ChuyenlangCuoi

Chuyện làng Cuội

Lê Lựu

1

Nào ai ngờ cái chết của bà Hiêu Đất lại  tạo  cho  làng  Cuội  ta  một  khí  thế  tưng  bừng  sôi nổi,  rất  là  tự  hào.  Sau  hàng  tháng  trời  lơ  lửng  trong  nỗi  buồn  ngơ  ngác  “được  phân  phối hụt”  do  huyện  chỉ  đạo  tháo  đê  quai,  cái  xác  trôi  lênh  phênh  của  bà  Đất  dạt  về  bến  Chợ Quán  như  nắp  thùng  tô-nô  đựng  đầy  ám  khí  được  bung  ra.  Tiết  trời  mấy  ngày  nay  cũng quang  quẻ  hẳn.  Xa  xôi  quá  thì  ít  người  am  tường,  chỉ tính  năm  sáu  chục  năm  đổ  lại  đây, kể  từ  năm  Quí  Dậu,  năm  cuối  cùng  của  hội  thi  nói  khoác  ở  miếu  Ông  Cuội  cũng  là  năm cô  Đất  bỏ  làng  đi  biệt  tăm,  đến  bây  giờ  làng  mới  lại  có  một  vẻ  mặt  đồng  loạt  buồn. Nhưng  mà  sôi động.  Khi nào  làng  có  chung  một  khuôn mặt  buồn  đều  ào  ào  náo  nhiệt  và thì  thào  còn  chán.  Thế  lại  hóa  vui.  “Tuổi  Mão  đi  năm  Mùi  là  đúng  cách.  “Hợi  Mão  Mùi”,“Nam  xung  nữ  hợp”,  nhất  định  bà  lão  phải  “đi”  vào  năm  nay.  Ông  đã  biết  từ  lâu  rồi. Nhưng  bà  lão  này  thiêng  lắm.  Không  à?  Ông  dám  chắc  bà  ấy  mà  dạt  về  đúng  quê,  nhất định làng Cuội có sự. Đại sự”.

Ông  thống  Bứt  vừa  liêu  xiêu  đi  ra  phía  bờ  sông  vừa  quát  lác.  Không  cần  có  ai,  hoặc  giả trong  cơn  say  ông  đã  nhìn  thấy  một  thằng  người  cứ  theo  ông,  ông  bước  bước  nào  nó bước  bước  nấy,  nên  ông  cứ  tự  hỏi  rồi  tự  giả  nhời  như  thế.  Hôm  nay  ông  phải  làm  một việc hệ trọng. Bắc cầu cho mẹ đồng chí Lưu Minh Hiếu phó chủ tịch tỉnh lên bờ. Khổ thân bà  lão.  Suốt  đời  long  đong  tủi nhục,  được  lúc  con  cái ăn  nên  làm  ra,  đi Tây  đi Tàu  như  đi chợ  lại  lăn  xuống  sông  mà  chết.  Cũng  là  số  trời  run  rủi.  Đồng  chí  Hiếu  là  Hiếu  nghĩa  với bố mẹ đời nào để bà lão chết nhục nhã đến nỗi thế này.

Xác  bà  lão  được  vớt  lên  từ  trưa  hôm  qua.  Một  cái  xác  trương  phềnh.  Cả  mặt  và  hai  cánh tay  xước  tướp  táp,  không  hiểu  do  cá  rỉa  hay  mắc  mớ  vào  đâu  mà  không  còn  một  mảng da  nào  nguyên.  Trưa  hôm  qua,  chiếc  tàu  chở  khách  từ  Hà  Nội  xuôi,  sóng  rào  rạt  xô  vào bờ một người mặc quần đen, áo nái vàng, tóc xõa như là ma nhoài lên nằm nghiêng ở bờ cát  một  tay  dang  ra  như  là  cố  bám  lấy  cát  để  khỏi  trụt  xuống.  Các  cô  bé  đang  đập  chiếu tàm  tạp  trông  thấy  thế,  kêu  lên  thất  thanh,  chạy  lao  lên  ngã  dúi  dụi  vào  quán  bà  Cu  Từ. Tiếp  theo  là  ông  Cu  Mỡ,  em  ruột  ông  Cu  Từ,  vác  một manh  chiếu  xuống  bờ  sông  đắp  lên cái  xác  cũng  với  câu:  “Đ.  mẹ  nó,  điềm  này,  làng  Cuội  lại  ăn  cứt”.  Rồi  đám  người  gơ  dây khoai,  những  người  gieo  ngô,  đám  đốt  lò  vôi,  dân  thợ  xẻ,  lò  rèn  bỏ  hết  đồ  nghề,  giống má,  chạy  túa  lại  quán  bà  Cu  Từ  và  ông  Cu  Mỡ  đứng  nhìn  xuống  sông  và  nghe  các  cô  gái thuật lại “đầu đuôi”. Mấy anh thợ “phơ” đóng gạch, cầm kéo cắt đất táo tợn chạy đến hất chiếu ra, lấy tay kéo lật ngược mặt bà lão lên nhìn: “Đếch phải người làng này”. “Chắc lại oan khuất gì, tự vẫn đây”. “Có khi bị trấn, lấy của rồi nó cho xuôi”.

Khách  qua  đò  ùn  tắc  lại.  Trẻ  con  tan  học  hổn  hển  chạy  đến  rào  rào  như  gió.  Chả  mấy chốc  bến  đò  Chợ  Quán  nghìn  nghịt  như  một  cái  chấm  đen  khổng  lồ  tụ  giữa  cánh  đồng làng  Cuội  bát  ngát  phù  sa.  Quán  nhà  bà  Cu  Từ,  ông  Cu  Mỡ  nứt  nở  kẻ  đứng  người  ngồi. Cho  đến  10  giờ  đêm  các  đồng  chí  Đảng  uỷ,  ủy  ban,  hợp  tác  xã,  công  an,  bàn  bạc  trong quán  bà  Cu  Từ  hết  37  bìa  đậu  phụ,  một  bình  lạc  rang,  gọi  tròn  năm  chục  chén,  mười  ba cút  rượu,  tám  gói  thuốc  lào  hội  nghị  mới  ra  được  một  quyết  định:  Lập  biên  bản  báo  cáo lên huyện chờ xin ý kiến.

Cần  nghiên  cứu  thêm  ý  kiến  của  trưởng  ban  thông  tin  văn  hóa:  Có  thể  đưa  lên  “quảng cáo”  trên  ti  vi.  Độ  này  người  ta  quảng  cáo  tất  tần  tật,  không  thiếu  thứ  gì.  Dễ  lắm.  Thân nhân  của  họ  về  nhận  sẽ  phải  tính  công  vớt  từ  giữa  sông  lên  rồi  công  của  mấy  chục  con người  canh  giữ  suốt  24  trên  24  không  để  thi  hài  thất  thoát.  Biết  đâu  lại  chả  trúng  quả đậm.  “Có  gì  ta  làm  bữa  thả  phanh  cho  bõ  công  đêm  hôm  lăn  lội,  ngồi  suông”.  Mặt  khác, ngày mai, ủy ban thảo một công văn lên phòng thương binh xã hội xin duyệt một cỗ ván. Việc  này  có  trở  ngại  là:  muốn  được  duyệt  nhanh  chóng  thì  phải  có  dăm  bao  ba  số,  thậm chí  còn  phải  kéo  ra  cửa  hàng  lòng  lợn,  hoặc  “cầy  tơ”.  Kinh  phí  lấy  vào  khoản  nào?  Vậy, tất  cả  cứ  chờ  ý  kiến  của  huyện  và  chờ  đồng  chí  chủ  tịch  đi  thăm  bố  vợ  ốm  trên  tỉnh,  nội nhật ngày mai về. Tối mai ta hội ý lại rồi quyết định sau. Đằng nào bà ta cũng rữa ra rồi. Cho  anh  em  bảo  vệ  hắt  mấy  xẻng  đất  xơ  xơ  cho  đỡ  bốc  mùi,  rồi  thù  lao  cho  anh  em. Cũng chả cần trông nom gì. Ai họ lấy đi cho là phúc. Đúng là cái vạ cho xã ta.

Đồng  chí  Nạc  (anh  đã  đổi  cái  phụ  âm  đầu  nhưng  chỉ  có  cấp  trên  gọi  anh  là  Lạc  còn  bà con  trong  xã  vẫn  gọi  anh  là  Nạc).  ở  vùng  này  thường  lấy  tên  con  đệm  trước  tên  bố  mẹ hoặc  đẻ  con  trai  đầu  gọi  là  cu,  con  gái  là  đĩ.  Anh  Cu  Từ,  cụ  Cu  Từ,  ông  Cu  Mỡ  là  thế.  Bà Hiêu  Đất  cũng  vì  con  là  Hiếu,  họ  bỏ  dấu  sắc  đi  để  gọi  cho  tiện  chứ  không  hẳn  là  tin  theo kẻ xấu bụng, đổi họ và tên anh từ Lưu Minh Hiếu thành Lưu Manh Hiêu).

Đồng  chí  Nạc  cầm  quyển  sổ  có  treo  bút  chì  bằng  dây  gai,  ghi  các  khoản  nợ  của  tối  hôm nay.  Bà  Cu  Từ  hấp  háy  đưa  ra  trước  ánh  đèn  soát  lại.  Trên  mặt  chõng  cũng  nhẵn  hoén không  còn  sót  lấy  một  viên  lạc,  gói  thuốc.  Bà  yên  trí  “xin  phép  các”  cụ  “cứ  tự  nhiên”  để bà  ngả  cái  nong  xuống  nằm  khoanh  tròn  trong  ấy.  Bí  thư  Đảng  ủy  ngồi  chồm  hỗm  trên những  đoạn  tre  đóng  vào  hai  đầu  cọc  hàng  giờ  không  biết  tê,  lúc  anh  thả  hai  chân xuống,  phủi  đít  quần  đứng  dậy  thì  Nạc  lại  có  một  sáng  kiến  mới.  Nghiêng  tai  nghe  tiếng ngáy  rất  dư  dật  của  bà  bác  dâu,  anh  vươn người về  phía  bí thư  nói nhỏ  nhưng  mọi người đều  nghe.  Anh  nói rằng  tình  hình  này  sự  đồn  đại  thất  thiệt  sẽ  còn  lan  đi ghê  lắm.  Nhưng có  lợi  cho  ta.  Ai  cũng  bịa  tạc  những  tin  giật  gân,  bí  hiểm  nên  người  tò  mò  kéo  đến  đây xem  càng  đông.  Nhất  là  cho  lên  ti  vi  thì  sẽ  không  biết  cơ  man  nào  là  người  từ  các  thành phố  kéo  về  đây.  Thành  phố  bây  giờ  họ  có  làm  gì  đâu.  Một  người  ngã  xe  máy  còn  xúm đông  xúm  đỏ  lại  xem,  huống  hồ  nghe  tin  có  ma  hiện  lên  ở  bờ  sông  làng  Cuội.  Bí  thư  cắt ngang.

- Lạy bố. Thế thì rách việc lắm. Mà hơi sức đâu lại đi tìm hiểu để báo cáo nguyên nhân từ đâu có cái tin ấy. Rồi còn phải giải quyết tư tưởng cho bà con. Chết, chết!

- Thiên hạ họ đồn mắc mớ gì đến mình. Biên bản mình sẽ gửi đi.  Pháp y họ về, họ làm gì kệ  xác  họ.  Nhưng  vấn  đề  không  phải  ở  chỗ  ấy.  Anh  không  hiểu  ý  tôi.  Tôi  hỏi  các  anh: Các anh có công nhận là mới từ trưa đến giờ đã bao nhiêu người bổ về đây xem thực hư? Đấy là chưa kể bao nhiêu người ở bên kia không có đò sang.

- Đúng rồi - Gần như mọi người cùng trả lời.

- Tôi quả quyết ngày mai còn đông hơn.

- Nhất trí!

- Trời nắng này, người như nêm ấy, có cần uống nước, hút thuốc không?

- Có quá chứ lị.

-  Tôi chưa  nói  đến  hương  hoa  trà  quả  và  thức  ăn  thức  uống.  Thiên  hạ  mê  tín,  ai  đến  đây mà  chả  mua  thẻ  hương,  gói  hoa  thậm  chí  cả  tiền  âm  phủ,  quần  áo  giấy  cúng  cho  vong hồn. Ngay chiều nay các anh đã thấy mọc lên một rừng hương quanh bà ta chưa?

- Đúng quá!

-  Tại  sao  ta  lại  không  nhanh  chóng  tổ  chức  cái  dịch  vụ  ấy  -  Anh  nghiêng  mặt  sang  phía bác dâu, giọng có vẻ thì thào:

- Nó cũng là cơ sở phục vụ các đám tang sau này. Sau này kể cả đội hiếu của tôi cũng sẽ nhập  vào  đây  thành  tổ  hợp  dịch  vụ  đám  ma  mà  trên  trung  ương  người  ta  vẫn  gọi  là  Tô hô  di  vu  đa  ma.  Nghe  như  tiếng  Tây,  tiếng  Nhật,  nó  cũng  làm  sang  hẳn  cái  làng  Cuội mình lên. Đời sống bà con sau trận lụt cũng được cải thiện.

Vốn  ngại  Nạc  dựa  thế  ông  Hiếu  nên  bí  thư  ủy  thác  mọi  việc  “đối  ngoại”  cho  Nạc  nhưng anh  vẫn  không  thể  tin.  Có  lẽ  vì  ấn  tượng  ấy  cộng  thêm  sự  mệt  mỏi,  buồn  ngủ,  anh  nổi cáu.

- Theo tôi, không có tô hô hở hang gì cả.  Cả xã đói, mặt  ai cũng  méo như  bị rách, không lo  được  lại  làm  di  vu  cho  con  mụ  chết  trôi.  Nhận  ra  mình  cần  phải  dịu  lại,  anh  tiếp:  -  Ta cứ đợi đồng chí chủ tịch về bàn, rồi quyết định sau.

Nạc  nghĩ  thầm:  “Đợi  bàn  thống  nhất  chủ  trương,  ra  được  quyết  định,  tổ  chức  nhân  lực... thì hết mẹ nó cơ hội”.

Thấy sự im lặng có phần căng, trưởng ban văn hóa thông tin lại nói:

- Nếu việc này nó phức tạp quá, ta hất quách nó xuống sông. Nạc:

- Thế là gọn.

Bí thư:

- Pháp y đến ta nói thế nào? Trưởng ban thông tin văn hóa:

-  Th ì lạ i “ sóng đánh tụt xuống ,trôi đi rồi” .Ai bắt vạ ?

- Thế, gọn đấy - Phó chủ tịch văn hóa nói: - Sẵn tập thể đây, xin  các anh quyết định cho luôn.  Để  sáng  mai  ruồi  nhặng  bu  đến,  gây  dịch  bệnh  nguy  hiểm  lắm.  Xã  ta  lại  vừa  được huyện biểu dương đi đầu trong nếp sống văn hóa.

Chủ  nhiệm  hợp  tác  ngồi  trên  đôi  dép  nhựa  “Tiền  phong”  tựa  lưng  vào  cọc  “ghế”,  đầu ngoẹo hẳn xuống một bên vai nói:

- Các bác cứ ý kiến. Khi nào xong bảo nhà em. Nhà em cho hai chú bảo vệ “tùm bê” một cái là  dứt điểm.

Trưởng Công an nói:

-  Trường  hợp  này  nhất  định  phải  mổ  khám  nghiệm  tử  thi.  Thời  gian  này  bọn  lưu  manh côn  đồ  hoạt  động  mạnh.  Kẻ  địch  bên  ngoài  cũng  tung  gián  điệp  vào  hoạt  động  dưới  mọi hình thức, có rất nhiều âm mưu thủ đoạn xảo quyệt. Có thể đây là...

-  Kệ  -  Chủ  nhiệm  “gật”  chúi  đầu  quá  mạnh,  giật  mình,  chép  miệng  cắt  ngang  lời  trưởng công an: - Đợi thằng  cháu nhà bác Nạc quay lại đây. Có rượu là  quyết. Không rượu ta để lại ngày mai nghiên cứu. Tập thể đây đã nhất trí là cứ như đinh đóng vào... vào...

Sáng  hôm  sau  tỉnh  lại  chủ  nhiệm  mới  hú  vía.  May  đêm  qua  thằng  cu  mang  cái  vỏ  chai không  quay  lại.  Có  rượu  vào  mà  rủ  nhau  lẳng  bà  lão  đi  rồi  thì...  Đúng  là  họ  đóng  đinh vào đầu mình.

Mới  bảnh  mắt,  hai  công  an  huyện  đã  phóng  hon  đa  về  dựng  các  cán  bộ  chủ  chốt  của  xã dậy, tập trung ở trụ sở ủy ban để trả lời những câu hỏi trịnh trọng của các anh công an:

- Có chắc chắn áo lụa tơ tằm màu vàng không?

- Vâng

- Quần đen?

- Vâng

- Dép cao su quai nhỏ đủ cả quai trước quai sau?

- Vâng

- Thôi được, các bác, các anh đã mục kích là có thể khẳng định được rồi.

Trong  khi  một  anh  cùng  đi  với  Nạc  ra  bờ  sông  xác  minh,  anh  kia  tiết  lộ  điều  quan  trọng: Nếu mọi chi tiết đúng như họ vừa nghe thì người đàn bà đó chính là mẹ ông Hiếu nguyên bí thư huyện ta rồi lên phó chủ tịch tỉnh.

- Trời ơi, sao lại như thế. Đúng là bà Đất ư? Đúng rồi.

Có  hàng  chục  người  tranh  cướp  nhau  để  nói  rằng  mình  đã  ngờ  ngợ,  đã  nghi  nghi,  đã

đoan  đoán  ngay  từ  đầu  nhưng,  không  dám  nói  ra  vì  không  thể  ngờ  vì  sao  bà  cụ  lại  đến nông nỗi ấy.

Ông  Hiếu  là  con  trai  đời  chồng  trước  của  bà  cụ  Đất  (người  ta  cũng  có  thể  gọi  là  bà  Cụ Đất).  Bà  Đất  là  con  cụ  đồ  Mục  em  trai  cụ  đồ  Ngoạn.  Cụ  đồ  Mục  dậy  chữ  nho  nhưng không  gặp  thời  nên  chỉ  còn  xác  nhà  bố  mẹ  để  lại.  Người  nghèo  thành  kẻ  yếm  thế,  cụ  ít giao  du,  chỉ  quanh  quẩn  trong  nhà  dậy  con  trai  học  chữ  nho,  con  gái  học  chữ  quốc  ngữ. Hai  đứa  con  đầu  đặt  tên  là  Từ  và  Mỡ.  Người  ta  bảo  đấy  là  thời  kỳ  cụ  sống  cầm  hơi  bằng củ  Từ,  củ  Mỡ.  Hai  loại  ấy  đều  là  dây  leo  quanh  vườn  lại  thích  hợp  với  người  nhàn  rỗi  và không  đủ  sức  theo  việc  đồng áng.  Hai loại  củ  cũng  dễ ăn.  Luộc hay  xào...  đều  được. Đến đứa thứ  ba, con gái thì bà đặt  là  Đất.  Bà  mẹ khốn khổ với lần  có mang này  lại dở chứng, toàn  cậy  đất  vách  và  ghè  đầu  rau  bếp  ra  ăn  nên  nhất quyết  giành  lấy  quyền  đặt  tên  con từ  khi chưa  đẻ.  Có  lắm  khi bà  xấu  hổ  phải úp  thúng vào  mặt  vì  cái họ  “Bùi Như”  của nhà chồng nhưng lần này dù có là con trai thì bà vẫn cứ đặt nó là Đất.

Từ  cô  bé  Đất  đến  cụ  Đất,  người  đàn  bà  này  hiền  như  đất,  lòng  yêu  người  rộng  như  đất, nhưng  để  dẫn  đến  kết  cục  cái  chết  ngày  hôm  nay,  bà  đã  phải  gánh  chịu  một  chặng đường  mà  kẻ  chép  chuyện  định  kể  tất  thẩy  sáu  câu  chuyện  tình  xẩy  ra  từ  làng  Cuội  có liên  quan  đến  bà  Đất  và  nó  quyết  định  toàn  bộ  cuộc  đời  bà.  Cả  cái  chết  ngày  hôm  nay cũng  từ  đấy,  không  thể  coi  là  bình  thường.  Nhưng  nghĩa  tử  là  nghĩa  tận.  Không,  thể  để cái  xác  bà  lão  đã  nằm  sấp  úp  mặt  xuống  cát  do  người  lấy  gậy,  lấy  xẻng  đẩy,  lăn  đi,  lăn lại  trong  lúc  đảng  uỷ,  ủy  ban  đang  bàn  bạc  ra  quyết  định  ở  quán  bà  cụ  Cu  Từ.  Vậy  xin bạn  đọc  rộng  lượng  chờ  đợi  cho  kẻ  chép  chuyện  nói  đôi  chút  nơi  bà  lão  nằm  vào  buổi sáng  ngày  hôm  nay  rồi  mới  bắt  đầu  vào  cuộc  đời  bà.  Từ  khi  câu  chuyện  xảy  ra  vào  năm cuối  cùng  làng  Cuội  mở  hội  thi  nói  khoác,  năm  Quý  Dậu  cô  Đất  rời  làng  ra  đi,  cho  đến sáng  nay  khi  chiếc  “U  oát”  đỗ  lại  bên  kia  sông,  ở  bên  này  thi  hài  bà  cụ  Đất  được  đặt  lên chiếc  chõng  tre.  Một  tấm  vải  trắng  muốt  phủ  kín  người.  Đôi  dép  cao  su  được  cọ  rửa chồng  lên  nhau  để  ở  phía  cuối.  Chiếc  bàn  làm  việc  của  ủy  ban  xã  được  khiêng  đến  phủ vải  đen,  trên  mặt  có  khúc  cây  chuối  cắm  hương  cháy  nghi  ngút,  một  mâm  bồng  đặt  nải chuối  tiêu  và  hai  lọ  độc  bình  hai  bên  cũng  cắm  hai  cây  chuối  đều  bắt  đầu  ra  lá  thứ  ba. Một  vòng  hoa  của  ủy  ban  xã  có  viết  chữ  “Vô  cùng  đau  đớn  thương  xót  vĩnh  biệt  cụ  Bùi Thị  Đất”.  ấy  là  sáng  kiến  có  phần  vội  vã  của  anh  trưởng  ban  văn  hóa  đã  được  Nạc  đồng ý.  Đúng  ra  phải  đưa  hương  hồn  cụ  về  nhà  rồi  mới  phúng  viếng.  Sự  khiếm  khuyết  dân làng chê bai lại làm Hiếu hài lòng. Nó vừa tạo ra không khí trang trọng, vừa làm ông cảm động  về  sự  chu  đáo  đầy  tình  nghĩa  của  quê  hương  giành  cho  bà  cụ,  mà  thực  chất  họ muốn giành cho ông.

Ba  người  vừa  lên  khỏi  đò,  ngoài  Hiếu,  có  Huyền  con  vợ  trước  của  ông,  vẫn  đều  đặn  đưa người  yêu  hoặc  bồ  bịch  về  ăn  ở  với  bà  nội  ở  quê.  Người  thứ  ba,  một  cô  gái  tưởng  là  con vợ  sau  của  Hiếu  nhưng  thấy  ông  gọi  là  cháu.  Cô  bé  cao,  trắng,  mũi  dọc  dừa,  như  tây. Ngay từ  khi con đò chưa kịp  áp  mạn vào bờ, Huyền đã nhao đến  chỗ bà nằm. Cô  lật tấm vải để lộ ra khuôn mặt đã bệch bạc trông méo mó nham nhở và các thớ thịt như  sắp sửa tở  ra.  Cô  hét  lên  vừa  đau  đớn  vừa  man  rợ  như  thể  cái  khuôn  mặt  kỳ  quái  kia  vừa  bật dậy.  Đập  mặt  xuống  ngực  bà,  cô  vật  vã,  hai  tay  cào  cấu  vào  thành  chõng,  hai  chân  nện lõm  nền  đất  cát  phù  sa  vừa  se  mặt.  “ối  bà  ơi!  Bà  ô...  ối  bà  ơi!  Bà  ơi  ối!  ối!”.  Chừng  vài chục  phút  sau,  đuối  hơi  cô  tựa  vào  vai  bà,  mặt  nghiêng  lên  cánh  đồng,  hai  mắt  đờ  dại, mặt  cũng  bệch  ra,  cổ  thở  gấp  gáp  như  đứt  hơi.  Trong hơi  thở  của  cô,  người ta  nghe  thấy tiếng  gọi  lào  thào:  “Bà  ơi!  Bà  ơi.  Trời  ơi.  Trời...  ời  ối  bố  ơi  là  bố...  ố...  ời...  Bà  ờ...  ó... hợ... hợ...” Cô bạn  gái xinh tươi của cô mặc quần thụng túm, chiếc áo phông cộc tay  của nước  ngoài  màu  xanh,  lụng  thụng  dài  sát  đầu  gối.  Một  hàng  chữ  trắng  chạy  ngang  như áp  vào  bộ  ngực  dư  thừa  sức  lực  của  cô!  “LET’S  KISS  ME”.  Nhiều  lần  Huyền  đã  mặc  loại quần áo như thế về quê nên không có nhiều người xô lại nhìn, chỉ chỏ và thì thào... Cô đi lại, đứng ngồi, nói năng rất tự tin rõ ra là người từng trải, lịch thiệp. Cô không chạy lao đi như  bạn, nhưng lên khỏi đò cô rảo bước, trịnh trọng cầm bó hoa huệ và những bó hương đến  cắm  hoa  vào  bình,  châm  hương  và  lẩm  nhẩm  khấn,  không  cần  biết  người  xung quanh  đang  nhìn  chằm  chằm  vào  mình.  Khấn,  vái  xong,  cô  lấy  chiếc  mũ  trắng  của  mình chụp  lên  đầu  che  nắng  cho  bạn,  rồi  cúi  đầu  lặng  lẽ,  chia  sẻ  nỗi  đau  đớn  đột  ngột  của bạn.  Hiếu  vừa  lên  bờ,  chủ  tịch  huyện  và  bộ  máy  lãnh  đạo  của  xã,  vài  ba  chục  người  lủi thủi  đi,  khuôn  mặt  nào  cũng  rầu  rĩ,  mồm  miệng  ai  cũng  như  sắp  sửa  bật  ra  tiếng  khóc thảm thiết nên phải mím chặt môi lại đến nỗi gặp Hiếu họ chỉ hơi gật đầu và môi họ cũng chỉ  có  thể  mấp  máy  như  là  đau  đớn  quá  không  thể  nào  nói  ra  thành  lời  được.  Cùng  đi theo Hiếu về chỗ thi hài đã nặng mùi, chủ tịch huyện coi như không thấy gì, nói:

-  Báo  cáo  anh,  tôi  vừa  họp  ở  tỉnh  về  nghe  anh  em  nói  đêm  qua  anh  có  điện  về.  Tôi  bảo anh em: “Bằng mọi giá các cậu phải xác minh ngay để báo cáo với anh Hiếu...

Hiếu:- Cám ơn.

Trưởng ban văn hóa thông tin xã xụt xùi lau nước mắt, nói:

-  Báo  cáo  bác  Hiếu,  chiều  hôm  qua  khi  phát  hiện  có  xác  người  trôi  đến,  em  đã  nghi  nghi cụ  nhà  nhưng  không  dám  nghĩ  đến  chuyện  không  may  đến  với  gia  đình.  Dù  sao  em  vẫn cứ  có  cái  gì  đấy  không  yên.  Chính  em  bàn  với  bác  Nạc  và  các  anh  trong  đảng  ủy  phải triệu  tập  gấp  lãnh  đạo  chủ  chốt  của  xã  bàn  biện  pháp  xử  lý  ngay.  Mãi  gần  một  giờ  đêm

mới họp xong. Chúng  em định sớm nay đi Hà Nội đưa lên ti vi.  May quá, đêm qua bác lại điện về cho huyện. Chính lúc ấy là chúng em đang bàn căng thẳng ngay tại quán Cụ Từ. Một  người  khác,  Hiếu  chỉ  thấy  mặt  quen  quen  không  nhớ  tên  và  không  biết  anh  ta  làm gì, nói:

- Báo cáo bác, em là Hở con ông Hớn ở xóm Hạ. Hiện nay em là chủ nhiệm hợp tác xã ta. Chúng  em  đã  chuẩn  bị  tươm  tất  mọi  phương  án  để  rồi  lát  nữa  lên  quán  em  xin  trình  bày với bác. Thôi cũng là may. Cụ nhà sinh ra và lớn lên ở làng Cuội ta, nay lại trở về với quê hương làng Cuội. Lậy vong linh hồn cụ sống khôn, chết thiêng, trời đất run rủi thế nào cụ lại  về  đúng  nơi  chôn  rau  cắt  rốn  của  mình,  về  với  tình  làng  nghĩa  xóm,  bà  con  nội  ngoại quây quần.

Hiếu  nhìn  người  nói  mà  hai  hàm  răng  phải  cắn  vào  môi  cố  nén  tiếng  khóc.  Phần  vì  đau đớn,  phần  không  thể  nào  ngờ  các  đồng  chí  ở  địa  phương  lại  sống  tình  nghĩa  và  chu  đáo đến mức này. Không thể để mọi người đứng cạnh mẹ mình lâu,  anh quay ra chắp hai tay cúi đầu:

-  Cám  ơn,  cám  ơn.  Xin  các  bác,  các  anh  lên  quán  bác  tôi  xơi  nước,  tôi  đứng  lại  với  cụ  tôi chút nữa rồi lên xin phép được bàn công việc của cụ tôi với các anh.

Lúc  này  Huyền  như  đã  hồi  sức  lại  hay  vì  mọi  người  trong  làng  xóm  đã  đi,  cô  chạnh  lòng nghĩ  đến  nỗi  đau  đơn  độc  của  mình  mà  kêu  bà,  kêu  giời,  và  “Bố  ơi,  là  bố...  ơi...  Sao  bố lại... ờ...”. Hiếu nghiến hai hàm răng lại nói vừa như lậy, vừa như ra lệnh:

- Mày nói gì đấy? Giời ơi, mày hãy để cho tao chôn mẹ tao xong đã Huyền ơi. Thế là tiếng cô lại gào lên:

-  ối  bà  ơi,  bà  ôi.  Con  có  ngờ  đâu  bà  lại  bỏ  con  bà  đi  mà  không  mang  con  đi  theo.  Bà  ôi! Bà ôi!

Nạc  đã  chỉ  huy  đám  người  mang  bạt  đến  bắc  rạp  trên  thi  hài,  chuẩn  bị  làm  lễ  bắc  cầu cho  cụ  và  gọi  hồn  nhập  vào  xác.  Anh  quát  lác  mọi  người  phải  tránh  ra.  Cô  bạn  cùng  đi, dỗ dành và dìu Huyền lên nghỉ tạm chỗ bóng mát.

Hiếu lên quán không phải để bàn bạc, nhờ vả mà để nghe bí thư đảng ủy xã trình bầy với anh  về  nghi  lễ  tiến  hành  tổ  chức  đám  tang.  Ai  cũng  có  sẵn  nỗi  buồn,  có  sẵn  tấm  lòng nhận  làm  một  việc  gì  đó  để  Hiếu  nhận  ra  mình,  nhận  ra  các  đồng  chí  ở  địa  phương  luôn luôn  quây  quần  bên  anh  cả  lúc  vui  vẻ  cũng  như  khi hoạn  nạn.  Sở  dĩ có  được  tình  cảm  ấy vì  họ  có  những  cái  tai  thính,  biết  được  “ô”  của  anh  còn  mạnh  lắm.  Anh  còn  “lên”.  Cũng chả  cần  xa  xôi  thế.  Với  chức  vụ  trưởng  vụ  đối  ngoại  của  bộ  anh,  từ  bí  thư,  chủ  tịch  tỉnh trở  xuống,  thiếu  gì  người  có  con,  cháu,  dâu  rể,  họ  hàng  nội  ngoại,  cháu  của  vợ,  con  của bồ,  bạn  của  bạn  con,  cần  đi  Tây.  Đi  Tây  “đường  thẳng”  cũng  phải  chạy  vạy  mửa  mật, chui cửa trước, luồn cửa sau, huống hồ “chen ngang”.

Công  việc  sắp  đặt  xong  xuôi,  Hiếu  xuống  chỗ  thi  hài  mẹ.  Lúc  này  chỉ  đứng  ở  cạnh,  cúi đầu như  mặc niệm. Anh nghe tiếng thì thào của dân làng bàn tán tại sao anh không nhìn xem  có  thật  là  mẹ  mình  không?  Làm  sao  con  trai  lại  không  nhìn  mặt  mẹ  lần  cuối  cùng. Vậy thì anh phải xuống nhìn để dân chúng khỏi xì xào.

Nếu không có anh Nạc và bác Mỡ giữ  hai cánh tay,  ghì lấy người thì anh đã  khuỵu  xuống ngay  khi  thoáng  nhìn  thấy  mặt  mẹ.  Dù  khuôn  mặt  đã  phềnh  vỡ,  nhưng  bóng  tối  uẩn  ức vẫn đọng lại ở vòm mắt và những cái “rãnh” chằng chịt trên mặt bà. Anh đã kêu “ối” một tiếng  khi  nhận  ra  vệt  hằn  ở  khóe  môi.  Vệt  hằn  ấy  nó  tối  lại  trước  ánh  đèn  dọi  nghiêng vào mặt bà. Lúc ấy đã hơn một giờ đêm. Anh cố ghìm câu nói cuối cùng  lại: “Đồ súc vật. Ngu như con lợn. Sao lại câm như hến! Bà nói đi, nói đi. Tại sao? Tại sao bà lại độc ác với tôi như thế. Chính bà là kẻ đã giết tôi! Rồi bà sẽ biết tay tôi”.

Hai chân vẫn để trong đôi dép cao su thả thõng. Không nhúc nhích. Hai tay thu vào lòng. Không hề động đậy. Cái lưng như còng thấp xuống. Không nhúc nhích. Hai mắt tê dại, đờ đẫn.  Không  hề  chớp.  Cái  miệng  nhếch  lên  như  cười.  Trông  lại  như  đang  mếu.  Cái  bóng tối hằn lại ở khóe môi oằn lên như vỏ đỗ kéo khuôn mặt xô lệch đi như chỉ chực khóc. Lại cố  tỏ  ra  mình  vẫn  cười.  Tất  cả  vẫn  còn  nguyên  vẹn  như  lúc  ấy.  Có  ngờ  đâu,  mọi  chuyện xảy  ra  không  thể  lường  nổi  đến  mức  này.  Nếu  anh  biết  nó  sẽ  đến  mức  này???  Dù  phải tựa  đầu  vào  vai  Nạc,  toàn  thân  lả  héo  đi,  anh  vẫn  nghe  thấy  tiếng  thì  thào  than  vãn  của dân làng:

-  Những  kẻ  độc  ác  thì  chả  chết  đi cho.  Bà  lão  phúc hậu  thế  tưởng  giời phải  có  mắt  để  bà cụ sống thêm ít năm hưởng chút bổng lộc của con cho bõ cả đời tất tưởi gian truân.

- Ông Hiếu là người có nghĩa với cụ lắm. Chỉ phải cái chị vợ là đáo để.

- Ngày xưa thì thế. Nghe nói độ này là chị ta cứ sợ ông Hiếu một phép.

-  Nghe  đâu  ngoài  Hà  Nội  có  cả  cướp  ngày.  Không  khéo  nó  biết  tiếng  ông  Hiếu  của  nả nhiều mà bà cụ ở nhà một mình.

Xem  chừng  sự  bàn  tán  có  phần  phức  tạp  mà  không  biết  rồi  sẽ  đi  đến  đâu.  Những  người đứng  ở  vòng  trong,  quay  mặt  ra  phía  ngoài  “xuỵt”,  “xuỵt”  cho  mọi  người  im  lặng.  Ông Mỡ lấy vạt áo lau nước mắt bảo:

- Thôi nén lại đã anh Hiếu ạ.

Hiếu  gỡ  tay  bác  Mỡ  định  cúi  xuống  kéo  tấm  vải  che  kín  mặt  mẹ.  Anh  “văn  hóa”  xã  đã hiểu ý và làm việc đó trước ông.

Cụ Từ đã ra quán.

Hiếu  vội  vã  đi  lên  gặp  cụ.  Từ  sáng  sớm  đã  biết  tin  người  chết  trôi  là  em  gái  mình,  cụ  Từ vẫn  tránh  mặt.  Phần  đau  và  nhục  vì cái chết  không  lấy  gì làm  đẹp  đẽ  đã  gây  tai tiếng  ồn ã  khắp  nơi,  phần  vì  tính  cụ  vốn  thế.  Cái  tính  của  cụ  cũng  được  tạo  nên  ở  hai  nhẽ.  Thứ

nhất:  cụ  là  con  trưởng.  Đã  là  con  trưởng  là  có  quyền  “anh  thay  mặt  cha”  để  sai  bảo, hạch  sách  và  không  cho  phép  ai  được  làm  trái  ý.  Dù  có  tốt  đẹp  hoàn  hảo  đến  mấy  cũng không  được.  Đã  trái  ý  cụ  là  bị  cấm  đoán,  ngăn  chặn.  Khi  không  còn  đủ  sức  ngăn  chặn cấm  đoán  nữa,  cụ  dỗi,  càng  già  càng  hay  dỗi,  càng  hay  châm  chọc  phá  quấy  và  thù  vặt, thù rất dai. Nhẽ thứ  hai, cụ  là người đầu tiên làm tổ trưởng du kích làng này. Chính cụ  là người nhận quả lựu đạn thật duy nhất do đồng chí Văn Yến chủ tịch Việt Minh huyện, sau này làm đến bí thư  tỉnh ủy rồi vào trung ương trao tận tay cho cụ xong, còn nắm lấy bàn tay  lắc  lắc  ba  cái  nữa.  Cụ  là  người  đầu  tiên  ở  xã  này  lên  huyện  phá  kho  thóc  cùng  chú Kiêm,  em  rể,  bố  anh  Hiếu  (chú  dượng  chứ  không  phải  là  bố  Hiếu  nhưng  chỉ  trừ  có  thời cải cách,  còn  lại anh  toàn  gọi là  bố).  Người đầu  tiên  đi phục  kích  Tây  ở  bốt Phương Trà... Trong  hàng  chục  cái  “đầu  tiên”,  không  bao  giờ  cụ  quên  mình  là  một  trong  những  đảng viên  đầu  tiên  ở  làng  Cuội  này.  Bởi  có  nhiều  cái  “đầu  tiên”  quá  nên  khi  đã  già  yếu,  không còn giữ  chức trách gì và đã không còn đủ minh mẫn giữ  gìn  lề thói cốt cách của mình, cụ vẫn tìm cách có mặt ở những chỗ trang trọng mà lại coi như  không, lại cố ý quay mặt đi, đợi  khi  nào  có  nhời  mới  quay  lại.  Không  có  nhời,  không  hỏi  ý  kiến  là  cụ  cho  người  phá ngang. Không phá được, cụ chửi. Cụ có thể chửi từ cây đa ở miếu ông Cuội trên đầu  làng Thượng  xuống  đến  cây  bàng  ở  cuối  làng  Hạ,  từ  quán  chỗ  bờ  sông  về  nhà  rồi  từ  nhà  vào cửa  hàng  của  con  gái ở  quán  hàng  Táo  dưới chân  đê, giáp  giới  xã  Tây  Kết  dài gần  4  ki  lô mét.  Cụ  chửi  cái  gì  thì  cái  đó  phải  mục  ra.  Cụ  chửi  kiên  nhẫn  dai  dẳng  như  mỗi  lần  bộ răng  giả  của  cụ  nhai  phải  miếng  thịt  trâu  dọc  thớ.  Phần  ngại  “dây”  vào  cụ,  phẩn  nể  Hiếu và Nạc nên chẳng những việc của xã, ngay chủ tịch huyện có về đây cũng phải hỏi ý kiến cụ. Rất nhiều khi họ hỏi giả vờ, mời mọc, vồn vã giả vờ, lại rất  được việc. Không cần biết thật  giả,  cứ  thấy  mình  còn  quan  trọng  là  cụ  thích.  Cụ  đã  thích  thì  có  lội  xuống  sông  vào ngày đông tháng giá để được biểu dương là gương mẫu cụ cũng không ngần ngại. Nhưng chỉ  cần  sơ  suất  một  chút,  quên  cụ  đi  một  chút  là  cụ  lại  gồng  mình  lên  mà  chửi.  Chửi  cay độc, cạnh khóe nanh nọc rỉa rói như  xé mặt người ta, chán rồi, cụ chửi “đối thoại” tục  tĩu với  trẻ  con  mà  cuộc  chửi  nào  cũng  có  trẻ  con  chạy  theo  để  trêu  ghẹo  cho  cụ  chửi,  “đối thoại”.  Chẳng  hạn:  “Cụ  Cu  Từ  ơi,  cụ  chửi  hay  lắm,  cụ  chửi  nữa  đi”.  “Tiên  sư  con  cái  nhà ai  đấy.  Khi  ông  đi  đánh  Tây,  đuổi  Nhật  thì  bố  mày  còn  đỏ  hon  hỏn  bệu  nhệu  như  cái  bìu dái  người  ta,  bây  giờ  mày  định  dạy  ông  hả?”.  Lúc  ấy,  những  người  dân  ở  trên  bờ  hay dưới  ruộng,  ngồi  trong  nhà  hay  đứng  ngoài  ngõ  chỉ  quay  mặt  đi  thở  dài  ngao  ngán,  cám cảnh  cho  ông  cụ,  cho  một  đời  người,  một  thời  đánh  giặc  tiếng  tăm  lừng  lẫy,  một  đức  độ mẫu mực là thế, chẳng hiểu từ đâu lại sinh ra đổ đốn đến thế.

Chính  Hiếu,  khi  làm  bí  thư  huyện  ủy  có  lần  đã  nghe  cuộc  chửi  “đối  thoại”  của  ông.  Anh lặng  người,  kêu  lên:  “Trời  đất.  Nhăng  nhố  hết  chỗ  nói”.  Dù  là  người  biết  tính  toán  chi  li cho mọi cử chỉ của mình anh cũng phải gọi ông lại quát:

- Ông có câm mồm đi không?

-  Ông  nói  cho  cái  mặt  anh  biết  nhá.  Từ  thằng  tổng  Lỡi  khét  tiếng  hống  hách  ở  làng  Cuội này cũng chưa dám sờ đến cái lông chân ông bác mày đâu nhá.

Trong một vài giây, mặt Hiếu có hơi biến sắc nhưng anh lại trấn tĩnh ngay:

-  Ngày  xưa  ông  khác  bây  giờ  lắm.  Nếu  ngày  xưa  ông  cũng  như  bây  giờ,  người  ta  vặn  cổ ông hàng trăm lần rồi.

-  à,  anh  cậy  làm  lên  to  về  đây  phỉ  báng  dọa  nạt  dân  chúng,  bêu  rếu  người  ruột  thịt,  bất chấp  cả  những  cống  hiến  không  tiếc  xương  máu  cho  cái  làng  Cuội  này,  cho  anh  mở  mày mở  mặt  ra  hả?  ối  bà  con  ơi,  ối  các  đồng  chí  đảng  ủy  ơi,  ra  đây  chứng  kiến  bí  thư  huyện ủy nhục mạ đảng viên lão thành... ối... ối...

Chính  sau  cái  lần  lu  loa  ấy  thì  ông  lại  sợ  Hiếu  một  phép.  Đến  bây  giờ  anh  có  bao  nhiêu bổng  lộc,  bao  nhiêu  người  qụy  lụy  kiêng  nể,  tưởng  cụ  già  phải  sợ  anh  hơn,  ai  nghĩ,  anh lại  một  phép  thưa  gửi  kính  cẩn  cụ.  Thì  ra  ở  hai  bác  cháu  nhà  này  cũng  chán  vạn  cái  trái khoáy  éo  le.  Lúc  tưởng  thế  này  nó  lại  ra  thế  khác.  Khi  tưởng  thế  khác  nó  lại  hóa  ra  thế này.

Cụ Từ ra quán là vì biết Hiếu về. Ra đây thử xem việc này nó xử sự ra sao? Nguyên do gì mẹ  nó  chết  tội,  chết  nợ  giữa  sông,  giữa  biển?  Hiếu  biết  điều  đó  nên  được  tin  ông  ra quán,  anh  phải  lên  ngay.  Vào  đến  cửa,  anh  chưa  kịp  nhận  ra  ai  trong  đám  người  ồn  ã, Nạc  đã  bấm  vào  tay  ra  hiệu  “cụ”  ngồi  xổm  trong  cái  nong  ở  góc  nhà  đang  cúi  mặt,  mắt nhắm như  ngủ. Biết cụ hay “điếc” khi không cần trả lời, anh cùng Nạc len vào quỳ xuống cạp nong, chào to:

- Bác ạ.

Cụ vẫn nhắm mắt:

- Ai đấy.

- Dạ cháu đây mà bác!

- Anh mới về.

Cụ hơi xoay nghiêng người, mở mắt nhưng không nhìn vào Hiếu:

- Anh đi mà lo công việc cho mẹ anh, gặp tôi làm gì mất thì giờ.

-  ấy  chết.  Có  lo  gì  thì  cũng  phải đợi xin  ý  kiến  bác  chỉ bảo.  Cháu  định  về  trong  nhà,  may bác lại ra đây.

- Thôi được. Chuyện ấy sau. Tôi chỉ hỏi anh vì nguyên do gì bà lão lại ra cơ sự này?

- Nói thật với bác, cháu cũng chưa kịp  tìm  hiểu nguyên nhân gì.  Chỉ do cháu sơ suất  một chút.

- Anh sơ suất?

- Vâng ạ. Không ngờ cháu mất cảnh giác một chút mà xảy ra sự việc đau thương như thế này.

- Anh mất cảnh giác?

-  Vâng  ạ.  Chiều  mồng  8  tháng  6,  tức  là  đến  hôm  nay  vừa  tròn  một  tuần  mẹ  cháu  bảo:

“Không  hiểu  sao  ruột  gan  mẹ  cứ  nóng  hôn  hốt.  Mẹ  thấy  nhớ  nhà  quá.  Con  cho  mẹ  về thăm  các  bác  trai,  bác  gái,  bà  con  xóm  giềng  dăm  bữa”.  “Cháu  bảo:  “Mẹ  đợi con  đi công tác Hải Phòng vài ba  ngày rồi con lấy  xe đưa mẹ về”. Mẹ cháu bảo “Mẹ không thích đi xe ô  tô  đâu,  cứ  để  mẹ  đi  ca  nô.  Độ  này  ca  nô  màn  bến  Chợ  Quán,  mẹ  lên  hàng  bác  Từ  mẹ chơi với bác trước rồi về trong làng. Thấy bảo nhà bác Mỡ cũng ra bãi mở quán nước gần bác  Từ.  Mẹ  về  đấy  thăm  hai  bác  cả  thể”.  Cháu  nói:  “Thôi,  mẹ  cố  đợi  con  đi  về  rồi  sẽ tính”. Không ngờ nửa đêm hôm ấy mẹ cháu đi bộ ra bến Phà Đen.

- Từ Đội Cấn mà bà lão đi bộ ra Phà Đen giữa đêm?

- Không biết mẹ cháu có gọi xích lô không?

- Chị ấy nhà anh đâu?

-  Nhà  cháu  nó  ở  trên  gác.  Sáng  ra  xuống  mời  cụ  đi  ăn  sáng  mới  cuống  lên  nhưng  lúc  ấy xe họ lại đón cháu đi rồi.

- Tôi đã bảo mà. Phố xá bây giờ là cứ mỗi người đút mình vào một ô, tường xây, lồng sắt chắn  tứ  phía.  khóa  trái  cửa  lại  để  tự  dốt  mình  vào  đấy,  còn  bí  bách  hơn  là  cái  cũi  chó.  ý anh bây giờ thế nào?

- Việc tang lễ cho mẹ cháu ạ?

- ý anh còn muốn việc gì khác?

- Dạ. Cháu định xin ý bác. Còn cháu nghĩ: đằng nào cũng phải để đến mai, các cơ quan ở

Hà Nội và tỉnh mới về kịp.

- Định để nó thối inh lên à?

-  Đến  lúc  liệm  sẽ  đổ  chè.  Cháu  đã  báo  về  Hà  Nội,  tối nay  sẽ  có  phương  tiện  làm  lạnh  giữ thi hài mẹ cháu.

- Còn việc tổ chức?

- Mọi việc sẽ do các anh ở huyện và xã lo.

- Thế à?

Ông  cụ  xầm  mặt  đứng  bật  dậy  giật  chiếc  áo  vắt  lên  vai  đi  ra  cửa.  Hiếu  biết  mình  lỡ  lời. Nói dối  hàng  trăm  câu  thì  thành  thạo  mà  nói thật  một  câu  lại vụng  về  hỏng  việc.  Cốt  lên đây  làm  cụ  vừa  lòng.  Đầu  óc  mê  muội  thế  nào  lại  làm  cụ  thấy  mình  là  kẻ  ngoài  cuộc. Tiếng ông cụ khi bước ra khỏi quán:

-  Người  nhà  ông  chết,  chúng  ông  thiệt,  chúng  nó  mất  gì  mà  chả  lập  ra  ban  nọ,  bệ  kia. Thằng  Nạc  đâu.  Gọi  bố  mày  về  nhà.  Ông  cấm  họ  hàng  con  cháu  đứa  nào  dính  vào  đấy. Việc của ban tổ chức tang lễ người ta làm, bận gì đến chúng mày.

Những  cán  bộ  chủ  chốt  của  huyện  và  xã  dồn  lại  bên  Hiếu.  Anh  thuật  lại  vắn  tắt  rồi  nhờ chủ  tịch  huyện  và  bí  thư  đảng  ủy  xã  chạy  theo  “lạy”  cụ  hộ  anh.  Họ  mời  cụ  làm  đại  diện cho  gia  đình  là  ủy  viên  thường  trực  của  ban  lễ  tang.  Vừa  kính  nể,  vừa  thương  Hiếu,  ai cũng  lặng  lẽ  nhìn  anh  trước  khi  chạy  đi.  Những  cử  chỉ  ấy  đều  như  nói  với  anh:  mọi  việc sẽ  ổn  thỏa.  Nhất  định  cụ  già  sẽ  nguôi  giận.  Những  người  bạn  đi  khỏi,  Hiếu  ôm  đầu,  gục xuống  chõng  bán  hàng  của  bác  Từ  gái.  Bà  con  vẫn  xúm  quanh,  dõi  theo  từng  cử  chỉ  của anh.  Vẫn  kính  phục  và  cảm  thông  nỗi đau  xé  lòng,  xé  ruột  của anh  nên  khi thấy  anh  gục xuống, người như  lịm  đi, thì bỗng hàng trăm người ào lên hò nhau đi lấy  lông gà, tóc rối, đi  gọi  y  sĩ  trạm  xá...  Nghĩa  là  ai  quen  thứ  gì  chữa  được  cảm  thì  hò  nhau  thứ  ấy,  tới  tấp xô  vào  cấp  cứu.  Trong  lúc  bà  con  xiết  đậu  xanh,  vo  gạo,  bắc  bếp,  nấu  cháo  hành,  tía  tô cho  anh,  đầu  Hiếu  vẫn  rần  rật  câu  hỏi:  “Tại  sao  con  Huyền  lại  nói  nửa  kín  nửa  hở  như thế?  Nó  đã  biết  gì  về  chuyện  xẩy  ra  giữa  bố  và  bà  để  dẫn  đến  cái  chết  này?  Liệu  bà  đã kể cho nó những gì về quan hệ giữa tổng Lỡi với anh?

Từ  khi  nghe  con  nói  như  đứt  ra  từng  hơi  thở  trách  bố  về  cái  chết  của  bà,  người  anh  tê dại,  mồ  hôi toát  ra  đầm  đìa  mà  trong  ruột  lại run  như  sốt  rét. Và bây  giờ  thì anh  thiếp  đi trong  mệt  mỏi  và  khiếp  sợ.  Có  đến  ba,  bốn  người  cùng  đi  theo  một  bà  chủ  bê  bát  cháo bốc hơi nghi ngút đến chỗ anh nằm. Họ giật mình sững lại vì tiếng hét của anh. Anh cũng giật mình nhổm dậy thở gấp. Mỗi người một lời dỗ dành khuyên anh cố húp bát cháo cho thoát  mồ  hôi  ra  nhưng  anh  thì  đã  ướt  đầm  đìa  quần  áo  vì  mồ  hôi  tóa  ra  sau  cơn  kinh hoàng  của  cái  đêm  ông  tổng  Lỡi  đưa  mẹ  anh  xuống  đò. Mẹ  anh  kêu:  Lậy  ông,  ông  cứ  để cho  em  đẻ  ở  đây  với  ông.  Em  không  đi  đâu”.  Ông  tổng  vẫn  gỡ  tay  mẹ  ra,  mẹ  rú  lên  và thế  là  anh  tòi ra  và  rơi tõm  xuống  nước.  Ông  lái đò  nhảy  xuống  vớt  anh  lên  đặt  vào  lòng mẹ.  Người  mẹ  nhũn  ra.  Anh  xờ  vào  mặt,  mặt  cũng  nhão  như  cháo  vữa.  Anh  kêu  thét vùng  vẫy  chạy,  mở  mắt  ra  đã  thấy  mùi  cháo  hành  ngào  ngạt  trước  mặt.  Mọi  người  giục anh  ăn  cho  nóng.  Anh  bê  bát  và  cám  ơn  rồi  đặt  xuống  chiếu.  Trong  đầu  anh  vẫn  đau nhói  như  có  những  cuộn  dây  thép  gai  vòng  vèo,  mắc  nối  dài  dặc  từ  cái  đêm  mẹ  rời  bến đó  ra  đi  để  đẻ  ra  anh  cho  đến  cái  chõng  tre  mẹ  đang  nằm,  hình  như  vẫn  chỉ  có  một  chỗ này.  Một  chỗ  người  ta  đóng  cái  cọc  ở  giữa  những  cuộn  dây  thép  gai  và  cứ  kéo  nó  ra,  lại cuốn  nó  vào,  kéo  đi  kéo  lại  trong  đầu  anh.  Đau  đầu  quá.  Anh  lại  gục  xuống.  Đến  gần  tối anh mới tỉnh dậy là do chính bàn tay ông cụ Từ lay gọi:

-  Thôi.  Cố  nén  lại  cháu  ơi.  Bác  cũng  đau  lắm.  Từ  khi  ông  bà  đẻ  mẹ  mày  ra,  hàng  trăm phen  bác  sống  chết  để  nuôi  nấng  cưu  mang,  đỡ  đần,  an  ủi  em,  bây  giờ  em  lại  đi  trước anh. Em đi khổ đi sở ngay trước mắt anh, có thằng anh nào chịu được. ối em ơi... ối... ối! Đất ôi là! ờ. ơ. ơ... Ông cố kìm tiếng nấc thì nước mắt Hiếu lại ràn ra. Sự đau thương của hai  bác  cháu  chìm  vào  đêm  như  những  tảng  đá  chìm  dưới  đáy  sông,  nó  đang  nhúc  nhích trôi  do  những  bàn  tay  dìu  đỡ  đưa  cả  hai  bác  cháu  đi  theo  thi  hài  đã  có  hồn  nhập  trở  về nhà,  ngôi  nhà  của  cụ  Tổ  để  lại.  Từ  đêm  rời  nhà  đi  biệt  tăm  hàng  chục  năm  trời  đến  nay tất  cả  mọi  thăng  trầm,  tất  cả  những  lần  đi  và  về  quyết  định  đời  bà  đều  diễn  ra  vào  ban đêm.  Đêm  tối  ở  làng  Cuội  cũng  vắng  lặng  âm  thầm  như  mọi  làng  quê  nhưng  với  bà  lão Đất  thì  nó  vừa  là  người  che  giấu  tội  lỗi,  vừa  là  viên  quan  tòa  nghiệt  ngã,  vừa  là  người bạn đường tin cậy, vừa là ma quỷ ẩn nấp phía sau từ bi. Với bà, được run rẩy yêu thương hay bị cào xé hành hạ, được ngẩng mặt tươi cười nhìn chúng bạn hay cứ mãi mãi cắn hai hàm  răng  lại  nuốt  nước  mắt  vào  lòng,  cho  đến  lúc  này  đều  vô  nghĩa.  Khi  bà  cần  sự  cưu mang  cứu  vớt  thì  chả  thấy  ai,  cứ  lầm  lũi  một  mình  chịu  đựng.  Lúc  hàng  trăm  người  ồn  ã nâng  bà  lên  trên  tiếng  khóc  xót  xa  và  thương  tiếc  thì  bà  cứ  dửng  dưng  lạnh  lùng  cùng bóng  đêm  mang  đi  mọi  bí  mật  của  chính  cuộc  đời  bà  và  của  những  kẻ  lặn  lội  vật  vã quanh cái xác đã rữa ra của bà đang được đưa về nhà thờ Tổ đêm nay.

Chuyện tình thứ nhất

Đứng  ở  phía  nào  nhìn  về  làng  Cuội  cũng  trơn  mượt,  múp  míp  khi  đỏ  ối  đất  phù  sa,  khi mơn  mởn  màu  xanh,  tre,  chuối  và  những  hàng  nhãn  đầy  lên  lùm  lùm.  Có  lẽ  vì  cái  dáng tròn nhẵn nhụi của làng mà ngày xưa các cụ lại nhìn nó giống như hòn đá cuội để gọi tên làng  mình  là  làng  Cuội?  Cũng  có  thể  những  người  nông  dân  vốn  hay  mộng  mơ,  mỗi  năm nước lụt băng hà, giữa cánh đồng mênh mang trắng  lạnh, nằm  ngửa trên chiếc bè chuối,lênh  đênh  trôi,  họ  đã  nhìn  thấy  cái  đầm  và  cây  đa  của  làng  mình  bay  lên  mặt  trăng,  chỗ chú Cuội ngồi. Để rồi sau trận lụt, dân  làng vội vàng xây miếu thờ ông Cuội. Xã ông Cuội cũng có từ đấy. Với hai lý do quá thô sơ không đủ để những đời sau tin vào nó. Năm Tân Mùi  (1931)  vừa  nhận  chức,  chánh  tổng  Lỡi  đã  cho  gọi  bốn  mươi  bảy  cụ  bô  lão  cao  niên nhất của tất cả các làng thuộc xã ông Cuội để hỏi nguồn gốc cái tên làng Cuội và cho mở hội  thi  nói  khoác  vào  ngày  16  tháng  2  hàng  năm,  sau  hội  rước  ông  Cuội  đi  gặp  cô  chúa Hằng  Nga.  Mỗi  người  giảng  giải  một  phách,  tam  sao  thất  bản,  không  còn  đủ  căn  cứ  để ghi  thành  điển  tích.  Một  điều  khó  hiểu  nữa  là:  Xã  ông  Cuội  có  ba  thôn  mà  chỉ  có  thôn Thượng lập miếu thờ  Ngài còn thôn Trung  lại xây  đền thờ đức thánh Trần và thôn Hạ  thờ ông Thần đánh dậm.

Bà cô chúa Hằng Nga ngự ở làng Rào bên kia sông. Mỗi lần rước nước đưa Ngài đi gặp bà cô  chúa  thuyền  rồng  chỉ  áp  mạn  chạm  bờ  rồi  nhanh  chóng  quay  mũi  “bay”  trở  về.  Người ta giải thích rằng: Ngài thiêng  lắm. Bao giờ  đi cũng chỉ như  trôi ngập ngừng không hề  có một  tiếng  mái  chèo  khua  nước,  tiếng  sóng va  mạn  thuyền.  Ngài  đi  như  là  ngượng  nghịu, như  là  thẹn  thùng  e  ấp.  Gặp  được  Cô  Chúa  thỏa  nỗi  ước  mong  rồi  (các  ngài  gặp  nhau trong  mây  trong  gió  chứ  đâu  có  tục  tằn  như  người  trần  mắt  thịt),  khi  trở  về,  Ngài  cho thuyền  lướt  rào  rào  như  là  bay  trên  mặt  sông.  Bao  nhiêu  sự  huyền  bí  rắc  rối  hoặc  không đủ sức thuyết phục, hoặc không thể giải thích được, đều không quan trọng gì.  Điều quan trọng ở chỗ các làng thuộc xã ông Cuội cũng như bất cứ làng xã nào ở hai bên dòng sông này  dù  nghèo  xơ  xác  không  có  một  viên  gạch  xây  nhà  nhưng  nhất  thiết  phải  có  một  ông thánh.  Đã  có  làng  là  có  thánh  riêng,  không  chung  đụng,  không  nhờ  vả,  cầu  cạnh  làng khác  cho  làng  này  thờ  thánh  nhờ.  Người  ta  có  đủ  sức  xây  những  đền  chùa,  miếu  mạo nguy  nga  để  thờ  cúng  và  nhất  định  đức  thánh  của  người  ta  phải  thiêng  liêng  sáng  láng hơn  ông  thánh  làng  khác.  Tất  nhiên  những  bậc  thánh  hiền  cao  siêu  lại  không  thể  là  của riêng  làng  nào.  Khi  người  ta  biết  đến  Đức  Ngài  nào  thiêng  liêng  trên  đấng  thiêng  liêng, người ta thờ phụng không cần ai thúc giục hò hét, vẫn cứ tìm đến, nô nức mà đến. Dù có đi  hàng  ngàn  hàng  vạn  cây  số  cầu  xin  cũng  không  ai  quản  ngại.  Cho  nên,  47  vị  bô  lão cao  niên  đều  không  ai  nhớ  hội  thi  nói  khoác  của  làng  Cuội  có  từ  bao  giờ,  nó  bắt  đầu  từ điển  tích  gì  vẫn  xin  ông  tổng  Lỡi  “sức”  cho  các  làng  thuộc  xã  ông  Cuội  từ  nay  phải  góp phần cùng làng Thượng coi nó như cái lệ hàng năm phải gánh vác phí tổn cho cả hội rước và  hội  thi.  Được  nhời  của  quan  trên,  dân  càng  nô  nức.  Cho  đến  năm  sau,  hội  làng  Cuội đông  chưa  từng  thấy.  Còn  bảy  ngày  nữa  mới  vào  hội,  dân  làng  đã  nườm  nượp  kéo  ra ngồi  như  nêm  ở  sân  miếu.  Đêm  nào  cũng  rậm  rịch  inh  ỏi  cho  đến  hết  trống  canh  hai, canh  ba.  Trẻ  con  và  trai  tráng  thi  nhau  khua  chiêng,  thúc  trống  để  hàng  chục  cô  gái  líu díu  vào  nhau  đứng  tận  ngoài  cửa  tam  quan  chiêm  ngưỡng  rồi  trêu  trọc.  Các  ông  trung niên  tán  chuyện  tầm  phào.  Các  cụ  già  đi  lại  và  nói  năng  đầy  vẻ  nghiêm  trọng.  Còn  đàn bà ngồi nhai vỏ quạch, rì rầm bàn chuyện đồng áng.

Đêm  khai  hội  thật  là  uy  nghi.  Chủ  khảo  là  ông  tổng  Lỡi  cầm  chuôi  trống  khẩu  tròn  bằng miệng  đấu  giơ  lên  trước  mặt  giữa  hai  cụ  đầu  râu,  tóc  bạc  một  tiên  chỉ,  một  bá  hộ  ngồi trên  ghế  có  tay  ngai.  Bốn  mươi  bốn  cụ  bô  lão  xếp  thành  hai  hàng  quay  mặt  vào  nhau trên  chiếu  hoa  từ  hậu cung,  nơi chủ  khảo ngồi ra  tới cửa.  Tất  cả đều  đội mũ  cánh chuồn, áo  thụng  dài  quét  gót  và  đi  hia  đen.  Giữa  cảnh  hồi hộp  chờ  đợi  cái  giây  phút  trang  trọng người được gọi đầu tiên thì bỗng nhiên gã ăn mày què và toét mắt, quê ở quán Hàng Táo lại  khoác  bị,  chống  gậy  vào  ngồi  giữa  chiếu,  chính  cung.  Từ  cái  nón  mê,  cái  bị,  bộ  quần áo thủng, rách buộc túm, cho đến tay, chân, mặt mũi đều chạt ghét và đất có thể bóc ra như bóc vỏ sắn. Tiếng quát của cụ bá hộ, ngồi bên trái ông tổng:

- Thằng kia, mày đi đâu?

- Thưa, con đi thi.

- Ai cho phép mày? Tuần đâu?

-  Thưa,  loa  truyền,  mõ  rao  tất  cả  đàn  ông  từ  18  tuổi  trở  lên  không  kể  giàu  nghèo,  sang hèn, đều...

Tiếng  đế  ào  ào  ở  ngoài  sân:  “Lão  ấy  nói  đúng  đấy”  -  “Thì  cho  lão  khai  hội  đi  đã  sao”.

“Thôi  cho  nó  nói  nhanh  nhanh  lên  rồi  tống  nó  cút”.  “Đằng  nào  lão  cũng  lỏn  vào  đấy  rồi, đuổi lão ra nó mất vui. Trò chơi mà”. Cả hai cụ già và hai hàng bô lão đều bệch mặt nhìn vào ông tổng. Kể từ lúc gã ăn mày đột nhiên ngồi vào chiếu, ông tổng có vẻ bực, bứt rứt, quay đi quay  lại. Có  lẽ ông khó xử. Cho tuần đinh  lôi hắn  đi thì  dân mất vui, mà  ông  vốn là  người  được  lòng  dân.  Để  hắn  ngồi  lại  hóa  ra  quan  tổng  lại  bị  tên  khố  rách  áo  ôm  lờn mặt. Ông tổng ra hiệu cho cả hai cụ già quay lại ông, để ông nói nhỏ những gì đó rồi vẫn vẻ  mặt  khó  chịu,  ông  hầm  hầm  đi  ra  ngoài.  Dân  ở  ngoài  lại  bàn  tán.  Người  thì  bảo  ông giận  quá,  phải bỏ  đi cho  hả  cơn  giận.  Có  người lại nói:  Ngồi lâu  chắc  ông  không chịu  nổi. Còn  trẻ  nhưng  chiều  được  cả  ba  bà,  tránh  sao  khỏi  chân  thận  kém,  ông  ra  sau  miếu  đái chứ đi đâu. Đếch phải. Ông ấy tránh mặt đi  là lý trưởng phải hiểu mà cho tuần gô cổ hắn lại.

Trong khi ông cởi quần trắng vắt qua cổ, phía ngoài áo ba đờ xuy quáng quàng men theo bờ  cỏ  quanh  đầm  Cuội  đến  chỗ  hẹn  thì  ruột  gan  các  cụ  cứ  nảy  lên  thon  thót.  Tất  cả  các quan  chức trong  làng  đều  tái mặt.  Lại cụ  bá  hộ  giật giật  các  đường  gân  ở cổ,  tay  run  run quát  hắn  tội  phạm  thượng.  Một  tên  hành  khất  nhem  nhuốc  dám  ngồi  vào   chốn  uy nghiêm  thế  này  là  tội  rất  hệ  trọng,  không  những  hắn  sẽ  phải  chết  mà  cả  làng  cả  tổng mang  vạ.  Tiếng  ồn  ã  của  dân  chúng  nói  rằng:  “Các  quan  trên  như  quan  huyện  ta  đây, dâm  đãng,  tham  lam,  vu  oan  giá  họa,  hà  hiếp  dân  chúng  làm  cho  hàng  ngàn  dân  làng điêu đứng, sống dở, chết dở, còn bẩn hơn thằng ăn mày chứ”. “Mỗi quan có hàng bồ đơn từ  kêu  oan  ức,  kiện  tụng,  có  chứng  cứ  ba  năm  rõ  mười  cứ  rành  rành  ra  đấy  cũng  chả đụng  đến  một  cái  lông  chân  các  quan,  huống  hồ  cái  chuyện  bông  phèng  của  thằng  ăn mày  có  gì phải cuống  lên”.  Hắn  cóc  cần.  Thế  mạnh  của  hắn  là  ở  chỗ:  chết  còn  hơn  sống. Tự  hắn  chết  thì  ngại  và  vất  vả  hơn  kẻ  khác  giúp  hắn.  Vào  tù  cũng  sướng  hơn  ở  ngoài. Đánh đập thì như gãi vào lớp da chân chạt hắc lào của hắn. Càng thích.

Đấy  là  dấu ấn  cuối cùng hội thi nói khoác truyền thống của  làng  Cuội.  Nhưng không phải sự  phá  hoại  của  tên  ăn  mày.  Có  hàng  trăm  tên  ăn  mày  cũng  không  thể  phá  nổi  nếu  như ông  tổng  Lỡi  không  bỏ  đi.  Hoặc  giả  có  việc  quan  trên  đột  ngột  cấp  kíp  quá  như  ông  nói, ông  giao  cho  bá  hộ  hay  tiên  chỉ,  ai  cũng  được,  nhưng  chỉ  một  cụ  có  toàn  quyền  một  ông chủ  trò  như  mọi  năm  thì  mọi  việc  sẽ  đâu  vào  đấy.  Đằng  này  “Cả  hai  cụ  lựa  xem  dân chúng  thế  nào  mà  xuống  lệnh”.  Hai  cụ  già  cứ  phải  nhìn  sang  nhau,  nhìn  xuống  dân chúng. Không ai được giao làm chủ hội, có hai người lựa được ý nhau đã khó, làm sao lựa nổi ý dân tứ  chiếng quân hồi vô phèng! Còn dân các làng thuộc xã ông Cuội? Họ háo hức đợi chờ  lễ  hội,  dù  là  hội thi nói khoác  vẫn  có  lớp  lang  trật  tự.  Không  ngờ  mới mở  màn  đã xàm  xỡ.  Họ  có  thể  tán  dương  sự  liều  mạng  của  lão  ăn  mày  nói  hộ  nỗi  ấm  ức  của  họ nhưng  họ  vẫn  nghĩ  đây  không  phải  cung  cách  một  nghi  lễ,  hội  hè,  nó  đầy  vẻ  đầu  đường xó  chợ.  Khi  đã  biến  chỗ  tôn  nghiêm  hoặc  tưng  bừng  vui  nhộn  thành  đầu  đường  xó  chợ mà  người  chủ  trò  lại  ngập  ngừng,  tiến  không  ra  tiến,  lùi  chả  ra  lùi,  tiến  sợ  quá  đà,  lùi  sợ mất thế ắt là  vỡ cuộc. Công tâm mà nói, việc chấm dứt có tính chất trừng phạt ấy không phải  cuộc  ẩu  đả  của  những  người  dân  làng  Cuội  và  đám  trai  tráng  tứ  chiếng  trong  đêm mở  màn.  Mọi  việc  vẫn  do  ông  tổng  Lỡi  định  đoạt.  Năm  trước,  đang  lúc  đói  kém  dân chúng  cầm  hơi  chỉ  bằng  nắm  dải  khoai  và  bát  cháo  cám  ngô  ông  sức  cho  làng  phải  mở hội linh đình để dân tình quên nỗi khổ hạnh, làng xã đỡ tiêu điều  ảm đạm. Năm sau, ông xuống  lệnh  cấm  chỉ  mọi  làng  rước  xách,  khai  hội  vì  mùa  màng  thất  bát  do  lụt  bão  gây nên, hội hè sẽ làm hao của, tốn sức của dân. Năm sau nữa cả làng được mùa khoai lang, giêng  hai nhà  nào  cũng  khoai ăn  rả  rích  ông  truyền:  Ơn  quan  trên  lo  cho  dân  no đủ,  bọn khố  rách  áo  ôm,  ăn  xin  ăn  nhặt  sẽ  ganh  tị,  ghen  ghét.  Nếu  ta  lập  hội  hè  chúng  sẽ  mượn cớ  nói  xấu  quan  trên,  gây  bè  cánh  bên  dưới  làm  dân  tình  không  yên  thừa  cơ  cho  bọn trộm  cướp  hoành  hoành.  Vậy  nên...  Mỗi  năm  một  lý  do,  ông  còn  làm  chánh  tổng  ở  khu ngoại  bối  năm  nào,  ông  cấm  tiệt  mọi  đình  đám  năm  ấy  trừ  hai  năm  đầu  mới  nhận  chức. Những  uẩn  khúc  trong  sự  thay  đổi đột  ngột  của  ông, tưởng  cái chết  của  bà  Đất  đã  mang đi  nhưng  nó  còn  lẩn  khuất  đâu  đây,  như  cái  xác  nặng  mùi  đã  lèn  đến  37  cân  chè  quanh người  bà  trong  chiếc  áo  quan  được  thửa  quá  rộng  vẫn  không  hết  cái  cảm  giác  ghê  ghê, lạnh.

Kệ cha cái hội hè khoác lác ấy, lần mò ra đến bờ đầm ông tổng hỏi:

- Đợi lâu hả? Im lặng

Rét?  Làm  nũng?  Lại  khóc  nữa!  Kệ.  Với  đàn  bà  chỉ  cần  nói  dài  dòng  với  bộ  mặt  ủ  rũ, thương  hại  có  duyên  khi  nó  còn  là  của  người  khác.  Nó  là  của  mình  thì  lại  phải  có  tài  im lặng. Phải tạo cho được cái “uy” của thằng  đàn ông. Nó có lỗi, phải bắt nó quỳ xuống  mà van  lạy.  Mình  có  lỗi  thì  không  bao  giờ  được  nhận,  dù  biết  mình  sai  mười  mươi.  Cùng  lắm lại im lặng coi như không có chuyện gì.

Nhưng  “sách”  của ông  chỉ thành  công  ở  bà  cả  và  bà  hai.  Cả  hai  đều  là  con  nhà  danh  giá, người chân quê thuộc tổng này. Nói trộm vía hai bà tổng; ngay từ  thời con gái, về đường nhan sắc của các bà cũng có phần “đuôi đuối”. Cho nên cứ mỗi lần nghe ông sai bảo, răn dạy các bà ngồi ngửa mặt trông như những con chó chồm hỗm chầu ông chủ. Còn với bà ba,  răng  trắng,  vấn  tóc  người phố  phủ  thì  ông  lại “rất  thành  công”  trong  im  lặng,  nhất  là những khi bà nghiến  hai hàm răng, rít  lên: “Mả mẹ thằng chó dái câm  mồm đi bà còn đỡ lộn ruột”. Bà làm ông tổng “rúm” lại vì cái thế trẻ đẹp tân tiến hơn hẳn hai bà chị.

Đất mới bước sang tuổi 18. Cái cơ thể cứ  rực rỡ như lửa cháy có thể đốt thành tro bất cứ một  thằng  đàn  ông  trai  trẻ  nào  và  bà  ba  không  thể  “xách  guốc”  cho  cô  về  mọi  phương diện. Vậy mà đêm nay ở bờ đầm Cuội, cô lại phải quì lạy ông tổng ban phát cho chút tình thừa vương vãi của ông.

-  ối giời ơi,  giời ơi.  Ông  ơi,  có  bao  giờ  được thế  này  nữa  không? Em  cắn  cỏ lạy  ông,  đừng bỏ, đừng bỏ em, ông có lấy em làm vợ thật không ông ơi?

Ông  tổng  ghìm  lại như  là  nghỉ  để  lấy  hơi,  như  là  chuẩn  bị sức  lực  cho  trận  cuối cùng,  lần gặp nhau cuối cùng không thể để phí “của giời”.  Ông trả  lời trong hơi thở phì phì như  rắn phun  rằng  là  nếu  bỏ  được  cái  chức  chánh  tổng  để  đi  theo  em  đêm  nay  ông  cũng  bỏ.  Cô gái biết ông nói lấy lòng thế thôi, nhưng cũng thấy sướng rân rân hỏi lại:

- Ông có yêu em thật không?

- Lại chả!

- Liệu có cho em về quê thành vợ thành chồng với ông được không?

Ông tổng phật lòng chống hai tay nhổm dậy:

- Không thì đã làm gì?

Không  sờ  tay,  cũng  không  nhìn  thấy  gì  nhưng  ông  biết  nước  mắt  giàn  giụa  hai  vòm  mắt sáng của cô, ông gắt:

- Đã bảo mãi rồi. Cứ chắc lép.

Ông  dứt  khoát  ngồi thẳng  người,  định  rời  khỏi cô.  Cô  vội  vàng  gạt  nước  mắt  kéo  tay  ông xuống  âu  yếm  vuốt  vuốt  mái  tóc  làm  dịu  lòng  tự  trọng  của  ông  bị  xúc  phạm.  Và  cô  sửa chữa  nỗi  ân  hận  của  mình  bằng  cách  cầm  hai  tay  ông,  dạy  nó  bóp  bóp  vào  đầu  vú  của mình  rắn  như  hai  quả  ổi  xanh.  Ông  tổng  thích.  Hai  bàn  tay  mềm  múp  míp  của  ông  như bàn tay kẻ mù  lòa sờ  xoạng,  lần tìm, mơn trớn rồi đột nhiên ụp chộp lấy  hai bầu vú, như hai cái nơm chộp được hai con cá xộp, ông cười hích hích:

- Đổi mẹ nó một vạn dân cái tổng chết tiệt để lấy hai cái này cũng sướng,

- Chỉ được cái nỡm là tài.

-  Lại  chả  thế!  Nó  chọc  vào  lòng  bàn  tay  này,  giần  giật  khắp  cả  người.  Có  thấy  thích không?

- Có.

- Nào duỗi thẳng chân ra.

Trước khi làm theo lời ông, cô hỏi:

- Không sợ con mụ ba à?

- Sợ đếch gì nó.

- Nói mẽ.

- Chậc, thôi quàng lên

- Nói đi đã. Nếu nó không cho...

- ừ ừ... Cái con mụ giời đánh ấy... sẽ liệu.

Cái  cơ  thể  nồng  nhiệt  của  cô  gái  bỗng  hững  hờ  lạnh  lùng  mặc  cho  sự  vần  vò  điên  dại  ở tuổi 30 của ông tổng. Cuối cùng ông lại hỏi trong hơi thở phì phì như phun vào mặt cô:

- Không nói gì à?

- Không.

- Sao?

- ...

- Lại nghĩ chuyện gì đấy.

- Không.

- Thế sao lại im

- Em sợ nói nữa ông buồn.

- Thì có gì cần cứ nói hết đi. Định đặt tên con là gì?

- Tùy ông.

- Sao lại chủng chẳng hả.

- Thì đã biết là con trai hay con gái.

- Cứ nghĩ cả hai tên trước đi.

Ông nhiều chữ hơn sao không nghĩ?

- Nghĩ rồi.

- Tên gì?

- Nếu thằng cu là Hiếu. Đệm Minh. Minh Hiếu. Cái đĩ, đặt tên Thảo. Cứ  thị Thảo là được - Hay hay. Hiếu - Thảo, Có bằng lòng thế không?

Cô  gái  òa  khóc.  Không  hiểu  vì  quá  sung  sướng  mình  sẽ  có  đứa  con  hay  kinh  hoàng  đau đớn về cuộc đời tan nát của mình! Thế là hết một đời con gái. Mới hôm nào còn là một cô bé  đẹp,  nết  na,  không  chỉ  đàn  ông  mê  mẩn  ngay  cả  đàn  bà  cũng  thèm.  Cả  làng,  cả  tổng này  kháo  nhau  về  mỗi  chiều  cô  bé  đi  tắm  thì  hệt  như  một  tiên  sa  xuống  đầm  Cuội. Những chiều ấy tiếng  cười loang  ra, mặt  đầm rập rờn xô đẩy  những lá rau,  vỏ khoai lang luộc và mày  ngô dạt  vào một góc bờ nơi con chim bói cá dẩu mỏ ngồi như  ngủ trên cành cây  sung.  Mỗi  lần  nó  tung  mình  lên,  lao  chúi  xuống  mặt  nước,  nghe  “tõm”  một  cái  rất nhẹ  đã  thấy  một  con  tép  trắng  nằm  ngang  mỏ  và  nhanh  chóng  được  xoay  dọc,  chui  tọt vào  mỏ  rồi  nó  lại  bay  về  đậu  vào  cành  sung  lim  dim  như  vẫn  ngủ  từ  bao  giờ.  ở  góc  đầm ấy  sâu  thun  thút  người  ta  bảo  có  ma  thuồng  luồng  đã  rút  mất  bảy  người,  không  biết  từ năm nảo năm nào. Nghe thế ai cũng rờn rợn, không dám bén mảng. Chỉ trừ góc phía Tây Bắc  gọi  là  bờ  chim  bói  cá  ấy  được  yên  tĩnh  còn  cả  mặt  đầm  rộng  mênh  mang  gần  trăm mẫu  ruộng  kín  đặc  tiếng  người,  tiếng  nước.  Bao  giờ  cũng  bắt  đầu  bằng  những  người  đàn ông,  vứt  hết  quần  áo  trên  bờ,  hai  tay  bưng  bít,  ráo  riết  lấy  cái  bộ  phận  rất  khó  gọi  tên, và  hơi  cúi  khòng  khòng,  chạy  té  tát  xuống  nước  ngập  quá  thắt  lưng  mới  dừng  lại.  Đấy  là hình  ảnh  của  những  cậu  học  trò  và  những  ông  có  chức sắc  ở  làng  hoặc  những  ông  đồ  và những  người cả  thẹn.  Còn  những ông  trung  niên  táo  tợn  và  cánh  thợ  phơ  đóng  gạch, thợ đấu  đào  ao  và  những  anh  chàng  mới  lớn  ranh  mãnh  thì chỉ  lấy  một  tay  úp  hờ  hững,  vừa đi vừa  chuyện  trò,  đủng  đỉnh,  có  khi cứ  thả  đườn  đưỡn  từ  trên  bờ,  hai tay  vung  vẩy,  ưỡn ẹo  cười  khì  khì  trong  khi  các  cô  gái  phải  nhắm  mắt  lại,  xô  đẩy  nhau,  ngã  ùm  ùm.  Những bà  già  thì  cứ  nhìn  chằm  chằm  vào  những  “của  nợ”  ấy  mà  chửi  tục  hoặc  ít  ra  cũng  buông một lời âu yếu: “Khỉ gió nhà các anh chết tiệt”.

Đàn  bà  cũng  như  đàn  ông,  thói  quen  của  làng  đã  tắm  dưới  sông,  dưới  đầm  là  không  để cái gì vướng  víu  vào  người mà  sau  này  mấy  ông  có  ít tiếng  Tây  nhưng  vẫn  nói ngọng  gọi là “Luy”. Các bà, các cô cởi yếm và ruột tượng, sà tích, còn váy thì một tay túm lại, dâng lên  chùm  kín  bờ  vai,  tay  kia  nâng  gấu  cao  hơn  mặt  nước  cho  đến  khi  ngồi  thụp  xuống, dìm  mình  dưới  nước  mấp  mé  hai  vai,  coi  như  an  toàn,  cuốn  váy  đội  lên  đầu,  vừa  kỳ  cọ vừa  rì rầm  chuyện  trò  và  đám  con  gái té  nước  trêu  chọc  cánh  con  trai để  rồi  khi bị té  trả chỉ biết kêu ré lên, đổ dúi dụi vào nhau, nước bắn tung tóe. Những bà con mọn và cụ già bị bọn trẻ  làm ướt váy, ướt tóc lập tức có bao nhiêu “của ngon, vật lạ”, các bà, các cụ đổ ra  cho  các  cô,  các  cậu  tưởng  đặc  kìn  cả  đầm  nước.  Mặc  các  cụ.  Đám  trẻ  vẫn  té  tát  trêu ghẹo  nhau,  làm  cho  tiếng  cười,  tiếng  nói  cứ  vỡ  ra  dập  dềnh,  sóng  sánh  đến  tận  lúc  tối nhọ  mặt  người.  Những  chiều  cả  tổng  đổ  ra  đồng  tắm  táp,  đùa  rỡn,  Đất  và  các  bạn  cô thường  tìm  đến  một  chỗ  văng  vắng,  không  cho  anh  con  trai  nào  bén  mảng  đến.  Nhưng các  cô  tắm  ở  khúc  nào,  lập  tức  ngày  hôm  sau  các  anh  trai  tráng  trong  làng  lại  ùa  ùa  xí phần  trước  làm  các  cô  phải  kéo  nhau  ra  chỗ  khác.  Chính  cái  chỗ  lặng  lẽ  nhất  ấy  là  nơi các  cô  thả  sức  ngắm  nghía  và  vờn  rỡn  bộ  ngực  hết  sức  căng  thẳng  đang  rập  rờn  lóng lánh  dưới  làn  nước  của  cô  gái  vừa  tròn  17  tuổi,  mà  thì  thào  tra  khảo:  “Chị  ơi,  tên  chị  là Đất,  sao  trông  chị  lại  nõn  nà  như  tiên  thế  này.  Giời  ơi,  đúng  “của  chị”  là  của  giời  cho, trông cứ  thích thích  là”. “Chúng em hỏi thật  chị nhá: “Đã có thằng ông mãnh nào nó bóp chửa?  Chửa  à?  Sao  nó  mẩy  ơi  là  mẩy?.  “Chị  có  chữ,  lại  xinh  đẹp  nữa,  không  thằng  đàn ông nào ở tổng này đáng mặt với chị đâu”.

Đấy  là  những  ngày  nắng  gắt  gao  cuối  cùng  của  mùa  thu  năm  ngoái.  Còn  bây  giờ  mới  là đầu  mùa  xuân  năm  nay.  Ông  tổng  Lỡi  không  quen  chịu  được  tiếng  khóc  của  đàn  bà. Nhưng  ông  đã  quyết  chí  hủy  hoại  cả  đời  người  con  gái  thì  cũng  phải  cố  dằn  lòng  năm mười  phút  nghe  tiếng  khóc  giữa  giời  ở  chỗ  bờ  đầm.  Cũng  chỉ  dăm  mười  phút  nữa  là  cô phải  buông  những  đám  cỏ  gà  đang  túm  ở  hai  tay  và  nâng  đầu  khỏi  mặt  đất  để  ông  bế lên lưng ngựa đi lên mạn Phương Trà, qua đò ở cái bến xa lạ không ai có thể biết cô là ai. Ông  sẽ  trút  được  một gánh  nặng.  Dẫu  có  là  gánh  rượu nếp  ngọt  và  say  sưa  rất  êm  ái  thì ông  cũng  đành  nuốt  nước  miếng  mà  ủ  nó  lại  chờ  cơ  bốc  bải  vụng  trộm,  sức  nào  ông  đeo đẳng nổi. Một dinh cơ “nhà ngói cây mít” ở làng Cuội Trung do bố ông để lại, ông sắp đặt cho hai bà cả và hai ở hai buồng hai đầu hồi với hai chiếc giường Tây giống hệt nhau còn ông nằm trên sập gụ nhà ngoài. Hai con mẹ nó tốt nết. Hàng tháng, sau này, có khi dăm bảy tháng ông không mơ tưởng gì đến cũng cứ là tươi tỉnh, thưa gửi phân minh. Hoặc giả ông  “cho”  ở  buồng  đầu  này,  không  “cho”  đầu  kia  thì  cũng  chỉ  dám  trở  mình,  vặn  giường kêu  chèo  chẹo  đố  dám  mặt  nặng,  mày  nhẹ.  ở  với  những  mụ  vợ  lành,  chỉ  biết  cung  cúc nghe lời rất dễ chán. Đến con mụ vợ ba trên phố huyện nó biết làm cho ông thích thú thì cũng  biết  hành  ông  như  hành  một  thằng  ở.  Lúc  nào  ông  cũng  có  cảm  giác  mình  đang  è cổ  đội  cái  cối  đá  trên  đầu  vô  cùng  bức  bách,  uất  giận  nhưng  bỏ  nó  đi,  thấy  nhớ,  thấy bâng  khuâng  như  mất  một  cái  gì,  không  thể  chịu  nổi.  Thế  là  nó  biết  ông  sợ  nó.  Đã  sợ  là hèn.  Ngay  cả  những  ngày  mê  mẩn  và  tìm  cách  chiếm  dụng  bằng  được  cô  Đất  đẹp  như tiên giáng, ông vẫn không thể bỏ được thói quen hoảng hốt sợ, dù nó không hề biết gì sự dan  díu  của  ông  ở  dưới  quê.  Bởi  thế  ông  phải  đánh  thư  cho  người  chị  con  bác  ruột  trên mạn  ngược  để  Đất  đến  đấy,  ẩn  náu.  Đẻ  xong  ông  sẽ  liệu.  Chả  còn  mấy  chốc  nữa  đến trống  canh  ba.  Trống canh  ba  phải  lên  ngựa,  tảng  sáng  qua  đò  thì mới kịp  tàu  ngược.  Tự nhiên  cô  hét  lên  rồi  ôm  mặt  khóc,  không  hề  biết  rằng  ông  tổng  đã  dỗ  dành  như  lạy  cô:

“Tĩnh tâm  lại em ơi”.  Câu đó vừa van nài cô, vừa trấn tĩnh cho ông khi khắp người đã  ướt đầm  mồ  hôi  và  run.  Ông  hoảng  hốt  sợ  mọi  chuyện  vỡ  lở.  Còn  cô,  đến  lúc  này  mới  bắt đầu  cảm  nhận  thấy  hết  mọi  tủi  hổ,  nát  một  đời  người!  Một  con  đĩ,  chửa  hoang  phải  bỏ làng ra đi. Sáng mai, trưa mai, tối mai rồi ngày kia mẹ tìm con ở đâu? Con cắn cỏ lạy mẹ trăm  lạy,  cố  chờ  con  quay  về  với  mẹ!  “Liệu  ông  có  lấy  em  thật  không?”  Đã  bảo  rồi.  Sao lại  không.  Tôi  nói  lại  là:  em  phải  tĩnh  tâm  lại,  coi  như  không  có  chuyện  gì  xảy  ra  để  tôi còn tỉnh táo mà thu xếp mọi bề. Nghe chửa? “ Cô ngồi lên lưng ngựa, ở phía sau ông, ôm vào ngang người ông, cô ôm lấy niềm hi vọng sẽ được ông tìm cách cho cô trở về với dân làng,  bầu  bạn,  về  với  mẹ.  Ông  vừa  là  ân  nhân  vừa  là  kẻ  sát  nhân  đã  giết  chết  đời  cô  từ hơn 50 ngày nay tức là bắt đầu đêm 21 tháng chạp. Hôm ấy mẹ cho cô đến nhà bà ngoại ở  phủ  Trường  Giang  xin  bà  dăm  cân  nếp  về  gói  bánh.  Bà  đi  chợ  đến  quá  trưa  mới về.  Bà bảo  ở  lại  ngày  mai.  Cô  sợ  mẹ  mong,  và  vội  lưng  cơm  nguội  rồi  khoác  mươi  cân  thóc trong  chiếc  tay  nải  ra  về.  Không  ngờ  trời  mùa  đông  xuống  nhanh.  Cô  vừa  ra  khỏi  cánh đồng Tam Bách Mẫu um tùm  lau, sậy thì trời nhá nhem tối. Còn  năm cây số nữa, với sức cô  vừa  đi,  vừa  chạy  về  đến  nhà  đã  lấy  gì  là  muộn,  nếu  không  có ngựa  ông  tổng  Lỡi chặn ngay  trước  mặt  cô.  Sau  này  cô  mới  biết  ông  đã  “nhắm”  cô  từ  hội  thi  nói  khoác  của  tổng Cuội năm ngoái. Ông  ngồi trên ghế chủ khảo là để nhìn xuống đám dân chúng, tuyển lựa lấy  những  cô  gái  đẹp  mà  tìm  cách  chiếm  đoạt.  Năm  nay  ông  sức  cho  các  xã  phải  sửa soạn  cho  ngày  hội  thật  long  trọng  vì  năm  ngoái  ông  đã  liếc  thấy  một  con  bé  đứng  ngấp ngó  tận  ngoài  gốc  bàng  làm  ông  bàng  hoàng.  Hỏi  ra  biết  cô  ta  tên  là  Đất,  ở  thôn  Cuội Thượng.  Ông  lặng  lẽ  theo  đuổi  cô  cả  năm  nay.  Hôm  21  ông  đã  theo  cô  đi  và  chờ  cô  về. Hỏi:

- Ai như cô Đất?

- Cháu chào ông tổng ạ.

- Thế cháu đi đâu, giờ này còn ở đây. Liều quá.

- Dạ thưa...

- Dạ dơm gì? Ngồi lên đây.

- Thưa ông... Dạ... cháu cám ơn ông. Cháu không dám... Cháu sợ lắm ạ.

- Thôi được. Tao dắt nó đi bộ. Khi nào dạn  nó thì lên, tao cho về. Cái bọc gì kia. Nào  đưa đây vứt lên yên.

- Cháu cảm tạ ông Tổng quá.

Thế là chả cần phông màn, đạo cụ, chả cần dàn dựng, tập dượt, mọi tích trò cũ kĩ vẫn cứ diễn  ra  một  cách  hồi  hộp.  Màn  đầu:  Kêu  la,  chửi  bới,  cào  xé.  Màn  hai:  sự  bất  lực  tất  yếu và  người  con  gái  bị  khuất  phục.  Sau  đấy  là  nỗi  ê  chề  nhục  nhã,  khóc  than  thầm  vụng  có thể  chết  rài,  chết  rạc,  hoặc  quẫn  trí  treo  cổ  lên  xà  nhà  hoặc  nhảy  xuống  sông,  xuống đầm mà tự  vẫn. Màn  ba: những mong mỏi  tốt đẹp hé mở. Cái câu: “em sẽ là  bà bốn của anh”  bị  cô  nhổ  ngược  lên  cái  mặt  đang  úp  xấp  của  ông  trong  lần  đầu  tiên  bị  cưỡng  bức thì  những  đêm  sau  nó  lại  lấp  lóe  hi  vọng  như  quyền  được  hi  vọng  ở  bất  cứ  người  con  gái nào.  Hồi  bấy  giờ  những  nhà  phú  ông,  nhà  ông  tổng,  ông  chánh  năm  thê  bảy  thiếp  là thường.  Nửa  tháng  sau,  cái  thói  quen  thường  kỳ  rất  đều  đặn  trong  cô  đã  bị  dừng  lại.  Cô hoảng  hốt  về  một  đứa  con  không  bố,  đứa  con  hoang.  Và,  tất  nhiên  cuộc  gặp  gỡ  vụng trộm lần thứ hai sẽ xẩy ra. Ông tổng mừng quýnh quáng vì một lúc ông được cả hai: Một cô  bé  đẹp  tuyệt  trần  và  một  đứa  con.  Ông  hứa  chắc  như  đinh  đóng  vào  cột  gỗ  lim  rằng sẽ  thu  xếp  để  lấy  cô  làm  vợ.  “Hừ  hừ...  hự...  em  ơi  nhất  định  em  phải  là  vợ  của  anh.  Em có  nghe  không?  ừ,  phải  nghe  anh.  Phải  có  cách  làm  cho  mọi  chuyện  êm  thấm.  Để  vỡ  lở ra không những tai vạ mà... trời ơi, em ơi, có thích  làm vợ anh không?” Cô cũng mê man bay  bay  trong  cõi  mây  mờ  cao  vút  để  quên  hết  mọi  tủi  nhục,  mọi  hoảng  sợ,  để  bay  bay lâng lâng trên con đường chui lủi sớm nay còn mịt mùng hơn cả trong cơn mê say.

Một  cuốn  sổ  nhòe  nhoẹt  nhưng  vẫn  đọc  được,  tựu  trung  chỉ  vẻn  vẹn  mấy  trang  giấy  học trò,  được  bọc  cẩn  thận  trong  những  lần  giấy  xi  măng  để  ở  đáy  hòm  khóa  chuông.  Vừa đúng  hai  mươi  hai  năm  sau,  năm  1955,  khi  đứa  con  đã  làm  ủy  viên  chấp  hành  chi  đoàn thanh  niên  xã  và  lấy  vợ,  nó  buộc  người  mẹ  phải  trao  cuốn  sổ  để  nó  đốt  đi.  Bà  run  rẩy đưa  sổ  cho  con  và  ứa  nước  mắt  nhìn  nó  châm  lửa  đốt  vào  những  trang  giấy  bà  ghi  như đốt  vào  ruột  bà.  Tuy  là  cô  gái  độc  nhất  của  làng  Cuội  biết  chữ  nhưng  con  gái  thời  ấy không  được  biên,  chép  bất  cứ  một  thứ  gì.  Biên  chép  thứ  gì  cũng  là  biên  thư  cho  giai  mà đã  là  phận  gái  phải  biết  câu:  “Thụ  thụ,  bất  thân”.  Nhưng  đấy  là  luật  lệ  ở  làng  Cuội.  Đến La Hiên, Đất gặp chị họ của ông tổng bán hàng ở ngã ba thị trấn. Bà cho người dẫn cô đi tiếp  nửa  ngày  đường  rừng  mới  đến  chỗ  cô  ở.  Đưa  cho  cô  một  gói  mực  tím,  cái  ngòi  bút,“lá tre” quản gỗ mộc, một quyển sổ, bà nói:

-  Cậu  tổng  dặn  tôi  đưa  những  thứ  này  cho  cô.  Ngày  nào  cần  gì  hay  muốn  chuyện  trò  với ai  cứ  biên  vào  đây.  Lựa  có  người  là  chỗ  tin  cẩn  về  xuôi  hoặc  ở  dưới  xuôi  lên  tôi  gửi  cho nó nhanh. Thời Tây bây giờ người ta có thời giờ đâu mà con cà con kê như chị em mình. Cứ  trông  chờ  được  gửi  về  cho  ông  tổng  và  ông  sẽ  lên  đây  như  đã  hẹn  với  cô,  nên  bao nhớ  thương,  buồn  tủi,  bao  phen  đắng  cay  hiểm  nghèo  cô  đều  muốn  trút  vào  quyển  sổ những mong ông đọc, hiểu thấu nỗi lòng của cô.

Nhưng  đã  bao  nhiêu  đêm  thổn  thức  để  cô  nhớ  lại  quá  nhiều  những  gì  đã  xảy  ra  trong tình cảm của cô mà chép được vào sổ lại quá ít. Cô cũng không còn biết ngày tháng  là gì nên  ngày  nào  cô  cũng  chỉ  ghi:  “Hôm  nay”  Hôm  nay  chắc  là  hội  làng  rã  đám  rồi  Ông  còn đủ  sức  làm  chủ  trò  hay  là  như  nhời  ông  bảo  em:  em  đi  thì  hội  tan,  anh  thiết  quái  gì  cái hội ăn tục nói phét hở em”.

Cô  nhớ  đến  cái  buổi  sớm  hôm  tiễn  cô  đến  bến  đò  Phương  Trà,  sờ  trán  ông  đầm  đìa  mồ hôi,  cô  sợ  quá  tưởng  ông  bị  cảm  vì  ban  đêm  ông  và  cô  nằm  giữa  sương  gió.  Ông  lại  ghì diết  lấy  ngực  cô,  bảo:  “Cứ  nghĩ đến  ngày  mai,  ngày kia  không  nhìn  thấy  em,  không  hiểu anh  có  gượng  dậy  mà  lo  toan  mọi  việc  cho  chúng  ta!”  Cô  muốn  òa  khóc  nhưng  sợ  ông đau  đớn  quá  đành  phải  cắn  chặt  hai  hàm  răng  lại,  gỡ  tay  ông  ra,  cô  vừa  lấy  đuôi  yếm chấm  nước  mắt  vừa  chạy  lao  xuống  bến  đò,  vì  lo  trời tảng  sáng  có  ai  nhìn  thấy,  khổ  cho ông.  Nếu  không,  làm  sao  cô  rời  được  ông  ra.  Ruột  gan  cô  lại  cồn  cào  lo  không  biết  ông còn đứng lại ở chân đê lâu  không? Còn cô,  sang đến bờ bên kia  không thể quay bước lên đê  được.  Sương  mờ  quá  nhìn  mãi  không  thấy  bãi  bồi  bên  mình,  cô  chỉ  chực  nhào  xuống sông  bơi  về  với  ông.  Làm  sao  những  ngày  như  thế  này  cô  và  ông  có  thể  rời  nhau  ra được,  làm  sao  cô  lại  mất  ông  nhanh  như  thế  hở  giời?  ấy  là  cô  chỉ  dám  nghĩ vậy  thôi.  Lúc ấy cô đã khóc òa lên như một đứa trẻ, như hồi bố cô đột nhiên lăn ra chết. Khóc được, cô mới nhẹ được bước chân để chạy vào ga tàu kẻo muộn. Hết một ngày rưỡi đi đường, đến La  Hiên,  Bà  Nhớn  đã  cho  người  đưa  cô  đi  ngay  không  để  ai  thấy  mặt.  Đi  từ  trưa  đến  khi không  nhìn  rõ  mặt  người  một  lúc,  thì  đến  một  gian  lán  ở  giữa  rừng.  Xung  quanh  lán  rào nứa  để  chắn  hổ.  Ông  chủ  của  nó  là  một  người  làm  thợ  sơn  tràng  đã  bỏ  đi  đâu  hơn  một năm  nay.  Bà  Nhớn  bảo:  “Cứ  yên  phận  mà  ở  đây,  khi  nào  người  ấy  về  bà  sẽ  dàn  xếp. Người  quen  của  bà  Nhớn  dẫn  cô  đi  cũng  nói  với  mấy  người  Mường,  Mán  gì  đấy  ở  bên  kia suối là giúp cô trồng sắn, gieo hạt. Họ chỉ cười, gật đầu và nói gì cô không hiểu. Bà Nhớn dặn  cô:  Có  ai  hỏi  thì  bảo:  Tôi  là  cháu  bà  Nhớn.  Chồng  tôi  nó  bán  hết  mọi  thứ  để  đánh bạc, uống rượu. Đêm  về nó lại đánh  đập hành hạ, không chịu  được. Bà Nhớn phải gửi  tôi lánh  vào  đây.  Ông  có  bằng  lòng  cho  em  nói  như  thế  không?  Em  cầu  mong  cuối  tháng này  hoặc  đầu  tháng  sau  ông  thu  xếp  lên  với  em  vài  ba  ngày.  Giời  ơi,  mới  có  mấy  hôm mà  em  tưởng  không  thể  chịu  nổi.  Tiếng  những  con  gì  đêm  nào  cũng  gào,  hú  như  muốn ngấu  nghiến  nhai  nát  em  ra.  Cứ  cảnh  rùng  rợn,  mất  ngủ  thế  này,  em  chết  mất  ông  ơi. Nhớ  được  như  thế,  day  dứt  bao  nhiêu  điều  như  thế  mà  cô  không  thể  xếp  những  ý  nghĩ của mình ra để chép vào giấy được nhiều. Cô lại chỉ ghi:

“Hôm  nay  lại  tưởng  chết  vì  những  trận  nôn  tám  ngày  nay,  không  biết  bao  nhiêu  trận  cứ móc họng lôi thốc cả ruột gan ra ngoài.

Suốt tám ngày qua, đêm nào cô cũng trằn trọc đau đớn và lo sợ. Không hiểu vì sao ngày nào  cô  cũng  ăn đất,  lại nôn  ra  toàn  đất  và  đắng  đến run  lên.  Hay  là  đứa  con  có  sự  gì mà đạp,  rẫy,  làm  người  mẹ  tắc  thở,  ngất  đi,  tỉnh  lại  không  biết  bao  nhiêu  lần.  Cô  đã  phải thầm  thì  lạy  con:  Con  thương  mẹ,  cho  mẹ  yên,  mẹ  cố  sức  mỗi  ngày  kiếm  vài  xu  tiền  củi để khi mẹ tròn, con vuông còn có miếng rau, miếng cháo nuôi con.

Từ hôm tiễn cô đi đến nay đã được hai tháng, tám ngày. Ông bận việc quan hay ốm đau. Hay  trắc  trở  điều  gì  mà  ông  vẫn  bặt  vô  âm  tín  để  một  mình  cô  cứ  phải  khốn  khổ,  khốn nạn  như  thế  này.  Suốt  đêm  lo  chống  chọi,  chạy  trốn  tiếng  hổ,  tiếng  báo.  Ban  ngày  kiếm được gánh củi ra đường cô lại sợ có người dưới xuôi lên nhìn thấy mặt mình...

Hôm  nay  bà  Nhớn  đến  cho  em  ba  đồng  bảo  là  tiền  của  mẹ  em  gửi  thì  em  biết  mẹ  em một  thân  một  mình  lần  không  ra  một  xu  lấy  đâu  những  ba  đồng  cho  em  cầm  mấy  đồng tiền  vào  tay,  tay  em  cứ  rụng  rời ra  không  lên  được với em  ông  tiếc  cả  mấy  hàng  chữ  mà không  cho  em  được  mấy  nhời  bà  Nhớn  hỏi  rằng  là  nhà  cháu  với  cậu  tổng  là  thế  nào  thì em  thưa  bà  ơi  bố  cháu  là  chỗ  bạn  học  của  ông  tổng  ông  tổng  coi  bố  cháu  như  là  anh  khi bố  cháu  mất  đi  ông  tổng  lo  cho  cháu  như  là  lo  cho  con  cái  trong  nhà  thế  rồi  bà  lại  bảo tiếng  là  người  ở  quê  nhưng  đi  từ  thuở  bé  ngoài  mấy  người  ruột  thịt  bà  có  biết  ai  vào  ai em  lại  phải  thưa  với  bà  là  bà  ơi  cháu  cũng  không  ngờ  đến  nông  nỗi  này  thôi  thì  đã  có nhời  của  ông  tổng  trăm  sự  cháu  nhờ  cậy  vào  bà  thì  bà  lại  bảo  thế  cái  thằng  chết  tử  chết tiệt  nó  phản  cháu  bây  giờ  nó  ở  đâu  em  xin  với bà  là anh  ấy  cũng  bỏ  làng  đi  ngay  sau  cái lần  làm  cho  cháu  lỡ  dở  rồi  bà  lại  bảo  rằng  là  ừ  cái...  của  của  thằng  đàn  ông  nó  như  cái gậy  thằng  ăn  mày  bạ  đâu  nó  cũng  chọc  mình  là  phận  gái  nhẹ  dạ  cả  tin  là  ô  nhục  khốn khổ cả một đời em lạy bà anh ấy thề với cháu là nếu không  lấy  được cháu làm vợ anh ấy không  sống  được  nữa  bà  ơi  thì  bà  lại  bảo  thế  hả  thế  cháu  giở  vành  váy  cháu  ra  xem  còn lời  thề  của  nó  ở  đấy  không  thề  thốt  thề  thốt  của  thằng  đàn  ông  ra  khỏi  miệng  nó  giống như  cái...  của  nó  rút  ra  khỏi  cái  của  mình  nó  vẩy  đi  vẩy  lại  một  cái  là  ráo  hoảnh  lấy  gì làm  bằng  cớ  lẽ  ra  phải  bắt  nó  nuốt  nước  miếng  mà  chờ  dạm  hỏi  cưới  xin  đàng  hoàng  bà đã  về  nhà  mày  rồi  thì  mày  đã  mất  tiền  mua  mâm  bà  kệ  xác  mày  cứ  đâm  cho  thủng  khổ cháu  tôi  thật  thà  dại  dột  quá  ai  lại  chỉ  nghe  nó  thề  sống  thề  chết  vài  lời  mà  đã  vội  vàng ngửa  ra  ở  bờ  bụi  xó  xỉnh  cho  nó  thì  cả  trăm  ngàn  vạn  thằng  đàn  ông  đều  biết  lừa  lọc  nó chỉ cốt... xong mình chưa kịp ráo nó đã vác cái mả cụ tổ nhà nó đi, mình ăn thịt nó à.

Lúc  ấy  cô  thấy  bủn  rủn  cả  người.  Nhưng  cô  vẫn  tin  không  đời  nào  ông  là  con  người  như bà  Nhớn  nói.  Cô  nghĩ  ông  vẫn  còn  thương  mẹ  con  cô.  Chắc  có  bề  gì  làm  ông  không  đi được.  Biết  vậy  cô  vẫn  cứ  thèm  lúc  sinh  nở,  ông  đến  với  mẹ  con  cô  một  lần  để  ông  nhìn con ông, cho cô bõ những ngày chui lủi một mình.

Có  lần  bà  Nhớn  lai  bảo  cô:  “Có  một  thằng  chuyên  đi bốc  mả  thuê,  nó  khỏe  mạnh  mà  tốt nết  lắm  lại  là  trai  tơ.  Để  bảo  nó  đến  đây.  Có  hơi  thằng  đàn  ông  cũng  đỡ  trống  trải”.  Cô thưa:  Cháu  đội  ơn  bà  có  lòng  thương.  Nhưng  cháu  tin  anh  ấy  nhà  cháu  còn  thương  mẹ con  cháu  lắm.  Chắc  anh  ấy  phải  bỏ  đi  là  để  làm  thuê  làm  mướn  kiếm  tiền  nuôi  mẹ  con cháu”.  “Vậy  là  nó  biết  mày  ở  đây  à?”  “Dạ,  không  ạ.  Khi  đi  anh  ấy  có  dặn  cháu  là  có  ở chân  trời  góc  biển  nào  thì  cũng  cứ  mà  yên  trí,  anh  sẽ  tìm  đến”.  Bà  Nhớn  thở  dài  rồi  bảo:

“Thôi được, mày đã quyết như thế tao cũng không ép”.

Hôm nay bà lại đến bà lại bảo mày có ý định đánh thư về xuôi cho bà lão thì đưa tao nhờ người  tin  cẩn  đưa  về  cho  cậu  tổng  cậu  ấy  giúp,  em  bảo  là  cháu  không  ạ  nếu  được  xin  bà nhắn ông tổng bắn tin là cháu chết rồi.

Đêm  ấy  cô  lại  thức  trắng,  nhớ  lại  lúc  ngồi  với  bà  Nhớn,  bà  mắng  cô:  “Ăn  nói  độc  mồm, độc  miệng,  hổ  báo  nó  bắt  mày  đi”.  “Bà  cứ  nhắn  hộ  cháu  là  cháu  đi  kiếm  củi  bị  hổ  nó  ăn thịt  rồi”.  “Con  mẹ  mày,  Mày  điên  rồi  hay  sao?  Mày  có  sợ  phải  tội  với  cái  thai  trong  bụng mày không?”. “Bà ơi mẹ cháu yếu lắm rồi.  Lọ mọ một thân, một mình, sống chết lúc nào không  hay.  Cháu  muốn  mẹ  cháu  chỉ  đau  đớn  một  lần  nữa  thôi.  Cứ  để  thân  già,  chết  dần chết mòn, cháu khổ lắm”. “Cớ sao bà lão còn gửi tiền cho mày?” “Chắc là bán được cái gì đấy”.  “Tao  muốn  nói:  cớ  sao  bà  lão  lại  biết  mày  đang  ở  đây  mà  gửi  tiền  đi?”.  “Có  lẽ  ông tổng  thương  tình  mẹ  cháu  mà  cầm.  Còn  mẹ  cháu  thì  lại  tin  ông  tổng  đi  ngược  về  xuôi, chỗ  nào  chả  biết.  Nên  cháu  nghĩ  thế  này:  cháu  nhờ  bà  chuyển  cả  ba  đồng  về  cho  ông tổng  nhờ  ông  nói  với  mẹ  cháu  là  không  nhờ  ai  tìm  thấy  nó  ở  đâu,  đành  gửi  lại  bà.  Sau này  ông  tổng  có  nhớ  đến  tình  làng  nghĩa  xóm  thì  giúp  cháu,  cho  mẹ  cháu  xin  cỗ  áo quan”.

Thấy  cảnh  sống  và  những  lời nói gở  của  cô,  không  chịu  được  nữa  bà  Nhớn  đùng  đùng  bỏ ra về.

Hôm nay đêm qua em nằm mơ thấy ông tổng lên với em, lên với đứa con của ông thì em mừng  quá  vội  vàng  chạy  vào  nhà  để  ông  phải  vào  đấy với  em  để  ông  nghe thấy  đứa con ông nó đập thình thịch làm em phải đau đớn quằn quại thì ông quay ngựa đi ông bảo ông không thèm biết mày là ai, thế là em vội kêu lên rồi thì mắt em mở ra em sợ quá.

Hôm  nay  con  đạp mạnh  quá  có  điều  gì  mà  con  đạp  mẹ  làm  mẹ  phải  ôm  lấy  gốc  cây  khỏi ngã vật ra.

Cô  như  thì  thầm  với  đứa  con,  van  lạy  nó  đừng  hành  hạ  cô  lâu,  nhưng  cô  vẫn  không  thể đứng  dậy  được,  đành  bỏ  gánh  củi  ở  bờ  suối,  ôm  bụng  vừa  đi,  vừa  bò  về  nhà.  Hôm  trước bà  Nhớn  bảo  cô  đừng  lo,  nó  đùa  đấy.  Con  đùa  vui  thì cô  mừng  quá.  Nhưng  cô  phải  “lạy” con  là  thương  mẹ,  con  đùa  nhè  nhẹ  cho  mẹ  đỡ  đau  mẹ  còn  lấy  sức  cho  con  chui  ra.  Nếu đúng chín tháng mười ngày thì hôm nay đã là tám tháng bảy ngày rồi.

“Hôm  nay”.  Có  lẽ  không  bao  giờ  cô  nhắc  đến  người  tình  của  mình,  người  cha  của  đứa  bé sắp  ra  đời,  ông  tổng  Lỡi.  Những  dòng  cô  ghi  như  là  đánh  dấu  để  sau  này  cô  nhớ  lại những đận gian truân khốn khổ của mình. Cô không phải mong ngóng mòn mỏi chờ ngày con  ra  đời.  Cô  đã  bắt  được  cục  vàng  của  cô  rồi.  Cô  đang  bám  vào  cột  quằn  người  kêu  la tưởng  là  đứt  ruột  chết  ngay,  không  thể  nào  chịu  được  nữa  thì  thấy  nhẹ  “hẫng”  đi.  Cô nhìn  xuống  để  thấy  “con  chó”  nằm  lên  bàn  chân  cô.  Cô  vội  vàng  cúi  xuống  bế  con  lên. Cái  ánh  sáng  nhập  nhòe  của  đĩa  dầu  lạc  để  cô  chợt  nhìn  thấy  vòm  mắt  sâu  sâu  của  con, cô  bỗng  giật  thót  người  như  có  ai  chẹt  lấy  cổ  làm  tức  thở.  Cô  sững  sờ  vì  tưởng  lại  nhìn thấy  đôi  mắt  sâu  sâu  của  người  tiễn  cô  xuống  bến  đò  đêm  nào.  Nhưng  “người  đó”  quên mẹ  con  cô  rồi.  Người  đó  đưa  giấy  mực  bảo  cô  hôm  nào  cũng  chép  tất  tật  mọi  chuyện  để gửi cho người đó, người đó cũng quên ngay rồi. Nhưng cô cần gì.

“Hôm nay, con đầy tuổi tôi.”

Mỗi  lần  nhìn  con,  cô  lại  thấy  đứt  ra  từng  khúc  ruột.  Có  con,  cô  sung  sướng  bao  nhiêu  thì lại  càng  hoảng  sợ  bấy  nhiêu.  Mỗi  ngày  cô  lại  đau  nhức,  tê  dại  cả  hai  tay,  hai  chân  mà người thì cứ như không còn hơi để thở. Chiều nay run quá. Đi nhặt củi, xách nước cô phải bò  xuống  suối  rồi  lại  cõng  củi,  cõng  nước  bò  lên.  Từ  hôm  đứa  con  ra  đời,  cô  chưa  đụng đến hạt cơm nào. Ngay đến cháo húp vào cũng thấy nhạt, mồm miệng lúc nào cũng thấy hôi hôi,  đắng  ngắt.  Mỗi  lần  húp  bát  cháo  cô  cố  nhắm mắt,  nhắm  mũi húp  cho  qua  miệng để  lấy  sữa  cho  con.  Nhưng  nếu  ăn  vào  lại  nôn  thốc  ra  như  sáng  nay  thì  con  bú  bằng  gì?

“Con ơi, nếu nhỡ ra mẹ có mệnh hệ nào thì...” Tự nhiên con khóc ré lên như mắng cô. Cô phải  xin  con.  Mẹ  xin.  Cho  mẹ  xin.  Mẹ  không  khóc  nữa.  Mẹ  nín  rồi  mà.  Đừng  nhăn  mặt mắng mẹ thế. Nào nào, mẹ cười rồi, ư  ư mẹ cười đấy chứ. Mẹ không mếu nữa đâu. Ư ư”. Con  chó  con  của  mẹ  thấy  mẹ  khóc  nó  mắng  mẹ  nó  đấy,  ghê  chưa?.  Lần  đầu  tiên  trong đời,  cô  cất  tiếng  ru:  à  ơi.  à  à,  ơi...  ơ...”  Bà  Nhớn  vào  kêu:  “Giời  ơi,  tao  trông  mày  ngỡ  là con  ma.  Sao  mày  bảo  phải  đến  tháng  này?”  “Cháu  cũng  không  biết  thế  nào  mà  thiếu đúng  một  tháng,  ba  ngày”.  “Thế  ai  đỡ  cho  mày?”  “Không  có  ai  bà  ạ.  Cháu  đau  bò  lê  bò càng  từ  chiều  tối.  Đến  nửa  đêm cháu  bò về  nhà,  đang ôm  lấy  cái cột  giữ  nhà  thì cháu  bà nó  buột  ra  khóc  rất  đanh”.  “Ai  cắt  rốn  cho  nó?”.  “Trời  ơi,  cháu  mừng  quá.  Cháu  quỳ xuống  ôm  lấy  con  rồi  ghé  răng  cắn  nhay  mãi  mới  đứt.  Cháu  đặt  nó  đấy,  đi  chôn  rau  rồi mới chạy về bế cháu”. Cả tháng giời rong huyết, không nhìn thấy mặt mình nó xanh xao, méo  mó như  thế  nào để  đến  lúc  mới nhìn  cô,  bà  Nhớn hét  lên  định  bỏ  chạy.  Cô phải gọi:

“Cháu đây, Đất đây bà ơi. Cháu sinh cháu trai được một tháng rồi bà ạ”.

Hôm  nay  mẹ  ngồi  nhìn  con  thì  con  ơi  nếu  mỗi  ngày  mỗi  đêm  không  có  tiếng  khóc  của con thì không tài nào mẹ gượng dậy được.

Bà  Nhớn  chạy  đi  tìm  một  bà  gọi  là  bà  Mế  mang  lá  đến  cho  cô.  Người  đẻ  kiêng  mọi  thứ sống  sít,  bà  mế  lại  bắt  cô  nhai  một  nắm  lá  nuốt  cả  nước  lẫn  bã.  Cô  không  ngờ  đời  cô  lại có  người  hết  lòng  cứu  giúp.  Chỉ  chưa  đầy  nửa  ngày  máu  đã  cầm  hẳn.  Bà  Nhớn  bắt  một con  gà  trong  lồng  gà  bà  mang  đến.  Làm  xong,  bà  chặt  ra  kho  với  một  vốc  gừng  và  cả lưng  bát  bột  nghệ.  Cái  gánh  của  bà,  một  nửa  là  gà,  nửa  bên  kia  toàn  là  gừng  với  nghệ. Bà  bảo  trừ  cơm  ra  còn  bất  cứ  thứ  gì kho  cũng  thái gừng,  giã  nghệ  trộn  vào. Không kiêng khem cẩn thận, sau này khốn vào thân. Trưa nay cô mới thấy đói và thèm cơm. Bà Nhớn ép,  cô  ăn  được  vực  cơm  chặt.  Gần  một  năm  lên  đây,  nói  thực  ra  từ  tết  năm  ngoái  đến giờ, trưa nay mới được ăn miếng thịt gà, tự nhiên nước mắt cô cứ ứa ra, xấu hổ quá.

“Hôm nay con được hai tháng mưỡi bẩy ngày

Cô  vẫn  chỉ  ghi  lại  như  cái  cớ  để  sau  này  nhớ  lại  kể  với  con  rằng:  mỗi  ngày  con  lại  có thêm  một  trò  cho  mẹ.  Mấy  ngày  trước  thì  chỉ  thấy  ngủ.  Ăn  cũng  ngủ.  Khóc  thét  lên  đòi thay  tã,  đòi  nước  cũng  vẫn  nhắm  nghiền  hai  mắt  lại,  ngủ.  Mấy  hôm  nay  lại  chỉ  có  cười, ngủ  cũng  tủm  tỉm  cười.  Ai  dậy  con  cái  cười  mà  ghét  ơi  là  ghét.  Thỉnh  thoảng  lại  nhách mép  ra  một  cái,  đến  là  nghịch.  Có  phải  dạo  này  con  thấy  mẹ  khỏe  dần  lên,  con  vui  con trêu  mẹ?  Mẹ  chỉ  muốn  ngồi  cả  ngày,  cả  đêm  nhìn  con  ngủ,  con  cười  thôi,  con  chó  con của mẹ! Nhưng mẹ còn phải đi kiếm củi, làm lụng nuôi con.

Hôm nay mẹ tưởng phải đâm đầu xuống suối mà chết con ơi.

Lúc  đi  bán  được  gánh  củi  về  thì  không  thấy  con  đâu.  Ai  bế  mất  con  tôi  rồi?  Cô  chạy  xấp ngửa  đi  các  khe,  các  hẻm  kêu  la.  Không  thể  đừng  được  thì  cô  gào  khóc,  kêu  than  chứ  ở đây  có  ai nghe.  Chạy  đi khắp  nơi không  thấy  con,  cô  quay  về  định  cầm  con  dao quắm tự bổ  vào  đầu  mình  cho  nó  nhẹ  nợ.  Lúc  quay  ra  lại  thấy  con  nằm  ở  sườn  dốc,  không  một mảnh  tả  trên  người.  Giời ơi,  còn  may  mà  con  vướng  được  vào  giữa  hai cây  mọc  sát  nhau không  thì  đã  lăn  xuống  suối  chảy  đi  tận  đâu  rồi.  Bế  con  về,  ủ  trong  lòng,  vắt  sữa  vào miệng,  mãi  con  mới  mở  mắt,  chép  chép  nuốt  những  giọt  sữa  mẹ.  Cô  hoàn  hồn  mà  ruột gan vẫn cứ  run bắn lên. Nào cô có ngờ đâu đến nông nỗi này để tìm cách treo con khi cô đi  khỏi  nhà.  Người  ta  bảo  “chó  treo,  mèo  đậy”  cô  lại  để  con  nằm  ở  ổ  nên  khi  con  “bậy”, một  con  chó  ở  đâu  đã  nhảy  vào  lôi  giẻ  đi  tìm  phân.  Nó  kéo  giẻ,  kéo  cả  con  đi.  Khi  con vướng vào gốc cây nó kéo giẻ đi mươi bước nữa, dọn hết phân nó mới để giẻ  lại.  Cũng  là đoán  vậy  thôi.  Làm  sao  cô  biết  được  hết  đầu  đuôi  mà  con  thì  chưa  thể  nói  cho  cô  hiểu. Đêm  nay  ngồi  ôm  con,  cứ  mỗi  bận  con  thon  thót  giật  mình,  cô  lại  thấy  đau  thắt  ruột  lại. Từ ngày mai cô phải làm thế nào để vừa trông con, vừa kiếm củi bán, đong gạo nấu cháo cho con ăn?

Nhưng  chuyện  chó  tha  con  xuống  bờ  suối  chưa  phải  là  nỗi  kinh  hoàng  cuối  cùng.  Quyển sổ  như  là  những  bức  thư,  như  là  nhật  ký  có  thể  gọi  nó  bằng  cái  tên:  “Hôm  nay”  không còn  hào  hứng,  không  còn  sức  lực  ghi  lại  những  đận  long  đong  sau  này  nhưng  không  ai đốt  được,  không  ai cậy  răng  người mẹ  nói ra  nửa  lời.  Nó  ở  tận  đáy  lòng  bà  và  nó  im  lặng cho đến ngày bà trôi về quê.

Con được năm tháng,  bảy ngày thì  lên sởi rồi chạy  hậu,  vào phổi. Suốt ba tháng  trời mỗi ngày mẹ ăn một củ sắn lùi, ngồi ôm con.  Mười tám tháng  tuổi con đi ỉa chảy  rồi kiết  lị cả nửa  năm  trời.  Ba  tuổi,  con  bị  trúng  gió  rồi  lên  cơn  sài  giật  lăn  ra  chết.  Anh  thợ  bốc  mả đến  chơi,  chưa  kịp  vào  nhà  đã  chạy  đi  chặt  cây  giang  chẻ  lạt  bó  con  bằng  manh  chiếu rách. Bó được ba lạt, anh thương quá gục mặt xuống ngực cháu khóc. Anh giật mình kêu lên: “Còn thở. Thằng cu nó còn thở”. Lại một thầy lang ở bên kia núi mang xác rắn, rễ cà và  thứ  thuốc  bí  truyền  gì  đấy  cho  uống.  Đổ  vào  đến  đâu,  mắt  con  mở  ra  đến  đấy.  Rồi phải bỏng.  Rồi chết  đuối.  Rồi trèo  cây  ngã  gẫy  tay và  rắn  độc  cắn  vào  cổ chân...  Chỉ  mỗi lần con sổ mũi, nhức đầu, nghe tiếng con hắt hơi mẹ đã giật thót người lại, huống hồ bao phen  con  chết  đi  sống  lại!  Nhưng  có  người  mẹ  nào  lại  nhẩm  đếm  đã  bao  lần  ôm  con  vò võ  thâu  đêm!  Bao  phen  phập  phồng  theo  từng  nhịp  đập  thoi  thóp  của  quả  tim  non  nớt ốm  yếu  của  con!  Cái  cơ  thể  nình  nịch  đẫy  đà  kia  chỉ  qua  bốn,  năm  năm  trời  nuôi  con  đã teo  tóp  như  một  cành cây  lìa  khỏi thân  cây  thì  làm sao  người mẹ  ấy  lại trở  thành  “đồ  giã tâm  độc  địa,  hãm  hại  con”  vào những  ngày cuối cùng của  đời mình,  khi đứa  con,  cái “giẻ rách vắt vai” đã thành phó chủ tịch tỉnh, rồi làm cán  bộ đối ngoại cao cấp ở một bộ quan trọng.  Bao  nhiêu  vất  vả  gian  truân,  bao  nhiêu  đau  đớn  tủi  nhục  người  mẹ  nuốt  hết  vào lòng  cốt  để  trở  thành  bất  tử,  thành  người  hạnh  phúc  nhất  trần  gian  lúc  đứa  con  bập  bẹ tập nói: “Con thương ai nhất?” “Con thương mẹ nhất”. “Con thương mẹ có nhiều không?”

“Con  có  nhiều  thương  mẹ  lắm”.  “Con  thương  mẹ  nhiều  như  thế  nào?”  “Con  thương  mẹ nhiều  như  cứt  con  cò  ỉa  xuống  gốc  tre”.  “ấy  con  ơi,  đừng  nói  thế”.  “Mẹ  bảo  cứt  cò  nhiều ơi  là  nhiếu,  làm  sao  lại  không  được  hả  mẹ”.  Cứt  cò  xấu  lắm.  Con  phải  bảo  thương  mẹ như  nước  suối”.  “ứ  ừ...  nhiều  hơn  nước  suối cơ”.  “ừ  được,  nhiều hơn.  Thế  thương  mẹ con để  ở  đâu?”  “Con  để  ở  trong  cái  đầu  này  này.  Xong  rồi  con  để  ở  cổ,  ở  bụng  con  nữa  mẹ nhỉ?”. “ừ, ừ. Thế lớn lên con làm gì?”. Nhớn lên con đi ăn trộm củi” “ấy chết. Sao lại đi ăn trộm,  con  phải  đi  kiếm  củi  với  mẹ  chứ”.  “Đúng  rồi,  nhớn  lên  con  đi  kiếm  củi  với  mẹ  cơ”.

“Kiếm  củi  làm  gì?”  “Kiếm  củi  bán  lấy  tiền  đong  gạo”.  “Đong  gạo  làm  gì?”  “Đong  gạo  nấu cơm  cho  mẹ  ăn  thật no.  Con  nuôi mẹ  nhớn  mẹ  nhỉ.  Nhưng  không  được  đi chơi xa  ông  hổ bắt  đấy.  Ông  hổ  có  cái  răng  to  lắm,  mẹ  không  biết  được  đâu”.  “Con có sợ ông hổ không?” “Sợ lắm. Ông hổ đuổi. Thế là con trèo lên ngọn cây tít tít trên đầu núi ông Vượn, ông  hổ  không  làm  gì  được  con”.  “Chết  chết.  Trèo  lên  cao  là  ngã  gãy  xương  như  cái  tay gãy  ấy,  không  được  đâu”.  “Nhưng con trèo  lên  con  chơi  với ông Giăng có được không?”

“không được” “Thế con  lấy cái sào dài ơi  là  dài con kều ông Giăng xuống với con có được không mẹ?” “Cũng không được”... “Thế con không có gì chơi à?”  “Thì mo nang  lá mít còn bao nhiêu đấy”. “Ngày nào cũng chỉ có thuyền mo nang, lá mít, chán lắm”. “Chịu khó, rồi hôm  nào  mẹ  cho  lên  bà  Nhớn  mua  cái  đèn  ông  Giăng  xanh  đỏ  đẹp  lắm”.  “Nhưng  phải như  ông  Giăng  thật  cơ”.  “ừ,  như  thật”.  “Mẹ ơi,  thế ai  thắp  lửa  cho  ông  Giăng”.  “ừ,  ừ... thằng  Cuội  thắp  lửa  cho  ông  Giăng”.  Thế  ai  đổ  dầu  vào  đĩa  lạc  cho  ông  Giăng?”  “Thằng Cuội  đổ”.  “Thế  ai  nấu  cơm  cho  ông  Giăng  ăn?”  “Thằng  Cuội”.  “Ai  đưa  ông  Giăng  đi  chơi hả  mẹ?”  “Thằng  Cuội”.  “Thằng  Cuội  giỏi  nhỉ.  Nhớn  lên  con  làm  thằng  Cuội  được  không mẹ”  “ừ...  ừ...  được”  “Thế  nhà  thằng  Cuội  ở  đâu?”.  “Nhà  nó  ở...  làng  ta?”  “Làng  ta  ở  đâu hả mẹ? Sao mẹ không cho con về làng ta?” “Nhớn lên mẹ cho con về”.

Năm  thằng  Hiếu  mười  tuổi,  chị  đã  dắt  con  về  làng.  Ngày  ấy  mạn  ngược  đã  nhao  nhác nghe  cái  tin  Việt  Minh  nổi  dậy.  Tây,  Nhật  hục  hặc  nhau,  sợ  loạn  lo.  Biết  là  bà  con  chòm xóm, anh em ruột thịt, bạn bè gần xa sẽ phải hỏi han, thì thào nên Đất phải sắp sẵn một

“lai lịch” cho cả khi ra đi và lúc trở về đột ngột của cô. Những ngày đi cắt cỏ ở cánh đồng Tam  Bách  Mẫu  đem  bán,  Đất  thường  gặp  một  anh  tên  là  Lâm.  Anh  ấy  khỏe  mạnh,  đẹp trai,  chịu  thương  chịu  khó,  mà  lành.  Anh  ta  hay  bó  hộ  cỏ,  có  khi  còn  gánh  hộ  đến  nửa đường để Đất kịp buổi chợ rồi mới quay lại gánh cỏ của mình gửi ở chỗ bà hàng nước vối. Lâu dần Đất mến rồi say anh ấy. Anh dụ Đất cùng trốn lên mạn ngược với anh ấy để nhờ bà  cô  mới  có  lực  đứng  ra  làm  lễ  cưới  cho  hai  đứa.  Cưới  đầu  năm  thì  cuối  năm  có  con. Cuối  năm  1941  không  ngờ  anh  ấy  đi  hoạt  động  Việt  Minh  ở  trong  rừng,  biệt  tăm  tích. Đến  đầu  năm  nay  mới  biết  tin  là  anh  ấy  đã  bị  Tây  bắn  chết.  Chồng  chết  rồi,  ở  lại  đất khách  quê  người nơi  rừng  rú  nó  trống,  lạnh  nghĩ cực  quá  mẹ  con  đành  đem  nhau  về  quê trăm  lạy  các  bác  Cu  Từ,  Cu Mỡ và  họ hàng nội ngoại thương  cho mẹ  con cô.  Cái “lai lịch” ấy được tạo nên từ  hai người: Một người là  chủ ngôi lán bỏ không bà Nhớn đưa cô đến ở. Chị  không  hề  biết  tên  tuổi,  tướng  mạo  của  người  ấy  là  thế  nào.  Người  ấy  là  Việt  Minh. Một  người  tên  là  Lâm  làm  nghề  bốc  mả  thì  cu  Hiếu  biết  rất  rõ.  Bác  ấy  là  người  diết  đến nút  lạt  thứ  tư  trên  người  nó  thì  kêu  nó  còn  sống,  lại  cởi  lạt  ra,  thế  là  nó  ngồi  dậy.  Bác còn  cho  mẹ  con  Hiếu  một  thúng  thóc,  bổ  một  cái  gốc  to  ơi  là  to  để  mẹ  con  Hiếu  lấy  củi sưởi  cả  mùa  đông  Hiếu  ốm.  Có  lần  mẹ  phải  bế  Hiếu  cả  ngày  cả  đêm,  bác  đến  vác  nước hộ.  “Nhưng  ngày  trước  mẹ  bảo  bố  con  đi  vào  rừng  bị  ông  hổ  ăn  thịt  sao  bây  giờ  mẹ  lại nói với bác  Cu  Từ,  bác  Lâm  là  bố  của  con?”  “Mẹ  đã  bảo  để  khi nào  con  lớn  mẹ  sẽ  nói hết mọi  chuyện.  Bây  giờ  đừng  hỏi  gì  mẹ,  mẹ  khổ  lắm”.  Dù  đã  “vâng  ạ”  nó  cũng  không  thể hiểu hết nỗi khổ nhục của mẹ nó. Đang là cô gái hiền lành, thật thà, bỗng dưng thành kẻ gian  dối.  Hàng  chục  năm  nay  mẹ  nó  phải  nghĩ  ra  những  người  bố  “mất  tích”,  “bố  bận việc ở xa  lắm”, “bố đang đi kiếm ăn chưa  về...”. Nghĩ ra hàng  loạt ông bố cốt để cho con có một người cha, chỉ cần có một người cha chứ không cần mẹ có một người chồng. Năm ngoái, nhận  tin ông tổng sẽ lên Thái cần gặp mẹ con ở nhà bà Nhớn, chị tím bầm  mặt lại vì  căm  giận  kẻ  lừa  đảo.  Khi  tĩnh  tâm  chị  nghĩ:  hay  là  ông  ta  đã  hối,  muốn  nhận  lấy  con. Đằng  nào  mình  cũng  là  kẻ  đĩ  thõa  coi  như  bỏ  đi.  Để  con  đi  với  ông  ta  nó  cũng  được  ấm thân  nó  mai  sau.  Chuyện  này  thì  thằng  Hiếu  nhớ  lắm.  Hôm  ấy,  hai  mẹ  con  mang  cơm nắm và bốn củ sắn luộc đi từ  lúc mặt trời chưa mọc. Khi mặt trời chưa đứng bóng đã đến nơi.  Bà  Nhớn  đang  ốm  nặng.  Mẹ  đi  giặt  rồi  xách  nước,  bổ  củi.  Xong  mọi  việc  hai  mẹ  con ngồi  nắn  tay,  nắn  chân  cho  bà.  Quá  trưa  bỗng  có  tiếng  kêu  ở  ngoài  đường.  “Bà  Nhớn  có quan  lớn  ở  dưới  quê  lên  thăm”.  Không  hiểu  sao  mẹ  lại  vội  vàng  kéo  tay  con  xấp  ngửa chạy  lại  cửa  sau,  luồn  ra  vườn,  nấp  vào  bụi  cây  rậm  rạp  nhìn  ra  đường.  Con  ngựa  đứng lại mãi ở  ngoài đường  cái chính.  Ông  quan  ở  quê  ngồi trên  lưng  ngựa  và  một  bà  béo như một  đống  thịt  đổ  vào  sau  lưng  ông  quan.  Ông  quan  xuống  ngựa  đi  theo  bọn  trẻ  con,  chỉ nhà  bà  Nhớn  cho  ông.  Bà  béo  vẫn  ngồi  ở  lưng  ngựa  cầm  lấy  dây  trông  oai  lắm.  Mẹ  lại kéo  tay  Hiếu  chạy  lại  cửa  sau,  cạnh  giường  bà  Nhớn. Ông  quan  lấy  tay  ra  hiệu  xua  lũ  trẻ đứng  ở  ngoài  hàng  rào  vườn  trước,  đi  vào  nhà  một  mình.  Mẹ  bấm  vào  tay  Hiếu:  “Con chào  đi”.  Thằng  Hiếu  khoanh  tay  lại  run  rẩy:  “Cháu  chào ông  quan  ở  quê  ạ”.  Ông  quan phì  cười,  nhanh  chóng  tiến  đến  vừa  bế  bổng  nó  lên  vừa  hỏi:  “Hiếu  hả?”  rồi  ông  hỏi  nhỏ mẹ: “Cô có được khỏe không?” Nước mắt mẹ tự nhiên lại chảy xuống má. Thằng Hiếu vội vã  ôm  lấy  mẹ  như  để  che  không  cho  ông  quan  ở  quê  đụng  vào  người  mẹ  nó.  Mẹ  nó  chùi nước  mắt  hỏi.  “Con  có  thích  đi  theo  ông  quan  không?”.  Thằng  Hiếu  chưa  kịp  giả  nhời, ông  quan  đặt  vào  tay  mẹ  nó  một  gói  giấy  rồi  ra  khỏi  nhà  đón  bà  béo  ở  trên  lưng  ngựa dưới  gốc  cây  ngoài  đường  cái  chính.  Mẹ  lại  kéo  tay  con  len  lén  đi  ra  vườn  sau,  chui  vào chỗ  cây  rậm  ngồi như  hai kẻ  ăn  trộm  ngồi rình  lấy  của.  Mẹ  cứ  cắn  răng  vào  môi,  lặng  im chùi  nước  mắt.  Có  bao  nhiêu  điều  thằng  Hiếu  muốn  hỏi  mẹ:  “Tại  sao  ông  quan  lại  biết tên  con?”.  “Thế  ông  quan  với  nhà  mình  là  thế  nào?”...  Nhưng  nó  thấy  mẹ  nó  đang  buồn nên  nó  chỉ  im  lặng  nhìn  ông  quan,  bà  quan  đi.  Rồi  nó  phục  xuống  nhìn  vào  nhà  cho  rõ. Ông  quan  và  bà  quan,  nghe  người  trong  nhà  gọi  thế  -  quan  chỉ  đứng  hỏi han  và  cho  quà bà  Nhớn  rồi ông  quan nói phải về  chỗ  quan  phủ  bạn  ông  kẻo  trời tối.  Mẹ  giở  gói giấy  đọc mấy  chữ  ở  mảnh  giấy  con  phía  trong,  lại  cắn  răng  vào  môi,  nước  mắt  chảy  ràn  rụa  hai má  rồi  gục  đầu  vào  gốc  cây  mít  nức  nở  khóc  thầm.  Mãi  sau  này  thằng  Hiếu  mới  đọc mảnh  giấy  có  mấy  chữ:  “Bà  lão  nhà  cô  mất  được  gần  một  năm.  Tôi  đã  vào  làm  việc  hẳn trong  sở Tây  nên  từ  nay  không  thể  gặp bất  cứ  ai.  Cho  cháu  Hiếu  năm  đồng  để  sắm quần áo  và  sách  bút  đi  học”.  Mười  lăm  năm  sau,  nó  đọc  mảnh  giấy  cùng  với  quyển  sách  “hôm nay” của mẹ. Nhưng bây giờ thì nó không biết chuyện gì. Chỉ thấy mặt nó hầm hầm nhìn lão quan và mụ béo leo lên lưng ngựa. Và khi vợ chồng lão đi hẳn rồi, mẹ nó gào lên: “ối mẹ  ơi,  mẹ  ơi.  Mẹ  chết  đi  thì...  ì...  ì...ì...”  Thằng  Hiếu  cũng  ôm  lấy  mẹ  khóc.  Một  lúc  sau mẹ  lau  nước  mắt,  bỏ  tờ  giấy  vào  túi  còn  tiền  thì  cầm  ở  tay.  Quỳ  ở  đầu  giường  bà  Nhớn, đợi  bà  tinh  tỉnh,  mở  mắt  ra  mẹ  bảo:  “Bà  ơi  con  phải  đưa  cháu  về  kẻo  tối.  Con  có  năm đồng biếu bà. Gọi là thêm thắt để bà thuốc thang, đồng quà tấm bánh lúc ốm đau”.

