai vậy Mà bị chôn vùi trong những mộ này Phát lên tiếng khóc đớn đau nhƣờng ấy?”

127 Thầy đáp: “Chỉ toàn dị giáo mà thôi Đủ mọi giới, cùng môn đồ của họ Mồ mả ở đây chứa rất nhiều ngƣời.

130 Tội phạm giống nhau nhét vào một hố Những nấm mồ nhiều ít đều bị nung”. Thầy sang phải, và chúng tôi thong thả
133 Bƣớc giữa tƣờng cao, giữa những nhục hình.
Chú thích KHÚC IX
8. Vì nếu không thì Nàng đã thân hành: tức Bêatờrít. 23. Eriton (Erichtho): mụ phù thủy nổi tiếng ở Tessaglia có khả năng làm cho người mới chết tạm sống lại để sai khiến.
27. Ngục Giuda (Judas): tầng thứ 9, nơi đày những ai phản bội thân nhân của mình. Giuda là kẻ đã phản bội Chúa Giê-su.
38. Ba hung thần (tre furie): ba hung thần Âm phủ này là con gái của Acheronte và Notte, chuyên việc hành hình các tội nhân.
40. Rắn bảy đầu: một loại rắn thần thoại.
46 – 48. Aletto, Megera, Tesifón (bầy Erine hung dữ): tức ba hung thần ở câu 38, là ba yêu phụ trong thần thoại Hy Lạp gồm: nguyền rủa, báo thù và trừng phạt. 52. Medusa: người trẻ nhất trong ba chị em nhà Gorgoni, con gái của Forco, thần của những người làm nghề đi biển. Medusa ganh tỵ với nhan sắc của Minevra, vị nữ thần này đã biến tóc của chị em chúng thành rắn, người sống mà nhìn vào thì sẽ hoá thành đá, bởi thế Virgilio đã lấy tay mình bịt mắt Dante (câu 60).
54. Teseo (Theseus): Teseo đã theo bạn là Piritoo xuống Âm phủ để bắt về
Proserpina, bị bắt tù nhưng sau được Hercules phóng thích, còn Piritoo bị Cerbero cắn chết. Bọn hung thần nói “mối thù Têxêô báo thù chưa đủ” là nói chưa trừng phạt đúng mức, vì nếu giết được cả Teseo thì sẽ không ai còn sống lại cả gan xuống thăm

Âm phủ.
85. Sứ giả Thiên đình: là một thiên thần nào đấy, Dante không nói rõ. 98. Serbero đã cản không cho Herrcules vào Địa ngục để phóng thích Teseo, bị Hercules dùng một sợi dây xích buộc vào cổ lôi ra khỏi Địa ngục, vì thế “cổ và cằm hắn vẫn trụi đến giờ”.
112. Arli (Arles): thành phố ở Provence, tả ngạn sông Rhône, ở đây có một nghĩa địa La Mã rộng lớn thường được nhắc đến trong các sách thời Trung cổ. 113. Pola: thành phố ở Istria, gần vịnh Carnaro, ở đây thời bấy giờ cũng có một nghĩa địa lớn.
KHÚC X
Tầng Địa ngục thứ sáu (tiếp tục) – Pharinata
Giờ đây theo một lối đi bí mật Giữa những cực hình, giữa những tƣờng cao Thầy bƣớc đi và tôi theo sát gót.

4 “Hỡi thầy của con trí tuệ cao siêu Đã khiến con vâng ý ngƣời trở lại Xin ngƣời nói cho con biết những điều:

7 Những hồn ma đang nằm trong những mộ Liệu chúng ta có thể đến xem không? Vì nắp mở và không ai canh giữ”.

10 “Rồi nắp sẽ đóng – thầy trả lời tôi – Khi chúng trở về từ Iôxaphát Cùng với xác thân bỏ lại trên đời.

13 Đây nghĩa địa của những ngƣời duy vật Gồm Epicurô và các môn đồ Mà linh hồn đã chết cùng thể xác.

16 Và về câu hỏi con vừa đặt ra Sẽ có câu trả lời ngay tức khắc Cả những điều con còn giấu với ta”.

19 “Thầy ơi, với ngƣời, con đâu có giấu Có chăng là vì sợ quá nhiều lời Đã từ lâu con nghe thầy chỉ bảo”.

22 “Hỡi ngƣời Tôxcan nói năng rất hay Sao còn sống mà đến thành phố lửa Xin vui lòng tạm dừng bƣớc nơi đây.

25 Nghe lời nói, ta nghĩ rằng có lẽ Ngƣời sinh ra từ đất nƣớc cao sang Ta hơi nghiêm khắc với ngƣời, có thể”.
28 Những lời này bỗng đột ngột vang lên Lời của ai phát ra từ ngôi mộ Tôi thấy kinh hoàng, tiến sát gần hơn.
31 Thầy bảo tôi: “Quay lại, con sao thế? Hãy nhìn kia, đứng dậy Pharinata Con sẽ nhìn thấy rõ ràng tất cả”.

34 Tôi hƣớng mắt nhìn Pharinata Hắn đứng lên, trán ngẩng cao, ngực thẳng Có vẻ coi Địa ngục chẳng ra gì.

37 Bằng bàn tay cƣơng quyết và dũng cảm Thầy đẩy tôi về phía những nấm mồ Và dặn tôi: “Nói năng cho thận trọng!”

40 Khi bàn chân tôi bƣớc đến nấm mồ Hồn nhìn tôi với vẻ rất kiêu hãnh Và hỏi tôi: “Tổ tiên ngƣơi là ai?”

43 Còn tôi vì thích chiều theo ý muốn Của âm hồn, không giấu một điều chi Hồn nghe xong, lông mày hơi nhíu xuống.

46 Rồi hồn nói: “Họ là bọn chống ta Họ chống ta cả họ hàng, phe đảng Bởi thế, hai lần ta đẩy họ đi”.

49 “Hai lần bị đuổi – tôi trả lời chầm chậm – Rồi từ khắp nơi họ đã trở về Nghệ thuật này ích gì cho phe đảng!”

52 Ngay lúc đó ở nấm mồ kế bên Một hồn khác nhô cái cằm có ngấn Hình nhƣ chỉ bằng đầu gối nhỏm lên.

55 Rồi hồn đảo mắt nhìn quanh bốn hƣớng Nhƣ muốn biết xem còn ai đi cùng Nhƣng mà đã tiêu tan niềm hy vọng.

58 Hồn khóc nói: “Nhờ thiên tài cao thƣợng Mà ngƣơi đi vào ngục tối tăm này Con trai ta đâu? Sao không cùng xuống?”

61 “Tôi đâu có thể đi xuống một mình Mà nhờ ngƣời đợi đằng kia dẫn dắt Ngƣời mà Guyđô trƣớc đây coi thƣờng”.

64 Qua lời nói và vẻ ngoài bị phạt Đã cho tôi nhận ra đƣợc ông ta Nên tôi trả lời rõ ràng, chu tất.

67 Hồn đứng dậy la lớn: “Ngƣơi nói gì? Sao lại nói “trƣớc đây” là sao vậy Thế nó không còn thấy mặt trời kia?” 70 Khi thấy tôi đứng lặng im một chút Tìm câu trả lời cho câu hỏi kia Hồn đã ngã lăn và rồi biến mất.

73 Còn cái hồn kiêu hãnh vẫn đứng yên Lƣng vẫn thẳng, cổ không hề động đậy Nét mặt không thay khi tôi tạm ngừng.

76 Rồi nối lại cuộc chuyện trò ban nãy: “Nghệ thuật kia nếu không có ích gì Thì ta đau hơn cực hình này vậy.

79 Nhƣng trƣớc đây chiếu sáng năm mƣơi lần Gƣơng mặt Nữ thần nơi này ngự trị Nghệ thuật kia quả biết mấy khó khăn!

82 Ta mong ngƣơi với trần gian trở lại Nhƣng sao đời không một chút bao dung Mọi điều luật họ hàng ta chống lại?”

85 “Cuộc tàn sát và cả sự kinh hoàng Nhuộm đỏ dòng Ácbia bằng máu Trong Thánh đƣờng lời cầu nguyện còn vang!”

88 Hồn thở dài, rồi lắc đầu than thở: “Cái ngày hôm đó không chỉ mình ta Và ta tham chiến không hề vô cớ.

91 Nhƣng quả đúng là chỉ có mình ta Khi mọi ngƣời đều quyết tâm triệt phá Ta là ngƣời bảo vệ Phirenxe”.

94 “Tôi cầu cho con cháu ngƣơi yên ổn Nhƣng xin gỡ hộ tôi thắc mắc này Đang làm rối những lời tôi suy luận.

97 Tôi không lầm thì ngƣơi có khả năng Nhìn thấy việc trong thời gian sắp tới Trong hiện tại mắt của ngƣơi mơ màng”.

100 “Hiện tại chúng ta nhƣ ngƣời mắt kém Nhƣng lại nhìn rõ cái ở xa xăm Là nhờ Thƣợng Đế ban cho ánh sáng.

103 Chúng ta bất lực với những gì gần Với hiện tại nếu không ai mách bảo Thì cũng tịt mù nhƣ ở trần gian.

106 Bởi thế, nhƣ ngƣơi tự mình đã hiểu Tri giác của ta tất cả tiêu tan Khi cánh cửa của tƣơng lai đóng lại”. 109 Tôi thấy hơi ân hận nên thƣa rằng: “Nhờ ngƣơi báo với hồn vừa biến mất Con trai hồn còn sống ở dƣơng gian.

112 Nếu tôi trả lời còn chi khúc mắc Là vì đầu óc còn vƣớng những điều Lúc nãy với tôi ngƣơi vừa giải đáp”.

115 Tôi nghe thấy tiếng thầy nhắc nhở thêm Hãy hỏi hồn một điều ta cần biết Rằng có những ai đang ở với hồn?

118 “Tôi ở đây với hơn nghìn hồn khác Có vua Phêđêricô đệ nhị, Hồng y
Nhƣng không cần kể tên bao kẻ khác”.

121 Nói đến đây âm hồn chợt biến đi Tôi quay trở lại nhà thơ cổ đại Và về những lời bí ẩn, nghĩ suy.

124 Bóng thầy lay động, vừa đi vừa hỏi: “Sao con có vẻ bối rối trong lòng?” Và tôi trả lời câu thầy vừa nói.

127 “Hãy nhớ những lời mà con vừa nghe Về số phận con” – thầy tôi chỉ thị Rồi giơ ngón tay: “Nhƣng nhớ điều này:

130 Khi con đến trƣớc ánh mắt êm ái Của đôi mắt đen nhìn thấy mọi điều Hãy hỏi hành trình những năm sau đấy”.

133 Rồi thầy tôi về bên trái bƣớc sang Theo lối hẻm chạy xuống lòng thung lũng
Rời các tƣờng thành, trở lại trung tâm.
136 Từ nơi đó xông lên mùi thối nặng.
Chú thích KHÚC X
11. Iosafat (Jehosaphat): tên một thung lũng, gần Jerusalem, theo Kinh Thánh là nơi diễn ra sự phán xét cuối cùng.
14. Epicuro (Epicurus) (341 – 270 tr. CN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại chủ trương theo duy vật, người ta coi Epicurua và những học trò của ông là những kẻ vô thần. 18. Cả những điều con còn giấu với ta: Virgilio đoán biết nguyện vọng của Dante muốn gặp người đồng hương Farinata.
22. Người Tôxcan: tức Dante.
32. Farinata degli Uberti, thủ lĩnh của phe Ghibellini từ 1329 đã đuổi phe Giuelfi khỏi Firenze năm 1241. Năm 1251 phe Guelfi trở về nhưng đến năm 1258 lại bị trục xuất khỏi Firenze và từ đó khu Toscana nằm trong tay phe Ghibellini. Như vậy, Farinata là địch thủ chính trị của phe Dante ở Firenza.
53. Đây là Cavalcante de Cavalcanti, môn đồ của Epicurus, cha của Guido Cavalcanti
– là nhà thơ và bạn của Dante.
79. Năm mươi lần chiếu sáng: tức là 50 tháng. Proserpina, vợ của Plutone, theo thần thoại, được coi là Nữ thần của mặt trăng.
86. Arbia: con sông nhỏ gần Siena. Năm 1260 phe Ghibellini của Farinata đã đánh thắng phe Guelfi của Dante. Cuộc tàn sát đã nhuộm đỏ dòng sông Arbia. 93. Trong cuộc họp của phe Ghibellini chiến thắng người ta đề xuất kế hoạch triệt phá Firenze nhưng Farinata đã công khai chống lại, tuyên bố rằng một khi ông ta còn sống thì sẽ còn cầm gươm để bảo vệ Firenze.
97 – 99. Tôi không lầm thì ngươi có khả năng: Dante cho rằng những kẻ lầm lỗi ở địa ngục có khả năng nhìn thấy việc trong thời gian sắp tới, tuy nhiên, xét theo câu hỏi của Cavalcanti (câu 67 – 69) thì họ không hề biết một chút gì về việc xảy ra trên dương thế trong thời điểm hiện tại.
108. Khi cánh cửa của tương lai đóng lại: nghĩa là khi ngày phán xử đến, thời gian sẽ là vĩnh hằng.
119. Federico đệ nhị (1194 – 1250): Hoàng đế Vương quốc Napoli, một người theo trường phái triết học của Epicurus nhưng được Dante coi trọng. Hồng y giáo chủ: tức Ottaviano delgi Ubaldini, là một trong những người thành lập phe Ghibellini. Câu nói nổi tiếng còn được nhớ đến: “Nếu như có linh hồn thì ta sẵn sàng hy sinh vì phe Ghibellini”.
130. Khi con đến trước ánh mắt êm ái: ngầm chỉ Beatrice.
KHÚC XI
Tầng Địa ngục thứ sáu (kết thúc) – Trật tự ở Địa ngục
Chúng tôi đến một bờ vách dựng đứng Nơi những tảng đá lớn xếp vòng tròn Và nhìn thấy những điều rất kinh khủng.

4 Trƣớc cảnh tƣợng thật quá đỗi kinh hoàng Và mùi thối bốc lên từ vực thẳm Chúng tôi đến núp sau nấm mồ đơn.

7 Trên mộ này có ghi dòng chữ đậm Nơi giam Giáo hoàng Anaxtaxiô Mà Phôtanh lái chệnh đƣờng chính thống.

10 “Ta hãy dừng một lát đã nghe con Để cho quen dần với mùi hôi thối Và nữa, để cho cẩn trọng thêm phần!”

13 Thầy bảo thế, và tôi liền cất tiếng: “Ta nên tranh thủ khỏi phí thời gian!” Thầy lại bảo: “Đó là điều ta muốn”.

16 “Sau những tảng đá, con hãy nhìn xem – Thầy bắt đầu – là ba tầng ngục nhỏ So với trƣớc kia thì nó bé hơn.

19 Nhƣng cả ba chật ních hồn tội lỗi Để cho con sau đấy sẽ ngó nhìn
Con hãy tìm hiểu những điều lầm lỗi.

22 Trong các tội căm ghét ở trời xanh Tội bất công đƣợc coi là tội cuối Xúc phạm kẻ khác bằng bạo lực, và gian.

25 Tội quen thuộc của ngƣời là gian dối Nên Chúa Trời càng căm ghét nhiều hơn Ném xuống đáy sâu, gia tăng phạt tội.

28 Tội bạo lực ở vòng thứ nhất giam Và chia ra làm thành ba vòng ngục Vì bạo lực xúc phạm đến ba lần:

31 Xúc phạm ngƣời thân, bản thân mình, Thƣợng Đế Xúc phạm đến của cải hay hình hài Con thế thể hiểu ra nhờ suy nghĩ.

34 Ngƣời ta có thể thƣơng tích gây ra Xúc phạm đến ngƣời khác, hay tài sản Có thể cƣớp bóc, phá hoại, đốt nhà.

37 Những kẻ gây thƣơng tích cho ngƣời khác Cùng bọn côn đồ đều bị cực hình Chúng bị giam ở trong vòng thứ nhất.

40 Những kẻ khác xúc phạm bản thân mình Xúc phạm tài sản của mình, đau đớn Trong vòng thứ hai chỉ biết kêu rên.

43 Còn những kẻ làm cho đời căm giận Chơi trò đỏ đen, vung phí bạc tiền Phải khóc than, lẽ ra là sung sƣớng.

46 Và những kẻ xúc phạm đến Chúa Trời Mạt sát Ngài hay bằng lời nguyền rủa Khinh miệt thiên nhiên, thành quả của Ngài.

49 Vì điều này, ở trong vùng hẹp nhất In dấu lửa lên bọn Xốtđôma và Caoócxa Những ai trong tim Chúa Trời khinh miệt.

52 Tội gian lận làm thƣơng tổn lƣơng tâm Mang tai hại cho những ai tin cậy Và những ai không tin cả chính mình.

55 Thói tật sau này thực ra cắt đứt Liên hệ của tình mà Tạo hoá sinh
Chỗ của chúng là vòng hai tù ngục.

58 Bọn đạo đức giả, phù thủy, nịnh thần Bọn trộm cắp, bọn buôn thần bán thánh Bọn cờ gian bạc lận, bọn lƣu manh.
61 Thói tật kia đã làm cho quên lãng Tình yêu tự nhiên, tình cảm yêu thƣơng Không có lòng tin tâm hồn cao thƣợng.
64 Vòng hẹp nhất, nơi ngự của Đitê Là tâm điểm, là trung tâm hoàn vũ Bọn phản bội kia vĩnh viễn chôn vùi”.

67 Tôi thốt lên: “Lời của thầy sáng tỏ Cái bóng hình vực thẳm trƣớc mắt con Thầy đã kể, ai trong này bị giữ.

70 Nhƣng hãy nói thêm bọn ở trong đầm Rất hôi thối, bị gió mƣa hành hạ Và phải trút bao sức lực cuối cùng.

73 Sao không ở trong đô thành lửa đỏ Giam chúng, khi chúng nguyền rủa Chúa Trời Còn nếu không, vì sao bắt chúng khổ?”

76 Thầy đáp: “Sao hôm nay con lầm Khác sự xét đoán mọi ngày sáng suốt Hay đầu óc con lầm lạc con đƣờng?

79 Vì những lời mà con không nhớ hết Trong quyển sách “Đạo đức” đã giải bày Về ba điều mà trời xanh căm ghét:

82 Thú tính điên cuồng, hiểm độc, thói buông tuồng Và hình nhƣ thói buông tuồng nhẹ nhất Nên Ngài phần nào xử phạt nhẹ hơn.

85 Nếu con nghĩ suy những lời nói đó Rồi xem trong trí nhớ họ là ai Mà phải chịu cực hình ngoài thành lửa.

88 Con hiểu tại sao những tên độc ác Bị tách ra nhƣng vẫn chịu cực hình
Dù Thƣợng Đế có nhẹ phần xử phạt”.

91 “Ôi mặt trời sửa cho con cái nhìn Khiến con hài lòng khi nghe giải đáp Nhƣng nghi ngờ cũng quan trọng với con.

94 Xin thầy hãy trở lại đây một chút Thầy vừa nói rằng những kẻ cho vay Xúc phạm nhân từ – thì con thắc mắc”.

97 Thầy tôi đáp: “Bài học cho những ai Nhà triết học rất nhiều lần đã giảng Rằng Tự nhiên có trƣớc hết trên đời.

100 Và Nghệ thuật, và Tri thức thần thánh Ở trong sách “Vật lý” nếu con xem Thì chỉ qua vài trang là cảm nhận: 103 Rằng Nghệ thuật ngƣời trần theo tự nhiên
Giống nhƣ đồ đệ bƣớc theo sƣ phụ Là cháu con của Đấng chốn cao xanh.
106 Nghệ thuật, Tự nhiên nếu con còn nhớ Sách “Sáng thế ký” những câu mở đầu Rằng con ngƣời sống vui và nở rộ.

109 Còn kẻ cho vay nặng lãi theo đƣờng Khinh miệt cả Tự nhiên và Nghệ thuật Nó đi tìm cái mà nó ƣớc mong.

112 Nhƣng thời gian trôi mau, giờ là lúc Chòm Ngƣ tinh lấp lánh ở phía đông
Chòm Đại hùng trải theo luồng Tây-Bắc.
115 Và xa xa vách đá hạ thấp dần”.
Chú thích: KHÚC XI
8. Anastasio II (Anastasius) làm Giáo hoàng từ năm 496 đến năm 498, mong muốn hoà giải mâu thuẫn về học thuyết giữa Giáo hội phía Tây và Giáo hội phía Đông đã đón tiếp Fotin thân tình nên sau này dư luận cho rằng Giáo hoàng Anastasio II bị Fotin lái đi theo tà thuyết.

50. Soddoma và Caorsa (Sodom and Cahors): Soddoma là thành phố vùng biển Chết trong Kinh Thánh, nổi tiếng bị Thượng Đế thiêu huỷ bằng một trận mưa lửa do dân chúng chống đối lại tự nhiên.
Caorsa (Cahors) là thành phố ở miền nam nước Pháp, nổi tiếng là nơi những kẻ cho vay nặng lãi. Ở Ý từ “caorsini” nghĩa là kẻ cho vay nặng lãi. 65. Dis (Lucifeo): theo quan niệm thời Trung cổ thì đáy Địa ngục là tâm điểm của quả đất mà cũng là tâm điểm của vũ trụ.
67 – 90. Dante thắc mắc rằng tại sao bọn bị hành hạ trong đầm kia không phải giam trong thành lửa đỏ (tức hình phạt nặng hơn), Virgilio trả lời rằng bọn này tội lỗi có phần nhẹ hơn và dẫn về cuốn Sách Đạo đức: tức cuốn Etica (Ethics) của Aristotle, nơi có phân loại và định nghĩa các loại tội: thói buông tuồng (incontinenza), hiểm độc

(malizia), thú tính điên cuồng (malta bestialitade), theo đó, thói buông tuồng có phần nhẹ tội hơn (sách Đạo đức, quyển V, chương I). 98. Nhà triết học: tức Aristotle.
101. Sách Vật lý: tức cuốn Fisica (Physics) của Aristotle. 107. Sáng thế ký (Genesis): cuốn đầu tiên của Kinh Thánh.
KHÚC XII
Tầng Địa ngục thứ bảy, ngục thứ nhất – Dòng sông máu
Con đƣờng đi xuống một bờ dốc đứng Và có một con quái vật đứng canh Khiến mọi ánh mắt đều nhìn khác hƣớng.
4 Đó là do nạn lở đất năm nào Vì động đất, núi Tờrentô giáng xuống Ađixê, hay vách đá đổ nhào.
7 Đất đá ầm ầm đổ từ trên núi Rồi bỗng nhiên ập xuống những cánh đồng Tạo nên đƣờng dốc từ trên cao ấy.

10 Đó là đƣờng dốc dẫn xuống vực sâu Từ trên sƣờn núi đá kia sụp đổ Và phơi bày nỗi ô nhục Cờrétti.

13 Nó đƣợc thai nghén trong tƣợng con bò Thấy chúng tôi, nó tự mình hành hạ Vì do lòng căm giận với buồn lo.

16 Nhà thông thái của tôi liền quát nó: “Mày lầm ngƣời này là quận công Atênê Đã tặng mày cái chết trên trần thế?

19 Hãy cút đi, đồ súc vật, súc sinh Ngƣời đâu phải do chị mày chỉ dẫn Mà đến để xem những nỗi cực hình”.

22 Giống nhƣ con bò đực bị tử thƣơng Giật dây trói nhƣng mà không thể chạy
Không thể đi mà chỉ nhảy điên cuồng.

25 Tôi thấy Minôtôrô lồng lên hoang dã Và thầy tôi kêu lớn: “Hãy qua nhanh Cần tranh thủ vì nó đang giận dữ!”

28 Đƣờng đi xuống, chúng tôi rảo bƣớc chân Tiếng đá sỏi trên con đƣờng lạo xạo Do bàn chân tôi sức nặng bất thƣờng.

31 Thấy tôi suy nghĩ trầm tƣ, thầy bảo: “Chắc con nghĩ về quái vật điên cuồng Mà ta vừa dẹp cơn điên hỗn láo.

34 Ta muốn cho con hay rằng trƣớc đây Ta đi xuống Địa ngục trong bóng tối Lèn đá chƣa sụp xuống nhƣ lúc này.

37 Nếu ta không lầm thì chƣa lâu lắm Trƣớc khi Ngài hạ cố xuống nơi này Tƣớc của Đitê mấy mồi to lắm.

40 Khắp bốn phía chuyển động mạnh vực sâu Ta ngỡ vũ trụ vì tình xúc động Nên đã quay về với thuở ban đầu.

43 Thế giới đôi khi vẫn thành hỗn loạn Chính thời đó cái lèn đá cổ này Ở nơi đây và xa hơn đổ xuống. 46 Nhƣng mà xuống phía dƣới con hãy nhìn
Một dòng sông máu me và sôi sục Nấu ngƣời dùng bạo lực hại ngƣời thân”.
49 Thói hám của và cơn giận điên cuồng Làm khổ ta trong cuộc đời ngắn ngủi Để rồi chìm trong vĩnh viễn khốn cùng!

52 Tôi thấy một vực hình cung cực lớn Và cả cánh đồng bốn phía vây quanh Đúng nhƣ lời thầy của tôi đã dặn.

55 Giữa vách đá và cả giữa cánh đồng Nối đuôi nhau bọn nửa ngƣời nửa ngựa Với cung tên săn thú nhƣ trên trần.

58 Vừa thấy chúng tôi, chúng liền dừng lại Ba đứa liền tách ra đứng bên rìa Và cung tên đã sẵn sàng chuẩn bị.

61 Một đứa gào: “Bọn mi cực hình gì? Hỡi hai tên đang từ dốc đi xuống Trả lời ngay không tao bắn bọn mi!”

64 Thầy tôi đáp: “Câu trả lời, khi đến Chúng ta tự mình nói với Kirông Sao ngƣơi vẫn bị vũ phu sai khiến?”

67 Rồi thầy bảo tôi: “Đó là Nétxô Đã chết vì nàng Đêjanira kiều diễm Nhƣng rồi cuối cùng cũng trả đƣợc thù.

70 Kẻ đứng ở giữa, mắt nhìn xuống ngực Là Kirông, đã nuôi dƣỡng Asin Và Phôlô – luôn điên cuồng bực tức.

73 Chúng đi quanh bờ vực hàng nghìn tên Dùng tên bắn hạ những hồn tội lỗi Định ngoi lên khi tội lỗi chƣa đền.

76 Chúng tôi đến gần đám đông quái vật Kirông lấy tên, rồi dùng đuôi tên Gạt râu của mình sang hai bên mép.

79 Khi đã lộ ra rộng hoác cái mồm Nó bảo đồng nghiệp: “Chúng bay có thấy Cái gã đi sau khuấy động đá lên.

82 Nghĩa là không phải bƣớc chân ngƣời chết”. Và thầy của tôi đã đến kề bên Nửa ngƣời nửa ngựa cái con quái vật: 85 “Anh ta còn sống nhƣ ngƣời trần gian Nên tôi dẫn anh đi thăm thung lũng Không vì thích thú mà chỉ vì cần.

88 Một vị dừng bài Thánh ca đang hát Đã đến giao cho tôi sứ mệnh này Tôi không lỗi lầm, anh ta không trộm cắp.

91 Chính bậc Đức hạnh đó đã khiến tôi Cất bƣớc đƣờng thật kinh hoàng quá đỗi Hãy cho một ngƣời dẫn đƣờng chúng tôi.

94 Chỉ giùm tôi chỗ nào có thể lội Và dùng lƣng cõng giúp anh bạn này Không phải âm hồn nên không đi nổi”.

97 Kirông quay phải và bảo Nétxô: “Ngƣơi hãy làm kẻ dẫn đƣờng cho họ Gặp toán canh nào thì bảo tránh ra”.

100 Chúng tôi theo kẻ đƣa đƣờng phía trƣớc Đi dọc bờ sông máu đỏ sục sôi Nghe thấy tiếng kêu những ngƣời bị luộc.

103 Tôi thấy nhiều kẻ ngập đến lông mày Nhân mã bảo tôi: “Đây là bạo chúa Từng khát máu và của cải bao ngƣời.

106 Và đang khóc than những ai hung dữ: Kìa Alếchxanđrô và Điônixiô Từng dìm Xixilia trong nhiều đau khổ.

109 Và cái trán có bộ tóc đen kia Là Atđôlinô, còn tên tóc sáng Chính là Ôpítxô xứ Etti.

112 Tên này bị đứa con trai giết chết”. Tôi nhìn thầy, nhƣng thầy tôi bảo rằng: “Ta thứ hai còn tên này – thứ nhất”.

115 Và sau đó chúng tôi bƣớc đến gần Một đám tội đồ dƣờng nhƣ muốn thoát Khỏi dòng máu sôi gần ngập hết thân.

118 Chúng tôi thấy một âm hồn đứng lẻ “Kẻ trƣớc bàn thờ đâm thủng trái tim Nay còn đƣợc thờ trên sông Thêm đó”.

121 Tôi thấy có rất nhiều kẻ nhô thân Hoặc nhô đầu lên khỏi dòng suối đỏ Trong số này tôi biết một âm hồn.

124 Dòng sông máu càng sôi lâu càng cạn Rồi chỉ còn lấp xấp đến bàn chân Ở đó chúng tôi vƣợt qua vực thẳm.

127 Nhân mã nói: “Khi ở mé bên này Dòng sông máu kia đang dần dần cạn Thì có một điều mà ngƣơi phải hay:

130 Ở mé bên kia, sông sâu thêm mãi Cho đến khi sẽ tiếp nối với nơi Đám đông bạo chúa vẫn còn rên rỉ.

133 Đó là công lý thánh thần xử phạt Áttila, kẻ đã gặp tai ƣơng Piarô, Sétxtô tuôn dòng nƣớc mắt.

136 Lửa đốt lên và nƣớc mắt vĩnh hằng Riniê Coónêtô và Riniê Patxô đó Những kẻ từng gây bao cuộc chiến tranh”.
139 Nétxô nói xong, vƣợt qua suối đỏ.
Chú thích: KHÚC XII
4 – 9: Dante gợi nhớ lại nạn lở đất xưa kia xảy ra ở sông Adige giữa vùng Trento và
Verona.
12 – 25. Creti (hoặc Creta): tên một hòn đảo, nay gọi là Candia. Quái vật Minotauro (Minotaur) do Pasifae, vợ của Minosse, vua của đảo Creti, hôn phối với một con bò đực mà sinh ra.
17. Quận công Atene (Athens): tức Teseo (Theseus), con trai của Egeo, vua Atene. Thành phố này, theo lệ phải cống nạp 7 nam 7 nữ để làm thức ăn cho quái vật Minotauro sống trong mê cung. Khi Teseo bị nộp làm vật hy sinh chàng đã chỉ huy toán nạn nhân giết chết Minotauro. Nàng Ariana (Ariadne), con gái của Minosse đã đưa cho Teseo cuộn chỉ dẫn đường để biết đường đi trong mê cung, nơi ở của Minotauro. Điểm cuối của cuộn chỉ là lối ra.
38. Chỉ việc Giê-su đã xuống Địa ngục để giải thoát cho một số vĩ nhân chưa qua lễ rửa tội.
47. Dòng sông máu: sông Flegetonta (Phlegethon). 65. Chiron: tên cầm đầu ba con nhân mã nửa người nửa ngựa. 67. Nesso (Nessus): Nesso yêu nàng Dejanira, vợ của Ercole, chở nàng qua sông

Eveno để cùng nhau đi trốn nhưng Ercole đuổi kịp, dùng tên thuốc độc bắn chết Nesso. Trước khi chết, Nesso tặng Dejanira chiếc áo có dính máu của mình và dặn rằng cho ai mặc áo này thì sẽ giành được lòng yêu thương của người ấy. Dejanira tin là thật, đã đưa cho chồng là Ercole mặc để hàn gắn tình cảm vợ chồng. Không ngờ Ercole mặc vào bị ngấm thuốc độc phát điên và chết, vì thế Nesso “cuối cùng cũng trả được thù”.
72. Folo (Pholus): Folo đến dự đám cưới của Piritoo, vua của người Lapiti, muốn bắt cóc cô dâu và những phụ nữ có mặt ở đấy. Folo tượng trưng cho bạo lực và tham lam.
88. Tức là Beatrice.
107. Alessandro (Alexander): vua Macedone; Dionisio (Dionysius): bạo chúa ở Siracusa, được các nhà văn cổ đại xem là đại diện cho sự tàn bạo. 110. Azzolino da Romano (1194 – 1259): kẻ từng gây ra nhiều vụ thảm sát ở Trevigi, thành phố Padova và vùng Lombardia.
111. Opizzo da Esti: lãnh chúa vùng Ferrara, cuối cùng bị người con trai giết chết. Có bản lại nói là bị đứa con trai riêng (stepson) giết chết. 114. Ta thứ hai còn tên này – thứ nhất: ý nói là ở đây thì tên này sẽ giải thích chứ không phải thầy.
118 – 120. Guido di Monfort (Guy de Monfort): người kế chức của Charles d’ Anjou đệ nhất ở Toscana, năm 1271 tại buổi lễ ban thánh ở nhà thờ Veterbo đã đâm chết hoàng tử Henry, con trai của vua Anh Henry III để báo thù cho cha. Tương truyền con tim của hoàng tử được để trong chiếc chén vàng đặt trên một trụ cầu ở sông Tamisi (sông Thêm), Luân Đôn.
134. Attila: vua của bộ tộc Unni (Hun) đã tàn phá các nước châu Âu ở thế kỷ thứ V, được mệnh danh là “thần roi” (Scourge of God).
135. Pirro (Pyrrhus): có thể là con trai của Asin đã giết vua Priam mà Dante lấy từ Eneide; Sesto (Sextus): có thể là con trai của Pompeo mà sau thành hải tặc. 137. Rinier da Corneto (Rinier of Corneto): một tướng cướp nổi tiếng ở Maremma, thời Dante; Rinier Pazzo: một thủ lĩnh của đảng Ghibellini ở Toscana khoảng năm 1200.
KHÚC XIII
Tầng Địa ngục thứ bảy, ngục thứ hai – Những kẻ tự sát, những kẻ xài hoang
Khi Nétxô còn chƣa sang bờ ấy Thì chúng tôi đã vào một khu rừng Chƣa từng có một lối mòn đi lại.

4 Lá cây một màu xám xịt, không xanh Cành không thẳng mà xù xì, vặn vẹo
Gai độc có nhiều nhƣng quả thì không.

7 Thú rừng tránh cả những vùng trồng tỉa Từ sông Xêxina đến Coónêtô Không rừng nào rậm, dữ dằn nhƣ thế.

10 Đây là nơi loài ác điểu Ácpi Làm tổ, đuổi dân Tơroa chạy khỏi Thành Xtrôfađê và thảm hoạ kia.

