Dân chủ và phát triển:
Lý thuyết và chứng cớ

Trần Hữu Dũng

Từ cuộc Cách mạng Công nghiệp cuối thế kỷ 18 đến nay, thế giới đã chứng kiến hai sự kiện chưa từng có trong lịch sử:  Một là sự tăng vọt mức sống của con người (nói gọn là phát trỉển kinh tế), và hai là ngày càng nhiều quốc gia trở thành dân chủ.  Tuy hai làn sóng này xảy ra không đồng đều mọi nơi, và thường gián đoạn, có lúc giật lùi, không thể không nghi ngờ rằng chúng có liên hệ ít nhiều với nhau.  Liên hệ ấy, và nói chung là liên hệ giữa phát triển kinh tế và thể chế chính trị, không những là quan tâm của những người hoạt động chính trị mà còn là một chủ đề học thuật hàng đầu. Trong lịch sử trí thức cận đại, có thể xem nó như  “hậu thân” của cuộc tranh biện giữa “kế hoạch” và “thị trường”, và xa hơn nữa là giữa tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa.

Vấn đề có thể gút lại qua hai câu hỏi căn bản: (1) các quốc gia chuyên chế có phát triển nhanh hơn các quốc gia dân chủ?, và (2) phát triển có sẽ đem lại dân chủ?  Rất tiếc, hai câu hỏi này thường được đặt ra không phải để thực tâm nghiên cứu một cách khách quan, khoa học, song chỉ có tính tu từ, hùng biện, với câu trả lời đã định trước, nhằm biện hộ cho một thể chế chính trị nào đó.[1]  Vì không ai có thể phủ nhận phát triển kinh tế là cần thiết, người ủng hộ chuyên chế thì tìm cách chứng minh rằng các nước chuyên chế phát triển nhanh hơn (hoặc ít ra là không chậm hơn) những nước được xem là “dân chủ”.  Tất nhiên, những người ủng hộ dân chủ thì khẳng định ngược lại: muốn phát triển nhanh, vững, thì phải có dân chủ.[2]

Nhìn từ góc độ khoa học thì sự việc không đơn giản như vậy.  Khoa học không cho phép chủ quan lựa chọn vài đặc điểm trong kinh nghiệm cá biệt của vài nước (nhất là khi kinh nghiệm ấy có nhiều cách diễn dịch khác nhau), trong một giai đoạn nào đó, rồi suy diễn (thậm chí khẳng định) cho những nước khác, trong một giai đoạn khác.  Một công trình nghiên cứu chỉ có sức thuyết phục khi nó căn cứ trên một khối lượng thống kê dồi dào và khả tín, trong nhiều lãnh vực (không chỉ kinh tế) về nhiều nước, qua nhiều thời kỳ.  Rồi cũng phải có những mô hình đủ quy mô, phương pháp phân tích đủ “cơ bắp” để khai thác khối dữ kiện ấy.

Nên để ý rằng liên hệ nhân quả (nếu có) giữa dân chủ và phát triển, không chỉ là từ quá khứ đến hiện tại mà còn tùy vào kỳ vọng ở hiện tại hướng về tương lai.  Một thí dụ đơn giản: nếu dân chủ có ảnh hưởng đến thành tựu kinh tế thì một phần không nhỏ của ảnh hưởng này hẳn là xuyên qua những quyết định về đầu tư, tức là tùy thuộc vào kỳ vọng.  Như thế, triển vọng dân chủ tương lai sẽ là một nhân tố quyết định thành tích kinh tế hiện tại.  Điều này có nghĩa là, để thẩm định tác động kinh tế của dân chủ, ta phải nhìn xa hơn chế độ đương thời, xét cả đến kỳ vọng của dân chúng (thậm chí của cả giới đầu tư nước ngoài) về sự ổn định của chế độ ấy.  Muốn bíết kỳ vọng này thì cần những cuộc thăm dò ý kiến quy mô, hay khảo sát tác động của tin tức (qua các phương tiện truyền thông) trong sự thiết lập kỳ vọng.  Tất cả đều là những thách thức vô cùng to lớn cho nhà khoa học muốn thực tâm nghiên cứu.

Công bình mà nói, cho đến khoảng những năm 1980, giới nghiên cứu khó làm gì hơn được vì “hộp đồ nghề” phân tích định lượng (như kinh lượng học) còn tương đối thiếu sót, thô sơ. Rất may, gần đây họ được hai cú hích.  Cú hích thứ nhất là tiến bộ trong kỹ thuật phân tích, cách đặt vấn đề, phương pháp “xoa nắn” dữ kiện, đặc biệt là những dữ kiện không thể định lượng.  Cú hích thứ hai là sự thu thập nhiều dữ liệu khá phong phú từ nhiều quốc gia, khắp các châu lục, qua nhiều năm.[3]  Nhờ hai tiến bộ này, một số nghiên cứu quy mô về liên hệ giữa chế độ chính trị và thành tích kinh tế đã xuất hiện.[4]  Tuy vẫn còn nhiều “khoảng trống” to lớn trong kiến thức về vấn đề này, giới học thuật đã phát hiện một số kết quả đáng lưu ý.

Hầu hết mọi nghiên cứu đều đồng ý rằng khó tìm ra câu trả lời trắng đen cho câu hỏi: liệu hể có một thể chế chính trị nào đó thì phát triển tất sẽ nhanh?  Song, cũng chẳng phải là không có một kết luận rõ rệt nào cả.  Điều cần thiết là phải gọt giũa câu hỏi cho có ý nghĩa khoa học, tránh những ý niệm mơ hồ, chung chung, và nhất là phải tìm những kỹ thuật thích hợp để phân tích, sàng lọc khối lượng thông tin, dữ kiện (dù không bao giờ là đầy đủ) mà, may mắn thay, giới học thuật thu thập ngày càng nhiều.

Bài này lược duyệt một số khảo cứu kinh điển về liên hệ giữa phát triển và thể chế chính trị, đặc biệt là giữa phát triển và dân chủ.  Phần I tóm lược những ý kiến tạm gọi là “xưa”, đa số xuất hiện trong những năm 60, 70, 80 thế kỷ trước.  Đại để, những ý kiến này căn cứ trên vài “ấn tượng” tương đối rời rạc về một số quốc gia (phần lớn là ở châu Âu) nhìn qua lăng kính kinh tế tân cổ điển và những suy luận xã hội học.  Phần II tường thuật những phát hiện của Adam Przeworski (và các cộng sự) về thành tích kinh tế và dân chủ hóa.  Dấu ấn của nhóm học giả này là cách họ đặt đối tượng nghiên cứu: nhìn dân chủ hoá như một tiến trình, rồi xem mức độ phát triển có ảnh hưởng gì không đến (a) sự xuất hiện, và (b) sự tồn tại, của dân chủ.   Phần III tóm tắt các công trình của Francesco Giavazzi và Guido Tabellini.  Hai nhà kinh tế này nêu câu hỏi: chính trị và kinh tế liên hệ với nhau ra sao trong thứ tự thời gian của “cởi trói”?  Phần IV là kết luận.

I.  Những quan điểm “xưa”

Cho đến khoảng giữa những năm 1980, hầu như mọi ý kiến về liên hệ giữa phát triển kinh tế và dân chủ đều có tính giai thọai (ghi nhận chấm phá về một vài nước) và căn cứ vào khung phân tích kinh tế tân cổ điển.  Ở đây, “tiếp cận tân cổ điển” có thể được hiểu là quan niệm cho rằng tiết kiệm và đầu tư (thay vì tiêu dùng) là yếu tố quyết định của tăng trưởng. (Nói cách khác, trong tiếp cận này, vai trò của lịch sử, điạ lý, thể chế, giáo dục, v.v. , trong tăng trưởng chưa được để ý nhiều như ngày nay.)  Như vậy, theo những người có ý kiến này, “dân chủ” sẽ giảm tốc tăng trưởng bởi lẽ, trong thể chế ấy, (a) người có thu nhập thấp, là đa số, sẽ đòi phân bố tài sản từ người giàu (có khuynh hướng tiết kiệm và đầu tư cao) sang người nghèo (có tiết kiệm và đầu tư thấp), và (b) nhà nước sẽ bị áp lực của đông đảo cử tri sử dụng ngân sách cho những tiêu dùng ngay hiện tại, thay vì đầu tư cho tương lai.

Có thể phân biệt hai dòng ý kiến (không hẳn là trái ngược nhau): Dòng thứ nhất xuất phát từ khẳng định rằng phát triển sẽ đem lại dân chủ, hoặc nói khác hơn, chuyên chế không thể tồn tại trong một xã hội đã phát triển.  Dòng thứ hai cho rằng phát triển cần chuyên chế.

1.  Phát triển sẽ đem lại dân chủ?

Ý kiến cho rằng kinh tế phát triển sẽ từng bước tạo nên các định chế dân chủ, cuối cùng là dân chủ toàn bộ, thường dựa vào năm lập luận chính.

Thứ nhất, phát triển kinh tế sẽ bành trướng giai cấp trung lưu, có học.  Khi đủ lớn, thành phần này sẽ đòi hỏi dân chủ, và chính họ sẽ là chỗ dựa cho chế độ dân chủ ấy. Seymour Martin Lipset (1959) có lẽ là học giả đầu tiên đưa ra lý giải này. Theo ông, dân chủ vừa là một hậu quả, vừa là một nhân tố của phát trỉển kinh tế.

Thứ hai, phát triển kinh tế sẽ ảnh hưởng đến tư duy của đa số trong xã hội: hướng tư duy ấy về cá nhân thay vì tập thể, tăng ý thức về cái riêng, về tự do cá nhân và quyển tự quyết.  Nói cách khác, phát triển kinh tế sẽ khơi dậy những “giá trị chính trị” (political values) lấy cá nhân làm gốc.  Theo những người có ý kiến này, những giá trị ấy là mầm móng của dân chủ.

Thứ ba, kinh tế phát triển sẽ nâng cao dân trí.  Khi biết rõ hơn về cơ cấu chính trị, ý thức hơn về quyền lợi và quyền hạn của họ, người dân sẽ bảo vệ quyền của họ tích cực hơn, theo những đường lối có hiệu quả hơn.  Đó là dân chủ.

Thứ tư, phát triển sẽ làm giàu khu vực tư, tăng cường khả năng khu vực này trong các hoạt động độc lập, không lệ thuộc vào nhà nước, tăng sức nặng của xã hội dân sự như một đối trọng đối với khu vực công. Hơn nữa, khi đời sống ngươì dân càng sung túc thì xã hội càng hài hoà, giảm đi những đòi hỏi tái phân bố của cải, dân chủ nhờ thế mà ổn định hơn.

Thứ năm, vì phát triển thường đòi hỏi mở cửa kinh tế, một quốc gia phát triển cũng là một quốc gia nhiều tiếp xúc với thế giới về văn hóa, xã hội cũng như chính trị.  Sự giao lưu này sẽ làm thông thoáng hơn các luồng thông tin mà chính quyền chuyên chế khó kiểm soát, đồng thời kềm hãm sự chuyên chế ấy qua áp lực cuả các đối tác quốc tế.

Về mặt kiểm nghiệm, những công trình theo chân Lipset thường bị chỉ trích là có giá trị khá hạn chế vì chúng chỉ dùng những dữ kiện về mức thu nhập của nhiều nước vào cùng một thời điểm.  Lipset cũng nhìn nhận rằng ý kiến của ông là rút từ kinh nghiệm của Tây Âu, và có thể không đúng cho nơi khác.