Bà Nhớn quờ quờ vào tay mẹ thều thào:

- Gia cảnh nhà mày như thế bà chả giúp được gì thì thôi. Lấy ở đâu ra cho bà những năm đồng. Bà không lấy một xu nào đâu. Cầm về đong gạo cho con.

- Bà ơi, độ này con kiếm được rồi. Bà cầm lấy cho mẹ con con được vui lòng.

Bà Nhớn quyết ấn đồng tiền giấy như  dí xuống lòng tay  mẹ. Mẹ lật úp bàn tay  để tờ giấy năm đồng “Đông dương” có hình người gánh quang gánh vào tay  bà. Bà rụt tay  lại, đồng tiền tụt khỏi tay rơi xuống chiếu cạnh bà. Mẹ đứng dậy nói:

- Con về đây. Mấy hôm nữa phiên chợ củi, con lại thăm bà.

Không  thể  ngồi  dậy  đuổi  theo  được  mẹ,  bà  đành  bực  dọc  lẩm  bẩm  những  câu  gì  đấy,  cả hai mẹ con đều nghe không rõ.

Có  rất  nhiều  tin  đồn  đại  về  cô  Đất  sau  gần  chục  năm  mất  tích  lại  trở  về  quê.  Đã  là chuyện  lạ  nhất  định  phải  có  tin  đồn.  Đã  đồn  đại,  nhất  định  có  sự  thêm  thắt,  sai  lệch. Nhưng  tựu  trung  lại,  toàn  sự  thêm  thắt,  bịa  đặt  có  lợi  cho  cô.  Trong  ấn  tượng  của  dân làng hôm nay, cô là người xấu số, không gặp may, tuyệt nhiên không ai nghĩ đến chuyện giăng  gió  của  cô.  Người  ta  tin  điều  ông  tổng  Lỡi  nói  ngày  xưa  là  có  lý:  “Chính  mắt  tôi trông  thấy  nó  đi  với  thằng  lực  điền,  không  biết  người  tổng  nào,  lạ  lắm”.  Ngay  ngày  ấy, những  ông  bà  già  nghiêm  ngặt  nhất  với  chuyện  trai  lơ  cũng  bảo:  “Nó  có  mắc  mớ  uẩn khúc gì đấy.  Một con bé như  con Đất nhất quyết không có chuyện trai trên gái dưới.  Ông chánh  đã  nói  thế  làm  gì  có  sự  sai  ngoa”.  Ngay  cái  chuyện  to  tát,  có  thật  mười  mươi  nữa thì  “Đồn  ba  tháng  chứ  ai  đồn  ba  năm”  huống  hồ  cái  chuyện  đã  mười  năm  giời.  Người  ta đã  quên  cô  rồi.  Ai  cũng  yên  trí  cô  đã  chết.  Chết  vì  sông  nước,  chết  vì  cướp  bóc,  ức  hiếp, chết nổi hay chết chìm thì cũng là chết rồi, ai nhắc đến làm gì.

Mẹ  con  cô  trở  về  đột  ngột  như  một  người  chết  tự  dưng  sống  lại,  như  từ  trên  trời  rơi xuống.  Cả  làng  cả  tổng  sững  sờ  mừng.  Người  ta  tin  vào  những  lời  chị  kể  và  hai  con  mắt đỏ hoe của thằng cu con khi nó nói đến bố nó chết, thì y như  một triện đỏ chót đóng vào

“bản khai” của  mẹ nó. Nhưng các bác nó lại có vẻ  không vừa  lòng mỗi khi mẹ con nó nói đến  cái  ông  bố  “Việt  Minh”  mà  chính  nó  cũng  không  thể  biết  là  ai.  Tất  nhiên,  chuyện  mẹ con  nó  trở  về,  không  ai  có  thể  mừng  rỡ  hơn  anh  em,  con  cháu  nhà  bác  Cu  Từ,  Cu  Mỡ. Ngay hôm mới về bác Cu Từ đã để mẹ con nó về ở trong ngôi nhà mẹ đẻ, tức là ở nhà bà ngoại. Thằng cu Hiếu phải gọi thế. Anh Cu Từ, Cu Mỡ là trai mà  để cho em gái ở lại trong ngôi nhà bố mẹ đẻ là trường hợp ngoại lệ với người nông dân ở làng Cuội, nhưng như thế nó  càng  chứng  tỏ  cái  gia  phong  nề  nếp  của  nhà  cụ  đồ  Mục.  Anh  em  con  cháu  còn  đùm bọc,  yêu  thương  nhau  lắm  mới  đủ  sức  vượt  ra  khỏi  cái  lề  thói  không  ai  dám  vượt  qua, mới  có  chuyện  các  anh  trai  phải  ra  ở  riêng,  tự  gây  dựng  lấy,  còn  em  gái  ở  lại  nơi  thờ cúng  tổ  tiên.  Ngày  trước  còn  mẹ  thì  những  ngày  rằm,  mồng  một,  giỗ  chạp,  tết  nhất  anh Cu  Từ  vẫn  phải  ra  vào,  hương  khói.  Sau  khi  mẹ  và  con  trai  anh  mất  đi,  việc  hương  khói có  phần  sao  nhãng.  Vì  anh  Cu  Từ  buồn,  sinh  ra  rượu  chè.  Anh  giao  việc  thờ  cúng  tổ  tiên cho  em  giai  trông  nom.  Người ta  đồn,  ông  Cu  Từ  không  còn  con giai nên  có  ngầm  ý  giao ngôi  nhà  thờ  tổ  tiên  cho  thằng  Nạc  con  anh  Cu  Mỡ  hưởng  hương  hỏa.  Việc  cho  mẹ  con Đất trở lại ở nhà thờ tổ là trái khoáy nhưng lại là niềm hãnh diện  của anh em ông Cu Từ, Cu  Mỡ  ngẩng  mặt  lên  cho  cả  làng,  cả  tổng  chiêm  ngưỡng,  coi  như  một  mẫu  mực  của  sự nhường  nhịn,  cưu  mang.  “Một  giọt  máu  đào  hơn  ao  nước  lã”.  Nhưng  một  tháng  sau,  ông Cu Từ đến chỗ em gái vào buổi tối. Ông đuổi thằng Hiếu đi chơi, đóng cửa lại hỏi em:

- Có thật sự bố thằng Hiếu là Việt Minh không?

- Dạ... Sao bác lại hỏi em như thế?

- Cô có biết quan huyện sức cho các nơi phải lùng sục, tố giác Việt Minh như thế nào?

- Nhưng bố cháu chết rồi.

-  Chết  rồi  thì  cho  nó  chết,  thương  nhớ  chôn  vào  lòng,  không  được  giở  giáo  đến  nó  rồi mang  vạ  vào  thân.  Cô  phải  cấm  tiệt  thằng  cu  không  được  toe  toét,  chỗ  nào  cũng  khoe: bố tao là Việt Minh đi đánh Tây.

- Bác dạy thế em xin bảo cháu.

-  Cứ  bảo  nó,  ai  hỏi  thì  bảo  tôi  không  có  bố.  Tôi  không  biết  bố  tôi  là  ai.  Còn  cô,  có  ai  hỏi cô,  cô  cũng  bảo:  em  đi  làm  ăn,  đêm  hôm  khuya  sớm  ở  nơi  đồng  đất  người  ta.  Không may  một  lần  bị thằng  ăn  sương  nó đón  đường.  Cứ  nói thế,  không  có  tội vạ,  xấu  xa  gì cả. Thời  buổi  này  khối  kẻ  vụng  trộm  dan  díu  đã  đứa  nào  chết.  Mà  cô  có  giăng  gió  đi  nữa, cũng mười năm giời rồi, sợ gì.

Đất ngước mắt nhìn anh. Nhưng đêm đặc như sắn được ấy, không cho cô nhìn rõ nét mặt của người anh trai, niềm sợ hãi duy nhất của cô khi quyết định trở về quê. Cô có ngờ đâu từ  cái  đêm  bị  cướp  giật  sự  trinh  trắng  của  người  con  gái,  nỗi  đau  đớn,  oán  thù  lão  tổng Lỡi  không  bằng  nỗi  khiếp  sợ  các  lề  thói  gia  đình.  Nếu  chỉ  là  nỗi  oán  thù  cô  có  thể  xuống sông,  xuống  đầm  Cuội  mà  chết  cho  hết  nợ.  Nhưng  sợ  nó  để  lại tai  tiếng  cho  mẹ,  cho  các anh,  cô  không  dám  xuất  hiện  bất  cứ  một  ý  định  liều  lĩnh  nào.  Sau  những  ngày  đầu  đau đớn  kinh  hoàng  khi  gặp  Lỡi,  cô  cũng  khao  khát  một  cuộc  đời  được  làm  vợ,  làm  mẹ  như tất  cả  những  người  con  gái  sinh  ra  ở  làng  Cuội.  Nỗi  khao  khát  của  cô  được  chiều  chuộng vuốt  ve  và  hứa  hẹn,  được  đôi  bàn  tay  mũm  mĩm  xoa  dịu  êm  ấm,  được  ghì  diết  lấy  sự sung  sướng,  nó  làm  bật  dậy  tất  cả  sự  liều  lĩnh  mà  ở  ngoài  cuộc  ai  cũng  có  thể  chê  bai nguyền  rủa,  đến  khi  vào  cuộc  đều  ngu  si,  mù  quáng  như  nhau.  Nó  lớn  lao  đến  nỗi  hàng triệu  triệu  lời  răn  dạy,  phán  bảo  và  bao  nhiêu  sự  kiềm  tỏa,  vây  bủa,  phòng  ngừa  vẫn  cứ bị  bất  lực,  vẫn  cứ  bị  quên  lãng  trước  cái  quy  luật  nhàm  chán  cũ  kỹ,  để  cô  nhanh  chóng quên  đi  rằng  mình  là  con  nhà  hiền,  mình  còn  có  mẹ  già.  Cô  đã  bất  chấp  tuổi  tác,  bất chấp  sự  “thu  xếp”  ra  sao,  bất  chấp  rừng  núi  âm  u  hiểm  độc  để  trở  thành  liều  lĩnh,  thành kẻ  bất  hiếu,  thành  kẻ  lưu  lạc,  bơ  vơ.  Cô  đã  thành  cái xác  ve  chờ  đợi  mòn  mỏi  và  hi  vọng lại  có  một  “mùa  hè”  để  con  ve  lại  rút  ruột  mình  kêu  râm  ran  inh  ỏi  điếc  tai  thiên  hạ  mà cứ  tưởng  là  hay  ho,  chỉ  có  mình  mới  đủ  sức  kiên  trinh  làm  nên  sự  cực  kỳ,  ít  ai  lường  tới. Cô  đã  trở  thành  kẻ  suốt  đời  ân  hận  về  sự  dối  trá  nhưng  không  bao  giờ  muốn  làm  người thành  thật  với  lỗi  lầm  của  mình.  Mong  ngày,  mong  đêm  cái  giây  phút  dắt  đứa  con  đi cạnh chồng giữa thanh thiên bạch nhật, rốt cuộc cứ phải trốn lủi cả người quen lẫn người lạ,  cả  ánh  mặt  trời  và  giật  mình  với  cả  tiếng  lá  rơi.  Để  rồi  sau  khi  ông  tổng  lên  thăm  bà Nhớn,  mấy  chữ  của  ông  như  những  lưỡi  dao  chém  vào  niềm  hi  vọng  cuối  cùng  của  cô về một  đứa  con  có  bố.  Cô  trở  thành...  thành  hai  bàn  tay  không  đen  đúa  cào  vào  bóng  đêm dầy  đặc  ở  góc  rừng  La  Hiên  mà  than  rằng:  “ối giời đất  ơi!  Tôi có  độc  ác,  đâm  chém  gì  ai, mà  ông  giời  đầy  đọa  tôi  đến  thế  này.  ..”.  “Ơi  mẹ  ơi,  sao  mẹ  không  cho  con  đi  theo  mẹ, để  con  sống  làm  gì  chốn  này...  để  con  là  kẻ  bội  bạc  lừa  dối  mẹ,  mẹ  ơi  ời...  ờ...  ơ...”.  Chị cắn  răng  dắt  con  về  quê  cốt  cho  con  có  chỗ  nương  tựa,  bấu  víu  vào  họ  hàng,  để  đêm khuya thanh  vắng chị ra đầm  Cuội, hay  là  ra sông Cái: “Về” với  ông bà, bố mẹ cho thoát cái  tội  trầm  luân.  Không  ngờ...  có  hai  sào  đất  hương  hỏa  năm  ngoái  khi  mẹ  mất  hai  bác Cu  Từ,  Cu  Mỡ  chia  đôi  để  mỗi  người  đều  có  phận  sự  đóng  góp  giỗ  tết.  Hai  bác  đều  “cho cô  làm  nuôi cháu,  việc  gia  tiên  chúng  tôi khắc  lo”. “Em  thật  lòng  chả  biết  nói thế  nào  với các  bác”.  “Thôi.  Vẽ.  Cứ  lo  cho  cháu  nó  bằng  anh,  bằng  em.  Thằng  bé  nó  nhanh  nhảu,  lễ phép  lắm.  Thế  là  ngoan”.  Những  ngày  mới  về  các  anh  đã  che  chở,  đùm  bọc  cho  mẹ  con khỏi  bơ  vơ,  đói  khát.  Bây  giờ  anh  cả,  một  ông  anh  lúc  nào  Đất  cũng  sợ  hơn  cả  bố  mẹ  lại cứu  cho  em  gái  khỏi  nỗi  giằng  xé  ruột  gan  rằng  mình  là  một  con  người  lừa  lọc,  gian  dối. Nhưng ở đời thật lắm  nỗi ngược đời. Lúc nói dối thì ai cũng  tin. Bây giờ nói thật  lại chẳng ai  nghe.  Cả  làng  ai  cũng  quả  quyết  không  bao  giờ  chị  Đất  lại  để  xẩy  ra  chuyện  như  thế.

Những  thằng  cướp  đường  cướp  chợ,  ăn  sương  ăn  gió  có  xé  người  chị  ấy  ra  làm  năm  làm bẩy  chị  ấy  cũng  cắn  lưỡi  mà  chết  không  để  cho  chúng  làm  càn.  Chắc  ngại  có  chồng  là Việt Minh chị ấy phải nói tránh đi như thế.

Ngày  ấy  cái  chữ  Việt  Minh  đối  với  làng  Cuội  vừa  hãi  hùng,  kinh  sợ  vừa  kính  trọng,  thèm khát,  vừa  ngại  ngùng  dây  đến  nó  lại  vừa  muốn  được  gặp  gỡ  nói  năng  vụng  trộm.  Đất  là niềm  kiêu  hãnh  của  làng  xóm  và  là  chỗ  dè  chừng  của đám  người có  chức  sắc  trong  làng, trong  tổng.  Những  người  đàn  bà,  cả  già,  cả  trẻ  và  lớp  bạn  bè  của  chị  nay  xấp  xỉ  tuổi  ba mươi  thì  hầu  như  không  ai  để  ý  đến  chuyện  ấy.  Cái  ấn  tượng  về  chị  một  con  người  dịu hiền,  nết  na,  biết  nhường  em,  kính  chị  vẫn  giữ  nguyên  ở  mọi  người.  Thế  là  ở  chỗ  nào  có chị là cũng có chuyện trò ríu rít, cười đùa tung tóa. Tuy bệnh tật những ngày con nhỏ, ăn uống  kham  khổ  và  làm  lụng  vất  vả  nhưng  cũng  do  tần tảo,  kiếm  củi,  chạy  chợ  mà  người chị  nở  nang.  Từ  khi  về  quê  đến  nay,  lúc  nào  cũng  tươi  tắn,  trông  lại  nhuận  sắc  ra.  Sang tháng  tư.  Trời  nắng  hầng  lên.  Các  cô,  các  bà  lại  tắm  ùm  ùm  ở  đầm  Cuội.  Những  người bạn  cũ  của  chị hầu  hết  đã  có  chồng,  có  con  nhưng  vẫn  hồn  nhiên  nô  nghịch  tí tởn  “sờ  tí” chị Đất  như  ngày  nào:  “Eo ơi,  vẫn  còn  mẩy.  Mà  to ơi là  to.  Tiếng  là  “gái một  con”  chả bù cho  chúng  em  cứ  nhằng  nhằng  kéo  xuống  như  cái  dây  chun  giắt  vào  cạp  váy  thế  này”. Có  cô  táo  tợn  hỏi:  “Chị  ơi,  Việt  Minh  thế  nào  hả  chị.  Khi  “ấy”  chị,  ông  ấy  có  bóp  ngấu nghiến  vào  hai  quả  bầu  này  không?  “.  Mặt  chị  đỏ  rần  rật,  hơi  cúi  xuống  thẹn  thùng.  Bắt gặp cử chỉ như  là ngượng, như là buồn ấy, cô gái tuế tóa liến thoắng: “Cái lão nhà em cứ mỗi  lần  “ấy”  nó  lại  xoắn  xuýt,  bóp  nặn  rối  rít  làm  em  vừa  sướng,  vừa  đau.  Có  lần  em sướng  quá  chửi:  “ối  anh  ơi.  Tiên  sư  bố  anh.  Em  đau  quá.  Sướng  quá.  ấy  cứ  bóp  đi,  lấy răng  mà  cắn  vào  đấy,  nhưng  nhè  nhẹ  thôi.  Như  thơm  vào  ngực  ấy.  Giời  ơi.  Tiên  sư  nhà anh,  anh  ơi  có  giã  được  cối  nữa  cho  em  không?  ối  giời  ơi,  là  giời  ơi.  Tôi  đang  ăn  đến miệng sao lại giật lấy của tôi... ôi ôi”. Tất cả đám cười ré lên mắng té tát cái cô bạn nanh nọc.  Nhưng  không  có  nó  thì  không  thể  vui,  cũng  như  không  có  chị  Đất  thì  lúc  nào  cũng trống trải.

Đêm  ấy  là  đêm  đầu  tiên  kể  từ  ngày  đưa  con  về  làng,  Đất  không  thể  ngủ  được.  Một  câu đùa  rất  hồn  hậu  của  bạn  lúc  chiều  cũng  làm  chị  nhói đau  và  nó  vò  xé  lòng  chị  suốt  đêm. Chị  đã  đánh  đổi  những  ngày  ê  chề  khốn  đốn  để  được  sum  vầy  đầm  ấm  bằng  cách  hạ nhục  người  khác?  Một  người  Việt  Minh  bỏ  nhà  lại  cho  chị,  và  đã  chết.  Một  người  sống  đã từng  cứu  con,  cứu  mẹ  khỏi  cơn  hoạn  nạn,  kẻ  cả  giặt  những  bộ  quần  áo  bẩn  thỉu  của  chị khi chị mắc bệnh hậu sản. Đem tên tuổi linh thiêng của người đã khuất cộng với ơn nghĩa của  người  còn  sống  để  lấp  đầy  tội  tình  của  tổng  Lỡi  đổ  xuống  người  mình?  Việt  Minh  là gì?  Chị đâu  có  biết.  Chỉ thấy  mấy  lần  bà  Nhớn  thì thầm.  “Đừng  nói ra.  Mất  đầu  như  chơi.

Việt Minh  là người đằng mình. Mai kia Việt Minh lên là dân chúng  không bị cùm kẹp giam hãm, không còn đói rét như bây giờ đâu”.

Cái  tiếng  Việt  Minh  còn  thì  thào  sợ  hãi  chỉ  mấy  năm  sau  khi  Nhật  về  bắt  dân  nhổ  ngô trồng  đay  thì  đêm  đến  dân  làng  Cuội  tụm  năm  túm  ba  bàn  tán  xôn  xao  là  trên  mạn ngược  Việt  Minh  đã  kéo  cờ  đỏ  sao  vàng  đi  giữa  ban  ngày.  Chả  mấy  mà  tràn  về  đến  đây. Bao  nhiêu  anh  Nhật  lùn,  anh  Tây  mũi  lõ  là  phải  chuồn  hết  cho  mà  xem.  Cái  tin  Đất  có chồng  là  Việt  Minh  bị  Tây  bắn  chết  bây  giờ  làng  xóm  lại  thì  thào.  Và  mấy  tháng  sau  ông Cu  Từ  trở  thành  nòng  cốt  của  Việt  Minh  chỉ  vì  đã  có  người  em  rể  đi  Việt  Minh  bị  tây  bắn. Mỗi  lần  bắt  gặp  những  cái  nhìn  vừa  thán  phục  vừa  âu  yếm  của  mọi  người,  Đất  chỉ  thấy sượng  sùng.  Chị  không  ngờ  mình  đã  chót  gian  dối  với  cả  cái  việc  tày  đình  như  thế.  Càng chối,  càng  xấu  hổ,  chị  em,  bà  con,  lại  càng  quý  mến  cái  tính  khiêm  nhường,  kín  đáo  của chị. Đến bao giờ mình mới không là kẻ ăn cắp tấm lòng ngay thẳng, thật thà của bạn  bè, làng  xóm!  Một  nỗi  xót  xa  âm  thầm  lại vò  xé  chị.  Nhưng...  Rồi  lại  không  ngờ.  Cả  cuộc  đời chị  cho  đến  hôm  nay  vừa  tròn  ba  mươi  tuổi,  toàn  là  những  chuỗi  dài  của  sự  không  ngờ. Chị không ngờ lại có một cuộc đời thực trở lại với chị. Một hạnh phúc thực sự  như  từ  trên trời rơi xuống  đậu  vào  nỗi mong  đợi thầm vụng  của  chị.  Như  là  một  giấc  mơ.  Còn  hơn  cả một  giấc  mơ.  Chị  sẽ  có  chồng.  Chắc  chắn  con  người thật  thà  ấy  sẽ  là  chồng  chị.  Một  anh Việt  Minh  đã  đến  với  chị  mà  mối  tình  rụt  rè,  quê  mùa  của  cả  hai  người  lại  bắt  đầu  bằng một  cuộc  tình  thơ  mộng,  mênh  mang  ngay  ngõ  nhà  ông  Cu  Từ,  chỗ  nước  ngập  rập  rờn đến ngang vai.

Chuyện tình thứ hai

Ông  Cu  Từ  vẫn  nói:  Có  là  thằng  vong  ân  bạc  nghĩa  đem  cuốc  mà  cuốc  mả  bố,  mả  mẹ nó đổ xuống sông Cái thì cũng không thể vô ơn cái ngày ấy của người ta. “Ngày ấy” chính là ngày  ông  cầm  cái  loa  sắt  tây  của  các  đồng  chí  Việt  Minh  hô  hoán  (đúng  ra  là:  hô  hào). Chính ông hô hoán dân làng ra tập trung ở đình làng Nhằng. Chỉ được cầm cái loa sắt tây của  Việt  Minh,  nói  mấy  tiếng  “A  lô,  A  lô,  thưa  toàn  thể  đồng  bào  chú  ý,  chú  ý”  do  anh Việt Minh bảo, ông coi như mình là người đầu tiên của “ngày ấy” đứng ra khởi nghĩa ở cái tổng này. Sau này hễ động nói đến cái gì ông đều tìm cách nói đến “ngày ấy”. “Ngày  ấy” có  thể  là  cả  tháng,  cả  năm,  thậm  chí  đến  dăm  bảy  năm.  Nhưng  chỉ  cái  gì  có  liên  quan đến  “ngày  ấy”  là  nhất.  Còn  “ngày  khác”?  Có  ai  nói  đến  “ngày  khác”  ông  bảo  là:  “Vứt!”

“Ngày ấy” trước khi Việt Minh  về các ông già bà cả bảo hàng trăm năm đổ lại đây mới lại có  nước  to  và  ngập  lâu  như  thế.  Cả  vùng  ngoại  bối  thuộc  tổng  Cuội  chỉ  chừng  vài  chục nóc  nhà  có  sức  vật  đất  ao  đắp  nền  nhà  cao  như  đắp  bờ  thành  thì ngập  lưng  lưng  còn  đại trà  phải  ngập  đến  ba,  bốn  cây  đòn  tay.  Riêng  hai  làng  Cuội  Trung,  Cuội  Hạ  ngập  bủm. Những  ngọn  tre  cũng  chỉ  còn  lơ  phơ,  thuyền  thúng,  bè  chuối  vè  vè  đi  thông  tuông  trong các  vườn,  ngõ  mới  mấy  ngày  trước  còn  um  tùm.  Thỉnh  thoảng  còn  vài  ba  cụm  tre  mắc mứu  vào  nhau  nhô  khỏi  mặt  nước,  là  nơi  tụ  đọng  của  cặn  rác,  chuột  bọ,  rắn,  rết,  cả những  con  sống  thập  thò  và  những  con  chết  trắng  phễnh,  nổi  lều  phều  cứ  rập  rình  theo sóng  cuốn  lấy  bờ  tre  trông  như  một  vòng  tròn  túm  lấy  nhau  nhún  nhẩy  múa  tập  thể. Hàng trăm bè chuối và thuyền thúng líu ríu vào nhau quanh đình làng Trung và miếu ông Cuội,  nước  mấp  mé  mái  ngói.  Tất  cả  thuyền  bè,  thúng  câu  vừa  là  những  “ngôi  nhà”  che mưa,  che  nắng  vừa  là  phương  tiện  đi  lại,  chợ  búa,  đánh  cá  và  kiếm  củi.  Trên  những  bè mảng  bằng  cây  chuối,  bằng  tre  nứa  ghép  lại  lềnh  bềnh  ở  mặt  nước  này  vẫn  hiện  lên  rõ rệt  cái  xã  hội  làng  Cuội từ  thuở  cha  sinh  mẹ  đẻ.  Nhà  phong  lưu  giàu  có  thì có  thuyền,  có thúng  to  cập  kè  bên  một  bè  chuối cũng  to,  như  là  để  cho  oai,  như  là  cái tiền  sảnh  để  lên xuống thuyền thúng, chứ không dùng để đi lại. Người ngăn nắp thì chỉ có bè chuối nhưng cũng đặt cái tấm phản hoặc chõng trên bè và có mui che, dù bằng lá cau,  lá chuối, chiếu rách,  nong  nia,  gì  gì  thì  cũng  buộc  bịu  gọn  ghẽ  tươm  tất  phân  chia  rõ  ràng  một  đầu  làm bếp  núc,  còn  đầu  kia  để  ở  và  có  cả  “cầu  tõm”  ở  phía  ngoài  mui  cũng  được  che  đậy  cẩn thận.  Người  khôn  ngoan,  láu  cá  hoặc  có  vây  cánh,  hoặc  chầy  bửa  vào  loại  sừng  xỏ thường  bám  vào  cái  cột  trụ  cửa  tam  quan  của  đình,  của  miếu,  hoặc  quanh  những  cây gạo,  cây  đa  trên  gò  đống,  còn  người chậm  chân  kẻ  yếu  đuối  và  đần  độn  thì  ở  ngoài  mép sóng,  chấp  chênh  nghiêng  ngửa  trước  mưa  to,  gió  lớn.  Chả  có  bề  thế,  chả  có  của  nả  lại ríu rít con đàn tay xách nách mang thì cứ  tuyềnh toàng được chăng hay chớ. Có mấy cây chuối ghép  lại chẳng  che đậy cũng không kê đệm, ăn đâu,  ỉa đấy. Mưa, dúi dụi vào nhau úp  cái  mẹt,  cái  thúng  lên  đầu.  Gió,  bão  ăn  ngồi,  ngủ  ngồi  ôm  ghì  lấy  nhau,  ôm  vào những  thân  cây  chuối  trơn  chuội,  ghì  lấy  cây  xào  neo  bè  để  khỏi  vỡ  ra,  tan  đi.  Rồi  thì cũng  qua  hết.  Cũng  đủ  sự  cãi  cọ,  đánh  chửi,  quát  hét,  mắng  mỏ,  tiếng  khóc,  tiếng  cười om  som,  rộn  rã.  Cũng  hú  hí  ân  ái  chao  đảo  trong  lòng  thuyền  thúng,  trên  các  bè  chuối bập  bềnh  chìm  nổi.  Cũng  có  những  đứa  trẻ  được  hình  thành  hoặc  đã  đủ  ngày  đủ  tháng mà  tòi  ra.  Thế  là  cuộc  sống  lênh  đênh  lại  đỡ  lặng  tẻ  hơn  chỗ  ở  khô  ráo  bình  thường.  ở đây  cả  làng  đều  giáp  mặt  nhau,  đều  nhìn  rõ  ruột  gan  nhau  cũng  tồng  tỗng  như  thân  thể tất  cả  những  người  đàn  ông  suốt  ngày  lặn  ngụp  tợp  tạp  trong  nước  khiến  cái  bao  đựng hai “hòn  giống”  săn  rón  lại,  đen  như  cục  cứt  chó.  ở đây  có  những  người đàn  bà  gào  thét, lăn  lộn  vì  tiếc  của,  thì  lại  có  những  người  đàn  bà  khác  giấu  một  nụ  cười  thầm:  “Cha  đẻ mẹ  nó,  thế mới đáng kiếp.  Keo  kiệt,  bủn  xỉn  cho lắm vào.  Đúng  là  giời có  mắt”.  ấy  là  khi những  người  giàu  có  giữ  của  như  giữ  mả  tổ  trong  những  kiệu,  những  chum  vại,  vò,  ninh ních  ngô,  đỗ,  vừng,  kê  để  trên  giác,  không  ngờ  nước  lên  nhanh  như  tát,  ngập  băng  hà không  tài  nào  chạy  kịp.  Ngô,  đỗ  trong  chum,  trong  kiệu  cứ  trương  lên,  phá  vỡ  vỏ  đựng đổ  ộc  ra  như  chủ  nó  hộc  máu,  trong  “thanh  phần”  dưới  nền  nhà.  Những  người  túng  bấn không  có  lưng ăn  dư  dật,  chỉ  vài  hôm  đã  cạn.  Họ  đã  phải  đi  lặn  ngụp  cắt  trộm  những buồng  chuối ngập  nước,  những con  gà, con  ngan  bị rắn  cắn,  mang  về  xào  nấu,  vợ chồng con  cái  xì  xụp  hối  hả.  Khi  có  tiếng  khóc  than  của  người  mất  của  thì  họ  cũng  mẩm  bụng mừng  thầm  mình  đã  có  cái  ăn  qua  ngày.  Đêm  đến  họ  lặng  lẽ  bơi  tay  không  hoặc  dùng một  đoạn  chuối  bơi  đến  những  nhà  khá  giả,  nậy  liếp  chui  vào  bốc  cả  ngô,  cả  bùn  đầy trong  hai ống  quần  hoặc  cái túi,  cái nải gì  đó  dìu về  dìm  dưới bè  chuối vớt  dần  lên,  rang, nấu.  Cái  của  giờ  ơi  ấy  không  bốc  lấy  cũng  nhũn  ra,  thối  như  cứt,  nước  rút  đi  lại  phải  gò lưng  trang,  cào,  quét  tước,  thế  mà  họ  vẫn  tiếc,  vẫn  phải  để  nguyên  đấy  không  ai  được đụng  đến.  Kẻ  khác  đụng  đến  là  thấy  đứt  ruột,  đứt  gan  ra  làm  năm,  làm  bẩy.  Nhất  là  lại mục kích thấy kẻ nó lấy của mình về rang  nấu cả vợ chồng con cái nhà nó thỏa chí, sung mãn ngay trước mắt mình thì đau xót, uất ức gấp trăm, gấp nghìn lần cái việc nó cứ lặng lẽ  chìm  ngập,  và  vữa  ra,  mà  thối  inh  ỏi.  Để  đấy  nó  có  thối  hoăng,  thối  hoắc  không  thể nào ngửi được thì vẫn  là của mình. Công sức, mồ hôi, nước mắt mình đổ ra thì mình phải có  quyền,  dù  là  cái  quyền  phải  ngửi,  phải  tốn  công  tốn  sức,  tẩy  rửa  nó  thì  vẫn  là  có quyền.  Kẻ  khác  lấy  đi  là  mất.  Dù  là  mất  cái  thối  tha,  mất  cái  vất  vả  thì  vẫn  là  mất.  Cái nhẽ  của  người  nông  dân  làng  Cuội  này  từ  xưa  đến  nay  vẫn  thế.  Vậy  mà  có  kẻ  dám  vụng trộm  đêm  hôm  phá  nhà,  cướp  của  của  mình.  Bởi  thế  mới  có  những  lời  nói  xa  xôi,  “mát mẻ”,  những  lời  chửi  cạnh  khóe  để  dẫn  tới  những  trận  xô  xát,  ẩu  đả,  đẩy,  đạp  nhau  ngã ùm  ùm.  Có  nhà  lật  cả  bè  làm  vợ  chồng,  con  cái,  nồi niêu  bát  đĩa  úp  xuống  nước.  Có  nhà vác  dao  bầu  chém  nhau,  máu  đỏ  loáng  mặt  nước.  Những  lúc  ấy  người  ta  đều  gào  đến ông  Cu  Từ.  Hồi  ấy  chưa  có  nhiều  người  sống  dai  như  bây  giờ.  50  tuổi  đã  lên  lão,  nên  Cu Từ  mới  47  tuổi  đã  được  gọi  là  ông  từ  năm  bảy  năm  nay.  Ông  Cu  Từ  có  cái  uy  của  một người táo tợn sẵn sàng sấn sổ  lao vào bất  cứ  chỗ nguy hiểm nào. Ông cũng  là  người  biết

“tề  gia”.  Anh  em,  con  cháu  biết  kính  trên,  nhường  dưới  đâu  ra  đấy.  Ông  có  lòng  thương người  và  sống  sòng  phẳng.  Một  điều  không  kém  phần  quan  trọng  nữa  là,  ông  có  cô  em gái  đã  ba  mươi  tuổi  và  có  con  nhưng  vẫn  thừa  sức,  để  tất  cả  những  đàn  ông  trong  làng phải  nể  mặt  ông  anh  giai.  Hoặc  bằng  tất  cả  những  cái  đó  hoặc  chỉ  một  vài  lần  ông  dẹp “yên”  những  vụ  ẩu  đả  dữ  dội  là  ai  cũng  sợ  cái  “uy”  của  ông.  Cho  nên,  hễ  chỗ  nào  có  “ối làng  nước  ơi...”  mà  người  ta  không  can  nổi  là  phải  cho  người  đi  tìm  ông  Cu  Từ.  Ông  Cu Từ  ý  thức  được  cái  oai  của  mình  và  sự  tin  yêu  của  làng  xóm  nên  không  đám  nào  ông  từ chối.  Khi  biết  tin  thì  ông  “đi”  rất  vội  vàng  vì  sợ  chậm  nó  xẩy  ra  to  hơn.  Lúc  đến  nơi,  ông lại  hững  hờ,  như  là  dửng  dưng,  như  là  khinh  bỉ,  mặt  ông  lạnh  tanh.  Có  chỗ  ông  cứ  im lặng,  mà  kẻ  trong  cuộc  đã  phải  tự  tan  ra.  Có  chỗ  ông  chửi:  “Đ.  mẹ  nhà  các  anh  không biết  nhục  hả?  Đang  lúc  khốn  khổ,  khốn  nạn  thế  này  không  biết  cưu  mang,  đỡ  đần  cho nhau lại còn cắn xé, chém giết  lẫn nhau. Có giỏi sao không đi tranh giành với bố con ông tổng  Lỡi  có  hàng  chục  cơ  ngơi.  Từ  Hà  Nội,  Hải  Phòng  đến  khắp  phủ,  khắp  tổng,  này  chỗ nào  chả  có  ấp,  trại,  cơ  man  nào  là  thóc  gạo,  tiền  của.  Lúc  nó  nằm  chỏng  dái  lên  hút  hít thì  mấy  thằng  dân  áo  rách,  (có  đến  hàng  chục  chum  ngô  thì  vẫn  là  dân  áo  rách)  suốt ngày  ngâm  nước,  mặt  thâm  như  dái  chó  lại  hục  hặc  đánh  lộn,  đâm  chém  lẫn  nhau.  Có cút đi không?!...

Có chỗ ông lại dịu dàng từ tốn:

- Em vẫn phục bác là người biết nín nhịn. Cớ sao hôm nay bác đi làm cái việc không ai có thể trọng bác được.

- Tôi đếch cần ai trọng vọng. Của tôi... của đau con sót...

- à bác nói bậy hả?

- Tôi bậy đấy đã thằng nào làm gì tôi?

- Tôi vặn cổ bác ngay bây giờ đây. Ông kia có vẻ tỉnh ra. Đấu dịu:

- Nhưng mà ông đã biết nó đểu với tôi như thế nào chưa?

- Không biết, rồi tôi sẽ biết. Thằng kia! Đứng im, không ông đánh bỏ mẹ bây giờ.

Thế  là  im.  Dù  tạm  thời hay  lâu  bền  thì trước  mặt  ông Cu Từ  cả hai người cứ  phải  im  lặng hầm hầm nhìn nhau mà quay đi.

Dẫu  sao  cái  sự  “ngô  thối”  có  om  xòm  tai  tiếng  đến  đâu  thì  cũng  phải  tan  đi  trước  hai  cái chết chỉ cách nhau có một tuần. Người đầu  tiên  là cháu  bé lên bảy tuổi, con của Thó, em họ xa của anh em ông Cu Từ, ông Mỡ và Đất. Nó bị cảm  lạnh vì đói và ngâm nước nhiều. Nó  nằm  ở  đầu  bè  chuối,  chết  từ  tối  hôm  qua  hoặc  lúc  nửa  đêm  gì  đấy.  Bố  mẹ  nó  có  tám đứa  con  “năm  một”,  lít  nhít,  còm  cõi  và  cứ  bẩn  bẩn,  tanh  tanh  như  nhau.  Bẵng  đi  một chốc không đếm cẩn thận là thiếu như chơi. Chuyện ấy vẫn thường xẩy ra. Nhưng cái lần

“quên”  này  đúng  vào  cái  ngày  mẹ  nó  phải  ngồi  canh  từ  sáng  sớm  và  cứ  mươi  lăm  phút lại phải đếm  một  lần.  Lúc chập tối mẹ nó  mải đãi ít ngô bố nó  vừa đi “kiếm” được để cho cái  Nhất  rang.  Chưa  kịp  chín,  chúng  nó  đã  đứa  dưới  nước,  đứa  trên  bè  xô  vào  cướp.  Bố nó  vừa  chửi  vừa  quát  và  cầm  điếu  cày  định  quật,  chúng  nó  mới  ngồi  yên  đợi  con  chị  đổ ra. Trước khi chúng nó tranh cướp nhau bố nó đã cẩn thận quát:

- Xem đủ chưa đã.

Tất cả chúng nó đều chỉ tay lên đầu nhau, mồm lẩm nhẩm đếm rồi lao nhao đáp:

- Đủ.

- Đủ rồi.

Không  ngờ  lại  thiếu  thằng  Bốn  (Tên  của  chúng  là:  Nhất,  Nhì,  Ba,  Bốn...).  Mẹ  con  Đất  ở cùng  bè  với  nhà  bác  Từ.  Bè  của  bác  Từ  ríu  sát  bè  nhà  Cu  Bốn  ở  phía  bên  phải.  Mới  bảnh mắt,  ra  khỏi  lều  Đất  đã  trông  thấy  thằng  bé  trần  như  nhộng  nằm  cứng  đơ  ở  cuối  bè  nhà mình.  Chị  vừa  hét  lên  thất  thanh  vừa  nhào  ra  bên  nó.  Ông  Cu  Từ  nhẩy  ra,  làm  bè nghiêng  chìm  đi.  Nếu không  một  tay  giữ  được  sào  chống,  một  giữ  thằng  bé thì cả  Đất  và nó  chìm  xuống  nước. Ông  Từ  chộp  lấy  thằng  bé  tím  bầm  lại chỗ  bè  chuối.  “Hỏng  rồi”.  Nó bị đói và cảm lạnh từ lúc nào? Ông đau đớn đặt thằng bé ngay ngắn rồi vuốt mắt cho nó. Đứng  dậy  gạt  nước  mắt,  ông  bảo  Đất  vào  nhà  nấu  bát  cơm  và  hỏi  xem  ai  có  trứng  vay lấy  một  quả.  Ông  lầm  lầm  bước  sang  bè  ông  em  họ.  Cả chín,  mười  con  người  lớn  bé  vẫn chúi  đầu  trong  cái  nong  úp,  chân  thò  ra  ngoài  ngáy  ran  không  hề  biết  giời  đất,  gió  mưa là  gì.  Ông  túm  chân  người  bố  giật  dậy.  Anh  ta  giật  mình  chui  đầu  ra  khỏi  nong.  Mở  mắt trông thấy ông Từ, liền cười cười:

- A bác. Mời bác ngồi ăn thuốc. Ông Từ quát:

- Xem lũ trẻ có đủ không?

- Có chuyện gì thế bác?

- Đếm quàng lên xem chúng nó có đủ không?

Anh  quay  lại  lật  cái  nong  ra.  Đám  trẻ  nằm  ngả  ngốn  như  giun  cuốn  vào  nhau  ở  chân  đê. Bỗng anh kêu:

- Thiếu. Mẹ mày dậy xem thiếu đứa nào. Thiếu thật rồi... ồi... Ông Từ chỉ tay phía cuối bè nhà mình lạng lùng:

- Nó nằm đằng kia kìa. Chết rồi. Đẻ cho lắm vào để nó sống chết lúc nào không hay. Người  bố  hốt  hoảng,  bước  chập  chờn,  xiêu  vẹo  đến  chỗ  xác  con.  Đất  đã  lấy  cái  khăn vuông  đen  của  mình  phủ  lên  người nó  rồi  lẩy  bẩy  cắm ba  nén  hương  vào  thân cây  chuối. Bà  Cu  Từ  đã  ngồi  xổm  chắp  tay  lẩm  nhẩm  khấn  từ  lúc  nào.  Người  cha  của  đứa  bé  quỳ xuống bế xốc lấy con ôm nó vào lòng, mặt anh gục vào mặt nó, người rung lên “ằ... ặc... à...”.  Tiếng  khóc  của  anh  như  tắc  nghẹn  trong  cổ  họng.  Cúi  lầm  lầm  ở  phía  sau  cha  con anh, đợi cho anh khóc một lúc lâu, ông Từ lấy tay áo quệt vào mắt, nói như ra lệnh:

- Thôi! Đặt nó xuống đấy còn lo chuyện khác.

Người  cha  của  đứa  trẻ  biết  rằng  ông  Cu  Từ  nói  đến  chuyện  chôn  cất  cho  con  mình.  Anh đau  đớn  giao  đứa  con  cho  vợ  anh  đã  nằm  lăn  trên  mặt  bè  chuối,  ướt  đầm  quần  áo.  Khi người  vợ  như  vồ  quào  lấy  đứa  con,  anh  nằm  úp  mặt  xuống  bè  chuối,  đã  chìm  dưới  mặt nước.  Ông  Cu  Từ  phải  quát  mọi  người  tản  ra  các  bè  khác.  Bè  chuối  mập  mờ  nổi  lên. Tiếng  khóc  của  anh  Thó  từ  “ục  ục”  sang  “ậc...  ậc”.  Anh  cũng  không  hề  biết  mình  đang nằm dưới nước hay đã ở chỗ khô! Ông Cu Từ vẫn cau có ngửa mặt lên giời.

Đêm  qua  ông  nằm  nhìn  về  hướng  đông,  hướng  chùa  Thộp  nhay  nháy  chớp  khan  ông  đã biết  nước  còn  lên  to,  nhanh  như  tát.  Cữ  này  phải  ba  bốn  năm  ngày  sau  nước  mới  đứng. Rút nhanh thì cũng phải ba bốn ngày sau may ra đất Cuội Thượng mới có chỗ phơi ra. Đúng  như  nỗi  lo  đau  đáu  từ  đêm  của  ông  Từ,  nước  vừa đứng  chiều  qua,  sáng  nay  lại  bắt đầu  lên.  Hai  ngày  sau,  xác  của  cháu  bé  vẫn  còn  nằm  trên  bè  chuối  cùng  cha  mẹ  và  anh chị em nó. Không thể để nỗi tang thương cứ phơi dưới nắng, dầm trong mưa ngâu, và cứ bốc  mùi  nặng  thêm  trước  hàng  nghìn  con  mắt  thương  xót  có,  khiếp  đảm  và  rờn  rợn  có. Sang ngày thứ ba ông Từ quả quyết:

- Phải cho nó “đi” thôi. Bố mẹ cháu xụt xùi:

- Chúng em cũng nghĩ thế. Nhưng bằng cách nào. Thôi thì trăm sự nhờ bác.

Đôi  đũa  bông  kẹp  quả  trứng  luộc  cắm  lên  bát  cơm  đặt  cạnh  những  nén  hương  cháy  nghi ngút  ở  phía  đầu  thi  hài  cháu  bé  đã  được  bó  chiếu.  Cái  bè  chuối  con  con,  như  một  chiếc chõng  nhỏ,  như  là  một  cái  xe  mui  trần  kiểu  xe  đi  duyệt  đội  danh  dự  của  các  nguyên  thủ quốc  gia,  lại  như  cái  bệ  đại  bác  đặt  quan  tài  của  các  nguyên  soái,  được  buộc  vào  cái thuyền  nan  của  ông  Cu  Từ  bằng  chiếc  dây  thừng  mới.  Hàng  chục  người  đứng  trên  bè nhìn  ông  Từ  phải  trằn  người  ra  ôm  giữ  bố  mẹ  cháu,  chỉ  chực  nhoài  xuống  nước  để  “đi” cùng  cháu.  Bẩy  đứa  anh  chị  em  nó  được  chia  ra  bẩy  bè  để  có  người  kìm  giữ  tiếng  kêu gào  lăn  lộn  của  chúng.  Mấy  trăm  con  người  cả  đàn  ông,  đàn  bà,  người  già,  trẻ  con  của làng  Cuội  đứng  trên  bè  chuối,  trên  thuyền  thúng,  nín  lặng  lau  nước  mắt  nhìn  ông  Cu  Từ bơi  chiếc  thuyền  nan  như  cái  lá  tre  kéo  chiếc  bè  chuối  như  trôi,  trôi  mãi  đi.  Cái  quần  thể bập  bềnh  trên  các  thuyền,  bè,  thúng  mủng  như  những  sinh  vật  biết  nói,  biết  kêu,  biết khóc  sống  vất  vưởng  rất  vô  lý,  giữa  mênh  mang  đồng  nước  không  biết  đâu  là  bờ,  bến, đứng  nhìn  và  dường  như  ai cũng  lặng  đi  trước  cái thực  rất  vô  lí.  “Tại sao  mình  còn  sống? Như thế này mà gọi là làng xóm quê hương ư?”

Càng  ra  xa,  nước  xoáy  càng  mạnh.  Ông  Từ  rạp  người  miết  tràng  bới  ra  cả  hai  cánh  mới lôi được bè đi. Đến giữa đầm Cuội từng vòng xoáy hút xuống tận đáy đầm sâu hàng chục mét.  Nhìn  xung  quanh,  tứ  bề  nước  mênh  mang  cuồn  cuộn  chảy,  chợt  nhớ  đến  giữa  lòng đầm  đã  từng  “hút”  hàng  chục  người  cả  trẻ  con  và  người  lớn,  tóc  gáy  ông  dựng  cả  lên. Sống lưng thì lạnh toát mà mồ hôi lại tóa ra đầm đìa.

-  Cháu  ơi.  Sắp  ra  đến  sông  rồi.  Để  bác  đưa  cháu  đi  cho  dài,  rộng  mát  mẻ.  ở  lại  cái  đầm

Cuội tù túng này làm gì.

Ông cố sức sải hai tay gấp gáp miết bơi để át hai đầu gối đã hơi run run.

-  Thằng  Bốn  có  khôn  thiêng  thì  phù  hộ  cho  bác  để  hai  bác  cháu  ta  “lên”  được  bờ  đầm, nào.  Thôi đừng  “đùa”  bác  nữa,  cháu  ơi không  may  cháu  nằm  xuống,  bác  có  bụng  dạ  nào để chia lìa cháu với bố mẹ, anh em, với xóm làng đâu. Bác xin cháu “đừng đùa” chỗ đồng không  mông  quạnh  này  bác  sợ  lắm.  Nào  cho  bác  “lên” nào.  Bác,  lạy  cháu.  Lạy  cháu.  Lạy cháu Bùi Văn Bốn của bác.

Chiếc  bè  đã  xoay  dọc  theo  hướng  mũi  thuyền  nan  để  cho  ông  kéo  đi  được  nhẹ  hơn  đưa cháu  ra  sông,  đến  gần  dòng  chảy  xiết  ông  ghìm  lại.  Vừa  cởi  dây  thừng  buộc  ở  thang mủng ông vừa lẩm bẩm:

-  Lạy  vong  hồn  cháu Bùi Văn  Bốn  sống  khôn,  chết  thiêng,  đánh  chữ  đại xá  cho  làng  Cuội khốn  khổ,  khốn  nạn  này  cũng  vì  nước  sông  to  quá,  làng  lụt  ngập  băng  hà  không  lấy  đâu ra  một  tấc  đất  để  cháu  nằm  yên  nghỉ  mà  cháu  phải  lênh  đênh  không  cửa,  không  nhà, không  làng,  không  xóm,  không  người  thân  thích  ruột  rà  lưu  lạc  nơi  đất  khách  quê  người thế này thì cực khổ lắm cháu ôi.

Lật  bật  cởi  xong  dây,  một  tay  ông  lựa  tràng  bơi,  một  tay  kéo  bè  bát  thêm  ra  một  chút nữa. Không hiểu để nói với cháu hay nói cho mình yên dạ hơn. Miệng ông vẫn lẩm bẩm:

-  Cháu  ơi.  Cháu  đi  xuôi  đằng  này  thấy  chỗ  nào  cao  ráo,  cháu  dạt  vào  để  người  ta  đưa cháu  lên  bờ,  để  cháu  khỏi  dầm  mưa,  dãi  nắng,  để  khi  nào  nước  rút  bố  mẹ  cháu  cùng  bà con họ hàng đi theo bờ sông này xem nơi nào người ta làm phúc chôn cất cháu thì bố mẹ cháu mới sửa sang cho cháu mồ yên mả đẹp cháu ơi. Ôi cháu ôi!

Ông  cầm  sợi  dây  thừng  giữa  hai  bàn  tay  chắp  lại  vái  cháu  ba  vái  rồi  từ  từ  buông  dây  ra. Sợi  dây  rơi  xuống  nước  trôi  theo  bè,  ông  Tư  ghìm  cho  chiếc  thuyền  nan  dừng  lại,  hướng múi  theo  chiếc  bè  đang  lập  lờ.  Bỗng  ông  rùng  mình  nhắm  mắt  lại  vì  một  vòng  xoáy  nào đó  ở  giữa  dòng  đã  làm  cho  chiếc  bè  hơi  chúi  đi.  Ông  không  dám  nghĩ  đến  đoạn  cháu  đi tiếp  sẽ  còn  những  vòng  xoáy,  những  trận  mưa  gió  to  sóng  lớn  nào? Thế là ông lại nhắm nghiền mắt, quay mũi không dám nhìn vào manh chiếu bó thi hài cháu ở trên bè đang bập bềnh, bập bềnh trôi đi...

Cho đến một tuần sau, chưa hoàn hồn về cái hôm đưa thằng cháu “đi”, ông lại phải đứng ra  mai  táng  cho  bố  ông  Thống  Bứt,  bạn  ông.  Đã  có  một  hồi  Thống  Bứt  theo  đuổi  cô  Đất nhưng  cô  ấy  ngủng  ngẳng  ngoải  ra.  Thống  Bứt  ngượng  không  đi  lại  mất  mấy  năm.  Sau rồi  xin  nhận  là  “em  rể  hụt”  của  hai  anh  Cu  Từ,  Cu  Mỡ  và  Thống  Bứt  đối  xử  với  hai  anh như là anh vợ thật.

Đám  ma  bố  Thống  Bứt  không  âm  thầm  lạnh  như  đám  ma  của  cháu  bé  mấy  ngày  trước đây. Ông “nằm xuống” đúng vào ngày nước bắt đầu rút. Sau ba ngày thì chỗ đê quai đầu làng  Cuội  Thượng  đã  nhô  mập  mờ  một  khoảng  đất  rộng  bằng  hai  chiếc  chiếu.  Dẫu  chỉ toen  hoen  vậy,  vẫn  là  có  tấc  đất  để  chôn,  không  phải  thả  trôi  sông.  “Thật  là  may  quá  là may.  Nhà  cháu  còn  đầy  hồng  phúc”.  Thống  Bứt  nói  với  dân  làng  như  thế.  Bán  con  gà, con  chó  đi  còn  thấy  trống  trải  buồn,  huống  hồ  bố  chết,  sao  lại  “may.  Quá  may”.  Quả  là Thống  Bứt  không  thể  giấu  giếm  được  nỗi  vui  sướng  bất  ngờ  trước  cái  chết  đột  ngột  của bố  mình.  Sự  may  mắn  vì  lẽ  “cái  lẽ  không  bao  giờ  ông nói ra  được  nhưng  xem  ý  dân  làng đều  biết  cả.)  Ông  cụ  đã  91  tuổi,  liệt  cả  hai  chân  mà  cứ  phải  chạy  ăn  đủ  hai  bữa  vào  lúc này, thật như  một cái họa lớn. Dẫu chỉ ngô bung hoặc bánh đúc cũng bằng ngô trong khi con  cháu  lặn  ngụp  mò  mẫm  suốt  ngày  cũng  chỉ  mỗi  bữa  vài  rúm  ngô  rang  cầm  hơi.  Thế là  chật  vật  lắm.  Không  chạy  đủ  ăn  cho  cụ,  con  cháu  mang  tiếng  bạc.  Lạy  trời  lạy  phật, trời  bắt  cái  chân  cụ  liệt  đã  năm  năm  nay.  Hai  mắt  cụ  bị  mộng  thịt  chùm  kín  cả  lên  lòng đen,  lòng  trắng,  không  còn  thấy  gì.  Đầu  cụ  ngoẹo  lả  đi,  đặt  đâu  để  nguyên  đấy.  Nhưng giời lại bù vào sự  thiệt thòi ở các bộ phận  ấy bằng cách cho cụ cái dạ dày  thật hảo hạng. Nó làm việc cần mẫn liên tục suốt 91 năm không mệt mỏi, đến giờ vẫn tiêu thụ mỗi ngày một bát ô tô ngô bung vào buổi sáng và hai bát yêu tàu bánh đúc đầy ràn ra xung quanh vào  buổi  chiều.  Cái  môi  đã  cứng  đờ  và  hàm  răng  thì  chỉ  trơ  lại  tí  lợi  khi  nói  cụ  cứ  rung rung  phều  phào  mãi  không  rõ  một  câu  nhưng  cụ  ăn  lại  rất  nhanh  chỉ  sợ  con  cháu  nó  vồ giật  mất.  Cụ  lại  hay  dỗi,  lại  giận  rất  dai.  Chấp  nhặt  đủ  thứ.  Hồi  còn  trai  trẻ,  con  cháu  có lầm  lẫn, sai sót gì cụ chỉ cười hoặc nghiêm mặt lại bảo: “Thôi cấm, không được thế nữa”. Bây  giờ  thì  bất  cứ  điều  gì  làm  phật  ý  cụ  cũng  chết.  Các  rãnh  ở  mặt  cụ  đều  tím  lại,  giật giật. Có xuống lỗ cụ cũng còn để bụng mang theo.

Thật  ra  thì,  bất  kể  ai,  rồi cũng  phải đến  tuổi già yếu,  cũng  có  chặng  ốm  đau  rầm  rề.  Con cháu  phải  hầu  hạ,  cứt  đái,  phải  nâng  giấc  sớm  hôm.  Phải  giành  giật  với  thần  chết  từng phút sống còn của ông bà, cha mẹ dù biết rằng trước sau rồi ai cũng chết. Đấy là cái thời điểm  bộc  lộ  thành  thật  nhất  nhân  cách,  đức  độ  của  kẻ  làm  con,  làm  cháu.  Không  thể  có lòng  kính  trọng,  yêu  thương  người  khác  ở  một  thằng,  một  con  nào  đấy  cứ  nhem  nhẻm riếc  mắng,  chửi  lại  bố  mẹ  mình.  Không  có  sự  cưu  mang  đùm  bọc  người  khác  ở  một  đứa con dửng dưng lạnh nhạt trước những đòi hỏi ở tuổi già yếu, trước đau ốm, hoạn nạn của bố  mẹ,  ông  bà  nó.  Đừng  tin,  một  ngàn  vạn  lần  đừng  tin  kẻ  yêu  mình  khi  nó  không  yêu tha thiết, không biết  kính trọng, hiếu nghĩa với bố mẹ nó. ấy vậy những cái công sức sâu dày của cha sinh mẹ  dưỡng phải để con cháu nó tự  nghĩ  lấy, tự  nó biết đền ơn,  trả nghĩa chứ  đừng  có  đòi.  Đòi  là  chả  còn  gì.  Giá  như  cụ  đồng  Dư  biết  đến  cảnh  ngộ  lụt  lội  khốn nạn  này  mà  độ  lượng,  mà  thương  con,  thương  cháu  đừng  nghiệt  ngã  đay  nghiến,  đừng phều  phào  chửi  rủa  dằn  hắt  và  kể  lể  như  tụng  kinh  rằng:  “Ai  đẻ  ra  chúng  mày?  Ai  nuôi chúng mày khôn nhớn đến bây giờ? Chúng mày trả ơn ông thế à? Chúng mày khinh ông, lại  cho  ông  ăn  đôi  đũa  lệch  như  cho  thằng  ăn  mày  thế  này  hả  làng  nước  ơi”.  “Nằm  đây dưng ông biết hết. Ông biết sáng nay chúng mày dí dáu nhai gì ở đằng xó bè kia mà tịnh không  nhắc  nhở  gì  đến  ông.  Ông  có  không  nhai  được  ngô  rang  thì  chúng  bay  cũng  phải giã ra, lấy bột bê lên “mời ông xơi ạ”. Đã chắc gì ông thiết. Nhưng chúng bay cũng không được  phép  quên  ông,  bắt  ông  nằm  suông  bẹp  dí  ở  đây  mãi  gần  trưa  mới  cho  ông  được bát ngô bung thì vẫn trợn trạo rắn như cái đầu lâu con mẹ mày, ai nhai được. Chúng bay ác với ông thì giời đánh thánh vật chúng bay...”

Vậy  khi  cụ  bị  cơn  gió  đột  ngột  “đưa  cụ  đi”  lúc  nửa  đêm,  con  cháu  lại  thản  nhiên  bảo nhau:  “Thôi,  đằng  nào  cụ  cũng “đi” rồi, cứ để sáng ra hãy hay”. Và họ lại đi ngủ điềm nhiên như không có chuyện gì xảy ra.

Ba  ngày  sau,  con  cháu  đưa  cụ  ra  đồng.  Vẫn  nghìn  nghịt  người.  Vẫn  đủ  tang  thương,  lăn lộn  than  khóc,  kể  lể  thống  thiết  và  đau  đớn  tiếc  thương.  Nhưng lại cứ  thấy  vui.  Con  cháu vui  vì  cụ  “đi”  rất  nhẹ  nhõm.  Cả  làng  vui  vì  lâu  lắm  mới  lại  được  nghe  kèn  trống,  bát  âm râm  ran  và  tưng  bừng  cờ  quạt.  Cũng  các  vãi  cầu  kinh.  Cũng  đám  gia  nhân  phục  dịch  do ông  Cu  Từ  hò  hét  tất  bật.  Một  thuyền  bồng  chở  quan  tài,  gia  quyến  và  phường  kèn, phường bát âm. Hai thuyền gỗ chở các vãi và những người máu mủ đội khăn trắng. Hàng trăm  thuyền  nan,  mủng,  bè  chuối  kéo  thành  cái  đuôi dài  dằng  dặc  theo  sau.  Đám  ma  cụ đồng  Dư  như  là  sự  biểu  dương  sức  mạnh chạy  lụt  của làng  Cuội.  Nó râm  ran  vui và  đông nghịt  như  hồi  rước  nước  ở  sông  cái.  Nhưng  đến  khi  hạ  huyệt  thì  vất  vả.  Từ  chiều  hôm qua  đã  đào  mò  xong,  sáng  nay  đất  lại  trụt  xuống  phải  đào  lại.  Khi  quan  tài  đến  nơi  đã đắp  bờ  rất  dầy,  be  ở  xung  quanh  và  tát  nước  liên  hồi.  Nhưng  quan  tài  thì  vẫn  cứ  nổi. Hàng chục người đứng lên nắp cũng không ghìm nổi nước ở dưới đáy, đẩy quan tài phềnh lên.  Sau  rồi  phải  lấy  bốn  cây  tre  đực  đóng  chéo  gạc  gầu  ghì  diết  lấy  hai  đầu  ghìm  xuống cộng  với  ba  chục  con  người  lấm  láp  như  trâu  đầm  và  ông  Cu  Từ  thì  bùn  trát  kín  đầu,  chỉ hở  hai  con  mắt,  chạy  ngược  chạy  xuôi  hò  hét.  Nhưng  đấy  là  đê  quai,  chỉ  được  để  tạm. Dăm  bữa  nửa  tháng  chờ  đồng  đất  khô  phải  đưa  cụ  ra  bãi.  Vậy  là  ít  ngày  nữa  khô  ráo  lại phải  đào  mả  bố  lên  đưa  ra  chỗ  khác!  “Cũng  đành  chịu  thôi”.  Chiều  hôm  qua  ông  Thống Bứt  đã  bảo  như  thế.  Sau  câu  ấy  thì  ông  Cu  Từ  mới  đi  hò  hét  người  ra  đê  quai  đào  huyệt tạm cho ông cụ đồng.

Chưa  bao  giờ  người  làng  Cuội  thấy  ngày  rằm  tháng  bẩy  thực  sự  là  ngày  “xá  tội  vong nhân”  cho  mọi  linh  hồn  như  ngày  hôm  nay.  Gần  một  tháng  giời  như  bị  xặc  thở  trong  lụt lội,  hôm  nay  làng  mới  ngoi  lên  khỏi  mặt  nước.  Cây  cối,  vườn  tược,  nhà  cửa,  đã  lộ  ra trông mốc thếch. Cả những xóm ở chỗ trũng nhất, nước cũng đã rút khỏi nền nhà. Tất cả già  trẻ,  gái  trai,  tất  cả  cỏ  cây,  đồ  dùng  đều  phơi  mình  dưới  ánh  trăng  khô  ráo.  Người  ta đã  có  thể  bê  nửa  đĩa  xôi,  nồi  cơm  nguội  và  bát  canh  bí  ra  sân  ngồi  ăn  “trông  giăng”.  ở đâu  thì  không  biết,  ở  làng  này  có  được  bát  cơm  gạo,  đĩa  xôi  vào  ngày  rằm  tháng  bảy  đã là  một  hạnh  phúc  đột  ngột  như  là  nằm  mơ  mà  bắt  được.  Trận  lụt  kinh  khủng  đã  lùa  đi sạch  sẽ  mọi  thứ.  Từ  đám  dây  khoai  lang  gơ  sớm,  từ  nải  chuối,  buồng  cau  đến  cái  chổi cùn,  rế  rách...  không  còn  mảy  may  một  tí  gì.  Dân  làng  Cuội  chỉ  còn  hai  bàn  tay  trắng cuốn lên thuyền thúng, bè mảng để chạy tháo thân. Rồi lại dẫn cái thân không trở về cào bùn,  múc  nước  cọ  nhà,  rửa  nền  mà  cái  bụng  móp  teo  cứ  phải  diết  mãi  sợi  dải  rút  cho  nó thót  mãi  lại.  Vay  mượn,  đổi  chác,  giật  gấu  vá  vai  thế  nào  chăng  nữa  thì  những  người  lớn cũng  vẫn  chỉ  có  những  hạt  ngô  rang  cầm  hơi  được  chia  đều  thành  hai  bữa,  gọi  là  bữa sáng và bữa trưa cứ giống hệt như những nơi có hai bữa ăn thật.

Cái gia tài đầu tiên, có tính chất toàn dân là những cỗ đầu rau nặn bằng đất. Ba ông đầu rau như  ba cái chân kiềng khòng khòng suốt cuộc đời đứng còng lưng đội những nồi niêu xanh  chảo  trên  đầu  để  cho  lửa  đốt  mặt.  Cám  bã,  cơm  nước  sôi  rào  xuống  đầu  trông nhem  nhuốc  cháy  đen,  lại  được  gọi  bằng  cái  tên  rất  sang  trọng  oai  vệ:  những  ông  vua bếp.

Người  dân  làng  Cuội  vốn  có  truyền  thống  mở  hội  nói  khoác  họ  không  nỡ  phỉnh  nịnh  đầy tính chất giễu cợt đối với các ông “vua” nên gọi các “vua” là những ông đầu rau. Đầu rau nghĩa  là  gì?  Chịu.  Ai  lớn  lên  cũng  thấy  gọi  thế  -  rất  nhiều  cái  “thấy  thế”  -  cứ  thế  mà  gọi theo,  làm  theo.  Đến  23  tháng  chạp  ta  thì  gọi  các  ông  đầu  rau  bằng  táo  quân.  (Thực  ra thì  gọi  lúc  nào  chả  được.  Nhưng  nghe  nó  cứ  xường  xượng  thế  nào.  Thói  quen  của  làng Cuội  chỉ  đến  ngày  23  tháng  chót  của  năm  cũ  mới  gọi  các  ông  đầu  rau  bằng  táo  quân). Chủ  nhà  giầu  có  thì  mua  cho  các  ông  con  cá  chép  chừng  nửa  lạng,  làm  ngựa  để  các  ông cưỡi  về  giời.  Nhà  nghèo  không  sắm  được  “ngựa”,  các  ông  cũng  đành  chịu.  Theo  cách  nói của  cánh  trai  trẻ  những  năm  90  thế  kỷ  này  thì  các  ông  cũng  “hoàn  cảnh”  lắm.  Nhà  chị Đất  cũng  có  một  cỗ  đầu  rau  đang  phơi  nắng  ở  bờ  thềm.  Thằng  Hiếu  thấy  nhà  nào  cũng có  niềm  nô  nức  đầu  tiên  là  nặn  đầu  rau,  nó  cũng  xin  đất  và  hì  hục  nặn  được  hai ông  gầy ở  hai  bên  và  một  ông  “hơi”  béo  ở  giữa,  nó  chí  ngón  tay  cái  vào  bụng  làm  “rốn”  cho  ông. Ông đó được gọi là đầu rau cái... Giữa lúc ấy ở rìa làng tiếng kêu như ong vỡ tổ:

- Thóc. Thóc. Làng nước ơi. Thóc!

- Vào đê Bái, Việt Minh phát thóc!

- Thóc. Thóc làng nước ôi...

Việt Minh không biết từ đâu nổi lên hô hào dân chúng trong đê đi phá kho thóc của Nhật, của  nhà  Nghị  Lại  và  tổng  Lỡi.  Thóc  được  kìn  kìn  gánh  ra  đê  cứu  dân  ngoại  bối  ràn  rạt thuyền  thúng  lao  vào  chân  đê.  Chưa  thể  tính  được  số  dân,  cứ  tạm  mỗi đầu  người  lĩnh  10 cân  thóc.  Ông  Cu  Từ  không  biết  đã  có  mặt  từ  lúc  nào  được  các  đồng  chí  Việt  Minh  đưa cho  cái  loa  sắt  tây  nói  rằng  mỗi  làng  lấy  một  chỗ,  phải  có  người  thông  thuộc  biết  được nhà  nào  có  bao  nhiêu  người.  Riêng  ba  làng  Cuội,  ông  sẽ  đứng  ra  và  mỗi  làng  có  một người đứng với ông để không ai có thể man trá. Nói vậy nhưng ai mang được cái gì thì đổ đầy  cái đó,  kể  cả  khăn  vuông,  ruột  tượng của  đàn  bà và  quần  dài của  đàn  ông  (là  những ông  có  khố  ở  trong)  cũng  được  túm  buộc  để  đổ  thóc  vào.  Thế  là  cả  chiều,  cả  đêm  ngày

13  tháng  7  làng  Cuội  náo  động  trong  tiếng  chày  giã  thóc,  tiếng  sàng  sảy,  tiếng  cười  nói xởi  lởi.  Thế  mới  biết  con  người  cũng  dễ  thỏa  mãn.  Mới  tối  hôm  trước  còn  rên  rẩm,  than vãn ước ao, thèm khát đủ thứ, tối hôm sau được mươi cân thóc đã phởn chí, trông mặt ai cũng  tơn  tởn  sướng.  Chưa  biết  Việt  Minh  là  ai,  khởi  nghĩa,  cách  mạng  là  gì,  hẵng  cứ  biết không phải chết đói là sướng cái đã.

Sang  đến  ngày  rằm.  Sự  vui  mừng  của  làng  ở  trong  nỗi  tất  tưởi  ngược  xuôi  khốn  khổ, khốn  nạn  để  lo  liệu  cho  được  lưng  cơm,  lưng  canh  cúng  cụ.  Và  không  biết  bằng  cách  gì, nhà  nào  cũng  có  con  gà,  con  vịt,  nghèo  kiết  xác  cũng  có  được  lạng  thịt  lợn,  quả  mướp xào  với  tí  giá  đỗ,  miếng  bí  nấu  với  nước  luộc.  Xóm  nào  cũng  thấy  tiếng  băm,  tiếng  chặt vào  thớt  cứ  rộn  ràng hối hả,  đình  chùa  lại khói hương  nghi ngút,  nhà  nhà  xuýt  xoa  khấn, lạy. Lạy trời, lạy phật, lạy ông Việt Minh phù hộ độ trì cứu vớt dân làng qua thời đói, khỏi thời  loạn.  Đúng  là  cầu  được,  ước  thấy.  Khấn  buổi  trưa  thì buổi  tối Việt  Minh  về  thật.  Ông Cu  Từ  nói  rằng:  ông  nhớ  như  in.  Hôm  ấy  đích  thực  là  ngày  22  tháng  tám  Tây.  ở  Hà  Nội người ta lấy chính quyền từ  hôm 19. Phủ ta cũng lấy từ  20. Là cái hôm ông đứng với anh Việt  Minh  chia  thóc  cho  làng  mình  chứ  còn  gì.  Ông  cũng  biết  Việt  Minh  người  ta  ghê  lắm. Chính em gái ông lấy Việt Minh, ông còn lạ gì. Không may anh ấy mất, nó phải mang con về  quê.  Nếu  không,  bây  giờ  ý  à?...  Ông  không  ngờ  làng  đang  lụt  lội thế  này  Việt  Minh  lại đến. Lúc ấy trăng lên  cách ngọn tre độ một gang tay. Cả  làng ngồi ở ngoài sân ăn “trông giăng” và nhìn ra đồng nước vàng rực rỡ ánh trăng, lấp  lánh đến tận chân đê, chỗ những cót thóc còn đầy ngần ngật.

Bắt  đầu  từ  đầu  tiếng  đàn  măng-đô-lin,  tiếng  kèn  ác-mô-ni-ca,  tiếng  sáo,  tiếng  hát,  tiếng vỗ  tay  nghe  lạ  quá,  nó  rộn  rã,  sôi  sục  cứ  như  lôi  cả  dân  làng  lội  vào  đê  mà  nghe,  mà nhìn.  Rồi  tiếng  đàn,  tiếng  hát  lan  ra,  vỡ  trên  mặt  nước  sóng  sánh.  Cả  tổng  Cuội,  từ  Cuội Thượng, Cuội Trung, Cuội Hạ,  làng Nhập,  làng Nhằng, làng Đại,  làng  Phù đều đứng trong bờ  tre,  thổn  thức  chờ  đợi  nghe  ngóng.  Chưa  hiểu  sự  tưng  bừng  rộn  rã  từ  đâu  ra  và  cũng không  biết  bắt  đầu  từ  chỗ  nào  có  tiếng  kêu  thét  lên  “Việt  Minh”.  Thế  là  cả  làng  cả  tổng đứng  trong  bờ  tre,  hét  lên,  nhẩy  cẫng  lên  hô:  “Việt  Minh.  Hoan  hô  Việt  Minh”.  Thằng  cu Hiếu hớt hải từ  đâu về bảo bác Từ  là nó đã trông thấy Việt Minh.  Ông Cu Từ  đặt cút rượu xuống  vớ  vội  lấy  áo.  Hai  bác  cháu  nhảy  xuống  chiếc  thuyền  nan  bơi  nhao  ra  chỗ  con thuyền  chở  tiếng  đàn,  tiếng  vỗ  tay  đang  đi  gần  lại  phía  làng  Cuội  Trung.  Trên  thuyền  có tiếng gọi:

- Các đồng chì ơi. Đồng bào ra đón chúng ta.

Ông Cu Từ không biết “đồng chí” là gì cũng cứ bắt chước theo.

- Các đồng chí lên đình làng Nhằng có sân rộng, tôi xin đi hô hoán bà con.

- Đình làng Nhằng chỗ nào ạ. à vâng, chúng tôi thấy rồi.

Ông  Từ  đã  thấy  hàng  mấy  chục  chiếc  thuyền  thúng,  bè  mảng  từ  trong  các  xóm  nhao  ra, ông quát:

-  Quay  lại.  Quay  lại.  Quay  lại  gọi  bà  con  ra  đình  làng  Nhằng  nhanh  lên.  Mời  bà  con  ra nhanh rước các đồng chí Việt Minh.

Chiếc  thuyền  Việt  Minh  đã  áp  sát  chiếc  thuyền  nan  của  ông  Từ.  Một  người  đưa  ông  chiếc loa sắt tây nói:

-  Mời  bác  đi  tuyên  truyền  cho  đồng  bào  hộ.  Bác  đưa  loa  lên  thế  này  gồi  gọi:  “A  lô,  a  lô, xin  đồng  bào  chú  ý,  chú  ý,  Việt  Minh  đã  giải  phóng  huyện  nhà,  phá  kho  thóc  chia  cho dân.  Đêm  nay  Việt  Minh  về  với  các  xã  ngoại  bối  ta.  Mời  đồng  bào  ra  mít  tinh  ở  đình...”. Ông  Cu  Từ  vớ  được  cái  loa  như  vớ  được  vàng.  Ông  cho  cu  Hiếu  nhảy  tót  lên  tay  đồng  chí Việt  Minh  ở  thuyền  lớn  rồi  vội  vã  quay  mũi  thuyền  nan  như  có  ai  đuổi.  Được  một  đoạn xa,  ông  đưa  loa  lên  miệng  “A  lô,  a  lô...”.  Có  mấy  đứa  trẻ  ranh  bơi thuyền  thúng  đến  gần định  nhoài  người  sờ  tay  vào  chiếc  loa.  Ông  mắng  chúng  nhưng  miệng  vẫn  nói  như  gào  ở trong loa. Thành ra những câu đầu tiên ông nói run run ở trong loa là:

-  A  lô,  a  lô.  Thằng  nào  sờ  vào  ông  đánh  bỏ  mẹ.  Tóa  đi  gọi  đồng  bào  ra  đình  Nhằng, nhanh  lên.  A  lô,  a  lô  bà  con  đồng  bào  ơi.  Việt  Minh  về  đình  làng  Nhằng  rồi.  Ra  để  “rối tinh”  ở  đình  Nhằng  đồng  bào  ơi  à  mà,  a  mà,  a  lô,  a  lô...”  (Thế  quái  nào,  ông  lại  lẫn  chữ mít  tinh  thành  rối  tinh.)  Nhưng  không  sao.  Cả  làng,  cả  tổng  lan  truyền  cho  nhau,  chả mấy  chốc  sân  đình  Nhằng  ở  trên  mặt  đê  quai  đã  chật  ních.  Có  năm  người  mặc  quần soóc, áo sơ mi cộc tay, đội mũ chào mào (ca lô) còn độ hai chục con trai con gái, chắc là đám phường chèo làng Bái đi theo để hát, vỗ tay và hô khẩu hiệu.

Do những anh Việt Minh gọi nhau bằng đồng chí nên già trẻ, gái trai cả tổng Cuội có  mặt đêm nay đều gọi nhau, gọi các anh Việt Minh là  “đồng chí”. Ngay thằng cu Hiếu nhảy  lên bá  cổ  một  anh  cũng  nói:  “Chào  đồng  chí  Kiêm”.  Anh  ấy  nói  lại:  “Chào  đồng  chí  Hiếu”. Những  người  làng  Cuội  đứng  quanh  đấy  nhìn  thằng  Hiếu  như  nhìn  một  thần  tượng.  Gặp Đất  đứng  nhìn  con  đùa  với  đồng  chí Việt  Minh,  ai cũng  thầm  nghĩ:  “Con  nhà  tông,  không giống lông cũng giống cánh. Bố nó là Việt Minh có khác”.

Đồng  chí  Cu  Từ  -  Đêm  nay  cả  làng  đều  gọi  ông  như  thế.  Đồng  chí  Cu  Từ  lúc  nói,  lúc không  nhưng  từ  tối đến  giờ  đồng  chí cứ  đặt  miệng  loa  vào  miệng  mình  đi hết  vòng  trong đến vòng ngoài với vẻ mặt nghiêm trang, trịnh trọng và dân làng cũng nhìn đồng chí đầy vẻ  thèm  khát.  Đi  chán  rồi,  đồng  chí  thì  thào  gật  gù  gì  đó  với  đồng  chí  Việt  Minh  rồi  vác loa đứng hẳn lên mặt bàn: “A lô, a lô đồng bào im lặng. Các cháu trẻ con ở chỗ gốc bàng không  đuổi  nhau  nữa.  Đồng  bào  im  lặng  để  đồng  chí  Kiêm,  cán  bộ  Việt  Minh  huyện,  nói chuyện”.

Người  nói  có  tên  là  Kiêm  to,  cao,  da  đen  ngăm  ngăm,  tóc  cứng  như  rễ  tre  trông  hiền  và hay cười. Đồng chí đặt thằng Hiếu xuống. Đất vội vàng len vào kéo tay con mắng:

- Ai bảo con liều thế.

- Đồng chí Kiêm cứ không cho con ra.

Đồng  chí  Kiêm  đứng  lên  bàn,  giơ  tay  lên  vành  mũ  chào  mào,  quay  bốn  phía  chào  đồng bào theo kiểu nhà binh. Ông Cu Từ hét trong loa:

- Đồng bào vỗ tay hoan hô đi.

Đồng bào vỗ tay và reo lên ầm ầm, hoan hô Việt Minh.

Đợi đồng bào im, đồng chí Kiêm giới thiệu đồng chí Văn Yến trưởng ban Việt Minh huyện, người  chỉ  huy  cao  nhất  của  Việt  Minh  chiếm  dinh  quan  phủ  và  chỉ  huy  phá  kho  thóc đem chia cho đồng bào. Đồng chí Văn Yến cũng đứng lên bàn giơ tay chào theo kiểu nhà binh. Đồng  bào  lại  vỗ  tay  hoan  hô  rầm  rĩ.  Đồng  chí Văn  Yến  nói  là  từ  nay  trở  đi  đồng  chí  Kiêm đại  diện  cho  Việt  Minh  huyện  ở  lại  đây  xây  dựng  phong  trào  cho  các  xã  ngoại  bối  nên đồng chí Kiêm sẽ nói chuyện với đồng bào đêm nay. Lúc đồng chí Kiêm nói, đồng chí Văn Yến vẫn đứng im ở bên cạnh trông oai phong như một vị tướng.

Ngày hôm sau, vùng ngoại bối như được thay bằng những người dân ở nơi khác mới đến. Hừng  hực  sức  lực,  phơi  phới  vui  tươi  như  chưa  hề  biết  lụt  lội,  đói  rách,  rét  mướt  là  gì. Người  lớn  thì  chỗ  nào  cũng  râm  ran  bàn  tán  như  học  thuộc  lời  đồng  chí  Kiêm.  Có  hai  cái ba,  cái  ba  thứ  nhất  là  dân  ta  bị  một  cổ  ba  tròng:  Pháp,  Nhật  và  phong  kiến.  Cái  ba  thứ hai là ba thằng giặc: giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm.

Trẻ  con  thì  làm  mũ  ca  lô  bằng  lá  chuối,  cho  áo  vào  trong  quần  đứng  oai  nghiêm  như đồng  chí  Văn  Yến,  đồng  chí  Kiêm  mà  hò  hét  thì  như  đồng  chí  Cu  Từ.  Hiếu  đang  “làm” đồng  chí  Kiêm  đứng  ở  bờ  tường  giơ  tay  chào  theo  kiểu  nhà  binh,  đang  quay  đi  bốn  phía thì đứt mất dải rút. “Đồng chí” vừa ôm quần vừa giục:

- Hoan hô đi đồng bào!

- Hoan hô. Đếch phải đồng chí Kiêm ôm quần.

“Đồng chí Kiêm” vội vàng chạy vào buồng  luồn lại dải rút. Tưởng mẹ sàng thóc không để ý,  nào  ngờ  mẹ  đã  dựng  sàng  đứng  trong  cửa  nhà  ngoài  xem  con  chơi  từ  bao  giờ.  Mẹ quay vào buồng cười:

- Giời ơi, “đồng chí Kiêm” đẹp mặt nhỉ?

Lại  chính  mẹ  cũng  không  ngờ  khi  vừa  nói  xong  câu  đó,  đồng  chí  Kiêm  nhớn  từ  nhà  bác Từ  sang,  chị quay  ra  đã  thấy  anh  đứng  ngay  trước  mặt  chị.  Hai  má  chị  đỏ  bừng  vội  vàng ôm  mặt  chạy  xuống  bếp.  Tránh  đi  cũng  dở,  mà  gặp  đồng  chí  ấy  cũng  dở.  Biết  đâu  đồng chí có việc gì. Một lúc sau, chị gượng ngùng đi lên. Kiêm vẫn đứng ở cửa, thản nhiên như không hề biết gì. Anh hỏi.

- Cháu nó biết chữ chưa chị.

Chị  đỡ  ngượng,  hơi  ngước  mắt  nhìn  vào  khuôn  mặt  hiền,  thật  thà  của  anh,  thấy  vững tâm hơn:

- Dạ. Thưa... cháu nó có biết đọc, biết viết.

- Mai kia xã mở lớp bình dân học vụ, chị cho cháu học thêm.

- Được thế thí quý hóa quá.

-  Cháu  nó  thông  minh  lắm.  Tối  qua  tôi  nói  gì,  cậu  ấy  nhớ  hết,  vừa  mới  nói  với  đám  trẻ ngoài kia.

- Xin bác tha lỗi cho. Cháu nó bé. Ai lại trẻ con dám đi nhại lại người lớn.

- Tôi lại mong có nhiều “đồng chí Việt Minh” tí hon như thế.

Đấy  là  cuộc  gặp  gỡ  đầu  tiên  giữa  chị  và  đồng  chí  chủ  tịch  ủy  ban  lâm  thời  của  cả  ba  xã ngoại  bối.  Từ  nay  các  xã  ngoại  bối  không  gọi  là  tổng  Cuội  mà  thành  ba  xã  ngoại.  Ngoại Thượng  gồm  ba  thôn  Cuội.  Ngoại  Trung  là  hai  xã  Nhập,  Nhằng  nhập  lại.  Hai  thôn  Đại  và Phù  là  xã  Ngoại  Hạ.  Mỗi  xã  một  phó  chủ  tịch  và  một  thư  ký  văn  phòng.  Cu  Từ  được  chỉ định  làm phó chủ tịch  ủy ban lâm thời xã Ngoại Thượng, còn thư ký là người của thôn Hạ

(thay  cho  Cuội  Hạ).  Ngay  từ  sáng  hôm  nay  ủy  ban  lâm  thời  các  xã  đã  phải  bắt  tay  vào việc:  lập  đội  du  kích,  ban  diệt  dốt,  ban  tăng  gia  sản  xuất  và  lên  danh  sách  những  nhà túng thiếu, người chưa biết chữ, thống  kê các lứa  tuổi để chuẩn  bị các ngành,  các giới sẽ ra  mắt  nay  mai,  chuẩn  bị  chống  đói,  chống  dối,  chống  dịch  bệnh  sau  vụ  lụt.  Trụ  sở  ủy ban  đặt  ở  đình  làng  Hạ.  Còn  việc  ăn  ở  của đồng  chí chủ  tịch  hãy  tạm  thời ở  nhà  đồng chí Từ.  ở  Ngoại  Thượng  chưa  hề  có  cơ  sở  và  có  rất  nhiều  điểm  xung  yếu  nên  thời  gian  đầu đồng  chí  Kiêm  tập  trung  làm  việc  ở  Ngoại  Thượng  là  chủ  yếu.  Xem  ra,  chánh,  phó  chủ tịch  ý  hợp,  tâm  đồng  lắm.  Có  đêm  hai  đồng  chí  nằm  chỏng  trên  chiếc  chõng  tre  ở  giữa sân  mà  rì  rầm  hết  việc  công,  đến  chuyện  riêng  cứ  háo  hức  say  sưa  như  kiểu  hai  thằng bạn  “mày,  tao”  đi  xa  lâu  ngày  gặp  nhau.  Sáng  ngày  thứ  tư,  kể  từ  hôm  Kiêm  đến  ở  nhà, anh Cu Từ  chạy sang nhờ em gái kê hộ danh sách các làng đi nhận thóc. Chép xong, Đất đưa cho anh, anh lại hỏi:

- Cô thấy đồng chí Kiêm thế nào? Đất thấy đột ngột, cô hỏi lại:

- Sao bác lại hỏi em thế?

- ấy là tôi muốn nói với cô gia cảnh nhà đồng chí Kiêm cũng éo le lắm.

- Để làm gì ạ?

Ông Cu Từ đứng ngây người rồi có vẻ bực:

-  Thì  chả  nhẽ  người  ta  ở  nhà  mình,  mình  lại  không  biết  gì.  Mà  anh  em  lại  cùng  làm  việc với nhau.

- Vâng. Thì bác cứ biết thôi, em biết làm gì. Ông Từ giận:

- Độ này cô trái tính, trái nết rồi. Thế từ xưa đến nay có chuyện gì không nói được với ai, tôi vẫn giấu cô đấy hẳn.

- Vâng thì em nghe, bác nói đi.

- Tôi nói để làm trò cho cô cười người ta à? Đất nghiêm lại:

- Anh buồn cười. Đã bao giờ anh nói chuyện nghiêm chỉnh em lại dám cợt nhả?

- Thôi được, để lúc khác.

Ông  bỏ  về.  Đất  biết  anh  đang  rất  khó  nói cái điều  mà  bằng  sự  tinh  nhậy  rất  đặc  biệt  của đàn bà, Đất đã biết anh trai mình định nói chuyện gì.

Đến  chập  tối  thì  anh  lại  sang.  Đất  cứ  đợi  anh  loanh  quoanh  mãi  mới  nói  được  với  cô  về cái  gia  cảnh  đồng  chí  Kiêm.  Người  ấy  học  sáng  dạ  lắm.  Bố  mẹ  chết  sớm,  phải  đến  ở  nhà anh  rể  để  vừa  giúp  anh  chị,  vừa  học.  Vậy  mà  lớp  nào cũng  đứng  nhất.  Học  hết  xéc  ti  phi ca,  anh  rể  định  gả  em  gái  anh,  cho  đồng  chí  Kiêm.  Cô  bé  ấy  cùng  học  lớp  với  Kiêm nhưng  Kiêm  chỉ giúp  làm  bài,  không  bao  giờ  để  ý  đến chuyện tình  tứ.  Hai người chưa kịp nói  gì  với  nhau,  dân  làng  đã  thấy  bụng  cô  phễnh  lên.  Thì  ra  nó  tí  táu  tí  mẻ  với  ai  từ  lúc nào không ai biết. Nó bỏ nhà trốn biệt tăm. Kiêm cũng trốn đi theo Việt Minh.

Rất  may  trời  tối,  anh  trai  không  nhìn  thấy  mặt  Đất  rân  rân  đỏ  lên.  Nghe  chuyện  anh  kể, cô  giật  mình  tưởng  anh  nói  về  mình.  Anh  kể  xong  từ  lúc  nào,  người  cô  cứ  như  tê  dại  đi, không để ý. Anh Cu Từ bảo:

- Đồng chí Kiêm ưa cô lắm.

- Ơ kìa, sao bác lại...

-  Thì  đồng  chí  ấy  bảo:  “Cô  ấy  đẹp  người,  đẹp  nết  thế  sao  không  tính  đi  bước  nữa?”.  Tôi bảo  là:  “Lấy  chồng  một  vợ  một  thì trai  tơ  ai người ta  lấy.  Mà  chồng  đôi  vợ  ba  thì chắc  cô ấy  không  chịu”.  Rồi  không  biết  thế  nào,  hôm  qua  tôi  lên  huyện  đồng  chí  Văn  Yến,  chủ tịch lâm thời của huyện, đã về xã ta đứng cạnh đồng chí Kiêm tối hôm rằm đấy. Đồng chí Văn  Yến  bảo  tôi:  Anh  “ủng  hộ”  cô  em  gái  của  anh  cho  cậu  Kiêm  đi.  Xem  ra  cô  cậu  có  vẻ đẹp đôi đấy.

Đất phì cười:

- Anh ấy quyến với cu Hiếu chứ có phải...

-  Chuyện!  Muốn  được  lòng  mẹ  phải  được  lòng  con.  Cái  cách  của  đàn  ông  người  ta,  nó thế.

Suýt nữa thì Đất phì cười. Nhưng cô nén lại, giọng lạnh tanh:

- Thôi, em xin bác. Bác cứ cho em ở vậy nuôi cháu, không cháu bác nó tủi thân lắm.

- Cô thật buồn cười. Cô tưởng người ta “đoàn kết” với cô rồi thì bỏ mặc con cô chắc!

Anh  trai  về.  Đất  thấy  trống  ngực  đập  rộn  rạo.  Một  nỗi  hoảng  sợ  đột  ngột  dâng  lên  làm hơi thở của cô như nghẹn lại. Thằng Hiếu đi từ ngoài ngõ về, vẻ mặt rầu rầu hỏi:

- Mẹ ơi, bác Kiêm lên huyện bao giờ về? Chị gắt:

- Muốn biết, sang mà hỏi bác Từ. Mẹ việc gì phải để ý đến bác ấy.

Con  đứng  thần  mặt.  Còn  mẹ  tự  dưng  chạy  vào  bếp  khóc.  Vui  hay  là  buồn?  Thật  hay  là giả?  Đã  gặp  được  số  may  hay  là  tai  họa?  Là  chỗ  hàn  lấp  cho  những  nỗi  đau  đớn  của  đời hay  lại  xé  nát  một  phần  người  chị  đang  được  sống  lại!  Cả  đêm  thao  thức,  chị  không  biết mình  đang  được  hay  là  mất?  Đến  ngày  hôm  sau  thì  thấy  văng  vắng,  trống  trải,  thỉnh thoảng  lại  nhìn  ra  con  đường  lội  đi  vào  chợ  Bái,  vào  huyện.  Đến  tối  thì  anh  ấy  về.  Chị

“không  để  ý”  nhưng  lại  biết  anh  ấy  phải  hai  lần  bám  tay  vào  cọc  cầu  ao  khua  chân.  Đất thanh  phần  có  chỗ  bám  đến  đầu  gối  làm  anh  phải  lấy  tay  kỳ  rồi  té  nước  mới  sạch.  Rồi anh  mang  cho  thằng  Hiếu  cái  bánh  gai  mua  ở  chợ  phủ.  Chị  phải  khêu  to  ngọn  đèn  dầu, mới dám mời bác vào ghế ngồi. Anh nói trước như khoe:

- Tôi đi nhận chỉ thị tổ chức ăn tết độc lập.

- Bao giờ hở bác?

- Ngày mùng Hai, tháng Chín này. Chỉ còn có 5 ngày. Cả ngày  mùng Hai là  sáu. Mọi  việc phải gấp lắm.

- Thế là vào ngày hăm sáu tháng bảy ta bác nhỉ.

- Tổ chức mít tinh cả ba xã ngoại bối ở đình Nhằng.

- Thế thì vui phải biết.

- Ăn tết độc lập xong, tôi được cấp trên cho đi học.

- Có lâu không ạ?

- Độ khoảng 6 tháng hay một năm gì đấy.

Bỗng  nhiên  chị  phải  cố  nén  một  hơi  thở  dài.  Gian  nhà  lặng  hẳn  đi.  Một  lúc  sau,  cả  hai người không biết làm gì và phải nói tiếp thế nào, anh đứng dậy bảo:

- Thôi tôi về:

Chị  cũng  đứng  dậy  nhưng  lại  thở  dài  rồi  cầm  đèn  đưa  anh  ra  cửa.  Đến  đầu  nhà,  anh đứng lại ngước mắt nhìn chị. Chị thấy nóng rát ở hai gò má, vội quay mặt đi. Anh úp bàn tay  lên  tay  chị.  Bàn  tay  mát  rượi  hơi  run  run  để  yên  dưới  lòng  bàn  tay  nóng  rần  rật  của anh.  Cái  bóng  đèn  như  lỏng  ra,  rơi  xuống  sân,  ngọn  đèn  phụt  tắt  chùm  bóng  tối  xuống hai  người.  Chị  hốt  hoảng  đẩy  tay  anh  ra,  đẩy  về  hướng  nhà  bác  Từ  như  ngầm  nói:  “Anh về đi”. Chị vội vã xuống bếp trấu thổi lửa châm đèn ngồi chờ con đi họp thiếu nhi.

Sáu  ngày  sau.  Con  nước  “chở  mã”  lại  chảy  ồ  ồ  vào  các  cống  rãnh,  ao  chuôm.  Nhưng  nó chỉ  đủ  dềnh  lên  cho  hàng  ngàn  thuyền  thúng  đỏ  rợp  cờ,  khẩu  hiệu  của  những  làng  phía trong  tiến  ra  đê  bối.  Mặt  nước  vỡ  loang  loáng,  tiếng  trống  “cà  rình”,  tiếng  hô,  tiếng  hát, tiếng vỗ tay reo hò.

Từ  sáng  sớm,  nhà  bác  Từ  và  nhà  Đất  đã  vắng  tanh.  Thằng  cu  Hiếu  bọc  bát  gạo  và  một hào  đi  cắm  trại  và  “tự  học”  từ  chiều  hôm  qua.  Đất  vào  chân  đem  nước  tiếp  tế  cho  thiếu nhi.  Nhà  có  một  chiếc  thuyền  nan  nhỏ  xíu  gọi  là  “mủng”  thì  đã  được  “mượn”  để  thanh niên  làng  đi  bơi  thuyền  thúng  thi.  Đi  về  chỉ  toàn  phải  lội  từ  nhà  ra  đê  quai  rồi  từ  đê  quai chị  em  trong  tổ  mới  khiêng  nước  xuống  đình  Nhằng.  Chiều  tối,  xong  việc  đoàn  thể,  chị mới  về  “làm  tết”  ở  nhà.  Dường  như  nhà  nào  cũng  “làm  tết”  vào  buổi  chiều  để  đến  đêm mít tinh xong mới “phá cỗ”. Hôm qua chị bảo bác Từ: “Ngày mai tiện thể em mời các bác với bác Kiêm ăn tết bên nhà em”. Bác Từ bằng lòng ngay.

Làm  cỗ,  thắp  hương  cúng  xong,  đậy  điệm  cẩn  thận,  chị  gọi  chị  em  trong  “tổ  nước”  lội  đi mít  tinh.  Sân  đình  làng  Nhằng  rộng  hàng  chục  mẫu  ruộng  mà  người  ken  kịt  lại  như  nêm cối,  đông  hơn  hội  nói  khoác  ở  miếu  ông  Cuội  đến  hàng  chục  lần.  Chưa  mít  tinh.  Chị  thấy người  xem  người.  Chị  đi  tìm  cu  Hiếu.  Chạy  khắp  nơi  không  biết  nó  ở  đâu.  Mãi  mới  thấy nó thì nó lại đuổi quầy quậy:

- Mẹ cứ về đi, con đang chuyển bị (chuẩn bị) thi.

Nói  rồi,  không  kịp  nhìn  mẹ  xem  có  bằng  lòng  hay  không,  nó  lẩn  ngay  đi.  Rồi  nó  thổi  còi tập  hợp.  Ra  nó  là  chỉ  huy  của  mấy  trăm  thiếu  nhi  của  cả  ba  thôn  Cuội  nay  là  xã  Ngoại Thượng. Trông nó chỉ bằng nửa những đứa lớn nhất mà lại chỉ huy. Nó thổi còi rồi hô. Tất cả cứ theo nó răm rắp. Tất cả các môn thi xã Ngoại Thượng đều đứng nhất. Ai cũng khen thằng  Hiếu  bé  nhất  mà  chỉ  huy  lại  cừ  nhất.  Mới  được  học  năm  ngày  mà  chúng  nó  ghê thế.  Đất  thấy  khắp  người rạo  rực  giữa  người  lời  dân  làng  bàn  tán  về  con.  Những  cuộc  thi cử, dù  là thi những trò thường tình  nhất của trẻ con thì sự  hồi hộp lo âu, buồn phiền  hay mừng quớ lên lại ở những người lớn, cứ  y như  là chúng nó đi thi hộ. Vì thế cho nên trong tất  cả  các  cuộc  thi  hôm  nay  chỉ  có  cuộc  thi  của  trẻ  con  là  toàn  dân  phải  nín  thở  chờ  đợi kết  quả  và  mấy  ngày sau  còn bàn  cãi,  bình  phẩm.  Mít tinh  xong,  các  xã  rước đuốc. Hàng nghìn  bó  đuốc  châm  lửa  sáng  bừng  như  cháy  suốt  dọc  đê  quai,  tiếng  trống,  tiếng  hô  ào lên  từng  chập  tưởng  là  bão  nổi,  tưởng  là  nước  sông  Hồng  ào  ạt  chảy  hết  ra  biển  để  dân ngoại  bối  không  bao  giờ  lụt  lội,  đói  rét.  Đất  đi  theo  đội  rước  đuốc  của  con  một  đoạn,  chị lội  về  nhà  trước.  Chị  dặn  con  là  khi  nào  xong,  mời  cả  bác  Từ,  bác  Kiêm  về  ngay.  Không biết  nó  có  nhớ  hay  quên.  Hàng  trống  canh,  hết  đứng  lại  ngồi,  hết  chạy  sang  nói  chuyện với  bác  Từ  gái  lại  ra  đầu  ngõ  đứng.  Năm  lần,  bảy  lượt  vẫn  chả  thấy  ai.  Đã  gần  nửa  đêm rồi. Cô phải lội đi xem đầu đuôi thế nào.

Cũng  lúc  này  Kiêm  mới  ra  về.  Mít  tinh  xong  anh  Văn  Yến  phổ  biến  chỉ  thị  mới  rồi  anh  Từ trực  tiếp  bơi  thuyền  đưa  anh  Văn  Yến  vào  đê.  Thằng  Hiếu  theo  đi.  Còn  một  mình  rẽ ngang  đê  quai  anh  quyết  định  cởi  quần  áo  lội.  Quê  anh  ở  bên  kia  sông,  lại  là  dân  nội đồng,  làm  mầu  không  mấy  khi  lụt  lội,  nhưng  “nhập  gia  tùy  tục”,  anh  thích  nghi  với  thói quen  của  làng  ngay  từ  hôm  mới  ở  đây.  Suốt  mấy  ngày  tối  tăm  mặt  mũi,  ngày  nào  cũng lội  nước  mà  anh  lại  chưa  tắm.  Giữa  lúc  trời  rực  cơn  nóng  như  sắp  mưa,  lội  xuống  nước; anh  thấy  tỉnh  hẳn  ra.  Tay  nâng  quần  áo,  anh  dìm  mình  xuống,  ngụp  đầu  mấy  cái  rồi

“tranh  thủ”...  kỳ.  Những  đám  ghét  lần  lượt  bở  ra  tan  đi  làm  cho  người  anh  thấy  nhẹ  như trút  được  gánh  nặng.  Quấn  quần  áo  lên  đầu  giống  hệt  dân  ngoại  bối,  xong  anh  nhoài người  nhẹ  nhõm  rời  hai  chân  khỏi  mặt  đất,  xải  hai  tay  bơi.  Đã  được  một  đoạn  khá  xa nhưng chưa kịp dừng lại, chợt một câu hỏi rất gần:

- Bác Từ ạ?

- Đất hả. Kiêm đây.

Đất hoảng hốt như kẻ cắp bị bắt quả tang. Chị cố trấn tĩnh lại:

- Chờ cháu Hiếu lâu quá. Sợ có chuyện gì... Em phải đi tìm cháu.

- Hiếu với bác Từ có việc về sau một tí.

Kiêm  vừa  nói  vừa  đi  dấn  lên.  Còn  Đất,  từ  lúc  nghe  thấy  anh,  cô  đã  lặng  lẽ  giật  lùi.  Nhận ra  mình  thồng  thỗng  thế  này,  mặt  cô  nóng  giần  giật.  Dù  đêm  cuối  tháng  đặc  quánh  như đất  phù  sa,  thì  cũng  sợ  nhỡ  ra.  Cô  sượng  sùng  muốn  quay  người.  Đứng  lại,  dìm  mình xuống,  mặc  quần  cũng  dở  (từ  mười hôm  nay  những  người đàn  bà  còn  trẻ  trong  làng  đua nhau đi may quần để đến hôm nay tất cả đều mặc quần đi mít tinh). Cứ  để thế này cũng không  xong.  Cô  đành  phải  vừa  bắt  chuyện  với  anh  vừa  né  người  lội  giật  lùi.  Đột  nhiên Kiêm nhoài lên túm lấy tay làm cô rú lên. Kiêm lôi cô giật lại:

-  Cô  sa  xuống  ao  rồi đấy.  Tôi không  ở  làng  này  mà  vẫn  biết  cả  một  dẫy  đầy  ao  ăn  thông nhau ở cạnh đường.

- Cứ buông tay em ra, em quen rồi.

- Thế thì phải giắt tôi đi khỏi sa xuống ao vậy.

- Thôi... Buông em ra.

Chị lấy tay còn lại nậy tay anh. Tay anh vẫn nắm kéo chị gần lại mình.

- Đất để yên cho tôi nói câu này đã.

- Kìa anh... Để về nhà nói.

- Về nhà lại sợ đèn tắt, Đất cứ phải đi thổi lửa.

- Thế thì thôi.

- Đất không muốn nghe tôi nói thật à?

- Không... ông... ong...

Bàn tay lơi lỏng dần dần rồi rời hẳn bàn tay cô. Giọng anh buồn buồn:

- Thôi, Đất về đi vậy.

- Anh ở đây làm gì?

- Đất cứ kệ tôi.

- Hay là em đi trước một quãng rồi anh về sau nhá.

-  Không  cần phải như  thế.  Có lẽ  từ  giờ  đến hôm  tôi đi không  gặp  được nữa. Tôi chào Đất ở lại. Bảo hộ anh Từ ngày mai gặp tôi ở trụ sở để bàn giao.

Im  lặng,  ngay  cả  tiếng  lóc  lách  do  bàn  tay  Đất  lùa  lùa  làm  mặt  nước  hơi  xô  đi,  nhè  nhẹ vờn  rỡn,  như  vỗ  về  quanh  người  cũng  không  còn  nữa.  Hai  người  đứng  hơi  nghiêng  gần như  quay  lưng  vào  nhau.  Đất  trút  bộ  quần  áo  trên  đầu  ôm  vào  bộ  ngực  dìm  trong  nước. Nước mắt cô ứa ra, lặng lẽ chảy xuống hai má. Cô cúi mặt cắn chặt hai hàm răng vào  áo vẫn  không  kìm  được  tiếng  khóc  đã  bật  ra,  hai  vai  cô  rung  lên  như  sắp  chúi  người  xuống. Kiêm vội vàng dấn lên giữ lấy vai hỏi:

- Sao Đất lại khóc?

Cô không ẩy bàn tay anh ra, cũng không trả lời.

- Hay là tôi có điểm gì không phải, làm Đất không bằng lòng?

-...

- Tôi có gì sai, Đất cứ tranh đấu cho tôi tự học, tự trì trích mình.

-...

-  Tôi  cũng  chân  thật  với  Đất  là  không  biết  đầu  đuôi  thế  nào  ngay  hôm  mới  gặp,  tôi  đã mến Đất quá. Lúc nghe đồng chí Từ  nói đến gia cảnh của Đất, tôi càng thương Đất nhiều hơn. Tôi định một lòng với Đất cùng nhau đoàn kết vợ chồng cho cháu Hiếu nó ăn học để nó  cùng  tiến  với  bạn  bè,  lớn  lên  đi  con  đường  đấu  tranh  giành  lợi  quyền  cho  đồng  bào. Đến bây giờ tôi mới được nghe nói là Đất không muốn tôi nói. Đất không muốn xây dựng với tôi thì tôi vẫn phải phấn khởi thôi.

Hình như  là Đất thôi, không khóc nữa. Nhưng sao vẫn im lặng thế? Nói tất cả sự thật của mình  mà  Đất  vẫn  giận?  Vì  đâu?  Hay  mình  lại  đứng  nói  chuyện  với  cô  ấy  ở  chỗ  tối  tăm, vắng  vẻ?  Lại phải buồn  bã?  Lại cả  đau  khổ!  Đứng  mãi mới  lại nghĩ được  cách  nhận  lỗi  để cô ấy có thể lội về nhà, đừng đứng ngâm ở dưới nước mãi thế này. Nhưng anh vừa cất lời nói  thì  cô  đã  nhanh  chóng  lấy  tay  che  miệng  anh  lại.  Rồi,  anh  đang  ngỡ  ngàng  với  niềm vui  sướng  đột  ngột,  cô  đã  ghì  lấy  cổ  anh.  Chưa  có  sự  tập  dượt,  cả  đời chưa  hề  chạm  đến da  thịt  người  con  gái  mà  anh  vẫn  biết  ôm  lấy  em,  ghì  xiết  em  trong  hai  cánh  tay  lực lưỡng  của  anh,  hai  cơ  thể  khát  khao  không  còn  gì  để  che  chắn,  cách  trở.  Nhưng  em  lại lấy tay đẩy anh ra hỏi:

- Anh Từ bảo anh định lấy em. Thế anh đã biết em thế nào đâu.

-  Anh  biết  cả  rồi.  Mà  chả  biết  gì  cũng  được.  Anh  chỉ  biết  chúng  mình  đoàn  kết  vợ  chồng thì anh sung sướng lắm.

- Sao anh bảo em không lấy anh thì anh vẫn phấn khởi.

- ừ... ừ... ờ... ờ...

- Có bao giờ anh bỏ em không?

- Chỉ khi nào anh hi sinh thì...

- Giời ơi, ăn với nói.

Khi người con gái còn  tỉnh  táo để hỏi lục vấn những câu dài dòng  thì anh con giai chỉ còn có  thể  ậm  ừ  đứt  quãng  trong  hơi  thở  dồn  dập.  Anh  nhấc  em  rời  khỏi  mặt  đất  nhẹ  nhàng như nhấc cái bấc đèn. Em quặp hai chân vào ngang người anh. Hai tay em ghì xiết lấy cổ anh.  Anh  vục  cả  khuôn  mặt  vạm  vỡ  vào  ngực  em.  Cả  hai  hàm  răng  trắng  đều  đặn  của anh nhay nhay nhẹ vào một núm vú,  một  tay thì ôm ấp giữ  gìn  lấy  bên còn lại khiến  cho em cong người rên ời ời.

- Anh ơi, thơm nhiều vào ngực em đi. Thơm đi. Nhanh lên anh ơi, anh ơi...

Nhưng  khi cả  hai cơ  thể  đã  hòa  trộn  vào  nhau,  dìu  dẫn  nhau  đi,  đã  sắp  tới tận  cùng  chót vót  bỗng  như  hẫng  hụt,  như  là  sự  phản  bội,  như  là  sự  dối  trá.  Không  hiểu  sự  gì  đã  xảy ra,  em  hơi  ngửa  mặt  ngơ  ngác,  còn  anh  hơi  quay  mặt  đi  bần  thần  và  có  lúc  lại  nhăn  nhó như là ai vừa lấy mất cái gì, như là có ai bóp chẹt vào cổ mình. Em lo sợ hỏi:

- Anh ơi, làm sao thế anh.

Nét mặt anh vội vàng tươi tỉnh, chối cãi:

- Không, không. Anh không làm sao đâu.

- Hay... em là gái góa. Anh chỉ định... thử em thôi.

-  Đừng  nói  thế  em.  Nhất  định  em  là  vợ  anh.  Nếu  cần  đêm  nay  anh  về  báo  cáo  với  anh Từ. Ngày mai anh lên huyện xin phép chúng mình yêu nhau.

- Mới lần đầu tiên anh đã chán em, lấy nhau làm gì.

-  Khổ  thân  anh  quá.  Đã  bảo  là  anh  với  em  phải  đoàn  kết  với  nhau  suốt  đời.  Anh  yêu  em suốt đời.

- Thế thì đầu đuôi làm sao, nếu anh là chồng em, anh phải nói đi.

- Khổ quá... Nhưng anh nói ra, em không được để cho ai biết...

-...

- Nó là...  là thế này...  thế này thôi... Lúc chúng mình chót... “ấy”... rồi anh mới nhớ ra là anh chưa kịp báo cáo tổ chức, đoàn thể.

-  Để  làm  gì  hở  anh.  Những  lúc  chúng  mình  như  “thế  này”  cũng  phải  báo  cáo?  Thế  mình cưới nhau rồi thì sao?

- Không có một điều gì là tổ chức người ta không biết. Nên mình cứ phải báo cáo.

- Nhưng giữa đồng nước đêm hôm thế này?

-  Nhưng  nếu  sau  này  người  ta  điều  tra  ra,  mình  là  người  không  thành  thật,  lừa  dối  tổ chức, đoàn thể. Sợ nhất là quần chúng mà biết thì mình không thể lãnh đạo được ai nữa. Anh  còn  giải  thích  rất  dài  dòng  về  những  nguyên  tắc,  kỷ  luật  của  tổ  chức  đoàn  thể  mà anh  không  được  phép  làm  trái.  Không  được làm  mất  lòng  tin  của  quần  chúng  tin  cậy  yêu thương  đùm  bọc  mình.  Nhưng  cô  gái  không  thể  hiểu.  Cô  chỉ  thấy  rối  lên  mù  mịt  trước những  lời  giải  thích  như  là  quái  gở  của  anh  mà  ngay  cái  gia  giáo,  luật  lệ  của  vua  chúa cũng  không  đến  nỗi  khắc  nghiệt  như  thế.  Cô  bắt  đầu  hoảng  sợ  về  sự  gặp  gỡ  dang  dở đêm  nay.  Chả  nhẽ  cả đời cô  chỉ cốt  để cho kẻ  khác  lừa  gạt,  cưỡng  bức  làm  cho  dang dở? Lội về đến nhà, cô chỉ còn biết ngồi khóc suốt đêm cho cái số kiếp khốn nạn của mình.

ở  chỗ  mạn  thuyền  áp  vào  bờ  đất  dưới  chân  quai  đê,  đồng  chí  Cu  Từ  nói  trước  khi  đồng chí chủ tịch Việt Minh huyện bước lên bờ:

- Báo cáo các đồng chí. Được nhời của đồng chí, tôi đã bảo em gái tôi là: cô xem có đoàn kết  được,  với  đồng  chí  Kiêm  không  thì  nói  để  đoàn  thể  còn  tổ  chức  tập  đoàn.  Thì  em  tôi nó bảo là cứ để mai kia, khi nào đồng chí Kiêm có nhời rồi sẽ hay.

-  Các  cô  cậu  ấy  còn  trẻ  trung  gì  nữa  mà  dềnh  dàng  nhỉ?  Đồng  chí  về  bảo  cậu  Kiêm  “có nhời”  đi,  việc  gì  phải  mai  kia.  Hai  bên  nói  xong  với  nhau,  báo  cáo  đoàn  thanh  niên  cứu quốc đứng ra tổ chức. Một buổi tối thôi, có gì phải dài dòng.

Trên đường về, thằng Hiếu bảo ông Từ:

- Mẹ cháu thích cháu, ứ thích lấy chồng đâu.

- Im. Mày trẻ con biết gì.

- Cháu không cho mẹ cháy lấy chồng đâu.

-  Câm  mồm.  Đừng  có  láo,  quyền  gì  mày.  Quyền  ở  tao,  tao  muốn  gả  cho  ai  thì  gả,  hiểu không. Nhưng mày không thích bác Kiêm à?

- Thích. Nhưng không thích mẹ cháu...

-  Mày  không  thích  mẹ  mày  lấy  bác  ấy,  tao  gả  cho  người  khác.  ối  thằng  muốn  lấy  mẹ mày. Thồng Bứt cũng đang nhờ tao hỏi mẹ mày làm lẽ, tao cũng thấy xuôi xuôi.

Thằng  Hiếu  im  lặng.  Ông  cũng  không  nói  gì.  Buồn  mồm  thì  ông  “tuých”  chuyện  Thống Bứt  cho  vui.  Cũng  là  để  nó  khỏi  nói  bậy  với  đồng  chí  Kiêm.  Việc  chồng  con  của  mẹ  nó  ai cho  nó  được  can  dự  vào.  Mai  kia  ông  sẽ  “trị”  em  gái,  nuông  con,  cứ  để  cho  nó  hóng chuyện người lớn... thế là láo.

Ông không ngờ về đến nhà đã sắp sáng. Thằng Hiếu về thấy mẹ nó vẫn thức. Nó thì thào tất cả mọi chuyện và dỗ dành mẹ nó:

- Mẹ ơi. Mẹ lấy bác Kiêm. Đừng lấy ông Thống Bứt nhá. Bác Từ bảo đã xuôi xuôi cho  ông

Thống Bứt rồi đấy mẹ ạ.

- ừ mẹ nghe con.

- Con sang con gọi bác Kiêm nhá. Bác ấy còn ra đón bác Từ với con, bác chưa ngủ đâu. Chị không  cho  con  đi.  Đến  sáng  tinh  mơ  ông  Từ  sang gọi em  gái.  Ông  nói dồn  dập  tất  cả nhưng  điều  chị  đã  biết  rồi  nhưng  hai  hàng  nước  mắt  lại  chảy  lặng  lẽ  xuống  hai  má.  Ông Từ kêu lên:

- Làm sao mà cô khóc? Sợ thằng Hiếu nó không...

-  Không...  -  Chị  lấy  vạt  áo  chấm  nước  mắt,  cười  mếu  máo:  -  là  em  không  ngờ  bác  chủ tịch  huyện  lại  thương  chúng  em.  Bác  về  bảo  anh  Kiêm  sang  đây  hộ  em.  Mâm  cơm  em bầy từ tối qua vẫn còn kia. Sớm nay em mời bác với anh Kiêm xơi rượu bên em.

- Đồng ý.

Đồng  chí  Cu  Từ  khấp  khởi  như  vớ  được  của,  quay  về.  Đấy  là  buổi  sáng  ông  không  thể nào  quên  được.  Ngay  lúc  ngồi  ở  quán  nhìn  xuống  chỗ  Thống  Bứt  “bắc  cầu”  cho  em  gái lên  bờ,  hai  mắt  đã  khô  khốc  của  ông  ướt  nhoèn  cũng  chỉ  vì  ông  nhớ  đến  cái  buổi  sáng hôm ấy.

Dù  đồng  chí  Cu  Từ  có  săng  sái  bao  nhiêu,  chủ  tịch  Việt  Minh  lâm  thời  của  huyện  có  dễ dãi như thế nào cũng không thể bỏ qua những nguyên tắc, thủ tục mà tổ chức đang theo dõi  thử  thách  đồng  chí  Kiêm.  Nhất  là  đụng  đến  cái  chuyện  quan  hệ  nam  nữ,  yêu  đương, chuyện tầy đình như thế này càng không thể châm chước qua loa. Không có văn bản nào quy  định  đây  là  chuyện  hệ  trọng  số  một  nhưng  ai  cũng  phải  có  nhận  thức  tối  thiểu  rằng nó  quyết  định  tất  thẩy.  Không  thể  có  ý  chí  chiến  đấu  kiên  cường,  không  thể  có  lòng  căm thù sâu sắc, không thể có bản lĩnh chính trị vững vàng, không thể có lòng yêu nước nồng nàn,  trung  thành  kiên  định  với  giai  cấp,  không  thể  có  sự  hy  sinh  vô  điều  kiện  và  cũng không  thể  nào  có  được  tài  năng  ở  một  kẻ  yêu  đương  không  rõ  ràng,  giấu  giếm  tổ  chức, nhất  là  yêu  con  gái  đẹp.  Lại  đụng  phải  con  gái  tư  sản,  địa  chủ,  phong  kiến  quan  lại  thì, theo  cách  nói  bây  giờ,  là  “toi  rồi”.  Dù  sao;  những  ngày  đầu  cách  mạng  cái  chuyện  này còn  có  vẻ  lơi  lỏng  hơn,  chưa  đủ  hiểu  biết  để  nhận  thức  được  mối quan  hệ  mang  tính  bản chất hết sức biện chứng của nó.

Từ  đêm  ăn  tết  độc  lập  đến  hôm  Kiêm  đi  học  có  bảy  ngày.  Trong  bảy  ngày  ấy  không  thể nào  thẩm  tra  xác  minh  xem  đồng  chí  Kiêm  đã  có  vợ  ở  quê  chưa?  (dù  là  lí  lịch  của  Kiêm cũng  đã  được  xác  minh  là  chưa  có  vợ),  chưa  kiểm  tra  được  tinh  thần  yêu  nước  của  chị Đất như thế nào, dù  biết chị ấy đã có vợ liệt sĩ (cái này cũng cần phải có giấy tờ, mà anh ấy lại hoạt động bí mật. Chị ấy chỉ biết anh là người dưới xuôi lên theo Việt Minh. Trường hợp  này  nếu  nghiêm  túc  mà  nói thì  phải  đợi thời  gian  thẩm  tra  đã).  Với những  lý  do  trên cộng  với  nhiệm  vụ  quan  trọng  của  đồng  chí  Kiêm  là  đi  học  lớp  “cộng  sản  sơ  giải”  do  tỉnh bộ Việt Minh mở cho những cán bộ nòng cốt trẻ nên tạm hoãn việc tổ chức cưới của đồng chí Kiêm, chị Đất  lại.  Muốn có niềm hãnh diện phấp phỏng  là một người vợ của Việt Minh thì  phải  biết  thót  bụng  lại  mà  trông  mong,  đợi  chờ,  biết  làm  sao!  Nhất  là  đối  với  Đất,  lần này  chị  sẽ  có  một  người  chồng  Việt  Minh  thật,  có  thể  ôm  ấp  nhìn  ngắm  được  không  phải là  một  anh  Việt  Minh  bịa  đặt,  giả.  Khi đã  biết  chắc  chắn  anh không  phải hạng  người thay lòng  đổi  dạ  chị  thấy  ngày  đêm  nào  cũng  dài,  hơi  thở  lúc  nào  cũng  dồn  dập,  việc  gì  cũng nhẹ  như  tên  bay.  Nhưng...  Sau  lớp  học  (sáu  tháng)  chị  nhận  được  thư  anh  gửi  về.  “Anh được  bổ  sung  vào  bộ  đội  tỉnh.  Em  có  mừng  cho  anh  không?  Việc  tổ  chức  của  chúng  ta, anh  sẽ  báo  cáo  đơn  vị,  em  cứ  đợi,  em  nhá.  Trường  kỳ  kháng  chiến  còn  dài  mà  em  ơi. Đừng  quên  anh.  Chào  thi  đua  giết  giặc”.  Chị  đọc  đi  đọc  lại  mấy  chữ  ấy  với  cái  miệng cười, cười. Rồi cứ  để nguyên cái vẻ cười ấy  cho những giọt nước mắt mặn chát chảy  vào, không sao cầm được. Hơn một năm sau, tức là vào đầu năm 1947, anh mừng cuống quýt chạy 17 cây số trong một đêm để về gặp chị với tờ quyết định như sau:

Tỉnh đội H.  Việt Nam dân chủ cộng hòa

Ban chính trị    Độc lập Tự do Hạnh phúc

Số: 02 CT. Quyết định

Kính gửi: Ban chỉ huy đại đội 25

Sau khi xét hồ sơ và đơn xin cưới vợ của đồng chí Nguyễn Văn Kiêm. Sau khi thẩm tra lai lịch, nghe phản ảnh dư luận và đề nghị của đơn vị, ban chính trị tỉnh đội H ra quyết định: Điều  1:  Đồng ý  cho  đồng  chí Nguyễn Văn Kiêm.  Chức vụ  B phó, Đơn  vị  25  được phép lấy vợ  tên  là:  Bùi  Thị  Đất,  quê  quán:  Thôn  Thượng  (tức  Cuội  Thượng)  xã  Ngoại  Thượng, huyện...

Điều 2: Đại đội 25, đồng chí Nguyễn Văn Kiêm có trách nhiệm thi hành. Quyết định này có giá trị từ ngày kí.

Ngày 18 tháng 2 năm 1947.

(Ký tên, đóng dấu)

Thế là... đợi ba năm để... ân ái một giờ.

Cưới tập  đoàn  ở  đình  Cuội Hạ.  Khẩu  hiệu:  “Vui đời sống  mới,  không  quên  giết  giặc”  bằng chữ  vàng  dán  lên  nền  giấy  xanh  phết  vào  cót  treo  ở  đúng  giữa  cửa  đình.  Cái  khẩu  hiệu ấy  cùng  với  tất  cả  những  quà  tặng  được  kể  lại  dưới  đây,  theo  cách  nói  sau  này  nó  là luồng  gió  mới  thổi  vào  nền  văn  minh  làng  Cuội.  Một  năm  sau,  trước  khi  làng  lập  tề,  bảy đám  du  kích  lấy  nhau  đều  dập  khuôn  đám  cưới đầu  tiên.  Nghĩa  là  dưới  khẩu  hiệu  có  một bàn  thờ  Tổ  quốc.  Một  bên  lọ  độc  bình  cắm  hoa  giấy.  Một  bên  là  ống  hương  cắm  thanh kiếm  do  lò  rèn  “công  binh  xiểng”  của  xã  đánh,  tặng  chú  rể.  Hai  quả  mìn  và  lựu  đạn  đều nung  ở  lò  gạch  làng  Hạ  được  gói  giấy  đỏ  tặng  cô  dâu,  với  một  hàng  chữ  kẻ  nắn  nót  viết trên  nền  giấy  vàng  đặt  bên  cạnh.  Khi  trao  tặng  mìn  lựu  đạn  cho  cô  dâu,  xã  đội  trưởng đọc  rất  dõng  dạc:  “Anh  đi  xông  phá  (pha)  trận  tiền.  ở  nhà  em  cũng  giết  giặc  Tây”.  Cả sân đình hoan hô rầm rầm, khen hay quá, có ý nghĩa lắm. Người chủ trò, các đại biểu lên căn  dặn  cô  dâu,  chú  rể  cứ  nói  vài  câu  lại  đọc  thơ,  được  tán  tụng  ầm  ĩ.  Xem  ra  làng  Cuội cũng sính thơ ca, hò vè. Hết dặn dò và hứa hẹn là đến liên hoan hát trống quân, hát xẩm có  cả  các  anh  bộ  đội  huyện  về  góp  phận  vui  sống.  Hát  “cùng  nhau  đi  hồng  binh”,  “diệt phát  xít”,  có  cả  nhị,  sáo  của  phường  bát  âm  Cuội  Thượng  đệm  theo,  hay  ơi  là  hay.  Tài thật.

Không  cần  tập  tành  gì,  các  anh  bộ  đội  cứ  hát,  sáo  nhị  cứ  lựa  theo  mà  lại  khớp.  Chỉ  thỉnh thoảng có thừa thiếu một tí, họ co kéo khớp lại được ngay. Hàng chục bài như thế, không bài nào gẫy mới kinh chứ lị.

Tất  cả  những  thơ  ca,  hò  hát  ban  vui  sống  chủ  trò  hôm  nay  đề  là  giúp  vui  cô  dâu,  chú  rể mà  cô  dâu,  chú  rể  ngồi  ở  hai  cái  ghế  tựa  ngoảnh  ra  đồng  bào  trông  thật  khổ  sở.  Không biết  ai  bầy  vẽ  ra,  lấy  giấy  đỏ  bôi  vào  môi  hai  người  đỏ  choét.  Hai  cái  miệng  cứ  loe  lên như  cười,  như  cố  tránh  nước  bọt  làm  nhòe  đi  mà  trông  lại  như  hai  cái  triện  đóng  vào  hai cái mặt cứng đờ như gò bằng sắt.

Có  năm  ngày  nghỉ  phép  thì  ba  ngày  chuẩn  bị,  hai  người  cứ  phải  ngồi  với  nhau  hai  đầu ghế, khêu đèn rõ sáng đặt chính giữa. Anh sợ chưa được chính quyền công nhận thì mình không  thể  “vô  tổ  chức”  được.  Cho  nên  ngồi  nhìn  nhau  đến  quá  nửa  đêm  chị  thì  thở  dài, còn  anh  nóng  bừng  bừng  khắp  người  lại  phải  sang  nhà  bác  Từ  để  ngủ.  Để  rồi  hai  người cứ thấp thỏm về nhau mà không ai ngủ được. Cưới xong mang nhau về nhà,  lần đầu tiên Kiêm  ngủ  ở  nhà  này.  Thằng  Hiếu  lại  thích  ngủ  với  chú  nên  mẹ  nó  phải  nằm  ở  giường trong  nghe  trộm  tiếng  thở,  tiếng  cựa  mình  của  con,  của  chồng.  Mãi  gần  sáng  biết  con ngủ say chị mới rón rén ra bấm vào chân chồng, ra hiệu cho anh là giời sắp sáng rồi. Hôm sau bác Từ hỏi thằng Hiếu:

- Tối qua sao mày không sang bác ngủ cho rộng.

- Chú Kiêm bảo cháu nằm với chú. Ngày mai chú đi rồi, bác không biết à? Ông Từ xầm mặt lại.

-  Tao  biết...  là...  mày  ngu.  Tối  nay  sang  bác  ngủ  nghe  chửa.  Mai  chú  ấy  đi  thì  cũng  phải để chú dặn dò mẹ mày ở nhà phải làm ăn ra sao, có hiểu không?

Thế  là  hai  vợ  chồng  chỉ  sống  trọn  vẹn  bên  nhau  được  có  một  đêm,  để  từ  đêm  sau  họ  lại bị xé lìa ra, có thể là vĩnh viễn không còn gặp nhau mà chị không hề biết.

Anh đi đến dốc Vĩnh, cách nhà hơn bẩy cây số, bị lính Tây phục kích bắt. Trước khi chúng xông  vào  trói,  anh  đã  kịp  nhai  nuốt  tờ  quyết  định  cưới  vợ  và  giấy  nghỉ  phép  viết  tay  do đại  đội  trưởng  ký.  Không  có  dấu.  Gói  cơm  nếp  chị  gói  bằng  lá  chuối  và  bộ  quần  áo  nâu trong chiếc khăn vuông đen hợp với lời khai, anh là thợ phơ đi đóng gạch. Quê anh ở chợ Chảy bên kia sông, sang bên này làm thuê. Chợ Chảy là quê thật của anh, địch chưa đến được. ở quê lại vẫn tưởng anh ở với anh rể, chị gái ở Văn Giang, không ai biết anh đi Việt Minh.  Nghề  đóng  gạch  anh  cũng  thuộc,  chả  sợ  gì.  Duy  có  gói  cơm  nếp  còn  nóng  là  vô  lý với  quãng  đường  từ  chợ  Chảy  đến  đây.  Lúc  chúng  hô  anh  giơ  tay,  anh  quăng  luôn  gói khăn  vuông  xuống  rãnh  nước.  Chúng  tưởng  anh  quẳng  lựu  đạn  vội  nằm  rạp  xuống.  Lúc trói  anh  giải  đi  rồi chúng  vẫn  để  ba  thằng  mò  tìm  lựu  đạn.  Cũng  vào  cái thời  khắc  đó  chị vẫn  thơ  thẩn  ở  đầu  ngõ  nhìn  theo  hướng anh  đi nhưng làm  sao  chị biết  được  chúng  đang treo  ngược  anh  ở  cây  bàng  đình  làng  Vĩnh  đánh  anh  thâm  tím  khắp  người,  máu  ộc  ra tràn  mặt,  rỏ  tong  tong  xuống  nền  đất.  Chị  chỉ  thấy  cồn  cào  ruột  gan,  không  biết  điều  gì chẳng  lành  với  anh  mà  lúc  ở  bờ  đầm,  giữa  sương  muối  dầy  đặc,  chị  chỉ  muốn  ôm  chầm lấy  anh  mà  van  lạy:  “Anh  ơi,  em  sợ  lắm.  Tự  dưng  người  em  run  hết  lên  thế  này.  Thôi quay  về  với  em  đi.  Hôm  nay  chúng  mình  đóng  cửa  lại  với  nhau  cả  ngày,  cả  đêm  anh  ơi. Em  khổ  sở  bao  nhiêu  chỉ  ao  ước  có  một  ngày  mưa  to,  gió  lớn,  chúng  mình  khóa  trái  cửa lại nằm ôm chặt lấy nhau, em không cho anh rời ra, không cho anh được đi đâu. Sao anh lại nỡ để em đứng đây một mình anh ơi”.  Nhưng khi người chị  mê đi, hai chân như  muốn khuỵ  xuống  thì  anh  bóp  thật  đau  bàn  tay,  anh  phải  quay  mặt  đi,  hàm  răng  tự  cắn  vào môi  mình  như  muốn  đứt  ra,  bàn  tay  run  rẩy  nắm  lấy  tay  vợ,  giọng  anh  nghẹn  lại:  “Thôi, về  đi  em.  Anh  phải  chạy  cho  kịp  giờ  về  đơn  vị”.  Không  biết  anh  sợ  chậm  chễ  hay  không dám  nhìn  vào  khuôn  mặt  tê  dại,  đầm  đìa  nước  mắt  mà  anh  rảo  bước  chạy  thật.  Hôm  ấy quân Pháp đóng trại ở dốc Vĩnh, dốc Đà để những ngày sau bắt phu xây bốt Thiệt. Anh đi lúc gà gáy, mãi đến chiều tối mới có tin  loan báo quân Pháp đang tràn về dốc Vĩnh. Sáng tinh  mơ  ngày  hôm  sau  mới  có  tiếng  tù  và  báo  động  từ  mạn  dốc  Vĩnh  truyền  xuống.  Bao nhiêu  nồi niêu,  xanh  chảo,  quần  áo,  chăn chiếu  cho  vào  bao  tải khoác  ở  vai,  đội  lên  đầu, còn ngô, khoai và trẻ con thì để vào thúng gánh. Cả làng, cả tổng, bồng bế, dắt díu nhau chạy  xuống  xuôi.  Du  kích  ở  lại  chống  càn.  Chạy  đi  sáng  hôm  trước,  chiều  hôm  sau  nghe ngóng thấy yên yên, cả làng cả tổng kéo nhau về. Làng đã bắt đầu đào hào, đắp lũy, rào làng chiến đấu và “tiêu thổ kháng chiến”. Cứ vài ba ngày lại có báo động, làng xóm lại xô lên  như  sóng,  chạy  rạt  xuống  cuối  làng,  cuối  xã.  Nghe  ngóng  hôm  thì:  “Nó  đi  bắt  phu  ở Phương Trà đấy”. Hôm thì “nó dẫn phu đi lấy gạch ngói xây đồn, không phải đi càn đâu”. Cứ  sáng  chạy,  trưa,  chiều  hoặc  tối  quay  lại,  rập  rờn  thấp  thỏm.  Cho  đến  hai  tháng  sau, vào  giữa  vụ  thu  hoạch  ngô,  khi  cả  làng  trông  cậy  vào  những  hào  rãnh,  những  hàng  rào chéo  cánh  xẻ  quanh  làng,  những  ụ  ngang,  dọc,  chữ  chi  trên  đê,  những  bàn  chông,  hố mìn  gài  cắm  khắp  đường  ngang  ngõ  tắt  có  thể  làm  cho  quân  địch  khiếp  sợ  thì  quân  địch lại vào làng dễ dàng như đi dạo chơi và một cuộc tàn sát lớn đã xảy ra, những thiệt hại ở cả ba xã ngoại bối không ai lường nổi.

Bao  nhiêu  ban  bệ,  ngành  giới  của  xã,  của  huyện,  lại  cả  của  tỉnh  tăng  cường  cho  đi  dò  la thám  thính,  bắt  rễ  nhân  mối  ngay  giữa  lòng  địch  mà  không  ai  biết  đích  xác  từng  ngày từng  tháng  thậm  chí  cả  một  giai đoạn  địch  đang  có  những  âm mưu,  thủ  đoạn  gì,  mặc  dù ngày  nào  cũng  có  báo  cáo,  phản  ánh  về  “âm  mưu  địch”.  Nhưng  những  “âm  mưu”  nắm được  là  do  nghe  hơi  nồi  chõ.  Hoặc  người  cung  cấp  tin  lại  phải  dựa  theo  ý  muốn  người nghe  tin  mà  cung  cấp.  Thành  ra  ngày  nào  cũng  nắm  chắc  địch  nhưng  địch  làm  việc  gì cũng thấy nó bất ngờ, cũng thấy nó “xảo quyệt”. Thật sự chỉ có đơn giản thế này. Những ngày  đầu  đến  cắm  mốc  ở  vị  trí  mới,  chưa  thông  thuộc  địa  hình  và  không  nắm  được  lực

lượng  của  ta  nên  chúng  co  cụm  lại  chủ  yếu  là  để  phòng  thủ.  Đi  càn  nhiều,  bắn  súng nhiều  cốt  ra  oai  “xua”  chứ  không  phải  nhằm  tiêu  diệt  đối  phương  là  chủ  yếu.  Trong  khi đó  nhanh  chóng  củng cố  các  làng  xung  quanh  nơi đóng quân  thành  làng  tề,  dựng  lên  hội đồng  hương  chính,  xã  uỷ,  lập  bảo  an,  hương  dũng  vừa  để  ổn  định  “hậu  phương”  vừa  bắt phu  phá  rỡ  đình  chùa  miếu  mạo   lấy  gạch  xây  đồn.  “Bước  một”  hoàn  thành,  chúng chuyển  bước hai theo  chiến  thuật  “sâu  đo”  đánh  rộng ra  vùng  du  kích  thực  hiện  âm  mưu lớn,  chiếm  đồng  bằng  bắc  bộ.  Giữa  “hai  bước”  ấy  chúng  dùng  lực  lượng  hương  dũng  làm

“bia” đỡ đạn thăm dò  lực lượng ta. Đám  lính làng,  lính xã “quân  hồi vô phèng” không tập tành,  không  cần  lương  lậu,  được  đi  càn  oai  hơn  mò  cua  đánh  dậm,  vạc  bờ  cuốc  đất,  chỗ nào  cũng  xông  đến,  ngày  nào  cũng  có  thằng  sa  chông,  vấp  mìn  và  động  thấy  có  súng của du kích là bỏ chạy.