13 Chúng có cánh chim nhƣng cổ, mặt ngƣời Chân có vuốt con, bụng đầy lông lá Trên cành cây, kêu những tiếng bi ai.

16 Thầy bảo tôi: “Trƣớc khi ta đi tiếp Hãy nhớ rằng ta ở ngục thứ hai Và vẫn ở đó – rồi thầy tiếp tục –

19 Cho đến khi đi vào bãi lửa hoang Hãy nhìn cho kỹ và con sẽ thấy Chứ lời ta, con có thể không tin”.

22 Khắp mọi nơi nghe những lời than khóc Nhƣng tuyệt nhiên không thấy một bóng ngƣời Tôi vội vàng dừng chân vì sửng sốt. 25 Tôi ngỡ thầy đoán là tôi tin rằng Lời than khóc là những ngƣời ẩn nấp Sau những lùm cây cả một đám đông.

28 Nên thầy bảo: “Con bẻ vài cành lá Của một bụi cây nào đó bất kỳ Thì lập tức thắc mắc con sáng tỏ”.

31 Khi đó bàn tay của tôi đƣa ra Bẻ một cành cây mận gai bên cạnh Cây bỗng kêu lên: “Sao lại hành ta!”

34 Từ chỗ gãy cành máu đen túa chảy Cây lại kêu: “Ngƣơi hành hạ ta chi Chẳng lẽ ngƣơi lại dữ dằn đến vậy?

37 Chúng ta xƣa là ngƣời nay là cây Bàn tay ngƣơi nên nhẹ nhàng mới phải Dù là linh hồn rắn rết giờ đây”.

40 Nhƣ thanh củi tƣơi, một đầu đã cháy Nhƣng đầu kia vẫn rên rỉ, nghiến răng Tiếng thoát ra ấy là nhờ gió đẩy.

43 Và rồi từ cành gãy ấy cùng tuôn Cả lời và máu, làm tôi khiếp đảm Tôi buông cành cây, tại chỗ đứng im.

46 Thầy tôi trả lời tiếng kêu ai oán: “Giá ngƣời này trên con đƣờng của mình Những gì đọc trong thơ ta, suy ngẫm

49 Thì với ngƣơi tay nó chẳng chạm lên Nhƣng sự việc này khiến ta dính líu Hành động này ta có lỗi một phần.

52 Xin cho biết: ngƣơi là ai, nếu không ngại Để nó sửa sai ký ức về ngƣơi Nơi trần thế, khi nó quay trở lại”.

55 Cây đáp: “Ngƣơi đã thuyết phục đƣợc tôi Tôi sẽ nói nhƣng xin đừng phiền muộn Nếu nhƣ tôi có thêm bớt đôi lời.

58 Tôi là ngƣời giữ cả hai chìa khoá Của trái tim Hoàng đế Phêđêrigô Đóng, mở lẹ làng nhờ tay tôi cả.

61 Tôi trung thành với nghĩa vụ vinh quang Bí mật của vua tôi luôn giữ kín Quên cả ngủ nghê, sức lực coi thƣờng.

64 Thói đố kỵ không hề rời con mắt Trơ tráo ngó nhòm cung điện Xêda Bệnh dịch của dân, cung đình thuốc độc.

67 Nhen lửa chống tôi trong các linh hồn Lửa bén đến Augútxtô Hoàng đế Biến sƣớng vui thành tang tóc đau thƣơng.

70 Tâm hồn tôi trong tột cùng phẫn uất Nghĩ cái chết trốn đƣợc sự khinh thƣờng Đã tự hại mình – một ngƣời chính trực.

73 Tôi sống chết giữ gốc rễ của mình Tôi xin thề chẳng bao giờ phụ bạc
Lòng tin của Chúa là sự vinh quang.

76 Nếu một ngƣời còn quay về dƣơng thế Xin bảo vệ giùm ký ức về tôi Đang bẹp dí dƣới những trò đố kỵ!”

79 “Nó đã ngừng – tôi nghe tiếng nhà thơ – Con đừng bỏ phí thời gian, hãy hỏi Nếu nhƣ con còn muốn biết điều gì”.

82 Tôi trả lời: “Con mong thầy hỏi giúp Những điều gì mà thầy nghĩ con nên
Con không thể hỏi vì lòng thƣơng xót”.

85 Thầy liền tiếp: “Nếu ngƣời ta hết lòng Đáp ứng cái điều mà ngƣơi cầu khẩn Thì hồn bị tù xin hãy nói thêm.

88 Vì sao hồn vào thân cây nhập đƣợc Và nếu có thể, cho biết điều này Có bao giờ khỏi thân cây hồn thoát?”
91 Và cây thở dài một tiếng rõ to Rồi đổi gió thành tiếng, bắt đầu nói: “Chỉ xin trả lời vắn tắt thôi nghe:
94 Khi một linh hồn dữ dằn, rách nát Lìa khỏi xác theo ý của chính mình Thì xuống tầng thứ bảy Minốt vứt.

97 Rơi xuống đâu là tùy sự rủi may Xuống rừng này, y nhƣ là hạt giống Rồi nảy mầm, do số phận khiến sai.

100 Rồi đâm chồi, biến thành cây hoang dại Ác điểu Ácpi đến mổ lá ăn
Gây đau đớn, tạo cửa đau đớn ấy.
103 Chúng tôi muốn tìm lại hình hài xƣa Nhƣ mọi ngƣời, nhƣng chẳng còn đƣợc nhập Vì xác thân tự mình đã vứt đi.
106 Tới đây chúng tôi sẽ lôi xác đến Xác sẽ bị treo trên bụi cây gai Nơi đang nằm ngủ oan hồn hung hãn”.

109 Chúng tôi nghĩ rằng đợi qua nỗi buồn Sẽ còn nghe cây nói nhiều điều nữa Bỗng bất ngờ, nghe tiếng động ầm ầm.

112 Có vẻ về phía chúng tôi áp sát Con lợn rừng và một đoàn thợ săn Nghe tiếng gãy cành, bƣớc chân rầm rập.

115 Có hai ngƣời chạy bên trái chúng tôi Trần truồng tả tơi giữa bao cành lá
Làm gãy những cành và những chồi cây.

118 Ngƣời thứ nhất: “Cứu tôi! Ôi Thần chết!” Ngƣời thứ hai, gắng không chậm hơn ngƣời Gào lên: “Lanô, mày nhanh khủng khiếp

121 Nhanh hơn cả khi đánh trận Tốppô!” Rồi nhìn quanh, có vẻ nhƣ kiệt sức Lao vào bụi cây thành một khối to.

124 Kín cả khu rừng, phía sau bọn họ Một bầy chó đen đói khát đuổi theo Nhƣ thể bầy chó do ai vừa thả.

127 Vào ngƣời nấp trong bụi, chúng ngoạm răng Rồi xé ra từng mảnh, từng mảnh nhỏ Và tha đi những cục thịt đỏ lòm.

130 Ngƣời bạn đƣờng cầm tay tôi, rồi dẫn Đến bên bụi cây nức nở khóc than
Từ vết thƣơng máu ròng ròng chảy xuống.

133 “Ôi Jacôpô đa Xantô Anđờrêa Sao anh dùng tôi làm nơi trú ẩn Tôi có lỗi gì với đời anh xấu xa?”

136 Dừng trƣớc bụi cây thầy tôi lẩm bẩm: “Ngƣơi là ai mà cành lá sum suê Máu tuôn trào và lời than đau đớn?”

139 “Những linh hồn mới đến – cây trả lời – Để chứng kiến bao nỗi đau man dại Đã vặt đi bao cành lá của tôi.

142 Xin hãy nhặt giùm và gom dƣới gốc Vì Thánh Giăng Báptít, đô thành của tôi Đã thay vị chủ đầu tiên – Thánh Mác. 145 Làm cho khốn bằng tài nghệ của Ngài Nay chỉ trên cầu Ácnô còn sót
Lại một phần dấu tích của Ngài thôi.
148 Rồi sau đó những ngƣời xây dựng lại Trên đống tro tàn của Attila Ngƣời ta đã làm một cách uổng phí.
151 Và tôi tự treo cổ mình trong nhà”.
Chú thích: KHÚC XIII
8. Cecina: tên một con sông; Corneto: một miền hoang vu ở vùng Maremma, Toscana.
10. Arpie (The Harpies): một loài quái vật thần thoại có mặt đàn bà, thân chim. 13 – 15. Những điều này được kể trong anh hùng ca Eneide của Virgilio. 58. Pier delle Vigne: viên quan cận thần của hoàng đế Federico II (Frederick II), được nhà vua tin tưởng trao cho nhiều quyền bính. Bất ngờ bị thất sủng, bị bắt giam. Tự tử trong nhà tù.
65. Cung điện Xêda: là cung điện nhà vua nói chung. 68. Hoàng đế Augútxtô: tức Federico II.
96. Minos: quan xét xử nơi Địa ngục.
120. Lano: theo Boccacio đây là Lano da Siena chết ở trận Pieve al Toppo năm 1278 và tự nguyện chết vì chán cuộc sống nghèo nàn. Là kẻ trước đây tiêu tiền như rác (xem khúc XXIX, 130).
119. Người thứ hai là Iacopo de Santo Andrea, cũng là kẻ tiêu tiền như rác. 143. Thời cổ đại dân Firenze thờ Thánh Mác (thần chiến tranh), khi quy theo đạo Thiên Chúa thì Thánh Giăng Báptít trở thành vị thần bảo trợ cho Firenze. Vị trí đặt tượng Thánh Mác được dùng xây nhà thờ Thánh Giăng, còn tượng Thánh Mác được dời ra bờ sông Arno. Khi Attila tàn phá Firenze, tượng bị vứt xuống sông, sau tìm lại được một phần đem đặt trên Cầu Cũ (Ponte Vecchio). Âm hồn tự tử này nói ý rằng giá không có phần tượng Thánh Mác kia thì Firenze đã bị san bằng và việc xây dựng lại sẽ là “uổng phí”.
151. Câu này chưa có bản nào giải thích rõ ràng.
KHÚC XIV
Tầng Địa ngục thứ bảy, ngục thứ ba – Mưa lửa, những kẻ báng bổ thánh thần
Cảm thấy xúc động vì tình đồng hƣơng Tôi nhặt những chiếc lá rơi tản mát Trả lại cho cây giờ đã lặng im.

4 Rồi xuyên qua rừng, chúng tôi đi tới Điểm phân chia vòng ngục hai với ba Thấy một cảnh tƣợng vô cùng kinh hãi.

7 Để trình bày lại những việc lạ này Xin nói rõ là có một trảng cát Không một cây nào sống nổi nơi đây.

10 Khu rừng đau thƣơng bao quanh trảng ấy Và bao quanh một cái hố đau buồn Sát ngay bên rìa, chúng tôi dừng lại.

13 Khoảng trống là một bãi cát khô cằn Giống nhƣ ngày xƣa Catông từng vƣợt Bãi cát này, cát bỏng dƣới bàn chân.

16 Khủng khiếp thay, sự báo thù của Chúa Với những ai khi đọc những dòng này Những gì nhìn thấy mắt tôi lúc đó.

19 Tôi thấy từng lũ âm hồn trần truồng Nhƣng có vẻ cực hình thì lại khác Tất cả đều khóc lóc cực thảm thƣơng.

22 Có những ngƣời nằm dài trên mặt đất Những kẻ khác phải ngồi lại thu mình Và phải đi lại liên hồi – số khác.

25 Đông nhất là bọn đi thành vòng tròn Những kẻ nằm trong đớn đau có ít Nhƣng mồm không ngừng những tiếng kêu than.

28 Theo một nhịp chậm trên khắp trảng cát Mƣa lửa rơi, những bông lửa to đùng Nhƣ ngày lặng gió trên rừng hoa tuyết.

31 Nhƣ khi nhìn thấy rơi xuống quân mình Những ngọn lửa tới đất còn bốc cháy Alếchxanđrô ở Ấn Độ hành quân.

34 Thế là ông ra lệnh cho quân sĩ Tách riêng chúng ra cho dễ giập hơn Rồi giập xuống đất, tắt từng đốm lửa.

37 Cơn bão lửa trút xuống từ trên cao Giống nhƣ bùi nhùi khi đà bén lửa
Cát cũng thiêu, nhân lên nỗi đớn đau.

40 Và không bao giờ dừng trò khiêu vũ Của những bàn tay khốn khổ vẫy vùng Gạt ra khỏi thân truồng từng đốm lửa.

43 Tôi hỏi thầy: “Sức mạnh ấy là ai Mà thắng tất cả, ngoại trừ quỉ sứ Đã cản trở ta ở chốn cổng ngoài.

46 Kia là ai, cái hình thù to lớn Chẳng quan tâm đến lửa cháy, chỉ nằm Đến mƣa cũng không thể nào ngăn cản”.
49 Cái ngƣời đó hiểu rằng tôi ngạc nhiên Đã kêu lên: “Ta sống sao chết vậy! – Khi mà tôi đang hỏi thầy của mình –
52 Dù ngƣời thợ rèn bị Giôvê làm khốn Và nổi cơn điên, lƣỡi tầm sét đã cầm Đâm vào ta trong cái ngày cuối tận.

55 Thần còn làm khổ ngƣời khác, dù cho – Trong lò rèn Mônggibenlô đen đúa Đã gọi: –Vuncanô hãy giúp ta, giúp ta!

58 Hoặc nhƣ ở trận Phờlêgờra tàn khốc Dốc toàn bộ sức lực giáng vào ta
Nhƣng mà cũng chẳng trả thù gì đƣợc”.

61 Lúc bấy giờ mới lên tiếng thầy tôi Lời mạnh mẽ, tôi chƣa từng nghe thấy: “Ôi, Capanêô, thói kiêu ngạo của ngƣơi

64 Không giảm bớt mà còn thêm phạt nặng Không hình phạt nào ngoài sự điên cuồng Lại xứng với tính của ngƣơi hung hãn”.

67 Rồi quay lại tôi với vẻ dịu dàng “Đây là một vị vua trong bảy vị Đã vây thành Têbê, và phỏng chừng

70 Vẫn coi khinh và vẫn đánh giá thấp Vị thần kia nhƣng ta đã nói rồi Thói khinh mạn chỉ là đồ trang sức.

73 Bây giờ hãy theo sát ta, và luôn Không đặt chân vào cát đang bốc lửa Hãy đi nép sát về phía mé rừng”.

76 Giữ im lặng và chúng tôi đi tới Một con suối nhỏ từ rừng chảy ra Nƣớc màu đỏ, tôi vô cùng sợ hãi.

79 Nhƣ suối chảy từ hồ Bulicamê Để chia nƣớc cho những ngƣời lầm lỗi Con suối này chảy xuống bãi cát kia.

82 Cả lòng suối và hai bờ lát đá Cũng lát đá cả ở hai bên lề Tôi hiểu rằng cần đi theo suối đó.

85 “Trong những điều ta đã nói từ đầu Kể từ khi ta vƣợt qua ngƣỡng cửa Lối vào trong không cấm một ngƣời nào.

88 Không gì trong những điều con thấy đó Lại đáng chú ý hơn con suối này Nó làm cho lửa dịu đi cùng nó”. 91 Thầy nói vậy, và tôi cầu xin thầy Ban cho tôi bài giảng nhiều hơn nữa
Những gì gợi lên ham muốn trong tôi.
94 “Ngoài khơi này xƣa có vùng đất cổ Ngƣời ta gọi là đảo Cơrêta Ông vua hiền và dân lƣơng thiện cả.

97 Có một quả núi tên là Iđa Xƣa kia từng có rừng cây xanh tốt Nhƣng bây giờ chỉ còn lại hoang vu.

100 Xƣa Rêa chọn làm nơi trú ẩn Cho đứa con trai yêu quí của mình Khi nó khóc, phát ra nhiều tiếng động.

103 Đứng trong lòng núi là một ông già Cao lớn, với Đammiata quay lƣng lại Nhƣ một tấm gƣơng nhìn về Rôma.

106 Cái đầu đƣợc tạo bằng vàng nguyên chất Hai cánh tay và ngực cũng bạc ròng Và đến hết thân – bằng đồng tốt nhất.

109 Phần dƣới, tất cả đều bằng sắt tây Nhƣng chân phải lại đƣợc làm bằng đất Và ông già đứng trụ trên chân này.

112 Trừ phần bằng vàng, các phần còn lại Đều có vết nứt, nƣớc mắt ứa ra Rồi đọng lại và xuyên qua hang núi.

115 Từ thung lũng này dòng nƣớc chảy ra Thành Akêrôngtê, Xtigiê, Phờlêgiêtông rồi chảy Xuống thấp hơn nữa, theo những dòng khe.

118 Xuống tới điểm ngƣời ta không thể xuống Tạo thành đầm Côxitô; nó ra sao Con sẽ thấy, nên ta không nói đến”.

121 Tôi hỏi thầy: “Nếu nhƣ con suối này Dòng nƣớc chảy đến từ nơi dƣơng thế Sao chỉ hiện ra ở bờ bên này?”

124 “Con hiểu Địa ngục là hình tròn vậy Mặc dầu con đã làm một hành trình Nhƣng luôn theo mé và đi xuống đáy.

127 Con vẫn chƣa đi quanh hết một vòng Do vậy, nếu có điều gì mới lạ Thì cũng không có gì đáng ngạc nhiên”. 130 “Thế Phờlêgiêtông, Lêtê ở đâu – tôi hỏi – Sông, thầy bảo do nƣớc mắt tuôn đầy Còn một sông kia thầy không hề nói”.

133 “Con hỏi vậy có lý – thầy trả lời – Nhƣng sự sục sôi của dòng nƣớc đỏ Thì một trong hai có giải đáp rồi.

136 Con sẽ thấy sông Lêtê, nhƣng ngoài vực Mọi âm hồn đến rửa ráy ở đây Sau khi tất cả lỗi lầm đã chuộc”.

139 Rồi thầy nói: “Phải rời khu rừng này Con hãy nhìn và theo ta cho đúng Bờ không cháy là đƣờng đi đƣợc đây.
142 Trên những bờ ấy lửa đà tắt ngấm”.
Chú thích: KHÚC XIV
14. Catone d’ Utica (Cato of Utica) xưa đã dẫn quân vượt qua sa mạc Libi. 31 – 36. Ở đây Dante nhắc đến một truyền thuyết về Alexander Đại đế. 52. Giove (Jupiter): vị thần lớn nhất trong các thần La Mã được thờ ở đền Capitole; Người thợ rèn: tức Vulcano, chuyên rèn lưỡi tầm sét cho Giove. 56. Mongibello: tiếng địa phương gọi núi lửa Etna. Đây được xem là nơi Vulcano thiết lập lò rèn.
58. Flegra (Phlegra): thung lũng ở Tessaglia, nơi diễn ra trận đánh nổi tiếng giữa những thần khổng lồ và Giove. Các thần khổng lồ định vượt lên đỉnh Olimpo để trèo lên trời.
63. Capaneo (Capaneus): một trong bảy vị vua của Hy Lạp đã giúp vua Polinice chống lại người anh là Eteole.
79. Bulicame: hồ nước có dòng suối nước nóng chảy ra, ở gần Viterbo, nơi đây có lệ cho phép gái điếm được tắm tự do.
96. Vua Saturno: vị vua thứ nhất của đảo Creta, thời ông vua này cai trị được gọi là thế kỷ vàng.
97. Ida: đỉnh núi cao nhất ở Creta luôn có tuyết bao phủ. 100. Rea (Rhea): vợ của vua Saturno, mẹ của Giove. Do có lời tiên tri đoán rằng vua Saturno sẽ bị chính con trai cướp ngôi nên ông đã ăn sống những đứa con của mình ngay từ khi vừa mới lọt lòng. Nhưng đứa cuối cùng được thần Dớt giúp đỡ: Rea sinh Giove trong một hang núi rồi sai bọn người hầu đem đi nuôi giấu trên đỉnh núi Ida. Mỗi khi đứa bé khóc thì bọn người hầu hò hét, múa gươm làm cho chó sủa để át đi tiếng khóc.
103 – 111. Ông già cao lớn: hình tượng này lấy từ giấc mơ của Nabucodonosor trong Kinh Thánh, nhà tiên tri Daniel giải thích giấc mơ này là biểu tượng của hiện tại và tương lai. Dante sử dụng tư liệu này, coi đó là biểu tượng của lịch sử nhân loại thay đổi theo thời gian, đi qua các thời đại: vàng, bạc, đồng, sắt. Hiện tại ông già này đứng trụ trên chân phải làm bằng đất, nghĩa là đang suy thoái. Ông già quay lưng lại với Dammiata: một thành phố của Ai Cập, tượng trưng cho phương Đông, nơi con người sinh ra; còn Nhìn về Rôma như một tấm gương: thể hiện sự vinh quang trong quá khứ và, theo Dante, có thể tác động đến sự cứu rỗi linh hồn và hạnh phúc của nhân loại.
113. Nước mắt ứa ra: do tội lỗi của loài người (có bản cho là nước mắt vua Creta) đã tạo nên những dòng sông Âm phủ: Acheronte, Stige, Flegetonta. Thực ra đây là đều một dòng sông qua các đoạn với những tên gọi khác nhau (xem khúc III, 78). 119. Đầm Cocito (Cocytus): đầm đóng băng ở trung tâm Âm phủ. 136. Sông Lete: xem khúc III, 78
KHÚC XV
Tầng Địa ngục thứ bảy, ngục thứ ba – Bờrunéttô Latinô
Và chúng tôi đi trên bờ đá ấy Có hơi nƣớc từ dƣới suối bốc lên Bảo vệ bờ suối khỏi làn lửa cháy.

4 Giống nhƣ ngƣời Phiamminghi đắp đê Giữa Guýtxăngtê và Brútgia phòng hộ Để ngăn thuỷ triều của biển cả kia.

7 Nhƣ dân Pađôan đã từng che chắn Thành phố, pháo đài dọc sông Bờrenta Khi ập vào Carentana cơn nóng.

10 Cũng theo cách ấy, bờ suối ở đây Dù Thợ không xây quá cao và rộng Không biết đƣợc rằng Thợ ấy là ai.

13 Khi chúng tôi đã xa khu rừng rậm Đến nỗi không hề nhìn thấy khu rừng Thì con mắt vẫn ngoái nhìn phí uổng.

16 Và chúng tôi gặp một toán âm hồn Một toán âm hồn dọc theo bờ suối Tất cả bọn họ đều ngƣớc mắt nhìn.

19 Nhƣ khi hai ngƣời dƣới trăng gặp gỡ Họ nheo mắt, chằm chặp nhìn chúng tôi Nhƣ bác thợ may xâu kim chăm chú.

22 Một ngƣời có vẻ quen biết nhìn tôi Và sau đó nhận ra tôi, thích thú Nắm vạt áo tôi và kêu: “Ôi trời!”

25 Sau khi bàn tay ngƣời này buông xuống Tôi nhìn chằm chằm bộ mặt cháy đen
Gƣơng mặt đen nhƣng rõ ràng, sống động.

28 Trí nhớ của tôi đã kịp nhận ra Và tôi giơ tay về khuôn mặt đó “Ngài đấy ƣ? Ngài Bờrunéttô?”

31 “Con trai của ta, chớ phiền – ông đáp – Latinô quay lại chút với con Rồi ta sẽ cùng đoàn này đi tiếp”.

34 Tôi trả lời: “Tôi rất lấy làm vui Nếu Ngài muốn, tôi sẽ ngồi xuống cạnh Khi ngƣời hƣớng dẫn đồng ý với tôi”.

37 “Trong đoàn này nếu kẻ nào dừng lại Dù một giây, thì sau đó trăm năm
Cực hình lửa thiêu là không tránh khỏi.

40 Con cứ đi tiếp và bên cạnh ta Rồi ta sẽ nhập vào đoàn trở lại Lầm lỗi muôn năm cùng họ khóc về”.

43 Tôi không dám rẽ qua con đƣờng khác Để đi cạnh ông và hơi cúi đầu Nhƣ đi bên một con ngƣời đáng phục.

46 Ông bảo tôi: “Chẳng biết con nhờ ai Mà tới đƣợc đây trƣớc ngày cuối tận Vị dẫn đƣờng cho con đó là ai?”

49 “Trên trần thế, trong cuộc sống thanh bình Con bị lạc đƣờng ở trong thung lũng Trƣớc khi chín muồi năm tháng của con.

52 Ngày hôm qua, khi quay lƣng buổi sáng Thì con gặp nhau với ngƣời ở đây Đƣờng con về nhà ngƣời này sẽ dẫn”.

55 “Cứ đi theo sao chiếu mệnh của con Rồi bến bờ vinh quanh con sẽ đến Vì ta tin tƣởng cuộc đời huy hoàng.

58 Và giá nhƣ ta đã không chết sớm Để thấy trời đã phù hộ cho con Thì mọi việc ta giúp con nhiều lắm.

61 Nhƣng cái dân ác độc, bội bạc này Xƣa kia từ Phiêxôlê tràn xuống Và núi rừng vẫn chiếm giữ đến nay.

64 Họ là kẻ thù, vì con xử tốt Vì giữa thanh lƣơng trà chát lẽ nào Kết trái đơm hoa nổi cây sung ngọt.

67 Một nhân vật xƣa gọi họ là mù Là keo kiệt, kiêu căng và đố kỵ Những tật xấu này con tránh bị dơ.

70 Số mệnh còn dành cho con vinh dự Phe này, phe kia đều muốn có con Nhƣng cái mỏ còn quá xa ngọn cỏ.
73 Cứ mặc bọn súc sinh Phiêxôlê Cấu xé nhau mà cây không đụng đến Nếu trong chuồng phân của chúng còn cây.
76 Hạt giống thiêng ở đó rồi sống lại Sống lại ngay trong cái ổ gian manh Khi những ngƣời La Mã còn trụ lại”.

79 “Giá lời cầu khẩn của tôi đã thành Thì cuộc đời của Ngài còn chƣa hết Và Ngài hãy còn sống ở trần gian.

82 Khắc trong tâm khảm và tôi xúc động Hình ảnh của ngƣời cha chú thân thƣơng Đã dạy dỗ tôi, khi Ngài còn sống.

85 Nhƣ ngƣời sắp đi vào cõi vĩnh hằng Tôi biết nghĩa vụ trong đời ngắn ngủi Đánh dấu ngôn từ với cõi trần gian.

88 Lời Ngài ghi nhớ và tôi chờ gặp Tôi sẽ đem chất chính một Phu nhân Nàng biết rõ, nếu nhƣ tôi đƣợc gặp.

91 Tuy nhiên tôi xin bày tỏ với Ngài Để cho lƣơng tâm hoàn toàn thanh thản Tôi bằng lòng với số phận của tôi.

94 Những tiên đoán tôi không còn lạ lẫm Cứ để Thần số mệnh vặn bánh xe
Tuỳ thích, nhƣ ngƣời nông dân với xẻng”.

97 Khi đó thầy tôi vặn ngƣời ngó qua Bờ vai phải rồi thầy tôi cất tiếng “Ai chăm chú nghe thì sẽ hiểu ra”.

100 Tuy thế, Ngài Bờrunéttô không im lặng Tôi hỏi ông trong số những bạn đƣờng Ở chốn này ai là ngƣời quan trọng.

103 “Cũng tốt, nếu biết vài ngƣời, tuy vậy Với số khác thì im lặng là hơn Thời giờ quá ít để kể nhiều tên tuổi.

106 Họ đều tăng lữ, và nên biết rằng Họ nổi tiếng là những nhà bác học Vì một tội danh ô uế trên trần.

109 Pờrítxian trong đoàn khốn khổ Cùng Phờrăngsétxcô D’Accorờxô Nếu con muốn biết loài sâu mọt đó.

112 Có cả vị “tôi tớ của bầy tôi” Từ Ácnô đến Báckilionê đƣợc chuyển Tại đây ông ta sinh lực hết rồi. 115 Ta muốn nữa, nhƣng không thể đi tiếp Không thể nói hơn vì thấy đằng xa Một làn khói mới bốc lên mù mịt.

118 Ta không muốn bị lạc vào trong đoàn Âm hồn mới, ta gửi con “Kho báu” Ta còn sống đó, và chẳng gì hơn”.

121 Rồi ông chạy đi và tôi thấy giống Nhƣ chạy thi trên đồng Vêrôna Hƣớng về tấm vải xanh, và tƣởng tƣợng
124 Rằng mình thắng cuộc chứ không phải thua.
Chú thích: KHÚC XV
4 – 9. Dante so sánh bờ sông ở Địa ngục với bờ đê biển do người Fiamminghi đắp giữa Guizzante và Bruggia (Wissand và Bruges, Pháp), và đập nước do người Padoan đắp trên sông Brenta, Ý.
30. Brunetto: Brunetto Latino (1220 – 1295): nhà hoạt động chính trị, nhà thơ, nhà bác học, thành viên của phe Guelfi. Dante coi Brunetto như người thầy của mình. 55. Cứ đi theo sao chiếu mệnh của con: Brunetto và Dante chia sẻ lòng tin thời trung cổ rằng những ngôi sao có ảnh hưởng đến số phận, tính cách của con người cũng như sự vật.
61. Cái dân ác độc, bội bạc này: tức cư dân thành phố Fiernze. Theo truyền thuyết thì cư dân Firenze gồm người Fiesole và người La Mã di cư. Theo Dante đây là một nguyên nhân gây sự chia rẽ.
65 – 66. Hai loại cây này trong nguyên bản: lazzi sorbi (crabbed sorbs): thanh lương trà chát, dolce fico (sweet fig): sung ngọt.
71. Phe này, phe kia: tức phe Đen và phe Trắng.
73. Bọn súc sinh Phiêxôlê: tức cư dân Firenze, đa số là con cháu người Fiesole (xem câu 61).
89. Một Phu nhân: ngầm chỉ Beatrice.
109. Priscian: một nhà ngữ pháp Latinh nổi tiếng thế kỷ VI. 110. Francesco d’Accorso (1225 – 1293): một luật sư nổi tiếng, thành viên phe Ghibellini.
112. Có cả vị “tôi tớ của bầy tôi”: một cách nói mỉa mai, đây là Andrea di Mozzi, Giám mục Firenze từ 1287 đến 1295, bị chuyển đến Vicenza và rồi chết ở đó. 113. Arno, Bacchiglione: tên hai con sông chỉ hai địa phương Firenze, Vicenza. 119. Cuốn Kho báu: tức cuốn “Li livres dou Tresor”, tác phẩm chính của Brunetto viết bằng tiếng Pháp trong thời gian ông sống lưu vong ở Pháp. 122. Như chạy thi trên đồng Vêrôna: ở Verona ngày chủ nhật đầu tiên của tuần chay trong năm người ta tổ chức cuộc chạy thi trên cánh đồng, những người chạy thi đều không mặc quần áo. Người thắng cuộc được phần thưởng là một tấm vải xanh, còn người về đích sau cùng được một con gà trống và phải đem con gà trống này đi vào phố. Sự so sánh ở đây có ý rằng Brunetto, cũng như tất cả tội phạm ở Địa ngục đều không mặc quần áo và cần phải chạy nhanh để “nhập vào đoàn” (câu 41).
KHÚC XVI
Tầng Địa ngục thứ bảy, ngục thứ ba (tiếp tục)
Tôi đi đến nơi nghe tiếng ầm ầm Tiếng của nƣớc chảy xuống vòng ngục tiếp
Nhƣ tiếng rì rầm của một tổ ong.

4 Và nhìn thấy ba bóng đen mải miết Tách khỏi đám đông, về phía chúng tôi
Dƣới một cơn mƣa đọa đầy khốc liệt.

7 Một bóng hƣớng về phía tôi, kêu lên “Hãy dừng lại, ngƣời mà cách ăn mặc Có vẻ là ngƣời của cõi trần gian”.

10 Trên thân thể họ vết thƣơng chi chít Do lửa đốt thiêu, mới cũ hằn sâu Tôi đau đớn nhớ lại từng chi tiết.

13 Thầy tôi dừng, khi nghe tiếng kêu trên Rồi bảo tôi: “Ta hãy chờ một lát Ta cần tỏ ra lịch sự nghe con.

16 Ta nói rằng giá mà không có lửa Phóng ra nhƣ tên trong nóng bức này Thì con vội vàng chứ không phải họ”.

19 Bọn họ tiếp tục – khi chúng tôi dừng – Điệp khúc than vãn, rồi khi đến cạnh Cả ba ngƣời quây lại đi vòng tròn.

22 Họ tìm cách chộp nhau và thủ thế Nhƣ những đô vật ở trần, xoa dầu Để sau đó hạ gục nhau có thể.

25 Cả ba ngƣời trong khi đi vòng tròn Đều ngoái cổ, hƣớng về tôi ánh mắt Thành ra cổ luôn ngƣợc lại hƣớng chân.

28 Một ngƣời nói: “Cảnh khổ đau nhƣờng ấy Khiến anh khinh bỉ những kẻ khẩn cầu Vì cái vẻ ngoài đen thui, trần trụi.

31 Nhƣng vì danh dự chúng tôi cúi mình Anh là ai? Cho chúng tôi đƣợc biết Sao dám đặt vào Địa ngục bƣớc chân.

34 Tuy chẳng áo quần, thịt da xây xát Nhƣng ngƣời này – tôi đang bƣớc theo ông Lại thuộc một dòng trâm anh thế phiệt.

37 Ông là cháu của bà Guanđờrađa Tên là Guyđô Guera nổi tiếng Bằng giáo gƣơm và trí tuệ cao xa.

40 Ngƣời sau tôi, đang giẫm chân trên cát Là Técghiaiô Anđôbờrăngđi, mà lời ông Trên trần thế hẳn vẫn còn chƣa tắt.

43 Còn tôi, khổ sở vì cơn gió này Tôi là Japôcô Rútxticúcxi lầm lỗi Vì thói dữ dằn của mụ vợ tôi”.

46 Giá mà tôi là ngƣời không sợ lửa Tôi đã lao vào giữa đám ngƣời này Và tôi tin rằng thầy tôi đồng ý.

49 Nhƣng nếu thế sẽ bị đốt và thui Sự sợ hãi đã thắng điều dự định
Nên chỉ còn muốn ôm họ mà thôi.

52 Tôi nói: “Không khinh bỉ mà thƣơng xót Số phận các vị trong tâm trí tôi Sâu đến mức không thể nào phai nhạt.

55 Ngay từ phút đầu, khi thầy của tôi Bảo ban vài lời thì tôi đã hiểu Có những ngƣời nhƣ các vị gặp tôi.

58 Tôi là ngƣời đồng hƣơng cùng các vị Với lòng kính trọng đã nói, đã nghe Về tên tuổi và công lao các vị.

61 Tôi đi tìm quả táo của khu vƣờn Mà ngƣời hƣớng đạo của tôi đã hứa Nhƣng trƣớc hết phải xuống tận trung tâm”.

64 Đáp lại lời tôi vẫn từ bóng ấy: “Cầu mong cho anh đƣợc sống dài lâu Và danh tiếng muôn đời sau rạng mãi.