2.  Phát triển có cần chuyên chế?

Khác với quan điểm trên đây (cho rằng dân chủ là hậu quả tất nhiên của phát triển kinh tế) là quan điểm cho rằng các chính sách kinh tế sẽ có hiệu quả hơn dưới chế độ chuyên chế. Có thể nói rằng theo quan điểm này thì dân chủ là một xa xí phẩm, chỉ nên có khi quốc gia đã phát triển.[5]

Dân chủ bị cho là không thuận lợi cho phát triển vì nhiều lý do.  Một là, quyền sở hữu (property rights) của người giàu sẽ không được đảm bảo, bởi lẽ người nghèo, là đa số, có thể dùng lá phiếu của họ để đòi phân chia tài sản. Hai là, họat động chạy chọt (rent seeking) của các hội đoàn tranh giành quyền lợi (special interest groups), qua các vận động chính trị với các đảng phái, các cơ quan chính phủ, chẳng những sẽ làm phung phí nguồn lực quốc gia mà còn bóp méo chính sách nhà nước. Ba là, bị áp lực của cử tri, các chính phủ dân chủ sẽ chi tiêu quá mức cho hiện tại thay vì đầu tư cho tương lai [Galenson (1959), Schweinitz (1959) Huntington (1968, 1975)]

Chuỗi nhân quả được mô tả như sau: (1) Người có thu nhập thấp muốn tiêu dùng ngay, (2) khi lao động có tổ chức (thành công đoàn) thì họ sẽ “đẩy” lương lên, giảm lợi nhuận cho giới kinh doanh, làm nãn lòng người đầu tư, (3) áp lực của cử tri sẽ làm nhà nước có khuynh hướng phân phối thu nhập ra khỏi đầu tư (hoặc là đánh thuế nguời giàu thật nặng để phân phát cho người nghèo, hoặc là tiêu ít hơn vào các dự án đầu tư công), (4) đầu tư thấp đi thì sẽ giảm tốc tăng trưởng.

Những ý kiến trên đây dựa vào giả định căn bản: (i) Vốn vật thể là nhân tố cốt lõi của tăng trưởng. (ii) Chính quyền do dân bầu thường bị áp lực phải tiêu xài cho hiện tại.[6] Đây là những giả định không phải luôn luôn đúng: ngoài vốn vận thể còn có những yếu tố khác cần thiết cho phát triên (ví dụ sự trong sạch của thể chế) mà chuyên chế thường không có, và chưa chắc là chính phủ dân cử nào cũng thiển cận vung vãi tiêu xài thay vì chắt bóp để đầu tư.  Hơn nữa, ý kiến cho rằng phát triển sẽ nhanh hơn trong chuyên chế so với dân chủ là dựa vào những lập luận tiêu cực thay vì tích cực.  Những người đưa ý kiến này không viện dẫn ưu thế (dù là chỉ theo họ) của chuyên chế mà chỉ vạch ra những nhược điểm (theo họ) của dân chủ.[7]  Để thấy một lỗ hổng của lập luận ấy, chỉ cần hỏi: Dù dân chủ quả có ba nhược điểm nói trên, có gì bảo đảm rằng chuyên chế không có những nhược điểm ấy?

Xem vấn đề bảo đảm quyền sở hữu chẳng hạn.  Trong chuyên chế thì tư pháp và lập pháp đều trong một tay nhóm nhỏ, họ có toàn quyền đánh thuế, sung công, bội tín trong các nghĩa vụ tài chính.  Thực vậy, lịch sử cho thấy hầu hết các chế độ chuyên chế đều có khuynh hướng lấy của công làm của riêng.  Sao có thể cho rằng quyền sở hữu sẽ được đảm bảo hơn trong chế độ ấy?  Ví dụ nữa: Để giữ quyền lực, các lãnh tụ độc tài thường ban phát đặc quyền, đặc lợi cho thuộc hạ (độc quyền kinh doanh, trợ cấp, miễn thuế).  Như vậy, hoạt động chạy chọt – và những lãng phí của nó  ̶  đâu phải là không có trong chế độ chuyên chế?

II.  Phát triển kinh tế và sự bền vững của dân chủ

Cùng mục đích xác định tương quan giữa dân chủ và phát triển nhưng Adam Przeworski[8] nhìn vấn đề từ nhiều góc cạnh khác những người đi trước.  Ông cũng muốn biết chế độ chính trị có ảnh hưởng đến thành tích kinh tế hay không, và ra sao, nhưng ông nghĩ rằng vấn đề ấy không thể tách rời khỏi câu hỏi: Phát triển kinh tế có ảnh hưởng gì đến sự xuất hiện và tồn tại của các chế độ chính trị?  Theo Przeworski, chỉ sau khi xem chế độ chính trị xuất hiện trong hoàn cảnh nào và tồn tại ra sao, thì mới có thể phân biệt được (1) đâu là ảnh hưởng của thực trạng xung quanh một chế độ chính trị, và (2) đâu là tác động của chính chế độ ấy.  Nói cách khác, theo Przeworski, phải tách hai câu hỏi ra khỏi nhau: (1) kinh tế phát triển có đẫn đến dân chủ không? và (2) dân chủ có giúp phát triển nhanh hơn không?

A. Lỗi lầm thường gặp

Przeworski lưu ý ba điểm chính:

Một là, mỗi nước một khác, mỗi thời một khác, không thể so sánh nước này với nước nọ, giai đoạn này và giai đoạn kia.  Chính Przeworski đưa ra ví dụ: vào năm 1985, Mali là một quốc gia độc tài, có tốc độ tăng trưởng tương đối thấp (5,35%), song không thể kết luận rằng nếu năm ấy Mali là dân chủ thì sẽ tăng trưởng nhanh hơn, vì đâu có quốc gia nào giống hệt Mali, nhưng dân chủ, để so sánh?  Cũng năm ấy thì nước Pháp (quả là dân chủ) chỉ tăng trưởng với tốc độ 1,43%! Ai dám bảo rằng nếu Pháp là độc tài thì sẽ tăng trưởng nhanh hơn?[9] Nói chung, theo Przeworski, dù có thấy rằng, vào một thời điểm nào đó, đa số nước nghèo là độc tài và đa số nước giàu là dân chủ, cũng chưa thể kết luận rằng tăng trưởng là nhanh trong dân chủ hơn trong độc tài.  Tốc độ tăng trưởng của một quốc gia tuỳ thuộc vào xã hội, lịch sử, địa lý… của quốc gia ấy, không nhất thiết là hậu quả của chỉ những gì mà chính phủ nước ấy đang làm.

Hai là, nếu không nhìn vào diễn biến trong khoảng thời gian dài thì khó tránh những kết luận sai lầm. Ví dụ các quốc gia dân chủ dễ bị chao đảo khi có khủng hoảng kinh tế (mà nguyên nhân có thể là do tác động từ ngoài), còn các quốc gia độc tài thì ổn định hơn.  Điều này sẽ dẫn đến hiện tượng “ngược đời” là dân chủ có vẻ tăng trưởng nhanh hơn!  Song (theo Przeworski) ta thấy như vậy chỉ vì các chính thể dân chủ thường bị sụp đổ khi kinh tế gặp khó khăn, và trở thành độc tài, có khả năng tồn tại, có thể sống được trong hoàn cảnh khó khăn ấy.  Nói cách khác, chế độ độc tài bị “mang tiếng” (trong trường hợp này) là làm chậm phát triển có thể chỉ vì nó kế thừa một nền kinh tế đã trên đà suy thoái.

Ba là, hãy nghĩ đến trường hợp có một yếu tố nào đó (tạm gọi là yếu tố X), tuy không hiển hiện thường xuyên, đều đặn, song tác động đến chế độ chính trị lẫn tốc độ tăng trưởng.  Giả dụ yếu tố X là sự “sáng suốt”, nhìn xa thấy rộng của cấp lãnh đạo, và vì sự sáng suốt ấy mà cấp lãnh đạo vừa chọn dân chủ, vừa có những chính sách phát triển kinh tế hữu hiệu.  Trong trường hợp này, nếu kết luận rằng tăng trưởng nhanh là nhờ dân chủ, thì quả là sai, bởi vì sự thành công kinh tế ấy là do yếu tố X, không phải do dân chủ.

Tóm lại, một phân tích khoa học phải phân biệt bối cảnh (kinh tế, xã hội, lịch sử…) xung quanh một chế độ, và sự thành bại của chế độ ấy.  Muốn như vậy, cần xem: trong tình huống nào mà chế độ xuất hiện, và hoàn cảnh nào mà chế độ vẫn tồn tại, hoặc sụp đổ.  Chỉ khi biết rõ như thế thì mới có thể xác minh thành tích kinh tế nào là do thể chế chính trị, thành tích nào là do các yếu tố khác.  Đây là một bài toán phân tích cực kỳ khó khăn, may là James Heckman (1976, 1988) đã phát minh nhiều thủ thuật kinh lượng để làm việc này.

B. Kết quả của Przeworski

Przeworski phát hiện một điều nổi bật: chế độ chính trị không ảnh hưởng đến suất đầu tư và tốc độ tăng trưởng của tổng thu nhập cả nước.  Tuy nhiên, vì dân số thường tăng nhanh hơn trong các quốc gia độc tài,[10] thu nhập đầu người thường tăng nhanh hơn trong  các nước dân chủ.  Przeworski kết luận:  Không có lý do nào để hy sinh dân chủ cho phát triển.

Năm phát giác khác của Przeworski cũng đáng để ý:

(a) Không có bằng cớ nào cho thấy phát triển kinh tế bao giờ cũng đem lại dân chủ. Đặc biệt, nếu một quốc gia đã khá giàu có mà vẫn là độc tài thì ít khi quốc gia ấy sẽ trở thành dân chủ.

(b) Tuy đa số các nước giàu hiện nay là dân chủ, không có một mức thu nhập nào mà hể trên mức ấy là độc tài sẽ sụp đổ, dân chủ sẽ xuất hiện.

(c) Cũng không rõ ràng là tốc độ tăng trưởng có ảnh hưởng, hay không, đến sự bền vững của chuyên chế.  Trung bình, khả năng tồn tại của chính quyền độc tài trong một nền kinh tế đang tăng trưởng thì cũng ngang bằng khả năng mà chế độ ấy tụt dốc trong một, hai, hoặc ba năm.  Vài chế độ độc tài sụp đổ sau nhiều năm tăng trưởng liên tục, song cũng có chế độ độc tài sụp đổ sau nhiều năm kinh tế suy sụp liên tục.

(d) Vì không đủ thông tin, khó xác định ảnh hưởng của phân phối thu nhập.  Tuy nhiên, dường như độc tài càng dễ sụp đổ khi phân bố thu nhập càng chênh lệch.

(e) Khi đem yếu tố khác (ví dụ như quá khứ chính trị, sự đa dạng ngôn ngữ, tỷ lệ các tôn giáo chính, và truyền thống thuộc địa) vào mô hình thì kết quả cũng không rõ rệt gì hơn.

Przeworski nhận xét: các chế độ độc tài “chết” trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.  Đôi khi nó sụp đổ khi kinh tế khủng hoảng, lúc khác thì sau một thời kỳ thịnh vượng lâu dài.  Nhiều khi thì độc tài chết theo người sáng lập ra nó, lúc khác thì độc tài chấm dứt khi một quốc gia bị thất trận.  Và cũng có khi độc tài sụp đổ vì áp lực quốc tế.

Sự bền vững của dân chủ

Przeworski khám phá rằng dù xuất hiện qua lộ trình lịch sử nào, dân chủ cũng bền vững hơn trong các nước đã phát triển.  Đặc biệt, chưa hề có một nền dân chủ nào sụp đổ khi thu nhập đầu người vượt trên ngưỡng $6000/năm (đo bằng đô la năm 1965).  Giáo dục (đo theo số năm đến trường) cũng làm dân chủ bền vững hơn.  Tuy nhiên, dù giáo dục và thu nhập có tương quan khá chặt chẽ, Przeworski đã có thể xác định là ảnh hưởng của giáo dục không mạnh bằng ảnh hường của thu nhập đối với sự tồn tại của dân chủ. Nôm na: nước giàu mà dốt thì dân chủ khó sập hơn nước có học nhưng hơi nghèo!  Przeworski cũng phát giác rằng khó xác định ảnh hưởng của tăng trưởng kinh tế đến sự tồn vong của dân chủ.  Đúng là dân chủ yếu và thu nhập trì trệ là hai hiện tượng thường đi đôi, song khó biết là dân chủ thoi thóp vì nó không hiệu quả, hoặc nó không hiệu quả vì (dân chúng cảm thấy là) nó sắp không còn?

Tuy rằng giáo dục, phân bố thu nhập, định chế chính trị, và tương quan giữa các lực lượng chính trị đều có vài ảnh hưởng đến sự bền vững của dân chủ độc lập với thu nhập đầu người, ảnh hưởng của mức độ thu nhập là lớn nhất.

