Tựa

Ivo Andritch là một trong những nhà văn lớn nhất của Nam Tư và một số tác phẩm cửa ông - đặc biệt là truyện CHIẾC CẦU TRÊN SÔNG DRINA... đã được coi là mẫu mực trong nước ông. Nhiều cuốn của ông đã hoặc đang được dịch ra tiếng Đức, tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Ý và nhiều ngôn ngữ Slave: ông là một trong số rất ít nhà văn Nam Tư nổi tiếng khắp thế giới.

Gốc gác ở Bosnie, ông đã dành già nửa số tác phẩm của ông để viết về tổ quốc.

Sinh năm 1892 trong một gia đình Ki tô giáo làm nghề thủ công và thương mại. Ông mới hai tuổi thì thân phụ thình lình qui tiên. Thân mẫu ông góa chồng hồi hai mươi mốt tuổi, về sống với cha mẹ Ờ Vichégrad, một thị trấn đẹp trên bờ sông Drina. Cậu Ivo sống hết tuổi thơ và học hết ban tiểu học ở đó, rồi lại Sarajevo học ban trung học tới khi đậu tú tài.

Ông suốt đời quyến luyến với ba thị trấn Travnik, Vichégrad, Sarajevo của xứ Bosnie và sau này lấy ba nơi đó làm bối cảnh cho ba cuốn tiểu thuyết lớn: Cố sự Travnik, Chiếc cầu trên sông Drina, Cô gái già, cả ba đều xuất bản năm 1945, khi thế chiến thứ nhì mới chấm dứt.

Đậu tú tài rồi, Ivo Andritch học môn sử và các ngôn ngữ Slave ở các đại học Zagreb, Vienne và Cracovie.

Nhưng năm 1914, ông bị nhà cầm quyền Áo bắt ở Split vì ông là nhà ái quốc Nam Tư chống lại họ, nhốt ông một năm trong các khám Chibenik và Maribor, sau an trí ông ở gần Zenitsa. Năm 1917, nhân lễ đăng quang cửa Hoàng đế Charles, ông được ân xá và năm sau ông tiếp tục học lại. Ông trình ở Đại học Gratz một luận án tiến sĩ về đời sống tinh thần ở Bosnie-Herzégovine dưới thời Thổ Nhĩ Kỳ thống trị, và sáng lập tạp chí văn học Zagreb.

Ông vô ngành ngoại giao, từ cuối thế chiến thứ nhất tới đầu thế chiến thứ nhì lưu trú trong nhiều kinh đô hoặc thị trấn lớn cửa châu Âu: Rome, Bucarest, Madrid, Trieste, Genève, Bruxelles, chỗ ở lâu, chỗ chi ở trong một thời gian ngắn. Sau cùng, từ 1939 đến 1941 ông làm đặc sứ cửa Nam Tư ở Bá Linh.

Nhưng ông vừa là nhà ngoại giao vừa là nhà văn, cũng như Claudel và Giraudoux ở Pháp, như Rakitch và Doutchitch ở Nam Tư.

Ông bắt đầu vô làng văn năm 1918 khi ông xuất bản tập nhật ký tự tình trong những năm bị nhốt khám, mà nhan đề Ex Ponto mượn của Ovide[1]. Năm 1919 ông cho ra tập Ưu tư, cũng là một tập văn xuôi tự tình, và năm 1920, ông cho ra truyện đầu tiên: Con đường Alia Djerzelez.

Từ đó, ông bắt đầu nổi danh là nhà viết truyện ngắn. Trong thời gian giữa hai thế chiến, ông cho ra ba tập truyện ngắn (1924, 1931, 1936), tiếp theo là một tập truyện mới (1948).

Andritch là một nghệ sĩ có tài, một tâm lý gia sâu sắc. Đa số tác phẩm của ông đều lấy xứ Bosnie làm đề tài và khung cảnh, chép lại lịch sử Bosnie từ khi bị Thổ Nhĩ Kỳ xâm chiếm cho đến thời đại chúng ta, tả những thị trấn, làng mạc, dân chúng ở Bosnie - Thổ, Slave theo Hồi giáo, Serbie theo Ki tô giáo chính thống, Croatie theo Công giáo, thầy tu theo dòng thánh François ở Assise, Do Thái, sĩ quan Áo, bọn hảo hán lục lâm, vân vân - và cổ tục, truyền kỳ của họ, chiến tranh, nguyện vọng, những mối căm thù tàn bạo cùng những đam mê ghê gớm của họ...

Tập Cố sự Travnik kể truyện một lãnh sự Pháp do Napoléon phái tới một thị trấn nhỏ ở Bosnie, miêu tả những hoạt động chính trị và thương mại của ông ta, những nỗi khó khăn và nguy hiểm ông gặp trong miền lạc hậu gần như dã man đó, sự kình địch giữa ông ta và viên lãnh sự Áo (cả hai đều mưu mô quỉ quyệt để được lòng các nhà cầm quyền Thổ, và các thầy tu theo dòng thánh François ở Assise), cái không khí nặng nề cô quạnh ngu dốt và tàn nhẫn của phương Đông trong đó họ và gia đình họ phải sống, không phải khi đó khiến họ đôi khi gần gũi với nhau mặc dầu vẫn nghi kỵ nhau. Những xáo trộn lớn lao trong thời Napoléon vang dội tới cả thị trấn nhỏ hẻo lánh của đế quốc Thổ này, xen với những nỗi vui buồn trong gia đình, những truyện tình cảm và những biến cố trong miền.

Cô gái già, là một tiểu thuyết theo kiểu Balzac, về vài khía cạnh, không giống các tác phẩm khác của Andritch, nhưng vẫn sâu sắc về tâm lý. Một thiếu nữ gốc ở Sarajevo biến đổi hẳn sau một cơn gia biến khiến sản nghiệp của cha nàng tiêu tan hết. Nàng hóa ra keo kiệt, ghét đời, cho vay nặng lãi và càng ngày càng sống một cuộc đời cô độc. Cho tới cuối truyện mà cái chết của nàng vẫn còn là một bí mật.

Tác phẩm lớn nhất của Ivo Andritch hiển nhiên là truyện Chiếc cầu trên sông Drina... đã được một giải thưởng lớn về văn chương ở Nam Tư, và đã tái bản tới lần thứ mười hai.

Chiếc cầu danh tiếng xây trên sông Drina ở Vichégrad để nối xứ Bosnie với xứ Serbie, cả hai thời đó đều là những tỉnh trong đế quốc Thổ, mới là nhân vật chính trong bộ cố sự chép từ thế kỷ XVI tới năm 1914 đó. “Công trình kiến trúc quí báu, đẹp tuyệt vời" kia trong xứ hẻo lánh ấy làm cho người ta ngạc nhiên và giúp cho tác phẩm có tính cách nhất trí: Chương nào cũng chép một cố sự liên quan tới “Chiếc cầu trên sông Drina”.

Chiếc cầu đó[2] được xây cất năm 1571, theo lệnh của quan tể tướng  Mehmed Pacha Sokolovitch. Ông sinh trong một làng nhỏ ở Bosnie, gần Vichégrad, hồi mười tuổi đã bị triều đình Thổ bắt rời cha mẹ, theo cái tục dã man gọi là huyết cống (thuế máu), đưa tới Constantinople, rồi nhập tịch Thổ, theo Hồi giáo, sau thành một sĩ quan Thổ, hoạn đồ rất rực rỡ (chương II).

Chương III và IV chép việc xây cất cầu, những khổ dịch, và đau khổ ghê gớm mà tên hiểm ác Abidaga, người tin cẩn của quan tề tướng, bắt dân chúng chịu, âm mưu phá cầu do Radislav tổ chức bị phát giác, Radislav bị bắt giam rồi bị xử tử xóc xiên (cuộc hành hình này thật rùng rợn, bút pháp tả chân tàn nhẫn).

Nhưng mọi thứ biến cố - hết thảy đều liên quan tới chiếc cầu trên sông Drina - nối tiếp nhau xảy ra trong những thế kỷ sau nạn lụt, loạn lạc, bệnh dịch, và trên cầu đặt lính canh gác, kiểm tra mọi người qua cầu; vụ tự tử cửa thiếu nữ diễm lệ Fata, để tránh khỏi một cuộc ép duyên, nàng từ trên cầu đâm đầu xuống sông; vụ quân đội Áo-Hung xâm chiếm Bosnie năm 1878, hậu quả là những biến chuyển về kinh tế, đặc biệt là việc xây một đường xe lửa làm cho cầu mất phần quan trọng đi, rồi tới phong trào xã hội, chiến tranh Balkan, những thế hệ mới vươn lên, sau cùng là ám sát thân vương Áo năm 1914, chiến tranh giữa Serbie - Áo-Hung, và cầu bị bắn phá...

Bộ cố sự dài này xen lẫn nhiều truyện tình cảm hoặc khôi hài, hấp dẫn từ đầu tới cuối. Như trong tập Cố sự Travnik, biến cố lịch sử ghép vào những biến cố gia đình. Tác giả là một học giả mà cũng là một nghệ sĩ, mô tả tâm lý rất tài. Chúng ta không sao quên được nhân vật Ali-Hodja một người Thổ bảo thủ tục lệ cổ truyền, ngơ ngác hoang mang vì những xáo trộn ở chung quanh.

Văn nghiệp của Andritch còn tiếp tục. Văn hào đó còn đương sáng tác mạnh, viết các bài báo, truyện ngắn và tiểu luận về nhiều vấn đề (về Bolivar, Goya, Pétrarque, v. v…). Năm 1944, ông đã cho ra một truyện ngắn giá trị: Triều đình xấu xa. Người ta có quyền chờ đợi ở ông nhiều tấc phẩm lớn nữa.

Người dịch rất lấy làm thích thú được tô lòng tri ân tất cả những người Nam Tư hoặc Pháp đã giúp mình trong công việc đôi khi khó khăn này, như cô Liliana Barbalitch, và các ông Radoslav Josinovitch, Antun Sol.an, Dragan Nedelkovitch, Guy Verret, Daniel Alexandre, Gabriel Plisson, và cả tác giả nữa, vì chính ông đã nhiều lần gỡ rối cho chúng tôi một cách rất nhã nhặn…

Bordeaux, tháng Giêng năm 1956

GEORGES LUCIANI

Chiếc cầu trên sông Drina (khỏan 1890)

I

Chỉ trừ vài chỗ lưu vực sông Drina[3] mở rộng ra, thành những thung lũng lớn, và một bên bờ hoặc cả hai bên có những cánh đồng phì nhiêu, nơi bằng phẳng, nơi nhấp nhô, trồng trọt được, dân cư đông, còn thì ra nó chảy qua toàn là những hẻm núi hẹp có khi rất sâu giữa hai bờ núi dựng đứng. Một trong những cánh đồng đó bắt đầu ở đây, ở Vichégrad[4], nơi mà con sông Drina thình lình uốn khúc, sau khi từ trong cái hẻm hẹp và sâu giữa những mỏm đá Boutko và dãy núi Ouzavnitsa đổ ra. Chỗ đó dòng sông bẻ quặt lại thành một góc nhọn lạ lùng và núi ở hai bên khép lại, hiểm trở, tựa hồ một khối đá bít kín và dòng nước như từ trong một bức vách đen tuôn ra. Nhưng rồi bỗng hai dãy núi rẽ ra thành một diễn đài hình không đều, trực kính chỗ rộng nhất không quá mười lăm cây số theo đường chim bay.

ở chỗ cả cái khối nước xanh, nổi bọt của sông Drina từ trong dãy núi đen hiểm trở như bức tường kín thoát ra đó, nổi lên một chiếc cầu chạm trổ đẹp đẽ với mười một nhịp, vòm khum khum mở rộng. Từ chiếc cầu đó cả một thung lũng gợn sóng tỏa ra thành hình quạt, gồm thị trấn Vichégrad và miền phụ cận, với những xóm làng cheo leo trên sườn đồi nhỏ; thung lũng mơn mởn ruộng nương, đồng cỏ, vườn mận, có hàng rào ngăn cách, và lác đác đây đó là những khu rừng nhỏ, những bụi cây bách. Vì vậy khi nhìn suốt tới chân trời, ta có cảm tưởng rằng từ những nhịp rộng của chiếc cầu trắng đó, toàn thể cánh đồng tươi tốt chan hòa ánh nắng, tất cả cây cối trên đồng, cả vòm trời giữa trưa nữa đều như cùng với dòng nước xanh của sông Drina mà chảy ra, tràn ra, trải ra.

Trên hữu ngạn con sông, ngay từ chiếc cầu, là bắt đầu vô trung tâm thị trấn với một ngôi chợ Thố Nhĩ Kỳ, cất một nửa trên cánh đồng, một nửa trên sườn đồi. Bên kia cầu, dọc theo tả ngạn là cánh đồng Maloukhine, một khu nhà cửa rải rác chung quanh con đường đưa tới Sarajevo. Vậy chiếc cầu nối hai khúc đường đi Sarajevo, mà cũng nối thị trấn với khu ngoại ô...

Nhà cửa mọc lên rải rác, lần lần đông thêm ở hai đầu cầu. Thị trấn từ cây cầu đó mọc ra như từ một cội rễ bất diệt, rồi sống nhờ nó.

Muốn biết rõ cảnh thị trấn và hiểu rõ mối liên quan giữa chiếc cầu và thị trấn, chúng ta cần biết thêm rằng trong thị trấn còn một chiếc cầu và một con sông khác nữa, tức chiếc cầu gỗ trên sông Rzav. Ở cuối thị trấn, sông Rzav đổ vào sông Drina thành thử trung tâm và khu lớn nhất của thị trấn ở trên đồi nhỏ cát bồi nằm giữa hai con sông, chỗ hợp lưu, còn vùng ngoại ô rải rác kéo dài ở đầu bên kia cầu, trên tả ngạn sông Drina và hữu ngạn sông Rzav. Thị trấn như ở trên nước… Nhưng mặc dầu có hai con sông và hai chiếc cầu mà những tiếng "trên cầu" không khi nào trỏ chiếc cầu trên sông Rzav, vì nó chỉ cất bằng gỗ, xấu xí, không có lịch sử, chỉ để cho người và súc vật qua mà thôi, chứ không có ý nghĩa gì khác. Nói "trên cầu” là luôn luôn trỏ riêng chiếc cầu đá trên sông Drina.

Cầu dài khoảng hai trăm bước, rộng khoảng mười bước, trừ khúc giữa phồng ra thành hai cái sân cân đối nhau ở mỗi bên con đường xe qua lại, và chỗ đó cầu rộng gấp đôi, gọi là cái "kapia". Tại đó, đầu cột cầu giữa loe ra, hai bên có hai trụ ốp thành thử hai cái sân dựa vào cột giữa và loe ra ngoài, trên dòng nước xanh ào ào, coi vẻ vừa táo bạo vừa điều hòa, dịu dàng. Những sân đó dài, rộng khoảng thước tám, chung quanh có bao lơn bằng đá như suốt dọc cầu, nhưng hoàn toàn thông thoáng và không có nóc. Sân bên mặt - từ thị trấn lại - gọi là cái bệ. Nó cao hơn mặt cầu hai bực, phía ngoài có ghế mà bao lơn của cầu thay lưng dựa; bực, ghế, bao lơn đều làm bằng cùng một loại đá trăng trắng. Sân bên trái, đối diện với cái bệ, cũng vậy, chỉ khác là không có ghế.

Ở giữa bao lơn, tường đắp cao lên hơn một đầu người. Trên đình dựng một cái bia bằng cẩm thạch trắng khắc những chữ Thổ đẹp đẽ thành mười ba câu thơ ghi tên người xây cầu và năm xây cất. Chân bức tường có một phông ten: một tia nước nhỏ từ miệng một con rồng bằng đá phun ra. Trên sân đó dựng một quán cà phê, có đủ bình pha cà phê, ly tách, bếp than lúc nào cũng cháy, và một đứa con trai pha cà phê cho hai người khách ngồi ở trên bệ. Đó, kapia là chỗ đó.

Như chúng ta sẽ thấy, đời sống dân thị trấn trôi qua và phát triển trên và chung quanh chiếc cầu với cái kapia đó, có liên lạc mật thiết với chiếc cầu. Trong mọi câu chuyện về những biến cố cá nhân, biến cố gia đình hoặc biến cố chung của dân tộc, luôn luôn người ta nghe thấy hai tiếng: "trên cầu”. Thực vậy, những cuộc dạo mát đầu tiên của trẻ em, những trò chơi đầu tiên của bọn con trai đều xảy ra trên cầu Drina. Những em bé trong các gia đình Ki tô giáo trên tả ngạn sông Drina, mới sanh được mấy ngày đã qua chiếc cầu đó vì ngay trong tuần lễ thứ nhất người ta đã bồng chúng lại giáo đường làm lễ rửa tội. Nhưng những em khác cũng vậy, cả những đứa sanh trên hữu ngạn và những đứa trong gia đình Hồi giáo không làm lễ rửa tội, cũng chơi đùa gần trọn tuổi thơ chung quanh chiếc cầu như ông cha chúng thời trước. Chúng câu cá bên cạnh cầu hoặc bắt chim cu dưới nhịp cầu. Ngay từ hồi bé tí, mắt chúng đã quen những nét nhịp nhàng của công trình kiến trúc lớn lao bằng đá trắng, thưa thớt, đục đẽo rất đều đặn, tuyệt khéo đó. Chúng biết rõ những chỗ lồi lõm., tròn trịa chạm gọt ti mỉ, cũng như tất cả những truyện cổ tích, những huyền thoại liên quan tới sự xây dựng chiếc cầu, trong những truyện này phần tưởng tượng, mơ mộng và phần có thực xen nhau một cách kỳ dị, chằng chịt. Mà những cái đó, chúng biết từ hồi nào lận, một cách bất giác như thể mới sanh ra đã biết rồi; chúng thuộc như thuộc các kinh cầu nguyện mà không nhớ ai đã dạy cho chúng, chúng đã được nghe lần đầu tiên hồi nào.

Chúng biết rằng cầu đã được cất do lệnh của quan tể tướng Thổ Mehmed Pacha mà sinh quán ở phía xa kia, sau dãy núi bao quanh chiếc cầu và thị trấn. Chỉ một tể tướng mới phát cho dân được tất cả những cái cần thiết để xây dựng cái kỳ quan trường cửu bằng đá đó (Bọn con trai chỉ hiểu mờ mờ rằng một vị tể tướng là cái gì rực rỡ, lớn lao, ghê gớm lắm). Chiếc cầu đã do Radé dựng nên, kiến trúc sư đó chắc sống lâu mấy thế kỷ mới xây cất được công trình đẹp đẽ bến vững như vậy ở trên đất Serbie này, bậc "sư” đó là một nhân vật huyền thoại vô danh, như dân chúng tưởng tượng (...) Họ biết rằng bà Thủy, nữ thần sông Drina đã ngăn cản việc xây cầu, cứ ban ngày dựng được tới đâu thì ban đêm lại phá hết cho tới một hôm, văng vẳng có tiếng ở dưới nước đưa lên, dạy Radé, người chỉ huy công việc phải tìm hai đứa bé sinh đôi còn bú, một đứa là con trai, một đứa là con gái tên là Stoia và Ostoia[5] mà nhốt vào trong lòng những cột ở giữa cầu rồi bít lại. Người ta ra lệnh đi tìm kiếm khắp xứ Bosnie hai đứa bé như vậy. Ai kiếm được đem về thì sẽ được thưởng.

Sau cùng bọn hiến binh kiếm được trong một làng xa xôi hai đứa bé sinh đôi còn bú, theo lệnh của tể tướng, bắt đại đi. Nhưng mẹ chúng không chịu xa chúng, khóc lóc rên rĩ, mặc dầu bị mắng chửi, đánh đập, cũng cứ nằng nặc thất thểu theo con cho tới Vichégrad, len lỏi được tới trước mặt kiến trúc sư.

Truyện kể tiếp rằng người ta nhốt hai đứa bé, xây tường chung quanh, vì phải tuân lời bà Thủy, nhưng kiến trúc sư thương tâm, cho để hở hai lỗ trong cột cầu để người mẹ khốn khổ đó có thể cho con bú. Những lỗ đó là những cửa sổ giả đục rất nghệ thuật, nhỏ hẹp như những lỗ để chĩa súng, ngày nay chim cu lại đó làm tổ. Từ mấy trăm năm nay, sữa người mẹ đó như để nhớ lại thời xưa vẫn còn từ bức tường chảy ra. Tới một thời nhất định nào đó trong năm, có những dòng nước trắng, nhỏ, tiết ra từ những kẽ đá trét rất kỹ, thành một vệt trên đá không bao giờ phai (...) Những vệt sữa chảy theo cột cao đó, thiên hạ lại cạo đem về làm một thứ bột trị bệnh, bán cho những người đàn bà nào sanh rồi mà không có sữa. Trong cột cầu ở giữa, dưới cái kapia, có một lỗ lớn hơn, tựa như một cái cửa hẹp không có cánh, hoặc như một lỗ chĩa súng vĩ đại. Người ta đồn trong cột cầu đó có một phòng rộng và tối của một tên Á Rập đen thui. Đứa trẻ nào cũng tin vậy. Tên Á Rập đó đóng một vai trò quan trọng trong những giấc mộng và những truyện bịa đặt của chúng. Ai mà thấy nó hiện ra thì thế nào cũng chết. Chưa một đứa trẻ nào thấy cả, vì trẻ con đâu có chết. Nhưng Khamid, một người phu vác bị bệnh suyễn, lúc nào cũng say mèm, mắt đỏ ngầu, một đêm thấy nó hiện ra và chết ngay đêm đó ở bên cạnh bức tường. Thực ra hắn chết vì say rượu mà ban đêm nằm ngay trên cầu, dưới vòm trời quang đãng, lạnh buốt, mười lăm độ dưới số không. Bọn con trai thường ngó vô cai lỗ tối om đó, nó vừa làm chúng sợ vừa thu hút chúng như một vực thẳm. Chúng rủ nhau cùng nhìn đăm đăm vào trong và dặn nhau hễ đứa nào đầu tiên thấy một vật gì thì la lên. Chúng há hốc miệng ra ngó vô cái lỗ rộng và tối đó run rẩy vì tọc mạch, sợ sệt, cho tới lúc một em trai thiếu máu có cảm tưởng rằng lỗ hổng đưa đi đưa lại, di động như một bức màn đen, hoặc tới lúc một đứa tinh quái la lên: "Thằng mọi da đen kìa!" Rồi làm bộ bỏ chạy. Thế là trò chơi hết thú, bọn trẻ thất vọng, bất bình (...) Nhưng ban đêm trong giấc ngủ, chúng chiến đấu với tên Á Rập trên cầu, như chiến đấu với định mạng, cho tới khi mẹ chúng đánh thức chúng dậy mới tan cơn ác mộng. Và trong khi mẹ chúng cho chúng uống nước lạnh để "hết sợ" bắt chúng cầu nguyện Chúa, thì chúng đã ngủ lại rồi, vì ban ngày chơi mệt quá (...)

Từ cầu đi ngược dòng lên, lai bên bờ đá vôi xám hiểm trở, người ta thấy những lỗ tròn tròn từng cặp một, cách quãng đều nhau, như thể có một con ngựa khổng lồ in móng lên đá; những lỗ tròn đó bắt đầu từ xóm cũ trên cao kia theo triền núi xuống tới bờ sông, rồi lại hiện lên ở bờ bên kia, sau cùng biến mất dưới lớp đất nâu phủ cây cỏ .

Trẻ con cứ mùa hè suốt ngày đi câu cá nhỏ dọc theo bờ đá biết rằng những lỗ đó là vết chân của các chiến sĩ thời xưa, xa, xa lắm rồi. Thời đó, có những vị anh hùng to lớn dị thường, đá còn mềm như đất chứ chưa cứng, và ngựa cũng to xứng với người cỡi. Các trẻ em Serbie tin rằng đó là những vết móng của con ngựa Charats[6] có từ hồi Kraliévitch Marko bị giam trên xóm cũ, trốn thoát xuống đồi, quất ngựa phóng qua sông Drina khi chưa có cầu. Nhưng các trẻ em Hồi biết rằng không phải là Kraliévitch Marko, không thể là Krahévitch Marco được (vì một người theo Ki tô giáo và là một đứa con hoang thì làm sao mạnh được như vậy, kiếm được con ngựa như vậy); chính là Djerzelez Lia[7] cỡi con ngựa cái có cánh nên nhảy phóc một cái là qua được sông lớn dễ dàng như qua lạch nhỏ, chứ không thèm xuống đò cho người ta chở. Chúng cũng chẳng thèm tranh luận về chuyện đó vì phe nào cũng tin chắc rằng mình đúng, có chứng cớ vững vàng rồi. Và từ trước tới nay có ai mà thuyết phục được ai đâu, hoặc có ai mà thay đổi ý kiến bao giờ đâu.

Trong những lỗ tròn, rộng và sâu đó, nước mưa giữ được rất lâu như trong những bình bằng đá vậy. Và tụi trẻ, bất kể theo tôn giáo nào, đều thả những con cá nhỏ, cá lòng tong, cá chốt chúng câu được vào những lỗ đầy nước mưa âm ấm đó mà chúng gọi là giếng.

Bên tả ngạn, ngay ở phía trên đường cái, có một phần mộ biệt lập khá lớn, bằng đất, nhưng là một thứ đất xám, cứng như đá. Không có cây gì mọc được trên đó, trừ một thứ cỏ nhỏ, cứng, đâm đau, nhọn như dây chì. Phần mộ đó là cái đích mà cũng là ranh giới khu chơi giỡn của các trẻ con ở chung quanh cầu. Ngày xưa người ta gọi chỗ đó là ngôi mộ của Radislav. Theo truyền thuyết Radislav là một vị thủ lãnh Serbie, có uy quyền. Khi quan tể tướng quyết định xây một chiếc cầu trên sông Drina, phái người lại đó thì ai nấy đều tuân lệnh, tới làm xâu. Chỉ duy có Radislav là phản kháng, xúi dân nổi loạn, bảo quan tể tướng phải bỏ công việc đó đi nếu không sẽ gặp nhiều trắc trở lớn lao. Quả nhiên quan tể tướng đã gặp nhiều nỗi khó khăn trước khi bắt được Radislav vì ông ta là hạng siêu quần: súng gươm không hạ được, dây thừng dây đích không trói được, ông bứt được hết như bứt chỉ vậy. Bùa phép ông đeo trong người linh như vậy đó. Nếu một tên bộ hạ của tể tướng, khôn khéo, mưu mô, không tìm cách dùng tiền mua chuộc một tên gia nhân cửa Radislav để nó tiết lộ bí mật thì không ai biết được việc đã xảy ra sao và quan tể tướng có xây nổi chiếc cầu không. Dùng mẹo, người ta rình lúc Radislav đương ngủ, xông vào bóp cổ tới chết sau khi cột ông bằng thừng kết bằng dây tơ, vì chỉ có tơ mới giải được bùa phép của ông. Bọn đàn bà tin rằng mỗi năm có một đêm người ta thấy một làn ánh sáng trắng rực rỡ từ trên trời giáng thằng xuống phần mộ đó. Hiện tượng đó xảy ra vào mùa thu, trong khoảng từ ngày lễ Đản sinh tới ngày lễ Thăng thiên của Thánh Mẫu đồng trinh.

Nhưng tụi trẻ, dù tin hay không tin truyện đó, cũng thức đợi bên cửa sổ nhìn ra mộ Radislav mà không bao giờ thấy lửa trên trời cả, vì chưa tới nửa đêm thì mắt chúng đã díp lại rồi. Trái lại, có những người đi đường ban đêm trở về thị trấn, không nghĩ tới truyện đó thì lại thấy một làn hào quang trắng trên phần mộ, sau chiếc cầu.

Nhưng những người Thổ trong thị trấn thì lại bảo từ một thời rất xa xăm, một giáo sĩ Hồi giáo tên là Chekh-Tourkhania, rất anh dũng, đã ngăn một đạo quân tà giáo, không cho chúng qua sông Drina, đã tử vì đạo ở chỗ đó. Và sở dĩ người ta không dựng bia hay lăng tẩm ở đây chỉ là do di ngôn của ngài, ngài chỉ muốn được chôn cất như người thường, không ghi chức tước danh vọng gì cả, để không ai biết là ngài nằm ở đó. Vì nếu một đạo quân tà giáo nào mà lại đây tấn công một lần nữa thì ngài nằm ở dưới đất sẽ vùng dậy ngăn chặn chúng như hồi xưa, không cho chúng vượt qua cầu Vichégrad. Chỉ có trời là thỉnh thoảng giọi ánh sáng xuống phần mộ của ngài thôi.

Vậy tuổi thơ của bọn trẻ trong thị trấn trôi qua dưới và chung quanh chiếc cầu, chúng chơi đùa hoặc mơ mộng ngây thơ với nhau. Nhưng khi bắt đầu hơi lớn tuổi thì chúng lại sống ở trên cầu, ngay tại cái kapia; tuổi ngông của thanh niên tìm được ở đó một thức ăn tinh thần khác những cảnh giới mới, và chúng cũng bắt đầu lo nghĩ, chiến đấu, lao khổ vì cuộc đời.

Trên cái kapia và chung quanh đó, chúng bắt đầu mơ mộng vì tình duyên, liếc mắt đưa tình, suy tư và thì thầm tâm sự. Ở đây cũng xảy ra những cuộc tính toán làm ăn, thương lượng đầu tiên, những cuộc gây lộn, hòa giải, những cuộc hẹn hò, chờ đợi. Ở đây, trên các bao lơn bằng đá, người ta bày bán các trái anh đào, trái dưa đầu mùa nước Saleps[8] buổi sáng và những ổ bánh mì nóng hổi. Ở đây tụ họp bọn hành khất, tàn tật và bọn cùi, những thanh niên muốn nhìn người qua lại hoặc muốn cho người ta để ý tới mình, hoặc có những thức bán như trái cây, quần áo, khí giới. Ở đây, một số người có danh vọng, đứng tuổi thường lại ngồi nói chuyện với nhau một chút về việc nước, về nhưng ưu tư chung; nhưng thường tới hơn cả là bọn trẻ chỉ biết ca hát, đùa cợt. Cũng tại đây mỗi khi có một xáo động lớn, một biến cố lịch sử, người ta dán những tờ tuyên ngôn, bố cáo (trên bức tường đắp cao lên, dưới tấm bia bằng cẩm thạch khắc chữ Thổ, và ở trên vòi nước), và cũng tại đây, cho tới năm 1878, người ta treo cổ hoặc bêu đầu những kẻ bị hành hình vì một lẽ gì đó. Mà tại thị trấn ở biên giới này, nhất là trong những năm biến loạn, những vụ hành hình xảy ra rất thường, có hồi xảy ra hằng ngày nữa, như sau này chúng ta sẽ thấy.

Đám cưới, đám tang nào khi qua cầu cũng phải ngừng lại cái kapia. Đám cưới thì thường chuẩn bị ở đây để sắp hàng trước khi vô trung tâm thị trấn. Nếu trời êm, không có điều gì lo lắng, thì người ta truyền cho nhau những chai rakia[9] để tu, người ta hát, múa điệu kolo[10] và nhiều khi ngừng lại lâu quá mà không ngờ. Còn đám ma thì bọn đô tùy ngừng xe tang lại nghỉ một chút, luôn luôn tại cái kapia này mà chính kẻ thất lộc hồi sinh tiền đã lui tới biết bao lần.