Thực tế là thế. “Bộ” chỉ huy miền Tây của huyện chủ yếu là ba xã ngoại bối lại nhận  định hoàn  toàn  ngược  lại.  “Lúc  đầu  địch  mạnh  ta  tạm  lui.  Hiện  nay  địch  đang  suy  yếu,  tinh thần  bạc  nhược  có  nguy  cơ  tan  rã,  việc  “nhổ”  bốt.  Thiệt  sẽ  không  khó  khăn  gì,  chỉ  cần chúng  ta  củng  cố  lòng  tin  cho  toàn  dân  không  sợ  địch  thì  nhất  định  địch  phải  sợ  ta.  Ta thắng,  địch  thua  là  không  thể  khác  được”.  Tất  nhiên,  rồi  hàng  chục  năm  sau  ta  cũng thắng,  địch  cũng  thua,  vùng  ngoại  bối  cũng  được  giải  phóng  như  tất  cả  mọi  làng  xã. Nhưng  lúc  này  có  thể  tránh  được  sự  thảm  sát  tang  thương  không?  Cái  nhận  định  như

“đinh  đóng  cột”  không  ai  được  phép  mở  mồm  thì  thầm  ngược  lại  có  thể  thay  đổi  được không?. Sau trận này chỉ được rút kinh nghiệm là “chủ quan khinh địch”. Các đồng chí ấy vẫn không ai làm sao, vẫn là những người lãnh đạo chủ chốt của huyện của tỉnh sau này, còn ba xã ngoại bối năm nào cũng cứ đến ngày 3 tháng 5 ta (hôm ấy là 21-6 dương lịch) là  ngày  giỗ  trận  của  121  người.  Sau  khi  cho  bọn  phòng  nhì,  chỉ  điểm  “Mua  tre”,  “bán chuối”,  “hoạn  lợn”,  “hàn  nồi”  dò  từng  hang  cùng  ngõ  hẻm  và  biết  chắc  làng  nào,  xã  nào cũng  nhơn  nhơn  tuyên  bố:  “Bọn  Tây  bốt  Thiệt  có  biến  thành  những  con  chuột  nhắt  cũng không  chui  lọt  hàng  rào  để  vào  đây”,  chúng  đánh  úp  bắt  gọn  bốn  trong  số  sáu  trung  đội du  kích  mà  không  hề  mất  phát  súng  nào.  Tất  cả  121  người bị chặt  đầu  bêu  trên  cọc  cắm dọc  đê  quai  từ  miếu  làng  Cuội  đến  cuối  xã  ngoại  Hạ  ấy,  được  nhận  định  kín  đáo  ở  trong báo cáo của huyện là “Do lơ là cảnh giác... Không thấy hết...”

1.117 nóc nhà bị đốt  sạch trong ba ngày.  Ngô đỗ ở trong nhà hay còn ở ngoài đồng cũng đều  cháy  thành  than.  Những  “ổ”  du  kích  bị  bắt  rồi,  dân  chúng  mới  kéo  nhau  chạy  đi  lúc trời  còn  tối  đất.  Ai  cũng  biết  địch  đã  vào  làng,  nhà  nọ  bấm  nhà  kia,  luồn  lách  trong  các đường  ngang  ngõ  tắt  bíu  ríu  lặng  lẽ  kéo  nhau  chạy  đi.  Xuống  đến  Xuôi,  trời  đã  xế  chiều, quay mặt nhìn về làng. Những đụn khói ùn ùn bốc lên, mặt ai cũng xám đen, rúm ró như chỉ  bật  lên  câu:  “Nó  đốt  làng  rồi”.  Đêm  đến  nhìn  quầng  lửa  đỏ  cháy  rực  góc  trời  làng mình,  nước  mắt  chảy  ra  như  máu  ứa  từ  ruột  trào  lên,  hai  hàm  răng  cắn  lại  nuốt  nước mắt  như  nuốt  máu  mình  chảy  vào  miệng  mình.  Già  trẻ,  lớn  bé,  đứng  suốt  đêm  nhấp nhóa như lửa cháy trên những khuôn mặt đang tựa vào nhau thành từng làng.

Thằng  Hiếu  đứng  bên  mẹ  nó.  Từ  sáng  đến  giờ  nó  không  ăn  gì  chỉ  vì  mẹ  không  ăn  thì  nó cũng nhịn. Nó không rời mẹ nó bước nào. Đến nửa đêm nó lay tay mẹ nó:

- Con đi về mẹ ạ.

Chị Đất giật mình nhìn con. Phần  lo bụng  mang dạ chửa, ở cái tháng thứ  ba đầy trắc  trở, phần sợ con lại cảm đói, hai chân run run chị phải ghì lấy tay nó:

- Mẹ còn sung sướng lắm đấy hở con?

- Con về xem nhà mình còn không? Mấy lị xem bác Từ gái với nhà bác Mỡ có tin tức gì?

-  Mẹ  cũng  sốt  ruột  lắm.  Nhưng  để  đợi  xem  binh  tình  thế  nào.  Mẹ  con  mình  đi  một  mình sao được.

Chị  lần  tay  nải  lấy  ra  những  bắp  ngô  luộc  đã  cứng  đanh  lại  và  mấy  củ  khoai  lang  cũng luộc  từ  tối  qua.  Là  luộc  để  sáng  nay  mẹ  con  mang  đi  đào  hầm  trú  ẩn  chứ  biết  đâu  là  nó càn đến. Chị dỗ dành cho con ăn. Thằng bé lại dỗ dành lại mẹ nó.

-  ừ  nào,  mẹ  thích  ăn  cái  này  -  Chị  rút  hai  củ  khoai sống  ở  thúng,  lấy  tay  xoa  xoa  rồi  cắn ăn  ngon  lành.  May  mà  lần  này  chị  lại  thèm  khoai  sống,  không  thèm  đất  như  lần  trước. Chị giục con.

-  Ăn  được,  cứ  ăn  hết  con  ạ.  Tằn  tiện  cũng  được  dăm  bữa.  Không  lo.  Nếu  còn  ở  đây...  Độ này người ta đang dỡ khoai chiêm. Tháng sáu dỡ lạc.

Thằng  Hiếu  biết  ngay  là  mẹ  nó  nghĩ  đến  chuyện  đi  mót  khoai,  mót  lạc,  nó  đòi  mẹ  phải cho  nó  đi  cùng,  nếu  không,  nó  về  dỡ  khoai,  bẻ  ngô  ở  nhà.  Hai  mẹ  con  rì  rầm  an  ủi,  dỗ dành  nhau,  tựa  vào  vai  nhau  ngồi  thiếp  đi  từ  lúc  nào  không  biết.  Sáng  ra,  có  đến  hàng dăm  bảy  chục  cán  bộ  đoàn  thể,  ngành  giới  của  huyện,  của  tỉnh  cũng  phờ  phạc  đau  đớn đến  an  ủi,  động  viên  từng  “làng”.  Mỗi  làng  được  riêng  từng  khu.  Đồng  bào  sở  tại  sẵn sàng  nhường  cơm,  xẻ  áo,  xếp  dọn  nhà  cửa  đón  bà  con  tản  cư.  Khắp  nơi  trong  huyện, trong  tỉnh  ngùn  ngụt  căm  hờn  giặc  Pháp  dã  man  tàn  sát  nhân  dân.  Bao  nhiêu  thư  từ, quân  áo,  gạo,  khoai  ở  khắp  nơi  gửi  đến  chia  sẻ  nỗi  đau  và  cứu  trợ  cho  đồng  bào  ngoại bối khỏi bị đói, rách.  Nỗi đau thương tang tóc và nỗi hận thù của dân ngoại bối vẫn ngùn ngụt  bốc  lên  như  lửa.  Nhưng  giặc  Pháp  tàn  bạo  vẫn  cứ  “nuốt”  dần  hết  khu  tự  do  của đồng  bào.  Làm  sao  có  thể  chạy  đi  xa  mãi?  Người  nông  dân  rời  khỏi  đồng  ruộng  như  cá rời  khỏi  ao  chuôm  làm  sao  chịu  nổi.  Huyện  lại  có  chủ  trương  “bám  đất,  bám  làng”.  Du kích  cũng  bám  dân,  bám  địch  để  chiến  đấu.  Nhân  dân  lục  tục  trở  về  làng  cũ  trên  những nền  tro  tàn,  cỏ  hoang  mọc  lút  đầu  người.  Ông  Từ  chưa  xong  lớp  học  bẩy  ngày  ở  tỉnh, được  phép  về  tìm  dân  làng  ở  chỗ  tản  cư.  Ông  ứa  nước  mắt  vì  nhục  và  đau,  định  củng  cố lại  lực  lượng  du  kích  trở  về  trả  thù,  nhưng  trên  không  cho  phép  manh  động.  Bây  giờ huyện  quyết  định  ông  và  tất  cả  cán  bộ  du  kích  các  xã  ngoại bối  trở  về  hoạt  động  bí mật. Ông  cho  người  bắt  mối  để  Ngoại  Thượng  lập  tề.  Chủ  trương  là  lập  làng  tề  giả  vờ.  Cốt  để dân  làng  yên  ổn  làm  ăn  sinh  sống  và  cách  mạng  gây  dựng  lại  cơ  sở  trong  lòng  địch.  Xã ủy  hội tề,  hội đồng  hương  chính,  bảo  an  hương  dũng là  của  ta, do  ta  lập  nên.  Thế  nhưng cũng  như  các  làng  xã  khác,  ở  đâu  cũng  có  kẻ  phản.  Những  kẻ  tham  lam,  ngu  si,  vô  học hoặc  biết  dăm  ba  chữ  mà  bất  tài,  hèn  hạ  không  bao  giờ  dám  đứng  thẳng  người,  đàng hoàng,  khẳng  khái  trước  quan  trên,  thì  bằng  cách  gì  nó  cũng  chui  lủi,  luồn  lọt,  hầu  hạ, nịnh  hót,  làm  bất  cứ  một  việc  gì mà  mọi sinh  vật  ở  trên  đời này  làm,  để  được  tựa  vào kẻ khác.  Ôm  chân  hay  núp  bóng,  làm  tôi  tớ  hay  chỉ  được  tin  dùng  hờ  hững  thì  cũng  chỉ  cốt tìm  lấy một chỗ dựa dẫm. Không có chỗ dựa dẫm, kẻ đó không bao giờ thành người.  Thế là  làng  có  phòng  nhì,  chỉ  điểm.  Làng  nghèo  thì  thằng  chỉ  điểm  cũng  rủi  ro.  Chỉ  cần  một cái  vỏ  hộp  sữa,  vỏ  hộp  thịt  của  Tây  vứt  lại  là  đủ  có  thể  xuất  hiện  sự  ước  ao  thèm  muốn có  được  những  thứ  ấy  đem  về  đục  lỗ  cho  cán  vào  làm  gáo  múc  nước,  hoặc  đựng  khoai, đựng  canh  mang  ra  đồng.  Làng  trên,  xóm  dưới  xô  xát,  hằn  thù  nhau  cũng  chỉ  vì  tranh cướp  nhau  cái  vỏ  đựng  hộp  sữa,  vỏ  hộp  thịt  lính  Tây  vứt  lại  sau  đêm  “ba  tui”  phục  kích Việt  Minh  ở  quanh  làng.  Những  thứ  ấy  ở  hàng  rào  bốt  Thiệt  thiếu  gì.  Chịu  khó  đi  phu  lên đồn là lấy được. Nhưng cũng phải luồn lọt, làm quen, hoặc nịnh bợ tán tỉnh gì đấy thì mới được  đến  bên  hàng  rào  mà  nhặt,  mà  xin.  Khốn  khổ  khốn  nạn  cho  ba  thằng  phòng  nhì  ở làng  Cuội.  Chúng  nó  trở  thành  tay  sai  cho  Tây  phản  lại  bà  con,  đồng  bào  là  bắt  đầu  từ những  cái  vỏ  ống  bơ  ấy,  có  ra  tấm,  ra  miếng  gì  cho  cam.  Đã  là  phòng  nhì  là  phải  có  cái mũi  thính  nhạy  như  con  chó  béc  giê  và  hơn  cả  con  chó  béc  giê  để  ngửi  thấy  Việt  Minh  ở bất  cứ  chỗ  nào  trong  cái  tổng  Cuội  này  (lấy  lại  tên  ngày  xưa,  bỏ  hết  những  tên  do  Việt Minh  đặt).  Chỉ  trong  vòng  tám  tháng,  kể  từ  tháng  tám  năm  1948  đến  cuối  tháng  năm

1949  lần  lượt  các  cán  bộ  bí  mật  và  du  kích  chưa  ra  đầu  hàng  hoặc  đầu  hàng  giả  vờ  đều bị  bắt,  bị  giết  không  còn  sót  một  ai,  không  ai  chạy  khỏi  vùng  ngoại  bối.  Làng  Cuội  và những  làng  khác  trong  tổng  Cuội  bước  vào  thời  kỳ  đen  tối  mà  không  ai  có  thể  hình  dung nó lại đến mức như thế.

Đêm  ập  xuống.  Thằng  Hiếu  chưa  mớm  hết  một  củ  dong  riềng  cho  đứa  em  chưa  đầy  một tuổi  thì  chó  cắn  cùng  với  tiếng  người  kêu  đã  xồ  lên.  Hiếu  vội  vàng  mớm  nốt  miếng  dong riềng  cuối  cùng  gọn  ghẽ  như  nhổ  một  miếng  nước  bọt  vào  mồm  em  rồi  ôm  nó  đứng  nép vào  cái  xó  lán  lợp  lá  mía.  Tiếng  người,  tiếng  chó  đã  xô  về  chỗ  bờ  rào  nhà  bác  Từ.  Tiếng chân chạy rầm rập. Ba bốn tiếng quát táp vào cửa lều cùng với ánh đèn pin loang loáng:

- Con mẹ Đất đâu?

- Con Việt Minh cái đâu rồi.

Một người chạy tọt vào lán quát rất hách:

- Đất!

Đứa bé giật thót người, khóc. Thằng Hiếu ôm chặt lấy em.

- Con giặc cái lại đi liên lạc với Việt Minh rồi hả? Thằng Hiếu nói:

- Mẹ cháu đi lên đồn trình diện.

- Diện mạo cái mả mẹ mày. Sao giờ chưa về?

Một người khác túm tóc thằng Hiếu đập vào tường:

-  Mẹ  mày  kẻng  gái  thế,  ở  lại  cho  ông  đồn  trưởng  dùng  rồi.  Thằng  Việt  Minh  con  liệu  mà mang em đi ngủ đi con ạ.

Người khác:

- Con mẹ mày cũng sướng. Toàn Việt Minh với phản động đầu sỏ mê... dùng... ùng... Người khác:

- Ông đồn trưởng không cẩn thận lại mù mắt như  lão phán con cụ tổng thì khốn. Con mẹ này nó “giảo quệt” lắm.

Trong  đám  bảo  an,  hương  dũng  lốn  nhốn  ấy  trước  đây  hầu  hết  cũng  là  hội  viên  nông dân,  là  du  kích,  thanh  niên  cứu  quốc  hoặc  là  thiếu nhi  lớn  lộc  ngộc  trong  đội thằng  Hiếu. Chúng  cũng  hò  hét,  hô  hào,  cũng  rào  làng,  đắp  ụ,  ào  ào  sống  chết  với  giặc.  Thế  mà  bây giờ!  Bao  nhiêu  nỗi  tức  nghẹn  không  tranh  cãi  với  đám  hương  dũng,  bảo  an  được,  thằng Hiếu  ấm  ức  khóc  òa  lên  khi mẹ  nó  về.  Hỏi  thế  nào  con cũng  không  nói,  dỗ  mãi nó  không nín, chị cũng tức tưởi khóc bảo:

-  Có  chuyện  gì,  con  phải  bảo  mẹ.  Bây  giờ  chỉ  còn  mấy  mẹ  con  với  nhau.  Con  cứ  thế  này mẹ sống làm sao được hở con. Con chả thương mẹ tí nào cả!

- Sao con lại không thương.

- Thương thì có chuyện gì phải nói để mẹ còn liệu.

Thằng  Hiếu  chùi  nước  mắt  kể  lại  cho  mẹ  nó  nghe  chuyện  bọn  hương  dũng  nói  bậy.  Chị hỏi con:

- Có lúc nào con sợ mẹ như thế không?

- Chẳng đời nào. Nhưng nghe chúng nó nói con không chịu được.

Dù  còn  ngồi  “dãi  bày”  với  nhau  bao  nhiêu  cũng  không  thể  nào  quên  từ  sáng  đến  giờ ngoài  hai  củ  dong  riềng  luộc  cho  thằng  em  thì  hai  mẹ  con  vẫn  “nồi  lạnh,  bếp  tắt”.  Chị giục  con  thái  vài  củ  khoai,  lấy  dúm  gạo  nấu  bát  cháo  húp  cho  đỡ  xót  ruột.  Mẹ  mệt  quá. Thằng  Hiếu  bảo  sợ  đốt  lửa  lên  nó  lại  cho  là  mình  làm  ám  hiệu  cho  Việt  Minh.  Mẹ  bảo,  kệ xác nó muốn làm gì thì làm.

Hai  mẹ  con  đã  liều  lĩnh  bất  chấp  vẫn  phải  lấy  nong  che  cửa.  Khốn  nỗi  cái  “nhà”  này  chỉ có  một  phía  gá  vào  tường  cũ  còn  ba  bên  đều  thưng  bằng  lá  chuối  khô  và  cây  ngô  khô, không  thể  chỉ  che  cái  cửa  mà  bịt  được  ánh  lửa  khỏi  thoát  ra  ngoài.  Thành  ra  khi  mẹ  vừa bế  em  nấu  cháo,  thằng  Hiếu  phải  lấy  chiếc  chiếu  của  ba  mẹ  con  nằm  che  lấy  phía  ngoài đường.  Một  cái  “nhà”  chỉ  vừa  đựng  được  cái  hòm  gian,  và  cái  chõng  tre.  Cả  hai  đều  dìm xuống  ao,  khi  chạy  loạn  về  mới  vớt  lên.  Cái  chõng  là  chỗ  nằm  của  mùa  hè  và  cái  ổ  lá chuối  là  của  mùa  đông.  Một  khoảng  vừa  bằng  cái  chõng  làm  bếp.  Bếp  đun  toàn  lá  tre khô.  Trên  dưới  cũng  toàn  lá  khô.  Đất  ra  khỏi  nhà  là  lo  con  vừa  trông  em  vừa  lúi  húi  củi lửa.  Cũng  may  giời  còn  thương  tình  cảnh  ngộ  mẹ  con  Đất  nên  không  xảy  ra  chuyện  gì. Húp được bát cháo ấm bụng, nỗi ấm ức lại nổi lên, thằng Hiếu hỏi:

- Sao tối nay mẹ lại về muộn?

Còn  gì  nhục  nhã  hơn  khi  sự  nghi  ngờ  khinh  bỉ  lại  ở  ngay  trong  đứa  con  đứt  ruột  của mình.  Chị cố  nén  lại,  nói ôn  tồn  với con  là  thằng  đồn  trưởng  giữ  lại hạch  sách  tại sao,  tối qua  chị  lại  bỏ  không  đến  trình  diện.  Hai  mắt  thằng  Hiếu  gầm  gầm  cúi  xuống  như  cố  nén sự  uất  ức  với  cái  chuyện  trước  đây  của  mẹ  nó.  Tất  cả  những  nhà  có  chồng  con  đi  Việt Minh,  chưa  rõ  đích  xác  đã  chết hoặc đi tù,  vợ  và  các con  đến  tuổi 18  ngày  nào  cũng phải lên  đồn  trình  diện.  Khi  các  xã  ngoại  bối  chưa  xây  đồn  hương  dũng,  những  người  đi  trình diện  phải  lên  tận  bốt  Thiệt.  Đặc  là,  con  vợ  cả  tổng  Lỡi,  người  tổng  này  nhưng  ra  Hà  Nội ăn học từ bé, bây giờ về làm thông ngôn cho tên quan hai đồn trưởng. Chính những ngày Đất  phải  đến  ngủ  “trình  diện”  ở  đồn  Tây,  thằng  Đặc  đã  giở  trò  mất  dạy,  Đất  lấy  kim băng,  đâm  mù  mắt  ngay  khi  nó  vừa  xấn  đến  chị.  Đáng  nhẽ  phải  xử  bắn.  Không  hiểu  thế nào  mà  chị  lại  được  tha  về  trình  diện  ở  xã.  Năm  tháng  nay  tổng  Cuội  xây  đồn  hương dũng  và  rào  chéo  cánh  xẻ  liên  hoàn  các  làng.  Những  người  bị  tình  nghi  là  du  kích  “hai mặt”  và  vợ  Việt  Minh  chiều  chiều  phải  đến  trình  diện  và  ngủ  đêm  ở  đồn.  Thằng  đồn trưởng  là  cháu  vợ  Thống  Bứt.  Thống  Bứt  là  xã  ủy  tề  do  ta  dựng  lên.  Nhưng  lão  không phải  là  người  của  ta,  cũng  không  phải  là  kẻ  làm  tay  sai  cho  địch.  Nhà  lão  vốn  là  loại  có tiếng  làm  nghề  đồng  bóng.  Bố  làm  ông  đồng,  con  là  con  thống.  Cả  tổng  biết  đến.  Bố  về già  giở  chứng,  dân  làng  và  ngay  cả  con  cháu  trong  nhà  cũng  không  ưa.  Nhưng  chấp  các cụ già có khác gì chấp trẻ con. Cụ đồng khó tính thì Thống Bứt không bao giờ nề hà. Việc gì ai cần,  ới một  tiếng  là  Thống  Bứt  đi ngay.  Sẵn  kinh  kệ  ở  sách, lại đi theo  ông  cụ  nhiều năm  lão  thuộc  ối,  biết  hết  cung  cách,  ai  thích  đâu,  lão  chiều  đấy,  việc  gì  phải  khó  khăn. Gia  chủ  được  an  ủi  mà  mình  thì  được  đánh  chén  say  sưa.  Thế  là  sướng.  Lúc  say  lên  lãoquát tháo lung tung,  đe đánh, đe giết bất cứ  ai nhưng chẳng bao giờ đụng đến lông chân ai  nên  chẳng  ai  chấp.  Nói  gọn  lại,  lão  là  người  “không  bụng  dạ”  nào  hại  ai.  Kẻ  không  có âm  mưu,  không  ham  quyền  lực.  Dân  bảo  ra  làm  xã  ủy  để  che  mắt  địch  thì  lão  làm.  Làm xã  ủy  cũng  oai  ra  phết.  Có  triện.  Ký  cái  giấy,  cộp  triện  là  được  bữa  chén  rồi.  Mà  mình không mất gì. Mà dân được việc, chả thích à? Cứ thế ông làm. Ai không thích thì làm  lấy. Ông  lại  đi  cúng.  Ngày  vài  ba  đám  túy  lúy  mà  vẫn  được  trọng  vọng.  Vậy  thôi.  Xã  ủy  với thầy  cúng  đã  chắc anh  nào  hơn anh  nào.  Thực  bụng,  ông thấy  làm  thầy  cúng  thuận  hơn. Ông  thuộc  mọi  quy  cách  phù  phép.  Làm  xã  ủy  nhiều  lúc  khó  bỏ  mẹ.  Ông  Tây  sai  một đằng,  ông  ta  bắt  một  nẻo,  chả  biết  đường  nào  mà  lần.  Lúc  mới  ra  làm,  ông  có  hai  người giúp  việc ở hai phía.  Việc gì bên “ta”  làm  cho dân khỏi khổ thì “đồng chí”  Cu Từ  bảo  ông. Việc  bên  Tây  đã  có  thằng  Bạt  cháu  vợ  nó  làm.  Lên  đồn,  xuống  phủ  nó  cũng  bẩm  báo hộ. Ông không phải làm gì. Sướng. Mấy tháng sau, lính Tây đến bắt ông Cu Từ cho đi tù, ông xin  thế  nào  cũng  không  được.  Không  hiểu  làm  sao  quan  Tây  thóc  mách  hết  mọi  chuyện của  bạn  ông,  ông không  sao  cãi lại.  Ông  uất.  Rồi tự  nhiên  thằng  cháu  vợ  ông làm  trưởng đồn  hương  dũng  trông  coi  cả  tổng.  Mọi  việc  của  ông  là  nó  sai  bảo  chứ  không  phải  quan Tây. Nhưng ông không sợ. Khi ông được biết đích xác nó là thằng chỉ điểm bắt ông Cu Từ và những cán bộ khác, ông đã chửi thẳng vào mặt nó:

-  Ông  nói  cho  mà  biết  nhá.  Nhà  ông  có  mạt  vận  đến  đâu  cũng  không  đến  nỗi  hèn  hạ  đi làm  thằng  chỉ điểm  đâu  nhá.  Hàng  xóm  láng  giềng  thật  thà,  đùm  bọc  nhau  mới khó,  làm cái thân  thằng  rình  mò  thì thụt  thì khó  gì  mà  cứ  nhắng  nhít  cả  lên.  Mày  có  làm  đến  quan năm,  quan  bảy  thì  ông  cũng  không  quên  cái  ngày  bám  đít  ông  lên  đồn  nhặt  mấy  cái  vỏ ống  bơ  đem  về  cho  vợ  mày  ngồi  ở  đầu  chợ  Quán  bán  đâu.  Cho  nên  ông  thấy  cái  gì  thất lương  tâm  là  ông  không  làm.  Mày  có  bắn  ông  ông  cũng  đấm  dái  vào  cái  thứ  chánh  đồn của mày.

Một lần khác. Ngày đầu tiên Đất về trình diện và phải ngủ lại ở đồn, thống Bứt đi với bốn bảo an đến đồn quát:

- Con mẹ Đất! Đêm hôm không về với con còn ở lại đây làm gì? Thằng đồn trưởng lạnh lùng:

- Nó phải ở đây, sáng mai mới được về.

- Lệnh của ai?

- Tôi.

- Anh bắt nó ở đây, đêm con nó bậy ra, ai bốc cứt cho con nó?

- Ông không được nói láo.

Như không nghe thấy lời thằng Bạt, ông lại quát:

- Con mẹ Đất, đứng dậy. Về!

Vốn  chỉ  chực  lao  ra  khỏi  đồn  kêu  la  ầm  ĩ  từ  khi  nó  bắt  ở  lại,  lúc  này  được  thể,  Đất  đứng dậy.

- Ngồi xuống!

- Về. Ông cho về. Ông là xã ủy. Bắt người xã ông, phải có lệnh của ông.

Lão vừa nói vừa đứng chắn mặt Bạt. Đất cứ thản nhiên đi ra. Thằng Bạt quát:

- Chúng bay, trói nó lại.

- Thằng nào đụng vào, ông cho xơi tặc đạn.

Lão  làm  xã  ủy  được  phát  một  quả  lựu  đạn  phòng  thủ.  Lão  sợ  nó  nổ  nên  đã  nhờ  ông  Từ tháo  kíp  từ  khi  mới  mang  về.  Đi  đâu,  kể  cả  đi  cúng  vẫn  để  lựu  đạn  trong  túi.  Nhiều  khi uống  rượu  say  nằm  ngủ,  lựu  đạn  lăn  long  lóc  ở  chiếu,  chủ  nhà  kêu  rú  lên.  Lão  mở  mắt thản  nhiên  cầm  lựu  đạn  để  lên  giữa  bụng  làm  mọi  người  khiếp  vía.  Từ  đấy  lão  nổi  tiếng:

“Xã ủy xã Cuội thế mà liều, coi mạng sống của mình cứ như bỡn”.

Đám  hương  dũng  theo  lệnh  Bạt  xô  ra  định  túm  Đất  lại  thì  bốn  người  bảo  an  xã  Cuội  cản họ  và  lão  thống  Bứt  giơ  lựu  đạn  ra  làm  họ  sững  lại  nhìn  vào  đồn  trưởng.  Thằng  đồn trưởng  có  thể  giật  lấy  quả  lựu  đạn  trong  tay  thống  Bứt  một  cách  dễ  dàng  mà  không  hề xảy  ra  chuyện  gì.  Nhưng  hắn  ngại.  Thứ  nhất,  đám  bảo  an  lão  mang  theo  thì  một  thằng con  trai  lão,  một  thằng  con  trai  lão  cu  Mỡ  tên  là  Nạc  còn  hai  thằng  kia  đều  là  cháu  ruột của  lão.  Làm  căng,  có  thể  xảy  ra  đánh  lộn  giữa  bảo  an  với  hương  dũng  thì  còn  mặt  mũi nào với quan đồn Thiệt. Thứ hai, con Đất đã làm một việc tầy trời ở bốt Thiệt với con tỉnh trưởng, dù là tỉnh trưởng có thương con mẹ Đất là người cùng làng thì cũng phải đau xót, nhục  nhã  và  căm  uất  kẻ  đã  hại  đứa  con  trai  mình.  Thế  mà  con  Đất,  vợ  thằng  Việt  Minh đầu sỏ ở vùng này lại được tha về, chỉ phải trình diện ở đồn sở tại?

Biết  Bạt  có  cái  phút  khó  xử  ấy,  tên  đồn  phó  cùng  nghề  chỉ  điểm  với  Bạt  từ  đâu  chạy  vào can: “Xin anh Bạt bình tâm lại, tối sẽ cho anh em làm việc này”.

Hắn xẵng giọng:

-  Ông  Bứt,  cất  lựu  đạn  đi.  Tưởng  dọa  được  chúng  tôi  hả?  Chúng  tôi  chưa  “rờ”  đến  ông đâu.

- Có rờ vào d... ông này.

Thống  Bứt  vừa  đút  lựu  đạn  vào  túi  áo  vừa  ra  khỏi  cổng  đồn,  bỏ  lại  sự  dọa  dẫm  cốt  lấy mẽ của thằng Bạt.

- Được. Tao chưa tha đâu.

Lão Bứt cần đếch gì. Con mẹ Đất nó về được với con nó là lão vui rồi. Mày muốn nó gì kệ cha mày, ông thèm chấp à?

Ông  tổng  Lỡi  (dân  làng  vẫn  quen  mồm  gọi  thế)  về  thăm  tổng  Cuội  đã  là  đột  ngột,  qua mồm  làng  Cuội  nó  càng  trở  nên  li  kỳ,  bí  hiểm  rất  vô  căn  cứ.  Chẳng  hạn:  ông  ta  mới  là tỉnh  trưởng,  người  làng  bảo:  ông  ấy  là  Thủ  hiến  Bắc  Việt.  “Chồng  chị  Đất,  ông  Kiêm  ý, bây  giờ  chỉ  huy  đại  đoàn  quân  Việt  Minh,  ông  tổng  Lỡi  muốn  dụ  về  quy  phục  quốc  gia nên  về  dụ  vợ  con  trước”.  Lại  đồn:  ông  tổng  Lỡi  về  kỳ  này  truy  tìm  xem  ai  là  người  chủ mưu  phá  kho  thóc  nhà  ông  ấy.  “Kỳ  này  không  khéo  ông  ta  móc  họng  cả  làng,  cả  tổng chứ chả chơi”.

Thống  Bứt  vẫn  dở  say,  dở  tỉnh,  dở  khôn,  dở  dại,  nửa  thật  nửa  giả  thế  mà  khôn  ra  phết. Lão  biết  sự  đồn  ấy  láo  toét.  Lão  kệ.  Càng  đồn  việc  lão  làm  càng  oai.  Lão  biết  thằng  Bạt thì  thọt  với  đồn  Tây,  cho  lão  nghỉ,  nó  kiêm  chức  xã  ủy  xã  Cuội  rồi  đưa  bác  ruột  nó,  lão móm  ăn  tham  ra  làm.  Nhẽ  ra  nó  thay  rồi.  Đột  cái,  trên  sức  về,  tất  cả  mọi  việc  phải  xếp lại,  sửa  soạn  đón  quan  trên.  Rồi  ông  được  đồn  Tây  gọi  lên,  đích  thân  tên  quan  hai  bảo: Xã  ủy  và  các  bô  lão  xã  Cuội  phải  đứng  ra  đón  rước.  Hương  dũng,  lính  các  đồn  quanh vùng phải càn quét lại dăm bảy lần rồi phải canh gác, tuần tiễu ngặt nghèo và nghiêm trị kẻ nào có hành động chống phá. Tống giam bất cứ kẻ nào có hành động gì khả nghi. Quan  trên  là  ai?  Chưa  biết.  Mà  ông  cũng  chẳng  cần  biết.  Quan  trên  nào  chả  thế.  Ông thiết  quái  gì  họ.  Anh  em  bác  cháu  nhà  Bạt  nó  định  “chơi”  ông,  ông  cũng  đếch  cần.  Để cho chúng nó biết ngay việc tầy đình ấy ông cũng chẳng coi là quái gì. Nó cũng phù phép như  cái  nghề  thầy  cúng  của  ông.  Lạ  gì.  Thế  là  ngày  nào  lão  cũng  mặc  quần  trắng,  áo the,  đội  mũ  cát  trắng  rộng  vành,  cắp  guốc  ở  nách,  chống  gậy  ba  toong.  Một  người  lốc thốc,  nghiêng  ngả,  tuệch  toạc  như  lão,  mà  ăn  mặc  nghiêm  chỉnh  thì  buồn  cười.  Càng sang trọng, sạch sẽ càng buồn cười. Lão chạy lên đầu làng, lao xuống cuối xã hò hét, réo gọi, hô hoán như một thằng mõ bắt các xóm, làng phải quét tước, dọn dẹp đường ngang, ngõ  tắt,  lau  chùi  đánh  rửa  đồ  thờ,  đồ  tự,  cờ  quạt  ở  đình,  ở  miếu,  nam  phụ  lão  ấu,  đều phải vá  víu,  giặt  giũ,  mỗi người phải có  một  bộ  quần  áo.  Tất cả đều  phải sẵn  ra,  sắp  làm một  việc  hệ  trọng  như  là  mở  hội,  như  là  rước.  Lão  càng  làm  ra  nghiêm  ngặt,  oai  vệ,  dân làng  càng  buồn  cười.  Nhưng  lại  nghe  lão  răm  rắp.  Nào,  mọi  việc  xem  có  đâu  ra  đấy không?  Lão  cũng  kinh  chứ  lị.  Sợ  gì!  Quan  trên  hóa  ra  là  tổng  Lỡi,  nay  là  quan  tỉnh trưởng,  oai  phong,  lẫm  liệt.  Hàng  chục  xe  cam-nhông  đỗ  lại  trên  mặt  đê.  Quan  tỉnh trưởng  đi  bộ  giữa  hai  hàng  cờ  quạt,  kèn  trống  linh  đình.  Từ  nửa  đêm,  dân  các  làng  đã được  thúc  ra  miếu  ông  Cuội  điểm  mục  xem  đã  đủ  đầu  người  được  phân  bổ  chưa?  Điểm mục xong, phải xếp hàng thử. Đứng thử, ngồi thử, hoan hô thử, vẫy cờ thử, cả nhỡ khi bí quá  không  chịu  được,  cũng  phải  thử  cách  đi  đái,  đi  ỉa  trước  mặt  quan  như  thế  nào  mà

không  lộn  xộn,  không  được  để  quan  thấy.  Tập  dượt  xong,  lốc  nhốc  đi như  chạy  vào  chầu chực ở chân đê. Chưa sáng hẳn, người từ  đâu đến nghìn nghịt. Cả lính, cả dân, cả cha cố lẫn sư  sãi cũng xếp hàng thử, vẫy cờ và vỗ tay thử. Đứng đầu là đội kèn bu dích của nhà xứ  Gáo.  Vừa  xếp hàng  vừa  tập  thử  tò loe  tí  loét  ỏm tỏi.  Rồi đến lính  bảo  chính  đoàn,  lính dõng (ba-ti-dăng) hương dũng, bảo an tua tủa súng, búp đa, giáo mác cũng tập nâng lên hạ  xuống  băm  bắp  tiếng  tay  đỡ  và  tiếng  thình  thịch  nện  xuống  đất.  Rồi  đến  trưởng  trùm và  con  chiên,  sư  sãi  và  các  vãi.  Rồi  đến  hội  đồng  hương  chính  và  dân  chúng  các  làng. Ông  tổng  dành  cho  xã  Cuội  cái  vinh  dự  lớn  lao  là  xã  uỷ,  hội  đồng  hương  chính  và  các  cụ bô  lão  xã  này  không  phải  đứng  ở  trong  hàng  mà  lên  đứng  trên  mặt  đê,  chờ  quan  đến. Nhưng các cụ cũng phải đi với dân làng vào đê. Từ nửa đêm các cụ đã đội khăn xếp, mặc quần  cộc,  còn  quần  trắng,  áo  the  khoác  lên  cổ,  guốc  cắp  ở  nách,  khòng  khòng  vừa  chạy vừa thở lên đê, dứt nắm cỏ khô chùi chân rồi đi guốc, mặc áo, mặc quần, khoanh hai tay trước  ngực  chờ  đón  ông  quan  làng  mình.  Đứng  tê  cả  chân,  xụn  cả  xương  sống  mãi  chín giờ  rưỡi  (ấy  là  nghe  lính  họ  nói)  xe  tỉnh  trưởng  và  quan  hai  Pháp  ở  đồn  Thiệt  đi  giữa những  xe  cam-nhông lính  hộ  vệ  đến  nơi.  Các  cụ  già  tưởng  chỉ giống  trẻ  con  hay  dỗi,  hóa ra  cả  cái  bệnh  đi  đái  cũng  giống  nhau.  Các  cụ  đứng  khoanh  tay,  trẻ  con  thì  cầm  cờ  vàng ba  sọc  đỏ  quay  đi,  “tương”  ngay  xuống  bờ  cỏ  rồi  vội  vàng  nhét  nó  vào  chỗ  cũ,  quay  lại thản  nhiên  như  không  hề  có  chuyện  gì  xảy  ra.  Cả  các  cụ  và  các  cháu  đều  làm  việc  đó bốn  năm  lần  mà  vẫn  chưa  thấy  quan  lớn.  Giờ  tây  của  người  ta  tính  toán  đâu  vào  đấy,  ai lại  tam  toạng  như  dân  quê  hò  hét  nhau  đi  từ  nửa  đêm.  Sau  quan  chức  cao  cấp  và  bô  lão làng  Cuội  là  chức  sắc  các  tổng.  Rồi  lính  tráng  và  dân  chúng  đứng  thành  hai  hàng  từ  mặt đê  xuống  dốc  như  hai  cái  tay  vịn  cầu  thang  chạy  dài  mãi  đến  tận  miếu  ông  Cuội.  Tỉnh trưởng và quan hai đi giữa những cái mặt cứng như  mo khô vênh ngửa lên của  lính đứng bồng  súng  và  những  cái  đầu  hơi  cúi  chỉ  chực  thưa,  bẩm  của  các  hội  đồng  hương  chính. Trẻ  con  nhảy  lên  hoan  hô  và  ngoáy  tít  thò  lò  những  miếng  cờ  giấy  vàng  ệch.  Các  bà  già và  đám  con  gái  mới  dậy  thì,  thì  mím  chặt  đôi  môi,  hai  mắt  hơi  nhìn  xuống  tước  cái  sức lực còn mạnh mẽ và nước da đỏ như gà trọi của quan lớn. Đi theo sau quan, lốc nhốc tùy tùng  gia  nhân  hầu  hạ  và  bô  lão  làng  Cuội.  Xã  ủy  Bứt  đi  sau  cùng.  Vì  “cái  đuôi”  quá  dài nên  chẳng  ai  để  ý  đến  lão.  Lão  cũng  chả  cần  để  ý  đến  bất  cứ  một  ai.  Lão  chỉ  lướt  mắt nhìn  đám  người  đứng  hai  bên  là  lão  đã  thấy  rệu  rão  cả  người.  Vẫn  những  đàn  ông,  đàn bà, trẻ con người lớn của làng Nhập, làng Nhằng, làng Đại, làng Phù và của các làng Cuội cứ  nhang nhác quen quen như là  lão đã gặp ở hôm ăn tết độc lập, hôm đi nhận thóc trên đê  hoan  hô  Việt  Minh,  đả  đảo  tổng  Lỡi.  Có  cả  những  người  cũng  là  Việt  Minh,  là  du  kích cùng với ông Kiêm, ông Cu Từ. Bây giờ hàng trăm người chết, người tù đày, những người đồng chí của họ còn lại đi bồng súng, ngửa mặt chào. Rồi xum xoe, hô hào khản cổ, chạy theo  mong  được  quan  lớn  nhớ  mặt,  nhận  họ  hàng,  dòng  dõi,  tổ  tông,  nhận  là  cháu,  là em,  là  ở  “chi”  này,  “chi”  kia.  Cái đám  trông  mặt  cứ  tơn  tớn  lên  kia  có  nhẽ  nó  mong  ngày mong  đêm  Việt  Minh  về  đánh  đuổi  Nhật  -  Pháp  cho  nó  thoát  ách  trâu  bò,  cho  nó  có  thóc ăn  để  nó  lại đi  chỉ điểm  giết  Việt  Minh.  Mai  kia  không  khéo  Việt  Minh  kéo  về  nó  lại  ùa  ùa theo tung hô tâng bốc “bảo vệ” Việt Minh  hơn cả những nhà có chồng con bị bắn chết, bị chặt  đầu  bêu  ở  cọc.  Cái  bọn  thời  nào  chạy  cũng  nhanh  ấy,  ông  cứ  gí  dái  vào  mặt  bố  nó, để lên cả giường thờ nhà nó, đừng hòng nhờ ông cúng vái.

Dân  chúng  vẫn  phải  lẽo  đẽo  đi  theo.  Đám  nịnh  bợ  bắng  nhắng  theo  quan  lớn  như  rác rưởi,  dây  dợ  cứ  cuốn  dưới  chân.  Xã  ủy  Bứt  như  cái  đốt  cuối  cùng  của  cái  “đuôi”  đã  đứt hẳn  ra,  rơi  lại.  Gần  đến  miếu  ông  Cuội,  nói  đúng  ra  gần  đến  chỗ  cái  rạp  bắc  trên  nền miếu  tưng  bừng  cờ  quạt,  tự  nhiên  quan  tỉnh  đứng  lại  hỏi  thằng  Bạt.  Vì  nó  đi  ngay  cạnh quan,  quan  hỏi  chứ  không  hề  biết  nó  làm  gì.  Quan  nhìn  vào  hắn  mà  như  nói  trống không:  “Thống  Bứt  làm  xã  ủy  xã  Cuội  hả?  Hay  thật.  Cái  lão  say  ấy  được  cái  tốt  bụng. Nãy  nhìn  thấy,  đâu  rồi?”.  Mọi  người  hốt  hoảng  nhìn  quanh  chưa  biết  nên  nói  thế  nào, quan  chỉ  vào  mặt  Bạt:  “Tìm  đi”.  Nói  rồi  quan  gọi  người  đưa  quan  đi  thăm  lại  cánh  đồng và đầm Cuội.

Thằng  Bạt  vừa  sung  sướng  vừa  hốt  hoảng  xách  súng  chạy  đi.  Hôm  nay  nó  mặc  đồ  Tây, thắt  cà  vạt,  đội  mũ  ca  lô,  đi giày  ống,  trông  như  lính  đồn,  oai nhất  vùng  này.  Được  quan lớn  sai  là  diễm  phúc  lớn  cho  nhà  nó.  Nhưng  giá  lão  thống  gàn  ấy  ở  đâu  đây,  chứ  không phải  còn  cách  đến  nửa  cây  số  thế  kia.  Ăn  mặc  đại  lễ  mà  phải  chạy  đi,  quần  áo  xốc  xếch, mồ hôi đầm đìa còn ra làm sao. Chạy đến nơi, hắn thở hổn hển quát:

- Ông có biết cụ lớn đến nơi rồi không?

- Sao lại không?

- Mà ông còn đứng đây? Coi trời bằng vung thật! Có nhanh nhanh lên không?

Thống Bứt định nhân dịp đón rước linh đình, “chơi” lại cánh nhà thằng Bạt cho nó biết tay ông  không  phải  là  đụt.  Nhưng  nhìn  cái  cảnh  nó  đã  làm  ông  rã  rời,  ông  cũng  đếch  thiết nữa. Ông vẫn đủng đỉnh nói gióng một:

- Về đi. Đằng này mỏi chân. Nghỉ đã.

- Lại say rồi phải không?

- Say cái mả thằng bố mày. Từ sáng đến giờ đái ra mà uống à?

Thằng  Bạt  gạt  súng  ra  khỏi  vai,  chĩa  vào  mặt  lão.  Lão  vẫn  không  thèm  nhìn  nó.  Nó  biết khó  mà  dọa  được  cái  lão  điên  điên  khùng  khùng  này.  Nó  cũng  không  thể  hiểu  tại  sao quan  lớn  không  hỏi  ai,  chỉ  nhớ  đến  lão,  bắt  nó  phải  đi  tìm.  Nó  cắn  răng  lại  nén  nhục, khoác súng vào vai, ngồi xuống gần như quỳ cạnh lão:

- Cháu lạy chú. Quan lớn bảo cháu phải mời bằng được chú về.

- Bảo quan, lão ấy bị cảm, đang đánh gió.

- Nhưng còn tiếp quan? Hôm nay  là  quan  về thăm quê hương,  quan muốn gặp  lại bà  con làng xóm, thì xã Cuội phải đứng ra nghênh tiếp.

- Xã Cuội còn ối. Anh không là người xã Cuội à?

- Nhưng chú là xã ủy đại diện cho dân.

- Cái “xã rách” làm quái gì.

Biết khó lay được lão gàn, hắn xẵng giọng hỏi câu cuối cùng.

- Chú nhất định không về chứ?

- Không là không.

Hắn tím mặt, xách súng quay đi. Muốn bắn vào mặt lão mà phải nín lặng xách súng chạy quay  lại.  Dù  thống  Bứt  đã  mách  nước  cho  hắn  nói  là  lão  bị  cảm  nhưng  thế  nào  thì  hắn vẫn  không  làm  tròn  phận  sự  với  quan.  Một  việc  quan  sai  lúc  này  bằng  cả  năm,  cả  đời luồn  lọt  vất  vả.  Người  hắn  cứ  run  lên,  vì  tức,  vì  tiếc  rẻ.  Nhỡ  ra  quan  lại  quở  mắng  nữa thì...  tiên  sư  cái  lão  thống  Bứt.  Mày  làm  hại  ông.  Rồi  ông  sẽ  không  tha  mày.  Nhưng  cái việc nó  lo thót...  lên  đến cổ, quan lại không còn nhớ, nếu không muốn nói là  quên. Quan nhớ  đến  thống  Bứt  chẳng  qua  quan  biết  thống  Bứt  chơi  với  anh  em  Từ,  Mỡ.  Từ,  Mỡ  lại  là anh  ruột  của  một  cô  bé  mà  cả  đời,  lúc  nào  quan  cũng  thấy  thèm  thèm,  khao  khát.  Lấy thì con  mụ  ba  giết  quan.  Quan  đành  phải yêu  thầm,  nhớ  vụng.  Vậy  mà  thằng  con  cả của quan  ở  bốt Thiệt  lại.  ..  Cho  đáng  đời nhà  nó.  Hôm  nay  quan  về đây  không  phải để  cho  lũ quân  lính  hí  hửng  kiếm  chác,  cũng  không phải  để  hiểu  dụ  cho  dân  tổng  Cuội.  Quan  cũng không  thiết  gì  họ  đón  rước  linh  đình.  Đã  làm  quan,  phải  biết  ra  oai,  biết  đánh  lừa  dân chúng  để  lúc  nào  họ  cũng  phải  nghĩ  rằng  quan  làm  việc  gì  cũng  là  việc  nước,  việc  dân, vất  vả  đêm  ngày  lo  cho  dân,  cho  nước,  có  lúc  nào  quan  nghĩ  đến  việc  riêng,  lo  toan  gia thất.  Bởi  thế  quan  phải  sức  cho  các  nơi.  Cũng  như  ngày  xưa  quan  sức  cho  các  làng  phải lo toan việc rước nước, lo hội thi nói khoác ở miếu ông Cuội là vì  một con bé mà quan đã nhìn  thấy.  Bây  giờ  vẫn  là  con  bé  ấy  quan  phải  sức  đi  các  nơi  việc  quan  về  quê  phủ  dụ dân hướng về quốc gia mà phụng sự! Quan phải mục kích xem dân chúng đã thực sự yên ổn làm ăn! Quan phải kiểm tra bọn Việt Minh đã thực sự “mất đất” chưa? Và... Bao nhiêu việc  cấp  bách  nữa  quan  phải  làm.  Nhưng...  những  cái “phải”  ấy  đã  làm  quan  mất  thì  giờ, vô tích sự... Chuyện kinh lí của quan nếu không có cái đoạn “phải dò xét âm mưu xảo trá của  con  vợ  thằng  trùm  Việt  Minh  nguy  hiểm”  thì  coi  như  vứt  mẹ  nó  đi.  Đấy  là  lúc  quá trưa, tên quan hai đã phải trở về bốt, quan lớn hàng tỉnh đột ngột hỏi thằng đồn Bạt:

- Bọn Việt Minh chống phá ra sao?

-  Bẩm  quan,  trừ  tên  Kiêm  thoát  li trước  ngày  Quốc  gia  về  cai trị  tổng  ta,  còn  lại tên  nào, chúng con đã lần lượt “cất vó” hết. Hiện chúng đang bị giam trên các đồn Tây.

- Còn cha mẹ, vợ con nó ở nhà?

- Dạ không một đứa nào dám ho he chống lại.

- Thôi được. Dẫn quan đi thị sát xem sao.

- Dạ... dạ... - Thằng Bạt nói gần như  líu lưỡi lại, rồi theo lệnh nó phải đích thân dẫn quan đi. Sau khi đưa quan  vào nhà hai tên Việt  Minh đang bị giam  trên đồn Tây, quan bắt  dẫn quan  đến  nhà  vợ  tên  Kiêm  trùm  Việt  Minh.  Nhìn  túp  lều  gọi  là  “nhà”  thấy  vắng  lạnh, quan quát:

- Nó đâu? Tại sao hôm nay không đi đón quan?

- Bẩm quan lớn. Dạ... Bọn nguy hiểm phải tập trung ở đồn không được đi.

- Đồn nào?

- Dạ... dạ... thưa... Bẩm quan ở địa hạt tổng này.

- Mày định để tao đến tra hỏi cái xác nhà không này à? Ngu. Ngu hơn con lợn.

Thằng  Bạt  run  lẩy  bẩy  vội  sai  bọn  hương  dũng  đi  đưa  mẹ  con  Đất  về.  Quan  ném  cái  bực bội nhìn ra phía trước cửa hỏi:

- Nhà ai?

-  Dạ,  bẩm  quan  nhà  tên  Từ  Việt  Minh.  Còn  đằng  sau  đấy  là  tên  Mỡ,  em  nó,  cũng  là  Việt Minh.

- Đã cho rà soát kỹ chưa?

- Dạ bẩm kỹ rồi ạ.

- Chắc không?

-  Thưa...  Con  xin  lấy  đầu  ra  bảo  lãnh.  Đây  là  khu  tối  trọng  điểm  nhất.  Chúng  con  phải theo dõi suốt cả ngày cả đêm không hề có lúc nào chúng con...

-  Thôi!  Cho  cút  tất!  -  Quan  thẫn  thờ  đi đi  lại  lại từ  sân  nhà  Đất  sang  đầu  nhà  Từ  rồi  thẫn thờ  quay  trở  lại.  Đây  không  giống  chỗ  quan  đã  nhìn  thấy  ngày  xưa.  Cảnh  tan  hoang  ắng lặng  như  một  bãi  tha  ma!  Cái  túp  lều  mẹ  con  Đất  ở  trông  như  một  đụm  rác  đổ  nghiêng. Ruột gan quan cứ nẫu ra. Nước mắt dâng lên ở hai vòm mắt và sống mũi hăng hăng cay, quan  phải  lấy  khăn  mùi  soa  ấp  chặt  vào  mặt  để  nó  hút  lấy  những  giọt  nước  mắt  có  thể chảy  ra.  Hơn  mười  bốn  năm  giời  rồi!  Giá  như  nó  cứ  nanh  nọc,  độc  ác,  cắn  xé  và  tham lam  như  hàng  chục  con  đàn  bà  khác  thì  quan  chỉ  cần  vứt  lại  ít  tiền,  cùng  lắm  cho  bọn hầu  hạ  ban  phát  cho  nó  một  chút  ân  huệ  gì  đấy  rồi  ráo  tay  là  xong.  Hết  nợ.  Đằng  này! Nó  cứ  lặng  lẽ  cắn  răng  nuôi  con  giữa  rừng  rú,  không  đòi  gì,  không  than  thở  trách  móc một  lời.  Một  con  bé  ngơ  ngác  thật  thà  lúc  nào  cũng  là  người  lớn,  còn  quan  lớn  như  một thằng  trẻ  ranh.  Hèn.  Một  thằng  kẻ  cắp  đã  cuỗm  mất  cả  thời  con  gái  của  nó.  Thực  ra, quan  không  bao  giờ  muốn  rời  bỏ  nó.  Nhưng  quan  lại  không  có  cách  gì  vượt  ra  khỏi  vòng kiềm  tỏa của các mụ  vợ quan, để có thêm  một bạn đời thứ  tư. Ba con quỷ cái như  ba  cái chân  kiềng  kìm  chặt  lấy  quan  bằng  những  cách  khác  nhau,  cách  nào  cũng  độc  địa  khó lường. Giữa dạ mà nói, hai mụ trước của quan cũng đần độn, đâu đến nỗi. Nhưng con mụ ba  mưu  mẹo  xảo  trá  khi  nó  biết  “hai  chị”  “không  xơ  múi”  gì  nữa  nó  liền  tỏ  ra  “nhường” hết  cho  các  chị  rồi  lập  liên  minh  tay  ba  có  tất  cả  con  cái  cộng  sự  “lo  cho  ông  nhà  chúng mình”.

Bọn  hương  dũng  không  dám  đi  theo.  Ba  mẹ  con  Đất  lếch  thếch  đem  nhau  về.  Khi  nhìn thấy thằng con mình xuýt nữa quan “ớ” lên một tiếng và nhao lại ôm nó. Cái miệng rộng, sang.  Hàm  răng  hơi  nhô  vừa  đủ  để  là  người  có  duyên,  xởi  lởi,  không  vổ?  Cả  cái  miệng, hàm răng  và mái tóc  rễ tre là của quan, không trộn vào đâu được. Chỉ có điều hai má  và cằm  của  quan  núng  nính  làm  cái  miệng  quan  hơi  thụt  lại,  hàm  răng  cũng  như  lui  vào, còn  lớp  da  mặt  nó  sát  tận  xương  như  đẩy  cái  miệng  nhô  cao  hơn.  Nhưng  đích  thực  là  cái mặt của quan những năm lên chín, lên mười.

Quan cười cười đi gần lại hỏi thằng bé trước:

- Họ bắt mẹ con cháu lên đồn hả? Thằng bé gườm gườm quay mặt đi.

Trời  ơi,  cái  mắt  gườm  gườm,  cái  mặt  sưng  sỉa  kia  là  của  bố  con  hồi  nhỏ  chứ  ai.  Quan  đi gần lại phía mẹ nó nói nhỏ:

- Cô bảo, con chơi với tôi một tí.

Nét mặt Đất không hề thay đổi, chị nhìn theo bảo con:

- Xem mồi còn lửa, cạo khoai nấu cho em bát cháo, con.

Có  một  cái  gì  làm  ruột  gan  quan  như  thắt  lại.  Quan  đi  theo  con  chui  vào  cái  lều  quây bằng cây ngô và lá chuối. Thằng bé thổi lửa chưa lên. Quan cúi xuống giúp nó. Nó rụt cái mồi rơm lại. Quan cười cười hỏi:

- Nấu nhiều nhiều cho bác ăn với nhá! Im lặng.

- Cháu đi học chưa?

- Bạn hương dũng nó có hành hạ mẹ con cháu nhiều không? Vẫn lặng thinh.

- Hàng ngày mẹ con làm gì để kiếm ăn? Bỗng thằng bé òa khóc đứng dậy:

- Ông có định giết mẹ con tôi cứ giết đi, không việc gì phải dò la.

Hai  mắt  quan  cay  cay.  Quan  giữ  lấy  tay  thằng  bé,  lấy  khăn  mùi  soa  chấm  chấm  nước mắt rồi rút tiền đặt vào tay nó.

- Bác người làng này. Bác cho con.

-  Ông  có  nhiều  tiền  cứ  nuôi  lính  ông  đi  bắn  giết  đồng  bào,  không  mua  chuộc  dụ  dỗ  được tôi đâu.

Thằng bé giật tay khỏi tay quan, lao ra đứng ở ngoài cửa. Ông quan đần mặt như kẻ thất trận.

- Thôi cháu cứ vào mà nấu cháo. Không cho bác nói chuyện thì thôi.

Quan  nặng  nề  chui  ra  khỏi  túp  lều  đứng  nhìn  nó  có  vẻ  thèm  thuồng  như  muốn  được  làm thân với nó. Nhưng nó lại đi ngay vào bên trong không cho quan nhìn.

ở  chỗ  đầu  nhà  cũ,  nay  là  luống  rau  cải  mới  trồng,  Đất  ngồi  ôm  con  bú,  chị  vội  vàng  đưa tay  áo  quệt  nước  mắt  cứ  lặng  lẽ  giàn  xuống  miệng.  Quan  đến  bên,  đứng  ở  phía  sau  chị, nói:

- Tôi có lỗi với cô quá.

- ...

-  Vì cái thế  tôi không  thể  chăm  lo  mẹ  con  được.  Nhưng  tôi không  phải  là  thằng  đểu  cáng đến  nỗi  thế  đâu.  Tôi  biết,  khi  có  con  đáng  ra  phải  cho  cả  bàn  dân  thiên  hạ  biết  mình  đã có con, mình sung sướng như thế nào. Nhưng cô có con thì như một cái họa phải trốn lủi, phải  giấu  kín  mọi  chuyện,  không  được  hé  răng  nói  với  ai  nửa  lời.  Con  có  bố  mà  cũng không biết mặt bố, cả đời không được gọi một tiếng “bố”. Nhưng tôi thì cũng thèm gọi nó một  tiếng  “con”  mà  nó  không  cho  gọi.  Tôi  không  dám trách  gì  mẹ  con.  Tôi chỉ mong  mẹ, con đừng coi tôi là kẻ lừa lọc, tráo trở quá đáng như thế.

- ...

-  Cả  chuyến  này  tôi  chỉ  cốt  để  gặp  mẹ  con  xem  mẹ  con  ăn  ở  ra  sao.  Chúng  nó  đồn  bao nhiêu  chuyện  nguy  hiểm,  bậy  bạ  sau  vụ  ở  bốt  Thiệt.  Ngày  ấy  tôi  đã  bắt  chúng  nó  phải thả về nhưng không biết về nhà nó còn hành hạ mẹ con như thế nào?

Im lặng.

- Nếu thấy gì khó, cần ở tôi...

- ...

-  Chả  nhẽ  cô  lại không  thể  nói với tôi một  lời.  Nói gì cũng  được.  Cô  thấy  có  những  gì cần ở tôi, cứ nói đi.

- Tôi chỉ cần ông đừng bao giờ nói gì về đứa con tôi.

- Thôi được. Cứ biết thế đã. Tôi nghe cô. Còn gì nữa nào?

- Đừng bao giờ làm hại đời những người con gái nữa.

Hai hàm răng ông quan phải cắn vào môi như muốn bật máu. Một lời kết án, lại là sự răn dậy làm quan đứng lặng như chết một lúc rồi bảo:

- Thôi, cầm hộ cho tôi ít tiền tôi cho con.

- Đền ơn ông. Mẹ con tôi sống thế này mười mấy năm nay nó quen rồi.

Chị nhất định không cầm. Ông nói như van lạy chị cũng không nhận. Ông đành quay đi.

- Nói với con hộ tôi. Tôi đi.

Nước  mắt  người  đàn  bà  tự  nhiên  lại  giàn  xuống  hai  má.  Chị  phải  ôm  ghì  lấy  con,  chạy vào  gục  đầu  xuống  ổ  khóc  tức  tưởi.  Thằng  Hiếu  đứng  lặng  nhìn  mẹ  nó.  Hai  mắt  nó  vằn lên như lửa cháy. Nó hiểu chính tên quan tỉnh trưởng giả bộ thương xót dân chúng nghèo đói kia đã nói những gì để mẹ nó phải đau đớn đến nỗi này.

Ra đến ngõ, quan cho gọi thằng đồn trưởng lại:

- Từ nay không được bắt con vợ thằng Việt Minh ấy đi trình diện nữa.

- Bẩm quan vâng ạ.

-  Cho  hương  dũng  bảo  an  đập  tường  nhà  tao  mang  gạch  đến  xây  cho  nó.  Mà  nhà  không bị đốt, ngói, gỗ đâu?

-  Dạ...  Bẩm  thưa  quan...  Bọn  du  kích  Việt  Minh  sợ  trên  đồn  lấy  nhà  quan  làm  chuẩn  căn đại  bác  nên  nó  dỡ  vứt  gỗ  xuống  ao,  ngói  xếp  lại  và  phủ...  Đến  khi  xây  đồn  con  đã  cho mang về đồn để chờ thỉnh quan.

- Đưa hết đến làm đúng như nhà cũ cho nó.

- Dạ bẩm... Sợ con mẹ nó không ở.

-  Không  phải  cho  nó.  Ngày  con  mẹ  nó  chết  tao  đến,  anh  em  nó  bảo  cái  nhà  đó  coi  như của chung để thờ tổ tiên, sau này gọi là nhà thờ họ. Mẹ con con Đất về ở đấy là trông coi quét  dọn  chứ  quyền  gì.  Đây  là  quốc  gia  bảo  vệ  những  nơi  tôn  nghiêm  thờ  cúng.  Như  tao đã cho lệnh xây dựng tu sửa lại miếu ông Cuội nghe chưa?

- Dạ bẩm quan...

Rồi như  sợ đám hương dũng ngu không hiểu hết mưu sâu của quan đối sách với bọn Việt Minh, quan phải giảng giải:

-  Con  Đất  là  vợ  thằng  Việt  Minh  đầu  sỏ  ở  vùng  này.  Muốn  thu  phục  nó  quy  hàng  hoặc  ít ra  cũng  không  để  nó  tuyên  truyền  nói  xấu  Quốc  gia,  thì  Quốc  gia  lại  phải  tỏ  là  Quốc  gia đại  lượng.  Như  tao  không  thèm  đếm  xỉa  gì  đến  tất  cả  đám  dân  chúng  ngoại  bối  đã  cướp hàng vạn tấn thóc của nhà tao. Nghe không?

- Dạ, bẩm quan. Chúng con xin vâng lời quan trên anh minh quảng đại ạ.

-  Sức  cho các  làng  nội nhật  từ  nay  đến  tết  phải tu bổ  xong  miếu  ông  Cuội và  làm  lại  nhà thờ họ cho tên Việt Minh đầu  sỏ. Phải làm  cho dân chúng hiểu Quốc gia bao giờ cũng  tôn thờ trời phật tổ tiên chứ không như bọn cộng sản khố rách áo ôm vô thần.

- Dạ thưa... Bẩm quan lớn các đình chùa khác thuộc tổng này...

- Cái gì?

-  Dạ  bẩm,  con  định  trình  quan  những  đình  chùa  khác  thuộc  tổng  ta  bị  đồn  Tây  và  quan quận cho phá xây đồn thì chúng con sẽ phải...

-  Ngu.  Quan  lệnh  đến  đâu  hãy  làm  đến  đấy.  Sức  nào  một  lúc  làm  lại  được  tất  cả.  Hiểu chưa.

- Dạ dạ... dạ dạ...

Một  cái  liều  mới  tựa  lưng  vào  phía  ngoài  cái  tường  mới  trông  như  một  miếng  giẻ  rách  vá cái  quần  bằng  vải  nâu  mới.  Ba  mẹ  con  chị  sống  trong  ngôi  lều  ấy  cho  đến  hai  năm  sau Việt Minh về phá bốt hương dũng, anh Văn Yến, lúc ấy là bí thư  huyện ủy quyết định, gia đình nhà  chị mới chịu  vào ở trong ngôi nhà  do hương dũng xây.  Nhưng dù chị hay bất  cứ ai  có  đầu  óc  tưởng  tượng  phong  phú  đến  đâu  cũng  không  thể  nghĩ  được  rằng  sáu  năm sau,  khi  đội  cải  cách  về,  ngôi  nhà  này  lại  là  yếu  tố  quyết  định  trong  bản  án  tử  hình  của chồng chị. Hãy còn dài lắm. Còn bao nhiêu đận nổi chìm  lênh đênh mới đến sáu năm sau kể  từ  khi  ngôi  nhà  hoàn  thành.  Đấy  là  những  ngày  rậm  rịch  vào  tết  Nguyên  Đán  Kỷ  Sửu

(1949).  Hàng  trăm  bảo  an,  hương  dũng  cầm  búp  đa,  mã tấu  và  bồng  súng  đứng  hai  bên để  phó  tổng  kiêm  đồn  trưởng,  ông  Bạt  và  hội  đồng  hương  chính  đi  giữa  tiếng  pháo  ăn mừng  ngày  cất  nóc,  khánh  thành  ngôi  nhà  của  Quốc  gia  làm  cho  Việt  Minh.  Đất  vẫn  đi đập  đất  thuê  bên  kia  sông.  Mấy  tháng  nay  chị  được  phép  đi  mót  hái,  làm  thuê,  sáng  đi, tối  về,  nếu  ở  đâu  qua  đêm  phải  xin  phép.  Mẹ  được  đi  làm,  tối  về  nhìn  thấy  nắm  cháy, nắm  cơm  mắt  đứa  nào  cũng  sáng  lên  tưng  bừng,  cười  nói  ríu  rít  như  chim.  Dù  cơm  hay cháy,  thằng  Hiếu  cũng  rất  công  bằng.  Cứ  nhai  một  miếng  mớm  cho  em,  lại  một  miếng nuốt xuống bụng. Thằng em khoái trí cười như  nắc nẻ mỗi lần thằng anh trợn mắt giả  vờ nuốt  “ực”  nhưng  lại nhổ  tọt  vào  mồm nó. Ăn  xong,  nó  đưa em cho  mẹ  rồi ghé  vào  tai thì thầm:  -  Ngày  nào  nó  cũng  có  chuyện  để  thì  thầm  -  “Hôm  nay  lão  Bạt  bắt  phu  gánh  vôi hồ về nhà nó. Bảo lấy một tí ngăn cho con lợn sề nó ỉa riêng nhưng lại xây cả cái bàn thờ ở  giữa  nhà”.  “Hôm  nay  bác  Từ  gái bảo:  Bác Mỡ  sắp  được  tha  đấy mẹ  ạ.  Bác  Mỡ  được  tha trước  rồi  bác  Từ  và  hàng  chục  người  khác  cũng  phải  được  tha.  Làng  tề  rồi.  Bắt  hết  dân đi,  quan  lấy  ai  mà  cai  trị”.  “Hôm  nay  thằng  bảo  an  coi  phu  lại  bóp  vú  cô  đánh  vữa  người làng Nhằng. Cô ta tát cho thằng bảo an hộc cả máu mũi”.

Mẹ nó gắt:

- Sao con lại cứ  đi để mắt vào  những chuyện vớ vẩn ấy. Mẹ đã  bảo con, cứ  trông em, vơ rác, giặt giũ, tắm rửa cho em, kệ xác ai muốn làm gì thì làm.

- Thì con bế em đứng đấy tự nhiên con thấy nó “chộp” vào cô ta chứ con có để ý đâu. Bỗng tiếng chó, tiếng người hùa vào nhau xồ lên:

- ối làng nước ơi, Việt Minh

- ối làng nước ơi! Việt Minh

- ối làng nước ôi ô ô....

Sẵn  một  phản  ứng  quen  thuộc,  nhanh  như  chớp,  thằng Hiếu  nghển  người thổi phụt  ngọn đèn  dầu  ở  mặt  hòm  rồi  cầm  cái  mồi  rơm  đang  cháy,  quay  đầu  vào  phía  trong.  Tiếng  chó sủa,  tiếng  người  kêu  vẫn  vỡ  ra  oa  oa.  Chó  nhà  ai  cũng  phải  xủa,  người  nhà  ai  cũng  phải kêu:  “Việt  Minh!  Việt  Minh”.  Chó  không  xủa,  người  không  kêu  là  chứa  chấp  Việt  Minh. Nên bất cứ ở một xó xỉnh nào có tiếng chó rồ lên và tiếng kêu Việt Minh  là như một bệnh dịch  lan  ra  cả  làng,  cả  tổng.  Những  lúc  ấy  hương  dũng,  bảo  an  xách  súng,  vác  búp  đa, mã  tấu  chạy  ình  ịch  khắp  nơi.  Có  tiếng  thì  thào.  Rồi  tiếng  bước  chân  rón  rén  phía  ngoài lều  của  mẹ  con  nhà  Đất.  Từ  khi  tổng  Lỡi  về,  chị  không  phải  đi  trình  diện,  lại  được  đi  làm thuê.  Rồi  chúng  lấy  gạch,  ngói  của  ông  tổng  mang  về  xây  nhà  cho  chị.  Rồi  chánh  phó đồn và bọn bảo an, hương dũng đứa nào gặp chị cũng chào hỏi, săn đón. Rồi đêm đến lại rình  rập,  không  hở  ra  một  phút  nào.  Liệu  tổng  Lỡi  còn  chút  lương  tâm  thương  tình  cảnh ngộ  con  chị  như  lão  nói  hay:  “Thằng  chồng  nó  làm  to  bên  Việt  Minh,  quan  lớn  muốn  nó phải  quy  phục”.  Chắc  chúng  nó  nghĩ  khi  mẹ  con  có  nhà  cao,  cửa  rộng  thì  anh  ấy  sẽ  quy hàng  để  được  sum  họp  với  vợ,  với  con  nên  đêm  nào  cũng  ráo  riết  rình  anh.  Liệu  anh  có biết  chúng  nó  lập  mưu  như  thế  không?  Mỗi  tiếng  cho  cắn,  tiếng  người  kêu  thét  lên  lại làm  chị  giật  thót  tưởng  như  anh  về.  Cứ  phấp  phỏng  đêm  đêm  cho  đến  tận  những  ngày giáp  tết  chị  mới  biết  tin  anh  bị  bắt.  Hôm  ấy  chị  đi cào  cỏ  lúa  thuê  về  hớt  hải vứt  cho  con nắm  cơm  rồi  nằm  thở  dài  thườn  thượt.  Đến  khi  thằng  Hiếu  cho  em  vào  ngủ  chị  mới  ghé vào tai nó dặn:

- Mai mẹ đi sớm. Con dỗ em chơi, trông em cẩn thận nhá.

- Thế mọi ngày con bỏ em chơi một mình à?

- Mẹ phải dặn thế vì mai có khi mẹ về muộn, có thể phải đến khuya.

- Sao mẹ lại không về sớm như mọi ngày.

-  Nhà  chủ  người  ta  muốn  xay  giã  cho  người  ta  có  gạo  ăn  quà  tết.  Mẹ  có  về  muộn  cứ  cho em  ăn  rồi  bế  em  đi  ngủ.  Còn  ba  bơ  gạo.  Đêm  nay  mẹ  nấu  một.  Còn  hai  bơ  mẹ  chia  làm sáu  phần  để  ở  hai  mẹt.  Mẹt  trên  nấu  cháo,  mẹt  dưới  thổi  cơm  cho  em.  Mỗi  ngày  bốc  ở mỗi  mẹt  một  phần.  Nhỡ  mẹ  có  đau  bụng  đến  mai  hay  cả  ngày  kia  chưa  về  được,  con  cứ thế con làm.

- Đau bụng? Thôi ở nhà mẹ ạ. Không có gạo, con nhịn, cho em ăn, mẹ đừng đi làm nữa.

-  Mẹ  phòng  xa  thế  để  có  ai  hỏi,  cứ  thế  con  nói.  Mà  nhỡ  mẹ  về  muộn  thật,  con  không  sốt ruột.

- Mẹ cứ cố về sớm mẹ nhá. Ngày nào hễ thấy xâm xẩm tối mẹ chưa về là em cu khóc đòi bế ra ngõ.

Câu  nói  như  xát  muối  vào  ruột  gan  chị.  Nhưng  chuyện  này  chị  không  thể  nói  ra  được. Chiều  nay  đi  làm  về  đến  gần  bến  Rạp  chị  gặp  cô  em  gái  của  anh  bạn  tù  cùng  quê  của chồng, cô ấy đã đi sang bên này “cắt cỏ” suốt bảy ngày mới dò hỏi được tin chị.

Biết  chị  vẫn  đi  làm  thuê  ở  bên  ấy,  ba  chiều  nay  cô  ra  bến  đò  lân  la  chuyện  trò,  chờ  chị. Cô  cho  chị  biết  anh  đã  bị  bắt  ngay  từ  sáng  hôm  chị  tiễn  anh  đi.  Tra  khảo  mãi  không được,  nó  đưa  anh  lên  mạn  ngược  tiếp  đạn  cho  lính  Tây.  Anh  bị  ngã  nước  rụng  hết  tóc, người  xanh  bủng  như  tàu  lá  ngâm  nước.  Nó  đưa  anh  về  “Nhà  Tiền”  Hà  Nội  được  hai tháng  nay.  Đi  không  vững  nhưng  hàng  ngày  phải  đội  than  ở  bến  Phà  Đen.  Chị  phải  khai là người làng Chay, hỏi anh Mộc.

-  Có  cơm,  chị  mang  cho  anh  một  nắm.  Đói  lắm.  Là  anh  trai  em  bảo  thế.  Anh  ấy  không dặn đâu.

Cô  nói  đến  đâu,  nước  mắt  chị  trào  ra  đến  đấy  rồi  khóc  bật  lên  thành  tiếng.  Người  chị  lả đi, chân tay run rẩy, cô gái phải dìu chị xuống đò và dặn:

- Nếu đi được, mờ sáng ngày mai chị ở đây em đưa chị đi.

Chị  lau  nước  mắt,  “đội  ơn”  người  bạn  gái  mới  quen  và  khi  lên  khỏi  con  đò  lại  phải  xăm xắn  đi  như  không  có  chuyện  gì,  như  mọi  ngày  chị  vẫn  phải  cắp  cái  nón  đựng  nắm  cơm, nắm cháy bọc trong lá chuối khô.

Ngày  hôm  sau  chị  đến  Phà  Đen  thì  anh  bị  sốt  rét  nằm  ở  “căng”.  Người  bạn  tù  của  anh khuyên  chị  ở  lại  để  ngày  mai  anh  ấy  “khỏi”  sẽ  ra  đây.  Phần  phấp  phỏng  chờ  gặp  chồng, phần  đau  thắt  ruột  lo  cho  hai  con  ở  nhà,  suốt  đêm  chị  phong  phanh  manh  áo  cánh  nâu rách, gục đầu vào đống than, nhem nhếch như một con “ăn sương” ở bến Phà Đen.

ở  nhà,  từ  lúc  tối  nhọ  mặt  người,  thằng  em  đã  khóc  đòi  mẹ.  Dỗ  dành  thế  nào  thằng  em cũng  không  chịu  để  anh  mớm  cơm,  mồm  nó  xệu  xạo  gọi “mẹ  mẹ”  hàng  giờ  đồng  hồ  làm cho  thằng  anh  không  chịu  được  cũng  khóc  thầm,  nuốt  nước  mắt  vào  mồm.  Nó  sợ  không dám  nằm.  Hai  anh  em  đói  meo,  ôm  nhau  ngồi  dựa  lưng  vào  tường  cùng  khóc.  Rồi  vẫn như  mọi  đêm:  Chó  cắn  và  người  kêu.  Tóc  gáy  thằng  Hiếu  dựng  lên,  nó  lo  thon  thót không  hiểu  mẹ  nó  làm  sao?  Hay  là  mẹ  nó  biết  lính  lại  bắt  mẹ  nên  mẹ  phải  dặn  dò  nó. Đến quá nửa đêm, cả hai anh em nó mệt, đói, ôm nhau vừa thiếp đi, hương dũng lại đạp liếp bằng cây đay xông vào rọi đèn lục soát rồi túm tóc lôi thằng Hiếu dậy quát:

- Con mẹ mày đâu. Nói ngay không ông bắn.

Thằng em khóc rú lên. Thằng Hiếu ôm chặt lấy em. Nó nói cụt lủn:

- Đi làm!

- Làm thịt bố mày sao giờ này chưa về?

-  Mẹ  tôi  đang  đi  ỉa  tháo  dạ  bên  kia  sông  phải  nhắn  người  về.  Các  ông  không  giúp  gì  thì thôi còn nói bậy.

- Láo. Con mẹ mày vừa ra khỏi nhà gặp thằng Kiêm.

Rồi như, không thể để cho tên Việt Minh đầu xỏ chạy thoát, mấy thằng hương dũng cũng vọt ra khỏi nhà.

- Việt Minh. Việt Minh. Nó chạy ra lối này.

Chính chúng nó giật cái cổng làm bằng mấy cành rào rất sơ sài chạy ra và kêu: “Nó chạy lối  này”.  Cả  làng  mới  có  bốn  cổng,  thành  bốn  điếm  canh.  Riêng  nhà  Đất  nó  để  cho  mẹ con  chị  cái  cổng  riêng  rất  sơ  sài  “để  chị  đi  lại  cho  tiện”,  nhưng  nó  là  cái  bẫy  để  bọn  chỉ điểm  hau  háu  nhìn  vào  đấy.  Hơn  một  trăm  bảo  an,  hương  dũng  và  hàng  chục  thằng  chỉ điểm  “đi  cày”,  “bắt  rắn”,  “bắt  cua”,  “câu  lươn”,  “vồ  ếch”  rình  rập  suốt  ngày  đêm,  mà  lúc Đất  đi  vào  khoảng  quá  nửa  đêm  hôm  qua  thì  lại  không  thằng  nào  biết  gì.  Đến  bây  giờ mới  mở  cái  “cổng”  chạy  ra  đuổi.  “Đứng  lại.  Đứng  lại”.  Tiếng  hương  dũng  hô.  “Bọn  Việt Minh” vẫn  chạy,  trong tiếng kẻng thúc, tiếng còi thổi, tiếng chân chạy. Ba  phát súng  bắn lên báo hiệu tối nguy cấp. Lập tức đuốc đốt lên. Mỗi người dân một bó đuốc cùng đốt lên. Làng  sáng  rực  như  ban  ngày.  Những  con  chó  đứng  vểnh  mõm  nhìn  ánh  đuốc  sáng,  vẫy đuôi như  là  thích  thú  quên  mất  chức  phận của  chó  là phải cắn  và  sủa.  Người cũng  không kêu nữa. Đã “trông thấy nó” rồi thì chỉ có đuổi, phải bao vây bốn bề, phải báo động khẩn cấp  cho  các  xã,  phải  chặn  đường  chạy  ra  sông  Cái.  Từng  xó  xỉnh,  bờ  bụi,  từ  trên  ngọn cây đến các ao bèo đều tỏ rõ, có thể trông thấy từng đàn kiến đen đang bò lên tổ ở ngọn tre  cộc.  Thấy  cả  con  thằn  lằn  nằm  trên  những  cánh  bèo  nghển  cổ  lên  nhìn  mà  không thấy  Việt  Minh.  Con  Đất  thì  còn  lẩn  khuất  ở  đâu,  còn  ba  thằng  lao  vọt  ra  cổng  chạy  về phía  miếu  Cuội.  (Sáng  hôm  sau  lính  dõng  đem  một  trung  đội  đến  tăng  viện  thì  “nó”  có chín thằng tất cả).

-  “Chín  thằng”  nó  chạy  làm  hai  mũi.  Một  mũi  5  thằng  có  cả  tiểu  liên,  súng  trường,  dao mã  tấu  chạy  ra  phía  đầu  Cuội.  Thượng  bốn  thằng  kia,  có  một  thằng  cầm  lựu  đạn  chạy theo con đường lên miếu. Anh em hương dũng đuổi theo bủa vây ngay, chưa thể ra sông được. Vậy thì nó còn lẩn khuất đâu đây.

Hôm  ấy,  các  làng  phải  mổ  lợn  nấu  cơm  cho  lính  đồn  Tây  và  hương  dũng  ăn,  nằm  phục bắt  sống  bọn  Việt  Minh  cùng  với  con  Đất.  Sục  xạo  đến  quá  chiều,  lính  đồn  rút  về.  Người bảo họ nghi binh để Việt Minh “lên” họ “chụp”, người nói “sục” mãi không thấy gì phải bỏ đi.

Suốt  ngày  hôm  nay  thằng  Hiếu  không  thổi  nấu  gì.  Nó  không  thể  dậy  được,  nó  nằm  ở ngoài góc sân. Còn thằng em cứ  ngồi ở giữa ổ không kêu đói, không khóc một tiếng.  Lúc 10  giờ  sáng  vẫn  không  thấy  tăm  tích  Việt  Minh  và  con  mẹ  Đất  đâu,  đích  thân  thằng  Bạt vào nhà nhìn ngó, mở cả hòm ra xem rồi nó hỏi thằng Hiếu.

- Sao mẹ mày không có nhà?

- Đã bảo đi làm bị đau bụng nằm ở bên kia sông, các ông lại không tin.

- Làng nào?

- Ông sang bên ấy mà hỏi, tôi biết đâu được.

- Láo. Nứt mắt ranh đã lí sự kiểu con mẹ mày. - Nó nghiến răng, rít lên:

- Không tìm thấy con Việt Minh cái, ông tùng xẻo mày.

Nó  lôi  thằng  Hiếu  ra  khỏi  lều  tát  rồi  đạp,  rồi  dựng  ngược  lên  tra  khảo.  Thằng  Hiếu  vẫn một  mực  bảo  mẹ  nó  đi  làm.  Từ  đấy  thằng  Hiếu  nằm  ngất  lịm  ở  một  góc  sân  mà  những người  ruột  thịt  như  các  bác  Từ,  bác  Mỡ  gái  không  ai  dám  bước  sang  cái  “ổ”  Việt  Minh đang  được  bao  vây  vòng  trong,  vòng  ngoài.  Đến  sẩm  tối,  đám  hương  dũng  vừa  sững  sờ không  hiểu  bọn  Việt  Minh  đã  thoát  qua  sông  bằng  cách  nào  thì  chính  con  mụ  Đất  lại  dẫn xác  xuống  đò  đi  về  bên  này.  Nó  phờ  phạc,  “xọp”  đi  thế  kia  rõ  ràng  nó  đã  phải  chạy  trốn suốt  đêm  hôm  qua.  Lập  tức  tên  Bạt  cho  lực  lượng  “áp  sát”.  Chị  về  đến  nhà  không  thấy các  con  đâu,  hốt  hoảng  gọi  rồi  ra  khỏi  lều  đi  tìm  con.  Lúc  về  thấy  cửa  ngõ  toang  toàng đã  ngờ  ngờ.  Vừa  chạy  ra  ngõ,  chị  vừa  khóc  gọi  con.  Có  tiếng  khóc  của  thằng  cu  con  ở chỗ bụi chuối, cạnh đường sang nhà bác Từ. Chị lao về chỗ ấy bế thốc lên cuống quýt hỏi như  hỏi  một  người  lớn:  “Anh  đâu!”.  Thằng  bé  chỉ  tay  về  góc  sân,  chỗ  xó  tường  giữa  nhà ngói  và  lều.  Thằng  Hiếu  đã  tỉnh,  nghe  tiếng  mẹ  gọi  nhưng  đói,  đau  và  ấm  ức,  tủi  thân quá,  nó  không  thưa  được. Một  tay  bế  thằng  bé,  một  tay  dìu  thằng  lớn  vào  nhà.  Chưa  kịp hỏi con vì sao lại đến nông nỗi này một thằng hương dũng xăm xăm vào hỏi xẵng giọng:

- Từ đêm qua mày đi đâu? Lên đồn ngay.

- Tao đi làm ăn. Quyền gì mà hỏi.

- Đ. mẹ nó. Định ngoan cố. Chúng ông cắt họng.

- Cha đẻ bố thằng mất dậy. Mày cút ra khỏi nhà tao ngay.

-  à...  à...  mày...-  Nó  vác  búp  đa  xông  vào  gần  ổ.  Chị  chồm  dậy  cầm  con  dao  bầu  ở  mặt hòm, quay ra. Thằng kia lao bắn ra cửa, hét thất thanh:

- Con Việt Minh có vũ khí. Vũ...

Thằng  Bạt  đứng  chẹn  ngay  ở  cửa  tát  “bốp”  vào  mặt  thằng  hương  dũng  làm  thằng  ấy  hơi chúi đi. Bạt bước vào nói:

- Nó bố láo gì với chị đấy?

- Bố nó cũng chả dám láo với tôi. Tôi hỏi ông, đứa nào đã đánh con tôi sưng cả mặt, mũi thế này?

- Chị cứ để tôi hỏi xem đứa nào. Tôi trị bỏ mẹ nó. Thằng Hiếu nằm ổ nói:

- Chính lão ý nó đánh và đạp con.

Thằng  Bạt  hỏi  chị  cùng  với  lời  thằng  Hiếu  nói,  nên  Đất  đứng  ngoài  không  nghe  rõ  tiếng con.

-  Bây  giờ  cho  tôi  hỏi:  Tại  sao  chị  đi  vắng  mà  không  bảo  gì  cho  bà  con  xung  quanh  hoặc anh  em  chúng  tôi  để  xem  các  cháu  có  chuyện  gì?  Chị  để  chúng  nó  đói  lả  suốt  mấy  ngày trời rồi.

Bằng cái giọng the thé thớ lợ, thằng phòng nhì đã làm mẹ con chị bao phen khốn đốn.

Với  những  thằng  khốn  nạn  này,  nó  chỉ  có  quan  trên,  mà  là  quan  trên  đang  còn  thế  lực. Nó  có  thể  móp  mình  lại  liếm  vào  gót  ông  quan  trên  ngày  hôm  qua  khi  ông  ấy  đang  có quyền chức. Đến hôm nay nó  lại có thể  lạnh  lùng quay  mặt  đi nếu như  ông ta không  còn gì có thể làm suy chuyển đến chức quyền của nó. Loại người như nó làm gì có tình nghĩa, trước  sau  như  cái  lời  xoen  xoét  của  nó.  Mày  đã  thích  quan  trên,  tao  đem  hẳn  “ông  cụ” quan trên của mày ra trị. Nghĩ vậy, chị lạnh lùng bảo nó:

-  Độ  nọ  quan  lớn  trên tỉnh  không  dạy  dỗ  gì  các  anh phải đối với  tôi thế  nào?  Ai cho  phép các  anh  đêm  nào  cũng  rình  mò  mẹ  con  tôi.  Anh  có  thích  làm  phó  tổng  tuần  và  trưởng đồn hương dũng tổng này nữa không?

Nỗi  uất  ức  bừng  bừng  đùn  lên  làm  cho  cái  mặt  nó  dầy  ra.  Quả  thật,  nó  chưa  thể  hiểu  do một cái gì đấy mà quan lớn tỉnh trưởng lại không cho bất cứ  ai đụng đến con mẹ này. Nó đành nuốt hận xin chị bỏ qua mọi việc. Nó ra khỏi cửa quát mắng đám hương dũng.

- Ông cấm chỉ từ nay thằng nào còn bén mảng đến đây! Cút!

Chắc  là  máu  nó  cũng  đang  bầm  tím  lại  như  cái  đêm  29  tết  này.  Nhưng,  chẳng  lâu  la  gì. Chỉ  tám  tháng  sau  nó  có  dịp  “nói  chuyện”  với  chị  để  cho  cái  u  bầm  tím  trong  lòng  nó được “vỡ” ra.

Có cái gì ném vào vách lá đã đến lần thứ ba. Chó lại cắn xồ lên. Tiếng người kêu cũng xồ lên.  Không  nghe  tiếng  bước  chân  chạy  gấp  gáp.  Cũng không  có  động  tĩnh  gì để  chứng  tỏ vẫn  có  người lò  dò,  rón  rén  bên  ngoài cái  lều  lá  mía.  Cái tiếng  lách  cách  lên  quy  lát  súng ở  phía  hàng  rào  chỉ  cốt  để  chứng  tỏ  là:  “Hương  dũng  đây”.  Rồi,  hương  dũng  đi.  Tiếng chó,  tiếng  người  lại  xô  nghiêng  về  phía  cuối  làng.  Tiếng  ồn  lên  rồi  tiếng  súng  nổ  cũng  ở phía  ấy.  Có tiếng bàn  tay rờ rờ  lần tìm ngoài cái phên che cũng  bằng  lá mía. Chị cầm  lấy cái dao bầu ở đầu giường sẽ sàng ngồi dậy: “Đất, Đất”. Tiếng chị quát ra:

- Thằng nào muốn mất đầu vào đây với tao.

- Anh đây. Cửa ở chỗ nào?

- Tiên sư chúng bay, lại muốn giở trò gì hả?

- Đừng nói to. Anh “nuốt hết ba con giun rồi” đây mà. Chị run bắn lên không biết là mừng hay là hoảng sợ nữa.

Hai  tháng  trước  chị  lên  thăm  anh,  anh  sốt  rét  bủng  beo.  Anh  bảo:  “Thôi  để  cơm  ở  nhà cho  các  con.  Lần  sau  lên,  cho  anh  mấy  múi  bưởi  và  đào  cho  anh  ba  con  run  anh  nuốt”. Cách nửa tháng nữa, chị lên Phà Đen chờ tù ra đội than. Các bạn tù của anh cho chị biết: anh  khỏi  sốt,  nó  chuyển  anh  đi  “căng”  khác  rồi.  “Nuốt  ba  con  giun”  chỉ  có  chị  và  anh biết.  Nhưng  vẫn  còn  bán  tín  bán  nghi.  Biết  đâu  trong  tù  có  người  biết  chuyện  làm  phản. Chị rón rén ra sát cửa. Anh biết chị đến gần, bảo:

- Đừng sợ. Đã nhận ra anh chưa?

- Giời ơi. Anh ơi. Vào đi. Em mở cửa đây rồi, vào đi.

Anh lách mình vào, nắm lấy tay chị. Chị ôm ghì lấy chồng và gục đầu vào vai anh. Không biết  vì  nỗi  mừng  đột  ngột  hay  sợ  hương  dũng  ập  vào,  chị  vẫn  cứ  run  lập  cập.  Anh  xiết vào người chị như là để cho chị yên tâm hơn. Anh nói:

- Đừng sợ. Mấy anh cùng trốn với anh kéo nó xuống xã dưới rồi. Các con thế nào?

- Khỏe cả.

Anh  quay  vào  phía  đầu  ổ  đứng  nhìn  các  con.  Chị  cũng  nhìn  như  để  chia  sẻ  với  anh  cái giây  phút  đầu  tiên  được  nhìn  thấy  đứa  con  của  mình.  Anh  cúi  rạp  người  xuống.  Vẫn không nhìn rõ mặt con.

Anh thì thào hỏi vợ, cũng đang cúi xuống cùng anh:

- Con giống ai?

- Cả.

- Nhưng ai nhiều hơn.

- Anh.

Anh  ôm  chầm  lấy  chị  thay  cho  một  lời  nói:  “Cảm  ơn  em  nhiều  lắm”.  Nhưng  không  nói  ra được.  Chị  gục  vào  vai  anh,  để  giữ  chặt  lấy  cái  giây  phút  ngây  ngất  đến  đờ  đẫn  này.  Chị ra hiệu cho anh trèo vào ổ bế con lên mà nhìn. Anh lúng túng chùi chân,  làm theo lời vợ. Chị bảo:

-  Em  ra  ngoài  kia  gác.  Thấy  em  sang  nhà  bác  Từ  kêu Việt  Minh  thì  anh  chạy  lại sau  nhà. à  anh  vào  lối  nào?  ừ  cứ  lối  ấy  mà  ra,  không  được  xuống  chỗ  cổng.  Anh  biết  chỗ  cổng chưa? Thôi để em chỉ.

Dặn  dò  chồng  xong,  đợi  anh  rón  rén  bước  vào  cái  ổ  lá  chuối  khô,  chị  ra  ngoài  gác.  Vẫn tiếng  kêu,  tiếng  chó  sủa  xuôi  mãi  phía  cuối  xã.  Chị  thấy  lạnh  và  cũng  muốn  nhìn  chồng một  chút  nữa,  chị  vào  nhà  lấy  chiếc  bao  tải  gai  khoác  lên  người.  Anh  đang  ngồi  giữa  ổ ôm  thằng  Mai,  “cu  con”,  và  rờ  lên  người  nó.  Thằng  Hiếu  đang  thì  thào  nói  chuyện  với anh.  Thấy  mẹ  vào  nó  nhổm  dậy  bảo  mẹ  nói  chuyện  với  chú  để  nó  ra  gác.  Kiêm  giữ  tay nó lại:

- Không kịp đâu con. Chú phải đi.

Anh  đặt  “cu  con”  xuống  rồi  chùm  cả  người  mình  lên  con.  Thằng  bé  vẫn  ngủ  say  như  chó con.  Anh  “thơm”  lên  khắp  người  con  làm  thằng  bé  giật  mình  thức  dậy.  Thằng  Hiếu  vội ôm lấy em. Kiêm ôm lấy cả hai anh em nó:

- Thôi, chú đi.

Thằng Hiếu hút nước mũi cho khỏi chảy xuống miệng, gật đầu. Anh hỏi vợ:

- Đưa anh đi một đoạn được không? Chị sẽ gật rồi cúi xuống dặn Hiếu:

- Đứa nào hỏi, con lại nói như mọi hôm nhá.

Thằng Hiếu biết mọi điều quan trọng mà mẹ với chú không thể biết nên nó phải dặn:

- Ra khỏi hàng rào  lẻn ngay xuống ruộng ngô. Luồn trong ấy mà đi. Lính đồn Tây nó hay đi “ba tui” vào tầm này đấy.

Cả mẹ và chú đều gật đầu ngoan ngoãn rồi chú theo mẹ ra khỏi lều.

Chui  vào  cánh  đồng  ngô,  hai  vợ  chồng  cũng  chỉ  dùng  dằng  tiễn  nhau  đúng  mươi  phút đồng hồ rồi chị phải quay về để anh bơi qua sông gặp các bạn tù trốn tiếp ra vùng tự do. Và, trên chiếc bao tải đay rải ra dõng ngô, sự  “ân ái” vợ chồng cũng chỉ diễn ra chưa đầy hai phút đồng hồ ấy, chị thấy nó xóa đi tất cả những gì đã đổ xuống đầu chị hơn hai năm qua.  Nhưng  rồi  nó  lại  như  tất  cả  những  hạnh  phúc  chơi  vơi,  nỗi  đau  đớn  nhọc  nhằn  cả cuộc  đời  chị  dồn  lại  ở  đấy,  từ  đấy  niềm  vui  mỏng  mảnh  và  nỗi  đắng  cay  nhục  nhã  cũng lớn dần lên dồn lên chẹn lấy từng hơi thở của chị.

Thằng  quan  hai  Pháp  ở  đồn  Thiệt  được  thăng  chức,  trước  khi  đổi  đi  nơi  khác  nó  bảo thằng chỉ điểm làng Cuội, tổng Bạt.

-  Ông  Lỡi  tỉnh  trưởng  không  thể  ra  ân  riêng  cho  con  Đất,  vợ  thằng  Việt  Minh.  Ông  ấy hành động chỉ cốt để dân chúng biết nhà nước Pháp - Việt bao giờ cũng rộng lượng kể cả với  kẻ  lầm  lỗi,  kẻ  dám  chống  lại  quốc  gia.  Ông  là  người  có  niềm  tin  dễ  dàng,  một  đức tính  rất  đáng  yêu  nhưng  lại  rất  nguy  hiểm  cho  giới  nhà  binh  chúng  ta.  Ông  tin  ông  Lỡi đứng  ra  bảo  hộ  cho  nó  hay  sao?  Không  đâu.  Ông  Lỡi  đã  tha  cho  nó  tội  chết  trong  việc đâm mù mắt người thông ngôn của tôi chỉ vì ông Lỡi không muốn cái mắt chột của thằng con ông ta lại dính đến “cái”  của con Việt Minh ấy. Ông có hiểu  không. Tôi sẽ nói với ông thiếu  uý,  người  thay  thế  tôi  để  ông  toàn  quyền  xử  trí  con  Đất,  không  ai  có  quyền  ngăn cản ông thực hành công việc của mình.

Có  gì  làm  cho  Bạt  mừng  rỡ  hơn  những  lời  của  ông  thầy  nó.  Nhưng  nó  lại  làm  theo  cách của  nó:  Ngọt  nhạt,  thớ  lợ  một  cách  man  rợ.  Hắn  cho  “mời”  chị  Đất  lên  đồn  hỏi  nhẹ nhàng:

- Chị có mang cháu được mấy tháng rồi?

- Thưa ông, bốn.

- Từ thời gian nào nhỉ?

- Từ cách đây bốn tháng.

- à vâng, tôi vô duyên quá. Thế chị gặp anh ấy...

- Không phải với chồng tôi.

-  Vậy  hả.  Thế  chuyện  đầu  đuôi  thế  nào,  chị  có  thể  cho  tôi  biết  được  không?  Chị  Đất hiểu...  tôi  với  chị  cùng  làng,  cùng  xã  tắm  chung  nước  đầm  Cuội  cho  nên...  tôi  muốn  biết hơi tò mò một chút về chuyện này, để có quan trên về hỏi, cũng liệu mà...

- Ông muốn hỏi tôi ăn ở với ai, ở đâu chứ gì?

- Chị hiểu cho thế nào cũng được.

-  Tôi  đi  làm  thuê  làm  mướn,  đêm  hôm  ở  bến  đò  Rạp  bên  kia.  Họ  bức  tôi  nên  tôi  không thể biết người đó là ai.

- Vậy là...

- Tôi chửa với ai mà không phải với chồng mình chả là chửa hoang.

-  Tùy  chị.  Để  các  quan  trên,  có  thể  quan  lớn  trên  tỉnh  có  hỏi,  tôi  nói  có  bằng  cớ  của  chị. Chị chịu khó viết ra giấy cho tôi những điều chị vừa nói.

- Tôi sẽ viết.

- Ngoài cái giấy này, chị viết cho ba chữ to: “Tôi chửa hoang” để không ai có thể nghi chị đi lại liên lạc với anh ấy.

- Ông muốn bắt tôi làm gì thì cứ bắt đi.

- Thôi hãy tạm như thế đã. Chị ngồi dậy một chút, cho tĩnh tâm lại. Chị hơi bực rồi đấy. Với  nỗi  uất  hận  cần  được  trả,  nó  có  thể  “tùng  xẻo”  hoặc  đút  chị  vào  rọ  thả  trôi  sông  mới hả.  Dẫu  sao  nó  cũng  là  thằng  đàn  ông  như  bất  cứ  thằng  đàn  ông  nào  ở  cái  tổng  Cuội này. Không thể, không có một thời ngơ ngẩn trước vẻ đẹp của Đất và tấp tểnh tìm cớ bắt chuyện  với  cô.  Ngoài  ý  đồ  trả  thù  “con  Việt  Minh”,  nó  còn  có  hạnh  phúc  là  được  nhìn  sự tan hoang của con người cho bõ nỗi thèm khát vụng trộm.

Ba  ngày  sau  khi gặp  chị,  phó  tổng  Bạt  đi  lên  đồn  Tây  với  bốn  hương  dũng  hộ  tống.  Đi  từ sáng  sớm.  Bắn  năm  tràng  súng.  Không  biết  để  làm  gì.  Chắc  chuyện  chó  cắn  người  kêu ban  đêm  đã  uể  oải,  chán,  lại  có  chuyện  bắn  súng  tiễn  ông  phó  tổng  lên  đồn  Tây  để  cả làng,  cả  tổng  bàn  tán.  Cứ  như  là  phải  có  những  chuyện  lạ,  làng  mới  đỡ  chìm  lặng  như chiếc thuyền đắm nằm dưới đất bùn. Chuyện bắn súng lúc tinh mơ chưa hết ngơ ngác thì lúc  mặt  trời  lên  khỏi  ngọn  tre  chuyện  xảy  ra  ở  làng  Cuội  mới  thực  là  đại  sự.  Đầu  tiên  tù và  trống  phách,  loa,  mõ,  phường  bát  âm  và  kèn  đám  ma  đều  nổi  lên  inh  ỏi  ở  miếu  ông Cuội.  Chưa  ai  hiểu  sự  gì  xảy  ra  đã  thấy  hàng  trăm  bảo  an,  hương  dũng  tua  tủa  búp  đa, súng ống, giáo mác chạy rầm rập từ các nơi về miếu. Dân làng cũng chạy theo. Chả mấy chốc người đã đông nghịt kín hết cả sân, cả rệ cỏ, cả các ngả đường đi vào miếu. Hai bảo an  cầm  búp  đa  và  hai  hương  dũng  cầm  súng  trường  vẻ  mặt  nghiêm  trọng  dẫn  “vợ  tên Việt Minh chửa hoang” đi đến.

Một  người đàn  bà  chửa  trần  như  nhộng  bị trói hai tay  quặt  về  đằng  sau,  đầu  cạo trọc bôi vôi  trắng,  cổ  đeo  một  cái  gông  và  trên  trán  rán  miếng  giấy  “Tôi  chửa  hoang”  do  chính tay  chị  viết.  Phía  dưới,  nơi  cần  phải  che  một  miếng  vải  thì  chúng  úp  một  miếng  mo  cau gài  phía  trong  dây  thừng  trói  ngang  người.  Cái  mo  ấy  vẽ  cái  sự...  nhăn  nhở  của  đàn  ông và  đàn  bà  bằng  mực  tàu  mà  trẻ  con  bảo  là...  cái  mồm  tổng  Bạt  đang  ngửa  lên  nhai  tỏi gà.

Cái  luật  lệ  khắc  nghiệt  của  làng  đối  với  người  nhẹ  dạ,  cả  tin  xưa  kia,  đã  có  phần  phôi phai trong dăm bảy năm gần đây, đột nhiên tổng Bạt “khôi phục” lại hết sức dã man. Dù nó  đã  đi  từ  sáng  sớm  nhưng  ai  cũng  hiểu  cái  trò  này  do  nó  bầy  ra.  Để  giữ  cái  bộ  mặt

“nhân  nghĩa”,  nó  đã  lánh  đi  từ  sớm  tinh  mơ.  Chả  trách,  đi  lên  bốt  Tây  nó  vẫn  đi  lại  ngày vài  ba  lần  như  cơm  bữa,  hôm  nay  lại  bắn  súng.  Tiếng  trống  mõ,  tiếng  kèn  Tàu  thổi  “tí toét”  nhấm  nhẳng  xong  là  “a  lô...  a  lô”...  trẻ  con  chạy  ùa  ra  đường  đón  xem.  Hương dũng,  bảo  an  dẫn  chị  đi  vào  sau  miếu.  Bao  nhiêu  người  lớn  đều  quay  mặt  đi.  Không  biết trong  đám  dân  chúng  ai  đã  xô  ra  lấy  cái  khăn  vuông  buộc  vào  thừng  che  phía  trước người  chị.  Nhưng  bọn  hương  dũng  giật  ném  phắt  đi.  Tưởng  đem  chị  ra  trước  công  chúng bêu  riếu,  nhục  mạ  chị  nhưng  lại chỉ  nghe  thấy  tiếng thở  dài,  tiếng  can  ngăn,  xin  xỏ  hoặc tiếng  chửi  ào  ào  của  dân  làng.  Bọn  hương  dũng  dầy  mặt  ra  như...  cái  mặt  mo  của  phó tổng Bạt. Chúng hô nhị kéo, kèn thổi, trống thúc liên hồi để át tiếng ồn ã của dân chúng. Hai  bà  chị dâu:  Bà  Từ,  bà  Mỡ  bất  chấp  bảo  an  cầm  búp  đa  cản,  xông  vào  chửi  té  tát  vào mặt  thằng  đồn  phó  và  đám  hương  dũng  làm  cái  việc  thất  nhân  đức.  Hàng  chục  cụ  già phải  xô  lại  ôm  lấy  thằng  Hiếu  cầm  dao  định  xô  vào  chém  bọn  hương  dũng.  Người  ta  giữ lấy  dao  của  nó  và  cũng  không  cho  hương  dũng  bắt  nó.  Chúng  làm  xong  cái  trò  “Khai mạc”  rồi  dong  chị  đi.  Nhìn  bà  con  xóm  làng  gạt  nước  mắt,  hai  hàm  răng  chị  cắn  lại  đầu cúi xuống, nước mắt rơi lã chã trên đường ra khỏi miếu. Chúng nó dong chị ra đê quai, đi dọc hết khu ngoại bối rồi mới quặt  vào đê chính. Dân chúng hai bên đường đổ xô ra xem sự  nhơ nhuốc của một con đàn bà làng Cuội. Ai cũng diếc móc mắng chửi, xỉ vả và khinh bỉ  nhổ  vào  mặt  chị.  Có  chỗ  cả  hàng  trăm  mét,  người  hai  bên  đường  thi  nhau  nhổ  tới  tấp vào  mặt.  Có  lão  ho  lao  vợ  bỏ,  đứng  khòng  khòng  nhăm  nhăm  nhổ  vào  mồm  chị.  Chị  đã mím thật chặt hai môi nhưng cái bãi như  là mủ, như là phân có cảm giác ai cầm cái xẻng xúc  từ  đâu  hắt  vào  mặt  chứ  không  phải  từ  một  cái  mồm.  Chị  “oẹ”  lên  một  tiếng  rồi  gục xuống  nôn  thốc  nôn  tháo,  hai tay  muốn  ôm  lấy  bụng  mà  không  ôm  được. Vật  vã,  nôn  oẹ cho  đến  khi  người thiên  hạ  cõng  chị  về  nhà  thì chị đã  ngất  lịm  mà  không  thấy  thằng  bảo an,  hương  dũng  nào. Từ  chiều  cho  đến  đêm  hôm  ấy  người làng  Cuội đổ  lại gọi hồn,  đánh gió,  nấu  cháo  đổ  cho  chị  và  ngồi  quây  lại  quanh  cái  lều  lá  mía  của  mẹ  con  chị,  phấp phỏng  chờ  chị  dần  dần  tỉnh  lại.  Bao  nhiêu  người  ra  vào  ồn  ã.  Nhưng  đêm  đó,  chó  không sủa  và  không  có  người  làng  nào  kêu.  Không  phải  chỉ  dân  làng  Cuội,  cả  làng  Nhập,  làng Nhằng,  làng  Đại,  làng  Phù...  tất  cả  người  dân  ngoại  bối  chứng  kiến  và  nghe  thủng  câu chuyện  nó  rắp  tâm  làm  nhục  chị,  vợ  anh  Kiêm,  ai  cũng  thấy  có  cái  gì  nghèn  nghẹn, không thể nói ra, không thể nhắc lại, không thể gọi nó là cái gì, nhưng rõ ràng đã có một cái gì như là kìm hãm, như là không ổn không thể tiếp tục, không thể chấp nhận sự đồng hành  cả  trong  ý  nghĩ  và  tình  cảm,  nó  báo  hiệu  một  cái gì đó  không  thể  bình  yên  sắp  sửa xảy  ra  mặc  dầu  tên  phó  tổng  Bạt  đang  ngồi  trong  lô  cốt  đổ  rượu  vào  mồm  đám  hương dũng,  hết  lời  khen  ngợi  bọn  đồ  đệ  trung  thành,  đáng  để  cho  hắn  tin  cậy  giao  phó  những việc hệ trọng.

Như  mọi  đêm,  đêm  nay  mọi  trang  bị  súng  ống  đạn  dược  đã  nai  nịt  gọn  gàng,  đã  sẵn sàng  chỗ  nào  “ới  lên”  của  dân  làng  và  tiếng  chó  “ăc  ăc”  là  hương  dũng  lao  tới.  Mà  lại  im ắng.  Đã  quá  nửa  đêm  vẫn  không  thấy  tiếng  chó  cắn,  tiếng  người  kêu.  Sinh  ra  cái  đám hương  dũng  chỉ  cốt  để  giữ  gìn  “yên  lành”  cho  làng  xóm  mà  khi  thấy  làng  xóm  yên  lặng lại thấy  buồn,  thấy  bơ  vơ  như  kẻ thất  nghiệp.  Với đám  này,  lúc  nào  trong  làng  cũng  phải có địch mới vui, mặt mũi chúng mới hoạt bát, linh lợi hẳn lên.

Cho  đến  đêm  nay  ông  phó  tổng  Bạt  mới  thực  sự  hả  dạ,  thực  sự  mãn  nguyện.  Chính  nhờ có  cách  đầy  đọa  bêu diếu  con  Đất  mà  dân  làng  phải  khiếp  sợ.  Họ  im  lặng  vì  sợ  đấy.  Hắn khoái  trá  nghĩ  mà  không  thể  ngờ  rằng  đêm  nay  và  những  đêm  sau  bằng  cách  gì  hắn cũng không thể bắt người dân kêu đồng loạt theo tiếng chó cắn. Cả mãi mãi sau này vẫn là thế.

Phần hai

Chuyện tình thứ ba

“Quê  hương  tôi  lúa  ngô  xanh  rì  bao  la  trù  phú.  Đây  bàn  tay  lao  động,  đây  người  nông dân  làm  nên.  Nhưng  quê  tôi,  bao  nhiêu  năm  vẫn  một  xóm  nghèo  ngày  tháng  gieo  neo sớm chiều thiếu đói...

Quê  hương  tôi thiết  tha  chờ  mong  đón  đội về  làng... Đội về  làng  là  cuộc  đời ta  đổi mới  là sướng... ướng... ớ vui... ui.. u...”.

Đêm  nào  ánh  đuốc  của  thiếu  nhi  cũng  rực  sáng  ở  các  xóm  thôn,  ngõ  ngách.  Hô  khẩu hiệu rầm rộ khắp nơi rồi về miếu ông Cuội tập hát đến quá nửa đêm.

Mỗi em  đóng  một  quyển  sổ  tay,  chép  đặc  khẩu  hiệu,  bài hát  và  đua  nhau  chép  thơ  ở  các sách lớp 4, lớp 5. Hội nghị nào của người lớn các em cũng đến phục vụ hát và đọc bài thơ tranh  đấu  và  bài  gì  nữa  không  biết  tên  cứ  gọi  là  “bài  gì  mà  đứng  là  dậy  đấy”.  Từ  thiếu nhi  lan  tới  các  ông,  các  bà  đi  làm  cỏ,  gánh  phân,  đào  ao,  xây  chuồng  lợn  cũng  nhẩm thuộc về có khí thế tranh đấu “long trời lở đất” nay mai:

“Hôm nay ngày tranh đấu. Chủ đồn điền ủ rũ đứng co ro

Thân lợn sề tiu nghỉu cái mặt mo”

Hoặc là “Nông dân đã nói thì làm

Đã đứng là dậy đã vùng là lên

Đã lật, lật dưới lên trên...”

Chưa  bao  giờ  nhà  bà Đất  lại rộn  rã  tất  bật  và  tối mắt  tối mũi suốt  ngày  đêm  như  thế.  Cả nhà công tác. Cả nhà phải gánh vác công việc hệ trọng như  là quả đất sắp sửa bửa vỡ ra nay  mai.  Bà  ca  cẩm  một  cách  mãn  nguyện:  “Trời  ơi,  tôi  cứ  phục  dịch  bố  con,  chú  cháu nhà  ông  ấy  hội  họp  ghi  chép  sổ  sách  cũng  đã  hết  hơi  rồi”.  Và  trong  bụng  bà  thầm  ước:

Giá  như  cả  đời  bà  cứ  được  sấp  ngửa  ngược  xuôi  lo  toan  công  việc  giúp  chồng  con  như những  ngày  này!  Thôi  thì  cũng  là  “sông  có  khúc”.  Cái  lúc  bà  được  làm  người  vài  ba  năm nay,  tuy  vẫn  đói  rách,  chật  vật  nhưng  cũng  là  được  làm  người,  được  xum  họp  vui  vầy chồng  vợ,  con  cái.  Con  cái  mới  có  cái  họ,  cái  tên  trong  sổ  sách  đàng  hoàng.  Họ  thằng Hiếu,  do  chị  nhớ  cái  ngày  lưu  lạc  của  hai  mẹ  con  nên  bảo  nó  là  họ  Lưu.  Anh  thêm  chữ Minh  ở  giữa.  Thằng  cu  em  là  Mai,  cu  út  là  Sau.  Cả  hai  đều  “Nguyễn  Văn”  theo  bố.  Ngày ấy  anh  được  huyện  ủy  cử  về  trực  tiếp  làm  bí  thư  chi  bộ,  kiêm  trưởng  ban  nông  hội  xã Ngoại Thượng. Thằng Hiếu làm trưởng ban phụ trách thiếu nhi xã. Ngày ấy địch mở chiến dịch  Lạc  Đà  (Dromadaire).  Hai  chú  cháu  bận  hoạt  động  chống  phá  âm  mưu  địch,  một mình  chị  phải  gánh  hai  con  chạy  loạn,  lúc  về  mất  cả  hai  con  lợn,  13  con  gà  mà  thằng Hiếu  lại  đòi  cưới  vợ.  Anh  phụ  trách  lấy  em  đội  trưởng  thiếu  nhi,  thật  đẹp  đôi.  Con  cháu nó  cũng  hiền  lành,  nhanh  nhảu.  Bố  chết  sớm,  mẹ  con  mót  hái  nuôi  nhau  nhưng  con  bé sáng  dạ.  Học  bình  dân  đứng  nhất.  Lại  đẹp  nhất  xã.  Làm  gì  anh  trưởng  ban  chả  mê.  Tính tuổi  ta,  thằng  Hiếu  20,  con  cháu  Xuyến  16  là  vừa.  Thống  Bứt  bảo:  “Lấy  vợ  xem  tuổi  đàn bà”.  Cưới  năm  nay  là  Kim  Lâu.  Ôi  dào,  chả  biết  lâu  hay  mau  gì  mà  cưới  nhau  đầu  năm, cuối  năm  đã  tòi  ra  cho  bà  một  “cục  vàng”.  Trộm  vía  nó  chứ,  cháu  gái  bà  rồi  mai  kia  lại chả  ăn  đứt  con  mẹ  nó.  Chỉ  trừ  khi  nó  bú  mẹ  còn  bà  không  thể  rời  nó  ra  một  phút.  “Ông mày,  thằng  bố  mày,  các  chú  mày  bà  cho  đi  hoạt  động  hết,  bà  chỉ  cần  có  cháu  bà  đây  là đủ rồi: Bà quên hết. Chỉ cần nhớ đến cháu bà thôi nhá!”. Đẻ con được một năm chúng nó xin  ra  ở  riêng.  Chú  Kiêm  bảo:  Cả  nhà  dọn  vào  một  nửa.  Một  nửa  để  vợ  chồng  anh  Hiếu. Nhưng  chúng  nó  xin  sang  ở  với  bà  ngoại.  Thôi  thế  cũng  được.  Vợ  thằng  Hiếu,  con  cái Xuyến nó là lớn, bà cụ bảo ở bên ấy giúp bà trông nom các em. Tùy. Chú Kiêm bảo: “Các con  thích  ở  đâu  thì  ở.  Nếu  ở  bên  ấy,  cho  các  con  rặng  tre  mà  làm  nhà”.  Chị  gái  chú  cho cái xe đạp, chú bán, tậu được con bò cũng cho hai vợ chồng dắt về bên ấy làm lưng vốn. Mọi  dự  định  êm  ấm  ấy  mới  đang  bắt  đầu.  Nghĩa  là  năm  ngoái  mới  phá  rặng  tre  nhà  bên này mang sang ao nhà bên ấy ngâm. Vợ chồng nó ở tạm gian nhà tre một gian hai trái ở bên  ấy  để  cuối  năm  bỏ  móng  lấy  ngày,  sang  năm  xây.  Ông  thống  Bứt  bàn  thế.  Nhà  này cứ  “ậm  ừ”  nghe  ông.  Đằng  nào,  cuối  năm  tre  cũng  mới  chín,  bò  bán  mới  được  giá  chứ tuổi tác, kiêng khem gì. Lúc nào có thì làm. Bằng không, hẵng cứ  thế này đã. Hai đứa nó ra  ở  bên  ấy  cho  vợ  chồng  nó  “rộng  cẳng”  còn  con  nó  vẫn  vứt  cho  bà  nội.  Tiếng  là  ở  hai nhà vẫn ăn  một nồi đã riêng tây  cái gì. Con mẹ nó từ  “em thiếu  nhi” thoắt  cái có con,  đã thành phụ nữ, được bầu vào chấp hành. Bà vừa trông cháu vừa hầu hạ ba chú cháu công tác.  Vẫn  là  bữa  đực,  bữa  cái,  lúc  bát  bánh  đúc  ngô,  khi  vài  củ  khoai  lang,  dong  riềng, nắm  ngô  rang  mà  trên  thuận,  dưới  hòa  vui  vầy,  ấm  cúng  thế  này  bà  còn  mong  gì  hơn. Cũng  là  ở  hiền,  gặp  lành.  Ngỡ  tưởng  đời  mình  đã  là  bỏ.  Không  ngờ  lại  được  đến  lúc  như thế này. Thôi, cũng bõ cái công chìm nổi nuôi con cho chồng vào tù, ra tội, đánh giặc giải phóng đồng bào, giữ gìn làng xóm yên vui, đầm ấm. Ông ấy bảo:

- Mẹ nó này, tôi biết  mẹ nó mỗi ngày vác  cây tre đi chợ chỉ kiếm được bát gạo cho cháu, còn  thừa  đồng  nào  may  ra  chỉ  đủ  khoản  chè  mạn,  thuốc  lào  cho  tôi  tiếp  khách.  Cố  chịu vất vả, thiếu thốn ít ngày nữa là đời sống bà con nông dân ta sẽ thay đổi cơ bản đấy.

- Đi đến đâu em cũng thấy bà con thì thầm thế. Đội người ta về kỳ này  là vùng ngoại bối không bao giờ còn đói khổ, ngập lụt nữa.

- Không hẳn là thế. Căn bản là người nông dân được giải phóng hoàn toàn.

-  Thế  ngày  trước  bố  thằng  Mai  đưa  bộ  đội  về  đánh  bốt  bảo  chúng  ta  được  giải  phóng hoàn toàn rồi còn gì nữa.

- Đấy mới là giải phóng khỏi ách đế quốc thôi. Còn phải tiến lên đấu tranh giai cấp ác liệt nữa.

-  Thế  cái  thằng  giai  cấp  lại  ác  hơn  thằng  đế  quốc  à?  Nó  thế  nào  mà  sao  em  chả  thấy  bố

Mai nói gì bao giờ.

- Khổ quá. Tôi không  ngờ mẹ mày  lại... Đúng  là nay mai mẹ nó  phải chịu khó đi học tập. Các đồng chí ở đội ta giảng cho mẹ nó hiểu.

Người vợ ghìm một hơi thở dài. Nhưng lại nhắc đầu chồng đặt lên cánh tay mình, hỏi:

- Thầy thằng Mai thấy em lạc hậu có ghét em không?

- Mẹ nó thấy tôi có điều gì không phải mà lại nói như thế.

-  Em  biết  thầy  thằng  Mai  thương  hết  lòng  nhưng  chỉ  sợ  thầy  nó  đi  đây  đó  được  học  hỏi, chúng bạn nhiều, lại thấy em quê mùa.

Bỗng người chồng nhắc mình lên hẳn phía trên ôm ghì lấy vợ.

- Kệ nó... Nào... “Ta về ta tắm ao ta” thế này vẫn hơn.

- ứ... ư... thầy nó...

Không  ngờ  sau  đêm  nay  không  bao  giờ  vợ  chồng  người bí  thư  chi bộ  xã  này  được  nói  với nhau những lời âu yếm.

Bao  nhiêu  cót,  bao  nhiêu  nong  nia,  mẹt  thúng  đều  được  đem  ra  kẻ  khẩu  hiệu  bằng  vôi, căng,  cắm,  treo  ở  tất  cả  mọi  nơi.  Bất  cứ  chỗ  nào  có  mảng  tường  gạch,  tường  vôi  là  có khẩu hiệu.

“Phóng  tay  phát  động  quần  chúng.  Triệt  để  giảm  tô,  thực  hiện  giảm  tức”.  “Kiên  quyết đánh  đổ  bọn  cường  hào  ác  bá,  đầu  sỏ,  gian  ác”.  “Có  nghèo  ôn  nghèo,  có  khổ  kể  khổ. Không bao che, không bị mua chuộc, không để lọt lưới bọn phản động làm tay sai cho đế quốc,  phong  kiến”.  “Bần  cố  quyết  tâm  một  lòng  đoàn  kết  với  trung  nông,  liên  hiệp  với phú  nông  đánh  đổ  bọn  địa  chủ  cường  hào  ác  bá”.  “Nhiệt  liệt  hoan  nghênh  chính  sách giảm tô, cải cách ruộng đất”.

La  liệt  là  khẩu  hiệu.  Rực  đỏ  là  cờ  bay.  Vang  lừng  là  tiếng  hò,  tiếng  hát.  Người đứng  ra  tổ chức khí thế tưng bừng đón đợi suốt cả nửa tháng trời ấy là đồng chí Kiêm huyện ủy viên trực  tiếp  làm  bí  thư  chi  bộ  xã.  Cả  xã  nô  nức  đi  mít  tinh  nghe  đồng  chí  Kiêm  nói  chuyện và  reo  lên  khi  giới  thiệu  đội  cải  cách  đã  về  với  bà  con  nông  dân  chúng  ta.  Nhưng  đội  cải cách ra mặt đêm hôm trước, đến đêm hôm sau đã ra lệnh bắt Kiêm, cùm hai chân và trói hai  tay  “dật  cánh  khỉ”  để  ở  miếu  ông  Cuội.  Không  thể  đợi  “Rung  trà,  cá  nhảy”.  “Rút  dây động  rừng”  một  cách  thông  thường  được.  Phải  “chõm  ngay  con  cá  to”.  Phải  diệt  ngay

“đầu  não  của  nó”  để  “nó”  không  có  khả  năng  tổ  chức  lực  lượng  chống  phá.  Chiến  thuật của đội 5, cụm bảy thật bất ngờ, nhanh gọn, không cho địch kịp giở tay. Tối hôm trước là người  đứng  đầu  xã.  Tối  hôm  sau  là  tên  đầu  sỏ.  Tối  hôm  trước  anh  Đội  Quyền  vẫn  “bắt rễ”  nằm  “ba  cùng”,  tối  hôm  sau  đã  thành  kẻ  tội  phạm  nguy  hiểm  không  ai  có  thể  đến gần.  Bí  mật  bất  ngờ  tuyệt  đối.  Xã  Ngoại  Thượng  nhập  với  Ngoại  Trung  vẫn  lấy  tên  là ngoại Thượng. Có 14 xóm, việc bố trí đồng chí Quyền về xóm 1 (xóm Cuội Thượng) cũng làm  cho  kẻ  địch  chủ  quan  không  thể  nào  phát  hiện  ra  chủ  trương  của  ta:  Vì  thế  ngay  từ những ngày đầu tiên của bước đầu tiên đồng chí Quyền đã chứng tỏ khả năng “làm nòng cốt” của đội công tác.

Dân  chúng  gọi  đồng  chí  là  anh  đội  Quyền.  Anh  đội  Quyền  năm  nay  chừng  45,  46  tuổi, miệng  rộng,  môi  dày,  mắt  có  lông  quặm,  người  xóm  Cuội  gọi  là  “mắt  viền  vải  tây”.  Sau đêm  ra  mắt,  anh  khoác  bao  gạo,  túi  dết  về  nhà  Kiêm.  Sáng  hôm  sau  anh  đi  lân  la  tìm nhân  mối,  bắt  rễ  vào  nhà  anh  Thó.  Đến  chiều  anh  liền  để  túi  dết  đấy,  trở  lại  nhà  anh Kiêm,  lấy  quần  áo  gói  trong  cái  khăn  vuông  và  hai  bao  gạo  đi  đến  nhà  anh  Thó  thì  trời vừa  tối.  Anh  ăn  cơm  ngô  ở  nhà  anh  Kiêm  từ  sáng  sớm,  đến  lúc  này  nhà  Thó  dọn  ra  bốn củ  khoai  lang,  hai  củ  dong  riềng  để  trong  bát  yêu  tàu,  đặt  trong  cái  mâm  mộc,  Thó  bê lên đặt  trước mặt, mời anh  rồi chủ nhà đi ra cửa. Anh đội Quyền  bảo cả nhà cùng ăn  cho vui.  Anh  Thó  bảo:  “Mời  bác  xơi,  nhà  em,  cháu  nó  xin  phép  trước  cả  rồi”.  Anh  gọi  tất  cả bốn  đứa con  nhỏ  ra  sân.  Đợi bố  quay  đi,  bọn  trẻ  bâu ở  khe liếp  nhìn  vào.  Anh  chỉ ăn  mỗi thứ  một  củ.  Đêm  bụng  sôi  èo  èo  đau  thắt  lại  không  ngủ  được  nhưng  vẫn  nằm  im  như người  ngủ  say.  Gần  sáng  anh  ngồi  dậy.  Anh  Thó  cũng  dậy  theo  anh,  thổi  mồi  rơm  châm đèn.  Anh  đội  Quyền  nhớ  lời  đội  trưởng  dặn  lúc  khuya  khoắt  tĩnh  mịch  mà  gợi  khổ  thì  dễ dàng  được  nhiều  khổ  lắm.  Thế  là  anh  gợi.  Anh  Thó  là  người  khổ  nhất  xã  này.  Chuyện thằng  con  trai  anh  chết  đói  năm  lụt  không  có  chỗ  chôn,  ông  Cu  Từ  phải  mang  thả  trôi sông  ai  cũng  biết.  Bảy  đứa  con  lớn  đi  ăn  đi  ở  mỗi  đứa  một  nơi,  bốn  đứa  nhỏ  nheo  nóc như  là  cái  kiếp  của  anh  phải  đẻ  nhiều  và  đứa  nào  cũng  đói  rét,  nhem  nhếch.  Nhưng không biết nó tại ai, vì sao, anh không thể nói được. Anh đội Quyền phải kể chuyện mình làm  mẫu.  Quê  anh  ở  Bình  Lục.  Nhà  anh  ba  đời  là  cố  nông.  Cố  nông  là  không  có  tấc  đất cắm  dùi.  Đời  ông  đi  ở.  Đời  bố  đánh  dậm  và  chạy  te,  đời  anh  lại  đi  ở.  Từ  năm  45  lại  đây anh lại đi chạy te và  đánh dậm theo nghề của bố. Bị địa chủ cường hào ác bá bóc lột anh không được ăn học. Anh là cốt cán của đợt 4 mới được đi học ban đêm. Biết mặt 23 hoặc

24  chữ  cái  nhưng  chưa  biết  đánh  vần  ngoài  chữ  “Quyền”  tên  anh.  Khi  làm  chánh  án  tòa án  nhân  dân  đặc  biệt  ký  vào  bản  án  tử  hình  của  tên  bí  thư  chi  bộ  Quốc  dân  đảng  phản động  anh  cũng  chỉ  ký  chữ  Quyền.  Còn  họ  và  tên  do  anh  thư  ký  viết.  Nhà  anh  khổ  nhất huyện nhưng khi kể làm mẫu cho anh Thó, anh cũng chỉ kể chung chung hàng mấy tiếng đồng  hồ  mà  loanh  quanh  chỉ  được  có  thế.  Những  gì  được  học  tập  bồi  dưỡng  để  đi  cải cách  đợt  năm  này  anh  quên  mất.  Còn  những  gì  đội  làm  trong  khi  ở  nhà  thì  anh  nhớ  rất kỹ. Nghĩa  là ngày hôm sau anh cũng đi “ba cùng” (cùng ăn, cùng ở, cùng làm) làm cỏ đỗ với vợ chồng anh Thó. Hai ngày sau nữa anh đi “thăm nghèo, hỏi khổ”. Tiếp theo là “cắm rễ”,  “sâu  chuỗi”.  Rễ  thì  anh  cắm  vào  nhà  anh  Thó  là  được  rồi,  không  bị  “thối”.  Bà  con xóm  Cuội  ai  cũng  bảo  nhà  anh  Thó  là  nghèo  nhất,  trong  sạch  nhất.  Từ  “rễ  cái”,  trong một  tuần  anh  đã  “sâu  chuỗi”  được  37  người.  Đêm  học  tập  phát  động  quần  chúng  căm thù  tố  khổ,  ngày  đi  sâu  chuỗi  liên  tiếp  mà  những  lần  lên  phản  ánh  tình  hình  ở  đội  đều  bị phê  bình  là  chậm,  chưa  gây  được  khí  thế.  Đội  phó  phụ  trách  tuyên  huấn  yêu  cầu  anh phải  giảng  ý  nghĩa,  mục  đích  tầm  quan  trọng  của  cuộc  đấu  tranh  một  mất  một  còn  này có tác dụng quyết định trong nhiệm vụ hoàn thành cuộc cách mạng dân chủ nhân dân để nước  ta  nhanh  chóng  tiến  lên  chủ  nghĩa  xã  hội  cùng  các  nước  anh  em  trong  phe  ta. Nhưng việc đó anh đã học rồi. Học nhiều lần là khác. Nhưng chữ nghĩa không biết, không ghi  chép  được.  Với  lại,  bảo  anh  phải  ngâm  mình  dưới  nước  suốt  ngày  giá  rét  để  đánh dậm  còn  dễ  hơn  ngồi  nghe  giảng.  Thành  ra  hai  mắt  anh  cứ  díp  lại,  lõm  bõm  nghe  câu được, câu không, đúng sai có biết đường nào mà lần.

Ai  ngờ,  đến  đây  bao  nhiêu  thứ  phải  giảng  giải  cho  bà  con  nông  dân  anh  đều  phải  làm hết.  Được  cái,  bài  nào  anh  cũng  nhớ  mang  máng  và  anh  cũng  biết  “co”  ở  chỗ  này  sang chỗ  kia  cho  nó  liền  nhau  nên  cũng  nói  được  trơn  tru.  Có  bài  anh  lại  “tóm”  nó  gọn  lại  để bà con dễ nhớ. Chẳng  hạn nói về nhiệm  vụ  chiến  lược đấu tranh  chống bọn đế quốc xâm lược  ở  miền  Nam  và  đánh  đổ  bọn  phong  kiến  bóc  lột  ở  miền  Bắc,  phát  huy  truyền  thống anh  hùng  của  dân  tộc,  sản  xuất  xây  dựng...  anh  tóm  lại  bốn  điểm  như  sau:  Điểm  thứ nhất:  Trước  đây  chúng  ta  đã  anh  dũng  ghê  lắm.  Thằng  tướng  Ca-di  và  thằng  Tắc  Xi

(DeCastries  và  Delattre  de  Tassigny)  đã  thua  thì  nay  thằng  A  XuHao  (Aixenhao?)  có  to đến mấy thì to cũng không xui thằng Ngô Đình Diệm đánh được ta. Đấy nó như thế!

Điểm thứ hai: Xưa kia dân ta bị một cổ ba vòng (ba tròng) phong kiến là đế quốc Pháp là Nhật,  địa  chủ  là  phú  nông  đã  đè  lên  đầu  bắt  dân  ta  phải  cúi  xuống,  dân  ta  vẫn  cứ  ngóc đầu  dậy  được  thì  bây  giờ  đã  được  thoát  ra  cả  ba  cái vòng  rồi bà  con  bần  cố  ta  phải  vùng lên tranh đấu. Đấy nó như thế!

Điểm  thứ  ba:  Đảng  ta  rất  là  sản  xuất  (có  tiếng  ai  đó  nhắc  là  sáng  suốt.  Anh  đội  Quyền nghiêm  mặt  lại)  tôi  nói  là  Đảng  ta  rất  là  sản  xuất  lãnh  đạo  bà  con  bần  cố  ta  làm  ăn  thì không sợ đói kém, mất mùa nữa. Đấy nó là như thế?

Điểm  thứ  tư:  Khi  cả  miền  Bắc  cũng  như  miền  Nam  ta  vững  mạnh  rồi  thì  là  thằng  Mỹ  có bom hoại tử hay bom kinh khí cũng không thể dọa ta được. Đấy nó như thế!

Anh vừa nói xong thì ở một góc nào đó có tiếng nói to: - Thưa đội, nên nói phong kiến và đế quốc, Pháp và Nhật, vì nước Pháp ở bên Tây mà nước Nhật ở bên đông, hai nước khác nhau đấy ạ.

Anh  đội  Quyền  lấy  tay  khum  khum  che  mặt  nhìn  ra  phía  tiếng  nói.  Chưa  nhận  ra  ai  thì anh Thó đã nói:

- Thưa đội. Anh Hiếu người nhà tên Kiêm đấy ạ.

“Đúng rồi. Tên Kiêm  xảo quệt, ngoan cố nó vẫn gài người vào hàng ngũ chúng ta  để phá hoại”. ý nghĩ ấy chợt lóe lên như một sự khám phá mới mẻ khiến anh phải hành động kịp thời. Anh như đã thành người khác, trông dữ dội, kiên quyết.

- Các đồng chí du kích đâu. Trói tên Hiếu lại.

Bốn  anh  du  kích  với  hai  khẩu  súng,  hai  quả  lựu  đạn  gác  ở  bốn  góc  sân  miếu  xông  ngay lại trói Hiếu trước sự ngơ ngác, sợ hãi của mọi người. Anh đội Quyền phê bình anh Thó:

- Tại sao đồng chí không đình chỉ người nhà tên Kiêm lại, còn cho đi học tập?

Nói  vậy  nhưng  anh  biết  là  chưa  có  chỉ  thị  của  anh,  trưởng  xóm,  không  dám  làm  bất  cứ việc gì.

Sau  một  ngày  đội  về,  toàn  bộ  con  dấu,  sổ  sách,  súng  đạn  của  chi  bộ,  ủy  ban,  công  an, xã  đội  và  các  đoàn  thể  nộp  lại  cho  đội.  Mọi  quyền  hành  của  Đảng  và  chính  quyền,  đoàn thể  đều  do  đội  quyết  định  hết  thảy.  Dưới  đội  là  các  trưởng  xóm,  phó  xóm,  xóm  đội  (chỉ huy  du  kích)  và  công  an  xóm.  Ngoài  các  chức  danh  trên  của  các  xóm  ra,  toàn  bộ  các  tổ chức  của  xã,  thôn,  xóm  ở  vùng  tạm  chiếm  thuộc  các  tỉnh  đồng  bằng  Bắc  bộ  đều  có  địch chui vào phá hoại, kể  cả chi bộ đảng cũng là chi bộ quốc dân đảng nên phải đình chỉ. Rồi dưới  sự  lãnh  đạo  của  đội  giảm  tô,  cải  cách,  mọi  tổ  chức  sẽ  được  bắt  đầu  từ  “rễ”  “sâu chuỗi”  mà  lên.  Các  tổ  chức  du  kích  được  củng  cố  đầu  tiên.  Trừ  “rễ”  và  “chuỗi”  lựa  chọn được  cốt  cán,  từ  cốt  cán  đưa  vào  du  kích.  Trong  số  10  người  của  xóm  Cuội  Thượng  có bốn  “bị  bắt”  làm  hương  dũng  nhưng  không  gây  tội  ác  gì.  Họ  đều  là  cố  nông  không  hề  có một  tấc  ruộng  đất,  suốt  đời  phải  nai  lưng  làm  thuê  cho  địa  chủ.  Thực  ra,  ở  vùng  này  tất cả  đàn  ông  từ  18  tuổi  trở  lên  được  hưởng  một  suất  đinh.  Sau  cách  mạng  và  sau  giải phóng  cả  đàn  ông  đàn  bà  đều  được  một  “suất  đinh”  ruộng  công  điền  như  nhau.  Bốn người kia  hoặc  lười thối thây,  lại  không  biết  làm  ăn  hoặc  rượu  chè  cờ  bạc  phải bán  ruộng hoặc cho làm giẽ lấy  một phần. Vả lại, đi làm thuê sẵn miếng ăn và xà xẻo vụng trộm nó cũng  dễ.  Làm  thuê  dễ  gấp  trăm  lần  tự  mình  phải  nghĩ  ra  cách  làm  giàu,  tội  gì  không  đi làm  thuê  cho  nó  nhàn  cái  thân  khỏi  phải  lo  nghĩ.  Ăn  mày,  làm  mõ  mà  kiếm  được  miếng ăn cũng còn đi nữa  là  làm thuê. Từ  hôm được thành lập, du kích  chỉ chờ có sự  “long trời” để  ra  oai,  được  quát  tháo,  hù  họa,  được  trợn  trạo  “làm  việc  quan  trọng”.  Mà  lại  chưa  có việc  thì  buồn.  Cho  nên,  phải  có  bắt  người,  có  canh  gác,  rình  mò,  mắt  tròn  mắt  dẹt  thì thào  thì  du  kích  xóm  này  mới  vui.  Anh  đội  Quyền  rất  bằng  lòng  đêm  nay  mình  đã  “rung trà” cho “cá nhảy”  lên  rồi. Anh  đã “thăm  nghèo hỏi khổ”  và trong khi học tập đã  có hàng chục  người tố  khổ  trong  các  tiểu  tổ  bần  cố  mà  vẫn  chưa  thấy  căm  thù  tên  Kiêm.  Xóm  có

121 hộ theo tỷ lệ phải có 6 địa chủ, mà mới có một tên Kiêm thì lại không ai nói gì. Đúng là  có  bàn  tay  nó  khống  chế  và  mua  chuộc,  lừa  phỉnh  bà  con  bần  cố.  Chưa  có  cách  lần  ra đầu mối phá tan âm  mưu của nó, nó đã tự “lạy ông tôi ở bụi này”. Đợi du kích dẫn thằng Hiếu đi, mọi người ổn định trở lại, anh đội Quyền nói:

- Chính địa bàn xóm ta là cái hang, cái ổ của địch chống phá. Nhưng hôm nay mới là con cá nhỏ thôi. Con cá to sụ nó mới chỉ quẫy đuôi rồi lặn đi chúng ta chưa nhìn thấy nó đâu. Nhưng  nó  không  thể  thoát  khỏi  tay  chúng  ta.  Đặt  vó,  úp  nơm,  chạy  te  không  được, chúng  ta  sẽ  có  lưới  quét  mà  mày  còn  rúc  xuống  bùn  thì  ông,  à  quên,  thì  các  ông  các  bà nông  dân  lao  động  sẽ  tát  cạn.  Các  nước  anh  em  người  ta  có  máy  hút,  hút  cạn  cả  nước sông, nước biển còn được nữa là đây chỉ là đám cá đồng, tép riu.