Przeworski (2002) lý giải như sau:  Ở các nước giàu, mọi người đều ủng hộ dân chủ bởi lẽ nếu chống nó thì có thể mất mát rất nhiều.  Ở các nước nghèo thì trái lại: của cải xã hội không có là bao, cho nên nhóm nào chống lại dân chủ, dù bị thất bại, cũng không có gì nhiều để mất.  Ở các nước nghèo, thu nhập của những người dưới ách độc tài cũng không thấp hơn thu nhập của những người sống trong dân chủ (dù họ có thắng cử hay không).  Ở nước giàu thì khác: khoảng chênh lệch thu nhập giữa những người trong phe thất cử (trong dân chủ) và những người bị đàn áp trong chế độ độc tài là rất lớn.  Nói cách khác, ví dụ ngay như một nhóm nào đó hi vọng là thu nhập của họ khi họ quay chống dân chủ sẽ là cao hơn trong dân chủ, cái “cơ may” (possibility) là họ sẽ là bên bại trận sau khi độc tài thiết lập là rất lớn (trong xã hội phồn thịnh) và do đó họ sẽ ngại chống dân chủ.  Nói chung, theo lập luận của Przeworski, thu nhập càng cao thì cái có thể bị mất mát càng lớn, do đó ngay đến nhóm luôn luôn thất cử cũng thà chấp nhận kết quả bầu cử còn hơn.  Chính thái độ tránh rủi ro (risk aversion) là động cơ khiến mọi người các nước trù phú tuân theo kết quả bỏ phiếu.[11]

Przeworski tóm tắt: Lý do các nước dân chủ thường là các nước kinh tế phát triển, và ít khi là các nước nghèo, không phải vì dân chủ thường xuất hiện như là hậu quả của phát triển, song vì nó có hi vọng sống lâu hơn nếu nó may mắn xuất hiện trong quốc gia đã phát triển.  Đúng là lộ trình mà dân chủ xuất hiện là rất đa loại, khó thể tiên đoán, nhưng, một khi nền dân chủ đã thành hình thì sự tồn tại của nó tuỳ thuộc vào một số yếu tố rất dễ thấy.  Đứng đầu danh sách các yếu tố ấy là mức độ phát triển kinh tế, như được đo bằng thu nhập đầu người.  Các định chế chính trị cũng có ảnh hưởng.

C.  Đánh giá Przeworski

Một chỉ trích Przeworski và Limongi (xem Lời Dẫn Nhập của Bhardan trong Journal of Economic Perspectives [1993]) là hai ông này chỉ dùng thu nhập làm thước đo tăng trưởng.  Nhiều nghiên cứu khác cũng cho thấy là thu nhập có ảnh hưởng (dù không lớn) đến dân chủ.  Chẳng hạn như Londregan và Poole (1996) cho biết nếu tăng thu nhập gấp đôi thì sẽ tăng “mức độ dân chủ” của các chế độ chuyên chế khoảng 30%  nếu nước ấy là chuyên chế “vừa phải”  (moderately authoritarian), nhưng nếu nước ấy là cực kỳ chuyên chế thì tăng đôi thu nhập như thế chỉ tăng mức dân chủ chừng 5-15% mà thôi.  Và nếu nước ấy đã tương đối phóng khoáng thì tăng đôi thu nhập không tăng thêm mức độ dân chủ.

Cũng nên kể thêm là kết quả của Barro (1996, bản thảo 1994) cho thấy là liên hệ giữa dân chủ và phát triển có thể có dạng chữ U ngược:  Tăng trưởng là chậm nhất ở các quốc gia thiếu tự do nhất.  Ở những nơi này, nếu thêm dân chủ một chút là tăng trưởng tăng thấy rõ, đạt đến cao đỉnh vào khoản thu nhập trung bình.  Và ảnh hưởng này yếu đi khi dân chủ tăng lên ở các quốc gia thu nhập cao hơn thêm.

III. Cởi trói kinh tế và cởi trói chính trị

Như đã lược thuật ở Phần I, phần lớn ý kiến “xưa” về liên hệ giữa thể chế chính trị và phát triển đều dựa vào nhận định đơn giản: muốn phát triển thì cần đầu tư, vậy chế độ nào có tác động tăng đầu tư thì sẽ tốt cho phát triển.  Nhận định này ngày càng bị cho là thiếu sót.  Những năm gần đây manh nha một lối nhìn khác, với nhận định là phát triển cần cả một định chế chính trị thuận lợi, không chỉ ở mức độ đầu tư.  Do đó, muốn biết liên hệ giữa ảnh hưởng của chế độ chính trị đến phát triển thì phải xem ảnh hưởng của chế độ ấy đến các định chế cần thiết cho phát triển (xem thêm Rodrik [2004]).  Các định chế ấy  gồm (1) luật pháp bảo vệ quyền sở hữu, (2) luật phát bảo vệ tự do cá nhân (vì tự do ấy được xem như cần thiết để thúc đẩy óc sáng tạo và tinh thần kinh doanh), và (3) những cơ chế “kiềm chế và đối trọng” (checks and balances) để ngăn ngửa tham ô, lấy của công làm của riêng, thường thấy ở các quốc gia chuyên chế.

Francesco Giavazzi và Guido Tabellini định nghĩa “cởi trói kinh tế” như là những cải cách toàn diện để nới rộng thị trường, nhất là thị trường quốc tế, và dùng cụm từ “cởi trói chính trị” như đồng nghĩa với dân chủ hoá.

Trong một loạt bài từ đầu những năm 2000, hai nhà kinh tế ngưới Ý này đặt bốn câu hỏi: (1) cởi trói kinh tế và cởi trói chính trị có ảnh hưởng đến thành tích kinh tế (chẳng hạn như tăng trưởng và đầu tư), đến chính sách vĩ mô (chẳng hạn như lạm phát và ngân sách), và chính sách cơ cấu (ví dụ như bảo vệ quyền sở hữu và kiềm chống tham nhũng) hay không? (2) Có quả là cởi trói kinh tế khích động (induce) cởi trói chính trị, hoặc ngược lại? Hoặc hai loại cởi trói ấy không dính dáng gì đến nhau? (3) Hai loại cởi trói này tương tác qua lại ra sao (nói cách khác, hiệu quả của hai loại cởi trói, nếu thực thi cùng lúc, có lớn hơn tổng cộng của chúng nếu thực hiện riêng rẽ?) (4) Thứ tự thời gian của hai đợt cởi trói ấy (đợt nào trước, đợt nào sau) có quan hệ gì không? Nói cách khác: nếu một nước đang “đóng cửa”, và không dân chủ, quyền định “mở cửa” trong cả hai lãnh vực, thì khởi điểm của nước ấy có quan hệ gì không?

Tất nhiên, đây không phải là lần đầu tiên mà các câu hỏi ấy được đặt ra (ngay cả Przeworski và Limongi cũng đã đề cập đến chúng), song trước Giavazzi và Tabellini (và Persson cũng có đóng góp) thì hầu như tất cả đều phân tích hai loại cởi trói đó riêng rẽ, bỏ mất cơ hội xem xét ảnh hưởng qua lại giữa chúng.

Cởi trói nào trước?

Tiên nghiệm (a priori) thì chiều nhân quả nào cũng là có thể: Thương mại có khuynh hướng đem lợi ích cho đa số và chỉ tổn hại thiểu số, vậy có thể là số đông (trong dân chủ) sẽ “đẩy” tự do thương mại (nhiều kết quả thực nghiệm xác nhận điều này).  Song cũng có thể là một nền kinh tế cởi trói sẽ tạo sức ép “đẩy” chính trị về phía dân chủ, chẳng hạn vì nó tăng sức mạnh và quyển lực (kinh tế) của giới trung lưu (như quan điểm “xưa”, nói ở Phần I).  Theo Giavazzi và Tabelllini thì chiều nhân quả có khuynh hướng đi từ chính trị đến kinh tế thay vì ngược lại (nói nôm na, đừng tưởng là dân giàu thì sẽ đòi dân chủ!)

Những quốc gia mà cải cách kinh tế đi trước dân chủ gồm: Hàn Quốc, Đài Loan, Chile, Mexico. Ngươc lại thì có thể kể: Argentina, Brazil, Philippin, và Bangladesh.  Theo kết quả của Giavazzi và Tabellini, những quốc gia cải cách “kinh tế trước, chính trị sau” có những thành tích tốt hơn.  Cụ thể:

(1) Thứ nhất, cởi trói kinh tế bởi một chính quyền chuyên chế có công hiệu hơn bởi một chính quyền dân chủ.  Có hai bằng cớ.  Một là, khi nhà nước chuyên chế cởi trói kinh tế thì kim ngạch ngoại thương sẽ tăng nhiều hơn khi nhà nước đó đã là dân chủ.  Hơn nữa,  khi nhà nước đó trở thành dân chủ sau này thì mức tăng đó cũng còn kéo dài hơn.  Hai là, nếu cởi trói kinh tế trước (khi chính trị vẫn còn là chuyên chế) thì lạm phát sẽ giảm nhanh hơn.

Theo Giavazzi và Tabellini, sự khác biệt về mức công hiệu (và ảnh hưởng đến ngoại thương) nói trên có thể là vì nội dung các chính sách kinh tế vĩ mô.  Khi một chính quyền chuyên chế ban bố thì nội dung này là khác khi nhà nước dân chủ ban bố.  Xem vấn đề mở cửa kinh tế chẳng hạn.  Những nước dân chủ, khi mở cửa kinh tế, cũng còn đặt nhiều rào cản thương mại (vì bị áp lực của các thành phần kinh tế “nạn nhân” của mở cửa).  Trong lúc đó, dù rằng các nước chuyên chế thường ít mở cửa hơn, song khi mở cửa thì họ không bị áp lực của các “nhóm lợí ích” (interest group) trong nước, và do đó ít có rào cản thưong mại hơn.[12]

(2) Thứ hai, dân chủ hoá được tiến hành trong một không khí kinh tế “tự do” sẽ đem đến một nền dân chủ “tốt” hơn.  Có nhiều cách giải thích hiện tượng này.

Giải thích thứ nhất là, khi một chế độ chuyên chế chính trị cởi trói kinh tế thì chẳng những tăng trưởng nhanh hơn mà môi trường cũng có nhiều cạnh tranh hơn.  Nhờ thế, khi quốc gia ấy truất phế nhà độc tài và trở thành dân chủ thì nó sẽ là một nền dân chủ tốt hơn bởi hai lý do. Một là, nó đã sẳn mở cửa cho thương mại và cạnh tranh, và hai là, nhờ đã phát triển khá, quốc gia ấy có đủ nguồn lực để phân phối cho dân chúng, một điều mà mọi chính thể dân chủ đều cần làm.  Mặt khác, một nền dân chủ phôi thai, trong một nền kinh tế còn tương đối đóng kín, sẽ dễ bị tê liệt do các thế lực đòi phân bố thu nhập, và sẽ đi quá xa trong những chính sách thoả mãn quần chúng (populist policies), có tính lãng phí.

Giải thích thứ hai là, có thể chính sự cởi trói kinh tế trước cởi trói chính trị là lộ trình do một lãnh tụ nhìn xa thấy rộng định trước.  Trái lại, khi dân chủ hoá đến trước thì nó thường là hậu quả của một cuộc cách mạng (hay đảo chánh) đột ngột, có tính xáo trộn.  Như vậy, nó thường đi kèm với những xáo trộn kinh tế.

Tóm tắt, cởi trói kinh tế sẽ có hậu quả tốt về mọi mặt, bởi vì nó sẽ đưa đến những chính sách tốt về cơ cấu cũng như về những mặt vĩ mô.  Cởi trói chính trị, trái lại, không có ảnh hưởng nhiều đến tăng trưởng và đầu tư, dù có vẻ tăng chất lượng của các chính sách cơ cấu.  Ảnh hưởng của cởi trói chính trị đến chính sách vĩ mô thì có khi tốt, khi xấu. Tuy nhiên, Giavazzi và Tabellini khám phá rằng, những quốc gia cởi trói kinh tế lẫn chính trị là khá hơn cả.

Persson and Tabellini (2006) đề nghị ý niệm “vốn dân chủ” (democratic capital) mà họ giải thích như sau: Sự cảm nhận của dân chúng đối với giá trị của dân chủ không phải ngày một ngày hai mà có.  Trái lại, nó là một tiến trình dần dần, từng bước, như là tích lũy “của cải” dân sự và xã hội, khi mà quốc gia ấy học được từ kinh nghiệm của chính họ cũng như kinh nghiệm của các nước láng giềng.

