Dân ca Việt Nam

Sưu tầm từ: dacsacvanhoa.toquoc.gov.vn

Mục lục:

* Dân ca Miền Bắc

* Dân ca Miền Trung

* Dân ca Miền Nam

*              *              *              *

Dân ca Miền Bắc

Quan Họ

Quan họ là một làn điệu dân ca nổi tiếng của vùng đồng bằng Bắc Bộ, Việt Nam mà tập trung chủ yếu ở vùng Bắc Ninh-Kinh Bắc, thường do hai bên nam-nữ hát đối nhau. Bên nam gọi là liền anh, bên nữ gọi là liền chị.

Các chàng trai, cô gái xứ sở quan họ hào hứng, hồi hộp đón chờ ngày hội làng, bởi trong những ngày hội đó, họ được thức thâu đêm, suốt sáng để được nghe, được hát và thi hát. Qua đó, họ học thêm ở nhau những câu ca, những làn điệu mới, họ tìm thấy ở nhau sự đồng cảm qua những ánh mắt, nụ cười.

Những người đi hát thường tập hợp với nhau trong một tổ chức nhất định, gọi là Quan Họ.

Quan Họ là một tập thể người gồm nam và nữ. Những tập thể như vậy bao giờ cũng ở cùng một làng. Số người chung một nhóm có từ 4 tới 7 người. Đứng đầu nhóm là một người đứng tuổi gọi là “Anh cả, Chị cả” hay còn gọi là “Ông già Quan Họ”, “Bà già Quan Họ”. Do đó trong các điệu hát Quan Họ người ta thường nghe những danh từ “anh hai, anh ba”, “chị hai, chị ba” do vai vế trong gia đình Quan họ.

Một làng ngày xưa ở vùng Bắc Ninh có thể có tới 10 bọn Quan Họ. Nhưng họ không có quyền kết bạn với nhau mà phải lựa một bọn ở một làng khác để kết nghĩa. Thường là một bọn nam của thôn làng này kết nghĩa với một bọn nữ của thôn làng khác. Cuộc kết nghĩa bắt đầu là cuộc gặp gỡ tại một cuộc hát hội. Bên trai vô quán mua trầu cau mời bên nữ. Nếu bên nữ nhận trầu tức là muốn nói là họ chưa có kết bạn với ai. Nếu hai bên hát tâm đầu ý hiệp ở một cuộc hát thì bọn trai mới đi tới nhà gia đình chị cả hay chị hai của bọn gái để xin phép cha mẹ của chị cả chị hai để xin kết bạn. Sau đó họ hát với nhau suốt cả đêm theo lề lối trình tự của một cuộc hát Quan họ.

Các tổ chức Quan Họ thường hát nhân dịp hội đình, chùa, đám cưới, lễ hội hàng năm. Khi đi hát, trai thì áo lụa, áo the, quần ống sớ, khăn xếp, ô lục soạn; gái thì nón thúng quai thao, mặc mớ bảy mớ ba, áo tứ thân nhiễu điều, nhiễu tía, yếm đào xẻ con nhạn, thắt lưng hoa đào, hoa lý, khuyên vàng và xà tích bạc.

Khi gặp nhau, họ ăn nói rất lịch sự khách sáo. Thí dụ khi mời ăn cơm thì nói:

“Hôm nay liền chị đã có lòng sang chơi bên đất nước nhà em, anh em nhà em chạy được mâm cơm thì đầu mâm đĩa muối, cuối mâm đĩa vừng, mâm đan bát đàn để xin mời đường quan họ dựng đũa lên chén, để anh em nhà em được thừa tiếp, ạ”

Trong bữa ăn, nếu bên nữ ăn nhỏ nhẹ thì bên nam mời khéo:

“Cơm hẩm ăn với rau dưa

Quan họ làm khách em chưa bằng lòng” .

Các chị liền đáp lại như sau:

“Liền anh nói vậy chứ

Cơm trắng ăn với thịt gà

Tuy rằng ăn ít nhưng mà no lâu đấy ạ”

Khi muốn mời bên nữ hát, bên nam lên tiếng:

“Cung môn treo cửa mành mành

Gần mà chẳng được nghe canh đồng hồ"

Khi được bên trai mời hát, bên gái lại nhún mình:

“Các liền anh như ông trăng sáng khắp cả bàn dân thiên hạ, chúng em như bóng đèn dầu

thấp thoáng trong nhà”.

Trong những ngày hội các Quan họ gặp nhau hát ở cửa đình (“Cây trúc xinh”) sườn đồi, bờ ao, dọc đường cái quan. Nhưng cũng có khi hát trên thuyền thúng ở ao, hồ vừa chèo thuyền vừa hát. Do đó có các bài “Ngồi tựa mạn thuyền”, “Chén son để cạnh mạn thuyền”, “Thuyền thúng”. Khi hát ở ngoài trời tất cả đều phải che dù cho phía nam và đội nón quai thao cho phía nữ.

Cuộc hát Quan Họ phải theo một trình tự cố định:

1. Mở đầu là hát giọng lề lối. Giọng xưa nhất là Phong thu, Gửi thư, Thơ Đúm, Đàn Đúm. Ngày nay các Quan họ trẻ chỉ hát được các giọng Hừ Là, Là Rằng, Tôi Rằng, Bạn lan, Cây Gạo.

2. Sau đó tới giọng sổng và giọng vặt. Trong giọng vặt có đủ loại hát bắt nguồn từ các điệu dân ca, hát tuồng, chèo, chầu văn, v.v. Nhiều bài hát có quan hệ với bài lý (dân ca miền Trung và miền Nam) như “Lý con sáo”, “Lý Mười Thương”, “Lý cây đa”. Từ bài “Lý Cây Đa” nẩy sinh ra nhiều biến dạng như “Chẻ tre đan nón”, “Trèo lên quán dốc”...

Trong dân ca Quan Họ tình yêu được bộc lộ một cách bỏng bẩy, khéo léo:

“Vợ anh như ngọc như ngà

Anh còn tình phụ nữ là thân em”

“Em đi đêm lại sợ Ông thầy

Em đi ban ngày sợ Mẹ mấy Cha

Yêu em, anh mở cửa ra"

"Ở nhà có mẹ cùng cha

Lẽ đâu tôi dám nguyệt hoa cùng người”

3. Có những bài quan họ mới được sáng tác gần đây. Bài “Ông Tơ” bắt nguồn từ bài “Nỗi dương sông” trong một vở tuồng sân khấu dân gian. Năm 1944, bài quan họ “Ca Đàn” được sáng tác dựa trên bài “Thu trên đảo Kinh châu” của Lê Thương, bài “Hát giã” dựa trên bản dân ca “Cò lả”. Bài “Trống Cơm” được sáng tác vào năm 1954 dựa trên một giai điệu xưa.

4. Sau cùng là các giọng Giã bạn, tiễn bạn kéo dài cho tới sáng như trong hát Ghẹo.

Quan họ hiện đã được Thủ tướng Chính phủ đồng ý giao cho Bộ Văn hóa Thông tin có kế hoạch lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới

Hát Trống Quân

Hát “Trống quân” là một loại hình trong kho tàng dân ca Bắc Bộ, những bài hát trống quân thường diễn ra trong các dịp hội hè, trong những đêm trăng sáng, đặc biệt là rằm tháng tám.

Nguồn gốc hát Trống quân có nhiều thuyết:

Các nhà nho Việt Nam cho rằng "Trống quân" do hai chữ "Tống quân" (tiễn bạn) mà ra. Theo tương truyền ngày xưa khi một ông quan rời tỉnh này đi tỉnh khác, bạn bè tiễn đưa một quãng đường. Lúc sắp chia ly, người đi đưa đặt một cái trống xuống đất rồi vừa nhịp trống vừa hát bài tiễn bạn trong đó có câu: "Tống quân nam phó thương như chi hà" (khi ta tiễn bạn đi về phía nam, lòng đau đớn thế nào ai rõ được) (theo G. Cordler).Có thuyết cho rằng: Trống quân bày ra từ đời Nguyễn Huệ. Nguyên khi ra Bắc đánh bọn xâm lược Thanh (cuối thế kỷ 18), quân sĩ lắm kẻ nhớ nhà, vua Quang Trung Nguyễn Huệ mới bày ra một cách cho đôi bên giả làm trai gái hát đối với nhau để cho quân sĩ vui lòng. Đang khi hát có đánh trống làm nhịp cho nên gọi là Trống quân (theo Phan Kế Bính).

Có thuyết gần giống như thuyết thứ hai, cho rằng; hát Trống quân có nguồn gốc từ lối hát "Trung quân" một điệu hát của quân lính đi theo nhịp trống. Mà quân đây là quân Nghệ Tĩnh của đạo binh Nguyễn Huệ kéo ra Bắc đánh giặc Thanh xâm lăng, cõng nhau rong ruổi ngày đêm không nghỉ (*). Về sau khi chiến tranh đã qua, nhân dân đem lối hát này vào những buổi hội hè gọi là hát Trống quân (theo Phạm Duy).

Có thuyết cũng cho rằng loại hát này phát xuất từ những điều kiện lịch sử gần giống như hai thuyết vừa kể, chỉ khác về mặt thời gian, là Trống quân có từ đời Trần lúc chống giặc Nguyên xâm lược (thế kỷ thứ 13). Tục truyền rằng: những lúc đóng quân để nghỉ ngơi, muốn giải trí, binh sĩ Việt Nam ngồi thành hai hàng đối diện nhau, gõ vào tang trống mà hát. Cứ một bên "hát xướng" vừa dứt thì bên kia lại "hát đối". Sau khi đuổi được quân xâm lăng khỏi bờ cõi, hòa bình được lập lại, điệu hát Trống quân được phổ biến trong dân gian. Có nơi gõ nhịp vào tang trống, có nơi căng một dây thép thật thẳng để đánh nhịp (theo Vũ Ngọc Phan).

Hát Trống quân cũng như hát Quan họ không phải thuộc hát lao động, mà thuộc về loại hát lễ hay hát hội. Người hát thuộc về mọi tầng lớp trong xã hội nông thôn. Nhà nho, thư sinh hát với con cái gia đình kỳ mục, giàu có hay gia đình thường dân. Họ hoàn toàn không phải ca sĩ chuyên nghệ mà chỉ là "tài tử" nghiệp dư sính hát, biết hát... Phần đông là trai và gái đến tuần cập kê, đi hát hội để tìm gặp tài sắc, ước định tương lai.

Hát hội có hai hình thức: hát vui chơi và hát thi lấy giải. Nơi hát có thể là nhà riêng, giữa làng, đầu xóm hay trên sân đình Thành Hoàng.

Thi hát có khi tổ chức giữa hai nhóm trai vài gái, có khi giữ hai thanh nam thanh nữ. Ngoài mấy cuộc thi hát tại nhà, trai gái nông dân tự động tổ chức nhiều hội hát trên đám đất rộng giữa làng, bên bờ ruộng hay ở đầu cổng xóm. Trai gái ngồi ra hai bên cách nhau chừng mươi thước. Giữa hai toán có một cái "trống quân" mà ngày xưa gọi là "thổ cổ". Trai hát xướng lấy que tre đánh vào dây kêu bình bình; gái hát đáp gõ cái sênh kêu cách cách làm nhịp.

Trống quân, cũng như hầu hết các loại dân ca khác, vay mượn nhiều nơi kho tàng phong dao. Văn thể Trống quân là thơ lục bát. Nhưng khi hát, câu 6 chữ và câu 8 chữ biến thể là cứ sau tiếng thứ hai ở mỗi câu, người hát đệm tiếng thời, thì, hay này, v.v... Và, cứ đến tiếng thứ tư ở mỗi câu thì lên giọng và thêm vào mấy tiếng í a hay ứ ư; có khi người hát lặp lại chữ chót của câu 8 chữ. Thí dụ:

Trên trời (này) có đám (ứ ư) mây xanh

Giữa thì (này) mây trắng (ứ ư) chung quanh mây vàng

Ước gì (này) anh lấy được nàng

Thì anh (này) mau gạch Bát Tràng (đem) về xây.