Ngay  đêm  đó  anh  đi  gặp  ban  chỉ  huy  đội  và  cho  giải  thằng  Hiếu  đến.  Ban  chỉ  huy  biểu dương  anh  nhạy  bén.  Ngay  sau  khi  bắt  phó  tổng  Bạt  người  Cuội  Hạ,  ban  chỉ  huy  đã  kết luận  tên  Bạt  chỉ  là  tên  phản  động  bên  ngoài  ai cũng thấy  rõ  tội  lỗi của  nó.  Tên  Kiêm  mới là  tên  địch  vô  cùng  nguy  hiểm.  Ban  chỉ  huy  đội  đã  quyết  định  lấy  xóm  Một  làm  trung tâm. Bổ sung đồng chí Lăng đội phó tăng cường cho xóm Một. Kể từ giờ phút này (10 giờ đêm)  lấy  thêm  du  kích  đội  10  (một  phần  làng  Nhằng  nơi  đóng  trụ  sở  của  đội)  canh  gác nơi  giam  tên  Kiêm  thật  nghiêm  ngặt.  Quản  thúc  mẹ  con  mụ  Đất,  không  cho  nó  liên  hệ với bên ngoài. Muốn đi đâu phải xin  phép đội,  kể cả đi đưa cơm  cho chồng, con nó. Được phép  đi,  phải  hẹn  giờ.  Sai  cho  bắt  tạm  giam  ở  miếu  Cuội.  Giam  bao  nhiêu  tùy  theo  nó chậm trễ lâu hay mau.

Cái  gian  lều  lợp  lá  mía  đã  được  dỡ  xuống  làm  chuồng  bò  dưới  bụi  tre  cạnh  cổng  hương dũng  mở  ngày  xưa.  Từ  hôm  tịch  biên,  niêm  phong  nhà, mẹ  con  Đất  xuống  ở  thế  chỗ  con bò  đã  được  bà  con  bần  cố  dắt  đi.  Du  kích  gác  cả  ngày  cả  đêm.  Mỗi  phiên  ban  ngày  được chi nửa  đấu  ngô,  hoặc  10  củ  khoai  lang.  Ban  đêm  ba củ  dong  riềng  để  anh  em  nướng  ăn khỏi buồn  ngủ.  Những  anh  bảo  an  hương dũng  ngày  xưa rình  mò  quát  tháo  (nhưng chưa gây  tội  ác)  vợ  tên  Việt  Minh  đầu  sỏ  nay  là  bần  cố  được  chọn  vào  du  kích  canh  gác  cẩn mật con mẹt Đất  vợ thằng đầu sỏ phản  động, cường hào ác bá.  Tên đồn trưởng Bạt,  phó tổng,  một  tên  chỉ  điểm  gian  ngoan  ngày  đêm  đi  lùng  sục  tìm  kiếm  tên  Việt  Minh  đầu  sỏ, nay lại cùng bị cùm chung với nhau, mỗi người một đầu nhà.

Anh  Lăng  năm  nay  28  tuổi.  Nước  da  trắng  săn  sít  lại  rất  hợp  với  cái  mặt  thon  của  anh. Anh  có  đôi mắt  vừa  sắc  sảo  vừa  mơ  màng dù  một  bên  là  con  mắt  giả,  lại có  cái cười  nửa miệng,  hóm.  Lại  nói  năng  lưu  loát.  Lại  có  năng  lực  chắp  nối  những  điều  mơ  hồ  thành  cụ thể, rất chặt chẽ không ai có thể bắt bẻ. Cái dung nhan của anh và anh Quyền hoàn toàn trái  ngược  nhau.  Nhưng  năng  lực  của  hai  người  khác  nhau  lại  còn  rõ  hơn  cái  vẻ  ngoài. Cùng  ngồi  học  với  nhau,  anh  Quyền  ngủ  gật  hoặc  có  thức  thì  nghe  câu  nào  cũng  chỉ  lõm bõm.  Anh  Lăng  nghe  thoáng  qua,  thậm  chí  nghe  phong  thanh  mà  người  ta  gọi  là  “nghe hơi  nồi  chõ”  ở  chỗ  quán  nước  anh  cũng  có  thể  tưởng  tượng  ra  được  cái  chuyện  gì  đấy, hoàn chỉnh như thật.  Tất cả những cái đó anh trở thành con người của xóm Một như sau: Anh  ấy  là  chánh  văn  phòng  đảng  vụ  đoàn  ủy  đội  4  (thực  ra  ngày  ấy  anh  chỉ  là  cán  bộ văn  phòng  phụ  trách  thống  kê).  Mới  23  tuổi  (chứ  không  phải  28  tuổi).  Chưa  thèm  để  ý đến ai.  Nếu như  ai thích “lai  lịch” thì anh  Chi Lăng có một hoàn cảnh và  lai lịch tuyệt  vời, là niềm mơ ước của nhiều thanh niên  lúc bấy giờ. Là con  liệt sĩ.  Thành phần gia đình  bần nông.  Bản  thân:  phụ  thuộc.  Tham  gia  cách  mạng  từ  năm  18  tuổi.  Có  bằng  xéc-ti-phi-ca nên vào làm văn phòng, rồi lên đến chánh văn phòng huyện uỷ. Tham gia liền hai đợt cải cách.  Cái  thành  phần  bần  nông  tức  là  nhà  ông  nghèo  nhưng  cả  bố  mẹ,  em  gái  và  bản thân  Lăng  không  hề  có  ai biết  làm  ruộng.  Có  5  sào  ruộng  tư  cho cấy  rẽ  còn cả  nhà  trông vào  quán  nước  cạnh  đường  số  Một  Nam  Định  đi  Hà  Nội,  là  chỗ  để  xe  đỗ  dọc  đường, thường  xuyên  chứa  hàng  từ  vỏ  quạch,  hàng  tấm,  hàng  sành  sứ  đến  mua  bán  vàng  bạc trao  tay  hoặc  mách  mối (kể  cả  mối người  “làng  chơi” ở  quê  cho  khách  tỉnh)  mà  bốn  năm chục  năm  sau  người  ta  gọi  bằng  cái  tên  nghe  như  tiếng  Tây  “Cô-ti-chi-cho-mếch”.  Bần nông  là  loại  nghèo  khổ,  đói  rách  nhưng  bất  cứ  lúc  nào  Lăng  cần vài  “đồng  cân”  là  mẹ  và em  gái  tìm  cách  gửi  ra  vùng  tự  do  cho  anh.  Những  khi  anh  đi  “ba  cùng”  thể  nào  anh cũng tìm cách đi đến  hàng quán nào đấy hoặc tối khuya hoặc sáng sớm hay giữa trưa để mua  cái  đùi  gà,  đùi  vịt,  quả  tim,  miếng  gan,  miếng  lầm  chó  luộc  gói  vào  lá  chuối  để trong túi dết về đến giữa đường lánh xuống  ruộng hay gốc cây vắng vẻ như  là đi đại tiểu tiện gì đấy. Ăn xong, chùi mồm cẩn thận, anh trở về. Nếu là khi có người biết anh đi chợ,ra  quán  thì  khi  về  thế  nào  cũng  có  củ  khoai,  miếng  sắn,  cái  củ  bột,  củ  dong  riềng  luộc hoặc  lẻ  ngô  rang,  mấy  quả  dưa  chuột...  móc  ở  túi dết  ra  mời gia  đình  hoặc  anh  em  cùng bộ  phận  văn  phòng  “liên  hoan”.  Những  lần  như  thế  anh  thường  nhận  được  lời  trách  móc âu yếm “tưởng mò mẫm đi chợ mua được cái gì!” Tin  phải chỗ sa hàng quán, chợ búa  thì anh “mượn” được chiếc xe đạp Xteclinh hoặc Pơgiô của “thằng em rể, em họ” nào đấy để bảo đảm việc “cùng nhịn, “cùng” ăn khoai, ăn vài hạt ngô rang với bà con nông dân được

“kiên  trì chịu  đựng”.  Phải nói,  anh  không  những  là một  cán  bộ  đội  lập  trường  vững  vàng, đứng  hẳn  về  phía  bần  cố  hăng  say  nhiệt  tình  cách  mạng,  đánh  địch  quyết  liệt  mà  còn  có trình  độ,  mưu  trí  linh  hoạt  trong  tất  cả  mọi  tình  huống  gay  go  phức  tạp  nhất.  Từ  một nhân  viên  thống  kê  của  đợt  4  anh  trở  thành  đội  phó  vào  loại  xuất  sắc  của  đợt  5.  Còn  cải cách  chắc  chắn  anh  còn  lên.  Nhưng  hồi  địch  tạm  chiếm  mẹ  anh  ở  trong  vùng  tề,  đi  xem bói người ta bảo: Số anh chỉ đi phò tá cho người khác. Không bao giờ được làm minh chủ dù tài sức, mưu mẹo hơn hẳn người đứng đầu. Có leo đến đâu cũng chỉ có làm phò tá. Xuống xóm Một buổi chiều thì buổi tối nghe Quyền và tất cả cốt cán nói lại cách thức tiến hành  trong  những  ngày  vừa  qua,  anh  phải  uốn  nắn  lại,  gần  như  giảng  giải  bài  toán  khó cho  đám  học  trò  dốt.  Từ  chủ  trương,  chỉ  thị  của  trên  anh  đã  vận  dụng  nó  như  thế  nào, cách  thức  ra  làm  sao,  anh  tổng  kết  kinh  nghiệm  bản  thân  từ  đợt  bốn  đến  giờ,  đọc  như đọc chính tả cho các cốt cán ở các tiểu tổ chép.

A  -  Lấy  khổ  gợi  khổ.  Khổ  chủ  nói  ra  nỗi  khổ  của  mình  từ  đơn  giản  đến  tinh  vi,  từ  cái chung đến từng điểm  riêng nổi bật.  Từ  những điểm mọi người đều biết đến việc không  ai biết.  Từ  căm  thù  một  tên  địa  chủ  cụ  thể  đến  căm  thù  cả  giai  cấp  của  chúng.  Không  tố một lần mà phải tố đi tố lại nhiều lần. Nhưng không phải là “cơm nguội rang lại” mà càng tố càng đào sâu mãi vào tội ác của nó. Tố từ tiểu tổ bần cố trước rồi mới đến tố mở rộng. Một  mình  bà  con  chưa  dám  tố,  cốt  cán  phải  tố  trước,  lần  nào  cũng  hăng  hái  xung  phong tố  trước  để  quần  chúng  mạnh  dạn  tố  theo.  Kết  hợp  tố  riêng  với  tố  khổ  tập  thể  về  một việc  gì  đó  của  một  tên  địa  chủ.  Lúc  đầu  chưa  cho  trung  nông  tố  vì  họ  còn  trơn  tru  hơn, bần  cố  ngại  và  đề  phòng  họ  tố  lấn  át  bần  cố,  nhưng  lại  biết  dùng  họ  để  “gây  men”  khi bần  cố  còn ngượng. Tránh  tình  trạng  vừa  rồi bần  cố  “đóng  cửa” tố  khổ  lâu  quá.  Làm  như thế bần cố thì chán mà trung nông họ cảm thấy bị gạt ra ngoài.

B - Cán bộ tiểu tổ phải biết lấy điểm nào khổ chủ thấm thía nhất, nhớ dai nhất khoét sâu vào,  kể  cả  chuyện  nhỏ  nhặt  nhất  cũng  có  thể  thành  mối  thù  lớn.  Không  được  bỏ  qua  tất cả mọi chuyện nhỏ nhặt nhất. Có khi một chuyện nhỏ nhặt nhất của khổ chủ còn lớn hơn chuyện  chết  người  ở  chỗ  khác.  Chẳng  hạn  như  tên  Kiêm  mắng  một  người  có  thù  với  vợ con nó là “Mày ngu như bò” thì người ấy đau đớn hơn là nghe một người ở Hà Nội bị chết trôi  ở  đây”.  Dù  chỉ  một  câu  nói  mắng  mỏ  như  thế  cũng  phải  biết  nắm  lấy  phát  triển  nó ra,  phân  tích  cho  khổ  chủ  thấy  mình  bị  khinh  thường,  rẻ  mạt.  Phải  thấy  được  nỗi  chua cay ấm ức của kẻ bị xỉ nhục mà nuôi lòng căm thù.

C - Phải động viên mọi người đều quy về  một mối,  truy đến tận cùng. Ví dụ thế này. Một người  mắc  bệnh  gầy  yếu  xanh  xao  cũng  phải  bồi  dưỡng  cho  người  ta  tự  hỏi:  “Vì  sao  mà gầy  yếu  xanh  xao?”  -  “Vì  hay  ốm”  -  “Vì  sao  mà  ốm?”  -  “Vì  thiếu  ăn?”  -  “Vì  sao  mà  thiếu ăn?  “  -  “Vì  lụt  lội  mất  mùa”,  -  “Lụt  lội  mất  mùa  sao  vẫn  có  nhà  nó  vẫn  có  ăn,  vẫn  khỏe mạnh  béo  tốt?”  Phải  bảo  cho  bà  con  bần  cố  biết  so  sánh  cái  thiếu  của  người  ta  với  cái thừa của kẻ khác, cái khổ của người ta với cái sướng của người khác. Phải khích lệ những cái  thèm  của  người  ta  đang  có  trong  tay  kẻ  khác.  Phải  biết  hỏi:  Tại  sao  người  nông  dân hai  sương  một  nắng  quần  quật  suốt  ngày  đêm  mà  vẫn  khổ  sở  đói  rét?  Kẻ  khác  lại  phè phỡn  sung  sướng.  Vì  sao?  Vì  số  phận!  Vì  lười  biếng,  dốt  nát?  Phải  nhớ  rằng  không  có  số phận  nào  hết.  Đã  là  bần  cố  nông  không  có  ai  lười  biếng  ngu  si  cả.  Bà  con  bần  cố  có  ai phản  đối  chúng  ta  nói  như  thế  không?  Một  trăm  lần  không.  Dù  người  đui  què  mẻ  sứt người ta cũng không  thể nghĩ là mình  lại kém cỏi, ngu si,  lười biếng hơn kẻ khác. Vậy thì lúc  ấy  ta  sẽ  hỏi  bà  con:  “Có  ai  muốn  chịu  khổ  cực  cay  đắng  hết  đời  này  qua  đời  khác không?”  Chắc  là  sẽ  không  ai  nói  “có”.  Vì  đâu  mà  người  nông  dân,  nhất  là  bà  con  bần  cố ta, phải chịu  khổ cực? Đến đây người ta đều có thể trả lời một cách dễ dàng. Ta hỏi tiếp: Có  nên  căm  thù  cái  bọn  bóc  lột  đại  gian  ác  ấy  không?  Căm  thù  thì  phải  làm  gì?  Lúc  này chắc  chắn  ai  cũng  có  thể  biết  không  còn  con  đường  nào  khác  là  đấu  tranh.  Nhưng  đấu tranh  một  mình  không  thể  đánh  đổ  được  bọn  cường  hào,  địa  chủ  bóc  lột.  Muốn  thắng  lợi phải đoàn kết người nghèo (bần cố) mới đánh được kẻ giàu (địa  chủ). Như  thế gọi là đấu tranh  giai  cấp.  Giai  cấp  bần  cố  phải  đấu  tranh  một  mất  một  còn  với  giai  cấp  địa  chủ giành thắng lợi thì mới hết khổ cực.

Thế  là  những câu  chữ  rắc  rối không  sao hiểu  hết  bây giờ  nó cứ  rõ  như  ban  ngày.  Ai cũng như  muốn  nuốt  lấy,  muốn  học  thuộc  lòng  từng  lời  minh  bạch  của  anh  đội  phó  trẻ  trung. Khi chỉ còn hai người, anh đội Quyền nói:

- Báo cáo đồng chí, hôm nay tôi thấy sáng ra nhiều điều lắm. Tôi cũng đã đi sâu khêu gợi thì,  bà  con  ai  cũng  bảo:  Họ  biết  là  có  địa  chủ,  cường  hào  ác  bá  nhưng  ở  nơi  khác.  Còn làng  này  chỉ  có  một  thằng  tổng  Lỡi  thì  nó  đã  chạy  vào  tận  trong  Nam  mất  rồi.  Tay  chân của  thằng  Kiêm  nó  gài  chắc  như  đóng  cọc  be  bờ.  May  có  đồng  chí  trực  tiếp  xuống  xóm. Nhưng tôi vẫn thấy khó làm được cái khí thế nó nổi lên.

Về  thành  phần  cơ  bản  và  sự  trung  thành  với  giai  cấp  của  Quyền  thì  không  ai  có  thể  nghi ngờ  nếu  không  muốn  nói  là  phải  học  tập.  Về  năng  lực,  ai  cũng  thấy  anh  phải  làm  một công  việc  quá  sức  anh  nhiều  quá.  Phần  không  ai  dám  thay  đổi  nhiệm  vụ  của  anh,  phần khác sợ bị mất uy  thế  chung của đội cải cách nên anh vẫn  phụ  trách xóm Một. Trên thực tế anh chỉ là người để anh đội Lăng sai vặt. Tuy vậy Lăng vẫn nói:

-  Anh  cứ  yên  tâm,  tôi  sẽ  giúp  để  xóm  Một  của  anh  không  chỉ  là  điểm  của  đội  mà  phải làm cho nó có tiếng ở cả cụm bắc này - Lăng còn nhắc mấy hôm nữa Quyền chuyển sang

“rễ” khác ở. Quyền cãi lại:

- Báo cáo anh, rễ này chắc lắm, làm rễ cái cũng được.

-  Tôi  không  nói  rễ  của  anh  đã  “thối”  hay  làm  sao.  Anh  phải  chuyển  vì  ở  lâu  một  “rễ”  các

“rễ” khác nghĩ là đội không tin cậy. Người ta sẽ tị nạnh, không phấn khởi đấu tranh. Quyền  nghe  thủng,  “Vâng”  một  câu  lí  nhí  rồi  mặt  cứ  đần  ra  không  biết  nói  gì  nữa.  Hai hôm sau anh đến ở nhà “rễ” Soạn, em anh Bàn, còn Lăng ở nhà bà ba Xòi.

Chỉ xuống xóm Một hai ngày anh đội Lăng  đã làm cho khí thế nó bềnh hẳn lên. Anh cũng đã  lên  xong  hồ  sơ  của  tên  Nguyễn  Văn  Kiêm  đại  phản  động  địa  chủ,  cường  hào  ác  bá gian  ác.  Ngoài  phần  “lai  lịch”  thông  thường  ra,  hồ  sơ  của  Nguyễn  Văn  Kiêm  như  sau: Kiêm  vốn  xuất  thân  từ  một  gia  đình  trung  nông  lớp  trên  đã  lưu  manh  hóa.  Cả  bố  và  mẹ đều  bị  chết  trong  khi  ăn  cắp  ở  ga  Văn  Điển.  Tháng  2  năm  1943,  sau  khi  lên  Văn  Điển mua sắn, cám lợn về ăn được hai hôm cả bố mẹ và em trai Kiêm đều chết ở nhà). Anh rể làm  phòng  nhì  cho  sở  mật  thám  Hà  Nội,  đóng  vai  chữa đồng  hồ  ở  huyện  Văn  Giang,  tỉnh Hưng  Yên  để  theo  dõi các  hoạt  động  của ta  ra  vào  nội thành  (anh  rể  Kiêm  là  con  của  gia đình  bán  cháo  quẩy  buổi  sáng  ở  phố  Hàng  Đậu.  Vì  đông  con  nên  ai  muốn  học  nghề  gì cũng  được,  người  nào  phải  học  lấy  một  nghề.  Bố  mẹ  xắm  cho  bộ  đồ  rồi  đi  đâu  kiếm  ăn thì  tùy.  Năm  1935  anh  ấy  về  nhờ  một  nhà  kê  cái  tủ  kính  chữa  đồng  hồ  ở  phố  huyện. Người  nhát  còn  hơn  cả  con  cáy.  Mới  nghe  tin  trung  đoàn  Thủ  đô  ra  khỏi  Hà  Nội  đã  xách đồ nghề, mang vợ con từ  Văn Giang chạy  xuống tận một làng hẻo lánh thuộc huyện Tiên Lữ.  Sang  giữa  năm  1946  các  em  phải  đi  đến  “áp  tải”  mới  dám  đưa  vợ  con  về  Hà  Nội). Tên  Kiêm  đã  được  anh  rể  nuôi  dưỡng,  nhồi  sọ  cho  tư  tưởng  chống  đối  cách  mạng  từ  bé. Tên  này,  móc  nối  với  Kiêm  liên  lạc  với  tên  Lỡi  làng  Cuội  Trung  làm  tay  sai  cho  Pháp  và Nhật.  Sau  khi  Nhật  đổ,  quay  hẳn  ra  ôm  chân  thực  dân  Pháp.  Lỡi  làm  đến  chức  tỉnh trưởng. Kiêm được gài vào  làm  cán bộ  Việt  Minh huyện rồi chuyển sang bộ đội.  Tháng  3-1947  Kiêm  giả  vờ  về  nhà  cưới  vợ  đêm  hôm  trước,  sáng sớm  sau  chúng  đón  Kiêm  tại  dốc Vĩnh,  nguỵ  trang  là  địch  phục  kích.  Sau  đó Kiêm  làm  nhiệm  vụ  dò  xét  để  quân  Pháp  tiến công  lên  căn  cứ  cách  mạng  ta  ở  chiến  khu  Việt  Bắc.  Trong  khi  Lỡi  về  làng  bắt  nhân  dân lao động phải bỏ ra hàng nghìn công (con số do bà con nông dân tố cáo bị bắt làm phu là

9357  công)  để  xây  nhà  cho  thị  Đất,  vợ  Kiêm  -  Bắt  bảo  an,  hương  dũng  gác  cho  thị  Đất để thị hàng ngày sang bên kia sông cung cấp tin tức, các hoạt động của ta cho địch. Hắn đã  chỉ  đạo  tên  Bạt,  phó  tổng  kiêm  đồn  trưởng,  là  tên  ác  ôn  khét  tiếng  đi  càn  quét,  bắn giết,  chặt  đầu  hàng  trăm  cán  bộ  và  cơ  sở  bí  mật  của  ta  thuộc  ba  huyện  ven  sông  Hồng, phá  tan  tất  cả  các  cơ  sở.  Các  cơ  quan  đầu  não  của  huyện  và  tỉnh  phải  bật  đất  đi  nơi khác.  Tháng  5  năm  1951  biết  thế  phản  công  của  ta  đang  như  thế  chẻ  tre  phá  tan  hệ thống đồn bốt, tháp canh của ta ở  đồng bằng Khu Ba, tên  Kiêm  đóng vai “trốn tù”  trở về hoạt động trong cơ quan huyện ủy. Âm mưu của hắn lúc này là  cài cắm lâu dài ở địa  bàn chiến  lược  cung  cấp  những  tin  tức  về  chủ  trương,  đường  lối  của  ta  cho  tên  Lỡi  hiện  đang là tay sai đắc lực cho Ngô Đình Diệm hòng âm mưu đánh ra miền Bắc của chúng ta và tổ chức  lực  lượng  tại  chỗ  phá  ta  từ  “ruột”  mà  ra.  Hắn  đã  leo  lên  đến  chức  huyện  ủy  viên trực tiếp làm bí thư chi bộ thực chất là chi bộ quốc dân đảng và.v.v...

Không  ngờ  đội  lại  biết  được  tỷ  mẩn  không  biết  bao  nhiêu  chuyện  kinh  khủng.  Bà  con nông  dân  ngồi nghe  đội “cung  cấp”  quá  trình  phản  động  của  tên Kiêm  ai cũng  rợn  hết  cả người.  Thì  ra  nó  gian  ngoan  lừa  đảo  từ  bao  giờ?  Bà  con  nông  dân  sờ  đầu  gối  nói  chân thật,  ai  nói  thế  nào  nghe  vậy  làm  sao  biết  được  nó  lại  thâm  hiểm  quỷ  quyệt  đến  thế. Đấy,  cứ  bảo  là  nó  lành,  nó  thương  người  nữa  đi:  Có  thế  nào  với  nhau  tổng  Lỡi  mới  bắt dân xây nhà cho vợ nó? Tội bán nước hại dân, tùng xẻo nó là phải rồi!

Hai  tên  Từ  và  Mỡ,  anh  ruột  thị  Đất  là  chỗ  dựa  tin  cậy  của  Kiêm  bị  bắt.  Con  mụ  Bùi  Thị Đất,  tên  chỉ  điểm  lợi  hại  cho  giặc,  bị  bắt.  Sự  dồn  dập  quyết  liệt  của  đội  Lăng  đã  biến những  cuộc  tố  khổ  tràn  lan  chung  chung,  tập  trung  vào  đối  tượng  chủ  yếu.  Nhân  dân hoảng  hốt  sợ  “liên  quan”  nên  háo  hức  đi  họp,  đi  tố  khổ.  Chiều  chiều,  anh  Thó  trưởng xóm chỉ cần đứng trên cây bàng ở sân miếu giơ cái loa bằng vỏ  quả bầu trắng  lên: “A lô, a lô mời bà con nông dân lao động”...  là già trẻ, gái trai sấp ngửa nhanh chóng kéo nhau ra miếu để học tập, đấu tố mà thực ra là để nghe ngóng xem những ai đã bị đình chỉ học tập,  những  ai đã  có  người tố  đến! Ai đã  bị  “liên  quan”?  Liệu  nhà mình  có  làm  sao  không? Ai chả  có  liên  quan  với thằng  phản  động  đầu  sỏ  từ  ngày  đi cướp  thóc,  đi mít  tinh?  Ai  chả dính  dáng  hơi  hướng  họ  hàng  nhà  Từ  nhà  Mỡ  và  mụ  Đất  với  thống  Bứt,  tên  xã  ủy  cường hào.  Đang  là  du  kích,  là  bà  con  bần  cố  đấy,  bị  lên  thành  phần,  bị  đình  chỉ,  bị  bắt  ngay đấy.  Thành  ra  ai  cũng  “lạnh”  ở  trong  người,  thấy  hồi  hộp  chờ  đợi  các  tiếng  “bà  con  nông dân  lao  động”  phát  ra  từ  cái  loa  của  anh  Thó  trên  cây  bàng  ở  sân  miếu.  Rồi  tiếng  loa  ấy cất  lên.  Gia  đình  Nguyễn  Văn  A,  Phạm  Văn  B  nào  đấy  kể  từ  tối  nay  bị  đình  chỉ  học  tập. Trong  cả  cuộc  đời  làm  ruộng  chân  lấm  tay  bùn,  chưa  bao  giờ  người  nông  dân  lại  them được đi họp, được tố khổ như  lúc này. Tố được nhiều, tố mạnh, tố “sâu sắc” thì đỡ bị liên quan.  Lúc  đầu  chưa  quen  còn  ngượng,  còn vấp,  còn  chưa  có  gì đặc  biệt.  Về  sau  được gợi khổ,  được  bồi  dưỡng  khổ  chủ  nên  ai  cũng  nghĩ  phải  nhập  tâm  cho  thuộc.  Ngày  đi  làm, đêm  về  ngủ  đều  phải  nghĩ,  phải nhẩm  cho  thuộc.  Nghĩ mãi  nhập  tâm  mãi,  khi tố  ai  cũng thấy  như  mình  đang  lên  đồng,  người  như  mê  đi  không  còn  thấy  ông  bà,  bố  mẹ,  không thấy  vợ  chồng,  con  cái,  anh  em  ruột  thịt.  Không  thấy  họ  hàng  bạn  bè,  xóm  làng,  quê quán. Không có trước sau, trên dưới, không có tình yêu và những kỷ niệm, không có tình nghĩa  và  ơn  huệ.  Những  ông  bà  “đồng”  khổ  chủ  tâm  niệm  chỉ  có  đấu  tranh  giai  cấp.  Chỉ có  sự  độc  ác  và  nỗi  đau  khổ.  Chỉ  có  những  âm  mưu  thủ  đoạn  và  những  biện  pháp  chống trả.  Chỉ  có  một  mất,  một  còn  và  không  thể  đội  trời  chung.  Chỉ  có  tình  yêu  giai  cấp  và tình  yêu  tranh  đấu.  Chỉ  có  bần  cố  và  những  kẻ  độc  ác.  Chỉ  có  chiến  thắng  của  giai  cấp bần  cố  và  sự  sụp  đổ  của  giai  cấp  địa  chủ  tham  tàn  độc  ác.  Bần  cố  là  tất  cả.  Bần  cố  như đức  chúa  trời  ngự  trị  cả  muôn  loài.  Cứ  như  là  kinh  thánh  “Hỏi  đức  chúa  trời  là  ai”  “Thưa đức  chúa  trời  sinh  ra  trời  đất”.  Nếu  bây  giờ  anh  đội  Lăng  hỏi:  “Bần  cố  là  ai”  -  Chắc  chắn người  làng  Cuội  phải  “Thưa,  bần  cố  sinh  ra  trời  đất”.  Nhất  đội  nhì  trời  mà.  Đã  liên  miên hàng  tháng  trời  đêm  nào  cũng  đi  họp,  đi  tố,  vẫn  thấy  thèm,  vẫn  sợ  lên  thành  phần,  bị đình  chỉ.  Giá  thử  ba  năm  liền  đi  họp  suốt  đêm  cũng  không  thấy  ngại  ngần.  Nhưng  thiếu một đêm học tập, tố khổ thì quần quại trằn trọc chờ đến đêm sau sao mà dài dặc. Có thể nói  anh  đội  Lăng  là  người  muốn  cái  gì  có  thể  làm  được  việc  ấy.  Cái  hồ  sơ  của  tên  phản động  Nguyễn  Văn  Kiêm  anh  đã  nhanh  chóng  lập  được,  đội  và  đoàn  ủy  tưởng  là  do  nông dân tố giác. Bà con nông dân lại tưởng đội “người ta tài tình biết từ chân tơ kẽ tóc của nó hàng  mấy  chục  năm  nay”.  Cho  nên  ai  cũng  “à”  lên  “đúng  rồi”.  Cái  việc  ấy  cũng  đã  biết mà không nói  lên được. “Đúng rồi”. Sáng hôm nó đi... “Đúng rồi; thằng tổng Lỡi đến  gặp riêng  con  mẹ  Đất,  đuổi  hết  hương  dũng  ra  ngoài...  “Đúng  rồi,  chính  mồm  thằng  Kiêm bảo  họ  ăn  ở  với  nhau,  không  phải  con  mẹ  Đất  chửa  hoang.  Đi  tù  sao  lại  được  ăn  ở  với nhau?  Nó  cho  thằng  tổng  Bạt  bầy  ra  trò  bêu  riếu  để  không  ai  ngờ  vực,  quả  là  mưu  cao”

“Đúng  rồi...”  Bao  nhiêu  cái  “đúng  rồi”  của  bà  con  nông  dân  càng  khẳng  định  khả  năng tưởng  tượng  tuyệt  vời  của  anh  đội  Lăng.  Anh  cho  mọi người  chép  lại,  ký  tên  coi  như  bản hồ  sơ  gốc  kia  là  do  nông  dân  tố  giác.  Phần  phát  hiện  có  liên  quan  đến  tên  anh  rể  và  bố mẹ  đẻ  của  tên  Kiêm  cũng  được  mang  đi  lấy  xác  nhận  của  chính  quyền  các  địa  phương. Những  ngày  ấy  chính  quyền  các  địa  phương  do  cốt  cán nắm,  việc  xin  giấy  tờ  đi  đâu,  làm gì  mà  xác  nhận  không  có  liên  quan,  không  có  tội  thì  khó  khăn  vô  cùng.  Nhưng  chứng nhận cho kẻ có tội lại vô cùng dễ dàng.

Những  tội  trạng  chính,  quyết  định  số  mệnh  tên  Kiêm  cơ  bản  đã  hoàn  thành.  Khí  thế  của bần  cố  cũng  đang  bùng  lên  như  lửa  cháy,  ngay  đến  anh  đội  Lăng  cũng  không  ngờ  nó  lại “lên”  nhanh  đến  thế.  Cái  khó  của  anh  lúc  này  làm  sao  vừa  không  để  xảy  ra  manh  động, vừa  không  làm  phong  trào  chùng  xuống.  Vừa  đưa  được  khí  thế  sôi  sục  đánh  đổ  toàn  bộ uy  thế  của  chúng  vừa biết  cho  lúc  nào  nó  “đổ”  thì vừa,  không  được  để  nó  “đổ”  non.  Hôm chưa bị bắt, mụ Đất bảo anh Thó vốn là người em họ xa của mụ:

- Xin phép anh cho tôi ra đồng mót ít khoai ạ. Anh Thó quát:

- Con địa chủ cường hào gian ác, ai cho mày được phép gọi láo xược như thế? Thị Đất run rẩy, chưa biết phải làm gì, nói thế nào, anh Thó ra lệnh:

-  Ai  cho  mày  đứng  nói.  Quỳ  xuống.  Từ  nay  mày  nói  với  ông  bà  nông  dân,  kể  cả  ông  bà mới đẻ cũng phải xưng con thưa ông bà nông dân. Nghe chưa?

Thị Đất lật bật ngồi xuống:

- Thưa ông nông dân.

- Tao là cán bộ. Không phải ai cũng “thưa ông nông dân” hiểu không?

-  Thưa  ông  cán  bộ,  con  xin  phép  ông  cho  con  đi  ra  đồng  mót  nắm  dải  khoai  về  nấu  cho các con con.

- Mày giả nghèo, giả khổ định trốn tránh tội ác hả?

-  Thưa  ông  cán  bộ,  con  không  dám  gian  trá.  Hai thằng  con  con  nó  đang  xỉu  đi ở  góc  lều, không tin ông đến chứng giám.

-  Ông  không  thèm  nhìn  vào  cái  chỗ  thối  nát  của  giai  cấp  chúng  mày.  Mày  định  mua chuộc ông phải không. Các đồng chí du kích. Gô cổ con mụ này lại.

Ngày  ấy  sức  mạnh  của  cán  bộ  đội  và  xóm  là  lệnh  bắt.  Lúc  nào  trong  túi  áo  cũng  có  một nắm  giấy  lệnh  bắt  người,  lệnh  tịch  thu,  lệnh  tịch  biên,  lệnh  tạm  giữ...  Có  lệnh  đã  viết trước, có lệnh đến chỗ tội phạm mới kê xuống đầu gối viết vào tờ lệnh có dấu lưu không. Còn vũ khí của du kích là thừng. Anh nào cũng có vài ba dây thừng cuốn kiểu khoanh giò dài  chừng  gang  tay  nhét  vào  cạp  quần,  bất  cứ  lúc  nào  cũng  có  thể  rút  ra  trói.  Lệnh  giấy hay lệnh mồm cũng trói. Trưởng xóm, phó xóm, xóm đội ai cũng có quyền ra lệnh trói và giải  đi.  Nhưng  hôm  nay  hai du  kích  xóm  lại  túm  tay  thị Đất  lôi và  ẩy  nó  vào  gian  lều  của nó,  không  trói.  Có  lẽ  anh  trưởng  xóm  biết  tội  của  nó  chỉ  như  thế  là  vừa,  anh  không  nói gì. Anh đi báo cáo tình hình mới xẩy ra này với cả hai anh đội. Anh đội Quyền nói:

-  Đồng  chí  “thái  độ”  nó  thế  là  đúng  lắm  (chắc  anh  muốn  nói  là  đồng  chí  tỏ  thái  độ...)

không được một phút nào chúng ta lơ đãng ăn phải mồi câu của nó.

Anh  đội  Lăng  ngồi  hơi  nghiêng  chỉ  gật  gù  như  cố  giấu  một  nụ  cười  im  lặng.  Lúc  anh  Thó đi ra ngõ, anh Lăng đi theo nói nhỏ:

-  Đồng  chí  bảo  du  kích  cho  phép  nó  cắt  quả  bầu  trắng  ở  giàn  “niêm  phong”  để  nó  nấu cho  con  nó  ăn.  Không  được  để  nó  chết.  Kể  cả  chết  đói,  chết  rét  hay  tự  tử  mà  chết  cũng không  được  để  nó  chết.  Bọn  chúng  rất  muốn  chết  để  trốn  nợ  nông  dân.  Phải  để  nó  sống bà con nông dân mới có thể “đòi nợ” nó cả thể xác lẫn tinh thần. Khi nào toàn bộ giai cấp của  nó  bị  đánh  đổ  lúc  đó  ta  mới  xét  xử,  tùy  theo  tội  của  nó  mà  ta  cho  nó  sống  hay  là chết.  Nó  chết  là  quyền  của  chúng  ta  chứ  không  phải  là  nó  có  quyền  muốn  chết  lúc  nào thì chết, đồng chí hiểu không?

Giá  như  con  vợ  nó  tỉnh  táo  mà  nhớ  ra  thằng  chồng  nó  đã  mấy  chục  năm  áp  mặt  vào  nó bằng  cái  cằm  nhẵn  thín  thì  sẽ  không  làm  theo  thằng  chồng  dặn  lúc  anh  du  kích  đi  đái.

“Cho tôi cái lưỡi dao bào (Mince lame) ghìm vào miếng bầu trắng để tôi cạo râu”.

Giá  như  tên  Kiêm  đừng  có  bộ  râu  quai  nón  ngày  nào  cũng  phun  đen  tua  tủa  đầy  mặt!  Vì những  cái  “giá  như”  ấy,  mà  cái  chết  của  tên  phó  tổng  gian  ác  để  lại  hồ  sơ  của  Kiêm những  dòng  như  sau:  “Ngày  4-4  tên  Đào  Văn  Bạt  cứa  đứt  cổ  tự  sát  lúc  nửa  đêm.  Năm giờ  chiều  hôm  ấy  tên  Kiêm  xin  phép  đi  đái  vào  nồi  hông  dưới  bụi  tre  ở  phía  sau  nhà.  Khi Kiêm  đái  xong,  tên  Bạt  cũng  xin  đi.  Gặp  nhau  giữa  đường,  lợi  dụng  lúc  hai  du  kích  (một dẫn  tên  Kiêm,  một  dẫn  tên  Bạt)  chào  nhau,  tên  Kiêm  nhanh  chóng  đặt  vào  tay  tên  Bạt một lưỡi dao bào” rồi đưa tay lên cổ giả vờ gãi để làm ám hiệu cho Bạt cứa vào cổ. Trong lời  khai  thì  Bạt  đã  thú  nhận  tất  cả  mọi  hành  động  giết  cán  bộ,  phá  vỡ  cơ  sở  cách  mạng của hắn đều nhận chỉ thị bí mật của tên Kiêm, Kiêm là thượng cấp luôn  luôn bám sát tên Bạt,  không  bao  giờ  tên  Bạt  dám  trái  lệnh  Kiêm.  Biết  để  Bạt  sống  sẽ  lần  lượt  khai  hết những bí mật quan trọng khác, Kiêm ra lệnh cho tên Bạt phải tự sát để bịt đầu mối.

(Trong  biên  bản  hỏi  cung  tên  Bạt  có  một  đoạn  như  sau:  Hỏi:  Trong  thời  kỳ  cách  mạng  ở vùng  này,  mày  có  biết  Kiêm  là  người  có  quyền  quyết  định  số  phận  của  mày  không?  Trả lời:  Thưa  đội.  Có.  Con  có  biết  ông  Kiêm  là  người  có  quyền  để  con  sống  hay  bắt  con  chết ạ.  Hỏi:  Có  bao  giờ  mày  dám  chống  lại  những  mệnh  lệnh  chỉ  thị  của  Kiêm?  Trả  lời:  Bẩm đội,  không  bao  giờ  con  dám  hé  răng  nói  một  lời  hỗn  hào  với  ông  ấy,  chứ  có  bao  giờ  lại dám chống lại.

Hỏi:  Có  nghĩa  là  Kiêm  bảo  làm  bất  cứ  việc  gì  kể  cả  bảo  mày  phải  chết  mày  cũng  không dám  cưỡng  lại?  Trả  lời:  Bẩm  đội,  đúng  như  thế  ạ.  Tên  Bạt  đã  xem  lại  và  ký  vào  hai  bản một để hồ sơ của hắn, một kèm theo hồ sơ của Kiêm).

Anh đội Lăng  là người đặc trách hỏi cung của hai tên nguy hiểm  xảo quyệt. Anh trực  tiếp hỏi  và  ghi  lời  khai  của  chúng.  Với  đoạn  hỏi  cung  trên  anh  chỉ  cần  chừa  một  chỗ  không cần  rộng  lắm  để  ghi  thêm  một  chữ  “phá”  trong  câu  hỏi  mở  đầu.  Câu  hỏi  ấy  có  nghĩa  là “Trong thời kỳ phá cách mạng ở vùng này...” Vậy thì Kiêm ra  lệnh cho Bạt phải cứa cổ tự sát. Bạt phải làm theo là tất nhiên.

Từ khi Bạt phải chết theo lệnh của Kiêm xã này còn thêm ba tên nữa tự sát bằng treo cổ, nhẩy xuống đầm Cuội và cắn lưỡi. Chưa bị bắt cũng đã tự vẫn chết. Cuộc đấu tranh càng đến  giai  đoạn  cuối  cùng  gay  go  quyết  liệt.  Phải  có  những  biện  pháp  kiên  quyết  táo  bạo hơn nữa mới chặn được bàn tay chống phá của chúng mà kẻ đầu sỏ không còn ai khác là tên  Kiêm.  Vì  sự  nguy  hiểm  của  tên  này  nên  việc  giam  giữ  nó  từ  nay  phải  hoàn  toàn  bí mật. Bốn du kích bịt mắt nó, dắt nó đi lên trại giam của cụm  lúc 10 giờ đêm. Đi đến giữa đường  thì  bàn  giao,  bản  thân  bốn  anh  du  kích  cũng  không  thể  biết  nơi  giam  sắp  tới  của Kiêm. Những tên còn lại từ  nay không những chỉ cùm, còn phải trói cả tay, chỉ trừ  khi ăn hoặc  đi  ỉa,  đi  đái  mới  được  cởi  trói  nhưng  thừng  vẫn  xiết  ở  một  bên  cánh  tay..  Anh  du kích  cầm  đầu  dây  đứng  quay  mặt  đi  đợi.  Khi  nó  làm  “các  việc  mả  mẹ”  nhà  nó  xong  lại dắt vào như  dắt con chó, cho vào cùm, trói lại. Có nhiều tên mắc bệnh trĩ bệnh táo bón ì ạch  hàng  tiếng  đồng  hồ  vẫn  phải cầm  dây  thừng  đứng đợi.  Có  anh  sốt  ruột  chửi giục.  Nó lạy rối rít.

- Xin ông. Con lậy ông cho con xin tí nữa.

- Mày định giả vờ ngồi đây, phải không?

- Lậy ông, tự nhiên con mắc bệnh này con muốn ngửi mãi làm gì.

Về  sau  các  anh  du  kích  bảo  nhau.  Càng  chửi,  càng  quát  tháo  nó  càng  thót  lại  không  ra được,  mình  càng  khổ.  Vậy  ra  mình  cứ  phải  kiên  trì  đứng  ngửi  cứt  chúng  nó.  Tiên  sư  cái bọn địa chủ xã Cuội này có gì ăn mà cứt lại thối không thể ngửi nổi.

Lăng về làng Cuội Thượng (xóm Một) được năm ngày, Hiếu được thả về.

Lý do thứ  nhất, xét thái độ và  lời nói của anh ta do bồng bột xốc nổi, không nghĩ đến tác hại  của  nó  để  tên  địch  đầu  sỏ  (ý  chỉ  Kiêm)  lợi  dụng.  Bản  thân  không  có  động  cơ  xấu, không có chủ tâm làm mất uy tín của đội.

Thứ  hai:  Cơ  bản  là  anh  cùng  giai  cấp  với  chúng  ta.  Anh  sinh  ra  và  lớn  lên  đã  mang  dòng máu  huyết  thống  của  một  chiến  sĩ  cách  mạng.  Cha  anh  Lưu  Minh  Lâm  sinh  năm  1914

(không  rõ  quê  quán)  bố  mẹ  chết  đói  từ  năm  ba  tuổi,  lớn  lên  với  người mẹ  nuôi  (đã  chết) Lâm  đi  theo  cách  mạng  từ  tháng  6  năm  1931  hoạt  động  tại  vùng  La  Hiên,  Thái  Nguyên. Tại đây đã gặp Bùi Thị Đất. Cưới vợ tháng 1 - 1933. Hiếu sinh ra (10-1933) thì người cha đã  bị  giặc  Pháp  bắn  chết  trong  một  trận  phục  kích  trên  đường  anh  đi  công  tác  từ  Đại  Từ đi Võ Nhai tháng 7 năm 1937.v.v...

Điều quan trọng nhất, quyết định cái lai lịch hoàn hảo lại không được ai biết đến. Anh đội Lăng  đi  dọc  bờ  tre  phía  tây  xóm  Cuội  Thượng.  Những  âm  mưu,  thủ  đoạn,  những  cách đánh, cách trấn áp địch đang rối tung trong đầu. Một em bé đi ngược chiều run rẩy dừng lại:

- Con chào ông đội ạ.

Anh  ngẩng  lên.  Không  nhớ  tên  nhưng  nhận  ngay  ra  nó  và  chắc  nó  cũng  nhận  ra  anh  từ hôm đội ra mắt. Hôm ấy anh đã nói những điều chắc chắn không người dân lao động nào có thể quên. Các anh nhớ nó, cô gái đứng hàng đầu xóm Cuội Thượng, sát bàn anh đứng nói  chuyện.  Anh  đã  gặp  nhiều,  chơi  bời  nhiều,  đến  tôi  nay  mới  thấy  đôi  mắt  “rợp  mát” làm  cho  không  khí  quanh  chiếc  đèn  măng  sông  trước  mặt  anh  dịu  hẳn  xuống.  Và  cái miệng cười! Sao mà ngoan thế?

Lúc bước xuống anh còn “sâu sát” bà con lao động hỏi: “Đây là thôn nào? “ “Báo cáo đội, chúng  em  thôn  Cuội  Thượng!”.  Cô  ta  nói  xong,  anh  còn  nhớ  có  cô  đứng  sau  chen  vào:

“Báo  cáo  đội,  chị  Xuyến,  chấp  hành  xã,  phụ  trách  phụ  nữ  thôn  Cuội  Thượng  em  đấy  ạ!” Tối  đó  anh  có  hứa  sẽ  có  dịp  về  Cuội  Thượng  gặp  bà  con.  Nghe  tiếng  chào  sáng  nay  anh sững sờ chừng một vài giây, hỏi lại:

- Cô là...

- Con là Xuyến, vợ tên Lưu Minh Hiếu ạ.

Anh  “à”  một  tiếng  trong  khi  hai  chân  như  muốn  khuỵu  xuống.  Anh  lầm  lầm  bỏ  đi  không kịp để cho vợ thằng phản động chào lại.

Vợ  thằng  Hiếu  gục  mặt  xuống  thành  giường  khóc.  Thái  độ  của  anh  đội  phó  Lăng  sáng nay  làm nó vừa sượng sùng vừa đau đớn nghĩ đến sự  hèn mọn của mình. Cô cũng hoảng sợ  về  một  tai  họa  nào  đấy  sẽ  ụp  xuống.  Gần  trưa,  con  vợ  Hiếu  và  mụ  Đất  đến  miếu  ông Cuội  gặp  đội.  Cuộc  thẩm  vấn  vợ  tên  phản  động  được  diễn  ra  ở  cái  bàn  bằng  tre  có  phủ mảnh  vải  nhựa  màu  mận  chín  kê  ở  gian  bên  phải  miếu.  Vợ  tên  phản  động  ngồi  run  rẩy cạnh  anh  du  kích.  Ngồi  chờ  khoảng  10  phút  anh  đội  Lăng  đến.  Du  kích  được  ra  ngoài

“tăng cường” gác con mụ Đất ngồi chờ ở ngoài gốc bàng. Cửa miếu được mở rộng ra. Đội ngồi vào  ghế  tựa  cho nó  ngồi vào  cái ghế  băng  đối diện.  Cứ  ngồi  như  thế  và  im  lặng  đến mấy  phút.  Anh  đội  vẫn  nhìn  vào  cái  mặt  cúi  gầm  của  nó.  Đã  hàng  tuần  nay  anh  cứ  thắc thỏm  tìm  cách  xuống  xóm  Một  để...  gặp  cô  ta.  Đến  sáng  nay...  không  ngờ...  Độ  nửa tiếng  sau  khi  hầm  hầm  bỏ  đi  anh  đột  ngột  ra  lệnh  cho  Thó:  11  giờ  cho  du  kích  dẫn  mẹ con  con  Đất  đến  để  anh  làm  việc.  Vợ  thằng  phản  động  thấy  run  lên  vì  sợ  và  ngượng trước  cái  nhìn  của  đội  như  táp  lửa  vào  mặt  nó.  Đội  hỏi.  Hình  như  môi  đội  đã  khô  lại  nên câu hỏi nghe nhỏ và không hiểu đội định hỏi gì?

- Thế nào?

Mặt vợ thằng phản  động tái ngắt. Nó không  thể trả  lời được câu hỏi của  đội. Đội cũng  đủ nhận ra sự vô nghĩa của câu mình vừa hỏi. Anh dịu giọng nói:

- Tôi đã nghiên cứu kỹ toàn bộ hồ sơ về tên Kiêm và vợ chồng cô.

- Dạ.

- Cô cũng là con nhà lao động.

- Bẩm thưa đội. Chính anh ruột con chết đói năm 1945.

- Cô lấy chồng phải theo nhà chồng.

Cô  như  người  bước  hụt,  ngồi  lặng.  Anh  đội  thở  dài  như  là  thông  cảm,  như  là  thương  xót hoàn  cảnh  của  cô.  Anh  ngẩng  lên  nhìn  thẳng  vào  mắt cô.  Cô  vội  vàng  cụp  mặt  lại  như  là chạy trốn. Đội hỏi:

- Cô còn thích công tác nữa không?

- Thưa đội. Từ ngày ở thiếu nhi, rồi lên phụ nữ đến giờ con không lúc nào nề hà.

- Tôi hỏi bây giờ cô còn thích không?

- Dạ... thưa. Nếu lại được công tác con thích ạ.

- Nếu chỉ có hai người như thế này cô không phải xưng con và gọi tôi bằng anh thôi.

- Dạ. Con sợ.

- Nhưng nếu tôi thích thế thì có được không?

-  Dạ  thưa.  Quyền  ở  đội.  Cho  thế  nào  con...  à  em  được  thế  ạ.  Em  chỉ  sợ  chồng  em  vẫn  bị oan ức.

- Có thật là oan?

- Dạ thưa...

- Cô muốn chồng cô được thả?

- Thế thì con, à em đội ơn đội...

- Không cần thế. Cô còn có thể công tác? Có thể tiếp tục công tác.

- Gia đình chồng em được xuống thành phần hở anh?

- Không bao giờ. Hình như cô có vẻ thương xót tên đại phản động địa chủ ác bá này?

- Không không ạ. Em chỉ sợ là... Chúng em là phần tử liên quan, làm gì cũng khó.

-  Cái khó  là...  tìm  cách  tách  ra  để  không  bị  liên  quan  thì có  làm  gì vợ  chồng  cô  mới được làm.

- Thôi thì trăm sự em nhờ ơn đội...

-  Được.  Khi  thoát  khỏi  thành  phần  bóc  lột,  cô  có  dứt  khoát  đứng  về  phía  bà con  bần  cố để đấu tranh?

- Đội và bà con nông dân bảo em lội xuống sông em cũng lội ạ.

-  Không  ai  có  thể  bắt  buộc  cô  phải  làm  việc  gì.  Vấn  đề  ở  đây  là  cô  đã  thực  sự  thấy  cuộc đấu tranh giai cấp  là  sâu sắc, mà tự  nguyện đứng vào hàng ngũ của giai cấp từ  bỏ tất cả mọi mối quan hệ phức tạp?

- Dạ. Thưa đội em tự nguyện ạ.

- Cô dám từ bỏ...?

- Em xin từ bỏ mọi thứ.

- Bố mẹ?

- Vâng.

- Anh em.

- Vâng!

- Chồng con?

Đội  vừa  hỏi  bàn  chân  của  đội  dưới  gầm  bàn  bỏ  khỏi  dép  để  lên  bàn  chân  cô.  Cô  giật mình,  mặt  đỏ  tía  lên  mà  không  dám  rụt  chân  mình  lại.  Cô  hơi  quay  mặt  ra  phía  gốc bàng, run rẩy bảo đội.

- Em sợ.

Anh đội cứ coi như cái chỗ của bàn chân mình tất nhiên nó phải ở trên chân cô, không có gì cần phải nghĩ đến. Mặt anh nghiêm lại dặn, trong khi mắt nhìn ra ngoài.

- Tất cả mọi cử chỉ và xưng hô, cô vẫn cứ phải như mọi ngày.

- Vâng ạ.

-  Nếu  gia  đình  tên  Kiêm  và  cả  chồng  cô  biết  những  gì về  nội dung  cuộc  thẩm  vấn của  tôi với cô, cô hoàn toàn chịu trách nhiệm.

- Vâng ạ. Em chỉ xin đội cho em nếu con mụ Đất nó có hỏi là đội hỏi gì mày...!

-  Cô  nhớ  lại  những  gì  anh  Quyền,  anh  Thó  hỏi  mọi  ngày.  Tôi  cũng  hỏi  như  thế.  Cô  cũng vẫn trả lời như thế.

- Vâng ạ.

Đội nhấc chân ra khỏi chân cô mỉm cười.

- Nhớ kỹ chưa?

- Dạ. Em nhớ rồi ạ. Anh đứng dậy quát:

- Các đồng chí du kích.

- Có!

Hai  du  kích  như  ngồi  ngủ  gật  giật  mình  đồng  thanh  “có”  rất  to,  chạy  vào  đứng  nghiêm  ở cửa miếu. Đội nói:

- Cho nó về.

Xuyến đứng dậy, đội dặn lần cuối:

-  Trong  khi  chờ  đội  xem  xét,  không  được  có  hành  động  gì  láo  xược  với  bà  con  nông  dân, nghe chưa.

- Dạ. Bẩm thưa đội, con xin nghe rồi ạ.

Con  Xuyến  không  bị  quản  thúc  nên  chỉ  dẫn  ra  đến  đầu  miếu  cho  nó  về.  Anh  đội  Lăng lệnh:

- Cho mụ Đất vào.

- Rõ.

Con Xuyến mới lớn  lên không tham gia bóc  lột và  là con dâu đã  ở riêng được ba năm. Nó chỉ  liên  quan  đến  thằng  chồng  nó  và  đang  xét  tách  thành  phần  nên  được  ngồi  trước  mặt đội.  Thị  Đất  là  địa  chủ  đại  gian  ác,  trực  tiếp  bóc  lột  nông  dân  phải  đối  xử  khác.  Vào  đến cửa miếu, nó quỳ xuống khoanh tay trước ngực, lê vào trước mặt đội.

- Con xin bẩm ông đội, con đã được đến hầu đội ạ.

Đội  Lăng  quên  phắt,  đã  quá  trưa  từ  lúc  nào,  anh  chưa  ăn  cơm.  Anh  đi  ra  khỏi  miếu  như không  hề  có  ai  ở  cạnh,  không  hề  nghe  mụ  Đất  vừa  chào  đội.  Hai  du  kích  ngồi  ở  ghế băng,  dựa  súng  vào  vai  gác  con  mụ  đại  địa  chủ  quỳ  chờ  đội  hỏi.  Ra  sau  đình  nhìn  thấy Xuyến  đi  xa  xa  còn  ngoảnh  lại.  Đội  gật  đầu  và  Xuyến  cũng  gật  đầu  vừa  như  chào,  vừa như cô đã hiểu tất cả những gì anh đội đã dặn dò. Nếu cô không muốn bị cắt đầu thì phải biết “sống để bụng, chết mang đi”.

Vừa  đói  lả,  vừa  tê  dại  cả  hai  đầu  gối  thị  Đất  cứ  đổ  ụp  xuống  rồi  lại  chống  tay  gượng  dậy khoanh  ở  ngực  trông  như  mụ  quỳ  lễ  thánh.  Quỳ  đã  quá  lâu  dễ  đến  hai  giờ  đồng  hồ  vẫn không thấy đội quay  lại, mụ van  xin hai ông du kích thưa với đội để đội ra xét hỏi mụ  rồi cho  mụ  về  với  hai  đứa  con  mụ  cũng  đói  lả  nằm  còng  queo  ở  nhà.  Hai  anh  du  kích  trước đây  cũng  là  thiếu  nhi  do  thằng  Hiếu  phụ  trách  và  cũng  thấy  thương  tình  mụ  lúc  này nhưng  không  ai  dám  cả  gan  thưa  với  đội  lời  cầu  xin  của  mụ.  Hai  anh  ngồi  nhìn  mụ  cứ

“đổ”  xuống  “đổ”  lên  như  con  gà  dù  ngáp  chết,  không  ai  chịu  được.  Các  anh  xách  súng đứng  ở cửa  nhìn  ra  cánh  đồng.  Trong  thâm tâm  anh  nào  cũng  muốn  cho mụ  ngồi xuống. Khi đội đến, quát nó phải quỳ cho nghiêm  chỉnh. Nghĩ vậy nhưng cả hai người đều không ai dám nói ra, đều sợ “thằng bạn” nó báo cáo. Dù là hai thằng bạn thân, chơi với nhau từ bé,  kể  cả  chuyện  bóp  vú  con  nào  cũng  nói  với  nhau,  đến  lúc  này  vẫn  cứ  phải  cảnh  giác. Đang  là  bạn  bè,  thoắt  cái  nó  thành  cốt  cán.  Cũng  có  thể  thoắt  cái  nó  thành  kẻ  thù  giai cấp.

Nó  là  kẻ  thù  giai  cấp,  phải  đấu  tranh.  Nó  là  cốt  cán  phải  đề  phòng.  Thù  đấy.  Bạn  cũng ngay đấy. Biết thế nào mà dám tin nhau.

- Con lạy các ông. Thương tình hai con con ở nhà.

-...

- Con cắn cỏ trăm lạy, nghìn lạy...

- Câm mồm. Đã bảo cứ chờ đấy. Mày muốn chết hả? Lại chính anh quát, bảo anh kìa:

- Để nó léo nhéo chịu không nổi nữa. Mày gác, tao liều đi gặp anh đội.

ở  nhà  Thó,  hai  “đội”  đã  ngủ  dậy  vắt  màn  nhưng  vẫn  ngồi  trong  giường.  Anh  Thó  pha nước.  Thấy  du  kích  đến,  anh  ra  cửa  hỏi  nhỏ.  Nghe  du  kích  nói  xong,  anh  ra  lệnh  cũng nhỏ:

- Cứ để nó quỳ đấy đã. Các anh dậy uống nước xong còn đi hội ý. Anh đội Lăng nhìn ra hỏi:

- Chuyện gì?

- Báo cáo anh. Thị Đất nó bảo buổi sáng nó được đội cho gọi.

- Nó đâu? Du kích:

- Thưa đội, nó vẫn quỳ ở miếu. Chúng em vẫn canh gác cẩn thận ạ.

Anh đội Lăng chợt nhớ là anh có lệnh cho nó cùng đi với Xuyến từ sáng.

- Tạm cho nó về. Đúng bẩy giờ tối dẫn nó đến đây.

Anh  du  kích  “rõ”.  Xách  súng  chạy  đi.  Đúng  bẩy  giờ  tối  anh  lại  dẫn  nó  đến  quỳ  dưới  nền nhà  anh  Thó,  ngay  trước  mặt  anh  đội  Quyền.  Một  cậu  học  sinh  lớp  năm,  người  duy  nhất được  học  ở  trường  cấp  hai  của  huyện,  hết  giờ  học  được  trưng  dụng  làm  thư  ký  riêng  cho anh  Thó,  ghi  biên  bản.  Trong  khi  đó  tại  gian  giữa  nhà  địa  chủ  Chăm  anh  đội  Lăng  hỏi Hiếu khi vừa được tháo cùm ở chân và cởi trói ở tay.

Hỏi: - Anh biết gì về những tội ác của tên Kiêm? Thưa: - Con đã khai nhiều lần là con không hề biết gì.

Hỏi: - Tên Kiêm có biết việc anh làm mất uy tín của đồng chí Quyền?

Thưa:  -  Hôm  ấy  Kiêm  đã  bị  giam  giữ.  Từ  khi  “ông  ta  bị  bắt  con  đã  về  ở  hẳn  nhà  vợ  con, không hề có liên lạc gì bên ấy.

Hỏi: - Anh có biết những cuộc họp Quốc dân đảng ở nhà tên Kiêm?

Thưa:  -  Con  cũng  thấy  mấy  cuộc  họp  kín  ở  đấy.  Họ  bảo  là  họp  chi  bộ.  Con  không  biết  là chi bộ gì ạ.

Hỏi: - Cuộc họp huyện ủy ở nhà Kiêm tháng 2 năm 1952 bị máy bay đến bỏ bom chết 10 người dân anh biết chứ.

Thưa: - Cả vùng này ai cũng biết chuyện ấy ạ.

Hỏi: - Tôi muốn hỏi anh có biết bàn tay gián điệp trong vụ này? Thưa: - Ngày ấy chúng con đều được phổ biến là có Việt gian.

Hỏi: - Có bắt được Việt gian không? Thưa: - Dạ không.

Hỏi:  -  Làm  sao  mà  bắt  được.  Nó  ngay  trong  cuộc  họp.  Anh  có  biết  lúc  bom  nổ,  Kiêm  ở đâu?

Thưa: - Ông  Kiêm  đi tìm  mẹ  con  đi mua  cá  mòi ở  ngoài sông.  Ông  Kiêm  vừa  gặp  mẹ con thì nghe “Rầm”.

Hỏi: - Đang họp sao lại bỏ ra sông?

Thưa: - Ông ấy nói thấy mẹ con đi lâu quá nên phải đi tìm. Hỏi: - Bỏ họp, đi mang cá về?

Thưa: - Con thấy ông ấy bảo nghỉ giải lao.

Hỏi: - Một vở kịch dàn xếp khá. Xem ra anh có vẻ kiên trì bao che cho tên phản động? Thưa: - Xin đội xem xét thương tình cho con. Hắn âm mưu những gì,  làm việc cho địch ở đâu  ngay  trong  lúc  ở  nhà  thì  lúc  nào  hắn  làm  việc  cho  địch,  lúc  nào  làm  việc  của  ta  con cũng không thể biết một tí gì. Quả thật như thế. Con không dám man trá, giấu giếm điều gì.  Xin  đội  xét  cho  hoàn  cảnh  của  con.  Vợ  dại  con  thơ.  Nếu  con  có  làm  sao  thì  vợ  con con...

Anh  đội  Lăng  có  vẻ  mủi  lòng  trước  lời  van  xin  của  Hiếu.  Anh  gật  gật  như  đã  tìm  ra  được một chút hy vọng mỏng manh nào đấy. Anh hỏi:

Hỏi: - Anh ăn riêng từ khi nào?

Thưa: - Từ đầu năm 1954, sau khi con lấy vợ được hơn một năm.

Hỏi: - Đầu năm 1953 ở vùng này học tập chính sách giảm tô giảm tức? Thưa: - Đúng như vậy ạ.

Hỏi: - Sao anh lại không ăn riêng từ đầu năm 1953?

Thưa:  -  Chúng  con  mới  lấy  nhau  chưa  biết  thế  nào.  Với  lại,  cả  hai  chúng  con  đều  đang bận công tác.

Hỏi:  -  Anh  có  hiểu,  muốn  tách  thành  phần  phải  không  phụ  thuộc  kinh  tế  từ  ba  năm  trở lên?

Thưa:  -  Con  cũng  có  được  nghe  nói  như  thế  ạ.  -  Nói  xong  lúc  trở  về  nhà,  anh  mới  biết mình  ngu.  Đáng  nhẽ  phải  nói:  “Con  biết  như  thế  nên  xin  đội  ra  tay  cứu  giúp  con”.  Cũng may, đội không thèm chấp chuyện nhỏ nhặt:

Hỏi: - Anh nghĩ gì về bọn địa chủ “ngồi mát ăn bát vàng”?

Thưa:  -  Bọn  địa  chủ  độc  ác  dã  man,  tham  tàn  xảo  quyệt  bóc  lột  tận  xương  tủy  người nông dân lao động. Ta phải kiên quyết đánh đổ giai cấp địa chủ, cường hào ác bá.

Hỏi: - Anh thuộc như thế là tốt. Tôi muốn hỏi từ đáy lòng anh?

Thưa:  -  Tự  đáy  lòng  con,  con  cũng  căm  thù.  Kiên  quyết  không  đội  trời  chung  với  chúng trong cuộc đấu tranh lay trời lở đất, một mất, một còn này ạ.

Hỏi: - Nếu được đứng về phía nhân dân  lao động, có lúc nào anh để bọn địa chủ  lợi dụng phản lại giai cấp bần cố?

Thưa: Con xin thề sẽ không có một mảy may giây phút mềm yếu nào để cho bọn địa chủ lợi dụng phản lại giai cấp đấu tranh, phản lại lợi quyền của giai cấp bần cố.

Hỏi: - Trong mọi trường hợp?

Thưa: - Vâng ạ: Bất kể trường hợp nào, trong hoàn cảnh nào. Hỏi: - Kể cả có thể phải hy sinh?

Thưa:  -  Dù  có  phải  hy  sinh  thân  mình  để  bảo  vệ  lợi  quyền.  Vâng,  cả  uy  tín  và  danh  dự của giai cấp con cũng xin sẵn sàng hy sinh.

Anh  đội  Lăng  có  vẻ  bằng  lòng  sự  thành  thật  quyết  tâm  hối  cải  của  cậu  thanh  niên  mới vào  đời.  Anh  hướng  dẫn  cho  cậu  viết  bản  tự  kiểm  điểm  xin  lỗi  anh  đội  Quyền  và  bà  con nông  dân  lao  động.  Cam  đoan  không  bao  giờ...  Nếu  tôi  còn  có  lời  nói,  việc  làm  tái diễn...”  Chiều  mai  nộp  cho  anh  đội  Quyền.  Tối  mai  công  bố  mọi  việc  trước  bà  con  nông dân  lao  động.  Còn  bây  giờ  anh  cho  Hiếu  được  hạ  thành  phần  xuống  bần  nông  kể  từ  giờ phút  này.  Anh  lệnh  cho  du  kích  thả  Hiếu  về.  Nói xong,  đội đi ngay.  Hiếu  luống  cuống thu dọn bộ quần áo, cái khăn mặt trong rổ bát đũa vợ mang cơm đến ăn xong chưa rửa (Bao giờ  vợ  mang  “cơm”  đến  cho  anh  mới  mang  bát  đũa  bữa  trước  về  rửa).  Thu  dọn  xong,  bê cái rổ ra đến cửa tự nhiên anh thấy mình ngơ ngác, không biết buồn hay vui. Lúc bị cùm, trói,  bị  hành  hạ  xỉ  nhục  chỉ  mong  làm  sao  được  thoát  ra  ngoài.  Về  với  vợ  con!  Bằng  giá nào  cũng  đánh  đổi  để  được  cái  phút  tự  do.  Đến  bây  giờ  sắp  đi  khỏi  cái  gian  nhà  lạnh  lẽo đầy đặc muỗi đốt ban  đêm, dĩn cắn ban ngày, và một cái cùm gỗ lim ở dưới chân, những sợi  dây  thừng  trói  trên  tay  lại  thấy  bàng  hoàng,  ngơ  ngẩn.  Thèm  được  thả  ra.  Thèm xuống  thành  phần,  được  làm  người  nông  dân  lao  động!  Thèm  được  cái  phút  âu  yếm  bên vợ,  bên  con,  anh  đã  thề  bồi,  đã  hứa  hẹn  cam  kết  bất kể  một  điều  gì anh  đội Lăng  muốn. Không phải anh hối hận những gì đã nói ra. Cũng  không sợ những điều cam  đoan sẽ  viết ra  giấy  nộp  cho  anh  đội  Quyền  vào  chiều  mai.  Anh  sẽ  không  bao  giờ  có  lời  nói  và  việc làm  “xúc  phạm”  “làm  mất  uy  tín”  của  đội  và  của  bất  cứ  ai.  Anh  chợt  nghĩ  đến  cái  thành phần  bần  nông,  cái  gia  đình  “cách  mạng”  và  nguồn  gốc  lai  lịch  trong  sạch  mà  anh  vẫn khai từ trước đến nay. Bằng những cái đó anh đã được tách thành phần khỏi gia đình ông Kiêm  và  mẹ  anh!  Mẹ  anh  và  ông  Kiêm  thành  kẻ  thù  giai  cấp  không  thể  đội  trời  chung! Thuở  nhỏ  anh  đã  đọc  loáng  thoáng  quyển  vở  gần  như  chép  lại  những  bức  thư  mẹ  không gửi  được.  Ngày  ấy  anh  không  hiểu  gì.  Đến  khi  đội  về,  hình  như  chú  Kiêm  linh  cảm  thấy điều  gì,  chú  bảo:  “Thôi  vợ  chồng  con  dọn  hẳn  về  bên  kia  mà  ở”.  Hôm  ấy  đội  chưa  “ra mắt”.  Chú  Kiêm  đi  họp,  mẹ  đi  làm,  anh  lục  lọi  tất  cả  “gia  tài”  riêng  của  mình  để  tách  ra khỏi cái nhà ngói năm gian to nhất xã này. Một cái ống tre đã hàng chục lần chôn xuống, bới  lên,  bây  giờ  anh  tìm  thấy  nó  trong  tay  nải  của  mẹ  ở  dưới  đáy  chum.  Anh  dốc  ra  một cuốn  vở  cuộn  tròn,  cuốn  vở  anh  đã  đọc  ngày  trước.  Những  điều  còn  thấp  thoáng  trước kia bây giờ như hòn đá đè lên đầu anh đang gục xuống ở xó buồng. Làm sao mẹ lại đẻ ra con?  Giá  mẹ  cứ  để  cho  chó  tha,  hay  là  ngay  lúc  đẻ  xong  mẹ  quẳng  con  đi  để  khỏi  khổ mẹ,  khổ  con,  đeo  đẳng  suốt  đời  sự  dối  trá  thế  này!  Chưa  bao  giờ  anh  thấy  một  nỗi  xót xa,  một  nỗi  tủi  hổ  và  hoảng  sợ  nó  như  bây  giờ.  Cũng  chưa  bao  giờ  anh  thương  mẹ,  một người  mẹ  đã  khốn  khổ  gian  nan  vì  con!  Mẹ  đi  làm  về,  chạy  vào  buồng  thấy  con  gục  vào chiếc  tay  nải  mẹ  đã  hiểu  điều  gì  xảy  ra.  Mẹ  giật  lấy  quyển  sổ  tay  trong  tay  con  van  lạy:

“Mẹ đã đẻ ra con, mẹ đầy đọa bêu riếu con! Thôi mẹ cắn cỏ lạy con, con cho mẹ xin. Con đừng  nói  ra  chuyện  này.  Con  mà  nói  ra  thì  bằng  con  giết  mẹ  đi  còn  hơn  con  ơi!”  Anh  để mẹ  cầm  lấy  quyển  vở.  Mẹ  để  nguyên  vai  áo  mẹ  thấm  đầm  nước  mắt  con  “Mẹ  ơi,  đừng bao  giờ  mẹ  nghĩ  con  khinh  mẹ.  Con  hiểu  mẹ  đẻ  ra  con  gian  truân  bằng  người  ta  đẻ  ra mười  lần.  Mười  lần  người  ta  đẻ,  người  ta  còn  được  chia  sẻ  sự  vui  mừng  với  làng  xóm  rồi làng  xóm  chia  sẻ  nỗi  cực  nhọc  vất  vả  với  người  ta.  Còn  mẹ!  Bây  giờ  con  chỉ  xin...”-  Bây giờ  là  quyền  ở  con.  Mẹ  chỉ  sợ  con  biết  thì  khổ  thân  con,  không  ngờ  con  đã  biết  cả  rồi!”

“Con muốn mẹ cho con đốt đi để vợ con con, các em con sau này. Rồi đội người ta  đã về đánh đổ đế quốc phong kiến.” -  “Làm thế  nào cốt con khỏi khổ  là  mẹ vui rồi,  mẹ giữ  làm gì”.

Trưa  hôm  ấy  ngọn  lửa  đã  châm  vào  “quá  khứ”  của  hai  mẹ  con  đặt  ở  giữa  bếp  tro.  Còn đêm nay! Anh du kích nâng anh dậy bằng tình thương bạn bè.

- Anh Hiếu sao thế này?

- Thưa... Bẩm. Con.

- Ơ anh Hiếu làm sao thế?

- à à... Cuồng chân quá. Nó cứ tê cứng lại không nhấc lên được. Bây giờ thì...

Tối  hôm  sau  chính  anh  đội  Quyền  nói  rất  dài  dòng,  vòng  vèo  về  cái  lý  lịch  mang  huyết thống cách mạnh của anh, về cống hiến và  sự  hy sinh của người cha đã sinh ra anh.  Còn cái  con  đã  đẻ  ra  anh  bị  choáng  ngợp  trước  hào  quang  phú  quý,  trước  sự  phỉnh  nịnh  lừa gạt ngon ngọt của bọn đế quốc phong kiến, phản động mà đã dứt bỏ tình nghĩa với người chiến  sĩ cách  mạng  để  làm  vợ  một  tên  đại địa  chủ,  đại phản  động  gian  ác  đang  chờ  ngày “trả  nợ”  bà  con  nông  dân  ta.  Cho  nên  con  mụ  Đất  từ  nay  không  thể  là  mẹ  của  anh.  Nó thuộc  về  giai  cấp  bóc  lột.  Anh  là  giai  cấp  bị  bóc  lột.  Hai  giai  cấp  phải  đấu  tranh  một  mất một còn không thể có mẹ con tình nghĩa gì vào đấy. Anh kết luận:

-  Cũng  còn  may  đấy  bà  con  ạ.  Nếu  đội  không  sáng  suốt,  suýt  nữa  giai  cấp  ta  mất  một cốt cán lọt vào tay  địch. Thế mới biết thằng địch nó có mưu thâm hiểm thật. Đấy nó  như thế. Thôi thế là xong  hết mọi vấn đề. Từ  nay tôi với đồng chí Hiếu có gì ta bổ khuyết cho nhau.  Đồng  chí  Hiếu  có  nhiều  khả  năng  lắm  đấy  bà  con  ạ.  Ta  phải  “hoạt  động”  đồng  chí ấy. Đấy nó như thế. Chúng ta phải cùng nhau nhất thống hiệp lực thì nhất định thằng địa chủ  đại  gian  đại  ác  phản  động  ở  đây  có  mưu  mô  đến  mấy  thì  cũng  không  thể  được  bà con  bần  cố  ta.  Đấy  nó  như  thế.  Đề  nghị  bà  con  ta  cho  một  tràng  pháo  tay  hoan  hô  đoàn kết thắng lợi.

Hội  nghị  vỗ  tay  đôm  đốp.  Ai  cũng  mừng  cho  vợ  chồng  anh  Hiếu.  Cho  xóm  làng  có  thêm một  người  cùng  giai  cấp  đấu  tranh.  Ngay  cả  thị  Đất  không  được  đi  họp,  thấy  người  ta kháo  nhau  cũng  mếu  máo  mừng  cho  vợ  chồng  nhà  nó  và  con  “chó  cún”  của  mụ  không phải  chịu  cảnh  chui  lủi  thưa  bẩm  nữa.  Không  ai  nói  tường  tận  với  mụ,  mụ  cũng  biết  nhờ ơn đèn đội soi xét. Ai cũng bảo ông đội Lăng là người sáng láng, công minh, con cháu mụ mới được phận nhờ. Số kiếp mụ trời đã đầy đọa thế, mụ đành thế. Con cái mụ được đứng vào  giai  cấp  là  mụ  như  được  sống  lại  rồi.  ít  ngày  sau  nghe  ngóng  biết  con  dâu,  con  giai lại  được  tin  cẩn,  được  giao  công  tác  mụ  càng  mừng  cho  con  và  cũng  le  lói  một  hy  vọng đến một ngày nào  đó chẳng hạn dăm bữa  nửa tháng nữa chồng mụ cũng “oan”  được thả về,  nhà  mụ  xuống  thành  phần,  được  là  “bà  con  nông  dân  lao  động,  được  đi  họp,  hai  đứa con  mụ  được  chơi  đùa  với  những  đứa  trẻ  khác!  Chưa  khi  nào  mụ  thấy  mình  lẻ  loi,  đơn độc  đến  mức  này.  Ngày  trốn  lủi  ở  xó  rừng  La  Hiên  cũng  vẫn  còn  có  người  dám  gần  gũi! Khi  bị  cạo  đầu  bêu  riếu  khắp  nơi,  bà  con  cũng  còn  dám  xúm  lại  cưu  mang.  Bây  giờ  ai cũng  sợ  liên  can,  trông  thấy  mụ  như  thấy  một  con  hủi  cái,  phải  vội  vàng  quay  mặt,  phải lánh  đi.  Thà  rằng  cứ  đánh  đập,  cứ  cùm  kẹp,  cứ  để  chết  đói,  chết  khát,  cứ  bắt  tù  đầy  còn đỡ rùng rợn khủng khiếp hơn sự  nhất loạt lạnh lùng của cả làng,  cả tổng. Có thời nào, có ở  đâu  ông  giời  lại  sinh  ra  cái  giai  cấp  tởm  lợm  như  cái  giai  cấp  nhà  mụ?  Ai  ai  cũng  sợ theo  dõi,  mà  ai  ai  cũng  đi  theo  dõi.  Ai  ai  cũng  vì  miếng  cơm  manh  áo  mà  khiếp  đảm,  sợ bị  theo  dõi,  sợ  liên  can.  Thời  nào  con  người  chả  cần  miếng  cơm  manh  áo.  Có  nhẽ  thời này  có  nhiều  công  tác  quá,  ai  ai  cũng  sợ  mất  công  tác,  ai  ai  cũng  muốn  tiến  bộ,  cũng muốn  đội tin,  muốn  mình  là  người  quan  trọng  hơn  kẻ  khác  nên  nỗi sợ  hãi nó  tràn  ra  như là  cả  tổng,  cả  huyện  đang  có  dịch  tả  hay  đậu  mùa?  Mót  được  vài  bát  dải  khoai,  mụ  cắp cái  rổ  ở  nách  cúi  mặt  đi  về.  Bao  giờ  mụ  cũng  phải  cúi  mặt  để  các  ông  bà  nông  dân  khỏi quát  mắng:  “Mày  còn  muốn  vênh  vang  cái  mặt  lên  hả”.  Lên  đường  cái,  mụ  vừa  ngước nhìn  lên,  thấy  ngay  một  ông  nông  dân  độ  bốn  năm  tuổi  tồng  ngồng,  cong  người  “cầm chim” đái. Mụ cúi xuống

- Con chào ông nông dân ạ.

Ông nông dân thích chí, quay người cầm “chim” “vót” vào mặt mụ. Nước ràn xuống mồm mằn  mặn,  mụ  không  rõ  chỉ  là  nước  đái  ông  nông  dân  hay  là  nó  trộn  cả  nước  mắt  của mụ.  Mụ  lầm  lũi  cúi  mặt  đi.  Các  ông  du  kích  và  bố  mẹ  “ông  nông  dân”  đứng  cách  đấy chừng mười lăm bước cười ha hả, ha hả!

Hắn  44  tuổi.  Hai  má  hắn  nhô  lên  tua  tủa  râu  như  chùm  lấy  cả  hai  con  mắt  lờ  lờ  thụt  hẳn xuống.  Lưng  hắn  khòng  khòng  trên  đôi  chân  đã  teo  lại.  Hắn  đi  lẩy  bẩy,  xiêu  về  phía trước,  có  cảm  giác  đầu  hắn  cắm  xuống  đất,  bất  cứ  lúc  nào.  Hắn  được  ra  khỏi  cùm  và được  cởi  trói  ra  khỏi  phòng  giam.  Hai  du  kích  đi  hai  bên,  cắp  súng  ở  nách,  chúc  xuống. Họ sẵn sàng đến mức độ, nếu tên đại địa chủ quốc dân đảng phản động ngoan cố chỉ cần nhấc  chân  chạy,  không  một  viên  đạn  nào  của  hai  khẩu  súng  ra  khỏi  người  hắn.  Đi  qua sân  cỏ  rộng  của  bãi  bóng  lâu  ngày  không  có  người  đá,  hắn  được  dẫn  đến  phòng  chỉ  huy trưởng  trại  giam.  Đến  cửa,  một  du  kích  lấy  mũi  súng  ẩy  hắn  vào  phòng.  Nếu  hắn  không lấy  hai  tay  chống  kịp  xuống  đất,  hắn  đã  ngã  rập  mặt.  Hắn  bò  dậy  ngả  đầu  vào  tường  ở một  xó  nhà  thở  và  hai  chân  thõng  thượt  trên  nền  đất.  Hai  con  mắt  lờ  đờ  thụt  hẳn  xuống hai hố mắt đang nhắm lại. Bỗng hắn choàng dậy khi có tiếng quát:

- Ngồi thu chân lại. Ngay ngắn lại.

Nhanh như  chớp, hắn ngồi thẳng  lên, trông  gọn ghẽ. “Thì ra mày  vẫn cứ  giả vờ ốm yếu”. Anh  du  kích  lầm  bẩm  rồi  đứng  nghiêm  chào  người  đến  gặp  hắn.  Người  ấy  chừng  46,  47 tuổi,  da dẻ hồng hào,  tóc lốm  đốm bạc, ông hơi đứng ngớ người, rồi mới nhìn  thấy  hắn ở ngay xó nhà cạnh cửa ra vào. Hắn nhận ngay ra ông. Còn ông, phải cho hắn ngồi lên ghế băng trước mặt, mới nhận ra hắn. Tất cả đã thành con người khác hẳn với một con người đã  từng  sống,  làm  việc  với  ông.  Mới  xa  nhau  có  năm  năm  trời  hắn  đã  đến  nỗi  này.  Ông hỏi:

- Anh thấy tôi có khác lắm không!

- Bẩm!... thưa ông, cũng không già đi bao nhiêu. Chỉ có tóc... lại... bạc.

Xuýt  nữa  thì  ông  gắt:  “Thưa  bẩm  kiểu  gì  buồn  cười”.  Song  ông  nhận  ngay  ra  kẻ  ngồi trước  mặt  ông  là  kẻ  nguy  hiểm,  không  phải  một  huyện  ủy  viên  ngồi  trước  mặt  bí  thư huyện ủy năm năm trước.

-  Riêng  lúc  này  anh  gọi  tôi  như  cũ.  Tôi  tự  giới  thiệu.  Hiện  nay  tôi  là  đoàn  phó  đoàn  Tây cải  cách  ruộng  đất.  Tất  cả  những  câu  hỏi  của  tôi  anh  cứ  suy  nghĩ  kỹ,  nói  cho  chính  xác,thành khẩn. Chỗ nào chưa nhất trí có thể thảo luận và anh có quyền đề đạt những ý kiến của mình. Tôi hỏi:

- Tại sao anh chống phá lại chính sách cải cách ruộng đất?

- Bẩm thưa - à báo cáo anh.

- Anh cứ nói ngay vào nội dung, không phải thưa bẩm, báo cáo mất thì giờ lắm.

- Tôi không chống phá.

-  Ai  đưa  lưỡi  dao  cạo  và  ra  hiệu  cho  thằng  Bạt  tự  tử?  Ai  chỉ  đạo  kẻ  khẩu  hiệu  đã  đảo  cải cách ruộng đất?

-  Tôi  có  râu  nên  người  ta  bắt  tôi  phải  có  lưỡi  dao  cạo.  Thực  chất  tôi  không  hề  có  bất  cứ một  thứ  gì  trong  người.  Tôi  cũng  không  hề  biết  chuyện  thằng  Bạt  chết  bằng  cách  gì,  lúc nào.  Còn  khẩu  hiệu  thì,  hôm  chuẩn  bị  đội  ra  mắt,  tôi  huy  động  rất  nhiều  người  kẻ  khẩu hiệu  vào  tất  cả  mọi  chỗ,  mọi  cái  có  thể  được.  Lúc  kẻ  xong  mới  kiểm  lại  thấy  khẩu  hiệu “đả  đảo  địa  chủ  cường  hào.  ..”  quá  nhiều  mà  khẩu  hiệu  “Cải  cách  ruộng  đất  muôn  năm” lại  quá  ít.  Lúc  ấy  anh  em  họ  rửa  mẹt  để  khẩu  hiệu  “đả  đảo”  trôi  hết  vôi  đi,  lau  khô  mẹt để kẻ khẩu hiệu: “Cải cách...” vào đấy. Không ngờ lúc ráo mẹt, chữ đả đảo lại hiện ra mờ mờ  và  khẩu  hiệu  cải  cách  đã  át  đi  những  vần  có  thể  đọc  được  cứ  “đả  đảo”.  Khi  biết  việc này  tôi  đã  cấm  không  được  treo  cái  mẹt  khẩu  hiệu  ấy  lên,  anh  em  họ  làm  theo.  Cái  mẹt ấy  đã  cất  đi,  rồi  mà  suốt  mấy  tháng  nay  tôi  vẫn  bị  truy.  Người  ta  truy  bức  tôi  ngay  hôm bị  bắt,  tôi  đã  yêu  cầu  đội  cho  thu  cái  mẹt  ấy  lại  để  xem  xét.  Xin  anh  hỏi  lại.  Mà  việc  làm ấy  là  của  anh  em  thông  tin  tuyên  truyền  kết  hợp  với trường  phổ  thông  cấp  I  và  chi  đoàn thanh  niên,  sao  lại  gánh  vào  tôi.  Tôi  chỉ  biết  nó  khi  khẩu  hiệu  đã  kẻ  xong,  tôi  xem  từng cái rồi mới cho treo, cho cắm.

- Chính những người ấy họ khai: tất cả mọi khẩu hiệu đều viết theo chỉ thị của anh?

-  Vâng.  Trong  cuộc  họp  chi  bộ  xã,  tôi  đã  yêu  cầu  các  ngành,  giới  đều  phải  làm  mọi  việc để  nó  tạo  nên  khí  thế  phấn  khởi  đón  đội  về  xã.  Tôi  đã  giao  cho  ngành  thông  tin  phải  kẻ tất cả các khẩu hiệu.

-  Thôi  được,  việc  này  để  lại.  Tôi  hỏi  tất  cả  những  việc  khác,  anh  chỉ  nói  “có”  hoặc

“không” chưa cần giải thích.

- Anh có vào quốc dân đảng không?

- Có.

- Anh bị Tây bắt ở dốc Vĩnh?

- Đúng ạ!

- Anh có bí mật gặp thằng phó tổng Bạt hồi “đen tối”?

- Có ạ.

Người hỏi cung  thất  vọng.  Ông  ngồi thượt  ra  như  kẻ  ngồi trước  mặt  ông  xỉ  vả  ông,  như là  hắn  vừa  xọc  một  lưỡi  dao  vào  lòng  tự  trọng  của  ông.  Trong  khi  người  ta  luận  tội  hắn ông đã khẳng định: Ông là người trực tiếp chỉ huy hắn khi khởi nghĩa tháng Tám. Từ năm

1950  đến  1952  ông  về  huyện  làm  bí  thư  huyện  ủy  thì  hắn  là  một  ủy  viên.  ở  tên  này không  thể  nghi  ngờ  gì  về  sự  chân  thật  và  lòng  trung  thành  tuyệt  đối  với  Đảng.  Tưởng  có sự oan khuất, nhầm  lẫn gì đó, ông đề nghị cho thẩm tra lại hồ sơ. Đoàn ủy chấp nhận  và giao việc này cho ông. Về đây ông thấy mình trở thành kẻ quan liêu nếu không muốn nói là  bao  che.  Đến  lúc  này  ông  mới  ớ  người  vì  chính  ông  chưa  hề  đọc  lý  lịch  của  hắn.  ở  với nhau  trong  cảnh  vào  sống  ra  chết  chả  nhẽ  ngày  nào  cũng  giở  lý  lịch  của  nhau  ra  mà xem.  Với  lại,  cơ  quan  tổ  chức,  bảo  vệ  họ  làm  việc  này.  Thấy  không  có  vấn  đề  gì  thì  để  ý làm gì.

Ông đã đậy nắp bút để gấp sổ lại, giọng cố trấn tĩnh hỏi:

- Anh có khai và hàng năm bổ sung vào lý lịch của mình?

-  Báo  cáo  anh.  Không những  khai,  bổ  sung  mà  tất  cả những  đợt  chỉnh  quân,  chỉnh  cán  ở trong  bộ  đội  và  chỉnh  huấn  ở  tỉnh  tôi  đều  kiểm  thảo  và  viết  đến  hàng  chục  bản  “kiểm điểm  sự  việc”  rồi.  Bổ  sung  hàng  năm  cũng  hàng  chục  bản  nữa.  Viết  bao  nhiêu  cốt  để  tổ chức lưu kho làm của riêng, không đưa lên cấp trên đọc, không thèm phân tích, kết luận. Lúc  có  sự  việc  gì  mới  lại  ồn  cả  lên,  “triển  khai”  một  cách  vội  vàng,  “Kết  luận”  một  cách hấp tấp bất kỳ số phận của người ta ra sao.

- Lúc này không phải là lúc chỉ trích dài dòng. Anh nói cụ thể từng việc tôi nghe.

- Vâng ạ. Việc theo quốc dân đảng của tôi nó thế này. Khoảng cuối năm 1942, trong  anh em  học  sinh  truyền  nhau  cái  tin  Việt  Minh  nổi  lên  chống  lại  giặc  Pháp.  Rồi  lại  bảo  có  Việt Quốc,  Việt  Cách  cũng  đánh  Pháp  đuổi  Nhật  như  Việt  Minh.  Thế  là  bàn  nhau  mỗi  anh  đi theo  một  bên  xem  đầu  đuôi  thế  nào.  Tôi  đi  với  mấy  anh  em  theo  Quốc  dân  đảng.  Được hai  tuần  thấy  Quốc  dân  đảng  toàn  những  con  nhà  khá  giả  chỉ  bàn  luận,  chỉ  trích  tất  cả Pháp  Nhật  và  Việt  Minh.  Họ  không  tập  luyện  gì  để  đánh  Pháp,  đánh  Nhật.  Họ  có  vẻ  là những người “gió chiều nào che chiều ấy”. Thế là anh em học sinh bàn nhau bỏ Quốc dân đảng  đi  tìm  Việt  Minh.  Sau  này  mới  biết  nó  là  tổ  chức  phản  động.  Còn  lúc  ấy  cứ  thấy  ai bảo  đi  cứu  nước  là  theo,  có  biết  đầu  đuôi  thế  nào.  Còn  nhiều  anh  em  ở  lớp  học  cũ  công tác ở các nơi biết chuyện này.

- Anh có liên lạc được với họ?

- Tôi phải tìm và theo sát địa chỉ độ mươi lăm anh để báo cáo tổ chức xác minh. Việc này trong  chỉnh  huấn  đã  làm  rồi.  Bây  giờ  đội  lại  không  tin,  bắt  tôi  phải  công  nhận  chi  bộ Ngoại  Thượng  do  tôi  làm  bí  thư  là  chi  bộ  Quốc  dân  đảng  thì  gí  súng  vào  cổ,  tôi  cũng không nhận.

- Việc “Tây bắt” anh ở dốc Vĩnh?

-  Tôi  đã  trình  bày  tỉ  mỉ.  Nhưng  có  một  mình  tôi  đi,  và  sáng  hôm  ấy  nó  chỉ  bắt  được  một mình tôi, làm sao mà ai chứng nhận được.

- Anh dẫn chúng lên Việt Bắc?

- Nó mở chiến dịch, bắt tù đi tải đạn. Không đi sao được.

- Có ai xác nhận?

-  Được  nửa  chiến  dịch  tôi  bị  ngã  nước  nặng  nó  phải  đưa  về  giam  ở  Nhà  Tiền.  ở  đấy  liên lạc được với chi bộ và những anh em cùng trốn tù đã xác nhận thời gian này.

- Việc anh bí mật liên lạc với tên phó tổng Bạt?

-  Anh  còn  nhớ  nghị  quyết  huyện  ủy  tháng  6  năm  1951  là  để  quét  sạch  được  hệ  thống đồn  bốt  tháp  canh đầy  như  nêm cối chúng ta  phải vận dụng  nhiều  biện  pháp  trong  đó có biện  pháp  vừa  dung  dọa  vừa  vận  động  thuyết  phục  để  nó  tự  phá  đồn,  đi  theo  ta.  Tôi  đã bí  mật  liên  lạc  với  tên  Bạt  để  nó  tự  phá  đồn  Tổng  Dũng  và  8  đồn  bảo  an,  hương  dũng khác  ở  vùng  ngoại  bối.  Ta  không  mất  một  viên  đạn  mà  thu  được  25  súng  các  loại  và hàng trăm hỏa mù, lựu đạn mà ngày ấy anh đã khen tôi.

- Việc anh với tổng Lỡi?

-  Tôi  không  hề  biết  tên  này  và  không  có  quan  hệ  gì  ngoài  việc  nhận  chỉ  thị  của  anh  cho dân phá kho thóc nhà nó.

- Tôi muốn nói về cái nhà...

-  Thưa.  Chính  anh  “ra  lệnh”  cho  nhà  tôi  và  các  cháu  phải  bỏ  cái  lều  lá  nứa  lên  ở  đây  khi tôi còn chưa về hẳn xã.

- Nhưng... tại sao tên Lỡi lại ra lệnh cho hương dũng phải làm nhà cho vợ con anh?

-  Báo  cáo,  tôi  không  thể  nào  giải  thích  được  việc  này  ngoài  những  điều  anh  đã  phân  tích cho tôi hồi ấy “Có thể nó mị dân”. Có thể nó muốn xoa dịu nỗi căm giận của cô Đất khi bị thằng  con  trai  nó  giở  trò  mất  dậy.  Có  thể  làm  ra  để  người  khác  giữ  hộ  những  kỷ  niệm của nó, sau này cần thiết đòi lại. Và vân vân. Vân vân.

Người thủ trưởng cũ của hắn giảm được nỗi bực bội thì nỗi buồn lại dâng lên. Ông thở dài không cần giấu hắn:

- Còn những việc khác? Việc gì có, việc gì không anh nói đi.

-  Báo  cáo  anh,  việc  gì  cũng  có  cả.  Nhưng  người  ta  lấy  một  việc  có  thật  ai  cũng  biết,  để làm  cái  bao  rồi  nhét  bao  nhiêu  cái  ruột  giả  vào  trong  mà  không  ai  cần  tìm  ra  sự  giả  dối, vu oan. Thí dụ  như  việc tôi bị bắt  lại bảo tôi tìm cớ để đi với Tây.  Làm gì có ai trông thấy việc  đó  để  xác  nhận.  Tôi  là  người  của  tổ  chức  mà  trình  bầy  bao  nhiêu  lần  tổ  chức  vẫn không  tin.  Bây  giờ  có  khi  chính  cái  thằng  Việt  gian  bắt  tôi  hôm  ấy  nó  bảo  là  tôi  tìm  gặp Tây,  có  lẽ  tổ  chức  lại  tin.  Không  thì,  “vấn  đề  chưa  rõ  ràng”  “om”  cho  rục  xương  hết  đời này qua đời khác.

-  Anh  nói gì thế?  Có  phải  anh  định  lợi dụng  lúc  làm việc  với người bạn  cũ  của  mình  để  tố cáo tổ chức?

-  Nếu  lợi  dụng,  tôi  đã  xin  anh  tìm  cách  tha  cho  tôi.  Tôi oan  quá.  Vợ  tôi bao  nhiêu  năm  bị đầy  đọa  vì  tôi.  Bây  giờ  lại  là  vợ  thằng  phản  động!  Hai  đứa  con  tôi  nó  còn  bé  quá.  Nhưng tôi không xin anh bất cứ một điều gì cho tôi.

- Anh đề nghị được gặp cấp trên để làm gì?

-  Được  gặp  cấp  trên!  Lại  được  gặp  anh.  Một  lúc  tôi  được  cả  hai  thứ.  Tôi  xin  phép  anh. Nếu tôi có điều gì vô  ý thức anh tha thứ  cho tôi. Từ  lúc trông thấy anh tôi mừng quá nên tôi  nói  năng  có  phần  quá  đà.  Được  gặp  anh  đây  rồi,  được  gặp  cấp  trên  đây,  tôi  yên  tâm rồi.  Nói  thật  với  anh,  suốt  mấy  tháng  nay  tôi  không  sợ  cùm  kẹp  sỉ  nhục,  không  sợ  đói khát ốm yếu, không sợ...

- Anh sợ gì cứ nói thẳng ra đừng ngại.

-  Tôi  chỉ  sợ  Đảng  ta  gặp  khó  khăn.  Anh  phải  phản  ánh  ngay  với  khu  ủy  và  Trung  ương, cơ  sở  Đảng  trong  các chi bộ  ở  nông  thôn  bị  phá  tơi bời hết  rồi.  Ngày  trước  địch  nó  chà  đi sát  lại  không  thể  nào  phá  được  chi  bộ  ta,  bây  giờ  vỡ  hết.  Mục  đích  tốt  đẹp  của  Đảng  ta không khéo bị chệch  đi rồi anh  ạ. Anh  phải báo cáo ngay  với Trung ương, không có nguy cấp  lắm.  Đã  bao  nhiêu  lần  tôi  định  viết  thư  báo  cáo  với Trung  ương  mà  họ  không  cởi trói cho tôi. Xin gặp bao nhiêu lần họ cũng lờ đi.

Mặt  hắn  méo  đi  vì  đau  đớn,  và  hoảng  hốt,  vì  lo  sợ.  Cứ  y  như  là  không  có  hắn  nói  với Trung  ương  thì  mọi  việc  sẽ  ngưng  trệ  tức  khắc,  sẽ  suy  sụp  không  phương  cứu  chữa. Trong  khi  đó  vợ  con  hắn  thèm  khát  có  hắn  biết  chừng  nào.  Họ  cũng  khao  khát  được  làm người  như  mọi  người.  Thèm  không  có  dòng  chữ  đeo  đẳng  bên  lý  lịch  “Bố  do  ta  xử  bắn trong  cải  cách.  Đây  là  loại  đối  tượng  không...”  Nhưng  hắn  thì  đến  phút  chết  cũng  không để ý đến cái chuyện nhỏ nhặt ấy, dù hắn là người hết lòng thương vợ, thương con.

Hai mươi ngày  sau  khi đoàn  phó  Văn  Yến  gặp  Kiêm,  tòa  án  nhân  dân  đặc  biệt  xét  xử  tên địa  chủ,  quốc  dân  đảng  phản  động  đại  gian  đại  ác  được  mở  tại  xã  Ngoại  Thượng  nay  đổi là  Đại  Thắng.  Nhân  dân  lao  động  thuộc  mười  xã  phía  tây  huyện,  cả  trong  và  ngoài  đê mang  cơm  nắm,  rước  cờ,  biểu  ngữ  đi  dự  đấu.  Đúng  sáu  giờ  sáng  phải  có  mặt  ở  đấu trường  tại  bãi  bồi  trước  đầm  ông  Cuội  để  ổn  định  tổ  chức.  Các  cán  bộ  đội  và  cốt  cán trong  toàn  cụm  cũng  đến  dự  cuộc  đấu  điển  hình  ở  bước  một  này.  Ngày  hôm  trước  khi đấu, thị Đất đến xin anh Thó đi dỡ khoai lang. Anh Thó bảo:

- Hôm nay cho mày ba nồi.

Mụ ngỡ ngàng mừng. Không hiểu vì sao hôm nay anh Thó lại ra ơn cho mụ rỡ gấp ba mọi ngày. Anh Thó lại nói:

-  Đúng  ba  giờ  sáng  ngày  mai,  mang  con  ra  tập  trung  ở  miếu.  Mang  khoai,  nước  đi.  Ngồi cả ngày đấy.

Mụ  bủn  rủn  chân  tay,  mắt  hoa  lên  phải  bấm  mười  đầu  ngón  chân  lõm  vào  đất,  mụ  mới khỏi  xiêu  người  đi.  Nghe  những  ông  bà  nông  dân  bàn  tán  ở  mấy  ruộng  khoai  bên  cạnh ruộng  của  mụ  từ  những  hôm  trước,  mụ  tin  chắc  ngày  mai  mẹ  con  mụ  mang  nhau  đi  dự đấu chồng mụ. Chọc cái đầm xuống đất, mụ gục đầu xuống cánh tay, rồi cứ ngồi như thế không  thể  nhấc  nổi  cái  dầm  lên  nữa.  Những  ông  bà  nông  dân  chiều  nay  dỡ  khoai  cạnh ruộng mụ cũng cặm cụi lặng thinh, không ai nói một lời. Có những tiếng rơi tới tấp quanh mụ.  Chưa  kịp  nhận  ra  điều  gì,  mụ  đã  bị  người  ta  ném  trúng  vào  lưng.  Không  kịp  đợi  đến ngày  mai,  người  ta  đã  trút  “căm  thù”  lên  mụ  ngay  từ  bây  giờ?  Mụ  cố  ngẩng  mặt  lên  để trông  thấy  sự  độc  ác  của  làng  xóm!  Tất  cả  mọi  người  đều  quay  mặt  đi,  không  ai  thèm liên  quan  đến  mụ!  Nhưng  quang  mụ  đã  đầy  lên  những  củ  khoai  tròn  tím  mà  ruộng  nhà mụ  không  thể  nào  có  những  củ  khoai  to,  đều  như  thế.  Nước  mắt  mụ  ứa  ra,  mụ  muốn chắp  tay  lại  quay  bốn  bề  mà  kêu:  “Các  bác,  các  anh  các  chị  ơi.  Em  đội  ơn  xóm  giềng nhiều  lắm.  Em  chỉ  mong  đừng  ai  khinh  rẻ  hắt  hủi  mẹ  con  em  là  quý  rồi.  Đừng  vứt  khoai sang,  nhỡ  có  ai  người  ta  thấy.  “Những  người  nông  dân  vẫn  quay  lưng  về  phía  mụ.  Cho đến  khi  tất  cả  đội  dây,  bê  khoai  về,  cũng  vẫn  không  có  một  ai  thèm  nhìn,  huống  hồ  lại nói  gì  với  mụ!  Mụ  lặng  lẽ  đi  nhặt  những  củ  khoai  bà  con  ném  cho  để  vào  rổ.  Sao  lại  vừa đúng miệng rổ,  vừa ba nồi anh Thó cho phép? Chắc ai cũng hiểu  mụ phải mang  khoai  về trình  trưởng  xóm,  không  ai  có  thể  cho  mụ  nhiều  hơn.  Thì  ra  mọi  người  biết  cả  cái  tiêu chuẩn  mụ  được  phép  ngày  hôm  nay!  Đợi  mọi  người  về  hết  mụ  Đất  mới  ôm  đống  dây  ở đầu  bờ  đặt  vào  một  bên  quang  gánh  về  để  nó  đúng  phép  “đào  khoai  thì  phải  có  dây”. Chứ  nhà  mụ  làm  gì  có  bò,  có  lợn  mà  cần  đến  dây  khoai.  Hôm  nay  anh  Thó  trông  thấy mụ,  cho  đi  ngay  không  cần  phải  bới  từng  củ,  nhấc  thử  bó  dây  khoai  như  mọi  ngày.  Về đến  đầu  ngõ  mụ  nhận  ra  cái  dáng  thằng  Hiếu  đi  qua  chỗ  ruộng  khoai  mụ  vừa  ở  đấy  về. Càng  gần,  càng  rõ  là  nó.  Mụ  nghe  đồn  là  nó  đi  học  thuế  nông  nghiệp  ở  tỉnh  một  tháng. Mụ  nhẩm  tính  đến  nay  mới  được  một  nửa.  Sao  nó  đã  về.  Hay  lại  có  liên  can  gì,  người  ta đuổi  học?  Mụ  giả  vờ  để  gánh  xuống,  bỏ  dây  khỏi  quang,  bê  rổ  khoai  ra  giếng  rửa  chờ con.  Từ  hôm  con  được  “xuống”  thành  phần  mụ  lại  lo  nó  có  chuyện  gì,  phải  “lên”  thì  khổ thân  vợ  chồng,  con  cái  nó.  Thành  ra  mụ  cứ  đêm  ngày  thấp  thỏm  lo  cho  con  hơn  là  nỗi cực  nhọc  tủi  hổ  của  vợ  chồng  mụ.  Khi  nghe  phong  thanh  người  ta  kết  tội  chồng  có  làm việc  cho  thằng  tổng  Lỡi  nên  nó  mới  làm  cho  cái  nhà  này,  mụ  đã  định  khai  ra  cái  gốc  gác của  nó.  Thôi,  xấu  thì  đã  xấu  rồi,  còn  gì  để  xấu  thêm  mà  phải  trốn  tránh.  Khai  được chuyện này ra, bao nhiêu chuyện khác sẽ  gỡ ra được, chồng mụ không phải bị buộc oan, không phải “ngàn cân treo sợi tóc” như bây giờ. Nghĩ đến con, mụ lại run lên, không dám hé  răng  nói  điều  gì.  Giữa  chồng  bị  tù  đầy  và  có  thể  người  ta  xử  bắn  với  con  suốt  đời mang nhục, suốt đời bị  lạnh nhạt  khinh  bỉ,  bị theo dõi, mụ  phải  chọn đường nào để mất? Con  ơi,  đã  bao  nhiêu  đêm  mẹ  khô  nước  mắt  vì  nỗi  giằng  xé  day  dứt  lòng  mẹ,  mẹ  thèm khát  cả  chồng  và  con  mà  giời  bắt  mẹ  chỉ  được  chọn  lấy  một.  Mẹ  muốn  chết  trước  khi người ta  nhục  hình  chú  Kiêm  nhưng  giời  lại  bắt  mẹ  không  được  để  các  con  mẹ  bơ  vơ! Đã bao  nhiêu  lần  chỉ  tìm  cách  đi  qua,  đi  lại  để  được  trông  thấy  cháu,  trông  thấy  “con  chó cún” của bà nhưng thấy cháu rồi mẹ  lại phải đi như chạy, phải quay mặt trốn  lủi để cháu khỏi  reo  lên  gọi  bà,  để  bà  khỏi  phải  nhao  đến  ôm  cháu  vào  lòng.  Bà  cháu  quấn  quýt  với nhau  được  một  tí,  bố  mẹ  nó  lại  “liên  can”  chả  bõ  khổ  sở  thêm.  Tránh  con  bao  nhiêu  lần nhưng hôm nay mụ  cố tìm cách gặp  nó chỉ để nói với nó  một câu. Ngày mai xử  chú.  Con liệu  mà  tránh,  khỏi  mang  vạ  vào  thân.  Nhưng  mà  nó  rẽ  đi  đường  khác  rồi.  Có  nhẽ  nó không nhìn thấy mẹ. Mụ đành trông trước trông sau rồi đứng nhìn con. Đến khi cả mụ và nó chìm vào bóng tối mụ mới bê rổ khoai lững thững quay về.

Còn  Hiếu?  Nó  cũng  thấy  hai  chân  rã  rời  không  muốn  bước  khi  nó  phải  tránh  mẹ  nó.  Lớp học  hướng  dẫn  làm  biểu  mẫu  thuế  nông  nghiệp  của  tỉnh  triệu  tập  một  tháng  nhưng  chỉ học  có  hai  mươi  ngày.  Ban  chỉ  đạo  đã  cho  học  viên  thuộc  cụm  này  thu  xếp  về  trước  khi kết  thúc  năm  ngày  để  dự  một  cuộc  đấu  tranh  điển  hình.  Tên  Nguyễn  Văn  Kiêm,  địa  chủ đầu  sỏ,  là  chân  tay  của  địch  gài  vào  tổ  chức  Đảng  từ  trước  Cách  mạng  Tháng  Tám  đến nay.  Hắn  đã  chỉ  điểm  giết  hại  hàng  trăm  chiến  sĩ  Cách  mạng,  phá  vỡ  hàng  chục  cơ  sở của  ta.  Khắp  nơi  đồn  ầm  ĩ  về  tên  địch  nguy  hiểm,  về  cuộc  đấu  ngày  mai.  ở  lớp  học  của Hiếu  người  ta  nói  công  khai:  “Các  đồng  chí  về  dự  bắn  tên  Kiêm”.  Gặp  mẹ,  Hiếu  phải  nói thật  hay  là  nói  dối?  Nói  dối  để  làm  gì?  Nói  thật  để  làm  gì?  Tránh  đi  để  mẹ  bớt  một  đêm đau đớn, thêm  được một đêm hy  vọng. Ngoài lý do  ấy ra, anh  vẫn không đủ  can đảm  để người ta bắt “quả tang” anh vẫn  liên  lạc với mẹ. Ngày  anh được thả về, được đi họp,  anh đội  Lăng  dọn  đến  ở  nhà  mẹ  vợ  anh.  Hai  ngôi  nhà  của  vợ  chồng  anh  và  của  mẹ  vợ  trông như  hai  cái  lều,  cách  nhau  một  vườn  chuối  rộng  hơn  một  sào  mà  anh  vẫn  tưởng  từ  cái gãi tai bên này tiếng thì thầm của vợ chồng ở bên này bên kia đội vẫn nghe, vẫn biết. Vợ anh  làm  phó  chủ  tịch  kiêm  trương  công  an  xã  đi  họp  với  đội  suốt  ngày  suốt  đêm  thì không  nói  làm  gì,  còn  anh  được  giao  làm  trưởng  ban  thuế  nông  nghiệp  không  làm  việc  ở bên  cạnh  đội  nên  vẫn  có  du  kích  theo  dõi.  Người  ta  vẫn  nghi  anh  chưa  dứt  khoát  vứt  bỏ cái  kẻ  làm  mẹ  mình  để  đứng  hẳn  về  phía  bần  cố.  May  mà  đêm  nay  anh  mới  về!  Nếu  ở nhà, liệu anh có tránh khỏi không lên đấu tố, xỉa xói vào mặt chú Kiêm ngày mai?

Cái cánh cửa ra vào nẹp bằng lá chuối của nhà anh khép kín. Giờ này chắc vợ anh không thể có nhà. Bao nhiêu công việc ngày mai cô ấy phải tham gia. Liệu ngày mai người ta có bắt  cô  ấy  phải  lên  tố  không?  Những  lần  tố  ở  tiểu  tổ,  ở  xóm,  ai  cũng  bảo  cô  ấy  là  người biết  đấu tranh, nói năng có bài bản,  lớp  lang đâu vào đấy.  Đêm  về nằm bên chồng cô  ấy bảo:  “Mình  cũng  phải  đấu  mạnh  thì  người  ta  mới  đỡ  “nghi”.  “Đấu  mạnh”  ở  chỗ  vắng  mặt chú  ấy  còn  được!  Ngày  mai  cô  ấy  phải  đứng  trước  mặt  chú  Kiêm  xỉa  xói,  gội  thằng  nọ, thằng  kia.  “Bà  đây.  Bà  là  Xuyến  đây  mày  có  biết  không”.  Chao  ôi!  Ngày  mai!  Có  tiếng con  đùa  cười  ở  bên  nhà  mẹ  vợ,  nhưng  anh  chưa  thể  sang  được.  Anh  cũng  phải  sửa  soạn cho  mình  bộ  mặt  “ngày  mai”.  Sẽ  nói,  sẽ  cười,  sẽ  căm  thù,  sẽ  đả  đảo?  Liệu  anh  có  làm được  hay  lại  cứ  bần  thần  mà  thương  mẹ,  thương  các  em  và  chú  ấy.  Ngày  mai  anh  sẽ ngồi đâu? Ai hỏi gì? Phải trả  lời những gì?  Trời ơi, căng thẳng quá. Anh thẫn thờ đi lại sát cửa  đưa  tay  rờ  rờ  xem  các  then  chỉ  gài  sơ  sài  hay  khóa  cẩn  thận.  Bỗng  anh  rụt  tay  lại. Tiếng vợ anh rên rẩm phía trong:

- Ôi ôi, ới đội ơi, em chết mất!

Tiếng anh đội Lăng thì thào câu gì nghe không rõ. Tiếng vợ anh:

-  Không.  Không  sao  đâu,  cứ  cho  em  chút  nữa  đi.  Nữa  đi.  Nữa  đi  anh  đội.  Trời  ơi  sướng quá. Em chết mất anh ơi.

Hiếu  tưởng  mình  đang  ngạt  thở  giữa  con  nước  lũ  ào  ào  cuốn  trôi  đi,  chới  với,  chới  với. Không  biết  bám  vào  đâu.  Hai  chân  run  bắn,  anh  phải  ngồi  xuống,  chống  hai  tay  xuống đất  như  một  con  vật  bốn  chân  bám  chặt  vào  đất  mới khỏi  đổ  kềnh  ra.  Vẫn  run  quá.  Phải bấm  cả  mười đầu  ngón  tay  vào,  đặt  ép  cả  người xuống đất  để  đỡ  run.  Anh  không  sợ đau khi người mình đổ ra đất. Nhưng “đổ” ra lúc này sẽ gây tiếng động, sẽ lộ. Lộ ra lúc này là anh  chết.  Chỉ  có  anh  là  con  trai  mụ  địa  chủ  phản  động  hằn  thù  giai  cấp,  âm  mưu  làm mất uy tín của đội, đánh vào đội ngũ cán bộ đội và cốt cán nòng cốt của cuộc cách mạng long  trời  lở  đất  chứ  đội không  bao  giờ  lăng  nhăng  làm  chuyện  bậy  bạ.  Đội  không  khi  nào xâm  phạm  đến  quyền  lợi  của  bà  con  nông  dân  lao  động.  Không  bao  giờ  đội  sai  trái  thiếu sót.  Không  kẻ  nào  cả  gan  dám  có  cử  chỉ,  lời  nói  làm  giảm  sút  uy  tín  của  đội  lúc  này.  Lúc này  chỉ  có  bọn  phản  động  như  chó  cùng  dứt  giậu  chống  phá  điên  cuồng  cuộc  đấu  tranh có  tính  chất  quyết  định  thắng  hay  bại  của  bần  cố  ngày  mai!  Chao  ơi.  Giá  lúc  này  anh  có một  con  dao!  Một  khẩu  súng!  Hoặc  nhảy  vào  bóp  dái  thằng  đội,  bóp  cổ  con  vợ  rồi  mình đập  đầu  vào  cối  đá  mà  chết!  Hai  thứ  vũ  khí  đều  không  có.  Còn  sự  liều  lĩnh  thì  anh  là  kẻ nhu  nhược.  Đã  không  có  gì  trong  tay,  không  đủ  can  đảm  để  làm  việc  gì,  thì  phải  câm họng,  phải “không  được  biết  gì”.  Có  tiếng  động  ở  trong  giường,  dấu  hiệu  của  mọi việc  đã

xong  xuôi,  hai  người  hỏi  nhau  “Đến  giờ  chưa  anh?”  Hiếu  vội  vàng  bò  lồm  cồm  như  một con  chó  bò  khỏi  sân  nhà  mình.  Ra  đến  ngõ  mới  dám  đứng  dậy,  mới  đủ  sức  đứng  dậy  rồi chạy  ngược  lại  con  đường  mình  mới  đi.  Phải  chạy  thật  nhanh,  thật  xa,  phải  không  để  lại dấu  vết  gì  chứng  tỏ  là  anh  đã  về  đến  đây,  đã  như  một  con  chó  bò  lồm  cồm  ở  trước  nhà mình.  Đang  chạy  lao  đi  như  có  ai  đuổi,  nghe  tiếng  lào  xào  ở  con  đường  ngang,  cắt  con đường  anh  đang  chạy.  Anh  dấn  lên  độ  vài  chục  bước  rồi  lững  thững  quay  lại.  Gần  đến ngã tư nơi anh vừa chạy qua, một người quát:

- Ai?

- Tôi. Hiếu đây. Ai đấy?

Anh  đội  Quyền,  anh  Thó  và  dăm  bẩy  anh  du  kích  từ  “trường  đấu”  về.  Nghe  Hiếu  giải thích cho họ vì sao lớp học của anh được lệnh gấp rút về sớm. Anh đội Quyền bảo:

-  Thế  là  may  lắm.  Ngày  mai  đồng  chí  sẽ  thấy  một  cuộc  đấu  tranh  quyết  chí  tử.  Mà  tối nay đồng chí được dự cả đấu thử nữa.

- Thế thì phấn khởi quá. Em phải đi như chạy suốt từ trưa đến giờ, nóng ơi là nóng. Anh đội Quyền bảo:

-  Đồng  chí mới  về  đến  đây  đã  ăn  uống  gì chưa.  Dọc  đường  ăn  rồi à?  Thế  thì ra  đầm  Cuội ta  tắm  cho  mát  rồi  về  họp.  Anh  em  đây  cũng  vừa  đi,  sửa  sang  lại  trường  đấu  ướt  đầm mồ  hôi.  Về  họp  tôi  sẽ  giới  thiệu  với  bà  con,  ở  như  trên  tỉnh  người  ta  cũng  cho  lớp  học đồng  chí  Hiếu  về  dự  đấu  ngày  mai.  Chết  chết,  quan  trọng  không  đâu  bằng.  Đấy  nó  như thế.

Cứ  mỗi lần  nghe anh  đội Quyền nói chỉ muốn phì cười. Nhưng bây giờ thì Hiếu không  thể nào  cười  được.  Lội  xuống  đầm,  không  biết  nước  lạnh  hay  vì  sao,  Hiếu  vừa  nhúng  người xuống  nước  đã  thấy  rét  run  lên.  Anh  bảo  anh  đang  ra  nhiều  mồ  hôi  tắm  lâu  sợ  cảm.  Lên mặc  quần  áo  ngồi  ở  bờ  đầm  anh  mới  nhận  ra  mình  không  thể  ngồi  ở  đây.  Cái  kẻ  gọi  là cha  của  anh  đã  gieo  tội  ác  vào  cuộc  đời  mẹ  anh  và  để  bao  nhiêu  người  khác  phải  gánh chịu,  xảy  ra  ở  chỗ  này.  Một  kẻ  khác  vừa  xọc  lưỡi  dao  vào  ruột  anh  cũng  lại  đẩy  anh  đến bờ  đầm  như  là  sự  gặp  gỡ  của  những  nỗi  đau  đớn.  Sao  anh  lại  phải  ngồi  lại  chỗ  này?  Ba mươi năm sau, khi làm bí thư  huyện ủy anh quyết định lấp đầm Cuội. Dân chúng chỉ biết lấp  đầm  để  có  cánh  đồng  rộng  mới  tiến  lên  làm  ăn  lớn,  có  ai  biết  điều  gì  đã  xảy  ra  đêm nay  liên  quan  đến  quyết  định  lấp  đầm?  Cũng  chả  thiếu  gì  việc  làm  để  “cho  dân  no”  mà thực chất chỉ cốt đạt được mong muốn thầm lặng của riêng ai đó. Cốt thỏa mãn ý đồ của mình  rồi  dân  no,  đói  kệ  họ.  Quan  trọng  gì.  Cùng  lắm  thì  rút  kinh  nghiệm  để  “trưởng thành”  nhanh  chóng  sau  này.  Công  bằng  mà  nói  có  rất  nhiều  “công  lao  đóng  góp”  của anh  đội  Lăng  trong  đêm  nay.  Trong  đêm  nay  anh  là  người  thầy  học  đầu  tiên  của  Hiếu  về những  cuộc  chiến  đấu  sau  này.  Muốn  tiến  lên,  muốn  giành  lấy  mọi  thứ,  anh  ta  biết  cách

bầy  đặt  ra  mọi  thứ  kẻ  thù  để  đấu  tranh.  Kẻ  thù  càng  nham  hiểm,  cuộc  đấu  tranh  càng quyết  liệt,  càng  chứng  tỏ  sự  vững  vàng,  kiên  định  mưu  trí  cao  cường  của  anh.  Kẻ  thù càng  độc  ác  xấu  xa  nhơ  bẩn  thì  anh  càng  tốt  đẹp  trong  sạch,  thành  người  cao  cả  hơn muôn người. Ngày xưa chú Kiêm đi đánh kẻ thù thật thì vào sống ra chết, tù đầy, đầu rơi máu  chảy  may  ra  mới  “tìm”  được  địch  để  tiêu  diệt.  Bây  giờ  kẻ  địch  “tự  tạo”  ở  làng  này  ở trong  tay  anh  Lăng  cả.  Lai  có  chỉ  tiêu  nhất  loại  phải  đủ  năm  phần  trăm  nên  anh  “tìm”

“địch”  cũng  dễ,  mà  “tiêu  diệt”  chúng  cũng  dễ.  Thoắt  cái  là  kẻ  thù,  thoắt  cái  lại  là  người cùng  giai  cấp.  Bà  con  bần  cố  chả  biết  đường  nào  mà  lần.  Chỉ  có  điều,  ngày  xưa  đánh được  địch  thật,  có  chiến  thắng  thật,  dân  cũng  được  giải  phóng  thật.  Còn  bây  giờ  anh  ấy đánh  địch  giả,  thắng  lợi  giả,  dân  làng  Cuội  cũng  “no  ấm”  giả.  Ngoài  kẻ  “làm  cha”  của Hiếu  đã  liếm  gót  Tây  đi  vào  miền  Nam  là  có  thóc  gạo  ở  trong  nội  đồng,  còn  cả  ba  xã Ngoại  bối  đồng  loạt  nhà  ba  sào  ruộng  trồng  một  vụ  ngô,  một  vụ  khoai  lang,  có  ai  được hạt  gạo!  Địa  chủ  cũng  chỉ có  nắm  dải khoai,  mấy  quả bầu  trắng.  Tịch  biên  rồi  lại phải để cho  nó  ăn,  không  con  cái  nó  chết  đói.  Nông  dân  được  cái  gì?  Nơi  nào  có  địa  chủ  thật, người ta cứ đoàn kết mà đấu tranh. Còn ba xã Ngoại bối đều nghèo đói, khổ sở như nhau việc  gì phải tốn  đến  84  anh  cán  bộ,  đội,  bắt  dân  thức  khuya  dậy  sớm  5,  6  tháng  giời  liền đấu  tranh.  Tìm  ra  được  26  địa  chủ  thì  sửa  sai  lại  phải hạ  cả  26  xuống  bần  nông  và  trung nông.  Bắn  ba  người  lại  phải  làm  lễ  truy  điệu  giải  oan  cả  ba.  Riêng  có  tên  phó  tổng  Bạt chả  cần  đội  về,  chả  cần  phát  động,  cả  tổng  đều  biết  nó  là  phản  động,  tay  sai,  chỉ  điểm phải “tủng xẻo” chứ không chỉ bắn cho nó chết ngay.

Tất cả là cũ rồi. Ai cũng biết rồi. Nói ra để làm gì? Có lợi lộc gì hay chỉ để cho thích mồm? Nhưng  anh  đội  Lăng  ạ.  Anh  bảo:  Cái  chết  trôi  sông  của  mẹ  tôi  là  do  tôi  gây  ra  và  hơn thế,  tôi  đã  thành  kẻ  “lưu  manh  đểu  cáng”,  để  anh  phải  cầm  dao  định  giết  tôi  ở  cửa  bếp nhà  anh  nhưng  anh  lại  quên  mất  cái  hành  động  đểu  cáng  của  anh  ở  trong  gian  lều  nhà tôi đêm  nay.  Anh  cũng  không  nhận  ra  chính  tôi  là  học  trò  của  anh  suốt  mấy  tháng  giời ở sân  miếu  ông  Cuội.  Trong  những  ngày  tháng  này  cứ  như  anh  là  người  tăng  gia  sản  xuất được ra kẻ thù. Sản xuất ra tội trạng, ra khí thế đấu tranh. Sản xuất ra cả thắng lợi. Đến bây giờ tôi mới hiểu các anh “đã lật dưới lên trên” là thế nào.

Mọi  người  về  đến  nơi,  dân  làng  đã  đông  đặc  và  Xuyến  đã  cất  lên  cái  giọng  hát  lúc  tha thiết  lúc  trầm  lắng  sâu  xa  cái điệp  khúc  “Quê  hương”.  Rồi cả  già  trẻ,  trai gái  vỗ  tay  cùng hát  dồn  dập  như  một  dàn  đồng  ca  khổng  lồ:  “Quê  hương  tôi  thiết  tha  chờ  mong  đón  đội về  làng.  Quê  hương  tôi  khát  khao  ngày  đêm  trút  sạch  hận  thù...  Đội  về  làng  là...  à  cuộc đời  ta  đổi  mới,  là  sướng...  ướng...  ứ  ớ...  ơ.  Vui...  ui...  u...”  Cái  từ  cuối  chỉ  còn  một  mình Xuyến  ngẩng  mặt  ngân  vút  lên  rồi  vuốt  giọng  dài  ra,  ngọt  ngào  mơn  man  làm  mặt  Hiếu nóng bừng, anh đứng lấp mãi vào chỗ tối cố nuốt một làn hơi nóng cộn lên, hai hàm răng anh  xiết  chặt  lại.  Rồi  anh  cười  cười  với  một  câu  nói  thầm  thì  trong  đầu:  “Nếu  còn  ở  với anh, nhất định có nhiều dịp sướng... ướng vui đấy em ạ”. Nghe anh đội Quyền nói gì đấy, anh  đội  Lăng  từ  cửa  miếu  chạy  ra  gốc  bàng  vừa  bắt  tay  vừa  ôm  choàng  lấy  Hiếu,  không giấu nổi niềm vui cuống quýt:

- Về lâu chưa?

- Em xấp ngửa chạy về tưởng không kịp buổi tập dượt cuối cùng. Anh Quyền:

-  Đồng  chí  ấy  mới  về  đến  đầu  làng  Nhằng  gặp  bọn  tôi.  Anh  em  rủ  nhau  đi  tắm  nên  về muộn.

Lăng:

- Không sao. Không sao. Tối nay ta có thể thức suốt đêm. Mừng quá. Mình rất mong cậu. Mình được biết lớp học có 20 ngày nhưng không ngờ trên lại cho cậu về sớm kịp dự  ngày mai. Cậu nghe đồng chí phó chủ tịch độ này hát hay đấy chứ?

- Từ khi ở đội thiếu nhi em đã biết cô ấy hát khá. Xuyến từ giữa sân len ra đứng cạnh chồng hỏi nhỏ:

- Anh về nhà với con chưa? Nó nhớ bố ngày nào cũng nhắc, làm em cứ sốt cả ruột.

- Giữa đường gặp anh Quyền, anh Thó rủ đi tắm luôn, chưa kịp về nhà.

- Anh hay coi thường ghê cơ. Đi đường nóng chưa chi đã tắm. Mà anh ăn gì chưa cơ?

- Ăn quà rồi. Tắm xong lại thấy đói.

Xuyến hơi ngẩn người thanh minh rằng từ hôm anh đi, hai mẹ con cô vẫn ăn cơm bên bà ngoại. Anh Lăng bảo:

-  Bây  giờ  mình  giao  nhiệm  vụ  hai  cậu  về  nhà   Xuyến  kiếm  cái  gì  cho  Hiếu  ăn  rồi  hai  cậu lại ra đây. Đi đi. Cứ yên trí. Đêm nay còn dài.

Đêm  nay  bà  con  nông  dân  lao  động  làng  Cuội  nô  nức  chuẩn  bị  cho  ngày  mai.  Ngày  mai, theo  anh  đội  Quyền  thì  nó  là  cái  lúc  tát  cạn  rồi,  cá  phơi  mình  ra  rồi  ta  chỉ  việc  lấy  cả  hai tay  chịt  đầu,  tóm  đuôi  không  cho  nó  quẫy.  Còn  anh  Lăng  thì  nói:  “Ngày  mai  chúng  ta được  nhìn  thấy  thành  quả  đấu  tranh  gian  khổ  và  quyết  liệt  của  giai  cấp.  Nó  là  biểu  hiện cao nhất của sức mạnh bần cố vùng lên. Khi bần cố đã vùng lên thì sức mạnh kinh hoàng khủng khiếp của nó sẽ làm rung chuyển cả trời đất, không có gì có thể cản nổi”.

Suốt  bốn  tháng  bẩy  ngày  ròng  rã.  Sáng  ra  đồng  cùng nhau  ôn  nghèo  gợi khổ,  tối về  họp bàn  tranh  đấu,  căm  thù  và  khóc  lóc,  uất  giận  và  đau  thương,  hào  hứng  và  căng  thẳng... bà con hiểu cái sức mạnh bần cố là thế nào. Ngày mai rồi tất cả sẽ ngơ ngác. Bà con bần cố,  nhất  là  các  khổ  chủ,  lên  đấu  sẽ  ngơ  ngác  trước  sức  mạnh  vũ  bão  của  giai  cấp  mình. Kẻ  thù  sẽ  ngơ  ngác  về  sự  sụp  đổ  tan  tành  của  chúng.  Những  phần  tử  còn  lừng  khừng ngơ ngác không biết rồi những gì sẽ xẩy ra! Vì thế đêm nay già, trẻ, gái trai, những nông dân  lao  động  của  cả ba  xóm  Cuội (thượng, trung  và  hạ  nay  gọi là  xóm  1,  xóm  2,  xóm  3) phải nghìn  nghịt  tập  trung  ở  miếu  ông  Cuội để  xây  dựng  khí thế chung  cho  trận  đấu cuối cùng,  ngày  mai.  Cái  khí  thế  bừng  bừng  vang  lên  trong  tiếng  trống,  tiếng  loa,  tiếng  hô khản  cổ  nó  dậy  lên  khiến  cả  hai  thằng  con  trai  tên  đại  địa  chủ  phản  động  cũng  đòi  mẹ cho ra phục ở bờ tre xem và háo hức chờ đợi ngày mai! Lúc chập tối rửa khoai về, mẹ nó bảo:

- Luộc thêm vào để mai mang đi.

- Đi đâu hả mẹ?

- Đấu địa chủ, còn đi đâu.

- Hà hà. Thích quá.

Thằng bé em bẩy tuổi, thằng Sau ôm lấy cổ mẹ nó khoái trá. Đây là lần đầu tiên nó được ra khỏi nhà, được đi đấu địa chủ với bà con nông dân lao động. Thằng Mai chín tuổi, nó ít nói nhưng biết rất nhiều chuyện. Riêng ngày mai nó chưa biết người ta đấu bố mình. Mặt nó vẫn nhăn lại mắng em:

- Làm gì nhắng lên thế. Để yên cho mẹ thở.

Suốt  ngày  ở  nhà  với  anh,  anh  bảo  gì  không  nghe  là  “ăn”  củng  nên  thằng  em  sợ  anh  hơn sợ mẹ. Nghe anh mắng, thằng em len lét rời khỏi tay mẹ, mẹ nó kéo nó vào lòng.

- Thôi cho em ngồi với mẹ một tí. Nó nhớ mẹ quá đây mà.

Thằng  anh  lầm  lũi  lo  toan  như  người lớn.  Nó  xếp  khoai ra  mẹt,  lấy  bát  múc  canh  bầu,  xo đũa rồi mới mời mẹ và em.

- Nào thôi, để mẹ ăn đã. Nay đi ngủ sớm.

Canh  múc  ra,  khoai  xếp  vào  mẹt  đều  đã  nguội,  mẹ  vẫn  không  ngồi  vào  ăn.  Từ  hôm người  ta  giải  bố  đi,  mẹ  bị  giam  ba  ngày  rồi  được  tha  về,  hai  anh  em  không  phải  mang cơm  cho  bố  mẹ,  chúng  nó  rất  sợ  phải  ăn  một  mình.  Dù  sớm  khuya  thế  nào  nó  cũng  đợi mẹ  về  ăn  cùng.  “Hình  như  mẹ  làm  sao  ấy.  Em  thấy  mẹ  lau  nước  mắt”.  Thằng  em  thì thầm  với  anh.  Đã  ngồi  xuống  mâm,  thằng  anh  lại  đứng  lên.  Thằng  em  cũng  bỏ  củ  khoai vừa cầm, đứng dậy hết nhìn mẹ, lại nhìn anh. Mẹ quay lại bảo:

- Các con ăn đi. Mẹ phải có việc đã.

Hai đứa đứng im, không đứa nào chịu ngồi xuống mâm. Mẹ bảo thằng Sau ra ngoài “gác” để mẹ bàn chuyện với anh Mai. Từ  ngày bố bị bắt, Mai như  người lớn, một người bạn của mẹ.  Có  việc  gì  từ  to  tới  nhỏ  mẹ  cũng  bàn  bạc  và  hỏi  ý  nó.  Để  rồi  nó  lại  nghiêm  trang  ra lệnh cho thằng em phải thế này, thế khác mà không cần giải thích. Thằng em được “gác” là  việc  hệ  trọng  nhưng  nó  vẫn  đứng  ngoài  khe  cửa  hé  mắt  nhìn  vào.  Không  nghe  được mẹ  nói gì,  chỉ thấy  mẹ  thì thầm  xong  anh  Mai bắt  nó  vào  nhà  ăn  cơm  còn  mẹ  ra  cửa,  đi. Hai  anh  em  ngồi  xuống.  Thằng  Mai  hơi  nghiêng  mặt  ra  phía  sau  lấy  vạt  áo  chấm  nước mắt.  Tiếng  khóc  thút  thít  bật  lên,  nó  không  thể  giấu  giếm  được  em  như  mọi  khi.  Thằng em  không  thể  hiểu  chuyện  gì,  nó  chỉ  thấy  sợ.  Nó  cầm  củ  khoai  ở  tay,  nhìn  chằm  chằm vào  anh.  Nước  mắt  nó  cũng  lặng  lẽ  chảy  xuống.  Rồi  hai  anh  em  cùng  khóc  thành  tiếng, cùng  mếu  máo  gọi  “mẹ  ơi,  mẹ  ơi”  chả  đứa  nào  dỗ  đứa  nào.  Chả  đứa  nào  ăn  uống  gì. Những củ khoai vẫn nằm lạnh lẽo quanh bát canh bầu cũng lạnh tanh ở mâm.

Ra  khỏi  ngõ,  mụ  Đất  luồn  ngay  vào  ruộng  ngô.  Phải  còng  người  xuống,  mụ  lần  theo  các hàng  dõng  đi  về  phía  miếu.  Lần  mòqua  hàng  chục  thửa  ruộng,  mồ  hôi  tóa  ra  và  hơi  thở mệt  nhọc  không  thể  làm  dịu  lại  nỗi  hoảng  hốt  của  mụ  “Liệu  ngày  mai  người  ta  tha  cho anh  hay  đem  anh  ra  tử  hình?”.  Nỗi  hoảng  sợ  của  mụ  đã  không  kìm  lại  được  khi  nói  với con  “Mẹ  phải  liều  đi  xem  người  ta  nói  gì  bố  con.  Ngày  mai  người  ta  đem  bố  về  đấu  đấy con  ạ”.  Đến  gần  sân  miếu,  mụ  nằm  phục  xuống,  nhoài  dần  vào  chỗ  có  thể  nghe  ngóng được.  Cả  sân  miếu  sáng  lóa  ánh  đèn  của  ba  cái  măng  sông  treo  thành  hàng.  Người  đen đặc  như  muỗi.  Nằm  nghe  một  lúc  mụ  mới  biết  tối  nay  tất  cả  bà  con  nông  dân  lao  động của  cả  ba  xóm  Cuội  đến  đây  để  tập  dượt  “đấu”  cho  thành  thạo.  ở  gần  ngọn  đèn  chính giữa, anh đội Lăng giở sổ nhìn rồi nói:

- Rút kinh nghiệm lần chúng ta vừa làm thử, tôi nhận xét và bổ khuyết sau:

Một lớn, nhận định chung: Chúng ta có 36  người lên đấu chia thành từng nhóm như  sau: Ba  người  tố  về  chiếm  đoạt  ruộng  đất.  Bốn  người  về  phát  canh  thu  tô.  Sáu  người  bị  đánh đập  dã  man.  Năm  người  về  lợi  tức  (vay  ngô,  khoai).  Một  người  bị  cưỡng  hiếp.  Bốn  người tố  tội  làm  tay  sai  gián  điệp.  Ba  người  tố  tội  hoạt  động  Quốc  dân  đảng.  Sáu  người  tố  về tội bóc lột nhân công. Hai người tố âm mưu giết tên Bạt, bịt đầu  mối. Hai người tố về âm mưu  chống  phá  cải  cách.  Nếu  một  hoặc  hai  người  ở  nhóm  nào đó  “đấu”  nó  đã  “gục”,  tòa sẽ gọi người tố thuộc nhóm khác để đảm bảo đúng thời gian đã định.