67 Nhƣng xin cho biết: thành phố chúng ta Vẫn nhƣ xƣa, phẩm giá và thanh lịch Hay tất cả nay tan biến, nhạt nhòa?

70 Bởi Guyliê Boócxiê cũng đang có mặt Và lâu nay lời than vãn không ngừng Chuyện của ông khiến chúng tôi thắc mắc”.

73 “Ngƣơi đắm mình trong cao ngạo, buông tuồng Của cƣ dân và bất ngờ lợi lộc
Hỡi Phirenxe, giờ vẫn buồn thƣơng!”

76 Thế là tôi kêu lên và trán ngƣớc Cả ba coi đó là câu trả lời Nhìn sang nhau nhƣ nhìn vào sự thật.
79 Và họ nói: “Để làm cho vui lòng Bao kẻ khác, quả với anh chẳng khó Anh hạnh phúc đƣợc nói theo ý mình!
82 Anh lại thấy những vì sao đẹp đẽ Khi anh giã từ chốn mịt mù này Và sung sƣớng nhớ rằng: “Tôi từng ở”.

85 Hãy nhắc mọi ngƣời nhớ đến chúng tôi!” Rồi họ phá vòng tròn và bỏ chạy Chân lẹ làng nhƣ những cánh chim bay.

88 Tôi một lời “Amen” chƣa kịp nói Thì cả ba đã ở chốn xa xôi Nên đi tiếp, thầy tôi cho là vậy.

91 Tôi theo thầy và chỉ mấy bƣớc thôi Nghe tiếng nƣớc ầm ầm, gần đến nỗi Có vẻ át đi tất cả những lời.

94 Nhƣ dòng sông chảy theo dòng nó chảy Từ đỉnh Vixô về phía mặt trời Trên dãy Apenninê sƣờn bên trái.

97 Đoạn thƣợng nguồn gọi là Ácquakêta Để trƣớc khi đến đồng bằng trút xuống Không còn mang tên đó ở Phoócli.

100 Từ núi Anpê đổ xuống thành thác Ầm ầm phía tu viện Thánh Benêđéttô Nơi đó chứa đƣợc cả ngàn cái thác.

103 Chúng tôi nghe một dòng nƣớc réo vang Dòng nƣớc sẫm dƣới một vách đá thẳng Chỉ chốc lát thôi tai đã ong ong.

106 Quanh mình tôi luôn có dây thừng nhỏ Với nó, có lúc tôi đã nghĩ dùng Bắt con cáo có bộ lông loang lổ.

109 Nhƣng tôi nghe theo lệnh của thầy tôi Ra khỏi lƣng sợi dây thừng tôi cởi Cuốn gọn lại và trao nó cho thầy.

112 Thầy tôi quay sang phải, và thầy đứng Cách một quãng xa cho khỏi vƣớng bờ Rồi vòng dây xuống vực sâu thầy quẳng.

115 Chắc một điều kỳ lạ sắp xảy ra Đáp lại dấu hiệu, tôi thầm nghĩ thế Và thầy tôi cũng nhìn rất tò mò.

118 Sự cẩn trọng thật đã cần nhƣ thế Cạnh những ngƣời không chỉ thấy hành vi Mà còn nhìn thấu cả tâm tƣ nữa. 121 “Lát nữa – thầy nói – rồi sẽ nổi lên Cái ta đang chờ và con đang đợi Nó sẽ hiện ra và con sẽ nhìn”.

124 Trƣớc sự thật có vẻ nhƣ giả dối Buộc ngƣời ta lo giữ miệng giữ mồm Vì sẽ xấu hổ cho dù vô tội.

127 Nhƣng ở đây tôi không thể lặng im Tôi xin thề bằng thơ cùng bạn đọc
Và mong thơ sống mãi với tháng năm.

130 Và tôi nhìn thấy từ sâu đáy vực Về phía chúng tôi một kẻ đang bơi Vẻ kỳ lạ, dù với ngƣời tim sắt.

133 Nó trở lại và nhƣ muốn nhô cao Sau khi lặn xuống gỡ ra một cái Vƣớng vào đá hay gì đó mắc vào.
136 Rồi vƣơn mình và thu hai chân lại.
Chú thích: KHÚC XVI
21. Cả ba người quây lại đi vòng tròn: bởi vì họ không được phép đứng yên một chỗ.
37. Gualdrada: vợ của Guido il Vecchio dei conti Guidi, nổi tiếng là tấm gương về đạo đức gia đình và sự liêm khiết, trung thực.
38. Guido Guerra: một trong những thủ lĩnh của phe Guelfi, dũng cảm chống lại phe Ghibellini.
41. Tegghiaio Aldobrandi: hiệp sĩ dũng cảm và khôn ngoan được người đời ca ngợi nhiều.
44. Jacopo Rusticucci: các nhà chú thích không biết được bà vợ của ông này dữ dằn như thế nào.
63. Xuống tận trung tâm: tức là xuống đến đáy Địa ngục. 70. Guglielmo Borsiere: một nhân vật trong triều đình, nổi tiếng là một con người phóng khoáng và độ lượng, chuyên tác thành việc hôn thú. 95. Monte Viso (Mount Visco): đỉnh cao nhất của dãy núi Alpi Cozie, nơi phát nguồn của sông Pô.
96. Apennino (Apennines): dãy trường sơn như là xương sống của bán đảo Italia. 97. Acquacheta: tên một trong ba cái thác lớn ở đầu nguồn tạo nên sông Motone, đến Forli thì mang tên Motone.
101. San Benedetto: tu viện nằm trên sườn núi Apennino, phía trên Forli. Có một câu thành ngữ: “Tu viện giàu có này chứa được cả ngàn tu sĩ hay ăn mày nhưng chỉ có một ít người được sử dụng thu nhập của nó”.
106. Quanh mình tôi luôn có dây thừng nhỏ: các nhà chú giải đã suy đoán nhiều về ý nghĩa tượng trưng của dây thừng này nhưng chưa thống nhất. Một số này coi nó là biểu tượng của sự gian xảo mà nhờ nó Dante có thể bắt con cáo, nghĩa là để quyến rũ phụ nữ (con cáo – dục vọng). Một số khác, ngược lại – cho rằng đấy là biểu tượng của sự kiềm chế mà Dante muốn bắt con cáo nghĩa là muốn kiềm chế dục vọng của mình.

KHÚC XVII
Tầng Địa ngục thứ bảy, ngục thứ ba (kết thúc) – quái vật Giêriôn, những kẻ cho vay nặng lãi

“Con quái vật có cái đuôi sắc nhọn Xuyên qua núi, húc đổ cả tƣờng thành Đã làm ô uế nhiều khu đất rộng”.

4 Thầy hƣớng dẫn nói nhƣ thế với tôi Rồi ra hiệu cho nó đi gần lại Con đƣờng đá chúng tôi vừa đi qua.

7 Hình ảnh ghê tởm của sự gian xảo Bơi đến gác đầu và thân lên bờ Nhƣng cái đuôi lên mình không thể kéo.

10 Nó có bộ mặt của ngƣời đàng hoàng Có đƣờng nét trang nghiêm và niềm nở Nhƣng phần còn lại là rắn hổ mang.

13 Nó có hai bàn chân đầy lông lá Trên lƣng, trên ngực và hai bên sƣờn Là những cục, những u tròn loang lổ.

16 Cả ngƣời Thổ, Tác-ta cũng không làm Những tấm vải có nhiều màu đến thế
Hay nàng Aranhê dệt những chiếc khăn.

19 Nhƣ con thuyền trên bến đang nằm nghỉ Một nửa dƣới nƣớc, một nửa trên bờ Nhƣ nơi bọn Phổ tham lam cƣ ngụ.

22 Giống nhƣ hải ly săn cá đang rình Con quái vật này cũng ngồi nhƣ thế Trên mép bờ đá có cát bao quanh.

25 Đuôi của nó quất trong bầu không khí Chỉa lên cao cái mút nọc độc đầy Giống nhƣ cái đuôi của con bọ cạp.

28 Thầy hƣớng dẫn nói: “Bây giờ ta cần Đi vòng một chút, tới gần con vật Con vật xấu xa trên đá đang nằm”.

31 Và chúng tôi xuống theo sƣờn bên phải Mƣời bƣớc chân chúng tôi đến mép bờ Để tránh cát nóng và tàn lửa cháy.

34 Khi đến gần, tôi nhìn thấy xa xa Có một đám đông ngồi trên mép vực Họ ngồi gần nơi lửa cháy, bụi mù.

37 Thầy hƣớng dẫn bảo: “Để con có thể Hiểu biết đầy đủ về tầng ngục này Hãy đến để xem cực hình của họ.

40 Nhƣng ở đó chỉ nên nói ngắn thôi Trong lúc chờ ta đi nhờ quái vật Để nó chở ta trên những bờ vai”.

43 Một lần nữa, tôi một mình đơn độc Mép tầng thứ bảy, tôi đi đến gần
Một đám đông đang ngồi trong u uất.

46 Gƣơng mặt họ hiện lên vẻ đau thƣơng Thỉnh thoảng họ lại đƣa tay chống đỡ Khi với cát nóng, khi với lửa tàn.

49 Không khác gì trong mùa hè, con chó Dùng mõm, dùng chân để bảo vệ mình Khỏi bị rận hay ruồi trâu cắn xé.

52 Lúc tôi đã nhìn kỹ mặt vài ngƣời Trong số đang chịu cơn mƣa lửa đó Không nhận ra một ai, nhƣng mà tôi

55 Thấy ở cổ mỗi ngƣời đeo một túi Chứa đầy tiền, có màu sắc, in hình Và mắt của họ hình nhƣ chỉ cúi.

58 Khi đã đến giữa bọn họ, tôi nhìn Một mảnh xanh da trời trên cái túi Có màu vàng, con sƣ tử ánh lên.

61 Rồi tôi tiếp tục nhìn sang túi nữa Màu đỏ nhƣ máu, đầy vẻ đau thƣơng Có con ngỗng trắng, trắng nhƣ là sữa.

64 Hình con lợn có màu xanh da trời Trên túi trắng, của một ngƣời khác nữa Nó hỏi tôi: “Anh làm gì ở đây?

67 Đi khỏi đây! Hình nhƣ anh còn sống Cần biết rằng bạn Vitalianô của tôi Phía bên trái tôi, chỗ này sẽ chiếm.

70 Giữa cánh Phirenxe, tôi là dân Pađu Tôi điếc tai vì những lời thô tục Khi họ gào lên: “Nhà vua ở đâu?

73 Vua mang túi, hình ba con dê đực?” Nói xong xéo miệng, thè lƣỡi ra ngoài Trông giống nhƣ con bò đang liếm mép.
76 Còn tôi sợ làm phật ý thầy tôi Vì thầy dặn đừng dừng chân lâu quá Tôi bỏ những hồn mệt mỏi, rã rời.
79 Tôi quay về thì thầy tôi đã kịp Trèo lên lƣng của con quái vật kia Thầy bảo tôi: “Hãy kiên cƣờng, gan góc!

82 Chúng ta sẽ đi bằng cái thang này Ta phía sau, con ngồi lên phía trƣớc Để đuôi của nó không làm con đau”.

85 Nhƣ một ngƣời bị nhiễm cơn sốt rét Móng tay bạc, nghe cơn lạnh đầu tiên Toàn thân run rẩy khi nhìn bóng mát.

88 Tôi luống cuống khi nghe những lời trên Nhƣng nhƣ ngƣời hầu bên ông chủ tốt Sự xấu hổ làm cho tôi hết run.

91 Tôi đành ngồi lên cái lƣng gớm ghiếc Muốn thốt lên: “Xin thầy ôm lấy con” – Nhƣng chẳng thốt lên lời, tôi im bặt.

94 Ngƣời thầy đã từng nhiều lần cứu tôi Dù không nói, thầy hiểu rằng tôi sợ Đã vòng tay ôm và giữ lấy tôi.

97 Bây giờ đi đi, Giêriôn – thầy nói – Vòng bay rộng và hạ xuống từ từ Ngƣơi đừng quên rằng chở khối nặng mới”.

100 Giống nhƣ một chiếc thuyền khi rời bến Lùi lại phía sau khi nhổ neo xong Rồi khi cảm thấy không còn bị vƣớng

103 Căng ngực bơi đi nhƣ con cá chình Nó cuốn đuôi lại, thu về giữa ngực
Dùng hai chân kéo không khí về mình.

106 Không nỗi sợ nào lớn hơn nhƣờng ấy Cả khi Phêtôngtê buông lỏng dây cƣơng Khiến trời bốc cháy, nhƣ ta đã thấy.

109 Hay chàng Icarô cảm thấy đau thƣơng Thấy sáp chảy tan và lông rụng xuống Nghe tiếng ngƣời cha kêu thét: “Sai đƣờng!”

112 Còn nỗi sợ của tôi, khi trƣớc mặt Là cả một bầu không khí tối đen Không nhìn thấy gì, ngoài con quái vật.

115 Nó bơi đi, rồi chậm dần, chậm dần Lƣợn một vòng tròn và dần hạ thấp Tôi chỉ nhận ra nhờ gió thổi lên. 118 Khi đó bên phải tôi nghe thác nƣớc Réo ầm ầm ở phía dƣới chúng tôi Tôi hơi cúi đầu và nhìn xuống thấp.

121 Lúc bấy giờ tôi thấy còn sợ hơn Nhìn đống lửa và nghe lời than khóc Tôi khép chặt đùi và lẩy bẩy run.

124 Chỉ ở đây, lần đầu tôi thấy đƣợc Khi vòng lƣợn đang hạ xuống dần dần Khắp bốn phía những đớn đau tang tóc.

127 Nhƣ chim ƣng bay lƣợn đã quá lâu Nhƣng rồi chẳng thấy con mồi nào cả Khiến chủ săn phải bảo: “Thôi xuống nào!”

130 Nó cúi mình nơi bay lên, mệt mỏi Sau hàng trăm vòng lƣợn, nó ghé vào Nhƣng tránh xa ông chủ đang bực bội.

133 Đặt chúng tôi xuống đáy, Giêriôn Đứng ở bên chân một vách đá dốc
Và, khi hai chúng tôi vừa xuống xong
136 Nó bay đi nhƣ mũi tên mất hút.
Chú thích: KHÚC XVII
1 – 27. Quái vật Gerion: theo thần thoại Hy Lạp là quái vật khổng lồ có ba đầu, ba thân, vua của một đảo trong vùng biển tây, nuôi đàn gia súc của nó bằng thịt người, về sau bị Hercules giết chết
16. Thời Dante, người Tácta và người Thổ nổi tiếng là những thợ dệt vải giỏi nhất. 18. Aragne (Arachne): cô thợ dệt nổi tiếng xứ Lydia, dám thách tài nghệ với nữ thần Minevra, bị nữ thần biến thành con nhện.
35. Một đám đông ngồi trên mép vực: những kẻ cho vay nặng lãi. 55. Những kẻ cho vay nặng lãi đeo túi tiền ở cổ có in biểu tượng. 68. Vitaliano del Delte: tổng trấn Padova.
72. Đây là Giovanni di Buiamonte dei Becchi, là một kẻ cho vay nặng lãi khét tiếng. 107. Fetonte (Phaethon): con trai của thần Apollo, khi điều khiển xe mặt trời đã gây ra đám cháy.
109. Icaro (Icarus): con trai của Dedalo, được cha làm cho đôi cánh chim đính bằng sáp vào hai cánh tay. Icaro bay lên quá cao, gần mặt trời nên sáp chảy tan và bị rơi xuống biển.
KHÚC XVIII
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ nhất, hai – Bọn ma cô, xu nịnh
Địa ngục có nơi gọi Hố sầu thƣơng Tất cả bằng đá, một màu sắt xám Trông giống nhƣ những núi đá vòng quanh. 4 Đứng ở giữa khu đất này nguyền rủa Có một cái giếng rất rộng và sâu Khi đến gần tôi sẽ xin nói rõ.

7 Phần bao quanh còn lại cũng tròn vo Nằm ở giữa giếng và một vách đá Mƣời hố riêng biệt đáy giếng chia ra.

10 Ngƣời ta có thể nhìn ra hố đá Bảo vệ lâu đài có những bức tƣờng Khung cảnh nói chung là nhƣ vậy đó.

13 Các hố ở đây khung cảnh tạo thành Từ các pháo đài những cây cầu nhỏ Nối liền các cửa với bờ xa xăm.

16 Những thanh đá vƣơn ra từ vách đứng Cắt ngang đƣờng ngăn và các hố sâu Và rồi dừng lại ở bên mép giếng.

19 Sau khi xuống khỏi lƣng Giêriôn Đó là nơi chúng tôi đang đứng lại
Thầy đi mé trái, tôi sát bƣớc chân.

22 Ở bên phải thấy cảnh đau thƣơng mới Và rất mới mẻ cả những cực hình Hố thứ nhất chứa đầy ắp tội lỗi.

25 Ở đó hai hàng tội phạm trần truồng Từ giữa hố, gần chúng tôi tiến lại Mé ngoài, cùng chúng tôi nhƣng đi nhanh.

28 Giống nhƣ ngƣời La Mã năm Đại xá Đã dùng cách ấy để đám ngƣời đông Lần lƣợt qua cầu, chia làm hai ngả.

31 Theo một ngả, ngƣời đi về nhà thờ Quay mặt về phía lâu đài tất cả Còn ngƣời đi về phía núi, ngả kia.

34 Nơi nọ, nơi này, trên những mỏm đá Tôi thấy một bọn quỉ sứ có sừng Dùng roi quất những phạm nhân đau khổ.

37 Chúng buộc họ phải rảo bƣớc đi nhanh Từ roi đầu. Không một ai chờ đợi Roi thứ hai, roi thứ ba không cần!

40 Trong lúc đang đi, mắt tôi gặp phải Một ngƣời trong số ngƣời đó và tôi Kêu lên: “Ngƣời này thì tôi đã thấy!”

43 Tôi dừng lại và nhìn kỹ anh ta Ngƣời hƣớng dẫn nhân từ cùng đứng lại Cho phép tôi một vài bƣớc lui ra.

46 Tƣởng có thể giấu mình – ngƣời bị nhận Cúi gằm mặt xuống nhƣng thật khó khăn Và tôi nói: “Hỡi ngƣời đang nhìn xuống

49 Nếu dung mạo anh không lừa dối tôi Anh là Vênôđicô Cácxianêmicô chứ Nhƣng vì điều gì mà anh đến đây?”

52 “Ta trả lời, mặc dù bất đắc dĩ Chính giọng nói ngƣơi đã sai khiến ta
Làm ta nhớ lại trần gian xƣa cũ.

55 Ta là kẻ đã khuyên Ghixôlabenla Chiều theo dục vọng của tên hầu tƣớc Dù chuyện này thật nhục nhã, ê chề!

58 Ở đây không chỉ mình ta than khóc Mà nhiều ngƣời bằng tiếng Bôlônha Những kẻ luôn miệng “xi-pa” khó nhọc.

61 Cũng chẳng nhiều ngƣời Rênô, Xavêna Nếu ngƣơi muốn thẩm tra, tìm chứng cứ Thì xin nhớ thói hám lợi của ta”.

64 Trong khi hắn nói thì một quỉ sứ Quất roi hắn và quát: “Đồ ma cô Ở đây không có đàn bà đâu nhé!”

67 Và tôi trở lại cùng với nhà thơ Đi quá vài bƣớc, chúng tôi tới chỗ Có hòn đá nhô ra khỏi mép bờ.

70 Chúng tôi trèo lên có phần dễ dãi Rồi rẽ sang phải, đi trên đỉnh đầu Và từ giã vòng khổ đau mãi mãi.

73 Tới chỗ tảng đá bị đào xuyên qua Để có lối đi cho ngƣời phạm tội Thầy tôi bảo: “Dừng cho họ đi qua

76 Để những kẻ xấu số kia nhìn thấy Mà con cũng nhìn thấy mặt ngƣời ta Bởi vì họ đi cùng chiều ta vậy”.

79 Trên cầu cũ chúng tôi nhìn đoàn ngƣời Hƣớng về chúng tôi từ xa tiến lại Họ bị quất tới tấp những ngọn roi.
82 Ngƣời thầy tốt bụng, dù tôi không hỏi Bảo: “Hãy nhìn ngƣời cao lớn đang đi Không rơi nƣớc mắt, dù lòng đau nhói.
85 Vẫn còn giữ đƣợc phong thái đế vƣơng Đó là Iaxông, kẻ đã bằng dũng trí Đoạt của ngƣời Cônki bộ lông cừu vàng.

88 Đảo Lennô từng in dấu chân ông Nơi mà bọn đàn bà không thƣơng xót Đã giết chết tất cả cánh đàn ông.

91 Bằng lời mỹ miều và lời thề thốt Ông đã lừa dối nàng Ixiphilê Chính nàng trƣớc đó đã lừa kẻ khác.

94 Rồi ông bỏ rơi nàng khi mang thai Tội ác ấy buộc ông ta chịu phạt Và nàng Mêđêa cũng đƣợc báo thù.

97 Cùng với ông ta là lũ lừa dối. Vậy là con đã biết ở hố này Còn những kẻ khác, không cần thiết vậy”.

100 Rồi chúng tôi tới một chỗ cheo leo Cắt ngang bờ đê một con đƣờng hẹp
Dùng làm chỗ dựa cho vòng tiếp theo.

103 Chúng tôi nghe một bọn đang rên rỉ Trong một hố khác và chúng rống lên Những bàn tay lên thân mình cấu xé.

106 Bờ hố mốc meo những cục trùm lên Hơi nƣớc từ dƣới bốc lên, tụ lại
Làm ngạt mắt, ngạt mũi những âm hồn.

109 Đáy hố tối om chẳng nhìn thấy rõ Nếu không trèo lên đỉnh của vòm cung Ra xa hơn, chỗ chìa ra mỏm đá.

112 Chúng tôi tới đó và tôi đứng nhìn Dƣới đáy hố, đám đông trong phân ngập Có vẻ lấy ra từ những hố phân.

115 Tôi đảo mắt lục tìm trong hố ấy Thấy một cái đầu bê bết toàn phân Thế tục hay thầy tu, không nhận nổi.

118 Hắn hỏi tôi: “Sao anh cứ chằm chằm Nhìn vào tôi nhiều hơn nhìn kẻ khác?” Tôi trả lời: “Nếu nhƣ ta không lầm

121 Thì ngƣơi xƣa kia sáng khô đầu tóc Ngƣơi là Alétxiô Intécminây ở Lúcca Vì thế, ta nhìn kỹ hơn kẻ khác”. 124 Hắn ta liền đánh mái tóc bù xù: “Những lời nịnh hót lƣỡi tôi từng nói Đã nhấn chìm tôi ở chốn ngục tù”.

127 Lúc đó thầy nói với tôi: “Hãy gắng Đƣa mắt nhìn ra một chút xa hơn Và con thấy, kìa – không xa lắm

130 Cái con bẩn thỉu, đầu tóc rối tung Ở đằng kia đang cấu mình bằng móng Khi ngồi thụp xuống, khi lại đứng lên.

133 Là điếm Taidê đáp ngƣời tình nó Khi anh ta hỏi: “Có bằng lòng không?” Nó trả lời: “Vâng, anh tuyệt quá!”
136 Nhƣng con mắt ta chuyện ấy đã nhàm”.
Chú thích: KHÚC XVIII
1. Hố thảm sầu (Malebolge, Evil-Pockets): tầng Địa ngục thứ tám. 25 – 27. Ở đó hai hàng tội phạm trần truồng: hai hàng tội phạm này đi ngược chiều nhau, đây là những kẻ môi giới phụ nữ cho người khác và quyến rũ phụ nữ cho mình. Hàng từ giữa hố gần hai nhà thơ tiến lại gồm những kẻ môi giới, gạ gẫm phụ nữ để cho người khác (câu 40 – 66). Hàng ở mé ngoài đi cùng chiều hai nhà thơ nhưng “đi nhanh hơn” vì họ bị quỷ sứ quất roi tới tấp, đây là những kẻ lừa dối, quyến rũ phụ nữ cho mình (câu 79 – 99). Ta thấy Dante coi tội lừa dối phụ nữ là tội trọng rất nặng, bị giam ở tầng ngục gần cuối cùng.
28. Năm Đại xá: năm 1300 Giáo hoàng Bonifazio VIII tuyên bố đại xá cho tất cả những ai viếng thăm nhà thờ và dự lễ cầu nguyện do đó Rôma đông nghẹt giáo dân và khách hành hương. Để cho giao thông được thông suốt, người ta chia cầu Thánh Angelo thành hai làn đường dành cho hai dòng người đi ngược chiều nhau. 50 – 56. Venedico Caccianemico: cố vấn chính trị cho hầu tước Obizzo d’ Este, đã dụ dỗ em gái của mình là Ghisolabella làm người tình của viên hầu tước. 60. Tiếng địa phương của Bologna: sipa có nghĩa là vâng. 61. Savena, Reno: tên hai con sông phía đông và phía tây thành phố Bologna. 83 – 96. Iason (Jason): Theo thần thoại Hy Lạp, ở xứ Colchide (Colchis) có một con cừu đực có cánh, có bộ lông vàng tuyệt đẹp và do một con rồng canh giữ. Iason cầm đầu những người Argonauti với sự giúp đỡ của nàng Medea đã đoạt được báu vật này. Đảo Lenno là nơi mà đoàn quân của Iason đi qua khi những người đàn bà trên đảo đã giết hết tất cả đàn ông, bất kể là cha, chồng, anh, em hay con trai họ. Nguyên nhân là nữ thần Venere (Vệ nữ) ghét thói hung hãn của đàn bà trên đảo, đã gây hoạ cho họ bằng cách làm cho đàn ông ở đây có mùi rất khó chịu, dẫn đến cuộc tàn sát nói trên. Riêng có nàng Isifile, con gái của vua Toante đã cứu cha mình thoát chết bằng cách lừa các bạn gái là đã giết cha mình. Iason quyến rũ Isifile nhưng rồi bỏ rơi nàng lúc nàng đang mang thai để đi yêu Medea. Sau đấy, cả Medea cũng bị Iason phụ bạc, khi Iason đã đi yêu một người khác nữa. Medea đã báo thù bằng cách giết chết hai đứa con nhỏ trước mặt Iason.
113. Đám đông trong phân ngập: những kẻ xu nịnh. 122. Alessio Interminei: thành viên của một gia đình quí tộc ở Lucca. 133. Taide (Thais): một nhânvật trong vở kịch Eunuchus của Terenzio mà Dante dẫn lại qua tác phẩm De amicitia của Cicerone.
KHÚC XIX
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ ba – Bọn buôn thần bán thánh
Hỡi thầy pháp Ximông, hỡi lũ khốn cùng Sự nghiệp của Chúa chỉ vì thánh thiện
Còn lũ chúng bay, một bọn gian manh.

4 Lũ chúng bay chỉ tham vàng khát bạc Ngục thứ ba dành cho bọn chúng bay Và giờ đây tiếng kèn đồng đã cất!

7 Chúng tôi đến một ngôi mộ tiếp theo Đứng ở phía bên này, trên mỏm đá Nhô ra đến giữa miệng hố, nhƣ cầu.

10 Ôi, trí tuệ tối cao, tài năng cao cả Dù trên trời hay âm phủ, trần gian Công lý của Ngƣời thi hành đầy đủ.

13 Tôi nhìn thấy trên mặt hố, trên tƣờng Mặt đá xám xanh, có rất nhiều lỗ Rộng nhƣ nhau và tất cả hình tròn.

16 Qua mắt nhìn, chúng hoàn toàn có vẻ Nhƣ vẻ đẹp trong nhà thờ Thánh Giăng Nơi ngƣời ta rửa tội trong ngày lễ.

19 Tôi phá một lỗ cách đây không lâu Vì để kéo ra một ngƣời chết đuối Mong mọi ngƣời sẽ hiểu những lời sau.

22 Đôi bàn chân thòi ra từ miệng hố Còn bắp chân kẻ lầm lỗi bên trong Và thân xác thì đi vào trong đá.

25 Trên những bàn chân lửa cháy bừng bừng Gân cốt khớp xƣơng điên cuồng giãy giụa Tƣởng thừng chảo nào cũng sẽ đứt tung.

28 Giống nhƣ một vật tẩm dầu thắp lửa Rồi cháy loang khắp bề mặt bên ngoài Từ gót chân đến ngón chân cháy cả.

31 Tôi nói: “Thƣa thầy, kẻ này là ai Mà co quắp, giãy giụa hơn đồng bọn Và lửa thiêu cũng gay gắt hơn nhiều?”

34 Thầy đáp: “Nếu muốn, ta đƣa con xuống Theo một bờ dốc thoai thoải đằng bên Nó sẽ tự mình nói về tội trạng”. 37 Tôi đáp: “Thầy muốn thì con cũng mong Thầy biết tất cả, dù con im lặng Thầy là Tôn sƣ – chẳng gì quí bằng”.

40 Chúng tôi bƣớc lên đƣờng đê thứ bốn Rẽ sang bên trái và rồi bƣớc vào Đáy hố hẹp có lỗ đào lổn nhổn.

43 Ngƣời thầy tốt bụng luôn đi sát bên Không rời tôi, và thầy dắt tôi đến Nơi một hồn khóc vì bị trói chân.

46 “Hãy cho tôi hay, âm hồn than khóc Hồn là ai, chân chổng ngƣợc lên trời Đầu cắm xuống đất nhƣ là cái cọc?”

49 Tôi đứng đó, nhƣ Đức cha nghe xƣng Tội của một tên sát nhân nguy hiểm Cố hỏi hắn cho chậm giờ hành hình.

52 Hắn quát to: “Mày đã tới rồi hả Mày tới rồi hả, Bôniphaxiô? Đã lừa tao nhiều năm qua “Sấm ký”.

55 Sao mày đã vội sớm chán bạc vàng Vì vàng mày chẳng sợ thành phản bội Chống lại nhà thờ, xúc phạm thánh nhân”.

58 Tôi chẳng hiểu gì những lời hắn nói Giống nhƣ một ngƣời lãng trí, bẽ bàng Còn nó cũng không hiểu gì, bối rối.

61 Viếcghiliô liền bảo: “Trả lời nó, con – “Tôi không phải là ngƣời anh lầm tƣởng” Và tôi trả lời nhƣ thầy gợi lên.

64 Bấy giờ hồn càng vặn chân dữ dội Rồi vừa não nuột nói, vừa thở dài: “Vậy vì điều gì mà ngƣơi đã gọi?

67 Ngƣơi muốn biết ta đây là ai chăng Vì mục đích ấy mà đi vào Ngục Thì hãy biết: ta từng là Giáo hoàng.

70 Ta đúng là dòng dõi họ nhà Gấu Quá tham lam tiền cho lũ gấu con Nên gom bạc vàng nhét đầy cả túi.

73 Dƣới đầu ta hãy còn rất nhiều tên Đi trƣớc ta trong buôn thần bán thánh
Bị nhét trong từng kẽ đá những hồn. 76 Rồi cả ta cũng sẽ rơi xuống đó
Khi kẻ ta lầm với ngƣơi đến đây Câu hỏi mà ta hỏi ngƣơi, sớm quá!

79 Lâu lắm rồi ta bị đốt đôi chân Lâu lắm rồi bị ngƣời ta chôn ngƣợc Tên sắp đến sẽ không còn bị chôn.

82 Vì sau hắn, từ phía tây sẽ tới Kẻ chăn chiên vô đạo, lạc loài hơn
Tội của hắn bằng hai ta gộp lại.

85 Nó sẽ là tên Ixaông mới hơn Nó nói gì vua cũng nghe theo nó Nƣớc Pháp sẽ trao cho nó ngai vàng”.
88 Tôi nghĩ rằng có phần nào dại dột Khi đáp lại hắn với lời lẽ sau: “Hãy cho ta biết bao nhiêu châu ngọc
91 Đức Chúa Trời đòi hỏi Thánh Piêtờrô Trƣớc khi trao chiếc chìa khoá quyền lực? Ngƣời chỉ nói rằng: “Hãy đi theo ta”.