Kapia là chỗ quan trọng nhất trên cầu, cũng như cầu là nơi quan trọng nhất của thị trấn, hoặc nói như một khách du lịch Thổ được dân Vichégrad quí mến, đã chép trong tập du ký của ông ta: "Kapia ở đây là trái tim của thị trấn này mà người nào cũng lưu luyến trong lòng."

Nó tỏ rằng các kiến trúc sư thời xưa (...) đã thông minh làm sao, chẳng những làm cho cầu thêm vững, thêm đẹp mà còn tiện lợi cho các thế hệ mãi về sau này nữa. Và khi người ta biết đời sống hiện tại của thị trấn, suy ngẫm cho kỹ thì người ta phải tự nhủ rằng quả thực, trong cái xứ Bosnie này, rất ít người được hưởng cái thú vui của người dân Vichégrad - dù là bần dân mạt hạng - khi họ ngồi trên cái kapia này.

Dĩ nhiên là không kể mùa đông tháng giá vì mùa đó, bất đắc dĩ người ta mới phải qua cầu, mà cúi đầu rảo bước qua cho mau trong luồng gió lạnh luôn luôn thổi trên dòng sông, không ai ngừng lại trên sân trống kapia làm gì. Còn những mùa khác thì kapia quả là một ân huệ cho người lớn cũng như trẻ em. Bất kỳ người dân nào, ban ngày và ban đêm, giờ nào cũng có thể lại kapia, ngồi trên bệ hoặc chung quanh bệ bàn tính việc làm ăn hoặc nói chuyện phiếm với bạn bè.

Ló ra ngoài, cao hơn mặt Bông xanh róc rách khoảng mười lăm thước, bệ đá đó cơ hồ như chơi vơi ở giữa không trung, trên làn nước, ba phía chung quanh là đồi xanh thẳm, trên cao là vòm trời với mây và sao, còn nhìn về phía dưới thì như một diễn đài hẹp, tại chân trời xa xa có một dãy núi màu lam khép lại.

Thử hỏi trên thế gian này có bao nhiêu đại thần hoặc phú gia được giải niềm vui nỗi buồn hoặc tâm trạng thích thú, nhàn nhã của mình ở một nơi như vậy? Ít, ítlắm. Còn bọn chúng ta (sinh trưởng ở đây), trong bao nhiêu thế kỷ này, thế hệ nọ nối thế hệ kia, đã có biết bao nhiêu người ngồi trên cái bệ này mà đợi mặt trời mọc hoặc trăng lên, hoặc đợi giờ tụng kinh buổi chiều dưới vòm trời di chuyển chầm chậm trên đầu chúng ta? Đã biết bao nhiêu người lại đây ngồi, tay chống cằm, dựa vào thành đá nhẵn chạm trổ rất khéo, nhìn ánh sáng trao đổi bất tuyệt trên núi, nhìn những đám mây tan hợp trên trời, để gỡ những mối tơ rối của kiếp người trong thị trấn, những mối tơ thời nào cũng vậy, nhưng mỗi thời lại rối một cách khác. Có người đã từ lâu rồi (phải nhận rằng kẻ đó là người lạ và chỉ muốn nói đùa thôi) bảo rằng cái kapia này ảnh hưởng tới vận mạng của thị trấn và tới cả tính tình của dân chúng ở đây. Người đó bảo chỉ tại lại ngồi hoài hằng giờ trên cái kapia này mà nhiều người Vichégrad có khuynh hướng trầm tư, mơ mộng, và có nét đặc biệt ai cũng nhận thấy, là bình thản, sầu muộn.

Có lẽ người ta phải nhận rằng so với dân các thị trấn khác thì dân Vichégrad nhẹ dạ hơn, ham vui và hoang phí hơn. Thị trấn của họ ở một dịa điểm tiện lợi, làng mạc đồng ruộng chung quanh phì nhiêu, phong phú, và quả thực tiền bạc chảy vào Vichégrad nhiều đấy nhưng chẳng bao giờ ngừng lại lâu cả. Nếu có thấy một chủ nhân tiết kiệm, khéo quản lý tài sản, không đam mê chơi bời thì nhất định là một người ở nơi khác mới tới, nhưng phong thủy ở Vichégrad khiến cho trẻ ở đây mới sanh ra bàn tay đã mở rộng, ngón tay đã xòe ra rồi, chúng bi lây cái bệnh chung hoang phí, vô ưu, sống theo châm ngôn: "Trời sinh voi thì trời sinh cỏ".

Người ta kể truyện ông lão Novak khi đã kiệt lực, không chiến đấu nữa, truyền cái nghề haidouk[11]. Lỗ Ma Ni là một miền núi phía Đông Sarajevo. Ở Lỗ-Ma-Ni cho chàng trai trẻ Grouitsa, khuyên chàng những câu này:

"Khi mai phục, con phải nhìn kỹ kẻ nào sắp đi tới. Hễ thấy hắn vênh vênh tự đắc cỡi ngựa, bận một chiếc gi-lê đỏ đeo lắc bạc, đi ghệt trắng, thì biết là dân Fotcha[12] đấy. Tấn công liền đi, vì nó có nhiều tiền giắt trong lưng và đựng trong đãy đấy. Nếu con thấy một kẻ ăn bận lèng xèng, đầu cúi xuống, ngồi trên lưng ngựa như đi ăn xin vậy thì cứ thẳng tay đập đi, vì nó là dân Rogatitsa[13] đấy. Tụi chúng nó đều như vậy, keo kiệt, âm hiểm nhưng đầy nhóc tiền. Nhưng nếu con thấy một thằng khùng, ngồi bắt tréo chân trên yên, vừa đánh cái trống con vừa gân cổ lên ca hát thì đừng đập, bẩn tay vô ích, để cho quân vô loại đó qua: nó là dân Vichégrad, nghèo xác ra đấy vì tiền của vào nhà nó rồi ra liền".

Truyện đó xác nhận ý nghĩ của người lạ kể trên kia. Nhưng khó mà biết rõ được ý nghĩ đó đúng tới mức nào. Nhưng biết bao việc khác, ở đây cũng không dễ gì biết đâu là nhân đâu là quả. Có phải cái kapia ảnh hưởng tới dân chúng như vậy không, hay trái lại chính dân làng thông minh đã nghĩ ra kiến trúc đó và xây cất theo nhu cầu cùng thói quen của họ? Câu hỏi đó vô ích và vô nghĩa (...) Dù sao, có điều này chắc chắn là giữa chiếc cầu đó và đời sống dân thị trấn này có một liên lạc mật thiết từ mấy thế kỷ. Vận mạng của dân và lịch sử chiếc cầu chằng chịt với nhau, và không thể tách rời ra mà kể được. Vì vậy truyện về nguồn gốc và lịch sử chiếc cầu đồng thời cũng là truyện về đời sống của thị trấn, của dân trong thị trấn, từ thế hệ này qua thế hệ khác, cũng vậy trong tất cả các truyện về thị trấn hiện lên hình ảnh chiếc cầu đá mười một nhịp, với cái kapia như một chiếc mũ miện ở giữa cầu.

II

Bây giờ chúng ta phải trở lại thời mà tại nơi này chưa có cả cái ý nghĩ cất một chiếc cầu, tôi muốn nói một chiếc cầu như chiếc hiện nay.

Có thể rằng vào cái thời xa xôi đó, vài khách qua đường tới đây, mệt mỏi, mồ hôi nhễ nhại. cũng ước ao có được một phép màu để dễ dàng qua được con sông rộng nước chảy ào ào này mà mau tới nơi tới chốn. Vì chắc chắn là thời nào cũng vậy, cũng có những người nghĩ tới cách bắc cầu qua con sông này (...) nhưng sự ước ao của mỗi người không nhất định là thành tựu mà mỗi ý nghĩ không nhất định là kèm theo đủ nghị lực để thực hiện.

Hình ảnh đầu tiên của chiếc cầu sau này cất ở đây đã thoáng hiện, dĩ nhiên là còn mơ hồ, trong trí tưởng tượng của một em trai trạc mười tuổi ở làng Sokolovitcht gần đây một buổi sáng năm 1516, trong khi người ta đưa em từ nguyên quán tới đô thị lstamboul lộng lẫy, đáng sợ ở phương trời xa kia.

Thời đó con sông Drina này là một ngọn thác xanh, 'thường đục ngầu, đổ cuồn cuộn xuống nơi đây, giữa hai bờ hoang, không có cây cối, toàn đá và cát. Thị trấn cũng đã có rồi nhưng khác ngày nay và nhỏ hơn. Trên hữu ngạn con sông tại đỉnh đồi hiểm trở, chỗ mà hiện nay là cảnh hoang tàn thì thời đó là một xóm cũ, một cái đồn binh cất từ hồi cực thịnh của vương quốc Bosnie có tháp có nhà hầm, có thành lũy, do một lãnh chúa hùng cường tên là Pavlovitch dựng nên. Trên sườn đồi, và được đồn bảo vệ, là những khu Meidan và Bikavats của tín đồ Ki tô giáo và một xóm mới Thổ hóa[14] , xóm Douchtché. Dưới chân đồi, trong cánh đồng, khoảng đất nằm giữa hai con sông Drina và Rzav, nơi mà sau này thị trấn phát triển, hồi đó chỉ là đồng ruộng có một con đường xuyên qua, hai bên đường có một lữ quán cổ bằng gỗ vài nhà xay bột chạy bằng sức nước và vài cái chòi.

Tại nơi mà sông Drina cắt ngang con đường, có bến đò nổi danh của thị trấn Vichégrad. Chiếc đò cũ kỹ, đen, người chèo đò tên là Yamak, chậm chạp, rầu rĩ, hay gắt gỏng. Chú ta thức mà gọi, hỏi gì cũng làm thinh, còn hơn là người khác ngủ rất say nữa. To lớn, sức mạnh lạ lùng, nhưng sau nhiều chiến tranh, lập được nhiều chiến công, sức chú đã suy. Chú chỉ còn có một mắt, một tay và một giò (giò kia bằng gỗ). Chẳng chào hỏi, mỉm cười với ai, chú cứ lầm li chở hàng hóa và hành khách qua sông, một cách tùy hứng, độc đoán, chậm chạp, thất thường, nhưng lương thiện và chắc chắn, thành thử nổi tiếng là thành thật, đáng tin cậy không ai bằng, mà sự chậm chạp và tính tình quái dị của chú thì cũng vậy. Chú không muốn nói chuyện, làm quen với khách qua sông. Những người này liệng mấy đồng xu tiền đò xuống lòng chiếc đò, và chú cứ để mặc chúng nằm đó suốt ngày trong nước và cát, mãi chiều tối tới uể oải lượm lên bỏ vào một cái đọi bằng gỗ chú dùng để tát nước trong đò, rồi đem về căn chòi của chú ở trên bờ.

Chú chỉ chở đò khi nào dòng sông và mực nước bình thường hoặc hơi vượt mức bình thường một chút thôi; hễ nước chảy cuồn cuộn, đục ngầu hoặc lên cao quá một mức nào đó thì chú kéo chiếc đò lớn và nâng lên, cho nằm trong một cái ụ, và sông Drina như một cái biển, không ai qua được nữa. Những lúc đói chú Yamak, tai tuy còn thính mà như điếc; hoặc chú trở về xóm làng làm ruộng. Và suốt ngày, ở bờ bên kia người ta thấy những hành khách từ Bosnie tới, thất vọng ngồi trên bờ đá ướt đẫm nước mưa, run rẩy vì lạnh, chờ đò qua, và thỉnh thoảng tiếng gọi đò kéo dài ra: "Hú ú ú, Yamak!" vang trên dòng nước đục ngầu cuồn cuộn.

Hễ nước sông chưa xuống thì chẳng có ai đáp cả, cũng chẳng thấy ai hiện; mà khi nào nước sông mới rút thì chỉ một mình chú Yamak ủ rũ, vô tình, độc đoán quyết định thôi, không bàn cãi, giảng giải gì cả.

Thị trấn thời đó chỉ là một xóm nhỏ, đông dân, trên bờ sông hiểm trở, ngay dưới chân di tích tàn phế của đồn cũ, không rộng lắm, cũng chưa có bộ mặt như hồi

sau này, khi nhờ xây xong chiếc cầu, giao thông và thương mại phát triển mạnh lên.

Hôm đó vào tháng Mười một, một đoàn dài người ngựa chở đồ tới tả ngạn, ngừng lại ngủ đêm. Viên aga, tướng chỉ huy vệ binh của vua Thổ với đoàn tùy tùng võ trang, quay trở lại Tsarigrad[15] sau khi đã gom được tại miền Đông Bosnie một số trẻ em Ki tô giáo mà triều đình bắt phải nộp và gọi là "huyết cống"[16].

Lần thâu huyết cống cuối cùng đã cách sáu năm rồi. Cho nên lần này sự lựa chọn mau chóng và có kết quả tốt; người ta dễ dàng tìm ngay được số trẻ ấn định, toàn là con trai khỏe mạnh, thông minh, lực lưỡng từ mười đến mười lăm tuổi, mặc dầu nhiều cha mẹ đã đem con giấu trong rừng, tập cho chúng làm bộ ngớ ngẩn hoặc khập khiễng, cho chúng ăn mặc rách rưới, dơ dáy để cho viên aga chê mà không bắt. Có người làm cho con hóa tàn tật nữa, chẳng hạn chặt một ngón tay của chúng.

Những trẻ được lựa rồi, người ta chở đi bằng những con ngựa bản xứ nhỏ, thành một hàng dài. Một con ngựa chở hai cái giỏ đan như chở trái cây, mỗi bên một giỏ, và trong mỗi giỏ đặt một đứa bé với một gói nhỏ và một chiếc bánh nhân mứt, tròn, miếng ngon cuối cùng đem từ nhà đi. Người ta thấy vẻ mặt hồng hào hoảng hốt của chúng ló ra khỏi những chiếc giỏ lắc lư, cót két nhịp nhàng. Có vài đứa bình tĩnh nhìn khỏi cái mông ngựa, cố tìm trong khoảng xa, thật xa, quê hương của mình; có đứa vừa ăn vừa khóc; có đứa gục đầu vào yên mà ngủ.

Cách một quãng sau đoàn lữ hành kỳ cục đó là những cha mẹ, bà con hổn hển đi rải rác theo con cái bất hạnh bị triều đình bắt đem đi, không bao giờ trở về nữa, và phải sống trong một thế giới lạ, bị Hồi hóa, cắt da qui đầu, quên cả tôn giáo, xứ sở, nguồn gốc và suốt đời phải vô đoàn vệ binh hoặc một cơ quan nào quan trọng hơn của đế quốc Thổ. Hầu hết họ là phụ nữ, mẹ, bà hoặc chị của những đứa bi bắt. Khi họ lại gần quá thì kỵ binh của aga vừa la hét vừa thúc ngựa vào bọn họ, cầm roi quất đuổi họ đi. Họ chạy lán loạn, trốn trong rừng suốt dọc đường, nhưng chỉ lát sau họ lại tụ họp nhau sau đoàn lữ hành, và nước mắt rưng rưng, họ ráng nhìn một lần nữa đầu đứa trẻ ló ra khỏi giỏ, đứa trẻ mà người ta đã lôi đi, cắt tình cốt nhục của họ. Gan lì nhất, khó ngăn nhất là các bà mẹ. Ngực để trần, đầu tóc bù xù, họ cứ chạy bừa tới, không nhìn xuống đường nữa, quên hết mọi sự chung quanh, khóc lóc kêu trời như có người chết; có người muốn điên, rên rỉ, gào thét cơ hồ như đương lên cơn đau đẻ, nước mắt ràn rụa, không thấy gì cả, húc đầu đúng vào ngọn roi của bọn ky binh. Và mỗi lần bị quất, họ lại đáp bằng một câu hỏi vô nghĩa: "Các ông đưa con tôi đi đâu?”. Có vài người ráng gọi tên con thật rõ ràng, dặn dò, khuyên bảo nó vài tiếng, như chia xẻ một phần gì của mình cho nó: “Radé, con ơi, đừng quên mẹ, nghe con!".

Một người mẹ khác gào lên: "Ilia! Ilial Ilia!" đưa mắt tuyệt vọng kiếm cái đầu đứa con thân yêu và cứ lặp lại hoài tên con, không ngừng như muốn khắc tên Ki tô giáo vào óc đứa bé, rồi đây chỉ vài ngày nữa là bị đem đi luôn, không trở về với minh nữa.

Nhưng đường thì dài, đất thì cứng, cơ thể con người lại yếu ớt mà bọn Thổ lại có quyền lực tàn nhẫn. Lần lần những người đàn bà đó dừng lại; vì đi mệt quá, bị đánh đuổi, người này rồi người khác chịu bỏ cuộc, không điên khùng gắng sức theo con nữa. Tới bến đò Vichégrad này, những người kiên nhẫn nhất cũng phải ngừng lại, vì đò không chở họ mà không có cách nào khác để qua sông. Ở đây họ được yên ổn ngồi trên bờ để khóc vì không ai đuổi họ nữa. Ở đây họ ngồi trơ trơ như đá, không biết đói, không biết khát, không biết lạnh, đăm đăm nhìn qua bờ bên kia, chờ thấy đoàn ngựa và ky binh kéo dài ra và biến mất về phía Dobroune, mà đoán một lần cuối cùng đứa con yêu qm của họ ở chỗ nào trong đoàn đó. Thôi, thế là không bao giờ còn thấy mặt con nữa.

Cái ngày tháng Mười một đó, trong những cái giỏ đó có một đứa con trai nước da bánh mật khoảng mười tuổi, quê quán ở làng Sokolovitchi trên miền cao kia, mắt ráo hoảnh, ngồi lặng yên ngó chung quanh. Tay nó tím bầm và cóng vì lạnh, cầm một con dao nhỏ cong cong, lơ đãng khứa vành giỏ, trong khi nó nhìn bốn bề. Chắc trong trí nó nhớ cảnh bờ đá màu xám, lơ thơ mấy gốc liễu trơ trọi nghèo nàn, nhớ người chèo đò quái dị, nhớ nhà xay bột ọp ẹp, đầy mạng nhện và gió lùa mà tụi trẻ chắc đã phải ngủ đêm lại đó trước khi qua dòng sông Drina đục ngầu, có những con quạ khoang kêu "quạ, quạ" bay lượn trên không. Nó thấy khó chịu trong người, như có một đường đen thỉnh thoảng, cắt ngực nó làm đôi trong một hai giây, khiến nó đau nhói. Trong trí óc, chắc nó cho rằng nỗi đau đớn đó liên quan với nơi con đường bị cắt đứt này, nơi mà nỗi thất vọng, sầu khổ chồng chất trên những bờ đá hai bên sông, nơi mà qua sông là một công việc khó nhọc, tốn tiền lại không chắc chắn. Đây là một huyệt điểm đặc biệt đau đớn trong một xứ đầy núi non, nghèo khổ, con người bị thiên nhiên mạnh mẽ hơn chặn lại, phải khuất phục vì bất lực, mà cảm thấy rõ ràng nỗi bất hạnh cùng tình trạng lạc hậu của mình và của người khác.

Cảnh đó làm cho đứa bé đau nhói ở ngực, và sau này, khi nó đã đổi cuộc đời, đổi tôn giáo, đổi tên và xứ sở, nó vẫn còn thấy đau hoài.

Đời nó sau này ra sao, các cuốn sử viết bằng mọi thứ tiếng đều kể lại, và ở khắp thế giới người ta còn thuộc rõ hơn ở nước mình nữa. Lớn lên, nó thành một sĩ quan trẻ tuổi, anh dũng trong triều đình vua Thổ, rồi lên chức capitan-pacha (nguyên soái), được tuyển làm phò mã, và thành một chính trị gia nổi danh khắp thế giới, tức  Mehmed Pacha Sokoli, người đã chỉ huy bao nhiêu trận hầu hết là thắng - trên ba lục địa, mở mang bờ cõi của đế quốc Thổ làm cho đế quốc đó được yên ổn ở phía ngoài, dân chúng được lạc nghiệp ở phía trong. Trong sáu mươi mấy năm đó, ngài thờ ba triều vua, leo lên được quyền cao chức trọng nhất mà rất ít người đạt được ngồi được lâu. Ngài đã thành một người mới trong một thế giới lạ như vậy thì chắc quên hết tuổi thơ ở nơi cố hương, quên cả lần qua sông Drina ở Vichégrad, quên bờ sông hoang vu nơi đó khách qua đường đợi đò, run rẩy vì lạnh và vì không biết có đò không; quên chiếc đò chậm chạp, bị mọt ăn, quên chú chèo đò quái dị và .những con quạ khoang đói bay lượn trên dòng nước đục rồi chứ?

Không, ngài vẫn thấy cái cảm giác đau nhói ở ngực hồi đó, nó không bao giờ mất hẳn. Trái lại, càng già, cảm giác đó lại càng thường hiện lên: vẫn như có cái lằn đen cắt ngực làm hai: nỗi đau từ hồi nhỏ đó đặc biệt lắm, không giống một nỗi đau nào trong cuộc đời ngài sau này. Ngài nhắm mắt lại, đợi cho lằn đen như lưỡi dao đó đi qua rồi nỗi đau mới dịu xuống. Một lần trong cơn đau như vậy, ngài bỗng nảy ra ý này: cố tật của ngài có thể sẽ hết nếu ngài dẹp được chiếc đò ngang trong đó chất đống nỗi khốn khổ và mọi sự bất tiện, nếu ngài bắc được một cây cầu nối hai bờ hiểm trở với nhau, nối hai đầu đường bị dòng nước đục ngầu cắt đứt, như vậy làm cho xứ Bosnie vĩnh viễn nối liền với phương Đông, làm cho quê hương của ngài nối liền với nơi ngài lập nên sự nghiệp. Và trong một lúc, nhắm mắt lại, ngài đã là người đầu tiên nhìn thấy hình dáng mạnh mẽ và đẹp đẽ của chiếc cầu lớn bằng đá phải cất ở nơi đây.

Tức thì ngay năm đó, quan tể tướng ra lệnh xây chiếc cầu lớn trên Sông Drina, bao nhiêu phí tổn, ngài chịu hết. Xây cất mất năm năm. Năm năm ấy chắc phải là một thời đặc biệt hoạt động, nghiêm trọng cho thị trấn và cả xứ nữa, đầy những thay đổi và biến cố lớn nhỏ. Nhưng lạ lùng thay, dân trong thị trấn không giữ được nhiều chi tiết về sự diễn tiến của công việc, mặc dầu trong mấy thế kỷ người ta vẫn nhớ và kể với nhau đủ các biến cố, cả những biến cố liên quan gián tiếp tới chiếc cầu.

Dân chúng chỉ nhớ và kể lại những gì họ có thể hiểu và biến được thành huyền thoại. Còn những cái khác thì sụp đổ hết; không để lại một dấu vết gì sâu sắc trong sự thản nhiên câm lặng của các hiện tượng tự nhiên nào không kích thích óc tưởng tượng cùng trí nhớ của họ. Công việc xây cất khó nhọc và kéo dài đó, đối với họ là công trình của một người khác, thực hiện bằng tiền của người khác. Chỉ tới khi công việc hoàn thành, chiếc cầu lớn hiện ra rồi, họ mới bắt đầu nhớ lại các chi tiết, và tô điểm sự khai sanh ra chiếc cầu bằng những truyện hoang đường mà họ dựng lên cũng tài tình như kiến trúc sư đã xây dựng chiếc cầu, và những truyện đó tồn tại trong ký ức của họ cũng bền bỉ như chiếc cầu bằng đá kia vậy.

III

Ngay từ mùa xuân năm tể tướng Sokoli quyết định xây cầu, thủ hạ của ngài với bọn tùy tùng đã "được phái tới Vichégrad để chuẩn bị mọi công việc cần thiết. Họ tới đông đảo với ngựa xe, lều và mọi dụng cụ. Sự xuất hiện của họ làm cho dân trong thị trấn nhỏ và các làng lân cận, nhất là dân theo Ki tô giáo sợ sệt, nhốn nháo lên.

Cầm đầu phái đoàn, sắp dặt công việc xây cất là Abidaga, người được tể tướng tin cậy nhất. Người phụ tá ông ta là đốc công Tosoan Efendi[17] (Trước khi Abidaga tới người ta đã nghe đồn rằng ông ta không nể ai cả, tàn nhẫn, vô tình nghiêm khắc quá mức). Khi họ tới dựng lều ở Meidan rồi, Abidaga triệu tập ngay đại diện các nhà cầm quyền và tất cả các thân hào Hồi để thảo luận. Có thảo luận gì nhiều đâu vì chỉ có một mình Abidaga nói thôi. Ông ta lực lưỡng, mặt đỏ gay, mắt xanh lá cây, bận một bộ đồ sang trọng ở Tsarigrad, râu hung hung, ngắn, còn ria thì uốn nhọn lột cách kỳ cục theo kiểu Hung Gia Lợi. Diễn văn của con người tàn bạo đó còn làm cho những người dự hội ngạc nhiên hơn là bề ngoài ông ta nữa:

"Chắc chắn là trước khi bản chức tới đây, các ông đã nghe thấy nhiều lời đồn về bản chức rồi, mà bản chức biết rằng những lời đồn đó chẳng đẹp đẽ, dễ thương chút nào. Chắc các ông đã nghe người ta đồn rằng bản chức buộc mọi người phải làm việc và tuân lệnh, và kẻ nào không làm việc đàng hoàng, tuân lệnh răm rắp thì bản chức sẽ đánh đập, sẽ giết chết; rằng bản chức không biết cái gì là "không thể làm được", "cái gì là không có", mà kẻ nào nói bậy một lời thôi cũng có thể bay đầu với bản chức lắm; tóm lại bản chức là một người khát máu, tàn bạo. Bản chức cần cho các ông hay rằng những tiếng đồn đó không phải là tưởng tượng phóng đại đâu. Dưới cây bồ đề của bản chức không có bóng mát đâu. Bản chức đã lừng danh như vậy nhờ đã hầu hạ lâu năm quan tể tướng, thi hành đúng lệnh của ngài. Tin ở Chúa, bản chức mong rằng lần này cũng làm xong công việc quan tể tướng giao phó ở đây, và khi công việc làm xong rồi, bản chức ra đi thì lại có những tiếng đồn khác lan đi trước hung dữ hơn những tiếng đồn đã tới tai các ông.

Sau lời nhập đề lạ lùng đó mà mọi người làm thinh nghe, mắt nhìn xuống, Abidaga giảng cho họ hiểu rằng sẽ làm một công trình kiến trúc rất quan trọng, nhiều xứ khác giàu có hơn cũng không thực hiện được, công việc sẽ kéo dài năm năm, có thể sáu năm, và quan tể tướng muốn làm cho thật chu đáo, đúng ngày đúng giờ phải xong. Rồi ông ta trình bày mới đầu cần những gì, phải chuẩn bị công việc ra sao, và ông ta mong rằng nhân dịp này, các người Thổ mới[18] sẽ giúp được gì, còn bọn tà giáo bọn Ki tô giáo thì phải làm được những gì.

Ngồi bên cạnh ông ta là Toboun Efendi, một người nhỏ con, Hồi hóa, xanh bủng, gốc gác ở các đảo Hy Lạp làm đốc công, đã xây cất nhiều công trình từ thiện cho  Mehmed Pacha. Ông ta ngồi yên, thờ ơ như không nghe thấy gì hoặc không hiểu lời nói của Abidaga. Ông ngó hai bàn tay của mình, lâu lâu mới ngước mắt lên, và lúc đó người ta thấy cặp mắt cận thị, đẹp, long lanh như nhung của một người chỉ biết công việc của mình thôi, ngoài ra chẳng cảm thấy hoặc hiểu gì về đời sống và xã hội cả. Các đầu mục, thân hào từ trong lều chật hẹp, hầm hơi chui ra, áo não mệt nhọc. Họ thấy mồ hôi chảy từng giọt dưới lớp lễ phục mới của họ và nỗi lo sợ ưu tư xâm chiếm ngay lòng họ, không dằn được.

Một bất hạnh lớn, vô lý bỗng đâu giáng xuống thị trấn và cả xứ, tai họa này không biết bao giờ mới chấm dứt. Trước hết người ta đốn cây trong rừng rồi chở ra, chất thành từng đống đà ngang đà dọc trên hai bên bờ sông Drina, khiến trong một thời gian, người ta tưởng tượng cầu sẽ cất bằng gỗ. Rồi bắt đầu tới công việc đào đất đào lỗ trên bờ đá. Phấn lớn những công việc đó đều do làm xâu. Như vậy cho tới gần cuối thu, rồi công việc tạm ngưng lại, phần đầu kể như đã xong.

Abidưnga cầm cây ba-toong dài màu xanh kiểm soát mọi công việc. Dân chúng đã làm một bài vè về chiếc ba- toong đó, vì kẻ nào ông ta bắt gặp làm không đàng hoàng hoặc nhởn nhơ, mất thì giờ, thì ông ta cầm ba-toong chỉ và tức khắc bọn giám thị túm cổ liền, đánh đập ngay tại chỗ cho tới chết ngất, máu me đầy người, rồi giội nước vào cho tỉnh dậy, bắt đi làm trở lại. Cuối thu khi sắp rời thị trấn, Abidaga lại triệu tập một lần nữa các đầu mục, thân hào, bảo họ rằng mùa đông này ông ta đi nơi khác, nhưng cặp mắt không rời nơi này đâu. Mọi người phải chịu trách nhiệm về bất kỳ một chuyện gì. Nếu ông ta thấy có sự hư hại bất kỳ ra sao trong công việc, dù là chỉ mất một khúc gỗ thôi thì cả thị trấn sẽ bị phạt vạ. Người ta bảo nước lụt cũng có thể gây hư hại được thì ông ta không do dự một chút, lạnh lùng đáp rằng đây là xứ của họ, con sông của họ, vậy lụt có gây hại thì họ phải chịu.

Suốt mùa đông, dân chúng coi chừng giữ gìn công việc cẩn thận như con ngươi của họ vậy. Qua xuân, Abidaga và Tosoun Efendi trở lại, thêm một bọn đục đá ở Dalmatie mà dân chúng gọi là bọn "thợ La Mã". Mới đầu có khoảng ba chục người, chú thợ cả tên là Antoịne, một người theo Ki tô giáo ở Oultsigne[19]. Chú ta đẹp trai, cao, mắt lớn và có vẻ bạo dạn, mũi quặm, tóc nâu phủ tới vai, quần áo đẹp cắt theo kiểu phương Tây. Người phụ tá của chú là một tên da đen chính cống trẻ tuổi, vui tính, mà mọi người đều gọi là "mọi da đen".

Năm trước thấy những đống đà gỗ chở lại, người ta đã tưởng Abidaga muốn dựng cầu bằng gỗ; bây giờ mọi người có cảm tướng rằng ông ta muốn xây một Constantinople[20] mới trên sông Drina này. Người ta bắt đầu đục đá ở trên núi gần Bania, cách thị trấn một giờ đi bội; đẽo vạc qua loa rồi chở về.

Năm sau, một mùa xuân tưng bừng lạ thường xuất hiện ở gần bến đò Vichégrad. Cũng như mọi năm, cây cối trổ lá, đâm bông, nhưng năm nay, từ mặt đất còn mọc lên cả một đám lều quán, và có những con đường mới đưa tới những chỗ có nước. Vô số xe vận tải do bò hay ngựa kéo, qua lại đông như đàn kiến. Dân chúng Meidan và Okolitché ngày nào cũng thấy xuất hiện ở phía dưới gần sông một đám người lăng xăng với bò, ngựa, dụng cụ xây cất, như cây cỏ ở dưới đất đâm lên.