Hai lớn: ưu: Trong tám người tố thử, mới có ba người gây được xúc động nhiều như: Anh Thó,  chị  Xuyến,  bà  ba  Xòi...  Những  người  khổ  chủ  này  đấu  có  bằng  chứng  cụ  thể,  nói từng việc rành mạch, rõ ràng. Bà ba Xòi tốc cái váy lành bằng vải lên để hở cái váy bằng bao  tải  ở  phía  trong  ra  so  sánh  ngày  xưa  khổ  cực  bị  bóc  lột  thậm  tệ,  với  ngày  nay  sung sướng.  Rất  cụ  thể,  làm  người  ta  nhớ  ngay.  Anh  Thó  nói:  “Ngày  xưa  mày  bắt  tao  uống thuốc  câm.  Bây  giờ  đội  cho  tao  uống  thuốc  “nói”  tao  mới  được  mở  mày  mở  mặt,  mới được  nói”.  Như  thế  là  anh  Thó  ví  rất  sinh  động.  Hay  là  chị  Xuyến  bước  lên  bục  đấu  hỏi ngay:  “Mày  còn  nhớ  đống  cây  ngô  không?”  Nhất  định  nó  phải  hỏi  lại  “đống  cây  ngô  nào ạ”.  Lúc  bấy  giờ  mới  nói:  “Mày  còn  giả  vờ  hả.  Cái  đống  cây  ngô  mà  mày  đè  ngửa  tao  ra trong  đêm  12  tháng  chạp  năm  1953  có  nhớ  không?  Mày  làm  tao  mất  trinh  tuyết  rồi  (chị Xuyến  cứ  nói chữ  “tuyết”  được đấy.  Nó mộc  mạc,  rất thành  thật)  mày  làm  hại đời tao  rồi mày  mới  bắt  tao  phải  lấy  anh  Hiếu  là  con  riêng  của  vợ  mày  để  mày  phi  tang,  trốn  tránh tội  ác”.  Như  thế  là  gây  được  phẫn  nộ  rất  lớn.  Tiếng  đả  đảo  của  anh  Thó  hô  lên  lúc  ấy  và bà  con  rầm  rộ  hô  theo  rất  đúng  chỗ,  tạo  ra  một  khí  thế  khác  hẳn.  Ngày  mai  cứ  thế  ta phát huy.

Ba lớn: Khuyết: Còn khuyết điểm của những khổ chủ khác là:

Một: có những việc tố chưa đủ tư  liệu, chứng cứ và lí lẽ, buộc tội nó chưa sắc bén. Ví dụ: tố  nó  đi  gặp  thằng  Lỡi  tỉnh  trưởng  năm  1946  và  nó  giao  nhiệm  vụ  phá  cơ  sở  của  ta  cho thằng  Bạt  năm  1951  thì  phải  nói  rõ  lúc  ấy  sáng  hay  chiều,  đêm  hay  ngày,  nhớ  được  giờ càng  tốt,  ở  đâu,  nội  dung  nó  nói  như  thế  nào?  Thằng  kia  có  nói  hoặc  làm  gì  không? Những khổ chủ này sau đây gặp đội để bổ sung đầy đủ những điều vừa nêu ở trên.

Hai: Những khổ chủ  tố nó về tô tức phải nói cụ  thể  là bao nhiêu? Nó đã  làm  cho gia đình mình đói khổ như thế nào. Và phải bắt nó trả, bắt bồi thường như thế nào?

Ba:  Tố  chưa  đủ  điều  kiện  như  chị  Lạnh  nói:  Tao  để  bò  ăn  ngô,  mày  đánh  tao.  Lúc  đó  bà con  nhắc:  “đánh  bằng  gì”  mới  cuống  lên  nói:  mày  tát  tao.  Lúc  bà  con  nhắc  “thương  tích” lại vội vàng nói “Mày  thương tích tao”. Như vậy nếu không đủ điều kiện tự  làm cho nó có lý  là  không  được.  Để  bò  ăn  ngô  thì  nó  tát,  có  gì  gây  được  lòng  căm  thù?  Không  đủ  điều kiện cũng rất khó thuộc. Đã không thuộc dễ cuống làm giảm tác dụng cuộc đấu.

Bốn:  - Tố  chung  chung  và  “giáo  đầu”  giống  nhau  như...  ai cũng  hỏi câu:  “Mày  biết  tao  là ai  không?”  Tố  về  bóc  lột  nhân  công  chỉ  nói  nhờ  có  Đảng  và  Chính  phủ,  nhờ  mặt  trận  bà con  chúng  tao  mới  được  vùng  lên  đấu  tranh  với  giai  cấp  của  mày.  Giai  cấp  của  mày  là gian  ác,  ngồi  mát  ăn  bát  vàng,  còn  giai  cấp  bần  cố  chúng  tao  bị  bóc  lột  tận  xương  tận tủy.  Có  người  lại  nói  nhầm:  giai  cấp  bần  cố  chúng  tao  là  xương  là  tủy,  làm  mọi  người cười ồ lên, mất hết khí thế.

Bốn lớn: Bổ khuyết:

Một: Các tổ nhóm sau đây về ôn lại, sửa chữa cho nhau khi nào nhớ đầy đủ, thật trơn tru mới giải tán. Về nhà ngủ các khổ chủ thấy chỗ nào còn ngắc ngứ phải nhẩm  lại, thậm chí còn phải ngồi dậy mà tập thử. Làm như lúc bước lên bục đấu, đứng trước mặt nó.

Hai: Ngày mai, chỗ nào khổ chủ bị “vấp” quên mất bà con ở nhóm phải nhắc ngay và các đồng chí tuyên truyền phải cầm loa đứng ngay dậy “đả đảo”.

Ba:  Nếu  người  lên  tố  có  nói  nhịu  hoặc  quên,  không  ai  được  cười.  Ai  cười  coi  như  phản động  làm  giảm  ý  chí  đấu  tranh  của  nông  dân.  Lúc  khổ  chủ  chịu  hoặc  quên,  bà  con  cùng nhóm  cạnh  đấy  có  thể  chạy  lên  tát  vào  mặt  nó  hỏi:  “Mày  còn  ngoan  cố  nữa  không?  “ hoặc: “Tên địa chủ độc ác, mày phải đền tội”v.v...

Chú  ý  không  được  đánh  nó  chết.  Tất  nhiên  trên  này  đã  có  án  tử  hình  rồi.  Nhưng  phải vạch  trần  hết  sự  thâm  độc  giảo  quyệt  và  tội  ác  tầy  trời  của  nó  đã.  Nếu  bà  con  ai  thấy căm  thù  quá  cứ  tự  động  đứng  lên  hô  đả  đảo  hoặc  chạy  lên  túm  tóc,  túm  áo  nó  giật  giật, thét  lên:  “Tội  mày  trời  không  dung,  đất  không  tha”  hoặc  “Phải  trả  nợ  máu  cho  chúng tao”.v.v...

Càng nghe thị Đất càng tê dại mê man... Anh đội Lăng nói:

- Còn một điểm cuối cùng nữa tôi phải phổ biến nốt rồi giải tán về các nhóm.

Mụ  Đất  vội  vã  bỏ  trở  về.  Chừng  dăm  bẩy  chục  mét  mụ  đứng  vụt  dậy  chạy  như  ma  đuổi. Đã  quá  nửa  đêm.  Thằng  Mai  vẫn  ngồi  ôm  em  cạnh  mâm  khoai  và  bát  canh  nguội  lạnh. Em  ngủ,  còn  nó thức. Mẹ nó  đột  nhiên  lao  vụt  vào  cửa  rồi ngã  vật  xuống  cái nong  vốn  là

“giường”  của  ba  mẹ  con.  Chân  tay  lạnh  cứng,  mẹ  nó  như  người  trúng  gió.  Thằng  Mai buông  em  ra  ngã  bên  cạnh  mâm,  nó  chạy  lại  lay  đầu  mẹ.  Thằng  em  cũng  tỉnh  dậy.  Hai anh  em  túm  tay  lay  lay  đầu  mẹ,  khóc  nấc  lên.  Mẹ  nó  vẫn  cứng  lại.  Hai  đứa  sợ  run  lên. Chúng  chỉ  dám  hoảng  hốt  gọi  thầm  mẹ  không  dám  kêu.  Kêu  khóc,  du  kích  xộc  vào,  bắt mẹ  đi,  mẹ  chết  mất:  “Mẹ  ơi,  mẹ  ơi...  ơ...  Mẹ  ơi.  Mẹ  ơi...  ơ...  ơ  ơ”  Chừng  mười  lăm  phút sau mẹ nó mới tỉnh lại, liếm vào hai vành môi khô se, mẹ nó nói đứt quãng:

- Mẹ không... ông... làm sao đâu.

- Mẹ ơi. Mẹ ơi. Mẹ đừng làm sao nhớ.

- ừ mẹ không làm sao. Các con ăn no chưa?

- Rồi ạ.

- No lắm rồi mẹ ạ.

Cả  hai đứa  sợ  mẹ  biết  hai anh  em  chưa  ăn  gì,  đói thì mẹ  chết  nên  chúng  cùng  nói dối để mẹ khỏi chết.

- Nằm xuống đây với mẹ. Mai khép cửa rồi ngủ đi con. Sắp phải đi rồi.

Cả  hai  đứa  đều  không  chịu  nằm  ngủ.  Mỗi  đứa  ngồi  một  bên,  nó  cứ  sợ  rời  ra  mẹ  lại  đi mất.

- Không ngủ. Ngày mai các con ốm. Mẹ chết mất.

- Nằm xuống em.

Thằng Mai bảo em nằm vào lòng mẹ, còn nó trước khi nằm hẳn, hỏi mẹ:

- Ngày mai người ta có đấu bố không mẹ?

- Không thấy người ta nói gì đến bố.

- Mai người ta bắn bố đấy mẹ ạ.

- Sao lại nói liều thế hở con.

- Chiều nay con ra đầm Cuội gánh nước, thấy mấy đứa nó đi xem chôn cọc, đào hố về nó nói như thế.

Nó bảo người ta đào hố chôn cọc rồi lại phủ cành cây kín đi để không ai biết.

- Người ta xử người xã khác đấy.

- Không phải mẹ ạ. Ai cũng bảo ngày mai đấu tên Kiêm đầu sỏ. Im lặng. Mẹ ôm ghì lấy thằng Sau. Thằng Mai lại lập cập nói:

- Con sợ họ bắn bố lắm mẹ ạ. Mẹ ơi con sợ lắm.

- Mai ơi, con ơi. Con ơi... ới anh ơi. ới giời cao đất dày ơi... ơ...ơ

- ới bố ơi. Bố ơi...

- ới bố ơi. Bố ơi.

- ới anh Kiêm ơi. Là anh ơi. ới ông bà nông dân ơi.

- ới mẹ ơi là mẹ ơi, bố con đâu rồi mẹ ơi.

- ới mẹ ơi bố con đâu rồi mẹ ơi.

-  ới  ông  giời  ơi.  ới  anh  ơi...!  ới  giời  cao  đất  dày  ơi.  Chồng  tôi  làm  gì  nên  tội  nên  tình  mà hãm hại chồng tôi. ới giời ơi.ới ố, ố...

Nhưng  giời  thì  cao,  mà  đất  thì  dày.  Tiếng  kêu  của  ba  mẹ  con  mụ,  dù  có  là  thống  thiết  bi ai,  có  là  xé  ruột  xé  gan,  nát  lòng  nát  dạ  hàng  trăm người đứng  ở  đầu  nhà  hướng  về phía nhà mụ lặng lẽ lau thầm nước mắt thì vẫn không thể thấu đến trời cao và đất dày.

Năm giờ chiều ngày hôm sau, trước khi du kích lao đến nhét giẻ vào mồm chồng mụ, mụ còn  nghe  thấy  tiếng  gọi.  Các  con  ơi,  Mẹ  nó  ơi.  Tha  cho...”  rồi  mụ  mới  ngất  đi.  Mụ  không thể  biết  rằng  khi  những  người  du  kích  xách  súng  phủi  quần  đứng  dậy  và  anh  đội  Lăng bắn  phát  súng  lục  cuối  cùng  vào  đầu,  máu  ộc  ra  thì  có  tiếng  thất  thanh  của  một  cán  bộ tóc  lốm  đốm  bạc  nhảy  từ  ô  tô  xuống  kêu:  “Đình  lại. Đình  thi hành  án  lại”.  Nhưng  chỉ  còn có  máu  chảy  đỏ  nhòa  thân  cọc.  Những  sợi  cỏ  gà  khô  cứng  dưới  chân  làm  ông  bước  liêu xiêu  rồi  ngã  gục.  Người  ta  vội  vàng  chạy  lại  đỡ  ông  dậy.  Khuôn  mặt  ông  đã  đầy  cát  và hai mắt đỏ vằn lên như máu chảy ở trong đôi mắt người cán bộ lão thành ấy.

Phần ba

Chuyện tình thứ tư

Mới  27  tuổi,  làm  bí  thư  đảng  ủy  khóa  đầu  tiên  vào  đầu  những  năm  60  đã  là  ghê.  Nhưng Hiếu  bảo  cuộc  đời  phấn  đấu  của  anh  giống  như  đám  kiến  cánh  trong  thân  cây  tre  cộc  ở đầu  ngõ.  Đám  kiến  chui  từ  ống  tre  ra  đều  hốt  hoảng  chen  nhau  nhao  lên  rồi  mới  vòng xuống.  Từng  đàn,  dài  như  một  sợi  dây  luồn  qua  đám  tay  gai  xuống  gốc  đi  tha  mồi.  Có con tha được hạt mày  ngô, tí vỏ khoai  lang, hạt  tấm,  có con chỉ  quẹt đầu vào  đống phân trâu,  phân  bò  cho  nó  dính  vào  râu,  vào  mõm  mang  về  góp  phần  xây  lên  cái  tổ  đen  kịt  ở chỗ ngã ba giữa thân và cành tre, trông như cái sọ đầu lâu. Hiếu cũng “nhao lên” rồi kiên nhẫn  cặm  cụi  đi  tha  mồi  như  con  kiến,  có  hơn  gì.  Từ  trưởng  ban  thuế  nông  nghiệp,  sang làm  địa  chính  rồi  trưởng  ban  giao  thông,  phó  ban  vận  động  hợp  tác  xã  nông  nghiệp, trưởng  ban  thương  nghiệp,  chủ  nhiệm  hợp  tác  xã  thôn  Thượng,  ủy  viên  ủy  ban  rồi  phó chủ  tịch,  rồi  chủ  tịch  và  trúng  đảng  ủy  (được  phân  công  làm  bí  thư)  khóa  đầu  tiên  khi chuyển  từ  chi  bộ  xã  thành  đảng  ủy.  Không  phải  chỉ  bằng  năng  lực,  tận  tuỵ,  xốc  vác  chín chắn  và  có  nhiều  sáng  kiến.  Anh  còn  là  người  khiêm  nhường,  kín  đáo,  tình  nghĩa  trước sau  và  nghiêm  chỉnh  dứt  khoát,  biết  kính  trên,  nhường  dưới.  Nghĩa  là,  một  con  người toàn  diện  như  anh  rất  khó  kiếm.  Anh  là  một  cán  bộ  công  nông  đích  thực,  có  rất  nhiều khả  năng  và  đức  độ  của  xã,  của  huyện  và  cả  của  tỉnh  vào  những  năm  sau  này.  Bác  Văn Yến  đã  nhiều  lần  bảo  thế.  Sau  khi  kết  thúc  thời  kỳ  phụ  trách  công  tác  sửa  sai  của  huyện bác bảo mẹ:

-  Những  gì  không  làm  tròn  bổn  phận  đối  với  anh  Kiêm,  tôi  sẽ  phải  có  trách  nhiệm  với thằng  Hiếu.  Anh  Kiêm  không  hề  yêu  cầu  gì  ở  tôi.  Nhưng  tôi  biết  anh  ấy  rất  hy  vọng  ở thằng  Hiếu.  Thằng  bé  ngoan  và  có  năng  lực  công  tác.  Lo  được  cho  nó  để  nó  thay  anh

Kiêm lo cho chị và các em nó sau này là trách nhiệm của tôi, chị đừng ngại!

Từ  ngày  ấy  bác  Văn  Yến  đã  “nhìn  ra”  thằng  Hiếu,  niềm  tin  cậy  của  bạn  mình,  có  đầy  đủ bản  lĩnh  và  tư  thế  làm  cán  bộ  chủ  chốt  sau  này.  Bác  rất  không  bằng  lòng  với  việc  làm của  các  anh  Cu  Từ,  Cu  Mỡ.  Hai  anh  là  cán  bộ  lâu  năm,  từng  vào  sống  ra  chết,  lại  là  bậc cha  chú  lớn  tuổi  mà  bồng  bột.  Ai  lại  cùng  với  thống  Bứt  hò  hét  con  cháu  đi  nhét  cứt  vào mồm cốt cán tố điêu. Làm thế để làm gì, trong lúc sửa sai rất cần sự ổn định để đoàn kết toàn dân. Thằng Hiếu trẻ, nhưng nó xử lý bình tĩnh êm thấm đâu vào đấy.

Trong  lúc  cả  làng  sôi  sục  chạy  đuổi  “nhét  cứt  vào  mồm  con  Xuyến”,  làm  con  bé  xanh xám  mặt  mũi,  cắt  không  còn  hột  máu,  thằng  Hiếu  đứng  ra  chặn  mọi  người  và  ôm  lấy  vợ bảo:

- Em cứ bình tĩnh, đừng sợ.

- Người ta giết em chết mất anh ơi.

- Bà con đây ai cũng thương anh, không ai nỡ giết em.

- Em chết thì thôi. Chỉ tội con còn bé. Mà anh “gà trống nuôi con”.

Anh  vuốt  tóc  vợ  khiến  những  bà  con  đi  “diệt”  cốt  cán  phải  vội  vàng  quay  mặt  đi.  Còn Xuyến,  trước  bàn  tay  che  đỡ  dịu  dàng  và  vững  chãi  của  chồng,  cô  muốn  ghì  xiết  lấy  anh kêu  lên  “Anh  ơi,  em  biết  ơn  anh,  em  yêu  anh  biết  chừng  nào.  Anh  có  hiểu  được  lòng  em lúc này không?”.

Về đến nhà, anh bảo vợ:

- Mọi việc anh sẽ thu xếp với làng xóm. Chỉ có một điều. Anh ngập ngừng. Vợ anh hỏi:

- Có nguy hiểm lắm không anh?

- Em phải xin  lỗi mẹ.  Làm sao để mẹ hiểu,  em cũng bị người ta  bắt buộc. Tình thế  lúc  ấy không  thể  không  làm  được.  Đến  bản  thân  các  anh  đội  không  tìm  đủ  năm  phần  trăm  là địa chủ cũng chết nữa là mình.

- Liệu mẹ có tha tội cho em không anh?

- Thì anh phải xin mẹ cho em. Mẹ thương anh thế nào anh biết rồi. Cô ôm lấy chồng. Nước mắt cô ướt đẫm mặt anh:

-  Nếu  được  thế  thì  bảo  em  liếm  xuống  đất  mà  lễ  sống  mẹ  với  các  em,  em  cũng  làm.  Mẹ anh là mẹ em, đi đâu mà thiệt hả anh.

Nhưng  chiều  hôm  sau  cô  van  lạy  thế  nào,  mẹ  cũng  quay  mặt  đi.  Hai  thằng  em  Mai,  Sau ngồi  ở  bậu  cửa,  chống  tay  lên  cằm,  mắt  đứa  nào  cũng  gườm  gườm...  Im  lặng.  Bỗng  anh Hiếu hỏi:

-  Mẹ  còn  nhớ  cái  chiều  tối  trước  khi  bắn  bố  con  (từ  khi  sửa  sai  anh  không  gọi  bằng  chú nữa). Con đi học ở tỉnh về trông thấy mẹ bê cả rổ khoai đứng nhìn con ở chỗ bờ giếng?

-  Sao  tôi  lại  quên.  Tôi  đứng  chờ  anh.  Anh  sợ  liên  quan  đến  con  mụ  phản  động,  anh  phải tránh mặt.

- Hôm ấy mẹ có giết con, con cũng không thể nào làm gì để mẹ hiểu con được. Con đã ra đầm Cuội tự vẫn mà không xong.

- Anh là cốt cán ai động đến lông chân anh mà phải đi tự vẫn!

- Không phải chuyện đấu tố. Chuyện khác.

Sau một giây nặng nề, căng thẳng, anh nói dịu dàng:

- Chuyện này có lẽ Xuyến kể cho mẹ nghe thì hơn. Xuyến mừng rỡ:

- Chuyện gì hở anh?

- Chuyện chập tối hôm ấy em và anh đội Lăng đóng cửa lại. Em quằn quại kêu: Ôi đội ơi, em sướng quá, đội cho em chút nữa đi. Nữa đi anh ơi. Chuyện ấy đấy!

Hai mắt cô trợn ngược lên như điện giật.

- Anh nói gì thế? Anh định giết tôi hãy để tôi ra khỏi nhà này đã.

- Cô ngồi im đấy.

Giọng anh vẫn nhỏ nhưng nghe rờn rợn, khiến cô phải xững lại. Anh tiếp:

-  Chưa  hết  đâu.  Ngay  đêm  hôm  sau.  Bắn  oan  bố  tôi  xong,  bác  Văn  Yến  triệu  tập  đội  và cốt cán ở lại phổ biến  quyết định đình bản  án tử  hình của bố tôi,  lúc về cô và thằng Lăng đi đến ngã ba đầm Cuội cô đã làm gì với nó còn nhớ không? Chính cô kéo tay thằng Lăng đi  vào  bờ  đầm  rúi  đầu  nó  xuống  bảo:  “Anh  cho  em  đi”.  Thằng  Lăng  bế  cô  đặt  nằm  trên cỏ  bảo:  “Từ  nay  ta  “chuyển  bước”  ra  bờ  đầm.  Thằng  chồng  em  nó  về  rồi.  Đội  “cắm  rễ” cốt cán phải rút vào bí mật”.

-  ối  giời  ơi.  Anh  định  đuổi  tôi  đi  thì  anh  cứ  bảo,  không  phải  vu  oan  giá  họa  như  thế.  ối giời ơi là giời.

- Tôi bảo cô im. Nếu đi được, cô đã đi rồi. Đêm ấy cô hỏi thằng Lăng: “Anh cho em đi với anh.  Anh  ơi,  em  không  thể  xa  anh  được  nữa  đâu”.  Thằng  Lăng  nó  ngồi nhổm  dậy  nghiến răng  lại bảo  cô:  “Anh cấm  em  từ  nay  còn nói  lại với anh  câu  này  nữa.  Người ta  xây  dựng cốt cán là để hoạt động ở đây. Không phải xây dựng để cho cô thoát ly, có hiểu không?”. Lúc  ấy  cô  khóc  như  cha  chết.  Không  biết  cô  đã  nhận  ra  điều  này  chưa.  Một  thằng  đàn ông chưa vợ đã tằng tịu với bao nhiêu đứa con gái khác (bác Văn Yến biết chuyện của nó đấy)  không  bao  giờ  nó  lại  rước  con  mụ  nạ  dòng  về  làm  vợ.  Nhất  là  nó  đang  sợ  cái  câu:

“Em bắt rễ đội. Đội xâu em” đang ầm lên ở vùng này.

Cô  vợ  ôm  lấy  mặt  kêu  lên  hô  hô,  cứ  đập  mặt  xuống  lại  ngẩng  lên  như  người  lễ.  Anh  biết tiếng  khóc  của  đàn  bà  khi  xô  xát  bao  giờ  cũng  nhằm  cái  đích  ăn  vạ  giành  thắng  lợi. Nhưng anh vẫn thản thiên nói:

-  Chuyện  này  tôi  nói  cốt  để  mẹ  hiểu  cái  ngày  hôm  ấy  con  mẹ  cũng  chả  sung  sướng  gì. Thế thôi. Chuyện vợ chồng với nhau để lúc khác. Bây giờ tôi để cô nói chuyện với mẹ.

- Anh giết tôi đi. Giết đi. Tôi còn nói gì nữa.

Cái con đàn bà  nó ngu  là thế.  Định  lấp  liếm bằng  tiếng khóc và  tiếng kêu cứ  như  gào  lên nào  ngờ  càng  lu  loa  càng  nông  nổi,  hớ  hênh.  Cái  chuyện  dan  díu  bao  giờ  cũng  hấp  dẫn. Tiếng  kêu  khóc  của  cô  đã  lôi  kéo  hàng  trăm  người  lặng  lẽ  ngồi  ngoài  ngõ  lắng  nghe  sự thú nhận của cô. “Tôi ngủ với thằng Lăng đấy. Anh giết tôi đi. Cứ giết đi”. Đến lúc này thì anh Hiếu lại có thể đến bên vỗ vào vai vợ:

-  Em  buồn  cười  nhỉ.  Chuyện  riêng  của  vợ  chồng  mình  để  lúc  khuya  khuắt  đóng  cửa  mà bảo nhau sao lại làm ầm lên lúc này.

Thế là, nếu anh  đội Lăng ở đây mà  đánh giá tổng kết thì chỉ một sự  việc vừa xẩy  ra Hiếu đã giành được bốn thắng lợi lớn.

Một  là:  Bà  mẹ  muốn  ôm  chầm  lấy  con  trai  để  xoa  dịu  nỗi  đau  đớn  âm  ỉ  nhục  nhã  hơn  cả đau đớn, khổ sở của bà.

Hai là: Hôm trước anh là cốt cán, cùng đội ngũ với giai cấp bần cố, hôm nay anh là người của nỗi oan trái cùng cảnh ngộ với những người bị giam giữ cùm, trói.

Ba  là:  Trước  nhân  dân  và  bác  Văn  Yến,  người  bí  thư  tỉnh  ủy  của  những  năm  sau,  anh  là một con người đầy bản lĩnh, biết kìm nén và chịu đựng, biết vì cái chung mà nén mỗi đau riêng, gương mẫu đi đầu trong sửa sai.

Bốn là: Anh đã làm được phần nào của những gì anh nghiến răng lại trong đêm cùng anh đội Quyền và anh Thó tắm ở đầm Cuội: “Phải sống”.

Và  sau  này  anh  còn  tiếp  tục  làm  cho  vợ  anh  “sướng  vui”  thì  dân  làng  vẫn  phải  kêu  lên:

“Anh ấy chịu đựng thế là quá lắm rồi”.

Mấy ngày sau, Hiếu  lên huyện, bác Văn Yến nắm chặt tay anh  khen: “Cháu làm công  tác ổn  định  tư  tưởng  tuyệt  vời  lắm.  Đúng  là  những  nỗi  khổ  gặp  nhau  thành  niềm  an  ủi  lớn. Cháu bác được lắm”.

Anh cũng đến mẹ vợ, kể lại mọi “sự tình”. Bà mẹ vợ vừa xấu hổ vừa rưng rưng cảm động trước sự rộng lòng tha thứ của con rể.

Phải  mất  mười  sáu  ngày  vừa  vật  vã  đau  đớn,  vừa  uất  giận  và  hổ  thẹn  “nghe  ngóng”

trước  sự  dỗ  dành  lạnh  lùng  và  kiên  quyết  “cùng  nhau”  của  chồng,  Xuyến  mới  lại  trở  lại “ái  ân”.  Đêm  ấy  đã  xóa  đi  những  mặc  cảm  ngăn  cách  ở  chị.  Chị  yêu  anh  một  tình  yêu kính sợ và sự nồng cháy kìm nén trong nỗi rụt rè.

Cái  đó  hoàn  toàn  không  phải  do  chị  “hối  cải”  sau  sự  phản  bội  của  mình.  Nếu  chỉ  có  thế, cái sức mạnh “gái một con” ở một “hoa khôi” của xã chị sẵn sàng chia tay anh. Vả lại, chị biết  rằng  anh  không  thể  nào  làm  trái ý  bác  Văn Yến: “Không  ai được  vì những  chuyện  cá nhân, riêng tư làm phá vỡ khối đoàn kết chung trong lúc này”. Chị yêu anh, một tình yêu sợ hãi, nó ở chỗ khác, chỗ quy  luật  riêng rất tuyệt vời của đàn  bà. ấy  là khi những thằng đàn ông đam mê cuồng nhiệt yêu thương thành thật hết  lòng, chăm lo, chiều chuộng hết lòng và hết lòng sợ hãi sự cãi cọ ồn ã thì các bà, các chị sẵn sàng cưỡi lên cổ nó, ngồi lên đầu  nó,  dầy  xéo  cái  thân  phận  lầm  than  của  nó  không  biết  đến  đâu  là  tận  cùng  kể  cả hôm  qua  các  bà,  các  chị  bị  bắt  quả  tang  ngủ  với  giai,  hôm  nay  các  bà,  các  chị  vẫn  điềm nhiên giành  lại quyền  bà chủ. Kể cả thằng  đàn ông đó là  ông tướng, các chị, các bà  cũng không  nề  hà  gì  mà  không  làm  “tướng”  của  các  vị  tướng  để  toàn  quyền  trị  vì  vừa  nghiệt ngã,  vừa  êm  ái,  rộn  ràng.  Còn  khi  những  thằng  đàn  ông  biết  yêu  một  tình  yêu  mẹo  mực gian  dối,  biết  phỉnh  nịnh  tinh  vi  và  mơn  trớn  dịu  dàng,  biết  giả  vờ  đau  khổ  và  sâu  sắc một  cách  rẻ  tiền,  biết  lạnh  lùng  và  nghiêm  nghị mà không  khô  khan  cứng  nhắc  thì y  như một cơn nghiện đã chạm tới mà không thỏa mãn cái bản chất khao khát khám phá mong muốn  chiếm  đoạt  sự  lạ,  khiến  các  bà  các  chị  cứ  thấy  hao  háo  thiếu  hụt,  lúc  nào  cũng phải  cố  lên,  dấn  tới,  chới  với,  chới  với  trong  nỗi  uất  giận  khinh  bỉ  mà  thèm  thuồng  cháy bỏng để giành  lấy sức mạnh từ  cái bản chất  yếu đuối của  mình. Cái tâm trạng  hốt hoảng sợ mất, sợ rơi, sợ vỡ, sợ vào tay kẻ khác khiến cho chị cứ  như  một con chó sẵn sàng cắn lại  chủ  nhưng  lại  phải  cum  cúp  biểu  lộ  lòng  trung  thành  để  thỏa  mãn  cái  bản  chất  khao khát: Phải chiếm đoạt lấy lòng tin của chủ.

Bây  giờ  đã  vào  giữa  tháng  10.  Cái  nắng  nao  nao  và  những  làn  gió  hanh  se  lạnh  vẫn  như là  mùa  thu  còn  bỏ  quên,  như  là  giữ  cho  mùa  đông  nỗi  nhớ  bâng  khuâng  của  những  buổi chiều vàng  ươm, tiếng cười vỡ  ra trên  mặt  đầm Cuội. Mùa đông  mới chỉ bắt đầu  ở những đôi má đỏ dậy lên của các cô gái trong tổ đổi công và những làn sương trắng mỏng manh phủ trên những cánh đồng cầy vỡ đầu tiên của làng Cuội.

Sau  những  tháng  sửa  sai,  những  mắc  mớ  được  gỡ  ra,  bà  con  chòm  xóm  lại  đoàn  kết thương  yêu  nhau  trong  các  tổ  đội  sản  xuất  được  hình  thành,  trong  tiếng  cười,  tiếng  hát rộn  ràng.  Đêm  đêm  không  ai  rình  mò,  không  còn  ngờ  vực,  làng  xóm  yên  vui  giữa  thanh bình  êm  ả.  Có  được  bước  biến  chuyển  ổn  định  nhanh  chóng  như  ngày  hôm  nay  không  ai không  nghĩ  đến  sáng  kiến  của  Hiếu.  Bác  Văn  Yến  về  tỉnh  mang  theo  nỗi  băn  khoăn  làm sao  phải  có  sự  thông  cảm  thực  sự  giữa  cán  bộ  cũ  và  mới?  Hiếu  lên  tận  tỉnh  trình  bày  với bác ý định tổ chức lễ truy điệu ông Kiêm. Nghe xong bác khen:

- Tốt lắm. Vừa tình nghĩa với oan hồn người đã khuất, vừa tập hợp được cán bộ cả cũ, cả mới.  Nhưng  cháu  phải  bảo  đảm  không  được  nhân  đấy  mà  khóc  lóc  kể  lể,  bêu  riếu  nhau. Tuyệt đối không được ăn uống, rượu chè.

- Cháu xin hứa với bác. Sau lễ truy điệu này linh hồn bố cháu sẽ được thanh thản hơn. Anh  cũng  xin  bác  viết  mấy  chữ  cho  bí  thư,  chủ  tịch  xã  nói  việc  này  của  tỉnh  và  huyện quyết định để họ khỏi hiểu lầm anh. Anh đưa cho lãnh đạo xã và truyền đạt tinh thần nội dung của “bác Văn Yến”. Hai người đều là cốt cán, chỉ mong có dịp được làm lành với cán bộ cũ nên họ mừng lắm. Hiếu lại truyền đạt “ý kiến bác Văn Yến” với bác Từ, bác Mỡ. Rồi anh nói:

-  Các  bác  phải  làm  sao  cái  chết  của  bố  cháu  không  bị  tủi  nhục.  Bác  cháu  mình  lại  có  dịp bắt  chúng  nó  phải  phục  dịch.  Cũng  là  dịp  để  mình  “nắn  gân”  xem  thái  độ  của  chúng  ra sao  rồi  ta  sẽ  liệu  “nói  chuyện”  với  chúng  nó  sau.  Mà  bác  Văn  Yến  cũng  sẽ  thu  xếp  để  về dự đấy.

Được  phó  bí  thư  tỉnh  ủy  về  dự  truy  điệu  em  rể!  Được  bắt  bọn  cốt  cán  phải  hầu  hạ!  Được toàn chi bộ, ủy ban, các ngành giới cúi đầu  nhận tội (nó cúi xuống mặc niệm em  mình  là nhận tội, chứ lại không). Toàn những điều trúng ý các bác. Hay!

Cuộc  họp  toàn  thể  cán  bộ,  đảng  viên  cũ,  mới  của  toàn  xã  bàn  việc  tổ  chức  lễ  truy  điệu đồng  chí  bí  thư  chị  bộ  Nguyễn  Văn  Kiêm  có  mặt  trăm  phần  trăm.  Đồng  chí  Bùi  Như  Từ phó  ban  sửa  sai  được  bầu  làm  trưởng  ban  tang  lễ.  Bí  thư  chi  bộ  và  chủ  tịch  xã  cũng  là phó  ban  sửa  sai  được  bầu  làm  phó  ban.  Chi  ủy  đang  họp,  ở  ngoài  cánh  đồng  đã  biết những  chuyện  mà  nhiều  đảng  viên  không  thể  biết:  “Anh  Hiếu  không  có  chân  ở  ban  bệ nào  đâu  nhưng  mọi  việc  bàn  bạc  với  tỉnh,  với  huyện,  với  ông  cũ  ông  mới  ở  xã  là  anh  ấy làm  tất.  Kỳ  này  anh Hiếu  đứng  ra  làm  ma  “khô”  cho chú  dượng là  cả  tỉnh,  cả  huyện  biết, chả phải vừa!”.

Chương  trình  của  ban  tổ  chức:  Lễ  truy  điệu  tiến  hành  trong  một  đêm  và  nửa  ngày.  Cụ thể  là:  đêm  hôm  trước  các  đoàn  thể,  chính  quyền,  đảng  viên  và  nhân  dân  đến  thăm  hỏi, chuyện trò, ngày hôm sau chín giờ sáng  ra mộ làm  lễ. Bí thư  chi bộ đọc điếu văn  và  mặc niệm.  Xong,  giải  tán.  Ông  trưởng  ban  có  một  chương  trình  khác,  chương  trình  của  một mình  ông.  Ông  bảo  thống  Bứt  giúp  Nạc  gọi  phường  kèn,  phường  trống,  phường  bát  âm đến “phục vụ” trước quy định của ban tổ chức một đêm, một ngày. Đầu tiên là thống Bứt làm  lễ  phục  hồn.  Khổ  thân  chú  ấy.  Nằm  dưới  đất  gần  ba  tháng,  mồ  mả  được  đắp  điếm cẩn thận rồi vẫn chưa phải là chết, vẫn chưa được nhập vào cõi âm. Tưởng đã lìa cõi trần gian,  dương  thế  về  nơi  thiên  thu  an  nhàn,  thong  dong  cõi  Niết  Bàn,  nào  ngờ  vẫn  hồn siêu,  phách  lạc.  Không  còn  là  người  dương,  lại  chưa  ra  người  âm,  vẫn  bơ  vơ  như  ma  tà đạo  tặc  giữa  đám  chúng  sinh  không  nơi  trú  ngụ.  Phục  hồn  xong  mới  là  người  chết.  Chôn dưới  đất  ba  tháng  trời  mới  được  làm  người  chết,  mới  được  phát  tang.  Khăn  xô  trắng  lóa lên,  đầy  nhà,  đầy  sân,  đầy  cả  vườn  chuối  tiêu  ra  tận  đầu  ngõ,  chỗ  cây  tre  cộc  dâng  tổ kiến  cánh  đen  kịt  lên  tận  đầu.  Tiếng  khóc  nhoa  nhoa  giữa  tiếng  kèn,  tiếng  trống  tế  thôi thúc  trang  nghiêm.  Hàng  tiếng  đồng  hồ  kèn  trống  tế  “suông”  vừa  dừng,  phường  bát  âm

“thay  ca”  lại  cất  lên  cái  âm  thanh  “kì  kèo  mắc  mớ”  nghe  cứ  ỉ  eo,  rầm  rề.  Rồi  lại  kèn  thờ. Rồi  cả  kèn  con  cháu,  họ  hàng  có  đến  hàng  trăm  người  tranh  nhau  nhờ  các  ông  phường kèn khóc hộ. Các ông rất tận tình nhưng không lấy tiền “thướng” vì hôm nay  là nhiệm vụ tổ đổi công của các ông đi phục vụ. Đêm hôm trước “vui quá”. Đêm hôm sau các sư được lệnh  đến  tụng  kinh.  Cả  xã  chỉ  còn  lại  nửa  ngôi  chùa  bị  phá  nham  nhở  để  đựng  các  đức phật  lăn  lóc  như  khoai  sọ  để  trong  kho  và  một  ông  sư  già  vừa  đi  học  tập  cải  tạo  vì  tội cúng  lễ  về.  Vừa  thấm  nhuần  chính  sách  “bài  trừ  mê  tín  dị đoan”  xong  lại  được  lệnh  xã  đi cầu  siêu  cho  vong  hồn  bí  thư  chi  bộ.  Vừa  cấm  tuyệt  đối  không  được  lành  nghề,  lại  được lệnh  phải  đi  tụng  kinh,  thành  ra  cả  tiếng  mõ,  tiếng  đọc  kinh  cứ  thấp  thỏm,  thảng  thốt. Tiếng  mõ  thì  to  tiếng  tụng  kinh  lại  nhỏ,  cứ  như  sắp  chìm  hẳn  đi.  Mắt  nhìn  vào  sách,  tay gõ mõ và chắp lên cung kính trước ngực, miệng đọc mà ruột thì cứ thậm thột như ở đằng sau  đang  có  người  rình,  đang  có  thừng  và  súng.  Sắp  có.  Này  này  sắp  có  tiếng  quát:

“Ngồi im không được động đậy” “Mày có biết tên Thích Ca là trùm phản động đầu xỏ vừa bị  bà  con  nông  dân  ở  quê  nhà  nó  tử  hình  nó  không?  Mày  lại  muốn  xuống  cầu  cạnh  nó hả?”.

Nỗi  hoảng  sợ  với  lần  bị  bắt  cách  đây  vài  tháng  vẫn  ám  ảnh  nhà  sư  ngay  cả  khi  đã  được

“lệnh”  của  chủ  tịch  xã  là  “phải  cúng  thật  nhiệt  tình  vào”.  Các  vãi  không  chỉ  ở  làng  Cuội mà  cả  hàng  tổng  đã  lần  lượt  kéo  đến  chen  chúc  quanh  sư  như  là  sự  đùm  bọc,  như  là  sự che  chở  đỡ  cho  giọng  đọc  của  sư  to  lên  và  tiếng  mõ  hơi  nhỏ  lại  làm  nền  cho  những  lời kinh cung kính được vang lên rành rọt.

Bầy  ra  trò  tụng  kinh  niệm  phật  Hiếu  muốn  nó  tạo  ra  sự  trang  trọng  linh  thiêng  của  các bà già khắp  nơi. Qua  mồm các bà ấy, đám  ma to  lên rất nhiều.  Nhưng anh lại sợ nó  dính đến  chuyện  mê  tín,  bác  Văn  Yến  mà  biết?  Bác  Cu  Từ  bảo:  “Mày  kệ  tao  để  xem  có  đứa nào  dám  cản  tao”.  Biết  việc  làm  cốt  để  xác  định  quyền  lực  của  bác  mình,  khó  ai  có  thể ngăn được, nếu không có lệnh của bác Văn Yến. Anh yêu cầu bí thư và chủ tịch:

- Đề nghị các anh cho dừng việc tụng kinh lại. Chương trình làm gì có chuyện này. Bí thư:

- Thôi, cũng sắp xong rồi. Lát nữa nổi trống tế. Các cơ quan đoàn thể đến viếng là dẹp. Chủ tịch:

-  Đụng  vào  việc  của  Cu  Từ  có  mà  mục  mả.  Ai  chả  biết  tụng  kinh  cho  nó  đủ  lễ  bộ,  lo  gì anh. Mê tín hay không là ở mình. Mai mình ra lệnh cho sư gác mõ lên là xong.

Bằng  cách  nghĩ  cụ  thể  ấy,  Hiếu  biết  họ  sẽ  chịu  trách  nhiệm  trình  bày  nếu  bác  Văn  Yến hỏi  đến.  Anh  yên  tâm  mà  “đau  đớn”,  “xót  thương”  và  mệt  mỏi  vì  bắt  tay,  vì  gật  đầu  khi khách “chia xẻ”... Bao nhiêu khách xa, bạn gần, anh đều phải tiếp. Còn mẹ chỉ quay  mặt vào phục ở chân bàn thờ: “Thôi con tiếp người ta. Mẹ biết đường nào”.

Suốt  hai  ngày,  hai  đêm  hàng  mấy  trăm  người  chạy  ngược  chạy  xuôi,  tất  bật,  tíu  tít.  Bất cứ  lúc  nào  ông  Từ  cần  cái  gì,  từ  thay  cái  ngọn  cây  chuối  ở  đôi  độc  bình,  bàn  thờ  rước vong  phải  chằng  thừng  đỏ,  phải  đi  chục  cây  số  mượn  đúng  cỗ  đòn  đám  ma  ngày  xưa, mới  đặt  minh  tinh  nhà  táng  lên  được.  Tất  cả  đều  có  hàng  chục  người  xô  đến  nhận  việc. Cái  gì cũng  “có  ngay”,  cái gì  cũng  hoàn  hảo  đúng  ý ông  muốn.  Đám  ma  không  có  người, không có ảnh vẫn  cứ  khóc lóc tang thương,  vẫn sụt  sùi rầu  rĩ,  vẫn cứ  sớn sác hoảng hốt. Vợ  chồng  Hiếu  và  hai  anh  em  Mai  -  Sau  đều  mặc  áo  sô.  Ba  đứa  con  trai  đội  mũ  rơm, chống  gậy  vông  còn  bà  Đất  và  Xuyến  mũ  mấn  bồ  đài.  Tất  cả  đều  thắt  đai  ngang  người bằng  dây  chuối.  Những  người  ruột  thịt  này  như  là  nước  mắt  khô,  chỉ  khóc  được  từng  lúc tự nó rào ra, từ mỗi người gợi nhớ đến một hình ảnh, cử chỉ gì đấy mà tự nhiên nước mắt rào  ứa  ra,  không  ai  khóc  thành  tiếng.  Tiếng  khóc  và  kể  lể  “nguồn  cơn”,  lời  lẽ  thì  bi  ai thống  thiết  mà  người  nghe  lại  cứ  thấy  vui.  Những  tiếng  khóc  “thường  trực”  là  của  những người  đội  khăn  trắng.  Không  biết  họ  hàng  đâu  ra  mà  lắm  thế.  Phải  mấy  trăm  cái  khăn trắng. Mấy trăm người ấy, kể cả đảng viên  và quần chúng, kể cả  cán bộ và nhân dân,  cả cốt  cán,  khổ  chủ  và  người  từng  bị  giam  cầm  đấu  tố.  Họ  vất  vả  sấp  ngửa  ngược  xuôi  hò hét,  quát  mắng  nhau  ỏm  tỏi.  ấy  là  những  cái  cớ  để  từ  đấy  họ  bắt  chuyện  với  nhau,  sai bảo nhau, cùng nhau “túc trực” hai bốn tiếng trên hai bốn để chẻ củi, đun nước, pha chè, bê  điếu,  têm  trầu,  tước  đóm...  Bao  nhiêu  người  vất  vả  chỉ  cốt  hỏi  ông  Từ,  anh  Hiếu  rằng vôi,  rằng  chè,  rằng  nước  sôi  và  ấm  tích,  cán  cờ  và  vàng  hương,  điếu  văn  và  vòng  hoa... ngành  giới  nào  đi  trước  và  ai  ở  nhà  đón  tiếp  cấp  trên...  Ai  cũng  có  việc  để  phải  hỏi,  phải bàn  để  ngầm  nói  “Tôi  đây  mà.  Tôi  đang  vất  vả  đấy.  Lúc  nào  tôi  cũng  hết  tình,  hết  nghĩa với nhà anh, nhà bác đấy”.

Sáng  hôm  sau,  lúc  9  giờ,  xe  con  của  bác  Văn  Yến,  có bí thư  huyện  ủy  đi cùng  làm  cho  lễ truy điệu giải oan cho bí thư chi bộ xã Ngoại Thượng nay là Đại Thắng trở thành một biểu tượng đẹp đẽ điển hình trong toàn tỉnh về thắng lợi sửa sai. Nhìn sự chan hòa thân ái của tất cả cán bộ cũ mới xã Ngoại Thượng có mặt ở đây, phó bí thư tỉnh ủy hỏi bí thư huyện:

- Anh biết ai là trung tâm đoàn kết ở xã này?

-  Báo  cáo  anh,  bà  con  ở  đây  ai  cũng  phải  công  nhận  cậu  Hiếu  là  người  có  bản  lĩnh  rất vững vàng. Có khả năng tập hợp quần chúng, có nhiều sáng kiến và tổ chức rất khá.

- Thằng này còn nhiều triển vọng đi xa. Anh chú ý bồi dưỡng, nâng cao trình độ cho nó. Khuôn  mặt  đau  khổ  vẫn  gục  xuống  đầu  chiếc  gậy  vông  và  mảnh  khăn  sô  che  kín  mặt, không  nghe  thấy  câu  gì  trong  những  lời  trao  đổi  giữa  hai  nhà  lãnh  đạo  cấp  trên,  chỉ  một thoáng  ngẩng  lên,  hai  tay  chắp  lại  tạ  lễ,  anh  đã  hiểu  cái  kết  quả  ngày  hôm  nay  nó  đến mức  nào.  Để  rồi  từ  đám  ma  “khô”  này  34  năm  sau  anh  lại  làm  đám  ma  “ướt”  của  người mẹ  trôi  sông  với  sự  đầy  đủ  gấp  hàng  trăm  lần.  Chỉ  có  điều,  cái  kết  cục  nó  lại  hoàn  toàn ngược  lại  với  sự  sắp  đặt  của  anh,  mà  kẻ  phá  hoại  anh,  chính  con  Huyền,  lúc  này  là  đứa con gái chưa đầy bốn tuổi đang núp vào người lay lay cánh tay anh hỏi: “Bố ơi, có ai chết mà làm ma đem chôn hả bố”.

Bà  cũng  giống  như  mọi  người,  ai  cũng  ước  ao  thèm  khát  được  khen.  Được  một  lời  khen của  người  khác  đã  thích,  huống  hồ  lại  được  cả  huyện  khen.  Ngoài  cái  nhẽ  ấy  ra  bà  còn nỗi  thèm  được  làm  người  như  người  khác.  Hơn  40  tuổi  đầu  đã  bao  giờ  được  làm  người! Khắc  khoải  mong  được  làm  người,  được  như  chúng  bạn  đã  thăm  thẳm  xa  xôi,  huống  hồ lại được giấy huyện khen.

Dân  làng  Cuội  bảo:  không  biết  có  phải  vì  được  giấy  khen  hay  được  đi  họp  “gỡ”  cho  bao nhiêu  năm  không  được  họp  mà  bà  không  vắng  mặt  trong  bất  cứ  một  buổi  họp  nào.  Làm việc  gì  bà  cũng  gương  mẫu  đi  đầu.  Việc  đi  họp,  đúng  là  bà  thích  thật.  Còn  “gương  mẫu” thì bà nghe lời con giai bà. “Mẹ phải gương mẫu hơn mọi người đấy nhá”.

- Thế gương mẫu nó là thế nào?

- Là việc gì cũng phải làm. Xung phong nhận trước người khác, làm tốt hơn người khác.

- ừ, có chỗ nào gương mẫu anh cứ bảo mẹ.

- Phải làm thế nào để không ai kêu mẹ anh Hiếu không gương mẫu đấy.

Thế  là  bà  gương  mẫu.  Bà  biết,  con  bà  muốn  bảo  được  người  khác  thì  mẹ  nó  phải  làm gương,  làm  mẫu  cái đã.  Với  lại,  hai  thằng  Mai,  Sau nó  đã  thiệt  thòi không  có  bố,  bà  phải thay ông ấy để sau này không có chút tơ vương nào cản bước nó đi theo bằng anh, bằng em. Bà gương mẫu xung phong đầu tiên vào tổ đổi công rồi hợp tác xã. Người ta bầu thủ kho, không ai nhận làm, bà lại xung phong. Ngày ấy thủ kho chưa “to hơn thủ trưởng” và cũng  chưa  biết  đường  ăn  cắp.  Với  lại,  kho  hợp  tác  mới  có  cứt  mèo,  cứt  chó,  chuột  chết, rác  rưởi  và  mạng  nhện.  Hãy  nói  đến  kho  và  việc  bầu  thủ  kho  hợp  tác  xã  Cuội  Thượng

(trong  văn  bản  bỏ  chữ  Cuội  nhưng  toàn  dân  vẫn  quen  mồm  gọi  như  trước  đây).  Kho  là cái hậu  cung  miếu  ông  Cuội.  Miếu  ông  Cuội làm  lại theo  lệnh  của  tổng  Lỡi vẫn  “chân  lùn,mái võng” đúng như ngày xưa. Thực ra chỉ xây lại tường xung quanh và cưa bớt chân cột còn  mọi thứ  vẫn  là  “của  nó”.  Mái ngói và  rui mè  trước  khi Tây  càn  đến  các  cụ  phụ  lão  đã dỡ  mái,  giấu  ra  đầm  Cuội.  Chỉ  còn  lại  những  cột  lim  to  hai  vòng  tay  ôm  và  tường  bao quanh. Khi đến, Tây bắt phu phá tường lấy gạch gánh đi xây đồn, còn lại cột tua tủa trên nền  cũ. Tây  đã  phá,  vì sao  tổng  Lỡi lại cho xây  lại?  Có  người bảo  nó  muốn  ghi nhớ  lại  cái nơi  nó  làm  chủ  trò  hội  thi  nói  khoác  năm  cuối  cùng!  Có  người  lại  bảo  nó  còn  có  âm  mưu thâm hiểm gì nữa không biết được! Tốt nhất là phá. Bọn địa chủ xã này nghèo lõ đít, chả có  quái  gì  chia  quả  thực  cho  bà  con  bần  cố.  Đến  bước  hai.  Cải  cách,  đội  cho  dỡ  cả  mái, phá  tường,  cưa  cột,  bậy  đá  kê  để  chia  quả  thực.  Hậu  cung  được  giữ  lại  để  chứa  các tượng,  ngai,  gươm  đao.  Khi  các  hợp  tác  xã  hình  thành,  Hiếu,  bí  thư  đảng  uỷ,  cho  tất  cả các chỗ còn lại của đình chùa, miếu mạo biến thành kho. Những tượng gỗ, tượng sành sứ sơn  son  thiếp  vàng,  những  gươm  giáo,  long  đao,  bát  bửu,  long,  cờ  được  “giải  tán”  làm quản  vồ,  cán  xẻng,  chuôi  dao,  trẻ  con  bẻ  tay  ngai  và  đầu  tượng  chơi.  Vải  được  xé  làm khăn  quàng  cổ,  làm  tay  nải,  giẻ  lau  và  dùng  ở  những  chỗ  có  thể  dùng  được.  Theo  cách nói của anh  Quyền thì: “Đấy,  kho nó  là như  thế”. Còn việc bầu thủ kho, cũng  lại phải  dài dòng  như  vốn  nó  đã  xẩy  ra.  ở  các  tổ  chức  mới  mẻ  đầy  sức  hấp  dẫn  này  làm  cho  bao nhiêu  người  lăm  le  hồi  hộp  được  giới  thiệu  làm  chánh,  phó  chủ  nhiệm,  kế  toán,  thủ  quỹ, đội  trưởng,  thư  ký.  Nên  không  ai  từ  chối  khi  được  trên  dự  kiến.  Trên  đã  dự  kiến  rồi,  bầu nhanh  lắm.  Đến  thủ  kho,  nó  vô  cùng  quan  trọng.  Vì  đây  là  sự  sống  còn  của  cuộc  đấu tranh  ai thắng  ai giữa  hai con  đường  tập  thể  và  tư hữu. Tập  thể  là  hợp  tác xã  với tính  ưu việt,  tuyệt  đối  của  nó  nhất  định  phải  thắng  tư  hữu.  Gì  chứ,  cái  khoản  máy  cày  chạy phành  phạch  suốt  đêm,  điện  đóm  sáng  trưng  là  cái chắc.  Lại  có  máy  bay  chuồn  chuồn  đi bỏ phân. Cứ bấm máy là nó tòi ra, việc gì mình phải mó tay vào. Nghe đâu có cả máy và cơm.  Người  già  yếu  có  máy  đấm  lưng,  xoa  bóp.  Lúc  ấy  cứ  gọi  là  của  cải  nhiều  như  nước sông.  Vậy  nên  kho  là  quan  trọng  bậc  nhất.  Hợp  tác  xã  không  có  kho  như  người  mẹ  nuôi con  không  có  bầu  sữa.  Có  kho  là  phải  có  thủ  kho,  tức  là  người  làm  thủ  lĩnh  của  cái  kho ấy.

Hai  đêm  học  tập  đả  thông  tầm  quan  trọng  đến  như  thế  rồi,  bầu  ai,  người  ấy  cũng  đành đạch  rẫy  như  đỉa  phải  vôi.  Bằng  cách  gì  đó  họ  cũng  không  chịu  nhận.  Bà  con  nông  dân nhà ta vốn “ăn chắc”. Họ chỉ tự hỏi: “Thủ kho quan trọng thế, sao lại không được ở trong ban  quản  trị?  Anh  thủ  kho  chẳng  qua  là  anh  giữ  nhà  chứ  gì.  Giữ  kho  như  giữ  nhà,  chỉ  có loại... Nghe nó tẹp nhẹp, xâu xấu thế nào. Chỉ được giữ, không có quyền hành gì. Lại vất vả. Lại hao hụt, thất thoát! Chả ai dại.

Bà  Đất  xung  phong.  Dân  làng  hoan  hô  rầm  rầm.  Bà  Đất  làm  là  nhất.  Ai  cũng  nghĩ  thế, nhưng không ai nỡ giới thiệu bà làm cái việc cực nhọc ấy.

Ba  mẹ  con bà  Đất  phải quét  tước  dọn  dẹp cọ  rửa cật lực  suốt  ba ngày  mới xong  được cái hậu  cung.  Hợp  tác  cho  đóng  bộ  cánh  cửa  và  giao  cho  bà  cái  khóa  Trung  Quốc,  hai  chìa. Bà  được  trang  bị  hai  cái  nong  vựa,  hai  lá  cót  và  tám  chiếc  chão  đánh  đai.  Nhưng  đến  vụ thu  hoạch  bà  lại  dựng  nong,  cuộn  cót  cuốn  thừng  mang  về  gác  trên  bếp.  Ngô  đỗ  thu xong  giao  cho  mọi  nhà  mang  về  tự  phơi,  tự  đập.  Đến  khi  nộp  thuế,  bán  “nghĩa  vụ”  theo tỷ  lệ  mà  gánh  đi.  Cứ  gọi  là  răm  rắp.  Thành  ra  kho  bà  Đất  không  đựng  ngô  đỗ  mà  lại  đổ phân  chuồng  và  ủ  phân  xanh  để  bón  cho  vụ  sau.  Ba  mẹ  con  bà  cứ  tiếc  mãi  công  dọn

“kho”  lại để  làm  chuồng  phân.  Bà  thành  thủ  kho  phân.  Cũng  chẳng  có  làm  sao.  Cốt  nhất ai  cũng  nộp  đầy  đủ,  cân  kẹo  đàng  hoàng,  ngô  đỗ  hợp  tác  sai  quả,  chắc  hạt,  bà  con  ăn nên  làm  ra,  đời  sống  dư  dật  là  anh  Hiếu  nhà  bà  nó  cũng  nở  mày  nở  mặt.  Con  làm  bí  thư đảng  uỷ,  mẹ  cứ  là  gương  mẫu  xung  phong.  Xung  phong  tiến  quân  vào  khoa  học  kỹ thuật,  xây  hố  xí  hai  ngăn  đầu  tiên.  Xung  phong  nộp  ngô  đỗ  đạt  tiêu  chuẩn  loại  nhất. Xung  phong  đầu  tiên  lăn  xuống  ao  lấy  bùn  làm  phân.  Xung  phong...  như  thế  mà  khi thằng Mai học xong lớp 10  lại phải ở nhà. Nó là thằng có chí, học giỏi, đỗ đạt cao. Nhưng

“Dù  sao,  con  em  những  người  bị  cách  mạng  xử  lý  cũng  không  được  đi  học  đại  học  và  đi làm  bất  cứ  việc  gì  ngoài  việc  làm  ruộng  ở  nông  thôn”.  Những  năm  sửa  sai  anh  Hiếu  là con bà, gọi chú Kiêm bằng bố. Bây giờ thành phần của anh ấy và tất cả mọi mối quan hệ giống  như  khi  đã  được  tách  thành  phần  trong  cải  cách.  Anh  gọi  chú  Kiêm  bằng  ông  ấy. Duy  có  bà,  anh  vẫn  gọi  bằng  mẹ.  Anh  không  hề  nói  gì  chuyện  khó  khăn  của  thằng  Mai với bà.  Anh  là  người  quyết  định  cuối cùng  số  phận  những  người đi học,  đi thoát  ly  nhưng lúc mẹ hốt hoảng hỏi “vì sao” anh chỉ ậm ừ bảo:

- Chắc là do sức khỏe hoặc có chuyện gì đấy, mẹ để tôi hỏi lại xem.

Anh  ấy  lại  bận  nhiều  việc,  không  thấy  nói  lại  với  bà.  Chắc  là  chưa  hỏi  được.  Bà  nghĩ  thế. Nhưng chính con Huyền lại ôm lấy cổ bà lúc bà đang ngồi cạnh đống phân ở cửa miếu.

- Bà có buồn không hở bà?

Cháu bà (nói trộm vía  cháu) nó tinh khôn như  người lớn. Biết hết mọi chuyện  lúc nào nói chuyện với cháu, bà cũng nói như với bạn bè, hoặc cố làm ra thế.

- Đang lúc làm ăn tiến tới, sao lại buồn?

-  Cháu  nói  chuyện  chú  Mai  cơ.  Bà  chưa  biết  đâu.  Cháu  biết  rồi  đấy.  Chú  Mai  không  được đi  học.  Giấy  gọi  “đại  học”  gửi  về  rồi  nhưng  bố  cháu  phải  theo  chỉ  thị  của  huyện,  không cho chú ấy đi.

Bà  cũng  có  linh  cảm  thấy  điều  ấy  khi  anh  Hiếu  có  vẻ  tránh  bà.  Về  nhà,  bà  thấy  hai  mắt thằng Mai đỏ hoe. Bà bảo:

-  Mẹ  độ  này  cũng  yếu  lắm  rồi.  Con  ở  nhà  đỡ  đần  mẹ.  Kèm  cặp  cho  em  nó  học.  Một  vài năm nữa có đi đâu hãy đi.

Thằng Mai nổi cáu:

- Mạt kiếp cũng chả được đi đâu. Ai người ta tin mình mà đi với ở.

Mấy  tháng  sau  người  ta  tuyển  thanh  niên  xung  phong  đi  làm  đường.  Bà  phải  tức  tốc  nói như  van  lạy  Hiếu  cho  em  đi.  Tưởng  khó  khăn  thế  nào. Hóa  ra  lại  đi cùng  con  giai  lão  Bạt và ba đứa học hết lớp bẩy ở đội thủy  lợi của hợp tác. Thằng Mai cũng cứ  đi. Hơn hai năm sau,  tức  là  cuối  năm  1965  nó  gửi  thư  về  khoe  đã  được  chuyển  sang  bộ  đội  và  chuẩn  bị

“vào  sâu”  trong  “B”.  Bà  mừng  rỡ,  gặp  ai  cũng  khoe  “Cháu  nó  được  đi  vào  “B”  rồi”.  Anh Hiếu  cũng  phấn  khởi.  ở  cuộc  họp  nào  nói  về  chiến  thắng  của  quân  dân  miền  Nam  anh cũng bảo:

-  Thằng  em  tôi  hiện  nay  là  chiến  sĩ  Quân  giải  phóng.  Nghe  nói  đơn  vị  nó  vừa  được  tuyên dương đơn vị anh hùng, đánh rất giỏi.

Thôi,  thế  là  mừng,  thằng  Mai  là  chiến  sĩ  giải  phóng,  đánh  nhau  ở  trong  “B”  không  biết sống  chết  thế  nào  nhưng  thằng  em  nó  ở  nhà,  có  “đi  đâu”  đã  có  thằng  anh  nó  “đỡ”  cho. Gia đình đi “B” người ta cũng ưu tiên.

Nhưng khi thằng  em chuẩn bị thi tốt nghiệp lớp  10 thì thằng anh là  kẻ phản bội Tổ quốc. Nó  là  tên  chiêu  hồi.  Đài  của  địch  nói  là  nó  đã  kêu  gọi  chiến  hữu  cùng  tiểu  đội,  trung  đội quay súng trở về với “chính nghĩa Quốc gia”.

Bà  Đất  không  hề  hay  biết  gì  chuyện  đó.  Cán  bộ  trên  huyện,  trên  tỉnh  nghe  đài,  người  ta lan  truyền  cho  nhau  đến  tận  những  bà  đi  làm  cỏ  ở  đồng  Cuội  cũng  biết,  cũng  thì  thầm. Tự nhiên bà lại thấy ai cũng  lang lảng, tránh đi, mỗi khi trông thấy bà. Bất đắc dĩ có phải gặp  mặt  nhau  hoặc  vì  công  việc  gì  đấy  thì  cũng  hỏi  han  cho  có  lệ,  bàn  bạc  qua  quýt, không thấy ai vồ vập,  cười nói bả  lả hoặc xẻ lấy miếng  vỏ, quệt  tí vôi như  mọi khi. Bà  lại thấy  hoảng  sợ.  Trong  mọi  nỗi  đau  đớn,  bà  hoảng  sợ  nhất,  đau  đớn  nhất  là  khi  bị  tách  ra khỏi mọi người. Kể cả người thân lẫn người sơ đều không muốn “dính” đến bà, không cho bà nhập vào niềm  vui, nỗi buồn, những đói no, sướng khổ của họ. Thật khốn khổ cho  cái kiếp  của  bà.  Sao  bà  lại  sinh  ra  vào  cái  thời  buổi  lạ  lùng.  Thoắt  cái  cả  làng,  cả  tổng  xô  lại ai  cũng  như  xé  ruột  xé  gan  cho  bà.  Thoắt  cái  lại  quay  phắt  mặt  đi,  nhất  loạt  lạnh  lùng, nhất  loạt  xa  lánh.  Ai  cũng  phải  đề  phòng  như  bà  là  kẻ  “nguy  hiểm  chết  người”.  Có chuyện gì thế hở trời đất? Chắc không phải do chuyện công tác của bà. Ai cũng bảo bà là cán  bộ  thủ  kho  phân  mẫu  mực.  Ai  đến  cân  bà  cũng  khiêng,  xúc,  vun  quét  quét  tước  hộ. Bà  giữ  gìn  bảo  vệ  phân  của  công  không  hề  rơi  vãi  một  li.  Vậy  thì  có  chuyện  gì  đây.  Bà cũng  lên  tìm  hỏi  mấy  anh  trong  ban  quản  trị  vẫn  quý  mến,  tin  cẩn  bà.  Không  ai  dám  hé răng  nói  lại  với  bà  cái  chuyện  liên  quan  đến  bọn  Mỹ  -  Nguỵ  đang  là  tin  mật  không  được phổ biến. Nhưng chính cái Huyền lại chạy vào ôm lấy bà khóc:

- Bà ơi, cháu thương bà lắm. Bà có biết chuyện chú Mai không?

- Làm sao, làm sao hở cháu ơi. Chú Mai...

- Chú ấy đi theo địch rồi. Lại cả lên đài của nó rủ quân giải phóng của mình về hàng nữa. Thế là mọi chuyện dân làng đối với bà hai  ngày nay bà  biết cả rồi. Đêm hôm đó,  đợi thật khuya bà mới dám đi tìm anh Hiếu. Anh buồn bã bảo bà:

-  Thì  đúng  thế  còn  gì  nữa.  Người  ta  phổ  biến,  tôi  ngồi,  mặt  dầy  như  cái  mặt  mo  ở  trên huyện ấy.

- Giời ơi, sao anh không bảo mẹ một câu.

- Bảo để làm gì?

Biết  anh  ấy  đang  phải  nén  nỗi giận  dỗi  lại,  bà  gục  mặt  xuống  như  một  kẻ tội phạm  trước mặt  con.  Lại  đau  đớn.  Lại  tủi  hổ.  Nhưng  bà  không  dám  khóc.  Không  dám  hé  răng  kêu than  khóc  lóc.  Một lúc  sau  anh  Hiếu  lầm  lầm  đứng  dậy  đi dọn  dẹp  chỗ ngủ.  Bà  lủi thủi ra về.  Con  Huyền  từ  trong  giường  chạy  vọt  ra.  Mặc  cho  bố  nó  quát,  bà  can,  nó  cứ  vào  ngủ với  bà  đêm  nay.  Đến  giữa  đường  hai  chân  bà  như  không  còn  đủ  sức  bước.  Bà  ngồi  sụp xuống.  Đêm  tối  che  giấu  cho  khuôn  mặt  hổ  thẹn  và  tiếng  khóc  thầm  vụng  của  bà.  Con Huyền  quay  mặt  vào  bụi  tre  đứng  lặng  im  chờ  bà  khóc.  Rồi  tự  nhiên  nước  mắt  nó  cũng chảy ra. Nó lặng lẽ lấy vạt áo lau, không để cho bà biết, sợ bà lại khóc nhiều hơn. Nhưng khi bà  nó  kêu:  “ới Mai ơi,  con  có  biết  những  lúc  như  thế  này  của mẹ  không,  con ơi...”  Nó quay lại bảo bà nó:

- Bà còn gọi chú ấy làm gì. Nếu chú ấy thương đến bà chú ấy đã không làm thế.

Nghe  cháu  nói,  bà  quặn  ruột  lại.  Nỗi  đau  của  bà  như  là  tăng  lên  gấp  bội  nhưng  trước cháu  bà  như  là  bé  bỏng,  không  dám  khóc  nữa.  Hai  bà  cháu  về  đến  nhà,  thằng  Sau  đang đi  tìm  mẹ  bên  nhà  bác  Từ.  Bác  vẫn  thức,  biết  em  gái  đã  về  nhà,  ông  cho  thằng  Sau  về gọi  mẹ  sang.  Nghe  tin  đồn  cả  mấy  ngày,  chập  tối  nay  ông  mới  chính  thức  nghe  thằng Hiếu  nói.  Ông  thấy  giận  em  gái.  Nó  không  xui  con  nó  làm  cái  việc  khốn  nạn  ấy,  nhưng ông  vẫn  tím  mặt  lại  khi  nhìn  thấy  em.  Có  lẽ  vì  nó  đã  đẻ  ra  thằng  ấy.  Mà  sao  nó  lại  phải cuống  quýt  cho  thằng  con  đi  “xung  phong”.  Để  bây  giờ  ông  cũng  mang  tiếng  là  bác  nó. Em  gái  chào,  ông  không  trả  lời,  cũng  không  bảo  ngồi.  Phải  lâu  lắm  mới  nén  được  cơn giận, ông hỏi như quan tòa.

- Tại sao ngày ấy cô phải đùng đùng cho nó đi?

- Em chỉ nghĩ bao nhiêu bạn bè nó được đi đây đi đó. Để cháu ở nhà tủi thân nó. Thôi thì không được bộ đội cháu nó được là thanh niên xung phong.

- Dễ thường chỉ một mình cô lo cho con cô hả?

-  Ông  dừng  lại  như  để  bà  Đất  phải  tự  hiểu  là  các  bác  có  bao  giờ  bỏ  rơi  mẹ  con  nhà  cô.

“Một giọt máu đào”...

- Chính hiểu được tấm lòng của các anh nên không bao giờ em dám làm điều gì trái ý các bác.  Phải  im  lặng  thật  lâu,  ông  Từ  mới  lại  nói ra  cái điều  hệ  trọng  mà  không  bao  giờ  ông đem bàn bạc với đàn  bà. Dù việc của cô, nhưng cô là đàn bà tôi cũng không bàn. Ông lại hỏi:

- Cô có biết ngày ấy tôi đã định như thế nào không?

Tất nhiên  là em gái không biết. Ông hỏi cốt để cho em phải hiểu được cái dự  định sâu  xa của ông, chứ không phải để cho em trả lời. Ông tiếp:

-  Tôi bàn  với thằng  Hiếu  rồi.  Nó  bận  không  đi được  thì tôi đi.  Tôi  xuống  tỉnh  gặp  bác  Văn Yến  xin  bác  ấy  nói  xuống  huyện  mình  để  thay  đổi  cái  lý  lịch  cho  bọn  trẻ  khỏi  tội  chúng nó.

- Em cứ nghĩ sửa sai cho nhà em, cả tỉnh cả huyện về làm lễ truy điệu rồi.

-  Đúng  là  đàn  bà  các  cô  chỉ  nghĩ  nông  nổi,  vặt  vãnh.  Người  ta  sửa  sai  là  hạ  thành  phần, giả  nhà  cho  cô,  dù  nó  chỉ  còn  cái khung.  Cô  không  là  giai  cấp  bóc  lột,  chồng  cô  không  là phản  động,  được  khôi  phục  đảng  tịch.  Nhưng  ai  sửa  sai  cho  chú  ấy  sống  lại.  Không  sống lại  được,  tức  là  vẫn  ấm  ức  với  cái  án  tử  hình  chứ  gì?  Gia  đình  cô  là  gia  đình  cách  mạng. Nhưng  các  con  cô  sau  này  ai  dám  bảo  nó  không  còn  uất  ức  với  cái  chết  của  bố  nó.  Cho nên nó vừa xuất thân của một gia đình cách mạng nhưng nó lại là phần tử có thù oán với cách  mạng,  buộc  người  ta  phải  phòng  xa,  không  được  để  nó  đi  đâu,  không  diệt  từ  mầm mống của nó, sau  này nó phá  ra,  có giời  mà giữ. Bây giờ cô đã  thấy nhỡn  tiền thằng  con cô chưa?

-  Em  nghĩ  là  cháu  nó  rát  quá.  Bằng  cái  sào  xông  rồi,  tối  tăm  đi  học  tổ,  học  nhóm  vẫn phải thằng em đưa đi. Nó không phải vì oán giận gì mà theo địch đâu.

- Có nghĩ là người ta đổ oan cho con nhà cô. Cái gì nó cũng có nguồn gốc sâu xa cả.

- Em chỉ nói, cháu nó có thể lầm lạc nhưng  không phải vì nó oán  thù cách mạng. Bác nói vậy sao con nhà Bạt có giấy tư về xã nó là dũng sĩ?

-  Cái  đó  cũng  chưa  chắc. Huyện  các  anh  ấy  bảo  ủy  ban  xã  cứ  giữ  đấy  để  người  ta  còn điều tra lại xem sao đã.

- Thế thì bác cũng nhờ trên huyện người ta điều tra lại chuyện thằng cháu hộ em.

Đúng  là  chuyện  đàn  bà.  Ông  nghĩ  bụng  rồi  lừ  lừ  đứng dậy,  lừ  lừ  quay  đi,  để  lại sự  xót  xa âm  thầm  của  cô  em  gái  nỗi  đau  ngỡ  ngàng  trên  khuôn  mặt  non  nới  của  thằng  cháu  17 tuổi.  Những  dòng  nước  mắt  mặn  chát  và  tiếng  khóc  của  nó  cố  ghìm  lại.  Cho  đến  tận sáng, lúc mẹ và cháu gái đã luộc xong khoai giục nó dậy ăn rồi đi học, nó buông một câu gọn lỏn như chém ngang niềm hy vọng cuối cùng của mẹ nó.

- Con bỏ.

Những  chiếc  xe  con  của  đoàn  kiểm  tra  và  khách  tham  quan  các  tỉnh  nối  đuôi  nhau  rời khỏi  sân  miếu  ông  Cuội.  Hai  tay  giơ  lên  tự  nắm  vào  nhau  rung  rung  chào  khách  vừa  hạ xuống.  Hiếu  quay  lại  cười  cười  với  hàng  chục  cán  bộ  của  xã  đứng  sau  anh:  Hàm  răng trắng  hơi  nhô  ra  vừa  tới  cái  ranh  giới  để  có  cảm  giác  “vổ”,  lập  tức  nó  vòng  lại,  rộng  ra trông  rất  sang  và  có duyên.  Hàm  răng  ấy  vẫn  cười  cười  hào  phóng  trong  suốt  cuộc hội  ý của  đảng  ủy.  Sau  bất  cứ  đoàn  kiểm  tra  hoặc  tham  quan  nào  đi,  đảng  ủy  cũng  hội  ý  rút kinh  nghiệm  và  đề  ra  phương  hướng  tiếp  khách  mới.  Hôm  nay  ưu  điểm  là  chủ  yếu.  Nhà ông  Mây  có  ba  con  đi  bộ  đội.  Hai vợ  chồng  và  bốn  đứa  con  nhỏ của  ông  ở  trong  một nhà tranh  dột  nát  và  ải  mọt  chỉ  chực  xô  đi,  khuỵu  xuống,  trông  lụp  xụp  quá.  Sáng  sớm  nay vợ  chồng  con  cái  kéo  nhau  sang  ở  nhà  ông  Hỷ  mới  xây.  Lạ  nhà  nhưng  không  hề  ngượng ngập  chút  nào.  Đoàn  tham  quan  kéo  vào  nhìn  cơ  ngơi  khang  trang,  cả  40,  50  người  ai cũng  gật  gù  khen:  “khá  quá”.  Bà  Ba  Sòi  là  mẹ  liệt  sĩ,  một  thân  một  mình,  già  yếu  vẫn  ở túp  lều  trông  như  cái  chuồng  lợn  đã  được  anh  Nạc  đón  về  từ  chiều  hôm  qua  để  bà  nhận mặt  nhớ  tên  các  cháu.  Đêm  bà  lại  về  lều,  sáng  sớm  nay  lại  sang  ở  với  vợ  chồng  anh  (!) Khi đoàn đến, các cháu con anh Nạc xúm xít quanh bà đọc báo cho bà nghe tin tức. Được khen:  “ấm  cúng  quá.  Thế  này  các  chiến  sĩ  ở  ngoài  chiến  trường  chả  còn  lo  gì  mẹ  già  con thơ  ở  nhà”.  Các  y  sĩ,  y  tá,  của  xóm  của  thôn  mặc  áo  choàng  trắng,  đội  mũ  chữ  thập  đỏ nghe  tim,  nghe  phổi,  bắt  mạch  đo  huyết  áp  đánh  mắt  hột  cho  hết  mẹ  liệt  sĩ  lại  đến  con bộ  đội  như  là  sinh  ra  các  gia  đình  quân  nhân  là  phải  ốm  đau  để  y  tế  còn  chăm  lo,  chữa chạy. Các cháu thiếu nhi thì đến giúp các nhà vợ bộ đội neo bấn. Nào quét tước nhà cửa, chăm lợn, nuôi gà (nhà nào không cá gà, mang của nhà khác đến nhốt trong các chuồng, các  nơm)  trông  cứ  là  ngăn  nắp,  sạch  bong.  Đoàn  kiểm  tra  của  tỉnh  và  khách  tham  quan các tỉnh bạn đến thống nhất kết luận:

“Đây  là  một  bài  học  thực  tế  sinh  động,  hết  sức  sáng  tạo  trong  công  tác  hậu  phương  của xã  Đại  Thắng.  Có  lẽ  không  có  một  bài  bản,  sách  vở  lý  luận  nào  lại  có  sức  thuyết  phục bằng ở đây. Đặc biệt  là sự  thương yêu đùm bọc của bà con thôn Cuội đáng  là tấm gương để các nơi khác phải học tập noi theo mà phấn đấu”.

-  Vâng  thì  chúng  ta  còn  nhiều  đoàn  tham  quan  -  Bí  thư  đảng  ủy  nói  sau  khi  nghe  trưởng ban  tuyên  huấn  tổng  kết  kết  quả  thu  được.  Phải  mở  rộng  thêm  chuồng  trại.  Phát  triển thêm  đầu  lợn  của  hợp  tác.  Quây  thêm  đăng  ở  đầm  Cuội  thả  cá  chép.  Mỗi  con  ít  nhất  là một cân trở lên để còn đón nhiều khách.

Rồi anh  yêu cầu nuôi một vụ gà  đẻ  lấy trứng. Các đoàn thể từ  các cháu thiếu thi đến các cụ  phụ  lão  phải  có  mỗi  người  một  “đầu  gà”.  Có  những  đôi  vợ  chồng  tham  gia  cả  bốn, năm  ngành,  giới  lại  là  bố  mẹ  của  một  vài  thiếu  nhi  là  con  của  hai  cụ  phụ  lão,  nghiễm nhiên  phải  có  hơn  chục  “đầu  gà”  thịt,  “đầu  gà”  đẻ  nộp  cho  xã.  Ngoài  ra  phải  trồng  cam, chanh  quýt,  na,  chuối,  mít,  vải  nhãn  ở  tất  cả  mọi  chỗ,  mọi  nơi  để  lấy  quả.  Không  có  quả thì  đi  mua  để  có  “cây  nhà  lá  vườn”  làm  quà  tặng  khách.  Cũng  là  kết  quả  của  phong  trào

“ba đảm đang” và “cây tình nghĩa” của người ra đi, với người ở lại để khách thấy được sự sáng  tạo  của  xã  mình.  Đậu  xanh,  lạc  vừng  là  sản  phẩm  của  vùng  này  thì  không  nói.  Cái

“anh”  gạo  nếp  cũng  phải  có  dăm  ba  tấn.  Nó  đi  kèm  với  đậu  xanh,  lạc  là  có  ý  nghĩa  lắm. Cho  nên  cũng  phải  có  dăm  mẫu  ruộng  “thí  nghiệm  tăng  sản  lúa  nếp”.  Bất  cứ  việc  gì  bí thư  đảng  ủy  đề  ra,  là  có  hàng  hàng  chục  nghị  quyết  của  đảng,  chính  quyền  đoàn  thể  và không  biết  bao  nhiêu  là  cuộc  họp  để  “quán  triệt”.  Có  những  người  bảo  cứ  yết  lên  bảng hoặc  gọi loa  để  mọi người làm,  khỏi phải họp.  Làm  tất  cả  những việc  đó  không  mệt  nhọc bằng  họp  bàn  về  nó.  Thế  nhưng  không  họp  bà  con  lại  buồn,  nhớ  và  nhiều  lúc  không  có việc  gì  mà  làm.  Vả  lại,  nhiều  việc  phải  phổ  biến  nội  bộ,  chỉ  thị  riêng  trong  nội  bộ,  xử  lý trong nội bộ, bàn  bạc cãi cọ nhau trong nội bộ. Cũng  là  lạ.  Không biết nội bộ nó  là  gì mà phổ biến đến tận đứa trẻ con. Ngành nào, cấp nào làm gì cũng là làm theo những chỉ thị, nghị quyết  nội bộ  chứ  không  làm  theo  luật  pháp.  Luật  pháp  cứ  ra, cứ  học, cứ  thuộc ra  rả như  con  vẹt  mà  làm  gì,  xử  lý  bất  cứ  việc  gì,  kể  cả  tội  giết  người  cũng  cứ  là  từng  làng, từng  xóm,  từng  ngành,  từng  giới  có  cách  giải  quyết  riêng  theo  những  chỉ  thị,  nghị  quyết nội  bộ  của  người  ta.  Luật  pháp  coi  như  thừa,  vô  tích  sự  “Luật  pháp  của  bà  con  nông  dân mình  đặt  ra  để  phục  vụ  bà  con  mình  chứ  nó  là  cái  gì  mà  phải  sợ  nó.  Không  có  lãnh  đạo, luật  pháp  vứt”.  Anh  Hiếu  bảo  thế.  Nên  cả  làng,  cả  xã  sợ  những  chỉ  thị,  những  ý  kiến  nói mồm  truyền  tụng  “nội  bộ”  của  anh  Hiếu  và  các  ông  ủy  ban,  đảng  ủy  chứ  chả  sợ  gì  luật pháp. Việc tầy đình các anh ấy đã tha, đã có “chỉ đạo” thì luật pháp coi là cái đinh mục. Quả là khách quan ngày càng tấp nập. Khí thế của xã cũng phấn khởi bừng bừng. Cán bộ từ  ban  chỉ  huy  đội  trở  lên  đều  phải  lo  toan  việc  tiếp  khách,  phải  sấp  ngửa  ngược  xuôi trong  những  dịp  mổ  hàng  chục  con  lợn,  vài  ba  con  bò,  hàng  năm  tạ  gà,  và  cá...  Cứ  là giậm rịch náo nhiệt, nô nức hàng tuần lễ. Hàng mấy trăm người phục dịch đều có tý chút cải thiện  hơn ở nhà quanh đi quẩn  lại chỉ  mấy củ khoai lang,  bát cơm bột ngô nguội. Thế là  vui.  Anh  chị  em  phục  vụ  vui,  vợ  chồng  con  cái  họ  ở  nhà  cũng  thấy  vui.  Cả  làng  cũng vui.  Dân  mình  chỉ  cốt  lấy  cái  vui  làm  chính.  Vui  lắm.  Nhưng  không  bao  giờ  bí  thư  đảng uỷ,  sờ  đến  một  điếu  thuốc  lá  của  công.  Anh  phải  tiếp  hàng  trăm,  hàng  nghìn  cán  bộ  của tất  cả  các  ngành  giới  từ  các  tỉnh  đến  trung  ương.  Cuộc  nào  anh  cũng  phải  đứng  ra  cười, bắt  tay  và  “vinh  dự  quá”.  Không  có  anh,  khách  coi  chuyến  đi  của  mình  là  “thất  bại”.  Xã thì  buồn  lặng  hẳn  đi.  Ai  cũng  thấy  vắng  bí  thư  thành  tích  xã  mình  “chìm”  hẳn.  Thành  ra, đoàn  khách  nào  muốn  chắc  chắn  gặp  được  bí  thư  đảng  ủy  phải  đăng  ký  trước.  Có  được thư  riêng  của  bí  thư,  chủ  tịch  tỉnh  càng  “chất  lượng”.  Dẫn  khách  đi  xăm  xăm  khắp  xã suốt  ngày.  Nói  xa  xả  suốt  ngày.  Đến  khi  khách  ăn  bữa  cơm  “rau  dưa”  anh  lại  lẻn  đi  đâu đó,  hút  điếu  thuốc  lào,  làm  vài  củ  khoai  lang,  nắm  ngô  rang  hoặc  củ  dong  riềng,  uống bát  nước  vối  rồi  lại  ra  cạnh  xe  cười,  nắm  tay  lại,  gật  gật  tiễn  khách.  Có  lần  anh  đã  phải gắt lên khi đảng ủy “rút kinh nghiệm”.

-  Tôi  đã  nói  bao  nhiêu  lần  rồi.  Các  anh  đừng  quan  tâm  đến  việc  tôi  có  ăn  hay  không  làm trọng.  Bằng  cách  nào  để  chúng  ta  đạt  được  kết  quả  cao  như  chúng  ta  mong  muốn  chứ không  phải  chuyện  miếng  ăn.  Các  anh  thử  nghĩ  xem  xem,  khi  tôi  không  ngồi  vào  với khách  trong  bất  kỳ  trường  hợp  nào  thì  chúng  ta  huy  động  sự  đóng  góp  của  dân  và  tranh thủ sự hỗ trợ của trên kết quả hơn, hay tôi sà vào với khách rượu chè say sưa có kết quả hơn?

Phải  nói,  dăm  bảy  năm  nay,  kể  từ  khi  vận  động  xây  dựng  hợp  tác  xã,  Hiếu  đã  đưa  Đại Thắng  trở  nên  những  xã  hàng  đầu  của  tỉnh,  trong  tất  cả  mọi  lĩnh  vực.  Dân  chúng  nai lưng  ra  làm,  của  đổ  ra  tiếp  khách  tặng  quà  cũng  lắm.  Nhưng  cũng  được  bao  nhiêu  là việc.  Đường  sá,  nhà  cửa,  vườn  tược,  chuồng  trại,  kho  tàng,  hội  trường,  trụ  sở,  trường học,  trạm  xá  xã  trông  cứ  khang  trang,  sạch,  đẹp  hẳn  lên.  Thanh  niên  đi  bộ  đội  nhiều, làng  cứ  quang  hẳn  ra.  Việc  lại  nhiều  lên.  Xong  tất.  Thế  mới  biết  cái  sức  của  bà  con  nông dân  mình  ghê  thật.  Căn  bản  anh  đứng  đầu  có  làm  cho  người  ta  moi  hết  sức  mình  ra  hay không? Phải nói anh Hiếu giỏi.

Hàng  trăm,  hàng  nghìn  đoán  đến  xã  này  đều  phải  nhận  ra  vai  trò  của  anh.  Vậy  mà  một thằng  nhà  báo  mất  dậy  nó  đã  dám  láo  xược  nói  anh  không  ra  gì.  Thằng  ấy  nó  về  đây  ba lần  không  viết  nổi  một  chữ  lên  mặt  báo.  Chính  nó  “đổi”  cái  tên  Lưu  Minh  Hiếu  của  anh thành  Lưu  Manh  Hiêu.  Hôm  ấy,  sau  khi họ  ăn  uống  tiệc  tùng,  anh  đến  định  “tán  dóc”  với đám  nhà  báo.  Vào  đến  cửa  đã  thấy  họ  buông  màn,  nằm  hóng  chuyện.  Thằng  nhà  báo kính  cẩn,  mặt  nghênh  nghênh  trông  rất  đáng  ghét.  Nó  ngồi  hút  thuốc  vặt  ở  ghế,  nó  chõ vào:

- Tay này có khả năng và mưu mẹo rất ghê đấy. Nhưng không Minh mà cũng chẳng Hiếu đâu  các  ông  ạ.  Rồi  các  ông  cứ  nghiệm  mà  xem.  Cái  mắt  và  cái  mồm  của  hắn  rất  chửi nhau. Cái mồm  là mồm thằng tán gái thành thần. Con kiến trong lỗ cũng phải chui ra với nó.  Còn  cái  mắt  lạnh  tanh,  bạc.  Kinh.  Cái  mắt  gian  ngoan  xảo  quyệt,  mưu  mẹo  và  tàn nhẫn  lắm.  Nhưng  tất  cả  những  cái ấy  lại được  giấu  kín  đi ở  những  cái nhìn  thường  xuyên khép  hờ,  kiểu  kín  kín  hở  hở,  rất  khó  có  ai  phát  hiện  ra  con  người  thật  của  hắn.  Đúng  ra tên của tay này phải là Lưu Manh Hiêu chứ không thể là Lưu Minh Hiếu được.

Hiếu  đã  định  cho  dân  quân  gô  cổ  thằng  nhà  báo  phản  động  lại.  Đây  không  chỉ  là  chuyện mê tín  gieo rắc tư  tưởng hoài nghi trong nhân dân mà  rõ ràng  là  âm mưu của địch nhằm phá  vỡ  những  cơ  sở  vững  chắc  của  hậu  phương  chúng  ta.  Nhưng  làm  thế  sẽ  ầm  lên. Những cái mồm của  bọn nhà văn,  nhà báo  nó mà “toe” lên thì có  giời bịt  lại.  Không được đăng  lên  báo,  nó  cũng  truyền  mồm  cho  nhau.  Bọn  này quan  hệ  nhiều,  lại nhớ  dai.  Trị  nó mà  để  nó  biết,  là  hạ  kế.  Tốt  nhất  là  coi  như  không  hề  nghe  thấy  gì.  Với  uy  tín  của  mình, chỉ cần cái thư gửi đến, chắc chắn thủ trưởng của nó sẽ phải đuổi nó, việc gì phải làm ầm ĩ lúc này.

Anh đã làm cái việc để tên nhà báo kia trở thành kẻ phá hoại phong trào “điển hình” phải ra  ngoài  biên  chế  một  cách  dễ  dàng.  Nhưng  với  anh,  mãi  mãi  sau  này  nó  cứ  ám  ảnh  cái tên của thằng nhà báo nó nói. Khi anh làm phó chủ tịch tỉnh và có những “quan hệ” bị vỡ lở  cùng  với  việc  vỡ  đê  Quân  Tải  do  anh  trực  tiếp  chỉ  huy,  mất  khoảng  hơn  một  tỷ  đồng, không  biết  từ  đâu  truyền  ra,  cái  tên  Lưu  Manh  Hiêu  của  anh  cả  tỉnh  biết.  Đây  là  chuyện sau  này.  Còn  hiện  giờ?  Ngay  sáng  ngày  hôm  sau  anh  vẫn  cho  tặng  đoàn  báo  chí  văn nghệ  gạo  nếp,  gà,  cam,  đỗ  xanh,  và  chè  thuốc.  Anh  cười  rất  vui  nắm  chặt  tay  thằng mang kính cận hẹn:

-  Khi nào  có  điều  kiện  anh  lại về  với tôi.  Anh  em  mình  có  dịp  hàn  huyên  với nhau.  Tôi  sẽ dẫn anh đi và kể cho anh nghe những điển hình ở đây, tha hồ anh viết. Hàng năm không hết chuyện.

Lại  rút  kinh  nghiệm.  Lần  này  họp  vào  buổi  tối.  Thành  phần  cũng  mở  rộng  đến  các  đội trưởng sản xuất và tổ trưởng các giới. Lại khen ngợi và khâm phục, lại biểu dương và học tập.  Cái  khó  của  việc  tiếp  các  đoàn  tham  quan  sau  này  là  làm  sao  nói  được  khác  với những đoàn trước. Có chữ nào hay ho, đắt giá nhất họ dùng hết cả rồi.

Nhưng  lời  lẽ  với  làng  này  quan  trọng  gì!  Căn  bản  người  nói  là  ai?  Kỳ  này  toàn  các  đoàn

“cốp”  nên  có  nhiều  báo  chí  đi  theo.  Các  đài  báo  lại  tha  hồ  mà  ca  ngợi,  tán  dương,  lại nghe không kịp, đọc không xuể cho mà xem.

Thành  ra,  người chủ  trì  rút  kinh  nghiệm  hôm  nay  chỉ nói vài câu  còn  chủ  yếu  để  cho gần trăm  đại biểu  xuýt  xoa  “bổ  sung”.  Ai cũng ki cóp,  nhặt  nhạnh  từng  lời,  từng  động  tác,  cử chỉ  của  khách  để  làm  “tài  liệu”  và  để  lại  xuýt  xoa  phổ  biến  cho  các  đội,  các  xóm  về  sự đánh  giá  thành  tích  của  xã  nhà  trong  đợt  này.  Hết  phần  một,  rút  kinh  nghiệm.  Phần  hai, bổ  bưởi.  Những  cờ,  huy  hiệu,  tặng  phẩm  và  “sổ  vàng”  để  ở  nhà  truyền  thống  như  mọi khi.  Còn  50  quả  bưởi  Đoan  Hùng  phải bổ  ra  chia  cho  510  gia  đình  quân  nhân.  Những  gia đình  có  từ  ba  con  trở  lên  và  gia  đình  liệt  sĩ  do  bí  thư  và  chủ  tịch  trực  tiếp  đưa  đến.  Còn tất  cả  các  cán  bộ  trong  toàn  xã  phải  chia  nhau  đến  từng  nhà.  Tuy  mỗi  gia  đình  chỉ  được

một múi bưởi nhưng tất cả mọi công sức và những phấn khởi tự  hào ở trong ấy. Vậy nên tất cả được phổ biến cách làm như sau:

Người  đưa  bưởi  phải  cầm  cả  hai  tay  nói:  “Hôm  nay  chúng  tôi  (hoặc  chúng  em,  hoặc chúng con, hoặc chúng cháu) được đảng uỷ, ủy ban ủy nhiệm đến báo cáo với ông (hoặc cụ,  hoặc  bà,  hoặc  chị,  hoặc  cô)  là:  Nhờ  có  gia  đình  ta  hết  lòng  động  viên  anh  (gì  đấy) đánh  giặc  rất  là  giỏi  ở  chiến  trường  nên  cả  trung  ương  và  các  tỉnh  đều  biết  đến  gia  đình ta.  Đây  là  chút  kỷ  niệm  rất  là  nhỏ  của  trung  ương  và  tỉnh  ủy  tỉnh  bạn  giao  cho  đảng  ủy và ủy ban là phải mang đến tận tay mỗi gia đình có công góp lớn cho cách mạng”.

Gia  đình  nào  cũng  run  run  cảm  động,  cũng  giàn  giụa  nước  mắt  và  chia  nhau  cả  nhà  ăn múi  bưởi  xong,  những  ngày  sau  lại  nuôi  lợn,  nuôi  gà,  lại  nộp  đỗ,  nộp  lạc  “buộc  bụng  đãi khách”  mà  vẫn  cứ  phấn  khởi  tự  hào,  lại  sẵn  sàng  cho  con  đi  ra  mặt  trận,  lại  sẵn  sàng gánh  chuối,  gánh  khoai,  gánh  lạc,  gánh  đỗ  đi  tặng  bộ  đội  cao  xạ,  bộ  đội  hành  quân  trú tạm  ở  xã  bên.  Vậy  mà  người  nào  cũng  cứ  thấy  nhẹ  nhàng  lâng  lâng.  Vui.  Căn  bản  là  vui quá.  Cái  niềm  vui  của  Hiếu  đã  hút  được  từ  tấm  lòng  chân  thành,  từ  tình  yêu  làng,  yêu nước  nồng  nàn  vốn  có  của  người  dân  để  bầy  ra  các  trò  cho  mọi  người  được  vui  vầy  theo ý  của  mình.  Sáu  gia  đình  có  3  con  đi bộ  đội và  9  bố  mẹ  liệt  sĩ nhưng  chủ  tịch  lại nhặt  16 múi  bưởi.  Hai  người  đi  hết  một  lượt  15  nhà  và  gần  12  giờ  đêm.  Còn  lại  một  múi  chủ  tịch rụt rè nói với Hiếu:

- Anh để tôi đem lại biếu bà cụ.

Hiếu  gạt  phắt  đi.  Nói  thế  nào  cũng  không  được.  Cuối  cùng  nó  là  múi  bưởi  “thừa”,  anh cầm về cho con cháu “Hiếu mới chịu nhận”.

Thấy  anh  đến,  thằng  Sau  cuống  quýt  gọi  mẹ.  Cả  mấy  tháng  giời  nay  anh  không  đến nhưng  ngày  nào  anh  đi  đâu,  làm  gì,  con  Huyền  nó  vẫn  nói.  Thằng  Sau  nghĩ:  anh  ấy  bận quá.  Cũng  có  thể  anh  ấy  giận  mẹ  về  tội  anh  Mai  chạy  theo  giặc.  Mẹ  nghĩ:  Nó  sợ  liên quan, người ta sẽ làm  mất uy tín của nó. Thôi, đằng nào mẹ cũng chịu mang tiếng rồi để nó tránh đi,  nó còn phải  làm việc.  Nghĩ vậy, bàn  vẫn thấy tủi thân. Cũng dứt ruột  để con ra  đi  vào  nơi  hòn  tên  mũi  đạn  như  mọi  người.  Đến  khi  mọi  người  có  “tiêu  chuẩn,  chính sách”  ưu  tiên,  bà  lại  trở  thành  con  mẹ  thằng  phản  bội  tổ  quốc.  Mọi  người  có  bao  nhiêu người hỏi han chăm  lo, dù chỉ là một lời hỏi thăm, bà lại là kẻ người ta phải quên đi, phải chừa ra. Hàng trăm đoàn tham quan đến xã xem xét từng gia đình bộ đội được đối đãi ra sao, có gì khó khăn, có gì còn thiếu hụt? Ai ai cũng được an ủi, khích lệ. Còn bà thì người ta  phải đem  “giấu”  đi  và  lại như  một  con  hủi phải chạy  trốn  khỏi  khách  thập  phương  biết mặt,  biết  trong  xã  này  có  một  mẹ  thằng  phản  quốc.  Thấy  con  đến  bà  vừa  mừng,  lại  vừa giận.  Tủi  thân  quá,  mong  mỏi  con  quá  mà  giận  chứ  nó  có  tội  tình  gì.  Rồi  bà  lại  thấy  sợ nữa. Không biết nó đến có chuyện vui hay lại để trút lên đầu bà những chuyện buồn bực.

Hay đoàn kiểm tra của trên về có sự cự  nự trách cứ gì nó về tội thằng Mai? Vì không biết đầu đuôi thế nào nên từ dưới bếp bà uể oải đi lên, không ra vồ vập cũng không phải lạnh lùng. Hiếu chưa nhìn thấy bà, hỏi em:

- Mẹ đâu. Đi ngủ rồi à?

- Tôi đây. Có việc gì, anh phải sang muộn thế?

-  Có  đoàn  tham  quan  người  ta  tặng  ít  bưởi  cho  các  gia  đình  quân  nhân.  Mỗi  nhà  có  một múi, nhiều nhặn gì. Sau cầm đưa cho mẹ này.

- Gia đình này làm gì có tiêu chuẩn.

- Nó làm nó chịu. Mẹ đẻ ra nó, cho nó đi bộ đội thì mẹ là gia đình bộ đội.

- Tôi khốn khổ khốn nạn vì chót đẻ ra nó!

- Nó đi rồi, mẹ có xui nó đâu mà sợ.

- Sao bây giờ anh mới nói với mẹ anh thế?

-  Thì  cái  gì  nó  cũng  phải  lựa  xem  lúc  nào.  Mẹ  tưởng  bây  giờ  người  ta  đã  để  yên  cho  mẹ chuyện  ấy  à!  Nhưng  thôi.  Để  mọi  việc  tôi  sẽ  phải  lo.  Bây  giờ  tôi  muốn  cho  thằng  Sau  đi bộ đội. Mẹ thấy thế nào?

- Thằng anh thế, ai người ta dám để thằng em đi?

- Thằng Sau thích đi, tôi sẽ xin. Sau:

- Được đi thì em thích quá. Anh xin cho em đi đi anh.

- Định đi phải không vướng mắc gì cả.

- Chỉ lo mẹ ở nhà.

- Dễ thường ở nhà người ta chết cả đấy. Định đi thì phải xác định quyết tâm lập công.

- Em sẽ rửa nhục cho mẹ, để mẹ cũng phải như những người khác.

-  Xác  định  thế  cũng  tốt.  Lúc  hành  động  mới  quan  trọng.  Phải  chấp  hành  mọi  kỷ  luật mệnh  lệnh  cho  thật  nghiêm.  Lúc  đánh  nhau  phải  nghĩ chết  thì thôi,  đừng  làm  thằng  hèn. Nhục lắm.

- Anh cứ yên tâm. Không bao giờ em để cho mẹ nhục nhã nữa đâu.

- Tao cũng nghĩ thế, nhưng đêm nay cứ phải suy xét cho kỹ đi. Sáng mai trả lời tao.

Sau  đi  bộ  đội  được  bẩy  tháng.  Anh  đã  chiến  đấu  trận  đầu  tiên  với  máy  bay  giặc  Mỹ  tại trận địa của đại đội 4, tiểu đoàn I, sư đoàn 736. Đây là sư đoàn cao xạ đúng như các anh ở tỉnh đội đã hứa với Hiếu sẽ “Gửi thằng Sau vào đơn vị chiến đấu ở ngoài Bắc”. Có nghĩa là  nó  có  thể  lập  công  mà  không  sợ  đi  theo  giặc  như  thằng  anh.  Cái  giấy  khen  sau  trận chiến đấu đầu tiên như là một liều thuốc “cải tử hoàn sinh” làm cho bà Đất lại ngẩng mặt lên  được.  Lại  có  thể  sớm  khuya  chia  sẻ  niềm  vui,  nỗi  buồn  qua  miếng  vỏ  quạch,  miếng trầu  cùng  chị  em,  bà  con  xóm  giềng.  Lại  có  thể  được  họp  hành,  ngoài  công  việc  thủ  kho phân,  bà  được  vào  chân  “hội  mẹ  chiến  sĩ”  tham  gia  phục  vụ  bộ  đội,  phục  vụ  chiến  đấu. Những  cuộc  chiến  đấu  chỉ  như  gió  ào  qua.  Đấy  là  những  đoàn  quân  đêm  đêm  đi  như nước  chảy  qua  làng.  Những  đêm  máy  bay  giặc  Mỹ,  đi  gây  tội  ác  những  đâu,  rền  rĩ  suốt ngày  đêm  trên  đầu.  Những  trai  gái  trong  làng  ào  ào  xung  phong  ra  mặt  trận.  Chưa  có bom rơi đạn nổ,  chưa trông thấy  đầu  rơi,  máu chảy của những  chiến sĩ anh  dũng  hy  sinh nhưng  làng  vẫn  phải  sẵn  sàng.  Tiễn  người  ra  đi  rồi,  người  ở  lại  tập  luyện  trong  các  đội dân  quân,  những  đơn  vị  “bộ  đội  làng”  hành  quân  rèn  đúc  ý  chí,  những  tiểu  đội  tập  trung đi  lên  huyện  đón  lõng  bắn  máy  bay  tầm  thấp.  Rầm  rập đêm  đêm  là  những  “chiến  sĩ”  của làng  đeo  gạch,  đeo  đất  đi  rèn  luyện  “vai  trăm  cân,  chân  ngàn  dặm”  vượt  Trường  Sơn”; sẵn  sàng  lên  đường  bất  cứ  lúc  nào  để  thực  hiện  cho  kỳ  được  quyết  tâm  của  toàn  dân đồng  bằng  sông  Hồng  “Thóc  không  thiếu  một  cân,  quân  không  thiếu  một  người”  cho miền  Nam  thắng  lớn.  Thao  thức  đêm  đêm  là  những  người  mẹ,  người  vợ  ngồi  bên  nồi nước  chè  xanh,  những  rổ  khoai  luộc  và  những  chiếc  điếu  cày  dựa  vào  gốc  tre  cho  những đoàn  quân  qua  làng  không  bao  giờ  báo  trước.  Chao  ôi,  là  truyền  thống  yêu  nước  đánh giặc  mỗi  xóm,  mỗi  xã,  mỗi  thôn  kiên  trì  bám  lấy  cơ  sở,  kiên  trì  xây  dựng  mỗi  xóm  thôn, làng  xã  thành  pháo  đài  chiến  đấu  “bất  khả  xâm  phạm”.  Họ  đã  hiểu  được  cái  “huyết thống”  của  đồng  bằng,  cái  ý  chí  quật  cường  của  một  dân  tộc  nhỏ  bé  khiêm  nhường  này “không thèm nhìn ngang” với bất cứ nơi nào.

Sau  ba  tháng  đi  “tập  huấn”  ở  quân  khu  Hiếu  trở  về  vừa  là  người  tổ  chức,  vừa  là  đội  viên của  đội  cơ  động  bắn  máy  bay  tầm  thấp,  đội  viên  của  trung  đội  “bộ  đội  làng”,  đeo  gạch đeo  đất  hành  quân  “vượt  Trường  Sơn”.  Anh  là  một  bí  thư  đảng  ủy  kiêm  chính  trị  viên  xã đội  thực  sự  là  linh  hồn  của  Đại  Thắng  chịu  đi  “hút”  lấy  trí  khôn  của  mọi  nơi  về  cho  làng mình.  Mỗi  lần  đi  dự  đại  hội  thi  đua,  đi  báo  cáo  điển  hình  trên  tỉnh,  trên  quân  khu  và  các tỉnh  khác  về,  từng  ấm  chè,  điều  thuốc,  cân  đường,  hộp  sữa  được  tặng,  được  cho,  anh đều  cho  mời  tất  cả  những  ông  bố  bà  mẹ  và  vợ  bộ  đội  tập  trung  ở  hội  trường  cạnh  đầm Cuội  để  ông  già  thì  hút  thuốc,  bà  già  thì  ăn  trầu  còn  các  chị  “cầm  hộ”  kẹo  bánh  về  chia cho  các  cháu,  Ai  có  phần  nấy.  Vì  “đây  là  công  lao  của  bà  con  ta,  tôi  chỉ  là  người  đi  báo cáo  lại  với  cấp  trên,  với  bà  con  nơi  khác  để  các  nơi  biết  được  các  gia  đình  ta  đã  có  tinh thần,  có  tấm  lòng  cao  cả  với  nước,  với  dân  như  thế  nào.  Rồi  tôi  lại  chuyển  lại  lời  khen của  cấp  trên  về  sự  khâm  phục  của  bà  con  nơi  khác  về  với  bà  con  mình.  Nếu  không  có công  lao  của  bà  con,  tôi  làm  gì  có  cái  vinh  dự  như  thế  này.  Bây  giờ  cả  nước  biết  đến  Đại Thắng.  Từ  trong  chiến  trường  cũng biết  hết  bà  con  ta ai đóng  góp  công sức như  thế nào. Bà  con  ta  nghe  đài,  người  ta  nói  rồi  đấy.  Không  có  các  cụ,  các  ông  bà,  các  chị  ngồi  đây làm sao cái làng “sống ngâm da, chết ngâm xương” lại ghê gớm đến thế. “Thôi thì...”.

Lại  chỉ  cần  có  thể,  là  từ  bà  già  rụng  hết  cả  hai  hàm  răng  đến  thằng  bé  thò  lò  mũi  đều hăng  hái  đêm  ngày  đi  đào  hào  giao  thông,  đắp  ụ  bắn  máy  bay,  gác  đêm,  báo  động  có máy bay địch... Không còn biết mệt mỏi, vất vả là gì.

Bà  mẹ  của  anh,  bà  Đất  lại  được  khấp  khởi  cuốn  vào  những  bộn  bề  với  cái  kho  phân  của mình,  với  những  thùng  nước  muối  để  anh  “bộ  đội  làng”  đi  tập  về  ngâm  chân,  và  với  cái chức  tổ  trưởng  “hội  mẹ”;  lại  được  đi  chợ  mua  mắm  muối,  rau  cỏ  cho  các  vợ  bộ  đội,  được tắm  rửa,  giặt  giũ  cho  các  cháu  bé  của  các  gia  đình  neo  đơn.  Lại  được  chầm  vập,  mắng mỏ  và  rì  rầm  to  nhỏ  với  con  cháu  gái  “xấu  xí”  của  bà.  Từ  khi  chú  Sau  đi  bộ  đội,  bố  Hiếu cho  Huyền  vào  ở  với  bà,  cho  “vui  cửa  vui  nhà”.  Cũng  từ  ngày  ấy,  đi  đâu  thì  thôi,  về  nhà anh  Hiếu  lại  ngủ  trong  này  với  hai  bà  cháu,  ít  khi  về  nhà.  “Công  việc  tối  tăm  mặt  mũi, còn  hở  ra  lúc  nào,  mà  nghĩ  đến  vợ  đến  con”.  Gọi  là  ở  đây  cũng  chỉ  nửa  đêm  gà  gáy  anh ấy mới về đặt mình  chưa ấm chỗ đã  lại đi,  có khi nào có thì giờ  để anh ấy hỏi han gì  đến bà  cháu.  Công  việc  của  làng  xã  vẫn  nhịp  nhàng  tiến  tới,  trông  anh  ấy  lại  sầu  muộn,  khổ sở.  Hay  lại  có  chuyện  gì  ở  chỗ  thằng  Sau  mà  anh  không  tiện  nói  với  mẹ?  Mấy  tháng  nay nó lại không gửi cho mẹ chữ nào! Anh Hiếu bảo “nó bận” cơ động “chiến đấu, làm sao nó biên  thư  luôn  được”.  Liệu  có  phải  như  thế  không?  Nhỡ  có  mệnh  hệ  nào,  bà  chỉ  còn  nước đào  lỗ  mà  chui  xuống!  Thằng  anh  đã  dại dột  sa  vào  vòng  tội  lỗi  xấu  xa.  Bây  giờ  đến  lượt thằng  em?  Lậy  trời,  lậy  phật  phù  hộ  độ  trì  cho  con để con cứ hăng hái mà xông pha đừng bao giờ nghĩ chuyện quay lui mà khổ mẹ, khổ anh con ơi.

Nhưng  nỗi buồn  của anh  Hiếu,  không  những  bà  không  thể  hiểu  mà,  ngay  chính  bản  thân anh  ấy  cũng  không  thể  hiểu  hết  cái  sức  mạnh  có  thể  giúp  anh  thực  hiện  “quyết  liệt”  câu nói  như  một  lời  nguyền  khi  nghe  chị  hát  ở  sân  miếu  trước  đêm  xử  bắn  chú  Kiêm  “Nếu còn ở với anh, nhất định có nhiều dịp “sướng... ương vui” đấy em ạ”.

Cái  “dịp”  ấy  nó  không  thể  xảy  ra  khi  bộ  ngực  chị  còn  ngồn  ngộn  và  cái  cơ  thể  tròn  lẳn chắc  nịch  của  “gái  một  con”  ở  một  cô  gái  xinh  tươi,  đẹp  nhất  xã  này.  Lúc  ấy  anh  càng

“căm  thù”  lại  càng  thấy  khát,  càng  sợ  như  con  mèo  sợ  mất  miếng  mỡ  ở  miệng  mình  nên càng  cố  giành  giật  lấy  nó  ra  khỏi  vòng  tay  kẻ  khác.  Cố  chiếm  đoạt  lấy  nó  và  ra  sức  tàn phá  nó.  Nó  giống  như  chuyện  của  bố  ông  Thống  Bứt  rụng  hết  hai  hàm  răng,  “họp  họ”  ở nhà  mình,  chúng  nó  mua  toàn  xương.  Lão  không  nhai,  không  gặm  được  thì  lão  mút  cái nước rồi vứt xương cho chó nhà mình, nó cũng đỡ tiếc của. Những cô gái xinh đẹp san sẻ tình  cảm  cho  kẻ  khác  làm  giá  trị  của  họ  tăng  lên  hàng  chục  lần,  nhưng  họ  cũng  phải  trả cái  giá  cho  thằng  chồng  nó  tàn  phá  mình,  hoặc  tinh  thần  hoặc  thể  xác,  gấp  hàng  trăm lần.  Cái  giờ  phút  chờ  đợi  trả  thù  ấy  đã  đến  với  cô  gái  làng  Cuội  rồi.  ấy  là  khi  cái  tuổi  30

“đã toan về già” như ngồi chồm hỗm trên khuôn mặt võ vời, hai gò má nhô lên, vòm mắt đã  rão  thành  một  quầng  tối,  cái  mồm  cũng  đã  rộng  ra,  cái  môi  không  ròn,  hai  hàm  răng đã  khô,  cái  ngực  cũng  xẹp  xuống  và  bước  đi  không  gọn  gàng  xăm  xắn,  bàn  chân,  bàn tay  đen  đúa  nứt  nẻ,  chai  sần.  Bình  thường  không  có  chuyện  gì  xảy  ra  thì  với  một  “cô Xuyến hôm nay đã muốn đổi cả cái xe đạp  Thống Nhất, cái đài Siêng Mao cho một thằng nào  đó  để  nó lại “cho  em  chết đi”,  huống  hồ  ở một  con  người đầy  năng  lực  như  anh Hiếu lúc  nào  cũng  tâm  niệm  phải  rửa  một  mối  hận.  Thằng  Sau  đi  bộ  đội  hơn  hai  năm  nay  đã làm  cho  cả  mẹ  và  anh  yên  bề  “ảnh  hưởng”  của  thằng  Mai.  Cái  tuổi  35  tràn  đầy  sức  lực của  anh  cũng  không  cần  đến  quan  hệ  vợ  chồng  với  Xuyến.  Quyết  tâm  bỏ  cô  ngày  càng tăng  lên  dữ  dội.  Nhưng  anh  phải  ghìm  nén  lại.  Đến  lúc  này  đã  là  lúc  có  thể  chín  muồi. Anh hỏi mẹ:

- Bà thấy cô Xuyến độ này thế nào?

- Từ ngày em Sau đi, mẹ nó cũng chạy đi chạy lại luôn. Mẹ con vẫn vui vẻ lắm. Nói xong thấy con lặng đi. Bà hoảng.

-  Có  chuyện  gì  mẹ  không  biết,  anh  cứ  bảo  mẹ.  Có  bao  giờ  mẹ  làm  điều  gì  trái  ý  con  mà ngại.

Phải một lúc anh mới lại hỏi, giọng có vẻ bực.

- Sao mẹ chóng quên thế?

- Thế chuyện gì mẹ có nhớ đâu.

- Mẹ quên cả kẻ giết chồng mẹ rồi chứ gì?

-  Thì  từ  ngày  sửa  sai  bảo  thôi,  chín  bỏ  làm  mười,  giữ  lấy  tình  mẹ  con  thì  mẹ  phải  giữ. Những như mẹ, sống để bụng chết mang đi.

- Bây giờ mẹ lại không còn để bụng mang đi nữa?

-  Cốt  là  ở  cái  thằng  đội  Lăng.  Không  đời  nào  mẹ  có  thể  quên  cái  thằng  sát  nhân  ấy.  Còn con mẹ Xuyến xem ra cũng là nhẹ dạ. “Theo đóm ăn tàn”.

-  Mẹ  nói  thế  có  khác  gì  nhổ  vào  mặt  tôi.  Tôi  là  thằng  lừa  lọc  ăn  gian  nói  dối.  Đi  kêu  gọi mọi  người  đoàn  kết,  bỏ  qua  mọi  chuyện  nhưng  mình  lại  vẫn  nhỏ  nhen  ti  tiện  thù  oán  với con vợ mình.

-  Thì mẹ  cũng  nghe  anh  mà  đánh  chữ  đại xá  cho  nó.  Rồi còn  cháu  Huyền  nó  đây,  bỏ  con bỏ cháu mình thế nào được.

-  Phải  biết  đại  lượng  tha  thứ  để  toàn  dân  tập  trung  lại  mà  nghe  theo  mình.  Mẹ  thấy những  thằng  như  thằng  Thó,  con  mụ  Xòi  và  bao  nhiêu  người  khác  tôi  có  thèm  phân  biệt đối xử với họ?

-  Ôi  dào,  những  ngày  anh  đi  học  thuế  trên  tỉnh  không  biết  chứ,  thằng  Thó  nó  sỉ  nhục  tôi hơn con chó.

-  Như  thế  nào  cũng  coi chúng  là  bọn  ngụ  si,  dốt  nát.  Thời nào  cũng  chỉ  là  thằng  dân  đen hong  hóng  ngửa  mặt lên  như  con  chó đói chờ  được  miếng  xương  là  ngoáy  tít  cái đuôi  lên mừng,  xun  xoe.  Chỉ  cần  một  cái  lừ  mắt,  một  cái  phảy  tay  hoặc  một  tiếng  “xùy”  của  chủ là  chạy  tung  hoăng  đi  khắp  nơi  cắn  tứ  tung,  kể  cả  cắn  vào  bố  mẹ  mình  cũng  làm  để  vừa ý  chủ.  Những  thằng  cốt  cán  ngày  ấy  chỉ  cần  một  củ  khoai  sống,  một  lẻ  ngô  rang  là nhắng nhít cả lên, vênh mặt ra oai quát nạt hành hạ làm khổ nhục người khác. Kể cả anh em ruột thịt. Hoặc chỉ cần khen một câu, cho nó được là người tin cậy hơn kẻ khác là sẵn sàng  rình  rập  mò  mẫm  đêm  hôm,  thì  thào  trợn  trạo  như  việc  chết  người  đến  nơi.  Mẹ  có biết  từ  ngày  tôi  làm  việc,  tôi  đã  sử  dụng  bọn  cốt  cán,  sâu  chuỗi  ngày  trước  thế  nào không?  Tất  cả  chúng  nó  đều  thích  hung  hăng  chờ  đợi  được  sai  bảo,  được  hầu  hạ,  tôi  chỉ cần  cho  nó  làm  cái  chân  dao  thớt,  gọi  là  phụ  trách  hậu  cần,  hầu  hạ  nấu  nướng,  gánh nước  cho  khách  rửa  chân  là  đã  mừng  rối  rít,  vâng  dạ  râm  ran,  đêm  hôm  mưa  gió  chầu chực  được  sai  bảo.  Những  thằng  này  là  loại  người  dễ  sai  bảo  nhất.  Từ  ngày  làm  việc  tôi lại thấy yêu những thằng như  thế. Cứ những thằng dốt đặc cán mai, bảo gì nghe nấy, tôi rất  thích.  Còn  bọn  có  chút  học  hành  chữ  nghĩa  thì chỉ  thích  tranh  luận  và  góp  ý,  trừ  mấy thằng nó chịu nghe mình, chưa nói nó đã hiểu ý còn toàn là bọn vô tích sự, chỉ chờ hở ra cái là phê bình góp ý. Không cảnh giác với nó rách việc ngay.

Tôi  nói  tất  cả  những  chuyện  như  thế  để  mẹ  biết  là  những  thằng  như  thằng  Thó,  anh  em nhà Mống, Mếnh không nguy hiểm gì cả, chẳng qua là nó ngu, mình bỏ qua cho nó thì nó chịu  ơn  mình.  Còn  con  Xuyến  là  con  xảo  quyệt  không thể  nào  tưởng  tượng  được.  Nó vừa ăn  nằm  với  thằng  Lăng  xong  lúc  tôi  về  nó  lại  ôm  lấy  cổ  tôi  nũng  nịu:  “Sao  lâu  thế.  Có nhớ  em  không,  hay  lại  có  cô  nào  trên  tỉnh  quên  em  rồi”.  Nói  thật  với  mẹ,  ngày  sửa  sai không  vì  tập  trung  để  minh  oan  cho  chú  thì  tôi  chỉ  muốn  chém  cho  con  Xuyến  một  nhát rồi mình ra sao thì ra.

- Tội là tội ở cái thằng đội Lăng. Còn nó, mẹ cũng nghĩ ngày ấy nó còn trẻ người non dạ. Bỗng Hiếu quát làm bà giật bắn.

- Tôi biết mẹ vẫn thương nó hơn thương tôi. Thế mà lúc nào cũng thơn thớt “mẹ vì con vì cái”.

Ngồi nhìn theo con đi ra cửa, mồm bà há ra như định nói: “Thôi mẹ xin anh. Nên như thế nào  thì  bảo  mẹ  vậy”  nhưng  bà  vẫn  lặng  câm,  để  mặc  cho  nước  mắt  chảy  vào  miệng.  Bà ngồi  cứng  đờ  như  kẻ  phạm  tội  trong  vành  móng  ngựa  đã  biết  bản  án  của  mình  rất  nặng nề mà không biết khi nào quan tòa mới trở lại để đọc lời tuyên án cuối cùng.

Con Huyền đi học về. Nhìn bà, con cháu gái ranh mãnh của bà nó biết chuyện gì xảy ra:

- Có phải bố cháu vừa xỉ vả bà không?

- Bà cấm không được nói thế cháu ơi.

- Bố cháu muốn bà đứng ra “bỏ” mẹ cháu chứ gì?

- Ơ kìa con bé này!

-  Bố  mẹ  cháu  phức  tạp  lắm.  Chả  ai  thèm  nói  gì  với  ai.  Theo  cháu,  cứ  bỏ  nhau  quách  đi. Cháu theo ai theo một người cho đỡ mệt cái thân.

-  Huyền!  Bà  cấm!  -  Bà  quát  nó  rồi  lật  vạt  áo  lên  bưng  lấy  mặt.  Nó  xà  vào  ôm  lấy  bà.  Bà vội  vàng  buông  vạt  áo  ra,  vuốt  tóc  cho  cháu.  Rồi  cả  hai  bà  cháu  không  ai  biết  cháu  phải dỗ bà hay bà phải dỗ cháu. Không thể biết hai bà cháu bây giờ phải nghe ai, phải làm gì, phải  nói  năng  như  thế  nào  về  bố  mẹ  nó.  Cả  hai  cùng  không  hiểu  vì  sao  từ  ba  bốn  năm nay bố mẹ nó không hề đi lại “tình cảm” với nhau mà vẫn như là “trời yên, biển lặng”!

Con  đường  Hiếu  vẫn  đi  từ  nhà  đến  huyện  dài  12  ki  lô  mét.  ở  đoạn  giữa  có  một  cây  đa  ở cạnh đường thuộc địa phận ấp Phù Hoa nên gọi nó là cây đa Phù Hoa. Từ cây đa Phù Hoa đến ấp dài hơn một ki lô mét. Có một ngôi nhà mới xuất hiện vài ba năm nay đã um tùm cây  và  sạch  mát.  Từ  ngôi nhà  lên  đường  phải qua  một chiếc  cầu  gỗ  gồm  ba  cây  tre đóng then giằng vào nhau dài ba mét bẩy, bắc qua con mương rộng gần ba mét. Cái quán nhỏ lợp tranh lưng tựa vào gốc đa, quay mặt ra đường. Ba đoạn tre bương đóng trên cọc ở ba mặt  làm  ghế.  Quán  khiêm  tốn  với  với  mấy  chục  bìa  đậu,  một  lọ  kẹo  bột  lẫn  cả  kẹo  dồi nhô  lên  trước  lọ  kẹo  vừng.  Lọ  lạc  rang  có  cái  chén  hạt  mít  ở  trong,  cũng  với  lọ  đường trắng  đậy  bằng  cái  đĩa  xếp  những  quả  chanh  thành  ngọn  để  sóng  đôi  với  nhau,  hơi  lui xuống, so với kẹo dồi. Trước mặt hàng lọ đứng, là cái hộp vuông, mặt kính đựng thuốc lá Trường Sơn, Tam Đảo Đ’rao và Điên Biên.  Hai túi ni lon treo lủng liểng từ  mái xuống  đầu chõng,  đựng  thuốc  lào  và  chè  thái.  So  với  cái  chõng  nước  lỏng  chỏng  chén  bát  chè  xanh và cặn chè mạn, những cái lọ thủy tinh ngắn ngủn đựng kẹo bánh, mặt chõng ướt nhoèn nhoẹt  lởm  chởm  cặn  thuốc,  bã  chè,  bên  cạnh  những  chiếc  bánh  chưng,  bánh  lá  lạnh  teo, đây  là  chõng  hàng  “hiện  đại”  nhất  huyện  lúc  bấy  giờ.  Chủ  quán  là  chị  Nho,  mũi  dọc  dừa, răng  khểnh,  mắt  sóng  sánh  và  da  trắng  như  trứng  gà  bóc.  Chị  là  người  làng  Bái  Trung, nhưng  ông  bà  ngoại  ở  Hà  Nội nên  chị ăn  học  ở  trên  ấy.  Lấy  chồng  và  đẻ  con  cũng  ở  trên ấy.  Chồng  chị  là  sinh  viên  đại  học  sư  phạm.  Lẽ  tất  nhiên,  khi  ra  trường  anh  được  phân công  ngay  lên  Tây  Bắc.  Năm  1962  anh  xung  phong  vào  dậy  học  trong  bộ  đội  rồi  xung phong  đi  “B”.  Chị  có  hai  đứa  con  đều  là  gái.  Đứa  lớn  15  tuổi,  có  năng  khiếu  “chạy”  nên đã vào học ở trường thể dục thể thao ở Từ Sơn. Đứa bé 12 tuổi theo mẹ sơ tán về ông bà ngoại  ở  Bái  Trung  từ  giữa  năm  1965.  Chị  và  mẹ  đẻ  ra  ngoài  ấp.  Cháu  ở  trong  làng  với ông, tiện việc học hành.

Từ  ngày  có  quán  chị  Nho,  khách  qua  đường  năng  dừng  lại  nghỉ  dưới  gốc  đa  hơn.  Quán của  chị  lúc  nào  cũng  chật  ních  tiếng  cười  nói.  Chủ  yếu  là  người  đi  chợ,  cánh  học  sinh,  bộ đội  tên  lửa  và  đám  công  nhân  địa  chất.  Các  cán  bộ  xã,  huyện  qua  đây  ghé  vào  uống  bát nước  chè  xanh,  hút  điếu  thuốc  lào  rồi  lặng  lẽ  đứng  lên,  quên  cả  chào  chị  chủ.  Ngày  ấy buôn  bán  là  thành  phần  phức  tạp,  dù  chồng  chị  là  bộ  đội  nhưng  chị  xúc  phạm  đến  danh dự  của  một  gia  đình  quân  nhân,  không  nên  tỏ  thái  độ  đồng  tình.  Vả  lại,  người  đẹp  bao giờ  cũng  là  bạn  đồng  hành,  không  thể  tách  rời  với  mọi  sự  lăng  nhăng,  bừa  bãi.  Mà  tách rời  sao  được  khi  tất  cả  mọi  thằng  đàn  ông  vừa  thèm  người  ta,  vừa  chửi  bố  người  ta.  Thế là có dư  luận. Là thành kẻ xấu. Các anh cứ lăn xả vào kẻ xấu mà tán tỉnh, mà nhìn trộm, mà  ước  muốn  mê  muội  để  rồi  lại  không  ngớt  lời  chê  trách  lên  án  con  mẹ  rẻ  tiền,  kệch cỡm  (trừ  những  cái  nhìn,  cái  nhếch  môi  cười  với  mình).  Quán  chị  Nho  chỉ  mở  ban  ngày. Người  ta  bảo  chỗ  gốc  cây  đa  rất  nhiều  ma  ám,  nó  lại  là  nơi  tụ  tập  của  bọn  “ăn  sương”. Chị Nho biết hết mọi chuyện “ngày xưa” ấy. Chị thích. Không biết vì chuyện ma quỷ ngày xưa  làm  dân  chúng  quanh  vùng  sợ  hay  biết  chắc  những  năm  tháng  đánh  giặc,  trộm  cắp biến đâu hết mà mẹ con chị ra ở giữa cánh đồng trống trải!

Vào  một  buổi  chiều  vắng  vẻ  như  bao  buổi  chiều  vắng  vẻ  Hiếu  đã  đạp  xe  qua  đây.  Bao nhiêu  lần  qua  đây  anh  rất  muốn  ngồi  lại  uống  chén  nước,  hút  điếu  thuốc  và  cũng  như bao  nhiêu  người  khách  ngồi  lại  cốt  để  nhìn  người  chủ  quán  lúc  nào  cũng  ban  phát  cho khách những cái nhìn  dịu dàng như  là  bạn,  là người quen biết từ  lâu. Nhưng anh cũng  lại giống  tất  cả  cán  bộ  các  xã  trong  huyện,  đến  trước  cây  đa,  nhìn  thẳng,  đạp  mải  miết  như đang  có  công  việc  gấp  gáp.  Chiều  nay  anh  vừa  liếc  nhìn  người  chủ  quán  thì  bị  “bắt  quả tang”, chị tươi cười nói:

- Mời bác Hiếu xơi nước đã. Hiếu xuống xe.

- Sao chị lại biết tên tôi.

-  Tên  bác  cả  nước  người  ta  còn  biết.  Chúng  em  ở  xã  bên  cạnh,  bác  lại  không  cho  chúng em được vinh dự biết tên bác ư?

Anh đỏ mặt lên vì cái tiếng “ư” sao lại ngọt, nhẹ và sự ngưỡng mộ của chị đối với anh. Chị pha ấm chè mới và bóc bao Điện Biên giấy bạc mời anh. Anh bảo:

- Tôi cũng biết tên chị từ khi mới dọn quán đấy.

Lại  đến  lượt  chị  hơi  bẽn  lẽn.  Đúng  là  giữa  anh  và  chị  chủ  quán  chưa  biết  ai  nổi  tiếng  hơn ai. Dù được đi đây đi đó nhưng lần nào lên  đến ga Hàng Cỏ trông thấy con “phe” đã thấy đẹp hơn vợ mình,  huống hồ  lại gặp Nho, con người có cái cười “toàn dân”. Chị ta  vừa mở quán  nửa  tháng  trời,  cả  huyện  đã  biết  “lai  lịch”,  có  riêng  gì  anh.  Chỉ  uống  xong  một  ấm nước, nói dăm ba câu chuyện bâng quơ, anh chào chị ra về. Chị nói:

- Khi nào qua đây lại mời bác vào hàng em uống nước.

Trong  một  giây  anh  lặng  người  không  nói  gì,  chị  đã  nhận  ra  sự  câm  lặng  thiêng  liêng  ấy và  đến  khi  đôi  mắt  của  anh  nhìn  chị  vắng  lặng  như  chiều  mùa  đông  lãng  đãng  có  những làn  sương  và  khói  lam  chiều  phủ  lên  cánh  đồng  Phù  Hoa  trống  trải  một  màu  trắng  mơ màng như trong hoang vu thì người chị như ngấm lạnh, giọng nói chìm xuống.

- Thôi, anh...

Hai  tuần  sau,  vào  lúc  bảy  giờ  tối,  bà  mẹ  lòa  lọ  mọ  với  đám  củi  ướt  dưới  cái  bếp  che  kín cửa  “phòng  không”  nấu  cơm  để  chị “tiếp  khách”  ở  ngay  cái  ổ  hai  mẹ  con  nằm.  Ngọn  đèn “phòng  không”  để  trong  ống  tre  bương  cũng  được  vặn  nhỏ  đi  để  “địch”  khỏi  trông  thấy. Mọi việc nhanh gọn đến nỗi bà mẹ chưa cho cạn xong nồi cơm đã thấy “anh bạn của  nhà con” chào bà ra về.

- Bác ở lại xơi cơm đã. Nho, giữ bác lại con.

Tiếng  nói  của  bà  mẹ  vọng  ra  mà  bà  thì  vẫn  cười  cười  quay  vào.  Nho  khép  chặt  hai  cánh tay  mình  để  hai  bàn  tay  anh  luồn  từ  phía  sau  bóp  chặt  lấy  hai  bầu  vú,  từng  đợt  anh  đẩy cô đi ra sân như là có vẻ dùng dằng, cô nói tiếp lời mẹ:

- Bác ở lại ăn cơm rau dưa với mẹ con nhà em, ngại gì.

Cô  phải  giữ  chặt  lấy  anh  để  giữ  cho  người  mình  khỏi  khuỵu  xuống.  Anh  cũng  ghì  xiết người mình vào phía sau em nói:

- Thôi xin phép bác với chị để đến khi khác.

Bà mẹ ủ xong nồi cơm lần mò mở cửa ra chào anh, nhưng hai người đã rời nhau ra, vòng phía  sau bếp  lên đường rồi. Và trước khi anh mở khóa dắt xe ra  khỏi quán, chị còn “tiếp” anh  một  lần  nữa  cho  bõ  nỗi  thèm  khát  ngấu  nghiến  suốt  mấy  năm  nay.  Lần  này  thì  anh không bị “xốc” như  lúc còn trong ổ và lúc đi qua bếp. Anh đủ sức làm cho chị phải kêu rú lên  khiến  bà  mẹ  phải  hốt  hoảng  hắt  nước  vào  lửa,  mặc  cho  tàn  trò  bay  vào  mồm  vào mắt, vừa ôm lấy mặt vừa nhao ra cửa hỏi:

- Máy bay nó đến hở con?

Chị vội vàng lấy tay bịt mồm anh lại:

- Cao xạ bắn ở phía bờ sông nhiều lắm.

- Thế nó đâu rồi?

- Nó vừa chạy. Con đang chờ xem nó có vòng lại được nữa không.

Nói  chữ  “được”  chị  bấm  vào  tay  anh  nhưng  bà  mẹ  không  để  ý  đến  cái  chữ  ấy  làm  gì.  Bà dặn con:

-  Phải  để  ý.  Có  gì  thì  phải  bảo  mẹ  trước.  Nó  đến  nơi  mới  kêu  làm  mẹ  cuống  lên  gio  vào đầy mắt rồi.

Từ  độ  ấy  công  việc  trên  tỉnh  trên  huyện  nhiều,  lại  ngủ  ít,  người  Hiếu  dộc  hẳn  đi.  Cũng may,  anh  vào  loại  có  sức,  lại  được  ít  sâm  bồi  dưỡng  nếu  không  gánh  vác  làm  sao  nổi trăm  công  nghìn  việc.  Do  đi  lại  nhiều  vất  vả,  lại  phải  lo  nghĩ  đến  công  việc.  Mỗi  lần  về nhà  trông  mặt  anh  phờ  phạc,  có  lúc  ngồi  đần  ra  như  người  mất  tem  phiếu,  khiến  hai  bà cháu đi lại phải rón rén, nói năng phải thì thào để khỏi ảnh hưởng đến anh. Những cái đó đối  với  bà  Đất  có  hề  gì.  Cốt  sao  con  cái  nó  vui  vẻ  làm  được  nhiều  việc.  Cái  khó  nhất  của bà  là  cứ  phải  “làm  lại”  bộ  mặt  mỗi  khi  con  mẹ  Xuyến  gặp  chồng  ở  nhà  bà.  Đang  vui  vẻ, trông  thấy  chị,  bà  phải  cau  có,  nói  năng  dằn  dỗi.  Lúc  đầu  Xuyến  sững  sờ  khó  hiểu,  sau nghe  con  Huyền  nói,  chị  thấy  tội  nghiệp  bà  lão.  Chính  tội  lỗi  của  chị  đã  làm  cho  bà  phải khổ sở như thế. Sáng nay chị chạy vào hỏi:

- Cháu nó đâu rồi hả bà?

Bà vội vàng quay mặt. Chắc anh Hiếu ở nhà nên mẹ phải im lặng. Chị lại nói:

- Con định đưa cháu đi cắt bộ quần áo. Bà thấy cháu ở đâu bảo giúp con.

- Con chị đâu, chị đi mà hỏi. Tôi không phải là con ở cho nhà chị.

Nhìn vào mặt bà, chị xuýt bật cười. Lúc quay mặt đi chị lại thấy nước mắt chỉ chực ứa ra. Không nỡ hành hạ bà, chị phải lủi thủi quay về.

Sáng nay anh Hiếu ngồi dậy không thấy bực bõ như mọi khi. Anh dặn bà:

- Mẹ bảo con Huyền chủ nhật tới tôi đưa lên phố huyện đo quần áo, không phải may vá ở đâu.

Đến  đêm.  Anh  đi  đâu  về  đã  khuya  lắm  còn  bảo  bà  pha  ấm  nước  chè.  Hai  mẹ  con  ngồi uống nước ở giữa sân, anh vẫn bảo bà, giọng đau đớn như mọi khi.

- Cứ thế này tôi cũng đến chết mất thôi. Bà thở dài bảo:

- Liệu thế nào cho nó ra ngô, ra khoai, anh giải quyết dứt điểm đi.

- Nhưng mẹ còn thương hại cô ấy.

- Vì anh, vì sợ tội nghiệp cháu tôi, tôi phải “đoàn kết”, tôi mắc mớ gì vào đấy. Anh ngồi lặng đi chứ không gắt. Phải hút mấy điếu thuốc lào xong anh mới nói:

- Có giải quyết được hay không là ở mẹ cả.

Khốn  nạn  cái  thân  tôi.  Tất  cả  mọi  việc  ở  nhà  này  từ  xưa  đến  nay  hễ  có  gì  xấu  xa,  khúc mắc là tại tôi cả. Nghĩ vậy, nhưng bà chỉ dám hỏi:

- Sao lại tại tôi?

-  Không  phải  tại  mẹ,  nhưng  tôi  hỏi:  mẹ  có  dám  nói  ra  hết  nỗi  đau  khổ  âm  thầm  của  mẹ không?