Xây dọc (rồi) anh lại xây ngang.

(chứ) Xây hồ (này) bán nguyệt (để) cho nàng (chân) rửa chân.

Nên ra (thì) tình ái nghĩa ân.

Chẳng nên (thì) phú giả (ứ) về dân (tràng) Bát (ừ) tràng.

Những tiếng như: thời, này, rồi, rằng, mà, ấy, mấy, nó, cái, con, anh, em... thêm vào khi hát gọi là tiếng đệm; và những tiếng như í, a, ư, ứ, ừ ... gọi là tiếng đưa hơi dùng để ngân nga. Âm hưởng dịu dàng hay réo rắt của tiếng đệm và tiếng đưa hơi làm sao giọng Trống quân mang sức truyền cảm mạnh mẽ.

Đó là đặc điểm quan trọng của Trống quân về hình thức. Đặc điểm này lại phù hợp với nội dung Trống quân là biểu lộ được nỗi vừa vui vẻ vừa chứa chan cảm động, và nói lên được những thích thú cao thượng của sự sinh hoạt nông thôn, những cảnh đẹp đẽ của quê hương, những điều trù phú đặc biệt của đất nước. Trống quân còn là một loại hát tình tứ, hoặc nói đến nghĩa bạn bè, nhất là hay đề cao tình luyến ái giữa trai gái nông dân.

Trống quân có tính cách đối thoại. Nó là một lối hát đối giữa trai và gái, một lối đối đáp hỏi trả qua lại. Thí dụ:

Bên trai đố:

Anh đố em câu này em giảng làm sao?

Cái gì (mà) thấp cái gì (mà) cao;

Cái gì (mà) sáng tỏ (ứ) hơn sao (ở) trên trời.

Cái gì (mà) em giải (cho) anh ngồi,

Cái gì (mà) thơ thẩn (ứ) ra chơi (ừ) (đào) vườn đào.

Cái gì (mà) sắc hơn dao (ứ)

Cái gì (mà) phơi phới (ứ) lòng đào (thì em) bảo anh.

Bên gái trả lời:

Anh đã đố thì em xin giảng ra,

Dưới đất (thì) thấp, trên giời (thì) cao

Ngọn đèn (thì) sáng tở (ứ) hơn sao (ở) trên trời...

Chiếu hoa (này) em giải (cho) anh ngồi (mà)

Đêm nằm (thì) mơ tưởng (ứ) ra chơi (ư) (đào) vườn đào.

(Chứ) Nước kia thì (nó) sắc hơn dao

(Chứ) Trứng gà (thì) phơi phới (ứ) lòng đào (thì em) bảo anh.

Hát Trống quân, trai gái bao giờ cũng thiên về tình cảm. Hoặc bằng câu ướm hỏi, thử thách, hoặc bằng lời tâm sự. Do đó, Trống quân có tính chất trữ tình, tính chất giao duyên rất sâu sắc. Vì đối đáp, hỏi trả, nên hát Trống quân đòi hỏi người hát phải có tài mẫn tiệp, xuất khẩu thành thi, đột xuất nhanh trí... nhưng bao giờ cũng vẫn giữ thái độ phong nhã, lời không sàm sỡ, lố lăng.

Trống quân không phải là một loại trống, mà là một sợi mây dài độ 3, 4 thước tây và dày độ 1 phân tây. Người ta cắm hai đầu sợi dây mây dưới đất bằng hai cây cọc nhỏ bằng gỗ hay bằng tre. Ngay chính giữa sợi mây, người ta đào một lỗ vuông độ 4 tấc mỗi bề, rồi bịt lỗ ấy bằng một miếng ván mỏng. Có khi người ta dùng một khúc tre, một đầu chống lên sợi mây, một đầu chịu trên mặt gỗ.

Có khi người ta cột sợi mây với mặt ván. Người đánh trống quân dùng hai chiếc đũa con đánh lên sợi mây. Sợi mây rung làm mặt ván rung, và tiếng mây rung nhờ lỗ đất làm vang lên nghe thình thùng thình như tiếng trống. Có khi người ta đào một lỗ miệng tròn và hình giống như một cái chum, và đậy miệng lỗ bằng một miếng ván tròn và mỏng. Có khi người ta để trong lỗ đất một thùng dầu hỏa. Trên miệng thùng có tấm ván và cây cọc để chống chính giữa sợi mây. Có thùng này tiếng vang càng mạnh.

Tóm lại, Trống quân là một loại hát hội vấn đáp giữa nam nữ thanh niên, khuyến khích họ giải bày tình cảm, thông minh và cốt cách qua trung gian của nghệ thuật, trong không khí vui vẻ tưng bừng của hội thu. Ba địa danh nổi tiếng với hát Trống quân là Phú Thọ, Đức Bắc và Trống quân Hữu Bổ

Hà Nam: Quê hương của “Hát Dặm”

Hát Dặm Hà Nam cũng như nhiều loại hình dân ca nổi tiếng khác được coi là di sản văn hóa phi vật thể rất quý giá của dân tộc ta. Xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam là quê hương của hát Dặm.

Nguồn gốc hát Dặm

Nguồn gốc hát Dặm gắn liền với những chiến công lẫy lừng của tướng quân Lý Thường Kiệt - người Anh hùng kiệt xuất năm 1069 đã đem quân đi trấn yên bờ cõi phương nam rồi chiến thắng trở về.

Truyền thuyết của làng Quyển Sơn kể rằng: Trên đường ra trận, Thái úy Lý Thường Kiệt dừng lại, đóng quân ở Quyển Sơn một đêm. Ngài nằm mộng thấy hai người (một mẹ và một con gái), xưng là thần và nói với ngài rằng: "Tướng quân đi đánh trận, nếu gặp khó khăn gì thì mẹ con tôi sẽ giúp...". Quả nhiên ngài đi đánh trận thắng lớn. Khi về, ngài lại đến Quyển Sơn, thấy một ngôi đền thờ một vị hoàng hậu và một vị công chúa, không biết về đời nào, ngài liền lập ngay trang trại ở gần ngôi đền ấy để làm nơi tĩnh sĩ (nghỉ ngơi). Rồi năm nào, ngài cũng cho dân làng mở hội để kỷ niệm chiến thắng vào hai ngày: mùng 5 tháng 2 và mùng 2 tháng 5 (âm lịch). Trong khi dân làng hội hè, ngài cho hát những câu mà ngài đặt ra hoặc của người đương thời sáng tác, tức là dân ca hát Dặm Quyển Sơn.

Nội dung hát Dặm

Hát Dặm không chỉ  mang nội dung tín ngưỡng mà qua nghiên cứu, chủ đề các bài hát Dặm còn rất sát với công việc làm ăn, với ước mơ của người lao động và tâm tư của người chiến sĩ ngoài mặt trận. Dân ca hát Dặm có những điệu múa và bài hát chủ yếu nói về sản xuất và chiến đấu, cày bừa, cấy hái, trồng dâu, chăn tằm, ươm tơ, dệt vải, tương tư chồng đi xa đánh giặc, phát đường cho quân chảy, đóng quân, lập bếp, làm súng đạn, chèo thuyền cho quân đi đánh giặc xâm lược, đẩy xe, đẩy thuyền khi thắng trận trở về, hát mừng chiến thắng, hành tiệc bách quan...

Rõi ràng là dung lượng hiện thực phản ánh của dân ca hát Dặm khá phong phú, nội dung tín ngưỡng chỉ chiếm một tỷ lệ không lớn trong số các bài hát.

Hình thức hát Dặm

Theo cuốn sách Dân ca hát Dặm Hà Nam  - một công trình nghiên cứu nghiêm túc của nhà văn hóa Trọng Văn đã được giải thưởng loại A, năm 1999 của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, hầu như  tất cả các bài hát Dặm (trừ điệu hát kép) đều có múa kèm theo. Về nhạc cụ có một cái xênh tre, do cụ trùm gõ làm nhịp (trừ lúc chảy quân mới có thêm hai cái trống con đánh khi diễu quân). Cụ trùm phải là người thuộc hết các bài hát, điệu múa và có giọng hát hay, múa khéo để hướng dẫn các cô gái tập múa, tập hát Dặm. Không ai có thể làm thay vai trò của cụ trùm.

Số điệu hát Dặm

Có rất nhiều số liệu khác nhau, như theo nhà nghiên cứu Trọng Văn thì hát Dặm có khoảng 23 làn điệu. Chúng ta rất cần bảo tồn, giữ gìn và phát huy tinh hoa của loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này, phục vụ công cuộc chấn hưng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Mùa xuân nhớ khúc đồng dao

Tôi có làm thơ cho thiếu nhi nên cứ mãi loay hoay với chuyện vẽ câu và tiếp cận "thị trường", chợt một hôm nghe đứa con gái đọc mấy câu đồng dao, bỗng ngộ ra thêm một chút nghề thơ. Thì ra, những câu thơ hồn nhiên nhất lại chính là những câu thơ khó viết nhất. Cái hay của câu thơ cho con trẻ chính là khi nó được cất lên từ cái miệng bé xinh và giọng nói ngọng ngịu của trẻ. Thương sao là thương và trên cả tuyệt vời là khi nghe con đọc thơ, hát đồng dao, bi bô những câu có vần có vè. Con nít như tờ giấy trắng nên dễ đồng cảm với những vần thơ, văn vần, đồng dao,…? Những ông bố bà mẹ giàu kiên trì, những nhà sư phạm, những cô giáo dạy trẻ… rất hiểu điều này.

Có lẽ trong văn nghệ dân gian, đồng dao là sản phẩm gần như "độc quyền" của trẻ em, thường gắn với những trò chơi nhất định. Ví dụ ở vùng Nam Trung bộ có trò chơi Kéo cưa, các em vừa chơi vừa hát

Tôi có làm thơ cho thiếu nhi nên cứ mãi loay hoay với chuyện vẽ câu và tiếp cận "thị trường", chợt một hôm nghe đứa con gái đọc mấy câu đồng dao, bỗng ngộ ra thêm một chút nghề thơ. Thì ra, những câu thơ hồn nhiên nhất lại chính là những câu thơ khó viết nhất. Cái hay của câu thơ cho con trẻ chính là khi nó được cất lên từ cái miệng bé xinh và giọng nói ngọng ngịu của trẻ. Thương sao là thương và trên cả tuyệt vời là khi nghe con đọc thơ, hát đồng dao, bi bô những câu có vần có vè. Con nít như tờ giấy trắng nên dễ đồng cảm với những vần thơ, văn vần, đồng dao,…? Những ông bố bà mẹ giàu kiên trì, những nhà sư phạm, những cô giáo dạy trẻ… rất hiểu điều này.

Có lẽ trong văn nghệ dân gian, đồng dao là sản phẩm gần như "độc quyền" của trẻ em, thường gắn với những trò chơi nhất định. Ví dụ ở vùng Nam Trung bộ có trò chơi Kéo cưa, các em vừa chơi vừa hát

"Kéo cưa kéo kít
Làm ít ăn nhiều
Đụng đâu ngủ đó
Nỡ lấy mất cưa
Lấy gì mà kéo";

còn trò chơi tương tự ở một số tỉnh phía Bắc thì mấy câu đầu các em hát

"Kéo cưa lừa xẻ
Ông thợ nào khỏe
Thì ăn cơm vua
Ông thợ nào thua
Về bú tí mẹ".

Nói chung, đồng dao trong các trò chơi con trẻ ở các vùng đều khá giống nhau ở nội dung, chỉ khác một vài tiếng địa phương. Như ở trò chơi Giặt chiếu phơi lưới, có vùng hát
"Giặt chiếu phơi khô
Đem vô bà nằm",

có vùng lại hát
”Giặt lưới phơi khô
Trời mưa cuốn lại";
trò này nhẹ nhàng, thường dành cho con gái. Còn ở trò chơi Rồng rắn là trò phải có một nhóm đông trẻ em, thường diễn ra trong các đêm trăng, cả bọn cùng hát

"Rồng rắn lên mây
Có cái cây lúc lắc
Có ông chủ ở nhà không?".