94 Thánh Pie và ngƣời khác không nhận Từ Matia thứ gì, khi ngƣời này Đƣợc chỉ định chỗ lúc này đã trống.

97 Hãy ở yên đấy mà chịu phạt đi Hãy giữ chặt đồng tiền không đáng giữ Đã từng khiến ngƣơi chống lại Cáclô.

100 Và nếu không có điều gì ngăn cản Do sùng kính những chìa khóa thánh thần Ngƣơi từng giữ trong quãng đời sung sƣớng

103 Thì ta còn dùng lời lẽ nặng hơn Keo kiệt của ngƣơi làm đau thế giới Kích động kẻ ác, áp bức ngƣời lành.

106 Các ngƣơi, những kẻ Thánh Giăng hƣớng tới Thấy mụ đàn bà ngự trị trên cao Và hủ hoá tất cả đám vua chúa.

109 Khi nó sinh ra có bảy cái đầu Và mƣời cái sừng phát ra sức mạnh Chừng nào chồng nó đức hạnh còn cao.

112 Vàng và bạc với các ngƣơi – thần thánh Tên sùng thần tƣợng, nào có khác gì Nó thờ một, còn các ngƣơi – trăm thánh.

115 Hỡi Cốtxtăngtanh, tội lỗi cả thế gian Không phải chuyện cải đạo mà đút lót Ngƣơi là Giáo hoàng giàu có đầu tiên!”

118 Khi bài ca này tôi ca cho nó Không hiểu giận hay cắn rứt lƣơng tâm Đôi chân hắn không nằm yên tại chỗ.

121 Thầy nhìn tôi với nụ cƣời hài lòng Và thích thú với những điều sự thật Của những lời tôi vừa nói ở trên.

124 Rồi giơ hai cánh tay ra ôm chặt Tất cả thân tôi áp vào ngực thầy
Và thầy trở lại với con đƣờng thấp.

127 Ngƣời đƣa tôi lên tận đỉnh vòng cung Không biết mệt, thầy ôm tôi thật chặt Đi trên đê nối ngục bốn sang năm.

130 Và tại đó rất nhẹ nhàng, thầy đặt Tôi trên mỏm đá dốc đứng, gồ ghề
Ngay cả dê rừng cũng không thể vƣợt.
133 Một thung lũng khác trƣớc mắt mở ra.
Chú thích: KHÚC XIX
1. Simon: một thầy pháp xứ Samria. Truyền thuyết kể rằng Simon đã dùng tiền để gạ mua phép thần thông của hai thánh tông đồ Pietro và Giovanni. Từ đó mà có danh từ simonia chỉ những kẻ buôn thần bán thánh để trục lợi. 6. Tiếng kèn: của ngày Phán xử cuối cùng.
17. Nhà thờ Thánh Giovanni (Thánh Giăng). Trong Thần khúc có nói nhiều đến hai Thánh Giăng. Một người là Giăng Báptít – nhà tiên tri Do Thái. Sống khổ hạnh trong sa mạc, tập hợp môn đệ và giảng đạo về sự hoán cải nội tâm. Ông rửa tội bằng cách đắm mình xuống sông Giô-đanh (Gioóc-đa-ni). Chúa Giê-su được ông làm lễ rửa tội ở đây (Tân Ước_Mác 1: 9).
Một người nữa là Thánh Giăng (Thánh tông đồ) – môn đệ của Đức Chúa Giê-su, người được coi là tác giả của Kinh Phúc âm IV, sách Khải Huyền và ba lá thư trong Tân Ước (xem thêm khúc XII, 143 và câu 106 của khúc này). 31. Đây là Giáo hoàng Niccolo III, được bầu làm Giáo hoàng từ 1277 đến 1280. 49 – 51. Thời trung cổ ở Italia người ta trừng phạt những kẻ giết người bằng cách chôn đầu xuống đất, chân chổng ngược lên trời. Dante đứng như Đức cha nghe tên tội phạm xưng tội cố để cho chậm lại giờ hành hình. 52 – 54. Niccolo III lầm Dante là Giáo hoàng Bonifazio đã đến thế chân mình nên kêu là đã bị sách Sấm ký đánh lừa.
71. Ta đúng là dòng dõi họ nhà Gấu: nguyên tác tiếng Italia orsa, nghĩa là gấu cái (she-bear). Theo quan niệm thời trung cổ thì gấu là con vật tham lam, hám mồi. 79. Lâu lắm rồi… : Niccolo III chết năm 1280 và đến năm 1303 thì Bonifazio mới đến thay thế, như vậy hơn 20 bị chôn ngược và đôi chân bị đốt. 83. Kẻ chăn chiên vô đạo: chỉ Giáo hoàng Clemente V. 85. Iason (Jason): con trai của Simone II đã hối lộ vua Antioco IV (Antiochus of Syria) một số tiền lớn để được phong làm Đại giám mục của người Do Thái và sau đó sống một cuộc đời phóng đãng. Tên Ixaông mới: là ám chỉ Giáo hoàng Clemente V. 95. Matia (Matthias) được chỉ định thay chỗ Giuda, tên phản bội Chúa Giê-su. 106. Thánh Giovanni (Thánh Giăng) trong sách Khải Huyền (Apocalisse) có nói đến một người đàn bà vô đạo đã hủ hoá tất cả các vua chúa. Người này cưỡi trên một con vật có bảy đầu, mười sừng.
115. Costantin: Dante tin rằng quyền lực Giáo hoàng bắt đầu mạnh lên từ khi Hoàng đế Constantin dời kinh đô Đế chế sang Byzance và “tặng” Roma cho Giáo hoàng Silvestro (Sylvester).
KHÚC XX
Tầng Địa ngục thứ tám, nhục thứ tư – Những thầy bói
Hình phạt mới mà tôi kể giờ đây Khúc hai mƣơi của bài ca thứ nhất Về những ai bị khốn khổ đọa đầy.

4 Tôi đã cố để sao cho hết sức Nhìn xuống hố mở ra trƣớc mặt tôi Chao ôi sợ hãi, đầm đìa nƣớc mắt.

7 Tôi thấy men theo một đƣờng vòng tròn Đám đông vừa đi vừa khóc lẳng lặng Nhƣ trên trần vừa đi vừa đọc kinh.

10 Khi tầm mắt của tôi nhìn hạ xuống Mỗi ngƣời hiện ra một vẻ lạ kỳ Ở cái nơi mà cằm xoay ngƣợc hẳn.

13 Và mặt bị vặn ngƣợc lại sau lƣng Nên bàn chân họ phải đi giật ngƣợc Ra phía trƣớc con mắt chẳng thể nhìn.

16 Có thể là vì mắc bệnh bại liệt Nên thân hình bị vặn nhƣ thế chăng Tôi không biết, không thể nào tin đƣợc.

19 Hỡi bạn đọc, nếu Chúa cho phép tôi Bài học cho bạn, những gì đọc đƣợc Và hiểu tại sao ƣớt đôi mắt này.

22 Vì họ bị vặn ngƣợc, nên nƣớc mắt Chảy xuống đầm đìa từ thận đến mông Tôi đứng gần, đƣa tay chùi lên mắt.
25 Tôi tựa vào cột đá của bãi ngầm Khóc rất nhiều, đến nỗi, thầy tôi bảo: “Chẳng lẽ con cũng là một kẻ điên?
28 Ở đây chỉ sống lòng thƣơng đã chết Vì còn ai lầm lỗi hơn cái ngƣời Lại nức nở khi Chúa đà phán xét?

31 Hãy ngẩng đầu lên mà nhìn cái kẻ Đất nuốt vào trƣớc mắt ngƣời Têban Khiến tất cả kêu: “Anh rơi đâu thế?

34 Hỡi Amfiraốt, sao lại bỏ mình?” Nhƣng anh ta không ngừng lăn xuống vực Một khi Minốt còn chƣa kịp ngăn.

37 Hãy nhìn kia, nay lƣng nó thành ngƣợc Vì nó muốn nhìn về trƣớc quá xa Nên phải nhìn về phía sau, đi ngƣợc.

40 Hãy nhìn Têrêxia thay dạng đổi hình Từ nam giới đã biến thành nữ giới Và đã đổi thay tất cả tay chân.

43 Chỉ lần sau dùng cây gậy đánh lại Hai con rắn đang quấn quít lấy nhau Thì lấy lại đƣợc hình hài nam giới.

46 Arôngta theo sau, tựa vào bụng ông Nơi trên dãy Luni, núi cao vòi vọi Mà dân Cararêđê cày cuốc vẫn lên.

49 Sống trong hang, giữa đá cẩm thạch trắng Arôngta tha hồ ngắm trăng sao Và biển cả nhờ tầm nhìn mở rộng.

52 Có ngƣời con gái mái tóc buông dài Che kín ngực nên con không nhìn thấy Che cả làn da còn mƣợt lông tơ.

55 Đó là nàng Mantô qua nhiều xứ sở Rồi dừng lại nơi ta đã sinh ra Ta muốn con nghe điều ta sắp kể.

58 Khi cha của nàng từ giã cuộc đời Thì dân Bacô biến thành nô lệ
Một thời gian dài nàng đi khắp nơi.

61 Ở miền bắc Italia xinh đẹp Có hồ Bênacô ở tầng cao Tirali Bên dƣới chân núi Anpê ngăn đập.

64 Từ hàng nghìn con suối nhỏ, ta tin Tƣới khắp vùng Gácđa và thung lũng Camênia, Pennicô nƣớc chảy êm đềm.

67 Ngƣời chăn chiên thành Vêrôna ở đó Và Tơrentô hay Bờrétsia Ai qua đây, ban phƣớc lành cho họ.
70 Thành Pétkiêra hùng mạnh và xinh Với ngƣời Bờrétsia, Bécgamô gan góc Nơi bờ hồ vây những cánh đồng xanh.
73 Chính từ đây đã tràn ra lƣợng nƣớc Không chứa hết trong hồ Bênacô Chảy thành sông giữa cánh đồng tƣơi mát.

76 Dòng nƣớc bắt đầu chảy xuống từ hồ Gọi là Menxiô và chảy đến Giôvécnô thì đổ vào sông Pô.

79 Gặp cánh đồng, khi chảy xa một quãng Lòng sông mở rộng tạo thành đầm lầy Về mùa hạ đôi khi dòng nƣớc bẩn.

82 Đến nơi này một trinh nữ cô đơn Giữa đầm lầy, nàng tìm thấy vùng đất Chƣa có ngƣời ở, cây cối chƣa trồng.

85 Để tránh khỏi giao du với mọi ngƣời Nàng chỉ sống với đám ngƣời hầu hạ Rồi đã bỏ lại thân xác trên đời.

88 Về sau dân chúng quanh vùng tản mát Tụ tập lại đây vì họ biết rằng Vùng đất này có đầm lầy bao bọc.

91 Họ lập thành phố trên nắm xƣơng tàn Đặt tên Mantua, chẳng cần tra số Để tƣởng nhớ ngƣời đã đến đầu tiên.

94 Dân cƣ ở đây xƣa kia đông đúc Nhƣng sự dại dột của Caxalôđi Đã để cho Pinamôngtê lừa lọc.

97 Và khi con nghe ở chốn trần gian Câu chuyện về quê ta không phải thế Hãy tin rằng: đó là sự dối gian”.

100 “Thƣa thầy, lý lẽ của thầy vững chắc Con rất tin và giờ đối với con Lý lẽ khác – là hòn than đã tắt.

103 Nhƣng xin thầy hãy nói cho con hay Trong đám kia, có ai đáng chú ý? Tâm trí con luôn nghĩ đến điều này”.

106 “Ngƣời đàn ông có chòm râu – thầy nói – Dài từ má xuống đến tận bờ vai Là thầy bói, cái ngày không thể bói

109 Ra đàn ông, mà chỉ bé trong nôi Ở Anliđô, cùng Canăngta, ra hiệu Chặt đứt những sợi dây neo thuyền đầu. 112 Ông là Ơripilô, ta đã ca ngợi ông Trong bộ bi kịch của ta có nhắc Con biết chƣa? Chắc là đã tỏ tƣờng.

115 Còn ngƣời kia, có bộ sƣờn gầy guộc Là Mikenlê Xítcốttô, tinh thông Hết tất cả mọi trò gian ma thuật.

118 Đây Guyđô Bônátti, đây Átđenđê Chỉ mong biết đến da và kim chỉ
Nhƣng than ôi, hối hận đã muộn rồi.

121 Và kia là đám đàn bà bất hạnh Bỏ khung cửi để bói toán hành nghề Tạo bùa yểm, cỏ cây và tranh tƣợng.

124 Nhƣng mà thôi, giờ đã chạm đến bờ Hai bán cầu, Cainô đầu gai tỏa sáng Chạm tới biển ở dƣới Xôbilia.

127 Đêm hôm qua trăng đã tròn vành vạnh Con nhớ không, vì đã hơn một lần Trăng đã giúp con ở nơi rừng rậm”.
130 Thầy nói vậy cùng tôi, và bƣớc chân.
Chú thích: KHÚC XX
2. Bài ca thứ nhất: chỉ phần Địa ngục của Thần khúc. 34. Amphiraus: theo thần thoại Hy Lạp là một trong bảy vị vua vây thành Tebe, có phép thuật tự chết rồi sống lại nhưng bị vợ phản bội, tiết lộ bí mật đó nên khi đang

ngồi trên chiến xa thì có sét lớn, đất mở ra và nuốt chửng vào nơi Minos đang xét xử. 40. Tiresia (Teresias): theo thần thoại Hy Lạp, Tiresias dùng cây gậy của mình đánh vào hai con rắn đang quấn lấy nhau, bị biến thành phụ nữ trong bảy năm, khi dùng

gậy đánh lại hai con rắn kia thì được trở về làm đàn ông, sau đó trở thành người trọng tài trong cuộc tranh luận giữa các vị thần (Dớt và Hera): Ai là người nhận được
nhiều hơn khoái cảm của tình yêu – đàn ông hay phụ nữ? Khoái cảm của phụ nữ mạnh hơn khoái cảm của đàn ông gấp chín lần – kết luận của Tiresias. Vì điều kết luận này mà nữ thần Hera tức giận, đã làm cho Tiresias trở thành mù nhưng được thần Dớt ban cho một cuộc sống trường thọ (Metamorphores III). 46. Aruns: thầy bói ở Etrusque, sống vào thời Cesare và Pompei, đã đoán trước chiến thắng của Cesera.
52. Có người con gái mái tóc buông dài: tức Manto, con gái của Tiresias, cũng là thầy bói. Sau khi cha chết phải bỏ trốn đi phiêu bạt nhiều nơi, cuối cùng dừng lại ở Mantova (Mantua), quê hương của Virgilio.
62. Benaco: nay là hồ Garda, giữa hồ có đảo Lechi.
95. Casalodi: Alberto da Casalodi, thủ lĩnh phái Guelfi ở Mantova bị Pinamonte de Bonacolsi dùng mẹo đuổi khỏi thành phố năm 1272. 106 – 114. Euripilo (Eurypylus) và Calcanta (Calchas): là những thầy bói người Hy Lạp ở thành phố cảng Aulide (Aulis), đã chỉ dẫn thời khắc thích hợp để xuất phát, mở đầu cuộc chiến Tơroa. Dante gọi là “ông ra hiệu chặt đứt những sợi dây neo thuyền đầu”. Và cái ngày ấy “không thể bói ra đàn ông”, tất cả đàn ông ra trận, chỉ còn “những bé trai đang nằm trong nôi”. Những điều này đã được Virgilio nói đến trong tác phẩm của mình (Aeneid, II, 114, 161-186).
113. Virgilio gọi tác phẩm Eneide (Aeneid) của mình là tragedia vì được viết bằng phong cách quý tộc, còn Dante gọi tác phẩm Thần khúc của mình là commedia vì được viết theo phong cách quen thuộc.
Dante trong “Thư gửi Can Grande della Scala” cũng đã định nghĩa như sau: “Commedia – đó là mọi tác phẩm thơ có bút pháp trung bình với sự mở đầu nặng nề,
rùng rợn và kết thúc có hậu. Tragedia – đó là mọi tác phẩm thơ có bút pháp cao sang với sự mở đầu bình tĩnh, thán phục và kết thúc kinh hoàng”. Thuật ngữ commedia thời trung cổ không có nghĩa là thể loại văn học gây cười hay là hài kịch
như ngày nay mà để chỉ về cấp độ phong cách. Còn chữ Thần là do người đời sau thêm vào với dụng ý biểu dương giá trị của tác phẩm. Bởi thế La Divina Commedia dịch sang tiếng Việt là Thần khúc vừa ngắn gọn vừa chính xác. 116. Michele Scotto (Michael Scot): người Scotland, nhà thiên văn và là một thuật sĩ nổi tiếng.
118. Guido Bonatti: nhà thiên văn người Forli; Asdente: thợ giầy ở Parma, bỏ nghề đi làm thầy bói.
125. Cainô đầu gai: tức mặt trăng.
KHÚC XXI
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ năm – Thùng nhựa sôi
Từ cầu sang cầu, nói sang chuyện khác Mà khúc ca tôi cũng chẳng bận tâm Chúng tôi đang ở trên vòm cầu dốc.

4 Một hố khác, chúng tôi dừng lại xem Và nghe những lời thở than vô ích Cái hố này mới tối tăm lạ thƣờng.

7 Giống nhƣ ngƣời Vinixiani trong xƣởng Vào cuối mùa đông đun nhựa sửa tàu Và họ trám những con tàu bị hỏng.

10 Trong thời gian không đi biển, nghỉ ngơi Ngƣời quét thân tàu, kẻ giằm khe hở Trên những con tàu nhiều chuyến ra khơi.

13 Kẻ chữa đuôi thuyền, ngƣời kia sửa mũi Kẻ vặn dây cáp, ngƣời làm mái chèo
Ngƣời vá lại buồm – buồm đuôi, buồm mũi.

16 Dƣới hố đang sôi một thùng nhựa to Không do lửa đun mà do phép thuật Và nhựa dính bê bết xung quanh bờ.

19 Trong thùng nhựa đang sôi, tôi nhìn thấy Không có gì ngoài những bọt nƣớc sôi Chúng hết phồng to lên, rồi xẹp lại.
22 Thầy cúi xuống và chăm chú ngó nhìn Thầy hƣớng dẫn bảo tôi: “Coi chừng đấy!” Và đƣa tay kéo tôi đứng lại gần.
25 Tôi quay lại, nhƣ một ngƣời tất tƣởi Muốn thấy cái mà mình cần tránh ra Nỗi sợ bất thần khiến tôi bối rối.

28 Nhƣng muốn xem, nên không thể bỏ đi Tôi thấy một con quỷ đen xuất hiện Đang chạy trên cầu, về phía chúng tôi.

31 Ôi, dáng quỷ thật vô cùng khiếp sợ Tôi rùng mình, vẻ hung dữ biết bao Cánh giang rộng và bƣớc đi rất nhẹ.

34 Trên đôi vai nhọn của nó vểnh lên Vác một tội đồ ngang lƣng bị gập Và giữ lấy hắn ở những gân chân.

37 Từ trên cầu nó thét: “Bớ lũ quỷ Đây lão già của nữ thánh Dita
Đặt nó xuống đáy, ta còn quay lại.

40 Thành phố này bọn lầm lỗi có đầy Để có tiền chúng đổi “không” thành “có” Chỉ ngoại trừ Bôngtuarô mà thôi.

43 Nó vứt tội đồ rồi quay trở lại Theo dốc đứng, chƣa có con chó nào Lại khẩn trƣơng đuổi theo tên trộm vậy.
46 Kẻ bị đun chìm xuống rồi nhô đầu Nhƣng quỷ thét từ vòm cầu che khuất: “Không cần thánh giá Xan Vôntô đâu!
49 Đây không nhƣ ở Xéckiô, bơi khác Nếu ngƣơi không muốn nếm vuốt chúng tao
Thì lặn xuống chứ đừng trồi lên mặt”.

52 Rồi hàng trăm móc sắt chúng xỉa vào “Cứ nhảy múa, nhƣng ở nơi che kín Giỏi thì đi mà gian lận xem nào!”

55 Giống nhƣ đầu bếp thƣờng sai phụ việc Dùng móc dìm những miếng thịt xuống nồi Để cho chúng khỏi nổi lên mặt nƣớc.

58 “Để ngƣời ta khỏi nhận thấy là con Có mặt ở đây, hãy ngồi xuống thấp Sau tảng đá, nó sẽ che cho con.

61 Còn nguy hiểm cho ta, con đừng sợ Ta ở đây không phải lần đầu tiên Và đã gặp, đã quen trò tƣơng tự”. 64 Thầy nói vậy rồi sang phía cầu bên Và khi bƣớc tới bờ đê thứ sáu Thầy tỏ ra vẻ điềm tĩnh lạ lùng.

67 Với cái vẻ dữ tợn và hung ác Của con chó khi lao vào kẻ gian Chúng kéo đến cầu xin, khi có dịp.

70 Lũ quỷ từ phía dƣới cầu đi ra Chĩa về thầy những mũi xiên bằng sắt Nhƣng ngƣời thét: “Chớ ác, hãy chờ!

73 Trƣớc khi xiên vào ngƣời ta móc sắt Một kẻ trong bọn ngƣơi hãy tiến lên Nghe, rồi nghĩ xem có nên lao móc”.

76 Cả bọn kêu: “Đuôi Nọc Độc tiến lên!” Một con tiến, những con kia đứng lại Nó hỏi: “Nào, có việc gì riêng?”

79 Thầy của tôi nói nhẹ nhàng: “Này Quỷ Mày thấy rằng, ta đã đi đến đây Rất bình tĩnh trƣớc dữ dằn đấy chứ.

82 Ta theo giáo luật, thần thánh trên trời Hãy để ta đi, trời cao đã muốn Ta dẫn một ngƣời qua con đƣờng này”.
85 Lòng kiêu ngạo của con quỷ hạ xuống Nó buông rơi móc sắt dƣới bàn chân “Thôi đừng dây!” – nó nói cùng đồng bọn.
88 Ngƣời dẫn đƣờng của tôi liền kêu lên: “Hỡi anh đang ngồi nấp sau tảng đá Hãy đến đây, mọi sự đã bình yên”.

91 Tôi đứng dậy và nhanh chân bƣớc đến Còn lũ quỷ kia tất cả tiến lên Khiến tôi sợ chúng huỷ điều thỏa thuận.

94 Tôi thấy đội quân đồn trú ngày xƣa Ra khỏi thành Caprôna, tin lời nói
Bỗng thấy mình bị vây giữa quân thù.

97 Tôi đứng nép sát vào thầy hƣớng dẫn Còn đôi mắt nhìn lũ quỷ không thôi Tƣớng mạo chúng chẳng có gì lƣơng thiện.

100 Chúng hạ móc sắt xuống hỏi: “thích không?” Một đứa bảo: “Hãy nện vào mông nó” Cả bọn đáp: “Ừ, cứ móc vào xem”. 103 Nhƣng con quỷ với thầy tôi trao đổi Liền chạy lại và bảo cả bọn rằng: “Này lũ quỷ kia, dừng lại, dừng lại!”

106 Rồi bảo chúng tôi: “Không đi lối này Vì vòm cầu thứ sáu đã bị gục Tất cả đều đã chìm xuống vực sâu.

109 Nhƣng các ngƣơi muốn tiến lên phía trƣớc Hãy đi vòng quanh cái tảng đá này Đến một tảng khác gần đây để vƣợt.

112 Một ngàn hai trăm, sáu mƣơi sáu năm Tính đến hôm qua, muộn hơn năm tiếng Thì ở đây đã không có con đƣờng.

115 Ta sắp phái mấy đứa đi xem đƣờng Để nhìn xem có đứa nào quậy phá Đi với chúng hai vị cứ yên tâm”.

118 “Này tiến lên, Cánh Cụt và Băng Giá – Nó bắt đầu nói – và mày Chó Điên Thằng Râu Ngƣợc sẽ cầm đầu mƣời đứa.

121 Cùng với chúng cả Gió Độc và Rồng Cả Lợn Nanh Nhọn và tên Vuốt Chó Thằng Điên Mặt đỏ và thằng Yêu Tinh.

124 Hãy lùng soát cẩn thận quanh lò nhựa Dẫn hai ngƣời an toàn sang bên kia Nơi hang ổ của các loài dã thú”.

127 “Thầy của con ơi, sao lại thế này Tốt hơn là ta không cần hộ tống Thầy đã biết đƣờng – tôi nói với thầy –

130 Nếu thầy tinh mắt thì nên xem lại Thầy không thấy chúng nghiến răng đó sao
Và lông mày chúng bắt đầu chau lại”.

133 “Không cần sợ và lo lắng đâu con Cứ mặc chúng nghiến răng cho thỏa thích Để dọa bọn ngƣời khốn khổ bị đun”.

136 Rồi lũ quỷ đi quành sang mé trái Chúng thè lƣỡi ra và cắn để chào Con quỷ đi đầu đàn, tên đồ tể.
139 Nó ra lệnh thổi kèn từ phía sau.
Chú thích: KHÚC XXI
7. Người Vinixiani trong xưởng: xưởng tàu nổi tiếng ở Venezia (Venice). 38. Sainte Zita: một người hầu gái ở thế kỷ XIII, sau được tôn làm thành hoàng của thành phố Lucca.
42. Bonturo: Bonturo Dati là một vị quan ưa nhận hối lộ trong Hội đồng thành phố Lucca. Dante dùng với ý mỉa mai.
48. Santo Volto: một loại thánh giá cổ Byzantin làm bằng gỗ đen trong nhà thờ ở Lucca. Bọn quỷ sứ nhạo những kẻ bị đun trong thùng nhựa mặt đen ngòm trông giống như màu của thánh giá kia.
49. Serchio: tên một con sông gần thành phố Lucca, là nơi tắm của dân Lucca. 76. Trong nguyên văn tiếng Italia là Malacoda, trong các bản tiếng Anh để nguyên như vậy, bản tiếng Nga dịch theo nghĩa, giống như bản tiếng Việt của Nguyễn Văn Hoàn. Chúng tôi dùng theo bản tiếng Việt tất cả tên gọi của quỷ sứ vì cho rằng như vậy vừa gọn vừa dễ hiểu hơn.
95. Caprona: một pháo đài của người Pisa bị người Firenze đánh lừa và chiếm năm 1289. Dante cũng là người tham gia.
107 – 114. Một ngàn hai trăm, sáu mươi sáu năm: Dante thể hiện qua cách tính của quỷ Đuôi Nọc Độc. Ở đây đã không có con đường: tức là trận động đất đã làm đổ gục vòm cầu thứ sáu. Đây là trận động đất, theo Kinh Thánh, xảy ra thời điểm Chúa Giêsu chết. Nhà thờ cho rằng Giê-su chết năm 34 tuổi, Dante cũng thừa nhận quan điểm này trong “Bữa tiệc: XII, 23”. Tính từ thời điểm trận động đất xảy ra, theo lời quỷ Đuôi Nọc Độc, là 1266 năm, vì rằng thời điểm mà Dante kể về chuyến đi xuống Địa ngục là năm 1300 (xem khúc I).
KHÚC XXII
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ năm (tiếp tục)
Tôi từng thấy những kỵ binh nhổ trại Khi bắt đầu tiến công hay diễu binh Đôi khi thấy cả những ngƣời tháo chạy.

4 Tôi từng thấy chạy thi ở quê thôn Thấy diễu hành cùng với gƣơm và giáo Hay ở Arêtini trận cƣỡi ngựa tử thƣơng.

7 Theo tiếng chuông là tiếng kèn trôm-pét Theo nhịp trống, tín hiệu trên luỹ thành Theo tục lệ của ta hay các nƣớc.

10 Nhƣng chƣa bao giờ thấy cuộc diễu binh Theo tiếng tù và lạ kỳ nhƣ thế Không tín hiệu từ mặt đất, trời xanh.

13 Chúng tôi đi cùng với mƣời con quỷ Nhƣ câu nói: với thánh ở nhà thờ Ở tửu quán thì đi cùng bợm rƣợu.

16 Và đôi mắt tôi vẫn dán vào lò Để xem cảnh tƣợng ở nơi xử tội Xem cả đám ngƣời đang bị nấu kho.

19 Giống nhƣ những con cá heo ra hiệu Cho thủy thủ bằng cách uốn cong lƣng Để báo họ cứu tàu mình, sẽ hiểu. 22 Cũng nhƣ thế, để giảm bớt cực hình Thỉnh thoảng tội đồ nổi lên mặt nhựa Rồi lại giống nhƣ tia chớp biến nhanh.

25 Và giống nhƣ ở bên mép hồ nƣớc Ngƣời ta thƣờng thấy mũi ếch nhô lên Còn hai chân và thân mình che khuất.

28 Cũng vậy, tội đồ thoát lên khắp nơi Nhƣng mà khi Quỷ Râu Ngƣợc tiến đến Thì chúng nhào ngay xuống lò nhựa sôi.

31 Tôi nhìn thấy… đến giờ tim còn đập Một ngƣời đứng lại, nhƣ thƣờng xảy ra Con ếch bơi vào, nhảy ra con khác.

34 Ngay lập tức Quỷ Vuốt Chó bên kia Lao móc sắt vào bộ tóc đầy nhựa Và lôi nhƣ con rái cá, ra rìa.

37 Tôi nhớ hết tất cả tên lũ quỷ Vì đã nghe khi lựa chọn lúc đầu Nghe chúng kháo chuyện với nhau to nhỏ.

40 “Này, Mặt Đỏ cắn sâu vào nanh vuốt Rồi hãy lùa cho hết lƣợt da ra” Lũ chết tiệt ấy đua nhau la hét.

43 Tôi nói: “Nếu có thể, thƣa thầy Thầy thử hỏi, ai là ngƣời xấu số
Đã rơi vào tay những kẻ thù kia?”

46 Ngƣời hƣớng đạo của tôi liền tiến lại Hỏi hắn là ai và đƣợc trả lời: “Tôi sinh ra dƣới triều Narava ấy.

49 Cho một lãnh chúa, mẹ đã giao tôi Sau đó cha tôi trở nên hƣ hại Đã làm tiêu tan cả cuộc đời ngƣời.

52 Thành ngƣời hầu Têbanđô tốt bụng Thì tôi bắt đầu đục khoét quĩ công
Nên bây giờ trình diện nơi nóng bỏng.

55 Quỷ Lợn có hai nanh chĩa ngoài mồm Liền chứng tỏ cho biết mình nhƣ lợn Dùng một răng xé toạc hắn từng phần.

58 Con chuột ở giữa đàn mèo độc ác Quỷ Râu Ngƣợc dùng bàn tay che ngang Và nói: “Để yên cho ta xử phạt”. 61 Nó quay về phía thầy tôi và rằng “Hỏi nó đi, nếu ngƣơi còn muốn biết Điều gì trƣớc khi lột da nó không?”

64 Thầy tôi hỏi: “Hãy nói cho ta biết Trong đám tội phạm ở lò nhựa này Ai dòng dõi Latinh, ngƣơi có biết?”

67 “Tôi vừa rời một tên – hắn trả lời – Đáng lý tôi ở dƣới kia với hắn Thì đã khỏi sợ móng vuốt này rồi”.

70 “Đợi lâu quá!” – kêu lên Quỷ Gió Độc Và dùng móc xiên tay kẻ cực hình Xẻ tay ra và lấy đi mảng thịt.

73 Quỷ Rồng ác muốn móc từ dƣới lên Vào chân kẻ cực hình nhƣng đồ tể Đe dọa và đƣa mắt đảo một vòng.

76 Khi lũ quỷ đã hơi điềm tĩnh lại Kẻ khốn khổ đang nhìn vào vết thƣơng Không chậm trễ, thầy của tôi liền hỏi:

79 “Ai là kẻ mà ngƣơi nói sai lầm Khi rời hắn để lên bờ khốn nạn?” Hắn trả lời: “Là thầy dòng Gômita

82 Ở Ganlura, trung tâm trò gian lận Kẻ thù của chủ nó nắm trong tay Và đối xử tốt, đứa nào cũng muốn.

85 Hắn thu tiền rồi cho chúng tự do Nhƣ hắn vẫn nói, không hề giấu diếm
Thằng ăn cắp không hề nhỏ mà to.

88 Hắn với Ngài Mikelê Dankê là bạn Ngƣời Lôgôđôrô, muôn thuở ngợi khen Những ngày ở đảo Xácđênha sung sƣớng.

91 Ngài hãy trông con quỷ kia nghiến răng Tôi muốn nói tiếp nhƣng mà sợ quá Nó định cào tôi theo dọc tấm lƣng”.

94 Quỷ Đồ Tể nhìn thấy rằng phía trƣớc Quỷ Yêu Tinh đang đứng, mắt trợn tròn Rồi bảo nó: “Cút đi cho khuất mắt”.

97 “Nếu ngài muốn thấy hoặc nghe gì thêm – Vẻ sợ hãi, kẻ đọa đày nói tiếp – Tôi tìm vài ngƣời Lômbácđi hay Tôxcan.

100 Nhƣng quỷ sứ phải đứng xa một quãng Vì chúng sợ ngƣời ta sẽ báo thù Chỉ tôi ngồi đây với ngài trò chuyện.

103 Tôi có thể gọi đến đây bảy ngƣời Nếu tôi huýt sáo, đúng nhƣ ám hiệu Một khi có ai đó đi ra ngoài”.

106 Nghe câu đó, Quỷ Chó Điên hếch mõm Rồi lắc đầu và nói: “Chớ có đùa Nó đã nghĩ rằng tìm cách lặn xuống”.

109 Nhƣng tên kia vốn mƣu mẹo khôn lƣờng: “Trò ma mãnh thì tôi đây không thiếu Nhƣng chỉ để rồi đau khổ nhiều hơn!”

112 Quỷ Cánh Cụt không chịu đƣợc, liền độp: “Nó nói nếu mày mà bỏ chạy đi Thì tao đuổi theo không cần gấp gáp.

115 Một cái vỗ cánh, đã ở trên thùng Rồi mép thùng, đến nơi mày ẩn nấp Thử xem mày hơn đƣợc bọn tao không!”

118 Hỡi bạn đọc, hãy nghe vố lừa khác Khi lũ quỷ hƣớng mắt về bên kia Quyết định hành động kẻ tinh ranh nhất.

121 Ngƣời Navara khéo chọn thời gian Trụ vững hai chân và trong nháy mắt Nhảy xuống vực, tự giải thoát cho mình.

124 Cả lũ quỷ bị mắc lừa bực tức Nhất là kẻ đã gây ra sai lầm
Nó lao lên thét: “Ngƣơi sẽ bị bắt”.

127 Nhƣng vô ích, đôi cánh nó khó khăn Để đuổi theo kịp, kẻ kia lặn xuống Con quỷ phải rƣớn ngực để bay lên.

130 Chẳng khác gì khi con vịt lặn xuống Để tránh chim ƣng đang lao đến gần Con quỷ kia trồi lên và thất vọng.

133 Quỷ Băng Giá điên tiết với vố lừa Cũng sải cánh ra bay theo bọn chúng Mong tóm đƣợc tên tẩu thoát lên ngay.

136 Và khi tên lừa đảo vừa biến mất Nó chĩa móng vuốt vào một tên kia Rồi đâm vào hắn ở trên miệng vực.
139 Nhƣng tên này là một Quỷ Chim Ƣng Nó cào lại và cả hai rơi xuống Giữa lò nhựa đang sôi lên bập bùng.
142 Sức nóng làm cả hai muốn bỏ cuộc Cố thoát ra nhƣng mà khó lắm thay Vì đôi cánh nhựa dính vào bê bết.

145 Quỷ Râu Ngƣợc cũng tức tối điên cuồng Sai bốn con bay sang bờ đối diện Chúng bay đi với vẻ rất vội vàng.

148 Chỗ này chỗ kia chúng đang dàn trận Chìa móc cho hai đứa bị rơi kia Đang bị nấu chín trong bao vỏ cứng.
151 Bỏ mặc lũ quỷ, chúng tôi ra đi.
Chú thích: KHÚC XXII
6. Aretini: dân vùng Arezzo. Dante từng tham gia trận Campaldina như một kỵ binh.
12. Không tín hiệu từ mặt đất, trời xanh: tức là khi tàu thuyền đi trên biển thì người ta phải dựa vào bờ hoặc các ngôi sao.
19. Giống như những con cá heo ra hiệu: người ta cho rằng khi những con cá heo uốn cong lưng nhảy lên là sự báo hiệu sẽ có bão tố. 48. Các nhà chú giải đoán đây là Gian Paolo Ciampolo. 52. Tebaldo II (Thibault II): vua Navarra từ 1253 đến 1270. 66. Dòng dõi Latinh: nghĩa là người Italia.
81. Thầy dòng Gomita: giám mục giáo phận Gallura từ 1275 đến 1296, một trong bốn giáo phận của Sardegna, sau khi đảo này bị người Pisa chiếm. 88. Michel Zanche: hầu cận của vua Enzo, con trai của Federico II ở Logodoro. Sau khi vua mất, Zanche lấy vợ vua.
125. Kẻ đã gây ra sai lầm: tức Quỷ Cánh Cụt (câu 112 – 118).
KHÚC XXIII
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ sáu – Những kẻ đạo đức giả
Im lặng, lẻ loi, không kẻ tháp tùng Chúng tôi bƣớc đi, ngƣời sau kẻ trƣớc Nhƣ hai thầy tu rong ruổi trên đƣờng.