Anh  lặng  đi.  Bà  chờ  mãi  anh  mới  giảng  giải  vòng  vèo,  chuyện  này,  chuyện  nọ,  khó  khăn trở  ngại  này,  khác  để  cho  bà  hiểu:  Nếu  anh  đứng  ra  bỏ  vợ,  lập  tức  cả  nước  đồn  ầm  lên. Mất  hết.  Nhưng  nếu  “đây  là  mâu  thuẫn  mẹ  chồng  con  dâu  căng  thẳng  hàng  chục  năm nay vẫn không thể nào giàn xếp được! Bà mẹ chồng không thể nào chấp nhận một người con dâu đã đi ngủ với đội lại vu oan giết bố  chồng (chú Kiêm cũng như  bố của tôi, không sợ  nói sai).  Cứ  nhìn  thấy  chị ta,  tôi  lại  không  thể  nguôi được  nỗi  đau  đớn,  thương  xót  với người  chồng  đã  chết  oan  uổng.  Anh  Hiếu  còn  vợ  thì  phải  bỏ  mẹ.  Tôi  không  thể  mẹ  con với cái người vu oan giá họa, gắp lửa bỏ tay người khác được”.

Cứ mỗi một chỗ cần nhấn mạnh để mẹ phải nhớ anh Hiếu lại hỏi:

- Mẹ có hiểu không đấy?

- Thì anh cứ nói đi.

Bà vẫn ngồi lặng ở giữa đêm tăm tối, vắng lặng. Lần theo các sợi dây chòng vào cổ bà từ đêm  ở  giữa  cánh  đồng  Tam  Bách  Mẫu  bà  vừa  trách  phận  mình,  vừa  thương  cái  kiếp  làm người của  con.  Bà  già  rồi  kể  làm  gì.  Còn  nó!  Đến  lúc  được  làm  người  lại mắc  vào  con  vợ. Phải  năm  chìm  bẩy  nổi  mới  được  như  bây  giờ!  Nhỡ  ra  có  mệnh  hệ  nào,  công  lao  đổ xuống  sông  xuống  biển  hết.  Vì  con  mà  mẹ  phải  lên  thác  xuống  ghềnh,  mẹ  đâu  có  quản ngại.  Khốn  nỗi,  mẹ  không  sao  làm  được  cái  việc  bụng  nghĩ  một  đằng,  lại  mồm  nói  một nẻo.  Trong  lòng  thấy  thương  nó,  tội  nghiệp  nó  mà  mặt  mày  lại  phải  sưng  sỉa  hắt  hủi  nó, mẹ không thể làm như thế mãi được. Ba bảo con:

- Ngày sửa sai mẹ đã chót nói với bác Văn Yến, mẹ bỏ hết mọi sự để giữ cái tình mẹ con.

- Thì tôi đã bảo mẹ phải nói là: Tôi cố nén nhưng càng ngày nó càng bùng lên không  sao nén lại được nữa. Mẹ hiểu không?

Thấy mẹ có vẻ lắng nghe, anh bồi dưỡng thêm:

-  Mẹ  phải nhớ  làm  gì,  nói gì,  với ai,  ở  bất  cứ  đâu mẹ  cũng  phải  để  người ta  hiểu  được  là: con  trai tôi  vì việc  chung  nên  nó  cố  nén  lại  để  tha thứ  cho  cô  ta,  nhưng  tôi thì  không  thể nào tha thứ cho nó được.

Anh  định  “bồi  dưỡng”  thêm  sự  phẫn  uất  cho  mẹ  bằng  cái  tin:  Tôi  nghe  người  ta  nói,  con Xuyến  nó  bảo:  “Tao  đố  anh  Hiếu  bỏ  được  tao  đấy.  Bảo  tao  ngủ  với  đội  mà  bỏ  tao  à?  Đội bắt  tao  ngủ  thì  tao  ngủ.  Ngày  ấy  nếu  đội  bảo  mẹ  anh  ấy  làm  như  tao  bà  ấy  cũng  phải làm nữa  là tao”. Nhưng sợ mẹ phẫn quá làm toáng lên, không khéo lại hỏng việc. Với lại, nói nhiều làm cho bà rối. Có khi các việc đâu đâu thì nhớ, việc chính lại quên.

Đêm  càng  khuya  mọi  động  tĩnh  càng  chìm  đi,  chỉ  còn  tiếng  thở  dài  vặt  của  mẹ  và  tiếng sụt  sịt  của  con.  Anh  ngồi  xổm,  gục  mặt  xuống  hai  cánh  tay  khoanh  lại  đặt  trên  đầu  gối. Giọng  anh  nghẹn  ngào  nấc  nấc  cất  lên  tiếng  kêu  mà  anh  đã  từng  kêu  bao  nhiêu  lần  với mẹ:

-  Trời  ơi,  sao  mẹ  lại  đẻ  ra  tôi  làm  gì  để  tôi  khốn  nạn  thế  này.  Không  khéo  tôi  phải  bắn viên đạn vào đầu mình mới yên. Trời ơi.

- Bà Đất vội vàng.

- Đổ xuống sông xuống ao cái dại dột đi. Ăn với nói. Bà bảo:

- Hay anh đọc cho mẹ viết vào giấy.

- Để làm gì?

- Để kêu với cấp trên cho anh bỏ chị ấy.

- Mẹ định...

- Không. Anh đọc nhưng là của mẹ, cứ viết vào đấy tại mẹ tất cả.

- Tôi muốn mẹ phải trình bày với tất cả mọi người.

- Thì đấy. Mẹ sợ lúc nói mẹ lại quên hoặc giả nó chệch đi mất.

- Mẹ không nhớ được thì thôi kệ tôi.

Anh vùng vằng đứng dậy. Con Huyền chạy từ trong nhà ra ôm lấy bà:

- Sao bà lại không vào ngủ với cháu để cháu sợ? Hiếu nhận ra điều gì, hỏi con:

- Mày rình ở hè kia hở Huyền?

- Đâu ạ. Con ở trong giường vừa ra đấy.

- ở trong giường sao lạnh run lên thế?

Con bé im lặng. Giọng anh rít qua kẽ răng:

- Mày mà bép xép chuyện gì, tao băm mày ra nghe không” Con bé hoảng hốt ghì chặt lấybà vội vàng“vâng ạ”.

Tất  cả  vẫn  là  thầm  kín.  Cái  con  đường  anh  đi  lên  huyện,  lên  tỉnh,  đi  báo  cáo  điển  hình khắp nơi vẫn phải đi qua cây đa Phù Hoa. Mỗi lần đi về, khách khứa ồn ào đầy quán, anh vẫn  nhìn  thẳng,  đạp  xe  vội  vã  như  đang  có  việc  gấp  gáp.  Nếu  có  ai  nhìn  thấy  anh  trong một  giây  liếc  mắt  vào  và  đúng  cái giây  ấy  chị chủ  quán  nhìn  ra  thì  cũng  không  biểu  hiện gì  chứng  tỏ  hai  người  có  quen  biết  nhau.  Ngay  cả  hai  lần  về  Hà  Nội  “giải  quyết”  cái  hậu quả  ân  ái  của  hai  người,  quán  phải  đóng  cửa  mỗi  lần  mười  ngày  và  chị  chủ  quán  có  hơi xanh  đi,  cũng  không  ai  có  thể  biết  chuyện  gì  đã  xảy  ra.  Một  bề  vẫn  bình  yên.  Bề  kia,  cái đơn  li  hôn  một  mình  anh  ký  cũng  chỉ  thầm  kín  gửi  đến  viện  kiểm  sát  và  tòa  án  huyện.

Một lần ủy ban xã mời đương sự  và hội phụ nữ  xã (lẽ ra cả đảng ủy, nhưng Xuyến đã rút sinh  hoạt  ra  khỏi  chi  bộ  thôn  Cuội  thượng)  để  hòa  giải,  cũng  rất  thầm  kín.  Buổi  hòa  giải “nhẹ  nhàng”.  Anh  Hiếu  dù  đau  xót  vẫn  sẵn  lòng  tha  thứ,  nhưng  mâu  thuẫn  gia  đình  vẫn ngày  càng  sâu  sắc  được  cụ  thể  hóa  ở  lời  khai  trước  ủy  ban  và  hội  phụ  nữ  của  mẹ  anh Hiếu,  bà  Bùi  Thị  Đất  khai  như  sau:  “Nếu  chị  Xuyến  định  sống  yên  vui  với  anh  Hiếu  thì phải đem chồng tôi về trả tôi. Bằng không, hãy giết tôi đi để anh chị đoàn kết với nhau”. Tòa  án  huyện  đã  ba  lần  tống  đạt  Hoàng  Thị  Xuyến  đều  vắng  mặt  không  có  lý  do.  Nhưng hồ  sơ  đã  được  hoàn  chỉnh.  Tuy  vậy,  bước  này  mới  chỉ  như  hòn  gạch  “xếp  nốt”  mua  lòng lợn  ở  cửa  hàng  huyện  để  mọi  người  quen  tai  dần  và  ai  cũng  cảm  thấy:  “Chuyện  mẹ  con nhà này căng thẳng, kéo dài không có khả năng hàn gắn”.

Khổ thân anh Hiếu.

Những đường đi nước bước, những tính toán chi li đã đâu  vào đấy, trong Đại hội đảng  bộ Huyện vẫn có ý kiến yêu cầu xem xét việc anh Hiếu “chuẩn bị” bỏ vợ. Họ đặt câu hỏi: Có phải  vì  anh  là  người  có  uy  tín,  đi  đây  đi  đó  nhiều,  thấy  con  gái  các  nơi  trẻ  đẹp,  liệu  có xuất  hiện  tư  tưởng  chán  cô  vợ  già  xấu  ở  nhà  không?  ý  kiến  ấy  đã  được  phê  phán  là không  có  cơ  sở  để  nói  như  thế.  Thiếu  xây  dựng,  không  hiểu  hết  nội  tình  gia  đình  anh  và nguồn  gốc  của  nó,  người  nói  có  ý  đồ  xấu.v.v...  Anh  cũng  vẫn  trúng  vào  thường  vụ,  vẫn là  đại biểu đi đại hội  đảng bộ tỉnh  và con đường đi tới của  anh  là  tỉnh ủy  viên, có thể còn là  thường  vụ.  Ngay  đêm  ở  đại  hội  về,  sau  phút  “gặp  gỡ”,  chị  Nho  nâng  khuôn  mặt  anh lên khỏi mặt mình, hỏi:

- Chúng nó tố cáo các anh tội hủ hóa nên mới về bỏ vợ hả?

- Ai bảo em thế.

-  Ôi,  đại  hội  huyện  có  gì,  ở  quán  này  biết  hết.  Có  khi  còn  trước  cả  đại  biểu  các  anh.  Như cái chuyện anh đang phấn đấu vào tỉnh ủy ấy.

- Bọn xấu nó định phá anh.

- Em cứ thích cho nó phá anh đấy.

- Em nói gì thế?

Anh ngồi nhổm dậy, rời khỏi chị. Chị kéo anh nằm xuống.

-  Em  chỉ  thích  cho  nó  phá  anh  chẳng  còn  gì,  để  chúng  mình  bên  nhau  suốt  ngày  suốt đêm.

Anh bật hẳn người đứng lên, khiến chị không kịp níu giữ.

- Anh không ngờ em lại có ý nghĩ đốn mạt đến như thế.

- Anh chửi em đấy à?

- Em có biết anh khốn đốn bao nhiêu năm phấn đấu để được đến ngày hôm nay không?

- Đối với em cái đó không có ý nghĩa gì.

- Nhưng nếu không có cái đó anh chả là quái gì đối với em.

- Anh nhầm. Đối với em lúc này, em cần một thằng đàn ông của anh, chứ không phải cái chức  của  anh.  Nói  đúng  ra  nó  cũng  có  chút  tác  dụng  lúc  ban  đầu  để  hấp  dẫn  đàn  bà,  để làm  quen  cho  nó  nhanh.  Em  thì  chỉ  thích  ông  anh  cái  điểm  dai  sức  và  biết  làm  cho  em thích thôi ông anh ạ.

Chị lại ôm lấy anh. Anh gạt phắt chị ra quát:

- Câm mồm đi. Giọng lưỡi như một con đĩ.

-  Tao  nói  cho  thằng  lưu  manh  kia  biết  nhé.  Nếu  tao  là  con  đĩ,  mày  là  cái  gì.  ở  đại  hội  nó phê  bình  chỉ  như  gãi  ghẻ  cho  mày.  Còn  tao  mà  nói  ý  à?  Tao  lên  hẳn  trung  ương  tao  nói, tao chỉ cần nói một câu mày đã đi tù rồi chứ không đến câu thứ hai đâu.

- Đừng có dọa thằng này hiểu không?

- Thôi được rồi.

Bằng  cách  đối  xử  của  con  vợ  mình  đêm  hai  vợ  chồng  đứng  cạnh  thằng  Lăng  ở  miếu  ông Cuội  và  sau  đấy  anh  biết  những  con  đàn  bà  dù  nhà  quê,  nó  cũng  có  khả  năng  biến  hóa như  con yêu tinh, thoắt cái hiện ra  nanh vuốt của quỷ dữ, thoắt cái lại dịu hiền, ngây  dại như  trẻ  thơ.  Ngay  từ  đầu  gặp  con  này  anh đã  không  để  lại dấu  ấn  gì,  dù  một  chữ  viết  để nó có thể túm giữ ngoài hai lần nó đã tự đi “giải quyết”. Nhưng rõ ràng câu nói cuối cùng đầy tự  tin  của nó buộc anh phải ngại.  Vốn  là người rất có bản  lĩnh giành  lại chủ  động,  xử lý nhạy bén những hoàn cảnh bí bách nhất, anh nhanh chóng trấn tĩnh lại. Trong lúc phải tập trung đối phó với dư  luận, chống  lại bọn phá mình ở đại hội tỉnh tháng sau,  làm căng thẳng  với  cô  ta  để  làm  gì  nhỉ?  Tại  sao  lại  sa  vào  tranh  cãi  những  chuyện  vớ  vẩn  ấy?  Nó nói gì cho thích mồm nó, mình ừ hữ mà không làm cũng chả có sao, huống hồ im lặng để kệ  nhà  nó!  Đúng  là  thằng  ngu  mới  đi  bắt  đàn  bà  phải  công  nhận  sự  thất  bại  hoặc  tội  lỗi của  nó  trước  mặt  mình.  Giành  lại  thắng  lợi  ở  bọn  nhẹ  dạ  này  không  có  cách  nào  hơn  là khéo  léo  lừa  và  nịnh.  Kể  cả  có  đấm,  có  thụi  và  tát  vào  mặt  nó  cũng  là  để  lừa  nó,  nếu không,  đánh  nó  chỉ  để  mình  trở  thành  thằng  vũ  phu,  tổ  cho  thiên  hạ  họ  chửi.  Sau  dăm bảy phút im lặng anh mới hỏi:

- Em đã bình tĩnh lại chưa? Im lặng.

- Nếu em bình tĩnh anh sẽ hỏi một câu cuối cùng rồi chúng mình vĩnh biệt nhau.

Những  câu  cải  lương  như  thế  này  đàn  bà  cảm  động  lắm.  Đừng  khinh  thường  nó.  Chính các  nhà  thông  thái  lại  hay  thất  bại  trong  tình  yêu  vì  không  biết  hoặc  không  đủ  sức  nói những câu cải lương như “vĩnh biệt em”, “chúng mình sẽ đưa nhau lên cõi vĩnh hằng”...

- Anh muốn hỏi gì thì hỏi. Việc gì tôi không bình tĩnh.

Khi  nó  đã  trả  lời,  kể  cả  trả  lời  bằng  câu  chửi  bố  mình,  cũng  không  phải  là  ý  muốn  “vĩnh biệt”, lúc ấy lại còn cất lời lên hỏi là đại ngu.

Anh từ từ đi lại gần như để chị có thể nghe thật rõ ràng lời nói như là gang thép của anh. Anh giang tay ra, ôm ghì lấy chị. Lúc đầu chị cố đẩy ra, sau rồi đấm túi bụi vào lưng vào tay anh. Cho đến khi chị thỏa mãn rồi anh chỉ cần dặn một câu như ra lệnh:

-  Nếu  không  khôn  khéo  giữ  tuyệt  đối bí mật,  mà  để  hở  ra  một  tí,  họ  có  đầy  đủ  khả  năng để  bắt  chúng  ta  không  được  nhìn  thấy  nhau,  chứ  không  phải  là  chuyện  chức  tước  của anh. Anh thiết quái gì cái chức ấy. Nhưng có cái chức ấy mới có điều kiện để chúng mình sống với nhau, nghe chưa.

- Vâng.

- Anh cấm không bao giờ được ăn nói như vừa rồi.

- Biết lỗi rồi, người ta mới chiều, lại cứ nói dai.

Sự đồn đại ở quán nước mà Nho nói với anh chỉ mười ngày sau nó thành sự cân nhắc gay cấn  ở  ban  tổ  chức  tỉnh  ủy.  Vấn  đề  trục  trặc  vợ  chồng,  do  nguyên  nhân  sâu  xa  từ  hồi  cải cách để lại, sự căng thẳng chủ yếu là mẹ chồng con dâu, không phải anh có tư tưởng chê vợ  già,  xấu.  Cũng  không  có  hiện  tượng  gì  về  sự  quan  hệ  của  anh  với  bất  cứ  cô  gái  nào. Các  đảng  viên  trong  đảng  bộ  và  bà  con  ở  làng  Cuội  còn  bảo:  được  người  nghiêm  chỉnh, đứng đắn như  anh Hiếu cũng khó. Nhưng dư  luận  đồn đại ầm  ĩ  quá. Không phải chỉ quần chúng, ngay các cán bộ xung quanh huyện, xung quanh tỉnh cũng xôn xao khắp nơi.  Một đồng chí tỉnh ủy viên mà có nhiều dư luận như thế nhất là dư luận về đồng chí ấy chê vợ, có nên không? Nên để lại xem xét kết luận xong đã.

Một  phía  khác,  cũng  của  ban  tổ  chức lập  luận.  Nếu  chỉ căn  cứ  dư  luận,  thì dư  luận  đồn  ai cái  gì  cũng  phải  chịu  à?  Tại  sao  chúng  ta  không  lãnh  đạo  dư  luận?  Vấn  đề  là:  sự  việc  ấy có  hay  không,  chứ  không  phải  dư  luận  nhiều  hay  ít.  Cũng  không  phải  là  “nên  để  lại nghiên  cứu”.  Cả  33  đồng  chí  sẽ  vào  tỉnh  ủy  nay  mai  đều  có  dư  luận  chuyện  này,  chuyện khác có để cả lại “nghiên cứu” không?

Tóm  lại,  trong  khi  chờ  đợi  xin  ý  kiến  cuối  cùng  của  thường  vụ,  chủ  yếu  là  chờ  đồng  chí Văn  Yến  bí  thư  đi  công  tác  ở  nước  ngoài  về,  ban  nhân  sự  tỉnh  chưa  thể  thống  nhất  về trường  hợp  này.  Bằng  con  đường  nào  đó,  Hiếu  biết  tất  cả  mọi  ý  kiến.  Thường  vụ  huyện ủy  đã  có  công  văn  và  bản  thân  anh  cũng  đưa  đơn  đề  nghị  thường  vụ  xem  xét,  kết  luận sớm việc này để anh còn ổn định công tác. Anh nói ráo riết rằng: Nếu có bất cứ một biểu hiện  nào  về  mối  quan  hệ  bất  chính  với  người  khác  về  chê  vợ,  anh  xin  chịu  kỷ  luật  nặng nhất, khai trừ  khỏi Đảng. Nếu không, tỉnh  ủy phải thông báo cho các nơi thanh minh  cho anh.  Cả  công  văn  huyện  ủy  và  đơn  của  Hiếu  được  gửi  lên  tỉnh  rồi.  Nhưng  trong  lúc  phải tìm  cách  đối  phó  “bịt”  dư  luận  anh  vẫn  đều  đặn  đi  qua  cây  đa  Phù  Hoa  đêm  đêm.  Lại thiếu  ngủ.  Lại  ăn  uống  thất  thường.  Anh  gầy  xọp  hẳn,  hai  mắt  đã  trũng  sâu  càng  sâu thêm. Hàm răng cũng có thiên hướng “vẩu” thực sự.

Hiếu vẫn ngồi gục mặt xuống hai cánh tay ở đầu gối như thói quen mỗi khi anh ngồi xổm ở  giữa  sân.  Mới  hơn  bảy  giờ  tối.  Mẹ  và  con  Huyền  đã  đi  ngủ.  Hai  bà  cháu  biết  bố  nó  độ này  lo  nghĩ  căng  thẳng,  bà  cháu  phải  tránh  hết  mọi  nhẽ  để  khỏi  “đụng”  đến  anh.  Anh đang  nghĩ  khi  bác  Văn  Yến  về  phải  tìm  cách  gặp  bác  trước,  nếu  không  “cụ”  nghe  ai  đó đụng  đến  chuyện  dư  luận  “quan  hệ”  “cụ”  cứ  gạt  phắt  đi  một  tiếng  là  xong.  Biết  đâu  khi gặp,  nghe  mình  trình  bày  cụ  thấy  phức  tạp  quá  cũng gạt  đi.  Chao  ôi,  sao  mà  nhọc  nhằn. Giá  mà  nó  cứ  thi  cử  hoặc  bỏ  tiền  ra  mà  mua,  còn  đỡ  hơn  chạy  vạy,  nghe  ngóng,  lạy  lục nhục  nhã  như  thế  này.  Đang  cơn  quẫn  bí  thì  có  người  cứu  anh.  Người  ấy,  một  anh thượng  uý  trợ  lý  chính  sách  của  tỉnh  đội  và  cô  chuẩn  uý  cũng  làm  chính  sách  của  huyện đội  đến  báo  anh  cái  tin  sét  đánh:  hai  thằng  em  anh  đều  có  giấy  báo  tử.  Có  những  nỗi đau  vô  cùng  của  người  này  lại  là  cứu  cánh  đắc  lực  cho  người  kia.  Hiếu  và  hai  cán  bộ chính  sách  phải  ra  trụ  sở  đảng  ủy  đóng  kín  cửa  lại.  Ngọn  đèn  bão  không  cần  che  chắn được  khêu  to.  Anh  cán  bộ  chính  sách  tỉnh  giở  các  giấy  tờ  và  hiện  vật  ra  trước  mặt.  Hai hàng  nước  mắt  lặng  lẽ  lăn  trên  má  Hiếu.  Thằng  Mai  đã  hy  sinh  anh  dũng  trong  một  trận chiến  đấu  giữ  chốt.  Nó  đã  diệt  được  năm  tên  Mỹ  thì  bị  trúng  đạn  của  cả  một  trung  đội địch bắn  vào một mình nó. Khi đồng đội  lấy  được xác ra, đạn đã  găm gần như  kín người. Cái  tin  địch  đưa  trên  đài,  biến  nó  thành  kẻ  chiêu  hồi  là  do  chúng  đánh  vào  hậu  cứ  trung đoàn bắt được hồ sơ của quân lực. Còn thằng Sau ở ngoài Bắc thì chỉ có giấy báo tử kèm với bằng khen và gói quần áo, không có người trực tiếp như ở đơn vị Mai về tận tỉnh giao bằng  dũng  sĩ,  huân  chương  và  bộ  quân  phục  nhuốm  máu  mang  ký  hiệu  K5.  Anh  cán  bộ chính sách nói:

- Báo cáo anh. Đây là trường hợp nó đặc biệt quá. Ban chỉ huy tỉnh đội không dám quyết định  xử  trí  như  thế  nào  nên  phải  cho  chúng  tôi  về  xin  ý  kiến  của  anh.  Tôi  cũng  xin  trình bày  dự  kiến  của  chỉ  huy  có  hai  phương  án.  Một:  tung  tin  bán  tín,  bán  nghi  dần  dần.  Độ ba  bốn  tháng  sau  nếu  thấy  có  thể  được,  lựa  thời  điểm  nào  đó  để  báo  cho  bà  cụ.  Hai:  có thể  một  vài  tháng  nữa  báo  cho  Mai  trước.  Cũng  là  dịp  công  bố  với  quần  chúng,  thanh minh cho anh ấy. Rồi tùy theo, một hai năm sau ta báo nốt trường hợp thứ hai.

Hiếu:

-  Tôi  không  thể  nào  ngờ  nó  lại  quá  đặc  biệt  như  thế  này.  Tôi  đề  nghị  các  anh  báo  cáo tỉnh  ủy  và  huyện  ủy  để  xin  chỉ  thị.  Nếu  không,  nhỡ  nó  xảy  ra  chuyện  gì!  Về  phía  tôi,  tôi sẽ phải tìm mọi biện pháp để ổn định tư tưởng cho bà cụ nhà tôi. Tôi lo nhất bà cụ không đủ sức chịu đựng nổi:

- Đấy, cái chính là ở chỗ đó, báo cáo anh...

- Cho nên các anh có trách nhiệm báo cáo  với tỉnh  ủy cho ý kiến  sớm chủ trương và giao cho tôi hoàn toàn chủ động, khi nào thấy có thể được, tôi sẽ tổ chức báo tử.

-  Báo  cáo  anh,  được  thế  thì  tuyệt  vời  rồi.  Xin  hứa  với  anh  ngay  ngày  mai  chúng  tôi  sẽ báo  cáo  với  huyện  ủy,  ngày  kia  về  tỉnh,  các  anh  chỉ huy  chúng  tôi sang  báo  cáo  và  xin  ý kiến  của  thường  vụ.  Nhưng  tôi tin  chắc  trăm  phần  trăm  là  thống  nhất  với  ý  kiến  của  anh vì chúng tôi làm tham mưu cho tỉnh ủy việc này, tôi biết. Căn bản là không làm cho cụ bị “sốc” quá ảnh hưởng đến công tác tuyển quân của địa phương.

- Nếu tôi tổ chức báo ngay tuần tới có được không?

- Dạ tốt quá.

- Khi nào tổ chức báo tử những trường hợp của xã này tôi mời cả tỉnh về đấy.

-  Chúng  tôi,  xin  sẵn  sàng.  Thưa  anh.  Trường  hợp  này  không  những  thủ  trưởng  tỉnh  đội mà các đồng chí thường vụ tỉnh ủy cũng có thể về. Xin anh cứ lo chuẩn bị cho tốt.

Một  mình  Hiếu  ngồi  lại giữa  trụ  sở  hàng  giờ  đồng  hồ.  Hàng  giờ  đồng  hồ  bàng  hoàng  giữa sự mừng rỡ và nỗi đau xót. Mừng vì thằng Mai là dũng sĩ chứ không phải là tên phản bội; Nỗi nhục canh cánh cho cả mẹ và anh, cả họ hàng xóm giềng được tan ra. Nhưng. Cả hai thằng...  Mai,  Sau...  cùng  một  lúc,  liệu  mẹ  có  chịu nổi nỗi đau  này  không?  Trong  đời anh, kể  từ  khi biết  tính  toán  mọi  điều  chưa  lúc  nào  anh thương  mẹ,  lo  sợ  cho  mẹ  thực  sự  như bây  giờ.  Nhưng  ngay  bây  giờ  anh  vẫn  là  con  người  của  những  dự  định  cho  công  việc  và sự nhạy cảm với những thời cơ. Dù bàng hoàng trước cái chết của hai thằng em, anh còn tỉnh  táo  nhận  ra  đại  hội  tỉnh  đảng  bộ  vào  cuối  tháng  sau.  Phải  tổ  chức  lễ  truy  điệu  cho hai  em  trước  đấy.  Trước  mất  mát  tang  thương  lớn  lao  của  gia  đình  anh,  không  kẻ  nào còn  đủ  nhẫn  tâm  hại  anh.  Anh  đã  hình  dung  toàn  bộ  công  việc  phải  làm  ngay  lúc  anh thượng  uý  “chính  sách”  đang  nói.  Tỉnh  ủy  có  về  đây  dự  lễ  hay  không,  không  quan  trọng. Quan  trọng  là  anh  còn  ngại  “dư  luận”  chuyện  vợ  con  của  anh,  không  nỡ  “mổ  xẻ”  trước những  lúc  như  thế  này.  Kể  ra  báo  dần  từng  đứa  như  “phương  án  hai”  của  tỉnh  thì  mẹ  đỡ đau  đớn  hơn.  Nhưng  ấn  tượng  tạo  cho  mọi  người  lại  không  mạnh.  Anh  cho  người  mời  bố con  anh  Nạc  và  bác  Từ  đến  trụ  sở.  Cả  hai  người  “ruột  thịt”  của  gia  đình  đều  ngồi  đờ  ra ngơ ngác, như là không phải thế. Không thể nào có chuyện như thế. Anh Hiếu nói:

- Chỉ thị của tỉnh ủy trong vòng 20 ngày nữa phải tổ chức báo tử, làm  lễ truy điệu. Tuyệt đối không được gây sự xáo động tư tưởng nhân dân trước khi đại hội khai mạc.

Ngừng lại, như để ghìm nỗi đau đớn của mình và để cho các bác, cho anh ngấm những gì mình  vừa nói,  Hiếu giở cặp vải bạt  lấy ra  những di vật  của các em. Mọi người run rẩy  lần giở  những  bộ  quần  áo  đẫm  máu  của  Mai  và  chiếc  áo  sơ  mi,  cái  quần  ka  ki  xanh  “Thượng Hải”  thằng  Sau  mặc  khi  đi  nhập  ngũ,  không  ai  cầm  nổi  nước  mắt.  Hiếu  nghẹn  ngào  đọc những  dòng  chữ  trong  giấy  báo  tử  và  bằng  khen,  bằng  công  nhận  dũng  sĩ  của  các  em. Để mặc hai hàng nước mắt chảy xuống má, anh nói:

-  Việc  của  gia  đình  nhưng  cũng  là  trách  nhiệm  của  đảng.  Hai  bác  với  anh  xem  giúp  cháu như thế nào để “giữ” được mẹ cháu.

Bác  Từ  lúc  này  là  chủ  tịch  mặt  trận  Tổ  quốc,  bác  Mỡ  là  phó  chủ  nhiệm  hợp  tác.  Ngoài tình  nghĩa,  hai  người  đều  phải  có  trách  nhiệm  của  đoàn  thể  và  hợp  tác  đối  với  em  gái mình. Nhưng cả hai bác vẫn im lặng. Đến khi ra về bác Từ mới hỏi:

- Liệu lúc nào thì có thể “hở” ra với mẹ anh?

-  Từng  bước  một.  Như  thế  nào,  cháu  xin  báo  cáo,  xin  ý  kiến  hai  bác  trước  khi  làm.  Còn mẹ cháu, các bác cứ chuẩn bị phương án để các bác gái “bám sát” giúp cháu.

Nạc  ở  lại  “hội  ý”.  Với  tư  cách  là  bí  thư  kiêm  chính  trị  viên,  Hiếu  giao  trách  nhiệm  “triển khai” cho xã đội trưởng Nạc:

- Ngày mai anh lên huyện đội xin cho mẹ tôi cái giấy khen!

- Về việc gì?

-  Thiếu  cóc  gì  việc.  Tích  cực  tham  gia  phong  trào  “bạch  đầu  quân”,  “Tổ  trưởng  tổ  hội mẹ chiến  sĩ  xuất  sắc”,  “Gia  đình  quân  nhân  gương  mẫu”...  Thôi  anh  liệu  mà  bàn  với  các  anh ấy.

- Tôi sợ các anh ấy không nghe.

-  Anh  bảo  là  tôi đề  nghị để  làm  ổn  định  trong  đợt  báo  tử  này.  Người ta  đổi mạng  hai  con để lấy mảnh giấy khen bằng bàn tay, còn tiếc hay sao mà không nghe.

-  Tôi  muốn  nói:  mình  làm  thế  nào  đó  cho  nó  đúng  thủ  tục.  Cứ  để  dịp  nào  đó,  mình  phổ biến  cho  các  xóm  bình  bầu  rồi  hướng  người  ta  theo  ý  định  của  mình,  lúc  ấy  đưa  lên không ai nói vào đâu được.

Hiếu  thấy  mặt  nóng  bừng  lên,  muốn  quát  vào  mặt  anh:  “Trường  hợp  này  không  thể  đợi tuần tự như thế được, ông ngu ạ”. Nhưng anh phải cố kìm lại.

-  Chỉ  có  một  việc  lên  nói  lại  ý  kiến  của  tôi  như  thế  rồi  về.  Anh  làm  được  hay  không,  nói một tiếng, không phải dài dòng.

- Nếu chỉ thế thì khó khăn gì. Mai tôi đi. Tôi muốn nói là...

- Thôi không phải bàn gì nữa. Sáng mai anh đi sớm, buổi trưa về cho tôi biết tình hình. Đêm  đó  anh  họp  thường  vụ.  Rồi  ngay  từ  sáng  hôm  sau  nối  tiếp  nhau  các  hội  nghị  ủy ban,  đoàn  thanh  niên,  phụ  nữ,  dân  quân  và  các  bô  lão,  ban  quản  trị  hợp  tác  và  các  chi bộ  họp  trong  cái  không  khí  sụt  sùi  thương  xót  và  kính  phục,  ai  cũng  muốn  nhao  đến  ôm lấy  bà  Đất  mà  chia  xẻ,  mà  an  ủi,  nhưng  chỗ  nào  cũng  được  nhắc  nhở  “Tuyệt  mật”. Những  “vòng  vây”  được  khép  chặt  quanh  bà  Đất  để  “đưa  tin”  đến  mức  nào,  ai  nói  nó  đã chết,  ai  bảo  nó  còn  sống,  vẫn  có  người  gặp  nó  đều  có  bố  trí,  có  chỉ  đạo.  Bốn  năm  ngày giời  hai  bà  cháu  con  Huyền  hết  khóc  gào  lên  lại  cười  ngặt  nghẽo  về  những  tin  thất  thiệt, ai  cũng  bảo  “đúng  như  thế”  mà  chả  biết  tin  ai.  Hơn  15  ngày  sau,  khi  bà  đã  chán  không muốn  nghe  ai  thì  toàn  xã  mít  tinh  mừng  thành  tích  của  các  đơn  vị  “bộ  đội  làng”  hành quân,  tập  luyện,  bắn  súng  đạt  kết  quả  chưa  từng  thấy.  Các  “chiến  sĩ”  lên  nhận  phần thưởng bằng giấy khen của huyện, của xã và hứa hẹn quyết tâm sẵn sàng lên đường giết giặc,  dù  có  phải  hy  sinh  không  có  ngày  trở  về  thì  cũng  không  hề  ngại  trùn  bước.  Những khẩu  hiệu  hừng  hực  vang  lên.  Các  chiến  sĩ  quân  giải  phóng  ở  các  trại  an  dưỡng  của  tỉnh được  mời  về  để  kể  chuyện  chiến  đấu  và  gương  hy  sinh  của  bà  má  miền  Nam.  Có  người: cả  chồng  và  bốn  con  cùng  hy  sinh  một  lúc,  người  vợ,  người  mẹ  ấy  vẫn  không  gục  ngã. Vẫn  xin  được  đưa  đường  cho  bộ  đội  chiến  đấu  trả  thù  cho  chồng  con  má.  Trong  không khí  hào  hùng  ấy  bà  mẹ  Bùi  Thị  Đất  người  mẹ  đã  gửi  cả  hai  người  con  thân  yêu  của  mình ra  mặt  trận,  mẹ  ở  nhà  vẫn  là  một  “mẹ  chiến  sĩ”  xuất  sắc  nhất  xã  Ngoại  Thượng,  được huyện  đội  tuyên  dương  và  trao  giấy  khen  cho  mẹ.  Cầm  tờ  giấy  khen  trên  hai  bàn  tay  lật bật  bà  được  dắt  lên  bục.  Bà  đi  như  lạc  vào  cõi  huyền  bí  mà  bước  chân  như  cứ  hẫng  phải níu chặt lấy tay người dẫn bà. Bà nói:

-  Tôi  xin  hứa  là  tôi  “cam  quyết”  học  tập  các  bà  mẹ  ở  miền  Nam.  Nếu  không  may  cả  hai đứa con tôi có hy sinh tôi cũng phấn đấu làm tròn phận sự trong tổ hội mẹ.

Tiếng  vỗ  tay  dậy  lên,  cùng  với  tiếng  khóc  thút  thít  đâu  đó  mà  bà  mẹ  Đất  không  để  ý. Hiếu xô đến đỡ lấy mẹ khen:

- Mẹ nói hay quá. Nhưng mẹ ơi, có giấy báo tử thật, tôi vừa nhận được.

- Làm sao? Làm sao? Anh bảo gì cơ?

-  Có  giấy  báo  tử  của  các  em.  Người  ta  vừa  đưa  cho  tôi.  Mẹ  lên  ngay  nói  cho  mọi  người biết là mình không hứa suông.

Lúc  bấy  giờ  ông  Từ  xốc  nách  em  trở  lại  các  bục  kê  trên  nền  làm  sân  khấu.  Bà  Đất  tỳ ngực vào bục cho khỏi ngã, để hai tay giơ ba bốn tờ giấy lên.

- Bà con ơi, tôi có giấy báo tử của các con tôi thật rồi đây... ây... tôi không nói dối đâu... Bí thư huyện ủy ngồi ở hàng ghế đầu chạy lên đỡ lấy bà. Ông cầm lấy những tờ giấy nói:

-  Đây  là  bằng  khen  và  bằng  dũng  sĩ  diệt  Mỹ  của  đồng  chí  liệt  sĩ  Nguyễn  Văn  Mai.  Đây  là bằng  khen  của  liệt  sĩ  Nguyễn  Văn  Sau.  Tôi  xin  thay  mặt  cho  Đảng  bộ  và  nhân  dân  toàn huyện,  biết  ơn  người  mẹ  anh  hùng,  bất  khuất,  trung  hậu  đảm  đang  của  bà  mẹ  Bùi  Thị Đất người đã sinh ra và nuôi dậy được hai chiến sĩ kiên cường của chúng ta, tôi xin... Tiếng  khóc  kìm  lại,  tiếng  xụt  xịt  ở  cả  sân  cũng  cố  kìm  lại,  cuộc  mít  tinh  của  hàng  nghìn con  người như  biến  thành  đám  tang  khổng  lồ.  Bí thư  huyện  ủy  dìu  bà  xuống  ngồi ở  hàng ghế danh dự, cạnh ông. Hàng chục người mẹ, người vợ bộ đội lau  nước mắt chạy lên bục

“xin  học  tập  tinh  thần  hy  sinh  cao  cả  của  bà  mẹ  Đất”.  -  “Noi  gương  bà  mẹ  Đất  chúng  tôi xin  động  viên  chồng  con  mình...”  Và  hàng  chục  nam  nữ  dân  quân,  “bộ  đội  làng”  lên  xin nhận làm con nuôi của mẹ để được “noi gương tinh thần quyết tử của các anh Mai, Sau.

Giá như  bà cứ  tự  bước lên bục không cần ai dắt! Giá như  bà cứ  nói những câu không cần ai  xui bẩy!  Giá  như  bà  cứ  làm  việc  gì bà  tự  thấy,  cần  phải  làm  và  không  làm  việc  gì  thấy không cần phải làm.  Tất cả những “giá như” ấy phải có cái “giá  như  bà đừng đẻ ra  thằng con  ấy”.  Đã  đẻ  ra  nó  thì  bà  chả  còn  gì  để  thành  riêng  biệt,  thành  một  con  người  hiện diện  như  mọi  con  người.  Bà  trở  thành  kẻ  thất  đức,  giết  hết  tình  yêu  của  mọi  người  dành cho bà là lẽ đương nhiên. Giống như  hồi cải cách, khi con người bà đã bất chấp tất cả chỉ có  mình  đứng  trên  tất  cả  như  “đội”  thì  sẽ  làm  được  tất  cả.  Luật  pháp  và  những  chuẩn mực  nghìn  đời  cũng  có  thể  thay  đổi  mười  lăm  lần  trong  một  ngày.  Chỉ  cần  mình  muốn. Con người đã muốn gì thì cái gì cũng có thể làm được trong nháy mắt. Cả làng thở dài ca thán:  Sao  lại  thế.  Mẹ  chồng  nói  thế  có  khác  gì  con  dâu  tố  bố  chồng  ngủ  với  nó  ở  đống cây ngô. Câu chuyện này bắt đầu từ lúc cái Huyền bảo:

- Con thèm vào. Bây giờ người ta “buông” cơ.

Nó vứt cái áo, vừa lúc mẹ nó quay lại. Cái áo rơi trúng mặt. Sẵn có mặc cảm bị cả nhà xỉ nhục,  ngay  cả  đứa  con  chị  đẻ  ra  mới  nứt  mắt  ranh  đã  khinh  chị.  Chị  tát  con.  Con  bé  ôm mặt chạy ra sân, chỗ bà đang quét lá tre. Bà vội vàng bỏ chổi ôm lấy cháu xuýt xoa trên cái má đỏ rựng của nó rồi dắt nó vào hè, người bà lạnh đi.

-  Chị  tưởng  chị  đẻ  được  nó  ra  là  chị  có  quyền  đánh  đập,  hành  hạ  nó  làm  sao  cũng  được hả?

- Cái đồ hư đốn, mất dậy ấy để làm gì?

- Là chị bảo ai đấy?

- Con bảo con Huyền.

-  Con  Huyền  nó  mất  dậy  ở  cái  điểm  nào,  mà  chị  đánh  cháu  tôi  như  đánh  đòn  thù  thế này?

- Con đi mua áo về cho nó. Nó ném vào mặt con.

-  Lúc  nào  cũng  áo  xống  om  xòm.  Từ  nay  tôi  yêu  cầu  chị  không  được  mất  đoàn  kết  ở  gia đình tôi nữa nhá.

Đấy là chuyện xảy ra ngày 13 tháng 11.

Ngày 18 tháng 12 bà Đất “ngã gẫy xương” (Người ta đồn thế). Ngày hôm trước mưa rào. Sáng  sau  đất  còn  nhão  nhoẹt.  Bà  gánh  phân  lên  kho.  Dốc  cao,  gánh  nặng,  bà  đi  xuống, trượt chân, ngã nhào đi tưởng đập mặt vào gốc tre. Bà kêu “ối ối” được vài tiếng, rồi đau quá  nằm  lịm  đi.  Chị  Xuyến  đang  đập  đấp  “phần  trăm”  ở  phía  ngoài  bờ  tre  vội  vàng  cầm cả  đập  chạy  vào  đỡ  bà  dậy.  Nhưng  bà  kêu  lên  thất  thanh  vì  cái  chân  bà  nó  bị  trẹo  khớp xương  không  thể  nào  nhấc  lên  được.  Ông  Từ  và  anh  Nạc  chạy  sang  cùng  Xuyến  khiêng bà  lên,  lại  phải  đặt  ngay  xuống.  Không  biết  xương  gãy  chỗ  nào,  đành  phải  đợi  y  sĩ  trạm xá.  Dân  làng  đổ  đến  như  kiến  bu  đen  phía  ngoài  bờ  tre.  Ông  Từ  và  bố  con  anh  Nạc  phải hò  hét,  quát  lác,  chửi  tục  mới  giữ  khỏi  “xéo  nát”  người  bà.  Anh  y  sĩ,  ông  Từ  và  cháu Huyền  đi  cùng  bốn  trai  làng  khiêng  bà  đến  bệnh  viện  sơ  tán  của  huyện  ở  Quán  Tải  giữa một  tin  đồn  lan  ra:  “Mẹ  ông  Hiếu  ngã  vỡ  đầu,  máu  me  đầy  người,  gẫy  bao  nhiêu  xương chưa  chắc  đã  cứu  được”.  Anh  Hiếu  đang  họp  tỉnh  ủy  tức  tốc  trở  về.  Một  ông  lang  chuyên “nắn”  xương  ở  bệnh  viện  huyện  xem  xét  xong  “khục”  một  cái  là  xong.  Hiếu  về  đến  nơi mẹ  đã  cười  nói  tươi  tỉnh  và  đi  lại  bình  thường  dù  còn  hơi  “ngượng  ngượng”.  Bà  nói  thế nào  Hiếu  cũng  không  cho  mẹ  về.  Gần  tháng  giời  nằm  viện  tiêm  thuốc  và  ăn  uống  như chế  độ của  bí thư  chủ tịch  huyện.  Ngày  nào  bà  cũng được  ăn như  ăn  cỗ.  Mà đời bà  đã  có mấy  lần  được  ăn  cỗ?  Ai  cũng  khen  bà  béo  trắng  “có  phấn”  ra.  Cái  sướng,  cái  khổ  ở  đời như  đèn  cù,  cái  này  hiện  ra,  cái  khác  chạy  đi,  chốc  lát  lại  đổi  chỗ  cho  nhau.  Nhưng  với bà, cái sướng chỉ nhoàng một cái rồi biến mất tăm còn những nỗi khổ thì cứ  chạy quanh, nó như cái bánh xe lăn đi lăn lại đè nát cuộc đời bà. Gần một tháng trời nằm viện mà sau này chị Xuyến bảo là những ngày bà được đi bồi dưỡng “thợ đấu” đã nhanh chóng qua đi, để  cả  đời bà  cứ  giày  vò,  cắn  xé  tâm  can  vì mấy  tiếng:  “Vâng  ạ”  “Dạ...  cũng...  à  vâng,  có ạ...” ở tòa án huyện.

Được bảy tháng, kể từ  ngày báo tử  hai con, bà bị ngã, ra  viện được ba tháng, bà là nhân vật  chính,  “mẫu  chốt”  của  sự  tan  nát  gia  đình.  Anh  con  trai  đi  chiến  trường,  vợ  anh  tự vẫn chết, cả họ nhà cô ta đều bảo do bà gây ra cảnh chia lìa này.

Anh  Hiếu  ngồi  bệt  ở  giữa  sân.  Anh  có  thói  quen  ngồi  bệt  xuống  bất  cứ  chỗ  nào  khi  anh đang nát óc tính toán một điều gì. Không phải chỉ là hôm nay, bao giờ anh cũng phải tính đường  đi  nước  bước  cho  hàng  10  năm,  15  năm  sau.  Khi cần  thì  bỏ  qua  tất  cả  mọi người. Có khi lại phải cân nhắc từng cái cười to hay nhỏ, chỉ mủm mỉm hay phô cả hàm răng xởi lởi  ra.  Cả  cái  bắt  tay,  cả  lúc  ôm  vào  người  thì  hờ  hững  hay  nồng  nhiệt.  Lúc  nào  “cương”, lúc  nào  “nhu”  để  có  hiệu  quả  tốt  hơn!  Tính  hết.  Đã  hàng  chục  đêm  ngồi  giữa  sân  ngửa mặt  lên  giời  vẫn  không  thể  tìm  được  giải  pháp  tối ưu.  Vẫn  không  thể  “diệt”  được  dư  luận khi  một  ông  tỉnh  ủy  viên  bỏ  vợ.  Anh  thấy  tiếc  rẻ,  tự  trách  mình  ngu,  bỏ  mất  cơ  hội  ngày sửa  sai.  Thực  ra,  cũng  không  thể  lường  trước  được  mối quan  hệ  rộng  và  có  thể  yêu  được một  người  như  Nho.  Cũng  không  thể  hình  dung  ra  cô  Xuyến  bây  giờ  để  xác  định  quyết tâm  ngày  ấy  cho  dứt  khoát.  Cái  chuyện  tố  điêu  cho  bố  chồng  để  mẹ  chồng  “căm  thù”, anh  vẫn  còn  “để  dành”  đấy.  Bây  giờ  nó  gần  như  mất  tác  dụng  nếu  không  có  mâu  thuẫn mới  nẩy  sinh.  Đến  khi  tạo  được  mọi  yếu  tố  hợp  lý,  lại  thấy  khó  có  thể  “chui  xuống  đất” mà  chạy  trốn  dư  luận.  Có  những  đêm  đã  phải  tính  toán  lựa  chọn  giữa  một  nhà  lãnh  đạo chủ chốt với những con đàn bà. Nhưng khi mình bỏ vợ, và  mất  sạch rồi,  liệu còn con nào nó vời đến.

Bác  Văn  Yến  mở  lối  thoát  cho  anh  ngay  sáng  hôm  sau  bác  xuống  huyện.  Thường  vụ  tỉnh ủy  có  dự  kiến  điều  bí  thư  huyện  ủy  phụ  trách  đoàn  dân  công  hỏa  tuyến  và  tham  gia  bộ chỉ huy  hỗn hợp mở nhánh đường Trường Sơn. Hiếu sẽ  làm bí thư  ở huyện này. Tự  nhiên Hiếu  thấy  đầu  mình  như  lấp  lóe  một  cái  gì  hé  mở.  Anh  tha  thiết  trình  bày  với  bác  Văn Yến  rằng  anh  còn  trẻ  cần  được  thử  thách  ở  những  nơi  ác  liệt  nhất,  rằng  trước  truyền thống  người  cha,  chú  Kiêm  cũng  coi  như  người  cha  thứ  hai,  và  hai  đứa  em  anh,  anh không thể ngồi yên ở nơi chưa thật nước sôi lửa bỏng, làm một việc mà người ít sức khỏe hơn, không có điều kiện ra mặt trận cũng có thể làm được.

-  Cháu  biết  bác  rất  thương  cháu.  Bác  cho  cháu  đi,  nếu  cháu  đứng  vững  trở  về,  bác  càng yên tâm về một đứa cháu không phụ lòng tin của bác, của các đồng chí trong thường vụ. Qua  lửa  đạn,  cháu  còn  nguyên  vẹn  trở  về  sẽ  dầy  dạn,  từng  trải  hơn,  lại  càng  vững  vàng hơn trong cương vị của mình.

Bác  Văn  Yến  nắm  chặt  tay  Hiếu.  Ông  vô  cùng  cảm  động  trước  việc  làm  cao  cả,  nhận  lấy phần  nguy  hiểm  thay  cho  đồng  chí  của  mình.  Một  người  đã  có  chí  như  thế,  nhất  định  nó sẽ làm nên.

Bằng  cái  ấn  tượng  ấy,  hàng  vài  chục  năm  sau  ông  không  thể  có  một  thằng  Hiếu,  làm những việc tầm thường, chưa nói đến việc xấu. Ông hỏi:

- Đồng chí đi, còn khó khăn gì không?

- Cháu nói thật  là, cháu không còn khó khăn gì cả. Chỉ khổ  tâm  nhất có chuyện mẹ cháu với cô vợ cháu.

- Nghe nói cô ta vẫn mâu thuẫn căng thẳng với bà lão hả?

- Vừa rồi lại xô sát thế nào, mẹ cháu ngã gẫy xương phải nằm viện hàng tháng trời.

- Bao giờ?

- Hôm cháu đang họp tỉnh ủy phải báo cáo bác để về.

-  Nhớ  rồi.  Cô  ta  vẫn  không  thể  thay  đổi.  Cái  gì  nó  đã  là  bản  chất,  chỉ  có  đào  lỗ  mà  chôn xuống mới hết. Thôi phải giải quyết đi.

- Tòa án người ta có hồ sơ cả rồi. Nhưng cháu nói nó không... khách quan.

- Thôi được, đồng chí cứ để tôi bảo các cậu ấy. Làm sao phải yên ổn mà đi.

- Cháu cũng chỉ mong như thế.

Như  thế,  căn  bản  là  xong.  Cái  dư  luận  đáng  sợ  nhất là  khi  nó  đến  tai  người  lãnh  đạo  cao nhất của tỉnh. Người lãnh đạo đã biết trước cái “dư luận” ấy rồi thì “dư luận” chả là cái gì.

Hơn  nữa,  khi  đã  có  cái  mác  “đi  B”,  không  ai  có  quyền  được  xúc  phạm  đến  cái  từ  thiêng liêng  ấy.  Cho  nên  khi  bí  thư  huyện  ủy  cùng  viện  trưởng  viện  kiểm  sát,  chánh  án  tòa  án, hội  trưởng  phụ  nữ  quán  triệt  ý  kiến  của  tỉnh  ủy  tìm  cách  làm  ổn  định  “hậu  phương”  để anh  lên  đường  thì  anh  đã  có  thể  yên  tâm  mà  thỏa  thuê  ở  cái  quán  chỗ  cây  đa  Phù  Hoa. Chị Nho gạt mái tóc anh xòa trên mặt mình hỏi:

- Vào trong ấy có nhớ những lúc như thế này không anh?

- Làm sao mà quên được.

- Có nhiều không?

- Nếu biết được mình nhớ nhiều hay ít thì chả là nỗi nhớ nữa.

- Đúng rồi. Anh của em giỏi lắm. Thế em hỏi: anh nhớ em độ bao nhiêu lâu nữa?

- Mãi mãi.

- Có thật không anh?

- Đã bao giờ anh nói dối em điều gì? Chị ôm ghì lấy anh rên lên:

- Trời ơi, em hạnh phúc quá. Lần này cho em biết nhé. Nếu có con ở nhà, em đỡ nhớ anh hơn.

-...

- Kìa. Sao anh không nói.

- ừ...

-  Thật  nhé.  Đừng  để phí.  Em  khổ  thân  lắm.  Từ  ngày  chúng  mình  “đề  phòng”,  em  cứ  như bị  đánh  lừa,  cứ  như  miếng  ăn  đến  miệng  lại  bị  giật,  người  hẫng  hẳn  đi,  chỉ  muốn  cào cắn,  vò  xé  ngấu  nghiến  mọi  thứ  cho  nát  ra,  tan  biến  vào  mình,  cho  bõ  công  chờ  đợi... giành  giật  đến  phát  điên,  phát  cuồng  lên  anh  ạ.  Anh,  anh  ơi,  anh  có  hiểu  không?  Những lúc như thế em không dám nói ra nhưng nó ấm ức ở trong người. Anh có biết không anh? Từ nay đến ngày anh đi, “cho em” hết anh nhé.

ở  bên  này  bờ  mương  bà  mẹ  nghe  hết  lời  cầu  xin  của  con  gái.  Nghe  cả  tiếng  cọt  kẹt  của chiếc  chõng  bầy  hàng.  Ruột  gan  bà  sôi  lên.  Vội  vàng  chạy  bằng  mười  ngón  chân  về  đầu bếp,  bà  ném  cái  đèn  đang  cầm  ở  tay  vào  chiếc  cối  đá  giã  bèo  nghe  “choang”  một  tiếng. Bà hốt hoảng kêu:

-  Mẹ  Nho  ơi.  Mẹ  Nho  đâu  rồi?  Châm  cho  mẹ  cái  đèn  khác.  Mảnh  thông  phong  đâm  vào chân mẹ bây giờ. Nhanh lên mẹ Nho ơi.

Cả  hai  người  đều  đủ  bản  lĩnh  bỏ  qua  lời  kêu  cứu  của  bà  mẹ  lòa  lẫm  để  đi  tới  tận  cùng, nhưng  người  con  trai  đã  nhanh  chóng  rời  khỏi  chị  bằng  cử  chỉ  như  là  sợ  hãi,  như  là  bực dọc. Chị sửa sang quần áo rồi ép cặp môi vào má anh an ủi:

- Khổ thân anh. Hãy chịu khó ngồi đây chờ em nhé.

-  Đừng  để  mẹ  nghi.  Lát  nữa  anh  “đến  thăm”  cụ.  Đêm  nay  chúng  mình  ngồi  chơi  với  cụ cũng được.

- Tuyệt vời lắm.

Cô đi qua đoạn tre vòng về đầu kia bếp rồi ra sau nhà như chị từ ngoài cánh đồng mới về. Dù đã cố nén nỗi bực dọc, cô vẫn hận mẹ, kẻ vừa “phá hoại” cô.

- Mẹ vừa gọi con phải không?

- ừ, mẹđánh rơiđ èn,sợ mảnhvăng ra,xéo phải nó.

- Đêm hôm nay mẹ lọ mọ đi đâu để rơi với vỡ.

- Mẹ nấu cơm xong lâu rồi, định đi gọi con về ăn.

- Lúc nào ăn chả được. Mẹ biết con ở đâu mà gọi. Từ mai mẹ đói cứ ăn trước, không phải kêu gọi gì nữa.

Càng nghe nó mắng  bà càng mừng. Cái sự  nó đòi ở anh ta chưa xong nên nó cáu với  bà. Thì được, mày cứ  gắt gỏng, mắng nhiếc mẹ mày đi, nhưng đừng để thiên hạ người ta bôi gio  trát  trấu  vào  mặt  bố  mẹ  mày.  Từ  bốn,  năm  năm  nay  bà  đã  biết  cái  “anh  bạn”  của chồng  nó  đến  “thăm  nó”  dù  lúc  chập  tối  khi  bà  xờ  xoạng  nấu  cơm,  hay  nửa  đêm  gà  gáy, vào  giữa  trưa  hay  sắp  lặn  mặt  trời  thì  cũng  chỉ  ở  ba  nơi.  Chiếc  chiếu  trải  giữa  nhà,  cái  ổ của  hai  mẹ  con  (sau  này  là  cái  giường  một  giải  đệm  của  nó)  hoặc  trên  chiếc  chõng  bán hàng.  Bà  đã  biết  thanh  niên  ở  thành  thị  bây  giờ  ai cũng  muốn  như  người  Tây,  người  Tàu thì phải làm như thế nó mới ra Tây, ra Tàu. Bà không ngăn cấm. Mà có ngăn cũng không thể  được.  Bà  chỉ  nói  xa  xôi  bóng  gió  để  chị  ấy  cố  tránh  làm  sao  đừng  để  vỡ  lở  ra  là  tan nát  mọi  bề,  mà  con  cái  nó  khổ  sở  suốt  đời.  Tưởng  nó  cũng  biết  điều  ấy  mà  cố  ghìm  giữ lấy  cái  vỏ  để  mai  kia  thằng  chồng  nó  trở  về  cũng  đỡ  xót  xa.  Nào  ai  biết  đâu  chính  nó  lại đòi  anh  kia  phải  cho  nó  đứa  con!  Thế  thì  đến  mười  cái  đèn  bà  cũng  phải  đập  ra,  để  chặn nó lại, bà tiếc gì. Bà sợ gì nó tức bực trách mắng bà. Bà không làm ầm lên thì thôi, nó lại còn  ra  vẻ.  Khổ  nỗi,  nó  lại  là  con  gái  bà.  Bà  lại  phải  giữ  cả  với  ông  ấy.  Không  có,  ông  ấy lại chì chiết “mẹ con nhà bà tốt đẹp thế đấy!”.

Nhưng “anh kia”  lại rất cám ơn bà.  ít ra  cũng  là sự cám ơn  của  đêm nay.  Đêm nay  bà đã gỡ  cho  anh  ra  khỏi  sự  níu  giữ  của  con  gái  bà.  Chị  đang  thèm  khát  một  đứa  con.  Anh  rất lo sợ  lần  cuối cùng này để  lại một hậu  quả,  có đi đến đâu  anh cũng không thể thoát  khỏi cái  giá  phải  trả,  cái  trách  nhiệm  phải  đeo  đẳng.  Chỉ  sau  vài  tháng  đi  lại  với  nhau,  chị  đã bất  chấp  mọi  thứ,  kể  cả  bom  của  giặc  Mỹ  nổ  ngay  đầu  làng  để  được  sống  hết  mình  với anh,  được  công  khai  biểu  lộ  tình  cảm  với  anh.  Còn  anh  thì  ngược  lại.  Có  thể  nói,  chị  đã đem  lại  cho  anh  những  thỏa  mãn  mà  không  bao  giờ  anh  có  được  ở  Xuyến.  Chị  là  người

“khai hóa” mọi dục vọng tiềm ẩn trong anh. Nhưng anh không thể nào đánh đổi một  ông Hiếu  vào  hàng  chánh  phó  chủ  tịch,  bí  thư  tỉnh  để  đổi  lấy  mối  tình  ở  chị.  Mới  một  chặngđầu  trên  con  đường  quá  dài  của  anh,  không  ai  có  thể  bắt  anh  dừng  lại.  Với  lại,  hình  ảnh Lăng  luôn  luôn  ám  ảnh  anh.  Lúc  đầu  là  những  ước  ao  được  hiểu  biết,  được  tài  hoa  và  có uy quyền hấp dẫn như  Lăng, một con người không hề thấy thất bại, một con người khiến già  trẻ  trai  gái  đều  sợ,  đều  mê  mẩn  thèm  khát.  Về  sau,  là  kẻ  tình  địch.  Không  thể  trả thù,  thì phải  lặng  lẽ  vượt  lên  để anh  ta ở  lại phía sau,  biết  đâu,  một  lúc  nào  đó  anh ta  lại chỉ  là  cấp  dưới  của  mình!  Tất  nhiên  chuyện  thằng  Lăng  không  phải  là  mục  đích,  nhưng nó  có  tác  dụng  thôi  thúc  anh  cần  phải  “nín  thở”  để  bứt  khỏi  sự  phát  triển  thông  thường, nhất  là  điều  kiện  thuận  lợi  hiện  nay.  Không  tranh  thủ  tận  dụng  hết  tình  cảm  quý  mến của  bác  Văn  Yến  là  đại  ngu.  Cho  nên,  không  thể  để  bất  cứ  một  cái  gì  rơi  vỡ  chỉ  vì  cái chuyện  “thầm  kín”  này.  Anh  đã  tìm  mọi  cách  để  chị  phải  nghe  anh,  không  được  để  một cử  chỉ  lộ  liễu  nào  cho  người  thứ  ba  biết  đến  mối  quan  hệ  của  hai  người.  Dẫu  là  như  thế, anh vẫn cảm thấy nỗi hoảng sợ càng ngày càng tăng trước những đòi hỏi tình cảm không biết  đến  đâu  là  tận  cùng  của  chị.  Càng  ngày  anh  càng  thấy  để  yêu  chị  hay  bất  cứ  một người  đàn  bà  nào  khác,  không  khó  khăn,  khổ  sở  và  nhục  nhã  căng  thẳng  bằng  tìm  cách chạy ra khỏi một tình yêu tham lam vô độ và vô cùng mù quáng liều lĩnh của họ. Chị biết anh sẽ đi chiến trường nhưng không thể biết anh sẽ đi vào ngày mai. Ngày mai tòa án sẽ xử  anh  và  Xuyến  li  hôn,  chị  cũng  không  hề  biết.  Cũng  may,  chưa  bao  giờ  chị  tra  hỏi  anh chuyện  đó. Nói đúng  ra,  có  một vài  lần  chị  hỏi như  là  một  sự  quan  tâm  rất  thông  thường ở bất cứ người nào cũng hỏi câu đó: “Chuyện của anh với bà ta thế nào rồi”. Hỏi xong chị cũng  không  cần  nhớ  anh  có  trả  lời  hay  không.  “Bà  ta  xách  dép  cho  em  cũng  chả  đáng”. Vậy  thì  việc  gì  phải  quan  tâm.  Rồi  chị  sẽ  phải  sững  sờ,  choáng  váng  trước  hai  việc  cùng xẩy  ra  với  anh  ngày  mai.  Nhưng  đêm  nay  vẫn  coi  như  cuộc  gặp  gỡ  thường  lệ.  Chị  còn chờ  đợi,  còn  hy  vọng  ở  những  đêm  mai,  ngày  kia  và  sau  này.  Rồi  sẽ  phải  tìm  cách  đưa nhau  ra  cánh  đồng  cho  nó  tự  do.  ở  nhà,  mỗi  lần  dang  dở  như  thế  này,  không  thể  chịu nổi.  Anh  bê  xe  đạp  qua  đoạn  tre,  dắt  vào  sân.  Bà  mẹ  chưa  kịp  hỏi  “ai”,  anh  đã  chào  bà và khoe sắp đi chiến trường, đến tạm biệt cụ.

- Thế ạ. Quý hóa quá. Khi nào thì bác đi.

- Dạ. Còn chờ lệnh. Nhưng chắc cũng không lâu nữa đâu ạ.

- ừ. Nhanh nhanh mà vào để giặc nó khỏi hành hạ phá hoại bà con đồng bào.

Nhưng  “không  lâu  nữa”  là  đến  bao  giờ?  Đến  bao  giờ  bà  mới  thoát  được  nỗi  canh  cánh  lo sợ  hơn  cả  giặc  giã.  Chỉ  chớp  mắt  một  cái  là  nó  gây  ra  cái  tai  họa  tầy  đình,  chứ  lâu  la  gì. Hay  là  phải  khuyên  bảo  con  Nho?  Hay  là  bàn  với ông ấy  để  đưa  con  nó  ra  ngoài này.  Mà cần  thì  dẹp  cái  cửa  hàng  này  đi.  Hay  là...  Nói  thẳng  vào  mặt  anh  ta.  Hay  là...  Sự  bực dọc,  cuống  quýt  của  bà  làm  Nho  hiểu  rằng  mẹ  đã  biết  chuyện.  Nếu  mẹ  hỏi,  sẽ  bảo:  “Có đấy”. Không thì thôi. Việc gì phải “lậy ông, tôi ở...

Phiên tòa mở tại chùa Thộp giữa cánh đồng làng  Bái Trung. Chùa  um tùm cách xa đường chính hàng cây số. Vào chùa chỉ có một con đường độc đạo gọi là đường Rặng Nhãn. Phải qua  một  cây  cầu  bắc  qua  mương  mới  sang  đường  “Rặng  Nhãn”.  Tất  cả  những  cuộc  họp quan  trọng  của  tỉnh,  huyện  cần  giữ  bí mật  với địch ở  dưới đất,  địch  ở  trên trời,  đều  đặt  ở chùa  Thộp.  Phiên  tòa  hôm  nay  cũng  vào  loại  phải  giữ  bí  mật.  Phải  cảnh  giác  với  những thủ đoạn và âm mưu của địch làm giảm sút uy tín của cán bộ ta.

Chị Xuyến đến chùa Thộp từ sáng sớm với lòng đầy tự tin phần thắng thuộc về mình. Chị được  những  người họ  hàng  thân  cận  ở  trong  đảng  ủy  nói  đích  xác  là  anh  Hiếu  sẽ  lên  làm bí  thư  huyện  ủy  nay  mai.  Không  thể  bỏ  được  chị  đâu.  Lần  này  chị  mà  không  đến  tòa,  là họ xử. Vắng mặt ba lần không có lý do là họ có quyền xử.

Hôm  nay  chị  kiên  quyết  không  bỏ,  đố  tòa  dám  cho  bí thư  huyện  ủy  bỏ  vợ!  Chị  lành  thật, nhưng  nếu  cần  mang  con  lên  kêu  gào  trước  cổng  huyện  uỷ,  tỉnh  ủy  hàng  tháng,  hàng năm  chị cũng  không  quản  ngại.  Chị có  thể  lên  tận  trung  ương  chị kêu.  Liệu  có  ai dám  để một bí thư huyện ủy như thế không? Chị kêu đến khi về nhà “đuổi gà” chưa chắc đã yên. Nghĩa là, nếu chạy lên trời chị túm chân kéo xuống, mà chui xuống đất thì chị túm tóc lôi lên.  Có  mà  thoát  đằng  trời.  Như  là  để  củng  cố  lòng  tin  chắc  thắng  của  chị,  chị  Biện  con nhà  cậu  ruột  của  chị  làm  hội  trưởng  phụ  nữ  xã,  hôm  nay  được  mời  giữ  chân  thẩm  phán. Ngoài  tình  nghĩa  gia  đình  Biện  còn  có  trách  nhiệm  bảo  vệ  quyền  lợi  của  “chị  em”.  Chị cũng hỏi ý kiến Biện có nên đi hay không, Biện bảo:

-  Tội  gì  lại  không.  Quyền  lợi  của  mình  được  ăn  được  nói  lại  bỏ  nó  phí,  mà  mang  tiếng chống lại chính sách, luật pháp của Nhà nước.

Lại hỏi:

- Cô có đứng về phía chị không?

-  Thì  còn  đứng  về  phía  nào!  Sáng  nay  đi  qua  định  gọi  chị,  gặp  Huyền  nó  bảo  chị  đi  từ sớm rồi.

-  Cả  đêm  không  ngủ  được  cô  ạ.  Cháu  Huyền  nó  bảo  là  cụ  tôi  cũng  không  ngủ.  Chị  thấy mang nhau dơ mặt ra chỗ này nó xấu hổ lắm em ạ.

- Chị cứ phải bình tĩnh, có gì mà phải xấu với đẹp.

Hai  chị  em  đang  vui  vẻ  chuyện  trò,  bà  Đất  đến.  Thấy  Xuyến,  bà  lầm  lầm  đi  ra  phía  đầu sân bên kia. Xuyến nói:

- Mẹ lại đằng này. Đã có ai đâu mà vào, mẹ!

- Tôi còn mẹ con gì với nhà chị nữa.

Xuyến thấy làm thương bà, nói với chị Biện:

- Khổ, mẹ chị cứ phải xưng xỉa lên như thế nhưng bụng dạ có gì đâu.

- Dù thế nào, chị với bà lão cũng phải đoàn kết lại. Phải biết thương bà ấy.

- Thì vưỡn.

Buổi  sáng  nay  tòa  xử  liền  ba  vụ  li  hôn.  Chị  phó  chánh  án  huyện  làm  chánh  án  của  cả  ba phiên  tòa.  Còn  các  thẩm  phán  thì  thay  đổi.  Tòa  công  bố  thứ  tự:  Vụ  anh  Hiếu  xin  li  hôn cùng  chị  Hoàng  Thị  Xuyến  vào  thứ  ba.  Tám  rưỡi  sáng  tòa  mới  bắt  đầu  nhưng  giấy  gọi đúng 7 giờ phải có mặt. Mọi người đều đến từ sáu giờ rưỡi hoặc sớm hơn. Tòa bắt đầu xử vụ  thứ  nhất  vẫn  chưa  thấy  anh  Hiếu  đến.  Chắc  sợ  bẽ  mặt.  Những  cán  bộ  xung  quanh huyện  đến  “xem”  hay  đi  làm  gì  mà  đông  đến  mấy  chục.  Họ  bàn  tán  có  vẻ  không  đồng tình  việc  anh  Hiếu  bỏ  vợ.  Phản  đối  cả  việc  ông  ấy  sẽ  lên  làm  bí  thư  “Lơ  mơ  là  mất  hết như chơi”.

-  “Chắc  ông  Hiếu  không  thể  đổi  chuyện  này  để  lấy  tay  trắng  đâu”.  Chị  Xuyến  nghe  thấy cả.

Vào cái giờ này, anh Hiếu đang tất tưởi đi khắp nơi. Chia tay mọi người. Sự “kèm cặp” sít sao  của  bà  mẹ  Nho  làm  cho  tình  cảm  hai  người  cứ  phải  dang  dở,  vồi  vội.  Hiếu  vẫn  rất mừng  có  được cái cớ  ấy.  Mãi bốn  giờ  sáng  anh  mới chia  tay  chị Nho,  đạp  xe  đến cơ  quan huyện  ủy  trong  nỗi  uất  ức  của  người  mẹ:  “Nó  quan  trọng  (đúng  ra  là  quan  hệ)  với  con mình  cớ  sao  mình  lại  không  thái  độ  nó  (tỏ  thái  độ).  Được  rồi.  Đêm  nay  mày  mà  còn  đến đây “quan trọng” với con tao?”.

Chị chánh án hỏi:

- Chị Xuyến cho biết, anh Hiếu có biểu hiện gì của những quan hệ nam nữ bất chính?

- Dạ. Tôi chỉ nghe đồn, chưa bắt được quả tang.

- Tòa căn cứ vào những chứng lý, chứ không căn cứ vào tin đồn: Chị nói lại.

- Dạ. Thế thì không.

- Chị ngồi xuống. Tòa mời anh Lưu Minh Hiếu trả lời câu hỏi của tòa.

Hiếu đứng dậy lễ phép khiến chị chánh án hơi cúi như đọc câu hỏi viết ở mặt bàn:

- Anh cho biết anh có nghi ngờ gì chị Xuyến có những quan hệ bất chính?

-  Thưa  tòa  có  ạ.  -  Anh  kể  lại  chuyện  với  anh  Lăng  mà  không  nói  rõ  thời  gian  và  trong hoàn cảnh nào, chỉ biết sau đó tình cảm giữa hai người không còn.

- Anh Hiếu nói không đúng ạ.

-  Chị  Xuyến.  Chị  đã  từng  ngồi  ghế  chánh  án  xét  xử  tội  phạm.  Chị  có  biết  những  nguyên tắc của phiên tòa không?

Xuyến thấy như tội lỗi của mình ngày trước đang được đào bới lên.

Chị đứng ngây ra.

Từ đây chị Biện thẩm phán điều hành chính. Chị nói:

- Anh Hiếu ngồi xuống... tòa hỏi chị Xuyến cho biết chị có quan hệ với anh Lăng không?

- Dạ thưa tòa...

- Chị chỉ cần nói: có hay không.

- Thưa tòa... Có. Nhưng... chị gục xuống.

- Thôi mời chị ngồi xuống! Tòa mời bà Bùi Thị Đất trả lời:

Bà Đất vừa đứng dậy vừa run run “Thưa tòa”. Tòa ngắt lời bà:

-  Bà  bình  tĩnh.  Tòa  hỏi  đến  đâu  bà  trả  lời  đến  đấy.  Bây  giờ  bà  cho  tòa  biết.  Trong  biên bản  khám  nghiệm  của  bệnh  viện  huyện  ngày  18-12  vừa  qua  có  ghi  bà  bị  trẹo  xương chân, trùn lưng sống và có ba vùng bị thâm tím ở đùi và mông, có đúng không?

- Thưa tòa là đúng cả đấy ạ.

- Những vết tích kia là do bị ngã hay bị đánh.

- Dạ thưa tòa do bị ngã.

- Bà vô ý ngã hay có ai xô đẩy.

- Dạ... Dạ... thưa tòa... Hôm ấy tôi gánh phân đi xuống cái dốc trơn tự nhiên thấy nó... Hình  như  có  tiếng  ho,  tiếng  hắng  dọng  hay  tiếng  hấm  hứ  của  ai  đấy  mà  tai  bà  ù  lên,  bà không thể nghe rõ. Lúc ấy bà giật mình biết mình nói chệch đi mất. Bà vội vàng chữa lại:

- Vâng vâng. Thưa tòa. Nó... nó đẩy tôi. A vâng, nó nó là... chị Xuyến lấy tay đẩy tôi ngã lăn xuống chỗ gốc tre xuýt nữa chết ạ.

Chị chánh án:

- Lúc ấy bà có bị ngất đi không?

- Dạ... bẩm thưa tòa... cũng có ngất đấy ạ. A tôi bị bất tỉnh nhân sự đấy ạ. Chị Biện hỏi:

- Bà cho biết nguyên nhân gì khiến chị Xuyến lại đẩy bà ngã.

-  Thưa  tòa  là...  không  có  nguyên  nhân  -  Bà  liếc  thấy  anh  Hiếu.  Mặt  anh  nhăn  lại,  bà  vội tiếp: A dạ thưa tòa là có nguyên nhân chị Xuyến đẩy tôi đấy ạ.

Chị chánh án:

- Bà Đất cứ bình tĩnh trả lời tòa. Việc chị Xuyến đẩy bà  là do cãi chửi nhau hay vì một cái gì khác.

-  Thưa  tòa  là  có  đấy  ạ.  Có  cái  nguyên  nhân  chị  Xuyến  đánh  con  chị  ấy  chết  lặng  đi.  Tôi thương  cháu  tôi,  tôi  mắng  chị  ấy  thế  là  chị  ấy  chửi  tôi  rồi  đẩy  tôi  ngã  xuống  chỗ  bụi  tre gẫy...

- Thôi được rồi. Tòa hỏi: Bà có nhớ hôm ấy là ngày bao nhiêu không?

- Dạ. Thưa tòa tôi không nhớ ạ.

-  Bà  chú  ý  nghe  tòa  đọc  lời  khai  của  chị  Xuyến:  ngày  13  tháng  11  năm  19...  tôi  và  mẹ chồng  tôi  có  to  tiếng  rồi  sau  đó  hơn  một  tháng  mẹ  chồng  tôi  mới  ngã  do...  bà  thấy  có đúng không.

- Dạ thưa tòa đúng là như thế ạ.

Chị chánh án lại đưa tay ra hiệu cho chị Biện dừng để chị hỏi tiếp:

-  Tòa  yêu cầu  bà  Đất bình  tĩnh  lại nói cho  chính  xác.  Bà  hãy  nhớ lại chính  xác  rồi mới trả lời  tòa.  Tòa  hỏi.  Có  phải  ngày  18  tháng  12  năm  19...  bà  và  chị  Xuyến  cãi  nhau  om  xòm, chửi mắng lẫn nhau rồi sau đó chị Xuyến đẩy bà ngã lăn xuống bụi tre, có đúng không?

-  Dạ  thưa  tòa  là  đúng  ạ.  Tôi  nhớ  chính  xác  là  chị  Xuyến  đánh  con  chị  ấy,  tức  là  cháu  tôi. Tôi  thấy  thương  cháu  tôi,  tôi  mắng  chị  ấy.  Thế  là  chị  ấy  đi...  à  vâng,  đi  ra  ngõ  vừa  đạp vừa đẩy tôi lăn xuống bụi tre xuýt nữa thì chết. à tôi bất tỉnh nhân sự...

- Này, mẹ nói lại đi nhá.

- Đề nghị chị Xuyến trật tự, tòa chưa hỏi chị.

- Nhưng sao tòa có thể để người ta vu oan giáng họa cho tôi như thế?

- ừ, thử  xem ai  là người vu oan.  Chị còn nhớ chị đã xỉa vào  mặt  chồng tôi nói những  gì ở sân miếu Ông Cuội không? Ai vu cho chồng tôi ngủ với con dâu ở đống cây ngô?

- ới mẹ ơi, là mẹ ơi. Thà mẹ giết con đi còn hơn mẹ ôi. Chị Biện quát:

- Tòa đề nghị chị Xuyến im lặng.

Chị hiểu tiếng quát như nhắc nhở chị đừng mất bình tĩnh làm hỏng việc nên chị im ngay. Ngay cả buổi trưa nghỉ một giờ chờ tòa nghị án chị vẫn yên chí không thể bằng những lời người  ta  xui  mẹ  chồng  buộc  tội  cho  chị  mà  tòa  có  thể  kết  luận.  Nhưng  đến  khi  nghe  bà chánh  án  đọc  đến  chữ  “ly  hôn”,  chị  gào  như  cha  chết.  Cả  bốn  dân  quân  gác  ở  xung quanh  chùa  chạy  lại  chỗ  chị.  Những  cán  bộ  xung  quanh  huyện,  cả  đàn  ông  đàn  bà  buổi sáng  tưởng  họ  đi  xem,  bây  giờ  tất  cả  xúm  lại,  dỗ  dành  an  ủi  và  giữ  không  cho  chị  xô  lại túm  anh  Hiếu.  Chiếc  ô  tô  của  bí  thư  huyện  ủy  đưa  anh  đi  “nhập  trạm”  đã  đỗ  dưới  hàng cây  phi  lao,  chỗ  rẽ  xuống  bờ  mương  vào  chùa.  Anh  Nạc  và  mấy  dân  quân  xã  chờ  ở  đấy để lai mẹ anh về. Hiếu bảo:

- Anh nói với các bác, mẹ em và cả cháu Huyền em có lệnh gấp đi chiến trường.

Anh  lên  xe,  lấy  bộ  quần  áo  Tô  Châu,  mũ  giải  phóng,  dép  cao  su  và  khẩu  K59  từ  ba  lô “cóc”  ra  mang  vào  người.  Mũ  cát,  bộ  ka  ki  gụ,  dép  và  167  đồng  gửi  anh  Nạc  cầm  về  cho mẹ  anh.  Mọi  người  chưa  hiểu  đầu  đuôi  ra  sao,  chiếc  ô  tô  đã  vù  đi,  anh  thò  đầu  ra  ngoài cầm mũ quân giải phóng vẫy những người đứng sau đám bụi tung mù mịt nhìn theo anh, nhìn  theo  cái  bóng  nhập  nhòe  sau  vài  ba  phút  đã  là  cách  trở,  đã  là  vời  vợi  xa  xôi,  đã không biết đến ngày về, không thể biết có ngày gặp lại?

Anh  Nạc  mải  miết  đạp  xe,  không  dám  động  đến  sự  im  lặng  của  bà  cô  ruột  cúi  gằm  mặt ngồi  ở  phía  sau  như  kẻ  ăn  cắp  bị  bắt  quả  tang.  Chuyện  ông  tỉnh  ủy  viên  bỏ  vợ  đã  lan  ra khắp  cánh  đồng  hai  bên  đường  đi  về  nhà.  “Ngày  trước  con  dâu  tố  bố  chồng  hiếp  nó”.

“Bây  giờ  mẹ  chồng  nói  điều  con  dâu  giết  mình”.  “Ngày  trước  ấm  ức  nhưng  sợ  đội  không dám  ho  he.  Bây  giờ  có  quyền,  có  chức  đem  cả  huyện,  cả  xã  xúm  vào  đánh  lừa  chị  ta  để chị  ta  tưởng  ra  tòa  là  không  thể  được.  Thế  là  chị  ta  tong  tớn  đi  từ  nửa  đêm”.  “Ngày  xưa tổng Cuội mở hội thi nói khoác. Khắp nơi nô nức sửa soạn hàng năm, lúc ra hội thi, kể cả người giật giải cũng chưa thấm tháp gì với bây giờ. Bây giờ mở mồm ra là người ta đã nói khoác  hay  hơn  các  anh  giật  giải  trước  đây  rất  nhiều.  Xa  xưa  thì  không  biết,  từ  thời  cải cách đến giờ phải nói người ta dậy cho các nơi nói khoác giỏi cực kỳ. Nói vo hay nhìn vào giấy cũng đều có bài bản. Càng về sau càng có bài bản cứ  là đâu vào đấy, bảo thế nào là nên  thế,  không  thể  cãi  được,  hoặc  cãi  được  cũng  rục  xương”.  Nghe  người  ta  bàn  tán  Nạc vừa sượng sùng, như là người ta  xỉ nhục bóng gió mình,  vừa thấy rờn rợn, như  là từ  ruột mình  nói  ra  những  điều  ấy.  Không  biết  từ  đâu  và  sẽ  đến  đâu,  từ  nơi  nào  sinh  ra  và những  nơi  nào  còn  nói  theo  cái  kiểu  như  làng  mình.  Ai  mở  mồm  ra  cũng  bảo  vì  người này,  vì  người  kia,  vì  cả  làng,  cả  tổng  mà  thực  ra  chả  vì  ai.  Không  có  con  người,  chỉ  có mục  đích  của  đội,  sau  này  là  của  xã,  của  huyện.  Con  người  chỉ  vô  cùng  quan  trọng  hơn rất  nhiều  lần  cái gậy,  cái que,  khẩu  súng,  quả  lựu đạn  và  dây  thừng,  xích  sắt  để  các  ông ấy dùng đi tới đâu đó.  Chẳng hạn như  mấy năm trước đây Hiếu bắt anh làm tổng chỉ huy hàng  nghìn  người  đi  cấy  lúa  ở  dưới  cửa  sông.  Không  biết  đất  mặn,  đất  chua  ra  sao, không  biết  hình  dáng  kích  thước  vùng  đất  ấy  nó  thế  nào!  Đã  đến  đây  bao  giờ  mà  biết. Học hành cũng không. Nghe lõm bõm được dăm mười buổi ở tỉnh, ở huyện, đi tham quan được  vài  ba  lần  những  nơi  tiên  tiến  đi  đầu  trong  mọi  phong  trào,  biết  gì  về  chỗ  đất  mới mình  sẽ  làm  chủ  nó?  Nghe  nói  đã  có  nơi  chinh  phục  được  chỗ  ấy  rồi.  Thì  mình  cũng  phải chinh  phục.  Không  thua  kém  ai.  Không  có  thất  bại.  Nhất  định  phải  giành  thắng  lợi  để chào mừng đại hội huyện đảng bộ. Thế là hàng nghìn con người do anh là tổng chỉ huy đi bắt  giời,  bắt  biển  phải  lui bước.  17  người chết  vì ăn  nước  lợ  đi  ỉa  chảy  hàng  loạt.  3  người chết  do  ngâm  mình  dưới  nước  lâu  bị  cảm  lạnh.  Một  người  chết  đói,  năm  người  gãy  chân, cụt  tay  do  tai  nạn  lao  động.  Cả  thảy  26  người  chết  và  tàn  tật.  Hết  hơn  10  vạn  công.  Nợ hàng trăm triệu tiền mua sắm dụng cụ, tiền thuê kỹ thuật, tiền  giống và tiếp khách cộng với  hàng  chục  khoản  phụ  phí  khác.  Kết  quả  là  “Với  sức  mạnh  vá  trời,  lấp  biển  nhân  dân

Ngoại  Thượng  đã  làm  nên  một  kỳ  công  chưa  từng  có  trong  lịch  sử  vùng  này.  Biến  hàng trăm  mẫu  ruộng  đất  chua  mặn  thành  ruộng  cấy  lúa,  có  khả  năng  thu  hơn  300  tấn  thóc trong  vụ  tới”.  Và  Hiếu  trúng  vào  thường  vụ  huyện  ủy.  Nhưng  nhân  dân  thì  không  thu được  một  hạt  thóc  nào  ở  100  mẫu  ruộng  chua  mặn  ấy.  Sự  việc  này  chỉ  được  “rút  kinh nghiệm”  trong  vài  lời  nói  của  Hiếu  chứ  không  có  những  cuộc  rút  kinh  nghiệm  thật.  Ai nhắc  đến  nó,  oán  trách  nó  coi  như  kẻ  xấu,  có  ý  đồ  không  tốt,  tiếp  tay  cho  kẻ  địch  phá hoại đoàn  kết  của  ta. Hoặc  là  “nói ra  nhằm  mục  đích gì?  Giải quyết  cái gì?  Cái đã  qua  rồi để cho nó qua” (riêng có thành tích và công lao của các đồng chí chủ trì của xã thì không bao  giờ  được  quên).  Nạc  là  người  sống  chân  thành  hết  mình  nhưng  hay  chủng  chẳng  nói ngang và thích triết lý vặt rất vô tội vạ nên Hiếu dùng anh chuyên đi “chữa cháy”, “lấp lỗ hổng”.  Không  việc  gì  anh  làm  được  đến  một  năm.  Thành  ra  việc  gì  anh  cũng  làm  mà không  làm  được  việc  gì  ra  đầu  ra  đũa.  Có  lúc  anh  đã  càu  nhàu  bảo  Hiếu:  “Hiếu  xem  thế nào,  cứ  xách  tôi  như  con  cờ  ấy  khó  làm  lắm”.  Hiếu  bảo:  “Để  xem”,  nhưng  anh  nghĩ bụng:  Không  phải  là  anh  em,  tôi  thải  ông  lâu  rồi.  Có  làm  được  việc  gì  nên  hồn  mà  thắc mắc.

Con Huyền bỏ học ngong ngóng chờ bà và  bố mẹ nó trở về. Bao  nhiêu chuyện kín kín  hở hở  lọt  vào  tai  nó.  Nó  cắn  răng  lại  nén  nỗi  tủi  thân  và  xấu  hổ.  Nhưng  không  thể  nén  mãi được.  Nó  hỏi  bà.  Bà  không  nói.  Nó  hỏi  mẹ.  Mẹ  nó  ôm  nó,  van  lậy  nó  rồi  kể  cho  nó  nghe sự  tình  tội  lỗi  của  mẹ.  Nó  lại  thấy  thương  mẹ  và  rất  sợ  bố  mẹ  bỏ  nhau.  Sáng  nay  bà  đi, nó gạt nước mắt lạy bà:

- Bà ơi, bà nói thế nào để người ta đừng cho bố cháu bỏ mẹ cháu bà nhé. Bà quay đi gạt nước mắt không nói gì.

Mẹ nó đi qua đưa cho nó hai nắm cơm nếp bảo:

- Nắm to con đưa bà mang đi để đến trưa bố con ăn với bà, còn phần con.

Nước  mắt  nó  ràn  rụa,  định  không  lấy  phần  của  nó,  nhưng  lại  sợ  mẹ  buồn,  nó  phải  cầm. Mẹ mắng:

-  Làm  sao  con  phải  khóc?  Cứ  đi  học  đi.  Có  đi  đến  cùng  trời  cuối  đất  cũng  không  ai  ức hiếp được mẹ. Việc gì mà sợ.

Mẹ  bảo  nó  đừng  sợ,  nó  lại  càng  sợ.  Từ  lúc  mẹ  đi,  rồi  bà  đi,  nó  tha  thẩn  ở  đầu  làng,  nhìn về phía chùa Thộp. Mãi hai giờ chiều nó mới trông thấy bác Nạc lai bà về. Từ  chỗ bụi tre, nó  chạy  lao  ra  giữa  cánh  đồng  đón  bà,  đỡ  bà  ở  trên  xe  xuống.  Bác  Nạc  thì  lầm  bầm. Trông  bà  thì  khổ  sở,  cúi  gằm  mặt  xuống.  Nó  biết  điều  gì  đã  xảy  ra.  Nó  dấn  lên  nắm  lấy ghi đông xe của bác Nạc hỏi. Bác Nạc bảo “giải quyết rồi”. Nó hốt hoảng hỏi lại:

- “Giải quyết” là thế nào bác?

-  Là  “cắt”  chứ  còn  thế  nào.  Bố  mày  đi  “B”  rồi.  Quần  áo  tiền  nong  bố  mày  gửi,  lát  nữa  về nhà bác đưa.

Con  bé  kêu  ối  một  tiếng,  nó  chạy  lại  ôm  lấy  vai  bà  nó  lắc  lắc  “bắt  đền”  bà.  Nó  làm  như cái quyết định “đoàn tụ” nằm ở trong người bà nó, nó phải lắc thật mạnh để sự “đoàn tụ” từ  bà  nó  phải  bật  ra,  cho  nó  vồ  lấy.  Thật  khốn  khổ  cho  bà  nó,  nó  càng  lay,  người  bà  nó càng  như  cái  cây  bị  mất  rễ  cứ  héo  dần  héo  dần,  lả  xuống.  Nó  phải  hốt  hoảng  dìu  bà  nó về. Bà nó nằm vật ra giường, không ăn uống gì. Cũng không nói năng gì.

Đến  lúc  vàng  vàng  mặt  trời  mẹ  nó  kêu  gào  khóc  vật  vã  giữa  hàng  chục  bàn  tay  đỡ  lấy người dìu mẹ nó đi về làng. Không hiểu chị đã kêu từ đâu mà tiếng đã khản đặc. Có hàng trăm người lớn  và trẻ  em không biết từ  làng nào lốc thốc chạy theo. Về đến đầu ngõ nhà mẹ chồng, chị cứ bám lấy gốc tre mà réo vào:

- ới bà Đất ơi là bà Đất ôi. Bà vu oan giáng họa cho tôi, bà không sợ giời tru, đất triệt nốt cái giống nòi nhà bà hay sao bà Đất ơi ồi... ồ.

- ới bà Đất ơi, làm sao bà nỡ rẽ duyên để vợ lìa chồng, con lìa cha mẹ, tan nát.

-  ới  Huyền  ơi,  con  ơi,  con  bảo  là  bà  con  cũng  lành  hiền  phúc  hậu  không  biết  điêu  toa  ăn gian  nói  dối.  Nào  con  có  biết  đâu  bà  lại  thù  dai,  suốt  mười  mấy  năm  để  bây  giờ  hại  mẹ. Con ôi...

Sau  phiên  tòa,  chị lên  huyện,  lăn  ra  trước cổng  huyện  ủy  gào  thét.  Công  an  mời chị đi.  ở đây  không  có  anh  Hiếu,  không  ai  liên  quan  gì  đến  vợ  chồng  chị.  Nếu  chị  cố  tình  phá  rối trật  tự  buộc  phải  giam  chị  lại.  Chị  thách  thức  và  đang  giằng  co  với  công  an,  thằng  em trai  của  chị  hầm  hầm  chạy  đến  lôi  chị  về.  Nó  quát  mắng  chị  rằng:  có  lên  tỉnh,  lên  trung ương cũng không còn hy vọng gì.  Việc vợ chồng li hôn chỉ đến tòa án tỉnh  là hết. Tỉnh  đã

“chỉ đạo” cho anh Hiếu được bỏ vợ thì kêu ai, để làm gì? Chị lập  tức theo nó về ngay. Thì ra lời khóc than kêu gào cũng phải tính toán cân nhắc sự  đầy vơi to nhỏ để nó đạt tới cái gì  đấy  chứ  chả  ai  than  khóc  vu  vơ,  chả  ai  lặn  lội  kêu  gào  nơi  vắng  vẻ  không  có  người hưởng  ứng.  ở  chỗ  cổng  huyện  ủy  không  có  ai  được  vào  xem  nên  nó  ít  tác  dụng.  Đến  khi về  ngõ  nhà  mẹ  chồng  nó  lại  hấp  dẫn  bởi  hàng  mấy  chục  người  đi  theo  và  hàng  trăm, hàng  nghìn  lượt  người chạy  đến  xem,  đến can  ngăn  và thì thào  bàn  tán  chê  trách  bà  Đất và  thương  hại  chị,  tự  nhiên  chị  lại  thấy  “nhiệt  tình”  kêu  than  rỉa  rói  bà  Đất  hăng  hái  hẳn lên.  Bao  nhiêu  cán  bộ,  dân  quân  càng  khuyên  bảo,  càng  kéo  chị  đi  về  nhà,  chị  càng chồm  lại  bám  lấy  gốc  tre,  kêu  to  hơn  và  chì  chiết  bà  Đất  cay  độc  khiến  anh  em  ông  Từ, ông Mỡ “đắng” mặt quá. Ông Mỡ phải đứng giữa sân nhà bà Đất quát:

- Cô Đất đâu rồi! Tội vạ gì mà không dám mở mồm ra.

Đ.  mẹ  nó,  ông  tha  nhét  cứt  vào  mồm  con  tố  điêu,  ngủ  lang  với  đội  thì  thôi  lại  còn  già mồm. Đúng là vừa đánh đĩ vừa...

Ông  xầm  xầm  vào  nhà  kéo  bà  Đất  dậy  lôi  xình  xịch  ra  sân  rồi  ra  ngõ  đứng  vào  sát  mặt với chị Xuyến để ông mắng:

- Tại sao cô ngu thế? Cô câm mồm để con đĩ nó trát cứt vào mặt cả họ nhà này phỏng?

Xuyến:

- Cả họ nhà ông ức hiếp tôi.

Bà Đất:

-  Ai  ức  hiếp  chị.  Chị  bàn  với  đội  Lăng  cho  con  tôi đi  học  thuế  nông  nghiệp  rồi  ở  nhà  đêm nào  anh  đội  cũng  “xâu”  chị  cốt  cán,  chị  còn  nhớ  không?  Giá  ngày  ấy  đội  Lăng  nó  cho  chị theo, chị đã tếch rồi chả phải đợi đến hôm nay để ai phải chia lìa đâu!

Cái việc chị Xuyến xin lỗi nhà anh Hiếu thì ai cũng biết nhưng không ai nhớ chi tiết cụ thể như ông Mỡ nói:

-  Có  đời  thuở  nhà  ai,  con  dâu  tố  bố  dượng  chồng  để  bắn  người  ta  rồi  trần  truồng  ôm nhau  ngay  chỗ  trường  bắn  ấy  mà  bảo  nhau:  “Bắn  được  thằng  “hiếp”  giả  ấy  để  chúng mình  “hiếp”  nhau  thật  thế  này  cũng  sướng  em  nhỉ”.  Con  đĩ  lại  nói:  “Anh  ơi,  anh  cứ  ở  lại đây  “hiếp”  thật  em  mãi  đừng  đi  anh  nhá”.  Đ.  mẹ  con  đĩ  sao  không  kể  lể  cho  mọi  người nghe đi. Đẹp mặt lắm đấy hả? Thơm tho sạch sẽ, thủy chung với chồng con lắm đấy hả?

- Tôi đéo cần thơm tho sạch sẽ gì với nhà ông.

Thế  là  hết  trò.  Những  người  xem  thấy  xượng  mặt  phải  đi  ngay.  Họ  nghe  mãi  cũng  nhạt; đứng  mãi  cũng  mỏi.  Đã  không  có  trò  xô  xát  túm  tóc  đấm  đá  nhau  cho  “xôm  trò”  hấp dẫn,  lại  nói  bậy.  Thời  bây  giờ  người  ta  quen  nghe  người  đàn  ông  có  quyền  chửi  đàn  bà bậy  chứ  không  quen  nghe  những  người  đàn  bà  được  phép  nói  bậy  với  đàn  ông,  nhất  là hàng  con  cháu.  Sự  thất  thố  của  chị  đến  nỗi  ông  Mỡ  phải  chết  lặng  đi.  Anh  em  con  cháu nhà  ông  vốn  không  hề  chịu  thua  bất  cứ  họ  hàng,  bè  cánh  nhà  ai,  bây  giờ  lại xững  người, không  ngờ  cô  cháu  dâu  lại  “tương”  ra  một  câu  đột  ngột  đến  cỡ  ấy.  Vừa  ngượng,  vừa  sợ ông  Mỡ,  người  xem  dãn  dần,  tản  về  hết.  Hết  người  “cổ  vũ”  đã  thấy  trơ  trẽn,  lại  chỉ  còn ông  Mỡ  và  những  người  con  cháu  nhà  ông,  thì  còn  cái  cớ  gì  để  chị  kêu  than,  để  chị  tì  ra chỗ  gốc  tre  này.  Không  biết  cách  nào  rút  cho  nó  thuận,  tiếng  quát  của  thằng  em  giai đuổi  chị  như  một  cứu  cánh  để  chị  rút  lui  “trong  danh  dự”.  Nhưng  đi  đường  nó  lại  xỉ  vả chị:

-  Thấy  đẹp  mặt  chưa?  Tố  điêu  bố  dượng,  ngủ  với  giai,  đánh  mẹ  chồng...  Bình  thường cũng  không  ai  họ  xử  lại,  huống  hồ  người  ta  đã  có  chỉ  đạo.  Nó  lại  đi  “B”.  Đến  ông  giời cũng  không  dám  động  đến  người đi B.  Định  lăn  ăn  vạ cái bà  lão  lủi thủi như  con  chó thui ấy để lão Mỡ nó bêu riếu cho. Ngu ơi là ngu. Đã bảo...

Thế  rồi  đêm  hôm  ấy  trong  khi  cả  tổng  Cuội  đều  ầm  ĩ  cái  tin  “con  dâu  hắt...  vào  mặt  mẹ chồng”  thì  chị  thắt  cổ  bằng  cái  dây  thừng  treo  trên  cành  bàng  ở  miếu  ông  Cuội.  Và  sáng sớm  sau  thì  cả  tổng  lại  xớn  xác  hỏi  nhau  chuyện  “Mẹ  chồng  giết  con  dâu”  “Nếu  không  vì mẹ chồng đổ điêu cho con dâu đánh mình, không vì “anh Hiếu còn vợ thì không còn mẹ”, làm  sao  chồng  nó  bỏ  được  nó,  làm  sao  nó  phải  chết  oan  chết  uổng  như  thế.  Thế  là  mụ Đất  thành  kẻ  độc  ác,  gian  ngoan.  Thế  là  một  lần  nữa  mụ  lại  gục  mặt  xuống  nghiêng  cái nón  lá  gồi  che  lấy  mặt,  tránh  những  cái  nhìn  khinh  bỉ  oán  trách,  những  lời  lẽ  độc  địa,  thì thầm.  Lại  tách  ra  khỏi  sự  đùm  bọc  đầm  ấm  của  dân  làng.  Gặp  bà,  ai  cũng  chào  hỏi,  cố làm  ra  vẻ  tự  nhiên  để  bà  đỡ  xấu  hổ,  nhưng  trong  lòng  thì  nguội  lạnh,  phải  dè  chừng  và hồ nghi. Khổ thân anh Hiếu. Vợ mất. Bản thân phải ra trận không biết sống chết thế nào! Không ngờ con người như bà Đất lại lắm mưu mẹo!

Phần bốn

Chuyện tình thứ năm

Con Huyền đi đâu về, bảo:

- Bà ơi, nghe tin bố còn sống đấy.

- Ai bảo thế?

-  Có  người  họ  đi  tàu  Thống  Nhất  chở  chuyến  khách  đầu  tiên  vào  cảng  Nhà  Rồng  bảo  có trông  thấy  ông  ấy  cầm  máy  ảnh  ra  đón.  Xem  ra  có  vẻ  làm  to  lắm.  Trông  béo  đen.  Ông ấy không biết anh này. Khi anh ta bảo là cùng quê thì ông ấy cũng hỏi thăm tình hình.

-  Sao  cháu  không  hỏi  anh  ta  cho  kỹ  xem  có  thực  sự  bố  cháu  không?  Dăm  bảy  năm không có tí tin tức gì làm sao biết được sống hay chết.

-  Chắc  là  “líp”  với cô  nào  đấy  rồi.  Nó  kẹp  chặt  quá không  rút  ra  được  làm  sao  còn  tin  tức được cho bà cháu mình hở bà?

-  Bà  đã  cấm  con  không  được  ăn  nói  bố  mẹ  như  thế.  Ai  lại  con  gái  cứ  gọi  bố  là  ông  bô, ông ấy, lão ta, ông via,... ông vỉa gì, nghe nó chướng lắm, bà không chịu được nữa đâu.

-  Vâng  vâng,  cháu  xin  lỗi  bà.  Cháu  cứ  quên  mất.  Căn  bản  là  bố  con  đối  xử  với  nhau  thế nào chứ gọi nhau thế nào chả được.

-  Không  có  cái  kiểu  “họ  nhà  tôm”  ấy.  Như  thế  nào  cũng  là  bố  đẻ  ra  mình.  Cháu  là  phận con cái, ăn ở nó phải ra trên ra dưới, nghe ra chửa?

- Cháu chửa rồi, à quên cháu nghe ra rồi bà ạ.

- Mà sao mày đã ra vườn. Dễ như lội cả xuống ao rồi phải không?

- Cháu chỉ rửa chân thôi.

- Thôi chết bà rồi. Bà lại quên không bảo cháu là chưa được rửa chân bằng nước lã. “Giải quyết”  mới  được  hơn  hai  tháng!  Một  lần  sa  bằng  ba  lần  đẻ.  Không  kiêng  cữ  cẩn  thận  về già  khổ  lắm  con  ạ.  Thôi  không  được  đi  đâu  nữa.  Để  bà  lấy  lá  sắc  mà  uống,  rồi  tối  tối  bà pha nước muối ngâm chân. Không thể đùa được con ạ.

- Nhưng bà ơi, con lại “bị” rồi.

Bà  trợn  mắt  lên  như  người  động  kinh.  Phải  dăm  phút  chết  lặng  đi,  sắc  mặt  bà  mới  hoàn lại, giọng hơi run run:

- Cháu bảo thế nào? Có phải...

- Cháu lại thấy quá hạn mười ngày rồi. Mà người lại nôn nao, giống như lần trước bà ạ.

Bà  không  thể  nói được  nữa.  Vậy  là  nó  mới  được  khoảng  một  tháng,  lại “bị”.  Lần  trước  nó mang  nhau  đi  Hà  Nội  “giải  quyết”  bà  có  hề  biết  đâu.  Thực  ra  bà  cũng  đã  ngờ  ngợ.  Con gái dậy  thì mà  lông  mày  dựng  ngược  lên,  cái  lưng  ngay  ra,  đứng  ngồi,  đi  lại ngượng ngịu là  bà  biết  có  sự  chả  lành.  Phần  thương  cháu,  phần  sợ  nó  buồn  bã,  đành  câm  lặng.  Vì  là nó  buồn  thì  bà  lại  đau  hơn  nỗi  buồn  của  nó.  Nó  mà  có  sự  gì  thì  y  như  một  lưỡi  dao  phạt ngang  vào  thân  cây  bà  đang  vin,  tựa,  bấu  víu  ở  đấy.  Cái  cây  ấy  đổ  xuống,  cái  thân  già chông  chênh  vất  vưởng  của  bà  biết  tựa  vào  đâu  mà  sống?  Năm  năm  trước,  khi  mặt  bà phải  gục  xuống  vì  miệng  tiếng  đồn  đại  xa  gần  bà  là  kẻ  đã  giết  mẹ  nó  “không  gươm”, chính  nó  quả  quyết  ở  bất  cứ  đâu  rằng  không  ai  được  vu  oan  cho  bà  nó.  “Thì  giấy  trắng mực  đen  ghi  rõ  ràng  ý  kiến  của  bà  mày?”.  Kể  cả  bà  tôi  ký  hàng  trăm  chữ,  điểm  chỉ  cả mười  đầu  ngón  tay  vào  đấy  cũng  không  ai  được  bảo  lòng  dạ  bà  tôi  độc  địa”.  Nó  còn  nói nó  biết  hết  vì  sao  bà  nó  phải  làm  những  việc  ấy.  Nhờ  nó  bà  đã  dần  dần  ngẩng  mặt  lên nhìn  dân  làng.  Dù  còn  gượng  gạo  nhưng  bà  con  dân  làng  ai  cũng  nghĩ  “đúng  là  bà  Đất không  thể  tự  nhiên  nói  ra  những  lời  sai  ngoa”.  Nó  vừa  là  ân  nhân,  vừa  là  người  bạn,  chỉ có  nó  như  một  người  lớn  từng  trải,  mới  hiểu  thấu  lòng  bà.  Không  phải  là  nó,  không  ai dám bất chấp sự khinh bỉ của cả họ hàng nội ngoại để chăm lo bà hơn hẳn lúc mẹ nó còn sống.  Chỉ  có  nó  mới  dám  có  một  tình  yêu  ngược  hẳn  với  đám  đông  mà  không  sợ  bị  tách rời. Mới 17 tuổi đầu nó đã dám nói giữa cuộc họp ở miếu ông Cuội: “Tôi cứ thành thật, có thế nào nói như  thế còn hơn vạn lần các ông các bà đem sách ra mà dạy nhau nói dối và đánh  lừa.  Đang  đói  nhăn  răng  ra,  không  nghĩ  cách  cứu  đói  lại  cứ  tranh  cãi  nhau  hàng tháng  trời  xem  đổi  tên  Cuội  Thượng,  Ngoại  Thượng,  Nhập  và  Nhằng  thành  những  cái  tên gì gọi cho sang, cho hơn hẳn thiên hạ. Lúc nào cũng chỉ muốn đi tiên phong cho thiên hạ theo.  Đúng  là  cái dân  học  đòi.  Bao  giờ  cũng  muốn  phải hơn  hẳn  ông  thầy  mình  học.  “Giá

bố  nó  không  đi  “B”,  mẹ  nó  không  vừa  chết,  người  ta  đã  gô  cổ  nó  cho  vào  tù  rồi.  Bà  cứ tha  hồ  lạy  van  cháu.  Cháu  lại  nhất  mực  thách  đố:  “Thì  những  người  đang  xoen  xoét  nói một  đằng,  làm  một  nẻo  còn  khổ  hơn  ở  tù  kia.  Cháu  đi  tù  về  tội  nói  thật.  Cùng  lắm  chỉ dăm  ba  năm,  còn  họ  tù  cả  đời  họ  như  bà  ấy,  sướng  cái  nỗi  gì”.  Nó  cứ  như  thế,  rồi  cũng thành  người.  Có  người  ghét,  người  hận,  người  yêu  thương  nhưng  không  ai  dám  coi thường  nó.  Thành  ra,  nhiều  lúc  nghe  người  ngoài  đồn  đại  chuyện  này,  chuyện  khác  bà cũng  không  tra  khảo  gì  cháu.  Cái  nhẽ  mà  bà  không  dám  hỏi  khi  nó  có  mang  lần  trước  là thế.  Nhưng  mà  “thằng  kia”  vì  cớ  gì  lại  không  lấy  cháu  bà  làm  vợ?  Cháu  bà  dưới  con  mắt bà,  nó  còn  hơn  mẹ  nó  ngày  xưa,  hơn  cả  bà  nội  nó,  lại  thẳng  thắn,  không  biết  thớ  lợ,  lừa lọc,  gian  dối,  không  biết  sợ  ai,  sợ  cái  gì,  ngoài  nỗi  hoảng  sợ  bà  nội  nó  ốm  đau  vì  lo  nghĩ hoặc  đói  khổ.  Còn  bà  thì  nó  giẫm  phải  cái  gai  bà  đã  hoảng  lên.  Lần  trước  bà  đã  phải thuốc  thang  và  nghiêm  ngặt  bắt  nó  kiêng  cữ.  Vậy  mà  “thằng  kia”  định  làm  hại  cháu  bà hay  sao?  Mới  nhoáy  một  cái  đã  hai  lần  “bị”.  Nếu  yêu  nhau,  thương  nhau  thực  sự  tại  sao nó không báo cáo rồi “tổ chức”. Nó biết bà nó đang nghĩ gì, nó bảo bà:

- Anh ấy có vợ, có hai con. Chưa giải quyết được. Bà chưa kịp tin vào tai mình, cháu lại giải thích:

-  Bà  yên  chí.  Mấy  hôm  nữa  lên  Hà  Nội,  Tiễn  anh  ấy  vào  công  tác  trong  Nam,  cháu  “giải quyết” luôn.

Trời đất ơi, nó cứ nói tông tỗng như là chuyện của ai, như cái bụi bám vào áo phủi đi một cái  là  xong.  Bà  nó  thì  ruột  gan  cứ  như  chín  nẫu  ra. Bà  phải cố  lấy  lại bình  tĩnh  hỏi cho  ra nhẽ:

- Cháu nói bà xem, nó là thằng nào, làm gì? ở đâu?

- Bà định bắt đền người ta à?

Nó  cười  rồi  bảo  bà  nó  không  cần  biết  tên  tuổi  làm  gì.  Chỉ  biết  anh  ấy  là  người  Hà  Nội  về đây  dạy  học.  Cả  ba  năm  học  cấp  ba  nó  học  toán  của  anh  ấy.  Đấy  là  một  bộ  óc  thần  kỳ nhớ  từng  chữ,  từng  con  số,  từng  cái  dấu  phẩy  trong  tất  cả  các  cách  đại  số,  hình  học  và lượng giác từ lớp tám đến lớp mười. Tóm lại, anh ấy là người dạy giỏi kinh khủng. Cô mê. Cô cũng biết anh ấy có vợ, có con từ khi mới học lớp tám. Nhưng với bộ mặt và giọng nói đau  khổ  của  thầy  khiến  tất  cả  học  sinh  gái  ở  lớp  đều  tin  chắc  chị  ta  là  người  đàn  bà  hẹp hòi,  ích  kỷ.  Cử  chỉ  đầu  tiên  của  chị  ta  mỗi  lần  chồng  về  là  móc  túi  xem  “thương  vợ”,

“thương con” nhiều hay ít. Lần nào hào phóng lắm chị ta mới để lại cho thầy được ba hào vưa  đủ  vá  một  miếng  săm  hoặc  ăn  một  bát  mì  “không  người  lái”.  Muốn  cái  gì,  chỉ  được một thứ. Đạp xe đi về gần một trăm ki lô mét mà có tiền để “ước được cả hai thứ thì viển vông,  cao  xa  quá”.  Nghe  thầy  tâm  sự  mà  cô  nào  cũng  thấy  cảm  động  rưng  rưng.  Thầy bảo  trước  sau  rồi  hai  người  cũng  phải  chia  tay,  không  thể  hợp  nhau.  Thương  thầy,  cũng chỉ  biết  vậy  thôi.  Kể  cả  những  lúc  đột  nhiên  bồi  hồi  nghĩ  đến  thầy,  con  gái  nông  thôn  dù đầy  đủ  sức  lực  ở  tuổi  17  “bẻ  gãy  sừng  trâu”  cũng  không  bao  giờ  dám  nghĩ  chuyện  đùa cợt  giăng  gió  với  thầy.  Quan  hệ  của  cô  với  thầy  chỉ  sau  khi  đã  tốt  nghiệp  cấp  ba,  không thi vào đại học, cô ở nhà với bà và xung phong vào trung đội nữ  dân quân của huyện, cơ động  bắn  máy  bay  tầm  thấp.  Trong  số  42  chị  em,  có  đến  35  người  đã  có  chồng  và  quá nửa  số  ấy  mới  bén  mùi  “lửa  rơm”  đã  phải  tiễn  chồng  đi  Nam  chiến  đấu.  Họ  thèm  nhớ những đàn ông đến nỗi phải dồn hết sức lực, tâm trí vào những bộ mặt căng thẳng, cứng nhắc  trước  anh  huyện  đội  phó  và  các  cán  sự  huấn  luyện,  tác  chiến  để  chứng  tỏ  rằng  họ không hề mảy may đòi hỏi, nhớ nhung. Như thể họ là những người sinh ra chỉ biết có tập trung  tư  tưởng  vào  việc  rèn  luyện  bắn  rơi  máy  bay  giặc.  Sự  nghiêm  trang  của  họ  khiến các anh chàng trai trẻ của huyện đội cũng phải thường xuyên cảnh giác với những ý nghĩ không  trong  sáng  xuất  hiện,  làm  giảm  sút  ý  chí  chiến  đấu  của  chị  em.  Nhưng  đến  khi nằm  riêng  biệt  hoàn  toàn  với chỗ  ở  của  các anh  huyện  đội,  họ  đã  xếp  thành  21  cặp  “anh và em”. Chỉ trừ vài   ba cặp lớn tuổi, còn hầu hết các anh “anh chị” ngủ chung trong chiếc màn  một.  Dù  có  là  nóng  đầm  đìa  mồ  hôi  thì  họ  vẫn  “chung  chăn,  chung  gối”  bầy  ra  đủ trò  “ái ân  chồng  vợ”.  Cô  bé  học  sinh  lớp  10  là  người duy  nhất  của  xã  Ngoại Thượng  được bác  Nạc  gửi vào  đội bắn  máy  bay  của  huyện.  Cô  đã  “làm  vợ”  một  “anh”.  Lấy  chồng  được bẩy  ngày  phải  tiễn  chồng  trở  lại  chiến  trường  “B”.  Sự  “chung  đụng”  với  “chồng”  đã  làm cho Huyền mất khả năng tự vệ là cảm giác thẹn thùng, rụt rè của người con gái.

Giữa  những  ngày  “căng  thẳng”  ấy  cô  gặp  lại thầy  giáo  cũ  đã  từng  quan  tâm  đặc  biệt  đến cô  và  vẫn  biết  từng  ngày  cô  ở  đâu,  làm  gì,  kể  từ  khi  thôi  học.  Nhưng  bà  của  Huyền  thì không  biết  chuyện  này.  Hai  năm  Huyền  đi  lại  với  anh,  vẫn  không  thấy  anh  nhắc  nhở  gì đến  chuyện  “chia  tay”  với  người  vợ  mà  anh  từng  nói  trước  đây.  Huyền  vẫn  kiên  trì  chờ. Đến  khi  lên  Hà  Nội  “giải  quyết”  lần  vừa  rồi,  Huyền  mới  nhận  ra  tư  cách  thật  của  con người  anh.  Anh  đạp  xe  đưa  Huyền  đến  chỗ  bác  sĩ  quen.  Trông  thấy  chị  ta,  lập  tức  chân tay, mặt mũi của anh như là mượn của ai. Chỉ thoáng một giây nhìn thấy “ruột gan” anh, Huyền  thấy  cái hèn  ở  anh  không  thể  chấp  nhận.  Huyền rẽ  vào  con  đường  đến  nhà  bác  sĩ còn anh vội vã đạp xe theo vợ như  thể anh và Huyền chỉ là hai kẻ đi cùng chiều. Cô thấy người lạnh đi và mọi cảm xúc về anh cũng nguội đi. Nhưng đến chiều anh đến nhà bác sĩ đón  cô  thì  lại  khác.  Vì  một  mình  bơ  vơ  giữa  thủ  đô?  vì  sự  hồn  hậu  tất  bật  rất  khổ  sở  của anh?  Vì  thói  quen  “gái  phải  hơi  trai”  hay  vì  những  kỷ  niệm  mê  man  về  một  tài  hoa?  Vì một  tình  cảm  đã  ăn  sâu  khó  có  thể  dứt  bỏ  hay  vì một hy  vọng  còn  chờ  đợi?  Anh  lai cô  đi suốt 50 ki  lô mét  trong mưa gió,  lầy  lội! Cô  thì mặc  áo mưa,  đội  mũ, đi giày  tất,  còn anh đầu  trần  ướt  luốt  chuốt.  Từ  đường  nhựa  ra  đến  bến  đò  ba  ki  lô  mét,  bùn  trơn  anh  phải khóa  xe  gửi,  cõng  cô  ra  bến  đò  rồi  mới  quay  lại  dắt  xe...  Có  lẽ  vì  tất  cả  những  cái  đó  để chỉ  chưa  đầy  ba  tháng  sau,  cô  lại  đi  “giải  quyết”  lần  thứ  hai  và  tiễn  anh  đi  xa  với  một mệnh lệnh nghiêm ngặt khiến hàng chục năm sau anh còn phải làm theo: “Dù hoàn cảnh thế  nào  anh  cũng  phải  súc  miệng  nước  muối  thường  xuyên  để  chữa  cái  “họng  hạt”  đấy. Nào  thôi  chia  tay.  Em  vẫn  coi  anh  như  một  người  bạn  lớn.  Không  cần  đâu.  Em  tự  lo  về được. Phải dũng cảm lên, đừng buồn thế”.

Bà lại hỏi:

- Thế cái thằng giời đánh, thánh vật ấy nó định thế nào?

- Sao bà lại nói thế? Anh ấy là người tốt. Cháu chả cần thế nào cả. Chị vợ anh ấy tốt hơn anh  ấy  nói  nhiều.  Hiền  và  đại  lượng,  đàng  hoàng  lắm.  Cháu  có  đến  nhà  để  chia  tay  anh ấy.  Cháu  hôn  anh  ấy.  Chị  ta  biết  mà  vẫn  ngơ  đi,  vui  vẻ  như  không.  Chị  ta  bảo  chồng:

“Thôi  anh  cứ  vào  trong  ấy  một  thời  gian  đi.  Rồi  sau  này  chúng  mình  xử  sự  với  nhau  thế nào cũng được. Nhưng cố giữ để các con nó không biết chuyện bố mẹ”.

Nó  cứ  nói  bô  bô,  đi  lại  thoăn  thoắt  mặc  cho  bà  ngồi  thở  dài  não  nuột.  Trong  khi  ấy  bác Nạc thì thầm với mấy ông trong đảng ủy ở đầu nhà rằng con Huyền có quan hệ bất chính thật.  Anh  nhất  trí  không  thể  để  một  phó  bí  thư  xã  đoàn  phá  hoại  hạnh  phúc  của  người khác. Phải thay thôi. Huyền gọi:

-  Cứ  nói to  lên  bác  Nạc  ơi.  Cháu  nghe  hết  rồi,  việc  gì  phải thì thầm.  Các  bác  đảng  ủy  mà làm việc cứ thậm thà thậm thụt nó thế nào ý.

Nạc quát:

- Còn đẹp mắt lắm đấy hả? Liệu mà viết kiểm điểm, nhận kỷ luật đi.

- Kiểm điểm với ai hả bác?

- Với ban chấp hành của mày, còn với ai.

- Cháu thôi rồi. Còn cái kiểm điểm thì cho cháu chịu bác nhé.

Bà Đất lật đật chạy đến lấy tay bịt mồm nó, van lạy nó để nó im đi. Đến đêm, khi nó nằm ôm lấy bà, bà mới hỏi:

- Cháu ơi, mày định lấy chồng không hở cháu?

- Có chứ ạ. Không lấy chịu thế nào được hở bà.

- Giời ơi, ăn với nói.

-  Bà  ơi,  thế  ngày  xưa  ông  cháu  mất,  bà  mới 19,  20  tuổi,  làm  thế  nào  bà  lại cứ  nhịn  được mãi thế hả?

- Đừng nói thế cháu.

Cháu  nằm  im  rồi  ngay  lập  tức  nó  đã  ngủ  rất  say  thì  bà  lại  vật  vã  nghĩ  cách  nào  van  lậy hai bác và anh Nạc để có nhời với mọi người cho chuyện giăng gió của nó khỏi vỡ lở, khỏi truội  mất  cái  chân  cảm  tình.  Ngày  hôm  sau  bà  bảo  nó  rằng  nhà  mình  cả  nội  ngoại,  dâu rể,  ông  cháu  là  14  đảng  viên  rồi.  Cháu  cố  phấn  đấu  nữa  là  15.  Cả  làng  cả  xã  này  không có họ nhà ai được như thế. Nó cười phá lên hỏi bà:

- Sao bà không phấn đấu làm cái chân cảm tình hở bà?

Bà  đau  đớn,  chết  lặng.  Nó  nhận  ra  sự  bỡn  cợt  của  nó  đụng  vào  sự  kính  cẩn  linh  thiêng của  bà,  bà  không  cho  ai  được  phỉ  báng,  chế  giễu.  Nó  biết  bà  không  thể  hiểu  hết  những chữ  ấy và công việc nó phải như  thế nào nhưng suốt mấy chục  năm nay bà  sống được là nhờ  tựa  vào  sự  linh  thiêng  kính  cẩn  ấy.  Nó  giống  như  ngày  xưa  bà  đã  tựa  vào  trời  phật, thần  thánh  và  gia  giáo.  Đến  ngày  khởi  nghĩa,  gặp  được  ông  Kiêm  bà  tin  và  yêu  ông,  tin kính  cẩn.  Không  ai  có  thể  phỉ  báng  được  những  gì,  người  chồng  của  bà  đem  đến  cho  bà mấy chục năm nay. Con Huyền biết lỗi nhưng không biết cách nào xin lỗi bà, nó dặn:

- Tối nay bà ở nhà, cháu đi gặp mấy đứa trong ban chấp hành nhá.

- Làm gì?

- Cháu nhờ chúng nó giúp cháu đừng làm to chuyện ra ảnh hưởng đến việc phấn đấu của cháu.

Chả  biết  nó  có  đi  gặp  ban  chấp  hành  thật  không,  có  phấn  đấu  thật  không.  Nhưng  trông mặt  mũi  nó  nghiêm  chỉnh  và  xăm  xắn  đi  ngay  bà  cũng  thấy  đỡ  tủi  thân,  thấy  mình không  hoàn  toàn  vô  tích  sự,  thấy  được  tấm  lòng  của  cháu,  chỗ  tựa  duy  nhất  của  bà  còn biết  nghe  lời  bà,  một  bà  già  ngây  ngô  nhưng  mà  thật  lòng,  suốt  đời  đau  khổ  vì  tấm  lòng thành thật của mình.

Đã  định  bụng  hàng  tháng  trời,  hôm  nay  mới  lựa  được  lúc  chị  ấy  đi  làm,  bà  đặt  cháu,  rón rén ra gian nhà ngoài hỏi con:

- Mẹ có chuyện định trình bày với con. Anh xem thế nào hộ mẹ! Hiếu vẫn ngả mình ở ghế xa lông ngửa mặt nhả khói thuốc hỏi:

- Chuyện gì?

- Dưng mà sáng nay anh có đi làm không đã.

Hiếu  là  người ưa  nói chuyện  với mọi người,  có  thể nói cười hàng nửa  ngày  liền  với bất  cứ ai  đó,  nhưng  với  mẹ,  lúc  nào  anh  cũng  tiêng  tiếc  những  lời  nói.  Dù  nói  bất  cứ  điều  gì  với mẹ  lúc  này  anh  cũng  cảm  thấy  khó  khăn,  nhọc  nhằn.  Cũng  là  từ  khi  anh  ấy  ra  làm  việc, nhất  là  từ  ngày  ở  trong  Nam  ra.  Trước  đây  anh  khác.  Trước  đây,  nhất  là  những  đận  gian nan,  đêm  nào  anh  cũng  rì  rầm  suốt  đêm  “bồi  dưỡng”  cho  mẹ  nói  năng  thông  thạo.  Đến bây giờ như là anh phải cố nén lại để nhẹ nhàng giục bà:

- Bà định nói gì, nói nhanh nhanh lên, tôi còn lo việc khác.

- Mẹ sợ anh phải đến cơ quan!

- Khổ lắm. Thì tôi đang ngồi đây, bà lại tưởng, tưởng cái gì.

- Con biết mẹ sống hay chết cũng là vì các con. Không khi nào mẹ có tư tưởng khác.

- Bà nói thẳng vào việc đi xem nào. Tôi không lúc nào có nhiều thời giờ đâu.

- Thì anh cứ để cho mẹ nói có đầu có cuối.

- Tôi đã bảo tôi không có thì giờ nghe bà kể lể dài dòng.

-  ừ  thì  mẹ  nói  vắn  tắt  thôi  vậy.  Con  biết  đấy.  Cả  hai  “lần  đò”  mẹ  cũng  chỉ  còn  có  một mình con.

-  Tôi  đã  bảo  bao  nhiêu  lần  là  đừng  bao  giờ  kể  lể  những  chuyện  ấy.  Mà  bà  định  nói  cái  gì thế?

-  Mẹ  chỉ  cốt  anh  hiểu  cho  lòng  mẹ.  ừ  thì  thôi  mẹ  không  kể  ra  làm  gì.  Mẹ  chỉ  định  nói  với con độ này cháu nó cứng cáp gửi nhà trẻ được rồi, anh cho mẹ về.

Phải  nói  ra  điều  này  vì  chỉ  khi  trốn  làng  đi  đẻ  ra  anh  ấy,  còn  không  bao  giờ  bà  ra  khỏi nhà  được  một  tuần  lễ.  Lần  này  khi  chị  ấy  sinh  cháu  bà  đã  lên  tỉnh  bẩy  tháng  trời  không về  nhà.  Đúng  là  hơn  cầm  tù  bà.  ở  nhà  có  ăn  nắm  dải  khoai  bà  cũng  thấy  nó  thỏai  mái hơn  ở  đây  ăn  cơm  gạo  trắng,  có  thịt,  có  cá.  Cái  tuổi  ngoài  60  của  bà,  lậy  trời  còn  mạnh chân  khỏe  tay,  còn  chợ  búa,  nấu  cơm,  gánh  nước,  giặt  giũ  cho  chị  ấy,  cho  cháu  cứ  quần quật như  một con ở bà vẫn  lo được chu tất không có nề hà gì. Đời bà  lam  lũ nó quen rồi, có  quản  gì  khó  nhọc.  Bà  cứ  âm  thầm  héo  hắt  đi,  nó  ở  hai  nhẽ.  Thứ  nhất,  bà  thèm,  bà nhớ  cái  cảnh  tối  tăm,  lặng  lẽ  ở  làng  Cuội  chứ  không  chịu  được  cái  bóng  điện  nó  cứ  sáng lóe  lên  soi  vào  mặt  không  sao  ngủ  được.  Lại  ồn  ào  quá.  Lúc  nào  ở  phố  xã  cũng  như  có đám đánh nhau, không mấy khi yên ắng, tĩnh mịch. Xóm làng, sớm tối, trừ khi đấu tranh ra còn quây quần, chào hỏi nhau, đằng này sát tường nhau, ai làm gì kệ người nấy. Nghe nó cứ lạnh lẽo thế nào. Cái nhẽ thứ hai là bà đã cố nhịn nhục cái nỗi nhớ âm u để hầu hạ con dâu, nhưng chị ấy lại không thèm sai bảo quát mắng bà, khiến bà thèm cái thèm của một  con  chó  được  chủ  quát  mắng  mà  không  được.  Mỗi  khi  chị  ấy  định  sai  bà  làm  gì,  thì chị  ấy  sai  chồng  để  chồng  sai  lại  bà.  Bà  làm  cái  gì  không  vừa  lòng  chị  ấy,  chị  ấy  lại chiềng ra trước mặt chồng, để anh ấy đe nẹt, xỉ vả:

-  Anh  nhìn  thấy  con  muỗi  đậu  vào  bát  bột  của  con  không?  Nhà  này  đã  lụn  bại  đến  mức không  sắm  nổi  cái  chạn  để  bát  bột  vào  hay  sao?  Vứt  bát  bột  đấy,  con  bé  ăn  vào  đi  ỉa chảy, kiết lị thì chỉ một mình con này đau đớn khốn khổ chứ ai biết đấy là đâu.

Anh chồng quát:

- Ai để ra đấy hả?

Chị vợ lặng lẽ quay đi chỗ khác. Anh chồng gọi mẹ:

- Bà đâu rồi?  Vào đây  tôi nhờ  một tí. Ai để  bát bột của con bé cho ruồi bâu, kiến đậu  thế kia?

- Đang ăn cháu nó bậy, tôi vội vàng phải vứt đấy rồi đi rửa cho cháu.

-  Vội  thế  nào  thì  bà  cũng  phải  đậy  điệm  vào  rồi  mới  đi  chứ.  Quen  cái  thói  ma  mút  ở  nhà quê, ăn xó mó niêu.

Hay là:

-  Đã  bảo  làm  được  thì  làm,  không  để  đấy,  con  này  vẫn  phải  lo.  Cùng  lắm,  bỏ  ra  vài  chục bạc là có tất. Việc gì phải nhờ vả, mang ơn khổ sở thế này.

- Cái gì đấy?

- Mở to mắt nhìn vào cái phuy nước xem cái gì thì biết. Anh chồng quát:

- Bà đâu rồi. Ai bảo bà xách nước trâu đầm trông khốn nạn thế?

-  Thì  vẫn  hứng  ở  máy  như  mọi  lần.  Nằm  nghe  thấy  máy  chảy  là  phải  vội  vàng  lẻn  ra hứng  để  người  khác  khỏi  tranh  mất.  Đêm  tối,  mắt  mẹ  có  biết  được  nước  trong  hay  nước đục. Thôi để nó lắng xuống xem. Nếu không ăn được mẹ sang giếng công đoàn mẹ gánh. Hay là:

- Mấy hôm nay anh đã nghe thấy khu tập thể người ta nói gì chưa?

- Cái gì?

-  Người  ta  bảo  tôi  là  con  thối  thây  chỉ  có  nằm  ngửa  mà  ăn  chơi  đú  đởn  để  hết  mẹ  chồng rồi đến chồng nai lưng ra hầu hạ.

- Ai nói kệ xác họ.

-  Giá  như  thằng  con  nào  nó  ở  ngoài  thối  mồm,  kệ  cha  nhà  nó.  Đằng  này,  tự  trong  nhà thóc mách ra.

- Cô nói gì thế?

- Tôi nói, tôi đ.cần thằng nào con nào đến đây. Vừa tốn cơm, tốn của, vừa mang tiếng ác vào thân.

- Câm mồm đi, đồ vô văn hóa. Vô đạo đức.

- Tao vô văn hóa nhưng tao còn học hết đại học. Học trường Tuyên giáo có bằng cấp hẳn hoi  nhé.  Còn  hơn  cái  thằng  trưởng  ty  giao  thông  chỉ  biết  bịp  người  ta  bằng  cách  gương mẫu  lặn xuống sông.  Có cái bằng  đại học tại chức thì đổi bằng gà lợn,  gạo nếp, đỗ  xanh. Còn đạo đức à? Cái thằng xui vợ tố chú dượng ngủ với con dâu để được tách thành phần, được  làm  cốt  cán.  Đến  sửa  sai  lại  lấy  cớ  đó  mà  bỏ  vợ  để  người  ta  phải  phẫn  uất  treo  cổ chết là đạo đức đấy hả?

- Tiên sư con đĩ, không câm họng đi, ông tống ra khỏi nhà.

-  Tao  thách  đấy.  Tao  nói  cho  mà  biết  mặt  nhá,  không  biết  điều,  cái  chức  trưởng  ty  ấy đừng  hòng  vào  tỉnh  ủy  nay  mai  đâu.  Thường  vụ  “cấu  tạo”  và  cái  mác  chiến  trường  để trốn  cái  tiếng  giết  vợ  chỉ  đánh  lừa  được  ông  Văn  Yến  thật  thà.  Con  này  mà  nói  toạc  ra mọi chuyện  thì mười  ông  Văn Yến cũng  phải bỏ  chạy  để  giữ  lấy  thân,  không  có  con  nuôi, cháu nuôi gì đâu nhá.

Bà  Đất  khóc  âm  thầm  từ  lúc  nào,  bây  giờ  chạy  đến  quỳ  trước  mặt  con  dâu,  van  lậy  thề thốt:

-  Lạy  giời  có  bóng  điện  chứng  giám,  không  đời nào  mẹ  lại  đi nói  chuyện  nhà  mình  với  ai. Thôi mẹ lạy con. Tha cho chồng con nó nóng nảy. Mẹ xin, Mẹ xin...

Hiếu im  lặng. Hiếu lại đành nuốt hận. Anh không ngờ con mẹ nó, mụ Nho, lại trả thù anh ghê  gớm  như  vậy.  Năm  ngoái  ở  miền  Nam  ra  anh  và  mụ  về  quê  “đi  lại”  với  nhau,  mụ  ấy bảo: “Con Hiền, anh còn nhớ nó không? Con bé học chạy ở Từ Sơn mà hồi sơ tán em bảo anh mang đường sữa và các thứ cho con đấy. Nó dạy học được ba năm thì bị khớp. Xin đi học  xuất  bản  ở  trường  tuyên  giáo.  Bây  giờ  về  làm  thư  viện  tỉnh  mình.  Anh  về  đấy  quan tâm giúp cháu. Em cứ giao hẳn nó cho thủ trưởng đấy”. Không ngờ chỉ bốn tháng sau khi

“thủ  trưởng  quan  tâm”  thì  Hiền  đã  có  mang  và  nhất  định  bắt  anh  phải  cưới.  Nếu  không, cô ta sẽ báo cáo tổ chức và tự tử ngay tức khắc. Nhưng cưới thì Nho giết anh. Chính Hiền phải về nhà hàng chục ngày khóc lóc vừa van xin vừa dọa mẹ:

- Anh ấy đáng tuổi bố con thật nhưng con đã yêu hàng chục người, năm sáu lần phá thai rồi.  Con  thiết  gì  trẻ  với già.  Nếu  mẹ  cấm  con,  con chuẩn  bị sẵn  con  dao  đây  rồi.  Mẹ  đâm vào bụng con cho hai mẹ con con chết một lúc rồi mẹ sẽ xỉ vả, chửi bới anh ấy.

Người mẹ  cứng  ra  như  chết.  Nghe  nói chị  định  đi tự  tử  mà  giời  rét  quá.  Ra  khỏi cửa  thấy lạnh run nên phải quay về mặc áo ấm. Mặc xong lại ngại không đi nữa.

Hiếu bí mật đăng ký xong, hai người “biệt tăm” một tháng. Tháng sau về Hà Nội bảo cưới ở quê. Về tỉnh bảo cưới ở Hà Nội.

Mụ  Nho  đã  lôi  hết  “tung  tích”  của  anh  do  sự  thông  minh  của  mụ  tổng  hợp  các  tin  vặt  ở quán  nước  nói  lại  với  con  để  cản  nó  không  được  lấy  “bồ”  của  mình.  Đến  khi  con  gái  đẻ, mụ  ấy  vẫn  từ  mặt.  Còn  con  gái  mụ,  con  Hiền  vợ  anh,  nó  không  thể  trông  cậy  vào  ai trong  những  ngày  trở  dạ  và  lúc  con  còn  đỏ  hon  hỏn,  nên  nó  mẹ  mẹ  con  con  vui  vẻ  với mẹ anh. Từ khi con bé biết lẫy, biết hóng chuyện có thể đem gửi nhà trẻ và chồng có thể thay mẹ giặt giũ cơm nước thì Hiền càng ngày càng khó chịu sự  có mặt của bà. Hiếu biết điều  đó  hàng  mấy  tháng  nay  nhưng  sợ  mọi  việc  lại  đổ  hết  lên  đầu  mình,  nhất  là  lúc  con ốm  đau.  Quan  trọng  hơn  nữa  là  sợ  mẹ  cho  rằng  lúc  cần  anh  bắt  buộc  bà  lên  ở  với  vợ chồng  anh.  Khi  không  cần  lại  đuổi  mẹ  về.  Cho  nên  anh  cứ  lờ  đi  như  không  biết  đến chuyện  đó.  Sáng  nay  mẹ  anh  nói  ra,  anh  thấy  trong  người  nhẹ  hẳn.  Song,  anh  vẫn  nói với mẹ như có ý trì hoãn:

- Hãy khoan đợi xem thế nào đã.

Đợi đến tối, lúc vợ chồng vui vẻ anh hỏi vợ:

- Bà định về quê, ý em thế nào? Cô xoay ngoắt người nói:

- Sao anh lại hỏi em!

-  Thì  vợ  chồng  phải  thống  nhất.  Anh  muốn  bà  ở  đây  thêm  ít  tháng  nữa  để  con  cứng  cáp thêm mà em cũng đỡ vất vả.

-  Tùy  anh.  Nhưng  em  nghĩ  bà  đã  định,  đừng  nên  trái  ý   bà.  Vất  vả  thì  vẫn  ngần  ấy  việc. Thêm người, có thêm được việc gì đâu. Lại mang tiếng mẹ già phải hầu hạ.

Hai  hôm  sau,  vào  buổi  sáng  thứ  bẩy  Hiếu  mời  bạn  bè,  quan  chức  ở  tất  cả  các  cơ  quan xung  quanh  tỉnh  đến  uống  nước  để  bà  cụ  chào  mọi  người,  về  dưới  quê.  Cả  buổi  sáng, hàng  dăm  bẩy  chục  người  thành  mươi  mười  lăm  đợt  đến  chào  bà.  Đợt  nào  bà  cũng  phải nói cái câu:

- Thôi thì các bác  thông cảm cho tôi. Hai cháu thì nó cứ  tha thiết bảo mẹ phải ở  lại để  có bà,  có  cháu  nó  vui  vầy  mà  chúng  con  cũng  có  điều  kiện  chăm  sóc  mẹ.  Nhưng  tôi  thì  tôi cứ  nhớ  nhà  quá,  không  ăn  không  ngủ  được.  Tôi  xin  các  bác  cho  tôi  về,  dăm  bữa  nửa tháng lên với cháu tôi lại xin đến chào các bác.