Bờ đá cheo leo là chỗ làm việc của thợ đẽo đá. Bụi đá bay ra nhuộm vàng cả một khu. Cách đó một quãng trên cánh đông cát, bọn thợ công nhật bản xứ tô vôi, quần áo rách rưới và trắng những vôi, đi qua làn khói trắng đục từ lò vôi tỏa ra. Xe chở nặng quá, đường hư hết. Chiếc đò qua lại suốt ngày, chở gỗ, thầy và thợ. Lội trong làn nước xám mùa đông lên tới lưng quần, bọn thợ chuyên môn đóng cừ và đổ đất sét vào đầy các sọt, thả xuống nước, chặn cho dòng nước chảy qua hướng khác.

Dân chúng từ trước sống yên ồn trong thị trấn, nhà cửa rải rác trên sườn núi gần bến đò, bây giờ bu lại coi những công việc đó; và nếu chỉ coi thôi thì không sao, nhưng công việc lớn lao quá, phát triển mạnh quá như cơn lốc tới nỗi cuốn theo những sinh vật và tử vật ở trong thị trấn và cả những miến xa chung quanh nữa. Qua năm thứ nhì, số thợ tăng lên nhiều bằng số đàn ông trong thị trấn. Xe cộ, bò, ngựa đều dùng vào việc xây cầu hết. Tất cả những cái gì leo được, lăn được đều bị lôi đi, buộc phải làm việc, đôi khi được trả công nhưng cũng có khi bị trưng dụng làm xâu. Có nhiều tiền hơn trước đấy, nhưng đời sống đắt đỏ và sự đói kém tăng lên mau hơn tiền bạc, thành thử khi tiến vào tay thợ thì chỉ còn một nửa. Còn khổ hơn nỗi đắt đỏ, đói kém, là cảnh hỗn độn, bất an, lo lắng nó giáng xuống đầu cổ dân trong thị trấn từ khi đám lao động từ đâu không biết đổ xô lại đây. Mặc dầu Abidaga nghiêm trị, mà vẫn xảy ra nhiều cuộc ấu đả giữa bọn thợ, và nhiều vụ trộm cắp trong vườn, trong sân. Bọn phụ nữ Hốt giáo phải che mặt cả những khi bước ra sân vì phía nào cũng có thể có cặp mắt của bọn thợ đông vô kể đó, thợ miền khác tới và thợ địa phương, mà bọn người Thổ ở đây vì là Thổ mới (không người nào là không có cha hoặc ông mới bỏ Ki tô giáo mà theo Hồi giáo), cho nên giữ giáo huấn Hồi giáo còn nghiêm nhặt hơn ai nữa. Vì những lẽ đó mà những ông già bà cả theo tục Thổ, bất bình ra mặt và quay lưng đi, không nhìn đám hỗn độn những thợ; bò, ngựa, gỗ, đá, đất cát cứ mỗi ngày một bành trướng, phức tạp thêm ở hai bên bờ bến đò, phá hoại tất cả và đã lấn vào đường phố, sân vườn của họ rồi.

Mới đầu họ đều hãnh diện rằng một vị tể tướng gốc gác ở miền này cho xây cất một công trình phước thiện tại quê quán. Hồi đó họ không ngờ, bây giờ họ mới thấy công trình xây cất vẻ vang đó gây ra biết bao hỗn độn, lo lắng, tốn tiền mà phí sức (...). Thị trấn đã biến thành địa ngục, như một tà thuật múa may quay cuồng trong cảnh khói, bụi, hò hét ồn ào, không sao hiểu nổi. Đã mấy năm trôi qua, công việc tuy phát triển, xây cất cao thêm nhưng vẫn chưa thấy xong, chẳng ra ý nghĩa gì cả. Nó giống bất kỳ cái gì đó, đâu phải là cầu.

Đó, những người Thổ mới nghĩ như vậy và nói riêng với nhau rằng họ ngán quá chừng, chẳng sang trọng, hãnh diện, vẻ vang thì đừng; họ từ bỏ quan tể tướng, không chấp nhận cái cầu, chi xin Chúa sao cho mau thoát tai họa này đi, mà nhà cửa họ lại được yên ổn như trước họ lại yên ổn sống cuộc đời giản dị bên chiếc đò cũ trên sông như hồi trước.

Những người theo Ki tô giáo ở Vichégrad cũng lo lắng như người Thổ, chỉ khác là không ai hỏi ý kiến họ nên họ không phất biểu nỗi bất bình được. Bây giờ đã qua năm thứ ba, dân chúng ba năm đã phải làm xâu, bò ngựa bị trưng dụng vào việc cất cầu rồi. Mà chẳng phải riêng ở Vichégrad, cả ba tỉnh chung quanh cũng vậy. Đâu đâu bọn hiến binh của Abidaga cũng cỡi ngựa đi lùng dân Ki tô giáo, dù ở thành thị hay ở thôn quê, lôi về bắt đi làm cầu. Thường thường chúng xông vào trong khi họ ngủ, bắt như bắt gà. Trong khắp xứ Bosnie các người đi đường khuyên nhau đừng lại sông Drina vì bất kỳ ai lớ quớ tới đó là bị hiến binh bắt liền, chẳng cần hỏi tên tuổi, làm gì, đi đâu, cứ lôi phắt đi, bắt phải làm xâu ít nhất là vài ngày đã. Dân Ki tô giáo ở thành thị đút lót để được tha, còn dân quê thì ráng trốn vào rừng, nhưng bọn hiến binh bắt ngay người trong nhà làm con tin, nhiều khi bắt cả đàn bà thay cho những thanh niên đã bỏ trốn.

Dân chúng làm xâu ở cầu mùa thu rày là mùa thu thứ ba, mà công việc chưa thấy tiến được bao nhiêu, chưa thấy nỗi cùng khổ này sắp chấm dứt. Đã giữa thu rồi, lá đã rụng, đường đã lầy lội vì mưa, nước sông Drina dâng lên đục ngầu, và cánh đồng trơ gốc rạ đầy những quạ khoang lượn qua lượn lại mà Abinga vẫn chưa cho ngưng công việc. Dưới ánh sáng đục của tháng Mười một dân chúng chở gỗ, đá, kẻ chân không, kẻ đi opanci[21] làm bằng da sống chưa thuộc còn dính máu, lội trên những đường lầy, toát mồ hôi mà vẫn run rẩy khi gió thổi, bận những quần cụt đen bẩn thỉu, đầy lỗ rách và chỗ vá đụp, và lấy những manh áo sơ mi duy nhất của họ cột lại, chiếc sơ mi bằng gai thô, đen vì mưa bùn và khói nhưng họ không dám giặt, sợ nó bục rời ra từng sợi mất. Chiếc ba-toong xanh của Abidaga lúc nào cũng giơ cao trên đầu họ, vì Abidaga kiểm soát mọi nơi từ hầm đá tới công việc ở chung quanh cầu, mỗi ngày mấy lượt ông ta nổi điên lên với mọi người vì ngày tháng trôi qua mà công việc chẳng tiến hành mau như ý ông. Bận một chiếc áo cầu dày bằng da lông Nga, đi giày cao ống, mặt đỏ bừng, ông ta leo lên những cái giàn lúc này đã cao hơn mặt nước, vào các lò rên, các chòi, rạp của thợ và chửi hết cả mọi người một loạt, cả giám thị, cai thầu

-       Ngày thì ngắn, càng ngày càng ngắn. Đồ chó đẻ ! Ăn mà không làm.

Ông ta quát tháo, nổi điên lên, như thể ngày mùa này ngắn là tại họ. Nhưng trước giờ hoàng hôn tàn nhẫn, tuyệt vọng ở Vichégrad, khi đồi núi dựng đứng khép lại chung quanh thị trấn, đêm tối xuống mau, nặng nề như thể đêm cuối cùng, thì Abidaga nổi quạu tới tột đỉnh; và không còn ai để trút cơn thịnh nộ lên nữa, ông ta bứt rứt, nóng ruột, không sao ngủ được, vì còn bao nhiêu công việc bỏ dở và bao nhiêu kẻ chờ đợi mất thì giờ. Ông ta nghiến răng, kêu bọn giám thị lại, tính toán xem hôm sau phải tổ chức ra sao cho thợ thuyền làm được nhiều hơn.

Trong lúc đó, bọn thợ ngủ trong chòi và chuồng bò để lấy lại sức. Nhưng không phải mọi người đều ngủ, cũng có kẻ thức. Giữa một chuồng bò rộng và khô ráo, một đống lửa sắp tàn, chỉ còn lại than hồng âm ỉ, thành thử phòng nửa tối nửa sáng, mù mịt những khói, sực nức mùi nặng và chua của những quần áo uớt, và của hơi người bốc từ ba mươi mấy thân thể ra. Họ đều là bọn làm xâu, nông dân nông nô miền chung quanh, nghèo khổ, và theo Ki tô giáo. Hết thảy đều bẩn thỉu, quần áo ướt đẫm, mệt lử, lo lắng. Họ đau khổ, nóng ruột vì nỗi sắp tới vụ cày mùa thu rồi mà họ phải bỏ ruộng nương tại làng ở trên kia để làm xâu không công ở đậy, không biết ngày nào mới được thả về. Họ hơ obojak[22] bên đống lửa, cột bện opanci lại hoặc ngồi không ngó đống than hồng. Trong đám có một người Monténégro[23] (*) không biết từ đâu tới. Bọn hiến binh bắt được anh ta ở trên đường và anh phải làm xàu từ mấy bữa nay, mặc dầu anh kể hoài, chứng minh hoài với mọi người rằng công việc này nặng nhọc quá, không hợp với anh, đê tiện quá, làm mất thể diện của anh.

Hầu hết các nông dân còn thức, nhất là bọn trẻ, quây quần chung quanh anh ta. Từ cái túi sâu của chiếc áo gối- lê bằng da cừu, anh ta khoan thai lấy ra một cây guzla[24] nhỏ bằng bàn tay và một cái cung kéo đàn ngắn. Một nông dân bước ra ngoài, đứng canh ở cửa, coi chừng có người Thổ nào tới không. Mọi người ngó anh Monténégro như mới gặp lần đầu, và chiếc guzla anh ôm kín trong hai bàn tay to lớn. Anh ta cúi xuống, đặt chiếc guzla trên đùi, đưa cằm ra ghì cái cán, lấy nhựa thông bôi vào dây đàn, rồi thổi lên cái cung. Cái gì cũng ẩm thấp, mềm, chùng. Người ta đăm đăm ngó anh làm những công việc đó một cách cẩn thận, bình tĩnh như chung quanh không có ai cả. Sau cùng một tiếng đàn vang lên, chói tai, ồ ồ. Xúc động tăng lên. Anh ta lấy giọng, hát bằng mũi theo tiếng đàn, thật hòa hợp: có vẻ sắp được nghe một truyện kỳ thú... Rồi thình lình anh hất đầu mạnh ra phía sau một cách tự phụ, hầu anh lộ ra thành một cục trên cái cổ nhỏ, bán diện nhọn hoắt của anh rực rỡ dưới ánh sáng. Anh thết một tiếng ngân nga nhỏ "Aaan – aaaa?" rồi cất giọng trong và vang:

Đức Vua Stéphane xứ Serbie uống rượu

ở Prizren, một miền phong phú;

Bên cạnh ngày là những vị kỳ lão, giáo trưởng.

Có bốn vị giáo trưởng.

Và cũng có chín vị chủ giáo

Và hai chục quan đại thần ba đuôi ngựa[25]

Và các công hầu ngồi theo thứ tự chức tước.

Mihailo, dâng rượu,

Và em gái ông ta là nàng Kandosie

Ngực đeo đầy kim cương bảo ngọc

Lấp lánh, sáng rực cả căn phòng...

Bọn nông dân mỗi lúc mỗi xán gần hơn nữa nhưng hoàn toàn im lặng; không nghe thấy tiếng thở của họ. Họ đều lim dim cặp mắt, say mê, hân hoan... Giọng hát dồn dập hơn, phong phú hơn, cao hơn và mỗi lúc mỗi hay hơn, phóng túng hơn...

Trong đám nông dân làm xâu đó, có một gã tên là Radislav ở Ounitché, một làng nhỏ ở trên đồi sát ngay thị trấn. Nhỏ con, da bánh mật, mắt long lanh, lưng khòm, gã đi rất nhanh, chân giạng ra, đầu và vai đong đưa như khi rây bột. Gã không nghèo như người ta tưởng, và làm bộ ngây thơ chứ không ngây thơ. Gia đình gã, dòng họ Kherak, có ruộng tốt và nhiều gia nhân. Nhưng trong bốn chục năm trước, gần khắp làng đã Hồi hóa, thành thử họ bị gom tại sống lẻ loi với nhau. Bé nhỏ, ít nói mà nóng nảy, Radislav trong những đêm thu năm đó di từ chuồng bò này qua chuồng bò khác, gieo rắc tư tưởng nổi loạn, len lỏi như một con lươn[26] trong giới nông dân và bao giờ cũng chỉ thì thầm với một người một thôi. Đại khái gã bảo:

-       Anh em ơi, chịu hết nổi rồi, chúng mình phải tự bảo vệ lấy thôi. Anh em thấy đấy, công việc xây cầu này sẽ chôn sống, nuốt chửng chúng ta. Mà nếu kẻ nào còn sống được thì con cái cũng sẽ phải làm xâu nữa. Họ tính tận diệt chúng ta chứ không có ý gì khác. Bọn nghèo đi chân không và bọn theo Ki tô giáo đâu có cần cầu. Chính bọn Thổ mới cần cầu. Còn chúng ta có quân đội gì đâu, có buôn bán gì đâu, chiếc đò cũng đủ dùng quá rồi. Vì vậy trong bọn chúng tôi, có một số người đồng lòng những đêm tối trời lén phá hủy cái gì họ đã xây cất, càng nhiều càng tốt rồi loan tin rằng bà Thủy đã phá không cho cất cầu trên công Drina. Để xem cách đó có hiệu quả không. Không còn cách nào khác; mà không thể khoanh lay được.

Luôn luôn có những kẻ nhút nhát, đa nghi cho rằng cách đó không êm vì bọn Thổ có quyền lực, lại mưu mô, không chịu bỏ quyết định của họ đâu; vậy phải tiếp tục làm xâu cho tới khi cầu cất xong, đừng làm cho tình hình tệ hại hơn nữa. Nhưng lại có người nghĩ rằng gì thì gì cũng còn hơn là tiếp tục cái kiếp trâu ngựa này, quần áo sẽ rách hết, tàn lực sẽ tiêu ma hết vì phải quần quật, mới được mấy miếng bánh mì hẩm của thằng Abidaga; vậy ai tìm được một lối thoát thì mình phải theo người đó. Nhóm sau gồm đa số thanh niên, nhưng cũng có những người đàng hoàng, có gia đinh, con cái, không nhiệt tâm, không hung hăng mà có vẻ ưu tư, tỏ ý tán thành:

- Chúng mình đi phá cầu đi, đỗ máu ra mà phá nó, đừng để nó diệt chúng mình. Nhưng nếu công toi…

Và họ giang tay, có vẻ hoài nghi trong thái độ quyết đinh tuyệt vọng.

Vậy là trong mấy ngày vào thu, mới đầu trong đám thợ thuyền, rồi sau lan tới khắp thị trấn, có tin đồn rằng bà Thủy ngăn cản công việc xây cầu, cứ ban ngày xây cất được gì thì ban đêm phá hủy hết. Và đồng thời, ban đêm bắt đầu xảy ra những tổn hại không sao hiểu được tại con đê và cả tại những chỗ đương xây cất. Những đồ dùng mà thợ hồ từ trước vẫn để trên những cột cầu mới xây ở hai đầu cầu, bỗng biến mất, những cái đập bằng đất dựng lên bắt đầu nứt nẻ, bị nước cuốn đi.

Tiếng đồn không sao cất nổi chiếc cầu, được người Thổ cũng như người Ki tô giáo loan truyền ra xa và càng ngày càng được người ta tin chắc. Bọn raia[27], theo Ki tô giáo mừng rỡ lắm, thì thầm với nhau một cách âm hiểm và hoan hỉ. Còn bọn Thổ mới, hồi đầu hãnh diện về công việc xây cất của quan tề tướng, bây giờ cũng bắt đầu đưa mắt nhìn nhau, tỏ vẻ khinh bỉ và giơ tay ra vẻ thất vọng (...) Người ta đã bảo nhau rằng bọn thợ ngoại quốc đã sửa soạn rút đi rồi, cầu sẽ không dựng lên đâu (…) Tất cả tin đồn đó lẫn lộn với nhau, loan đi rất mau.

Dân chúng dễ đặt truyện rồi lan truyền lắm, nhưng phần sự thực bao giờ cũng xen vào, kết với phần tưởng tượng một cách kỳ cục, không sao gỡ ra được manh mối. Chính những nông dân đêm đó nghe anh chàng Monténégro gảy đàn guzla, kể truyện rằng bà Thủy phá cầu đó bảo Abidaga phải kiếm cho được hai đứa bé sinh đôi một đứa trai, một đứa gái, tên là Stoia Ostoia nhốt vào trong cột cầu rồi bít kín lại thì ngài mới thôi không phá cầu nữa. Và có nhiều người thề rằng đã thấy tận mắt bọn hiến binh đi lùng khắp làng xóm một kiếm cặp trẻ như vậy. (Bọn hiến binh Thổ quả thực có đi tuần nhưng không phải để kiếm trẻ. Theo lệnh Abidaga, họ lắng tai nghe ngóng, đò hỏi dân chúng có biết kẻ nào phá cầu không).

Vào lúc đó trong một làng ở phía trên Vichégrad, có một đứa con gái ngọng và ngớ ngẩn mang thai. Con bé tội nghiệp đó đi ở cho một người ngoại quốc. Nó không muốn nói hoặc chính nó cũng không biết người đàn ông nào đã làm cho nó có mang. Thế là có tiếng đồn ra xa rồi nó sanh một cặp sinh đôi trong một khoảng đất rào kín, nhưng hai đứa nhỏ mới sanh ra đều chết. Mấy người đàn bà trong làng đỡ đẻ cho nó - nó sanh cực kỳ khó khăn - và chôn hai đứa nhỏ trong một vườn mận. Tới ngày thứ ba, thiếu phụ khốn nạn đó mà trời không cho được làm mẹ, đi kiếm con khắp trong làng. Người ta bảo chúng đã chết và đã đem chôn rồi, nhưng nó không tin, cứ hỏi hoài; bực mình quá, để cho nó khỏi hỏi nữa, người ta bảo - đúng hơn là ra dấu cho nó hiểu - rằng con của nó đã bị người ta bắt đem ra thị trấn, chỗ mà người Thổ đương xây cầu.

Thế là, yếu đuối và thất vọng, nó đi lang thang lại thị trấn, lảng vảng chung quanh chỗ xây cầu, sợ sệt ngó vào mặt mọi người ấp úng hỏi con nó đâu, mà chẳng ai hiểu gì cả. Người ta ngạc nhiên nhìn nó, đuổi nó đi, dọa nó đừng quấy rầy nữa để người ta làm việc. Thấy mọi người không hiểu nó muốn gì, nó bèn vạch chiếc áo quê mùa bằng vải thô, để lộ hai cái vú căng sữa nhức nhối ra, núm vú đã bắt đầu nứt và chảy máu vì sữa căng lên không ngăn được. Không ai biết giúp đỡ nó cách nào, không sao giảng cho nó tin được rằng con nó không bị nhốt và bít kín trong cầu. An ủi nó, cam đoan với nó, chửi mắng dọa nạt nó, nó cũng cứ một mực than thở, ấp úng nghi ngờ, xoi mói nhìn hết chỗ này chỗ khác. Sau cùng người ta không đuổi nó đi nữa, để mặc nó lảng vảng chung quanh, và để tránh gặp nó, người ta đi vòng đường khác, trong lòng đau khổ thương hại cho nó. Bọn làm bếp vét chảo nấu bột bắp - món ăn tồi tệ của thợ - nhiều khi chỉ được một lớp cháy, cho nó ăn. Họ đặt tên cho nó là mụ điên Ilinka, rồi cả thị trấn đều dùng tên đó. Chính Abidaga, khi đi ngang qua nó cũng làm thinh, tin dị đoan, quay mặt đi, và ra lệnh bố thí cho nó. Thế là nó sống bên cạnh chiếc cầu đương cất, như một mụ điên không phá phách ai. Do đó mà có huyền thoại rằng bọn Thổ đã nhốt hai đứa trẻ trong cầu rồi bít kín lại. Có người tin, có người không, nhưng tin hay không, người ta cũng kể lại với nhau, truyền bá truyện đó ra.

Nhưng những sự phá hoại vẫn tiếp tục, lúc nhiều lúc ít đồng thời vẫn có những tin đồn càng ngày càng chắc chắn rằng bà Thủy không cho cất cầu trên sông Drina.

Abidaga phát điên lên, căm lắm: mình nổi tiếng là nghiêm khắc không ai bằng - điều đó đặc biệt đáng hãnh diện - mà có kẻ dám tìm cách phá hủy công trình của mình, ngăn cản ý định của minh à? Ông ta đồng thời đâm ra tởm dân chúng ở đây (Hồi giáo cũng như Ki tô giáo) làm việc thì chậm chạp, vụng về, còn nhạo báng vô lễ thì nhanh nhẩu lắm, kiếm ngay được những tiếng mỉa mai chua cay để chê tất cả những gì họ không hiểu hoặc không biết làm, ông ta đặt người canh gác hai bên bờ sông. Thế là không còn những vụ phá hoại trên bờ nữa, nhưng vẫn còn ở ngay trên sông. Có điếu là những đêm trăng, không xảy ra vụ phá hoại nào cả. Điều đó làm cho ông ta tin rằng không có quỉ thần ma quái gì đâu, Thủy thần phá hoại đó không phải là vô hình, không phải từ trên trời xuống. Trước kia ông ta không muốn tin, không thể tin được lời những kẻ bảo ông rằng nông dân đã lập mưu phá hoại, nhưng bây giờ thì ông tin chắc rồi. Càng tin ông lại càng nổi điên lên. Nhưng đồng thời ông biết rằng phải bình tĩnh, đừng để lộ vẻ giận ra thì mới rình và bắt được kẻ phá hoại, mà đánh tan được triệt để và thật mau huyền thoại về Thủy thần, cùng tin đồn sẽ bỏ dở việc xây cầu, những tin đó có thể hóa ra rất tai hại. Ông ta bèn cho gọi viên đội hiến binh lại, người này xanh xao, yếu ớt, gốc gác ở Plevié[28], hồi trẻ sống ở Constantinople.

(…) Abidaga không bao giờ dịu dàng dễ thương đối với ai cả, riêng đối với viên đội hiến binh xanh xao tái mét, Hồi hóa, phản giáo đó thì càng tỏ vẻ ghét ra mặt. Lời nói nào, hành động nào của thầy cũng làm cho ông ta nổi dóa, mắng chửi, làm nhục. Và thầy ta càng khúm núm, tỏ vẻ hiền lành, ân cần, sốt sắng thì Abidaga lại càng ghét cay ghét đắng. Ngay từ ngày đầu, thầy đội đã sợ Abidaga kinh khủng, như sợ quỉ thần vậy. Lần lần nỗi sợ đó biến thành một ác mộng đau khổ, không lúc nào dứt. Mỗi bước đi, mỗi cử động, nhiều khi cả trong giấc mộng nữa, là thầy lại tự hỏi: Abidaga sẽ mắng chửi mình không đây Thầy lại càng khúm núm ti tiện lấy lòng Abidaga, nhưng chỉ làm cho Abidaga nổi giận thêm. Nỗi oán ghét không sao hiểu nổi đó làm cho thầy bối rối, tê liệt cứng ngắc hơn, vụng về hơn, tin chắc rằng một ngày kia sẽ mất chẳng những nồi gạo, địa vị mà cả tính mạng nữa. Cho nên lúc nào thầy cũng lo lắng không yên, hết thất vọng ghê gớm thì lại nhanh nhẩu làm việc hăng hái như điên. Lúc này thầy tái mét, cứng đơ đứng trước Abidaga và ông ta cố nén giận bảo: "Này, thằng to đầu mà ngu kia, mày biết bầy heo đó, biết ngôn ngữ cùng âm mưu của chúng mà mày không tìm ra được con chó ghẻ nào đã phá hoại công việc của quan tể tướng. Chỉ vì mày cũng là loài chó ghẻ như chúng (...) Tao bảo cho mày biết này, tao sẽ chôn sống mày cho mày không còn một chút bóng nào - dù nhỏ như cọng cỏ - ở dưới ánh mặt trời nữa. Tao gia hạn cho ba ngày nữa, nếu những vụ phá hoại vẫn còn, mà mày không bắt được thủ phạm, không ngăn chặn những tiếng đồn ngu xuẩn về Thủy thần, về sự bỏ dở công việc thì tạo sẽ xóc xiên sống mày bêu ở chỗ cao nhất của giàn để mọi người thấy mà sợ và không làm bậy nữa. Tao đem mạng và tôn giáo của tao mà thề độc với mày như vậy. Hôm nay là thứ Năm, tao gia hạn cho mày tới chủ nhật đấy. Thôi, cút đi, đi!".

Abidaga chẳng phải thề thì thầy ta cũng tin lời dọa đó vì cả trong giấc ngủ, thầy cũng run lên, tưởng chừng còn nghe giọng nói và trông thấy vẻ nhìn của Abidaga. Thấy bước ra, sợ ghê gớm, run bật bật và tức thì hăng hái làm việc một cách tuyệt vọng. Thầy cho gọi các bộ hạ lại, đương mất hồn bỗng nổi cơn điên lên, chửi mắng: “Đồ đui đồ ăn hại!" gào hét như bị xóc xiên rồi vậy, quát vào mặt từng hiến binh một:

-       Chúng bay canh gác của cải Đức vua như vậy hả? Gọi đi ăn thì nhanh lắm, còn đi làm việc thì cẳng như bị cột lại trí óc như bị tê liệt. Tao xấu hổ vì tụi bay! Đừng phản phúc nữa, quân ăn hại! Tao sẽ giết hết tụi bay, bêu trên những giàn này. Chúng bay sẽ bay đầu hết nếu hai ngày nữa mà không bắt được, không giết được những tên ăn cướp đó mà làm ngưng vụ phá hoại này đi. Chúng bay chỉ còn hai ngày nữa để sống, tao thề bằng tôn giáo và kinh Coran như vậy!

Thầy ta gào hét hồi lâu, rồi không biết nói gì, dọa gì thêm nữa, thầy nhổ vào mặt từng người một. Nạt nộ xong rồi, cởi được nỗi sợ rồi (vì nổi giận là một hình thức sợ), thầy cương quyết một cách tuyệt vọng bắt tay vào việc liền. Ban đêm thầy dắt bộ hạ đi tuần dọc theo bờ sông.

Bỗng họ hình như thấy có tiếng gõ hay đập gì ở cái giàn cất xa bờ nhất, họ chạy lại, nghe thấy một tấm ván kêu răng rắc và một cục đá rớt tõm xuống nước. Tới nơi quả nhiên thấy giàn đã gãy mà tường đã bị phá, nhưng thủ phạm thì biệt tăm. Trước cảnh vắng lặng như có ma đó, họ run lên, một phần vì đêm lạnh, một phần vì sợ. Họ gọi nhau, mở rộng mắt nhìn trong bóng tối, vung vung mấy bó đuốc, nhưng chẳng thấy gì cả. Lại có kẻ phá hoại nữa, những không bắt được, như có ma vậy.

Đêm sau, viên đội chuẩn bị cuộc rình bắt kỹ hơn. Thầy cắt đặt vài người ở bờ bên kia nữa. Khi trời tối, thầy cho hiến binh núp ở khắp các giàn, còn thầy với hai người nữa ngồi trong chiếc ca-nô, chèo qua tả ngạn mà không ai thấy vì tối trời. Ở đó, chỉ quậy vài cái là tới gần những cột cầu mới bắt đầu xây. Như vậy là họ tấn công kẻ phá hoại cả hai phía, trừ phi là chim hay cá, còn thì không sao thóat được.

Mấy đêm dài lạnh lẽo đó, thầy đội năm trong chiếc canô, phủ mền bằng da cừu luôn luôn bị những ý nghĩ hắc ám nhất hành hạ, tự hỏi hoài Abidaga chỉ dọa thôi hay là sẽ giết mình thật, mà đời đống bên cạnh một xếp như cậy sợ sệt, khổ nảo quá, đâu phải là đời sống. Nhưyng dọc theo chỗ xây cất không nghe thấy một tiếng động nào cả, trừ tiếng nước chảy róc rách. Rồi trời hừng đông và trong cơ thể lạnh run tê cóng, thầy ta cảm thấy đời sống eủa mình tối sầm lại, ngắn lại.

Đêm sau, tức đêm thứ ba và đêmi cuối cùng, cũng sắp đặt canh gác như vậy, cũng sợ sệt chăm chú rình rrập. Đã quá nửa đêm. Đương lúc thầy thấy một nỗi chán nảm ghê gớm không thiết sống nữa lần lần xâm chiếm cõi lòng thì bỗng nghe thấy một tiếng nước vỗ nhẹ rồi một tiếng lớn hơn đập vào những cây đà bằng gỗ sên cắm xuống sông để dựng giàn. Tức thì từ phía đó một tiếng tu-huýt vang lên chói tai. Và chiếc ca-nô của thầy đã lướt tới. Đứng trong ca-nô, mở lớn mắt nhìn trong bóng tối, thầy hoa tay, la lớn, giọng ồ ồ: "Chèo đi, tận tận lực đi !”

Bọn hiến binh còn ngái ngủ hăng hái chèo nhưng hơi trễ, gặp ngay một dòng bước chảy xiết, đáng õe ghé vào giàn thì ca-nô lại trôi theo dòng nước. Nếu không có một cái gì đó ngăn nó lại một cách bết ngờ thì nó đã bị cuốn xa rồi.

ở giữa vực xoáy, chỗ không có cột cũng không có giàn, chiếc ca-nô đụng nhầm một vật nặng bằng gỗ, Nghe ầm một tiếng. Lúc đó họ mới hay rằng ở trên giàn, bọn hiến binh đương túm cổ, vật lộn với một kẻ nào đó. Họ đều là những người Hồi hóa ở trong miến, đồng thanh hét lớn.

-       Nắm chặt lấy nó, đừng buông.

-       Kakhriman, lại đây.

-       Rồi.

Giữa những tiếng la om sòm đó, người ta nghe thấy một vật gì nặng hay một người nào đó té xuống nước. Thầy đội rất hoang mang, không biết mình hiện ngừng ở đâu cái gì đương xảy ra, nhưng khi tỉnh trí lại rồi, thầy đưa cây sào dài có móc sắt ở đầu móc vào cái cột mà ca- nô mới dụng phải, rồi kêo lại phía mình, cho chiếc ca-nô đi ngược dòng lại gần cái giàn. Bây giờ thầy đã tới những cây cột sên, phấn khởi, la lớn:

-       Đuốc đất đuốc lên ! Đưa tao dây thừng !