4 Từ sự lục đục của lũ quỷ ác Tôi nhớ chuyện ngụ ngôn Isôpô Chuyện về hai con: chuột và ếch.

7 Chẳng khác gì chuyện “mô” và “itxa” Nếu đem so sánh chuyện này chuyện khác
Một cách chính xác đoạn này đoạn kia.

10 Rồi nhƣ ý này khơi ra ý khác Cứ thế ý đầu sinh ra ý sau Lớn gấp đôi nỗi kinh hoàng lúc trƣớc.

13 Vì tôi nghĩ rằng lũ quỷ tanh hôi Vì chúng tôi bị chơi khăm, diễu cợt Chắc là chúng sẽ căm tức chúng tôi.

16 Tức giận cộng thêm tâm địa ác độc Khiến chúng đuổi theo càng ráo riết hơn
Nhƣ khi chó săn thỏ rừng muốn chộp.

19 Vì khiếp sợ, lông tóc tôi dựng lên Tôi tụt lại phía đằng sau nghe ngóng “Thầy ơi, nếu chúng ta không đi tìm

22 Nơi nào ẩn náu thì con thấy sợ Bọn quỷ kia đang đuổi theo chúng ta Con nghe ra và dƣờng nhƣ thấy rõ”.

25 Thầy nói: “Nếu ta là tấm gƣơng Thì cũng không phản chiếu đƣợc hình ảnh Nhanh hơn sự tiếp nhận của hồn con.

28 Hai ý nghĩ của hai ngƣời gặp gỡ Cả hai tạo nên chỉ một ý đồ Giống nhau cả vẻ ngoài và cử chỉ.

31 Nếu thoai thoải bờ đê bên phải đây Thì chúng ta sẽ chuyển sang hố khác
Chúng ta sẽ thoát cuộc săn đuổi này”.

34 Thầy tôi chƣa giảng giải xong kế hoạch Lũ quỷ đã tới xòe rộng cánh ra Không xa gì để có thể bắt đƣợc.

37 Lập tức thầy tôi ôm chặt lấy tôi Nhƣ bà mẹ chợt tỉnh vì tiếng động Thấy ngọn lửa bốc cháy bên mình rồi.

40 Mẹ vội bế đứa con, vùng chạy trốn Lo cho con hơn cho cả thân mình
Chỉ kịp khoác vội vàng manh áo cánh.

43 Ngay tức thì từ trên đỉnh dốc cao Thầy của tôi trƣợt lƣng theo sƣờn đá Xuống cạnh mép một hố ngục khác rồi.

46 Tôi nghĩ rằng chƣa bao giờ dòng nƣớc Trên kênh chảy nhanh khi đổ vào gầu Để làm cho quay bánh cối xay nƣớc

49 Lại nhanh bằng khi thầy tôi trƣợt trên Sƣờn đá dốc vừa ôm tôi trên ngực Nhƣ ôm con chứ không bạn đồng hành.
52 Khi chân thầy vừa chấm vào đáy vực Lũ quỷ hiện ra mỏm đá trên đầu Nhƣng chúng tôi đã không còn thấy khiếp.
55 Vì Đấng Tối Cao cho chúng đã giao Việc cai quản vòng thứ năm của ngục Chúng không có quyền rời khỏi đi đâu.

58 Chúng tôi gặp một toán ngƣời phía dƣới Vừa lê bƣớc chậm chạp đi vòng quanh Vừa khóc than, suy sụp và mệt mỏi.

61 Mũ trùm kín mắt và khoác áo choàng Nhƣ áo chỉ dành riêng cho tu sĩ Theo kiểu ở Cờlunhi cổ tròn.

64 Áo choàng bên ngoài giát vàng rực rỡ Nhƣng bên trong tất cả đều bằng chì Nặng đến nỗi, áo Phêđêrigô – áo cỏ.

67 Những áo khoác nặng nề cho muôn đời Rẽ bên trái, chúng tôi cùng nhƣ họ Nên vẫn phải nghe tiếng khóc không nguôi.

70 Nhƣng vì gánh nặng, bọn ngƣời mệt lử Lê bƣớc đi chậm chạp, nên mỗi vòng Bạn mới cùng hàng chúng tôi lại có.

73 Tôi nói với thầy: “Xin thầy thử tìm Một ai mà tên tuổi thầy quen biết
Về phía thầy, đang vừa đi vừa nhìn”.

76 Nghe tôi nói giọng Tôxcan, một kẻ Kêu từ phía sau: “Hãy chậm bƣớc chân
Hỡi hai ngƣời cùng đi trong bóng tối.

79 Anh có thể hỏi tôi điều anh cần”. Thầy ngoái lại bảo tôi: “Con chờ nó Rồi bƣớc cùng theo nhịp của bàn chân”.

82 Tôi nhìn thấy hai ngƣời, mà trên ngực Lộ một vẻ sống động thật khát khao
Nhƣng chậm chạp vì nặng và đƣờng chật.

85 Họ bƣớc đến gần, không nói lời nào Một hồi lâu, họ nhìn tôi chăm chú Rồi quay lại, hai ngƣời nói với nhau:

88 “Anh ta còn sống, yết hầu động đậy Nếu đã chết thì vì đặc ân gì
Mà không phải mang áo chì nặng trĩu?”

91 Rồi bảo tôi: “Anh bạn Tôxcan ơi Ở đây những kẻ giả nhân giả nghĩa Anh là ai, nếu không ngại trả lời?” 94 “Tôi sinh ra và lớn lên – tôi đáp –
Trong thành phố bên bờ sông Ácnô Và thân thể tôi vẫn là nhƣ trƣớc.
97 Thế còn các ngƣơi, các ngƣơi là ai Mà nƣớc mắt khổ đau dài trên má Tia sáng phát ra vì hình phạt gì?”

100 Một ngƣời trả lời tôi: “Những áo khoác Giát vàng này rất nặng – chì bên trong Đến nỗi bàn cân cũng kêu ken két.

103 Chúng tôi thuộc dòng tu, ngƣời Bôlônha Tôi là Catalanô, Lôđêrigô – là hắn Chúng tôi do thành phố anh bầu ra.

106 Theo thông lệ mỗi lần bầu chỉ một Nhƣng vì an ninh, và việc chúng tôi làm Giờ ở vùng Gácđingô còn biết.

109 Tôi vừa bắt đầu: “Hỡi bọn thầy tu…” Thì im lặng, vì bỗng nhiên nhìn thấy Một tội nhân trên đất bị căng ra.

112 Nhìn thấy tôi, hắn thân mình vặn ngửa Vừa thở dài làm lay động chòm râu Thầy dòng Catalanô nhận ra điều đó.

115 Hắn bảo tôi: “Cái gã bị đóng đinh Xƣa khuyên ngƣời Pharasi giả dối Rằng vì tất cả, cần một hy sinh.

118 Giữa đƣờng đi bị ngƣời ta đem vứt Rồi anh thấy, cảm thấy mọi thời gian Khi có ngƣời đi qua là nặng nhọc.

121 Còn bố vợ gã ở trong hố này Và nhiều kẻ trong hội đồng xét xử Dân Do Thái từng cực khổ lắm thay”.

124 Tôi thấy Viếcghiliô vô cùng kinh ngạc Trƣớc kẻ trên thánh giá bị căng thây Thật hèn hạ trong đọa đầy muôn kiếp.

127 Rồi Viếcghiliô hỏi viên thầy tu: “Nếu không phiền xin hãy cho tôi biết Hình nhƣ phía trên có một lối đi.

130 Liệu chúng tôi có thể ra từ đó Mà không cần thiết đợi các hắc thần
Đến đây để đƣa chúng tôi ra nữa?” 133 “Hơn cả ngƣơi hy vọng – hắn trả lời – Có một bờ đá theo vòng quanh lớn Xuyên qua những hố rùng rợn kinh ngƣời.

136 Nhƣng ở đây có một đoạn bị hỏng Nơi đổ nát kia có thể trèo lên Từ dƣới đáy, men theo bờ dốc đứng”.

139 Thầy cúi đầu suy nghĩ trong lặng im “Cái con đƣờng mà ngƣơi vừa nói đấy Có bọn phục bắt những kẻ lỗi lầm”.

142 Tên thầy tu: “Nghe nói ở Bôlônha Rằng quỷ nhiều tật xấu, mà trong đó Nói dối là bố đẻ mọi trò lừa”.

145 Nghe câu đó thầy tôi liền rảo bƣớc Nét mặt thầy giận dữ, trán thầy nhăn Tôi cũng rời lũ tội nhân khốn kiếp
148 Theo dấu chân yêu dấu thầy dẫn đƣờng.
Chú thích: KHÚC XXIII
2. Hai thầy tu dòng Franciscani.
5. Chuyện ngụ ngôn của Aesop: một con ếch cõng trên lưng mình con chuột, hai con buộc vào nhau một sợi dây để làm tin. Khi ra giữa sông con ếch lặn xuống, con chuột

lao lên mặt nước thì bị một con diều hâu vồ bắt. Thế là diều hâu bắt được cả hai con nhờ sợi dây buộc vào nhau.
7. Mo và Issa: hai từ của tiếng địa phương Firenze cổ nghĩa là: vâng, ngay bây giờ. 63. Cluni: một tu viện nổi tiếng của dòng thánh Bernardo ở Bourgogne, Pháp. 66. Theo truyền thuyết vua Federico II (Frederick II) của Đức trừng phạt những kẻ phạm tội bằng cách bắt họ mặc áo chì nặng trĩu và nhốt trong lò hơi nóng. Chì chảy ra và tội phạm bị luộc da.
90. Áo chì: ở đây là áo chì của Địa ngục.
95. Chỉ thành phố Firenze, nơi có sông Arno chảy qua. 103. Chúng tôi thuộc dòng tu: tức dòng tu “Hiệp sĩ Đức bà Maria” được thành lập ở Bologna để bảo vệ lý tưởng Thiên chúa giáo, chống lại các dị giáo, bênh vực kẻ yếu hèn, giữ gìn sự hoà hiếu giữa các tín đồ. Hai đại diện của dòng tu này mà Dante gặp ở Địa ngục là Catalano và Loderingo. Vì rằng những thành viên của dòng tu này chỉ quan tâm đến sự hưởng thụ của mình nên dân chúng gọi họ là “fratres gaudentes /The Jovial Friars), nghĩa là “những anh em Vui vẻ”. Dante coi họ và cả dòng tu này là đạo đức giả. Cả hai bị trục xuất khỏi thành phố, dinh cơ của họ bị đốt phá. 108. Gardingo: một quận của Firenze, nơi có trụ sở của phe Guelfi trong thời gian Catalano và Loderingo cai trị.
115. Cái gã bị đóng đinh: là Caifas (Caiaphas). Theo truyền thuyết, Caifas khuyên giết Giê-su, nói rằng cái chết của một người cứu cho muôn người. 121. Tức là Anne, bố vợ của Caifas, đồng lõa với Caifas trong âm mưu trừ khử Giêsu.
124. Virgilio kinh ngạc vì lần thăm Địa ngục trước chưa thấy cảnh Caifas bị trừng phạt vì lúc đó hắn chưa chết.
KHÚC XXIV
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ bảy – Bọn trộm đồ thờ
Vào thời điểm này, năm đang còn mới Ánh mặt trời sƣởi ấm hệ Thái dƣơng Đêm so với ngày chỉ bằng một nửa.

4 Sƣơng giá hãy còn phủ trên cánh đồng Nhƣ mái tóc của ngƣời anh đã bạc Nhƣng nét điểm tô đang dần héo hon.

7 Một ngƣời nông dân cỏ khô đã hết Sáng thức dậy – trắng xoá cả cánh đồng Chỉ biết đƣa tay lên sƣờn đập đập.

10 Rồi quay vào nhà, đi lại thở than Chẳng biết phải làm gì, rất tội nghiệp Lại quay ra và hy vọng nảy sinh.

13 Thấy đất trời đang dần thay bộ mặt Chỉ trong chốc lát, chiếc gậy cầm lên Xua ra đồng cỏ đàn cừu háo hức.

16 Cũng giống thế, thầy từng làm tôi lo Khi thấy vầng trán của ngƣời xúc động Nhƣng ngay tức thì làm dịu nỗi lo.

19 Vì khi vừa tới chiếc cầu bị gãy Thầy quay nhìn tôi với vẻ rõ ràng Mà trƣớc đó đã thấy dƣới chân núi.

22 Thầy giang rộng hai tay ôm lấy tôi Sau khi đã tự mình suy tính kỹ Và quan sát rõ nơi sụt lở rồi.

25 Nhƣ ngƣời vừa hành động vừa suy nghĩ Có vẻ luôn tiên liệu mọi thời gian Ngƣời dẫn tôi đi lên đỉnh tảng đá.

28 Chỉ cho tôi một tảng khác và rằng: “Con hãy bíu vào mỏm này cho chắc Nhƣng xem nó có đỡ nổi con không?”

31 Mặc áo choàng đƣờng này không đi đƣợc Thầy tôi nhẹ, còn tôi hơi khó khăn Khi trèo từ mỏm này qua mỏm khác.

34 Và nếu nhƣ bờ dốc của thành này Không ngắn hơn dốc của bờ thành trƣớc
Thì tôi nhụt chí, không hiểu thầy sao.
37 Nhƣng bởi vì tất cả đều dẫn xuống Đáy sâu nhất ở giữa Hố thảm sầu Nên hình thể các vực đều rất giống.
40 Một bên dốc đứng, thoai thoải bên kia Cuối cùng chúng tôi tới điểm cao nhất Nơi mỏm đá của vòm cầu nhô ra.

43 Hơi thở của tôi chỉ còn thoi thóp Không đủ sức để đi tiếp con đƣờng Tôi ngồi xuống nhìn con đƣờng khó nhọc.

46 Thầy tôi bảo: “Đâu phải trên đệm bông Từ nay con phải nhiều hơn gắng sức Trên đệm bông sao đạt tới vinh quang.

49 Kẻ nào sống mà điều này không biết Thì dấu vết để lại ở trên đời Nhƣ khói trên không, bọt trên mặt nƣớc.

52 Hãy xua mệt mỏi và hãy đứng lên Bằng tinh thần chiến thắng trong cuộc chiến
Hãy vƣợt lên sức nặng của xác thân.

55 Còn một bậc thang dài hơn phải vƣợt Không phải chỉ cần thoát quỷ thôi đâu Hãy nghe ta, rút cho mình bài học”.

58 Bấy giờ tôi đứng dậy và tỏ ra Nhiều sinh lực hơn là tôi cảm thấy
Và nói: “Con đã khỏe, nào ta đi!”

61 Chúng tôi lên đƣờng, gian nan khó nhọc Đƣờng nhám ráp, chật hẹp rất khó đi Và dốc hơn cả con đƣờng đi trƣớc.

64 Tôi nói luôn miệng để không tỏ ra Vẻ mệt mỏi, bỗng ở từ dƣới hố Vọng lời ai mà sao rất khó nghe.

67 Tôi không hiểu, mặc dầu tôi ở đó Nơi đỉnh vòm cầu trên hố bắc qua
Kẻ đang nói lại hình nhƣ đang chạy.

70 Tôi cúi xuống, nhƣng mắt ngƣời trần gian Không thể xuyên qua bóng đêm để thấy Tôi nói: “Thƣa thầy chúng ta hãy sang

73 Mé bên kia và theo tƣờng đi xuống Vì con nghe mà chẳng hiểu đƣợc gì
Và chẳng thấy gì dù con nhìn xuống”.

76 Thầy tôi bảo: “Câu trả lời của ta Là hành động, vì ƣớc mong chính đáng
Thì thực hiện mà không cần nói gì”. 79 Từ đỉnh cầu, chúng tôi xuống từ từ Ở đây cầu nối bờ đê thứ tám Rồi trƣớc mắt, một cái hố hiện ra.

82 Tôi nhận ra một đống thật khủng khiếp Toàn là rắn, đủ mọi loài lạ kỳ Vừa nghĩ tới đã hồn xiêu phách lạc.

85 Xứ Libia có lẽ cũng phát ghen Rắn đỏ, rắn xanh, rắn lành, rắn độc…
Vì những loài đã có thể sản sinh.

88 Vì chƣa bao giờ có loài rắn độc Và dữ dằn, dù cả xứ Etiôpia Hay quanh bờ biển Đỏ, trên sa mạc.

91 Giữa cái đám lúc nhúc và kinh hoàng Một bọn ngƣời trần truồng đang chạy trốn Không mong thoát hay có phép tàng hình.

94 Tay họ bị rắn sau lƣng trói quặt Rắn quấn chặt quanh cả hai bên sƣờn Đầu và đuôi rắn khóa lại phía trƣớc.

97 Bỗng có tội nhân đứng gần chúng tôi Bị một con rắn lao đến và cắn Đứt mất phần nối liền cổ và vai.

100 Còn nhanh hơn viết chữ I, chữ O Kẻ khốn khổ kia bắt lửa và cháy Rồi sụp xuống, chỉ còn lại đám tro.

103 Và khi đã bị hủy hoại trên đất Đám tro tàn lại tụ hợp với nhau
Rồi tạo lại cái thân hình lúc trƣớc.

106 Các nhà thông thái đã từng nói rằng Chim Phƣợng hoàng chết đi rồi sống lại Khi nó sống gần đƣợc năm trăm năm.

109 Suốt đời nó không ăn rơm hay cỏ Mà chỉ ăn sa nhân và nhựa hƣơng Dùng nhựa trám và cam tùng lót ổ.

112 Giống nhƣ ngƣời bị ngã mà tự mình Không biết đƣợc là do quỷ xô ngã Hay là do bệnh bại liệt nảy sinh.

115 Khi đứng dậy, đảo mắt nhìn lo sợ Hãy còn chƣa tìm lại đƣợc chính mình Rồi lại nhìn quanh thở dài buồn bã 118 Tội nhân này cũng vậy, khi đứng lên. Nghiêm khắc biết bao quyền uy của Chúa Đã giáng đòn trừng phạt chẳng tiếc thƣơng!

121 Thầy tôi hỏi hắn ta là ai vậy Hắn đáp rằng: “Cách đây còn chƣa lâu Tôi rơi từ Tôxcan vào vực ấy.

124 Tôi yêu cuộc sống súc vật, không phải ngƣời Tôi từng là lừa, là Vanni Phúcsi thú vật Pistôia là hang ổ của tôi”.

127 “Để nó đứng đây thầy ạ – tôi bảo – Hỏi xem tội nào đẩy nó xuống đây Vì hắn ƣa bạo lực, tên khát máu”.

130 Kẻ tội đồ nghe đƣợc và sẵn sàng Hƣớng về tôi cả linh hồn, bộ mặt Lộ vẻ đớn đau và vẻ thẹn thùng.

133 “Tôi còn đau xót hơn – nó tiếp tục – Rằng anh gặp tôi ở Địa ngục này Đau hơn cái lúc mà tôi phải chết.

136 Điều anh hỏi tôi không thể chối từ Tôi xuống thấp thế này vì ăn trộm Những vật trang hoàng trong kho đồ thờ.

139 Rồi một kẻ khác đã bị buộc tội Nhƣng để anh khỏi vui đã gặp tôi Nếu nhƣ anh đi khỏi nơi tăm tối.

142 Hãy mở rộng tai ra để mà nghe: Trƣớc hết ở Pistôia, Phe Đen sẽ chết Rồi sau Phiôrenxa sẽ đổi luật kia.

145 Từ thung lũng Magơra mây đen bao phủ Tia chớp Thần Mác rồi sẽ phóng ra Và trong cơn giông điên cuồng hung dữ

148 Ngƣời ta sẽ đánh nhau trên đồng Pixen Một tia chớp từ đám mây bỗng loé Khiến mọi ngƣời Phe Trắng đều bị thƣơng.
151 Tôi nói điều này cho anh đau khổ!”
Chú thích: KHÚC XXIV
1. Đây là thời điểm cuối tháng giêng, đầu tháng hai. 21. Đây là vẻ rõ ràng khi Dante gặp Virgilio lần đầu tiên ở dưới chân núi (xem khúc I, 61 – 61, 76 – 78).
31. Mặc áo choàng đường này không đi được: nghĩa là áo chì của những kẻ lỗi lầm. 55. Còn một bậc thang dài hơn phải vượt: nghĩa là hai thầy trò còn phải đi từ trung tâm Địa ngục đến đỉnh của Tĩnh ngục.
56. Không phải chỉ cần thoát quỷ thôi đâu: nghĩa là đi khỏi những kẻ lỗi lầm thì hãy còn chưa đủ mà còn phải tự hoàn thiện cho mình.
86. Rắn đỏ, rắn xanh, rắn lành, rắn độc… trong nguyên bản đều có tên gọi của từng loài (chelidri, iaculi e faree/ chelydri, jaculi, phareae) nhưng sang tiếng Việt thì chỉ có thể dịch qua như vậy.
92. Một bọn người trần truồng: bọn kẻ cắp.
107. Đây là loài chim Phượng hoàng trong truyền thuyết. Từ xác của loài chim này mà sinh ra loài chim Phượng hoàng sau này.
125. Vanni Fucci: con hoang của Fuccio de Lazzeri, một người quí tộc Pistoia. Hắn ăn cắp đồ thờ năm 1293, nhiều người vô tội đã bị bắt và bị trừng phạt một cách oan uổng, cuối cùng một tên đồng phạm đã khai ra và hắn bỏ trốn. Vanni Fucci là người của phe Đen nên tiên đoán sự sụp đổ của phe Trắng để trả thù Dante. 143 – 144. Trước hết ở Pistôia, Phe Đen sẽ chết/ Rồi sau Phiôrenxa sẽ đổi luật kia: tháng 5 – 1301 phe Trắng đuổi phe Đen khỏi Pistoia, đến cuối năm này phe Đen đuổi phe Trắng khỏi Firenze, sửa đổi lại luật pháp, trong số những người bị đuổi có cả Dante.
145 – 150. Những điều tiên đoán của Vanni Fucci thể hiện bằng thuật ngữ khí tượng học của thời trung cổ: Thung lũng Val di Magra mây đen bao phủ. Thần Marte (thần chiến tranh) sẽ phóng ra tia chớp. Và trong cơn giông điên cuồng hung dữ, người ta sẽ đánh nhau trên đồng Picen (tên phiên âm không chính xác từ tiếng Latinh của Pistoia) và mọi người phe Trắng đều bị thương.
151. Tôi nói điều này cho anh đau khổ: bởi vì Dante là người của phe Trắng.
KHÚC XXV
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ bảy (kết thúc)
Tên kẻ cắp nói xong giơ hai tay Thành nắm đấm để làm vẻ nhạo báng Rồi thét lên: “Cho ngƣơi đấy, Chúa Trời!”

4 Từ phút đó những con rắn thành bạn Vì một con quanh cổ hắn quấn vào Nhƣ muốn nói rằng: “Thôi, mày im hẳn!”

7 Một con khác quấn chặt hai bàn tay Rồi quấn một nút vòng ở phía trƣớc
Khiến hắn không còn có thể cựa xoay.

10 Pixtôia, Pixtôia, sao ngƣơi không đốt Cháy thành tro mà ở lại ai cần Ngƣơi đã vƣợt tổ tiên trong điều ác.

13 Không một hố nào trong ngục tối tăm Có âm hồn hỗn với trời nhƣ thế Cả bọn rơi xuống từ thành Têbê.

16 Hắn không nói thêm lời nào, chạy trốn Tốp quỷ đầu ngƣời mình ngựa chạy ra
Thét lên: “Nó đâu, cái thằng phản loạn?”

19 Tôi không tin ở vùng Maremma Lại nhiều rắn nhƣ trên ngƣời hắn vậy Tới tận chỗ bắt đầu cái mặt dơ.

22 Hắn còn cõng trên lƣng và sau gáy Một con rồng đang giang rộng cánh ra Vào bất cứ ai sẵn sàng phun lửa.

25 Thầy tôi bảo: “Kẻ này là Cacô Rất nhiều ngƣời vì hắn mà đổ máu Hắn sống trong hang núi Aventinô.

28 Hắn không theo đƣờng của anh em hắn Do vụ trộm mà hắn đã lấy đi Đàn gia súc lớn gần nơi ở hắn.

31 Những việc làm khuất tất giờ đã thôi Dƣới mũi chùy của Hécquyn đã định Một trăm đòn, hắn không chịu nổi mƣời”.

34 Quỷ lỉnh đi trong khi thầy đang nói Ba âm hồn đã đến phía chúng tôi Cả tôi và thầy đều không nhận thấy.

37 Nhƣng chúng kêu lên: “Các ngƣời là ai?” Cuộc trò chuyện của chúng tôi dừng lại Chúng tôi nhìn ra những kẻ đến đây.

40 Tôi không biết họ, nhƣng ngƣời này gọi Một ngƣời kia, và chính do điều này Tôi đoán ra tên những ngƣời còn lại:

43 “Xianpha, Xianpha, nó đâu rồi?” Và để cho thầy hƣớng dẫn chú ý Tôi đặt ngón tay lên trƣớc miệng tôi.

46 Hỡi bạn đọc, chẳng có gì là lạ Nếu bạn không tin điều sắp nói ra
Vì tôi đã nhìn mà vẫn thấy khó.

49 Trong khi tôi đang ngó nhìn họ, thì Có một con rắn sáu chân lao đến
Nhảy lên một ngƣời, bám chặt anh ta.

52 Bụng anh ta hai chân giữa bó chặt Còn hai chân trƣớc bó chặt hai tay Nó mổ hết má này sang má khác.

55 Hai chân sau bám chặt vào hai đùi Và nó luồn xuyên cái đuôi qua háng
Rồi chếch lên lƣng phần sau của đuôi.
58 Chƣa từng có tầm gửi bám cây khác Lại chặt bằng con vật kinh hoàng kia Dùng thân mình quấn chặt thân kẻ khác.
61 Chúng đánh nhau, và dƣờng nhƣ cả hai Đều bằng sáp nóng cả màu lẫn sắc Không giống trƣớc, cả kẻ này, kẻ kia.

64 Tất cả biến hoá nhƣ vì sức nóng Trên tờ giấy hiện ra một màu nâu Chƣa phải đen nhƣng đã mất màu trắng.

67 Còn hai kẻ kia nhìn thấy và kêu: “Than ôi! Anhen, mày làm sao thế Mày không còn một mà cũng chẳng hai!”

70 Hai cái đầu giờ chỉ còn lại một Hai diện mạo đã trộn lẫn vào nhau Thành bộ mặt mới, vẻ trƣớc đây biến mất.

73 Tứ chi của họ thành hai cánh tay Với hai chân, thân mình và bụng Thành những phần chƣa từng thấy một ai.

76 Vẻ ban đầu giờ chỉ là một đống Hoặc là không gì cả, hoặc là hai Đi trên đƣờng bằng bƣớc chân chầm chậm.

79 Giống nhƣ con thằn lằn dƣới ngọn roi Đổi bụi cây dƣới nắng hè nóng bỏng Vụt qua đƣờng nhƣ tia chớp lẻ loi.

82 Rồi giống nhƣ thế, một con rắn lửa Xám và đen, nhỏ nhƣ một hạt tiêu Nhảy lên bụng hai tội nhân còn lại.

85 Cắn một kẻ vào đúng chỗ cơ thể Mà ngƣời mới sinh tiếp nhận thức ăn Rồi rơi xuống dƣới bàn chân nằm nghỉ.

88 Kẻ bị thƣơng nhìn rắn, không nói năng Rồi đứng trên hai bàn chân mà ngáp Nhƣ bị giấc ngủ, cơn sốt tấn công.

91 Rắn nhìn anh ta, anh ta nhìn rắn Rắn từ lỗ miệng, anh ta – vết thƣơng
Hai làn khói mạnh phun ra rồi cuộn.

94 Xin hãy im lặng, nhà thơ Lucanô Đừng nói về Xabenlô, Naxiđiô bất hạnh
Và nghe những điều tôi sắp phát ra.

97 Ôviđiô đừng nói về Cátmô, Arêtuxa nữa Ngƣời thành suối, ngƣời thành rắn trong thơ Tôi chẳng ghen tỵ với ông điều đó. 100 Bởi ông chƣa từng thấy hai sinh linh Mặt đối mặt rồi chuyển hai thực thể Đến mức đổi cả bản chất tự nhiên.

103 Chúng biến đổi quả là rất hoà nhập Nhƣ cái dĩa, con rắn xẻ đuôi mình Kẻ bị thƣơng vào chân mình nối khớp.

106 Chân và đùi hòa nhập vào với nhau Chỗ khớp nối không hề còn dấu vết Và rất nhanh, giây phút đó không lâu.

109 Cái đuôi bị xẻ đôi mang hình dáng Đã mất đi ở chỗ khác, và da Của rắn thì mềm của ngƣời lại cứng.

112 Thu gọn vào trong nách hai cánh tay Và hai chân của con vật, vốn ngắn Lại dài ra theo mức ngắn cánh tay.

115 Rồi hai chân sau vào nhau vặn xoắn Tạo ra bộ phận mà ngƣời giấu đi Kẻ kia ở đó hai chân xuất hiện.

118 Trong khi làn khói che phủ cả hai Có màu sắc mới, khiến cho lông mọc Trên da kẻ này, trụi ở kẻ kia.

121 Kẻ này đứng lên, kẻ kia ngã xuống Nhƣng vẫn không đổi hƣớng những cái nhìn Dƣới cái mõm của mỗi bên biến dạng.

124 Kẻ đứng kéo mõm về phía thái dƣơng Và từ chỗ còn dƣ ra vật liệu Mọc ra hai tai, chỗ hai má bằng.

127 Phần dƣ thừa còn lại ở phía trƣớc Một cái mũi cho bộ mặt tạo thành
Và những cái môi phình ra đúng mức.

130 Kẻ nhô mõm về phía trƣớc đang nằm Đem hai tai vào trong đầu thu lại Giống nhƣ ốc bƣơu khi nó thu sừng.

133 Lƣỡi trƣớc kia là một và hay nói Nay xẻ ra, và lƣỡi xẻ đôi kia
Cùng khớp lại và biến mất làn khói.

136 Âm hồn tội lỗi thú vật biến thành Rồi chạy trốn vào trong khe của ngục Kẻ kia theo sau khạc nhổ vào mông. 139 Nó quay cái lƣng mới toanh của nó
Nói với kẻ khác: “Ta muốn Buôxô Bò bốn chân trên đƣờng nhƣ ta đã.
142 Tôi đã thấy sự thay đổi tự nhiên Ở ngục thứ bảy, và điều lạ lẫm Rằng ngòi bút tôi, có thể, lỗi lầm.

145 Nhƣng dù mắt tôi có hơi hỗn loạn Sự can đảm có giảm sút phần nào Ba âm hồn đó cũng không thể trốn.

148 Tôi đã không nhận ra Púcxiô Xiancatô Anh ta là kẻ không bị biến dạng Kể từ khi ba âm hồn hiện ra.
151 Về kẻ kia, ở Gavinlê còn than vãn.
Chú thích: KHÚC XXV
13. Ngươi đã vượt tổ tiên trong điều ác: có truyền thuyết cho rằng thành phố Pistoia được hình thành từ thế kỷ I tr. CN do những người lính thua trận dữ dằn và hung ác. 15. Capaneo: một trong bảy vị vua Hy Lạp dùng thang vượt lên mặt thành Tebe, bị Giove giáng sét đẩy lùi. Capaneo được coi là kẻ ngang ngược báng bổ thánh thần. 19. Maremma: vùng đầm lầy hoang vu ở Toscana.

25. Caco (Cacus): con trai Vulcano, tên ăn trộm đàn gia súc của Hercules. Để xoá dấu vết đã túm đuôi kéo đàn bò đi thụt lùi. Dante biến Caco thành một thứ hắc thần, nửa người nửa thú.
35. Ba âm hồn: ba tên trộm nổi tiếng của Firenze. Đó là Agnello Brunellschi (câu 68), Buoso Donati (câu 140) và Puccio Sciancato (câu 148). 43. Cianfa: thuộc dòng họ Donati, thủ lĩnh phe Đen, một tên trộm nổi tiếng. 94. Lucano Anneo (39 – 65): nhà thơ Latinh. Lucano kể lại trong bộ sách “Farsaghia” (IX, 761) chuyện hai người lính Sabello và Nasidio trong quân đội Catone ở Libia bị rắn độc cắn, một biến thành tro, một thân thể phồng to vì chất độc làm nổ tung cả áo giáp.
97. Ovidio Nasone (Ovid Naso): nhà thơ Latinh, trong tác phẩm Metamorfosi (Matamorphoses IV và V) kể chuyện Cadmo (Cadmus), người thành lập thành Tebe, hóa thành rắn và nữ thần Aretusa (Arethusa) biến thành suối ngầm (có bản gọi là giếng nước).
151. Gaville: một làng phòng thủ ở thung lũng Arno. Dân ở đây đã giết chết Francesco Cavalcanti, sau đó gia đình hắn báo thù rất dã man, do vậy mà “về kẻ kia, ở Gavinlê còn than vãn”.
KHÚC XXVI
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ tám – Uylitxê
Hãy vui lên, hỡi Firenxe đô thành Hãy tung cánh trên đất liền, biển cả Danh tiếng vang truyền đến tận Âm cung!
4 Ở ngục trộm cắp, ta gặp năm đứa Điều đó khiến ta hổ thẹn vô cùng Ngƣơi chắc cũng không lấy làm vinh dự.
7 Nhƣng nếu nhƣ buổi sớm ngƣơi mơ màng Sẽ cảm thấy trong một ngày sắp đến Điều mà Pờratô và nhiều kẻ vẫn mong.

10 Nếu việc ấy xảy ra, không hề sớm Điều gì xảy ra, tất phải xảy ra Càng cao tuổi ta sẽ càng đau đớn.

13 Chúng tôi lại đi theo những bậc thang Mà chúng tôi đã nhọc nhằn đi xuống Giờ đi lên, thầy đẩy tôi sau lƣng.

16 Chúng tôi đi trên con đƣờng hoang vắng Giữa những tảng đá và mỏm đá nhô Nếu không có tay thì chân không chuyển.

19 Tôi đã đau buồn, giờ lại đau buồn Khi nhớ lại những điều mắt đã thấy
Muốn hãm đầu óc khác với lệ thƣờng.

22 Để nó khỏi lầm lạc theo ý muốn Nếu số phận thánh thần hoặc vận may Ban cho năng khiếu mà tôi thèm muốn.