IV. Kết luận

Cần khẳng định rằng những nghiên cứu định lương (hay cố gắng về hướng đó) như lược duyệt trong bài này không nhất thiết sẽ là gần “chân lý” hơn những phân tích không định lượng.[13]  Tuy nhiên, khảo hướng này vạch trần những khó khăn trong việc tim hiểu những liên hệ phổ quát giữa dân chủ và phát triển, những khó khăn mà mọi nghiên cứu khách quan, khoa học, cần lưu tâm và khắc phục.

Dù rằng liên hệ giữa phát triển kinh tế và thể chế chính trị (cụ thể là dân chủ) đã được nhiều người khẳng định (và là một cương lĩnh tuyên truyền của nhiều chính phủ), cho đến nay chứng cớ khoa học cho liên hệ này vẫn chưa rõ ràng và, theo tôi, sẽ không thể rõ ràng, vì có quá nhiều thông số.  Nó hết sức phức tạp, tùy vào thể chế, lịch sử cuả quốc gia và, thật vậy, vào chính mức độ phát triển hiện tại của quốc gia ấy nữa.  Ngay từ căn bản: thế nào là phát triển, và thế nào là mức độ dân chủ, cũng khó có một thước đo mà mọi người đều đồng ý, và như Tabellini và Giavazzi nhấn mạnh, mỗi hình thức dân chủ (dân chủ đại nghị, dân chủ tổng thống, vv ) có những hậu quả khác nhau.

Nhưng đặt câu hòi về liên hệ giữa dân chủ và phát triển (như đo bằng mức thu nhập) có thể là quá hẹp hòi, bởi vì “dân chủ” phải đuợc xem như một phương tiện để thực hiện những ao ước khác của con người, đó là sống một cuộc đời mà khả năng được phát triển toàn vẹn.  Đó là tự do.

Người phân tích sâu sắc nhất về tự do và phát triển có lẽ là Amartya Sen (1999). Theo ông, sự bành trướng tự do[14] là (1) mục tiêu bậc nhất (primary end) và (2) phương tiện chính (principal instrument) của phát triển.  Có thể gọi vai trò thứ nhất của tự do là vai trò thành tố, và vai trò thứ hai là vai trò công cụ. Theo Sen, phát triển, chính nó, có thể được xem như là một tiến trình mở rộng tự do cho con người, nói cách tổng quát.  (Nên nhớ là trong vai trò công cụ, tự do có nhiều loại (a) tự do chính trị, (b) tự do kinh tế, (c) cơ hội thăng tiến trong xã hội, (d) bảo đảm tính minh bạch (transparency guarantees).) Như vậy, theo Sen, câu hỏi thật sự quan trọng là liên hệ giữa tăng trưởng và tự do, không phải giữa dân chủ và phát triển.  Và nếu hỏi như vậy thì, theo Sen, câu trả lời thật quá rõ ràng: tự do sẽ gia tốc tăng trưởng, và tăng trưởng sẽ nới rộng tự do (cụ thể là không còn bị đe dọa bởi đói khát, có nhiều cơ hội học hành, …)[15]

Tách rời dân chủ và phát triển (không phủ nhận, cũng không khẳng định) như hai mục tiêu khác nhau còn giúp “giải phóng” nhà khoa học khỏi những thiên kiến ngoài kinh tế.  Cần tập trung vào những yếu tố không thể phủ nhận (1) tham nhũng, lãng phí, bất công xã hội chắc chắn sẽ làm trì trệ phát triển, và (2) “tự do” có một giá trị to lớn, tự tại, biệt lập với phát triển kinh tế. Cũng nên thêm một nhận xét: dù có cho rằng dân chủ sẽ có lợi cho phát triển, lộ trình dân chủ hoá của một quốc gia không đang là dân chủ tuỳ thuộc vào bối cảnh lịch sử, xã hội, và chính trị cá biệt của quốc gia ấy.  Hoặc có cho rằng dân chủ và phát triển là hai mục tiêu đánh đổi, thì vấn đề tiếp theo sẽ là thể chế nào là tốt nhất để làm quyết định đánh đổi này.

Trần Hữu Dũng

*Department of Economics, Wright State University, Dayton, OH 45435, USA.  Bài này là viết lại báo cáo tại Hội Thảo Hè "Dân chủ và phát triển", 28-29 tháng 7, 2006 tại Berkeley, California (Hoa Kỳ).

Chú thích

[1] Trong số này cũng có thể kể một bài báo khá nổi tiếng gần đây, tuy có nhiều nhận xét mới lạ và hữu ích, nhưng khá phiến diện và không có tính học thuật cao, đó là bài của De Mesquita và Downs (2005).  Đúng ra, hai tác giả này chỉ là áp dụng lý thuyết của Chong (1991) và Chwe (1998, 2001) cho “thời đại Internet”.

[2] Tuy nhiên, cũng có nhiều người không đồng ý là phát triển là cần thiết, thậm chí dân chủ cũng là không cần thiết.  Xem, chẳng hạn, Gordon Graham, The case against the democratic state, Imprint Academic, 2002.  Về vấn đề phát triển có thực sự đem lại hạnh phúc cho con người không, xem, chẳng hạn, Richard Layard, Happiness: Lessons from a new science, Penguin, 2006

[3] Đó chưa nói đến cac máy tính điện tử ngày càng mạnh và rẻ.

[4] Hai bài  “mở đường” cho những tiến bộ này là Lucas (1988) và Barro (1991), nhưng công trình có ảnh hưởng nhất phải là Barro (1996) – tuy được in năm 1996 nhưng bản thảo đã được giới học giả chuyền tay nhau xem từ đầu thập kỷ 1990.

[5] Điển hình là Galenson (1959), Schweinitz (1959), La Palombara (1963), Huntington và Nelson (1976)

[6] Một giả định nữa là thu nhập càng thấp thì khuynh hướng tiêu dùng càng cao.  Giả định này giải thích tại sao dân chủ là có thể đi đôi với tăng trưởng khi mức thu nhập (bình quân) đã là cao, nhưng không như vậy khi thu nhập (bình quân) còn là thấp.

[7] Xem, chẳng hạn, Minxin Pei (1999)

[8] Giáo sư chính trị học, đại học New York

[9] Quốc gia độc tài trù phú nhất giữa 1951 và 1990 là Singapore, có thu nhập đầu người là $11.698, tức là cũng không giàu bằng Pháp.

[10] Đây là một sự thật mà tôi chưa thấy ai giải thích

[11] Độc giả quen thuộc với thuyết trò chơi (game theory) hẳn đã thấy ngay ảnh huởng của thuyết này trong lý giải của Przeworski.

[12] Tôi không nghĩ điều này là đúng.

[13] Xem, chẳng hạn, Fukuyama, “Remembering Seymour Martin Lipset”, American Interest “blog”, mùa thu 2006

[14] Theo tôi, cụm từ “bành trướng tự do”, thay vì chỉ “tự do”, diễn tả chính xác hơn ý của Sen

[15] Một khái niệm khá có ích trong khung cảnh này là khái niệm “vô tự do” (unfreedom)

Tham khảo

Adsera, Alicia, và  Carlos Boix, 2002, “Trade, Democracy, and the Size of the Public Sector: The Political Underpinnings of Openness,” International Organization 56, 2, Mùa xuân, tr. 229 –262

Barro, Robert J., 1991. “Economic Growth in a Cross Section of Countries,” Quarterly Journal of Economics, Bộ 106, tháng 5, tr. 407–443.

Barro, Robert J., 1996, “Democracy and Growth,” Journal of Economic Growth, Bộ 1, Số 1, tháng 3, tr. 1-27.

Caplan, Bryan, và Tyler Cowen, 2004, “Do we underestimate the benefits of cultural competition?”, American Economic Review, Papers and Proceedings, Bộ 94, Số 2, tháng 5, tr. 402-407 .

Chong, David, 1991, Collective Action and the Civil Rights Movements, Chicago: University of Chicago Press

Chwe, Michael, 1998, “ Culture, Circles, and Commercials”, Rational and Society, Bộ 10, Số 1, tr. 47-75.

Chwe, Michael, 2001, Rational Ritual, New Jersey: Princeton University Press

de Mesquita, B. B., và George W. Downs, 2005, “Development and Democracy”, Foreign Affairs, tháng 9/10, bản dịch

Galenson, Walter, 1959, Labor and Economic Development, New York: John Wiley and Sons

Giavazzi,  Francesco, và Guido Tabellini, 2005, “Economic and Political Liberalizations”, Journal of Monetary Economics, Bộ 52, 1297- 1330

Heckman, James J., 1976, “The Common Structure of Statistical Models of Truncation, Sample Selection, and Limited Dependent Variables and a Simple Estimator for Such Models.” Annals of Economic and Social Measurement, Số 5, tr. 475-492.

Heckman, James J., 1988, “The Microeconomic Evaluation of Social Programs and Economic Institutions,” trong Chung-Hua Series of Lectures by Invited Eminent Economists Số 14. Taipei: The Institute of Economics, Academia Sinica.

Huntington, Samuel P., 1968, Political Order in Changing Societies. New Haven: Yale University Press.

Huntington, Samuel P., và Joan Nelson, 1976, No Easy Choice: Political Participation in Developing Countries, Cambridge: Harvard University Press

Journal of Economic Perspectives, 1993, Hội thảo về Dân Chủ và Phát Triển, Mùa hè.

Lipset, Seymour Martin, 1959, “”Some social requisites of democracy: Economic Development and Political legitimacy”, American Political Science Review, Bộ 53, 69-105

Lipset, Seymour Martin, 1960, Political Man: The Social Bases of Politics, Garden City: Doubleday.

Londregan, John, và Keith Poole, 1996, “Does High Income Promote Democracy?”, World Politics 46, tháng 10

Lucas, Robert E., 1988, “On the Mechanics of Economic Development,” Journal of Monetary Economics, Bộ 22, Số 1, 3–42.

Moore, W.H., 1995, “Rational rebels: Overcoming the Free-rider Problem,” Political Research Quarterly, Bộ 48, tr. 417-54

Pei, Minxin, 1999, “Economic Institutions, Democracy, and Development,” Báo cáo đọc tại Conference on Democracy, Market Economy, and Development, do Ngân hàng Thế giới và Chính phủ Hàn Quốc đỡ đầu, 26-27 tháng 2.

Persson, Torsten, 2003, “Consequences of constitutions”, National Bureau of Economic Research Working Paper, số 10170, tháng 12.

Persson, T., 2005, “Forms of democracy, policy and economic development,” National Bureau of Economic Research Working Paper, số 11171, tháng 3.

Persson, Torsten, và Guido Tabellini, 1994, “Is inequality harmful for growth?”, American Economic Review, Bộ 84, Số 3, tháng 6, tr. 600-621

Persson, Torsten, và Guido Tabellini, 1999, “Political economic and public finance”, National Bureau of Economic Research Working Paper, Số 7097, tháng 4.

Persson, Torsten, và Guido Tabellini, 2004, “Constitutions and economic policy”, Journal of Economic Perspectives, Bộ 18, Số 1, mùa đông, tr. 75-98

Persson, Torsten, và Guido Tabellini, 2006, “Democracy and development: The Devil in the details,” American Economic Review, Papers and Proceedings, tháng 5, 2006 (Phiên bản chi tiết hơn: National Bureau of Economic Research Working paper, Số 11993)

Persson, Torsten, và Guido Tabellini, 2006, “Democratic capital: The nexus of political and economic change,” National Bureau of Economic Research Working Paper 12175, tháng 4.

Persson, Torsten, Guido Tabellini, và Francesco Trebbi, 2001, “Electoral rules and corruption”, National Bureau of Economic Research Working Paper, Số 8154, tháng 3.

Persson, Torsten, Gérard Roland, và Guido Tabellini, 2003, “How do electoral rules shape party structures, government coalitions, and economic policies”, National Bureau of Economic Research Working Paper, Số 10176, tháng 12.

Przeworski, Adam, 1991, Democracy and the Market, Cambridge: Cambridge University Press.

Przeworski, Adam, 2004, “Economic Development and Transitions to Democracy”,  Bản thảo, Department of Politics, New York University, tháng 3

Przeworksi, Adam, ?, “Democracy and Economic Development,” trong Political Science and the Public Interest (Mansfield và Sisson chủ biên), Columbus: Ohio State University Press.