Mới đầu không ai đáp cả. Mọi người cùng gọi nhau ơi ới mà không ai nghe, cũng chẳng ai hiểu người đứng bên mình nói gì. Một lát sau, một ngọn đuốc nhỏ chập chờn, e dè bắt lửa. Ánh sáng đầu tiên đó làm cho các hiến binh quáng mắt; người và vật với hình bóng, ánh đỏ chiếu trên nước, tất cả quay cuồng lẫn lộn, ai nấy hơi rờn rợn. Rồi thêm một cây đuốc khác. Lúc đó mới thấy rõ, người ta bắt đầu bình tĩnh lại và bắt đầu nhận ra nhau, và hiểu đầu đuôi mọi việc.

Từ chiếc ca-nô của thầy đội tới cái giàn, có một chiếc bè nhỏ (...) buộc vào một cây cột sên dưới giàn bằng một dây thừng làm bằng vỏ cây phỉ (...) Bọn hiến binh ở trên giàn đỡ cho xếp của họ bước qua chiếc bè và leo lên giàn.

Mọi người đều hổn hển, ngơ ngác hung dữ. Một nông dân theo Ki tô giáo bị cột, nằm trên sàn, ngực phập phồng, hơi thở dồn dập, con ngươi muốn lòi ra, trắng đã, kinh hoảng.

Có bốn hiến binh. Người lớn tuổi nhất rất xúc động kể với xếp rằng họ nép ở trên giàn mà rình. Trong bóng tối họ nghe thấy tiếng chèo quậy nước, tưởng là ca-nô của xếp, nhưng họ đủ khôn, cứ làm thinh đợi xem. Rồi họ thấy hai nông dân lại chỗ mấy cây cột, khó khăn mới buộc được chiếc bè vào một cây cột. Bọn hiến binh cứ để mặc cho chúng leo lên, tới sát rồi mới vung rìu ra chém, hạ được, trói lại. Tên nông dân này bị một nhát vào đầu bất tỉnh, nên trói dễ; còn một tên nữa mới đầu làm bộ chết giấc, rồi trờn như một con cá, len lỏi giữa các tấm ván, thoát xuống nước được.

Hiến binh đó ngừng kể, hoảng sợ, và thầy đội la lớn:

-       Ai để cho nó trốn thoát? Nói ngay, ai để cho nó trốn được, vì tao sẽ băm vằm tới bay hết, không chừa đứa nào?

Mọi người làm thinh, chớp chớp mắt dưới ánh sáng đỏ chập chờn, còn thầy đội thì quay mình lại như để tìm trong bóng tối tên nông dân trốn thoát đó, miệng không ngớt chửi rủa, sỉ nhục bọn họ tàn nhẫn hơn bao giờ hết.

Thình lình thầy ta giật mình, cúi xuống nhìn tên nông dân bị trói như nhìn một bảo vật, rồi rít lên trong miệng thành một giọng nho nhỏ, thê thảm:

-       Canh chừng này, canh kỹ nó! Đồ chó đẻ, tụi bay mà để thằng này thoát thì bay đầu với tao!

Bọn hiến binh lăng xăng ở bên kẻ bị trói, hai hiến binh khác thuyền từ giàn này qua giàn kia mà lên bờ. Thầy đội ra lệnh trói kỹ hơn nữa, thắt chặt hơn nữa, rồi họ khiêng lên bờ, nhè nhẹ, thận trọng như khiêng một thây ma. Thầy đội đi theo họ, mắt không rời tên nông dân, không ngó xuống dưới chân nữa. Bước mỗi bước thầy lại thấy mình lớn lên một chút, bây giờ mới thực sự bắt đầu sống đây.

Ở trên bờ, có nhiều cây đuốc khác bắt dầu cháy, bập bùng rồi tắt, rồi cháy lại. Người ta khiêng nông dân đó vô một cái lều quán của thợ, tại đó đã đốt lửa, rối buộc hắn vào một cây cột bằng thừng và xích gỡ ở lò than ra.

Hắn chính là Radislav ở Ounitché. Thầy đội bình tĩnh lại một chút, không còn rên như ngựa hí và chửi thề nữa, nhưng không đứng yên một chỗ. Thầy phái mấy hiến binh đi dọc theo bờ sông về phía dưới để tìm tên nông dân đã nhảy xuống sông kia, mặc dầu ai cũng biết rõ rằng đêm tối như vậy, nó nếu không chết đuối thì đã trốn thoát rồi, làm cách nào mà bắt được. Thầy còn ra nhiều lệnh khác nữa, đi ra, đi vô, đi tới, đi lui, xúc động dữ. Thầy bắt đầu lấy khẩu cung tên nông dân, nhưng rồi thôi. Mọi hành động của thầy chỉ là để nén, giấu nỗi lo lắng, vì thực ra thầy chỉ có mỗi một ý nghĩ: đợi Abidaga tới. Và thầy không phải đợi lâu.

Abidaga có thói quen ngủ được một giấc đầu rồi, vừa quá nửa đêm là tỉnh dậy, không ngủ lại được nữa đứng gần cửa sổ, ngó trong bóng tối. Từ trên bao lơn khu Bhikavats này ban ngày ông ta có thể nhìn thế thung lũng sông Drina và tất cả khu xây cầu: chòi, nhà xay bột, chuồng ngựa, và cả khoảng đất lồi lõm, ngổn ngang bừa bãi chung quanh. Lúc này đây trong bóng tối nhìn về phía đó, ông ta đoán được vị trí, nghĩ ngợi chua chát, tự nhủ thầm rằng công việc tiến hành chậm quá khó khăn quá, một ngày kia sẽ tới tai quan tể tướng mất. Thế nào mà chẳng có kẻ ton hót với ngài. Chưa biết chưng chính là thằng Tosoun Efendi lãnh đạm, âm hiểm mặt mày nhẵn nhụi đó. Như vậy thì ông ta có thể bị thất sủng mất. Chính vì vậy mà ông ta không ngủ được và run sợ cả trong giấc ngủ. Mỗi khi nghĩ đến nông nỗi bị thất sửng, ông thấy thức ăn như độc được, mọi người đều khả ố mà đời sống đau khổ quá chừng. Ông tưởng tượng thất sủng thì ra sao: mi sẽ không được gần gũi quan tể tướng nữa, kẻ thù của mi sẽ chế giễu mi (thôi mà, tội nghiệp.), mi sẽ chẳng còn ra cái quái gì nữa, chỉ như một miếng giẻ rách, một thằng khốn nạn chẳng những trong mắt người khác mà cả trong mắt mi nữa, thất sủng thì mất luôn cả một sản nghiệp đã khó nhọc ra sao mới gây dựng được; mà có giữ được thì cũng phải lén lút gậm nhấm dần nó ở xa lstamboul, tại một tỉnh tối tăm, hẻo. lánh nào đó, bị mọi người quên đi như một vật thừa, khốn nạn, làm trò cười cho thiên hạ. Không, bắt tôi chịu cảnh gì thì bắt, đừng bắt tôi chịu cảnh đó? Thà bắt tôi không nhìn thấy ánh sáng mặt trời, không hít không khí nữa. Không còn của cải thì thà đừng làm người nữa mà lại hơn, hơn cả trăm lần! Chính ý nghĩ đó nó cứ ám ảnh ông ta hoài mỗi ngày không biết bao nhiêu lần, đã làm cho máu ông dồn lên thái dương, đau nhói, dồn lên đỉnh đầu, mà không lúc nào biến mất được, đọng lại đó như một thứ cặn đen. Đó, bị thất sủng thì như vậy mà sự thất sủng có thể tới bất kỳ ngày nào, giờ nào, vì mọi người mọi sự như hùa nhau để thúc đẩy nó tới mà chỉ có mỗi một mình ông để chống cự lại: nghĩa là một mình ông phải đương đầu với mọi người, mọi sự. Tình cảnh đó kéo dài đã mười lăm năm rồi từ ngày quan tể tướng giao cho ông ta những công việc quan trọng. Mà ai là người chịu nổi ưu tư như vậy? Làm sao ăn ngủ bình tĩnh cho được?

Mặc dầu đêm thu đó lạnh và ẩm thấp, Abidaga cũng mở cửa sổ, ngó ra ngoài đêm tối, vì ông ta có cảm tưởng nghẹt thở trong căn phòng kín này. Và mở cửa ra, ông nhận thấy có ánh sáng bùng lên, đi qua đi lại trên mấy cái giàn và dọc theo bờ sông. Khi nhận thấy đốm sáng càng lúc càng nhiều, ông đoán rằng có chuyện gì bất thường xảy ra: ông bèn thay quần áo, đánh thức tên gia nhân. Vì vậy ông tới chuồng bò đúng lúc thầy đội không biết chửi rủa gì nữa, ra lệnh cho ai nữa, để thì giờ ngắn lại, bớt sốt ruột.

Abidaga tới bất ngờ làm cho thầy ta hoàn toàn bối rối. Thầy mong đợi lúc này lắm chứ. Nhưng bây giờ, thầy lại không biết lợi dụng tình thế như thầy đã nghĩ trước. Xúc động quá, thầy lắp bắp, quên bẵng tên nông dân bị trói đi. Abidaga chỉ khinh bỉ nhìn cao lên khỏi đầu thầy rồi tiến lại phía tên nông dân bị bắt.

Người ta khêu lửa cho cháy rực hơn, thành thử cả góc xa nhất trong luồng bò cũng sáng, và bọn hiến binh tiếp tục thỉnh thoảng đút thêm củi vào.

Abidaga đứng trước mặt tên nông dân bị trói, hắn thấp hơn ông ta nhiều. Ông ta bình tĩnh, có vẻ suy nghĩ. Mọi người đợi ông nói, nhưng ông vẫn trầm tư: thì ra mình phải chiến đấu đọ sức vôi tên đội đê tiện, ngu ngốc, Hồi hóa và con sâu bọ Ki tô giáo tàn bạo, cứng cổ không sao hiểu nổi này đây, địa vị mình, vận mạng mình tùy thuộc bọn này đây. Ông rùng mình và bắt đầu ra lệnh lấy khẩu cung.

Chuồng bò đặc nghẹt hiến binh. Ở ngoài, lào xào có tiếng các giám thị và thợ thuyền đã tỉnh dậy. Abidaga hỏi, thầy đội thông ngôn lại.

Mới đầu Radislav bảo hắn với một thanh niên nữa định trốn đi nên mới làm chiếc bè nhỏ đó và thả trôi theo dòng sông. Khi người ta bảo lời khai đó vô lý vì đêm tối như vầy, nước chảy cuồn cuộn, nhiều xoáy đá ngầm, bãi nổi, thì làm sao thả bè được - với lại, muốn trốn mà sao lại leo lên giàn, phá hủy công việc xây cất thì hắn không đáp, chỉ xấc láo bảo:

-       Tôi ở trong tay các người. Các người muốn làm gì thì làm.

Abidaga quát liền:

-       Được lắm? Mày sẽ thấy chúng tao muốn gì.

Bọn hiến binh cởi dây xích, đế hở ngực hắn ra, liệng dây xích vào trong lửa rực và đứng đợi. Vì dây xích đầy mồ hóng, nên trên tay họ, người họ, trên thân thể ở trần của anh nông dân, chỗ nào cũng dính vết đen. Khi dây xích đã gần đỏ rồi, Merdjan, gốc Tsigane[29] lại gần, dùng những cái kìm dài gắp một đầu, lôi ra; một hiến binh khác cũng dùng cách đó giữ đầu kia.

Thầy đội thông ngôn lời của Abidaga:

-       Bây giờ mày khai thực cho chúng tao nghe.

-       Tôi có gì đâu mà khai? Các người biết hết rồi và muốn làm gì thì làm.

Hai người kia đem dây xích lại gần, quấn vào cái ngực nở nang đầy lông của người nông dân. Lông ngực cháy xèo xèo khét lẹt. Miệng người đó mím lại, gân cổ phồng lên, xương sườn lòi ra, bắp thịt ở bụng bắt đầu thắt lại rồi dãn ra như khi người ta mửa. Anh ta rên rỉ, vùng vẫy vô ích, cố bứt những sợi dây thừng cột trói anh, cố làm cho dây xích nóng bỏng bớt chạm vào da thịt. Anh ta chớp chớp mắt, nước mất chảy ròng ròng trên má. Người ta kéo dây xích ra.

-       Đấy mới chỉ là hình phạt đầu tiên thôi. Khai ngay đi đừng để tao tra tấn, chẳng hơn

Người nông dân thở phì phì bằng mũi, nhưng vẫn làm thinh.

-       Đứa nào cùng phá với mày?

-       Tên hắn là Jean, nhưng tôi không biết nhà cửa, làng mạc ở đâu.

Lại dí dây xích vào, lông và đưa lại cháy xèo xèo.

Khói bốc lên làm cho anh ta sặc. Đau quá, anh ta bắt đầu khai nhát gừng.

Hết thảy chỉ có hai người đồng ý phá cầu. Người khác không có ai hay và không dự vào. Mới đầu từ bờ ra, họ đã phá vài chỗ, thành công, nhưng sau thấy có lính canh gác ở giàn và dọc theo bờ, họ nảy ra ý buộc ba cái cột gỗ làm thành chiếc bè, như vậy có thể thả trôi đi trên dòng sông xuống chỗ cất cầu mà không ai hay. Họ làm như vậy từ ba bữa trước. Đêm đầu xuýt bị bắt thì thoát kịp. Cho nên đêm sau họ ở nhà. Đêm nay họ cũng lại dùng bè và việc đã xảy ra như vậy.

Chỉ có bấy nhiêu thôi. Trước sau như vậy. Chúng tôi hành động như vậy, và bây giờ các người muốn làm gì tôi thì làm.

-       Không, tao muốn biết điều khác kia, muốn biết đứa nào đã xúi mày phá cầu. Hình phạt mới rồi chưa thấm gì đâu, sẽ còn nhiều cách tra tấn khác nữa.

-       Muốn tra tấn sao tùy ý.

Chú thợ rèn Merdjan đem kìm lại, quì xuống và bắt đầu nhổ những móng trên bàn chân trần của người nông dân. Anh ta nghiến răng không rên la, nhưng nửa người phía trên run lên kỳ dị - mặc cầu bị trói kỹ - dủ biết anh đau dớn ghê gớm. Có lúc một tiếng phào phào thoát ra khỏi miệng anh. Thầy đội rình từng cử động, lời nói của anh, mong anh thú bất kỳ một điều gì nên ra dấu cho Merdjan bảo ngừng lại, rồi thầy nhảy bổ tới hỏi:

-       Sao, mày nói gì?

-       Không. Tôi bảo: tại sao các người hành hạ tôi, mất thì giờ vô ích như vậy?

-       Khai ngay, ai xúi mày?

-       Ai xúi tôi à? Qui nó xúi.

-       Quỉ?

-       Phải, quỉ. Chính con qui nó đã xúi các người lại đây xây cầu chính nó đấy.

Giọng anh ta dịu dàng nhưng cương quyết rành mạch.

Quỉ! Cái tên đó kỳ dị mà thốt ra một cách chua chát làm sao trong hoàn cảnh rất đặc biệt này!

Quỉ! Thầy đội nghĩ bụng, mà có qủi thật. Thầy bây giờ đứng cúi đầu xuống, như thể vai trò đã đảo ngược và chính thầy bị tên tù kia tra vấn. Tiếng quỉ đó chạm vào một nhược điểm của thầy, bỗng làm nổi dậy tất cả những nỗi lo lắng, sợ sệt mạnh mẽ, mênh mông hơn bao giờ hết; những nỗi lo đâu đã tiêu tan khi thầy bắt được thủ phạm. Phải, có lẽ mà tất cả những cái đó, Abidaga, việc xây cầu và tên nông dân điên khùng này, đều do quỉ xui nên. Quỉ! Có lẽ chỉ có quỉ là đáng sợ thôi. Thầy rên lên, ngửa đầu ra phía sau. Đúng lúc đó, giọng quát tháo của Abidaga làm cho thầy giật mình, bừng tỉnh:

-       Ủa, mày ngủ gục đó , quân vô lại kia

Abidaga cầm chiếc roi ngắn bằng da quất vào chiếc giày ống bên phải của ông ta.

Merdjan vẫn còn qùi, tay cầm kìm, ngước cặp mắt đen lóng lánh lên nhìn thân hình cao lớn của Abidaga một cách khúm núm sợ sệt. Bọn hiến binh lại khêu thêm lửa mặc dầu ngọn lửa đã bốc cao (...). Trong'chuồng bò và ở chung quanh; có cái không khí kinh hãi uy nghi, yên lặng đặc biệt như tại mọi nơi lấy khẩu cung và tra tấn hoặc như tại những nơi tiết lộ thiên cơ. Abidaga, thầy đội và tên tù cử động và nói năng như đương diễn trò, còn mọi người khác thì rón rén đi, mắt nhìn xuống, nói thì thầm với nhau ít tiếng đủ hiểu thôi. Ai cũng mong được ở chỗ khác không dự vào việc này, nhưng đã phải ở lại thì nói thật nhỏ, cử động thật ít, như vậy ít nhất cũng có vẻ xa cách hơn, bớt dính líu đi.

Thấy việc lấy khẩu cung tiến hành chậm quá mà coi mòi không có kết quả, Abidaga bực mình; chửi thề một tràng rồi bước ra, theo sau là thân hình lắc của thầy đội cuối cùng là bọn hiến binh.

Bên ngoài đã hừng đông. Mặt trời chưa ló nhưng chân trời đã sáng. Từ đồi này tới đồi khác, có những đám mây kéo dài ra thành những giải tím thẫm trên một nền trời sáng, trong, màu xanh tựa lá cây. Những cây ăn trái lá thưa thớt và vàng ló ngọn lên khỏi những làn sương mù là là trên mặt đất ướt. Abidaga vẫn cầm roi quất vào chiếc giày ống của mình ra lệnh: tiếp tục lấy khẩu cung, đặc biệt bắt phạm nhân khai kẻ đồng lõa, nhưng đừng tra tấn nó tới chết; . chuẩn bị để mời hai giờ trưa hôm đó xóc xiên[30] (*) bêu nó trên cái giàn cao nhất ở chỗ cao nhất, cho thợ hai bên bờ và dân thị trấn đều trông thấy; Merdjan Phải chuẩn bị tất cả những công việc đó còn tên mõ thì phải đi rao khắp thị trấn rằng giữa trưa dân chúng sẽ thấy ở trên cầu những kẻ phá cầu bị xử tội ra sao, và tất cả đàn ông Thổ và Ki tô giáo, già trẻ lớn bé phải tụ tập lại đó hết.

Hôm đó là ngày Chủ nhật. Chủ nhật cũng làm việc như những ngày khác, nhưng hôm nay, ngay bọn giám thị cũng lơ đãng. Mặt trời vừa mới mọc thì ai nấy đều biết tin rằng tên phá cầu đã bị bắt, tra tấn và sẽ bị hành hình vào giữa tra. Cái tâm trạng vừa e dè vừa nghiêm trọng từ chuồng bò lan ra khắp chung quanh nơi xây cầu. Bọn làm xâu im lặng làm việc, tránh không nhìn thẳng vào mắt nhau mà đăm đăm ngó vào công việc như buổi khai thiên và tận thế vậy.

Mới mười một giờ, dân thị trấn, đa số là Thổ đã tụ họp trên bình nguyên ở gần cầu. Trẻ con leo lên những phiến đá lớn chưa đục đẽo ở đó. Thợ lăng xăng chung quanh những tấm ván hẹp trên đó người ta phát bánh mì để họ vừa đủ sống. Họ vừa nhai vừa ngó chung quanh, im lặng ngơ ngác sợ sệt. Lát sau, Abidaga tới với Toson Efendi, thợ cả Antoine và vài thân hào Thổ. Họ đứng ở một chỗ cao ráo giữa khoảng từ cầu tới chuồng bò giam phạm nhân. Abidaga tới chuồng bò một lần cuối cùng, mọi việc đã chuẩn bị xong: có một cái nọc bằng gỗ "sên" dài khoảng hai thước rưỡi, nhọn, đầu bịt sắt, nhỏ mà thon, bôi đầy mỡ bò. Trên giàn có đóng nhiều cây cột để chẹn và đỡ cây nọc, có cả một cái vồ bằng gỗ để nện cây nọc, và dây thừng, đủ hết, không thiếu thứ gì.

Thầy đội thảng thốt, mặt tái mét, mắt dỏ ngầu. Ngay lúc này mà thầy cũng tránh, không dám nhìn cặp mắt nẩy lửa của Abidaga.

-       Nghe kỹ này, nếu mọi sự không được như ý, nếu mày làm cho tao mất mặt trước dân chúng thì mày và cả cái đồ cứt ngựa là thằng Tsigane kia đừng trông thấy mặt tao nữa, tao sẽ nhận chìm chúng bay xuống sông Drina như những con chó con đui vậy.

Rồi ông ta quay lại nhìn chú thợ rèn Tsigane đương run lẩy bẩy, dịu giọng xuống bảo:

-       Này, tao thưởng công cho sáu đồng này[31] (*), nếu tới tối mà nó còn sống thì mày sẽ được thêm sáu đồng nữa. Làm cho cần thận nghe không

Từ trên đỉnh tháp giáo đường chính của Hồi giáo ở trung tâm thị trấn, viên Hodja[32] (*) cất tiếng trong mà cao. Tâm trạng lo ngại lan trong đám người tụ tập và một lát sau, cửa chuồng bò mở ra. Mười hiến binh sắp thành hai hàng, mỗi hàng năm người. Ở giữa là Radislav chân không, đầu trần: vẫn nhanh nhẹn và cúi đầu, anh ta không giạng chân và lắc lư như rây bột nũa. Anh bước từng bước ngắn một, vẻ kỳ cục, gần như thảy cà xởn vì chân bị thương, móng chân chỉ còn là những lỗ máu me bê bết, vai anh đeo một cái cọc dài, trắng, nhọn. Theo sau anh là Merdjan và hai Tsigane khác, phụ tá Merdjan trong việc hành hình. Bỗng thầy đội cười ngựa hồng không hiểu từ đâu phi lại, dẫn đầu đoàn đó lại giàn cách xa chỉ độ trăm thước. .

Thiên hạ nghểnh cổ, nhón gót để nhìn con người âm mưu tổ chức vụ kháng cự và phá hoại. Ai nấy đầu ngạc nhiên thấy vẻ khốn nạn, quá tầm thường của anh ta, khác hẳn hình ảnh trong trí tưởng tượng của họ. Dĩ nhiên không ai biết tại sao anh ta nhảy cà xởn cà xởn kỳ cục như vậy vì người ta đã bận cho anh chiếc áo lót và chiếc áo da cừu, che những vết cháy ăn sâu vào ngực anh thành những vòng lớn như cái đai, do dây xích gây ra. Vì vậy mà anh có vẻ khốn nạn, tấm thường quá, không ra con người đã cả gan làm công việc phá hoại kia. Chỉ có chiếc nọc dài, trắng là làm cho cảnh tượng hóa ra nghiêm trọng ghê rợn, mọi người phải chú ý tới.

Khi họ tới chỗ đào đất ở trên bờ, thầy đội xuống ngựa, vung tay một cách uy nghiêm mà phường tuồng, trao dây cương cho tên hầu, rồi cùng với đoàn hiến binh mất hút trong con đường lầy lội, hiểm trở đưa xuống sông. ít phút sau người ta thấy họ hiện ra cũng theo thứ tự như trước ở trên mấy cái giàn mà họ thận trọng, chậm chạp leo lên. Qua những chỗ hẹp cất bằng đà và ván, bọn hiến binh, bao sát Radislav để anh ta không thể nhảy xuống sông được. Họ chậm chậm leo lên mỗi lúc một cao, sau cùng lên tới đỉnh. Tại đây có một cái sàn rộng bằng một phòng trung bình, như một sân khấu cao hơn chung quanh. Radislav, thầy đội và ba người Tsigane đứng tại đó, còn các hiến binh đứng rải rác chung quanh, trên giàn.

Dân chúng đứng coi ở bình nguyên, lao nhao, đổi chỗ. Họ chỉ cách cái sàn khoảng trăm bước, nên trông thấy rõ từng người, từng cử động, nhưng không nghe được lời nói, phân biệt được chi tiết. Còn đám đông và thợ ở bên tả ngạn, xa gấp ba, chạy đi chạy lại, rán kiếm chỗ để nghe cho rõ, nhìn cho rõ. Nhưng họ không nghe thấy gì hết, mà những cảnh lúc đầu có vẻ tầm thường, chán quá, còn cảnh lúc cuối thì rùng rợn quá, thành thử mọi người quay mặt đi, nhiều người vội vàng trở về, ân hận rằng đã tới.

Khi người ta ra lệnh cho Radislav nằm xuống, anh ta do dự một chút rồi chẳng ngó bọn Tsigane và hiến binh, coi như không có họ mà lại gần thầy đội, như thể người thân, nói nho nhỏ, khàn khàn có vẻ nói chuyện riêng với nhau:

-       Anh ơi, anh làm ơn xiên tôi nhè nhẹ, đừng để tôi đau đớn như con chó nhé .

Thầy đội hoảng hốt, giật mình, la lớn như không chấp nhận sự thố lộ tâm sự đó.

-       Thằng theo Ki tô giáo kia, lại nằm xuống. Mày cả gan phá hoại cầu của đức Vua mà còn năn nỉ gì nữa. Như mụ đàn bà ấy' Tao cứ theo lệnh trên mà làm, cho xứng với tội mày.

Radislav cúi thấp đầu hơn nữa. bọn Tsigane lại lột áo da cừu và áo lót mình của anh, để hở những vết thương sưng vù và đỏ ở ngực anh ra. Không nói gì thêm nữa, anh theo lệnh, nằm sấp xuống. Hai người Tsigane mới đầu trói ké anh rồi cột một dây thừng vào mỗi cẳng chỗ mắt cá. Mỗi người kéo về một phía, để chân anh giang ra. Trong lúc đó Merdjan đặt cái nọc lên trên hai khúc gỗ ngắn và tròn, để cho đầu nhọn của nọc nằm giữa hai cẳng anh nông dân. Rồi chú ta rút từ dây lưng ra một con dao lưỡi rộng mà ngắn, quì xuống bên cạnh kẻ bị hành hình, cúi xuống cắt đáy quần anh ta, rạch rộng chỗ mà chiếc nọc sẽ xiên vào người. Công việc ghê tởm nhất của tên đao phủ đó, cũng may dân chúng đứng xa không thấy, chỉ thấy thẩn thể tội nhân bị lưỡi dao đâm vào rất mau, run lên, ưỡn lên một nửa như muốn vùng dậy, rồi thình lình rớt xuống, đập vào sàn nghe ầm một cái. Làm xong, chú Tsigane nhảy ra, vớ cái vồ bằng gỗ ở trên sàn, gõ nhè nhẹ, có chừng mực, vào dầu dưới, tròn của chiếc nọc. Cứ gõ một cái, chú lại ngưng tay một chút, ngó thân thể tội nhân, mà chiếc nọc đã xiên vào rồi ngó hai người Tsigane bảo họ kéo nhẹ nhẹ cho đều tay. Thân thể tội nhân, chân giang ra, bất giác giật giật, co quắp lại. Cứ mỗi lần gõ vào cái vồ thì xương sống của anh gập lại, nhưng hai người Tsigane lại nắm dây thừng kéo cho nó duỗi ra.

Trên hai bờ sông im phăng phắc, người ta nghe rõ từng tiếng vồ một, nghe cả tiếng vang ở một nơi nào đó trên sườn dốc hiểm trở nữa. Những người đứng gần nhất có thể nghe thấy trán kẻ bất hạnh đập vào, và một thanh âm khác kỳ dị, không phải là tiếng rên, tiếng kêu, cũng không phải tiếng thở hắt ra, của người sắp chết, không giống một thanh âm nào của con người cả. Tất cả thân thể bị căng ra, hành hạ đó, phát ra một tiếng rít, rắc rắc như cọc hàng rào bị dẫm, hoặc như cành cây bị bẻ. Cứ gõ hai cái rồi, Merdjan lại tới bên cạnh tội nhân nằm sóng sượt, cúi xuống coi xem chiếc nọc có đâm vô đúng hướng không, và khi tin chắc rằng nọc không làm thương tổn một bộ phận quan hệ nào cả, chú ta lại trở về chỗ cũ tiếp tục công việc.

Đứng trên bờ chi nghe thấy nho nhỏ rnà nhìn lại càng không rõ hơn nữa, nhưng người nào người nấy chân đều run lên, mặt tái mét, ngón tay lạnh cóng.

Merdjan ngưng một lát vì nhận thấy ở đầu xương bả vai bên mặt, bắp thịt tội nhân căng ra, da nổi lên. Chú ta vội vàng chạy lại, ở chỗ phồng lên đó, lấy dao khứa thành hình chữ thập. Máu lượt chảy ra, mới đầu ít, rồi mỗi lúc một nhiều. Gõ thêm hai ba cái nữa, nhẹ tay, thận trọng, thì ở chỗ mới khứa đó, đầu nhọn của chiếc nọc bắt đầu ló ra. Gõ thêm nhiều cái nữa cho tới khi đầu nhọn lên tới ngang lỗ tai bên phải.

Tội nhân bị xiên như một con cừu con trên một cây tiêm nước, chỉ khác đầu nọc không ló ra ở miệng mà ở phía sau lưng, không xuyên qua ruột, tim, phổi mà nguy tới tính mạng. Lúc đó Merdjan mới liệng chiếc vồ xuống: tiến lại gần, di vòng để tránh những đám máu nhỏ giọt ở chỗ mà chiếc nọc xiên vào, ló ra, rồi đọng lại thành những vũng nhỏ trên sàn. Chú xem xét thân thể. Kế đó hai người Tsigane lật ngửa tội nhân lại, cột hai cẳng vào khúc cuối cây nọc. Trong lúc đó Merdjan ngó xem tội nhân còn sống không, xét kỹ nét mặt bỗng sưng vù lên, rộng hơn, lớn hơn, của tội nhân. Mắt mở thao láo, có vẻ lo lắng, nhưng mí mắt không chớp, miệng há hốc, môi co cứng lại, răng trắng nghiến lại. Anh ta không làm chủ được một số bắp thịt ở mặt nữa, cho nên mặt anh trơ trơ như mặt nạ. Nhưng tim anh đập mạnh, hơi thở hổn hển và gấp. Hai người Tsigane bèn dựng anh lên như một con cừu trên cái tiêm. Merdjan la, bảo coi chừng, đừng làm cho thân thể lúc lắc và chú ta chạy lại tiếp tay. Họ cột phần dưới, dày của chiếc nọc vào hai cái đà, chèn bằng những cây đinh lớn, rồi ở phía sau, cũng ngang tầm, họ dùng một khúc gỗ ngắn đóng bằng đinh cho nó dính chắc vào cả cây nọc lẫn hai cây đà trên sàn.

Làm xong rồi, bọn Tsigane lùi lại xa xa một chút, đứng chung với bọn hiến binh, và trên khoảng trống đó, chỉ còn lại tội nhân bi xóc xiên, dựng đứng, đưa lên cao độ một thước ba, ngực quay ra phía trước, thân thể để trần tới lưng quần. Ở xa người ta thấy mờ mờ rằng cây nọc cột vào mắt cá chân, xuyên qua cơ thể anh ta, còn hai cánh tay thì trói ké ra sau lưng. Cho nên coi có vẻ một pho tượng chơi vơi trong không trung ngay ở mép giàn, tít trên cao khỏi mặt nước xa.