Sau những lời can ngăn của bao nhiêu người bà vẫn nhất mực đòi về. Hiền nói:

-  Em  xin  báo  cáo  thật  với  các  anh,  bao  nhiêu  đêm  em  nói  như  van  lậy  cụ:  Cháu  nó  cứng cáp  đi  nhà  trẻ  được  rồi  nhưng  bà  cứ  ở  lại  đây  với  chúng  con,  với  cháu.  Cả  đời  bà  cụ  vất vả  rồi  bây  giờ  được  lúc  con  cháu  nó  chăm  sóc,  trông  nom,  tại  sao  cụ  lại  cứ  khăng  khăng đòi  về.  Nhưng  không  tài  nào  lay  chuyển  được  cụ  em.  Chúng  em  đành  chịu.  Mà  thật  lòng để cụ em về chúng em không thể nào yên tâm được.

Không  biết  bà  cảm  động  quá  hay  nghĩ  đến  cái  lúc  đau  đớn,  xót  xa  mà  nước  mắt  bà  ướt đầm má đứa cháu bà đang bế trong tay. Bà vội vàng lấy vạt áo lau. Rồi nhớ ra điều gì bà lại  vôi  vàng  tìm  cái  khăn  riêng  của  cháu,  nhúng  nước  sôi  lau  lại  cho  cháu.  Bà  cười  cười mà khuôn mặt như méo đi, như đang cố kìm tiếng khóc bật ra.

Sau đại hội đảng bộ tỉnh, vòng hai Hiếu trúng thường vụ tỉnh ủy được bố trí về làm bí thư huyện  ủy,  huyện  “điểm”.  Vốn  là  người  năng  động  nhạy  bén  lại  được  tham  quan  27  ngày ở  nước  bạn,  anh  đã  hình  thành  sẵn  một  huyện  làm  ăn  lớn  ở  trong  đầu  như  mô  hình  của bạn.  Một  liên  hiệp  công  nông  sản  xuất  theo  chu  trình  khép  kín  quy  mô  toàn  huyện.  Với

19 vạn dân trong 45 ngàn héc ta đất tự nhiên và một cơ sở vật chất kiệt quệ anh chắc sẽ gặp  khó  khăn  lớn  lắm.  Phải có  mấy  trăm  xe  vận  tải cơ  giới trong  khi toàn  huyện  chỉ toàn xe bò. Phải có dăm bảy nhà máy sản xuất thành hàng hóa những sản phẩm làm ra trong khi  không  có  một  đồng  vốn,  một  công  nhân.  Rồi  phải  có  cả  máy  bay  đi  phun  thuốc  trừ sâu  trong  khi  thường  xuyên  có  hai  vạn  dân  phải  đi  cứu  đói  từ  bốn  đến  sáu  tháng  trong một năm. Số còn lại thì quá nửa bữa đói, bừa no. Phải có hàng triệu ki lô oắt/giờ điện với hàng  chục  tỉ  tiền  vốn  trong  khi  không  có  nhà  nào  có  đủ  năng  lực  (hoặc  không  bao  giờ nghĩ  đến)  mua  dầu  thắp  đèn  ngoài  tem  phiếu.  Phải  có  hàng  trăm  ki  lô  mét  đường  nhựa

(chưa  kể  phải  có  sân  bay  và  đường  băng),  trong  khi  mới  chỉ  có  dăm  cây  số  đường  trải sỏi. Phải có...  phải có  khoản nào cũng hàng tỉ, hàng trăm  tỉ.  Trước mắt phải có 21  tỉ rưỡi để  xây  dựng  bệnh  viện  đa  khoa,  làm  nhà  văn  hóa,  xây  thêm  trường  cấp  ba,  hệ  thống thủy  nông  cấp  thoát  nước,  vài  chục  trạm  tưới  tiêu,  xây  dựng  trạm  biến  thế  và  lưới  điện, hàng  chục  con  đường  cấp  phối  liên  thôn,  liên  xã  trong  khi  vốn  nhà  nước  tỉnh  cấp  0,22  tỷ bằng  220  triệu  và  huyện  chắt  chiu  từ  hàng  chục  năm  nay  được  80  triệu  tổng  cộng  bằng

0,3  tỷ.  Nhưng  không  sao,  kinh  nghiệm  ở  xã  và  những  năm  ở  chiến  trường  cho  anh  một kết luận: chỉ cần nhiệt tình  là có tất. Có những việc tầy trời hàng trăm năm không ai làm được  nhưng  có  nhiệt  tình  làm,  có  tinh  thần  thì  chỉ  làm  trong  một  vài  năm,  thậm  chí  chỉ vài  ba  tháng.  Khi  đã  có  nhiệt  tình  lớn,  quyết  tâm  cao,  ta  làm  kế  hạch  báo  cáo  lên  trên. Tỉnh  đã  quyết  tâm  xây  dựng  huyện  thành  mô  hình  kiểu  mẫu  làm  ăn  lớn,  bằng  giá  nào cũng phải tập trung mọi cố gắng để làm cho kỳ được.

Một ý định  đã có sẵn  trong đầu  lại tin  vào  khả năng giao dịch đầy thuyết phục của  mình, chỉ sau ba tháng về huyện anh đã huy động được toàn bộ 6000 người ăn lương nhà nước ở  tất  cả  ngành  giới  của  huyện  và  các  nhà  máy,  xí  nghiệp,  các  trường  học  thuộc  trung ương  và  tỉnh  đóng  trên  địa  bàn  huyện  tham  gia  công cuộc  cải tạo,  phát  triển  nền  kinh  tế lớn  của  huyện.  Toàn  bộ  công  việc  được  chia  thành  hai  khối  lớn.  Khối  một:  gồm  tất  cả những nhà tri thức, các cán bộ kỹ thuật và chuyên môn tập trung nằm bò ra ở hội trường huyện  ủy,  ủy  ban  để  tính  toán  thiết  kế  các  sơ  đồ  quy  hoạch  cho  một  viễn  cảnh  5  đến  10 năm tới.

Trên  hệ  thống  sơ  đồ  của  huyện  hiện  tại  được  thống  kê  rất  đầy  đủ  các  số  liệu  toàn  bộ cuộc  sống  xã  hội  trên  tất  cả  mọi  lĩnh  vực.  Có  lẽ  quán  triệt  ý  định  của  bí thư  phải  làm  nổi bật  lên  viễn  cảnh  tương  lai,  hay  thực  chất  nó  là  thế,  mà  những  con  số  so  sánh  về  mọi mặt  nó  chỉ  bằng  hoặc  kém  hơn  hồi  chết  đói  năm  1945.  Chẳng  hạn  một  lao  động  chính làm  quần  quật  hai  sương  một  nắng  từ  sáng  sớm  đến  tối  nhọ  mặt  người  bình  quân  giá  trị ngày công chỉ mua được bốn phần 10 que kem, nghĩa  là  đi cầy  bừa, cuốc đất ròng rã hai ngày  rưỡi  trời  mới  được  một  que  kem.  Được  cái,  nông  dân  không  mấy  ăn  kem  và  bằng cách  nào  đó  nhiều  người  vẫn  sống  đàng  hoàng  với  sập  gụ,  tủ  chè,  xe  đạp,  ra  đi  ô,  xây nhà,  xây  sân  nên  không  mấy  ai  xúc  động  về  những  con  số  “đói  khổ”.  Ngay  cả  những người  quần  đụp,  nón  mê,  quanh  năm  không  đủ  khoai  và  dong  riềng  để  ăn,  cũng  không thấy  khổ  sở  lắm,  không  cần  để  ý  đến  giá  trị  ngày  công,  cũng  không  thấy  cần  thiết  phải thay  đổi  làm  gì.  Còn  những  sơ  đồ  tương  lai,  sau  khi đã  xây  dựng  thành  công  thì  hấp  dẫn tệ.  Dù  người  mù  chỉ  nghe  nói,  người  điếc  chỉ  biết  xem,  đều  biết  chỗ  nào  là  nhà  máy  chế biến  thức  ăn  gia  súc,  nhà  máy  đay,  nhà  máy  dệt,  nhà  máy  làm  chuối  hộp,  nhà  máy  làm tinh  dầu  (Hiện  nay  chưa  có  cơ  sở  nào  từng  lấy  hồi,  kinh  giới,  tía  tô  nhưng  rồi  sẽ  phân công  cho  các  xã  tổ  chức  làm),  nhà  máy  xay  sát,  nhà  máy  đóng  hộp  thịt  lợn,  thịt  gà,  thịt vịt  thịt  ngỗng  xuất  khẩu.  ở  vùng  này  về  độ  tháng  tám,  tháng  chín  hàng  năm  có  hàng triệu con cò bay về làm tổ đẻ trứng. Có thể ta bắt cò làm thịt đóng hộp xuất khẩu, là sản phẩm  đặc  biệt  của  huyện  này  mà  cả  thế  giới  chưa  chắc  đâu  đã  có.  Nếu  ăn  khách  ta  xây dựng  thêm  nhà  máy  chuyên  sản  xuất  thịt  cò  xuất  khẩu  theo  một  dây  chuyền  hiện  đại  từ A đến Z, nghĩa  là từ  khâu dử  cò về đây bằng âm thanh  và ánh  sáng, rồi nuôi,  rồi bắt, rồi làm  thịt  đóng  hộp  đều  bằng  máy  móc  hiện  đại  điều  khiển  tự  động.  Các  nhà  máy  xây  lên để làm  việc, chứ  không phải để báo cáo thành tích nên nhà máy  nào cũng phải có tí khói bay  lên. Những con đường xe nối đuôi nhau cũng phải thể hiện  “ngựa xe như  nước”. Máy bay trực thăng đang  phun thuốc trừ  sâu ở cánh đồng nào? Ca nô tàu thủy bốc dỡ hàng ở những đâu? Chỗ nào là những bể nước khổng lồ phân phối nước cho những hệ thống tưới tiêu ngầm. Những tấm thảm màu xanh tương lai hy vọng cứ là cò bay gãy cả cành.

Trong  khi  khối  một  thiết  kế  quy  hoạch,  vẽ  sơ  đồ  thì  khối  hai  gồm  tất  cả  các  cơ  quan thuộc  hệ  thống  tuyên  huấn,  thông  tin  văn  hóa,  các  đoàn  thể  và  sinh  viên  học  sinh,  công nhân  sưu  tầm  tài  liệu  tổ  chức  học  tập  cổ  động  bằng  mọi  hình  thức  ở  tất  cả  mọi  chỗ,  mọi nơi.  Tổ  chức  viết  bài  cho  tòa  soạn  “Bay  lên”  và  “Đài  phát  thanh  “huyện  ta”.  Làm  sao  cả bề nổi bề chìm, bề rộng, bề sâu đều “đồng thời” tạo nên một khí thế mới, cổ vũ toàn dân một  lòng  tin  tưởng  tự  hào  hăng  hái  quyết  tâm,  phấn  khởi  phơi  phới,  tiến  lên  chiếm  lĩnh đỉnh  cao khoa học kỹ  thuật biến huyện nhà  từ  một nơi nghèo nàn  lạc hậu thành  tươi  đẹp ấm  no,  giàu  mạnh  toàn  diện,  tiêu  biểu  cho  sức  mạnh  sáng  tạo  nhất  tỉnh  nhà  (chắc  chắn là  nhất  cả  toàn  quốc  nhưng  bà  con  ta  vốn  khiêm  tốn hay  cứ  nói  thế  cái  đã),  38  chiếc  loa miệng  như  những  cái  chảo  lớn  được  ty  thông  tin  căng  cường  “mắc  cho  36  xã  và  thị  trấn. Đài  truyền  thanh  “huyện  ta”  cách  đây  bốn  năm  khi  có  nhân  viên  vừa  lên  máy  nói:  “Đây là  đài  truyền  hình  huyện  ta”  thì từ  những  chiếc  loa phát  đi trong  toàn  huyện  có  tiếng  ồm ồm  của  người  đàn  ông:  “Không  luộc  lên,  thiu  bố  nó  rồi”.  Từ  đây  người  ta  gọi  đài  truyền thanh  “huyện  ta”  là  đài  “thiu  bố  nó  rồi”  mở  từ  sáng  sớm  đến  hết  giờ  đài  Hà  Nội.  Bài  viết về  những  gương  dũng  cảm,  tận  tuỵ,  sáng  tạo  mày  mò  ở  các  nơi  rồi  nghị  quyết,  chỉ  thị, lời  kêu  gọi  của  huyện  ủy,  ủy  ban  các  ngành,  các  giới  cứ  là  hừng  hực.  Có  lẽ  từ  ngày  cải cách  đến  giờ  mới  lại  có  sự  chỉ  đạo  tập  trung  thống  nhất  từng  ngày,  từng  giờ  một  cách rầm rộ đến thế.

Ông già mù quơ cây  gậy ra phía trước để chuẩn bị một bước chân sẽ bước lên. Rồi lại lẩy bẩy  cây  gậy  lò  dò  trong  khi hai khóe  môi cứ  nhếch  lên  như  cười rồi nhanh  chóng  mím  lại nghiêm  trang,  đưa  bàn  chân  run  run  đặt  vào  chỗ  cây  gậy  vừa  nhấc  lên  tiến  về  phía trước. Những bà còng mỏi chân ngồi xuống, tí nữa bị hàng “quân” xô bẹp. Những đứa trẻ cõng  em  mũi  thò  lò  chen  chúc  xô  đẩy,  chửi  bới  om  sòm  chí  choé...  Đoàn  quân  từ  cụ  già đến  trẻ  con  “ra  trận”  hăm  hở  vào  một  buổi  sáng  chủ  nhật.  Ai  cũng  có  trong  tay  một  thứ gì  đó  như  là  xẻng,  cuốc,  dao  thuổng,  rổ,  sọt,  đứng  thành  hàng,  xã  nọ  nối  xã  kia  ngang dọc,  nghìn  nghịt  người  đứng  dưới  1850  mét  vải  được  huyện  chia  đều  cho  các  xã  làm băng cờ, khẩu hiệu đỏ thắm rợp trời!

Chả  còn  mấy  chốc  nữa  giây  phút  trang  nghiêm  sẽ  đến.  Nghĩa  là  khi  “tình  bằng  có  cái trống  cơm”  phát  ra  từ  cái  loa  câm  bặt,  tiếng  trống  cà  rùng,  tiếng  hô  khẩu  hiệu  của  trẻ con  dừng  lại.  Rồi  tiếng  ọ  ẹ  phát  ra...  Vài  giây  sau  mới  thấy  tiếng  hô  nghiêm  kéo  dài  và rất  to.  Sau  chào  cờ  là  ông  Hiếu  bí  thư  “kính  thưa”  ngay.  Phải  năm,  sáu  lần  “kính  thưa” chạy rào rào trên ngọn cây, vị tổng chỉ huy Lưu Minh Hiếu mới đọc mệnh lệnh ra quân:

- Toàn huyện là một công trường, toàn huyện là một mặt  trận.  Chiến trường của chiến sĩ hôm  nay  là  mảnh  đất  quê  hương  thân  yêu  mình  đang  sống.  Kẻ  thù  của  chúng  ta  hôm nay là nghèo nàn lạc hậu, là thiên tai hạn hán, là úng lụt gió bão, là thiếu nhiệt tình cách mạng,  thiếu  ý  chí  tiến  công.  Tôi  kêu  gọi  toàn  đảng,  toàn  dân  huyện  nhà  hãy  dũng  cảm, tấn  công  vào  kẻ  thù  nghèo  nàn  lạc  hậu,  tấn  công  vào  gió,  bão,  tấn  công  vào  nắng,  vào mưa  bắt  chúng  phải  khuất  phục,  bắt  chúng  phải  đầu  hàng  để  chúng  ta  chiếm  lĩnh  đỉnh cao chói lọi trên mặt trận ấm no hạnh phúc. Đồng bào và đồng chí có quyết tâm không? Dân  chúng  từng  xã  đứng  lên  “trận  địa”  của  xã  mình, không  trông  thấy  người nói tại cuộc mít  tinh  ở  thị  trấn  nhưng  do  được  phổ  biến  tập  dượt  trước  cho  nên  xã  nào  cũng  gào  lên rất  to  ba  lần  “quyết  tâm”  đáp  lại  câu  hỏi  ở  những  cái  loa  treo  trên  ngọn  cây.  Chiến  dịch ra  quân  đầu  tiên  này  là  mở  những  con  đường  liên  thông,  liên  xã  ngang  dọc  trong  toàn huyện.  Tổng  cộng  các  đường  liên  xã  làm  cho  ô  tô  đi  là  85  ki  lô  mét  và  hàng  trăm  ki  lô mét  đường  liên  thôn  cũng  phải đắp  đủ  năm  mét  rưỡi trên  mặt để  ô  tô đi.  Trung  bình  mỗi xã  phải  làm  năm  ki  lô  mét.  Rồi  sẽ  rải  đá  và  rải  nhựa.  Cạnh  đường  là  mương  dẫn  nước,mai  kia  sẽ  đặt  hệ  thống  cống  ngầm,  sẽ  có  cột  điện  cao  thế,  tức  là  điện  khí  hóa  hoàn toàn.  Tất  cả  bẩy  con  đường  liên  xã  đều  phải  thẳng  như  kẻ  chỉ.  Công  trình  hiện  đại,  làm ăn  lớn  không  thể  manh  mún.  Tất  cả  đền  chùa  miếu  mạo,  nhà  cửa  chợ  búa  và  vân  vân.  ở đâu chạm vào đường  đi đã được vẽ và thông qua ở hội trường huyện đều phải phá  dỡ,  di chuyển.  Ai  chống  lại,  dân  quân  và  công  an  bắt  giải  lên  huyện  và  cứ  phá  dỡ  để  “giải phóng”  mặt  bằng.  Theo  thống  kê  chưa  đầy  đủ,  đến  18  giờ  ngày  hôm  qua  đã  có  912  trên tổng  số  1327  nóc  nhà  đã  phá  dỡ  di chuyển.  14  trong số  15  đình  chùa  cũng  đã  phá  xong. Theo  báo  cáo  của  các cơ  quan  có  trách  nhiệm  tại buổi tổng  duyệt  lúc  23  giờ  7  phút  ngày hôm  qua  thì  tất  cả  đều  hăng  hái  phấn  khởi,  chỉ  có  17  trường  hợp  ngoan  cố  không  đi,  có tên  lăn  ra  nền  nhà  kêu  gào.  Lực  lượng  bảo  vệ  đã  kiên  quyết  cưỡng  bức,  thậm  chí  có trường  hợp  phải  vác  họ  đi  hoặc  trói  lại  đưa  về  huyện.  Số  hộ  còn  lại  trước  khí  thế  tiến công của chúng ta ngày mai sẽ phải giải quyết gọn 100 phần trăm. Nghe chủ tịch huyện, phó  tổng  chỉ  huy  thứ  nhất  trực  tiếp  làm  trưởng  ban  giải  phóng  mặt  bằng  báo  cáo.  Hiếu nghĩ  bụng  “Nói  phét.  100  phần  trăm  dân  chúng  mếu  máo.  Quá  nửa  số  phải  dỡ  nhà  nằm lăn  kềnh  ra  kêu  gào  than  khóc,  có  chỗ  nó  còn  chửi  và  đánh  lại,  dân  quân  phải  bắt  hàng trăm  người  giam  ở  nhà  truyền  thống”!  Phải  lên  tỉnh  họp  thường  vụ,  nhưng  anh  vẫn  biết hết. Anh đã  lường trước mọi chuyện nên toàn bộ  lệnh phá  nhà,  bắt người và những phức tạp khác toàn quyền chủ tịch huyện với tư  cách chính quyền quyết định. Nếu khó quá  thì xin ý kiến tập thể thường vụ do phó bí thư trực chủ trì. Nói tóm lại. Anh sẽ thúc rất mạnh cho  họ  làm.  Tất  cả  mọi  ý  định  táo  bạo  của  anh  cũng  đều  có  tập  thể  thường  vụ  thậm  chí cả toàn ban huyện ủy thông qua và chịu trách nhiệm. Bí thư nói.

- Sẽ vô cùng gian khổ? Vô cùng phức tạp như tất cả mọi cuộc cách mạng lớn đều phải có sự  hy  sinh  lớn.  Khó  khăn  càng  lớn,  vất  vả  càng  nhiều  thì  ý  nghĩa  thắng  lợi  càng  sâu  sắc lớn  lao.  Có  thể  nói  việc  giải  phóng  mặt  bằng  của  chúng  ta  đã  cơ  bản  hoàn  thành  với  khí thế  phấn  khởi  vui  mừng  và  nguyện  vọng  thiết  tha  của  toàn  dân  bao  đời  còn  chìm  ngập, đến  nay  chúng  ta  đã  khơi  dậy  cho  nó  bùng  lên  tạo  thành  sức  mạnh  ghê  gớm.  Chỉ  qua những  ngày  chuẩn  bị chúng  ta  đã  thấy  cái sức  mạnh  ấy  nó  ghê gớm  như  thế  nào. Tôi tin là buổi ra quân ngày mai nhất định sẽ bắt đầu một thời kỳ mới.

Anh  biết  rằng  nông  dân  được  chi  ba  ngày  công  cho  buổi  “ra  quân”,  học  sinh  được  cộng điểm  đạo  đức,  cán  bộ  được  5  đ.  ăn  trưa,  công  nhân  ở  xí  nghiệp  trung  ương  được  bồi dưỡng  “ca  ba”,  và  rất  nhiều  biện  pháp  hành  chính,  nếu  cần  phải  dùng  cả  lệnh  cưỡng  bức thì  người  chạy  đi  đâu  mà  không  đông  đảo,  khí  thế.  Ngừng  lại,  nhìn  mọi  người  rồi  anh tiếp.  -  Nhất  định  chúng  ta  sẽ  đóng  một  dấu  son  đỏ  chót  vào  lịch  sử  xây  dựng  của  huyện nhà.  Lịch  sử  đã  chọn chúng  ta,  giao  phó  cho  chúng  ta  nhiệm  vụ  trọng  đại,  chúng  ta  kiên quyết làm người lính tiên phong trên mặt trận mới tiến công vào...

Sáng  hôm  sau,  mít  tinh  nửa  giờ  xong,  chủ  tịch  huyện,  trưởng  công  an,  viện  trưởng  viện kiểm sát, chánh án tòa án có công an, dân quân, bộ đội “hộ tống” chia nhau trên các loại xe  to  nhỏ,  súng  ống  tua  tủa  ra  lệnh,  bắt  người  đập  phá  để  giải  phóng  nốt  mặt  bằng.  Bí thư  huyện  ủy  một  mình  đạp  xe  đạp  tránh  những  nơi  đó,  ông  xắn  quần,  mặc  áo  “ba  lỗ” bốc  bùn ở  chỗ  các  cơ quan  tỉnh,  trung  ương  và  huyện.  Sau rồi cứ  để  nguyên người ngợm lem  luốc  như  thế  đến  vác  đất  đắp  đường  ở  một  vài  xã  “to  mồm”  và  bốc  phét  nhất  như Bái  Trung,  Phù  Hoa.  ở  đâu,  bí  thư  cũng  giữ  nguyên  nụ  cười  thường  trực  và  nắm  tay,  ôm chầm  lấy  những  thanh  niên,  phụ  lão  đào  mai,  bốc  đất  mò.  Còn  những  người  ở  xa  quá anh  giơ  hai  tay  của  mình  nắm  thật  chặt  vào  nhau  như  là  một  tay  thì  của  anh,  tay  kia  là của  hàng  trăm  hàng  nghìn  bà  con  khiến  ai  cũng  có  cảm  giác  bí  thư  đang  nắm  lấy  tay mình.  Có  chỗ  anh  còn  lội  xuống  nước,  ngập  đến  ngang  người  để  thấy  hết  khó  khăn  của những  người  lao  động  vất  vả.  Bao  nhiêu  máy  ghi  âm,  máy  ảnh,  máy  quay  phim  và  các phóng viên lăm lăm sổ tay mở sẵn xô nhau quây lấy quay, chụp và phỏng vấn và anh rất tươi cười trả lời tất cả mọi câu hỏi một cách thông minh và hóm.

- Rất  là ấn  tượng. Báo cáo anh, ấn tượng  lắm ạ - Chánh  văn  phòng huyện ủy đi cùng  với trưởng phòng thông tin văn hóa đến bên nói. Bí thư đột ngột hỏi lại:

- Cái gì?

-  Báo  cáo  anh,  chỗ  nào  bà  con  cũng  rất  cảm  động  về  sự  sâu  sát,  ân  tình  của  bí  thư.  ấn tượng về buổi sáng nay rất mạnh và sâu sắc.

Biết thừa anh ta nịnh, bí thư vẫn tủm tỉm cười hỏi lại:

- Họ nói thế nào?

-  Họ  bảo  không  những  bí  thư  có  tầm  nhìn  xa  rộng,  có  lý  luận  sâu  sắc,  còn  có  tác  phong miệng nói, tay làm, hòa mình với quần chúng. Đúng là ấn tượng ghê lắm.

-  Thời  buổi  này  mà  lý  luận  suông,  chỉ  tay  năm  ngón  thì  chỉ  được  những  báo  cáo  rất  dài và phong phú nhiều mặt.

-  Báo  cáo  bí  thư,  hai  mươi  năm  công  tác  ở  văn  phòng  huyện  ủy  tôi  cũng  đã  có  kinh nghiệm  về  chuyện  này.  Cho  đến  hôm  nay  thực  sự  không  thể  nghi  ngờ  quần  chúng  lại  tự nguyện lao vào cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật một cách phấn khởi, hào hùng hơn cả đi hội.

Hội  hè  cái  con  khỉ.  Bầy  ra  bao  nhiêu  trò  động  viên  giáo  dục,  khích  lệ  và  bỏ  ra  mấy  trăm triệu  chi  phí  mới  được  như  thế.  Dân  chúng  bây  giờ  khôn  như  ranh,  có  ai  mơ  màng  ngây thơ gì nữa mà vui được như hội. Chỉ quen cái thói lựa theo ý thủ trưởng là không ai bằng. Bí  thư  chỉ  lim  dim  mắt  như  là  lắng  nghe  và  nghĩ  chứ  ông  không  nói  ra.  Nói  ra  làm  gì! Phản  đối  cậu  ta  thì  phản  đối  tất  và  phản  đối  ngay  cả  mình.  Thời  buổi  bây  giờ  thằng  nào làm  được  việc  cũng  đều  biết  cách  dối mình  và  dối  cấp  trên,  nói  dối  dân  chúng.  Chả  cứ  gì cấp  trên,  ngay  dân  chúng  cũng  ưa  nịnh,  thích  được  tâng  bốc,  thích  làm  ít,  khen  nhiều. Chính  sách  (đa  dương,  thiểu  bình)  của  cụ  Văn  Yến  là  tuyệt  vời.  Một  lời  khen  sai  còn  hơn mười lời chê đúng. Khen thì bao nhiêu cũng ít. Nói hơi sường sượng một tí vẫn thấy thinh thích.  Còn  chê?  Nhất  là  cấp  trên  bị  chê  thì  một  lời  nhẹ  như  bấc  cũng  nặng  bằng  cối  đá tảng.  Các  cối  đá  tảng  ấy  không  bao  giờ  cấp  trên  nuốt  vào  bụng  được  nên  buộc  nó  phải lăn  đi.  Lăn  ngay  vào  đầu  thằng  chê.  Đã  định  “phấn  đấu”  mà  còn  đi  chê  cấp  trên,  nhất  là cấp  trên  quyết  định  sinh  mệnh  của  mình,  có  là  thằng  đại  ngu.  Cho  nên,  chỉ  có  các  cụ  về hưu  mới  tích  cực  đấu  tranh,  phê  và  tự  phê,  người  đương  chức,  nhất  là  người  không  có nghề gì ngoài nghề “công tác” trong biên chế nhà nước, mấy ai họ dại.

Cái  khí  thế  tự  hào  phấn  khởi  nó  đang  bừng  bừng  như  lửa  cháy,  bọn  địch  đã  công  khai phá  hoại  trắng  trợn,  nếu  không  “cứng”  là  phong  trào  ỉu  như  bánh  đa  nước.  Mất  ngay  với chúng  chứ  chả  đùa.  Nạc  xã  đội  trưởng,  phó  tư  lệnh  chiến  dịch  trực  tiếp  điều  “quân”  và chỉ huy như  chức trách của một tham mưu trưởng. Suốt từ  đêm qua anh cùng thường vụ đảng  ủy,  thường  trực  ủy  ban,  công  an,  phải  họp  bàn  để  bố  trí  với  chúng  và  củng  cố  tinh thần  cho  dân  không  ai  chợp  mắt.  Sớm  ra  hô  hào,  đốc  thúc  các  đơn  vị  ra  quân  xong  lại phải  đạp  xe  lên  huyện  tìm  Hiếu.  Không  ai  biết  anh  đến  điểm  nào  nên  tìm  mãi  đến  trưa anh đành quay về thì gặp Hiếu cũng đạp xe xuống dốc đê.

Trông mặt mũi Nạc hốc hác, hớt hơ hớt hải và rất nghiêm trọng, Hiếu hỏi:

- Lại chuyện gì xảy ra?

Nạc  như  dỗi,  mặt  mũi  lầm  lầm  phải  nén  sự  bực  bội  đang  muốn  trào  túa  ra  rồi  mới  trả  lời

Hiếu:

-  Chính  con  bé  nhà  chú,  nó  làm  tôi  bẽ  mặt.  Tý  nữa  nó  phá  tan  hết  phong  trào.  Nửa  đêm qua,  cả  đảng  ủy,  ủy  ban  định  kéo  lên  huyện.  Tôi  phải  thuyết  phục  mãi  họ  mới  chịu  chia nhau  đi  vừa  vận  động  vừa  dùng  biện  pháp  cứng  rắn  thì  sáng  nay  mới  “ra  quân”  được đấy.

- Chính con Huyền?

- Nó làm, nhưng âm mưu là những thằng khác.

- Nó về bao giờ?

-  Đi  thực  tập  từ  một  tuần  nay  ở  tỉnh  rồi  về  huyện.  Huyện  bận  tập  trung  chiến  dịch, phòng giáo dục cho chúng nó nghỉ tạm về nhà mấy ngày.

- Con Huyền liên quan gì đến chiến dịch?

- Nó tuyên truyền không công cho địch. Tối qua toàn xã “ra quân” thử, chúng đã kéo đến và  con  Huyền  đã  nói  bô  bô  ở  giữa  sân  miếu  Cuội  là  làng  này  không  nên  lấp  đầm  ông Cuội. Làm thế thì có khác gì lấp hết những kỷ niệm, những nhu cầu từ tổ tiên ông cha để lại. Bao giờ có nước máy, có nhà tắm sẽ hay. Bây giờ nhân  dân  cả xã tắm rửa, giặt giũ ở đây  sao  lại  đem  “lấp”.  Nó  lại  bảo  tại  sao  lần  này  nó  về  quê  cứ  như  vào  một  trại  lính. Toàn  xã  ai  ai  mở  mồm  ra  cũng  “chiến  dịch”,  “ra  quân”,  “trận  đánh”,  “tiến  công”,  “xung phong”,  “đầu  hàng”,  nghe  cứ  rợn  cả  người.  Vùng  ta  định  biến  xã  hội  này  thành  trại  lính. Lúc  ấy  tôi  lại  đang  trao  đổi  với  bí  thư  ở  trong  nhà,  anh  ấy  không  biết.  Nếu  không,  tôi  đã gô  cổ  nó,  cho  người  lôi về  nhà,  còn  anh  em  khác  ở  đấy  ai cũng  ngại nó  là  con  chú.  Nguy hiểm  ở  chỗ  nó  nói,  mọi  người  lại  xúm  vào  nghe.  Có  người  vô  ý  thức  còn  hét  lên  “cô Huyền  nói  hay  quá.  Cứ  nói  nữa  đi  cho  bà  con  mở  mang  ra”.  Tôi  nghĩ  là  con  này  quan  hệ lăng  nhăng  bừa  bãi  có  khi  bọn  địch  lợi  dụng  làm  cái  loa  tuyên  truyền  không  công  cho  nó mà ta không cảnh giác. Đêm qua tôi đã cho lệnh bắt trói tống giam 5 tên.

- Những đứa nào?

- Một thằng dạy ở trường đại học chỗ con Huyền có họ hàng gì với chi nhánh nhà vợ tổng Bạt  và  thằng  Tịnh  em  trai  nhà  Bạt  đi  bộ  đội  về  làm  gì  ở  trên  Hà  Nội.  Thằng  thứ  ba  là  vệ sĩ  hay  lực  sĩ  gì  đấy.  Thấy  bảo  vẫn  hát  ở  trên  đài.  Còn  hai  thằng  kia  thì  một  là  nhà  thơ một thằng là châm cứu lý luận, chúng nó đều ở trong nhà thằng Tịnh.

- Bắt chúng nó về tội gì?

- Phát ngôn rất bừa bãi. Chính chúng nó có vẻ cổ vũ xúi giục con Huyền nói bậy. Ăn chơi trác  táng  bậy  bạ.  Gần  mười  giờ  đêm  còn  hò  hát  tán  tỉnh  cười  đùa.  Thằng  nhà  thơ  lại  đọc thơ  của  tay  Nguyễn  Du  nào  đấy  làm  thơ  ca  ngợi  con  gái  dám  trèo  tường  đi  quan  hệ  bất chính. Nghe rất ủy mị  sướt mướt có tính chất khêu gợi chuyện nam nữ  lăng nhăng. Hành động của chúng không những sặc mùi phản động mà còn phá hoại tinh thần và ý chí của hàng  mấy  chục  nam  nữ  thanh  niên  ngồi  nghe.  Nếu  không  ngăn  chúng  lại  thì  những  anh chị  em  đó  sáng  nay  không  thể  “ra  quân”  được.  Vừa  tháng  trước  chú  phổ  biến  phải  cảnh giác  với  bọn  trí  thức  trí  ngủ  gì  đấy  nên  khi  nghe  nói  đám  này  đích  thị  là  trí  thức  tôi  phải cho  người  bám  sát  theo  dõi  ngay.  Bắt  quả  tang  lúc  chúng  đang  hát  hỏng  thơ  ca  hò  vè phản động.

Hiếu  nghe  vừa  muốn  bật  cười,  vừa  xấu  hổ  vì  ông  anh  lớp  ba  này.  Cả  tức  giận  nữa.  Khốn khổ  ở  chỗ,  trình  độ  như  thế  đã  là  loại  “át”  chủ  bài của  lớp  cán  bộ  được  ra  đời  (từ  sau cải cách  và  sửa  sai  của  xã  này  nên  anh  ấy  đã  lên  lớp  giảng  bài  cho  hàng  nghìn  lượt  người của xã về văn hóa tư tưởng về quân sự  chính trị, về chủ trương của ta âm mưu của địch. Chuyện gì cũng biết,  chuyện gì cũng  bàn, cũng “lên lớp” được. Cuối năm  1970 anh ấy  đã từng  duyệt  sách,  duyệt  nhạc,  duyệt  tranh,  duyệt  thơ  văn  của  các  nhà  văn  nhà  báo,  nhạc sĩ,  họa  sĩ.  Viết,  vẽ  cho  xã  một  quyển  đủ  tất  cả  các  loại  “truyền  thống”  để  xã  đi  duyệt  và cho  in.  Cái  ông  “chủ  biên”  có  tên  bằng  chữ  in  hẳn  hoi  ấy  lại  đi  bắt  người  đọc  thơ  của Nguyễn  Du  tác  giả  truyện  Kiều  và  đề  nghị  “chú  xem  tay  Nguyễn  Du  nó  công  tác  ở  đâu nên  có  công  văn  của  huyện  ủy  đề  nghị  trên  xử  lý  tay  này  không  có  nguy  hiểm  lắm”.  Lại khốn khổ ở chỗ không có những người như ông ấy thì mọi việc ở xã này lại không xong. Hiếu buồn bã nén một hơi thở mệt mỏi bảo:

- Anh đi mời tất cả các anh em thường vụ về đây.

Ông  anh  họ  lại  tất  bật  một  cách  nghiêm  trọng  đạp  xe  đi.  Đúng  là  con  người  “chỉ  đâu đánh  đấy”,  trung  thành  tuyệt  đối.  Hiếu  ngồi bệt  xuống  bệ  cỏ.  Giá  không  có  người qua  lại anh đã ngả người xuống vệ đường cho giãn xương cốt và đỡ căng thẳng, rã rời.

Tất  cả  mấu  chốt  để  “chữa  cháy”  những  việc  đã  xảy  ra  ở  xã  không  khó  khăn  gì.  Làm  sao để các “bố” ấy khỏi nhụt chí, “mất khí thế”  là được. Nỗi tức giận và giằng xé trồi cộm lên đến tận cổ là chuyện con gái anh. Vừa nghe chuyện nó anh đã muốn lao về nhà túm tóc, tát  cho  nó  tối  mặt  lại  mới  hả.  Nhưng  anh  cảm  thấy  bất  lực  chính  từ  mụ  vợ  anh.  Mụ  vợ, như  một  con  ma  ám  ảnh  trong  tất  cả  mọi  việc.  Chuyện  con  gái  anh,  mụ  ấy  yêu  cầu  hai điều:

Thứ  nhất:  Pháp  luật  đã  quy  định  nộp  năm  đồng  một  tháng  nuôi  con  khi  nó  chưa  trưởng thành.

Bây  giờ  nó  đã  quá  mười tám  tuổi,  nhưng  nếu  xin  tôi vẫn  cho  cái  năm  đồng  ấy.  Không thì thôi. Chín sáu đồng tiền lương của anh cũng không đủ nuôi con anh theo “giá ngoài” đâu, đừng sợ phải nuôi tôi. Nên tôi cứ dứt điểm trừ cho anh ăn tiêu mỗi tháng mười lăm đồng. Ăn  cơm  tập  thể  tháng  có  mười  ba  đồng,  tôi  cứ  để  anh  tiêu  cả  mười  lăm.  Còn  lại  phải minh  bạch  sòng  phẳng.  Nếu  mẹ  anh  ở  đây tôi cũng  phải nuôi đàng  hoàng.  Nếu  cụ  không thích ở đây, cái tiền vẫn nộp cho con Huyền chuyển sang cho cụ.

Thứ hai: Trước đây anh chửi mắng đánh đập con anh thế nào thì tùy. Bây giờ tôi yêu cầu anh không được đánh đập, mắng mỏ nó.

Tưởng vợ thương đứa con riêng của mình, anh phản đối:

- Nó mà hư thì phải dạy bảo giáo dục.

Cô  ta  hầm  hầm  bỏ  đi.  Dăm  bảy  ngày  sau  nhân  lúc  vợ  chồng  to  tiếng,  cô  ta  mới  nói  toẹt ra:

-  Tôi  bảo  anh  đừng  đánh  mắng  con  anh  là  để  tôi  khỏi  mang  tiếng  dì  ghẻ  xui  bố  chửi mắng con chồng. Nhưng tôi cũng để xem thái độ của anh ra sao. Tôi hỏi anh, nếu một kẻ ở ngoài đường nó làm việc gì xấu anh có dám mắng chửi nó không.

- Nhưng nó là con tôi chứ không phải là kẻ qua đường.

-  Là  con,  nhưng  nó  đủ  suy  nghĩ  để  quyết  định  đời  nó,  anh  không  việc  gì  cứ  phải  chạy theo  lo  toan  dạy  dỗ. Anh  còn  lo  lắng  đến  con  riêng của  anh  tức  là  anh  không  còn  thì giờ, tình  cảm  để  “tất  cả”  cho  con  như  mồm  anh  vẫn  xoen  xoét  nói  với  tôi.  Anh  còn  nhớ không?

Đã  có  lúc  ngồi  một  mình  anh  thốt  lên  chửi  những  con  đàn  bà  ích  kỷ  đểu  cáng.  Vậy  mà mỗi khi gặp sự  tức giận định  mắng mỏ,  dằn hắt con điều  gì,  lập  tức lời đe  nẹt của mụ  vợ lại  như  cái  bóng  ma  vờn  vỡn  ở  sau  gáy,  như  hai  hàm  răng  của  mụ  đang  nghiến  lại,  rít lên:  “Tôi  biết  mà.  Anh  còn  thương  đứa  con  riêng  của  anh  hơn  con  tôi”.  Thế  là  anh  thấy chờn  chờn.  Dù  mụ  ta  ở  cách  xa  hàng  trăm  cây  số  vẫn  thấy  chờn  chờn.  Mà  thực  ra  càng ngày  anh  càng  thấy  bất  lực  trước  đứa  con  bất  trị  của  anh.  Song,  cũng  do  mụ  ta  nanh  ác với  bố  nên  con  bé  đanh  đá  bất  trị  ấy  có  phần  “dịu  dàng”  với  bố  hơn.  Anh  về  đến  nhà  lúc nó  đang  ngồi  với  bà.  Không  thể  tránh  mặt  được  nó  trong  lúc  bực  tức  nó,  anh  đành  ngồi lại. Anh hỏi nó trước:

- Huyền, về lúc nào? Nghỉ phép hay có công việc gì?

- Con về làm ăn nhớn với bố đây.

- Thế thì tuyệt vời. Huyện ta đang rất cần người vác đất khỏe như con. Bà sợ hai bố con lại sắp sửa “vặc” nhau, vội vàng vun vào:

- Nào thôi, Huyền đi nấu cơm cho bố ăn đi con.

- Bà toàn ăn khoai làm gì có gạo.

- Cái con bé này, toàn trêu bố. Gạo của bà ở vại ấy sao lại không.

- Liệu có còn nổi một cân không bà? Hiếu:

- Thôi ăn khoai cũng được, mẹ. Huyền:

- Thì con đi nấu đây. Chưa chi bố đã tự ái.

- Thôi, con ngồi đấy bố nói chuyện đã. Mẹ mang khoai ra đây cho con, mẹ.

- Bác Nạc đã thì thọt với bố chuyện tối qua của con chứ gì?

- Bố chưa biết. Bố hỏi con được nghỉ mấy ngày?

- Con đi thực tập. Bố định cho con xung phong lặn xuống nước bốc bùn phải không bố?

-  Thực  tập  hả?  Khoan.  Để  bố  tính  xem  thế  nào.  Hay  là  thế  này.  -  Anh  dừng  lại.  Mẹ  anh chờ đợi. Con Huyền giả vờ nghiêm trang. Anh nói tiếp:

- Con có thích ở nhà với bà không?

-  Nhất  bố  ạ.  Nhưng  hết  thời  gian  thực  tập  bố  chỉ  thị  cho  phòng  giáo  dục  cho  điểm  mười và nhận xét con loại giỏi đặc biệt nhé.

-  Bậy  nào.  Phòng  giáo  dục  đã  mời  bố  mấy  hôm  nữa  sẽ gặp  mặt  các  giáo  viên  trong  toàn huyện.  Chắc  là  có  đoàn  thực  tập.  Bố  sẽ  đề  nghị  đoàn  tham  gia  chiến  dịch  làm  giàu  của huyện.  Nhưng  không  phải  là  vác  đất.  Tất  nhiên  nếu  ai  có  tinh  thần  xung  phong  cũng  rất hoan  nghênh  và  không  từ  chối.  Vì  hàng  mấy  ngàn  giáo  viên,  học  sinh  người  ta  cũng tham gia lao động quên mình cơ mà.

- Thế thì chúng con làm gì?

-  Sẽ  về  các  xã  tổ  chức  các  lớp  học  buổi tối.  Toàn  bộ  các  giáo  viên  trong  huyện  cũng  chia theo  từng  cụm.  Có  đoàn  thực  tập  về  nữa,  tốt  lắm.  Ngày  lao  động.  Đêm  học.  Có  lớp  chỉ mười lăm người cũng  dạy. Quan trọng là học sinh hiểu bài, hết chương trình là xong.  Các giáo viên cũng luyện khả năng dạy toàn diện.

-  Người  ta  chia  chuyên  khoa  là  thừa  hả  bố?  Con  xin  nói  ngay  là  nếu  bắt  con  đụng  vào những môn văn sử địa là con “good bye” bố ngay đấy.

-  Thế  mới phải rèn  luyện.  Các  giáo  viên  ở  đây  họ  đã tập  huấn  cả  rồi.  Mỗi môn,  mấy  chục tiết cơ mà. Riêng đoàn thực tập vẫn dạy theo chuyên khoa mình học. Thế là con yên tâm chứ gì?

- Tiến tới học sinh huyện ta không cần xem xét kết quả học tập mà xem nó lao động vác đất có tốt không?

-  Kể cả  như  thế cũng  chẳng  làm  sao.  Những  người anh hùng  chăn  nuôi,  trồng  đay,  trồng lúa  và  thủy  lợi  của  huyện  này  không  ai  học  hết  lớp  năm,  người  ta  vẫn  có  sáng  kiến,  có kinh  nghiệm  hơn  hàng  chục  ông  kỹ  sư  như  những  con  mọt  sách  mà  chả  phát  huy  được sáng  kiến,  cải  tiến  kỹ  thuật  ở  khâu  nào.  Nhiều  khi  còn  cản  trở  khả  năng  sáng  tạo,  dám nghĩ, dám làm của quần chúng.

-  Vì  thế  nên  bác  bí  thư  tỉnh  ủy  trước  đây  mới  lớp  ba  đã  viết  hàng  đống  sách  dạy  về  kỹ thuật trồng lúa xuân lúa mùa, nông nghiệp tám, chín, gì đấy?

- Từ thực tiễn người ta đúc kết thành kinh nghiệm cũng được chứ sao?

-  Lớp  ba  mà  đòi đúc  kết  khoa  học.  Bác  ấy  có  làm  gì đâu  mà  bảo  có  thực  tiễn.  Thôi  bố  cứ đợi sau  này  có  người người ta  viết  hộ  rồi ký  tên  bố.  Không  cần nhờ  xin  thêm  cái bằng  kỹ sư thủy lợi nữa bố ạ.

- Tao có việc của tao, không việc gì đến mày. Đừng giở trò ăn nói mất dậy.

- Bố lại nổi nóng rồi. Con chỉ thấy nó buồn cười thế nào ấy. Giá  bố cứ học từ lớp một, lớp hai cho con tử tế có khi...

- Mày câm mồm đi. Đồ vô ơn bạc nghĩa.

-  Con  không  như  bố  nói  đâu.  Bà  đây  này.  Bà  không  hề  kể  công,  không  bao  giờ  đòi  phải trả  ơn  trả  nghĩa.  Nhưng  nếu  bà  cần  bảo  con:  cháu  ơi,  cháu  hãy  chết  đi  để  cho  bà  được yên  vui  tuổi  già,  cho  bà  bớt  được  nỗi  tủi  nhục,  con  cũng  không  chần  chừ  sống  thêm  một giây nữa đâu.

-  Một  kẻ  phản  động  còn  độc  ác  hơn  kẻ  bội  bạc.  Tối  qua  mày  nói  những  gì  ở  xã  này  mày còn nhớ không?

-  Con  nói  sự  thật.  Không  bao  giờ  con  quên  kẻ  độc  ác  nào  lại  cho  lấp  đầm  Cuội.  Nếu  cần, bố cho bắt con như bắt năm người tối hôm qua đi.

-  Mày  còn  ăn  nói  độc  địa  rồi  sẽ  có  người  gô  cổ  mày  lại,  còn  bây  giờ  tao  tát  cho  vỡ  mặt mày để mày không thể làm giặc ở nhà này.

Hai tiếng “bốp bốp” báo hiệu những câu nói của người cha có hiệu lực mười đầu ngón tay hằn  đỏ  hai  má  con  gái.  Cô  bé  đứng  im,  không  né  người,  không  chống  đỡ,  hai  mắt  cô trừng trừng nhìn bố và hai hàng nước mắt lặng lẽ chảy xuống. Bà Đất bê rổ khoai từ  bếp lên.  Thấy  con  sấn  lại  cháu,  bà  vội  vàng  vứt  rổ  khoai  xuống  bậc  cửa  chạy  lại  giữ  lấy  tay Hiếu khi anh đã tát con xong. Trước hai bàn tay run rẩy của mẹ, cái nhìn chằm chằm của con vào mặt mình. Hiếu thấy như chính mình đã tát vào mặt mình làm cho nó nóng bừng lên, máu trong đầu anh chạy giần giật, giần giật. Anh không còn đủ sức đứng lại. Lặng lẽ cúi mặt đi ra cửa, bước qua những củ khoai lăn lóc và tiếng nói lầm rầm của bà mẹ:

- Sự thể làm sao, lại ra thế này? Cả hai bố con cùng đói. Có khổ không?

ở nhà Nạc, Hiếu niềm nở bắt tay các ủy viên thường vụ đảng ủy Đại Thắng.

Thực  ra  việc  làm  của  các  anh  đêm  qua  là  rất  ngu  xuẩn.  Nếu  vào  lúc  khác  tôi  đã  trị  cho các anh vỡ mặt. Nhưng lúc này tôi phải để các anh hí hửng là có tinh thần trách nhiệm, ý thức cao, quyết tâm sắt đá. Anh vào việc ngay khi mọi người vừa ngồi xuống.

-  Tôi  đã  nghe  anh  Nạc  nói  tình  hình.  Muốn  gặp  các  anh  trong  thường  vụ.  Trước  hết  thay mặt  cho  bộ  Tư  lệnh  chiến  dịch  và  thường  vụ  huyện  ủy,  biểu  dương  sự  vững  vàng,  không gì  lay  chuyển  nổi  của  đảng  bộ  ta.  Trước  những  sự  cố  xảy  ra  đột  xuất  của  đêm  qua,  các anh vẫn giữ được tinh thần cho bà con, huy động lực lượng “ra quân” hùng hậu như sáng nay là cố gắng rất lớn. Bây giờ có hai việc phải làm ngay.

Một,  cho  giải  năm  tên  phá  hoại  lên  huyện.  Nói  với  công  an  đợi  tôi  về  trực  tiếp  hỏi  cung rồi tùy theo thái độ của chúng, huyện sẽ xử  lý. Nhớ mang đầy đủ mọi tài liệu và tư  trang của chúng. Khi giải đi, không cần trói, không cần đánh đập và có bất cứ lời lẽ nào xỉ nhục chúng.  Nói  với  các  anh  ấy  là  tôi  dặn:  cứ  cho  chúng  nó  ăn  uống  no  nê.  Tinh  thần  cảnh giác của các anh rất cao, nghiêm túc bảo vệ nghị quyết của huyện ủy. Nhưng đối với bọn này phải làm kín kẽ, không có nó lại be lên là địa phương chúng ta đối với con người như con vật, mất tự do, không có nhân quyền.

Việc  thứ  hai:  chuyện  con  Huyền  nhà  tôi.  Tội  của  nó  nguy  hại,  gây  ảnh  hưởng  xấu,  còn ghê  gớm  trực  tiếp  hơn  mấy  thằng  kia  rất  nhiều.  Thú thật  với  các  anh,  về  đến  nhà,  tôi  đã không  thể  giữ  nổi  bình  tĩnh,  xông  vào  tát  cho  nó  đến  vỡ  mặt  mà  trước  khi  sang  đây  các anh  đã  nhìn  thấy  mặt  nó  còn  hằn  bàn  tay  của  tôi.  Trong  trường  hợp  này,  các  anh  bình tĩnh  hơn  tôi.  Bắt  nó  vào  lúc  này,  lập  tức  tiếng  tăm  đồn  ầm  lên,  con  bí  thư  huyện  ủy chống  lại  nghị  quyết  của  huyện  ủy.  Nếu  như  thế  thì  tác  hại  đến  chiến  dịch  sẽ  không  ai lường  nổi.  Tôi  không  chỉ  cảm  ơn  các  anh  là  cái  tình  đối  với  tôi.  Tôi  đang  nói  với  cương  vị của  một  bí thư,  tổng  tư  lệnh  chiến  dịch,  biểu  dương các  anh  có tầm  suy  nghĩ sâu  sắc,  đã không  xử  lý  nóng  vội,  biết  hy  sinh  cái  riêng  của  xã  mình  phục  vụ  cho  cái  lớn  của  toàn huyện.

Cả  năm  đồng  chí  thường  vụ  đều  cảm  thấy  như  bí  thư  ám  chỉ  sự  tỉnh  táo  bình  tĩnh  của chính  mình  nên  tất  cả  các  cánh  mũi  đều  nở  ra  phập  phồng  nghe  bí  thư  hướng  dẫn  cách xử  lí  tiếp.  Lúc  ra  về  ai  cũng  gật  gù  khen  bí  thư  huyện  ủy  quả  là  cao  tay.  Bố  đánh  con  là tình  cảm  riêng  trong  gia  đình.  Còn  việc  chung  của  xã  lại  khác.  Tối  hôm  đó,  bí  thư  đảng ủy đến nhà coi như không hề biết chuyện gì xô xát của gia đình. Ông bảo Huyền:

- Tối qua, nghe cháu nói, bác định gặp cháu nhưng bận quá, bây giờ mới đến được.

- Có nguy hiểm lắm không bác?

- Hay lắm. Nghe cháu nói cứ như nhà văn, nhà báo ý. Bác định đến bàn với cháu như thế này. Hàng ngày các bác tổng hợp kết quả lao động hăng say của nhân dân xã ta rồi cháu thêm văn vẻ, dấm ớt vào gửi cho đài phát thanh huyện người ta phát thanh cho mình  thì quý  hóa.  May  cháu  về  đây,  cố  làm  sao  cho  xã  ta  không  thua  kém  xã  nào.  Bác  sẽ  xin  với huyện  để  cháu  ở  lại  đây.  Cháu  cứ  làm  nhà  báo  còn  sau  này  huyện  khắc  lo  khi  cháu  hết thời  hạn  thực  tập.  Cháu  phải  làm  sao  cho  xã  mình  mở  mày,  mở  mặt  ra.  Mấy  năm  nay làm bao nhiêu mà không được lên đài lên báo cũng vứt.

Con  bé  đỏ  mặt  bẽn  lẽn,  mồm  nói:  “Cháu  không  biết  làm  đâu”.  “Để  cháu  suy  nghĩ  xem thế  nào”.  Nhưng  rõ  ràng  trong  bụng  thì  thích  quá.  Giao  cho  nó  làm  “nhà  báo”  tức  là  bịt mồm  nó  lại.  “Cô  nói  giỏi  thì  cô  cứ  viết  đi”.  Viết  lên,  thấy  rắc  rối  phức  tạp  không  đúng  ý chỉ  đạo  của  huyện,  không  đọc  thì  thôi  bắt  bò  nhau  à?  Bố  nó  nói  đúng  thật.  Cứng  bao nhiêu,  thì  ròn  bấy  nhiêu.  Những  con  bé  càng  đanh  đá,  càng  bất  cần  thì  càng  dễ  phỉnh. Từ người đầu bạc răng long, đến một đứa hỉ mũi chưa sạch ai chả thích được phỉnh, được hơn  người.  Chính  những  con  “cứng  vỏ”  ấy  là  rất  thích  hơn  người.  Chỉ  cần  cho  nó  chức  tổ trưởng chỉ huy  một tổ viên,  là nó đã  thích.  Dù không thích  làm,  vẫn thích được có vai trò hơn  người.  Nhất  là  “không  có  cháu,  công  của  xã  mình  như  công  cốc  không  ai  thèm  biết đến”.  Thế  là  cháu  thấy  mình  quan  trọng  quá.  Quả  là  bố  mày  cáo  thật.  Nhưng  dao  sắc không gọt được chuôi, phải nhờ ông trị mày đấy cháu gái ạ.

Cũng  vào  lúc  chập  tối  hôm  nay  bí  thư  huyện  ủy  bước  vào  phòng  khách  sang  nhất  của huyện. Trên bàn bày đầy bánh kẹo, bia, thuốc lá như tiếp khách quan trọng của bộ. Ngồi quanh đấy là năm bẩy anh tuyên huấn, văn hóa thông tin, giáo dục và năm vị “tù nhân”. Bí thư bỏ qua những cán bộ trong huyện, anh tươi cười nắm tay như vồ lấy từng vị khách quý.  Anh  nói  rằng  việc  làm  của  xã  Đại  Thắng  đã  làm  anh  xấu  hổ  về  sự  thất  thố  và  thiếu hiểu  biết  của  chính  cái  xã  mình.  Nghe  báo  cáo,  anh  đã  ra  lệnh  cấp  tốc  phải  đưa  những người  bạn  anh,  anh  đã  vinh  dự  được  biết  tên  mà  chưa  hề  biết  mặt  về  huyện.  Anh  cũng xin lỗi vì đang bận đi kiểm tra bây giờ mới về để gặp mặt các anh được.

-  Thôi  thì,  dù  sao  cũng  là  lỗi  của  chúng  tôi.  Xin  các  anh  tha  thứ  vì  từ  nay  chúng  ta  như những  người  bạn  quý  của  nhau!  Lúc  nào  các  anh  cần,  cứ  điện  cho  tôi  và  anh  em  tuyên huấn,  văn  hóa  giáo  dục  cùng  ngành  với  nhau  ở  đây.  Chúng  tôi  sẵn  sàng  làm  bất  cứ  việc gì  có  thể  làm  được  phục  vụ  cho  công  việc  nghiên  cứu  sáng  tạo  của  các  nhà  văn  nghệ  sĩ và nghiên cứu, giảng dạy.

Những  lời  ngọt  hơn  kẹo,  say  hơn  cả  bia  Trúc  Bạch  làm  các  “nhà”  đều  chếnh  choáng  cảm động ôm chầm lấy bí thư mà hứa hẹn, mà “nhất định sẽ kéo nhau về đây làm một việc gì đó  chứng  tỏ  sự  khâm  phục  sâu  sắc  của  chúng  tôi  với  những  việc  làm  lớn  lao,  đầy  sức thuyết phục, tầm cỡ thế kỷ cả. Nhất định huyện này sẽ đi vào thế kỷ 21 như  đi lên Thiên Đàng”.

Cái  Thiên  Đàng  đã  bắt  đầu  hé  mở  lúc  11  giờ  đêm.  Tất  cả  các  cụm  đều  báo  về  kết  quả ngày  “ra  quân”  đầu  tiên  đều  tăng  năng  suất  từ  200  đến  270  phần  trăm  so  với  kế  hoạch. Cứ  khí  thế  này,  phát  huy  nó  lên,  “đồng  thời  nổi  dậy”  vừa  quy  hoạch  ruộng  đồng,  đường sá, vừa quy hoạch các thôn xóm (bây giờ phải gọi  là đường phố cho nó quen dần đi)  vừa xây dựng cơ bản cho các nhà máy sản xuất chế biến. Chỉ cuối năm là có điện sáng trưng, máy  cầy  máy  bừa,  máy  gặt,  máy  đập  lúa,  máy  chặt  đay  là  cứ  chạy  ầm  ầm  suốt  đêm. Cẩn  thận  nghe  không  quen  là  đinh  óc  lên  đấy.  Những  con  đường  trước  mắt  chỉ  rải  nhựa đủ cho ô tô tránh nhau, mai kia sẽ thành đường một chiều cho bao nhiêu xe đi mà không phải  tránh  nhau,  mất  thì  giờ.  Nhà  cửa  người  ta  cũng  làm  ở  chỗ  khác,  mang  về  đây  chỉ việc  lắp  lên,  muốn  bao  nhiêu  tầng  cũng  được.  Lúc  ấy  tha  hồ  mà  cao  ráo  mát  mẻ  không còn ruồi muỗi, chuột bọ, giun dế, rĩn, bọ mạt.

Có  lẽ  trên  đời  này,  không  ai  có  đầu  óc  mơ  mộng  hoang  tưởng  phong  phú  bằng  bà  con nông  dân.  Do  khổ  cực  lâu,  thiếu  thốn  nhiều  quá,  long  đong  chờ  đợi  quá  nhiều  nên  ngườinông  dân  thèm  thuồng,  ước  muốn  nhiều  quá.  Để  thỏa  mãn,  có  khi  chỉ  cần  hạt  tấm nhưng  bao  giờ  người  ta  cũng  ước  những  cái  đình.  Nghĩa  là,  phải  ước  cái  lớn  lao  nhất, hoàn  hảo  hơn  tất  cả  bàn  dân  thiên  hạ,  khắp  bàn  dân  thiên  hạ  không  thể  có,  không  thể trông  thấy.  Những  cái  đó  chỉ  có  trời  và  thánh  có  phép  thần  thông  biến  hóa  mới  tạo  ra được. Nó không cần đến cái vật chất cụ thể, cái hoàn cảnh và điều kiện cụ thể. Nó không cần cả những quy luật tự nhiên và tình cảm con người.

Quyết  tâm  sắt  đá  không  gì  lay  chuyển  nổi  của  tỉnh  ủy  là  phải  xây  dựng  bằng  được  hình mẫu  nông  thôn  mới,  bắt  gặp  cái  mong  ước,  mơ  tưởng  ngàn  đời  của  bà  con  nông  dân cộng với sự thèm khát trở thành kẻ tiên phong hơn người của Hiếu là những yếu tố quyết định  đẻ  ra  được  cái  huyện  làm  ăn  lớn  đã  ba  năm  rồi.  Gần  mười  năm  sau,  những  cây  cột điện bằng xi măng vẫn xếp hàng đứng giữa cánh đồng như  những bàn tay cụt quyết tâm đâm  lên  trời  kiên  nhẫn  chờ  đợi  những  tấn  dây  tải  đã  được  duyệt  cấp  phát  từ  mười  năm trước mà không biết nó còn nằm ở đâu? Những nhà máy ầm ầm ì ì suốt ngày đêm? Quên đi.  Từng  đàn  máy  bay  phun  thuốc  sâu?  Quên  đi.  Những  đường  nhựa  xe  chạy  một  chiều cũng  quên  đi.  Chỉ  còn  lại  những  con  đường  liên  thôn  liên  xã  vẫn  lầy  lội  gồ  ghề,  có  chỗ mặt đường chỉ còn bằng hai bàn chân đặt ngang. Có chỗ được xẻ rãnh ngang qua vừa để tháo  nước  vừa  cho  các  cháu  đặt  một  miếng  gỗ  làm  “di  vu”.  Người  đi  qua  “nộp  thuế”  thì không  bị  lội.  Cái  chiến  dịch  hàng  năm  giời  với  hàng  chục  người  chết  vì  kiệt  sức,  vì  tai nạn,  hàng  trăm  người  bị  đánh  trói,  cầm  tù  vì  chống  đối  cũng  đã  quên.  Hàng  nghìn  ngôi nhà  bị  phá  dỡ  đều  có  thể  quên  đi.  Chỉ  còn  bà  Đất  là  người  ta  nhớ:  “Mẹ  ông  Hiếu  làm  ăn nhớn  đấy”.  Những  người  nông  dân  vốn  tiếc  của,  không  thể  để  mất  một  xu,  nên  có  hai chuyện  nữa  mang  tính  triệt  để  như  mệnh  lệnh  thời  chiến,  làm  toàn  dân  thiệt  hại  đồng loạt không nhiều lắm nhưng đến hết đời họ còn ấm ức, còn không thể quên.

Chuyện  thứ  nhất.  Ông  Hiếu  ngồi  gãi  chân  sồn  sột  ở  quán  nước.  Hai  thanh  niên  lai  sọt không,  vứt  xe  nằm  nghiêng  ở  bờ,  chỗ  con  đường  đi  xuống  đò  rồi  vào  ngồi  đối  diện  với ông  Hiếu.  Hai  bên  không  biết  nhau.  Hai  anh  uống  rượu  nhắm  đậu  sống  chấm  mắm  tôm, chanh  và  bàn  bạc  tính  toán  với  nhau.  Hiếu  biết  đám  này  đang  chờ  đò  sang  quê  mình mua  chuối,  sáng  mai  lai  lên  thành  phố  bán.  Hôm  nay  đã  là  20  ta.  Dân  mua  chuối  rất nhiều, nói chung là đắt hàng. Hiếu hỏi, làm thân.

- Tết nhất người ta mua chuối làm gì, các chú?

Một người hơi nghiêng mặt tỏ vẻ khinh thường. Người kia nuốt xong miếng đậu hỏi lại:

-  Ông  bác  ở  đâu,  nghe  như  trên  trời  rơi  xuống  phải  không?  Em  nói  bác  biết,  tất  cả  các tỉnh  thành,  đặc  biệt  ở  Hà  Nội  có  hàng  chục  triệu  gia  đình  cần  chuối  bầy  mâm  ngũ  quả. Cứ gọi cho mỗi gia đình cần một nải thì đã phải có hàng chục triệu nải chuối. Rồi còn bao nhiêu  hàng  bún  ốc,  hàng  lươn,  hiệu  bê  thui,  dê  tái,  bao  nhiêu  người  thèm  ăn  thịt  lợn  ba chỉ  luộc  cần  đến  chuối  tiêu.  Nhà  ông  bác  ở  đâu,  có  chuối  không?  Nhiều  à?  Có  đến  hàng nghìn  buồng  không?  Chúng  em  xong  tất  cho.  Trả  tiền  ngay  bác  một  lúc.  Hai  thằng  mỗi chuyến  tám  buồng  khoảng  năm  sáu  chục  nải  một  ngày,  hết  veo.  Chúng  em  làm  ăn “nhớn” cứ công khai đàng hoàng. Ông bác cứ phát biểu đi. Chúng em “vô tư” ngay.

Thật  khốn  nạn  cho  bọn  “ngựa  non  háu  đá”,  không  biết người biết  ta.  Ngồi  trước  mặt  hắn là người đang trăn trở tìm tòi những cung cách làm ăn tập trung có quy mô lớn. Mấy năm nay  mất  bao  nhiêu  công  sức  xây  dựng  nề  nếp  “quân  sự  hóa”  chỉ  huy  thống  nhất  toàn huyện  qua  hệ  thống  truyền  thanh.  Mọi  việc  cứ  răm  rắp.  Vậy  mà  cái  “đặc  sản”  chuối  của huyện  lại  để  cho  nơi  khác  xen  vào,  làm  ăn  manh  mún  từ  bao  giờ?  Anh  đang  ghét  cay ghét  đắng  sự  manh  mún  cá  lẻ  thì  hai  thằng  đến  “khai  thác”  nguồn  chuối  ở  quê  anh  lại “lậy ông tôi ở...”.

Đêm  đó,  vào  lúc  chín  giờ,  chương  trình  sân  khấu  cải  lương  tối  thứ  bảy  được  ngắt  lại  ba lần  để  đọc  lệnh  của  chủ  tịch  huyện  cho  các  xã  phải  cấp  tốc  lập  các  trạm  kiểm  soát  ở  tất cả  các  bến  đò  ngang  đò  dọc,  bến  áp  mạn  ca  nô,  các  thuyền  bè  đang  đỗ  cạnh  bờ  sông, các  chợ,  bến  xe,  các  đường  mòn,  lối  tắt.  Nghĩa  là  tất  cả  mọi  con  đường  ra  khỏi  huyện đều  phải  có  trạm  kiểm  soát  trong  vòng  ba  tiếng  đồng  hồ  tới.  Kể  từ  không  giờ  ngày  hôm nay  tất  cả  chuối  tiêu,  dù  chỉ  một  nải  không  được  ra  khỏi  địa  phận  của  huyện.  Ai  đã  bán mà  chuối  chưa  mang  đi  thì  trả  lại  tiền.  Huyện  sẽ  mua  theo  giá  thị  trường.  Cả  đêm  hôm ấy  từ  các  cơ  quan  huyện  đến  các  xã  rậm  rịch  như  bài  “ghi  nhanh”  của  đài  truyền  thanh “huyện  ta”  đã  nói.  “Mùa  xuân  đến  sớm.  Tết  đã  đến  với  bà  con  nông  dân  huyện  mình”. Các  cơ  quan  thương  nghiệp  chủ  trì  chính  trong  công  việc  này  đã  tính  xong  một  dự  toán: Một  nải  chuối  mua  ba  đồng  bán  15  đồng.  45  nghìn  hộ,  bình  quân  mỗi  hộ  5  buồng.  Toàn huyện  có  18  triệu  nải  chuối.  Lãi  180  triệu  đồng  bằng  36.000  tấn  gạo  theo  giá  ngoài. Trong  một  tuần  làm  lợi  36.000  tấn  gạo  bằng  cả  một  vụ  thu  hoạch,  đâu  phải  là  nhỏ.  Cử người đi thuê xà  lan,  ô tô lên  Hà Nội thuê  bãi,  làm “kho”.  Huyện  đội, công an  tổ chức lực lượng  bảo  vệ,  áp  tải.  ủy  ban  huy  động  xe  bò,  xe  cải  tiến,  xe  công  nông  chuyển  chuối  ở những  nơi  ô  tô  không  đến  được,  ra  tập  kết  ở  bờ  sông.  Tất  cả  mọi  công  tác  chuẩn  bị  chỉ được  phép  triển  khai  trong  hai  ngày,  hai  đêm.  Đúng  sáng  ngày  23  đã  có  mẻ  chuối  đầu tiên  xuống  xà  lan  và  nội  nhật  trong  ngày  hôm  sau,  “triển  khai”  bán  luôn.  Cả  huyện  nô nức  chặt  chuối  khiêng  vác,  đùn  đẩy  vận  chuyển  ra  sông.  Đài  truyền  thanh  “huyện  ta” suốt ngày đêm biểu dương các cá nhân, các ngành các xã đi đầu trong chiến dịch. Những bài  học  lớn  chỉ  đạo,  tổ  chức,  kế  hoạch  cũng  kịp  thời  được  tổng  kết.  Tất  cả  mọi  thứ  đều hoàn hảo, đều đạt tới đỉnh cao của sự  nhất trí trên dưới, đều nhanh gọn tuyệt vời. Chỉ có một  khuyết  điểm  nhỏ  thuộc  về  khách  quan  là  cho  đến  27  tết  vẫn  không  ai  mua  một  nải nào.  Cán  bộ  thương  nghiệp  mặt  mũi  sớn  sác  chạy  về  báo  cáo  lý  do:  Bọn  gian  thương

buôn  bán  trốn  lậu  thuế  vô  tổ  chức,  không  hề  có  chỉ  đạo,  quản  lí.  Chúng  để  chuối  trong sọt  ở  hai  bên  xe  đạp,  bầy  ra  mẹt,  ra  thúng,  đặt  lên  miếng  vải  nhựa,  thậm  chí  bầy  ngay ra  cả  đất  trông  rất  manh  mún,  lộn  xộn  ở  tất  cả  các  chợ,  các  ngã  ba,  ngã  tư  ở  lề  đường. Chưa  có  ai  mua,  chúng  đã  nhao  nhao  mời  chào  rất  mất  trật  tự.  Chúng  đã  tranh  hết khách của chúng ta.  Từ  tối 27  trở đi đài “huyện ta” chỉ thấy hát  cải lương,  tuồng và  chèo không  thấy  đả  động  gì  đến  chuối.  Đến  tối  29  tết,  bằng  sự  quen  biết  và  khả  năng  giao dịch  của  mình,  Hiếu  bí  thư  huyện  ủy  đánh  xe  “lồng”  đi  khắp  các  công  ty  rau  quả  van  nài để  họ  nhận  cho  tất  cả  số  chuối  của  huyện.  Trừ  giập  nát,  hư  hao  trộm  cắp,  rơi  vãi  thất thoát  mất  gần  một  phần  năm.  Số  còn  lại  bán  chịu.  Tính  bình  quân  cũng  được  hào  rưỡi một nải. Mua ba đồng bán được hào rưỡi, chưa kể tiền thuê xe, thuê sà lan, công bốc vác và  mấy  trăm  cán  bộ  các  ngành  chạy  ngược  chạy  xuôi  hàng  tuần  lễ.  Ban  chỉ  đạo  chiến dịch quyết định  lấy các khoản tiền khác như  kinh phí đắp đê, thủy  lợi, điện khí hóa “đập” cho  chuối,  cũng  đủ  trả  cho  mỗi  hộ  một  phần  bẩy  giá  bán.  Còn  lại,  nhà  nước  “chịu”.  Gần

10  năm  trời  chưa  thấy  ai nói  lại  cái khoản  nợ  đó  và không  biết  đòi ở  ai  khi những  cán  bộ chủ  chốt,  lúc  bấy  giờ  không  ai  còn  ở  huyện.  Nghe  đâu  chuyện  đó  có  được  thường  vụ  và ủy  ban  “rút  kinh  nghiệm”.  Thế  là  hết  chuyện  thứ  nhất  theo  cách  nói  của  anh  đội  Quyền thì: “Đấy, nó là như thế”.

Gần  hai  năm  sau  lại  có  chuyện  thứ  hai.  Chuyện  tiêu  tiền  lẻ.  Chuyện  này  không  biết  anh nghe  được  ở  đâu  đó  trên  thường  vụ  hội  đồng  bộ  trưởng,  văn  phòng  quốc  hội  hoặc  ở  tài chính,  ngân  hàng  gì  đấy.  Với  một  bí  thư  tiếng  tăm  lừng  lẫy  như  anh,  lại  là  nơi  tập  trung thí điểm  của  tỉnh,  có  bao  nhiêu  người muốn  áp  lại  làm  quen,  để  đi  lại thân  thiết  và  mách bảo  những  điều  còn  là  bí  mật  mà  rất  nhiều  quan  chức  cao  cấp  của  nhà  nước  cũng  chưa thể biết. Cái tin ấy dù sớm hay muộn nhất định sẽ xẩy ra.

- Sắp đổi tiền đấy. Liệu mà làm ăn.

- Tiền cũ được đổi bao nhiêu?

- Số lượng và tỉ giá chưa quyết định nhưng chỉ đổi tiền chẵn thôi.

Vậy  là  sắp  đổi  tiền.  Phải  tích  trữ  hàng,  thóc  và  thực  phẩm!  Tất  nhiên  phải  hạn  chế  việc bán  ra.  Còn  mua  vào?  Lượng  tiền  mặt  của  huyện  cũng  không  đáng  kể.  Không  cẩn  thận lại  hóa  ra  mình  tàng  trữ!  Không  sao.  Ta  có  cách  của  ta.  Họ  đổi  tiền  chẵn.  Ta  tiêu  tiền  lẽ. Chuẩn  bị  sẵn  thật  nhiều  tiền  lẻ  tiêu  dần.  Khi  có  lưng  vốn  trong  tay  mặc  kệ  thiên  hạ  xáo động, lên xuống. Đây là chuyện tầy trời không thể tùy tiện, buông thả. Anh chỉ gặp riêng chủ  tịch,  vốn  là  “cánh  tay”  đắc  lực  của  anh,  người  sẵn  sàng  ra  lệnh,  ký  vào  tất  cả  mọi quyết định hệ trọng. Anh nói lại cái tin tuyệt mật ấy với những chữ “hình như”, “xem ra”,“có thể”... Rồi hỏi...

- Anh thấy thế nào. Bằng cách gì đó để ta không bị động, lệ thuộc.

- Chắc nhất là ta cứ tiền lẻ ta tiêu.

-  ý  anh  hay.  Anh  về  đi.  Nếu  sáng  mai  không  thấy  tôi  bàn  lại  gì,  anh  cứ  quyết  định  rồi trao  đổi  riêng  với  ngân  hàng  tài  chính,  thương  nghiệp.  Chú  ý:  Coi  như  chuyện  này  anh nghe loáng thoáng ở  hàng nước, ở bến xe bến tàu họ nói giá cả  sẽ tăng, đời sống cán  bộ công nhân sẽ khó khăn, bấp bênh. Chúng ta cần tiền lẻ 20 đồng, 50 đồng để phát lương, phụ cấp và mua bán thuận lợi hơn: “Tiền lẻ hơn thẻ thương binh” mà. Ta phát tiền lẻ cho anh  em,  họ  có  điều  kiện  chi  tiêu  dè  sẻn,  chắt  chiu.  Cầm  tiền  trăm,  tiền  nghìn  dễ  phung phí lắm.

Thế  là  có  một  “chiến  dịch”  thì  thào  từ  bà  bán  bánh  đúc  riêu  cua  đến  ông  hoạn  lợn,  từ  cô mậu  dịch  viên  đến  anh  răng  vàng  hàn  dép  nhựa.  ở  tất  cả  mọi  chợ,  mọi  hàng  quán,  mọi xó xỉnh đều lặng lẽ “quán triệt” cái ý thức tiêu tiền lẻ. Kể cả khi bán con trâu, con bò, cái cát  xét,  ti  vi  phải  mang  quang  thúng  đi  gánh  tiền  lẻ  cũng  nhất  quyết  không  tiêu  tiền chẵn.  Bao  nhiêu  người  không  hiểu  tại  sao.  Nhất  là  người  ở  huyện  khác  đến  đây  họp  chợ không  tài  nào  hiểu  nổi  sự  quái  gở,  dị  dạng  khác  thường  ở  đây.  Kệ.  Huyện  này  là  thế.  Ai không  thích  mời  đi  chợ  khác  mà  họp,  mua  bán  ở  nơi  khác.  Ngạc  nhiên  mãi  rồi  cũng  phải quen. Kêu ca, chửi bới chán rồi cũng thấy nhàm. Đã họp chợ ở đây là phải mua bằng tiền lẻ. Thế thôi. Một tháng sau có lệnh đổi tiền  thật. Tiền chục không đổi thật. Huyện này tài thật.  Không  biết  ai  nghĩ  ra  hoặc  được  báo  trước,  hoặc  ai  phán  đoán  mà  biết  trước  hàng tháng,  tài  thật.  Coi  như  đi  trước  một  bước.  Nhưng  một  chục  chỉ  còn  bằng  một  đồng.  Chỉ vài  tháng  sau  thì không  ai  mua  bán  bằng  cái giấy  hai chục  và  trông  thấy  đồng  năm  chục rơi,  ngại  không  muốn  nhặt.  Những  đồng  tiền  lẻ  chỉ  tiêu  loanh  quanh  trong  huyện  với nhau,  rất  khó  tiêu  ở  ngoài.  Nhất  là  những  người ở  tỉnh  thành  họ  trông  thấy  mướt  mả  mồ hôi,  khệ  nệ  khoác  từng  ba  lô,  gánh  từng  bao  tải,  chở  hàng  ô  tô  tiền  lẻ  đi  mua  hàng,  họ lăn ra cười gọi nhau xô đến xem, như đi xem thằng hề ở rạp xiếc... Mặc cả xong xuôi rồi, người  mua  giở  tiền  ra  trả.  Trông  thấy  toàn  tiền  lẻ,  lập  tức  người  bán  hàng  giật  lấy  hàng của họ lại, buông ra những câu khinh miệt  lạnh lùng. “Đợi nhé”.  Mua bằng thứ  tiền ấy có ma  nó  “rây”  vào  các  ông.  “Nào  thôi  “gút  bai”  lấy  chỗ  cho  tôi  bán  hàng”.  Nhưng  đấy  là cảnh  ngộ  của  cấp  dưới,  của  dân  chúng.  Còn  các  người  chủ  chốt  của  huyện  thì  họ  bận  đi họp,  đi  báo  cáo  điển  hình  không  biết  chuyện  gì.  Mà  các  anh  ấy  có  tiêu  tiền  đâu.  Các  anh chỉ thị  phải tiêu  tiền  lẻ  nhưng  lương  đem  đến  cho  vợ  con  các  anh  toàn  tiền  chẵn.  Các  chị ấy  tính  toán,  chi  tiêu,  ăn  uống  theo  cách  của  người  tiêu  tiền  chẵn,  chứ  có  phải  nhem nhếch  như  những  người  đã  nghèo  lại  tiêu  tiền  lẻ?  Còn  các  anh,  cần  gì  đã  có  người  phục vụ,  thậm  chí  chưa  nhớ  hết  mặt  những  đồng  tiền  mới.  Mấy  năm  sau  chủ  tịch  vẫn  được điều  lên  làm  trưởng  ty  công  nghiệp.  Còn  bí  thư  lên  làm  phó  chủ  tịch  thứ  nhất,  chuẩn  bị thay  thế  chủ  tịch.  Anh  đi  điều  dưỡng  ở  Đồ  Sơn  rồi  sau  đó  đi  nghỉ  ba  tháng  ở  nước  ngoài.

Nhưng  có  người  lại  bảo  anh  long  đong  về  chuyện  vợ  con  nên  phải  đình  chỉ  công  tác  và “đá lên”. “Đấy, nó là như thế”.

Những chuyện tình cuối cùng

Anh  mặc  bộ  Pi-ja-ma màu  nâu,  đội mũ  lá,  đi dép  cao  su.  Vừa ở xã  Tây  Kết lững  thững  đi ra  đường  nhựa lên  tỉnh.  Tính  anh  thích  đi bộ  và  hay ngồi ở  quán nước. Trời chưa  tối hẳn, mọi  người  còn  trông  rõ  khuôn  mặt  dầu  dãi  vất  vả  của  anh.  Nó  có  dáng  dấp  của  ông  lão chăn vịt vừa lùa chúng vào dàng, ra ngồi khểnh ở quán làm tợp rượu. Một người đàn ông chừng  trên  dưới  40  tuổi  ngồi  ở  ghế  đối  diện.  Anh  ta  ngước  mắt  nhìn  lên,  rồi  hơi  cúi,  cố che  giấu  một  nụ  cười.  Có  lẽ  cảm thấy  cử  chỉ của  mình  có  phần  thiếu  lịch  sự,  mặt  anh  hơi đỏ  lên.  Vốn  có  tác  phong  quần  chúng,  bao  giờ  Hiếu  cũng  chủ  động  bắt  chuyện  với  người mới gặp. Anh hỏi người kia:

- Chắc anh chờ xe lên Hà Nội?

- Từ giờ đến tối còn chuyến nào nữa không bác?

- Nếu bình thường, khoảng hơn tiếng nữa còn chuyến cuối.

Im  lặng  vẻ  sốt  ruột.  Rồi  anh  ta  lại  hơi  cúi  quên  cả  câu  “cám  ơn”.  Một  lúc,  anh  ta  ngẩng lên với chiếc điếu cày, vỗ vỗ cho xái thuốc bật ra, đột ngột nói:

- Bác có điều không hay sắp xảy ra.

- Tôi?

- Ngay trong đêm nay. Xem nào. Đúng rồi, chuyện nó phải xảy ra trước sáng ngày mai.

- Chắc là có mấy đồng tiền lẻ trong túi bị móc?

- Nghiêm chỉnh. Việc hệ trọng xảy ra trong gia đình nhà bác, có thể dẫn đến sự tan vỡ. Anh  bắt  đầu  thấy  chột  dạ.  Thằng  con  thứ  hai  của  anh  mới  được  ba  tuổi  đi  kiết  lị  đã  nửa tháng  nay.  Anh  đã  phải  cấp  tốc  đưa  mẹ  lên  bệnh  viện  tỉnh  trông  con  đỡ  cho  vợ  đi  làm. Anh  gọi  điện  cho  bệnh  viện  và  nghe  anh  em  các  cơ  quan  đi  thăm  cháu  về  đều  bảo  đã biến  chuyển  tốt.  Người kia  từ  từ  nhả  khói thuốc  và mơ  màng  nhìn  theo  cái  bối khói  đang tan ra. Anh sốt ruột hỏi:

- Chuyện gì, anh có thể biết được không?

- Biết.

- Chắc là chuyện các cháu?

-  Không.  Thằng  con  thứ  hai  của  bác  bị  trong  vòng  mười  ngày  nay  rồi.  Bà  cụ  nhà  bác đang ở đấy. Cứ ở đấy rồi sẽ khỏi. Đây là chuyện tình cảm của bác gái nhà ta.

- Vợ tôi?

- Có một người tình cũ vốn là bạn của bác đêm nay lại trở lại ân ái với bà nhà.

- Anh nói cái gì thế?

-  Nếu  những  điều  tôi  nó  từ  nãy  đến  giờ  không  đúng  xin  bác  bỏ  qua  và  coi  như  không  có chuyện gì.

-  à,  không  không.  Tôi  xin  lỗi  anh.  Anh  cứ  tiếp  cho.  Tôi  thấy  tại  sao...  nó  lại  đúng  cả.  Xin anh có thể nói qua về người đó được không?

-  Người đó  hào hoa  hơn  bác.  Ăn nói dịu  dàng  và  rất biết  chiều  đàn  bà.  Vào  loại “mày  râu nhẵn nhụi...”

Ai?  Võ  hay  Phiên,  Tịnh  hay  Phát?  Trong  hàng  chục  người  tình  của  cô  ta  có  đến  quá  nửa vẫn  là  bạn  của  anh  và  thằng  nào  ăn  nói  chả  lịch  sự,  dịu  dàng,  rất  biết  chiều  chuộng. Nhưng  ở  gần  cô  ta  bây  giờ  chỉ  có  Phiên  là  thư  ký  khoa  học  của  cơ  quan  cô  ta  mà  những người làm khoa học thực sự bảo nó là con chó dái đeo cái bằng phó tiến sĩ ở cổ nên ngoài luận  cứ  về...  đàn  bà  nó  có  biết  gì  đâu.  Đã  có  lần  qua  cánh  cửa  khép  vội  anh  bắt  gặp Phiên ghì diệt lấy vợ anh ở trong phòng làm việc. Khi anh gõ cửa bước vào, hai người mới chỉ kịp  buông tay ra,  hai cơ thể cứng đờ đang sát lại và vành môi cô ấy còn hằn vệt răng

đỏ  lựng.  Nhưng  vợ  anh  bảo:  “Em  đang  thắc  mắc  với  hắn  tại  sao  lại  bắt  em  làm  thêm phần tư liệu tiếng Nga?”. Về đến nhà, anh hỏi vợ:

- Sao môi em lại có vết răng?

- Tôi tự cắn vào môi tôi để đỡ khô đấy. Thắc mắc gì!

-  Em  giỏi  thật.  Răng  mình  tự  cắn  được  lên  sát  mũi  mình  thì  em  đi  làm  trò  ảo  thuật  tốt quá.

-  Này,  tôi  nói  cho  mà  biết  nhá.  Nó  chỉ  đáng  tuổi  em  của  tôi  đấy.  Đi  thắc  mắc  với  một thằng trẻ con không biết nhục. Đồ đê tiện, hèn mạt. Quen thói bậy bạ lăng nhăng, tưởng ai cũng lăng nhăng bậy bạ như mình. Thế mà cũng là bí thư với tỉnh ủy?

Thằng  phó  tiến  sĩ  “chó  dái”  ấy  “mắt  sâu,  râu  rậm”  mà,  áo  quần  cũng  chẳng  “bảnh  bao”. Cốt  cách  nói  năng  dịu  dàng,  biết  chiều  chuộng  đàn  bà  và  “mày  râu  nhẵn  nhụi”  ấy  là  của Võ.  Nhưng  đã  ba  năm  nay  mình  không  gặp  hắn  và  vợ  mình  có  quen  thuộc  gì  hắn  đâu? Hắn đang  làm  việc ở  Hà Nội, cũng  là phó tiến sí kinh tế học ở nước ngoài về.  Một phụ  nữ làm  ở  vụ  tuyên  huấn  cùng  bộ  vốn  táo tợn bảo:  “Một  con  bò  dắt qua  biên  giới rồi quay  lại trở  thành  phó  tiến  sĩ  Võ  ở  bộ  ta”.  Nhưng  là  người  luồn  lọt  giỏi,  anh  ta  vẫn  làm  viện  phó viện  nghiên  cứu  của  bộ.  Khả  năng  nổi  trội  nhất,  như  là  bẩm  sinh,  như  là  sức  mạnh  của ông  cha  truyền  lại  cho  hắn  là  tài  ghẹo  gái  nhanh  như  chớp.  Từ  giọng  nói  ẽo  ợt,  dáng  đi điệu  đà  cho  đến  mọi  cử  chỉ  đều  rất  “cải  lương”  rẻ  tiền,  gượng  gượng,  giả  giả,  không  thể chấp  nhận  ở  người  đàn  ông.  Khốn  khổ  cho  những  con  đàn  bà  như  vợ  anh  luôn  luôn chứng tỏ là người sâu  sắc, từng trải,  tưởng có thể nhìn thấy  tận “tim  đen” của mọi thằng đàn  ông  và  cái  bộ  mặt  lạnh,  rất  cao  ngạo,  coi  thường  tất  cả  bọn  đàn  ông,  khinh  bỉ  sự tầm  thường  của  nó  thì  lại  rất  thèm  được  đàn  ông  biết  giả  vờ  phỉnh  nịnh,  ve  vuốt,  tỏ  lòng trân  trọng  mình.  Anh  biết  Võ  qua  một  nhà  báo  chuyên  viết  về  ngành  lâm  nghiệp.  Lần đầu  tiên,  cũng  là  lần  cuối  cùng  anh  đi  với  nhà  báo  đến  nhà  Võ  trong  một  khu  tập  thể năm  tầng  ở  phía  đông  nam  thành  phố.  Vợ  hắn,  một  người đàn  bà  trông  già  như  mẹ  hắn, hắn  đưa  từ  quê  ở  Nam  Định  lên  làm  thợ  dệt  vải  ở  Hà  Nội.  Khi  anh  và  bạn  đến,  hắn  đang hôn  chùn  chụt  vào  hai  má  rồi  vuốt  khuôn  mặt  khô  đét  của  người  vợ.  Giọng  hắn  đờn  đợt õng ẹo:

-  Độ  này  công  việc  nhiều,  tối  mắt  lại  chả  được  ở  nhà  ngồi  bên  em  xem  ti  vi,  nghe  ca nhạc. Buồn quá. Nào, em yêu, hôn anh lần nữa rồi anh đi nhé, nghe em!

Mụ  vợ  đỏ  bừng  mặt  tưởng  phải  úp  mặt  vào  tường  vì  xấu  hổ.  Mà  xem  ra  vẫn  cứ  thinh thích.  Nhà  báo  và  anh  đứng  quay  mặt  ra  ngắm  cảnh  đợi.  Hắn  xong  việc  đi  ra  bảo  hai người: “Đi, con bồ nó đang đợi tôi ở cuối đường Lò Đúc”.

Xuống  hết  cầu  thang  anh  cứ  ngớ  người  ra  trước  những  lời  nói  tỉnh  bơ  như  không  hề  có cái  cử  chỉ  hắn  cố  tình  cho  mọi  người  nhìn  thấy  vợ  chồng  hắn  “tình  cảm”  phía  trong  các cửa sổ và cửa chính đều mở.

-  Đàn  bà  là  con  chó  cái.  Yêu  chó,  chó  liếm  mặt.  Các  cụ  bảo  rồi.  Cho  nên  vờn  nó,  vuốt  ve nó như một ông chủ đùa rỡn với con vật. Nó mà quá trớn phải đập ngay vào mặt nó. Bao giờ cũng phải giữ khoảng cách của một ông chủ với con vật, không thể để nó lờn mặt. Có như  thế  mình  mới  sai  khiến  được  nó,  bắt  nó  phải  thờ  phụng  mình,  chầu  chực  mình  như con chó chầu chực ông chủ. Còn ông chủ thì thả cửa mà ngược xuôi. Hí hí. Đàn ông mà. Chính cái thằng đàn ông đốn mạt ấy đêm nay lại vờn rỡn vuốt ve vợ anh? Người anh như mê đi. Hai mắt người trẻ tuổi long lên dữ tợn như hai ngọn lửa đốt người anh nóng ran.

- Bác phải trấn tĩnh lại. Nếu không, cả sự nghiệp và công danh của bác tan tành.

- Anh bảo tôi phải làm gì.

-  Bác  là  người  có  bản  lĩnh.  Nhiều  mưu  mẹo.  Biết  dối mình  và  dối  người  trong  mọi  trường hợp. Bác không việc gì phải chột dạ cái điều tôi vừa nói. Sự dối trá lừa lọc của bác là kinh tởm.  Nhưng  hôm  nay  ta  khuyên  bác  hãy  tự  dối  mình  rằng  chuyện  ta  nói  là  không  có thật.

- Anh đã bịa đặt để khủng bố tinh thần tôi.

-  Phúc  cho  nhà  ngươi còn  có  một  người không  dòng  dõi,  huyết  thống  với ngươi nhưng  lại coi ngươi như  con. Người đó đã chết oan uổng nhưng không hằn học lấy oán trả oán như ngươi.  Người đó  xui khiến  cho  ngươi được gặp  ta,  ta báo  cho  ngươi biết  điều  dữ  để ngươi không bị đột ngột, sinh ra mù quáng làm hỏng hết việc lớn ngươi đang đeo đuổi.

Cách xưng hô tự nhiên thay đổi! Cách nói năng nghiêm khắc, quả quyết như sự phán bảo của  bề  trên!  Anh  chưa  hề  tin  vào  bất  cứ  điều  gì.  Thần  thánh,  lễ  bái  lại  càng  không.  Ngay đến  đình  và  chùa  khác  nhau  cái  gì,  trong  mỗi  nơi  cúng  bái  ấy  cung  cách  bày  đặt,  nghi  lễ ra sao anh cũng không biết. Đơn giản là những nơi ấy anh chưa hề đặt chân đến. Vậy mà lúc  này  anh  cứ  thấy  rờn  rợn  về  những  điều  anh  ta  nói  ra.  Anh  trấn  tĩnh  rút  thuốc  lá  mời, dè dặt nói:

-  Có  thể  những  điều  anh  nói  chưa  xảy  ra  nên  tôi  không  thể  biết  thế  nào.  Xin  cho  biết  rõ về người ở nhà tôi đêm nay. Có được không ạ.

-  Ta  nói  rồi.  Người  đó  trắng,  cao  to,  tóc  dầy  và  rất  đen,  nói  năng  ngọt  ngào,  dễ  nghe.  ở nơi  khác,  không  phải  người  cùng  nơi  vợ  ngươi  làm  việc.  Người  này  là  bạn  của  ngươi  chứ không phải bạn của vợ ngươi.

Đúng là thằng Võ. Mồ hôi anh tóa ra.

-  Nếu  chưa  tin,  nội  nhật  đêm  nay  ngươi  về  nhà  sẽ  gặp  người  đó.  Nhưng  nếu  ngươi  làm ầm ĩ thì chính vợ ngươi sẽ đứng về phía người đó, làm hại ngươi với cấp trên. Ngươi sẽ bị hại ngầm.

- Thưa. Ngoài ba kẻ là bạn tôi, còn có nhiều người khác quan hệ với vợ tôi nữa không ạ?

-  Ta  không  cần  biết  ngươi  là  ai.  Chỉ  nghe  nhà  ngươi  hỏi  như  thế  ta  biết  về  việc  vợ  con, ngươi  là  kẻ  cạn  nghĩ:  Những  người  bạn  của  ngươi  còn  ăn  ở  với  vợ  ngươi,  huống  chi những  người  chỉ  “thân”  với  vợ  ngươi  mà  không  “thân”  với  ngươi,  thậm  chí  càng  không biết  ngươi  là  ai,  càng  tốt.  Cái  câu  hỏi  của  ngươi,  ta  có  trả  lời  cũng  không  để  làm  gì.  Cái chính là vợ ngươi có thể dừng sự đòi hỏi ở bao nhiêu người đàn ông?

- Thưa... Có thể tả hình dáng, tính nết của vợ tôi?

-  Ngươi  vẫn  còn  nghi  hoặc  những  điều  ta  nói?  Ta  biết  khi  ta  nói  đến  tận  cùng  mọi  điều, cái  khi  chất  tiểu  nhân  trong  ngươi  sẽ  giảm  đi.  Ngươi  sẽ  khinh  bỉ,  kinh  tởm  hơn  là  sự  uất hận,  điên  loạn...  Vợ  người  có  dáng  khoáng  đạt  “Trường  túc  bất  chi  lao”.  Loại  người  này đã có thơ rằng: “Những người chân cẳng làng nhàng, một đêm chấp cả mấy làng trai tơ”. Dáng  người  ấy  hợp  với  bản  mệnh.  Nhưng  toàn  bộ  con  người  ấy  chỉ  nên  để  ý  đến  hai  con mắt:  Hai  con  mắt  dài.  Mi  cũng  dài  ươn  ướt  rất  quyết  rũ.  Bao  nhiêu  người  “chết”  ở  đôi mắt ấy. Hai con mắt nói với ta nhiều điều:

Một:  Tâm  người  này  không  tĩnh.  Vẻ  chán  chường  rầu  rĩ  triền  miên  ở  đôi  mắt  nói  rằng  sự thèm  khát  ở  người  này  không  lúc  nào  được  thỏa  mãn.  Lúc  nào  cũng  cảm  thấy  thiếu  hụt, hao háo. Nỗi thèm khát quá nhiều mà cái được luôn luôn cảm thấy quá  ít,  luôn  luôn thấy trong  người  dấm  dứt  mà  cứ  phải  đeo  đẳng  nó  mới  sinh  ra  cắn  cảu,  chán  chường  với chồng con.

Hai: Người này quỷ quyệt điêu xảo,  tinh quái đến khôn  lường. Trông thì hiền.  Tâm lại ác. Khi  một  người  ở  cạnh  mà  không  được  việc  gì  cho  bà  ta  thì  kể  cả  bố  đẻ  cũng  đuổi  ra  khỏi nhà.  Trông  thị  e  lệ,  rụt  rè  và  nghiêm  khắc,  có  thể  tát  vào  mặt  kẻ  nào  dám  tán  tỉnh  bờm xơm.  Đặc  biệt  là  người  này  không  biết  nói  đùa,  nhất  là  những  câu  nói  nhạt  nhẽo  vô duyên  của  kẻ  khác.  Nhưng  có  thể  ngả  ngay  ra  với  kẻ  mới  quen,  chỉ  cần  kẻ  đó  biết  kính nể  những  giá  trị  tuyệt  vời,  có  một  không  hai  ở  một  con  người  đã  không  may  mắn  là  bà ta,  phải sống  với một  thằng  chồng  vũ phu,  ngu  si,  cục  cằn  thô  lỗ,  một  thằng  chồng  khốn nạn  vô  liêm  sỉ.  Gặp  một  ngàn  thằng  đàn  ông  thì  bao  giờ  cái  cử  chỉ  đầu  tiên  là  đau  khổ, lời  nói  đầu  tiên  là  sự  hành  hạ  của  thằng  chồng,  và  nước  mắt  của  bà  ứa  ra.  Một  ngàn thằng đàn ông ấy, thằng nào biết làm ra một khuôn mặt sầu muộn, đau đớn, uất giận và tỏ  ra  có  sức  mạnh  rất  ghê  gớm  sẵn  sàng  bóp  nát  cái  thằng  chó  chết  ấy  đi,  thằng  ấy  sẽ chiến  thắng.  Nhưng  hiệu  quả  “ăn  ngay”  vẫn  là  cử  chỉ  khéo  léo  thò  tay  vào  túi  rút  khăn mùi  xoa  của  mình,  lặng  lẽ  chấm  những  giọt  nước  mắt  ở  trên  má  rồi,  xiết  chặt  bà  vào ngực  mình,  che  chở,  an  ủi,  sưởi  ấm  cho  nỗi  cô  đơn  của  bà.  Và  sau  đó,  theo  cách  nói  của đám thanh niên bây giờ thì: “Vô tư”.

Điều thứ ba: Ta hỏi: Có lúc nào người để ý đuôi tai của vợ ngươi có tật?

- Dạ, có vết sẹo ở đuôi tai phải do bị ngã từ nhỏ ạ.

-  Đấy  là  vết  tích  của  một  con  thú  bị  thương.  Nhà  ngươi  đã  trông  thấy  những  con  hổ  con báo, lợn lòi chó sói bị thương nó hộc lên như thế nào chưa? Ta biết là đã hơn ba năm nay ngươi  phải  tìm  đến  các  danh  y  thượng  thặng  nhất  của  nước  này  để  tìm  thuốc  đặc  hiệu, gia  truyền  chạy  chữa  cho  vợ.  Nhưng  tất  cả  đông  tây  y  đều  bất  lực,  đều  không  thấy thuyên  giảm.  Sức  có hạn,  mà  ý  muốn  gặp  gỡ  lại nhiều.  Chửa  đẻ  chưa  kịp  kiêng  khem  đã lại  đòi  hỏi.  Thuốc  uống,  thuốc  truyền,  thuốc  tiêm  chưa  kịp  ngấm  đã  phung  phí  tiêu  hao, làm gì thuốc chả dã. Đấy là cái lúc “hộc lên” của con thú có tật, có hiểu không?

Anh buộc miệng kêu và người run lên, lắp bắp:

- Thưa...

- Nhà ngươi muốn hỏi tại sao ta lại biết?

-  Thưa  vâng.  Tất  cả  những  điều  ấy  đều  rất  đúng  ạ.  Xin  chỉ  bảo  cho  tôi  phải  làm  gì  bây giờ.

- Không làm gì cả. Ta đã nói rồi. Càng làm càng thua, kể cả nhà ngươi nhìn thấy vợ mình và người kia đang quấn quýt nhau cũng phải lặng lẽ mà quay mặt đi.

- Tại sao lại phải thế?

-  Nhà  ngươi  mắc  tội  hay  hỏi.  Không  cần  “tại  sao”  gì  cả.  Ta  chỉ  nói  việc  đời  của  người dương  cũng  phải  thế  rồi  huống  hồ  cái  số  của  nhà  ngươi,  các  quan  đã  đóng  cái  gông  vào cổ không thể bỏ ra được. Không bỏ ra được, làm ồn lên làm gì. Ngươi trông thấy vợ mình đang  bậy  bạ  với  người  khác,  vợ  ngươi  van  lậy  ngươi,  thằng  kia  cũng  van  lậy  ngươi, nhưng  họ  mặc  quần  áo  xong,  ngươi  là  thằng  vu  oan,  giá  họa,  một  thằng  nhỏ  nhen  đa nghi, ghen tuông vớ vẩn.

Không  ngờ  những  lời  ấy  lại  diễn  ra  lúc  12  giờ  rưỡi  đêm.  Tại  nhà  anh.  Chỉ  có  điều  anh  lại không đủ sự bình tĩnh để làm đúng như lời dậy của nhà chiêm tinh. “Không được làm gì?” Tại  sao  không  được  làm  gì?”  Anh  gợi  ra  tất  cả  mọi  điều  đều  chính  xác  đến  kinh  ngạc  ấy để làm gì? Trời ơi! Sao lại “không được làm gì”. Anh đã lấy chân đạp thình thình vào cánh cửa  khóa  trái  trong  ngôi  nhà,  anh  chắc  chắn  có  một  thằng  đàn  ông  đang  ở  đấy,  lúc  nửa đêm.

Một  tay  bế  cháu,  một  tay  mẹ  kéo  chiếc  khăn  dù  phủ  lên  đầu  và  hai  cánh  tay  cho  con. Người  con  lặng  lẽ  để  mẹ  lo  toan  cho  mình  như  thuở  còn  lên  năm,  lên  mười.  Người  mẹ tưởng nỗi vất vả mệt mỏi đang làm cho đứa con ngủ thiếp đi ở cuối chân giường như một kẻ  hành  khất.  Nhưng  con  thì  làm  sao  mà  ngủ  được.  Lặng  lẽ  để  cho  mẹ  trùm  chăn  lên, che  kín  khuôn  mặt  méo  mó  hèn  mạt  của  mình,  một  kẻ  đứng  đầu  cái  huyện  tiếng  tăm lừng  lẫy  đã  trở  thành  kẻ  nhục  nhã,  một  tên  thất  trận  chạy  về  ẩn  náu  ở  cuối  chân  giường bệnh viện, nơi người mẹ đã gần một tháng ròng rã bế cháu vò võ thâu đêm.

“- Anh không được đụng đến anh ấy.

“- Cô bênh nó hả?

“- Thì đã sao?

“- Không ngờ cô là một con đĩ trơ trẽn.

“-  Anh  muốn  nói  gì,  cho  anh  nói,  đây  không  thèm  chấp.  Nhưng  để  đến  mai.  Bây  giờ  để cho con bé ngủ đã. Anh Võ lấy xe đạp của em về đi. Mai em vào cơ quan lấy.

Võ  lặng  lẽ  dắt  chiếc  xe  đạp  “mi  pha”  của  vợ  do  chính  tay  anh  mua.  Anh  xô  ra  giữ  lấy  xe quát:

- Đứng lại đây. Không được mang xe đi.

Vợ  anh  một  tay  bế  con,  một  tay  giằng  tay  anh  ra  khỏi  xe.  Anh  gạt  vợ  ra,  chị  hơi  chúi người đi.  Đứa  con  gái  năm  tuổi mới thức  dậy  lúc  anh đạp  cửa  vợ  anh  đã  bế  thốc  dậy làm nó khóc ầm lên, bây giờ nó lại kêu thét như bị đánh. Hiền bế con nhao ra khỏi cửa kêu:

-  ối  bà  con  tập  thể  ôi.  Anh  Hiếu  về  giết  mẹ  con  tôi.  ối  giời  ơi.  Anh  tưởng  anh  làm  to  rồi anh muốn giết ai thì giết hay sao. ối giời ơi, giời ơ.

Lập  tức  cả  khu  nhà  sáng  lòa  lên.  Các  cửa  sổ,  cửa  chính  bật  tung  nghe  thình  thình.  Mọi người  đã  thức  dậy  và  lắng  nghe  từ  tiếng  đạp  cửa  đầu  tiên,  tiếng  cãi  cọi  xô  xát  từ  lâu.  Ai cũng  lặng  lẽ  chầu  chực  sẵn  sàng,  chỉ  chờ  đợi  có  dịp  như  thế  này  là  lao  ra  ào  ạt,  vừa  háo hức  vừa  hớt  hải  lo  sợ  như  cháy  nhà  giết  người  đến  nơi.  Chả  mấy  chốc  hành  lang  và khoảng  sân  trước  của  nhà  Hiếu  chật  ních  người.  Mọi  người  đang  thì  thào  nghiêng  ngó người đàn  ông  lạ  mặt,  mấu  chốt  của  sự  ầm ĩ này.  Một ông  già  tóc  bạc  như  ông  tiên  đi  từ tốn và hỏi cũng từ tốn:

- Nào có chuyện gì mà ầm lên thế này?

Hỏi  xong,  ông  cứ  đi  giữa  đám  người  đã  lặng  thinh,  tự  rẽ  ra  lấy  lối  ông  đi  vào  tận  nhà,  từ tốn  ngồi  xuống  ghế  sa  lông.  Ông  Văn  Yến,  bí thư  tỉnh  ủy.  Ông  ở  một  căn  hộ  hai tầng,  có vườn  cây,  ao  cá  ở  đối  diện  với  khu  tập  thể  của  tỉnh  qua  một  con  đường  nhựa,  hai  bên  là ruộng  rau  muống.  Ông  mặc  bộ  quần  áo  ngủ  kẻ  sọc  xanh  trên  nền  trắng,  đi  guốc  mộc. Với  địa  vị  của  mình  cộng  thêm  sự  giản  dị,  đức  tính  liêm  khiết  mẫu  mực  của  ông  khiến ông  như  một  ông  tiên  để  người  già,  người  trẻ  đều  kính  phục  và  nghe  ông  mỗi  khi  có  sự “phức  tạp”  trong  gia  đình.  Từ  lúc  ông  xuất  hiện,  cả  người  lớn,  trẻ  con  trật  tự  như  một cuộc  họp.  Trước  khi  “làm  việc”  ông  yêu  cầu  các  cháu  bé  và  cả  thanh  niên  chưa  vợ  chưa chồng nhà nào về nhà nấy. Không cháu nào được làm ồn ảnh hưởng đến giấc ngủ của bà con.  Đợi  cho  đám  trẻ  ra  khỏi  sân  (thực  chất  chúng  rình  rập  nghiêng  ngó  ở  ngoài  hàng rào), “Ông tiên” bắt đầu hỏi từ tốn:

“- Nào, chuyện đầu đuôi ra sao, anh Hiếu nói đi.

Hiếu  như  không  thể  kìm  được  nỗi  uất  hận,  anh  nói  rằng  anh  về  nhà  gọi  cửa  đến  10  phút mà  đèn  mới  bật  sáng.  Vợ  anh  vội  vàng  chạy  vào  giường  trong  buồng  bế  thốc  con  ra  mở cửa.  Loay  hoay  mãi  không  mở  được,  nhưng  thực  chất  đợi  cho  anh  này  (Võ)  vớ  vội  lấy đồng hồ, và giấy tờ rơi ra giường rồi cô ấy mới “mở được” cửa.

“- Anh điêu toa vu cáo thế không sợ giời đánh, thánh vật à?

“-  Chị  cứ  bình  tĩnh  lại.  Anh  Hiếu  còn  thấy  gì  nữa  không,  trình  bày  tiếp  đi.  Tôi  yêu  cầu không ai được làm ồn. Nói đủ nghe thôi.

“-  Báo  cáo  chú.  Đây  không  phải  là  lần  thứ  nhất.  Hai  năm  trước  vợ  cháu  quan  hệ  với  anh này phải đi phá thai.

“- Anh nói thế không sợ tội lòi mắt ra à?

“-  Cô  giấu  tôi.  Sau  bị  nhiễm  trùng  phải  đi  viện,  chính  cô  phải  thú  nhận  với  bác  sĩ,  còn nhớ không?

“-  Cứ  đào  mả  bố  cái  thằng  nào  nó  hành  tôi  hùng  hục  như  trâu  húc  mả  rồi  lại  vu  vạ  cho tôi.

“- Cô có nhớ ngày ấy tôi đi học ba tháng không về nhà không.

“- Đi đâu thì lúc anh về tôi mới chửa.

“- Thật không? Tôi mang giấy tờ ngày kết thúc của tôi với giấy cô đi viện nhá.

“- Bây giờ anh muốn giấy gì mà chả có.

“-  Thôi  nhé.  Chuyện  cũ  qua  rồi  nhắc  lại  không  để  làm  gì.  Hai  người,  không  ai  được  đả động gì đến chuyện cũ nữa. Bây giờ tôi yêu cầu anh chị phải hết sức bình tĩnh. Lúc này là lúc phải hết sức tỉnh táo không hỏng hết mọi việc. Nào đến chị Hiền trình bày.

“- Vâng ạ. Thưa, bác bận nhiều việc đi suốt ngày đêm không biết  chứ  bà con tập thể đây ai  cũng  thấy  cháu  khổ  cực  như  thế  nào.  Chồng  biền  biệt  nằm  một  nơi,  có  lúc  nào  nhìn ngó  gì  đến  gia  đình  vợ  con.  Mình  cháu,  một  nách  hai  đứa  con  ốm  đau  quặt  quẹo  thay nhau  vào  viện.  Hầu  hai  con  rồi  còn  phải  hầu  hạ  mẹ  chồng.  Rồi  lại  việc  cơ  quan  sấp  sấp, ngửa  ngửa  chạy  như  ma  đuổi  từ  sáng  sớm  đến  tối  mịt  vòng  quanh  bệnh  viện,  rồi  cơ quan, rồi về nhà giặt giũ, cơm nước cả cho bà, cho cháu. Người cháu cứ ốm đau gầy còm đi  cũng  chỉ  vì  khổ  sở  vất  vả,  đầu  tắt  mặt  tối,  còn  hơi  sức  đâu  mà  nghĩ  đến  chuyện  bậy bạ.  Cháu  chỉ  thấy  tủi  nhục  với  chị  em,  mang  tiếng  lấy  được  chồng  cũng  ông  nọ  bà  kia,

tưởng được nhờ vả sung sướng không ngờ một mình còm cõn nuôi con, hầu hạ mẹ chồng mà  thỉnh  thoảng  chồng  lại  gây  hết  chuyện  này  đến  chuyện  khác.  Lúc  nào  anh  ấy  cũng hành  hạ,  xỉ vả  vợ  hơn  cả  con ở  ngày  xưa. Hơ  hơ...  hơ...  Hu  hu...  u...  hu.  Trời ơi,  làm  sao mà cháu lại khốn khổ khốn nạn đến mức này.

“- Bình tĩnh. Chị cứ phải bình tĩnh lại.

“-  Bác  bảo  cháu  bình  tĩnh  làm  sao  được  với  một  con  người  vong  ơn  bội  nghĩa,  sấp  mặt với  cả  bạn  mình.  Anh  Võ  đây  là  người  vất  vả  hàng  bao  nhiêu  ngày  nay  để  giúp  cho  em gái  con  nhà  cô  cháu.  Tuy  là  em  cháu  nhưng  cũng  là  nể  tình  bạn  với  anh  Hiếu  thì  anh  ấy mới phải  lặn  lội vất  vả  hao  công  tổn  lực  mà  lại giở  mặt  với  người  ta.  Chỉ  có  loại người  ăn cơm đổ xuống đất mới như thế.

“- Thôi, chị phải bình tĩnh. Bây giờ xin mời đồng chí.

“- Vâng! Trước hết tôi thành thật xin lỗi bác và bà con về việc của tôi và anh Hiếu bạn tôi đã  làm bác  và bà  con mất giấc ngủ và  phải nghe những  lời nói không được văn minh  lịch sự  cho  lắm.  Thật  lòng  với  bác  và  bà  con,  tôi  cũng  không  ngờ  “làm  phúc”  mà  “phải  tội” như  thế  này.  Như  chị  Hiền  nói  là  cô  em  gái  của  chị  Hiền  học  kinh  tế  ở  nước  ngoài  về muốn  xin  vào  công  tác  ở  viện  tôi.  Nghĩ  là  em  của  chị  Hiền  cũng  như  em  anh  Hiếu,  người bạn  chí  cốt  của  tôi  nên  tôi  đã  phải  tìm  mọi  cách  thuyết  phục  các  đồng  chí  thủ  trưởng  bộ và vụ tổ chức cán bộ. Cũng xin bác và bà  con hiểu cho, thời buổi này để được chấp nhận thêm một chỉ tiêu biên chế ở Hà Nội có khó khăn đến mức nào. Phải gần hai năm trời chờ đợi,  kỳ  này  chúng  tôi  mới  được  phép  nhận  cô  ấy.  Vì  thế,  về  tỉnh  làm  việc  và  có  vinh  dự đã  được  tiếp  xúc  với  bác  bí  thư,  tôi  rất  là  bằng  lòng  với  sự  vất  vả  của  mình.  Suốt  một tuần lễ nay xuống các cơ sở nửa đêm mới về, sáng lại đi sớm, không có lúc nào hở. Ngày mai  về  Hà  Nội  rồi.  Nên  đêm  nay  tuy  đã  khuya  tôi  vẫn  cố  đi  bộ  đến  để  báo  cho  anh  chị biết  chuyện  của  em  gái  mình.  Đến  đây  hỏi  mới  biết  cụ  nhà  anh  Hiếu  không  có  nhà. Nhưng rất may, chị Hiền với cháu bé đây còn đang thức.

-  Vâng  ạ.  Cháu  cũng  phải  giặt  giũ  mấy  đống  quần  áo  của  bà  của  cháu  tích  lại  hàng  tuần nay. Đêm nào cũng phải lụi cụi đến quá nửa đêm.

“Đồ  điêu  toa.  Chưa  hề  ngày  nào  cô  phải  giặt  quần  áo  của  mẹ  và  các  con  tôi.  Chính  mẹ tôi  phải  giặt  giũ,  cơm  nước  cả  cho  cô.  Cả  bệnh  viện  người  ta  biết  đấy.  Người  ta  biết  cả một  mình  mẹ  tôi  phải  hầu  cô  cả  ngày,  trông  cháu  cả  ngày  và  cả  đêm  để  cô  chỉ  có  một việc đi đón con bé ở nhà trẻ về ngủ lấy sức rồi sáng mai đi. Việc cơ quan chỉ có chia mấy tờ  báo,  tạp  chí  cho  các  thủ  trưởng  xong  xách  túi  ngồi  sau  “em”  thư  ký  khoa  học,  hoặc các  anh  ở  “cơ  quan  bạn”  chờ  sẵn.  Hết  giờ  hành  chính  về  nằm  xoài  ra  thở  và  ốm.  Ngày nào  cũng  ốm.  Tháng  nào  cũng  ốm.  Nhưng  khi  cần  đi,  đi  ngay.  Khi  cần  nằm  thì  nằm  cả tuần, mẹ chồng phải bê cơm mang đến tận miệng”.

Hiền vẫn không để ý đến những ý nghĩ cháy bừng bừng trong đầu chồng. Chị tiếp:

-  Chả  nhẽ  bạn  của  chồng  mình  đến  báo  tin  nhận  cho  em  mình  được  làm  việc  lại  không mời vào nhà uống hớp nước.

-  Nếu  chỉ  thế,  khóa  cửa  vào  làm  gì?  Mà  điện  lại  tắt.  Hai  người  ở  một  giường.  Còn  con  bé khi nghe tiếng tôi đạp cửa nó mới choàng dậy khóc ở trong buồng?

-  Cho  anh  thả  cửa  vu  cáo.  Tôi  chỉ  biết  là  tôi  không  làm  được  ra  cái  cầu  chì  nên  lúc  điện sáng quá nó đứt, thì tôi phải nhờ bác ấy đánh diêm nối lại hộ.

- Sao phải khóa cửa.

- Không khóa. Chỉ gài vào không có đang xúm chữa điện, kẻ trộm lợi dụng lúc tối tăm.

- Không ngờ cô xảo quyệt, gian trá đến thế.

-  Thôi.  Thế  là  rõ.  Mọi  việc  có  thể  kết  luận  được  rồi.  Anh  Hiếu  ngồi  xuống.  Bình  tĩnh. Không  bình  tĩnh  là  hỏng  hết  mọi  việc.  Phải  thông  cảm  điện  đóm  bây  giờ  nó  nhập  nhèm lúc  sáng  lúc  tối,  khi  có  khi  không.  Nhà  tôi  cũng  cháy  mấy  cái  cầu  chì  rồi.  Chuyện  vặt, không  có  vấn  đề  gì.  Đồng  chí  Võ  tận  tình  có  trách  nhiệm  với  bạn  bè  rất  đáng  hoan nghênh.  Còn  anh  Hiếu  nên  rút  kinh  nghiệm.  Những  việc  vợ  chồng  nhỏ  nhặt  như  thế này, tuyệt  đối  không  được  mất  thì  giờ  nghĩ  đến  nó  nhiều,  ảnh  hưởng  công  việc  chung.  Cũng không  được  làm  ầm  ĩ  lên.  Có  gì  mình  thấy  chưa  thật  hiểu  nhau,  chưa  thật  nhất  trí,  vợ chồng  bàn  bạc  góp  ý  với  nhau,  có  gì  mà  phải  đao  to  búa  lớn  mất  hết  tình  nghĩa  vợ chồng,  mất  danh  dự,  mất  uy  tín  với  quần  chúng.  Tất  cả  những  chuyện  không  đáng  gì này,  phải  giải  quyết  trong  phạm  vi  nội  bộ.  Trong  việc  này  rõ  ràng  anh  Hiếu  vội  vàng nóng nẩy. Thôi, ta rút kinh nghiệm.

Ông đứng dậy nắm tay Võ thật chặt:

“Xin lỗi đồng chí nhé”.

Tất  cả  những  người  ở  cửa  đều  thất  vọng  vì  tính  tò  mò  không  được  thỏa  mãn  và  không ngờ càng ngày Hiếu càng tỏ ra thô lỗ, chấp nhặt, hành động đạp cửa là hành động rất du côn,  thô  bạo.  Thiếu  hẳn  một  sự  từng  trải  lịch  lãm  mà  người  ta  đã  thấy  ở  anh  trong  mọi việc  xã  hội.  “ối  dào,  tưởng  là  gì.  Mỗi  tí  cầu  chì  đứt  cũng  đùng  đùng  ầm  ĩ  làm  bao  nhiêu người mất ngủ”.

Tuy  không  biết  tường  tận  tất  cả  những  gì  đã  xảy  ra  ở  nhà  con  giai  nhưng  bà  hiểu  được nỗi  khổ  sở,  thiểu  não  của  nó.  Bế  cháu  ngồi  nhìn  con  nằm  như  kẻ  chết  rồi  ở  cuối  chiếc giường  một  của  bệnh  viện,  lòng  bà  quặn  lại.  Cũng  là phận  đàn  bà,  mà  bà  không  thể  ngờ đàn  bà  thời  nay  lại  táo  tợn,  trơ  tráo,  chả  còn  biết  đến  nhân  tâm,  luật  lệ  là  gì.  Cũng  là  vì phải  giữ  cái  danh  cho  con,  bà  phải  cắn  răng  chịu  nhục  suốt  từ  khi  chị  ấy  về  “làm  dâu” nhà  này.  Mỗi  lần  chị  ấy  đẻ,  con  cái  ốm  đau  quặt  quẹo  bà  lại  được  đưa  lên  tỉnh  bốc  cứt bốc  đái,  giặt  giũ,  hầu  hạ  con  dâu,  nâng  giấc  ôm  ấp  các  cháu.  Khi  con  dâu  hết  kiêng  cữ, đi lại cứng cáp, các cháu chơi đùa khỏe mạnh, bà lại như  thừa ra, vướng víu, như  cái của nợ,  như  con  hủi  trong  nhà.  Chị  ấy  nói  cạnh  khóe,  đá  thúng  đụng  nia  nhưng  chưa  được con  trai  cho  về  bà  vẫn  phải  ở  lại  chịu  đựng.  Mỗi  lần  như  thế,  bà  lại  bó  sẵn  quần  áo  bằng cái  dây  ni  lon  xanh  anh  Hiếu  cho  từ  ngày  ở  Sài  Gòn  ra,  bỏ  vào  cái  ba  lô  con  cóc  chuột khoét  cũng  của  anh  Hiếu  cho,  sẵn  sàng:  “Thôi  mẹ  xin  các  con  cho  mẹ  về  dưới  quê”.  Chị ấy  vui  vẻ  bảo:  “Cái  thể  không  ở  lại  được  với  cháu,  bố  nó  xem  thế  nào  để  bà  về  khỏi  khổ bà”.  ấy  là  những  lần  sau  này.  Còn  “ngày  xưa”  khi chị ấy  cần  đuổi bà  thì chị ấy  chửi cháu bà  mới  được  dăm  bảy  tháng  là:  “Tiên  sư  cái  giống  nhà  mày  ngu.  Tao  có  nợ  nần  gì  mà định  hành  tao.  Thời  buổi  này  miếng  ăn  có  ai  nó  đổ  ra  vệ  đường  mà  tưởng  cứ  há  mõm  ra là đớp được, mà bắt con này hầu không thiếu bữa nào”. Không những bà chỉ ngu mà còn phải câm và điếc để đợi anh Hiếu về xem đã cho phép bà được đi khỏi hay chưa. Sau này bà  mới  biết,  không  lần  nào  con  trai  bà  làm  trái  ý  vợ  nên  hễ  thấy  chị  ấy  khác  ý  là  bà  lấy sợi ni lon xanh buộc quần áo là vừa. Cái số kiếp của bà nó phải như thế là biết phàn nàn, oán  giận  ai!  Đến  những  cảnh  tượng  xảy  ra  gần  đây  bà  thấy  đau  đớn  tủi nhục  cho  con  bà quá.  Bà  chỉ  muốn  kêu  thấu  tận  trời  cao,  đất  dầy  xem  làm  sao  lại  có  sự  ngang  trái  trớ trêu?  Lần  đầu  tiên  bà  biết  được  điều  sỉ  nhục  với  con  bà  mới  cách  đây  mươi  ngày.  Gần trưa, chị ấy  về nằm  với con để bà đi nấu ăn. Vừa đặt mình xuống chị ấy  đã ngủ mê mệt. Bà  cắm  nồi  cơm  điện  rồi  xách  cái  túi  cước  xanh  chị  ấy  vẫn  mang  theo  để  mua  thức  ăn. Mua  thịt  xong,  bà  lấy  miếng  ni  lông  trong  túi  ra  bọc.  Ba  bốn  cái  túi  con  ở  trong  ấy  rơi  ra khiến mọi người kêu rú lên vì kinh tởm. Bà ngơ ngác không biết cái gì định nhặt lên xem. Một  bàn  tay  cầm  tay  bà,  bảo  những  của  nợ  ấy  là  những  túi  tránh  thai  vừa  dùng  xong  và giằng  lấy  miếng  ni  lông  to  ở  tay  bà  vứt  vào  đống  rác.  Người  ta  dồn  hỏi  bà  cái  túi  cước xanh bà mượn của ai. Nó vội vàng hay bất chấp? Chưa tiện chỗ để “phi tang” hay một sự chơi khăm đểu cáng, bẩn thỉu? Bà phải nói dối là bà vừa nhặt được nó ở giữa đường, định khi mua được miếng thịt, con cá, bìa đậu thì gói vào đấy khỏi dây ra túi cước.

Chồng  ở  xa,  con  cái  ốm  đau  phải  cấp  cứu,  sao  chị  ấy  còn  nỡ  làm  điều  khuất  tất?  Ban ngày  đầu  tắt  mặt  tối  lo  cho  cháu  ăn,  cháu  bậy,  lo  giặt  giũ  cơm  nước,  đêm  đến  lại  vò  võ ôm  cháu  suốt  năm  canh  đã  bao  lần  bà  khóc  thầm  thương  phận  con  lận  đận,  đau  phận mình  bị  phỉ  báng.  ấy  vậy  mà  đêm  nào  chị  ấy  cũng  gọi  điện  thoại  xuống  huyện  xem chồng có cầm lấy máy trả  lời hay vì sao chậm trễ. Hỏi xem ngày  ấy chồng đi những đâu, làm  gì,  họp  hành  với  ai  và  hỏi  ngay  những  người  ấy  xem  chồng  có  nói  đúng  không.  Cứ làm  như  thằng  chồng  là  kẻ  trộm  cắp,  gian  giảo  đàng  điếm  còn  chị  ấy  là  người  chính chuyên chỉ biết có yêu thương chồng. Thì ra người lành thì chỉ biết chí cốt làm ăn và nghĩ ai  cũng  tu  nhân  tích  đức,  giữ  đạo  làm  người  như  mình  nên  ít  ngờ  vực  kẻ  khác.  Còn  kẻ đàng  điếm  giấm  dúi  thì  lúc  nào  cũng  hốt  hoảng  ngờ  vực.  “Gái  đĩ  già  mồm”  là  thế...  Mỗi lần  thấy  chị  ấy  nói  vào  cái  máy  cho  chồng,  bà  chỉ  muốn  quát  vào  miệng  cái  máy  rằng: Vợ  anh  nó  là  con  đĩ,  ngày  nào  cũng  đi ngủ  với  giai đấy.  Công  tác,  công  tộ  gì cứ  biền  biệt suốt  năm  suốt  tháng  để  cho  nó  tha  hồ  ngược  xuôi,  không  ai  biết  đấy  là  đâu.  Nghĩ  đi  thì thế.  Nghĩ  lại,  bà  sợ  có  chuyện  gì  xảy  ra  khổ  thân  hai  đứa  cháu.  Mà  anh  ấy  sẽ  “ảnh hưởng”. Vì thế cho nên bà cứ phải câm miệng lại, không dám hé răng nói nửa lời, để mọi chuyện  khỏi  vỡ  lở.  Có  nhẽ  chị  ấy  biết  cả  hai  mẹ  con  bà  đều  sợ  vỡ  lở.  Nên  ngày  càng ngang  nhiên  bầy  cái  sự  bẩn  thỉu  ấy  ra  trước  mắt  bà  không  cần  che  giấu.  Rồi  gặp  bất  cứ ai,  bất  kỳ  lúc  nào  chị  ấy  cũng  ủ  rũ,  chán  chường,  đau  khổ  ốm  yếu.  “Vì  cái  thằng  chồng khốn  kiếp  nó  hành”.  Kêu  ca,  riếc  móc  chồng  trước  mặt  thằng  đàn  ông,  có  khác  gì  như bảo thằng kẻ trộm  là buồng nhà tôi lúc nào cũng để ngỏ. Muốn vào lúc nào thì vào, thích gì thì cứ việc. Mạnh bạo mà đi vào nhá. Tôi để sẵn mọi thứ ở đấy”. Có lần con Huyền bảo bà:

- Tại sao bố cháu  lại sợ cái mụ  đĩ thõa, hợm mình ấy đến thế?  Đầu óc thì rỗng  tuếch,  lúc nào  cũng  ra  vẻ  đăm  chiêu  trí  thức.  Giữ  mấy  tờ  báo,  dăm  quyển  tạp  chí  mà  cũng  khinh khỉnh coi thường tất cả mọi người. Để cháu bảo ông ấy bỏ quách đi.

“-  Kìa  cháu,  mình  là  phận  con  cái,  ai  lại  nói  như  thế.  Từ  nay  bà  không  cho  cháu  được  ăn nói với người bề trên như vậy đâu.

“-  Nó  mà  là  bề  trên  của  cháu  à?  Hơn  mấy  cái  tuổi  bọ.  Không  sợ  bà  buồn,  sức  mấy  cháu gọi bằng cô. Đợi đấy. Nghỉ cho “eo” nhé.

“- Huyền! Không được nói nữa mà.

Đột nhiên Hiếu vứt chiếc chăn dù, ngồi dậy hỏi mẹ.

- Bà có thấy thằng nào thậm thụt với con Hiền ở đây không?

- Nào mẹ có thấy gì đâu.

- Hết giờ làm việc nó có về nhà ngay với cháu không?

- Vưỡn.

- Bà để ý thấy nó có dấu hiệu gì của việc giai gái không?

-  Anh  bảo,  có  chuyện  gì  ai  người  ta  mang  đến  chỗ  mẹ.  Còn  những  chỗ  khác  thì  mẹ  có  đi đến đâu mà biết.

- Tại sao, đêm nó không ở đây trông con để bà về nhà với con bé lớn?

-  Thì  chị  ấy  còn  phải  nghỉ  lấy  sức  ngày  sau  công  tác.  Mà  mẹ  cũng  ít  ngủ,  trông  cháu  nó thuận hơn.

- Con này mất dạy lắm. Không thể chịu được nữa.

-  Theo  mẹ,  có  chuyện  gì  con  cứ  bình  tĩnh  thu  xếp  cho  ổn  thỏa.  50  tuổi  đầu  rồi.  Nếu  số kiếp nó như thế, phải chịu thế, bới móc ra làm gì để người ngoài người ta cười cho.

- Nhưng mẹ có bảo đảm là nó không có chuyện gì không?

Tuy  nói  thì  thầm  với  mẹ,  giọng  anh  vẫn  rin  rít  qua  hai  hàm  răng  như  nghiến  lại.  Người mẹ  vẫn  một  mực  không  hề  thấy  gì,  biết  gì.  Thực  ra  anh  hỏi  để  mà  hỏi.  Hỏi  như  để  thoát vợi ra cái làn hơi cộm đầy trong lòng, như để có người chia sẻ nên anh rất cần được nghe trả  lời  như  thế.  Đã  bao  nhiêu  lần  anh  chứng  kiến  hoặc  nghe  kể  lại  chuyện  này  chuyện khác,  anh  đã  cố  công  làm  cho  đến  tận  cùng  mọi  nhẽ.  Nhưng  càng  tìm  ra  nhiều  chuyện, càng làm ầm ĩ lên thì anh càng mang tiếng, càng để người ta cười cợt đàm tiếu với nhau. Chỉ  vì anh  sợ  mất  danh  dự  với nhân  dân,  mất  uy  tín  với cấp  trên  “cái  chuyện  riêng  tư  lặt vặt,  đáng  gì”  mà  mất  hết.  Cái  khả  năng  đặc  biệt  nhạy  bén  của  đàn  bà  chỉ  ở  chỗ  cảm nhận  trực  tiếp  những  thay  đổi  tình  cảm  của  người  đàn  ông.  Hiền  đã  cảm  nhận  thấy  chỗ yếu,  cái  vết  “lõm”  của  anh  để  tì  xoáy  vào  đó  một  cách  ác  độc,  man  rợ,  buộc  anh  phải chấp  nhận  tất  cả  những  mối  quan  hệ  bừa  bãi  của  cô.  Càng  ngày  cô  càng  bất  chấp,  càng

“công khai hóa” để anh chỉ việc “nhìn ngắm” mà tự nuốt nỗi cay đắng nhục nhã vào lòng. Anh rất thèm có được cái giây phút  bất cần! Chả cần bất cứ  một  thứ  gì để con người anh được  thoát  ra  khỏi  nỗi  sợ.  Thèm  muốn  được  sống  như  mọi  con  người  bình  thường  khác. Khốn  nỗi,  anh  đã  nghiện  tất  cả  những  thứ  kia  rồi  làm  sao  mà  “cai”  được.  Mặc  khác,  cái thói  quen  sống  giấu  giếm  vụng  trộm  suốt  năm  chục  năm  nay  bây  giờ  có  cho  anh  được công  khai  phơi  bầy  tất  cả  mọi  ý  nghĩ  và  hành  động,  đố  anh  làm  được.  Mong  mỏi  đấy. Thèm khát đấy. Nhưng bỏ đi những thói quen, anh không tài nào chịu nổi. Giống như con chim  nhốt  trong  một  cái  lồng  chỉ  tìm  cách  bay  ra.  Đến  vài  ba  chục  năm  sau  người  ta  mở lồng  cho  nó  bay  nhưng  thể  nào  nó  cũng  bay  lại  cái  lồng  cũ.  Nếu  cái  lồng  đó  không  còn, nó  lại  bơ  vơ,  lại  phải  loay  hoay  kiếm  tìm  cái  lồng  khác  mà  chui  vào  để  tìm  lại  thói  quen, tìm lại nỗi nhớ.

Bà  Đất  nhìn  mặt  con  mỗi  lúc  một  đờ  đẫn,  dại  đi,  bà  vội  vàng  ôm  cháu  đứng  sát  lại  mếu máo nói như van lạy con trai.

- Bố nó nằm giường mà nghỉ đi. Đừng nghĩ ngợi gì nữa. Con mà  có chuyện gì thì làm  sao mẹ sống được con ơi.

Đến ba giờ chiều, mọi sự chuẩn bị “bắc cầu” cho hồn bà Đất lên bờ đã xong. Nghĩa là,  vẻ mặt  thống  Bứt  bắt  đầu  nghiêm  trang.  Ông  trịnh  trọng  đội  khăn  xếp  và  mặc  chiếc  áo  the nhàu  nhĩ  ngắn  cũn  phủ  đi  một  nửa  cái quần  bộ  đội màu  cỏ  úa  đã  bạc.  Sửa  soạn  tư  trang xong  ông  ngồi  xuống  chiếc  chiếu  trải  trên  nền  đất  phù  sa  sát  bờ  sông,  dưới  chân  người quá  cố.  Một  cái  bát  sứ  và  chiếc  đũa  làm  dùi  để  cạnh  quyển  sách  chữ  nho  đã  ố  rách  phải can, dán những miếng vá hầu  hết các trang. Ông  đã bỏ nghề từ  rất nhiều năm, nói đúng ra  ông  phải  tập  trung  cải  tạo  nhiều  lần  vì  làm  lí  trưởng  tề  và  tội  mê  tín  “lừa  bịp”.  Mấy năm  nay  việc  lễ  bái  được  phục  hồi  nhưng  phần  già  yếu,  phần  nơm  nớp  sợ  “độp”  một  cái ông  huyện,  ông  xã  lại  thay  đổi  chính  sách,  thân  già  không  thể  nhịn  đói  lao  động  cải  tạo nên là  chỗ thân thiết  vị nể  lắm  ông mới giúp. Dân  làng  cũng nhìn thấy mấy năm  nay  sức của  lão  xuống  quá.  Tính  nết  lại  sinh  ra  đồng  bóng  thất  thường  nên  cũng  ít  người  nhờ.

“Mà  có  nhờ  ông,  ông cũng  không  thèm  đi nhá”.  Hôm  nay,  ngoài tình  cũ  nghĩa  xưa  với  bà lão,  đồng  chí  Hiếu  còn  trực  tiếp  bảo  ông  phải  làm  đủ  mọi  thủ  tục  thì  ông  phải  chu  tất. Nhưng  lùng  mãi  không  được  mõ  và  thanh  la,  ông  đành  phải  nghiêm  mặt.  Ông  phải  hò hét  túi  bụi  mọi  thứ  mới  được  đúng  như  ý  ông.  Tất  cả  mọi  việc  lúc  này  phải  đúng  theo  ý ông. Ông cần gì phải có ngay tắp lự. Chẳng hạn ông quát:

- Cành tre làm cành phan.

Phải có ngay cành tre đúng như ông muốn.

- Lấy hai dọc chuối gài que vào làm “thang” cho hồn!

Phải  có  ngay  các  thứ  đó.  Rồi  bát  cơm,  quả  trứng,  đũa  bông  phải  thay  đi.  Ba  miếng  trầu không  vôi (người  chết  không  ăn  vôi).  Vải  làm  cầu.  Có  ngay.  Nhưng  đến  mâm  bột  gạo  thì khó  quá.  Cả  xã  ăn  ngô,  khoai,  dong  riềng,  trẻ  con  cũng  không  ăn  bột  gạo.  Cối  xay  bột không có. Giã bao giờ mới được mâm bột có ngọn.

-  Kệ  nhá.  Bảo  gì,  làm  nấy  không  được  cãi nhá.  Phải có  mâm  bột  để  hồn  ngự  cho  khô ráo nhé.

- Có thể thay?

-  Không  nhá.  Từ  cổ  kim  xưa  nay  vẫn  thế  không  thể  thay  được  nhé.  Nếu  không  làm  được à? Thì ông thôi.

Ông  quát  tháo  ỏm  tỏi  về  chuyên  vô  lối,  coi  thường  quy  cách  của  trời  phật.  Ông  dỗi,  định bỏ  về  làm  bao  nhiêu  người  hoảng.  Ngay  ông  Cu  Từ  cũng  không  giữ  nổi  nếu  không  có mâm  bột  gạo.  Cũng  bái,  tụng  niệm  cốt  cho  hồn  được  khô  ráo.  Nếu  hồn  lên  bờ  mà  sũng nước,  run  rẩy  thì  cứ  ở  dưới  nước,  gọi  lên  làm  gì.  Cái  luật  nó  thế  từ  xưa  đến  giờ  không  ai có thể làm khác được. Hiếu từ tỉnh trở về bảo:

- Nó khó quá, ta làm mâm gạo cũng như bột, câu nệ làm gì. Thế là ông lại quát:

-  Đi  lấy  gạo  thay  bột.  Tôi  quyết  dứt  khoát  phải  gạo  mới  thay  được  bột  nhá.  Không  ai được bàn luận nữa nhá.