Rodrik, Dani, Arvind Subramanian, và Francesco Trebbi, 2004, “Institutions Rule: The Primacy of Institutions over Geography and Integration in Economic Development”, Journal of Economic Growth, Bộ 9, Số 2, tháng 6, tr. 131-165

Schweinitz, Karl, 1964, Industrialization and Democracy, New York: The Free Press

Sen, Amartya, 1999, Development as Freedom, New York: Oxford University Press

Dân chủ là gì và thế nào
trong hoàn cảnh Việt Nam*

Cao Huy Thuần
Giáo sư émérite Đại Học Picardie (Pháp)

Các Anh Chị thân mến, chung quanh tôi, chung quanh chúng ta, hầu như bây giờ ai cũng nghĩ rằng dân chủ là không tránh được trước sức ép của tình thế, từ bên ngoài, từ bên trong, từ đời sống, từ cuộc chơi bắt buộc với thế giới. Nghĩ như vậy chỉ đúng một nửa. Nửa kia là phải nghĩ như thế này: không tránh được, cho nên phải chủ động đi tới. Chủ động là nắm dao đằng cán. Thụ động là nắm dao đằng lưỡi. Càng ngày, chung quanh chúng ta, tiếng nói chủ động đó càng bức thiết. Bây giờ, ta nghe nói: chậm trễ không phải chỉ là tụt hậu, chậm trễ là chết. Mà chậm trễ chết người nhất là chậm trễ tư duy. Vấn đề bây giờ không còn là níu kéo mô hình cũ nữa; vấn đề là bứt ra như thế nào. Hội thảo năm nay suy nghĩ trên đề tài đó.

Tôi sẽ không lặn lội trong lý thuyết viễn vông. Cũng không đuổi theo những con bướm dân chủ bên trời Âu, trời Mỹ. Rất thực tế, tôi lý luận trong hoàn cảnh đặc thù Việt Nam, nhắm cái tối thiểu, tránh mơ ước vô tích sự. Nói cho rõ hơn, tôi chỉ làm cái việc hỗ trợ lý thuyết cho những ý nghĩ đã có sẵn ở trong nước - những ý nghĩ mà tôi cho là có tính khả thi nhất. Chúng ta không cần sáng tạo, mà cũng chẳng sáng tạo gì được đâu, bởi vì, trong chuyện dân chủ này, thực tế trong nước đã sáng tạo cả rồi, chỉ thiếu ý muốn ở chóp bu thôi. Tôi chỉ thêm chút lý thuyết màu mè - gọi là để góp vui với trong nước.

Trong tinh thần đó, tôi không muốn bắt đầu với định nghĩa về dân chủ như vẫn thường học trên ghế nhà trường: dân chủ là "quyền của dân". Vẫn biết democracy thoát thai từ cội nguồn Hy Lạp, với kratia là quyền và demos là dân, tôi sợ định nghĩa này đã trở thành quá khuôn sáo, trừu tượng, cho phép mọi cái lưỡi gỗ ba hoa chích chòe từ hồi dân vi quý cho đến ngày nay. Cũng từ tinh túy Hy Lạp, tôi muốn rút ra một lập luận thực tiễn hơn mà tôi nghĩ là thích ứng hơn cho việc mở đầu dân chủ ở Việt Nam. Tinh túy đó là gì?

Dân chủ là lời nói

Trả lời câu hỏi trên, các nhà sử học về cổ Hy Lạp nhấn mạnh trên một chữ nằm tận trong thâm sâu của tư tưởng cổ Hy Lạp, trong kịch, trong thực tiễn sống động của tổ chức dân chủ ở Athènes, trên chính nhan đề quyển sách của Platon: dialogue, đối thoại. Khác với La Mã, tư tưởng Hy Lạp không thiên về luật pháp chính xác mà chú trọng lời nói (logos) và tranh luận. Tinh túy của dân chủ nằm gọn trong câu xướng mở đầu tranh luận của viên chức điều hành các buổi họp công cộng trong nền dân chủ trực tiếp Athènes: "Ai muốn phát biểu?" Trong ecclesia - hội đồng dân chúng - ai cũng có quyền phát biểu và phát biểu tự do. Tranh luận đưa tới quyết định về mọi vấn đề, vì dân chủ trực tiếp thì không thông qua đại diện.

"Ai muốn phát biểu?", cả hai ý niệm căn bản của dân chủ nằm trong câu xướng lễ nghi đó: tự do và bình đẳng. Ai cũng có quyền phát biểu ngang nhau; không ai bị trở ngại khi phát biểu. Sau này, các tác giả lớn vạch ra mâu thuẫn giữa bình đẳng và tự do, và giải quyết vấn đề tùy theo ý thích của mình thiên về điều này hay điều nọ. Montesquieu, thiên về tự do, cho rằng điều mà dân chúng thích nhất trong dân chủ là bình đẳng. Tocqueville, tiếp diễn quan niệm ấy, định nghĩa dân chủ là ý muốn không bao giờ thỏa mãn được của người dân về bình đẳng, càng bình đẳng càng muốn bình đẳng hơn. Cả hai tác giả, sợ bình đẳng sẽ giết chết tự do, vạch ra một hệ thống chính trị để bảo vệ tự do trước cao trào bình đẳng dân chủ của cuối thế kỷ 18 bước sang nửa đầu thế kỷ 19.

Trong tư tưởng cổ Hy Lạp, tự do và bình đẳng không trái ngược nhau. Cả hai được nối kết chặt chẽ với nhau bằng hai ý tưởng căn bản trong hệ thống dân chủ của Athènes: isonomia và isegoria. Mỗi công dân là ngang nhau (isos) với các công dân khác trước luật pháp (nomos) và trước agora, nơi mà người ấy có thể phát biểu và phát biểu tự do. Như vậy, chính bình đẳng lại là điều kiện để tạo ra tự do, điều kiện của tự do.

Tất nhiên cả hai không thể lẫn lộn với nhau: tự do và bình đẳng là hai ý niệm độc lập. Bình đẳng chiếm vị thế rất quan trọng trong tư tưởng Hy Lạp, nhất là trong tư tưởng Aristote. Nhà đại triết gia này dùng ý niệm bình đẳng để xây dựng nên cả quan niệm của ông về luật, về công bằng, công lý. Ông định nghĩa công bằng là "trả lại cho mỗi người phần mà người ấy phải có". Nghĩa là không nên hiểu bình đẳng một cách máy móc, toán học, mà phải dựa trên tỷ lệ đối xứng, tương ứng với điều kiện khác nhau của mỗi người. Chia cái bánh ra hai phần bằng nhau cho một người đang chết đói và một người no kềnh hông không phải là phân chia bình đẳng. Chia hai phần không bằng nhau lại là công bằng, và công bằng đó bảo đảm cho bình đẳng. Như vậy, bình đẳng không nên hiểu theo nghĩa tuyệt đối; hiểu như thế thì bình đẳng giết chết bình đẳng. Trong chế độ chính trị ở Athènes, bình đẳng được hiểu theo nghĩa tương đối và thực tế bằng cách đối chiếu với tự do và với luật pháp. Bình đẳng là ngang nhau trước việc tự do phát biểu và trước việc tuân thủ luật pháp của mọi công dân. Bởi vậy luật không trái với tự do vì luật đã được bàn cãi và biểu quyết trong phiên họp giữa những công dân tự do ngang nhau. Luật đó cũng không phải là cưỡng bức mà chính là để bổ túc, bảo đảm cho tự do. Chính thể ở Athènes là dân chủ chính vì nhờ biết dung hòa khéo léo giữa luật (vốn được xem là phương tiện cưỡng bách) và lời nói, thể hiện qua phát biểu tự do và ngang nhau của mọi công dân.

Dĩ nhiên, trên thực tế, Athènes vẫn chưa phải là một nền dân chủ thuần túy và hoàn hảo. Không thuần túy, vì bình đẳng trên lý thuyết không che dấu được bất bình đẳng trên thực tế giữa giàu nghèo, sang hèn, giỏi dở... Trên thực tế, Périclès, Cléon, Cléophon... quá xuất sắc để không chiếm giữ tinh hoa lãnh đạo. Không hoàn hão, vì giới giàu vẫn thống lĩnh đời sống công cộng và vì chế độ nô lệ gạt bỏ ra ngoài lề chính trị chín phần mười dân số Athènes. Nhưng giữa giới ưu tú lãnh đạo với nhau, cũng như giữa mọi người dân, không ai làm kẻ bàng quan thụ động, tất cả mọi người đều chất vấn nhau, tranh thủ nhau, dù quyền hành trên thực tế có lọt vào tay thiểu số đi nữa, giới này cũng phải thường xuyên đối mặt với phê bình, chỉ trích, bác bỏ, phải thường xuyên tìm đồng minh, hậu thuẫn. Hơn nữa, vì hầu hết chức vụ chính trị đều được giao phó bằng cách rút thăm, ai cũng bình đẳng trước công vụ, và bình đẳng này gần như tuyệt đối. Tự do cũng vậy, tranh luận là thực sự và tích cực, ngay cả Périclès tài ba thao lược, chiếm lĩnh vũ đài chính trị trong ba mươi năm, cũng phải tìm sự ủng hộ của mọi người để được tái nhiệm hàng năm vào chức vụ chiến lược và vẫn bị truất phế như thường khi thua trận ở Péloponèse.

Ngày nay, không thiếu gì lý thuyết gia viện dẫn thực tiễn dân chủ ở cổ Hy Lạp để thuyết minh rằng trong bất kỳ chế độ dân chủ nào, kể cả trong chế độ dân chủ trực tiếp ở Athènes, luật thép vẫn là thiểu số nắm thực quyền, dù cho dân chủ vẫn được công nhận là quyền của dân. Khi các nhà lập quốc Hoa Kỳ soạn thảo hiến pháp, họ tranh cãi với nhau rất găng trên vấn đề này, vì một mặt họ muốn thực hiện quyền của dân, một mặt họ lại rất sợ "dân" không đủ sáng suốt, trao số phận của mình vào tay những kẻ mỵ dân, giảo hoạt. Dù sao đi nữa, dù thực tế ở đâu cũng nổi bật lên hiện tượng thiểu số nắm thực quyền, bài học mà ta có thể rút ra từ Athènes, nghĩa là từ cội nguồn của dân chủ Tây phương, là sự quan trọng của lời nói, của đối thoại được tổ chức một cách bình đẳng, tự do. Dân chủ là một chế độ trong đó công dân thực sự có quyền chỉ trích, chất vấn trực tiếp và tự do thiểu số nắm quyền trong thực tế. Tinh túy của dân chủ ở Athènes là isegoria, quyền nói ngang nhau và sự sử dụng tự do quyền đó trên thực tế. Giữa ông tướng lĩnh sáng chói Périclès và một người thường, không ai hơn ai trong quyền nói, ai cũng có thể đề nghị truất ông mà không chút sợ hãi gì.

Với định nghĩa này, tôi nghĩ rằng con đường dân chủ trước mắt chúng ta sẽ được vạch ra rõ ràng hơn. Đồng thời, như ta vừa thấy, nó cũng giúp ta khỏi phải đi vào những luận bàn dằng dai cả về lý thuyết lẫn về thực tiễn chính trị do định nghĩa "quyền của dân" mang lại. Nước Mỹ tự hào với câu nói bất hủ của Lincoln "quyền của dân, do dân và vì dân": đâu là "quyền", đâu là "dân", quyền của ai, dân thế nào? Các nhà lập quốc Hoa Kỳ đã phải giải quyết vấn đề trong cả hai vế: người nắm quyền thực sự không phải là dân mà là đại diện của dân; đại diện đó không bị ràng buộc về pháp lý phải hỏi han ý kiến gì của dân giữa hai bầu cử. Ngày nay, trong tất cả các nước Tây phương, kể cả Mỹ, dân chủ bị khủng hoảng trên cả hai khái niệm: khái niệm đại diện, vì sự xa cách hững hờ giữa giới chính trị và quần chúng; khái niệm tham gia, vì dân chúng càng ngày càng thờ ơ với chính trị, kể cả với cái thùng phiếu. Ấy là chưa kể mâu thuẫn nội tại giữa đại diện và tham gia. Dân không tham gia, sao gọi là dân chủ? Dân tham gia nhiều quá thì trực tiếp cai trị mất rồi, còn gì là đại diện? Trong học thuyết, tranh cãi có bao giờ dứt đâu trên vấn đề này? Người thì nói: phải làm mọi cách để dân chúng tham gia vào việc công, nếu không thì dân chủ sẽ tự chết. Người thì nói: nguy quá, ngày nay giới cầm quyền không cai trị được nữa vì phải thường xuyên để ý đến dư luận phát biểu qua truyền thông, qua các hãng thăm dò lòng người, dân chủ quá nhiều như vậy sẽ giết chết dân chủ. Từ tranh biện đó, dân chủ ở Athènes lại được dẫn ra để nói rằng: nguy quá, ngày nay truyền thông và thăm dò dư luận đã đóng vai trò của dân ở cổ Hy Lạp - vai trò mà Aristote đã muốn tránh, vai trò cai trị trực tiếp - khiến cho nhà cầm quyền phải thường xuyên chạy theo thị hiếu, trở thành mỵ dân, chẳng còn chính sách gì rõ ràng nữa.