Có tiếng thì thắm ở hai bên bờ, đám đông lao xao, nhấp nhô như gợn sóng. Người thì gục mặt xuống, kẻ thì chạy vội về nhà, không quay đầu lại. Hầu hết làm thinh ngó thân hình thẳng và cứng đơ một cách khác thường bị bêu ở giữa trời đó. Họ sợ tới lạnh xương sống, chân muốn quị xuống, nhưng vẫn chăm chăm ngó cảnh tượng ấy, mắt không thể rời ra được.

Mụ diên Ilinka cũng ở trong đám đông kinh hoảng đó: mụ ngó thẳng vào mắt từng người một, cố dò xem họ có biết hai đứa con của mụ bị hiến cho Thủy thần, chôn ở đâu.

Lúc đó thầy đội, Merdjan và hai người hiến binh mới lại gần tội nhân, xem xét thật kỹ. Một dòng máu nhỏ theo cái nọc chảy xuống. Tội nhân còn sống và không mê man bất tinh. Hai bên sườn đưa lên đưa xuống, mạch máu còn đập ở cổ, cặp mắt đảo đi đảo lại không ngừng, nhưng chậm chạp. Qua hai hàm răng mím chặt, phát ra những tiếng lằm bằm rời rạc, kéo dài, khó nhận ra được:

-       Tụi Thổ... Thổ... Thổ ở trên cầu... chúng bay sẽ chết như loại chó, chết như chó...

Từ trên ngọn chiếc nọc, anh ta rên rỉ như vậy.

Tụi Tsigane thu thập dụng cụ, cùng với thầy đội và các hiến binh, từ trên sàn xuống bờ một lượt. Thiên hạ thấy họ tới, lùi ra xa rồi phân tán mỗi người một nơi. Chỉ duy bọn con trai ngồi trên các phiến đá hoặc trên cành cày là còn chờ đợi một cái gì, không biết rằng công việc đã xong, tự hỏi con người kỳ dị lơ lửng trên mặt nước, như thình lình ngừng lại trong khi nhảy xuống sông kia, rồi sẽ ra sao.

Thầy đội lại gần Abidaga báo cáo rằng mọi sự hoàn hảo, kết quả đúng như đã dự tính, tội nhân vẫn còn sống và có vẻ còn sống được nữa, vì các bộ phận quan trọng không bị nọc xuyên qua. Abidaga làm thinh, không thèm nhìn thầy ta, chi đưa tay ra dấu dắt ngựa lại, rồi từ biệt Tosoun Efendi và người thợ cả. Mọi người bắt đầu ra về. Trong thị trấn có tiếng mõ rao vụ hành hình đã thực hiện và dọa kẻ nào phá cầu sẽ bị hình phạt đó, có thể là một hình phạt nặng hơn nữa.

Thầy đội ngừng lại, hoang mang; trên bình nguyên đã không còn ai cả. Tên hầu ghì cương giữ con ngựa lại, và bọn hiến binh chờ lệnh. Thầy có cảm tưởng phải nói vài lời gì với họ, nhưng nói không được vì một cảm xúc mạnh dâng lên, nghẹn họng. Bây giờ thầy mới nhớ tới những điếu mà lúc nãy, mải chuẩn bị cuộc hành hình, thầy không nghĩ ngợi được. Chỉ lúc này thầy mới nhớ lời Abidaga dọa xóc xiên sống thầy nếu không bắt được thủ phạm. Mãi tới lúc chót, thầy mới tránh được họa đó trong đường tơ kẽ tóc. Kẻ bị bêu trên giàn kia đã tận lực lén lút phá hoại ban đêm để gây cái họa đó cho thầy.

Nhưng mọi sự đã xảy ra khác hẳn. Nhìn con người còn sống, bị trói, treo ở trên sông kia, thầy nhớ lại mà vừa sợ vừa mừng, mừng một cách đau xót trong lòng rằng số phận của ùnh may mắn, thân thể còn toàn vẹn, tự do cử động được. Nghĩ vậy (...) tự nhiên hai cánh tay thầy vung vẩy, hai chân phác một điệu vũ, miệng há hốc, cười sặc sặc bật ra một tràng dài:

-       Ha, ha, ha! Radislav Sơn thần[33](*), tại sao mày cứng đơ như thây ma vậy? Tại sao không phá cầu nữa đi? Tại sao lại lằm bằm, rên rỉ? Ca hát đi, nào múa Sơn thần!

Bọn hiến binh ngạc nhiên, lo sợ, nhìn sếp của họ giang tay ra múa, hát, rồi cười sặc sặc, thét những tiếng kỳ cục, bọt trắng phì ra ở hai bên mép.

Và con ngựa hồng cũng lấm lét liếc trộm chủ...

IV

Tất cả những người hôm đó đứng ở bờ bên đây hay bờ bên kia nhìn vụ hành hình đều phao những tin đồn ghê gớm trong thị trấn và các miền chung quanh. Dân làng và thợ thuyền kinh hoàng không thể tả nổi (...) Câu chuyện nào cũng quay chung quanh con người còn sống ở đầu cái nọc trên cao đó, khỏi mặt giàn. Ai cũng tự thề không nhắc tới hắn; nhưng lời thề mà có giá trị gì khi ý nghĩ của người ta cứ hướng hoài về hắn, khiến mắt bị thu hút về phía đó?

Những nông dân, hết người này tới người khác, từ Bania đánh những xe bò chở đá lại, đều cúi mặt xuống, dịu dàng thúc bò. Dọc bờ sông và ở trên giàn, thợ thuyền trong khi làm việc cũng tránh hỏi chuyện nhau, hoặc có thì chi thì thầm thôi. Ngay những giám thị cầm chiếc can nhỏ bằng cây phỉ cũng bớt tàn nhẫn mà hiền hơn.

Bọn thợ đá Dalmatie mặt mày tái mét, nghiến răng quay lưng lại phía cầu mà giận giữ đục đá và trong cảnh yên lặng, tiếng đục kêu cách cách như một đàn chim gõ mõ.

Hoàng hôn đổ xuống mau, thợ thuyền vội vàng về nhà, muốn rời giàn càng mau càng tốt. Trướckhil tối trời, Merdjan và một tên hầu tin cẩn của Abidaga lại leo giàn lên tận chỗ Radislav, coi chắc chắn xem tội nhân còn sống và tỉnh không sau bốn giờ bị xóc xiên. Anh ta lên cơn sết, con người đưa qua đưa lại một cách khó nhọc, chậm chạp, và khi thấy Merdjan ở dưới chân mình, anh rên lớn hơn rồi trút linh hồn. Người ta chỉ bắt được mấy tiếng rời rạc này: '

-       Tụi Thổ... Thố..: cầu...

Họ thỏa mãn, trở về nhà Abidaga ở khu Bikavats, dọc đường báo cho mọi người hay rằng phạm nhân còn sống; hắn còn nghiến răng, giọng nói còn trong, đứng dưới chân nọc còn nghe rõ, vậy có hi vọng trưa hôm sau hắn mới chết. Abidaga cũng thỏa mãn, ra lệnh phát cho Merdjan số tiến thường đã hứa.

Đêm đó, trong thị trấn chung quanh cầu, ai nấy đều hồi hộp, thấp thỏm trong giấc ngủ. Đúng hơn là người nào ngủ được thì ngủ; nhiều người không nhắm được mắt.

Hôm sau, thứ hai, là một ngày nắng ráo tháng mười một. Mọi người ở chung quanh cầu và trong thị trấn đều nhìn về phía giàn chằng chịt đà và ván, chú ý tới phạm nhân bị xóc xiên trơ trơ một mình và ngay đơ ở mép giàn như một người đứng ở mũi tàu. Và nhiều người khi thức dậy, tưởng những điều mình thấy hôm trước ở trên cầu đã xảy ra trong giấc mộng; bây giờ đây họ đứng yên đăm đăm ngó cơn ác mộng của họ thành sự thực, kéo dài ra dưới ánh sáng mặt trời.

Bọn thợ cũng im lặng làm việc như hôm trước, họ rất hối hận và chua chát. Dân thị trấn vẫn thì thầm với nhau, hoang mang. Merdjan và cũng vẫn tên hầu tin cẩn của Abidaga lại leo lên giàn, đi chung quanh phạm nhân mấy vòng, nói với nhau gì đó, ngửng đầu lên nhìn mặt người nông dân. Chi coi cái vẻ mặt họ khi xuống bờ sông và làm thinh đi qua đám thợ, người ta cũng biết rằng người nông dân đã tắt thở. Và mọi người Serbie thấy nhẹ mình đi, như được một thắng lợi vô hình. Bây giờ ai nấy đều bạo dạn ngó lên phía giàn bêu tội nhân, và cảm thấy rằng trong cuộc vật lộn liên tục với tụi Thổ, cán cân trút về phía mình. Chết là cùng, chứ gì. Trước kia sợ sệt không dám hé răng, bây giờ họ tự nhiên mở miệng.

Lấm bùn bê bết, nhễ nhãi mồ hôi, tái mét xanh xao, râu ria lởm chởm, dùng những đòn bẩy bằng gỗ thông để lăn những khối đá lớn, họ ngừng lại một chút, khạc vào lòng bàn tay và thì thảm với nhau:

-       Xin Chúa phù hộ cho anh ấy !

-       Một bậc tuẫn tử! Đáng thương hại cho chúng ta!

-       Nhưng anh không thấy anh ấy đã thành thánh ư? Một vị thánh rồi, anh ạ !

Và mọi người kín đáo ngắm người chết đứng thẳng ở trên cao kia, như cầm đầu một đoàn quân, không có vẻ đáng sợ hay đáng thương nữa. Trái lại, ai nấy đều thấy rõ rằng nông dân đó đã siêu quần, vĩ đại tới mức nào. Anh ta không còn ở trên mặt đất nữa, tay không còn bíu vào cái gì cả không lội cũng không bay, tự đứng vững được; trút được những liên lụy trên cõi trần, anh không đau khổ nữa; không ai có thể làm gì được anh cả, súng gươm, những ý nghĩ xấu xa, những lời nói độc địa, ngay cả tòa án Thổ cũng không làm gì được anh.

Hình người ở trần tới dây lưng đó, tay chân bì trói, cứng đơ, đầu ngả vào cái nọc, không ra vẻ một thể xác trương lên rồi tan rã, mà giống một pho tượng dựng trên cao, cứng cỏi, bất diệt, cùng với non sông trường tồn.

ở trên xóm Meidan, bọn phụ nữ chạy ù qua sân, thăm người láng giềng, thì thào với nhau vài phút, thút thít rồi vội vàng trở về nhà kẻo thức ăn cháy mất. Một bà chong một ngọn đèn nhỏ trước tượng thờ. Rồi nhà nào cũng chong một ngọn đèn thờ ở một chỗ khuất trong phòng. Trong không khí trang nghiêm đó, trẻ nhấp nháy mắt nhìn những ngọn đèn đó, lắng nghe những câu khó hiểu, ngắt quãng của người lớn: "Xin Chúa bảo vệ chúng con, che chở chúng con! "ôi! Vị tuẫn tử đó được Chúa thương yêu; công lao khác gì dựng được ngôi giáo đường lớn nhất?" "Chúa tối cao tối đại, xin Chúa giúp đỡ chúng con, Chúa diệt kẻ thù cho chúng con, đừng cho nó cầm quyền lâu! Bọn trẻ hỏi hoài: tuẫn tử là gì? Ai dựng giáo đường ở đâu? Bọn con trai tò mò nhất và mẹ chúng tìm cách dỗ chúng: - Im đi con cưng , nghe lời mẹ, đừng hỏi nữa, suốt đời con phải coi chừng tụi Thổ mắc dịch đó, nghe con!

Và trước khi đêm tối lại đổ xuống lấn nữa, Abidaga đi khám xét lại công việc, vừa lòng rằng sự hành hình ghê gớm đó đã có kết quả, bèn ra lệnh cho đem xác nông dân đi:

-       Liệng con chó đó cho chó xé thây nó đi !

Đêm đó - thình lình tối sầm - không khí ẩm thấp và ấm như một đêm xuân, bọn thợ bỗng náo động, sùng sục lên, thật khó hiểu. Những kẻ trước kia không muốn nghe bàn về việc kháng cự, phá hoại, bây giờ cũng sẵn sàng hy sinh, không từ chối một việc gì. Xác người nông dân dã thành một vật linh thiêng. Mấy trăm người mệt đừ do bản năng, do sức mạnh của lòng trắc ẩn và những cổ tục, bỗng nhiên lao nhao lên, hợp lực nhau để lấy cho được xác người tuẫn tử, chôn cất theo nghi lễ Ki tô giáo không để cho tụi Thổ phạm tới. Họ thì thầm thận trọng bàn tính với nhau trong các chuồng bò, lều quán, góp nhau được một số tiền lớn là bảy đồng để'đút lót Merdjan.

Họ lựa ba người lanh lợi nhất và ba người này tìm cách tiếp xúc với tên đao phủ. Mồ hôi đầm đìa, mệt lử sau khi làm việc, ba nông dân đó bây giờ đương ung dung thương lượng, dùng mưu mô nói quanh co. Người lớn tuổi nhất cau mày, gãi đầu, làm bộ ấp úng, nói với

tên Tsigane:

-       Thôi thế là mọi sự đã xong, số phận đã an bài. Có điều là anh biết sự thể ra sao, nói mà nghe, cũng là con người cả, như thiên hạ thường nói, cũng là do Trời sinh ra cả, không nên để cho, nói mà nghe, để cho loài thú ăn thịt cho chó xé thây.

Merdjan đã đoán được họ muốn gì rồi, làm tiền được đây chỉ than thở giữ thế chứ không khăng khăng gạt đi.

-       Thôi đi anh em ơi, đừng nói nữa. Anh em muốn tôi bị nướng sống sao đây. Anh em không biết tên Abidaga đó hung dữ như sơn-miêu sao!

Chú nông dân đó đau khổ cau mày nghĩ bụng: "Thằng này là một tên Tsigane, vô tôn giáo, vô linh hồn, không có tình nghĩa gì cả, không thân thiện với nó được. Nó có biết sợ thần thánh gì đâu mà thề với thốt". Tay phải chú ta nắm chặt bảy đồng bạc trong cái túi nông của chiếc áo ngoài.

- Nhưng tôi biết sự tình ra sao rồi. Chúng tôi biết, nói mà nghe, rằng đối với anh cũng vậy, không phải là dễ dàng. Có điều là, chúng tôi biết phải quấy. Thế này, chúng tôi đã xoay được bốn đồng dể tặng anh, và chúng tôi nghĩ bấy nhiêu là vừa phải.

Không, không, sinh mạng của tôi quí hơn hết thảy của cải trên đời này. Mà Abidaga sẽ không để cho tôi sống đâu, cả khi hắn ngủ mà cũng không gì qua mắt hắn được. chỉ nghĩ tới điều đó thôi tôi cũng chết khiếp rồi.

Chú nông dân mặc những lời than thở của tên Tsigane, đề nghị thêm.

-       Bốn, năm nữa đi, cũng được. Chúng tôi sẽ xoay xở cho đủ.

-       Tôi không dám đâu, không dám đâu, thôi!

-       Nè, anh được lệnh liệng cái... cái xác đó, nói mà nghe, như… cho chó, thì anh cứ liệng đi, rồi cái gì xảy ra sau đó, anh khỏi quan tâm tới, chẳng ai tra hỏi anh làm gì? Và này nhé, thế thì, nói mà nghe, chúng tôi lượm cái xác đó chôn theo nghi lễ chúng tôi, nhưng chôn lén, nói mà nghe, khiến cho không ai hay cả. Rồi hôm sau anh bảo rằng, chó, nói ví dụ vậy, chó đã lôi... cái xác đó đi đâu mất rồi, ví dụ vậy. Không ai thấy, không ai hay, mà anh thì sẽ được trả ơn.

Chú nông dân nói năng dè dặt, cân nhắc từng lời, nhưng trước khi thết tiếng "cái xác" thì ngừng lại, ngượng ngùng khác thường.

-       Bộ anh em tưởng rằng vì năm đồng mà tôi liều mạng tôi sao? Không, không.

Chú nông dân bình tĩnh tăng thêm:

-       Sáu đấy

Tức thì tên Tsigane đứng dậy, giang tay ra làm ra vẻ nghiêm trang, thành thực mà cảm động, vẻ mà chỉ hạng người nói dối mà vẫn cho là mình nói thực, mới có được; hắn đứng trước chú nông dân như thể chú là đao phủ mà hắn là kẻ phạm tội.

- Số phận đã vậy, thì tôi đành mất đầu thôi, mụ vợ tôi sẽ thành đàn bà góa, con cái tôi sẽ mồ côi cha; đưa tôi bảy đồng đi rồi khiêng thây ma đi, nhưng đừng cho ai thấy, đừng cho ai hay đấy.

Chú nông dân gật đầu, rất tiếc rằng phải đưa hết cả bảy đồng cho quân vô lại đó. Có vẻ như hắn đã nhìn thấy chú nắm chặt bao nhiêu tiền trong tay rồi.

Họ bèn bàn tính với nhau về chi tiết. Merdian hạ thây ma từ trên giàn xuống, chở qua tả ngạn rồi, và ngay khi mới tối trời sẽ liệng vào một chỗ dầy đá ở gần đường cái cho gia nhân của Abidaga và mọi người qua đường thấy. Ba người nông dân sẽ núp trong một bụi

rậm cách xa đó một chút. Rồi ngay khi mới tối mịt, họ tới lấy thây ma, đem chôn trong một chỗ kín đáo, không để lại một dấu vết gì, mà mọi người có thể tin rằng ban đêm chó đã lại xé và ăn thây. Đưa trước cho hắn ba đồng, còn bốn đồng kia, khi mọi việc xong xuôi sẽ đưa nốt.

Ngay đêm đó, công việc được thực hiện như họ đã thỏa thuận với nhau.

Khi hoàng hôn xuống, Merdjan chở thây ma lại liệng. Ở bờ sông bên kia tại dưới lề đường (...). Rồi hắn cùng với những kẻ phụ lực, xuống dò trở về liền. Bọn nông dân đợi trong bụi rậm. Chỉ còn vài người thợ về trễ hoặc vài người Thổ qua lại chỗ đó để về nhà. Rồi đêm xuống, cảnh vật yên lặng. Một đàn chó sủa ran, toàn là chó lớn, trụi lông, đói, hoảng sợ, vô chủ. Núp trong bụi rậm, bọn nông dân liệng đá đuổi chúng đi; chúng cúp duỗi chạy, cách cái thây khoảng hai chục bước rồi ngừng lại, dò xem có gì xảy ra không. Trong bóng tối, người ta thấy mắt chúng sáng như đuốc: Khi trời đã tối bưng, chắc chắn không còn ai qua lại nữa mấy người nông dân ở trong bụi chui ra, mang theo một cái cuốc, một cái leng, và hai tấm ván họ chồng lên nhau, đặt người chết lên ván, khiêng lên sườn đồi. Tại đây, trong một chỗ bị nước mưa mùa xuân và mùa thu chảy xuống sông Drina mà xoi thành lòng chảo, họ cào những hòn cuội lớn đi rồi đào một cái huyệt sâu. Họ lặng lẽ làm việc rất mau, không nói một lời, không phát một tiếng động. Họ hạ cái xác cứng đơ, lạnh ngắt, nhăn nheo xuống huyệt.

Người nông dân cao tuổi nhất nhảy xuống huyệt, thận trọng đập mấy lần vào một cục đá lửa để mồi một miếng bùi nhùi rồi châm một cây nến nhỏ gói trong một miếng vải đầy sáp, hai tay khum lại để che. Chú cắm cây nến ở Phía trên đầu người chết, lanh lẹ làm dấu thánh giá ba lần, và khấn lớn tiếng: "Nhân danh đức Thánh Cha, đức thánh Con và đức Thánh Linh". Hai người kia đứng trên cao trong chỗ tối làm dấu theo. Người lớn tuổi đưa tay không ra như vẩy rượu hai lần trên mình người chết, hai lần thành kính thì thầm cầu nguyện: "Xin Chúa nhận linh hồn kẻ nô lệ của Chúa đây trong đám các vị thánh của Chúa".

Sau cùng chú ta lẩm bẩm cầu nguyện vài lời không mạch lạc, không ai hiểu gì cả, nhưng trang trọng, và hai người kia làm dấu thánh giá hoài không ngưng. Khi chú cầu nguyện xong rồi, họ đứng trên cao chuyền tay cho chú hai tấm ván, chú đặt ván thành cái vòm theo chiều dài, như một cái nóc che cho cái xác. Chú lại làm dấu một lần nửa, tắt nến rồi từ trong huyệt nhoi lên. Nhẹ tay và chậm chạp, cả ba đều liệng đất xuống huyệt, nện kỹ để không ai thấy dấu vết. Xong đâu đấy, họ cào đá cuội về chỗ cũ như một đường nước chảy, lấp chỗ đất mới xới, lại làm dấu thánh giá một lần nữa, ra về, đánh một vòng'lớn để xuống đường cái, ở một chỗ cách thật xa cái mộ.

Đêm đó mưa dày hột, nhưng nhẹ mà không gió, sáng hôm sau một đám sương mù nặng và trắng như sữa, ẩm thấp mà ấm áp, bao phủ tất cả thung lũng. Thấy một ánh sáng trắng lúc lên lúc xuống, người ta biết rằng tia nắng đương cố xuyên qua đám sương. mù mà không được. Cái gì thấy cũng mờ mờ, huyền ảo, quái di, mới mẻ. Bóng người thình lình hiện trong đám sương rồi lại thình lình biến mất. Sáng sớm hôm đó, một chiếc xe bò đi qua trung tâm thị trấn, trên xe hai người hiến binh ghìm thầy đội đã bị trói lại; mới hôm trước thầy còn làm bếp họ.

Hai hôm trước từ lúc thấy mình vẫn còn sống chứ không bị bêu trên nọc, thầy ta mừng rỡ như điên, nhảy múa trước mặt mọi người, và mất bình tĩnh luôn. Tất cả các bắp thịt thường run bần bật, thầy không đứng yên được luôn luôn phải tự thuyết phục mình và tỏ cho người khác thấy rằng mình còn sống, khỏe mạnh và cử động được; như có một nhu cầu gì thúc đẩy thầy làm như vậy, không sao chống lại nổi. Đôi khi thầy nhớ tới Abidaga

(một bóng tối trong niềm vui rực rỡ của thầy) và tức thì thầy đau khổ suy tư, và một sức mạnh mới dồn trong người thầy, bắt thầy phải múa men, tung tăng như thằng điên. Thế là thầy lại đứng dậy, giang tay nhảy múa, búng tay, lắc lư thân mình như một vũ nữ, làm đủ các cử động đột ngột, lanh lẹ, mới mẻ dể tỏ rằng mình không bị xóc xiên. Rồi vừa hổn hển theo nhịp vũ, thầy vừa nói:

-       Đó. tôi có thể làm được cử động này, cử động kia.

Không chịu ăn uống gì cả, đương nói chuyện cũng thình lình ngưng lại, múa may, cứ mỗi cử động là xác nhận một cách con nít:

-       Coi này, thấy không, tôi làm được này. . . !

Mãi đêm trước, người ta mới dám báo cho Abidaga hay thầy đội khùng khùng như vậy, ông ta chỉ lạnh lùng vắn tắt bảo: "Đưa thằng điên đó về quê nó ở Plevié, trói nó lại cho nó khỏi làm bậy, phá phách hàng xóm. Nó làm không nổi công việc hành hình đó."

Người ta làm theo lời. Vì thầy ta vẫn chưa bình tĩnh, nên hiến binh phải cột vào xe bò chở đi. Thầy khóc lóc, chống cự, còn cử động được phần thân thể nào thì vùng vẫy la hét: "Đấy, thấy không?" Sau cùng người ta trói được chân tay để thầy ngồi trong xe, ngay ngắn như một bao lúa, dây thừng chằng chịt khắp người. Nhưng bây giờ không cử động được nữa thì thầy lại tưởng rằng người ta sắp xóc xiên mình, vặn mình chống cự, gào hét

một cách tuyệt vọng:

-       Đừng bắt tôi, đừng! Bắt bà Thủy ấy! Không, ông Abidaga ơi!

Khi xe mới ra khỏi thị trấn, thiên hạ nghe thấy những tiếng la đó, chạy ra coi, nhưng chiếc xe bò đã mất hút trên con đường đi Dobroum, trong đám sương mù dày đặc chỉ lờ mờ đoán được mặt trời ở đâu.

Thấy thầy đội bị chở đi một cách bất ngờ, bi thảm như vậy thiên hạ càng thêm lạnh xương sống. Người ta bắt đầu thì thầm với nhau rằng người nông dân vô tội, chính thầy dội đã làm cho anh ta bị hành hình oan. Trên miền Meidan, bọn đàn bà bảo rằng thần tiên đã chôn xác của Radislav trong núi đá Boutko và đêm đêm, một làn ánh sáng từ trên trời chiếu xuống ngôi mộ: có cả ngàn, cả ngàn ngọn nến lấp lánh nhấp nháy thành một vệt dài từ trên trời xuống đất. Mắt họ đã rưng rưng khi trông thấy những ngọn nến đó.

Đủ các thứ tin đồn được người ta thì thầm truyền cho nhau, nhưng nỗi sợ hãi vẫn mạnh hơn cả. Và công việc xây cầu vẫn tiếp tục mau chóng, không trục trặc, không lộn xộn, không bị ngưng chỉ. Và còn tiếp tục không biết tới bao giờ nếu đầu tháng chạp, trời không bỗng nhiên trở lạnh một cách khác thường, lạnh tới nỗi Abidaga cương quyết như vậy mà cũng đành thúc thủ.

Cha bao giờ người ta thấy những cơn lạnh và đông tuyết như thượng tuần tháng chạp năm đó. Giá làm cho đá dính chặt vào đất, cây cối nứt ra. Một lớp tuyết nhẹ trong suốt phủ các đồ vật, dựng cụ, lều quán, và hôm sau một cơn gió bất thường thổi nó đi để phủ một chỗ khác.

Công việc tự nhiên phải ngưng lại, người ta bớt sợ rồi hết sợ Abidaga. Abidaga rán đương đầu vài ngày, sau đành chịu thua, ngưng công việc cho thợ về. Rồi trong một cơn lốc tuyết dữ dội, chính ông ta cũng cưỡi ngựa dông tuốt với đoàn tùy tùng. Ngay hôm đó Tosoun Efendi và thợ cả Antoine cũng ra đi sau Abidaga. Tosoun quấn mền kín mít ngồi trong đống rơm trên một chiếc xe trượt tuyết của nông dân, Antoine đi về phía ngược lại. Cả bọn thợ làm xâu phân tán trong các làng xóm, thung lũng, yên lặng biến mất lúc nào không ai hay, như nước bị đất hút vậy. Chiếc cầu xây dở, trơ lại đó như một đồ chơi bỏ đi.

Trước khi đi, Abidaga triệu tập thân hào Thổ một lần nữa. Vì bất lực, ông ta trầm uất, quạu quọ, bảo như năm trước rằng ông giao trách nhiệm coi cầu cho họ:

-       Bản chức đi, nhưng mắt bản chức không rời nơi này đâu. Các ông coi chừng đấy: thà chặt đầu hai chục tên phiến loạn còn hơn là để mất một cây đinh của đức Vua. Qua xuân, bản chức sẽ trở lại và các ông phải tường trình dủ cho bản chức.

Các thân hào cũng hứa như năm trước rồi giải tán về nhà người nào người nấy ưu tư, quấn ba bốn lớp áo, áo da lông, áo trong khăn quàng, thầm cảm ơn Trời đã đem mùa đông và đông tuyết lại; ít nhất như vậy cũng nhờ thiên lực mà hạn chế được sức mạnh của những kẻ quyền lực lớn nhất.

Nhưng khi xuân về, không phải Abidaga tới mà là một người tin cẩn khác của quan tể tướng, tên là Areif-Bey[34] (*); ông này tới cùng với Tosoun Efendi. Điều mà Abidaga rất sợ đã xảy ra. Có kẻ nào đó biết rõ tình cảnh nhìn rõ từng chi tiết một đã báo cáo đầy đủ và đúng với tể tướng về hoạt dộng của Abidadga ở cầu Vichégrad. Quan tể tướng biết rằng hai năm nay ngày nào cũng có từ hai tới ba trăm dân làm xâu mà không được lãnh một xu tiền công nào cả, nhiều khi phải tự bỏ tiền ra mua thức ăn nữa; tiền của tể tướng phát ra, Abidaga bỏ túi hết (bỏ túi bao nhiêu, tể tướng đã cho tính kỹ tới hôm nay rồi). Trò đời vẫn vậy kẻ gian tham thường làm việc siêng năng, nghiêm khắc quá mức để giấu tội mình; thành thử tất cả dân chúng trong miền, chẳng riêng những người theo Ki- tô giáo, ngay cả người Thổ nữa, dã không hoan nghênh công trình xây cất phước thiện này mà còn oán cái ngày khởi công và người ra lệnh xây cất nữa. Quan tể trong suốt đời chống nạn đục khoét công quỹ diệt thói gian tham của công chức, ra lệnh cho tên sâu dân mọt nước đó phải hoàn lại hết số tiền, với tất cả sản nghiệp còn lại cùng đám nàng hầu của hắn, bắt hắn tức tốc phải dời lại ở một làng nhỏ miền Anatolie, chôn tên tuổi đi, nếu không muốn bị một hình phạt nặng hơn.

Thợ cả Antoine với một số thợ nữa từ Dalmatie lại hai ngày sau ông Arif-bey. Tosoun Efendi giới thiệu Antoine với Arif-bey. Một ngày nắng ráo, nóng nực tháng tư họ cùng nhau đi coi khắp công trường, định kế hoạch cho các công việc đầu tiên. Khi Arif-bey ra về rồi, hai người kia còn ở lại trên bờ, thợ cả Antoine nhìn kỹ mặt Tosoun Efendi, mặc dầu trời nắng mà Tosoun Efendi cũng co ro, lẩy bẩy quấn mình kín trong chiếc áo khoác rộng màu đen.

-       Ông này vào hạng người khác hẳn. Nhờ trời! Tôi tự hỏi không biết ai mà khéo léo, can đảm thế, báo cáo cho quan tể tướng hay để ngài tống cổ con thú vật đó đi.

Tosoun Efendi ngó phía trước, bình tĩnh đáp:

-       Nhất định là ông này tốt hơn rồi.

-       Chắc là một người biết rõ cách làm việc của Abidaga được lại gần quan tể tướng và được ngài tin cậy.

Tosoun Efendi kéo áo che kín mình hơn nữa, vẫn nhìn xuống, không ngước mắt lên, đáp:

Chắc ông này tốt hơn.

Như vậy công việc lại bắt đầu trở lại, do sự điều khiển của Arif-bey.