25 Nhƣ ngƣời nông phu nằm nghỉ trên đồi Trong thời khắc mà ngọn đèn Tạo hoá Hiển hiện ra, dù khép mắt ít thôi.

28 Và muỗi đến thay cho ruồi, bay lƣợn Và trong thung lũng đom đóm lập lòe
Nơi ban ngày ngƣời hái nho, cày ruộng.

31 Hàng nghìn ngọn lửa, ngục thứ tám sáng trƣng Ngục mở ra trƣớc mắt từ hai phía Và tôi nhìn xuống dƣới đáy tận cùng.

34 Giống nhƣ ngƣời đƣợc gấu rừng rửa hận Nhìn thấy xe Êlia lúc lên đƣờng Khi những con ngựa lên trời bay bổng.

37 Nhƣng bằng mắt thì không thể nhìn theo Không thấy gì khác hơn là ánh lửa Nhƣ một làn mây nhẹ bay lên cao.

40 Cũng nhƣ thế, mỗi ngọn lửa dƣới đáy Đều chứa bên trong mình một tội nhân Dù mắt không thể thấy gì trong đó.

43 Để nhìn cho rõ, tôi lên đỉnh cầu Và nếu không bám chặt vào mỏm đá Thì tôi đã rơi tõm xuống vực sâu. 46 Thấy tôi cứ nhìn chằm chằm xuống vực Thầy bảo: “Âm hồn phiêu bạt đến đây Bị bọc trong lửa và đang bị đốt”.

49 Nghe thầy nói vậy, tôi đáp: “Thƣa thầy Con vững tin hơn và con hiểu đƣợc Chuyện nhƣ thế, nhƣng con muốn hỏi thầy:

52 Kẻ nào trong đám có ngọn lửa tách Làm đôi, thì giống với chuyện ngày xƣa Từ giàn thiêu anh em Etêôcờlê tách bạch”.

55 “Trong đó Uylítxê và Điômêđê – thầy đáp – Ngày xƣa cơn thịnh nộ đã từng chung Ngày nay ở đây chịu chung hình phạt.

58 Trong ngọn lửa mà chúng đang khóc than Về mƣu con ngựa cửa thành đã mở Từ đó giống nòi La Mã cao sang.

61 Chúng than khóc về mẹo lừa đã giết Nàng Đêtêmia còn thƣơng nhớ Asin
Đền cả tội trộm tƣợng thần ngày trƣớc”.

64 “Nếu trong ngọn lửa giọng nói vẫn còn Thì con đây xin khẩn cầu lần nữa Nghìn khẩn cầu trong chỉ một lời xin.

67 Hãy chờ ngọn lửa hai sừng tiến lại Thầy chớ ngăn con chờ đợi ở đây Thầy thấy đấy, con nghiêng về phía nó”.

70 “Lời thỉnh cầu của con thật đáng khen – Thầy trả lời – vì vậy ta chấp thuận Nhƣng hãy giữ gìn cái lƣỡi của mình.

73 Ta sẽ hỏi họ, điều con mong muốn Rồi tự hiểu, vì giọng nói của con Họ ngƣời Hy Lạp – có thể im lặng”.

76 Khi ngọn lửa đã đến gần chúng tôi Thầy tôi chọn thời khắc và địa điểm Và tôi đã nghe thầy nói thế này:

79 “Hỡi ngọn lửa tách đôi đầy thƣơng xót Lúc sinh thời, tôi kính trọng các anh Kính trọng các anh dù nhiều dù ít.

82 Tôi đã làm thơ ở chốn trần gian Các anh đừng đi, một ngƣời cho tôi biết Ở nơi nao ngƣời ấy đã bỏ mình?” 85 Tia lửa cao nhất của ngọn lửa cổ Bắt đầu lay động và nói thầm thì Vẻ mệt mỏi đang lung lay trƣớc gió.

88 Ngọn lửa nghiêng về bên này, bên kia Có vẻ nhƣ một cái lƣỡi đang nói Và sau đó một giọng nói thoát ra.

91 “Sau khi với Siếcsê tôi từ giã Rồi nán lại một năm gần Gaêta Trƣớc khi Enêa cho tên gọi đó.

94 Cả vẻ dịu dàng của đứa con trai Cả tình thƣơng với ngƣời cha già cả Cả tình yêu với nàng Pênêlôpê.

97 Đều không thắng nổi trong tôi ƣớc muốn Trở thành ngƣời thông thạo cả thế gian Thông thạo cả những yếu hèn, bản lĩnh.

100 Thế là muôn trùng biển cả xông ra Với một con tàu và nhóm đồng đội
Những chiến hữu không từ giã bao giờ.

103 Tôi đã thấy những bến này, bến khác Đến Tây Ban Nha, Marốc, đảo Xácđi Mà biển bao la cùng nhiều đảo khác.

106 Khi chiến hữu và tôi đều già nua Chúng tôi đi vào một eo biển hẹp
Nơi cột đèn Hécquyn dựng ngày xƣa.

109 Để cảnh báo mọi ngƣời chớ có vƣợt Về bên phải, đã bỏ lại Xibilia Về bên trái, Xétta – đà phía trƣớc.

112 “Hỡi anh em, ta đã đến phía tây Sau khi vƣợt qua trăm ngàn nguy khốn Nay chỉ còn lại chặng đƣờng không dài.

115 Hƣớng đang đi, đó là chặng còn lại Theo kinh nghiệm, đi về hƣớng mặt trời Đến thế giới chƣa từng có ngƣời ở.

118 Hãy nhớ rằng: ta dòng dõi cao sang Không sinh ra để sống đời phàm tục Mà vì tri thức, lòng dũng cảm, ta sinh”.

121 Các chiến hữu, sau những lời ngắn đó Đều náo nức tiếp tục cuộc hành trình Không một ai có thể dừng đƣợc họ.

124 Họ quay mũi tàu về phía rạng đông Mái chèo nhƣ cánh, bay trong điên dại Luôn giữ về mé trái mọi thời gian.

127 Ban đêm tôi nhìn những vì tinh tú Của địa cực khác, còn địa cực ta
Thấp nhƣ không còn nhô trên biển cả.

130 Đã năm lần sáng, ánh sáng vầng trăng Rồi bấy nhiêu lần ánh trăng đã tắt Kể từ khi chúng tôi gặp nguy nan.

133 Khi ngọn đồi xa xa và tăm tối Mở ra trƣớc mặt, thì tôi chƣa từng Thấy ngọn đồi nào lại cao nhƣ vậy.

136 Chúng tôi mừng nhƣng rồi bỗng khóc than Một ngọn sóng thần từ miền đất mới Giáng mạnh xuống con tàu rồi xoay vòng.

139 Ba lần con tàu xoay tròn trong nƣớc Lần thứ ba, đuôi chống ngƣợc lên trời Tất cả chìm nhƣ có Ai trừng phạt
142 Biển khép lại trên tất cả chúng tôi”.
Chú thích: KHÚC XXVI
9. Prato: một quận thuộc Firenze. Dân Prato cũng như nhiều nơi khác không mong điều tốt lành cho Firenze.
27. Tức là về mùa hè đêm ngắn ngày dài.
28. Tức là buổi chiều muỗi đến thay cho ruồi.
34. Theo Kinh Thánh: nhà tiên tri Elia gặp một toán trẻ con, chúng chế nhạo ông và xúc phạm cả Thượng Đế, Elia nguyền rủa lũ trẻ, bỗng có hai con gấu xuất hiện và ăn thịt lũ trẻ.
54. Hai anh em Eteocle (Eteocles) và Polinice (Polylices) cùng tranh nhau ngôi báu thành Tebe rồi giết nhau. Chúng được đặt trên cùng một giàn thiêu nhưng lửa vẫn tách thành hai ngọn.
55. Ulisse (Ulysses) và Diomede: hai anh hùng người Hy Lạp nổi tiếng trong cuộc chiến Tơroa, thường ăn ý với nhau trong nhiều âm mưu. 59. Âm mưu con ngựa gỗ nổi tiếng đã được sách vở nhắc đến rất nhiều. 62. Deidamia: con gái của Nicomede vua xứ Sciro, người yêu của Asin (Achille). Asin trốn trong nhà Deidamia, cải trang làm gái nhưng Ulisse và Diomede nhờ mưu kế đã biết được và lôi kéo chàng ra trận chống lại người Tơroa và bị chết. Dưới Âm phủ nàng vẫn không nguôi thương nhớ Asin.
63. Palladio: tượng thần Palladio, được cất trong hang đá và được canh gác cẩn thận nhưng Ulisse và Diomede đã lập mưu đánh cắp được. 82. Tôi đã làm thơ ở chốn trần gian: anh hùng ca Eneide. 84. Ở nơi nao người ấy đã bỏ mình: người ấy là Ulisse. 91. Circe: người phụ nữ có phép thuật biến người thành động vật. Khi Ulisse lưu lại chỗ Circe, bà đã biến những chiến hữu của Ulisse thành những con lợn nhưng sau đó đã trả lại hình người cho họ.
92. Gaeta là tên bà nhũ mẫu của Enea về sau chết ở đây, nay là tên gọi một cửa biển gần Napoli.
96. Penelope: vợ của Ulisse, chờ chồng 20 năm, từ chối tất cả mọi lời cầu hôn. Được xem là biểu tượng của sự chung thủy trong văn học phương Tây. 104. Marrocco: Marốc; Sardi: đảo Sardegna (Sardinia) ở Italia. 108. Theo thần thoại, Hécquyn (Hercules) đã đặt hai cột đèn báo hiệu ở eo biển Gibraltar để cảnh báo mọi người không nên vượt qua. 110. Sibilia (Seville): một thành phố ở Tây Ban Nha. 111. Setta (Seuta): cửa biển phía châu Phi.
119. Câu này tất cả các bản tiếng Nga, tiếng Anh chúng tôi tham khảo cũng đều dịch “không sinh ra để sống như súc vật” (You were not born to live like animals/ you were not made to live your lives as brutes/ Ye were not made to live like unto brutes/ Ye were not form'd to live the life of brutes vv…) nhưng chúng tôi vẫn dịch “không sinh ra để sống đời phàm tục”.
126. Tức là giữ về phía tây-nam cột đèn Hercules.
127 – 129. Ban đêm nhìn những vì tinh tú của địa cực khác: nghĩa là của cực nam; còn địa cực ta, thấp như không còn nhô trên biển cả: nghĩa là cực bắc đã khuất sau chân trời. Từ đó suy ra là các thuỷ thủ đã vượt qua đường xích đạo. 130 –131. Đã năm lần sáng, ánh sáng vầng trăng/ Rồi bấy nhiêu lần ánh trăng đã tắt: nghĩa là đã qua 5 tháng.
141. Tất cả chìm như có Ai trừng phạt: Ai nghĩa là Thượng Đế vậy.
KHÚC XXVII
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ tám (kết thúc)
Ngọn lửa kia cháy thẳng và yên tĩnh Không nói gì, đã rời xa chúng tôi
Sau khi nhà thơ vui lòng chấp thuận.

4 Sau đó một ngọn lửa khác tiến vào Khiến chúng tôi quay mắt về phía nó Theo âm thanh không rõ phát từ đâu.

7 Con bò Xixin rống trƣớc tất cả Cũng hợp lẽ, đó là tiếng kêu than Của chính cái kẻ đã tạo ra nó.

10 Nó rống nhƣ tiếng thét kẻ nhục hình Thật nhƣ bị chính nỗi đau xâu xé Mặc dù nó là con bò bằng đồng.

13 Ở đây không có lối ra nhƣ thế Từ trong đám lửa những lời thảm sầu Đƣợc thể hiện bằng ngôn từ của lửa.

16 Nhƣng từ khi chúng tìm đƣợc lối ra Lên đỉnh lửa, đƣợc ban sự rung động Tiếng nói phát ra chỗ chúng đi qua.

19 Chúng tôi nghe: “Lời của tôi hƣớng tới Ngƣời hồi nãy nói tiếng Lômbácđô Đã nói: “Đi đi, không phiền ngƣơi nữa!”

22 Có lẽ vì tôi đến quá muộn màng Nhƣng hãy vui lòng cùng tôi trò chuyện Tôi dù đang cháy, đâu vội với anh.

25 Nếu anh mới vào cái nơi tăm tối Giã từ vùng đất Latinh dịu êm Đến nơi mà tôi khổ vì tội lỗi.

28 Giờ Rômanha hòa bình hay chiến tranh? Giữa Oócbinô và núi, nơi phát tích Sông Têvêrê, với tôi là quê hƣơng”.

31 Tôi nghiêng ngƣời và lắng nghe chăm chú Khi ngƣời dẫn đƣờng đụng vào bên sƣờn “Con trả lời ngƣời Latinh” – thầy bảo.

34 Câu trả lời của tôi đã sẵn sàng Và không hề chậm trễ tôi liền nói: “Hỡi âm hồn ẩn náu chốn mịt mùng

37 Rômanha của anh, nay vẫn thế Bọn bạo chúa luôn luôn có chiến tranh Nhƣng chiến tranh thực sự thì không có.

40 Ravena vẫn nhƣ thế từ xƣa Đƣợc con đại bàng Pôlenta ấp ủ Nó chở che cho cả Xécvina.

43 Vùng đất xƣa hứng chịu nhiều thử thách Sống yên bình dƣới những vuốt màu xanh Nơi từng làm đổ máu bao quân Pháp.

46 Con chó ngao Vêrúckiô và đứa con Đã từng làm cho Môngtanha đau đớn Vẫn cấu xé con mồi nhƣ lệ thƣờng.

49 Con sƣ tử nhỏ nằm trong ổ trắng Cai trị Lamônê và Xantécnô
Cứ hè sang đông lại thay phe đảng.

52 Và thành phố nằm bên sông Xaviô Giữa đồng bằng và núi non nhƣ vậy Vẫn sống giữa chuyên chế và tự do.

55 Anh là ai, tôi cầu xin anh đấy Tôi đã vui lòng nói chuyện cùng anh
Để tên tuổi anh trên đời lƣu lại”.

58 Và ngọn lửa hơi nghiêng về bên phải Theo cách của mình, cái vẻ tròng trành Rồi sau đó mới cất ra lời nói.
61 “Giá tôi biết rằng câu chuyện của mình Nghe thấy đƣợc ngƣời còn quay trở lại Thì ngọn lửa của tôi đã không rung.
64 Nhƣng bởi vì không còn đƣờng trở lại Tôi chƣa từng nghe chuyện ấy bao giờ Nên tôi trả lời, xấu hổ chi mà ngại.

67 Tôi đổi kiếm lấy áo khoác thầy tu Tin có thể chuộc lỗi lầm mắc phải Niềm tin đã thành hiện thực, nếu nhƣ

70 Không kéo tôi quay trở về tội lỗi Một đại giáo chủ (cầu họa hắn ta!) Chuyện đã xảy ra – tôi xin kể lại.

73 Xƣơng thịt mẹ cho khi là con ngƣời Thì là sƣ tử chứ đâu phải cáo Trong mọi ứng xử, hành vi của tôi.

76 Mọi mƣu mẹo và lối đi khuất tất Tôi biết hết, và nghệ thuật nâng thành Danh tiếng tôi vang tận cùng trái đất.

79 Khi tôi hiểu rằng đã đạt đến phần Của cuộc đời, thì con ngƣời sáng suốt Cần thu buồm và cuộn các dây thuyền.

82 Những gì quyến rũ là tôi đoạn tuyệt Và hối hận, tôi đi làm thầy tu
Khổ thân tôi! Giá đƣợc nhƣ mong ƣớc.

85 Ông Hoàng của ngƣời Pharixây mới Mở cuộc chiến tranh gần Latêranô Không chống ngƣời Xarasin hay Do Thái.

88 Vì cuộc chiến chống những ngƣời Cơ đốc Vì đâu có ai chiến thắng ở Acờri Hay ở Xôđanô đi làm cò đất.

91 Ông chẳng kể gì chức vụ tối cao Cả sứ mệnh thiêng liêng đều khinh tất Ngƣời gầy vì đeo sợi dây dòng tu.

94 Cũng giống nhƣ Hoàng đế Cốttantin Gọi Giáo hoàng Xinvéttờrô chữa bệnh Còn ngƣời ấy gọi tôi chỉ một mình.

97 Để chữa ông ta khỏi cơn kiêu ngạo Ông hỏi lời khuyên và tôi lặng im Lời của ông nhƣ lời anh say vậy.

100 Ông ta nói: “Con đừng sợ gì ta Ta xá tội để nói cho ta biết Cần làm gì để chiếm Pênéttờrinô? 103 Cửa nhà trời ta có thể đóng, mở Con đã biết, khoá ta có hai chìa Mà ngƣời tiền nhiệm đã không dám giữ”.

106 Những lời nghiêm trọng khiến tôi nghĩ rằng Nếu im lặng là điều tệ hại nhất Và tôi nói: “Nếu cha xá cho con

109 Tội lỗi, vì cha mà con đã mắc Hãy để cho lời hứa hẹn nhiều hơn Công việc, và trên ngai vàng cao nhất”.
112 Khi tôi chết Phờrăngsétcô đến tìm Nhƣng một hắc thần đã thƣa với Thánh: “Chớ động đến, cho nó đƣợc yên thân
115 Nó nhập hội với nô lệ của thần Nó đã dâng những lời khuyên phản bội
Tóc của nó đã nằm trong tay thần.

118 Vì không hối hận không đƣợc xá tội Hối hận xong lại còn muốn lỗi lầm Không thể nào trong trò này có lỗi”.
121 Tôi đã tỉnh ngộ, khốn nạn tấm thân Khi vị thần túm lấy tôi và bảo: “Không nghĩ ta – nhà lô-gíc học chăng?”
124 Rồi dong tôi đến trƣớc quỷ Minốt Quỷ này quấn đuôi tám vòng quanh lƣng Rồi vừa giận dữ cắn đuôi, vừa nói:

127 “Những tên này phải để lửa tha ngay!”. Và anh thấy tôi ở nơi hành tội Bƣớc đi đau thƣơng, ăn vận thế này”.

130 Và sau khi đã kết thúc câu chuyện Ngọn lửa rời xa với vẻ đớn đau Vừa đi vừa lay động đỉnh lửa nhọn.

133 Lại bƣớc tiếp, thầy hƣớng đạo và tôi Đi trên mỏm đá đến vòm cầu khác Bắc qua hố, nơi phải trả nợ đời
136 Của những kẻ bất hoà từng gieo rắc.
Chú thích: KHÚC XXVII
7. Con bò Xixin (bue cicilian): bạo chúa Falaride (Phalaris) xứ Sicilia sai làm một con bò bằng đồng thau rỗng bụng để nhốt các tội nhân rồi đem nung đỏ. Khi thử con bò này Falaride đã bắt Perillo, người chế tạo ra nó ngồi vào đầu tiên. 28. Romagna: một vùng đất lịch sử ở miền bắc Italia (phía đông bắc Toscana). 30. Đây là Guido da Montefeltro (1223 – 1298), từng làm thủ lĩnh quân sự rồi Giám mục nhiều giáo phận của vùng Montefeltro nằm giữa Ubrino và núi Coronaro, nơi phát tích của sông Tevere.
40. Ravenna do Polenta, cha của Fransesca da Rimini cai quản từ 1270 và kéo dài trong nhiều năm. Vũ khí có hình con đại bàng, nghĩa là đôi cánh của nó che chở cho một vùng đất rộng đến cả Cervia trong biển Adriatico. một vùng đất rộng đến cả Cervia trong biển Adriatico. 1282 Guido da Montefeltro đã đánh bại đội quân Pháp do Giáo hoàng Martino IV phái đến.
46. Con chó ngao là Malatesta và đứa con là Malatestino. Hai cha con đã đối xử tàn nhẫn với Montagna, thủ lĩnh phe Ghibellini, bị bắt làm tù binh và sau đó bị giết chết. 49. Lamone và Santerno: tức là Feanzua bên sông Lamone và Imola bên sông Santerno, thuộc quyền cai trị của lãnh chúa Maghinerdo Pagani da Susinana, có biểu tượng là con sư tử màu xanh nằm trên cánh đồng tuyết trắng. 52. Tức thành phố Cesena bên sông Savio.
67. Đây là Guido da Montefeltro.
85. Ông Hoàng của người Pharixây mới: chỉ Giáo hoàng Bonifazio VIII. 86. Laterano: Giáo hoàng Bonifazio VIII mở cuộc chiến với dòng họ La Mã Colonna, những người ở gần cung điện Lateranno, chỗ ở của Giáo hoàng. 89 – 90. Không có ai xâm phạm Acri (Acre), thành phố cuối cùng của Cơ đốc giáo ở Jerusalem, cũng không có ai vi phạm lệnh cấm của nhà thờ về việc buôn bán đất đai của người Hồi giáo ở Soudan.
94 – 95. Theo truyền thuyết Hoàng đế Constantino bị bệnh hủi, ông nằm mơ thấy Thánh Peter bảo rằng Giáo hoàng Silvestro, đang ẩn trên núi Soratte gần Roma sẽ chữa được lành bệnh cho ông. Hoàng đế cho tìm gọi Silvestro và được chữa lành bệnh.
102. Penestrino (Palestrina): một thành phố nhỏ ở gần Roma, là pháo đài của dòng họ Orsini.
105. Người tiền nhiệm: Giáo hoàng Selestino V, được bầu năm 1294 và chỉ giữ chức

vụ này 5 tháng (xem khúc III, 58).
112. Thánh Francesco d’ Assisi.
113. Một hắc thần: quỷ sứ.
Khúc XXVIII
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ chín – Bọn gây chia rẽ, bất hòa
Ai có thể, dù cả việc lặp lại Kể đủ đầy, thậm chí bằng văn xuôi Tất cả máu me mà tôi đã thấy.

4 Quả là mọi ngôn ngữ đều bất lực Vì lời nói và trí tuệ của ta Để thấu hiểu mọi điều là quá ít.

7 Và dù về đây tất cả mọi ngƣời Xƣa sống trên đất Pugờlia dữ dội Từng khổ đau và đổ máu khôn nguôi.

10 Vì dân thành Tơroa và cuộc chiến Dài lâu, mà nhẫn thành đống chất thành Nhƣ sử gia Liviô đã từng ghi nhận. 13 Những kẻ còn thấy đau vì vết thƣơng Vì Rubéctô Guýtxcanđô chống lại Những kẻ nay còn nhặt đƣợc xƣơng tàn.

16 Ở Xêpêran dân Pugờlia phản bội Và ở Tagờliacốtxô lão Alácđô Đã chiến thắng, vũ khí không cần tới.

19 Dù ngƣời này ngƣời khác có chìa ra Chân tay què hay tấm thân tơi tả Thì cực hình ngục thứ chín chẳng so.

22 Một cái thùng lủng ván hay đai tuột Cũng không hổng hoác nhƣ một âm hồn Bị xẻ từ cằm đến nơi bài tiết.

25 Ruột lòng thòng treo ở giữa hai chân Lòi cả phổi và cái túi kinh tởm
Mọi thứ nuốt vào chế biến thành phân.
28 Thấy tôi nhìn quá ƣ là chăm chú Một kẻ nhìn lại rồi phanh ngực ra: “Hãy nhìn đây, thân mình tôi tự xé!
31 Kìa, Mahômét đã què quặt ra sao! Trƣớc mặt tôi Ali đi và khóc Mặt bị chẻ từ cằm đến đỉnh đầu.

34 Tất cả bọn gần xa mà ngƣơi thấy Lúc sống toàn gây bê bối, chia lìa Nay bị xẻ ra vì tội lỗi ấy.

37 Con quỷ phía sau cai quản chúng tôi Dồn tất cả mọi ngƣời vào hàng ngũ
Bằng thanh gƣơm của nó ác kinh ngƣời.

40 Khi chúng tôi đi hết vòng sầu khổ Là khi mà đã khép lại vết thƣơng Thì chúng tôi lại đến trƣớc mặt nó.

43 Anh là ai mà đứng ngó chằm chằm Hay muốn chậm lại, hay là sợ
Cực hình dành cho những kẻ lỗi lầm”.

46 Thầy tôi đáp: “Anh ta, ngƣời đang sống Không tội lỗi để đến nơi đọa đầy Mà chỉ muốn có thêm nhiều kinh nghiệm

49 Còn ta đã chết, nhƣng dẫn anh ta Thăm Địa ngục, tầng này qua tầng khác Điều này thật nhƣ ngƣơi đứng trƣớc ta”.

52 Hơn một trăm âm hồn nghe nói thế Đã dừng lại trong hố và nhìn tôi Kinh ngạc đến mức cực hình không nhớ.

55 “Vậy thì ngƣơi sẽ còn thấy mặt trời Bảo thầy dòng Đônxin lo trang bị Nếu không muốn theo ta đi xuống đây.

58 Lo tích trữ cho nhiều, để băng tuyết Không lợi thế cho ngƣời Nôarê
Còn nếu không thì khó mà thắng đƣợc”.

61 Mahômét nói vậy, khi bàn chân Đã nhấc lên để đi, rồi sau đó Lại đặt xuống, nhƣng rồi cũng lên đƣờng.

64 Một kẻ khác cổ họng bị đâm thủng Còn mũi bị xẻo đến tận lông mày Và chỉ còn một tai đeo lủng lẳng.

67 Nó dừng lại và kinh ngạc nhìn tôi Miệng há hốc trƣớc bọn đi bên cạnh Một cái họng đỏ loét nhƣ máu tƣơi.

70 Anh ta nói: “Hỡi con ngƣời vô tội Mà tôi đã thấy ở đất Latinh Nếu không nhầm, vì giống anh quá đỗi.

73 Hãy nhớ lại Pieđa Metđixina Nếu về thăm lại cánh đồng êm ả Trải từ Vécxenli đến Máccabô.

76 Hãy báo cho hai con ngƣời ƣu việt Ở Phanô: Ngài Guyđô và Angiôlenbô Rằng ở đây sự tiên tri có ích.

79 Họ đã bị ném ra khỏi con tàu Chết đuối gần Cáttôlica vì sự phản bội Của một bạo chúa ác độc hiểm sâu.

82 Từ đảo Maiôlica đến đảo Síp Thần Néptuyn chƣa thấy tội lớn hơn Do ngƣời Hy Lạp gây ra, hay kẻ cƣớp.

85 Chỉ nhìn bằng một mắt, tên ác ôn Chiếm giữ cả thành phố mà có kẻ Không muốn nhìn lại nó đến muôn năm.

88 Nó đã mời họ đến để trò chuyện Nhƣng ở Phôcara nó thấy không cần Dù lời hứa hẹn hay lời cầu nguyện”.
91 Tôi đáp: “Xin hãy nói cho tôi Cái kẻ đã có cái nhìn ác cảm Để tôi mang tin báo với ngƣời đời”.
94 Bấy giờ anh ta đặt tay lên miệng Một bạn đƣờng, rồi vạch mồm nó ra Vừa kêu lên: “Nó đấy, nhƣng im lặng.

97 Nó bị đày vì đã làm tiêu tan Hoài nghi của Xêda, khi khẳng định: Chớ hoãn lại một việc đã sẵn sàng”.

100 Ôi, trông hắn vô cùng kinh tởm Với cái lƣỡi đứt lìa ở trong mồm
Thằng Curiôn này xƣa hay nói lắm.

103 Một tên khác có dáng vẻ kinh hoàng Giơ tay cụt vào không trung đen tối Làm cho mặt mày máu bẩn vấy lên.

106 Nó gào: “Nhớ đến cả Mốtxca và cái thằng Đã nói câu này: “Ngƣời chết – việc hết” Đó là mầm tai họa cho dân Tôxcan”.

109 “Là cái chết cho nòi giống ngƣơi” – tôi thêm Nó đã đau khổ càng thêm đau khổ Bỏ đi với vẻ vừa điên vừa buồn.

112 Còn tôi đứng lại ngó nhìn cả lũ Có điều gì tôi cảm thấy hơi lo Chỉ cảm thấy mà không có chứng cứ.

115 Giá mà tôi không nhớ đến lƣơng tâm Với con ngƣời, lƣơng tâm là bạn tốt Nhƣ sự thật lên áo giáp bao trùm.

118 Tôi đã thấy và giờ tôi đang thấy Một cái thân không đầu đang bƣớc đi Nhƣ kẻ khác, trong đoàn ngƣời uể oải.

121 Hắn cầm cái đầu lâu nhờ mớ tóc Ngoắc ở tay nhƣ một cái đèn lồng Mắt nhìn chúng tôi còn mồm than khóc.

124 Từ thân đến thân tạo thành ngọn đuốc Hai trong một và là một trong hai Tại vì sao – chỉ Ngƣời trừng phạt biết.

127 Khi đã đến đúng chân cầu hắn dừng Giơ tay lên cùng cái đầu bị chặt Để lời nói đến gần chúng tôi hơn.

130 “Hãy nhìn xem sự trừng phạt khủng khiếp Thử xem còn trừng phạt nào lớn hơn Hỡi ngƣời sống mà đến thăm ngƣời chết. 133 Để rồi ta nhờ ngƣơi mang hộ tin Ta là Béctờram đơ Boócniô – hãy biết Đã dâng lời khuyên bậy cho vua con.

136 Ta đã làm cho cha con thù nghịch Hơn cả Áckitôghen bằng những lời khuyên Khiến Ápxalông chống lại vua Đavít.

139 Ta từng làm chia rẽ hai ngƣời thân Vì điều này chịu tách rời khối óc Mà đáng lý ra phải ở cùng thân
142 Và, nhƣ tất cả, ta chịu hình phạt”.
Chú thích: KHÚC XXVIII
8. Puglia: thời trung cổ địa danh này là miền nam Italia. 10. Dân thành Tơroa: chỉ ngƣời La Mã, con cháu của Enea cùng đồng đội; Cuộc chiến dài lâu: tức chiến tranh Punic (lần thứ nhất: 264 – 241, lần thứ hai: 218 – 201, lần thứ ba: 149 – 146 tr. CN) của ngƣời La Mã và ngƣời Cartaginesi (Carthaganian), mà cao điểm là trận Cannes (Cannae), theo sử gia Livio kể lại, số lính tử trận đông khủng khiếp, đến nỗi nhẫn đeo tay (chiến lợi phẩm) thu đƣợc chất thành đống. 14. Ruberto Guisardo (Robert Guiscard): ngƣời chinh phục Vƣơng quốc Napoli, đánh đuổi ngƣời Arập trong thế kỷ XI.
16. Seperano: một cây cầu trên sông Liri, thời đó đƣợc xem nhƣ là cửa ngõ để vào Vƣơng quốc Napoli; Dân Pugliese: tức ngƣời của vua Manfred đã phản bội, mở đƣờng cho quân của Carlo I năm 1266.
17. Tagliacozzo: tên một pháo đài, ở đây năm 1268 Carlo I (Charles of Anjou) đã đánh bại Conradino. Chiến thắng này có đƣợc nhờ mƣu của Alardo da Valery, cố vấn già của Carlo I.
Dante dẫn những cuộc chiến tranh đẫm máu thời Cổ đại và trung cổ để muốn nói rằng những thảm cảnh rùng rợn đó vẫn chƣa thấm vào đâu so với những gì mà Dante chứng kiến ở Địa ngục.
31. Maometto (Mohammet, Muhammad) (570 – 632): ngƣời sáng lập Hồi giáo, tôn giáo mới. Theo quan niệm của ngƣời theo đạo Thiên Chúa thì Mohammet là ngƣời chia rẽ các tôn giáo.
32. Ali ibn Abi Tabib: con rể của Mahommet, ngƣời thành lập giáo phái Shiites. Dante coi Ali là ngƣời chia rẽ ngay trong đạo Hồi và “mặt bị chẻ từ cằm đến đỉnh đầu”. 56. Thầy dòng Dolcino Tornielli, xứ Novara, hoạt động nhƣ một nhà tiên tri và Thánh tông đồ truyền bá tình bác ái. Năm 1305 cùng 5000 tín đồ chiếm đỉnh núi Zebello, xứ Piemonte, nhiều lần đánh lui quân của Giáo hoàng Clemente V. Do nạn tuyết lở và thiếu lƣơng thực, cuối cùng phải đầu hàng và bị thiêu sống trên giàn lửa. Maometto mong cho Dolcino thành công vì cho rằng Dolcino cũng là ngƣời gây chia rẽ nhƣ ông. 73 – 75. Pier da Medicina: nhân vật này không thật rõ, có bản chú thích là kẻ chủ mƣu những vụ xích mích ở Romagna; cánh đồng êm ả trải từ Vercelli đến Marcabo là đồng bằng Lombardia ở miền bắc Italia, quê hƣơng của Pier da Medicina. 76. Guido del Cassero và Angiolello da Carignano: hai ngƣời có thế lực của thành phố Fano. Bạo chúa Malatestino mời họ đến để thƣơng lƣợng nhƣng trên đƣờng đi bị ném xuống biển ở vùng Cattolica (giữa Fano và Rimini, biển Adriatico). Malatestino loại trừ hai ngƣời kia để giành quyền lực đối với Fano.
82. Cipro và Maiolica: hai hòn đảo ở phía đông và phía tây Địa trung hải. 83. Nettuno: thần biển Neptuyn.
85. Chỉ nhìn bằng một mắt, tên ác ôn: tức bạo chúa một mắt Malatestino của thành phố Rimini đã nói ở câu 76.
90. Focara: ngọn núi ở giữa Cattolica và Pesaro, thƣờng nổi gió dữ gây khó khăn cho tàu bè đi lại.
96. Caio Curione: một pháp quan, bị Roma kết tội đày biệt xứ, chạy sang phụng sự Cesare, xui Cesare tiến hành chiến tranh (nội chiến). 106. Mosca dei Lamberti: ngƣời đã nói câu “ngƣời chết – việc hết”, khuyên gia tộc Amidei giết Buondelmonte, gây ra sự chia rẽ ở Firenze. 134. Bertram del Bornio (Bertran del Born): ngƣời gây chia rẽ, thù nghịch giữa vua Anh Henry II và “ông vua con”, con trai của vua Henry II. 137. Achitofel (Achitophel): theo Kinh Thánh, cố vấn của vua David, đã gây chia rẽ giữa vua cha và con trai là Assalonne (Absalom).
KHÚC XXIX
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ mười – Bọn làm giả kim
Đám âm hồn những vết thƣơng khác nhau Đã thu hút đôi mắt tôi mạnh mẽ
Và muốn khóc, không giấu đƣợc khổ đau.