Trong tình trạng khủng hoảng đó của Tây phương, trở lui về lại với tinh túy Hy Lạp giúp ta có một lập luận khác về dân chủ không đóng khung trong cách hiểu qua kinh nghiệm của các nước phương Tây từ thế kỷ 18. Tất nhiên, tư tưởng và kinh nghiệm của Tây phương là vô cùng quý, và định nghĩa "quyền của dân" vẫn còn mãi giá trị, nhưng nếu hoàn cảnh Việt Nam bắt buộc ta phải khởi hành từ một khởi điểm khác, tại sao không suy nghĩ một cách khác hợp với ta hơn mà vẫn không trái với Tây phương?

Dân chủ là tranh luận công cộng

Từ lâu, thực tiễn isegoria đó của Hy Lạp cổ đại cứ lảng vảng trong đầu tôi, nhưng tôi vẫn còn vấn vương với mô hình dân chủ của thế kỷ 18. Bỗng nhiên tôi vớ được quyển sách nhỏ xuất bản năm ngoái (2005) tại Pháp của Amartya Sen, người Ấn, giải thưởng Nobel về kinh tế năm 1998. Nhan đề quyển sách là "La démocratie des autres", dịch từ những bài viết và nói chuyện của ông bằng tiếng Anh.  Sách nhỏ, nhiều chỗ tôi không đồng ý, nhưng tác giả bắc cho tôi một nhịp cầu nối kết giữa tư tưởng Hy Lạp và những văn minh khác. Ông chứng minh: tinh túy của Hy Lạp cũng là tinh túy của nhân loại; ở khắp nơi, tư tưởng nào cũng gặp nhau trên cùng một quan niệm về dân chủ. "Democracy isn't western", dân chủ không phải là của Tây phương, đó là luận thuyết của ông và cũng là nhan đề của bài viết gần đây nhất đăng trên tờ báo Wall Street Journal (24-3-2006). Tôi tóm tắt dưới đây luận thuyết đó.

Theo tác giả, ngày nay không ai chối cãi rằng bầu cử là phương tiện quan trọng, hữu hiệu, để thực hiện dân chủ, nhưng phải hiểu tại sao. Tại vì bầu cử là dịp để nói, để tranh luận. Bởi vậy, điều quan trọng là tranh luận, là nói, chứ không phải chỉ là hành động bỏ lá phiếu vào thùng. Trong đời sống công cộng, đâu có phải lúc nào cũng là bầu cử, nhưng lúc nào người dân cũng phải lựa chọn, lựa chọn trong mọi lĩnh vực, kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa... Sống là lựa chọn, trong mọi hành động: mua bán, chợ búa, ăn uống, giải trí... Làm sao lựa chọn giữa hai món hàng, hai cuốn phim, nếu không được nghe nói, nghe bàn cãi, nghe thông tin từ nhiều nguồn khác nhau? Trên chóp bu Nhà nước cũng vậy, làm sao lấy quyết định cho đúng nếu không nhận được thông tin đầy đủ từ nhiều phía, nghe nhiều ý kiến khác nhau giữa các người cố vấn? Giá trị của sự lựa chọn tùy ở giá trị của tranh luận. Mà tranh luận thì thường xuyên diễn ra trong đầu mỗi người, bởi vì bất cứ lúc nào cái đầu cũng phải lựa chọn. Tranh luận nghèo nàn thì cái đầu nghèo nàn, lựa chọn nghèo nàn - cái đầu của mỗi người cũng như cái đầu của toàn thể. Làm sao để tranh luận được phong phú, tự do, đa dạng: đó là tinh hoa của dân chủ.

Amartya Sen chứng minh rằng tất cả các nền văn minh trên thế giới - Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Iran, Thổ, các nước Ả Rập cũng như Phi châu - đều có truyền thống tranh luận công cộng, nhất là ở tầm mức địa phương. Ông thích trích dẫn câu viết của cựu Tổng thống Nam Phi, Nelson Mandela, trong quyển sách tự truyện "Con đường dài đưa đến tự do" của người cựu tù nhân danh tiếng này: "Bất cứ ai muốn phát biểu đều có thể nói. Đó là dân chủ trong hình thức thuần túy nhất. Có thể không tránh khỏi tình trạng đẳng cấp giữa vị trí quan trọng của người phát biểu này với người kia, nhưng dù là lãnh tụ hay dân thường, tướng tá hay thầy thuốc, buôn bán hay nông dân, địa chủ hay tá điền, người nào cũng được nói... Chính đó là nền tảng của tự chủ: tất cả moi người đều được tự do phát biểu ý kiến của mình và tất cả đều bình đẳng như là công dân". Đó là truyền thống dân chủ mà ông Mandela chứng kiến lúc còn nhỏ trong cộng đồng xã hội của ông. "Con đường dài đưa đến tự do" của ông đã bắt đầu, không phải từ quan niệm tự do của Tây phương, mà từ một quan niệm tự do của chính quê hương ông. Thủ tướng Nehru cũng vậy, khi soạn thảo Hiến pháp cho Ấn Độ vừa độc lập, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của khoan dung trong truyền thống của vua Ashoka và vua Mông Cổ Akbar.

Khoan dung: đó là thực tiễn xã hội tìm thấy trong các nền văn minh ngoài Âu châu, cơ sở của tranh luận công cộng. Ngày nay, dân Do Thái bất cộng đái thiên với thế giới Ả Rập, nhưng ngày xưa họ đã sống bình thường dưới chính quyền Ả Rập ngự trị trên cả Tây Ban Nha thời trung cổ: vùng Andalousie ả rập để lại lịch sử một văn hóa khoan dung, trái ngược với lịch sử bất khoan dung của Âu châu, nhất là trên lĩnh vực tôn giáo. Hơn ai hết, văn hóa Phật giáo đặc biệt đề cao tranh luận và khoan dung, chống lại lòng tin thiếu kiểm chứng, thiếu tự chủ, kể cả tin vào lời Phật. Ashoka (A Dục) ở Ấn Độ, Shotoku (Thánh Đức) ở Nhật Bản là những vị vua Phật giáo đã để lại một "hiến pháp" dân chủ mà hậu thế còn khâm phục.

Ngày nay, dưới vầng ánh sáng dân chủ của Tây phương, ta quên mất đi các văn minh cổ của mình và của các vùng khác, quên rằng văn hóa tranh luận chính là văn hóa của ta, quên rằng văn hóa đó đã làm phát triển rực rỡ sự trao đổi kỹ thuật và tư tưởng giữa Ấn Độ và Trung Quốc, giữa Hy Lạp, Ấn Độ và các nước Ả Rập, Ba Tư, làm nảy nở kỳ diệu kiến thức khoa học, toán học trong thế giới ả rập, chứng minh câu nói của một chức sắc Hồi giáo hồi thế kỷ thứ 7: "Không có tài nguyên nào mang đến nhiều lợi lộc hơn là trí óc" và "không có một sự khép kín nào mang đến nhiều đổ nát hơn là sự tự mãn". Ngày nay, cũng dưới ảnh hưởng của Tây phương, nhiều nước muốn phát triển kinh tế thật nhanh, gạt bỏ qua một bên lịch sử trí thức của chính mình. Là kinh tế gia được giải Nobel, Amartya Sen viết sách, viết báo để quảng bá luận thuyết của ông: bao nhiêu kinh nghiệm trên thế giới cho biết rằng điều cần thiết để thúc đẩy phát triển kinh tế không phải là một chính thể cứng rắn hơn mà chính là một không khí kinh tế nhân bản hơn. Kinh nghiệm của Ần Độ hiện nay so với Trung Quốc là một bài học đáng suy ngẫm.

Hiểu dân chủ như thế, nghĩa là "chính thể do tranh luận", giúp ta thấy cội rễ dân chủ không phải chỉ nằm trong đất Tây phương mà nằm ngay trong văn minh của ta, và đồng thời giúp ta gạt bỏ một lầm lẫn lớn về khái niệm, cứ xem dân chủ qua cái thùng phiếu mà thôi. Thời ông Diệm, tôi đã từng đi bầu cử dưới phương châm sáng chói "mỗi lá phiếu là một viên đạn bắn vào đầu kẻ thù". Bỏ phiếu mà thiếu tranh luận tự do thì đúng y chang rằng mỗi lá phiếu là một viên đạn thông minh bắn vào đầu mình. Đừng nghĩ rằng chỉ có những đại trí thức mới hiểu được đại tư tưởng đó, còn dân nghèo chiếm đại đa số trong các nước nghèo mạt thì chỉ trông được chính phủ cho ăn cơm no bụng thôi, không cần ăn tranh luận, vốn là sâm nhung của bọn nhà giàu. Tác giả triệt để chống lại lý luận đó - lý luận đã làm tiền đề cho các chính thể cứng rắn, cho rằng phải cứng rắn mới hiệu quả, mới làm kinh tế cất cánh lên được. Ông đưa ra một kinh nghiệm lý thú của Ấn Độ hồi 1970. Chính phủ Ấn lúc đó dùng một lý luận tương tự để ban hành tình trạng khẩn trương và loại bỏ một số quyền chính trị đã áp dụng từ trước. Nghĩ rằng lý luận đó ăn khách, nhất là ăn khách nghèo, chính phủ ấy tổ chức bầu cử, và bầu cử ngay trên đề tài đó. Cử tri Ấn - nghĩa là cử tri nghèo mạt nhất thế giới - đã cho chính phủ đó đo ván. Họ phản đối việc loại bỏ tự do và những quyền chính trị căn bản hăng hái không kém gì phản đối những điều kiện kinh tế đưa đến nghèo đói.

Sách của ông Sen mỏng, nhưng tiếng nói của ông mới. Ông là một người trí thức chứ không phải chỉ là kinh tế gia. Kiến thức của ông bao gồm nhiều lĩnh vực khác: văn hóa, triết lý, tư tưởng... Ông học Tây, học Mỹ, nhưng biết chọn cái tốt của người, biết thấy cái hay của mình. Ông xuất thân từ nước nghèo, làm việc tại nước giàu, lãnh nhiệm vụ rất cao trong một trường đại học danh tiếng bậc nhất, Cambridge. Và trên hết, có ý nghĩa hơn cả trong giai đoạn hiện tại này, ông là người Ấn, khiến ta liên tưởng đến công việc thích thú bậc nhất hiện nay là so sánh kinh nghiệm của Ấn Độ và của Trung Quốc. Nước ta có cái may mắn nằm giữa hai văn minh lớn, một văn minh đến từ đất, một văn minh đến từ biển. Là nơi hội tụ, tiếp thu, tiêu hóa và triển khai của nhiều nguồn văn hóa khác nhau, sao ta cứ mãi theo đuôi kinh nghiệm của một phương? Phương ấy đã chẳng từng đón nhận tư tưởng mới do Huyền Trang mang về từ bên kia sa mạc hay sao? Nơi văn minh của ta đâu phải chỉ có tam tự kinh là rình cơm nguội? Căn bản tư tưởng của ta chẳng phải là khoan dung đó sao? Mà hậu quả của khoan dung là gì? Là văn hóa đình chùa, là chấp nhận lẫn nhau, là khuyến khích tranh luận trong ôn hòa, tự chủ, thẳng thắn. Trong hoàn cảnh ngày nay, đó chẳng phải là cái hướng để ta nhắm đến hay sao? Huống hồ mọi yếu tố đã hội đủ, chỉ thiếu cái ý muốn thôi!