Sau đó là cuộc đối đáp giữa cái đầu rắn và ông chủ, rồi một cuộc rượt đuổi vui vẻ nhưng không kém phần hồi hộp. Cứ thế, trò chơi tiếp tục lặp đi lặp lại đến lúc cha mẹ gọi về nhà ngủ, và rồi trong giấc mơ, có đứa vẫn còn lẩm nhẩm "Rồng rắn lên mây…" cùng với nụ cười sung sướng trên môi.

Đôi khi chất thơ đằm thắm lại thốt lên trong những bài đồng dao khi lời bà ru cháu, lời mẹ ru con, lời chị ru em:

"Cái ngủ mày ngủ cho lâu
Mẹ mày đi cấy đồng sâu chưa về…",

"Con cò mà đi ăn đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao…",

"Thằng Cuội ngồi gốc cây đa
Để trâu ăn lúa gọi cha ời ời…".

Đơn giản, dễ nhớ nhưng không kém phần tinh tế, dí dỏm của đồng dao đã tự nhiên hấp dẫn mê hồn đối với trẻ thơ.

Dẫu biết nhiều trò cùng những bài đồng dao bây giờ còn rất ít trẻ em chơi và hát nữa, nhưng những nét đẹp của nó vẫn mãi lung linh trong ký ức cõi người. Đồng dao vẫn riêng chiếm một khoảng trời kỳ vĩ, một nguồn văn nghệ tinh thần giàu có cho trẻ thơ, cần phải được chú trọng phát huy lan tỏa; cũng là để giúp đỡ phần nào cho cái sự thiếu hụt bài hát cho con trẻ, đến nỗi trong một số băng đĩa ca nhạc tuổi thơ, ai đó đã bắt các em hát bài Hôm qua em đi chùa Hương,… Và tôi biết vẫn còn rất nhiều người tâm huyết với đồng dao, đang lặng lẽ đưa nó về với tuổi thơ huyền ảo. Đơn sơ như đồng dao mà cũng thăm thẳm như đồng dao, bởi thế không ai ngạc nhiên khi nó theo ta suốt dọc đường đường trần, một lúc nào đó chợt nghe ông lão gần đất xa trời bỗng hồn nhiên cất giọng đục khàn:

"Trời mưa lâm râm
Cây trâm có trái
Con gái có duyên / Đồng tiền có lỗ…"

HÁT VÈ / NÓI VÈ

Vè là một bài văn kể một chuyện đặc biệt xảy ra và ngụ ý khen chê. Bài văn làm theo thể thơ bốn chữ, năm chữ, lục bát, hay song thất lục bát hoặc các thể thơ biến thể. Hát những câu vè thường lấy giọng đọc lên, không có đệm trên, đệm giữa, hay đệm dưới như các lối hát dân ca khác, nhưng dựa trên nhịp 2/4. Ở miền Nam, những câu vè về trái cây, các loại cá, các thứ bánh, vv... ngoài lối vè kể chuyện. Các câu vè thường bắt đầu bằng sáu chữ

Nghe vẻ nghe ve Nghe vè..........

Thí dụ vè trái cây:

Nghe vẻ nghe ve

Nghe vè trái cây

Dây ở trên mây

Là trái đậu rồng

Có vợ có chồng

Là trái đu đủ

Chặt ra nhiều mủ

Là trái mít ướt

Hình tựa gà xước

Vốn thiệt trái thơm

Cái đầu chơm bơm

Đúng là bắp nâú

Hìnhthù xâu xấu

Trái cà dái dê

Ngứa mà gãi mê

Là trái mắt mèo v.v.

Hát vè để tiêu khiển trong lúc làm việc, hát lúc nhàn rỗi một mình. Hát vè không có nhạc, nhưng có tiết điệu được thế hệ trẻ xưa và nay yêu thích. Gần đây ở Việt Nam, có nhiều nhóm nhạc trẻ đã chuyển hát vè thành nhạc Rap.

Chèo

Chèo là một trong những loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian Việt Nam. Chèo phát sinh và phát triển ở đồng bằng Bắc Bộ. Loại hình sân khấu này phát triển cao, giàu tính dân tộc. Nếu sân khấu truyền thống Trung Quốc có đại diện tiêu biểu là Kinh kịch của Bắc Kinh và sân khấu Nhật Bản là kịch nô thì đại diện tiêu biểu nhất của sân khấu truyền thống Việt Nam là chèo.

Ở Đồng bằng châu thổ sông Hồng mỗi khi vụ mùa được thu hoạch, họ lại tổ chức các lễ hội để vui chơi và cảm tạ thần thánh đã phù hộ cho vụ mùa no ấm. Từ thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, họ đã biết biểu diễn các vở chèo đầu tiên trên sân đình. Nhạc cụ chủ yếu của chèo là trống chèo. Chiếc trống là một phần của văn hoá cổ Việt Nam, người nông dân thường đánh trống để cầu mưa và biểu diễn chèo.

Chèo bắt nguồn từ âm nhạc và múa dân gian, nhất là trò nhại từ thế kỷ 10. Qua thời gian, người Việt đã phát triển các tích truyện ngắn của chèo dựa trên các trò nhại này thành các vở diễn trọn vẹn dài hơn.

Tới thế kỷ 18, hình thức chèo đã được phát triển mạnh ở vùng nông thôn Việt Nam và tiếp tục phát triển, đạt đến đỉnh cao vào cuối thế kỷ 19. Những vở nổi tiếng như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Kim Nhan, Trương Viên xuất hiện trong giai đoạn này. Đến thế kỷ 19, chèo chịu ảnh hưởng của tuồng, khai thác một số tích truyện như Tống Trân, Phạm Tải, hoặc tích truyện Trung Quốc như Hán Sở tranh hùng. Đầu thế kỷ 20, chèo được đưa lên sân khấu thành thị trở thành chèo văn minh. Có thêm một số vở mới ra đời dựa theo các tích truyện cổ tích, truyện Nôm như Tô Thị, Nhị Độ Mai.

Những đặc trưng của chèo:

Về nội dung, chèo miêu tả cuộc sống bình dị của người dân nông thôn. Khát vọng sống thanh bình giữa một xã hội phong kiến đầy bất công. Ngoài ra nhiều vở chèo còn thể hiện cuộc sống vất vả của người phụ nữ sẵn sàng hy sinh bản thân vì người khác. Nội dung của các vở chèo lấy từ những truyện cổ tích, truyện Nôm; được nâng lên một mức cao bằng nghệ thuật sân khấu mang giá trị hiện thực và tư tưởng sâu sắc.

Trong chèo, cái thiện luôn thắng cái ác, các sỹ tử tốt bụng, hiền lành, luôn đỗ đạt, làm quan còn người vợ thì tiết nghĩa, cuối cùng sẽ được đoàn tụ với chồng. Ngoài ra chèo còn thể hiện tính nhân đạo, như trong vở Trương Viên.

Chèo luôn gắn với chất "trữ tình", thể hiện những xúc cảm và tình cảm cá nhân của con người, phản ánh mối quan tâm chung của nhân loại : tình yêu, tình bạn, tình thương.

Nhân vật trong chèo thường mang tính ước lệ, chuẩn hóa và rập khuôn. Tính cách của các nhân vật trong chèo thường không thay đổi với chính vai diễn đó. Những nhân vật phụ của chèo có thể đổi đi và lắp lại ở bất cứ vở nào, nên hầu như không có tên riêng. Có thể gọi họ là thầy đồ, phú ông, thừa tướng, thư sinh, hề v.v...

Diễn viên đóng chèo nói chung là những người không chuyên, hợp nhau trong những tổ chức văn nghệ dân gian gọi là phường chèo hay phường trò..."Hề" là một vai diễn thường có trong các vở diễn chèo.

Đây là loại hình nghệ thuật tổng hợp các yếu tố dân ca, dân vũ và các loại hình nghệ thuật dân gian khác ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nó là hình thức kể chuyện bằng sân khấu, lấy sân khấu và diễn viên làm phương tiện giao lưu với công chúng và có thể được biểu diễn ngẫu hứng.

Sân khấu chèo dân gian đơn giản, những danh từ chèo sân đình, chiếu chèo cũng phát khởi từ đó.

Chèo sử dụng tối thiểu là hai loại nhạc cụ dây là đàn nguyệt và đàn nhị đồng thời thêm cả sáo nữa. Ngoài ra, các nhạc công còn sử dụng thêm trống và chũm chọe. Trong chèo hiện đại có sử dụng thêm các nhạc cụ khác để làm phong phú thêm phần đệm như đàn thập lục, đàn tam thập lục, đàn nguyệt, tiêu v.v...

Vở tiêu biểu

Một số vở chèo dân gian tiêu biểu: Trần Tử Lệ, Tuần Ty Đào Huế, Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình-Dương Lễ, Từ Thức gặp tiên, Kim Nhan, Chu Mãi Thần, Súy Vân giả dại, Nghêu sò ốc hến, Bài ca dựng nước, Đồng tiền Vạn Lịch...

Phân loại chèo

Chèo là một trong những môn nghệ thuật đa dạng và có nhiều loại như chèo sân đình, chèo cải lương, chèo chái hê, chèo hiện đại ….

Các nghệ sỹ nổi tiếng

•    Tào Mạt : là người có đóng góp lớn trong sự phát triển chèo hiện đại.

•    Nguyễn Thị Minh Lý, bà sinh năm 1912, là con gái Trùm Thịnh, người đã cùng với Nguyễn Đình Nghị và Cả Tam đóng góp lớn cho việc hiện đại hóa chèo đầu thế kỷ 20.

•    Hoa Tâm, người xã Kim Động, tỉnh Hưng Yên.

•    Gần đây có các nghệ sỹ : Thanh Trầm, An Chinh, Hoài Thu, Xuân Hinh, Vân Quyền...

Các làng chèo nổi tiếng

Một trong những làn chèo nổi tiếng nhất là làng chèo Thiết Trụ, hay còn gọi là chiếu chèo làng Thiết Trụ, ở xã Bình Minh, tỉnh Hưng Yên. Đội chèo làng Thiết Trụ được thành lập từ những năm 1960.

Niềm đam mê chèo của người dân thể hiện trong các câu thơ sau :

Ăn no rồi lại nằm khoèo

Nghe giục trống chèo vỗ bụng đi xem

Chẳng thèm ăn chả ăn nem

Thèm no cơm tẻ, thèm xem hát chèo../.

Hát Xoan, Hát Ghẹo

Hát Ghẹo, hát Xoan là vốn quý văn nghệ dân gian lâu đời của tỉnh Phú Thọ, nằm trong kho tàng văn học dân gian giàu có của Việt Nam. Hát Xoan là một loại dân ca độc đáo, tồn tại lâu đời ở hai xã Kim Đức và Phượng Lâu, thuộc huyện Phù Ninh cũ. Nay là huyện Phong Châu và thành phố Việt Trì.

Trước Cách mạng tháng Tám 1945, hát Xoan thường được trình diễn vào mùa xuân trong những ngày hội đám ở một số đình làng trong tỉnh, nên còn được gọi là Hát cửa đình. Chữ Xoan là từ chữ Xuân đọc trẹo ra.

Trong kháng chiến chống Pháp, hát Xoan lắng xuống. Đến khi miền Bắc có phong trào tiếng hát át tiếng bom, thì tỉnh Phú Thọ đã lấy hát Xoan - Ghẹo góp vào phong trào.

Những người đi hát Xoan thường sống cùng chòm xóm và tổ chức thành phường. Người đứng đầu một phường Xoan gọi là ông Trùm. Các thành viên thì gọi trai là Kép, gái là Đào. Mỗi phường Xoan có khoảng 10 đến 15 người. Trang phục nam thì áo the, khăn xếp, quần trắng; nữ mặc áo năm thân, khăn mỏ quạ, áo cánh trắng, yếm điều, thắt lưng bao, dải yếm các mầu, quần lụa, đeo xà tích.