Khi  ông  đã  ngồi  xếp  bằng  ở  giữa  chiếu,  một  bà  lão  bạn  của  bà  Đất  từ  hồi  đi  làm  thuê  ở bên kia sông bảo còn thiếu chín đồng xu nữa. Ông quát:

-  Không  thiếu  gì  đâu  cụ  nhá.  Tôi  làm  nghề  từ  khi  để  chỏm  đến  bây  giờ  rụng  hết  tóc  rồi thiếu, đủ tôi biết, không ai phải dạy khôn tôi nhá.

- ấy là cháu cứ xin ý kiến cụ như thế. Không đủ là tội cho bà cháu lắm. Không nên đâu ạ.

-  Bà  lão  lẩm  cẩm  đừng  nói  bừa.  Tôi  bảo  không  thiếu,  nghĩa  là  đủ  rồi  nhá.  Ai  còn  chõ mõm vào lúc này là không xong với tôi đâu nhá.

Bà lão chống gậy ra chỗ Hiếu yêu cầu phải đủ lệ bộ: “Không có đồng xu nào bà lão lấy gì mà  tiêu  pha.  Tội  là  tội bà  lão  chứ  ông  ấy  mất  gì”. Hiếu  vội vàng  chạy  lại.  Ông  đã  đeo  hai cái  dây  “gọng  kính”  vào  tai,  cúi  xuống  quyển  sách  chữ  nho  “hẹ  hẹ”  soạn  giọng  thì  Hiếu bảo  ông  phải  thêm  chín  đồng  xu.  Ông  “vâng  vâng”  rồi  chống  chiếc  đũa  xuống  chiếu quát:

-  Ai  đi  lấy  ngay  cho  tôi  chín  đồng  xu.  Phải  đủ  chín,  không  được  thiếu  một  xu  đâu  nhá. Nhanh  lên.  Đã  ai  đi  chửa?  Tôi  bảo  là  phải  có  xu  mới  bắt  đầu  được  nhá.  Lại  chính  bà  lão cởi  ruột  tượng  lấy  ra  những  đồng  trinh  có  lỗ  vuông  ở  giữa  đưa  cho  ông.  Hai  mắt  lừ  lừ, ông  cầm  lấy  những  đồng  tiền  ở  tay  bà  lão  để  lên  mâm  gạo  rồi  mới  ngồi  ngay  ngắn  lại. Với  vẻ  trang  trọng  linh  thiêng  hết  mức,  ông  nhổm  người  cầm  bó  hương  châm  sẵn  cắm lên  “bát”  hương  bằng  đoạn  chuối,  cắm  vào  mâm  gạo  và  tất  cả  xung  tạo  nên  một  vùng khói  um  tùm,  mới  ngồi  xuống  hắng  giọng,  một  tay  gõ  đũa  “lanh  canh”  vào  miệng  bát, tay kia giở sách. Giọng ông vót lên:

-  à...  Việt  Nam  Quốc,  Hồng  Hà  xứ,  Quan  Châu  huyện,  Đại  Thắng  xã,  ông  Cuội  thôn,  Kim thần  tín  chủ  Lưu  Minh  Hiếu  cung  thỉnh  Hà  Bá  Đẳng  quan  cai  trị  xứ  Hồng  Hà  cho  được chân  linh  chính  hồn  thân  mẫu  Bùi Thị Đất,  thác  tại Hồng  Hà  xứ,  Hành  Canh  thất  thập  lục tuế,  hưởng  thọ  khảo.  A...  à...  con  cháu,  trai  hiền  gái  thảo  thương  đi  gọi,  nhớ  để  đi  tìm A... à... à...

Đang tụng bỗng giọng ông hạ hẳn xuống lẩm bẩm:

- Lên rồi... Bà lão khôn thiêng thật.

ấy  là  lúc  ở  dưới  nước  có  một  con  ếch  cốm  nhẩy  lên  bờ.  Ông  bảo  đấy  là  hồn  đã  lên.  Ông quát:

- Nào, con cháu đâu? Bà lão lên được rồi đây. Khóc đi.

Tiếng con Huyền kêu thét lên. Ông  lừ  lừ  mắt có vẻ không bằng lòng. Ông nhìn sang Hiếu ý  muốn  xem  đồng  chí  Hiếu  đã  cho  khóc  chưa?  Hiếu  lại  tưởng  ông  ngầm  hỏi:  “Dâu  hiền, cháu  thảo  đâu”,  để  đỡ  cho  lời  khấn  của  ông  khỏi  ngượng.  Hiếu  ngước  mắt  nhìn  ra  ngoài.

Không thấy gì. Anh lách đám người đứng ngồi vây quanh đi ra. Ai cũng biết anh đang sốt ruột  ngóng  vợ  con.  Phải  có  vợ  con  anh  về  mới  liệm  được.  Như  thế  thì  vong  linh  bà  cũng thanh  thản  mà  con  cháu  cũng  đỡ  ân  hận.  Anh  đã  cho  xe  về  đón  vợ  con  ngay  từ  11  giờ trưa, không hiểu vì sao lúc này  lạ chưa thấy ai. Phần  sốt ruột, phần không thể chịu đựng nổi  tiếng  kêu  như  xé  ruột  của  con  Huyền,  anh  đi  xuống  lội  nước  ngóng  sang  bờ  bên  kia. Anh nhờ người gọi cô bé cùng đi với Huyền và gọi Huyền bằng chị đến. Khi cô bé đến bên cạnh anh bảo:

- Em chuẩn bị về Hà Nội. Đi xe của huyện ủy trực ở bên kia. Có một số việc em phải làm gấp:  Đến  LUĐITROMEX  (tên  đầy  đủ  của  nó  phải  là  TOCOXILUDITROMEX)  điều  một  xe làm  lạnh  để  đưa  quan  tài  vào  xe  giữ  thi  hài  cụ.  Đưa  tin  đăng  các  báo,  đài  phát  thanh  và truyền  hình.  Em  dặn  họ  là  làm  khẩn  trương  đúng  yêu  cầu,  xong  việc  anh  sẽ  gặp  tất  cả. Đặt  10  vòng  hoa  lớn,  cỡ  “bộ  trưởng”.  Em  mở  tủ  lấy  máy  vi đi ô  và  hai máy  ảnh,  máy  ghi âm  nhỏ.  Nhưng  em  không  sử  dụng.  Em  đưa  tất  cả  cho  các  cậu  ở  vụ,  bảo  các  cậu  ấy mang về. Mọi việc chậm nhất chín giờ đêm nay phải có mặt ở đây.

Hỏi:

- Những vòng hoa ấy đặt, là của...

- Của các sứ quán và các bộ mình có làm việc.

- Em hiểu.

-  Nhiều  việc  quá  đấy.  Em  phải  huy  động  thêm  bạn  bè  và  anh  em  trong  cơ  quan  họ  giúp nhé.

-  Đừng  lo.  Em  sẽ  tìm  cách.  Anh  phải  ăn  cái  gì  và  ngả  lưng  chợp  mắt  một  tí.  Không  cẩn thận sau đợt này anh ốm mất. Em sợ lắm.

Giá  như  ở chỗ khác, theo thói quen, anh đã thưởng cho cô một cái hôn nồng  nàn. Nhưng ở  đây  trống  trải,  lại  là  lúc  tang  tóc,  ở  chỗ  quê  mùa.  Anh  nhìn  cô  đắm  đuối  khiến  mặt  cô bé  đỏ  lên,  hai  mắt  nhìn  anh  như  một  lời  hẹn.  “Thôi  để  khi  về  Hà  Nội”.  Anh  quay  lên  gọi người  lái  xuồng  máy  “cho  cháu  nó  sang  bên  kia”.  “Cô  cháu”  Linh  Chi  lên  khỏi  đò  gặp  vợ và hai con Hiếu.

- Tình hình thế nào rồi cháu?

-  Đang  cúng  để  “đưa  cụ  lên  bờ”.  Chờ  cô  và  các  em  về  là  liệm  cô  ạ.  Có  đò,  cô  và  các  em sang là kịp đấy.

-  ờ  ờ.  Cô  đang  tìm  mua  chục  hoa  huệ  và  mấy  thẻ  hương.  Lúc  đi  cuống  quýt  không  kịp làm  một  việc  gì.  Chả  nhẽ  về  chôn  mẹ  lại  đi  tay  không.  Cháu  lên  đê  đi.  Đi  xe  của  nhà mình cho nó nhanh cháu ạ.

Thực  ra  Hiền  và  các  con  về  bến  đò  đã  gần  một  giờ  rồi.  Chị  rất  sợ  nhìn  mặt  người  chết, nhất  là  chết  đuối.  Lại  sợ  hơi  lạnh.  Chị  lại  đang  “ốm”.  Chị  bảo  lái  xe  đỗ  lại  trên  đê,  đang quanh  quẩn  “mua  hoa”  thì  gặp  được  Linh  Chi.  Biết  tin  tức  để  còn  liệu  xem  xuống  đò  vào lúc  nào.  Chị  thầm  cám  ơn  cô  bé  phiên  dịch,  như  cháu của  cơ  quan  chồng.  “Con  bé  thông minh,  nhanh  nhảu  rất  được  việc  mà  ý  tứ  ngoan  ghê”.  Cứ  xem  cái  ý  nghĩ  của  chị  về  “cô cháu”  thì  đủ  biết  đàn  bà  dù  nanh  nọc,  ma  mãnh,  gian  ngoan  đến  đâu  cũng  có  những khoảng  ngu  rất  ngớ  ngẩn.  Chị  đã  từng  tạo  ra  được  cái  trò  đêm  đêm  gọi  điện  xuống huyện  cho  chồng  vừa  để  kiểm  tra,  vừa  đánh  lừa  cảm  giác  của  anh  về  một  người  vợ  lúc nào  cũng  chỉ  nghĩ  đến  chồng,  lo  cho  chồng,  vừa  để  nắm  chắc  đối  phương,  chủ  động  để mình sống thỏa thích với bồ. Một người như  thế lại không hề biết tí gì về “con cháu” nhãi ranh  cỡ  đàn  em  Linh  Chi  đã  ăn  ở  như  vợ  chồng  không  chính  thức  từ  bốn  năm  nay  với chồng mình.

Sau  cái  đêm  gặp  Võ  ở  nhà  mình,  anh  đã  tự  rút  ra  một  bài  học  cho  riêng  mình:  “Thật  là ngu  hơn  bò  mới  tin  con  vợ  đi  ngoại  tình  hứa  hẹn,  thề  thốt  thủy  chung  khi  nó  còn  sức  lực và  lúc  nào  cũng  thiêu  thiếu,  hao  háo  đàn  ông.  Sáng  ấy,  anh  trở  về  huyện  mang  theo cái hình  ảnh  lúc  tảng  sáng  vợ  chồng  “làm  lành”,  chị  đã  ngoan  ngoãn  gật  đầu  “giữ  hộ  anh”. Vừa  đúng  lúc  một  tuần  sau  mẹ  anh  đã  bỏ  về.  Gặp  con  trai,  bà  nghẹn  lặng  đi,  nước  mắt ràn  rụa  chảy  theo  các  nếp  nhăn  như  những  rãnh  cầy  ngang  dọc  trên  mặt.  Lục  vấn  mãi, gắt gỏng mãi mẹ mới chịu nói rằng việc làm của chị ấy như  phỉ vào mặt bà. Bà đưa cháu ra  viện  từ  lúc  trưa.  Đến  tối  mịt  chị  ấy  mới  về.  Cơm  nước  xong,  bà  đưa  cháu  vào  phòng trong,  còn  chị  ấy  với  cháu  gái  nằm  phòng  ngoài,  chỗ  của  anh  mỗi  khi  trở  về.  Khoảng  10 giờ thì có anh tên là Phiên hay Phiện gì đấy làm cùng chỗ chị ấy đến. Cũng là nghe chị ấy nói  thế,  bà  biết  thế,  có  biết  mặt  mũi  người  ấy  ra  sao.  Nghe  tiếng  gõ  cửa,  bà  định  ngồi dậy, chị ấy đã bật đèn ra mở. Thấy hai người ở ngoài hiên thì thào cái gì đấy nên bà nằm yên.  Chừng  nửa  giờ,  hai  người  lặng  lẽ  vào  nhà,  đóng  cửa,  tắt  đèn.  Rồi  tiếng  chiếu  xô, giát giường chuyển răng rắc rồi tiếng thì thào của chị ấy.

- Chiều nay làm em lỡ, bây giờ phải đền em đến sáng đấy.

Trời  đất.  Bà  gần  như  tắc  thở.  Không  thể  thở  được.  Xương  sườn,  xương  sống  đau  nhức nhối,  buốt  thót  đến  tận  đầu  mà  không  dám  cựa,  không  dám  giở  mình.  Đã  mấy  lần  định dậy bật đèn ngó xem  mặt mũi nhà anh nào mà “vuốt mặt  không nể mũi”. Thế này  thì có còn  ra  cái  thể  thống  gì  nữa.  Làm  sao  nó  lại  quá  lắm  thế  này?  Nghĩ  đi,  nghĩ  lại  hàng  giờ đồng  hồ,  cuối  cùng  bà  lại  nằm  im.  Chị  ấy  có  thể  đuổi  bà  ra  khỏi  nhà  giữa  đêm  như  bỡn. Bà  cũng  rất  cần  ra  khỏi  nhà  vào  lúc  này.  Sợ  gì  nữa.  Nhưng  rồi  đem  lại  tích  sự  gì  hay  chỉ khổ  thân  con  trai  mình.  Bà  đành  nín  lặng.  Sự  nín  lặng  căng  thẳng  ấm  ách  như  người buồn đi ngoài cứ  phải nằm đợi cho trời sáng mới có chỗ. Đến sáng ra bà lại phải buộc cái ni lông xanh vào bộ quần áo nằn nỉ:

-  Cháu  nó  chơi  được.  Mẹ  xin  chị,  mẹ  về  dưới  quê  không  có  nhớ  quá.  Không  thể  nào  chịu được nữa.

Mỗi lời mẹ tấm  tức kể như  một mũi dao  đâm nát ruột gan con trai. Không kịp  mời mẹ  ăn trưa, anh “trúng cảm” đột ngột phải mang đi tận Hà Nội cấp cứu.

Tốt  nghiệp  đại  học,  Huyền  ở  lại  trường  làm  nghiên  cứu  sinh  rồi  đi  học  tiếp  ở  nước  ngoài. Về  nước  được  nửa  tháng  biết  tin  bố  nằm  viện,  cô  vào chăm  sóc bố  rồi mới đón  bà  về.  Bà rối rít mừng, mếu máo hỏi cháu:

- Được một tháng sao hôm nay mới về với bà?

Cô  bảo  là  cô  phải  “trông”  bố,  chờ  lấy  hàng,  bán  hàng,  mua  nhà.  Việc  nào  cũng  cấp  thiết không thể bỏ đi được. Hôm nay cô về đón bà lên thăm bố và ở hẳn với cô.

-  Cháu  có  nhà  mới  rồi.  Hai  bà  cháu  mình  ở  với  nhau,  chả  cần  phải  liên  lụy  đến  ai.  Bà  có thích thế không bà?

- Cháu ơi, bà không chịu được đâu. Còn ổ chó đẻ, nạ gà ấp bà bỏ cho ai được.

Vừa  nói  đến  phải  xa  chúng,  nỗi  nhớ  đã  rầu  rầu  khuôn  mặt  bà.  Ngay  con  gà  đang  ấp,  bà ghét  cái  thói  của  nó  cứ  mỗi  lần  tòi  ra  cho  bà  được  quả  trứng  lại  quang  quác  như  là  khoe khoang om xòm. Nhưng bà cũng biết nó báo cho bà là nó đã làm xong một việc hệ trọng nhất,  đang  đói  và  mệt  mỏi,  bà  phải  cho  nó  nắm  ngô,  vài  củ  khoai  luộc  để  nó  mổ  “tệch tệch”  và  “cộc  cộc”  trong  cổ  họng  vẻ  mãn  nguyện.  Bây  giờ  bà  đi  để  nó  ăn  uống  thất thường,  gầy  rạc,  xơ  xác  làm  sao  bà  đành  lòng.  Còn  ổ  chó  đẻ  nữa.  Con  mẹ  nó  có  tình nghĩa  với  bà  lắm.  Những  ngày  bà  lên  tỉnh  trông  các  cháu  ốm,  bà  gửi  khoai,  gửi  cám  nhờ người  cho  ăn  hộ  nhưng  làm  sao  người  ta  nhớ  đều  đặn.  Con  mẹ  nó  ăn  uống  bữa  đực  bữa cái, người lả đi, héo hắt. Mỗi lần trông thấy bà về nó vẫy đuôi mừng rối rít mà hai mắt lại rơm  rớm  nước  như  là  tủi  thân,  như  trách  bà  sao  nỡ  bỏ  nó  đi  lâu  thế.  Đấy,  từ  lúc  thấy  bà cháu  mừng  rỡ  xoắn  xuýt  lấy  nhau  nó  lừ  lừ  bỏ  đi  xem  ra  có  vẻ  dỗi  vì  bà  mải  chuyện  trò vui  vầy  với cháu  mà  quên  nó.  Lúc  cháu  chạy  đi chào hỏi,  biếu  quà  mọi  người bà  phải  gọi nó vào. Nó mừng, chạy xuống nằm ệp dưới chân bà, lim dim mắt như thiu thiu ngủ để bà vuốt trên lưng, trên đầu nó. Bà bảo:

- Chị Huyền về đón bà lên Hà Nội ở, mày có bằng lòng không?

Nó  ngẩng  đầu  lên,  rùng  mình  lắc  lắc  rồi  kêu  “ắc  ắc”  như  ức  nghẹn  ở  cổ.  Bà  lại  phải  dỗ dành nó:

- Thôi, cứ vào với các con đi, bà chỉ đi ít ngày rồi bà về.

Nó nghe bà, đi vào buồng mà xem ra vẫn còn vướng mắc không muốn bà đi.

Con  Huyền  biết  bà  lo  cho  ổ  chó,  nạ  gà,  nó  gửi  tiền  bác  Nạc  mua  ngô  và  đong  hàng  yến gạo  nấu  cháo  cho  đàn  chó  con.  Thời  buổi  túng  đói,  thóc  cao  gạo  kém,  cả  làng  không  ai ăn  gạo  không,  người  ta  lại bỏ  tiền  ra  đong  gạo  nấu cháo  cho  chó của  bà  mà  các  con  nhà bác  lại  ăn  toàn  dong  riềng,  bánh  đúc  ngô?  Dù  là  tiền  cháu  gửi  nhưng  nó  cứ  nghịch  cảnh thế  nào.  Thôi,  cháu  đã  nhanh  nhảu  làm  mọi  việc  cốt  để  bà  yên  lòng  nên  bà  chả  nói  lại làm gì.

-  Nhất  thiết,  dăm  bữa  nửa  tháng  phải cho  bà  về  một vài  ngày  trông  thấy  đàn  chó,  nạ  gà ấp bà mới đỡ nhớ.

-  Bà  cứ  yên  tâm.  Cháu  xin  chiều  bà  tất  tật  mọi  thứ.  Nhưng  vừa  đi  được  một  đoạn  bà  đã kêu:

-  Nhưng  cháu  ơi,  bà  không  ngồi  vào  cái  “hông  đa”  của  cháu  nữa  đâu.  Cho  bà  xuống  đi  ô tô.

Huyền  giảm  ga.  Kim  đồng  hồ  chỉ còn  chỉ đến  con số  15.  Mỗi lần  trông  thấy  ô  tô  đi ngược chiều  bà  vẫn  tưởng nó lao xầm xầm vào mặt mình. Bà run bần bật hai mắt nhắm lại, ôm chặt lấy ngang người cháu gọi:

- Tránh xa ra ngoài rìa cháu ơi. Đừng để nó đè lên người.

Cháu  thì  cười  sằng  sặc  trêu  bà,  mà  bà  thì  cứ  thót  ruột  lại.  Cố  nhắm  mắt  nhắm  mũi,  lên đến  Hà  Nội  bà  mới  biết  là  mình  thoát  chết.  Thôi,  cứ  là  kệch.  Từ  nay,  một  bước  bà  cũng không  ngồi  vào  cái  xe  của  cháu  nữa.  Đi  ô  tô  hàng  trăm  lượt  bà  cứ  đứng  một  chân  vẫn còn  hơn  một  lần  bà  để  cháu  “lai”.  Chột  dạ  đến  cả  năm.  Sợ  quá.  ở  với  cháu  tận  sát  chợ Ngọc Hà, vào bệnh viện Việt Xô thăm con, bà cứ đi bộ. Chỉ cần cháu ngồi xích  lô cùng bà một lần là những lần sau bà nhớ. Đi thẳng một mạch từ chợ xuống đến Cửa Nam, đi theo đường  Bông  Nhuộm  ra  Trần  Hưng  Đạo.  Theo  đường  Trần  Hưng  Đạo  đến  bờ  sông  là  đến bệnh  viện.  Rồi  đi  một  đoạn  nữa  thì  đến  bến  Phà  Đen.  Ngày  xưa  bà  đã  đi  tiếp  tế  cho  ông ở  bến  Phà  Đen  nên  cứ  đến  bờ  sông  là  bà  biết  hướng  đi.  Thấy  con  đỏ  đắn,  đi  lại  khỏe mạnh,  bà  mừng  nghĩ  bụng:  Trong  họa  có  phúc.  Do  chị  ấy  ăn  ở  hai  lòng  làm  con  bà  nghĩ ngợi  lao  lực  mà  lâm  bệnh.  Con  Huyền  về  thấy  bố  thế,  nó  thương.  Bố  con  nó  “đoàn  kết” được  với  nhau  là  nhất.  Bà  chả  mong  gì  hơn.  Bây  giờ  bà  chỉ  còn  lo  chuyện  chồng  con  của nó. Đêm, hai bà cháu nằm ôm lấy nhau thì thầm “tâm sự”. Bà hỏi. Cháu bảo:

- Còn rắc rối lắm bà ơi. Có lẽ cháu ở vậy một mình. Bà lại thấy ruột gan mình cộn cạo. Cháu hỏi:

- Bà biết hai chị em cháu bé buổi chiều đến mời bà sang nhà nó ít hôm không?

- Mấy đứa cháu con nhà ai ngoan ngoãn quý hóa quá.

- Con nhà thầy giáo cũ, là người yêu của cháu ngày xưa, bà biết rồi đấy. Lại như có một mũi kim đâm nhói vào tim bà. Bà cố hỏi lại giọng tự nhiên:

- Thế ngày ấy vợ con anh ta có biết không?

- Có chứ.

Thật  là  khổ.  Hàng  chục  năm  nay  bao  nhiêu  người  đến  tìm  hiểu  cháu,  xem  ra  anh  nào cũng  hòa  nhã  đứng  đắn,  nghe  nói  là  đảng  viên  cả.  Cháu  không  ưng  ai  lại  đi  lao  đầu  vào chỗ ấy. Bà hỏi:

- Mấy năm đi như thế, cháu không gặp được ai vừa ý?

- Không. Nói đúng  ra  cháu cũng có gặp mấy anh.  Nhưng yêu nhau  ít bữa  lại chán,  chẳng thấy ai bằng anh ấy.

- Nhưng anh ta mà quyết chí với cháu, vợ con lại khổ.

- Kệ. Cháu thừa sức gạt tất cả ra ngoài và cháu tin anh ấy cũng sẵn sàng làm như thế.

- Như thế dễ mang tiếng ác. Người ta nghĩ mình là người ăn ở thất đức cháu ạ.

- Ai muốn  khoác, muốn choàng bao nhiêu  thứ  khinh  bỉ,  kinh  tởm  lên đầu cháu,  cháu  đâu có  ngán.  Cháu  yêu  cho  cháu,  cháu  sợ  gì  ai  mà  không  giành  lấy  anh  ấy.  Anh  ấy  là  của cháu.

Trời  đất!  Thế  thì  còn  nói  làm  gì  nữa.  Đêm  như  chết  lặng.  Phải  mấy  phút  sau  sự  “lặng chết” ấy bà mới hỏi:

-  Những  đứa  cháu  nó  sang  mời  bà  đến  nhà  với  bố  mẹ  nó  là  thế  nào?  Sao  cháu  lại  nhận lời đưa bà đến đấy.

Gần  như  là  một  trò  ú  tim,  cô  trêu  bà  để  bà  đau  đớn  hoảng  hốt,  lo  rối  lên  rồi  cô  mới  kể cho bà nghe câu chuyện cô tìm đến nhà gặp vợ anh ấy.

- “Xin tự giới thiệu với chị. Tôi là...”

- “Không cần đâu, tôi biết cô rồi”.

- “Lâu chưa?”

- “Cô xơi nước đi. Nhà tôi sắp về rồi đấy. Gặp lại cô, anh ấy mừng lắm đấy”.

- “Chị định bắt đầu câu chuyện với tôi ngay phải không?

- “Tôi chỉ muốn mời cô xơi nước chờ anh ấy. Nếu cô không thích thế. Tùy cô.

- “Chị biết tôi đến đây để làm gì không?

-  “Biết.  Tôi  cũng  báo  để  cô  yên  tâm  là  tôi  đã  ký  vào  đơn  của  anh  ấy  gửi  cho  tòa  rồi.  ít ngày nữa họ sẽ giải quyết thôi.

- “Mẹ nói gì đấy? Chúng con phản đối.

-  “Mẹ  cấm  các  con  được  tham  gia  chuyện  của  người  lớn.  Mang  nhau  đi  chơi,  nhanh.  Mấy năm  nay  tôi cứ  nghĩ thương  các  cháu  nên không  chịu  ly  hôn.  Cốt  để  anh  ấy  bình  tĩnh  lại. Nhưng  càng  ngày  các  cháu  càng  khổ  và  hư  hơn.  Tôi  lại nghĩ:  thôi,  “giải  quyết”  sớm  được ngày nào hay ngày ấy.

- “Chị có nghĩ là tại tôi?

-  Cơ  bản  là  anh  ấy.  Còn  phận  đàn  bà  chúng  mình  ai  mà  chả  mong  được  sống  với  những người mình yêu”.

- “Nhưng khi sống với họ rồi thì lại tầm thường hóa con người mình yêu?

- “Cô cứ nói đi.

“Chị  đã  không  tôn  trọng  anh  ấy.  Xin  lỗi  chị.  Tôi  cứ  nói  thật  nhé.  Tôi  nghe  người  ta  nói: Chị cần tiền hơn cần tình cảm của anh ấy. Nếu không đúng như thế. Chị thứ lỗi cho.

“ Cô không có lỗi gì. Xin cô cứ hiểu về tôi như thế.

“ Nghĩa là trong thực tế, chị không yêu anh ấy?

“  Không,  không.  Tôi  hoàn  toàn  không  giận  gì  cô.  Tôi  chỉ  thấy  nhớ  lại  và  tiếc  cái  thời  sôi nổi,  hồn  nhiên  như  cô.  Không  ngờ  mới  mươi  mười  lăm  năm  đã  thành  người  của  thời khác.

“  Tôi  hỏi  thật  chị  nhé.  Nếu  tôi  và  anh  ấy  sống  với  nhau,  tất  nhiên  là  sau  khi  anh  chị  ra tòa xong xuôi. Chị có định trả thù tôi không?

“ Bây giờ đang còn được luật pháp công nhận là vợ anh ấy, tôi cũng không hề làm bất cứ việc gì, nói bất cứ câu nào xúc phạm đến cô, huống hồ...

- “Chị thật lòng như thế chứ?

- “Cô hỏi như thế cũng đúng. Dăm năm nay biết chuyện quan hệ giữa anh ấy với cô, thật lòng  tôi  đã  căm  thù  cô.  Tôi  chỉ  muốn  thuê  người,  xin  lỗi,  đổ  a  xít  vào  mặt  hoặc  lấy  dao rạch  vài  ba  vạch  ở  mặt  cho  mặt  cô  không  còn  ra  gì  nữa.  Nhưng  những  ngày  ấy  cô  lại  ở nước ngoài. Nghĩ bao  nhiêu? Căm  giận  uất  ức bao nhiêu, rốt  cuộc lại chỉ có mình  mình  là mất  ăn  mất  ngủ  hao  gầy  đi.  Nhà  cửa  tanh  bành,  con  cái  thì  hư,  học  hành  chểnh  mảng. Hóa  ra  mất  cả  chì  lẫn  chài.  Bao  nhiêu  vụ  xảy  ra  giống  như  ý  định  của  mình,  gần  như trăm phần trăm bỏ nhau mà con cái sau này nó cũng nhục.

- Tôi vẫn sợ chị dùng lý trí để cố nén. Trong thực chất tình cảm của chị thì...

-  Thôi  đừng  hỏi  nữa.  Cô  buồn  cười  lắm.  Cô  muốn  gì  ở  tôi  nữa?  Có  cần  tôi  ra  tòa  xin  giải quyết  nhanh  nhanh  lên  để  cô  còn  kịp  tổ  chức  không?  Tôi  sẽ  làm  giúp  cô  việc  ấy.  Thế  cô đã yên tâm chưa?

-  “Liệu  có  một  khả  năng,  xin  lỗi  chị.  Liệu  biết  rằng  không  còn  khả  năng  níu  kéo  anh  ấy, chị  đã  chuẩn  bị  sẵn  một  phương  án  nào  đấy  nên  mới  sẵn  sàng  ký  đơn  cho  anh  ấy  bỏ  và hôm nay chị nói chuyện với tôi bình tĩnh như thế?

-  “Tôi  nghĩ  là  cô  cần  đạt  được  mục  đích  của  cô  là  xong  rồi.  Cô  còn  muốn  kiểm  soát  nốt cuộc đời còn lại của tôi nữa hay sao?

- “Xin chị hiểu cho, tôi cũng  là người phụ  nữ  như  chị. Tôi chuẩn  bị cho cái giá  phải trả  nó ghê  gớm  hơn  thế  này  nhiều.  Nhưng  đến  đây  không  ngờ  sự  liều  lĩnh  của  tôi  lại  đem  lại đến  kết  quả  dễ  dàng  đến  nghi ngờ.  Những  lời nói thành  thật  của  chị đã  làm  tôi phải  nghĩ đến các cháu và cuộc sống của chị sau khi chia tay với anh ấy.

- “Cám ơn cô. Nếu cô đã nói thế, tôi xin nói thật là, tôi có phương án đấy. Tôi đã ngồi rất nhiều  đêm  để  tìm  cách  nào  cho  ba  mẹ  con  vẫn  sống  được  và  các  cháu  phải  tiếp  tục  đi học.  Tôi  cũng  tự  nghĩ  là  không  còn  mình  nữa.  Chỉ  có  các  cháu  nên  đã  phải  cắn  răng  lại chịu đựng mọi nỗi đau đớn uất giận để xử  sự với anh ấy yên thấm. Anh ấy không bị căng thẳng ức chế, sẽ dịu dàng, vui vẻ với các cháu, làm cho các cháu nó đỡ kinh sợ về sự tan vỡ của bố mẹ, nó đỡ căm thù người lớn.

-  Tôi  xin  phép  hỏi  chị  câu  cuối  cùng.  Chị  đã  nói  sẵn  sàng  cùng  anh  ấy  ra  tòa  giục  “giải quyết” sớm để giúp  tôi.  Nếu bây giờ anh  ấy về, ta  bàn  luôn và sáng mai chị và anh  ấy đi làm việc đó có được không?

-  “Cô  vừa  khen  tôi thành  thật  sao  lại  nghi  ngờ  tôi dối  trá  nhanh  thế.  Cả  ông  tôi  và  bố  tôi đều  là  những  nhà  giáo  nghèo  sống  ở  Hà  Nội,  chúng  tôi  không  biết  ăn  nói  sai  ngoa.  Cô đừng  sợ.  Không  cần  đợi  đến  ngày  mai  đâu.  Ngay  bây  giờ  anh  ấy  về,  cô  bảo  anh  ấy.  Nếu anh  ấy  đồng  ý,  tôi  có  thể  đi  ngay.  Chỉ  yêu  cầu  cô,  đừng  bao  giờ  cô  nói  với  các  cháu  nhà tôi là tôi đã đi giục tòa xé đôi bố mẹ của các cháu ra.

Cô cháu ngừng lại. Bà sốt ruột hỏi:

- Rồi thế nào hả cháu?

- Nói rồi, chị ta chạy vội ra cửa ôm mặt khóc. Một lúc sau anh chồng chị ấy về.

- Cháu bảo thế nào?

-  Cháu  không  còn  đủ  sức  để  nói  gì  nữa.  Cháu  bỏ  về.  Hai  hôm  sau  cháu  yêu  cầu  anh  ấy cùng cháu ra tòa rút đơn li hôn với chị ấy.

-  Thế  là  cháu  để  phúc  lại  cho  con  cho  cháu  sau  này  đấy.  Bà  kéo  chăn  vào  lòng  khen.  Cô cháu đanh đá vẫn cay độc trêu bà:

- Thế bà ăn ở phúc đức cả đời, sao không để phúc cho bố cháu?

-  Kìa  cháu.  Ai  lại  ăn  nói  như  thế.  Dẫu  thế  nào  cũng  phải  thương  bố,  có  phận  sự  với  bố như đận vừa rồi cháu vào viện với bố là quý hóa lắm cháu ạ.

-  Thương  thì  cháu  thương  ít  thôi.  Nhưng  cháu  biết  xử  sự  thế  nào  cho  nó  đúng  nghĩa  vụ của một đứa con bị bỏ rơi.

- Chết thật. Sao cháu lại ăn nói như thế.

-  Công  bằng  mà  nói,  cũng  nhờ  cái danh  của  bố  cháu, người ta  cũng  đỡ  “diệt”  cháu  về  tội ăn nói bạt mạng, sinh hoạt bừa bãi. Nên cháu cũng phải trả công bố cháu.

- Ai lại tính như tính công thuê thợ ấy hả cháu?

- Như  bà thì không bao giờ cháu hoặc bất cứ  ai dám nghĩ thế. Nhưng bố cháu làm việc  gì cho bà, cho mẹ cháu và cho cháu đều có tính cả đấy bà ạ.

-  Giời  ơi,  cháu  ơi.  Nói  thế  phải  tội  chết.  Thôi  đừng  bao  giờ  nói  bố  cháu  thế  nữa.  Bây  giờ bà hỏi: Nhà này của cháu hay ở nhờ.

-  Bà  ơi.  Thời buổi này  lại có  nhà,  cho  người  khác  ở  nhờ?  Cháu  mua  đấy.  Ba  “que”  đấy  bà ạ.

- Que, cọc là cái gì bà biết thế nào được. Bà chỉ nghĩ cháu đi học làm gì có tiền.

- Cháu đi buôn là chủ yếu, học hành là mấy.

- Chết, chết...

- Bà đừng lo. Cháu bảo vệ “bằng đỏ” cơ đấy.

-  ừ,  bằng  gì  là  tùy  cháu.  Bà  chỉ  dặn,  đừng  làm  gì  ảnh  hưởng  đến  “vi  tín”  của  bố  để  bố còn làm việc cháu ạ.

Cháu chỉ không dám làm việc gì quá đáng vì cháu sợ bà buồn. Còn bố cháu ạ? à mà thôi, ngủ đi bà nhé. Kệ bố cháu.

Cứ  bốp  chát  vậy  mà,  hơn  ba  tháng  sau,  bố  đi  nghỉ  mát  ở  nước  ngoài,  cô  lại  viết  thư  dặn dò cô bạn, nói đúng ra là “đứa em” mới quen hiện đang học ở nơi bố sẽ đến. Sau này khi biết quan hệ của “em” và bố, cô rất đột ngột và giận nó. Nhưng vì mụ dì ghẻ, vẫn quý nó là  con  bạn  tốt,  hồn  nhiên  nên  cô  bảo:  Cứ  để  thế  cho  nó  vui.  Sự  đời không  có  “cái nọ,  cái kia” vênh váo, khập khiễng thì buồn chết đi được.

Thực  ra,  sau  khi  bị  cảm,  anh  chỉ  cần  điều  dưỡng  và  nghỉ  ngơi  mười  lăm  ngày.  Anh  cũng đã  yêu  cầu  bệnh  viện  và  cấp  trên  cho  anh  về.  Hàng  núi  công  việc  ngổn  ngang  của  một huyện  đang  “bung  ra”  chờ  người  chủ  trở  về.  Tất  cả  mọi  đề  nghị  của  anh  đều  được  chú  ý nhưng  anh  cứ  phải  nằm  bệnh  viện  một  tháng,  cứ  phải  đi  an  dưỡng  trong  và  ngoài  nước vài  ba  tháng  nữa.  Cả  anh  và  tổ  chức  đều  ngầm  hiểu  “phải  có  thời  gian”  để  anh  bình  tĩnh lại  “trước  sự  việc  tai  tiếng”  ồn  lên  cả  tỉnh  về  người  vợ  của  anh.  Cả  khi  gia  đình  các  cơ quan  xung  quanh  tỉnh  nhìn  vợ  anh,  họ  đều  ngượng,  thì  thào  lấm  lét  như  chính  họ  là  kẻ vụng  trộm  khuất  tất.  Còn  vợ  anh  thì  vênh  mặt,  không  thèm  nhìn  ai.  Sự  đời  thế  đấy.  Vì vậy  tổ  chức  mới  phải  thu  xếp  cho  ổn  thỏa.  Vừa  phải  góp  ý  giải  thích  tư  tưởng  cho  mọi người,  vừa  phải  có  biện  pháp  quản  lý  theo  dõi  xem  có  hiện  tượng  gì  lạ  đối  với  chị  ấy  mà có kế hoạch ngăn chặn cho kịp thời. Nói tóm lại, việc này phải giải quyết nội bộ không để anh chị nôn nóng đưa nhau ra tòa hoặc có bất cứ hành động nào thiếu cân nhắc.

Chính  những  ngày  tổ  chức  cố  sức  tạo  ra  cái  hạnh  phúc  “êm  đẹp”  của  gia  đình  anh,  anh lại  bùng  lên  cái  ý  định  đã  cố  nén  lại:  Trả  thù.  Nó  giống  hệt  như  đêm  chạy  ra  đầm  Cuội không  để  chết  mà  để  xuất  hiện  và  nuôi  dưỡng  cái  ý  chí:  Trả  thù  con  vợ  phản  bội.  Chỉ  có điều,  sự  trả  thù  lần  này  ở  cương  vị  một  anh  bí  thư  huyện  ủy  khó  khăn,  phức  tạp  hơn  rất nhiều.  Làm  sao  “nó”  phải  ngậm  đắng  nuốt  cay  mà  mình  lại  không  ảnh  hưởng  gì  đến “công  tác”.  Chưa  hình  dung  ra  “việc  làm”  cụ  thể,  nhưng  nhất  định  không  thể  để  nó  sung sướng  hơn  mình.  Từ  đấy,  mỗi  khi  nói  đến  chuyện  vợ  con,  khuôn  mặt  anh  lại  rầu  rĩ  đau khổ  lắng  nghe  sự  động  viên  an  ủi  của  bất  cứ  ai.  Nhưng  anh  mặc  xác  tất  cả,  để  tự  tìm kiếm  ra  sự  sung  sướng  hơn  hẳn  con  vợ  phản  bội  của  mình.  Tuy  nhiên,  anh  chỉ  xuất  hiện ý nghĩ chiếm đoạt Linh Chi khi đã “tìm được lai  lịch” của “cháu”.  Những ngày biết tin anh sắp đi an dưỡng ở Liên Xô, con Huyền hỏi: “Bố có biết một người tên là Lăng, ngày trước công tác ở làng ta không bố?” - “Có phải Lăng chột mắt ở Hà Nam không?” - “Con không biết có chột không, ông ta ở huyện Bình Lục bên Nam Hà” - “Sao con lại hỏi thế?” - “Con bạn con nó bảo ngày xưa bố nó ở nhà ông Hiếu, bà Xuyến. Nó vẫn đang học ở bên ấy”. -

“à,  à...  ừ...  ừ.  Thế  thì  ông  ta  là  bạn  của  bố.  Con có thể  viết  thư  giới thiệu  bố  với nó  được không? Nếu được gặp nó, bố đỡ bỡ ngỡ trong hoàn cảnh...”.

Với một tình yêu “dối già”, anh quyết chí cùng một lúc trả thù được hai con vợ ngoại tình của  mình.  Cô  bé  đọc  thư  chị  kết  nghĩa  và  theo  cái  địa  chỉ  ngoài  phong  bì  cô  tìm  đến  chỗ chú  ở.  Dù đã  có  thói quen  phóng  túng của một  lưu  học  sinh,  ở  Đông  Âu,  cô  vẫn  giữ  được sự lễ phép kính nể của một đứa con dành cho cha. Lần đầu tiên ôm hoa đến tặng chú, và ngủ  lại chỗ  chú  một  đêm  kể  chuyện  cho  chú  nghe  rất “vô  tư”  và  chú  coi  cô  như  một  đứa con.  Nhưng  cớ  sao  chỉ  một  tuần  sau  cô  đến,  chú  đã  “có  chuyện”  với  cô?  Lần  này  cháu mang  áo  khoác,  mũ  lông,  khăn  quàng  và  giày  đến  cho  chú  “chống  tuyết”.  Hai  chú  cháu đi xem phim, đi xếp hàng mua nồi áp suất và phích “lưỡng tính” rồi đóng kín các cửa nấu cơm  Việt  Nam  để hơi khỏi  lọt  ra  ngoài.  Tất  cả  đều  diễn  ra  rất  hồn  nhiên  đầm  ấm  như  hai bố  con.  Đến  khi  cháu  ra  về  chú  đứng  lặng,  hai  mắt  như  muốn  nuốt  chửng  lấy  cháu.  Mặt cháu đỏ dậy lên, phải hơi quay đi nói lí nhí:

- Thôi cháu xin phép chú, cháu về.

Bất  thình  lình  chú  nhoài  lại  ôm  ghì  lấy  cháu  hôn  như  đớp  vào  khuôn  mặt  của  cháu  đang oằn đi vì giẫy giụa. Cháu cố sức gạt chú ra, nổi khùng.

- Từ lần sau cháu không đến nữa. Tại sao chú lại có thể như thế. Chào chú. Cháu về đây.

- Đứng lại một phút, chỉ xin một phút để tôi được quỳ xuống chân xin lỗi Linh Chi.

Rồi  chú  quỳ  hai  gối  xuống,  khuôn  mặt  ủ  rũ  gục  xuống  chân  cháu  nói  như  khóc  rằng không  ngờ  trong  lúc  mê  muội  về  quá  đau  đớn  vì  nỗi  mất  mát  suốt  cả  đời  như  thư  Huyền đã  kể  cho  Linh  Chi  vì  sao  tôi  phải  đi  cấp  cứu  và  tôi  đã  kể  cho  Chi  nghe  trong  lúc  nấu cơm, khi đi giữa trời tuyết trắng nơi đất khách quê người.  Những con vợ nó ác quá.  Cuộc đời  độc  địa,  tàn  nhẫn  quá.  Tưởng  đã  phải  chết  nhiều  lần  rồi.  Mấy  lần  định  tự  tử  nhưng nghĩ  đến  mẹ  già,  nghĩ  đến  Huyền  chưa  dám  chết.  Chưa  thể  chết  được.  Nhưng  mà  sống cũng  như  chết.  Một  cuộc  đời  rách  nát  như  cái  giẻ  lau  xe  đạp  đến  đây  lại  gặp  được  Linh Chi  mới  được  sưởi  ấm  cái  tình  của  con  người,  mới  như  sống  lại,  mới  nhận  thấy  ở  con người  Linh  Chi  toát  ra  một  cái  gì  hết  sức  lớn  lao  hơn  cả  tình  mẹ  với  con,  hơn  cả  những bạn bè chí cốt có thể chết cho nhau, hơn cả tình yêu lớn, trời đất đã phú cho con người.

-...

-  Vì  thế.  Không  ngờ...  vì  thế...  tôi  không  ngờ  rằng  mình  đã  mê  muội  đi  như  kẻ  mất  hết hồn  vía  để  cho  Linh  Chi khinh  bỉ,  chỉ  muốn  phỉ nhổ  vào  mặt  tôi  mà  chạy  trốn.  Tôi chỉ  xin Linh Chi rộng lòng tha thứ cho tôi rồi Linh Chi về đi. Linh Chi đi ngay ra khỏi đây đi.

- Chú làm sao thế? Chú đuổi cháu đấy à?

-  Vâng.  Bây  giờ  tôi  phải  mời  Linh  Chi  đi  ngay  để  tôi...  Anh  vớ  lấy  con  dao  để  ở  mặt  bàn. Linh Chi vội giữ lấy tay anh.

-  Một  kẻ  bị  khinh  bỉ,  một  kẻ  sống  thêm  ở  đời  này  chỉ  như  một  cái  ống  nhổ  để  người  ta nhổ vào mặt mình, thì sống làm gì nữa. Linh Chi cứ kệ tôi.

- Chú đi mặc thêm áo ấm, quàng khăn, không có cảm lạnh.

- Linh Chi kệ tôi. Không còn cần thiết gì lúc này nữa.

- Không được.

Cô  bỏ  đi và  lấy  áo  và  khăn  quàng  cho  chú. Còn  chú  thì lấy  bút  dạ  viết  vào  giấy  để  ở mặt bàn:  “Cái  chết  này  do  chính  tôi  tạo  ra  xin  đừng  nghi  ngờ  điều  gì”.  Ngày  23  tháng  11 năm...  Lưu  Minh  Hiếu”.  Rồi  chú  cứ  phong  phanh  áo  sơ  mi  mở  cửa  đi  ra  ngoài.  Linh  Chi quay ra đọc mấy chữ đó rồi nhào ra hành lang đứng chặn lối chú vào thang máy.

- Tại sao chú lại định liều lĩnh như thế?

- Xin đừng hỏi tôi điều gì nữa.

- Tại cháu thì cháu xin lỗi. Từ tuần sau cháu sẽ không đến để làm khổ chú.

-  Từ  mai  tôi  cũng  không  cần  biết  Linh  Chi  có  đến  nữa  không?  Chỉ  xin  Linh  Chi  coi  như không  biết  bất  cứ  một  điều  gì xẩy  ra  với  tôi...  Bây giờ  Linh  Chi  xuống  phòng  thường  trực lấy thẻ và hỏi bà ta xem mấy giờ. Hỏi thế cốt cho bà ta nhớ là Linh Chi đã ra khỏi đây lúc

17 giờ. Sau đó mọi việc mới xẩy ra.

- Chú đừng nói nữa. Ghê ghê là. Cháu bảo nhá. Chú có nghe cháu không?

- Linh Chi cứ nói đi.

- Bây giờ chú khoác áo và quàng khăn vào rồi quay lại phòng.

- Để làm gì.

- Để chú không được nghĩ đến những chuyện vớ vẩn nữa.

- Nhưng tôi cũng không thể tiếp tục sự nhục nhã, bơ vơ ở nơi lạnh lẽo này.

- Cháu sẽ đến thăm chú.

- Để lại nhìn thấy sự khinh bỉ coi thường.

-  Đã  bảo  chú  đừng  nghĩ  vớ  vẩn  nữa.  Thôi  quay  lại  phòng  đi.  Người  chú  lạnh  toát  đi  rồi. Không khéo lại ốm đấy.

Hai  người  trở  lại  phòng.  Linh  Chi  khoác  áo  ấm,  quàng  khăn  cho  chú  rồi  bắt  chú  vào giường nằm nghỉ và không được nghĩ ngợi gì nữa. Chú lại nắm lấy tay cháu, hai mắt nhìn như chườm lửa vào mắt cháu. Cháu lại phải hơi cúi nói li nhí:

- Cháu về nhá.

- Cho tôi được hôn Linh Chi một lần thôi.

Vừa  nói,  chú  vừa  ôm  lấy  người  Linh  Chi  hôn  ráo  riết  lên  khắp  người.  Lần  này  thì  cô  gái chiều chú rồi quay mặt đi cười.

- Thôi nhé, cháu về đây.

- Linh Chi có hứa ngày mai đến với tôi không?

- Có.

- Không có bất cứ một lí do gì để sai hẹn?

- Nhưng... Chú phải hứa... đây làm lần cuối cùng...

- Xin hứa... Linh Chi cho tôi được hôn lần cuối cùng.

Cặp môi cười cười của cô chờ đợi, chiều chuộng như là sự ban phát, như  là cho qua đi cái phút không bình  thường, trong hoàn cảnh  không bình thường này để nhanh chóng ra  về. Chú  không  những  chỉ  hôn  nồng  nàn  như  nhai  ngấu  nghiến  cả  hai  làn  môi  cô,  còn  nhanh chóng  luồn  tay  vào  khuôn  ngực bừng cháy rừng  rực  và ôm  xiết chặt  làm  cô  đến  ngạt thở làm  cho  cô  hốt  hoảng  kêu:  “Thôi,  thôi.  Đừng  đừng”.  Nhưng  cô  gái  25  tuổi  đã  từng  nếm trải  những  ngọt  bùi,  cay  đắng  của  những  mối  tình  không  dẫn  đến  kết  quả  và  hiện  đang là  người  cô  đơn  thì  sức  chống  đỡ  không  thể  nào  hung  hăng  quyết  liệt  như  lần  đầu  tiên gặp  gỡ  người  đàn  ông.  Vả  lại,  cái  tình  cảm  chú  cháu  thiêng  liêng  đã  trở  nên  nham  nhở, sàm  sỡ  ở  một  ông  chú  vừa  thèm  khát  tình  yêu,  vừa  nuôi  chí  căm  hờn  lớn,  với  tất  cả  mọi thủ  đoạn,  mẹo  mực, quyết  giành  lấy  thắng  lợi bất  cứ  một  giá  nào  thì việc  chống  đỡ  cũng là vô cùng khó khăn. Đã không kháng cự nổi cái sự “lấn chiếm” ban đầu thì không có sức nào  chống  đỡ  nổi  những  lần  sau.  Đã  không  kiên  quyết  tiêu  diệt  ý  định  mới  nhen  nhóm trong  người  đàn  ông  sẽ  không  thể  nào  yên  ổn.  Nếu  cứ  để  niềm  hy  vọng  của  họ  về  mình như những nọc độc của con rắn sau mùa đông thì nó sẽ cắn chết mình lúc nào không thể biết.  Tóm  lại,  một  cô  gái  từng  va  chạm,  lại  thừa  thãi  sức  lực  như  Linh  Chi  thì  việc  dẫn đến  cuộc  tình  như  một  người  vợ  thứ  ba  của  chú  “Hiếu”  là  hoàn  toàn  lô  gíc.  Từ  lúc  chiều chuộng  một  cái  hôn  cho  đến  cuộc  tình  chí  cốt  làm  nhục  mạ  bố  mình  vốn  là  kẻ  tình  địch của “chú Hiếu” hoàn toàn dễ hiểu.

Linh  Chi  về  nước  sau  “chú”  năm  tháng.  Cô  được  nhận  ngay  làm  phiên  dịch  cho  đoàn chuyên  gia  thủy  lợi  của  tỉnh,  mà  chú  là  phó  chủ  tịch  phụ  trách  công  trình  quai  đê.  Vì “công  việc”  quá  nhiều  cô  chia  tay  luôn  người  yêu  về  nước  trước cô  một  năm.  Đã  bán  hết nồi  hầm,  phích  đá,  mai  so,  bàn  là,  ca  cao,  sữa  hộp  mà  anh  ta  vẫn  chưa  có  việc  làm. Nhưng  đứng  trước  đám  đông,  bao  giờ  “chú”  Hiếu  cũng giới thiệu  “lai  lịch”  và  hết  lời khen ngợi  người  chồng  sắp  cưới  của  cháu.  Khi  vỡ  đê  do  làm  ẩu  và  tham  ô,  thiếu  trách  nhiệm làm  thiệt  hại  hàng  tỷ  đồng,  chú  về  Trung  ương  “xơi  nước”,  cháu  cũng  về  nghỉ  với  chị Huyền  ở  Hà  Nội.  Mấy  tháng  sau,  chú  được  làm  vụ  trưởng  vụ  đối  ngoại  của  một  bộ,“cháu”  về  làm  nhân  viên  của  “chú”.  Ngay  sau  khi  mới ổn  định  công  tác  chú  đã  bảo:  “thu xếp,  lúc  nào  chúng  mình  về  quê  thăm  bố”.  Linh  rất  thích  như  thế.  ấy  vậy,  phải  gần  một năm  sau  mới  “hở”  ra  được  một  ngày  để  về  quê  Linh.  Ô  tô  qua  ga  Đồng  Văn  thì  xuống. Mỗi  người  xách  một  quai  chiếc  túi  du  lịch  “dung  giăng”  theo  bờ  mương  ra  phía  đê  sông Hồng.  Mới  hơn  tám  giờ.  Nắng  óng  ánh  ở  những  vạt  lúa  dưới  chân  đê,  nơi  tận  cùng  của dòng  mương  sáng  như  mặt  gương,  cạnh  lối  đi  của  hai  người.  Một  già,  một  trẻ  nhưng  là

“cái  tuổi”  đang  yêu  nên  họ  cùng  nhỏng  nhảnh  như  nhau.  Chỉ  có  điều,  ở  cô  con  gái  cười nói  oặt  oẹo,  lả  lơi.  Còn  “ông”  con  giai  thì  nói  bằng  đôi  mắt  đĩ  ngầm.  Đứng  giữa  cánh đồng  vắng  vẻ  chỉ có  lúa  xanh  ngăn  ngắt,  “ông”  người yêu  hôn  đánh  chụt  vào  môi cô  gái, như thằng ăn cướp giật. Cô gái cười, nhìn người yêu đắm đuối.

- Về đến nhà phải “chú cháu” nghiêm chỉnh nghe chưa?

- Rồi. Nhưng tuyệt đối không được gọi tên thật của anh đấy.

- Cứ gọi. Không thì gọi bằng gì. Chả nhẽ gọi “anh dề” ơi à?

- Cứ thủ trưởng mà gọi. Lúc giới thiệu cũng chỉ cần nói: Đây là thủ trưởng của con.

- Nhỡ bảo thủ trưởng ở trên em thì sao?

- Thì phạt.

- Cho phạt đấy.

- Về nhà nhá.

- Có dám không?

- Sợ gì?

- Nhớ nhá. Một tuần nay chắc mụ ấy kèm chặt, “quên” chứ gì?

- Để dành đến hôm nay đấy.

- Chắc không?

- Rồi xem.

- Xong, nào ngoắc tay.

Ngôi  nhà  ba  gian  cao  ráo  rộng  thoáng,  gian  đầu  hồi  đổ  mái  bằng  và  “thò”  còn  hai  gian kia  lợp  ngói  “thụt”  để  một  cái  hè  rộng  trải  vừa  chiếc  chiếu  đôi.  Sân  gạch,  tường  hoa nhưng  bể  thì  không  “cạn”.  Một  vườn  cây  quang  mát,  xanh  xum  xuê  những  cam,  táo, hồng  xiêm,  na,  bưởi...  Ngăn  cách  giữa  vườn  và  lũy  tre  là  ao  để  thả  cá  và  đến  cuối  năm thì  lấy  đất  vượt  lên  vườn  cây.  Trông  cơ  ngơi  biết  ngay  một  gia  đình  nông  thôn  biết  làm ăn  và  có  “viện  trợ”  của  bên  ngoài,  nó  thật  sự  trở  thành  một  gia  đình  “VAC”  kiểu  mẫu hiện  nay  ở  nông  thôn.  Hai  người  đi  vào  cảnh  tĩnh  mịch  yên  ả,  gợi  cho  họ  cảm  giác  thư thái. Cô gái gọi: “Thầy ơi, u ơi”. Chưa dứt câu đã có tiếng đáp lại âu yếm:

- Linh Chi về hả con?

Từ  góc  vườn,  dưới  gốc  cây  cam  sành,  một  người  đàn  ông  gầy  đen,  trông  như  lùn  xuống, không  hề  ăn  nhập  gì  với khả  năng  tổ  chức và  thẩm  mỹ chứng  tỏ  ông  ta  là  người chủ  của ngôi  nhà  và  vườn  cây  này.  Nhưng  chính  là  ông  ta,  người  đã  “vẽ”  ra  một  “bức  tranh”  rất hài hòa  và  sinh  động,  khác  xa  cái thẩm  mỹ  lòe  loẹt rắc  rối một  cách  rẻ  tiền  ở  các  nhà  có của, học làm sang vẫn thường thấy ở thôn quê. Nghe con gái giới thiệu “thủ trưởng”, ông luống cuống đập hai bàn tay lấm đất vào nhau rồi đưa cánh tay cho “thủ trưởng” nắm và một bên mắt chột của ông nhướng lên cùng với tiếng xuýt xoa:

-  Quý  hóa  quá.  Xin  mời  thủ  trưởng.  Vâng.  Báo  cáo  thủ  trưởng.  Dạ  thưa.  Để  xin  mời  thủ trưởng  vào  nhà.  Nếu  không  có  cái  mắt  chột  và  tiếng  “bố”  thoát  ra  từ  Linh  Chi  thì  anh không  thể  nào  nhận  ra  con  người  oai  phong  lẫm  liệt  rất  tài  hoa  xưa  kia.  Nhìn  kỹ  mới nhận  ra  ông,  nhưng  một  con  người  hôm  nay  đã  tóp  lại  bé  bỏng,  chỉ  hơn  Hiếu  dăm  bảy tuổi  mà  trông  như  đã  gần  bảy  mươi.  Nhìn  dáng  người  và  phong  cách  ăn  nói  của  ông, Hiếu  thoáng  một  nỗi  buồn  về  kiếp  người  ngắn  ngủi.  Mới  thế  đã  tiều  tuỵ,  dụi  dọ,  dù  là người  có  của,  có  trình  độ  mà  “rúc”  mãi  ở  “một  xó”  cũng  thành  dị  mọ,  lúi  xùi  như  “người rừng”  trước  con  mắt  nhìn  “nhân  loại”  của  anh.  Cái  thoáng  chốc  ngậm  ngùi  chưa  đủ  làm dịu  đi  nỗi  nhục  của  một  con  chó  ra  khỏi  bờ  giậu  nhà  mình.  Đêm  đó  cái  kẻ  nhục  nhã  ấy chưa  thể  đâm  đầu  xuống  đầm  Cuội  chết  chỉ  vì...  “Nếu  không  giết  được  mày...”  Rồi  anh chưa giết hắn là chỉ vì ngày ấy những vinh quang đem đến dồn dập, những háo hức đang mở  ra  thênh  thang.  Từ  ngày  ấy  chưa  lần  nào  sa  xuống  vực  sâu,  chưa  có  con  đường  cụt trước  mắt,  nghĩa  là  từ  ngày  ấy  đời  anh  chưa  có  chỗ  tận  cùng,  nói  đúng  ra  Lăng  đã  “mở mắt” cho anh để tìm ra cái lối đi, không có chỗ tận cùng. Đã không là con đường cùng thì không  thể  đánh  đổi  bất  cứ  một  cái  gì  để  chỉ  lấy  sự  thỏa  mãn  là  trả  thù  một  kẻ  yếu  hơn mình.  Nhưng  kẻ  tiểu  nhân  bao  giờ  cũng  phải  nuôi  hận  lớn.  Chỉ  có  điều,  cái  hận  ấy  trả bằng  cách  nào,  vào  lúc  nào  thì  phải  tính  toán.  Mình  đang  có  rất  nhiều  cơ  hội  để  tính toán, việc gì phải vội vàng. ý thức về sức mạnh hoàn toàn thuộc về mình,  công việc “rửa hận”  của  Hiếu  như  một  trò  chơi,  anh  cứ  nhẩn  nha  cười  cợt  vui  vẻ  đút  tay  vào  túi  quần hút  thuốc  lá  trước  sự  cung  kính  của  người  cha  cô  “bồ  nhí”  rất  “cốm”  của  anh.  Chủ  nhà múc  nước  giếng  lên  rửa  mặt  và  chân  tay.  Dù  bể  nước  mưa  hàng  chục  khối  nước,  có  vòi như  máy  nước  ở  thành  phố  và  đang  mùa  mưa,  nước  trong  bể  có  cạn  đi  hàng  khối,  sau một trận mưa  lại đầy  giàn  giụa chảy ra  ngoài, ông vẫn múc nước giếng tắm giặt  rửa ráy. Để  nước  chảy  ra  ngoài  đỡ  tiếc  hơn  múc  nó  để  dùng,  giống  như  đun  lại  một  siêu  nước  sôi đã  nguội  lạnh  đỡ  tiếc  hơn  là  đổ  nó  đi  để  đun  siêu  nước  lã.  Ông  lên  nhà,  khom  người  thả hai ống quần  xuống rồi mở cửa, pha nước mời thủ  trưởng. uống  chưa cạn chén nước ông đã “báo cáo” “xin phép thủ trưởng” để chạy đi tìm bà cháu. Cô con gái gàn:

- Bố cứ ở nhà, con đi tìm mẹ rồi đi chợ luôn. Mẹ làm ở đồng nào?

Cô gái chưa nói hết câu đã nhìn thấy đôi mắt của “thủ trưởng” hướng cô vào gian đầu hồi có  giường  gối  và  chiếc  màn  tuyn  vẫn  mắc,  chỉ  vắt  ngược  các  cánh  màn  lên  đỉnh.  Cô  vừa nói vừa đỏ mặt mỉm cười và nói xong cô lại bảo bố:

-  Nhưng  làng  xóm  bây  giờ  thay  đổi  nhiều  quá.  Bố  có  nói  con  cũng  chả  biết  chỗ  nào  mà lần. à, mấy bức điện của Béc Lin ngày mai về dịch có được không thủ trưởng?

- Sợ muộn. Lẽ ra cháu phải làm xong trước khi đi.

- Báo cáo thủ trưởng, cháu có mang theo đây.

- Thôi để bố cháu đi cho nhanh. Con ở nhà làm việc với thủ trưởng khỏi lỡ việc.

Cô đưa tiền và dặn bố mua thức ăn luôn. Bố bảo “nhà vẫn còn tiền” nhưng lại cầm tất cả mấy chục tờ năm ngàn con đưa.

Dù  cánh  đồng  gần  hay  cánh  đồng  xa?  Dù  ông  đi  thủng  thẳng  hay  chạy  hối  hả  thì  Hiếu vẫn “chờ” để khi ông trở về nhất định sẽ nghe thấy tiếng rên hối

hả  của  con  gái  ông.  Qua  chấn  song  cửa  sổ  không  kéo  ri  đô,  nhất  định  ông  sẽ  nhìn  thấy hai  thân  thể  trần  như  nhộng  đang  dồn  dập  đưa  nhau  đến  tận  cùng  chỗ...  “mả  mẹ  nhà nó”  khiến  ông  không  thể  nào  kìm  giữ  nổi  sự  lịch  thiệp,  sự  vị  nể  cấp  trên  của  con  mình. Ông quát gọi tên con như một tiếng sét:

- Chi!

Cô gái vội vàng ẩy người phía trên chồm dậy vơ lấy quần áo chạy vào xó. Thằng đàn ông thì  thản  nhiên  trơ  tráo  làm  mọi việc  một  cách  công khai,  từ  tốn  như  không  hề  có  chuyện gì xảy ra. Tiếng chạy uỳnh uỵch, tiếng gậy tre va chan chát vào cửa.

-  Tiên  sư  nhà  mày.  Thì  ra  mày  rước  giai  về  làm  nhục  ông.  Chi!  Ra  ngay!  Mày  có  ra không?

Cô  gái  đi  ra  cửa.  Ông  bố  vác  cái  gậy  vừa  giật  ở  giàn  mướp  xuống,  xô  lại  phang  con  gái. Hiếu nắm lấy tay ông khi chiếc gậy chưa chạm đến người yêu.

-  Tôi  không  ngờ  anh  là  thằng  khốn  nạn.  Thủ  thỉ  gì  nhà  mày.  Chi.  Mày  muốn  yên  muốn lành bước ngay ra khỏi nhà tao.

- Bố đuổi con hả?

- Đuổi. Mày bước đi cho khuất mắt tao.

- Nhà này của bố hả? Bố lấy tiền đâu mà làm đấy?

-  à  mày  kể  công  kể  nợ  hả?  Mày  gửi  cho  ông  được  thùng  hàng  thì  ông  chạy  vạy,  nợ  nần bao  nhiêu  để  sắm  sửa  cho  mày  đi,  mày  có  biết  không?  Tiên  sư  đồ  con  đĩ  ra  khỏi  đây ngay.

- Con không đi đã sao?

- Mày không đi ông chém.

Ông  bỏ  gậy  đi  tìm  dao.  Hiếu  đưa  mắt  cho  người  yêu  tránh  đi  và  túm  lấy  tay  lão  khi  lão vừa cầm dao ra khỏi cửa bếp. Lão văng tục ra chửi Hiếu bằng lời lẽ bẩn thỉu.

Hiếu:

- Em xách túi ra cổng chờ anh để anh nói chuyện với bố. Anh nắm tay lão ghìm con dao xuống:

-  Có  một  chuyện  này  tôi  sẽ  nói  với  bác,  hệ  trọng  hơn  nhiều.  Xin  bác  đợi  cho  cô  ấy  đi  ra ngõ là tôi nói ngay và tôi tin bác sẽ hiểu ra tất cả mọi điều.

Lão định kêu nhưng nghe lời nói của Hiếu, lão ghìm lại để cho con gái xách túi đi ra. Đợi cô bé đi khuất, Hiếu nói: - Ông có biết tôi là ai không?

- Tao biết mày là thằng lưu manh đểu cáng.

- Nhìn kỹ đi.

Cách  nói lành  lạnh,  nghiêm  trang  của  Hiếu  làm  cho  lão  rờn  rợn. Hiếu  kéo  lão  lên  nhà,  rồi ngồi vào ghế xa lông đối mặt, Hiếu bảo:

- Đã nhận ra ai chưa? Khó hả? Một mắt chắc khó nhìn ra hả?

-  Mày  đừng  thối mồm  rủa  ông.  Có  chết  ngay  ông  cũng không  thể  tha  tội  mày  đã  làm  hại con gái ông. Ông sẽ kêu làng nước để người ta đến gô cổ mày lại.

-  Mày  muốn  thế  cũng  được.  Nhưng  trước  khi  kêu  la  phải  ngồi  im  để  tao  nói  cho  mày  mở mắt  ra  đã.  Tao  biết  mày  không  thể  nhận  ra  tao  nên  tao  đành  phải  nói  cho  nhanh  để  con gái  mày  khỏi  chờ  lâu.  Tao  là  Hiếu  đây,  Lưu  Minh  Hiếu  làng  Cuội,  chồng  của  con  Xuyến đây.

Lão Lăng há mồm kinh ngạc. Lão bắp bắp:

- Cô ấy... chết rồi... ồi...

- Chính mày là thủ phạm đấy.

- Tôi?

-  Mày  còn  nhớ  trước  ngày  bắn  ông  Kiêm  không?  Còn  nhớ  trước  khi  ra  miếu  Cuội  bồi dưỡng  khổ  chủ,  mày  và  cô  ấy  làm  gì ở  cái  lều  của  tao  để  cô  ấy  kêu:  “Đội ơi cho  em  chết nữa đi”. Còn nhớ không?

Mặt  lão  Lăng  dại  đi,  cắt  không  ra  hạt  máu.  Hai  tay  lão  bấu  vào  thành  ghế  như  để  khỏi giật bắn người lên.

-  Mấy  chục  năm  nay  tao  vẫn  nhớ  và  tâm  niệm  thế  nào  cũng  có  dịp  gặp  lại  “nói  chuyện” với  mày.  Lẽ  ra  mày  phải  cám  ơn  con  gái  của  mày.  Từ  khi  gặp  nó,  tao  mới  tha  tội  chết cho  mày.  Công  bằng  mà  nói,  mày  cũng  có  công  dậy  tao  làm  người,  nói  chính  xác  là  mày đã  dậy  tao  cái  ý  thức  ăn  thịt  người  có  bài  bản  chứ  không  thể  bột  phát,  manh  động.  Tao đã  không  thể  chết  trong  cái  đêm  ấy,  tức  là  tao  đã  phải  tìm  được  cách  sống  của  một  “cốt cán”  như  mày  đã  bồi  dưỡng  cho  tao.  Nhờ  những  cái  đó  mày  vừa  được  nhẹ  tội,  vừa  là  bố của  một  cô  cán  bộ  quan  hệ  quốc  tế  của  một  bộ.  Mày  còn  muốn  gì?  Hôm  nay  “xong  việc” với  con  gái  mày,  đáng  lẽ  tao  dùng  vợ  mày  luôn.  Nhưng  trông  mày  còn  nhem  nhếch  thế này,  vợ  mày  còn  cóc  cáy  hơn  cả  mày,  tao  rây  vào  bẩn  người  tao  ra.  Đấy  là  phần  cao thượng, phần nhân đạo của tao đối với mày, hiểu chưa? Tao cũng không thèm nói ra  mọi điều với vợ con mày để phá tan tành gia đình của mày. Tao làm như thế, con gái mày nó kinh tởm mày. Nó cũng sợ cả tao. Mà tao thì còn muốn sống lâu dài không chính thức với con  gái  mày.  Đấy  là  điều  tao  muốn  nói  để  mày  liệu  cư  xử  như  thế  nào  khỏi  lộ  cái  mặt nhơ bẩn của mày mà cũng không hỏng việc của tao, hiểu chưa? Đồ ngu. Cứ  mỗi lần hình dung  đến  cái  mắt  chột  của  mày  máu  trong  người  tao  lại  sôi  lên.  Tao  chỉ  muốn  băm  vằm mày ra. Tao ngủ với con gái mày thì mày  lồng lộn lên. Còn mày  ngủ với vợ tao thì tao lại phải bò như chó chạy đi xa kẻo mày biết. Chà! Ngày ấy! Lăng! Ngửa mặt lên nhìn tao đi. Hiếu đứng dậy, Lăng phải ngửa mặt nhìn hắn, run rẩy chờ đợi. Hiếu nói thanh thản:

- Bây giờ tao chỉ nhổ vào cái mặt chột của mày. Chứ không thèm đánh mày. Hiếu nhổ toẹt một bãi nước bọt vào cái mặt chột của lão Lăng rồi quay ra.

- Thôi tao đi. Hãy nhớ lấy lời tao dạy dỗ.

Linh  Chi  đã  ra  đến  đường  nhựa.  Trên  đường  ra  bến  ô  tô  Hiếu  bảo  mọi  việc  “bố”  đều thông  cảm  cả.  Bố  thấy  ân  hận,  rất  muốn  chúng  mình  ở  lại  ăn  cơm  khỏi  mẹ  về  lại  thắc mắc.

Linh Chi đã khóc. Đã lặng thinh, dỗi.

- Tất cả tại anh đấy. Lúc nào cũng “tranh thủ” vội vội vàng vàng.

Hiếu  cười  hiền  lành  thú  nhận.  Cũng  cái  thời  điểm  này  lão  Lăng  vẫn  ngồi  như  trời  trồng  ở ghế  xa  lông.  Một  bên  nước  bọt  của  Hiếu  và  một  bên  nước  mắt  của  lão  cùng  chảy  xuống hai bên má. Không hiểu vì uất giận quá hay vì không thể ngờ cuộc đời này lại có ngay cái luật “bù trừ” trừng phạt lão, khiến lão không thể nhúc nhích. Đến khi vợ lão tất tưởi xách gà,  đậu,  thịt  và  các  thứ  về,  không  thấy  con  và  thủ  trưởng  của  nó,  mụ  dồn  hỏi  “tại  sao”, lão  mới quát  lên:  “Đẻ  ra  nó  mà  không  giữ  được  nó,  để  nó  bỏ  đi với thằng  thủ  trưởng  của nó thì tôi khổ sở chứ tại, tại cái gì”.

-  Chắc  là  công  việc  cấp  kíp  nó  mới  phải  đi.  Nhất  là  mình  đi  theo  phục  vụ  cho  thủ  trưởng là quan trọng chứ ăn uống là cái gì. Thôi để đến dịp khác bảo con nó mời thủ trưởng.

Đột nhiên ông quát:

- Câm mồm đi.

Rồi  ông  bỏ  vào  giường  nằm.  Cái  giường  lúc  nãy  ông  nhìn  vào  qua  chấn  song  cửa,  không kéo ri đô.

Linh  Chi  trở  lại  làng  Cuội  ngay  đêm  đó.  Những  công  việc  Hiếu  giao,  cô  chỉ  cần  phôn  đi các  nơi  và  giao  cho  chú  “em”  của  anh  Hiếu,  một  nhân  viên  của  Vụ  có  trách  nhiệm  thúc đẩy  mọi  việc  đúng  theo  dự  kiến.  Hầu  như  không  có  gì  trục  trặc,  cô  trở  về  ngay  để  anh yên tâm và cũng phải chăm lo cho anh trong lúc căng thẳng.

Hơn  một  năm  nay,  không  biết  bằng  cách  nào  anh  đã  làm  cho  bố  cô  tuy  buồn  nhưng không bao giờ nhắc đến chuyện của cô. Còn mẹ thì vẫn chưa biết gì, bà đặc biệt kính nể, quý  trọng  thủ  trưởng.  Vì  thế  cô  càng  thấy  yêu  anh  nhiều  hơn.  Dù  ngày  nào  cũng  ở  cạnh nhau  trong  buồng  làm  việc,  đi  sân  bay,  ăn  tiệc,  tiếp  khách,  thỉnh  thoảng  lại  đưa  nhau  đi “công  tác”  dăm  bữa  nửa  tháng  mà  lúc  nào  cô  cũng  thấy  chưa  đủ.  Chỉ  có  những  chuyến công  tác  nước  ngoài,  chỉ  có  thủ  trưởng  và  phiên  dịch  mới  thực  sự  “hết  mình”  với  anh trong  một  khung  cảnh  hoàn  toàn  tự  do.  Đã  quá.  Phải nói  tài  tổ  chức  và  sự  bao  dung  của anh  ấy  là  tuyệt  vời.  Các  nhân  viên  của  Vụ,  bao  giờ  cũng  được  ban  phát  ân  huệ  bằng những  chuyến  đi  nước  ngoài.  Dù  không  vào  tiêu  chuẩn  nào  cũng  được  anh  tìm  cho  một cái “cớ”  để  đi.  Nhưng  phải  tuyệt  đối  bí mật.  Không thể  để  cho  người ngoài,  kể  cả  bố  mẹ, vợ  con  biết  ai  đi  đâu,  làm  gì,  với  ai.  Họ  sẽ  so  đọ  thiệt  hơn,  ghen  tị,  bình  phẩm  làm  mất cái không khí gia đình đầm ấm thương yêu nhau của nội bộ cơ quan. Chẳng hạn, một lần thủ trưởng đi công tác với cháu phiên dịch đều có ba bốn nhân viên mặc com lê xách cặp đến  nhà  đón  thủ  trưởng,  chào  hỏi,  chia  tay  với  chị  và  các  cháu  rồi  mới  đến  đón  cháu phiên dịch. Sau đó những người ăn mặc bảnh chọe ấy xách cặp túi ra khỏi xe để đi bộ về cơ  quan.  Linh  Chi  cũng  “chú  cháu,  con  con”  với  Vụ  trưởng  và  “cô  cô  cháu  cháu”  với  vợ thủ  trưởng  rất  thành  thục,  tuyệt  vời,  không  mảy  may  một  kẽ  hở  nào  để  cho  kẻ  khác,  kể cả  vợ  anh  nghi  ngờ  gì  mối  quan  hệ  hết  sức  trong  sạch  đàng  hoàng  của  anh  với  cô  cháu phiên dịch.

Đêm  nay  cô  đi  cùng  xe  làm  lạnh  chở  hàng  mấy  khối  đá  trở  về  lúc  nửa  đêm  làm  cho  vợ Hiếu cũng phải cảm động kêu:

- Cháu vất vả quá.

-  Việc  của  gia  đình  cô  chú  cũng  như  việc  của  bố  mẹ  cháu.  Các  anh  ở  cơ  quan  khác  người ta  còn  nhiệt  tình  với  cô  chú.  Cô  chỉ  anh  lái  xe  và  kỹ  thuật  lạnh  -  huống  hồ  cháu  là  con cháu trong nhà.

Cái  xe  lạnh  chở  đá  mà  dân  chúng  đồn  nhau  là  máy  ướp  xác  đã  về.  Hàng  mấy  chục  xe con  của  huyện,  tỉnh,  trung  ương  chạy  đi  chạy  lại  rầm  rầm.  Cơ  man  là  vòng  hoa,  vàng hương  đến  viếng.  Tất  cả  tạo  ra  cảm  giác  cái  chết  của  bà  lão  80  lại  có  thể  làm  cho  làng Cuội đang mệt lử, thiếp đi, bỗng chốc chồm dậy chạy lăng xăng, tất tưởi niềm hãnh diện.

- Giời ơi, không ngờ cuộc đời bà cụ Đất lại hóa sướng.

- Có con cái làm to vẫn cứ  hơn. Cả tổng, cả huyện phải hỏi thăm phúng viếng. Người các nơi đổ về cứ là đông như kiến cỏ.

- Nghe đâu cả Tây, Tàu cũng về làng Cuội đưa ma bà cụ Đất nhá.

-  Lúc  10  giờ  đêm  nay  làng  này  đã  ai  nghe  thấy  gì  chưa?  Trên  đài  người  ta  nói  tin  bà  cụ

Đất chết cho cả nước biết rồi đấy, lâu lắm làng Cuội mới được lên đài. Cũng sướng.

Hiếu  không  những  cảm  được  những  lời  thì  thào  trong  dân  chúng,  anh  còn  được  các  ông già bà cả nắm lấy tay thầm thì:

-  Thôi  thì  ai  tránh  nổi  cái  chết.  Ông  hết  lòng  hiếu  thảo  với  bà  cụ  thế  này  là  để  cái  phúc lớn về sau đấy.

- Ông ở xa không biết. ở nhà chúng tôi vẫn phải dậy dỗ các cháu rằng là phải ngẩng  mặt lên  mà  trông  ông  Hiếu  đấy.  Người  ta  làm  lên  đến  tận  “trung  ương”  vẫn  hết  lòng  phụng dưỡng mẹ già.

Gặp  ai,  ở  chỗ  nào,  nói  gì  anh  cũng  ngượng  ngùng,  chắp  hai  tay  như  vái  người  nói  làm cho  các  ông  già,  bà  cả  trong  làng  lại  càng  thán  phục  cái  đức  khiêm  nhường  của  anh.  Vì sự  ngưỡng  mộ  quá  lớn  đối  với  anh,  người  ta  kéo  đến  đám  ma  nghìn  nghịt.  Suốt  mấy ngày này  lúc nào cũng chật ních nhà, ngoài sân vườn ra đến tận ngõ, kéo đến tận đường cái. Lúc 10 giờ đêm bác Văn Yến về nhắc Hiếu làm sao đừng để ảnh hưởng đến lao động,công  tác  và  học  tập  của  bà  con.  Hiếu  vội  vàng  đứng  lên  nói  vào  chiếc  mi  cờ  rô  không  có dây  rằng  hết  sức  đa  tạ  tấm  lòng  của  các  cụ,  các  ông  các  bà  xa  gần  đã  đến  chia  sẻ  nỗi đau đớn không gì bù đắp nổi của gia đình chúng tôi. Bây giờ đã khuya...

Đấy  là  cách  nhắc  nhở  khéo  để  mọi  người  ra  về.  Nhưng  ngủ  cả  năm  cả  đời,  lo  gì.  Có  bao giờ  làng  Cuội  được  xem  đám  ma  to.  Lại  nghe  có  máy  ướp  xác  sắp  về,  phải  xem  nó  đầu đuôi ra sao. Hàng trăm, hàng nghìn con người ra khỏi nhà đám, “tụm năm túm ba” ở các đường  ngang  ngõ  dọc  ở  gốc  tre  hoặc  vào  uống  nước  hút  thuốc  ở  nhà  ai  đó.  Người  háo hức chờ đợi xem một việc gì đó, người chả chờ, chả thích xem gì nhưng cũng vẫn thấy cả đêm  thổn  thức  không  ngủ  được.  Khoảng  11  giờ  đêm  tiếng  xe  nặng  ì  ì  và  đèn  pha  quét loang  loáng  làm  cho  cả  người  lớn  trẻ  con  reo  lên  như  ong  vỡ  tổ:  “Xe  ướp  xác”.  “Xe  ướp xác  về  rồi”.  Cả  làng,  cả  xã  vùng  dậy  xô  đẩy,  chen  chúc  nhau  chạy  theo  cái  xe  ướp  xác. Nhưng  oái  oăm  thay,  xe  to  quá  không  vào  được  trong sân,  mà  mang  quan  tài  ra  để  trên xe  đá  đêm  nay,  lại  là  điềm  gở.  Ông  Thống Bứt  được sự  khích  lệ  của  ông Từ, ông Mỡ đem luật  nhà  trời  ra.  Xem  xét  thì  làm  như  thế  độc  lắm  không  ai  mang  thi  hài  đi  rồi  lại  mang về  nhà.  Chả  hóa  ra  nhà  có  hai  người  “đi”  hay  bà  lão  ấy  phải  chết  hai  lần?  Lẽ  thứ  hai  là: đêm  nay  phải  thổi  kèn  thờ,  tế  vong,  và  con  cháu  quây  quần  quanh  bà.  Mang  bà  lão  ra đút  vào  cái  xe  để  con  cháu  ngồi  “suông”  phường  kèn,  phường  trống  đi  ngủ  hay  chõ  ra ngõ  mà  thổi.  “Sống  dầu  đèn,  chết  kèn  trống”,  thử  hỏi  đêm  nay  không  có  tiếng  kèn  tiếng trống nó sẽ lạnh  lẽo thế nào! ấy là chưa kể để bà lão vào cái xe đá thì bằng đưa đi đầy ở nơi sương  rơi,  tuyết  phủ  chứ  còn  gì.  Tội tình  gì phải  đầy  đọa  bà  lão  như  thế.  Cho  nên  cái xe  “ướp  xác”  thì  hiện  đại  thật,  uy  tín  của  Hiếu  lớn  thật,  lại  có  cả  bác  Văn  Yến  nguyên  là bí  thư  tỉnh  ủy  ở  cạnh  mà  chịu  không  sao  thuyết  phục  nổi  lý  luận  đơn  giản  của  ba  con nông  dân  làng  Cuội.  “Từ  xưa  đến  nay  không  ai đưa  người chết  vào  chỗ  băng  giá  lạnh  lẽo như  thế!  Bây  giờ  cũng  không  được  làm  như  thế.  Thế  thôi”.  Gần  nửa  đời  người  vật  lộn, giành giật với cuộc sống ở làng này, từ  làng này ra đi, đến  lúc này Hiếu mới hiểu thế nào là  sức  mạnh  của  quần  chúng.  Rất  ngang  ngạnh,  khó  chịu  nhưng  không  bằng  cách  nào lay  chuyển  nổi.  Dưới  ánh  điện,  những  cây  đá  vô  dụng  bốc  hơi  nghi  ngút  trong  xe.  Hiếu uất  giận  vì  bao  nhiêu  công  lao  và  những  dự  tính  bị  phá  vỡ.  Anh  quyết  định  cho  đem  tất cả  ra  khỏi  xe,  đập  nhỏ,  pha  nước  chanh,  cho  vào  các  ấm  nước  trà,  những  nồi  chè  đậu đen  và  bà  con  ai  thích  cứ  lấy  thả  cửa.  Không  ngờ,  khi  những  miếng  đá  đầu  tiên  bắn  tóe ra  bọn  trẻ  đã  lao  vào  cướp  nhau  rau  ráu  và  lật  vạt  áo  lên  đựng  những  miếng  khác.  Rồi chúng  lấy  gạch  đập,  chân  đạp.  Chen  lấn,  đè  ép  xô  đẩy  giành  giật  tranh  cướp  vừa  quyết liệt  vừa  hào  hứng.  Tiếng  cười  ré  lên  cùng  với  tiếng  kêu  tục  tĩu  khoái  chí.  Những  anh  chủ xe  phải  vội  vã  vần  hết  hàng  chục  cây  đá  lăn  xuống  đất  rồi  “đánh  xe  chạy”  ra  khỏi  vùng

“chiến sự”. Sự om sòm ồn ã của đám trẻ con lan tới cả người lớn. Cả làng, cả xã mang rổ rá  nồi  niêu,  xoong  chậu  chạy  ào  ào  đi  “hôi  đá”  rậm  rịch  tưng  bừng  cả  đêm.  Mỗi  cây  đá được đập vỡ, hàng trăm người tranh cướp xong để vào rổ và rá, nước chảy tong tong vẫn đứng  đợi  đập  cây  khác,  lại  xô  vào.  Đợi  cho  đến  khi  cướp  được  miếng  đá  ở  cây  cuối  cùng thì miếng đá cướp đầu tiên đã thành nước chảy đi, ướt hết quần áo và đám đất dưới chân đã  nhão  thành  bùn  nhưng  không  ai  chịu  về,  ai  cũng  tiếc  của  giời,  thấy  thua  thiệt  nếu không  chờ  đợi  cướp  cho  đến  tận  phút  chót.  Cướp  xong  người  nào  người  ấy  reo  hò,  chạy như  ma  đuổi  về  nhà  kẻo  chảy  ra  nước  hết.  Cướp  được  đá  về  đánh  thức  nhau  dậy.  Nhà nào  cũng  đầy  đủ  lớn  bé  già  trẻ  nhai,  mút  xuýt  xoa  thưởng  thức  của  lạ.  Tưởng  là  béo  bở gì.  Thì  ra  đá  làm  bằng  máy  cũng  chỉ  như  những  cục  đá  rơi  xuống  trong  trận  mưa  đá tháng  ba  vừa  rồi.  Ngày  ấy  chả  ai  thèm  nhặt  lấy  một  viên,  bây  giờ  lại  đi  chầu  chực  tranh cướp nhau mang đá về giấu vào đống quần áo, vào vại ngô giống, đỗ giống để giành. Khi ăn  hết  phần  chung,  những  đứa  trẻ  đi  tìm  của  riêng  thì  không  còn.  Chúng  ngờ  vực  cãi  cọ nhau,  bố  mẹ  mới  biết  nó  đã  làm  hỏng  hết  ngô  đỗ  giống  mùa  sau.  “Nó  hại  mình  rồi.  Đ. mẹ nó, thằng con nào sinh ra cái trò này để nó làm hại ông. Khốn nạn cái thân ông rồi”. Cái  chuyện  “hôi  đá”  còn  đang  rộn  ràng  thì  ở  nhà  đám  lại  xô  xát  quyết  liệt  khiến  cả  xóm cả làng lại ào ạt chạy đi trong những cái tin đồn thổi không biết thực hư.

- Chị Huyền chết rồi.

- Chị Huyền hóa điên rồi.

- Ông Hiếu đánh con tóe máu ra nhá.

- Con bà vợ cả của ông Hiếu bị ngất phải đem đi cấp cứu rồi và.v.v...

Người  ta  xúm  đen,  xúm  đỏ  ngoài  đường  còn  đông  hơn  cả  lúc  xe  ướp  xác  về.  Lại  thì  thào đơm  đặt  một  thành  năm,  năm  thành  mười,  mù  mịt,  rối  rít.  Trong  khi  ấy  Huyền  được  lôi sang  nhà  ông  cụ  Từ.  ở  đây  vừa  không  có  trẻ  con,  vừa  là  chỗ  ông  Văn  Yến  nghỉ  và  ông yêu  cầu  đem  nó  đến  để  còn  nghe  xem  chuyện  gì  dẫn  đến  sự  liều  lĩnh  của  nó.  Phải  đến một  tiểu  đội  dân  quân  tin  cẩn  do  Nạc  trực  tiếp  lựa  chọn  canh  gác  thật  nghiêm  chỉnh quanh  nhà  ông  Từ.  Người  ta  cũng  theo  lệnh  của  cụ  Văn  Yến,  kéo  Hiếu  sang  nhà  ông  Mỡ để anh trấn tĩnh lại.

ở nhà đám, Nạc ra lệnh cho trống cái, thanh la, não bạt, chũm chọe, nổi lên át tiếng ồn ã và  nơi  đặt  thi  hài  người  cô  ruột  của  anh  đỡ  bị  trống  trải,  gượng  gạo.  Sau  trống  tế  là  kèn thờ.  Sau  kèn  thờ  là  kèn  tây  của  xóm  đạo  bên  Ngoại Trung.  Tất  cả  đều  cho  bắt  vào  mi  cờ rô,  phát  ra  chiếc  loa  thùng  năm  mươi  oắt  đã  được  đem  ra  đặt  trên  bàn  ở  đầu  ngõ,  quay ra  đường  cái.  Hai  tốp  phường  kèn,  phường  trống  ở  hai  thôn  nguyên  là  đội  hiếu  được

“quân  sự  hóa”  trước  kia  do  Nạc  xã  đội  trưởng  chỉ  huy  nay  đi  làm  “kế  hoạch  ba”.  Họ  rất chểnh  mảng  trong  nhiệm  vụ,  nói  đúng  ra,  “đội  hiếu”  chỉ  còn  cái  tên,  sự  hò  hét  của  Nạc hoàn toàn vô giá trị nếu không có nhiều tiền. Người chỉ huy còn chút uy tín khiến họ phải vị  nể  hiện  nay  là  thống  Bứt.  Riêng  hôm  nay,  trước  đám  tang  lớn  của  mẹ  ông  Hiếu,  họ  tự nguyện  theo  thống  Bứt  đến  “phục  vụ”.  Cả  các  đội  bát  âm  và  đội  kèn  đồng  xóm  đạo  của Ngoại Trung cũng xin đến “giúp vui”. Tất cả đều thống nhất một đầu mối do anh Nạc “chỉ huy”.  Đến  ba  giờ  sáng  mới  có  “sự  cố”.  Khoảng  thời  gian  trước  đó  Nạc  đã  “chỉ  huy”  được tiếng  “ò  í e”  tấu  lên  nỗi đau  đớn  chia  lìa  rước  cho  tiếng  khóc  của  họ  hàng  con  cháu  thêm thảm thiết bi ai. Nhưng ngồi bên đám phường kèn gục đầu xuống, nhắm mắt lại, nghiêng tai  ra  phía  quan  tài.  Nạc  nghe  dến  dăm  sáu  loại  khóc.  Có  loại  khóc  như  là  khóc  “ngoại giao” thì lên bổng xuống trầm chỉ thấy “ới... hờ... hợ” nghe nhạt hoét. Loại khóc vì không thể  không  khóc  nghe  đều  đều  khô  khốc.  Khóc  cốt  cho  phải  đạo.  Còn  loại  khóc  “cạnh khóe” cốt rỉa  rói người sống. Nhưng sợ nhất  loại khóc giả. Anh còn lạ  quái gì con Hiền  vợ thằng Hiếu. Nó khóc:

-  ới  mẹ  ơi,  mẹ  chết  đi  con  biết  lấy  ai  mà  dậy  bảo  cho  con  biết  làm  người  mẹ  ơi...  hơ  hơ hợ hợ.

Nghe  nó  khóc  cứ  thấy  sường  sượng  ở  mặt  mình.  Còn  loại  khóc  như  vợ  anh  thì  kể  lể  con cà con kê, kiểu khóc như trình bày với ủy ban:

-  ới  cô  ơi,  vừa  mới  tháng  trước  đây  thôi,  cháu  lên  Hà  Nội  cháu  gặp  được  cô,  cháu  có  bảo cô  rằng  khi  nào  cô  về  nhà  dăm  bữa  nửa  tháng  để  bà  con  làng  xóm  cùng  anh  em  con cháu  đỡ  nhớ  cô  ngày  nào  đi  làm  hợp  tác  ai  cũng  bảo  rằng,  dạo  này  bà  lão  ở  đâu  không thấy  về  chơi  với  bà  con  thì  cô  bảo  rằng  là  cháu  ơi,  cô  còn  phải  trông  nom  cơm  nước  giặt giũ  cho  các  cháu  nó  học  đến  khi  nào  cháu  nó  nghỉ  hè  rồi  bà  cháu  mang  nhau  về  chơi thăm  hỏi  bà  con,  thế  mà  các  cháu  cô  về  đây  rồi  cô  lại  nỡ  bỏ  con  bỏ  cháu  cô  đi  đâu  cô  ơi là cô ơi!

Rồi  đến  bà  hàng  xóm,  con  đi  tây  về  chưa  có  việc  làm  thì  khóc:  ới  chị  Đất  ơi!  Từ  thuở  chị còn  mẹ  góa  con  côi  nơi  đất  khách  quê  người,  mới  trở  về  chị  em  mình  đã  đùm  bọc  cho nhau  khi  tối  lửa  tắt  đèn,  lúc  mưa  to  gió  lớn  chị  vẫn  bảo  em  rằng  không  bao  giờ  tôi  quên ơn  cô,  chuyện  công  tác  của  các  cháu  chị  sẽ  nhờ  người  lo  cho,  thế  mà  bây  giờ  chị  đã  bỏ em chị đi. Chị bỏ các cháu bơ vơ chị ơi...ờ... ờ...

Lại  có  loại  khóc  như  bị  “lây”  người  khác,  nước  mắt  tự  nhiên  cứ  ứa  ra  như  bà  cụ  bên  kia sông,  ông  Thống  Bứt  và  bác  Văn  Yến...  Không  nghe  thấy  tiếng  khóc  bao  giờ  mà  chốc chốc Nạc lại thấy những người ấy quay đi lau nước mắt.

Riêng con Huyền thì từ lúc về đến giờ chỉ kêu gióng một: “ới bà ơi. Bà ơi” “ới bà ơi, bà ơi” Cho đến tối nay thì người nó lả đi, giọng khàn lại. Nó ngả đầu vào lòng vợ anh giáo Bình, thầy dạy cũ của nó. Tiếng nó thở dốc nghe cứ “hờ... hờ... hợ”. Nạc và cả họ không ai biết họ quen với gia đình  này từ bao giờ, chỉ thấy cả hai vợ chồng và hai đứa con mang vàng, hoa  và  bức  trướng  về  viếng  rồi  xin  phép  được  chịu  tang  cụ.  Từ  khi  về,  không  lúc  nào  vợ anh giáo rời khỏi con Huyền. Cứ  mỗi  lần con Huyền gào bà,  nước mắt cô ta  lại rào ra,  cứ như  là tiếng kêu quằn  quại là của con Huyền, còn nước mắt là cô ta, để rồi hai chị em  lại lả đi, phải tựa vào nhau. Những lần anh chồng pha nước cam cho cả hai người, cô đều dỗ cho Huyền uống, còn phần mình, cô đưa cho thằng con nhỏ. Cô bảo:

-  Phải  cố  nén  lại  Huyền  ơi.  Em  yếu  lắm  rồi.  Tựa  vào  chị,  em  chợp  mắt  đi.  Còn  ngày  mai, ngày kia...

Không  hiểu  nghe  lời  chị  hay  mệt  quá  con  Huyền  nằm  thiếp  từ  lúc  quá  nửa  đêm.  Chừng mười lăm phút sau,  lúc chỉ còn vài tiếng khóc “xã giao”, tiếng khóc giả vờ nghe bơ vơ lạc giữa khuya khoắt bỗng con Huyền nhoài người lên ôm lấy quan tài như ôm lấy bà, không cho bà đi.

- ới bà ơi, bà ơi. Ai gian dối, lừa lọc bà? Ai giết bà, bà ơi!

-  ới bố  ơi,  bố  ơi.  Sao  bố  lại  độc  ác  thế  này  bố  ơi. Giá  bố  cầm  dao  giết  bà  còn  hơn  bố  làm cho bà chết khổ, chết sở thế này bố ơi.

- ới ông giời ơi... Bố độc ác quá bố ơi...

Mọi người còn ngơ ngác không ai biết chuyện gì, Hiếu đã chạy xô lại quát:

- Câm mồm con ranh.

- Con không câm.

“Bốp”

Một cái tát làm nảy đom đóm mắt. Con bé ôm lấy mặt kêu:

-  ớ i  b à  ơ i .  B ố  c o n  g iế t  b à  r ồ i .  B â y  g iờ  l ạ i  đ ịn h  g iế t  c o n .

Hiếu  xông  vào  túm  tóc,  lật  mặt  con  gái  lên  tát.  Nhưng  tiếng  kêu  càng  to  hơn,  càng  làm cho  mọi  người  hoảng  sợ  vì  “bố  giết  bà”.  Nạc  hò  hét  mọi  người  cùng  anh  xô  lại  lôi  mỗi  bố con đi một nơi rồi ra hiệu cho phường kèn, phường bát âm, đội kèn đồng, trống, thanh la nổi  lên  truyền  qua  loa  làm  cho  cả  làng,  cả  xã  sửng  sốt  không  hiểu  vì  sao  kèn  trống  đám mẹ ông Hiếu lại bát nháo không ra thể thống gì, làm náo loạn lúc giữa đêm như thế này. Ông  Văn  Yến  ngồi  dậy  ngay  từ  khi  tiếng  kêu  “Bố  giết  bà,  Giết  con”  và  mọi  người  chạy rầm  rập  về  chỗ  ấy.  Ông  rất  muốn  biết  việc  gì  đã  xảy ra,  nhưng  thói quen  của  ông  không bao  giờ  xuất  hiện  chỗ  đám  đông  xa  lạ  nhốn  nháo.  Cần dẹp,  cần giải tán  và  xử  lý  họ,  ông ra  lệnh  cho  người  khác.  Còn  ông,  nếu  trong  số  họ  có  ai  giáp  mặt  thì  chỉ  thấy  ông  tươi cười, dịu dàng như không hề biết chuyện gì. Ông là con người đức độ, nhân từ không bao giờ  muốn  làm  việc  gì  trái  với  nhân  tâm.  Nhưng  vì  ông  phải  làm  việc.  Cái  công  việc  buộc ông  phải  “lạnh”  đi,  phải  đối  phó  với  mọi  tình  huống  phức  tạp  nên  nhiều  khi  phải  có  bộ mặt  “giả  vờ”  không  đúng  với  tình  cảm  và  ý  nghĩ  của  mình.  Ngay  việc  ông  về  đây  đêm nay  và  sẵn  sàng  ở  lại  dự  đám  tang  cũng  vì  tình  nghĩa  sâu  nặng  với  một  người  bạn,  một cán bộ lớp đàn em đã khuất trong sự sai sót đáng tiếc. Ông cũng trân trọng sự long đong vất  vả,  hy  sinh  đến  tận  cùng  của  người vợ  anh  ấy.  Sự  quan  tâm  đặc  biệt  của  ông  đối  với Hiếu  là  biểu  hiện  tình  cảm  hết  sức  thành  thật  của  ông.  Dù  dăm  bảy  năm  nay  về  trung ương  giữ  trọng  trách  khác,  ông  vẫn  giữ  mối  quan  hệ  tốt  đẹp  và  bao  dung,  che  chở  cho Hiếu.  Đến  lúc  này  ông  lại không  thể  nào  ngờ  khi đọc  lá  thư  “tổng”  Lỡi gửi cho  con  Huyền và  câu  chuyện  ông  đang  nghe  kể,  nói  nghiêm  trọng  đến  thế.  Khắp  người  ông  như  tê  dại đi,  đau  đớn  quá.  Nó  độc  ác  và  man  rợ  quá,  khiến  ông  phải  tự  hỏi:  Nó  là  gì?  ở  đâu  ra? Ông  đang  ở  trong  nhà  ông  Từ  làng  Cuội  vào  những  năm  chín  mươi  này  hay  lạc  giữa  thời hoang dã, giữa nanh vuốt của những bầy thú hung dữ nào???

Hiếu  gọi  điện  thoại  cho  bố.  Từ  khi  13,  14  tuổi  anh  đã  nhìn  thấy  lão  ta  cúi  rạp  người  chui vào  cái  lều  lá  mía  làm  thân  với  anh  nhưng  anh  không  thèm  bắt  chuyện  với  lão  huống  hồ bây  giờ.  Anh  cũng  không  thể  chấp  nhận  cuộc  sống  “quay”  đến  chóng  mặt,  làm  mửa  mật mới  giữ  được  việc  làm  ở  các  nước  tư  bản,  anh  đã  đặt  chân  đến.  Sự  văn  minh  của  nền khoa  học  thực  nghiệm,  biến  con  người  thành  những  vật  chất  biết  nói,  sống  căng  cứng trong một cơ chế tinh

vi  hết  sức  lạnh  lẽo  dửng  dưng  với  con  người.  Biến  tình  cảm  con  người  thành  những  hiệu quả  có  thể  sờ  nắn  được,  tính  đếm  lỗ  lãi  được.  Dẫu  một  con  người  thủ  đoạn  và  mưu  mẹo “rách  giời  rơi  xuống”  như  anh  vẫn  thèm  cái  tình  người  chan  chứa  quê  hương.  Cứ  ở  nơi “thừa”  tình  người  mà  không  thiếu  đô  la  để  tiêu  sài  là  tuyệt  đỉnh.  Đến  như  anh,  đi  nước ngoài như  đi  chợ,  giàu  gấp  trăm  lần  kẻ  khác  vẫn  cứ  thấy  hao  háo  đồng  đô  la  như  con  vợ trẻ trung, hay đi ngoại tình  của anh  lúc nào cũng hao háo đàn ông. Anh cần lão ta  là cần cái  thiếu.  Dại  dột  gì  lại  cần  ở  lão  cái  mình  “thừa”.  Tìm  kiếm  hàng  chục  lần  qua  các chuyến đi mới dò được địa chỉ. Anh gọi điện thoại cho lão. Gọi nhờ người nước ngoài. Nếu bỏ  tiền  để  gọi  điện  thoại  làm  sao  có  thể  nói  được  dài  dòng  thoải  mái.  Bằng  không,  bắt được  liên  lạc  rồi  mình  phải  bỏ  máy  xuống,  để  lão  ta  gọi  lại.  Lão  bảo  lão  mừng  rỡ  không sao  kể  xiết.  Đã  30  năm  nay  gặp  bất  cứ  người  miền  Bắc  đi  “công  tác”  lão  đều  nhờ  tìm  và hỏi  thăm.  Nhưng  kết  quả  đem  lại  là  lão  vẫn  thất  vọng  và  thấp  thỏm  mong  đợi  vận  may. Không  ngờ.  Thật  không  ngờ  được.  Lão  tiếc  là  anh  phải  về  nước,  nếu  không,  lão  sẽ  bay đến  chỗ  “thằng  con  tuyệt  vời  của  cha”.  Lão  dặn:  khi  về  bảo  mẹ  viết  thư  và  gửi  ảnh  của tất cả gia quyến cho lão. Cần những thứ gì cứ nói hết với lão. Bây giờ lão gửi cho mẹ 500 đô  ăn  quà  sáng.  Hai  cháu  nhỏ  mỗi  đứa  250  đô.  Cháu  gái  lớn  và  vợ  anh  mỗi  người  một cassette và anh một chiếc cặp và  máy  ảnh  du  lịch.  Chuyến  ấy,  ngoài  bà  mẹ,  anh  không  hé  răng  nói  với  ai  nửa  lời. Nhưng  bà  mẹ  cũng  chỉ  được  anh  chia  cho  “cái  tin  mừng”  và  anh  đọc  cho  mà  viết  lá  thư gửi đi.

- Thôi, chữ mẹ xấu mà chậm chạp lắm. Con cứ viết cho bố.

-  Ông  ấy  bảo  bà  viết  thư  là  ý  để  ông  ấy  nhận  mặt  chữ.  Chắc  ông  ta  còn  “chắc  lép”  chưa tin.

Làm  như  thế  lão  cũng  yên  tâm  mà  anh  thì  không  “liên  quan”.  Trong  thư  bà  cũng  chỉ xưng  tôi  và  “con  nó”,  “cháu  nó”  và  gửi  cho  lão  bức  ảnh  hai  mẹ  con  chụp  ở  nhà  bà  Nhớn từ  những năm 40. Có ai kiểm tra cũng không biết đường nào mà lần. Đề phòng những gì liên quan đến mình. Còn bà lão sắp chết ấy ai người ta thèm để ý.

“Ông  ơi,  thôi thì cái tình  của  tôi đối  với ông  chả  nói  làm  gì.  Đúng  là  chỉ tội cho  thằng  con ông.  Kể  từ  khi  ở  cái  nhà  ông  cho,  suốt  mất  chục  năm  ròng  đến  nay  được  biết  người  đã chui  vào  cái  lán  lá  mía  “làm  lành”  với  nó  chính  là  bố  của  nó  thì  thằng  con  ông  không  lúc nào không hỏi lục vấn về bố nó, không lúc nào nó nguôi nhớ bố. Vì thế cho nên nó cứ bắt tôi  phải  tìm  bằng  được  bố  nó  cho  nó,  mà  tôi  thì  biết  lần  đâu  ra  được  bố  nó  hả  ông?  Làm sao mà tôi giả nhời cho nó rằng là có bao giờ con gặp được bố con không mẹ ơi”.

Bà  mẹ  cứ  cắm  như  chôn  ngòi  bút  vào  trang  giấy,  bàn  tay  run  lẩy  bẩy  không  viết  được những câu anh vừa đọc. Anh gắt:

- Cứ viết đi. Ai khiến bà phải nghĩ.

- Nhưng cứ phải nói cái sự thực con ạ.

-  Sự  thực  là  tôi  nhớ  bố  tôi,  chứ  tôi  bảo  bà  nhớ  à?  Đã  bảo  viết  thư  thì  cũng  “dấm  ớt”  vào cho  nó  xuôi  mà  nó  có  khác  gì  ngày  xưa  mẹ  viết  vào  quyển  vở  định  để  cho  ông  ấy  đọc? Nào  thôi,  câu  cuối  đến  chữ  nào  rồi?  Tiếp  đi.  Bà  mẹ  lại  run  run  viết  những  dòng  chữ  như kiến  cánh  bò  lên  bò  xuống.  Ngày  xưa  chữ  bà  cũng  vào  loại đẹp  nhưng  bao  nhiêu  năm  có viết  lách  gì?  Nhất  là,  cái  tay  bây  giờ  đã  vò  quần  áo,  xách  nước  quen  thì  không  quen khiển được cái bút theo ý mình.

“Tuy là có đi đây đi đó dưng mà đi cho việc nước có bao giờ sắm nổi cho vợ con cái quần cái áo.  Còn  vợ  nó,  con  dâu  của  ông  cũng  ốm  đau  luôn,  nó  lại phải nuôi cả  bà  mẹ  già  yếu ăn  bám  là  tôi  đây  ông  ạ.  Tất  cả  sáu  miệng  ăn  trông  vào  đồng  lương  tháng  của  nó  chỉ  đủ cho  ba  đứa  trẻ  ăn  quà  sáng  ấy  là  nói  thế  để  ông  biết  chứ  cả  đời  vợ,  con,  cháu,  chắt  của ông  có  ai  trông  thấy  miếng  quà  sáng  là  gì,  ăn  đói  mặc  rách  đã  đành  một  nhẽ,  đã  quen rồi,  đến  cái  đoạn  ở  mới  thật  cực  nhọc.  Ngôi  nhà  ngày  xưa  ông  bảo  hương  Dũng  làm  cho mẹ con tôi người ta tịch thu hồi cải cách rồi, bây giờ nó ra Hà Nội làm việc đem cả vợ con bà  cháu  ra  ở  chui  rúc  vào  một  xó  bếp  của  một  ông  bạn  nó  phải  chịu  đựng  nắng  mưa  gió buốt  bẩn  thỉu  hôi  hám  lại  nơm  nớp  lo  người  ta  đuổi  biết  dắt  díu  nhau  đi  đâu.  Ông  ơi  tôi bảo  với  ông  rằng  ông  cứ  quên  tôi  đi  không  phải  lo  nghĩ  quà  cáp  gì  cho  tôi  nó  tốn  kém  ra ông  dành  dụm  bớt  xén  được  ít  nào  ông  phải  nhớ  đến  hòn  máu  rơi  của  ông  ở  quê  nhà  để nó đỡ hổ thẹn với chúng bạn. Cả đời nó đã tủi hổ vì không được gọi tiếng “bố” bây giờ  lại để  con  rách  nát  quá  sao  đành  hở  ông.  Cho  nên  rằng  nó  định  làm  lấy  một  chỗ  cho  bà cháu vợ chồng chui ra chui vào được ấm thân thì tiền lại không có. Ông nghĩ đến con thời hãy  lo  cho  nó  cái  nhà  ông  ạ.  Không  được  gặp  bố  mỗi  lần  đi  đâu  về  trông  thấy  ngôi  nhà bố  cho  là  cũng  như  trông  thấy  bố  nó  cũng  có  thể  ngẩng  lên  bảo  với  chúng  bạn  là  bố  tôi lo  cho  tôi,  mấy  chục  năm  biệt  tăm  tích  bây  giờ  bố  con  mới  liên  lạc  được  với  nhau  ông  cụ thương tôi lắm”.

Có  lẽ  tuổi  già  ở  nước  ngoài  quá  cô  đơn,  nên  nhận  thư  người  tình  cũ  ông  đã  phải  nhờ người  cầm  thư  gửi  về  bảo  con:  “Làm  nhà  đi.  Đã  làm  thì  làm  cho  đàng  hoàng.  Hết  bao nhiêu bố lo cho cả”. Bà Đất lại được chép lá thư thứ hai nói là làm cho đàng hoàng theo ý ông  phải  hết  bốn  năm  trăm  nghìn  đô  la.  Nhưng  làm  to  quá  cũng  không  tiện.  Thôi  hãy làm  lấy  một  chỗ  vừa  đủ  ở  mà  nó  không  úi  xùi  quá.  Nghĩa  là  một  cái  nhà  hai  tầng,  mỗi tầng  độ  ba  bốn  phòng,  tính  cả  tiền  mua  đất  ở  Hà  Nội  bây  giờ  cũng  hết  độ  năm  mươi ngàn đô. “Hãy cứ như thế đã ông ạ”.

Nửa  năm  sau  anh  nhận  được  9  ngàn  đô  la  và  thư  của  “bố”  nói  rằng  chính  sách  cấm  vận của  nước  ông  đang  ở  không  cho  gửi  quá  10  ngàn.  Đợt  đầu  ông  hãy  gửi  như  thế  để  mẹ con  kịp  bắt  tay  vào  xây  dựng  nhà  trước  khi  bước  sang  năm  mới.  Không  hề  biết  những bức  thư  và  tiền  gửi về,  bà  Đất  chỉ chép  lại  những  bức  thư  con  gửi đi cũng  đã  mừng  thầm cho  con.  Cả  đời nó  phải đi nhận  một  người  bố  giả  đến  bây  giờ  giời đất  xui khiến  thế  nào, bố  con  lại  liên  lạc  được  với  nhau,  nó  cũng  đỡ  tủi  thân.  Bà  kề  miệng  lỗ  rồi  còn  cần  gì  mà thù giận,  trách oán ông ấy.  Cốt con cái nó  có chỗ nương tựa là phúc đức rồi.  Ông  ấy biết nghĩ lại lo cho con thì bà cũng đỡ đau xót ân hận về cái số phận không may để bà rơi vào tay  ông  ấy  và  đẻ  ra  nó.  Niềm  vui  cũng  như  nỗi  buồn  không  phải  là  cái  xác  chết,  nên  bà rất thèm giãi bày san sẻ. Hơn nữa, người ta có thể giấu giếm được nỗi buồn chứ không ai giữ  kín  được  niềm  vui.  Con  cháu  Huyền  nó  cũng  phong  phanh  biết  điều  gì  đấy  nên  rất nhiều đêm nằm với bà nó lựa lời dò hỏi. Bao nhiêu lần bà cũng chỉ ậm ừ cho qua chuyện. Nhưng  rồi  không  biết  vì  phải  thanh  minh  với  những  câu  “bắt  nọn”  của  cháu  mà  bà  đã  kể hết đầu đuôi những bức thư gần như bà thuộc lòng, cho cháu nghe. Bà kể cả cái “lai lịch” ngày xưa với cháu.

- Nhưng tuyệt nhiên không được nói lại đến tai người khác cháu nhé.

-  Bà  yên  tâm.  Chuyện  quan  hệ  với  người  nhà  ở  nước  ngoài  bây  giờ  thoải  mái  có  gì  phải vụng trộm.

- Nhưng bố con không muốn nó ầm ĩ lên cháu ạ.

- Cháu xin hứa với bà, bà cứ yên tâm mà.

Cô  cháu  đáo  để  ấy  đã  tìm  cách  lấy  được  địa  chỉ  của  “ông  nội”  trong  một  lần  bà  viết  vào phong  bì.  Cô  viết  thư  cho  “ông”.  Sau  những  lời  tự  giới  thiệu,  thăm  hỏi,  mong  nhớ.  Cô viết:  “Bà  cháu,  bố  mẹ  cháu  và  các  cháu  rất  vui  mừng  nhận  được  tin  và  quà  của  ông

(chắc  chắn  là  có.  Nếu  không  thì  cũng  sẽ  có  -  cô  nghĩ).  Nhưng  mẹ  cháu  có  tính  hay  nghi ông  ạ.  Mẹ  cháu  cứ  nghĩ  là  bố  cháu  bớt  xén  quà  của  ông  để  cho  ai  đó.  Nên  ông  kê  cho cháu  cái  danh  sách  quà  ông  gửi  về  để  cháu  còn  biết.  Ông  nhớ  là  chỉ  cho  riêng  cháu  biết thôi  để  cháu  tìm  cách  thanh  minh  cho  bố  cháu.  Ông  hãy  gửi  cho  cháu  theo...  “Khi  nhận được”  danh  sách”  những  lần  ông  gửi  tiền,  gửi  quà  cho  những  ai,  cái  gì,  cô  gọi  bồ  của  bố bảo:

-  Cái  Casette  mày  đang  dùng  là  của  ông  bồ  bà  tao  gửi  cho  tao  đấy  nhé.  Ai  bảo  tao  ư. Ông  ấy  gửi  cái  gì  về  cho  bà  tao  để  bà  tao  đưa  cho  bồ  mày  tao  chả  biết.  Nhưng  mày  cứ dùng tự nhiên. Tao chỉ nói thế để mày bảo ông ấy làm gì cũng phải rõ ràng minh bạch. Một  tuần  sau  Huyền  mang  cho  bà  cái  đài  để  nghe  cải  lương.  Vừa  tới  nhà,  trời  mưa  ập xuống,  cô  định  xộc  vào  chỗ  bà  nằm  trong  cái  chái  nhà  lợp  ngói  vừa  “vẩy”  thêm  ra  cạnh cổng sắt. Nhìn qua khe cửa sổ giấy dầu vào phía trong thấy bố đang hầm hầm ngồi trước mặt bà. Cô nép mình ở giàn hoa giấy phía ngoài xem điều gì đang xẩy ra.

Từ khi bố về công tác ở Hà Nội, chuyển cả hộ khẩu của bà và Huyền nhập vào hộ của bố. Vì đơn giản  là phiếu dầu, bìa gia đình  và các tiêu chuẩn khác của 6 người nhiều hơn hộ 4 người.  Ba  năm  nay  bố  bắt  bà  ra  ở  hẳn  Hà  Nội  lại  cũng  đơn  giản  là  các  em  nó  đi  học, không  có  người  coi  nhà,  giặt  giũ,  cơm  nước.  Bà  ở  được  với  cô  Hiền  cũng  lại  đơn  giản  ở chỗ lúc cô ấy  không cần, bà  lại sang ở với cháu Huyền. Khi cô ấy có việc, bà  lại về “phục vụ”. Cô thấy bố quát:

- Ai bảo bà nói với nó?

- Thì con cháu trong nhà cả.

- Nhưng bà đã biết mồm miệng nó như thế nào, bà lại đem mọi chuyện của tôi nói với nó tức là bà có ý định hại tôi có phải thế không? Tôi cho bà suy nghĩ rồi trả lời tôi đi.

Mặt  bà  như  rúm  lại,  nước  mắt  chảy  lặng  lẽ  vào  các  “rãnh”  chằng  chéo  trên  mặt.  Bố  nó nhẹ nhàng:

- Nói đi. Bà nói tôi nghe đi.

-...

Bỗng giọng bố giật lên làm cho bà như nẩy khỏi giường

- Nói đi. Nói. Sao câm mồm thế.

- Thôi mẹ đã chót nói rồi. Anh muốn bắt tội thế nào mẹ chịu thế.

-  Bà  chịu  cái  gì?  Bà  có  biết  cái  con  mất  dậy  ấy  nó  sẽ  toe  toe  chuyện  này  lên,  rồi  tôi  sẽ như thế nào không? Bà có biết con bé ấy nó điêu toa gian giảo như con mẹ nó không?

- Anh nghĩ ai cũng đi đặt điều, gian dối cả ư?

-  Bà  nói  gì?  Nói  gì?  Thời  buổi  này  có  đứa  ngu  nào  nó  lại  không  biết  đặt  điều  vu  oan  giá họa  cho  kẻ  nó  không  ưa.  Huống  hồ  con  bé  này.  Nó  đã  vu  cho  tôi  bao  nhiêu  chuyện  bà biết không?

-  Lạy  trời,  lạy  phật  con  cháu  nó  bốp  chát  thế  dưng  nó  biết  thương  người.  Tính  nết  thật thà, thẳng băng.

-  Tôi  biết  bà  đã  vào  hùa  với  nó  để  hại  tôi.  Tại  sao  bà  lại  độc  ác  với  tôi  như  thế?  Chỉ  có loài súc vật nó mới ăn thịt con nó, bà hiểu không? Mai kia mà ai biết thằng tổng Lỡi là bố tôi, tôi thư từ liên hệ với hắn thì bà cứ liệu hồn. Tôi nói cho bà biết: nếu có bất cứ một sự nghi  ngờ  rắc  rối  gì  trong  công  tác  của  tôi  thì  bà  không  yên  thân  với  tôi  đâu.  Nhưng  còn giữ làm sao được. Giời ơi, sao số tôi lại khốn nạn thế này. Bà Đất! Bà Đất!

- Anh gọi mẹ?

- Mẹ con cái con... tôi hỏi bà. Tại sao bà có ý định làm hại tôi.

- Lạy con, mẹ chót dại, mẹ cắn cỏ mẹ lạy con. Mẹ không bao giờ bụng dạ nào...

- Bà còn nhớ tôi dặn bà phải như thế nào không?

- Có. Mẹ vẫn nhớ, dưng...

- Nhưng bà là con lợn phải không? Rồi bà sẽ biết tay tôi.

- Thôi, anh không phải ra tay... ra chân gì nữa, để mẹ tự liệu.

- Bà liệu cái gì?

-  Cả  đời  mẹ  tối  tăm  oan  khuất,  bao  nhiêu  lừa  gạt  xỉ  nhục  mẹ  chịu  được  tất.  Mẹ  chỉ  nghĩ còn  có  con,  như  ngọn  đèn  soi  sáng  cho  cái  thân  phận  nhục  nhã  của  mẹ  để  mẹ  nương tựa. Nhưng đến con cũng đối xử với mẹ thế này, mẹ không thể nào sống được nữa.

-  Bà  định  dọa  tôi  hả?  Nếu  chết  được,  bà  cứ  chết  đi  để  tôi  đỡ  tốn  công  hầu  hạ.  Bà  tưởng tôi  cần  bà  lắm  đấy  hả?  Nhưng  mọi  chuyện  vỡ  lở  ra,  có  chết  bà  cũng  không  yên  với  tôi đâu.

Hiếu sầm sầm ra cổng. Sầm sầm đi đâu đó. Huyền đứng nép vào chỗ bóng tối ở một góc khuất  của  nhà  khác.  Đợi  bố  đi  khuất  cô  định  vào  thu  xếp  mọi  thứ  đưa  ngay  bà  về  nhà mình, nhưng áo quần ướt sũng và người đang rét quá. Cô đạp xe về nhà thay quần áo và lấy  xe  máy.  Đến  khi  trở  lại  thì...  Cô  bổ  ngay  đi  tìm  bà  cùng  vợ  chồng  Bình  mà  lại  không thể ngờ bà đi ra phía bờ sông, đến bến Phà Đen!!!

Ông  Văn  Yến  vẫn  ngồi  lặng  lẽ  trong  bộ  quần  áo  ngủ  màu  trắng,  cùng  màu  với  mái  tóc bạc  của  ông.  Dưới  ánh  sáng  của  bóng  điện  in  hình  ông  lên  tường  quét  vôi  ve  trông  im lặng  như  một  bức  tượng.  Một  anh  dân  quân  “gác”  nhà  ông  Từ  cạnh  chiếc  máy  nổ  phát điện phía nhà Nạc chạy sang báo cáo, anh Hiếu xin phép gặp ông.

- Gặp gỡ cái gì? Thôi.

Giọng  ông  nhỏ  nhưng  đầy  nỗi  uất  giận  chứa  chất  trong  người  ông  chưa  thể  nào  thoát  ra được.  Một  lòng  tốt  bị  phản  bội!  Một  nhân  tâm  bị  chà  đạp!  Một  chân  lý  bị  vò  xé?  Tại  sao nó  lại  đến  mức  này?  Nó  sa  đọa  từ  bao  giờ?  Những  chuyến  đi  nước  ngoài  ăn  phải  bả  bọn xấu  hay  từ  khi  nào?  Bố  đẻ  ra  nó  là  một  chiến  sĩ  cách  mạng  hay  tên  Lỡi,  một  kẻ  phản động  đàn  áp  phong  trào  cách  mạng  khét  tiếng  của  tỉnh  này.  Kẻ  nào  đã  âm  mưu  đánh ngã một cán bộ đầy năng lực và trong sáng mà ông đã biết từ khi cải cách ruộng đất, nói đúng ra từ  lúc mới khởi nghĩa  ông vẫn  giữ  một ấn tượng về một  đứa bé chỉ huy đội thiếu niên  đoạt  giải  nhất  mọi  mặt  trong  cuộc  thi  của  những  xã  ngoại  bối  trong  ngày  Tết  Độc Lập!  Là  một  người  cha  đỡ  đầu  của  nó,  chịu  trách  nhiệm  toàn  bộ  nhân  cách  của  nó,  chịu trách nhiệm toàn bộ hoạt động của nó từ xã lên huyện, từ Nam ra Bắc, từ tỉnh đến Trung ương,  sao  bây  giờ  ông  mới  biết  chuyện  này!  Nếu  thực  sự  anh  là  kẻ  phản  bội  mẹ  anh, phản  bội  quê  hương,  đất  nước  thì  thủ  phạm  của  nó  ở  đâu?  Phải  bằng  mọi  cách  lần  tìm cho  ra  những  kẻ  luồn  sâu  leo  cao  phá  hoại  tận  gốc  những  ý  đồ  tốt  đẹp  của  chúng  ta. Nhưng  từ  một  tháng  nay,  ông  đã  giao  việc  cho  các  phó  ban  để  chuẩn  bị  nghỉ  hưu.  Ông cũng  vừa  được  hỏi  ý  kiến  về  việc  đề  bạt  cấp  tổng  giám  đốc  một  Tổng  công  ty  xuất  nhập khẩu  cho  cậu  ta.  Nếu  ông  phanh  phui  chuyện  này  để  “phanh”  việc  đề  bạt,  mọi  người  sẽ nghĩ  về  ông  như  thế  nào?  Cả  cuộc  đời  ông  lo  toan  cho  mọi  người  không  hề  sai  phạm  gì, đến  lúc  sắp  về  hưu  mới  “bục”  ra  chuyện  tầy  đình  liên  quan  trực  tiếp  đến  uy  tín  và  sự cống  hiến  của  ông  và  bao  nhiêu  đồng  chí  khác.  Ông  còn  đủ  sức  để  tự  “phơi  mình”  ra trước  công  chúng  và  lịch  sử  không?  Thôi.  Bằng  cách nào  cũng  phải “khoanh”  chuyện  này lại.  Phải tìm  cách  theo  dõi,  khống  chế,  “dẹp”  cho  nó  êm  đi.  Nếu  không,  mọi  người  hoang mang,  không  có  lợi  cho  việc  bảo  vệ  uy  tín  của  cán  bộ  mà  kẻ  địch  lại  khoét  sâu  vào  mâu thuẫn  nội  bộ  của  chúng  ta,  sẽ  không  lường  hết  sức  phá  hoại  của  nó.  Ông  lấy  hai  ngón tay  cái day  day  ở  hai  bên  thái dương,  đứng  dậy  đi đi  lại  lại ở  hàng  hiên  trước  nhà  như  có ý chờ đợi đứa con gái của anh ta để nói một điều gì đó hết sức hệ trọng.

Nhưng  con  bé  cháu  vẫn  gục  xuống  thành ghế  xa  lông  trong  gian  tiếp  khách  của  nhà  ông Từ, nơi ông vừa bước ra, đi bách bộ ở trước cửa. Đầu nó như đè lên cái bóng của nó đang lả thiếp.

Sau  những  tiếng  nấc  nghẹn  đau  đớn  day  dứt  tự  trách  mình:  “Tại  sao  cháu  lại  không  vào ngay  với  bà?”  cộng  thêm  nỗi  vất  vả  long  đong  hốt  hoảng  suốt  năm  ngày  đêm  cùng  vợ chồng  Bình  đi  tìm  bà,  lúc  này  Huyền  như  một  cái  xác  không  hồn.  Cô  miên  man  trong những  cơn  mê  sảng.  Ông  Văn  Yến  vẫn  đi  đi  lại  lại  rất  nhẹ  nhàng  chứ  ông  không  gõ  cửa. Mà cửa có khép đâu. Đúng rồi, cửa vẫn mở.

“- Ai đấy cứ vào đi. Cửa không khóa đâu.

“- Bà đây. Bà về với cháu đây. Có phải nhà ta không hở cháu? Cái giường của bà đâu rồi?

“- Ơi bà ơi,  bà đi đâu  suốt mấy ngày nay để cháu đi tìm  bà khắp  nơi.  Thôi bà vào đi, vào nhà  đi.  Sao  bà  lại  ướt  luốt  chuốt  thế  này.  Để  cháu  lấy  quần  áo  cho  bà  thay  rồi  bà  nằm nghỉ  đi.  Cái  giường  của  bà  cháu  kê  lùi  vào  trong  này  để  các  ông  phường  kèn  ngồi.  Thôi đuổi họ đi. Họ thổi tí toét cái gì cứ chói cả tai.

“-  Kệ,  cho  họ  ngồi  đấy  cháu  ạ.  Cháu  lấy  gì  đựng  quần  áo  đi.  Bà  mang  về  cho  cháu  đây này.

“-  Giời  ơi,  bà  lấy  đâu  ra  mà  bao  nhiêu  quần  áo  đủ  các  mốt, các màu đẹp thế này? Cháu lôi mãi không hết. Sao cái tay nải của bà đựng được lắm thế hả bà?

“-  Bà  đi  xem  hội.  Cơ  man  nào  là  người,  ăn  mặc  đủ  kiểu  cổ  ngày  xưa  và  lối  ăn  mặc  tân thời  ngày  nay,  đẹp  quá  cháu  ơi.  Lại  đủ  các  loại  cờ  dân,  cờ  thần,  cờ  ngũ  phương,  cờ  đuôi nheo,  cờ  vẩy,  cờ  lệnh,  lọng,  tàn,  quạt...  cùng  với  bát  bửu,  gươm,  giáo,  chùy,  mác,  long mã  đi  bên  kiệu  nhất,  kiệu  nhị,  kiệu  long  đình,  long  mã,  rước  cạn  rồi  rước  nước  vui  lắm cháu ơi. Bao nhiêu giai tài gái sắc khiêng kiệu, cầm lọng, cầm cờ, đội tiền vệ, hậu vệ, đội múa  dâng  hương,  phường  trống,  phường  kèn,  phường  bát,  phường  trò,  oai  phong  lẫm liệt,  trông  như  hoa  tươi nhưng  khi hết  hội  họ  bỏ  quần  áo  ra  người nào  cũng  đen  như  nhọ nồi,  đầu  trắng  hếu  như  có  hàng  ngàn,  hàng  vạn  con  ma  hiện  hình,  bà  khiếp  đảm  quá nhưng vẫn cố nhặt lấy quần áo mang về cho cháu bà đấy, cháu ơi...”

“-  Sao  cái  túi  của  bà  lắm  ngăn  thế  này  hở  bà?  ối  ối.  Còi  báo  động.  Báo  động.  Bà  ơi!  Bà đâu rồi? Đâu rồi bà ơi.

Cháu  vừa  kêu,  vừa  xấp  ngửa  xách  túi  chạy  xuống  hầm.  Ôi...  căn  hầm  tối  quá.  Mà  không phải hầm.

Cô  thấy  mình  đã  chui  vào  cái quan  tài vụn  hết  cả  thịt,  xương,  đặt  chân  xuống  thấy  thùm thụp như gio, bước đến đâu bụi bay mù mịt đến đấy. Cô định kêu nhưng bụi bay vào  đầy mồm không kêu được. Có tiếng gọi “Cháu  ơi” của một ông già.  Cô vùng lên định chạy thì hiện ra ông già trông giống như ông Văn Yến.

-  Ông  chỉ  là  người  bạn  của  ông  Văn  Yến  thôi,  có  một  thời  cũng  cùng  công  tác  với  ông  ấy nhưng  bây  giờ  ông  già  quá  rồi.  Nào  thôi,  đừng  nghĩ  gì  nữa.  Cháu  nghĩ  gì  ông  biết  hết  cả không giấu được ông đâu. Nước đây lau mặt rồi xúc miệng đi.

“- Ông ơi, sao ông lại ở đây?

“- Đây là chốn riêng của ông rồi đừng sợ. Cháu cứ ở đây với ông.

“- Không đâu. Cháu phải đi tìm bà cháu.

“-  Bà  cháu  ở  xa  lắm  rồi.  Không  còn  ai  ở  đây.  Chỉ  còn  hai  ông  cháu  mình  thôi.  Phải  đùm bọc rau cháo, hai ông cháu nuôi nhau mà sống cháu ạ.

“- Cháu không thể ở đây được.

Cô  nhào  ngay  vào,  một  tay  vặn  tay  ông,  tay  kia  nhặt  lấy  chiếc  chìa  khóa  chạy  lao  đi. Nhưng  dưới  chân  cô  cứ  thùm  thụp  lún  sâu  xuống,  bàn  tay  chới  với,  không  biết  túm  vào đâu. Cô ngã xấp, ngã ngửa, phải lấy cả hai tay, hai chân vừa đạp vừa bơi, nhoài mãi mới ra được đến cửa. Đã lại thấy ông già ngồi quay mặt đi và những cái “đầu  lâu” oai vệ cầm giáo  mác  chéo  “gạc  gầu”  ngay  trước  mặt  cô.  Cô  ẩy  cái  “gạc  gầu”  ra,  xô  đến  ôm  lấy  cái khóa  ở  cửa.  Nhưng  bàn  tay  run  rẩy  chưa  kịp  cho  chìa  vào  ổ  khóa  thì  những  bàn  tay  của

“đầu  lâu”  như  những  cái  kìm,  kẹp  chặt lấy tay cô. Cô nắm chặt chìa trong bàn tay, tay kia đấm túi bụi, đầu húc, chân đập và kêu gào:

“-  Cứu  tôi,  cứu  tôi  với.  ối  làng  nước  ơi  cứu  tôi,  cứu  lấy  tôi.  Tôi  chết.  Tôi  chết.  ối...  ối...  ối bàn dân thiên hạ ơi”.

Cô  ngồi  bật  dậy.  Mồ  hôi  ướt  đầm  chân  tóc  và  thấm  đẫm  chiếc  áo  “bà  ba”.  Ông  Văn  Yến đang đi đi lại lại ngoài cửa chạy vào hỏi:

-  Làm sao thế cháu. Còn sớm, cứ chợp mắt nghỉ đi. Cháu mệt quá hay sao mà cứ kêu ú ớ mấy lần rồi.

Hai mắt Huyền trừng trừng nhìn vào ông rồi bỗng nhiên cô chạy lao ra cửa ôm lấy vợ của

Bình cũng vừa đến đấy. Người cô vẫn run lên bần bật.

- Làm sao thế em?

- Chị ơi. Có thật là chị không?

- Thôi chết. Em ốm rồi. Huyền ơi. Mồ hôi em thế này mà người lạnh toát đi. Ông Văn Yến cũng bảo:

- Cháu mang em vào nhà cho nó uống thuốc. Nó bị cảm rồi đấy.

Huyền  được  chị  dìu  vào  nhà,  pha  nước  chè  đường  đập  gừng  uống  cùng  với  những  viên thuốc của ông Văn Yến đưa. Nằm một lúc ở giường phía bên kia, cô tỉnh ra hỏi:

- Chị đến đây lâu chưa?

- Thấy em kêu ú ớ mê sảng, ông Văn Yến cho người gọi chị.

- Chị có nghe thấy em nói gì không?

- Đã bảo chị vừa chạy đến đây thì em chạy lao ra.

- Không biết ông Văn Yến có nghe thấy em nói gì không?

- Chắc em nói gì xúc phạm đến ông hả?

- Không. Nhưng em nằm mê.

- Ông già phúc hậu như ông tiên ai lại đi chấp chuyện con cháu. Mà lại nằm mê thì sợ gì.

- Có thật không chị? Em sợ ông lắm.

-  Ông  thương  em  và  giận  bố  đấy.  Suốt  từ  lúc  ngồi  nói  chuyện  với  em  xong,  ông  buồn lắm, cứ đi đi lại lại ở trước cửa kia.

- Thế chị biết hết mọi việc à?

- Thì em thế, chị ngủ làm sao được.

Cô bảo người cô đã khỏe lại rồi, chị cho cô ra đường một lúc để bớt ngột ngạt. Hai chị em ra phòng khách, mặt cô đỏ lên nói lí nhí:

- Cháu đỡ rồi, cháu xin phép ông ra ngoài này. Ông Văn Yến bảo người chị:

-  Cháu  lấy  cái  khăn,  cái  mũ  gì  đấy  quàng  vào  cổ  hoặc  đội  lên  đầu  cho  em.  Tránh  sương sớm.  Mà  đi  từ  từ  cho  quen  dần  đừng  ra  gió  đột  ngột  là  cảm  lại,  nguy  hiểm  đấy  các  cháu nhé.

Huyền:

- Cháu cám ơn ông. Chị cháu đưa mũ cho cháu rồi đây ạ.

Hai chị em ra khỏi bờ tre thì tiếng kèn đôi lại cất lên não nuột cùng với tiếng trống bung, bung bung cầm trịch.  Từ lúc xẩy ra sự  xô xát đến giờ hầu như  liên tục phường bát âm và kèn  đồng  thay  nhau  vang  lên  ở  loa  để  nó  át  đi  tất  cả  những  tiếng  kêu  khóc,  tiếng  ồn  ào cãi  cọ,  quát  mắng  nhau  ở  trong  nhà,  ngoài  sân.  Ai  cũng  bảo  tiếng  trống  đánh  rất  nhảm và  tiếng  kèn  đồng  thổi  toe  toét  lúc  đêm  hôm  là  rất  vô  lối  nhưng  phải  làm  thế  chứ  còn biết  thế  nào.  Chỉ  có  mấy  ông  kèn  ta  thổi  lâm  khốc  là  đúng  với  cảnh  đau  thương  chia  lìa của  người  chết,  nhưng  về  khuya  các  ông  ấy  phải  ngủ  lấy  sức  cho  ngày  hôm  nay.  Vì  nếu ngày  hôm  nay  không  có  cái tiếng  trống  bung,  bung,  bung  cầm  chịch  với  tiếng  kèn  ò  é  e, e  í  ò...  ò  thì  còn  ra  gì  cái  đám  ma.  Cũng  vì  thế  mà  tiếng  kèn  cất  lên  lúc  này  lại  làm  cho Huyền  khựng  lại,  hai  hàng  nước  mắt  lặng  lẽ  ràn  ra.  Có  lẽ  lúc  này  cô  mới  thấy  ngấm nghía nỗi đau mất bà. Bà mất thật rồi! Không còn gì nữa rồi. Tiếng khóc lại bật lên và hai bàn tay cô ôm lấy mặt, người rung lên từng chập. Người chị giữ chặt lấy vai cô, để cô tựa hẳn vào mình, đợi cho em vợi đi nỗi đau đớn chị mới bảo:

- Bà thì không thể nào lấy lại được nữa. Em cứ thế này, chị không còn biết làm thế nào. Một lúc sau Huyền nén tiếng nấc lại, cô lau nước mắt hỏi:

- Chị ơi, chị có bỏ em không?

Người chị ghì chặt lấy vai Huyền bằng bàn tay của mình bảo:

-  Thôi  đừng  nói  gì  nữa.  Chị  chỉ  tính  thế  này.  Từ  nay  con  cháu  lớn  sang  ở  hẳn  với  cô  và ngày nào chị cũng đến ngủ chỗ em khi nào em hết giật mình.

-  Chị ơi,  thế  thì em  cảm  ơn  chị lắm  lắm.  Chị ở  đây đợi em  cúng  “ba  ngày”  bà  rồi cùng  về chị nhé.

- Em làm bất cứ việc gì, cũng sẽ có chị Huyền ạ.

Hai  chị  em  họ  ôm  lấy  nhau,  dìu  đỡ  nhau  đi  giữa  cánh  đồng  buổi  sớm  ở  làng  Cuội  lúc  mới có một vài bóng người nhập nhòa trong sương.

hoi_ls@yahoo.com