Người sếp mới này hoàn toàn khác hắn. Rất cao, hơi khòm lưng, không có râu, lưỡng quyền cao, mắt đen xếch ngược, lúc nào cũng như cười. Dân chúng đặt ngay cho ông ta biệt danh là "xác ướp"[35] (*). Không la hét, không dùng ba-toong, không thốt những tiếng thô tục và bề ngoài không thấy gắng sức, ông ta cười cười, thanh thản như từ chỗ nào đó ở trên cao mà ra lệnh, phân phát công việc, vậy mà không có gì là qua mắt ông cả. Ông tacũng đem lại cái không khí siêng năng, nghiêm trang thực hiện ý muốn và mệnh lệnh của quan tể tướng, chỉ khác là ông bình tĩnh, trong sạch, lương thiện, không sợ gì cả không giấu gì cả, vì vậy không cần làm cho người khác sợ mình, không truy nã họ. Công việc tiếp tục cũng nhanh như trước (quan tể tướng muốn vậy), lỗi lầm cũng bị trừng trị nghiêm như trước, nhưng việc làm xâu bỏ ngay từ ngày đầu. Mọi người thợ đều được trả công, được phát bột và muối, cho nên công việc tiến hành mau hơn, kỹ hơn thời Abidaga. Ngay mụ điên Ilinka tới mùa đông năm đó cũng biến đâu mất.

Công việc xây cất lớn lên và mở rộng ra. Bây giờ người ta thấy rằng công việc từ thiện của quan tể tướng không phải chỉ gồm chiếc cầu mà còn có một lữ quán để người từ xa tới, đêm tối qua cầu có chỗ nghỉ chân, gởi ngựa và gởi hàng. Khi vào khu thương mại, cách cầu độ hai hai trăm bước, chỗ mà con đường đi về Meidan bắt đầu lên dốc, có một bình nguyên, cứ mỗi thứ tư họp phiên chợ súc vật. Người ta xây cất lữ quán mới trên bình nguyên đó. Công việc tiến hành chậm chạp, nhưng coi nền móng người ta cũng đoán được rằng lữ quán sẽ bền vững, đẹp lớn... Người ta chú ý tới chiếc cầu nên không nhận thấy rằng lữ quán bằng đá đó cất lên tuy chậm mà đều đều, không ngừng.

Công việc trên sông Drina bây giờ lạ và phức tạp quá nên bọn người ở không, từ trên bờ nhìn ra, không thể theo dõi, hiểu nổi. Luôn luôn đắp những đê mới, đào những hầm hố mới theo đủ các hướng; con sông bị phân cách, chia ra thành cửa cống, nhánh, nước sông từ nhánh này đổ sang nhánh kia (...)

Dân chúng ngày nào cũng nhìn, năm này qua năm khác riết rồi mất ý thức về thời gian và không nhận được dúng ý chỉ của người xây cất nữa. Họ cảm thấy công việc đã không tiến hành mà rắc rối thêm lên; rối beng, vì thêm nhiều công việc phụ (...) Bọn Thổ lại bắt đầu nhún vai trở lại, khoát tay có vẻ hoài nghi khi nói tới cây cầu. Bọn theo Ki tô giáo làm thinh ngó cầu, có nhiều ẩn ý và một niềm vui độc ác: họ mong bọn Thổ làm công việc gì cũng thất bại (...)

Năm tháng lại trôi qua, hạ rồi qua thu, đông rồi tới xuân, bọn thợ đi rồi trở lại. Bây giờ đây, trên sông Drina thấy đầy những vòm, không phải vì cầu, mà vì những giàn gỗ, đà và ván thông chằng chịt với nhau kỳ cục (...)

Cuối năm thứ ba, xảy ra một tai họa mà những công trình xây cất lớn ít khi tránh được. Trong khi cái cổ hạc thả một phiến đá lớn xuống đầu cột cầu ở giữa, dây thừng bỗng đứt, đè nửa mình dưới người Mọi da den, máu chảy ra như suối, và nửa giờ sau anh ta tắt thở. Đám táng của anh thật long trọng, người ta nhớ hoài. Tất cả những người theo Hồi giáo đều đi đưa đám và thay phiên nhau khiêng mỗi toán vài thước chiếc quan tài trong đó chỉ có nửa mình trên của thanh niên đó, còn nửa kia bẹp dí dưới phiến đá mà không có cách nào gỡ ra được; với lại phiến dá rơi vào đúng chỗ người ta định đặt nó nên không cần phải dời đi. Thợ cả Antoine dùng ngay thứ đá xây cầu dựng cho anh ta một ngôi mộ đẹp (...)

Năm đó và năm sau, lùa đông không lạnh ìắm và có thể làm việc cho tới giữa tháng chạp.

Sang năm thứ năm, trên bình nguyên bên cạnh con đường đi Meidan, lữ quán mới đã dựng xong. Rộng lớn, có một tầng lầu, cùng cất bằng một thứ đá với cây cầu, màu sáng, hơi vàng, nóc lợp ngói đỏ đậm, có một hàng cửa sổ đục rất kỹ, dân chúng cho rằng lộng lẫy vô song, không tưởng tượng nổi. Lữ quán do một vị đại thần xây cất thì cơ hồ chỉ hàng đại thần mới đáng ghé đó thôi.

[Đồng thời, cái khối đá và ván chằng chịt ở trên sông cũng bắt đầu giảm đi và lần lần người ta nhận ra được rõ hơn hình dáng chiếc cầu][36] (*).

Dân Vichégrad vốn mau miệng khen cũng như chê, xấu hổ vì trước đã nghi ngờ, không tin, bây giờ không còn giấu lòng thán phục, không ngăn được niềm hoan hỉ nữa. Chưa cho phép qua cầu, nhưng thiên hạ tụ họp hai bên bờ, nhất là trên hữu ngạn, phía có khu thương mại và phần lớn nhất của thị trấn, nhìn thợ đi qua đi lại trên cầu, mài nhẵn đá trên bao lơn và trên các bệ cao của cái kapia (...)

Một ông Hodja nhỏ con, gốc ở Doutché, trong lúc hoan hỉ, xúc động bảo:

-       Đấy tôi vẫn nói từ trước mà, có sai đâu, quan tể tướng muốn là được, và những người tài trí đó sẽ xây cất xong công trình của họ, mà bà con thì cứ bảo: họ không làm xong đâu, không làm được đâu. Họ làm xong rồi đấy, thấy không Chà, chiếc cầu lớn làm sao, đẹp đẽ, ích lợi làm sao!

Mọi người đều gật đầu, mặc dầu không ai nhớ trước kia ông ta nói những gì, chỉ biết rằng ông ta cũng như họ, đã chê bai việc dựng cầu và người dựng cầu. Và mọi người đều thành thực mừng rỡ, khen hoài không ngớt:

-       Bà con ơi, coi kìa, thị trấn chúng ta có được chiếc cầu như vậy kìa!

-       Thấy không, thế lực và trí thông minh của một quan tể tướng như vậy đấy, hễ để mắt tới đâu là chỗ đó dựng lên được một công trình từ thiện, tạo hạnh phúc cho dân.

Họ ganh nhau, không tiếc lời ca ngợi, tìm những lời khen mới hơn nữa, đẹp hơn, mạnh hơn nữa. Chỉ duy có Akhmed Aga Cheta, một người buôn lúa, giàu có, ủ rũ, hay gắt gỏng, và hà tiện, lúc nào cũng bĩu môi ngó cây cầu và những người khen cầu. Cao lớn, nước da vàng và khô mắt đen và tinh, môi mỏng dính, cặp mắt nhấp nháy dưới ánh nắng một ngày đẹp trời tháng chín đó, chú ta vẫn giữ những ý kiến trước, ai nhiệt liệt khen cầu lớn và vững bền hơn tất cả các đồn lũy nữa, thì chú khinh bỉ bảo:

-       Đợi coi sau một trận lụt, một trận lụt đích đáng ở Vichégrad này, rồi sẽ biết còn lại gì hay không!

(...) Nhưng Cheta chỉ là một trường hợp lẻ loi, một lệ ngoại. Niềm vui mừng, hoan hỉ của dân chúng mỗi ngày mồi tăng và lan tới các làng bên. Trong mấy ngày đầu tháng mười, Arif-bey long trọng tổ chức lễ khánh thành. Con người có điệu bộ quí phái, nghiên khắc một cách kín đáo mà thanh liêm hiếm có đó, quan tể tướng giao cho bao nhiêu tiền thì tiêu hết vào việc xây cất không hề bớt xén một đồng, được dân chúng coi là nhân vật quan trọng nhất trong công việc kiến thiết này. Họ khen ông ta hơn là khen quan tể tướng nữa. Thành thử lễ khánh thành thực long trọng, trong lệ, rực rỡ.

Bọn giám thị và thợ thuyền đều được tặng tiền bạc, quần áo; thêm một bữa tiệc chung kéo dài tới hai ngày, ai muốn dự cũng được. ăn uống, đờn ca, vũ, để chúc tụng quan tể tướng; lại tổ chức chạy đua, đua ngựa; lại phát chẩn thịt và bánh kẹo cho người nghèo. Ở khu chợ từ cầu tới trung tâm thị trấn, người ta nấu trong chảo những chiếc bánh halval[37]. Và phát cho dân chúng khi bánh còn nóng hổi. Và cả những kẻ ngày lễ Bairam[38] không được ăn bánh kẹo, lần này cũng được ăn. Người ta phân phát bánh halva tới cả những làng chung quanh, người lào ăn rồi cũng chúc quan tể tướng trường thọ và các công trình kiến thiết của ngài trường tồn. Có những đứa bé trở lại mười bốn lần để xin bánh, tới nỗi người đầu bếp nhận được mặt, cầm chiếc môi đánh đuổi. Một em nhỏ Tsigane ăn nhiều halva quá, bội thực, chết.

Những chuyện đó, dân chúng nhớ hoài và mỗi lần kể truyện xây cầu thì lại nhắc tới; nhất là các thế kỷ sau, những vị đại thần nhân từ và các vị đốc công liêm khiết cơ hồ như không còn nữa, mà những lễ long trọng như vậy càng ngày càng hiếm, rồi không ai được thấy nữa, tới nỗi thành những truyện hoang đường như truyện Tiên Thánh, truyện hai đứa bé sinh đôi stoia và Ostoia, vân vân...

Trong mấy ngày ăn mừng đó, cũng như trong mấy ngày đầu dân chúng qua qua lại lại từ đầu cầu tới cuối cầu không biết bao nhiêu lần, trẻ thì chạy, người lớn thì đi thủng thẳng, vừa đi vừa chuyện trò với nhau hoặc ngừng lại từng chỗ ngắm những chân trời mới. Những kẻ tê bại, què quặt, tàn tật, khập khiễng được khiêng tới bằng cáng vì ai cũng muốn dự cái lễ lớn lao thiên tài nhất nhì này, nếu không thì uổng lắm (...)

Thanh niên Thổ bắt đầu múa điệu kolo chung quanh các chảo halva, rồi tiếp tục múa qua cầu vì ở trên cầu họ có cảm giác là bay chứ không phải đi trên đất, rồi lại múa một vòng trên cái kapia, nện gót giày xuống những phiến đá mới lát như thể thử xem cầu có vững không. Chung quanh đám thanh niên sát cánh nhau thành một vòng tròn, múa hoài điệu kolo không biết mệt đó, là một đám con nít cũng nhảy múa, có đứa lòn qua dưới chân bọn thanh niên, như qua một hàng rào luôn luôn di động, lọt vào giữa vòng kolo (...). Ở trên kapia, nơi mà người ta bảo có nửa cái thây của người Mọi da đen bất hạnh bị bít kín trong đá, và cứ đêm đêm hồn ma hiện lên, chúng vui thích vì bọn đàn anh chúng múa kolo, nhưng chúng vẫn sợ người Mọi đó muốn chết, sợ ngay từ khi hắn còn sống và xây cất cầu. Ở trên cái cầu cao, mới mẻ và lạ lùng đó, không có cảm tưởng là xa mẹ, xa nhà mà lạc vào một xứ lạ, xứ của người da đen, có những kiến trúc tuyệt đẹp và những vũ khúc khác thường. Chúng run sợ mà vẫn không quên được người Mọi, vẫn không rời khỏi đám vũ kolo trên cái kapia tuyệt thú đó được. Chỉ có một phép màu nào tân kỳ mới thu hút chúng, làm cho chúng quên đi được thôi.

Một thanh niên ngớ ngẩn, tên là Mourat, biệt danh là thằng câm, sinh ra trong một gia đình aga, gia đình Tvrtkovitch ở Nézouké, bị mọi người trong thị trấn thường chế giễu, một hôm bỗng leo lên bao lơn bằng đá của cầu. Người ta nghe thấy trẻ con reo hò, người lớn ngạc nhiên hoảng hốt gọi bảo đừng, nhưng thằng ngốc đó như bị ma ám, hai tay giang ra, đầu ngửa ra sau, cứ đi trên thành đá hẹp đó, chân nọ đặt lên phía trước chân kia, như bước những bước vũ thật đẹp mà không biết dưới chân là vực thẳm và dòng nước. Một bọn vô lại ở không đi theo nó, khuyến khích nó. Ớ đầu cầu bên kia, anh nó tên là Aliaga đứng đợi và quất nó như quất một đứa bé.

Nhiều người đi xuôi dòng sông, cách độ vài cây số, tới Kalata hoặc Mezalino, để ngắm chiếc cầu trắng và nhẹ nhàng nổi bật lên ở giữa hai đồi xám, với mười một nhịp cầu lớn nhỏ khác nhau, như một hình chạm kỳ dị trên làn nước xanh.

Hồi đó người ta chở tới một tấm bia lớn, trắng, khắc chữ để dựng trên bức tường đá hồng hồng cao hơn cái bao lơn ở kapia non hai thước.

Dân chúng tụ họp chung quanh tấm bia và ngó cho tới khi gặp được một nhà thần học Thổ vì muốn làm một việc thiện, hoặc một thư sinh muốn được đền công một ly cà phê, một miếng da, mà đọc chữ được chữ chăng những hàng khắc trên bia cho họ nghe.

Trong mấy ngày đó, người ta đánh vần cả trăm lần những câu thơ mà Badi, một thi nhân ở Constantinople, đã làm để ghi tên họ, quê quán, chức tước của người đã xây dựng công trình từ thiện này, và ghi năm hoàn thành: năm 979 theo kỷ nguyên Hồi giáo, tức năm 1571 theo kỷ nguyên Ki tô giáo[39] (*). Chàng Badi đó, hễ ai thuê tiền là làm những câu thơ nhẹ nhàng mà kêu, khôn khéo lắm, khiến các vị quyến thế xây cất hoặc trùng tu một kiến trúc lớn lao nào cũng nhờ tới tài gieo vần của chàng. Những người biết rõ chàng (và hơi ghen chàng một chút) mỉa mai bảo rằng chỉ có vòm trời là chứa được bài bi ký nào của chàng. Nhưng chàng mặc dầu lãnh được những số thù lao hậu hĩnh, vẫn túng thiếu, suốt đời phải chiến đấu với con ma nghèo nó thường đeo đuổi các thi nhân như một nghiệp chướng mà không có sự thù lao, tưởng thưởng nào giải được.

Vì ít học, trì độn mà óc tưởng tượng lại sắc bén, nên mỗi ông hay chữ lỏng trong thị trấn đọc và giảng theo một cách bài bi ký của Badi. Bài đó cũng như mọi văn thơ khác, một khi đã ra mắt công chúng thì nằm trên phiến đá, vạn cổ bất dịch, phơi rà dưới mắt mọi người, kẻ sáng suốt cũng như kẻ điên, kẻ có ác tâm cũng như kẻ có thiện chí, muốn giải thích ra sao thì giải. Mà mỗi người nghe cũng chỉ nhớ những câu thơ hợp với lỗ tai hoặc tính tình mình nhất. Thành thử những lời khắc trên đá để cho bàn dân thiên hạ nhìn, đọc đó, được truyền từ miệng người này qua miệng người khác theo nhiều cách khác nhau, thường khi biến đổi hẳn ý nghĩa đi tới hóa ra vô lý nữa.

Lời khắc trên như sau:

"Đây Mehmed Pacha, đại thần, minh triết nhất, đức độ lớn nhất đương thời. Ngài đã tự nguyện trong lòng rồi tự lực xây cất chiếc cầu này trên sông Drina. Trên dòng nước sâu và chảy xiết này, các vị tiền nhiệm của ngài chẳng xây cất được gì cả. Tôi xin Trời phù hộ cho công trình của ngài được bền vững, và suốt đời ngài được hưởng hạnh phúc, không bao giờ gặp cảnh buồn rầu, vì trong đời, ngài đã bỏ vàng bạc ra xây dựng nhiều kiến trúc từ thiện; không ai có thể bảo được rộng tiêu tiền như vậy là phí phạm vô ích. Tôi Badi, đã thấy vậy khi chiếc cầu này cất xong, cho nên viết bài bi ký này. Xin Trời phù hộ cho công trình này, cho chiếc cầu tuyệt đẹp này !”

Riết rồi thiên hạ cũng chán, không ngắm nghía, khen ngợi cây cầu nữa, không đi đi lại lại từ đầu này tới đầu kia cầu nữa. Không nghe đọc những câu thơ khắc trên bi ký nữa. Cái kỳ quan mấy ngày đầu đó thuộc vào đời sống hàng ngày của họ, và bây giờ mỗi khi qua cầu thì họ bước vội vàng, thản nhiên mãi lo nghĩ chuyện khác, đãng trí, như dòng nước chảy ào ào dưới cầu kia; họ coi cầu cũng như vô số những con đường mà họ và súc vật của họ dẫm dưới chân. Và tấm bia với bài thơ ở trên ngọn tường cũng câm lặng luôn như mọi bia đá khác.

Bây giờ con đường bên tả ngạn đã được nối trực tiếp với khúc đường ở trên bình nguyên bờ bên kia. Không còn chiếc đò ngang đen và mọt, không còn những chú chở đò kỳ cục nữa. Ở sâu dưới những nhịp cầu cuối cùng, còn những mỏm đá với cát; trên bờ còn những đường dốc, leo lên cũng khó như leo xuống, tại đó hồi xa người ta khổ cực ngồi đợi và gọi đò mà chẳng thấy ai đáp. Bây giờ đây hết nông nỗi đó, và người ta qua con sông chảy như thác này một cách dễ dàng như có phép mầu. Người ta đi lại ở trên cao, như có cánh, thẳng một mạch từ bờ bên đây qua bờ bên kia, nhờ cây cầu rộng kiên cố như núi, và vang lên dưới móng ngựa như một phiến đá lát.

Cũng mất luôn những nhà xay bột bằng gỗ và những quán trọ khách qua đường đêm tối phải vào ngủ đỡ. Những quán đó đã được thay thế bằng một trú đình vững chắc, lộng lẫy, khách tới mỗi ngày mỗi đông:.Người ta vô lữ quán bằng một cánh cửa rộng, đường nét kiến trúc thật điều hòa. Hai bên cửa đó có hai cửa sổ lớn, chấn song không phải bằng sắt mà bằng thứ đá vôi nguyên khối đục đẽo. Khu sân rộng hình chữ nhật có đủ chỗ để chất hàng hóa, hành lý, và khắp bốn bên chung quang sân là một dãy cửa của ba mươi sáu căn phòng. Phía sau, dưới chân dồi là chuồng ngựa, mọi người đều ngạc nhiên rằng chuồng cất cũng bằng đá, như chuồng ngụa của nhà vua vậy. Từ Sarajevo tới Iedrene[40], không đâu có được một lữ quán như vậy. Ở đây, bất kỳ khách qua đường nào cũng được vô nghỉ một ngày và một đêm, ăn ở khỏi trả tiền, có củi lửa, nước tắm rửa cả cho mình, lẫn đầy tớ và ngựa nữa.

Tất cả những cái đó cũng như chiếc cầu là do công việc lừ thiện của quan tế tướng Sokoli đã ra đời trên sáu chục năm trước sau dãy núi xa xa kia, trong làng Sokolovitchi cheo leo trên cao kia, hồi nhỏ đã cùng với một bọn trẻ, con cái nông dân Serbie, bị bắt đem lại Istamboul vì cái luật "thuế máu”. Tất cả những phí tổn duy trì trú đình đó do quỉ vakouf[41], mà quan tể tướng đã thành lập nhờ gom góp các gia sản lớn tịch thu trong những miền mới bị Thổ xâm chiến ở Hung Gia Lợi.

Vậy nhờ xây cầu và lữ quán đó mà dân chúng đỡ được nhiều nỗi khổ sở và bất tiện. Đáng lý ra, cả cái bệnh dị thường ngài bị từ hồi nhỏ khi qua đò Vichégrad cũng có thể biến mất luôn được nữa: tức cái lằn đen đau nhói thỉnh thoảng hiện lên như cắt ngực ngài ra làm hai đó. Nhưng trời không cho ngài sống được lành mạnh lâu. không được hưởng lâu cái vui đã xây dựng công trình từ thiện đó ở Vichégrad. Công việc mới hoàn thành được ít lâu lữ quán mới bắt dầu mở cửa, chiếc cầu mới được bàn dân thiên hạ biết tới thì ngài lại thấy hiện lên cái "lưỡi dao đen" trong ngực ngài. Và lần đó là lần cuối.

Một ngày thứ sáu, ngài với bọn hộ vệ vô một giáo đường thì một giáo sĩ Hồi giáo nửa điên nửa khùng, ăn bận rách rưới, chìa tay trái ra xin ngài bố thí. Ngài quay lại ra lệnh cho một người hộ vệ cho hắn ít tiền, thì hắn từ trong ống tay áo bên phải rút ra một con dao phay nặng chém thật mạnh vào bên sườn ngài. Bọn hộ vệ hạ sát tên giáo sĩ đó. Hắn trút hơi thở cùng một lúc với ngài. Trên những phiến đá lát màu xám trước giáo đường, hai thi thể nằm bên cạnh nhau một lát: tên sát nhân béo tốt, hồng hào, tay chân giang ra như còn đương hăng tiết vì nhát chém điên rồ đó; còn ngài thì chiếc áo đứt nút, ngực phanh ra, chiếc khăn chít đầu lăn ra xa.

Trong mấy năm cuối cùng, ngài đã gầy đi, khòm lưng, thần sắc sạm lại, nét mặt rắn lại. Bây giờ, ngực phanh ra, đầu trần, thân thể đầy máu me, gập lại, co quắp lại, ngài giống một nông dân Sokolovichi già nua bị đánh đập tới chết hơn là một vị đại thần bị hạ sát, mà mới lúc trước còn cầm quyền cai trị đế quốc Thổ.

Mấy tháng sau, hung tin đó mới tới thị trấn, mà chỉ là những lời thì thầm kín đáo có thể đúng, có thể không, chứ không phải là một tin rành mạch đích xác. Vì trong đế quốc Thổ, người ta cấm loan truyền những tin xấu và những biến cố tai hại, ngay cả khi xảy ra ở một xứ bên cạnh chứ đừng nói là một đại họa của quốc gia nữa. Với lại, trong vụ ám sát này, không ai có lợi gì mà nói nhiều và lâu về cái chết của quan tể tướng. Phe thù nghịch ngài, khi hạ sát ngài rồi, làm lễ an táng cực kỳ long trọng cho ngài để chôn vùi luôn hình ảnh của ngài cùng với thể xác của ngài, mà không ai nhớ tới ngài nữa. Còn những thân nhân, những người hợp tác và phe đảng của ngài ở Istamboul thì đa số đồng ý rằng nhắc tới ngài ít chừng nào hay chừng đó, vì như vậy mới có hy vọng lấy lòng được bọn mới lên cầm quyền mà được họ bỏ qua cho dĩ vãng của mình.

Nhưng hai kiến trúc đẹp đẽ trên sông Drina bắt đầu ảnh hưởng tới thương mại và giao thông, ảnh hưởng tới thị trấn Vichégrad và các miền lân cận, ảnh hưởng tới cả người sống lẫn người chết, kẻ dương thịnh lẫn kẻ đương suy. Thị trấn bắt đầu lan ra mạnh, từ trên đồi xuống đến bờ nước, rồi mỗi ngày mỗi phát triển, mở rộng ra, tập trung ở chung quanh cầu, và chung quanh trú đình mà dân chúng gọi là lữ quán bóng đá.

Đó, nguồn gốc cây cầu và cái kapia như vậy, và thị trấn đã phát triển như vậy. Sau đó, trên ba thế kỷ, địa vị và ý nghĩa của chiếc cầu trong đời sống dân chúng ra sao, chúng tôi đã tả sơ lược ở trên rồi. Có thể nói rằng ý nghĩ cùng thực thể của nó là do sự vĩnh cửu của nó. Đường nét rực rỡ của nó trong cảnh thị trấn, với những đường nét các núi lân cận in lên nền trời, đều không thay đổi. Trăng tròn rồi khuyết, các thế hệ suy tàn rất mau, nhưng chiếc cầu vẫn y cựu, như dòng nước đêm ngày chảy dưới chân nó vậy. Dĩ nhiên nó cũng già đi, nhưng theo.một tỷ độ thời gian rộng hơn - chẳng những hơn đời một người, mà còn hơn cả một tràng thế hệ nữa - thành thử mắt chúng ta không nhận ra được. Đời sống của nó - mặc dầu là hữu tử đấy - tựa như vĩnh cửu vì không ai dự tri được lúc chết của nó.

V

Thế kỷ thứ nhất trôi qua. Nó có vẻ lâu hết và tai hại cho dân chúng và nhiều công việc làm ăn, nhưng nó không để lại dấu vết gì trên các công trình xây cất đã tính toán kỹ, mà nền móng chắc chắn: chiếc cầu với cái kapia và lữ quán gắn đó vẫn đứng vững và giúp ích cho dân chúng như ngày mới đầu. Đáng lý ra, thế kỷ thứ nhì cũng vậy, xuân qua thu lại, thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước, mà cầu và lữ quán vẫn y nhiên, không thay đổi. Nhưng thời gian không làm gì được thì những hoàn cảnh xảy ra ở xa đã gây những biến động bất ngờ khiến cho vật đổi sao dời.

Vào thời đó, cuối thế kỉ XVII, trong các bài hát, các cuộc đàm đạo và các câu chuyện thì thầm với nhau, người ta thường nói tới xứ Hung Gia Lợi mà đạo quân Thổ chiếm cứ được một thế kỷ rồi, bắt đầu triệt thoái[42] (*).

Nhiều lãnh chúa Bosnie cầm khí giới để bảo vệ đất đai của họ ở Hung, trong cuộc rút lui đó, đã gởi xương trên đất Hung. Có thể nói rằng chết như vậy lại có phước nhất vì nhiều lãnh chúa khác trở về tổ quốc Bosnie, trần như nhộng, sống một cuộc đời eo hẹp, nghèo khổ trên những ruộng đất khô cằn, sau khi đã hưởng một đời xa hoa, tiêu pha rộng rãi trên những lãnh địa rộng lớn ở Hung. Những biến cố từ xa đó có tiếng vang tới tận đây, dịu đi, nhưng không ai nghĩ rằng cái xứ Ungaria[43] (*) của điệu ca tiếng hát đó lại có thể có chút liên lạc gì với đời sống thực sự thường ngày ở thị trấn nhỏ này được. Vậy mà có đấy. Khi quân đội Thổ rút ra khỏi Hung thì ngoài những cái khác ra không kề, những của cải vakòuf cũng mất luôn, mà lữ quán Vichégrad trông vào những của cải đó để sống.

Dân chúng thị trấn và các khách qua đường từ một thế kỷ nay đã quen với lữ quán bóng đá đó rồi, không hề nghĩ nó sống nhờ những nguồn lợi nào, những nguồn lợi đó do đâu mà có; họ cứ hưởng những tiện lợi của lữ quán như hưởng một cây ăn trái trời cho mọc ở bên đường vậy, chẳng của ai cả mà lại là thuộc về mọi người. Họ cầu nguyện như cái máy cho linh hồn quan tể tướng được hưởng cảnh cực lạc ở thiên đường, nhưng họ không nghĩ rằng ngài đã mất một thế kỷ rồi, mà cũng chẳng hỏi hiện nay ai giữ gìn, bảo vệ .đất công của triều đình và của cải của vakouf. Ai mà có thể tưởng tượng được rằng những sự việc ở đời cách xa nhau như vậy lại tùy thuộc lẫn nhau, liên lạc mật thiết với nhau? Cho nên trong thị trấn, người ta không nhận thấy rằng nguồn tiếp tế cho lữ quán đã cạn. Bọn đầy tớ vẫn tiếp tục làm việc và lữ quán vẫn tiếp các khách qua đường như trước. Người ta cho rằng tiến để duy trì lữ quán gởi tới chậm, điều đó đã có lần xảy ra rồi. Nhưng chờ hết tháng này qua tháng khác năm này qua năm khác mà tiền vẫn không tới. Bọn đầy tớ thôi làm. Người quản lý các của cải vakouf thời đó, ông Daout - Hodja Moutevelitch (người ta gọi ông như vậy, riết rồi thành tên họ ông[44] hỏi han, vận động mọi nơi mà chẳng nơi nào hồi âm cả. Các khách lữ hành đành phải tự làm lấy, quét dọn lữ quán khi nào thấy thực cần thiết cho họ và cho súc vật của họ; nhưng người nào đi cũng để lại phân và rác rữơi, thật hỗn độn, người tới sau phải thu xếp, quét dọn, tình trạng cứ mỗi ngày một tệ thêm.

Daout - Hodja làm mọi cách để cứu vãn lữ quán, duy trì nó. Mới dầu ông ta bỏ tiền túi ra, rồi bắt đầu mang nợ. Năm này qua năm khác, ông trùng tu và tô điểm ngôi nhà đắt tiền đó. Người ta chê ông dại, tán gia bại sản dể rán duy trì một cái không thể duy trì được thì ông đáp rằng ông đặt tiền lấy lời đấy, vì ông cho Thượng đế vay tiền đấy; ông với tư cách là người quản lý của cải vakouf thì phải duy trì kiến trúc từ thiện này mà mọi người đã bỏ.

Con người minh triết mộ đạo, bướng bỉnh, bền chí mà dân thị trấn nhớ hoại đó một mực gắng sức mặc dầu là công dã tràng. Ông ta tận tụy làm việc, từ lâu đã chấp nhận rằng thân phận con người là phải chống với mọi sự phá hoại, chống với sự chết, sự suy tàn, và cả những khi hoàn toàn tuyệt vọng thì cũng phải kiên nhẫn chiến đấu Và ngồi trước cái lữ quán nó điêu tàn ngay dưới mắt ông, có ai khuyên ông thôi đừng gắng sức nữa, hoặc tỏ vẻ thương hại ông, thì ông đáp:

-       Đừng thương hại tôi. Vì hết thảy chúng ta chỉ chết một lần thôi, còn hạng vĩ nhân thì chết tới hai lần kia: lần thứ nhất khi họ từ giã cõi trần, lần thứ nhì khi sự nghiệp họ tạo nên tiêu tan mất đi.

Khi không có tiền mớn lao công nữa, mặc dầu già nua rồi, ông đích thân dãy cỏ lấy ở chung quanh lữ quán và làm những công việc tu bổ nho nhỏ. Vì vậy mà ông qua đời một hôm ông leo lên nóc để thay một viên ngói ông mất rồi lữ quán bỗng nhiên đổ nát. Đâu đâu cũng hiện lên những dấu hiệu suy tàn đầu tiên. Ống nước bắt đầu nghẹt và có mùi hôi, nóc dột, cửa và cửa sổ hở, để gió lọt vô, chuồng ngựa lún trong đám phân và bụi cỏ. Nhưng bề ngoài lữ quán bằng đá xây cất rất kỹ, có vẻ không thay đổi gì cả, vẫn vững bền, đẹp một cách êm đềm , bình tĩnh (...)