Các tiết mục múa hát thường theo thứ tự nhất định. Mở đầu là 4 tiết mục có tính nghi thức, mang nội dung khấn nguyện, chúc tụng, xen mô tả sản xuất. Đây là những bài ca cổ, chủ yếu hát nói hoặc ngâm ngợi; theo thứ tự: Giáo trống, giáo pháo, thơ nhang, đóng đám. Tiếp theo là phần hát cách (còn gọi là quả cách).

Trong phần này, ông Trùm hoặc một kép chính giở sách ngân nga 14 bài thơ nôm dài với giọng phụ họa của các cô đào đứng ở phía sau. Mười bốn quả cách trong hát Xoan là những áng thơ khuyết danh với các đề tài khác nhau; như mô tả lao động, sinh hoạt ở nông thôn, ca ngợi cảnh vật thiên nhiên, kể các tích chuyện xưa. Sau phần hát cách đến các tiết mục có tính chất dân gian với nội dung đậm nét trữ tình, giao duyên. Mỗi tiết mục nối tiếp nhau ở đây thường gắn với những động tác và đội hình múa, hoặc lối diễn mang tính chất hoạt cảnh. Ví dụ: hát gái, bỏ bộ, xin huê, đố huê, đố chữ, gài huê, hát đúm, đánh cá,v.v...

Vài lời trong điệu đố huê: Bên nam hát:

Anh đố em biết huê gì nở trên rừng bạc bội?
Anh đố em biết huê gì nở nội đồng không?
Anh đố em biết huê gì nở bẩy tám lần chông?
Anh đố em biết huê gì nở mùa đông trắng vàng?

Bên nữ đáp:

Anh đã đố thời em sẽ giảng
(Qua hòa) anh chẳng biết thời em giảng anh nghe:
Huê sim, huê mua nở trên rừng bạc bội
Nhược bằng huê lúa nở nội đồng không
Nhược bằng huê dứa nở bẩy tám lần chông
Nhược bằng huê cải nở mùa đông vàng trắng vàng.

Hát Ghẹo thì hơi khác. Hát Ghẹo là một loại dân ca phổ biến trong đại đa số quần chúng, không chỉ dành riêng cho một số ít người chuyên hoặc bán chuyên. Hát Ghẹo là của mọi người. Ở miền bắc, ai đã qua tuổi thanh xuân, thì nhiều ít đều có biết hát Ghẹo, và cũng đôi lần hát trong những dịp hội hè, tế lễ ở địa phương. Người hát Ghẹo chính là để mua vui tinh thần cho tuổi trẻ. Dân ca hát Ghẹo thực sự là một hình thức văn hóa phổ thông trong dân gian.

Tuy nhiên, dù có rộng rãi trữ tình hơn, phóng túng hơn, nhưng hát Ghẹo vẫn mang phong cách của các dòng dân ca chung, nên các câu hát, giọng hát của hát Ghẹo cũng vẫn có quy định của một trật tự nhất định. Nhất là thứ tự của các câu trong giọng sổng. Người ta chia ra làm 4 loại giọng như sau:

1) Ví đãi trầu: Trầu thường bọc vào khăn tay, hoặc bày ở trên khay, trên đĩa. Các chị đưa trầu ra mời các anh bằng những câu ví:

Miếng trầu để đĩa bưng ra
Xin anh nhận lấy để mà thở than

Lời mời thật lễ phép và ân cần, nhưng các anh chưa vội nhận, để cho các chị còn phải mời đi mời lại nhiều lần. Và có khi phải trách móc bóng gió:

Miếng trầu để đĩa bưng ra
Có cau, có vỏ lòng đà có vôi
Hay là trầu héo, cau ôi
Mà anh nỡ để trầu mời không ăn?

Thế rồi, chần chừ nhưng khéo léo, các anh mới ngại ngùng đáp lại:

Miếng trầu ăn nặng bằng chì
Ăn thì ăn vậy biết lấy gì trả ơn!

Trao đổi bằng ví đãi trầu như vậy có khi hàng giờ, rồi các anh mới chịu nhận trầu, ăn trầu và cùng hát sang giọng sổng.

2) Giọng sổng: là nét nhạc mà người ta dùng để hát câu ca khác nhau, nội dung lời ca là để tỏ bày:

Bối rối là con chỉ thâm
Những điều anh nói nhập tâm em rồi.

3) Sang giọng: theo các cụ thì ngày xưa có 36 giọng. Hát hết 36 giọng này là trời rạng sáng, ấy là khi sắp tàn một đêm ca.

4) Ví tiễn chân: Các câu ví lúc này thốt lên từ đáy lòng của mỗi con người vừa sống qua cuộc chuyện trò chứa chan tình cảm, cho nên lời ca ứng tác đầy cảm xúc, tha thiết như những câu ca Giã bạn trong Quan họ:

Anh về có chốn thở than
Em về ngồi tựa phòng loan một mình.
Anh về tựa bóng sao Mai
Em về em biết lấy ai bạn cùng!

Hát Xoan cũng như hát Ghẹo ngày nay tuy không phát triển, nhưng mỗi lần qua vùng quê Phú Thọ, ta vẫn còn bắt gặp; cũng như ta thường được nghe trong những chương trình dân ca nhạc cổ trên sóng đài Tiếng nói Việt Nam. Những làn điệu ấy, chất liệu ấy đến giờ vẫn còn làm giầu làm đẹp mãi tâm hồn đằm thắm của dân tộc Việt Nam.

Hát xẩm Hà Nội

Hát xẩm đã từng là một loại hình nghệ thuật rất phát triển ở Hà Nội vào những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX thuở trước. Những người dân ở các miền quê ra Hà Nội kiếm ăn đã tạo ra hát xẩm và đã chuyển hoá nó theo thẩm mỹ, thẩm âm của người Hà Nội, tạo ra một nghệ thuật mang cái hồn của Hà Nội 36 phố phường.

Hát xẩm là một chân dung văn hoá, qua âm nhạc của hát xẩm chúng ta có cơ hội nhận diện được Hà Nội xưa. Đến nay không gian của một sân khấu hát xẩm có thể khác nhưng linh hồn của những bài xẩm vẫn đọng lại trong tâm trí của mỗi người.

"Hà Nội như động tiên sa

6h tắt hết đèn xa đèn gần

Vui nhất có chợ Đồng Xuân

Mùa nào thức nấy xa gần xem mua...",

Xẩm chợ là một trong những thể loại hát xẩm được nhiều người ưu thích, đặc biệt là dân Hàng Đào, Đồng Xuân, của phố buôn phường bán. Hầu như tất cả các tên phố của Hà Nội 36 phố phường đều được kể tại đây, cũng như những nét đặc trưng của phố phường từ những năm đầu thế kỷ.

Đến nay, các nghệ sĩ hát xẩm đã sưu tầm được khoảng 20 điệu xẩm. Xẩm tàu điện được coi là điệu xẩm đặc trưng nhất của Hà Nội, người hát càng hát càng hay và càng có nhiều xúc cảm.

Lời của những điệu xẩm được yêu thích là những bài thơ của Nguyễn Khuyến, Á Nam Trần Tuấn Khải, Nguyễn Bính, như Mục hạ vô nhân, Anh khoá, Lỡ bước sang ngang, Trăng sáng vườn chè...

Cuộc sống hiện đại ngày nay đã khiến không mấy ai nhắc đến hát xẩm, dường như 36 phố phường của Hà Nội không còn nghe thấy điệu hát xẩm, có chăng chỉ là những hồi ức được nhắc lại từ những người dân đã sống trọn cuộc đời của mình với phố phường xưa của Hà Nội

Để tìm lại một nét văn hoá xưa, một nghệ thuật dân gian đô thị và là một phần hồn của Hà Nội 36  phố phường, một sân khấu hát xẩm đã được tổ chức vào tối thứ 7 hàng tuần, luân phiên bốn điểm quanh tuyến phố chợ đêm Hàng Đào- Đồng Xuân.

Hát then Bắc Kạn

Trong đời sống văn hóa tinh thần, người Tày ở Bắc Kạn có hát then thể thơ 7 chữ, khi biểu diễn thường sử dụng đàn tính và chùm nhạc xóc để đệm. Từ "then" (slen) trong hát then theo tiếng Tày có thể hiểu là tiên, thiên (trời). Cùng với các làn điệu dân ca khác như hát lượn, hát ru, hát quan làng..., hát then thể hiện sự phong phú, đặc sắc của truyền thống văn hóa lâu đời người dân vùng miền núi Bắc Kạn.

Hát then là một thể loại ca nhạc tín ngưỡng của người Tày, Nùng. Có thể xem Hát then là một cuộc diễn xướng trường ca mang màu sắc tín ngưỡng tường thuật lại cuộc hành trình lên thiên giới để cầu xin Ngọc hoàng giải quyết một vấn đề gì đó cho gia chủ. Ngoài ra Hát then cũng là một hình thức diễn xướng tổng hợp bao gồm cả ca nhạc, múa, diễn với nhiều tình huống khác nhau. Trong cuộc lễ, ngoài nhiệm vụ thực hiện các nghi thức cúng, then hoặc giàng đồng thời phải đảm nhiệm chức năng của một diễn viên tổng hợp. Họ vừa hát, tự đệm, vừa múa và diễn để thể hiện nội dung các câu hát, đôi khi còn biểu diễn cả những trò nhai chén, dựng trứng, dựng gươm... Âm nhạc luôn luôn là yếu tố xuyên suốt cuộc Hát then. Hát then có nhiều bài bản, làn điệu. Nhạc cụ đệm đơn giản song ở đây có thể gặp những đoạn hát hai - ba bè lý thú.

Các bản trường ca thường gồm nhiều chương đoạn với độ dài ngắn và nội dung chi tiết ít nhiều khác biệt. Bản dài nhất đã sưu tầm được dài tới 4.949 câu với 35 chương đoạn.

Hơn nữa, các bản hát then phần lớn lại là truyền khẩu, tính dị bản cao, mỗi nghệ nhân hát then chỉ sở hữu một bản hát then riêng biệt, nên khi các nghệ nhân hát then ở Bắc Kạn tuổi ngày một "đứng bóng" và thưa thớt dần, một số con cháu thế hệ sau không còn mặn mà với nghệ thuật truyền thống của dân tộc thì nguy cơ thất truyền, mai một làn điệu Hát then của đồng bào dân tộc Tày Bắc Kạn là rất lớn.

Hiện nay, số lượng các nghệ nhân hát then trên địa bàn tỉnh đã giảm nhiều so với những năm trước đây, nếu như năm 1970 ở các huyện Chợ Đồn và Bạch Thông, hai địa phương có nhiều nghệ nhân hát then nhất của tỉnh, có gần 300 nghệ nhân thì nay chỉ còn hơn 80 người.

Tuy nhiên, hiện nay việc bảo tồn và phát triển làn điệu hát then ở Bắc Cạn chưa được như mong muốn, tỉnh vẫn chưa có một công trình, một cuốn sách nào sưu tầm, nghiên cứu, góp phần bảo tồn, lưu trữ các bản Hát then một cách đầy đủ và khoa học nhất. Trước đây, khi còn tỉnh Bắc Thái, tác giả Dương Kim Bội ở Hội văn học nghệ thuật Bắc Thái đã có một sách sưu tầm các bản Hát then ở khu tự trị Việt Bắc.

Vào thập kỷ 70 thế kỷ trước, các tác giả Hoàng Triều Ân và Hoàng Quyết cũng có một cuốn sách sưu tầm, nghiên cứu về Hát then nhưng là về làn điệu Hát then ở tỉnh Cao Bằng. Nhiều bản Hát then khi được đoàn nghệ thuật dân tộc của tỉnh biểu diễn thì thường được cải biên lời, theo kiểu "bình cũ rượu mới", thậm chí còn sử dụng cả những băng cát xét ghi âm những bản Hát then từ những năm 60 - 70 thế kỷ trước!