4 Nhƣng Viếcghiliô bảo tôi: “Sao đôi mắt Của con lại vẫn cứ dán chặt vào Những âm hồn buồn bã và què cụt?

7 Những hố khác con đâu nhìn thế kia Ta nghĩ, có thể là con muốn đếm
Thung lũng này: hăm hai dặm chu vi.

10 Nhƣng mặt trăng dƣới chân ta đang lƣớt Chúng ta chỉ còn rất ít thời gian Còn nhiều thứ đang chờ con phía trƣớc”.

13 Tôi trả lời: “Nếu thầy đã quan tâm Đến cái điều đã khiến con chú ý Có thể thầy cho phép con dừng chân?”

16 Tôi nói vậy, trong khi trả lời thầy Và vẫn bƣớc theo thầy đi phía trƣớc Rồi tôi nói thêm: “Ở trong hố này

19 Nơi con đang hƣớng mắt nhìn chăm chú Có một âm hồn thuộc dòng họ con Đang than thở, chịu cực hình nghiệt ngã”.

22 Khi đó thầy tôi nói: “Từ nay Con đừng bứt rứt về chuyện đó nữa Quan tâm cái khác, để nó lại đây.

25 Ta đã thấy nó ở chân cầu nhỏ Lấy ngón tay hằn học chỉ vào con Giêri đen Benlô – ngƣời ta gọi nó. 28 Nhƣng khi đó con hãy còn mê mải
Với chủ nhân lâu đài Antaphoóctê Nên con không nhìn và nó đi khỏi”.
31 “Thƣa thầy – tôi nói – cái chết dữ dằn Của anh ấy, nay thù chƣa đƣợc trả Cho cái ngƣời mà nhục nhã cùng chung.

34 Vì thế, anh khinh con, con đoán thế Rồi không nói gì mà đã bỏ đi
Điều đó khiến con càng thêm khó xử”.

37 Chúng tôi trò chuyện tới chỗ đầu tiên Trên mỏm cầu đá, từ đó có thể Thấy hố kia, nếu ánh sáng nhiều hơn.

40 Khi chúng tôi đã ở ngục giam cuối Của Hố thảm sầu, những kẻ bị giam Đều hiện ra và mắt tôi đã thấy.

43 Những tiếng thở than xuyên suốt thân tôi Nhƣ những mũi tên của lòng thƣơng xót Khiến tôi lấy tay bịt kín hai tai.

46 Nỗi đau mà ngƣời ta đang chứng kiến Bằng mùa hè đem gom hết bệnh nhân Của Kiana, Maremma, Sácđinha – ba bệnh viện.

49 Đem dồn tất cả vào cùng một hố Ngƣời ta sẽ thấy có mùi bốc lên
Nhƣ mùi từ những tay chân thối rữa.

52 Thầy và tôi đi xuống bờ cuối cùng Của đƣờng đá dài và theo mé trái Ở đó tôi càng nhìn thấy rõ hơn.

55 Để đi xuống sân, nơi bà quản ngục Của Đấng toàn năng không thể sai lầm
Trừng phạt những kẻ mà bà đã chép.

58 Có lẽ không có nỗi buồn lớn hơn Khi toàn dân Êgina đổ bệnh Bệnh dịch hạch đã thả sức hoành hành.

61 Tất cả loài vật, dù con nhỏ nhất Chết sạch trơn, và từ những ngƣời xƣa
Nhƣ các nhà thơ đã từng đoán chắc

64 Một loài kiến từ họ đã hồi sinh. Nhƣ thấy ở đây, trong thung lũng tối
Ảo não chất đống một lũ âm hồn.

67 Kẻ thì nằm, kẻ thì úp bụng xuống Còn những kẻ khác vai tựa vào nhau Bò bốn chân trên lối đi kinh tởm.

70 Từng bƣớc một, chúng tôi bƣớc lặng im Đi và nhìn những sinh linh què quặt Không còn mang nổi dù chỉ thân mình.

73 Tôi thấy hai ngƣời vào lƣng nhau tựa Nhƣ hai viên ngói xếp trong lò nung Từ đầu đến chân, ghẻ đóng thành vảy.

76 Bàn chải trên lƣng ngựa vội vàng đƣa Khi ngƣời hầu thấy chủ mình đứng đợi Hoặc khi ngƣời này không muốn thức khuya.

79 Cũng không nhanh bằng hai kẻ dùng tay Cào cấu thân mình một cách điên dại Để xua đi cơn ngứa vẫn đọa đầy.

82 Họ dùng móng tay lớp vảy giật tung Giống nhƣ dùng dao đánh vảy cá chép Hay giống cá nào có vảy lớn hơn.

85 Thầy tôi nói với một ngƣời trong bọn: “Hỡi anh đang dùng móng tay cào da
Những móng tay nhƣ những con bét lớn.

88 Trong đám kia có ai ngƣời Latinh Xin anh nói cho chúng tôi đƣợc biết Và chúc cho nhanh nhảu móng tay anh!”

91 “Chúng tôi đều ngƣời Latinh, ông thấy đấy – Âm hồn kia vừa khóc vừa trả lời – Nhƣng ông là ai mà quan tâm hỏi?”

94 Thầy của tôi liền đáp: “Ta là ngƣời Cùng ngƣời sống này qua vùng tăm tối
Để anh ta chứng kiến Địa ngục này”.

97 Họ hết dựa nhau, khi nghe nói vậy Cả hai run rẩy quay về phía tôi Và tất cả mọi ngƣời đều nghe thấy.

100 Ngƣời thầy tốt bụng tiến lại gần tôi “Hãy nói với họ điều con muốn nói”. Đúng nhƣ thầy muốn, tôi liền cất lời:

103 “Mong kỷ niệm về các anh chƣa mất Trên trần gian nơi các anh sinh ra Và sẽ còn nhiều tháng năm tiếp tục.
106 Các anh ngƣời của xứ nào, là ai? Mong rằng không vì hình phạt khủng khiếp Mà các anh sẽ kể hết với tôi”.
109 “Tôi ngƣời Arétxô, còn Anbêrô ở Xiêna Ở đây ngƣời ta ném tôi vào lửa Mặc dù tôi, vì một chuyện khác kia.

112 Quả thực là một lần tôi nói đùa Rằng tôi có thể bay trong không khí Còn hắn tò mò, lại kém lƣơng tri.

115 Hắn muốn tôi dạy cho tài nghệ đó Nhƣng không thành Đêđalô, và một ngƣời Coi hắn nhƣ con cho tôi chầu lửa.

118 Trong mƣời ngục, tôi vào ngục thứ mƣời Vì thuật giả kim ở nơi trần thế Minốt không lầm, đã kết án tôi”.

121 Tôi nói với nhà thơ: “Còn đâu có Dân bậy bạ hơn dân vùng Xiêna?
Còn hơn cả dân Pháp sống cạnh đó”.

124 Nghe những lời kia, cái anh bên cạnh Liền đáp tôi: “Ngoại trừ Xíttờrícca Họ luôn biết chi tiêu rất dè xẻn.

127 Níccolô, ngƣời thích tử đinh hƣơng Lần đầu tiên đã trồng loài cây đó Và cây lớn lên tƣơi tốt trong vƣờn.

130 Ngoại trừ cả bồ đoàn Cácxia Đátxianô Đã bán cả vƣờn nho, cánh rừng rộng lớn Và Abbagờliatô cũng mất hết lƣơng tri.

133 Nhƣng để anh biết ai đã giúp anh Chống lại ngƣời Xiêna, xin hƣớng mắt Để thấy rõ ràng bộ mặt đau thƣơng.

136 Anh sẽ thấy hồn của Capốckiô Kẻ đã làm giả kim loại bằng thuật Anh đã biết, nếu anh tôi nhận ra
139 Tôi có bản chất bẩm sinh tốt đẹp”.
Chú thích: KHÚC XXIX
10. Mặt trăng dưới chân ta đang lướt: vì quả đất hình cầu. 20. Tức Geri del Bello (Geri con trai ông Bello): anh em con chú bác với thân phụ Dante, bị một người thuộc dòng họ Sacchetti giết chết do thù oán. Mối thù này sau 30 năm mới trả được.
29. Chủ nhân lâu đài Antaphoóctê: tức Bertram del Bornio (Bertran del Born) (Xem chú thích XXVIII – 134).
48. Valdichiana, Maremma, Sardigna: tên các bệnh viện. 59. Egina (Aegina): một hòn đảo ở gần Athens, mang tên nữ thần Egina. Theo thần thoại Hy Lạp, Giunone (Juno) ghen tức vì Giove (Jove) chiếm mất nữ thần Egina, bèn gây ra dịch hạch giết hết dân chúng ở đây. Chỉ có vua Eaco (Aeacus) và Egina còn sống sót đã xin Giove tái sinh lại dân cư trên đảo sao cho nhiều như kiến ở trên cây sồi tiên. Giove đã biến kiến thành người, đó là bộ tộc Mirmidoni, tiếng Hy Lạp có nghĩa là “kiến” (Metamorphores VII, 523 – 657).
109 – 120. Griffolino ở Arezzo: tay luyện kim và đúc tiền giả, đã lừa Albero ở Siena rằng hắn biết bay, thế là Albero đòi dạy cho nó môn này nhưng không trở thành Dedalo (bố của Icaro, biết bay, xem khúc XVII, 109 – 111). Griffolino phất lên nhờ những bài học nhưng Albero tức giận, đi tố cáo Griffolino với Giám mục Siena rằng hắn là tên vô thần. Giám mục Siena đã thiêu sống hắn trên đống lửa vì tội tà đạo, hắn nói “vì một chuyện khác kia” (câu 111) là vì thế. Mặc dù bị thiêu sống vì tội tà đạo nhưng xuống Âm phủ thì vị quan xét xử Minos vẫn không hề nhầm lẫn, xét hắn theo tội giả kim và bị đày ở ngục thứ 10 (câu 118 – 120). 125. Stricca: con trai của Giovanni di Salimbeni, tổng trấn Bologna khoảng 1276. Kẻ đã tiêu xài hoang phí tài sản của cha để lại.
127 – 129. Niccolo: em trai của Stricca. Cả ba câu này đều dùng theo nghĩa bóng. Niccolo là tay ăn chơi xa xỉ thích nướng thịt thú rừng bằng than từ gốc của cây tử đinh hương. Theo nghĩa này, lần đầu tiên đã trồng loài cây đó (tức người đầu tiên trong những kẻ sành ẩm thực bày trò này), và cây lớn lên tươi tốt trong vườn (nghĩa là đi vào đời sống, trở thành thói quen được mọi người ưa thích). 130. Bồ đoàn Caccia d’ Asciano: tức bồ đoàn những kẻ xa xỉ gồm 12 người, trong số này có Stricca và Niccolo và Lano bị giam vào ngục những kẻ cưỡng bức bản thân mình và tài sản (xem chú thích khúc XIII, 120).
132. Bartolomeo dei Folcacchieri: thường được gọi là Abbagliato, có nghĩa là chói ngời.
136. Capocchio: từng là bạn học của Dante, rất có tài làm giả, bị thiêu sống ở Siena năm 1293
KHÚC XXX
Tầng Địa ngục thứ tám, ngục thứ mười – Bọn giả mạo, đúc tiền giả
Thời mà Giunônê nổi cơn cuồng nộ Hận dòng máu Têban vì Xêmêlê
Và rất nhiều lần xảy ra chuyện đó.

4 Lý trí vua Atamantê phủ màn sƣơng Khi ông nhìn thấy trên tay hoàng hậu Hai đứa con trai, đã trở nên cuồng.

7 Vua thét lên: “Chăng lƣới bắt sƣ tử Một sƣ tử cái, hai sƣ tử con” Rồi giơ ra những móng vuốt rất dữ.

10 Vồ hoàng tử, tên là Lêáccô Xé tan xác rồi ném vào hốc đá Hoàng hậu liền tự tử cùng đứa kia.

13 Khi thần số mệnh đã làm sụp đổ Dân Tơroa bị dìm xuống vực sâu Thì Vƣơng quốc cùng Quốc vƣơng sụp đổ. 16 Nàng Êcuba bị cầm tù, khốn nạn Khi thấy con gái Polixena không còn Xác con trai Pôliđôrơ dạt về bờ biển.

19 Ngƣời đàn bà đau khổ đến tột cùng Trong cơn điên loạn sủa nhƣ là chó Sự khổ đau làm mất hết trí khôn.

22 Nhƣng không chỉ cơn loạn ở Têbê Hay Tơroa lại có thể đến mức
Hành hạ con ngƣời, loài vật thế kia.

25 Tôi đã thấy hai âm hồn xanh xám Trần truồng nhƣ hai con lợn sổng chuồng Húc bờ giậu, vừa chạy ra vừa cắn.

28 Một nhảy lên Capốckiô cắm răng Vào cổ anh ta và mạnh đến nỗi Khi rút ra, cái bụng sát đất bằng.

31 Còn Arêtanh đứng đằng kia run rẩy: “Đó là con ma xó Gianni Xkícki
Trong cơn điên với ngƣời khác vậy đấy”.

34 “Mong sao – tôi nói – nó đừng cắm răng Vào lƣng anh, và hãy cho tôi biết Nó là ai – câu hỏi chẳng khó khăn”.

37 Hồn trả lời: “Nàng Mirra đồi bại Muốn làm tình nhân của chính cha mình Dục vọng xác thân không kìm giữ nổi.

40 Để đi đến phạm tội với ngƣời cha Đã cải trang thành hình cô gái khác Nhƣ cái kẻ đang chạy ở ngoài kia

43 Đã cải trang thành Buôxô Đônati Để chiếm đƣợc con ngựa cái đẹp nhất Và làm di chúc hợp pháp lƣu truyền”.

46 Khi hai kẻ điên mà tôi quan sát Đã rời xa, thì ánh mắt của tôi Quay sang nhìn những ngƣời khốn khổ khác.

49 Tôi thấy một kẻ có hình con rùa Vì hai chân bị chặt đến tận bẹn Nơi cơ thể ngƣời phân thành hai chi.

52 Bệnh phù thủng nặng do dịch biến chuyển Đã làm biến mất dạng cả tứ chi Mắt và bụng cũng chẳng còn tƣơng xứng.

55 Vì khát nƣớc, nó mở rộng đôi môi Một kéo về cằm, một về phía mũi Và khô héo giống nhƣ bị lửa thui.

58 “Hỡi cái ngƣời mà cực hình không bị Trong chốn này, tôi không hiểu tại sao – Hắn nói với tôi – hãy nhìn chú ý.

61 Đến cảnh khổ của thợ cả Ađam Vẫn có thừa thãi những gì tôi muốn Mà ở đây giọt nƣớc cũng khát thèm.

64 Những dòng suối từ các đồi tƣơi mát Vùng Caxentin chảy xuống sông Ácnô Làm cho bờ suối vừa ẩm vừa mát.

67 Những hình ảnh đó luôn trƣớc mặt tôi Và nó càng làm cho tôi khô khát Nỗi khổ đau làm hốc hác mặt tôi.

70 Công lý khắc nghiệt giờ đang hành hạ Vạch ra động cơ phạm tội của tôi Khiến tôi càng thở than nhiều hơn nữa.

73 Tôi sống ở Rômêna, đã làm giả Tiền hợp kim có đóng dấu Thánh Giăng Bỏ lại xác thân bị thiêu trên đó.

76 Để nhìn thấy linh hồn của Guyđô Alếchxanđrô hay anh em nhà chúng Thì tôi sẵn sàng đổi cả Bờranđa.

79 Nếu các âm hồn quanh đây nói đúng Rằng một tên trong bọn chúng ở đây
Nhƣng chẳng ích gì vì chân tay co rúm.

82 Chỉ cần còn cựa quậy đƣợc chút thôi Dù trăm năm chỉ tiến thêm một tấc
Thì cũng lên đƣờng tìm chúng nó ngay.

85 Sẽ truy lùng chúng trong đám khốn nạn Dù hố ngục này có rộng tới đâu Và bề ngang dù không kém nửa dặm.

88 Chỉ vì chúng mà tôi đau thƣơng vậy Chúng xui tôi đúc tiền Phờlôrinh Có tới ba cara xỉ kim loại”.

91 Tôi lại hỏi: “Hai kẻ kia là ai Chúng bốc khói nhƣ một bàn tay ƣớt Nằm sát nhau, phía bên phải của ngƣơi?”
94 “Tôi đã thấy, kể từ khi rơi xuống Hỏm đá này và chúng đã nằm yên Có lẽ muôn đời không còn cử động.
97 Đây là ả đã buộc tội Giôxéppô Đây là Sinông dối trá, ngƣời Hy Lạp Do sốt ác tính nên khói bốc ra”.

100 Một trong hai đứa, chắc là bất bình Vì bị rêu bám vào nhiều ghê gớm Đấm tên kia vào cái bụng căng phồng.

103 Cái bụng kêu vang nhƣ một cái trống Cả Ađam cũng mặt nó nện vào
Bằng cánh tay không kém phần chắc rắn.

106 Và nói: “Tuy chân ta quá nặng nề Khiến cho ta không thể nào cử động Nhƣng cánh tay còn quen với nghề xƣa”.

109 “Khi vào lửa – tên kia đầy khí thế – Thì tay này chả nhanh nhạy thế đâu Nhƣng rất lẹ làng khi đúc tiền giả”.

112 Tên phù thủng: “Điều đó thì mày đúng Nhƣng mày đâu phải là kẻ thật thà Khi dân Tơroa cần ngƣời làm chứng”.

115 “Ta nói sai, còn mày làm giả tiền Ta ở đây vì một tội duy nhất Còn tội mày, tất cả, đều nặng hơn”.

118 “Hãy nhớ lại con ngựa, đồ phản bội – Âm hồn có bụng phồng to đáp lời – Kệ thây mày, nếu mọi ngƣời biết tới”.

121 “Nếu cơn khát sẽ làm cho lƣỡi mày Nứt nẻ ra, và thứ nƣớc hôi thối
Làm cho bụng thành bờ giậu che mày”.

124 “Nhƣ lệ thƣờng – tên đúc tiền giả đáp – Bệnh của mày sẽ xé rách miệng mày Còn ta nếu khát, chất dịch sẽ giúp.

127 Mày thì sốt rét lẫn chứng đau đầu Đang hành hạ nên chẳng cần mời mọc Liếm tấm gƣơng Nácxítxô chạy mau”.

130 Tôi đứng im và lắng nghe tất cả Thầy tôi bảo: “Hãy coi chừng thời giờ Ta sắp nổi cáu với con rồi đó!”

133 Nghe vẻ giận dữ trong giọng của thầy Tôi quay lại phía thầy, và xấu hổ Đến nay vẫn còn xao xuyến trong tôi. 136 Nhƣ một ngƣời nằm mơ thấy điều dữ Mà trong giấc mơ lại ƣớc đƣợc mơ Cái điều đang có nhƣ là chƣa có.

139 Tôi đã thế, không thể nói gì hơn Muốn xin lỗi và tôi đã xin lỗi Đã xin lỗi mà vẫn tƣởng chƣa làm.

142 “Hối tiếc nhỏ xua đi lỗi lầm lớn – Thầy bảo tôi – con chớ có khƣ khƣ Ta mong con đừng ƣu phiền, tơ tƣởng.

145 Hãy nhớ rằng: ta luôn ở bên con Khi đến nơi, có thể lại nhìn xuống
Nghe đám đông đang cãi vã om sòm
148 Thích nghe họ là ý thích thấp kém”.
Chú thích: KHÚC XXX
1 – 13. Semele: con gái của Cadmo (Cadmus), vua Tebe yêu Giove và có con trai là
Bacchus đem gửi giấu trong lâu đài của chị là bà hoàng Ino và vua Atamante (Athamas) của Tebe. Giunone ghen với Semele, đã làm cho vua Atamate phát điên, giết chết con trai mình là Learco, Ino tuyệt vọng ôm đứa con còn lại nhảy xuống biển tự tử. Giunno còn chưa hả, còn làm cho Semele thành mù rồi đem thiêu chết và khiến cho Agave, chị của Ino giết hết đàn con của mình. 16 – 18. Ecuba: góa phụ của vua Priamo, bị quân Hy Lạp bắt làm tù binh sau khi thành Tơroa thất thủ, chứng kiến cảnh con gái Polissena (Polyxena) bị đem làm lễ hiến sinh trước mộ Asin và xác con trai Polidoro (Polydorus) dạt vào bờ biển Thrace (Metamorphores XIII, 404 – 575).
22 – 23. Nghĩa là không cơn loạn của Ecuba, không cơn điên của Atamante. 28. Capocchio: Xem XXIX, 136 – 139.
31. Aretin: tức Griffolino. Xem XXIX, 109.
32. Gianni Schicchi: một tên xảo trá ở Firenze, thường cải trang làm người khác. 37. Mirra (Myrrha): con gái của Cinira (Cinyras), vua Cipro (Cyprus), có máu loạn luân, yêu điên cuồng chính cha mình, cải trang thành một cô gái khác để đến với cha. Khi nhà vua biết chuyện, muốn giết cô ta nhưng Mirra liền bỏ trốn. Theo lời cầu khẩn của Mirra, các vị thần đã biến cô thành loài cây Mirra (Metamorphores X, 298 – 524).
42 – 45. Kẻ đang chạy ở ngoài kia/ Đã cải trang thành Buôxô Đônati: đây là Gianni Schicchi (câu 32). Khi Buoso Donati chết đứa cháu của ông sợ tài sản sẽ bị đem chia cho nhiều người, đã nhờ Gianni Schicchi nằm vào giường của người chết, giả làm giọng nói của Buoso Donati đọc di chúc chỉ định để một ít tiền cho việc thờ cúng, cho Gianni 600 đồng phờlôrinh vàng và “con ngựa cái đẹp nhất” đáng giá rất nhiều tiền, phần tài sản còn lại cho đứa cháu.
61. Thợ cả Ađam: Adam d’ Anglia: một người gốc Anh đúc những đồng phờlôrinh vàng có pha xỉ, bị thiêu sống ở Firenze năm 1281.
74. Đồng tiền vàng ở Firenze mặt trước có in hình Thánh Giăng Báptít, mặt sau có bông hoa huệ.
78. Đài nước Branda: đài nước ở Romena nhưng nay không còn. 97. Đây là vợ của Potiphar quyến rũ Gioseppo (Joseph) nhưng không được, bèn vu cho Joseph định cưỡng bức mình, Potiphar cho Joseph vào tù (Cựu Ước_Sáng thế ký 39: 6 – 23).
98. Sinon đã thuyết phục dân thành Tơroa kéo con ngựa gỗ (trong bụng là binh lính Hy Lạp) vào thành (Aeneid II, 54 – 194).
128. Tấm gương Narcisso (Narcissus): tức dòng suối trong suốt, nơi Narcisso tự ngắm và tôn sùng mình (Metamorphores III, 346 – 510).
KHÚC XXXI
Những kẻ khổng lồ quanh hố ngục
Cũng lƣỡi đó, lúc đầu đã cắn tôi Làm cho má này má kia đều đỏ Rồi sau đó lại đắp thuốc cho tôi.

4 Mũi giáo Asin – tôi từng nghe đến – Và của cha chàng chính là nguyên nhân Của bất hạnh đầu nhƣng sau – may mắn.

7 Chúng tôi quay lƣng lại thung lũng buồn Men theo con đƣờng bao quanh, chân bƣớc Và lặng im, không một lời thốt lên.

10 Không phải đêm, chẳng ngày, tôi không thể Đƣa mắt nhìn ra tận phía xa xăm Bỗng nghe một tiếng tù và mạnh mẽ.

13 To đến mức át đƣợc tiếng sấm rền Tôi vội hƣớng con mắt nhìn về phía Mà âm thanh của tù và thoát lên.

16 Trong cuộc thất trận đớn đau, nhục nhã Vua Cáclô bị mất đội quân thần Oóclanđô không rúc tù và nhƣ thế.

19 Về phía ấy tôi vừa mới quay đầu Đã tƣởng nhƣ trông thấy rất nhiều tháp Tôi vội hỏi: “Thƣa thầy, đây là đâu?”

22 Thầy đáp: “Vì khi con nhìn thấy Từ quá xa và xuyên qua bóng đêm Nên dẫn đến phán đoán sai lầm vậy.

25 Rồi khi đến tận nơi con sẽ nhìn Giác quan nhầm lẫn là do khoảng cách Nhƣng mà thôi, hãy cố rảo bƣớc chân.

28 Rồi cầm lấy tay tôi, rất thân mật Thầy nói: “Để lúc chúng ta đến gần Cho con thấy chuyện lạ kỳ sẽ bớt.

31 Không phải tháp, mà những ngƣời khổng lồ Họ đứng vòng quanh bờ, ở trong hố Từ rốn xuống dƣới, tất cả bị che”. 34 Rồi khi sƣơng mù bắt đầu tản mát Thì mắt dần dần nhìn đƣợc rõ hơn Những gì trƣớc bị hơi nƣớc che khuất.

37 Khi chúng tôi tiến lại gần bờ hơn Tôi nhìn xuyên qua màn đêm dày đặc Lầm lẫn biến dần, sợ hãi tăng lên.

40 Vì nó giống nhƣ trên tƣờng thành ở Lâu đài Môngtêrêgiôn nhiều tháp điểm tô Cũng nhƣ vậy, các đỉnh vòng quanh hố.

43 Đứng thay cho tháp, lộ đến nửa thân Là những ngƣời khổng lồ rất khủng khiếp Mà Giôvê khi sấm sét vẫn dùng.

46 Tôi nhìn ra mặt một kẻ trong bọn Phần bụng, bộ ngực và cả đôi vai Và hai cánh tay dọc sƣờn buông thõng.

49 Tạo hóa đã cứu bao ngƣời đen đủi Đã không tạo ra những sinh vật này Để Thần Mác không có ngƣời nhƣ vậy.

52 Nhƣng nếu Tạo hóa không hề hối tiếc Đã sinh ra voi, cá ông, thì nghĩa là Có một ý nghĩa dành cho đôi mắt.

55 Bởi vì, nếu năng lực của lý trí Cùng ác tâm và sức mạnh phi thƣờng Thì con ngƣời không thể nào đối phó.

58 Khuôn mặt ngƣời khổng lồ dài và rộng Nhƣ quả thông Xan Pietơrô ở Rôma Những phần khác, có tỷ lệ tƣơng xứng.

61 Thành hố che khuất mất phần thắt lƣng Nhƣng vẫn thấy đƣợc phần trên, đến trán Dù ba ngƣời Phơrixông liên tiếp đứng lên.

64 Cũng không thể với tới bộ tóc ông Tôi thấy có ba mƣơi gang tay lớn
Từ miệng hố lên đến khuy áo choàng.

67 “Raphèl mai amèche zabi almi” Tiếng kêu lên từ cái mồm khủng khiếp Không hợp với bản thánh ca dịu dàng.

70 Thầy bảo nó: “Bớ linh hồn ngốc nghếch! Hãy dùng tù và cho giảm bớt đi Cơn giận dữ hay dục vọng cuốn hút. 73 Hãy sờ lên cổ, sẽ thấy sợi dây Trói buộc ngƣơi, hỡi linh hồn lú lẫn Để tù và treo ở trƣớc bụng ngƣơi”.

76 Và bảo tôi: “Nó tự buộc tội nó Là Nembờrốttô, có ý điên khùng Không muốn loài dùng chung ngôn ngữ.

79 Thôi đủ rồi, nói với nó hoài công Nó không hiểu lời của ai nói cả
Cũng nhƣ lời nó không ai rõ ràng”.

82 Chúng tôi đi tiếp con đƣờng của mình Theo mé trái, cách một khoảng tên bắn Gặp khổng lồ khác, to và dữ hơn.

85 Đã trói tay hắn một sức mạnh nào Tôi không biết, nhƣng tay trái bị trói Ra đằng trƣớc, còn tay phải ra sau.

88 Bởi một dây xiềng quanh ngƣời quấn chặt Từ cổ đến chân, quấn đến năm vòng Quấn lấy cái phần lòi ra thấy đƣợc.

91 Nhà thông thái nói: “Tên này muốn thử Dùng sức chống lại Giôvê tối cao Phần thƣởng cho nó là nhƣ vậy đó.

94 Nó là Phiantê, có nhiều khả năng Khi khổng lồ làm các thần sợ hãi Giờ cánh tay muôn thuở chẳng còn vung”.

97 Và tôi nói với thầy: “Nếu có thể Con muốn nhìn tận mắt để hiểu ra Bờriáccô – ngƣời khổng lồ quá cỡ”.

100 Thầy trả lời: “Con sẽ thấy Antêô Nó nói đƣợc và cũng không bị xích
Xuống tận đáy – nó sẽ đƣa chúng ta.

103 Còn kẻ con muốn thấy, ở xa hơn Nó cũng giống nhƣ ngƣời này – bị trói Nhƣng nét mặt hắn không hung dữ hơn”.

106 Chƣa bao giờ một ngọn tháp lại rung Mạnh đến thế vì một trận động đất Nhƣ khi Phiantê vặn vẹo sống lƣng.

109 Chƣa bao giờ tôi sợ chết đến thế Chỉ nỗi sợ đã có thể giết tôi Nếu không thấy những vòng xích trói nó.

112 Và lại đi theo đƣờng của chúng tôi Đến chỗ Antêô đứng lộ ra ngoài hố Cao tới mƣời hai sải, không kể đầu.

115 “Hỡi ngƣơi ở trong thung lũng may mắn Nơi Sipiông đƣợc thừa hƣởng vinh quang Khi Anibal cùng bồ đoàn chạy trốn.

118 Chiến lợi phẩm: sƣ tử có hàng ngàn Nếu ngƣơi tham gia trận đánh oanh liệt Của các anh em thì ta tin rằng:

121 Sẽ chiến thắng những ngƣời con Trái đất Mang chúng ta đi xuống, chớ chau mày – Xuống ngục Côsitô bị băng đóng chặt.

124 Không phải đến Tixiô, Tiphô xa xôi Ngƣời đi cùng ta sẽ trao tặng vật Đừng vặn mõm, cúi xuống cho ngƣời vui.

127 Ngƣơi sẽ đƣợc ngợi ca trên mặt đất Vì anh ta còn sống và sống lâu Nếu Chúa Trời chƣa gọi về cực lạc”.

130 Thầy nói vậy và khổng lồ lập tức Chìa hai tay ra để nhấc thầy lên Hai bàn tay xƣa Hécquyn từng bóp.

133 Khi cảm thấy mình đã đƣợc nâng lên Thầy bảo: “Đứng đây”, và để tôi khỏi sợ Ôm lấy tôi, quàng bàn tay qua lƣng.

136 Giống nhƣ tháp Carixenđa, từ dƣới Ta ngƣớc nhìn lên về phía tháp nghiêng Đúng lúc có đám mây bay qua đấy.

139 Tôi cũng vậy, khi nhìn qua nỗi buồn Khi chờ xem Antêô cúi xuống Quả thực, tôi chỉ muốn bỏ hành trình.

142 Nhƣng rất nhẹ nhàng, đặt chúng tôi xuống Nơi Luyxiphe và Giuđa u sầu Ở đó lâu Antêô không cúi xuống
145 Mà liền đứng thẳng nhƣ cột buồm con tầu.
Chú thích: KHÚC XXXI
4. Mũi giáo Achille: mũi giáo mà Achille (Asin) thừa kế từ cha là Peleo có ma lực làm lành vết thương mà nó gây ra.
12. Tiếng tù và mạnh mẽ của người khổng lồ Nemrod còn mạnh hơn tiếng tù và kêu cứu của Orlando.
16. Trong khúc ca về hiệp sĩ Orlando (La Chanson de Roland) kể rằng khi vua Carlo trở về Tây Ban Nha, đội quân đi sau của cháu ông là Orlando bị phục kích ở đèo Roncisvalle. Orlando đã thổi tù và kêu cứu mạnh đến mức bung cả gân cổ. Carlo nghe thấy tiếng tù và từ rất xa bên kia đèo nhưng đã muộn.
21. Các bản chúng tôi sử dụng, nhiều bản dịch “đây là thành phố nào?”, có bản dịch “đây là đâu?”. Chúng tôi dịch theo nguyên tác (che terra è questa?), như bản của Nguyễn Văn Hoàn.
41. Lâu đài Montereggion nằm trong thung lũng Elsa, gần Siena, có 14 tháp cao như Dante đã mô tả.
44. Những người khổng lồ bị Giove giáng sấm sét tiêu diệt khi họ định trèo lên trời để tấn công các vị thần, theo thần thoại Hy Lạp.
51. Marte (Mars) là thần chiến tranh.
59. Quả thông bằng đồng đen có chiều cao 4 mét thời Dante đặt ở nhà thờ Thánh Peter.
63. Ba người Frison: cư dân của xứ Frisia, một vùng ở bờ biển Bắc. Thời trung cổ họ là những người cao lớn nhất thế giới.
là những người cao lớn nhất thế giới.
10; 11: 1-9).
94. Fialte (Ephialtes): người khổng lồ, cùng em trai mình là Otus định trèo lên tấn công trời.
99 – 100. Briarco (Briareus): người lớn nhất trong các khổng lồ; Anteo (Antaeus): con trai của Poseidon và nữ thần Gaea Libia. Antaeus sống trong hang ở thung lũng Bagrada, gần Zama và sống bằng thịt sư tử. Là thần không thể đánh bại một khi còn chạm vào mẹ mình là thần đất Gaea thì luôn lấy lại được sức mạnh. Hecrales trên đường đến khu vườn để lấy cắp quả táo của các nàng Hesperides đã giết được Antaeus bằng cách nhấc bổng thần lên cao rồi bóp chết (kì công thứ 11).
119. Anteo không tham gia trận đánh ở thung lũng Flegra (xem khúc XIV, 58) vì khi đó chưa sinh ra nhưng Virgilio muốn tán dương nó, đã nói rằng “nếu ngươi tham gia trận đánh oanh liệt của các anh em thì ta tin sẽ chiến thắng những người con Trái đất”.
123. Cocito: đầm đóng băng ở Địa ngục, tạo thành tầng ngục cuối cùng (xem khúc III, 78)
124. Tizio, Tifo (Tityus, Typhon): hai khổng lồ khác. Một kẻ bị Giove trói tay vứt xuống núi lửa Etna, giờ nằm đấy, thỉnh thoảng vẫn thở ra lửa còn một kẻ bị sét đánh chết hoặc bị trúng tên của thần Apollo.
136. Carisenda: tháp nghiêng nổi tiếng ở Bologna. Khi có đám mây bay về phía nghiêng của tháp thì người đứng dưới nhìn cứ ngỡ như tháp đổ về phía mình.
KHÚC XXXII
Tầng Địa ngục thứ chín, ngục thứ nhất (Caina), ngục thứ hai (Antênôra)
Nếu thơ tôi dữ dằn và khô khốc Nhƣ tự thân cái Hố thảm sầu này Nơi trên đó chồng chất bao ngục khác.