Lần lần người ta tránh không ghé đêm ở lại trấn nữa, hoặc người ta lại ở lữ quán Oustamouitch mà trả tiền. Khách qua đường tá túc ở lữ quán Vichégrad càng ngày càng hiếm, mặc dầu chẳng phải chịu một phí tổn nào cả, chi cần cầu nguyện cho vong linh quan tể tướng thôi. Sau cùng, khi người ta biết rõ rằng tiền sẽ không bao giờ tới, và chẳng có ai chịu quản lý lữ quán cả, thì mọi người, kể cả người thay thế ông Daout - Hodja ở cơ quan từ thiện vakouf cũng hết bận tâm về lữ quán, bỏ hoang nó trong cảnh im lìm và nó bắt đầu hư nát, sụp đổ như mọi ngôi nhà không có người ở và không có người trông nom. Cỏ dại và cây gai mọc đầy chung quanh. Quạ lớn quạ nhỏ bắt đầu làm tổ trên nóc, thành từng bầy đen kêu điếc tai.

(...) Nhưng trong khi lữ quán, do những hoàn cảnh bất thường, sớm bị tàn phế, thì chiếc cầu, không cần coi sóc tu bổ, vẫn đứng vững không thay đổi gì cả, vẫn nối hai bờ sông với nhau, đưa người sống và người chết từ bên này qua bên kia, như ngày nó mới ra đời vậy.

Chim làm tổ ở tường, cỏ mọc trong những kẽ nứt mới đầu không ai thấy. Thứ đá vàng vàng thưa thớt của chiếc cầu, dãi dầu mưa nắng, co lại, cứng lại, lâu năm ngả màu trắng đục như giấy da cừu sẫm, ban đêm lấp lánh như có ánh sáng ở bên trong.

Những trận lụt tai họa thường xuyên của thị trấn, không làm gì nổi nó (...) Cứ mỗi năm, ít nhất là một lần hay hai, vào mùa xuân và mùa thu, con sông Drina dựng lên, đục ngầu, chảy ào ào, cuốn theo ở dưới nhịp cầu, những hàng rào đổ sập ở trong đồng, những thân cây bật rễ, và những phù sa xám với lá cây, cành cây của các rừng hai bên bờ. Trong thị trấn, vườn, sân, kho lẫm ở gần sông bị hư hại. Thế thôi.

Nhưng cách khoảng không đều, từ hai đến ba chục năm lại xảy ra một trận lụt lớn, lưu lại một ấn tượng sâu trong trí nhớ dân chúng không kém cuộc khởi loạn hoặc chiến tranh, và người ta dùng những năm lụt đó làm cái mốc để tính đời người và đời các nhà cửa: "Năm sáu năm sau trận lụt lớn", "trong trận lụt lớn."

Những trận lụt lớn như vậy cuốn đi gần hết những đồ đạc trong già nửa thị trấn, tức khu ở trên cánh đồng và doi đất nằm giữa hai con sông Drina và Rfav, và làm cho cả thị trấn thụt lùi mất vài năm. Thế hệ bị lụt phải suốt đời tu bổ lại những sự hư hại, cứu vãn những tai họa mà trận lụt đã để lại, sau khi nước rút. Trong câu chuyện, họ nhắc hoài nỗi kinh khủng đêm thu đó, dưới cơn mưa lạnh và ngọn cuồng phong; dưới ánh sáng le lói của vài ngọn đèn, họ phải khiêng hàng hóa ra, dời quán lên khu Meidan ở trên cao kia, gởi đỡ trong nhà và trong kho người khác. Và sớm hôm sau, trong ánh sáng đục đục từ trên đồi họ nhìn xuống thị trấn mà họ bất giác yêu thắm thiết yêu xương máu của họ vậy, nhìn làn nước đục, nổi bọt, chảy như thác trong các đường phố, ngập tới nóc nhà, ầm ầm cuốn đi hết tấm ván này tới tấm ván khác; họ nhìn những nóc nhà còn đứng vững mà đoán là nhà của ai.

Trong những dịp lễ slava[45], lễ Noel; hoặc trong những đêm ramadan[46] (*), các gia trưởng tóc hoa rấm, đi đứng nặng nề, hay ưu tư, hễ nhắc tới biến cố quan trọng nhất, đau khổ nhất trong đời họ: "trận lụt", thì bỗng hóa ra hăng hái, thao thao bất tuyệt. Sau mười lăm, hai mươi năm ki cóp để sửa chữa nhà cửa, nhớ lại trận lụt, người ta thấy nó vừa lớn lao, đáng sợ, vừa thân thiết, gần gũi. Nó là mối liên hệ mạt thiết giữa những người cùng một thế hệ cứ thưa dần đi; vì không có gì liên kết con người hơn một tai họa cùng chịu chung với nhau rồi cùng may mắn sống sót được (...)

Ngồi trong những căn phòng ấm áp của ngôi nhà trước kia bị trận lụt, họ thích thú đặc biệt mà kể lại có tới cả trám lần rồi, vài cảnh cảm động hoặc bi thảm. Hồi ký càng đau xót thì niềm vui kể lại càng tăng. Trong lúc phì phèo điếu thuốc lá hoặc nhấm nháp một ly rượu nhẹ, những cảnh đó thường được óc tưởng tượng và thời gian biến đổi, phóng đại, tô điểm thêm, nhưng chẳng ai nhận thấy vậy mà còn cam đoan rằng đúng vậy nữa, vì ai cũng dự vào việc tô điểm vô tình đó (...)

Một trong những trận lụt lớn nhất trong lịch sử thị trấn, xuất hiện vào năm cuối cùng của thế kỷ XVIII và được khắc sâu trong trí nhớ mọi người, làm đầu đề cho nhiều câu chuyện (...) Trong mấy ngày thu mưa tầm tã đó mọi người đều đề phòng, biết rằng "nước là một kẻ thù”. Những người ở gần sông nhất đã chở những đồ trong kho đi chỗ khác, ban đêm cầm đèn đi tuần theo bờ sông, lắng tai nghe tiếng nước chảy ồ ồ, vì các cụ già bảo rằng nghe tiếng nước chảy có thể đoán được lụt sẽ nhỏ như thường năm, chỉ gây tai hại sơ sơ cho thị trấn, hoặc sẽ dữ dội - may thay, trường hợp này rất hiếm - ngập hết cả cầu và thị trấn, còn cuốn theo tất cả những nhà cửa xây không chắc chắn, nền móng không vững vàng.

Hôm sau người ta thấy nước sông Drina không dâng lên nữa, và cả thị trấn ngủ say vì đêm trước đã mất ngủ đến mệt lử. Thế là họ đã mắc mưu dòng nước. Đêm đó, nước sông Rfav thình lình dâng lên một cạch phi thường, đó những bùn, chặn dòng sông Drina ở chỗ hợp lưu. Thế là nước hai con sông hòa với nhau ngập cả thị trấn.

Souliaga Osmanagitch, một người Thổ vào hạng giàu nhất trong thị trấn có một con ngựa hồng Á Rập thuần chủng rất quí, rất đẹp. Ngay khi nước sông Drina bị dồn lại dâng lên, hai giờ trước khi tràn vào đường phố, con ngựa đó hí hoài cho tới khi đầy tớ và chủ nhà thức dậy, đưa nó ra khỏi chuồng cất ngay trên bờ sông, nó mới thôi. Nhờ vậy mà đa số dân chúng mới tỉnh dậy chạy lụt dưới cơn mưa lạnh và gió bão một đêm âm u tháng mười, cứu vãn được cái gì thì cứu vãn. Họ không kịp bận đủ quần áo, lội bì bõm trong nước tới đầu gối, cõng con cái đầm đìa nước mắt. Cừu hoảng sợ kêu be be. Thỉnh thoảng lại nghe thấy tiếng ầm của những thân cây, gốc cây bị dòng sông Dnna cuốn đi, đụng vào cột cầu.

Tại khu Meidan trên cao, nước không bao giờ ngập tới được, cửa sổ nhà nào cũng sáng, và những ngọn đèn lù mù đong đưa hoài trong đêm tối. Nhà nào cũng mở cửa đón những người chạy lụt ướt đẫm, hoảng hốt, ôm con và các vật cần thiết trên tay. Trong chuồng bò, người ta đốt lửa lên cho họ sưởi. Những nhân vật quan trọng nhất trong khu thương mại, sau khi tiếp các người tránh lụt rồi - Thổ thì vào ti nạn trong các nhà Thổ, Ki tô giáo

và Do Thái giáo thì vào các nhà Ki tô giáo - tụ họp nhau trong phòng rộng tầng dưới nhà ông Hadja Ristanov. Có đủ mặt các nhà chỉ huy, các quận trường, Thổ, Ki tô giáo Do Thái giáo lẫn lộn, người nào người nấy đều ướt đẫm kiệt lực, sau khi đã đi đánh thức đồng bào và kiếm chỗ cho họ trú tạm. Tai nạn chung do nước lũ, cuồng phong đã bắc một nhịp cầu qua cái hố chia cách họ với nhau, đặc biệt giữa người Ki tô giáo và người Thổ (...)

Người nào cũng ớt đẫm, tái mét, mím môi, nhưng bề ngoài có vẻ bình tĩnh; họ ngồi hút thuốc, bàn về những biện pháp cứu nạn đã thi hành và còn phải thi hành nữa. Lát lát lại có những thanh niên nước chảy ròng ròng từ áo quần, vô cho hay rằng tất cả những người sống đã đưa lên khu Meidan, sau đồn lũy, tạm trú trong các nhà Thổ và Ki tô giáo, còn nước sông dưới kia vẫn dâng hoài, ngập hết đường này tới đường khác (...)

Như có một sự mặc nhiên đồng ý, người ta chuyển hướng câu chuyện, tránh nhắc cả tới những vụ lụt trước mà người ta chỉ nghe kể lại; người ta nói những chuyện không liên quan gì tới nước, tới tai họa đương xảy ra. Những người tuyệt vọng đó gắng sức một cách tuyệt vọng để làm ra vẻ bình tĩnh, thản nhiên, gần như phù phiếm nữa (...) tự cho mình có bổn phận tự chủ, và lúc này đây, ít nhất là ngoài mặt, phải giấu niềm ưu tư đi, trước một tai họa không sao tránh được thì phải vui đùa nói về những chuyện khác.

Nhưng đúng lúc họ bắt đầu bình tĩnh lại, chuyện trò với nhau như vậy để quên đi mà nghỉ ngơi, lấy lại sức cho ngày hôm sau - điều đó rất cần thiết - thì vài người lạ bước vô dắt theo Kosta Baranats, một điền chủ còn trẻ, ướt như chuột lột, bùn bê bết tới đầu gối, mà không mang dây lưng. Chóa mắt vì ánh sáng, ngượng nghịu vì thấy đông người, chàng ngó xuống đất như trong giấc mộng, và đưa hai bàn tay lên vuốt nước ròng ròng trên mặt. Người ta nhường chỗ cho chàng, rót cho chàng một ly rakia mà chàng lóng cóng không đưa lên môi được. Toàn thân chàng run bần bật. Có tiếng thì thầm trong phòng: chàng muốn gieo mình xuống dòng nước tối tăm lúc đó đương vỗ vào bờ cát, đúng vào chỗ có những kho lúa và kho gây rượu của chàng.

Thanh niên đó là con một nông dân ở nơi khác tới hồi hai chục năm trước, mới đầu còn học nghề, sau cưới vợ trong một gia đình khá giả, và làm giàu rất mau trong mấy năm vừa qua, thình lình vượt hẳn các gia đình phong lưu, thờ mạo hiểm làm ăn, chẳng nể gì ai cả; chàng không quen thất bại và không chịu nổi tai họa. Mùa thu đó, chàng đã mua giành mua giật được rất nhiều mận và hạt dẻ, quá khả năng tài chánh của chàng xa, tính mùa đông tới, bán giá nào ai cũng phải mua, như vậy trả được hết nợ, và lời thêm được nhiều như năm trước. Bây giờ thì phá sản rồi.

Một lát sau cảm giác khó chịu do con người thất thế đó gây ra mới tan đi (...) Những người lớn tuổi và có danh vọng lại lái câu chuyện về những đầu đề vô hại.

Người ta uống rượu rakia cay và nóng, nhắc lại những nhân vật kỳ cục thời trước và đủ loại biến cố vui vui, khác thường. Giáo trưởng và Hadji Liatcho làm gương cho người khác (...)

Người ta kể chuyện Giáo trưởng Iovan hồi xa làm mục sư ở đây mà các tín đồ khen là người tốt, không "mát tay" và những lời cầu nguyện của ông không được Thượng đế chú ý tới.

Mùa hè, gặp những hồi đại hạn, mùa màng hư hại hết, lần nào giáo trưởng Iovan cũng tổ chức một cuộc lễ tước dể đảo vũ, nhưng thường thường đảo vũ xong thì nắng hạn còn tăng lên, oi bức ngộp thở. Và một mùa thu nọ, sau một mùa hè nắng hạn, khi nước sông Drina bắt đầu dâng lên nhiều, có mòi lụt lớn, ông ta ra bờ sông, tập hợp tín đồ lại, đọc kinh cầu đảo, xin trời đừng mưa nữa cho nước sông đừng lên. Đúng lúc đó, một gã say rượu lời biếng tên là Iokitch, nhận thấy rằng ông cầu xin điều gì Thượng đế cũng ban cho điều ngược lại, bèn la lớn:

-       Đừng đọc bài đó thưa cha, đọc bài mùa hè kia, bài đảo vũ đó, như vậy chắc chắn nước sẽ rút.

Ismet Efendi, mập mạp, nói về các người tiền nhiệm của ông và cách các ông đó chống lụt.

Đã âu lắm rồi, trong một vụ lụt, hai ông Hodja ở Vichégrad đều đi cầu đảo, cho dân chúng khỏi bị tai họa. Một ông có nhà trong một khu thấp, bị ngập, còn ông kia ở trên đồi, nước lên không tới. Ông ở trên đồi cầu đảo trước nhưng nước không xuống. Một người Tsigane da trắng mà nhà đã bắt đầu chìm dưới nước, vội la lên.

-       Bà con ơi, xin đón ông Hodja ở tnmg tâm thị trấn lại đây nhà ông cũng bị ngập nước như nhà bọn mình, còn ông ở trên đồi này chỉ cầu đảo ngoài đầu lưỡi thôi, bà con không thấy sao?

Hadji Liatcho hồng hào, tươi tỉnh, tóc trắng, quăn rậm, ló ra khỏi chiếc mũ fez[47] (*) chụp xuống gần sát lông mày, nghe những lời nói đùa đó, cười lớn và bảo vị giáo trưởng và ông Hodja:

-       Thôi đừng nhắc tới những chuyện cầu đảo đó nữa, kẻo dân chúng nhớ lại thời trước và có thể đẩy cả ba chúng ta ra ngoài và bắt chúng ta cầu đảo dưới cơn mưa tầm tã này để cho nước rút đấy.

Họ kể với nhau những truyện như vậy, những truyện tự nó vô nghĩa, người ngoài không hiểu được, chỉ có ý nghĩa với họ và những người cùng thế hệ với họ thôi: luôn luôn là một hồi ký vô hại, thầm kín chỉ họ biết với nhau, nó gợi lại đời sống đơn điệu, và khó nhọc của thị trấn này, đời sống đó chính là đời sống của họ (...)

Những vị quyền thế, từ tuổi thơ đã quen chiu mọi cảnh bất hạnh, nhờ vậy chế ngự được "cái đêm lụt lớn đó” tìm được đủ nghị lực để gượng gạo giữ vẻ cười cợt (…) mà trong thâm tâm thực ra họ rất lo ngại; họ luôn luôn lắng tai nghe tiếng nước gầm, tiếng gió rít, và những tiếng ở khu thấp của thị trấn đưa lên, khu mà tất cả gia sản của họ đương lâm nguy. Ngủ một đêm ở trên khu Meidan, sáng hôm sau họ có thể nhìn xuống cánh đồng thấy nhà cửa họ bị ngập, một số ngập tới lưng chừng, còn lại thì ngập tới nóc. Lần đó là lần đầu mà cũng là lần chót trong đời họ, họ thấy thị trấn không có cầu.

Nước dâng lên tới mười thước thành thử bít hết các nhịp cầu rộng và cao, cầu chìm xuống nước và nước chảy băng băng ở phía trên. Chi có khúc tường cao ở cái kapia là ló ra khỏi mặt nước, thành như một cái tháp nhỏ. Nhưng hai ngày sau nước thình lình rút, trời quang đãng, mặt trời chiếu rực rỡ, ấm áp, đẹp đẽ; ở xứ phì nhiêu đó, tháng mười thường có được vài ngày như vậy.

Trong ngày đẹp trời đó, cảnh thị trấn thật ghê rợn và não lòng. Nhà cửa của bọn Tsigane và những dân nghèo ở trên bờ sông đều nghiêng theo hướng nước chảy, nhiều căn mất nóc, vôi và đất sét trôi đi hết chỉ còn trơ lại cái sườn mắt cáo đen làm bằng cành liễu, coi như bộ xương.

Trong những khu sân không có hàng rào, các ngôi nhà giàu có đều tanh banh vì cửa sổ đã sập hết; ngôi nào cũng có một lần bùn đỏ: mực nước đã lên tới đó. Nhiều chuồng bò đã bị nước cuốn đi, nhiều kho lẫm sụp đổ. Trong những cửa tiệm thấp, bùn lên tới đầu gối, ngổn ngang các hàng hóa chở đi không kịp. Đường phố la liệt những thân cây đủ cả cành, rễ mà nước đã cuốn từ đâu tới không biết, và xác loài vật trương phình ra.

Người ta phải trở xuống tiếp tục sống trong thị trấn tan hoang như vậy. Chiếc cầu trắng, không thay đổi gì cả dưới ánh nắng, đã ló lên khỏi dòng nước vẫn còn đục ngầu chảy cuồn cuộn, ầm ầm giữa hai bờ bị ngập. Mực nước còn ở giữa lưng chừng cột cầu và chiếc cầu có vẻ cắm xuống một con sông khác sâu hơn. Trên cầu, dọc theo bao lơn, là những lớp bùn đương khô và nứt nẻ dưới ánh nắng; trên cái kapia, cành cây và phù sa đóng lại thành đống, nhưng hình dáng chiếc cầu vẫn y cựu: chi riêng có chiếc cầu là trải qua cơn lụt mà không hư hại, không thay đổi.

Mọi người trong thị trấn vội vã bắt tay vào việc liền để mưu sinh, tu bổ những tổn thất, không ai có thì giờ nghĩ tới ý nghĩa sự thắng lợi của chiếc cầu; nhưng trong khi chạy vạy làm lụng trong thị trấn bất hạnh đó - mọi vật đều bị tàn phá, hoặc ít nhất là bị thay đổi - họ biết rằng trong đời của họ, có cái gì đó có thể chống lại với mọi thiên tai, nhờ hình thức điều hòa và nền móng vững chắc mà vượt được cơn thử thách, trường tồn, bất diệt và bất biến.

Mùa đông năm đó cuộc sống thực gay go. Mọi sản vật chứa trong sân, trại, kho như lúa, gỗ, cỏ khô đều bị nước cuốn đi hết. Phải tu bổ lại nhà cửa, chuồng bò, hàng rào, mua chịu hàng hóa để thay những thứ đã bị hư hại. Kosta Baranats đã bị thiệt hại nhiều nhất vì đã quá táo bạo đầu cơ về mận, rầu rĩ và xấu hổ quá, chết trong mùa đông đó, để lại mấy đứa con còn nhỏ, gần như lang thang trên vỉa hè, với nhiều món nợ rải rác trong mọi làng.

Nhưng ngay từ mùa hè năm sau, hình ảnh trận lụt đã bắt đầu phai mờ trong ký ức các ông già bà cả, mặc dầu các cụ thường thở dài; còn bọn trẻ thì ngồi trên cái kapia bằng đá nhẵn bóng mà chuyện trò, ca hát và tiếng nước róc rách ở dưới sâu như phụ họa với giọng hát của họ.

Vậy, trên cái kapia, ở giữa khoảng trời, sông và núi, các thế hệ kế tiếp nhau tập đừng rầu rĩ quá mức về nạn lụt của sông Drina. Tại đó, họ chấp nhận triết lý hồn nhiên này của thị trấn: đời sống là một phép mầu không sao hiểu nổi, vì nó tiêu ma, tan loãng lần lần hoài, vậy mà vẫn tồn tại và đứng vững được "như chiếc cầu trên sông Drina".

VI

Ngoài những trận lụt ra, chiếc cầu và cái kapia còn chịu nhiều thử thách khác nữa do những biến cố và xung đột của loài người gây ra, nhưng cũng chẳng hại gì cho nó, chẳng gây nổi một sự thay đổi gì lâu bền, ảnh hưởng còn kém dòng nước lũ của sông Drina.

Đầu thế kỷ trước, một cuộc nổi loạn phát ra ở Serbie. Thị trấn nhỏ Vichégrad nằm ngay trên biên giới Serbie và Bosnie, thời nào cũng liên hệ trực tiếp, không hề gián đoạn với các biến cố Serbie, như hai ngón tay trên một bàn tay. Bất kỳ cái gì xảy ở Vichégrad - mất mùa, bệnh dịch, khủng bố hoặc nổi loạn - cũng không thể làm cho dân chúng Oujitsé thờ ơ được; ngược lại cũng vậy. Mới đầu sự việc xảy ra có vẻ xa xôi và vô nghĩa; xa xôi vì tận ở đầu kia của quản khu Belgrade, vô nghĩa vì những tin đồn nổi loạn thời nào mà chẳng có: hễ có đế quốc là cũng có những cuộc nổi loạn âm mưu, cũng như hễ có gia sản lớn thì phải lo lắng, chịu ít nhiều tổn thất. Nhưng rồi lần lần, cuộc nổi loạn ở Serbie xâm nhập mỗi ngày mỗi nhiều vào đời sống của tất cả quản khu Bosnie, đặc biệt là vào thị trấn nhỏ cách biên giới một giờ đi bộ đó.

Cuộc xung đột càng lan ở Serbie thì dân Thổ ở Bosnie càng phải cung cấp thêm nhiều tráng đinh cho quân đội, càng phải đảm phụ nhiều về quân nhu cùng lương thực cho lính. Đạo quân và đoàn xe cộ gởi qua Serbie đa số là đi qua thị trấn, gây ra nhiều phí tổn, bất tiện và nguy hại cho người Thổ, nhất là cho người Serbie; trong mấy năm đó bọn người Serbie bị nghi kị, truy nã và phạt vạ nhiều hơn bao giờ hết. Sau cùng, một mùa nè nọ, cuộc nổi loạn, tránh Oujitsé mà lan lưới, chi cách Vichégrad có hai giờ đi bộ. Họ nã đại bác vào phá tan tành tháp Lutvi-Bey ở Veletovo, và ở Tsintchitch, họ đất các nhà Thổ.

Trong thị trấn có nhiều người Thồ và người Serbie bảo chính tai họ đã nghe thấy tiếng đại bác của Karageorges[48] Người Serbie theo Ki tô giáo, chống lại Thổ. (Dĩ nhiên mỗi phe có những tình cảm khác hẳn phe kia). Tiếng đại bác của nghĩa quân mà vang tới thị trấn thì điều đó còn đáng nghi ngờ, vì con người hễ sợ hoặc ước mong cái gì thì nghe thấy cái đó; nhưng còn cái chuyện nghĩa quân ban đêm nổi lửa ở trên núi Panos, một ngọn núi hiểm trở và trụi nằm giữa Veletovo và Gostilié thì nhất định là có thực, vì từ thị trấn người ta có thể nhìn rõ và đếm được mấy gốc thông lớn cô độc trên núi đó. Người Thổ và người Serbie đều trông thấy rõ và chăm chú nhìn những ngọn lửa đó mà đều làm bộ như không để ý tới. Đứng khuất sau cửa sổ hoặc núp trong bóng tối của khu vườn rậm rạp, họ đều đưa mắt theo dõi ngọn lửa bừng lên, di chuyển rồi tắt. Các phụ nữ Serbie làm dấu thánh giá trong bóng tối, và khóc, xúc động một cách kỳ cục; và qua giọt lệ, họ thấy phản ánh những ngọn lửa của nghĩa quân, không khác những ánh sáng huyền ảo hồi xa từ trên trời chiếu xuống ngôi mộ của Radislav, mà ba thế kỷ trước, tổ tiên họ, cũng từ trên khu Meidan này, đã nhìn thấy qua giọt lệ y như họ bây giờ.

Những ngọn lửa bùng lên chỗ cao chỗ thấp, rải rác trên nền trời đen sừng sững như núi trong đêm hè đó, người Serbie coi như những vì tinh tú mới hiện, báo những điềm táo bạo cho họ, và họ run rẩy đoán số phận của họ cùng những biến cố sắp xảy ra. Còn người Thổ thì cho là những ngọn sóng đầu tiên của một biển lửa sau khi đã tràn ngập Serbie, bây giờ bắt đầu đập vào những đồi núi ở trên thị trấn. Trong những đêm hè đó, ý muốn cùng lời cầu nguyện của hai phe đều xoay chung quanh những ngọn lửa đó nhưng theo hai chiều hướng khác nhau. Người Serbie thì cầu Chúa cho ngọn lửa tế độ đó cùng một thứ với ngọn lửa họ mang kín trong lòng từ hồi nào tới giờ, sẽ lan tới phía này, trên những ngọn đồi của thị trấn; còn người Thổ thì cầu Chúa ngăn lại, đẩy đi dập tắt ngọn lửa đó đi, dể cho ý muốn phá hoại của bọn tà giáo phải thất bại, mà trật tự cũ và sự thanh bình được lập lại, theo tín ngưỡng chân chính. Đêm nào, đâu đâu người ta cũng thì thầm một cách nhiệt tâm mà thận trọng; những thị dục và mơ ước táo bạo nhất từ đó lan ra như những làn sóng vô hình (...).

Nhưng sáng sớm hôm sau, Thổ và Serbie, người nào người nấy mắt lờ đờ, nét mặt không để lộ gì hết, gặp nhau, chào nhau trong khi đi làm việc, và dùng cả trăm câu sáo để trò chuyện với nhau theo phép lịch sự quê mùa ở tỉnh nhỏ (...)

Và ít lâu sau lễ Thánh Elie, khi những ngọn lửa biến mất trên ngọn núi Panos, nghĩa quân bị đẩy ra khỏi Oujitsé rồi, cả hai bên, Thổ và Serbie đều không để lộ cảm xúc ra, khó mà biết thực sự họ dã nghĩ gì. Người Thổ mừng rằng nghĩa quân đã bị đầy được ra xa rồi, nhưng nỗi vui của họ không hoàn toàn mà còn bị vẩn đục nữa vì khó mà quên được một tai họa đã tới gần như vậy. Một thời gian lâu về sau, nhiều người Thổ còn nằm mê thấy ngọn lửa huyền ảo của nghĩa quân lan trên khắp các ngọn đồi chung quanh thị trấn, hoặc nghe thấy tiếng đại bác của Karageorges chẳng phải chỉ vang dội từ xa lại, mà còn nổ ầm ầm kinh thiên động địa, gây cảnh đổ nát ở khắp nơi.

Còn người Serbie thì dĩ nhiên là thất vọng, nhưng trong thâm tâm họ vẫn còn nhớ biến cố mới xảy ra và ớc ao nó sẽ xảy ra nữa, ước ao thầm chứ không thổ lộ với ai cả. Niềm hy vọng phi lý đó là cái lợi thế lớn nhất của hạng người bị áp bức. Vì những kẻ cai trị và phải áp bức để cai trị thì bắt buộc phải hành động hợp lý. Một khi vì phẫn nộ hoặc bị kẻ địch dồn vào cái thế khiến họ phải vượt giới hạn hợp lý, thì họ bắt đầu xuống một con đường trơn tuột, sắp té rồi; còn kẻ bị áp bức, bóc lột thì dễ dùng cả lý trí lẫn sự điên khùng, vì họ chi có hai thứ khí giới đó để chiến đấu không ngừng, lúc thì công khai lúc thì âm thầm, với kẻ áp bức họ.

Thời đó chiếc cầu là đường giao thông duy nhất chắc chắn giữa quản khu Bosnie và xứ Serbie, cho nên hóa ra cực kỳ quan trọng. Một chi đội thường xuyên đóng ở thị trấn và giữ việc canh gác chiếc cầu. Muốn cho việc canh gác được hoàn hảo mà đỡ mệt, họ dựng một cái đồn bằng gỗ ở giữa cầu, từ hình thể đến vị trí cùng nguyên liệu đều cực kỳ xấu xí (...) Nó là cả một căn nhà một tầng, nặng nề, cất bằng đòn tay và ván dày, lớn. Đồn cất cao, có giàn lớn chống đỡ để nó bắc qua suốt chiều ngang cầu, chỉ dựa vào cái kapia ở hai đầu, một đầu ở trên sân bên trái, đầu kia ở trên sân bên phải. Ở dưới có đường cho xe ngựa, bộ hành qua lại, y như một đường hầm. Có một cầu thang bằng gỗ đỗ tùng bắc từ ngoài đưa lên tầng duy nhất của đồn, nơi đó lính gác ngủ và bất kỳ giờ nào cũng có thể coi chừng những người qua cầu khám xét giấy tờ, hành lý và nếu cần thì chặn lại không cho qua.

Đồn canh đó làm thay đối hẳn hình dáng chiếc cầu. Cái kapia đẹp dẽ biến mất. Kiến trúc bằng gỗ đó dựng trên những cây đà có vẻ như ngồi chồm hỗm lên cái kapia, không khác một con chim khổng lồ kỳ quái.

Đồn mới cất xong, còn hắc mùi gỗ đỗ tùng, thì lính gác đã lại đóng liền và ngay sáng sớm hôm sau, nó như một cái lưới, đã bẫy được vài nạn nhân đầu tiên.

Mặt trời mới mọc, còn thấp và đỏ rực, một bọn tụ họp ở dưới đồn, gồm một số lính và vài người Thồ trong thị trấn mang vũ khí, mấy người này ban đêm giúp cho đội, canh gác chung quanh thị trấn. Người chỉ huy ngồi trên cái đà, giữa đám đó; đứng trước mặt thầy ta là một ông già nhỏ con, vào hạng người hành hương mộ đạo, nửa tu sĩ, nửa hành khất, nhưng dịu dàng thuần tính, tuy nghèo mà có vẻ sạch sẽ, dễ thương, lanh lẹ và tươi cười mặc dầu tóc bạc phơ, da nhăn nheo. Con người kỳ dị đó tên là Télisié, quê quán ở Tchainitché. Đã từ mấy năm nay, lúc nào cũng dịu dàng, trang trọng, tươi cười, ông đi viếng các giáo đường, tu viện, dự các buổi hội họp tín đồ, và các lễ thần hộ mạng, cầu nguyện Chúa, quì lạy và giữ trai giới. Trước kia nhà cầm quyền Thổ không để ý tới ông, coi ông như một người ngớ ngẩn, một người của Chúa để ông tự do, muốn đi đâu cũng được, nói gì cũng được.