Người Tày, Nùng bất kể tuổi tác, giới tính, những người mê tín cũng như không mê tín rất thích nghe Hát then. Một vài tộc khác như H'Mông, Việt ở trong vùng cũng tiếp nhận thể loại hát này trong đời sống tinh thần của mình.

Được biết, trong năm nay, ngành Văn hoá - Thông tin và Thể thao Bắc Kạn thực hiện công trình "Bảo tồn làn điệu hát then của đồng bào dân tộc Tày". Đây cũng là tin vui cho những ai yêu thích Hát then./.

Hát Ví Giang - Nét đẹp trong văn hóa Mường

Từ bao đời nay, cùng với cồng chiêng, giã đuống, hát ví Giang luôn hiện diện trong đời sống tinh thần của đồng bào Mường. Trong lễ hội, đình đám nếu thiếu những làn điệu trầm bổng, tha thiết của hát Giang và những câu đối ví ghẹo sẽ là thiếu đi một phần của văn hóa Mường.

Hát ví Giang được coi là những làn điệu dân ca của người Mường, là những lời tự sự nói lên cuộc sống của người dân. Hát Giang được chia làm hai loại: Giang chuyện là những lời tâm sự có làn điệu man mác buồn, còn Giang tình là những câu đối thiết tha, trầm bổng giữa những đôi nam nữ yêu nhau hoặc đang tìm hiểu nhau, thường được hát trong ngày tết, vào dịp lễ hội, đình đám thể hiện khát vọng được yêu, được vươn lên trong cuộc sống. Hát ví ghẹo cũng là những câu hát đối có làn điệu gần giống với những làn điệu Xoan ghẹo của người Kinh vùng đất Tổ. Những câu đối Giang tình như:

-Gặp đây anh hỏi thực nàng
Còn không hay đã đá vàng với ai

- Anh hỏi thì em xin thưa
Vườn hoa vắng cảnh còn chưa ai vào...

Sau giai đoạn hát tâm tình, hát làm việc, hát nghỉ ngơi... dân ca Việt Nam bước tới giai đoạn hát đám, hát hội. Ngoài những lời hát cổ được lưu giữ và phổ biến như: Chuyện lúa, làm rượu, mừng nhà mới, chuyện cũ chuyện mới...ngày nay người ta còn tự biên thêm lời mới dựa trên làn điệu cổ để ca ngợi cuộc sống đổi mới hôm nay như: Mừng đất nước, ơn Đảng xóa đói giảm nghèo...

Ngày nay, những câu hát Ví giang vẫn phổ biến trong ngày lễ tết, trong các đám cưới đồng bào Mường ở các xã Thạch Khoán, Giáp Lai, Thu Cúc, Kiệt Sơn, Lai Đồng, Tất Thắng. Nhưng những người hiểu được nguồn gốc và những điệu giang cổ lại không nhiều và đa phần đã bước vào tuổi thất thập. Những thanh niên Mường bây giờ không còn thích những điệu hát ví Giang nữa cũng đang là điều lo ngại của lớp người đi trước, vốn cổ của dân tộc không biết truyền lại cho ai khi mà không có người tiếp nhận. Trong các xã còn lưu giữ và phổ biến nghệ thuật hát ví Giang thì mới chỉ có xã Kiệt Sơn đã bắt đầu truyền đạt lại được cho lớp trẻ và họ đã bắt đầu tham gia biểu diễn phục vụ cho bà con trong xã vào các dịp lễ tết.

Nếu như người Mường có hát ví Giang thì người Bắc Ninh, Bắc Việt lại có hát Quan họ là tổ chức cao nhất của hát hội vì người ta phải phát minh ra rất nhiều lối hát, điệu hát khác nhau.

Trong Dân ca cổ Việt Nam, tổ chức Hát Quan họ được coi là hình thức nghệ thuật cao nhất của lớp nông dân, phát sinh từ vùng Bắc Ninh, Bắc Việt. Nó không còn là loại ca hát giản dị hằng ngày dành riêng cho từng người mà trở thành trò tiêu khiển của đám đông và luôn luôn cần có bàn tay nghệ thuật làm cho nó thêm phong phú../

Ca trù: di sản chẳng dễ bảo tồn

Nếu thử làm một phép tính đơn giản thì từ đầu thế kỷ 20 đến nay nghề hát Ca trù hay còn gọi là hát ả đào ở Hà Nội đã trải qua được khoảng năm thế hệ (ở đây chúng tôi tính cả những người từ các vùng quê lên Hà Nội kiếm sống bằng nghề hát xướng này ngụ tại các giáo phường Khâm Thiên, Vạn Thái, Vĩnh Hồ, ấp Thái Hà…vv.). Ðơn cử thế hệ thứ nhất thì có cụ Như Tuyết, cụ Phó Thị Yến bên ấp Thái Hà; thế hệ thứ hai có cụ Quách Thị Hồ ở giáo phường Vạn Thái (phố Bạch Mai ngày nay), cụ Nguyễn Thị Phúc giáo phường Khâm Thiên; thế hệ thứ ba có cụ Phó thị Kim Ðức, cụ Nguyễn Thị Chúc người giáo phường Khâm Thiên, cụ Phạm Thị Mùi bên giáo phường Lỗ Khê; thế hệ thứ tư được biết đến với các nghệ sĩ Bạch Vân, Kim Dung, Trang Nhung, Thuý Hoà…vv. Và thế hệ thứ năm gồm khoảng gần 80 học viên của lớp Ca trù 2 tháng do Cục nghệ thuật biểu diễn đứng ra tổ chức dưới nguồn vốn tài trợ từ quỹ Ford khai giảng vào tháng 10/2002 tại Hà Nội. Bấy nhiêu thế hệ có người còn, người mất, người cao tuổi, kẻ còn đang thiếu niên, tất cả bấy nhiêu con người đã và đang tìm cách giới thiệu và bảo tồn Ca trù, một bộ môn nghệ thuật vô cùng độc đáo của dân tộc Việt. Thế nhưng cho đến ngày nay, người ta vẫn còn băn khoăn, thắc mắc, thậm chí là ngờ vực xung quanh một điều rằng: liệu thực chất Ca trù Hà Nội còn hay mất?

Với những gì mà chúng tôi liệt kê trên thì rõ ràng chúng ta thấy, mạch nguồn của bộ môn nghệ thuật bác học trên vẫn còn chảy đến tận ngày nay. Vậy, câu hỏi vừa được nêu lên kia chắc là thừa? Vâng có lẽ sẽ là đúng như vậy nếu như trong thế kỷ vừa qua có đến gần 30 năm, tức là từ năm 1954, người ta đã coi Ca trù như là một tàn dư của chế độ cũ, đại diện cho một lối sống ăn chơi, truỵ lạc, trác táng, thậm chí có người lại coi người đào nương như một loại gái làm tiền, anh kép đàn như một người môi giới, hoặc gán cho họ những lời lẽ thật tàn nhẫn và bẩn thỉu. Ðể đến nỗi sau một thời gian ngắn ngủi vô cùng, cả một cơ dinh nghề hát đồ sộ, đại diện cho một thú chơi tao nhã vào bậc nhất của văn nhân Việt Nam lúc bấy giờ bỗng chốc tan biến đi, hầu như không để lại dấu tích. Ðể đến nỗi cho đến ngày hôm nay, người ta phải loanh quanh. ôm đầu với những câu hỏi, liệu đâu là Ca trù thật, đâu la Ca trù giả, và Ca trù còn hay mất?

Trong một lần gần đây tiếp chuyện với nhà thơ Ngô Linh Ngọc, ông có tâm sự với chúng tôi là ngay cả đến bây giờ ông vẫn chưa hết bàng hoàng về sự ra đi quá nhanh chóng của Ca trù, một thú chơi đã gắn bó trong ông từ khi còn đôi tám tuổi, lúc bấy giờ đương còn là một cậu Tú. Ông vẫn còn nhớ như in là vào năm 1946, hưởng ứng lời kêu gọi của chính phủ đã có những ngày cả một toa tàu chở hơn 300 cô đầu lên mạn Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc để tản cư, ấy thế mà đùng một cái sau khoảng năm năm tư, sáu mươi, tất cả như chìm hết tăm, không còn để lại một dấu tích nào, có lẽ vì sợ mang tiếng xấu vì mọi người đã gán cho nghề nghiệp của họ. Ngay cả ông cũng phải giấu đi tài nghệ cầm chầu của mình. Mãi cho đến những năm 90 của thế kỷ trước, khi mà có một nghị quyết trung ương kêu gọi về việc phát triển văn hoá nghệ thuật dân tộc, ông Ngọc lại hăm hở tìm lại những người đào hát xưa nay mái đầu đã bạc trắng. ông đã làm ba bộ phim về Ca trù vào đầu những năm 80, bất chấp cả việc cho người khác ghi tên làm đạo diễn, để đổi lại việc cho Ca trù trở lại. Cùng với gần 20 buổi diễn thuyết của nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát trước đó, thế giới đã phải công nhận Ca trù Việt Nam là một bộ môn ca nhạc thính phòng vô cùng độc đáo mà người được đại diện nhận vinh dự đó là nghệ nhân Quách Thị Hồ.

Cò lả

Cò là một loài chim rất gần gũi với đời sống của người làm nghề lúa nước ở Việt nam. Cánh cò bay đã vào thơ ca dân gian và biến thành một điệu hát gọi là điệu Cò Lả.

Cò lả là một trong những làn điệu dân ca hay nhất ở đồng bằng Bắc Bộ. Mặc dù một giai điệu có nhiều vần, nhưng sự du dương của giai điệu Cò lả cũng giống như một điệp khúc. Cò là được hát bởi những người nông dân sống ở nông thôn cũng như những người biểu diễn chuyên nghiệp trên sân khấu với sự biến đổi khác nhau về ngôn từ. Những thay đổi đó do ngữ điệu của ca từ của thể thơ lục bát.

Cò lả

Dân ca Bắc bộ

Con cò cò bay lả lả bay la
Bay ra ra cửa phủ bay vào vào Đồng Đăng
Tình tính tang, tang tính tình
Dân làng rằng, dân làng ơi
Rằng có biết, biết hay chăng (2 lần)

Đồng Đăng đăng có phố phố Kỳ Lừa
Có nàng nàng Tô Thị, có chùa chùa Tam Thanh
Tình tính tang, tang tính tình
Dân làng rằng, dân làng ơi
Rằng có biết, biết hay chăng (2 lần)

Ai lên lên xứ Lạng, Lạng cùng anh
Tiếc công, công bác mẹ, sanh thành thành ra em
Tình tính tang, tang tính tình
Dân làng rằng, dân làng ơi
Rằng có biết, biết hay chăng (2 lần)

Tay cầm cầm bầu rượu rượu nắm nem
Mãng vui vui quên hết, lời em em dặn dò
Tình tính tang, tang tính tình
Dân làng rằng, dân làng ơi
Rằng có biết, biết hay chăng (2 lần)

Gánh vàng vàng đi đổ đổ sông Ngô
Đêm nằm nằm tơ tưởng đi mò mò sông Thương
Tình tính tang, tang tính tình
Dân làng rằng, dân làng ơi
Rằng có biết, biết cho chăng (2 lần)

Dân ca Miền Trung

Hò sông Mã

Dân tộc Việt Nam có một nền dân ca lâu đời và rất phong phú. Điều này được ví như vườn hoa âm nhạc đa sắc, đa âm. Trong vườn hoa này, hò sông Mã là một bông hoa đẹp, góp phần mang hương sắc đến cho đời.