4 Thì tôi trình bày ý tƣởng của tôi Đầy đủ hơn, nhƣng mà không có nó
Dù nhọc nhằn, vẫn bày tỏ ra đây.

7 Bởi vì đây, việc làm không hề dễ Khi đi mô tả cái thế giới này Không phải việc của những lời “bố – mẹ”.

10 Hỡi Nàng Thơ từng giúp Amphiônê Xây thành Têbê, xin Nàng trợ giúp Để không quá xa sự thực – ngôn từ.

13 Hỡi cái lũ xấu xa, tồi tệ nhất Đến kiếp dê cừu cũng vẫn còn hơn Thật khó tả, thà rằng trên mặt đất.

16 Chúng tôi ở trong màn sƣơng kinh hoàng Bên chân gã khổng lồ, trong hố tối Mắt tôi nhìn một vách đá dựng lên.

19 Bỗng tôi nghe tiếng kêu: “Hãy chú ý Nếu có thể, xin chớ giẫm lên đầu Của những anh em nơi này đau khổ”.

22 Tôi quay lại nhìn và thấy phía trƣớc Ngay dƣới chân một cái hố đóng băng Trông giống nhƣ thủy tinh hơn là nƣớc.

25 Chƣa bao giờ mùa đông, sông Đanuýp Ở nƣớc Áo, hay sông Đông xa xôi Lại phủ một lớp băng dày khủng khiếp.

28 Cho dù ngọn núi Tambécnicki Hay núi Pietờrapana đổ sập xuống Thì mặt hồ cũng không rạn nứt ra.

31 Và nhƣ con ếch đang kêu ì oạp Mũi nhô lên cao trên mặt nƣớc đầm Đêm, mơ màng ngƣời nông dân mùa gặt.

34 Trong băng giá, những âm hồn đau đớn Vì lạnh, nên xấu hổ cũng tái xanh Răng đập vào răng nhƣ cò gặp lạnh.

37 Tất cả âm hồn gƣơng mặt cúi gằm Mọi bằng chứng đƣợc phơi bày nhƣ vậy: Miệng – rét cóng, còn đôi mắt – đau thƣơng.

40 Khi đƣa mắt nhìn quanh, tôi lại thấy Có hai âm hồn ôm ghì lấy nhau Đến nỗi tóc trên đầu hoà lẫn vậy.

43 Tôi liền hỏi: “Sao ôm ghì lấy nhau Các anh là ai?” Họ liền quay đầu lại
Nhìn vào tôi, khi ngẩng mặt lên cao.

46 Hai đôi mắt đã đầm đìa nƣớc mắt Chảy ròng ròng xuống môi và đóng băng Họ vẫn ôm ghì nhau và gào khóc.
49 Chƣa bao giờ hai tấm gỗ ghép vào Chặt nhƣ vậy, họ nhƣ hai dê đực Trong cơn điên dùng trán húc vào nhau.
52 Một âm hồn rụng hai tai vì lạnh Mặt cúi gằm gằm, cất tiếng hỏi tôi: “Sao nhìn chúng tôi nhƣ soi gƣơng vậy?

55 Nếu ngƣơi muốn biết hai âm hồn này: Ông Anbéctô – bố họ di chúc lại
Thung lũng sông Bixenđô của họ giờ đây.

58 Họ đều là con của cùng một mẹ Nhƣng nếu lục tìm khắp ngục Caina Không ai đáng đông thành keo hơn họ.

61 Cũng không phải cái tên đang đứng nhìn Bị Áctu dùng kiếm đâm thủng ngực Cũng không phải Phôcácsia, hay tên

64 Đầu bị che khuất, ta không thấy rõ Hắn tên là Xátxôn Mátkêrôni
Nếu ngƣơi là dân Tôxcan, hẳn biết nó.

67 Còn bây giờ – ta nói vài lời cuối – Ta là Camisiôn đê Pátxi Đang chờ Cáclin, để nhẹ bớt tội”.

70 Tôi thấy hàng trăm gƣơng mặt tím bầm Vì lạnh, và tôi cũng run bần bật Giờ vẫn run, hễ thấy nƣớc đóng băng.

73 Sau đó chúng tôi đi vào trung tâm Về cái nơi dồn nén mọi trọng lực Và tôi run trong giá lạnh tối đen.

76 Đây là ý muốn, định mệnh, hay ngẫu nhiên Tôi không biết, nhƣng đang đi qua giữa Những cái đầu, bỗng vấp mạnh bàn chân

79 Vào một kẻ đang vừa kêu vừa khóc “Sao giẫm tôi, hay ngƣơi đến hành tôi Trả thù trận Môngtapécti thảm khốc?”

82 Tôi nói: “Xin thầy nán lại đợi con Con muốn xua đi một điều nghi vấn Rồi ta đi nhanh theo mức thầy cần”.
85 Thầy tôi dừng lại và tôi lên tiếng Với âm hồn vẫn đang chửi rủa tôi: “Ngƣơi là ai mà dữ dằn quát mắng?”
88 “Thế ngƣơi là ai mà qua Antênôra Đá mạnh vào má ngƣời ta nhƣ thế Đá đau hơn cả ngƣời còn sống à”. 91 Tôi trả lời: “Ta là ngƣời chƣa chết Chắc việc nổi danh là điều khát khao
Để trong thơ ta, tên ngƣơi sẽ viết?”
94 Hắn đáp: “Ta chỉ mong điều ngƣợc lại Ngƣơi đi khỏi đây, chốn băng giá này Mua chuộc có nghĩa gì, ngƣơi biết đấy!”

97 Thế là tôi tóm lấy da gáy nó Và nói: “Mày phải xƣng tên ngay Hoặc sẽ trụi tóc, cái đồ nguyền rủa!”

100 Nó lại nói: “Sao làm ta trụi tóc? Ta không nói cho biết ta là ai Dù ngƣơi có làm cho ta què quặt”.

103 Trong tay tôi có ít tóc của nó Vì tôi đã nhổ tóc nó ít nhiều
Còn nó cúi gằm, sủa lên nhƣ chó.

106 Ai đó kêu: “Bốcca, mày sao thế? Mày nghiến răng nhƣ vậy chƣa đủ sao
Lại còn sủa, con quỷ nào chọc thế?”

109 Tôi nói: “Không cần ngƣơi nói nữa Tên phản bội đê hèn, nỗi nhục của ngƣơi
Chốn trần gian sẽ ô danh muôn thuở”.

112 Hắn trả lời: “Cứ kể điều ngƣơi thích Nhƣng nếu nhƣ ngƣơi ra khỏi chốn này Đừng im lặng về cái thằng mỏng mép.

115 Ở đây nó khóc trên tiền quân Pháp Ngƣơi có thể nói: “Tôi đã thấy Ngài Nơi những tội phạm đƣợc giam chỗ mát”.

118 Nếu ngƣời ta hỏi: còn những ai nữa Thì bên cạnh là Đức ông Béckeria Đã từng bị dân Phirenxe cắt cổ.

121 Đằng kia là Gianni đê Xônđaniêri Ganêlônê và Têbanđenalô, là kẻ Mở cửa thành Phaenxa giữa đêm khuya”.

124 Khi âm hồn này chúng tôi bỏ lại Thấy hai đứa trong cùng một hố băng Đầu này đội đầu kia nhƣ đội mũ.

127 Giống nhƣ ngƣời ta ăn bánh khi đói Ngƣời ở trên vào ngƣời dƣới cắm răng Ở nơi bộ óc nối liền với gáy. 130 Chẳng khác gì Tiđêô trong cơn giận Gặm thái dƣơng của Mênalíppô Chén xong hộp sọ, rồi các bộ phận.

133 “Hỡi ngƣơi – tôi nói – ngƣơi đang biểu lộ Hận thù thú vật với kẻ ngƣơi ăn Hãy cho ta biết nguyên nhân của nó.

136 Nếu ngƣơi có lý để mà hận thù Thì ngƣơi là ai, vì đâu oán hận Để nơi trần thế ta minh oan cho
139 Một khi lƣỡi ta chƣa thành bất động”.
Chú thích: KHÚC XXXII
10. Anfione: theo thần thoại Hy Lạp, Anfione gọi các Nàng thơ đến để giúp xây dựng thành Tebe. Theo tiếng đàn lia của chàng các tảng đá tự động xếp đúng vào chỗ cần thiết.
25. Sông Danoia ở Osterrlicchi: sông Đanuýp ở Áo; sông Tanai: sông Đông ở Nga. 28 – 29. Tambernicchi và Pietrapana: hai ngọn núi ở phía bắc Toscana. 55. Hai âm hồn: đây là hai anh em ruột Alessandro và Napoleone degli Alberti. Napoleone thuộc phe Ghibellini còn Alessandro thuộc phe Guelfi. Sự đối lập về chính trị và tranh chấp tài sản đã dẫn họ đến những cuộc sát phạt sinh tử từ năm 1282 đến 1286. Xuống Địa ngục vẫn còn thù địch nhau.
59. Ngục Caina: vòng thứ nhất của tầng ngục cuối cùng. Caina là người giết em trai mình trong Kinh Thánh.
61. Mordret (Modred): là con trai mưu giết vua cha Artu (Arthur) bị Artu xuyên cho một nhát kiếm qua lồng ngực mà lỗ thủng ánh sáng lọt qua được. Trước khi chết còn kịp đâm vua cha bị thương nặng.
63. Focaccia: biệt danh của Vanni de Cancellieri, quí tộc Pistoia thuộc phe Trắng đã giết chết hai người bà con thuộc phe Đen.
65. Sassal Mascheroni: người Firenze, giết cháu của mình để giành quyền thừa kế. Bị xử chết bằng cách lăn trong thùng có đóng đinh nhọn. Chuyện này ở Toscana ai cũng biết.
68. Camicion de Pazzi: tức Alberto Camicion, đã giết một người bà con để chiếm đoạt tài sản.
69. Carlin: tức Carlino de Pazzi, người bà con của Camicion, thuộc phe Trắng, vì tiền đã giao lâu đài Piantravigne cho phe Đen làm cho nhiều người phe Trắng bị giết nên Camicion cho là tội của Carlin nặng hơn.
79 – 81. Đây là Bocca degli Abbati, kẻ phản bội đã chặt tay người cưỡi ngựa cầm cờ, làm cho hàng ngũ rối loạn dẫn đến sự thất bại của phe Trắng trong trận Montaperti. 88. Anterona: nơi giam giữ và hành hình những kẻ phản bội tổ quốc hay đảng của mình. Anterona là tên một người Tơroa đã phản bội thành phố của mình, giúp cho Ulisse và Dimede ăn trộm tượng thần Athena.
114. Buosa da Duera: năm 1263 cầm đầu một đội quân Ghibellini của Lombardia để chặn đường quân Pháp tiến về Roma, hắn đã nhận tiền đút lót và để cho quân Pháp đi qua.
119. Beccheria: Tesauro dei Beccheria, tu viện trưởng Vallombrosa, bị tố cáo là đã thông đồng với những người Ghibellini, bị trục xuất ra khỏi Firenze và bị chặt đầu năm 1258.
121. Gianni de Soldanier: quý tộc Firenze, thuộc phe Ghibellini, năm 1266 đã phản bội đảng mình chạy sang hàng ngũ Guelfi.
122. Ganellone: tức Gano di Mangaza đã phản bội, dẫn đến việc Orlando (Roland) bị phục kích và tử trận trên đèo Roncisvalle (xem khúc XXXI, 16); Tebaldello de Zambrasi: kẻ nửa đêm đã mở cửa thành Faenza giao nộp cho phe Guelfi Bologna. 125. Từ đoạn này bắt đầu cảnh Bá tước Ugolino gặm đầu Giám mục Ruggieri. 130. Tideo (Tydeus): một trong bảy vua bao vây thành Tebe, giết Menalippo (Menalippus) rồi gặm đầu Menalippo.
KHÚC XXXIII
Tầng Địa ngục thứ chín, ngục thứ hai (Antênôra), ngục thứ ba (Tôlêmê)
Ngẩng cái mồm từ đầu lâu gớm ghiếc Rồi chùi mồm còn nhuốm đầy máu tƣơi
Vào mớ tóc của bữa ăn khủng khiếp.

4 Đoạn nói: “Ngƣơi muốn ta kể cho ngƣơi Nỗi đau tuyệt vọng tim ta vò xé Khi nghĩ đến, ta không thốt nên lời.

7 Nhƣng nếu câu chuyện của ta có thể Tạo thành bản án với kẻ thù này Thì ta bằng lòng vừa khóc vừa kể.

10 Chẳng biết ngƣơi là ai, bằng cách gì Mà xuống đƣợc đây, nhƣng nghe giọng nói Thì đúng ngƣơi là dân Phirenxe.

13 Ta là Bá tƣớc Ugôlinô một thuở Còn tên này là Giám mục Rugiêri Không ngẫu nhiên – một láng giềng nhƣ thế.

16 Do kết quả độc ác một âm mƣu Tin ở nó, khiến cho ta bị bắt Rồi bị xử chết, không cần nói nhiều.

29 Nhƣng có một điều chƣa ai biết rõ Cái chết của ta độc địa nhƣờng nào Ta căm hận! Ngƣơi hãy nghe ta kể:

22 Một ô cửa nhỏ của một tháp tù Rồi vì ta mà có tên Tháp đói Còn nhiều ngƣời bị giam giữ sau ta.

25 Qua ô cửa bao lần trăng tròn khuyết Và khi trong cơn ác mộng nặng nề Xé tấm màn phủ che ngày phía trƣớc.

28 Một tên lãnh chúa – ta thấy trong mơ – Xua con sói và sói con trên núi Ngăn cách Pida nhìn thấy Lúcca.
31 Đàn chó nhanh nhẹn vì đƣợc huấn luyện Bọn Goalăngđi, Xítmôngđi, Lăngphờrăngđi Tiến lên phía trƣớc dàn thành trận tuyến.
34 Bầy chó đuổi ngƣời bố và bầy con Hầu nhƣ đã kiệt sức và mệt lử Những chiếc răng nhọn ngoạm vào mạng sƣờn.

37 Ta đã thức giấc khi vừa rạng sáng Nghe những đứa con khóc thét trong mơ Chúng ở bên ta và đang đòi bánh.

40 Ngƣơi không rơi lệ khi nghe những lời Giờ vẫn làm con tim ta tan nát Có bao giờ ngƣơi để nƣớc mắt rơi?

43 Bọn trẻ thức giấc, và gần đến giờ Theo lệ thƣờng chúng đƣợc ăn bữa sáng Nhƣng chúng sợ điều đã thấy trong mơ.

46 Ta nghe rõ tiếng bịt cửa ra vào Của tháp tù, ta ngoái nhìn – cửa đóng Ta nhìn con, không nói đƣợc lời nào.

49 Ta không khóc nhƣng sững sờ hóa đá Còn chúng khóc, bé Anxêmô hỏi ta: “Sao cha lại nhìn chúng con nhƣ thế?”

52 Ta không khóc, im lặng nhƣ ngƣời câm Suốt cả ngày và cả đêm sau đó Đến khi mặt trời quay lại trần gian.

55 Tia nắng lọt vào tháp tù đau khổ Ta nhìn vào sắc mặt những đứa con Nhận ra sắc mặt của mình nhƣ thế.

58 Quá xót xa, ta cắn chặt bàn tay Bọn trẻ nghĩ rằng cha mình đang đói Chúng đứng dậy và đồng thanh cất lời:

61 “Thƣa cha, chúng con bớt phần đau khổ Nếu cha bằng lòng ăn thịt chúng con Cha lấy lại thịt xƣơng từ cha đó”.

64 Ta cố nén, tránh làm đau lòng thêm Suốt hai ngày, tất cả đều im bặt
Mặt đất nghiệt ngã sao chẳng mở lòng!

67 Sang ngày thứ tƣ Gátđô ngã vật Xuống chân ta và nức nở kêu lên: “Cha ơi, sao chẳng cứu con!” – rồi chết.

70 Cũng nhƣ giờ đây, ngƣơi nhìn thấy ta Ta đã nhìn ba đứa kia lần lƣợt Chết đói, và ngày thứ sáu thì ta 73 Đã mù mắt, ôm chúng trong sợ hãi Gọi tên con, sau khi chết hai ngày Rồi đến lƣợt ta chết vì cái đói”.

76 Nói xong lời, hai con mắt ngầu đỏ Ugôlinô vồ cái sọ thảm thƣơng
Và gặm tiếp, răng sắc nhƣ răng chó.

79 Hỡi Pida, ô nhục của mọi ngƣời Miền đẹp tƣơi, nơi tiếng “xi” vang vọng Sao láng giềng chậm trễ cực hình ngƣơi?

82 Capraia, Goócgôna, hãy hành động Hãy chặn lại cửa dòng sông Ácnô
Để dìm chết sau bức tƣờng dân chúng!

85 Vì dù Bá tƣớc Ugôlinô có lỗi Trong việc phản bội thành trì các ngƣơi Nhƣng con cháu ông làm gì nên tội?

88 Tuổi còn trẻ khiến chúng thành vô tội Thành Têbê mới, Ugucsiôn, Brigata Và hai ngƣời khác thơ ta nhắc tới.

91 Chúng tôi đến một nơi băng giá khác Nghiệt ngã bao trùm lên những âm hồn Mặt không phải cúi gằm mà lật ngƣợc.

94 Những giọt nƣớc mắt ở đây bị chặn Nỗi khổ đau trong mắt bị ngăn dòng Chạy ngƣợc vào trong càng thêm đau đớn.

97 Những giọt nƣớc mắt đầu tiên đã đông Thành hai cái mũ lƣỡi trai trong suốt Lấp đầy hố mắt dƣới bờ mi cong.

100 Giây phút này, cứ ngỡ vì giá lạnh Mọi cảm xúc đều biến khỏi mặt tôi Nhƣ chỉ còn một làn da chai sạn.

103 Tôi cảm thấy nhƣ có làn gió thoảng “Thầy ơi – tôi hỏi – gió từ đâu ra Vì ở đây không khí đều xẹp xuống?”

106 Thầy tôi đáp: “Con sẽ tới nơi đó Và mắt con sẽ thấy câu trả lời
Sẽ thấy căn nguyên của làn khí đó”.

109 Một âm hồn của lạnh giá, đêm đen Thét lên rằng: “Hỡi những hồn độc ác Bay đƣợc giành riêng buồng ngục cuối cùng. 112 Hãy giúp ta gỡ bỏ màn băng cứng Để nỗi đau bằng giọt lệ tuôn ra Trƣớc khi băng giá làm cho đông cứng”.

115 Tôi trả lời: “Ta sẽ gỡ giùm ngƣơi Nhƣng ngƣơi là ai, hãy cho ta biết Ta chìm dƣới băng nếu chẳng giúp ngƣơi!”

118 “Ta là thầy dòng Anbêrigô – hồn đáp – Ngƣời đã gieo trái cây độc trong vƣờn Nhận vả chát thay cho chà là ngọt”.

121 Tôi kêu lên: “Ô, ngƣơi chết rồi sao?” Hồn đáp: “Trên kia, nơi trần thế Không biết đƣợc thân xác ta thế nào.

124 Ở đây, xứ Tôlômêa này, theo lệ Nhiều khi hồn rơi xuống đây, trƣớc khi Xác đƣợc Atrôpốt đƣa vào cõi tử.

127 Và để ngƣơi sẽ vui lòng giúp ta Gỡ ra dòng lệ thủy tinh trên mắt Nên nhớ: hồn bị phản bội ngay à.

130 Nhƣ ta đây, xác sẽ bị chiếm đoạt Bởi con quỷ, nó cai quản xác này Đến khi hết hạn thời gian cho xác.

133 Hồn đi xuống, cho tới khi đến đáy Có thể ngƣời đời chƣa biết xác kia
Nhƣng hồn đã trong giá băng đông lại.

136 Điều đó cần biết nếu ngƣơi mới đến Kia là ngài Brăngca Đôria Ta đã cùng ngài rất nhiều năm tháng”.

139 Tôi kêu lên: “Ngƣơi định lừa ta chăng Vì Brăngca Đôria chƣa chết Ông vẫn ăn, uống, ngủ, mặc áo quần”.

142 Hồn đáp: “Trong vạc nhựa sôi sùng sục Miken Dăngkê cũng hãy chƣa về Với mặt đất bàn chân chƣa đoạn tuyệt.

145 Một con quỷ vào xác Brăngca Dùng xác nó cùng với ngƣời thân thích Chúng vẫn cùng nhau tiếp tục hành nghề.

148 Nhƣng bàn tay ngƣơi hãy đƣa lên mắt Gỡ hộ ta!” Nhƣng tôi đã không đƣa Tội gì giữ lời với thằng quỷ quyệt.

151 Ôi, dân Giênôva, những kẻ dở hơi Toàn những kẻ đầy thói hƣ tật xấu Sao chẳng đuổi bay khỏi mặt đất này?

154 Cùng một âm hồn xứ Rômanha Ta đã thấy một tên trong bọn đó Hồn đã bị đày xuống ngục Côsitô
157 Nhƣng xác còn nhởn nhơ nơi dƣơng thế.
Chú thích: KHÚC XXXIII
13. Bá tước Ugolino: Ugolino della Gherardesca, Bá tước xứ Donoratico và Pisa, từng là trợ thủ chính của vua Enzo. Do những sai lầm chính trị, năm 1288 dân chúng nổi dậy buộc tội ông là phản bội tổ quốc. Ông bị bắt giam cùng với hai đứa con và hai đứa cháu trong một tháp tù. Bị bỏ chết đói ở đây tháng 5 – 1289. 28. Dãy núi San Giulano ngăn cách hai thành phố Pisa và Lucca. 32. Gualandi, Sismondi, Lanfranchi: ba dòng họ lớn thuộc phe Ghibellini đã tập hợp lại để chống Ugolino.
38. Trong nguyên bản viết: những đứa con trai nhưng thực ra Ugolino bị giam cùng hai đứa con trai cuối và hai đứa cháu.
80. Nơi tiếng “xi” từng vang lên: si, tiếng Italia có nghĩa là vâng. Nói về nguồn gốc của tiếng Italia.
82. Caprai, Gorgona: hai đảo nhỏ ở tây bắc bán đảo Elba, nơi sông Arno đổ ra biển. 89. Thành Têbê mới: ám chỉ Pisa; Uguicione: con trai; Brigata: cháu của Ugolino. 90. Hai người khác: Anselmuccio (câu 50) và Gaddo (câu 67) của khúc ca này, là cháu và con trai của Ugolino.
118. Alberigo dei Manfredi: thầy dòng, một thủ lĩnh phe Gulffi ở Faenza có hiềm thù với hai người thân thích là Manfredo và Alberghetto. Một lần Alberigo mời hai người đến dự tiệc, cuối buổi tiệc hắn gọi: “Hãy mang trái cây ra đây!”. Đó là mật hiệu đã định trước, bọn người nhà xông ra giết chết hai người khách. Từ đó có thành ngữ “Trái cây của thầy dòng Alberigo”.
120. Nhận vả chát thay cho chà là ngọt: câu này dịch sát theo nguyên bản như các bản mà chúng tôi sử dụng. Vì rằng quả chà là (dattero) bao giờ cũng có vị ngọt ngào hơn quả vả (figo), nỗi cực hình muôn thuở dưới Địa ngục của Alberigo còn kinh khủng hơn cái đau đớn phút chốc mà hắn mang đến cho những người thân thích của mình.
121. Ô, ngươi chết rồi sao? – Dante ngạc nhiên khi gặp Alberigo ở Địa ngục vì thời điểm này hắn vẫn đang còn sống.
124. Tolomea: tên gọi của vòng thứ ba tầng Địa ngục thứ chín, nơi đày ải những tội nhân đã sát hại những người khách đến nhà mình. Ngày xưa Pompeo bị Cesare đánh bại phải chạy sang Ai Cập ẩn náu trong cung điện của vua Tolomeo. Để lấy lòng Cesare, Tolomeo đã giết Pompeo.
126. Atropos: theo thần thoại Hy Lạp, nữ thần Atropos giữ nhiệm vụ cắt sợi chỉ cuộc sống, sợi chỉ bị cắt thì người chết.
137. Branca Doria: kẻ đã mời bố vợ là Michel Zanche đến ăn tiệc rồi giết chết với sự giúp đỡ của một đứa cháu. Hồn của Branca Doria xuống Địa ngục còn sớm hơn cả hồn Michel Zanche đã bị giết. Trong cái xác của Branca Doria còn sống, quỷ sứ đã chiếm chỗ của linh hồn ngay sau khi giết người, cả đứa cháu kia cũng vậy. 154. Cùng một âm hồn xứ Rômanha: tức Alberigo dei Manfredi (câu 118). 155. Một tên trong bọn đó: tức là Branca Doria (câu 137).
KHÚC XXXIV
Tầng Địa ngục thứ chín, ngục thứ tư (Giuđécca) – Trở về
“Đoàn cờ lệnh của Diêm vƣơng đang tiến Về phía chúng ta – thầy nói với tôi – Con hãy nhìn, có gì trong u ám?”

4 Khi đêm đến trong bầu trời của ta Hay trong sƣơng mù ánh mắt nhìn khó Một cối xay đang xoay cánh từ xa.

7 Cái mà tôi thấy, giống nhƣ vậy đó Để tránh gió tôi nép vào lƣng thầy Vì chẳng có chỗ ẩn nấp nào nữa.

10 Viết lại điều này tôi vẫn thấy run Tôi đã ở trong lòng băng giá đó Hồn trong băng nhƣ rơm trong thủy tinh.

13 Một số này nằm, số kia lại đứng Kẻ đứng bằng đầu, kẻ bằng hai chân Kẻ uốn vòng cung, về hai chân – mặt hƣớng.

16 Khi chúng tôi đã tiến đến khá gần Thầy của tôi muốn chỉ cho tôi thấy Kẻ có một thời với vẻ đẹp xinh.

19 Thầy đứng ra phía trƣớc tôi và nói: “Đây là Đitê, và đây là nơi Mà sự sợ hãi con cần xua đuổi”.

22 Tôi không còn sức lực, lạnh cứng ngƣời Xin bạn đừng hỏi gì thêm, bạn đọc Không đáng phí sức để viết điều này.

25 Tôi chƣa chết, nhƣng cũng không còn sống Nếu bạn thông minh xin hãy đoán xem Lúc đó tôi không chết mà không sống.

28 Vị chúa tể của vƣơng quốc đau thƣơng Nhô ra khỏi lớp băng nửa phần ngực Tôi có thể so mình với vĩ nhân.

31 So vĩ nhân với cánh tay Đitê Từ đó bạn hình dung ra toàn bộ Sao cho tƣơng xứng với các phần kia.

34 Xƣa hắn đẹp, mà nay xấu nhƣ ma Đã dám liều chống lại Đấng Tạo hoá Và điều xấu xa từ đó mà ra.
37 Vô cùng kinh ngạc với tôi lúc đó Khi thấy hắn có ba mặt trên ngƣời Một mặt ở phía trƣớc, toàn màu đỏ.
40 Còn trên vai này và trên vai kia Hai mặt bổ sung cho mặt thứ nhất Và nói liền nhau qua phía đỉnh đầu.

43 Mặt phía phải nhƣ nửa vàng nửa trắng Mặt phía trái nhƣ mặt của những ngƣời Từ xứ sở sông Nilô chảy xuống.

46 Dƣới mỗi mặt giƣơng ra đôi cánh lớn Với kích thƣớc của một con chim to To hơn nhiều những cánh buồm ngoài biển.

49 Chúng không có lông chim mà vẻ giống Nhƣ cánh dơi khi vỗ cánh lên trời Trên đồng tối đuổi ba luồng gió mạnh.

52 Làm cho đầm Côsitô đóng băng Hắn khóc với sáu con mắt, và rỏ xuống Bọt mép lẫn máu từ ba cái cằm.

55 Trong mỗi miệng nhƣ thế hắn dùng răng Nhai một kẻ tội phạm, và ba phía Cùng một lúc hắn hành hạ ba tên.

58 Tên đằng trƣớc hàm răng không kinh hoàng Bằng móng tay, vì đôi khi bóc hết Toàn bộ da ở trên cả sống lƣng.

61 “Tên ở trên chịu hình phạt nặng nhất – Thầy tôi nói – đó là Giuđa Itcariôtê
Đầu trong mồm, phía ngoài chân giãy đạp.

64 Còn hai tên này đầu đang chúc xuống Kẻ bị treo từ mõm là Bờrutô Nó quằn quại mà không kêu một tiếng.

67 Tên tay chân to khoẻ là Cátxiô Nhƣng đêm đã về, giờ đã đến lúc Ta lên đƣờng, tất cả đã xem qua”.

70 Nhƣ thầy muốn, tôi ôm hôn cổ ngƣời Thầy chọn đúng lúc và nơi thích hợp Ngay vừa khi giang rộng những cánh kia.

73 Thầy tiến đến, nắm vào sƣờn đầy lông Trèo xuống từ túm này sang túm khác Giữa đám lông rậm và các vỏ băng.

76 Khi chúng tôi đã xuống gần đến chỗ Nơi đùi khép vào và háng nhô ra Thầy của tôi thấy mệt và lo sợ. 79 Thầy lộn đầu xuống, chân giơ ngƣợc Rồi bám vào lớp lông để trèo lên Tôi tƣởng thầy lại quay về Địa ngục.

82 Thầy thở hổn hển nhƣ ngƣời kiệt sức: “Hãy bám vào cho chắc bậc thang này Đấy là đƣờng để thoát ra khỏi ngục”.

85 Chúng tôi đi ra qua một lỗ hổng Thầy vừa đặt tôi ngồi cạnh lối ra Vừa đi tới với những bƣớc thận trọng.

88 Tôi ngƣớc mắt, tƣởng thấy Luyxipherô Giống nhƣ khi tôi vừa rời khỏi hắn Còn nó hai chân giơ lên trên cao.

91 Khi đó toàn thân cực kỳ run rẩy Tự xét đoán, ai nghe câu chuyện này Điểm tôi đã vƣợt qua là đâu vậy.

94 “Con hãy đứng lên đi – thầy tôi nói – Đƣờng còn xa và không chút dễ dàng Mà mặt trời thì đã gần nửa buổi”.

97 Chúng tôi đứng không phải trong cung điện Mà chỉ là một hang động tự nhiên Nên gồ ghề, không một chút ánh sáng.

100 “Thầy ơi – tôi nói khi đã đứng lên – Khi ta còn ở đây, trong vực thẳm Thầy nói đôi lời để con khỏi lầm.

103 Băng đâu rồi? Ngƣời này sao chúc xuống Và tại sao cần rất ít thời gian Để mặt trời chuyển từ đêm đến sáng?”

106 Thầy trả lời: “Con vẫn còn hình dung Ở phía bên kia, nơi ta đã túm
Lông côn trùng đang đục khoét trần gian.

109 Con ở bên ấy khi ta trèo xuống Và khi quay lại, con đã vƣợt qua Cái điểm mọi phía hƣớng vào sức nặng.

112 Bây giờ con đã ở dƣới bán cầu Đối xứng với cái bán cầu che phủ Miền khô ráo trên bóng những miền cao.

115 Không lỗi lầm một Con ngƣời đã qua. Giờ con đang đứng trên quả cầu nhỏ Mặt bên kia là vùng Giuđécca. 118 Ở đây ban ngày, bên kia buổi tối Tên có bộ lông làm thang cho ta Vẫn bị trồng ở đó, nhƣ trƣớc đấy.

121 Nó rơi từ trời xuống phía bên này Quả đất ngày xƣa đến đây trải rộng Nhƣng vì sợ đã tụt xuống biển sâu.

124 Có thể vì thế, đã chừa khoảng trống Khi chạy sang bán cầu của chúng ta Phần ta thấy nó nhô cao là ngọn”.

127 Có một nơi cách xa Bendebu Bờ của nó trải về miền xa thẳm Mắt nhìn không thấy nhƣng tai nghe ra.

130 Có một con suối mà dòng nƣớc chảy Xuyên qua vách đá bằng một lỗ tròn Nƣớc chảy ra rồi dốc xuống thoai thoải.

133 Thầy và tôi theo con đƣờng khuất này Chúng tôi bƣớc lên, về nơi sáng sủa Chẳng hề quan tâm đến việc nghỉ ngơi.

136 Thầy đi đầu, còn tôi theo sát gót Mắt tôi nhìn ra vẻ đẹp xiết bao Hƣớng bầu trời, qua lỗ tròn thấy đƣợc.
139 Chúng tôi ra, thấy lại các vì sao.
Chú thích: KHÚC XXXIV
1. Vexilla regis prodeunt: câu này trong nguyên tác viết bằng tiếng Latinh (đoàn cờ của vua đang đến gần). Đây là một câu trong bản tụng ca của Venazio Fortunato (thế kỷ VI). Dante, qua lời của Virligio, thêm inferni (nghĩa là Địa ngục). Các bản

chúng tôi dùng, có bản để nguyên, có bản dịch nghĩa. Chúng tôi dịch như bản của Nguyễn Văn Hoàn.
20. Dite (Dis): đây là tên gọi khác của Lucifero.
39. Mặt đỏ: ý nói sự tức giận; mặt nửa vàng nửa trắng: biểu thị sự ngu dốt; như mặt người xứ sông Nilo: người Êtiôpi da đen.
62. Giuda Scariotto: phản bội Giê-su, nghĩa là tên phản bội lớn nhất. 65 – 67. Giunio Bruto (85 – 42 tr. CN): kẻ giết Cesare; Caio Cassio Longino: bạn của Bruto, đồng phạm giết Cesare.
108. Côn trùng đang đục khoét trần gian: tức Lucifero. 113. Miền khô ráo: tức trần gian.
115. Tức Chúa Giê-su Chrits.
117. Giudecca: vùng hẹp nhất của ngục Cocito.
121 – 126. Khổng lồ Lucifeo từ trên trời rơi xuống, đất kinh sợ tụt xuống thành biển. Đoạn này Dante cải biên huyền thoại Lucifeo trong Kinh Thánh. 127 – 138. Belzebu: một tên gọi khác của Lucifeo, có một nơi có dòng suối xuyên qua vách đá chảy ra nhưng vì trong bóng tối mắt không nhìn thấy được. Hai thầy trò cùng theo dòng suối này để đi ra. Chỗ này là ở đâu thì có lẽ chỉ mình Dante biết được.
139. Hai thầy trò đi về nơi sáng sủa và thấy lại các vì sao: nghĩa là về dương thế. Từ “các vì sao – stelle” Dante dùng để kết thúc các phần của Thần khúc.
Hết Địa ngục 34 khúc ca, 4730 câu thơ