Dân chủ thế nào?

Trong bài "Đóng góp ý kiến vào báo cáo tổng kết lý luận và thực tiễn hai mươi năm đổi mới", nguyên thủ tướng Võ Văn Kiệt viết: "Về công thức Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ, chúng ta cũng đã từng đưa ra từ rất lâu, ngày nay vẫn được nhắc lại như cũ. Nếu không làm rõ nội hàm của những mối quan hệ đó thì vẫn lâm vào tình trạng nói một đường, làm một nẻo. Chúng ta tiếp tục lúng túng và khó tránh khỏi sẽ lại phạm vào những sai lầm trong việc đảm bảo quyền làm chủ thực sự của nhân dân, trong khi thường xuyên nói đến cái công thức kể trên như một cách để nói, chứ không phải nói để làm, nói vậy mà không phải vậy. Thực chất nội dung của công thức đó chính là đảm bảo được dân chủ trong Đảng, xây dựng được Nhà nước pháp quyền vững mạnh, phát huy quyền tự do dân chủ của mọi công dân đã được quy định trong Hiến pháp của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam".

Tất cả giải pháp chính trị nằm sẵn đầy đủ trong đó. Tôi chẳng làm việc gì khác hơn là triển khai đoạn văn ấy dưới ánh sáng của định nghĩa dân chủ đã nói ở trên. Cách đây gần 20 năm, hồi mới bắt đầu chính sách "đổi mới", tôi đã có viết một bài nhan đề "Lãnh đạo và làm chủ" để chứng minh rằng hai khái niệm đó mâu thuẫn nhau ngay cả trên lý thuyết. Anh "lãnh đạo" tôi, tôi "làm chủ" anh: nói tới nói lui từ đây cho đến tận thế, lý luận cũng chỉ có thể luẩn quẩn loanh quanh như con kiến trong trào phúng của dân gian: con kiến mày leo cành đa, leo phải cành mục leo ra leo vào... Bây giờ, nếu ta tạm gác qua một bên định nghĩa dân chủ là "quyền của dân" để hiểu dân chủ như "chính thể do tranh luận", may ra có thể giải quyết mâu thuẫn đó chăng.

Hãy bắt đầu với thực tế trước mắt: đảng độc quyền lãnh đạo. Tôi chấp nhận thực tế đó, tuy rằng chẳng ai giải thích được cho tôi, một cách thuyết phục, "lãnh đạo" là gì. Lại thêm một "tuy rằng" này nữa không kém hóc búa: tuy rằng tôi vẫn nghe quen tai khẩu hiệu "đảng ta là đảng cầm quyền". Nếu khái niệm "lãnh đạo" khác khái niệm "cầm quyền" thì nhiệm vụ của đảng là gì? Là cầm quyền hay lãnh đạo? Nếu khái niệm "lãnh đạo" đồng nghĩa với "cầm quyền" thì tại sao phải nói lãnh đạo làm gì cho lúng túng? Cứ nói cầm quyền như mọi đảng trên thế giới chẳng phải dễ hiểu hơn sao? Nhưng dù "lãnh đạo" là thế này hoặc thế kia, tình trạng độc quyền không thể nào không thiết lập một mối quan hệ trực tiếp, chặt chẽ và hai chiều giữa đảng với dân. Nếu đảng chỉ lãnh đạo đảng - như các đảng trong các nước đa đảng - thì chỉ đảng viên có liên quan đến sinh hoạt nội bộ của đảng, nhưng ở đây đảng lãnh đạo dân thì làm sao có thể nói rằng chỉ đảng viên thôi, còn dân thì không được biết gì đến nội bộ của đảng? Ngay cả cựu Tổng Bí Thư Lê Khả Phiêu mới đây cũng than phiền là đảng "chưa xây dựng được thiết chế để nhân dân tham gia giám sát đảng viên và giám sát Đảng". Tôi chưa dám đi đến mức đó, chỉ lấy lý luận thông thường ra mà quả quyết rằng dân phải có quyền "biết đến", nghĩa là phải có quyền tham gia gián tiếp vào nội bộ của đảng. Nếu không thì hóa ra đảng đó chẳng có chút liên hệ gì với dân! Tham gia là thế nào? Tham gia để làm gì? Để làm chủ! Tương quan biện chứng giữa "lãnh đạo" và "làm chủ" nằm ở đây. Vì chính ở đây ý nghĩa của "dân chủ là tranh luận" hiển hiện sáng tỏ như ban ngày.

Tranh luận, trước hết là tranh luận trong đảng. Đảng độc quyền không có nghĩa là đảng không biết tranh luận, không có tranh luận. Ngược lại, phải nói rằng chính vì đảng độc quyền cho nên đảng lại càng không sợ tranh luận. Tranh luận trong gia đình, trong anh em đồng chí với nhau, chứ có phải tranh luận với kẻ thù đâu mà sợ? Có ai gạt mình ra đâu, mình yên tâm trong địa vị độc quyền của mình, vậy thì mình sợ ai mà không tranh luận thẳng thắn, tự do với nhau? Có điều là, bởi vì đảng "lãnh đạo" dân cho nên dân phải được theo dõi tranh luận đó, nghĩa là tranh luận đó không được khép kín như là chuyện nội bộ của đảng mà phải công khai trước dân, trước dư luận. Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh không thể nào tự xem mình và để cho kẻ khác xem như là một hội kín. Hội kín thì chỉ đóng cửa chơi với nhau ở bên trong, sao có thể "lãnh đạo" ở bên ngoài? Đã nói "lãnh đạo" thì phải mở; đã mở thì tranh luận công khai là chuyện tất nhiên, nếu không thì lại là kín. Theo dõi tranh luận công khai của đảng là điều kiện tối thiểu nhưng cần thiết để dân thực hiện quyền làm chủ mà chính đảng công nhận, đề nghị, mời gọi.

"Làm chủ" và "lãnh đạo" là hai công việc khác nhau, cũng như dân và đảng viên là hai tư cách khác nhau, cho nên dân không can thiệp trực tiếp vào nội bộ của đảng. Việc bầu cử trong đảng là việc của đảng viên. Đảng viên bầu ra Ban chấp hành trung ương, từ đó bầu ra Bộ Chính Trị, Tổng Bí Thư... Đây là chuyện của đảng viên. Nhưng Tổng Bí Thư, Bộ Chính Trị vv ... lại "đảng ta là đảng cầm quyền", cho nên cũng không thể nói rằng chuyện bầu cử đó chẳng liên quan gì đến dân. Ít nhất, vì dân là "chủ", dân cũng phải biết tại sao, bằng cách nào, vị này được bầu Tổng Bí Thư, vị kia ở trong Bộ Chính Trị. Làm sao biết được, để thực hiện quyền làm chủ, không phải trên đảng, mà là trên nước? Nước là của dân, đâu phải chỉ của đảng viên?

Trong tập tục hiện nay, tất cả các chức vụ của nước, từ Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, thủ tướng, đều xuất phát từ đề nghị của đảng. Vì đảng "lãnh đạo", như thế cũng hợp lý. Nhưng vì dân là chủ, và vì quyền làm chủ được thực hiện qua Quốc hội - cơ quan của nước, chứ không phải của đảng - Quốc hội phải có ý kiến, nghĩa là phải chấp thuận các đề nghị đó. Vấn đề là làm thế nào để dân thấy rằng việc chấp thuận của Quốc hội là có thực, chứ không phải đương nhiên. Mà muốn thế thì chỉ có cách duy nhất thôi là làm thế nào để Quốc hội là Quốc hội thực sự của dân, nghĩa là do dân thực sự bầu lên qua tranh luận công khai, tự do, ít nhất giữa hai ứng cử viên (vì chẳng lẽ ứng cử viên tranh luận với mình hoặc với cái bóng của mình?). Không có điều kiện này thì đừng nói dân làm chủ.

Đến đây, chắc có người sẽ kêu lên: anh này muốn đa nguyên à? Đa đảng à? Thưa không. Tôi hoàn toàn lập luận trên thực tế hiện nay, và hoàn toàn chấp nhận thực tế đó, không đi ra ngoài. Từ đầu cho đến bây giờ, tôi chỉ nói một chuyện thôi là tranh luận, và tôi nghĩ rằng tranh luận là chuyện bình thường trên thế gian này, chuyện của đời sống hàng ngày, chỉ một nơi không có tranh luận mà thôi là nghĩa địa. Tôi cũng chưa đề cập gì đến tranh luận ở ngoài đảng; tôi chỉ mới nói tranh luận ở trong đảng mà thôi, và đây đâu phải là chuyện mới mẻ gì? Có bao giờ mà không có tranh luận trong đảng? Điều duy nhất mà tôi đang làm, và làm trong bối cảnh độc đảng hiện nay, là giải quyết bằng lý luận cái biện chứng khúc mắc giữa "lãnh đạo" và "làm chủ" qua khí cụ phân tích là tranh luận, tức là khí cụ mà ai cũng có nếu có cái đầu.

Vậy thì, trong thực tế độc đảng, hoàn toàn có khả năng có hai ứng cử viên của cùng một đảng. Vấn đề duy nhất ở đây khiến dân phân biệt được thực với giả là hai ứng cử viên có hai ý kiến khác nhau (hoặc không giống nhau như hai giọt nước) tranh luận với nhau thực sự để dân thực hiện quyền làm chủ bằng cách chọn người đáp ứng đúng nhất sở nguyện của mình. Đảng "lãnh đạo" bằng cách cho phép hai (hoặc nhiều) ứng cử viên của mình ra ứng cử trước dân. Dân "làm chủ" bằng lựa chọn. Như vậy là, nói theo nguyên thủ tướng Võ Văn Kiệt, "đảm bảo được dân chủ trong Đảng, xây dựng được Nhà nước pháp quyền vững mạnh, phát huy quyền tự do dân chủ của mọi công dân đã được quy định trong Hiến pháp". Có cái gì mới đâu?

Cái mới, mà chẳng có gì mới, là hai ứng cử viên. Chẳng có gì mới, bởi vì chuyện bình thường nhất trong đời sống này là mỗi giờ, mỗi phút, cái đầu phải lựa chọn, và bảo nó phải chọn giữa một cái thì nó nổi điên. Trong một vở kịch mà tôi được xem cách đây đã lâu, một nhà quý tộc Anh bị đắm tàu, trôi dạt vào một hòn đảo trống trơn với một quần một áo và một người đầy tớ, trên đảo không có gì khác ngoài dừa. Như thường lệ, và theo đúng lễ nghi, sáng hôm sau người đầy tớ khoanh tay cúi đầu mời ông chủ ăn điểm tâm: "Thưa Ngài, Ngài chọn thức uống gì với điểm tâm, trà, sữa, cà phê, ca cao, sô cô la hay là ... nước dừa?" Nghiêm trang, nhà quý tộc đáp: "Nước dừa!" Vô tình, vở kịch diễn một màn "làm chủ" và bầu bán thâm thúy.