Hò sông Mã có hàng ngàn lời ca lấy từ kho tàng dân gian truyền miệng phản ánh sinh hoạt vật chất và đời sống tinh thần của người dân xứ Thanh bên dòng sông Mã. Lao động sông nước và đời sống sinh hoạt trên con đò đã sinh ra những câu hát điệu hò thích ứng với công việc và tâm trạng của người diễn xướng, hình thành một nghệ thuật âm nhạc dân gian mang đậm bản sắc địa phương. Dù công việc vận hành đò vất vả, nhưng đi đến đâu các trai đò hát hò đến đó, vừa để hỗ trợ lao động tập thể khi cần đồng tâm hợp lực, vừa là cách giải khuây giãi bày tâm tư. Người ta cho rằng hò sông Mã do trai đò tức hứng theo thể thơ lục bát để gửi gắm tình cảm riêng tư. Là những người lao động nghèo, không được học hành, nhưng trai đò có tài hát đối, khéo vận những chuyện tình cảm vào câu hò làm mê lòng khách, biết lựa theo tâm trạng gia cảnh của khách mà ngâm Kiều, Lục Vân Tiên, Tống Chân Cúc Hoa cùng nhiều tác phẩm vô danh hữu danh khác. Gặp nhau, mến nhau qua tiếng hát hò, mến rồi không gặp cũng nhớ - khách nhớ đò, đò nhớ khách.

Vắng cơm một bữa chẳng sao

Vắng em một bữa lao đao cả ngày

Vắng em chỉ một phiên đò

Trầu ǎn chẳng có chuyện đò thì không.

Cũng như các điệu hò lao động ở nhiều vùng miền khác, đa số các làn điệu Hò sông Mã được hát theo lối xướng - xô, nghĩa là câu kể của một người bắt cái (thường là người cầm lái) được luân phiên với câu đồng thanh phụ họa của các trai đò.

Các điệu hò được thể hiện theo suốt chặng đường đò đi. Khi con thuyền bơi ngược dòng nước, người ta thể hiện điệu Hò đò ngược, sau mỗi câu kể của người bắt cái như hiệu lệnh để cùng thống nhất động tác lấy đà, các trai đò vừa hùa nhau hát câu xô vừa chống sào đẩy thuyền tiến về phía trước. Chưa hết, con thuyền đôi khi còn phải đối đầu với thác gềnh nữa, cả câu xướng lẫn xô trong Hò vượt thác đều ngắn gọn, chắc nịch. Khi thuyền thong dong trôi theo dòng nước êm ả, người giữ tay lái cất giọng hò các làn điệu Hò xuôi dòng, bốn trai đò chia ra hai bên mạn thuyền thong thả chèo vừa hòa giọng xô vừa nhịp nhàng giậm chân lên mặt ván. Ban ngày hò ít hơn đêm. Trong đêm khuya thanh vắng, tiếng hò vǎng vẳng nghe nao lòng. Khoảng nửa đêm đến sáng trong cảnh tĩnh lặng mênh mông, họ đưa khách vào giấc nồng bằng các điệu Hò ru ngủ. Trai đò còn "phục vụ" khách đò bằng Hò làn ai dựa trên các tích chuyện éo le, cảnh đời sầu bi, tình yêu dang dở. Lúc thuận buồm xuôi gió thảnh thơi ngơi chèo cũng là lúc trai đò tha hồ tâm tình ngẫu hứng. Cùng chia sẻ buồn vui với các chàng trai đò, cùng đối đáp với họ trong những khúc giao duyên tình tứ còn có các nàng khách buôn trên thuyền và đôi khi cả các cô gái ở dọc bên bờ sông nữa. Có khi chẳng biết mặt biết người trên bờ, nhưng mê tiếng hát, phục tài đối đáp đến nỗi thuyền phải cắm lại để hò với nhau vài ba câu.

Phong phú về làn điệu nên Hò sông Mã rất đa dạng về mặt thang âm điệu thức. Dường như hệ thống ngũ cung lâu đời của dân tộc Việt được vận dụng cả vào đây. Một chuyến du lịch trên con đò dọc dòng sông Mã, vừa ngắm cảnh quan thiên nhiên, vừa thưởng thức nghệ thuật hò của những người chèo đò nhất định sẽ đem lại ấn tượng khó quên, thu hút thêm nhiều khách tham quan trong và ngoài nước đến với miền đất truyền thống này./.

Ca Huế

Đối với người dân Việt Nam, Huế là khúc ruột miền Trung chứa đựng bao niềm thương nhớ. Huế đi sâu vào tiềm thức con người không chỉ bởi những kiến trúc, đền đài, lǎng tẩm độc đáo, hiển hiện hài hòa giữa cảnh sắc thiên nhiên thơ mộng của sông Hương, núi Ngự, mà còn bởi một loại hình ca nhạc đặc trưng cho vùng đất cố đô này. Đó là Ca nhạc Thính Phòng Huế, thường được gọi là Ca Huế với hình thức âm nhạc bao gồm cả nhạc hát và nhạc đàn.

Ca nhạc Huế có một lịch sử lâu đời. Nhưng cho đến ngày nay chưa có tư liệu đích xác nào nêu rõ được thời điểm ra đời và tổ chức và sáng tác những bản nhạc đàn Huế. Đến thế kỷ XIX, khi nhà Nguyễn đã thống nhất giang sơn, thực hiện trị quốc an dân, cũng là lúc ca nhạc Huế có điều kiện phát triển. Các nhạc công là những người rất giỏi đàn chơi trong đội nhạc ngự ở triều đình. Ngoài những công việc trong triều, họ cùng với học trò của mình lập nên những nhạc mục và dựa vào các ngón đàn của nhạc triều để sáng tác những bản hòa tấu và độc tấu. Âm nhạc của họ được các ông hoàng, bà chúa và các quan trong triều rất yêu thích. Nên các ông hoàng bà chúa thường xuyên mời ban nhạc đến tư dinh để dạy đàn, đồng thời cùng nhau đàn hát, thưởng thức âm nhạc. Vào đầu thế kỷ XX, ca nhạc Huế đã phát triển cực thịnh, nhưng từ sau nǎm 1945 đã dần dần bị mai một. Ngày nay ca nhạc Huế trở thành di sản âm nhạc quí giá, được nhà nước bảo tồn và tạo điều kiện khôi phục lại.

Ca Huế là loại hình đàn hát ở thính phòng mang phong cách tự sự, ngâm ngợi, tri âm, tri kỷ với số lượng năm bảy người đàn ca với nhau, các làn điệu, bài bản đạt trình độ hoàn chỉnh cả nhạc lẫn lời, nội dung giàu chất thơ, trữ tình. Dàn nhạc Thính phòng Huế sử dụng các nhạc cụ: Nguyệt, Nhị, Tranh, Tỳ Bà, Bầu, Sáo với nhiều hình thức hòa tấu và đệm cho hát. Những hình thức thường gặp hiện nay là: Hoà tấu song thanh của 2 nhạc cụ: Tranh, Nguyệt; Tranh, Bầu; Nhị, Bầu; Nhị, Tỳ Bà hoặc Bầu, Nguyệt.  Hoà tấu tam thanh của 3 nhạc cụ: Nguyệt, Nhị, Tranh; Bầu, Nhị, Tranh hoặc Tỳ Bà, Nguyệt, Tranh.  Hòa tấu tứ tuyệt của 4 nhạc cụ: Bầu, Nhị, Tranh, Nguyệt hoặc Nhị, Tỳ Bà, Nguyệt, Sáo. Hoà tấu ngũ tuyệt của 5 nhạc cụ: Nhị, Nguyệt, Tranh, Tỳ bà, Sáo. Đặc biệt khi đệm cho hát, người hát thường có 1 đôi phách nhỏ để gõ nhịp. Tiếng phách vang lên hòa với dàn nhạc càng tạo ra âm hưởng độc đáo cho ca Huế

Nội dung những bài Ca Huế ngoài sự ngợi ca cảnh sắc thiên nhiên phong hoa tuyết nguyệt, tự sự về nhân tình thế thái, buồn vui của kiếp người còn có những nội dung ngợi ca ngày mới nói lên những khát vọng, ước mơ về một tình yêu lớn tràn trề hạnh phúc. Về một ngày mai chan chứa tình người, tình quê hương dân tộc

Ngày nay, ca Huế đang theo nhịp đời mới mà trưởng thành, giàu âm hưởng, giàu cung bậc để hoà âm vào vận hội chung muôn khúc xuân thì. Ca Huế không còn đóng khung trong những thính phòng của Huế, trong những khoang thuyền nhỏ trên sông Hương thơ mộng trữ tình mà đã đến với khán giả ở những phương trời xa trên thế giới.

Với những ai yêu ca Huế, hãy đến với dòng sông Hương, mái chèo trăng, con thuyền mộng, ngàn sao khuya lấp lánh, nét mờ ảo sương sa cùng những vẻ đẹp thiên nhiên đang hội tụ là sự cộng hưởng thật tuyệt vời nâng tầm bay cho ca Huế, càng làm say lòng người hơn./.

Bài chòi

Bài chòi là một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống đặc sắc của miền Trung, phổ biến từ Quảng Bình đến Bình Thuận. Ngày nay, bài chòi đã phát triển thành nghệ thuật chuyên nghiệp. Tuy nhiên, loại hình nghệ thuật này  vẫn bám trụ trong lòng nhân dân lao động ở nông thôn.

Từ thời xa xưa, cứ vào dịp xuân về, trong gia đình, trong từng nhóm dân cư thường tổ chức chơi bài (tứ sắc, tam cúc...). Người ta chơi trên chiếu, quây quần từ 5-10 người. Cuộc vui có tính chất hạn hẹp và đơn điệu. Về sau người ta mới sáng tạo xây chòi cao, giống như nhà sàn nhỏ của đồng bào dân tộc ở vùng núi Tây Nguyên, có bài, có chòi nên mới gọi là bài chòi. Đầu tiên đặt ra đánh bài chòi, người ta sáng tác những câu hò, những làn điệu dân ca, rồi xuất hiện các nghệ nhân mà điển hình là “Anh hiệu”.

Người dân miền Trung thường đánh bài chòi để thử thời vận hên xui dịp đầu năm, chứ không tính ăn thua đỏ đen. Vào dịp Tết hay lễ hội, đánh bài chòi thường được tổ chức ở các thôn làng, địa điểm thường là tại khoảng sân rộng trước đình làng hoặc nơi họp chợ. Người ta dựng 9 cái chòi tre, mái lợp tranh, chòi cao cách mặt đất 2m, được lót khịa tre để khoảng từ 4-5 người ngồi chơi. Bộ bài chơi là bộ tam cúc, gồm 27 hoặc 30 cặp, chia

làm 3 pho: Văn, Vạn, Sách. Mỗi pho có 9 hoặc 10 cặp bài có tên gọi riêng. Tùy theo mỗi tỉnh, tên gọi các con bài thay đổi như sau: Một: nhất trò – Hai: nhì nghèo, nhì bí – Ba: tam quăng, ba bụng - Tứ: tứ cẳng, tứ giống... “Anh hiệu” nhân vật chính của đánh bài chòi, có kiến thức văn chương, độc diễn cùng với tiếng trống, tiếng đàn cò, phèng la... Văn chương bài chòi là văn chương bình dân nhưng vẫn đảm bảo chất thơ. Khi con bài rút ra, anh hiệu bắt đầu hô những câu thai liên hồi kỳ trận, những lời khôi hài, dí dỏm, người lớn cười đám trẻ cũng cười và mê đến ngẩn tò te. Những người ngồi chơi niềm vui đong đầy với tâm trạng thấp thỏm, hồi hộp.

Ngày nay, bài chòi đã phát triển đi lên thành môn nghệ thuật quần chúng, những bài làn điệu dân ca đã tiến xa hơn... Tuy nhiên, đối với người dân miền Trung mà chủ yếu là người dân Bình Định, bài chòi thời xưa vẫn luôn là món ăn tinh thần không thể nào thiếu được trong những dịp xuân về./.

Dân ca Miền Nam

Khái quát

Nói đến nghệ thuật ca hát dân gian cổ truyền Nam Bộ, một bộ phận trong kho tàng âm điệu dân gian phong phú và quí báu của đất nước ta, mà chỉ đóng khung trong một số làn điệu vọng cổ hay vài bản cải lương, ca nhạc tài tử, thì chưa đầy đủ. Mặc dù, chúng ta không thể phủ nhận tính hấp dẫn, yếu tố truyền cảm của các thể loại ca hát đó.

Nam Bộ là một vùng đất màu mỡ, trù phú, có phong cảnh thiên nhiên xinh đẹp hữu tình, có nguồn tài nguyên phong phú. Không thể quên được con người Nam Bộ cởi mở, bộc trực, hào hiệp, nặng nghĩa tình... mà hình như đất nước thiêng liêng đã dành riêng cho mảnh đất phương Nam này! Phải chăng phong cảnh thiên nhiên và thực tại vốn tràn đầy thơ mộng đã khơi nguồn cho dân ca Nam Bộ  chất trữ tình, thi vị, dạt dào âm điệu ... chắp cánh cho những hoài bão, ước mơ sớm trở thành hiện thực...

Cũng như trên nhiều miền của đất nước, hò là một điệu dân ca phổ biến ở Nam Bộ nói riêng. Hò được gắn liền với sông nước, với khung cảnh êm ả, phẳng lặng. Với một âm hưởng phóng khoáng, tự do, mang ít nhiều nhân tố "tự sự", "vịnh thán", hò thường được dùng để ngợi ca hay đề cao một đạo lý tốt đẹp nào đấy như lòng chung thủy sắt son, niềm tin yêu chặt dạ bền lòng...

Kế bên những điệu hò trữ tình, êm dịu, dân ca Nam Bộ còn bao gồm những bài hát lý (hay là những điệu lý). Lý là những khúc hát ngắn gọn, vui tươi, dí dỏm, mang tính chất lạc quan yêu đời rõ nét, với các nhịp điệu phong phú và sinh động.

Xét về phương diện âm hưởng nói chung toát ra từ các điệu hò và lý Nam Bộ, chúng ta rút ra được chất thuần khiết, mộc mạc, pha lẫn chút ít âm điệu mênh mông của hò, với nhịp điệu sinh động, vui tươi của các điệu lý. Đặc biệt về mặt kết cấu, lý cũng có những phân biệt câu cú, khúc, đoạn rõ ràng.

Mỗi điệu lý đều có một nội dung rõ rệt, hoặc phổ biến những kinh nghiệm sản xuất (như Lý đất dòng), hoặc ca ngợi những đức tính tốt trong cuộc sống (như Lý Ba Tri).. Các chủ đề nhạc trong các điệu lý rất nhiều vẻ, dưới những hình thức độc đáo, nhưng lại rất quen thuộc với phong vị cổ truyền của quần chúng từ lâu đời.

Trong quá trình cải biên, bổ sung, dĩ nhiên có một số chủ đề trong các điệu lý được sáng tạo, nâng cao. Đó là một quy luật, thể hiện tính giao lưu và tính bổ sung, đổi mới luôn luôn của nó.

Chất liệu dân ca Nam Bộ đã được nhiều nhạc sĩ vận dụng vào những ca khúc hiện đại, và có nhiều ca khúc thành công. Bằng những phong cách riêng biệt, bút pháp độc đáo của mình, các nhạc sĩ đã góp phần đáng kể vào quá trình kế thừa, phát huy và nâng cao hơn nữa chất liệu cổ truyền quý báu của dân ca Nam Bộ đã được nhân dân từ thế hệ này sang thế hệ khác gìn giữ và nuôi dưỡng...

Dân ca là một mảnh đất trù phú, một kho tàng âm điệu vô tận, nơi tập trung của tất cả những nhân tố thể hiện trực tiếp nhất, sinh động nhất tính cách dân tộc của một địa phương hay một dân tộc nào đó. Và nền âm nhạc chuyên nghiệp với tất cả những hình thức phong phú, muôn màu muôn vẻ của nó cũng đều bắt nguồn từ di sản dân tộc, từ vốn cổ truyền của thế hệ trước để lại.

Cải lương

Cải lương là loại hình sân khấu kịch hát dân tộc ra đời vào đầu thế kỷ XX. Nguồn gốc của Cải lương là những bài hát lý, ca nhạc tài tử ở miền Tây Nam Bộ. Từ những hình thức ca nhạc thính phòng, tiến tới các diễn xướng, vừa hát, vừa biểu diễn bằng động tác để minh hoạ, gọi là ca ra bộ. Ca ra bộ là cây cầu nối giữa đàn hát thính phòng và sân khấu hát kịch cải lương sau này. Khi mới ra đời, cải lương gắn với người dân Nam bộ, do đặc điểm phát âm ngọt ngào nên giọng Nam bộ ca cải lương rất "mùi mẫn". Dần dần cải lương phát triển rộng ra cả nước.

Cũng như các nghệ thuật kịch hát dân tộc khác, cải lương bao gồm:múa, hát, âm nhạc (không kể kịch bản tích trò). Dàn nhạc cải lương không dùng bộ gõ như Tuồng, Chèo mà đàn ghi ta phím lõm và đàn nguyệt là hai nhạc cụ chủ đạo.

Mặc dù sinh sau nhưng sân khấu cải lương nhanh chóng tạo cho mình khối lượng kịch mục phong phú. Nhiều vở diễn được các tác giả cho ra đời đã nhanh chóng được công chúng đón nhận: Lục Vân Tiên, Lưu Bình - Dương Lễ, sau này chuyển từ đề tài lịch sử, xã hội, mở ra các vở diễn chuyển thể từ tiểu thuyết lãng mạn đương thời có nhiều tình tiết ly kỳ, hoặc các lớp "Nhảy cửa sổ đấu dao găm"...

Sân khấu cải lương hình thành, đáp ứng thị hiếu của công chúng đô thị và ngày càng phát triển mạnh mẽ. Mặc dù còn trẻ tuổi nhưng nghệ thuật cải lương có một sức sống kỳ diệu, nhiều khi muốn lấn át cả hai loại hình kịch hát dân tộc đàn anh. Trong tiến trình hoàn thiện và phát triển, cải lương đã trải qua những thể nghiệm đổi mới về âm nhạc và trở thành một bộ môn sân khấu được công chúng mến mộ.

Đờn ca tài tử

Đờn ca tài tử hình thành vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX ở Nam bộ. Các nhạc sĩ, nhạc quan của triều Nguyễn theo phong trào Cần Vương vào Nam đã đem theo truyền thống Ca Huế. Trên đường đi họ dừng chân ở

Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam, từ đó tiếng đờn, giọng ca xứ Huế mang thêm chút hương vị xứ Quảng. Nhưng khi vào đến miền Nam thì tiếng đờn miền Trung đã thay đổi rất nhiều, thậm chí một số  bài bản tuy mang cùng tên mà nét nhạc đã khác xa.

Bản chất phóng khoáng của con người và nếp sống tại miền Nam khiến cho các bài bản không còn y khuôn bản gốc ngày xưa. Người đờn, người ca không muốn giữ nguyên xi như thầy đã dạy mà luôn có đôi nét thêm thắt, thay đổi, tô điểm, đưa một chút ta hòa vào trong chúng ta khiến những bài bản đậm đà, thấm thía hơn. Mặt khác, do lòng luôn luôn thương nhớ cội nguồn nên các điệu, các hơi của đờn ca tài tử đều phảng phất nỗi buồn và được người mộ điệu ưa thích.

Có người cho rằng chữ “tài tử” có nghĩa là không chuyên nghiệp, không phải nhà nghề. Nhưng thật ra ý nghĩa chữ “tài tử” ở đây là “người có tài” . Ngoài ra, “tài tử” còn ám chỉ việc không lấy đó làm nghề, không dùng tiếng đờn giọng hát làm kế sinh nhai, mà chỉ để giải trí, để gởi gắm tâm sự riêng, hay cùng với bạn đồng điệu hòa đờn cho người mộ điệu thưởng thức.

Dàn nhạc tài tử sử dụng đờn kìm và đờn tranh, thường thì lựa tiếng thổ hòa với tiếng kim. Có thể thêm đờn độc huyền, đờn tỳ bà, đờn tam, đờn cò. Ống sáo, ống tiêu thường dùng trong các bài buồn như Tứ đại oán hay Văn thiên tường. Và đặc biệt là song lang (có nghĩa là hai thanh tre già) dùng để gõ vào nhau khi câu nhạc đến nhịp quan trọng.

Đờn ca tài tử là hoạt động văn hóa dân gian đặc trưng của vùng đất sông nước miệt vườn, trở thành cốt cách của người Nam Bộ xưa nay. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian này vẫn tồn tại và phát triển, gắn bó mật thiết trong đời sống tinh thần con người đất phương Nam.

Theo các tài liệu khảo cứu về văn hóa Nam Bộ thì Đờn ca tài tử (ĐCTT) xuất hiện từ thuở khai thiên lập địa vùng đất phương Nam. Ban đầu ĐCTT chỉ là thú giải trí trên ghe thuyền, sông rạch của con người đi khẩn hoang. Về sau, ĐCTT được đưa vào biểu diễn trong đình, chùa vào những dịp lễ, Tết, giỗ chạp, và là thú chơi của tầng lớp quan lại, quý tộc.

Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ĐCTT là linh hồn của phong trào "Tiếng hát át tiếng bom" ở Nam Bộ. Một số bản nhạc tài tử thời kỳ đó trở thành bất hủ như: Mặt trận Tầm Vu, Chống Bảo Đại, Lưu thủy trường, Xuân tình v.v...

Ngày xuân tiết trời se se, lênh đênh qua những tuyến kênh rạch dưới không gian xanh ngút mắt, thưởng thức hương vị trái cây mát lịm, thả hồn du dương theo âm thanh ĐCTT... là thú vui của du khách muôn phương khi đến vùng đất sông nước miệt vườn. Hy vọng ngày càng có nhiều "sân chơi" như thế để ĐCTT lại tiếp tục được mê đắm, được mời mọc.

Hát ru

Như mọi miền đất khác trên thế giới, dân tộc nào cũng có loại hình văn học dân gian bao gồm nhiều thể loại: huyền thoại, huyền tích, tục ngữ, câu đố, truyện tiếu lâm, tuồng, hài, ca dao, hò, vè...mà trong đó hát, hay còn gọi là hò ru con (ru em) là hình thức diễn xướng mà bất cứ ở làng quê nào trên dải đất Việt Nam cũng có.

Hò ru con có nét giống nhau là thường dùng thể thơ lục bát, lục bát biến thể với làn điệu nhẹ nhàng, lời ca thường đệm thêm nhiều tiếng không có nghĩa xác định. Chỗ khác nhau là về trường độ, cao độ, về sắc thái âm điệu, tiếng đệm...Hò ru con có một giá trị nhất định trong kho tàng văn chương bình dân của đất nước Việt Nam mà lực lượng thể hiện là phụ nữ Việt Nam qua nhiều năm tháng.

Hò ru con là hình thức diễn xướng quen thuộc của quê hương, được truyền từ đời này sang đời khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác, nhằm biểu hiện những trạng thái tình cảm của người phụ nữ mà tuổi thơ là đối tượng trực tiếp được hưởng thụ, thưởng thức những giai điệu ngọt ngào, đằm thắm, chan chứa niềm yêu.