Đâu có gì mới! Chỉ cần đọc tiếp bài viết của nguyên thủ tướng Võ Văn Kiệt là đủ thấy vấn đề cũ rích: "Kinh nghiệm lịch sử đã cho chúng ta thấy rằng có rất nhiều trường hợp, một giải pháp từng bị coi là chệch hướng trong một thời gian dài, nhưng sau này lại thấy là đúng. Nhiều giải pháp coi là đúng hướng thì lại vấp phải ách tắc, thất bại". Và nguyên thủ tướng đặt vấn đề: "Vấn đề thực ra có thể là rất cụ thể và sòng phẳng: trên chặng đường trước mắt, thế nào là hướng và thế nào là chệch?" Thế là có sự tranh luận trong đảng với nhau trên vấn đề muôn thuở là "hướng" và "chệch" - nghĩa là trên hai phán đoán. Cai trị, hay "cầm quyền" là chỉ thế thôi: trước hết là vạch hướng. Muốn vạch hướng thì dù cả nhân loại này chỉ còn hai người sống sót thôi cũng phải bàn. Nghĩa là tranh luận. Tranh luận trên hai phán đoán, hai ý kiến, hai cách nhìn, hai phương hướng. Nguyên thủ tướng nói rõ điều đó: "Suy cho cùng những thành tựu cũng như những thất bại mà Đảng gặp phải, dường như phụ thuộc vào hai loại phương pháp tư duy khác nhau": "tư duy tả khuynh, chủ quan, duy ý chí" và "tư duy khách quan, giàu trí tuệ". Tác giả đánh giá: "Hiện nay xu hướng bảo thủ trì trệ xét về số lượng thì không nhiều và tự nó khó có thể là một nguy cơ. Đối trọng với xu hướng đó, những bộ óc có xu hướng đổi mới đúng đắn, muốn bứt phá khỏi những gánh nặng cũ, là một lực lượng không nhỏ." Như vậy là có hai. Hai phương pháp tư duy. Hai xu hướng. Đời sống chính trị bất cứ ở đâu và ở thời nào cũng thế. Có khác chăng là ở đây ta phải lý luận trên tình trạng một đảng. Trong hoàn cảnh đó, quyết định đi theo hướng nào, chệch hay không, xu hướng nào thắng, là quyết định của đảng: đảng "lãnh đạo", đảng vạch hướng như người hoa tiêu. Nhưng trên con tàu bồng bềnh giữa biển khơi, đâu phải chỉ có một mình đảng? Còn có cả dân trong đó! Chuyện sống chết cũng liên hệ đến dân, làm sao dân không có ý kiến gì, không biết gì, trên chuyện tranh luận để vạch hướng của đảng? Làm sao dân không được kêu chệch hướng khi chiếc tàu cứ nhắm vào núi đá mà hồ hởi lướt tới? Chẳng lẽ đến khi nằm trong bụng cá mập rồi dân mới có quyền kêu?

Vậy điều dân muốn là tranh luận trong đảng về "hướng" và về "chệch", về hai xu hướng, phải minh bạch, công khai, để dân biết ý kiến nào là hợp với mình, ý kiến nào không hợp. Ý kiến nào cũng là ý kiến ở trong đảng, từ đảng cả, thì tại sao hai ý kiến khác nhau trong tranh luận của đảng không được trở thành tranh luận của dân qua hai ứng cử viên khác nhau - của đảng cả - trong mỗi cuộc bầu cử Quốc hội? Chỉ có như vậy, và chỉ có như vậy thôi, Quốc hội mới thực hiện được "quyền làm chủ" của dân. Nếu không thì Quốc hội chỉ là Quốc hội xơi nước dừa. Từ Quốc hội được bầu lên như thế qua tranh luận công khai của đảng, thủ tướng sẽ được bầu. Thủ tướng như vậy cũng là của dân mà vẫn là từ đảng. Quốc hội như vậy vẫn là từ đảng mà cũng là của dân. Khó lòng giải quyết biện chứng giữa "lãnh đạo" và "làm chủ" một cách nào khác. Thực sự tôi không nói thêm một điều gì mới, tất cả đều đã nằm sẵn trong bài của nguyên thủ tướng, kể cả vấn đề tranh luận, như khi ông viết: "Cùng nhau chân thành bàn bạc với ý thức trách nhiệm của người cộng sản, mở rộng dân chủ trong tranh luận để nhận thức đúng sai ..." Tôi noi theo gương ông mà thôi.

Thêm ý nhỏ

Tôi tạm ngừng ở đây với lý luận ở mức tổng quát, chưa đi vào chi tiết. Mọi chuyện khó khăn là ở bước đầu, ở cái bước khởi ý muốn. Không có ý muốn thì nói gì cũng nghịch tai. Có ý muốn thì lòng mới mở ra để nghe tiếp. Khi đó tôi mới đi vào chi tiết được. Chẳng hạn tôi sẽ nói về bầu cử Quốc hội: có thể bầu cử liền sau đại hội đảng, như nguyên Chủ tịch Trần Đức Lương vừa đề nghị, để tranh luận giữa hai ý kiến trong đó được phản ánh qua thành phần Quốc hội mới. Chẳng hạn vai trò của Mặt Trận Tổ Quốc được suy nghĩ lại, thế nào để cơ quan này trở thành cơ quan có trách nhiệm độc lập trong việc tổ chức ứng cử, bầu cử. Chẳng hạn Chủ tịch nước có thể là Tổng Bí Thư như có lần ông Lê Khả Phiêu đã gợi ý trong một tình thế khác. Và chẳng hạn, tại sao không suy nghĩ theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, "đảng ta là đảng cầm quyền"? Thẳng thắn, sòng phẳng, trung thực, thật với mình, thật với dân, mà lại dễ hiểu, lời nói đi đôi với việc làm. Minh bạch! "Đảng ta là đảng cầm quyền" nghĩa là: đảng ta có quyền cho nên có trách nhiệm. Trách nhiệm luật định, nghĩa là phải theo đúng hiến pháp và luật pháp. Trách nhiệm chính trị, nghĩa là phải chịu phán quyết của dân. Dân không giải tán được đảng vì dân không làm chủ đảng - chỉ đảng viên làm chủ đảng thôi. Nhưng dân có thể thay đổi Quốc hội, Quốc hội có thể bất tín nhiệm thủ tướng. Vì dân là chủ nước. Đảng "cầm quyền", dân "làm chủ". Vì vậy mà Chủ tịch nước là Tổng Bí Thư. Qua Tổng Bí Thư, đảng cầm quyền trực tiếp với cả bộ máy chính trị và hành chánh duy nhất từ trung ương đến địa phương. Nhưng đảng không "cầm" Quốc hội vì Quốc hội là nước mà người chủ là dân. Trên pháp lý, nơi nào có "chủ" nấy. Đảng viên là chủ đảng; dân là chủ Quốc hội. Bởi vì dân là chủ nước. "Đảng ta là đảng cầm quyền", cứ thế mà suy nghĩ, mà hành động, theo đúng khẩu hiệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh. "Đảng cầm quyền dân làm chủ » , rõ ràng như thanh thiên bạch nhật. Thêm chữ "lãnh đạo" vào thì lý luận nhất thiết phải đi vòng vo, hết cành đa qua cành đào, và thực tiễn là hai bộ máy quyền lực chồng chéo nhau, không cách gì giải quyết được.

Chắc chắn lại có người sẽ nói: biết quá, hậu ý của anh chàng này là tách đảng ra làm hai, là rốt cuộc cũng đa nguyên đa đảng. Xin thưa: đa nguyên là chuyện bình thường, đang hiện diện cùng khắp trong xã hội, ngăn hay không ngăn cũng thế, và xã hội càng "dân giàu nước mạnh", kinh tế càng "phát triển cao", văn hóa càng "tiên tiến", cuộc sống càng "ấm no tự do hạnh phúc" thì đa nguyên càng nẩy nở, lớn mạnh theo, hiển nhiên đến mức bịt mắt cũng thấy; còn đa đảng thì tôi chưa ham, chuyện đó để tương lai phân xử. Nhưng nếu chuyện đó đến, tốt hơn là nó đến trong ổn định, vì lợi ích của dân và của đảng, từ đảng mà ra. Bao nhiêu người đã chảy nước mắt để nói lên điều này. Tôi chỉ góp thêm giọt nước mắt của người ở xa.

Đảng cầm quyền, dân làm chủ, tranh luận công khai. Đó là minh bạch. Đó là dân chủ. Đích thực.

* Bản duyệt lại của bài phát biểu tại Hội Thảo Hè 2006 “Dân chủ và Phát Triển”, tổ chức tại Berkeley (California, Hoa Kỳ) ngày 28-29/7/2006

Chú thích:

1. Về dân chủ trong Hy Lạp cổ đại, đọc hai cuốn sách của J. de Romilly: La Grèce antique à la découverte de la liberté, Hermann, Agora, 1986; và Problèmes de la démocratie grecque, Hermann, 1975. Tóm tắt rất rõ trong G. Soulier, L'Europe, Armand Colin, 1994.

2. Về tranh luận gần đây tại Mỹ trên vấn đề dân chủ đại diện, "ít" dân chủ hay quá "nhiều" dân chủ, qua đó Aristote và dân chủ ở Athènes được đem ra phân tích lại, xem quyển sách của Loren J. Samons: What's Wrong with Democracy?, The University.of California Press, 2004, và bài viết của Mordecai Roshwald, Democracy and Elite, Modern Age, n° 2, Spring 2003.

3. Về khả năng có hai ứng cử viên, báo chí trong và ngoài nước ghi nhận đặc biệt phát biểu của tân Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng khi lãnh chức vụ mới. Tuy rằng ông nói trong một bối cảnh hoàn toàn khác, cũng như ông Trần Đức Lương dưới đây, phát biểu của ông vẫn có tính cách mở ra đường mới nếu muốn. Ngoài nước, tờ Washington Post (26-6-2006) đăng lại lời ông như sau : "I would totally agree that there should be more than one candidate". Ông Nguyễn Phú Trọng là ứng cử viên duy nhất  vào chức vụ chủ tịch Quốc hội.

4. Về nhiệm kỳ của đại hội đảng và nhiệm kỳ của Quốc hội, ông Trần Đức Lương đã phát biểu như sau trước Quốc hội ngày 26-6-2006, khi từ giã chức vụ chủ tịch nước : "Ban CHTU, Quốc hội điều chỉnh sao cho nhiệm kỳ của Đại hội Đảng và nhiệm kỳ Quốc hội gần nhau, tốt nhất là khớp với từng thời kỳ kế hoạch 5 năm của đất nước" http://www.vietnamnet.vn/chinhtri/doinoi/2006/06/584995/

5. Về đề nghị của cựu Tổng Bí Thư Lê Khả Phiêu, xem Vũ Quang Việt: Chuyển biến trong lãnh đạo và hệ thống lãnh đạo Đảng và Nhà nước Việt Nam từ sau 1975: Khả năng dân chủ hóa và chống tham nhũng, trong Hội Thảo này. Vũ Quang Việt nhấn mạnh quá trình phát triển của đảng Cộng sản từ một đảng cách mạng đến một đảng chính trị bình thường trong bối cảnh kinh tế tư bản chủ nghĩa.

4. Khả năng tách bạch hai khuynh hướng trong đảng cũng không xa lạ gì với các tác giả, chuyên gia và cố vấn ở Bắc Kinh khi bàn về chuyển đổi chính trị ở Trung Quốc. Xem Joseph Kahn, At a secret meeting, Chinese Analysts Clashed Over Reforms, New York Times, 7-4-2006.

5. Khả năng nổ ra một đột biến đưa đến xáo trộn bất ngờ bao giờ cũng thấy trong lịch sử. Trong một quyển sách xuất bản gần đây về kinh nghiệm Trung Quốc, tác giả Minxin Pei bác bỏ luận thuyết phát triển kinh tế sẽ đưa đến dân chủ, nhưng không từ bỏ khả năng dân chủ xảy ra một cách bất ngờ vì một khủng hoảng có thể nổ ra bất cứ lúc nào do thối nát tích tụ nhiều năm, tham nhũng trầm trọng, quản lý sai lầm, thể chế thoái hóa ... Xem Minxin Pei, China's Trapped Transition. The Limits of Developmentat Autocracy, Cambridge, Harvard University Press, 2006; và Minxin Pei, The Dark Side of China's Rise, Foreign Policy, March-April 2006, (tóm tắt quyển sách, trong đó ông nói rõ: "China's future will be decay, not democracy" ). Cũng xem bài điểm sách của Ellen Bork, China Syndrome. Capitalism does not necessarily lead to democracy, Weekly Standard, n° 35, 2006.

6. Trong biến cố chính trị gần đây ở Thái Lan đưa đến việc dân chúng biểu tình đòi thủ tướng Thaksin Shinawatra từ chức, ông này tố cáo những người chống ông là "chỉ trích vua". Tôi giật mình khi đọc trong báo chí câu tuyên bố của vua Bhumibol: "Nói rằng không được chỉ trích vua là nhục mạ nền quân chủ. Chính vua mong muốn nghe nhiều hơn nữa những lời chỉ trích." (Francis Deron, Roi et citoyen, Le Monde 7-6-2006).

Thảo nào vua Bhumibol được nhân dân Thái yêu quý đến thế.

HẾT

Nguồn: Tạp chí Thời đại mới

Thực hiện ebook: Metquathantanay

Thuvien-ebook.com

Hanoi, 12/2007