Hồn đất nước đượm màu trong lời ru, mẹ nuôi dưỡng tình yêu quê hương, ý thức chống ngoại xâm trong mỗi lời ca, dạy cho ta bài học về Tổ quốc:

Con ơi con ngủ cho lành

Để mẹ gánh nước rửa bành ông voi

Muốn coi lên núi mà coi

Coi bà quản tượng cưỡi voi bành vàng

Tình mẫu tử thiêng liêng, niềm khát vọng về một ngày mai con trưởng thành luôn đầy ắp trong lời mẹ ru thiết tha:

- Ai trồng cây cũng muốn cây xanh

Ai sinh con cũng muốn lúc trưởng thành con nên

Hò ru con là giai điệu đẹp bền cùng thời gian, cuộc sống. Nội dung câu hò ru con hàm súc, phong phú, đề cập nhiều điều của quá khứ, hiện tại, tương lai... Là tình tự quê nhà giúp ta có niềm kiêu hãnh về dân tộc, tự hào về đất đai xứ sở:

Thương chi đồng nỗi thương con

Nhớ chi đồng nhớ nước non quê nhà

Từ đất đai, mẹ dạy con những điều nhân nghĩa, biết lao động, biết sản xuất nhằm xây dựng nước non nhà:

- Ai ơi uống rượu thời say

Bỏ ruộng ai cày, bỏ giống ai gieo?

Nội dung hò ru con tựu trung là một bản trường ca bất tận của kho tàng văn chương Việt. Có khi mẹ, chị hát về nhân nghĩa, về đạo lý làm người, về nghĩa vợ chồng, về thân phận người phụ nữ… Điệu hò thấm sâu vào tâm thức tuổi thơ, càng lớn, càng hiểu dần những điều mà mẹ, chị gửi gắm cho ta. Khôn ngoan theo thời gian, trưởng thành cùng câu hát. Biết ơn vô cùng điệu hò ru con cái thuở nằm nôi.

Nhìn từ một góc độ nào đó, điệu hò ru con là chất liệu ban đầu của tuổi thơ. Mẹ, chị đã gieo vào tâm hồn tuổi thơ những hạt giống lành về nhân ái, về đạo lý làm nguời, về tình yêu quê hương xứ sở.

Hình ảnh vầng trăng, ngọn cỏ, cánh diều...bóng dáng lũy tre làng, dòng sông thơ ấu... tất cả những sự vật cụ thể ấy đã trở thành ý niệm sống thiết thân từ tuổi thơ cho tới lúc trưởng thành. Trí tuệ, tâm hồn tuổi thơ cứ thấm nhuần những giá trị tình cảm đậm đà, những món ăn tinh thần thuần khiết, thiêng liêng, cao cả ấy.

Mong sao dù bất cứ không gian nào, thời gian, hoàn cảnh, địa hình...nào, người phụ nữ Việt Nam cũng khôn khéo dạy dỗ tuổi thơ bằng những điệu hò ru con của quê hương, xứ sở. Và những người mẹ Việt Nam, bằng vốn văn hóa truyền thống của mình, sẽ cho tuổi thơ được tắm mình trong ngọn nguồn ca dao đằm thắm; cho mai ngày con lớn khôn sẽ trở thành nguời công dân gương mẫu, đạo đức, đóng góp cho xã hội nhiều công ích thiết thực với nhân cách Việt Nam.

Lý Nam Bộ

Lý là một thể loại dân ca của người Việt. Lý có ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam của Việt Nam, nhưng có lẽ nơi phát triển mạnh nhất là Nam Bộ.

Lý Nam Bộ không chỉ phong phú về số lượng mà cả về đề tài, nội dung cũng như đặc tính âm nhạc. Nó đề cập đến các sinh hoạt thường ngày, các hoạt động lao động, sản xuất và cuộc sống tinh thần của người dân nơi đây.

Lý còn kể về các loài vật, các loại cây, các thứ hoa trái, nói về tình yêu nam nữ, tình nghĩa vợ chồng, về đạo lý làm người… Đó thực sự là một thể loại phản ánh cuộc sống, ước mơ, cách suy nghĩ và tính cách của người Việt ở Nam Bộ với những khía cạnh đa dạng.

Mặc dầu ở Lý Nam Bộ có đủ mọi sắc thái nhưng dường như ở đây có những nét buồn sâu đậm hơn và đặc biệt nổi lên là vẻ hồn nhiên, mộc mạc và sự hóm hỉnh, ngộ nghĩnh của những con người vùng đất phương Nam. Nó mang âm hưởng riêng của một vùng dân ca Việt.

Xưa kia, lý có mặt ở mọi nơi, mọi lúc. Nó gia nhập cả những thể loại ca nhạc cổ truyền – tín ngưỡng cũng như thế tục, với những phương thức diễn xướng phong phú. Ngày nay, nhiều bài lý đã được chỉnh lý, cải biên, phục vụ các chương trình ca múa nhạc. Với sức sống mãnh liệt, lý Nam Bộ vẫn đang chinh phục trái tim thính giả mọi miền.

Vọng cổ

Bằng sức sống mãnh liệt của dân tộc, với tâm hồn và ý sống của bước đường mở cõi phương Nam, dòng nhạc tài tử Nam Bộ theo dòng đời mà hình thành, tồn tại và phát triển mạnh vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Trên đà phát triển đó, năm 1919 tại Bạc Liêu, cố nhạc sư Cao Văn Lầu (thường gọi Sáu Lầu) đã sáng tác bản Dạ Cổ Hoài Lang gồm 20 câu, mỗi câu 2 nhịp, mang hơi nam và hơi oán. Bản này được giới nghệ sỹ đương thời chú trọng ưa thích và mau chóng đi vào lòng người.

Qua khảo sát, nghiên cứu về căn gốc, về bước đường sáng tạo chỉnh lý thì phải nói bản Dạ Cổ Hoài Lang đã được giới nhạc sĩ, nghệ sĩ tài danh đầu tư rất nhiều công sức, vừa sử dụng, vừa nghiên cứu, phát huy đúng mức giai điệu độc đáo ban đầu, để rồi sáng tạo cho phong phú thêm.

Điều đáng nói là, dù có sáng tạo, phát triển qua bao giai đoạn, nhưng người ta vẫn giữ được căn gốc, giữ được giai điệu, cái hồn của bản Dạ Cổ Hoài Langbuồn man mác, chất chứa niềm u uất, ai oán, thổn thức, nghe lòng vang nỗi buồn vạn kỷ.

Bản Vọng Cổ đã tạo cho người đờn, người ca nhiều điều kiện sáng tạo nghệ thuật rất phong phú. Nghệ thuật ngón nắn nót cung đàn, nghệ thuật sắp chữ đờn đã nở hoa nhiều nhạc sĩ thiên tài. Bản vọng cổ được tôn vinh là "bà hoàng cải lương". Một vở cải lương mà thiếu bài vọng cổ khó được chấp nhận.

Bằng tâm hồn nghệ sĩ thanh cao, bằng tài nghệ, bằng trách nhiệm nghệ thuật cao, các nghệ nhân tiền bối và thế hệ tiếp theo, đã khai hoa nở nhụy bản Dạ Cổ Hoài Lang, rồi chắt chiu, nâng niu, phát huy, sáng tạo, phát triển thành bản Vọng Cổ nhịp 32, cống hiến cho đời bản nhạc dân tộc hết sức độc đáo có giá trị nghệ thuật vượt thời gian.

Hò Nam Bộ

Phát triển trên vùng đất 3 cù lao nằm giữa các nhành sông Cửa Đại, Ba Lai, Hàm Luông và Cổ Chiên, hò Bến Tre hình thành theo hai hệ thống: hò trên sông nước và hò trên cạn. Cũng như vốn văn nghệ dân gian nói chung, hò Bến Tre có cội nguồn từ miền đất cũ do những thế hệ lưu dân người Việt mang theo cùng với hành trang khác của mình trên đường di chuyển để tìm một cuộc sống tốt đẹp hơn về phương Nam.

Hò trên sông nước gồm có:

-          Hò chèo thuyền (chèo ghe)

-          Hò mái đoản (mái cụt)

-          Hò mái trường (mái dài)

Hò trên cạn gồm có:

-          Hò cúng chùa

-          Hò bản đờn

-          Hò lờ

-          Hò cấy lúa

-          Hò đối đáp.

Dù hò trên sông hay hò trên cạn, tiếng hò Bến Tre, do những điều kiện làm ăn sinh sống và do khung cảnh thiên nhiên qui định, nên có phần thanh nhàn và ung dung hơn so với hò miền Trung hay miền Bắc với tiết tấu khỏe, gấp rút, vội vàng. Là một loại hình nghệ thuật dân gian, hò Bến Tre cũng có lề lối diễn xướng riêng. Hò trong lao động, hò giải trí trong lúc nghỉ ngơi, hò trong lễ hội, hò để đua tài cao thấp, hò trong môi trường vui chơi mỗi độ xuân về.

Hò cấy thường diễn ra ngay trên đồng ruộng, có thể kéo dài từ sáng cho đến chiều tối. Các nhóm hò, có kẻ xướng người xô, vừa lao động, vừa trổ tài đối đáp. Những thợ cấy hò giỏi, hò hay thường được mọi người trọng vọng, công xá bao giờ cũng được nhận phần cao hơn so với các người khác trong vạn hò. Hò cấy được phân bố hầu như khắp địa bàn trong tỉnh, nhưng phổ biến nhất là ở miệt ruộng của huyện Giồng Trôm, Ba Tri, Thạnh Phú, Mỏ Cày, Bình Đại.

Ở Thạnh Phú cũng thịnh hành hò chèo thuyền, Bình Đại có hò lờ, hò cúng chùa, hò bản đờn. Dọc theo sông Hàm Luông, ven vàm Tân Hương lại rất phổ biến hò mái đoản, hò mái trường, hò chèo ghe (chèo thuyền).

Trong dân gian, thuật ngữ hò rơi dùng để chỉ trường hợp hò lẻ một mình, chẳng có ai bắt, ai luận, ai gài, ai gỡ, dù có một hoặc nhiều người hò cũng vậy. Trong khi đó, hò kết lại có người bỏ, người bắt, người luận, người gài, người bẻ, tức là có đối có đáp.

Hò mép (hoặc hò bắt quàng) là loại hò ngẫu hứng, đòi hỏi nghệ nhân phải có trình độ nhạy cảm và có năng lực đối đáp ngay lúc biểu diễn trước cảnh và tình xung quanh.

Hò văn, hò thơ, hò truyện đòi hỏi người hò phải am hiểu chữ nghĩa, sử dụng thành thạo các thành ngữ, tục ngữ, nhất là những thành ngữ Hán Việt, phải thuộc nhiều thơ Nôm, thơ lục bát, nhất là các truyện thơ (Lục Vân Tiên, Truyện Kiều, Phạm Công – Cúc Hoa), biết nhiều điển tích trong các truyện Tàu như Tam quốc, Tây du, Đông Chu liệt quốc, Thủy hử.

Hò quốc sự ra đời muộn màng hơn so với các loại hò trên, cùng lúc với các phong trào đấu tranh chống xâm lược, giải phóng đất nước.

Hò đối đáp vốn là một loại hình dân ca phổ biến khắp ba miền đất nước, có lề lối sinh hoạt nghệ thuật giống nhau, đồng thời ở mỗi vùng lại có những tục lệ riêng. Hò đối đáp Bến Tre trải qua 3 giai đoạn diễn xướng. Mở đầu là hò rao, hò mời, hò hỏi thăm. Lời hò ở giai đoạn này chủ yếu là để tìm hiểu đối phương, cho nên thường khiêm nhường, từ tốn, lịch sự. Giai đoạn hai - phần chính của cuộc hò – là lúc thi tài cao thấp, phân định thắng bại, cho nên sôi nổi, căng thẳng, hồi hộp, gay cấn, nhưng cũng là giai đoạn lý thú và hào hứng nhất. Giai đoạn thứ ba mang tính chất kết thúc với những lời hò giã từ, tiễn đưa, hò hẹn, tạm biệt, có khi là sự luyến tiếc, vương vấn, buồn thương, cảm phục...

Một số làn điệu tiêu biểu

Ru Con Nam bộ

Hò mái ba gò công

Lý đất giồng

Lý Giao duyên

Lý Chiều Chiều

Thương nhau hát lý qua cầu (Cải lương)

Hoa trắng ân tình (Cải lương)

Dạ cổ hoài lang

Ngứa mà gãi mê

Là trái mắt mèo v.v.