Nhưng bây giờ vì cuộc khởi nghĩa đang phát ra dữ dội ở Serbie, thời thế đã thay đồi thì biện pháp phải nghiêm ngặt hơn. Có vài gia đình Thổ nhà cửa bị nghĩa quân đốt phá, từ Serbie di cư lại thị trấn. Họ truyền bá lòng căm thù và buộc phải phục thù. Tiền đồn nào cũng có lính canh, sự kiểm soát được tăng cường, vậy mà những người Thổ mới vẫn lo lắng, căm hận, quạu quọ, nhìn mọi người bằng cặp mắt nghi ky, tàn bạo.

Ông lão từ con đường Rogatisa lại và chẳng may cho ông, hôm đó đồn mới cất xong, bọn lính đầu tiên mới lại gác thì ông là người đầu tiên qua cầu. Quả là rủi ro làm sao, ông tới vào lúc trời còn nhá nhem tối, mà ông lại cầm ở trước ngực một cây gậy khắc những dấu, những chữ kỳ cục, y như cầm một cây nến đang cháy vậy. Đồn nuốt chửng ông như một con nhện nuốt một con ruồi. Họ hỏi vắn tắt ông mấy câu: ông tên gì, làm nghề gì, ở đâu lại những dấu và chữ khắc trên gậy có nghĩa gì, nhưng ông lại đáp cả những câu họ không hỏi, đáp một cách ung dung, cởi mở, y như trước mặt Thượng đế vậy, chứ không phải trước những lính Thổ tàn bạo. Ông bảo ông chẳng là gì hết, chẳng là ai cả, chỉ là một lữ hành trên trái đất một khách qua đường trong cái khoảng bóng câu qua cửa này, một cái bóng ở dưới mặt trời thôi. Còn sống được ít ngày ngắn ngủi nữa thì ông tụng niệm, đi từ tu viện này tới tu viện khác, như vậy cho tới khi đi khắp các thánh đia, các đường, các lăng tẩm hoàng đế và lãnh chúa Serbie. Còn những hình và chữ trên cây gậy thì tượng trưng cho các triều đại tự do và hùng cường của Serbie trong quá khứ và vị lai. Ông lão khiêm tốn và rụt rè mỉm cười bảo vì thời khởi nghĩa gần tới rồi, và cứ theo lời dạy trong sách và điềm thấy trên trời dưới đất thì thời đó đã tới sát rồi nữa. Thiên đường được phục hưng, nhờ nhiều thử thách mà được chuộc lại và xây dựng trên chân lý.

“Thưa quý Ngài, tôi biết rằng những điều tôi nói đó không làm cho quí Ngài vui, và đáng lẽ tôi không được tiết lộ những điều đó ra với qúi Ngài, nhưng quí Ngài đã giữ tôi lại bắt tôi phải khai hết sự thực, cho nên tôi không thể làm khác được. Thượng đế là chân lý mà chân lý chỉ có một, và bây giờ tôi xin quý Ngài cho tôi đi vì hôm nay tôi phải tới Bania viếng tu viện Tam vị nhất thể".

Người thông ngôn Chefko biết rất ít tiếng Thổ, khó khăn lắm mới tìm được cách dịch những tiếng trừu tượng đó viên chi huy, một người Anatolie ốm yếu, còn ngái ngủ, nghe những lời kém sáng sủa, mạch lạc của người thông ngôn và thỉnh thoảng liếc ngó ông già; ông không sợ sệt gì cả cũng không có ý nghĩ xấu xa gì cả, ngó viên chỉ huy và khóe mắt có vẻ nhận những lời thông ngôn lại là đúng, mặc dầu ông không hiểu tiếng Thổ. Lương tâm viên chỉ huy biết rõ rằng ông già khùng khùng đó là một giáo sĩ, một kẻ ngớ ngẩn vô hại, vui tính. Họ bẻ tức thì cây gậy kỳ cục ra làm mấy khúc xem trong có rỗng không, có giấu những thư mật nào không, mà không thấy gì cả Nhưng theo lời thông ngôn của Chefko thì ngôn ngữ ông già này có vẻ khả nghi, có mùi chính trị và nhiều ý muốn nguy hiểm. Giá chỉ có một mình thì viên chỉ huy đã cho con người ngớ ngẩn đó tiếp tục đi rồi, nhưng chung quanh còn có nhiều quân nhân, nhiều thường nhân canh gác nữa, họ đều theo dõi cuộc tra xét đó. Lại có thêm viên đội Takhir, một con người tàn ác, toét mắt, âm hiểm đã mấy lần vu oan thầy ta với sếp là không siêng năng nghiêm khắc. Còn gã Chefko đó nữa, khi thông dịch đã hiển nhiên diễn sai lời nói, theo cái nghĩa tai hại nhất cho tính mạng của ông già hăng hái đó; việc gì hắn cũng chõ vào, đóng cái vai mách lẻo, và chẳng có chứng cớ gì cũng có thể bịa ra hoặc xác nhận những tin đồn bậy. Ấy là chưa kể bọn Thổ, tình nguyện ở thị trấn kia, vẻ mặt trầm uất và nghiêm trọng, đi tuần, bắt những kẻ qua đường khả nghi, chẳng có gì cần thiết cũng xen vào công việc của thầy. Cả bọn đó đều tụ họp ở đây. Và hồi này họ đều cay đắng, khát khao cuồng nhiệt trả thù trừng trị, giết người. Chúng không thể giết được những người chúng muốn giết, thì chúng giết những người chúng có thể giết được. Viên chỉ huy không hiểu, không tán thành bọn chúng nhưng thấy rõ chúng đồng tình muốn rằng ngay buổi sáng đầu tiên này, đồn phải bắt được một con vật hy sinh, và thầy hơi ngại sẽ bị khốn khổ, nếu trong lúc chúng hăng tiết như vậy mà thầy cưỡng lại ý muốn của chúng. Vì ông lão điên này mà chịu những nỗi bực mình, không, thầy không muốn vậy đâu. Dù sao, mấy ngày rày tụi Thổ ở xứ này sùng sục lên như ong vỡ tổ, mà ông lão lại kể chuyện bậy bạ như vậy về đế quốc Serbie thì có được thả, cũng không đi xa được đâu. Thôi, dòng nước đục đã đánh giạt ông ta lại đây, thì lại để cho nó cuốn ông đi...

Ông lão mới vừa bị trói xong và viên chỉ huy sắp sửa về thị trấn để khỏi chứng kiến cuộc hành hình của ông thì bọn hiến binh và bọn Thổ dẫn một thanh niên Serbie tới. Anh ta ăn bận tồi tàn, quần áo rách rưới, mặt và tay đều trầy trụa, tên làu Milé, ở một mình trên đồi Lieska, anh ta coi một cái cối xay bột chạy bằng sức nước ở Osoinitsa, nhiều lắm là mười chín tuổi, lực hưởng, sức khỏe dồi dào.

Sáng đó, trước khi mặt trời mọc, anh đổ lúa để xay, mở cống nước lớn, rồi đi sâu vô rừng ở phía trên cao để đốn những cành cây trăn mềm như cọng rạ. Anh đương hưởng không khí mát mẻ của ban mai và thích thú vì vung lưỡi rìu rất bén lên là cành trăn đứt liền, thật ngọt tay. Có cái gì làm phồng ngực anh và khiến anh đưa một nhát rìu lại khoái chí la lên một tiếng. Tay anh vung càng nhanh thì tiếng la càng nhiều, càng liền nhau. Như mọi người ở đồi Lieska, tai anh là tai trâu, anh không biết hát, vậy mà lúc đó anh hát vang lên, gào hét trong khu rừng rậm âm u đó. Chẳng nghĩ ngợi gì ca, quên rằng mình ở đâu, anh hát những câu mà anh đã nghe người khác hát.

Hồi nghĩa quân nổi dậy, dân chúng sửa đổi vài tiếng trong một bài hát bình dân cổ:

Khi Ali Bey còn là một tướng quân trẻ,

Một thiếu nữ cầm cờ cho ông

Thành một bài hát mới:

Khi Georges[49] (*) còn là một tướng quân trẻ,

Một thiếu nữ cầm cờ cho ông.

Trong cuộc tranh đấu lớn lao và kì cục kéo dài từ mấy thế kỷ nay giữa hai tín ngưỡng[50] (*) đó, tranh đấu nhân danh tôn giáo mà sự thực là vì đất đai vì quyền hành, vì một quan niệm đặc biệt về đời sống và sự tổ chức xã hội, hai bên đã cướp lẫn của nhau, từ phụ nữ tới khí giới, ngựa, cả những bài hát nữa, do đó nhiều bài thơ từ bên này chuyền qua bên kia như một chiến lợi phẩm quí báu.

Bài hát trên kia chính là bài mà ít lâu nay người Serbie thường hát lén lút, không cho người Thổ nghe được hát trong những ngôi nhà khép kín cửa lại nhân các ngày hội hè, hoặc trong những đồng cỏ hẻo lánh mà người Thổ cả năm không đặt chân tới một lần, nơi hoang vu mà người ta chịu cảnh nghèo khổ, cô tịch dể được cái thú sống theo ý mình và muốn hát gì thì hát. Đó, Milé, gia nhân của một chủ máy xay, đã hát bài đó trong khu rừng ở phía trên con đường qua lại của người Thổ ở Olouaik và Orakhovak khi họ ra chợ Vichégrad.

Hừng đông vừa mới chiếu lên đỉnh đồi, và chung quanh anh ta, hãy còn tối vì cây cối rậm rạp. Quần áo đẫm sương nhưng anh ta thấy nực và đã ngủ một giấc ngon, ăn những miếng bánh nóng hổi và vì làm việc nhanh nhẹn. Anh vung chiếc rìu lên chặt vào cây trăn nhỏ ở sát gốc, nhưng thân cây chỉ chầm chậm gục xuống thôi như một cô dâu mới về nhà chồng cúi xuống hôn tay ông già chồng vậy. Những giọt sương lạnh trên cây trăn trút xuống người anh như một cơn mưa nhỏ, và lớp cây cỏ ở mặt đất dày quá, nên thân cây trăn cứ nghiêng nghiêng, không đổ xuống được. Một tay anh phát mấy canh lá xanh, dễ như một trò chơi. Vừa phát anh vừa gân cổ ra hát, thích thú nhấn vào vài tiếng: như tiếng "Georges" có cái gì lờ mờ mà lại mạnh mẽ, táo bạo; những tiếng "thiếu nữ" và "cờ" cũng mới lạ đối với anh, mà có phần nào hợp với những ước ao thầm kín nhất của anh, anh vẫn mong có một thiếu nữ và thiếu nữ đó cầm cờ. Dù sao, hát tới mấy tiếng đó, anh thích lắm. Anh đem hết sinh lực ra hát thật lớn, không biết bao nhiêu lần, càng hát, sức anh càng tăng lên, buộc anh phải hát lại lớn hơn nữa.

Milé, sáng sớm hôm đó ca hát như vậy trong khi đốn củi xong rồi anh xuống sườn đồi ẩm ớt, kéo lết một bó củi ở phía sau. Trước nhà máy xay có một bọn Thổ. Họ đã cột ngựa rồi và chờ đợi một cái gì. Khoảng mười người. Milé lúc này lại rách rưới, lúng túng vụng về như hồi mới đi kiếm củi, chẳng có "Georges" ở trước mắt, mà cũng chẳng có thiếu nữ với cây cờ ở bên cạnh. Bọn Thổ đợi cho anh ta đặt rìu xuống rồi mới từ bốn phía đâm bổ tới, vật lộn với anh một chút rồi trói anh lại bằng những dây thừng lớn tròng cổ thú vật, lôi anh ra thị trấn. Trên đường họ cầm gậy đập vào lưng anh hoặc đá vào đít anh, hỏi thằng Georges của anh lúc này ở đâu, mắng chửi anh vì anh hát gì mà có thiếu nữ cầm cờ.

Dưới cái đồn canh trên kapia, người ta mới trói xong ông lão điên điên khùng khùng, đã có một đám người vô công rồi nghề trong thị trấn tụ họp bên cạnh bọn lính, mặc dầu lúc đó mới bắt đầu sáng. Trong đám đó có vài người Thổ tị nạn, từ Serbie tới. Họ đều mang khí giới và có vẻ nghiêm trọng, như trước một biến cố lớn lao, một trận đánh quyết liệt vậy. Mặt trời càng lên cao thì nỗi giận dữ của họ càng tăng. Mà mặt trời lên mau lắm, cùng với đám sương mù sáng sủa, hồng hồng, ở chân trời, trên miền Golech kia. Họ coi khinh lên hoảng hốt đó như một lãnh tụ phiến loạn, mặc dầu anh ta rách rưới coi bộ khốn nạn, mà lại ở bên tả ngạn sông Drina, miền không có cuộc nổi loạn nào cả.

Bọn Thổ ở Orakhovak và Oluiak nổi quạu vì thái độ cả gan của thanh niên, không tin rằng anh vô tình hát bậy, nên đồng thanh khai rằng anh đã hát bài về Karageorges và bọn phiến loạn theo tà giáo, ở ngay sát bên đường, để khiêu khích họ. Nói cho ngay, thanh niên đó chẳng có vẻ gì là một vị anh hùng hay một thủ lãnh nguy hiểm: anh sợ sệt, bị trầy trụa, đau đớn, quần áo rách rưới, ướt đẫm. Mặt anh tái mét, cặp mặt anh vì xúc động mà hóa ra lé, ngó viên chỉ huy như thầm mong cứu sống cho. Vì ít khi ra thị trấn nên anh không biết rằng trên cầu đã dựng một đồn canh. Cho nên anh thấy những việc xảy ra đó có vẻ kì dị, hư ảo, như trong một giấc mộng, như anh lạc vào một thị trấn lạ, giữa một đám người tàn ác và nguy hiểm. Anh ta nhìn xuống đất, lắp bắp rằng anh không hát gì cả, không bao giờ làm hại danh dự của người Thổ, rằng anh chỉ là một gia nhân khốn khổ của một ông chủ máy xay, anh đi đốn củi và chẳng hiểu tại sao bị bắt dẫn lại đây. Anh sợ run lên, thực tình không hiểu tại sao thình lình lại bị đánh đập, trói tay, trên cái kapia này, trước một đám đông chăm chú ngó anh và tra hỏi anh như vầy. Chính anh cũng quên rằng đã hát, dù là một bài vô tội vạ nhất nữa.

Nhưng bọn Thổ cứ khăng khăng bảo anh đã hát bài của tụi phiến loạn, đúng lúc họ đi ngang qua; và anh đã chống cự khi họ muốn trói anh. Người nào cũng xác nhận, thề là đúng như vậy với viên chỉ huy:

- Mày chịu thề Chúa không?

- Em xin thề.

- Thề đúng rồi chưa?

- Dạ đúng.

Như vậy ba lần. Rồi người ta đặt thanh niên đó ở bên cạnh ông lão Lélisié, đi đánh thức tên đao phủ còn ngủ say. Ông lão nhìn chàng, chàng ngơ ngác, bối rối, mắc cỡ, chớp chớp mắt vì không quen ban ngày đứng lẻ loi giữa cầu, giữa đám đông như vậy. Ông lão hỏi:

-       Tên con là gì?

Chàng khúm núm đáp như vẫn còn đáp những lời tra vấn của bọn Thổ.

-       Dạ, Mi lé.

Ông lão cúi đầu bạc xuống một bên vai của Mi lé, bảo:

-       Mi lé, con, chúng mình ôm nhau đi, ôm nhau đi và làm dấu thánh giá. Nhân danh đức Thánh cha, đức Thánh con và đức Thánh Thần, Men.

Ông làm dấu rồi cầu phúc cho Milé, chỉ cầu miệng thật mau thôi, không dùng tay vì tay bị trói, vả lại tên đao phủ đã lại gần rồi.

Tên này cũng !à một trong những người lính, hành hình rất mau, và những người đầu tiên từ trên đồi xuống, qua cầu - vì hôm đó nhằm phiên chợ - đã thấy, hai đầu lâu cắm trên hai cây nọc mới có nhiều máu gần dồn canh. Chỗ hành hình vấy máu đã được phủ một lớp đá sỏi rồi san phẳng.

Đó, đồn bắt đầu “làm việc" như vậy.

Từ ngày đó, tất cả những người có tội hoặc bị tình nghi liên lạc với nghĩa quân, bị bắt ở trên cầu hoặc ở một nơi nào phía biên giới cũng bị đưa lại kapia. Và kẻ nào đã bị một lần trói để tra khảo dưới đồn canh thì rất ít khi được sống sót. Ở đó người ta chặt đầu nghĩa quân - có khi chi là những kẻ vô tội bị rủi ro - bêu đầu họ trên nọc chung quanh đồn, còn thi thể thì quẳng xuống dòng sông Drina nếu không có ai lại chuộc đem về chôn.

Cuộc khởi nghĩa có lúc tạm lắng dịu một thời gian dài ngắn không chừng, rồi lại tiếp tục, như vậy nhiều năm, và rất nhiều thi thể đã bị nước cuốn đi để "xuống thủy cung đòi một cái đầu khác sáng suốt hơ, khôn hơn".

Do một sự ngẫu nhiên chỉ tai hại cho những kẻ yếu thế và những kẻ khinh suất mà hai người chất phác, nghèo khổ vô tội và thất học đó đã dẫn đầu cả đoàn ma không đầu kia (...) Vì vậy, hình ảnh hai kẻ tội nghiệp đó mà trước kia có ai biết mặt, biết danh gì đâu, mới khắc sâu và lâu trong trí óc mọi người còn hơn nhiều nạn nhân lừng danh khác nữa.

Vậy là cái kapia biến mất dưới cái đồn ác hại, bất thường đó, và những cuộc hội họp, trò chuyện, ca hát, vui chơi cũng cùng vời nó mà mất luôn. Ngay những người Thổ cũng không vui gì khi qua đó: còn người Serbie thì bất dắc dĩ mới phải qua, mà lần nào qua cũng rảo bước, gục mặt xuống.

Chung quanh cái đồn mà ván lâu ngày chuyển qua màu xám đen đó, phát sinh ngay cái không khí người ta luôn luôn thấy chung quanh những chỗ quân đội đóng thường trực. Lính phơi quần áo trên những cái đà ngang, từ cửa sổ họ trút xuống sông Drina các rác rưởi, nước dơ trong đồn, do đó mà dọc cái chân cầu trắng chính giữa, có những vết dài, bẩn, đứng xa cũng thấy.

Cũng vẫn người lính đó làm nhiệm vụ đao phủ trong một thời gian lâu. Hắn là một người Anatolie mập, nước da sạm, mắt vàng và đục, môi dày như người mọi da đen, mặt phị, tái mét, lúc nào cũng có vẻ mỉm cười như bọn ăn uống nọ đủ và vui tính. Tên hắn là Hairoudine; chẳng bao lâu khắp thị trấn và dọc theo biên giới ở xa, không ai là không biết hắn. Hắn vui vẻ và tự đắc làm phận sự; dù sao hắn cũng rất thạo nghề và làm rất mau. Dân chúng bảo hắn còn "ngọt tay” hơn Mouchane, chú thợ cạo trong thị trấn nữa. Già, trẻ đều biết hắn, ít nhất là nghe tên hắn, mà tên hắn làm cho người ta vừa rùng mình vừa tò mò. Khi trời nắng ráo, hắn suốt ngày ngồi hay nằm dưới bóng mát của cái đồn. Thỉnh thoảng hắn đi một vòng thăm những đầu lâu bêu trên nọc, như người làm vườn đi thăm dưa, rồi lại trở về nằm trên tấm ván của hắn, dưới bóng mát, ngáp, vươn vai, duỗi tay chân, phục phịch, mắt toét nhu nhược như một con chó bécgiê xồm già nua. Ở đầu cầu, bọn con nít tò mò nép sau bức tường, rụt rè nhìn trộm hắn.

Nhưng khi làm việc thì hắn lanh lẹ và cẩn thận từng tí. Hắn không thích ai xen vào công việc của hắn. Mà cuộc khởi nghĩa càng lan tràn thì việc đó càng thường xảy ra. Khi nghĩa quân thiêu hủy làng xóm ở những đồi chung quanh thị trấn, nỗi phẫn nộ của người Thổ lên tới cực điểm. Chẳng những họ bắt nghĩa quân, bọn do thám cho nghĩa quân - thực hay chỉ là tình nghi - dẫn lại cho viên chi huy trên cầu, mà trong cơn hăng tiết, họ còn muốn xen vào việc hành hình nữa.

Tại đó, một hôm mặt trời vừa ló thì người ta thấy xuất hiện đầu lâu của vị giáo trưởng Vichégrad, chính giáo trưởng Mihailo mà trong trận lụt lớn năm trước đã có đủ nghị lực nói đùa với ông pháp sư Do-thái và ông mục sư Hồi-giáo. Trong cơn phẫn nộ chung của người Thổ đối với người Serbie, ông chết một cách oan uổng và tụi con nít Tsigane cắm một điếu xì-gà vào miệng ông.

Những trò đó, Hairoudine nghiêm cấm và hễ thấy thì ngăn lại.

Khi hắn chết thình lình về bệnh thán thư, một đao phủ khác, vụng về hơn nhiều, tiếp tục công việc trong nhiều năm nữa; cuộc khởi nghĩa còn chưa giảm thì luôn luôn người ta còn thấy hai ba chiếc đầu lâu trên cái kapia. Vào những thời như vậy, lòng con người dễ chai ra, không phản ứng nữa; nhìn quen cảnh đó rồi, người ta thản nhiên đi ngang qua và khi sự bêu đầu ghê rợn đó chấm dứt, người ta cũng không nhận ra được ngay.

Khi tình hình yên lặng trở lại ở Serbie và trên biên giới đồn canh đó hóa ra không quan trọng nữa, mất lí do tồn tại. Nhưng vẫn còn lính canh gác, ngủ ở đó, mặc dầu đã từ lâu rồi, sự qua lại trên cầu được tự do, không bị canh chừng. Trong đạo quân nào cũng vậy, mọi sự biến chuyển chậm chạp lắm mà các đạo quân của Thổ, biến chuyển chậm chạp nhất. Có mà trời biết được tình trạng đó kéo dài tới bao giờ nữa, nếu một đêm nọ, đồn không bị cháy vì một cây nến bỏ quên không tắt. Đồn cất bằng những ván[51] (*) có nhựa, ban ngày nắng và hầm, tối còn nóng bỏng, cháy rụi cho tới chân, nghĩa là tới những phiến đá lát trên cầu và trên kapia. Dân trong thị trấn xúc động nhìn ngọn lửa cao chiếu sáng không những chiếc cầu mà cả những ngọn đồi chung quanh nữa và ánh sáng lửa hồng, chập chờn phản chiếu trên mặt sông. Sáng dậy người ta thấy chiếc cầu xuất hiện, hình dáng như hồi xưa, không còn cái đồn nặng nề bằng gỗ đã che lấp cái kapia trong bấy lâu nay. Những phiến đá lát trắng bị lửa bắt vào, đen một lớp mồ hóng, nhưng chẳng bao lâu, mưa và tuyết rửa sạch được hết. Như vậy là cái đồn và những cuộc hành hình ở đó chẳng còn lưu lại dấu vết gì, ngoài những hồi kí đau xót cứ mờ lần đi rồi hết thế hệ đó thì mất hẳn (...)

Và công dụng của cái kapia trở lại như trước đối với thị trấn. Trên cái sân bên trái từ thị trấn tới, người chủ quán cà-phê lại đốt một lò than, bày các đồ dùng. Chi có cái phông-ten là hư vì đầu rồng chỗ nước chảy ra đã bị đập bể. Thiên hạ lại bắt đầu ngừng lại trên bệ, ngồi chuyện trò, tính toán công việc làm ăn hoặc nhàn hạ thiu thiu ngủ. Đêm hè, bọn trẻ dắt nhau từng đoàn tới ca hát; cũng có những thanh niên cô độc lại đó nén nỗi sầu luyến ái, hoặc niềm hoài bão khố não và mơ hồ muốn đi xa, sống ở nơi xa, kính doanh những việc lớn lao, mạo hiểm những việc phi thường (...)

Khoảng hai chục năm sau những biến cố đó, đã có một thế hệ mới ca hát, đùa giỡn trên cầu rồi, không còn nhớ tới hình thù xấu xí, kì dị của cái đồn bằng gỗ, nhớ những tiếng hô ồ ồ của bọn lính gác ban đêm bảo người qua đường ngừng lại, nhớ tên đao phủ Hairoudine nổi tiếng là thạo nghề, nhớ những đầu lậu bị bêu nữa.

Chỉ còn vài bà già tức giận vì tụi con nít bẻ trộm đào vừa đuổi chúng vừa quát tháo, rủa chúng:

-       Trời sai một tràng Hairoudine xuống cho nó chặt đầu tụi bay đi! Cho mẹ tụi bay lại cái kapia mà nhận xác con!

Nhưng bọn con trai chui qua hàng rào trốn thoát, không hiểu được ý nghĩa lời rủa đó, chỉ biết nó không có nghĩa tốt đẹp, thế thôi.

Vậy các thế hệ cứ nối tiếp nhau ở gần chiếc cầu, mà chiếc cầu thì giũ - như ta giũ bụi - tất cả những dấu vết do những thị hiếu bất thường hoặc những nhu cầu nhất thời của loài người lưu lại. Rốt cuộc nó vẫn như cũ, không thay đổi gì cả và cũng không thể thay đổi được.

VII

Thời gian trôi qua trên cầu từng năm một, từng mười năm một. Chính trong mấy chục năm giữa thế kỷ XIX đế quốc Thổ tiều tụy đi như một người bị sốt rét âm ỉ kinh niên. Người đương thời cho những năm đó là tương đối yên ổn và sung sướng, mặc dầu vẫn có những nỗi lo ngại, những cảnh hạn hán và lụt, những bệnh dịch nguy hiểm, và các kinh hoảng khác. Nhưng những tai họa đó xuất hiện lần lần, chỉ như những cơn chấn động ngắn ngủi giữa cảnh thanh bình lâu dài.

Ranh giới giữa hai quản khu Bosnie và Belgrade tại chỗ này chạy sát phía trên thị trấn, trong mấy năm đó càng ngày càng rõ rệt hơn, thành một biên giới giữa hai quốc gia. Tình thế đó làm thay đổi hoàn cảnh sinh sống của cả miền, của thị trấn nữa, ảnh hưởng tới thương mại, giao thông, tới tâm trạng chung và những tương quan giữa người Thổ và người Serbie. Những người Thổ lớn tuổi cau mày, nhấp nháy mắt, không chịu tin những thay đổi đó, nổi quạu, dọa dẫm, họp nhau bàn tán rồi thôi, quên bẵng đi trong mấy tháng cho tới khi sự thực khó chịu đó làm cho họ nhớ lại mà lo ngại.

Hôm đó là một ngày xuân. Một người Thổ ở Veletovo từ biên giới xuống, ngồi trên cái kapia, rất xúc động, kể cho các thân hào Thổ tụ họp tại đó, những việc mới xảy ra ở Veletovo.

Chú ta kể rằng một ngày mùa đông, Iovan Mitchitch, một người thành tích bất hảo, được hàm sebar[52] (*) ở Rouyan, từ Aril tới với một đội quân thanh tra và đo biên giới. Người ta hỏi ông ta muốn gì và làm gì đó thì ông ta ngạo nghễ đáp rằng ông ta chẳng cần phải trình báo với ai hết, nhất là với bọn Bosnie bội giáo, nhưng có kẻ nào muốn biết thì ông cho hay rằng vương hầu Miloch[53] (*) phái ông tới để coi xem biên giới đi ngang qua đâu và địa phận Serbie tới đâu là hết.

Chú Thổ ở Veletovo nói tiếp:

-       Chú tôi cứ tưởng thằng theo Ki tô giáo đó say rượu, nói bậy nói bạ, vì từ lâu đã biết nó là một tên cướp ngu xuẩn, một tên đê tiện, và chúng tôi không nghĩ tới nó nữa. Không đầy hai tháng sau, nó trở lại với cả một đội hiến binh của Miloch, và một đại diện của nhà vua, nhu nhược, xanh xao, từ Istamboul tới. Chúng tôi ngờ rằng mình chiêm bao. Nhưng viên đại diện xác nhận hết. Ông ta xấu hổ cúi mặt xuống, nhưng xác nhận rằng đúng vậy, triều đình chỉ định Miloch để cai trị xứ Serbie dưới quyền nhà vua, và phải định lại biên giới để biết khu nào thuộc quyền Miloch. Khi bọn người của ông đại diện cắm nọc theo đường dốc ở phía dưới Tebrebitsa, thằng Mitchich đi nhổ từng cây một, liệng ra phía sau họ. Nó nổi quạu lên (chó phanh thây xé xác nó đi!) chồm tới trước mặt ông đại diện, mắng ông ta như mắng đầy tớ và dọa chặt đầu ông ta. Nó bảo biên giới không phải ở đó biên giới đã được nhà vua và Nga hoàng quyết định và ban sắc chỉ cho vương hầu Miloch rồi; và biên giới bây giờ chạy theo bờ sông Lim[54] đâm thẳng xuống cầu Vichégrad rồi theo dòng sông Drina; vậy tất cả khu đó thuộc về Serbie. Nó còn bảo đó mới chỉ là tạm thời, vì sau này còn phải sửa cho tiến thêm vô nữa. Ông đại diện khó khăn lắm mới thuyết phục được nó, và hai bên thỏa thuận định biên giới ở phía trên Veletovo. Ít nhất là hiện nay tình trạng như vậy. Chúng tôi đã nói với những người ở Oujitsé, nhưng chính họ cũng không biết cái gì sẽ xảy ra, và rốt cuộc sẽ đi tới đâu. Và ông lão Hadji Zouko đã hai lần hành hương ở thánh địa Hồi giáo La Mecque, đã ngoài chín chục tuổi, bảo không tới một thế hệ nữa là biên giới Thổ sẽ lùi xa tít về phía Hắc Hải.

Các thân hào Thổ ở Vichégrad nghe kể chuyện vậy, bề ngoài có vẻ bình tĩnh mà trong thâm tâm lo lắng hoang mang, không ngồi yên được, tay vịn chặt vào ghế đá như thể cầu lắc dưới chân họ. Tự chủ được rồi, họ mới tìm những lời để giảm bớt sự quan trọng của biến cố đó đi

Họ không ưa những tin không vui, những ý nghĩ khó chịu (...) và khi người Thổ ở Veletovo đi rồi, họ lại sung sướng trở về thói quen hằng ngày.

Đời sống tiếp tục trôi, bề ngoài chẳng có gì thay đổi.

Hơn ba chục năm trôi qua, người Thổ phải bỏ cả những thị trấn cuối cùng ở Serbie. Và một ngày mùa hè, một đoàn dân ti nạn thảm hại ở Oujitsé, qua chật cả cầu (…)

[Các sân đá trên cầu còn tỏa ra sức nóng, gay gắt ban ngày, nhưng cùng với hoàng hôn, một làn gió mát đã từ mặt nước thổi lên. Đồi núi chung quanh nhuộm một màu hồng lợt. Bóng tối vừa đổ xuống, làm tắt và tan các đám mây mùa hè màu sắc luôn luôn thay đổi ở chung quanh thị trấn, là trên trời, sao và trăng lại bắt đầu tạo nên những cảnh huyền ảo khác.

Dân chúng chuyện trò cười cợt với nhau ở trên cái kapia, ồn ào chế giễu một thanh niên nhỏ con, lực lưỡng hình dáng kì di, thằng chột Salko][55] (*).

Nó là con một mụ Tsigane và một anh lính hoặc một sĩ quan Anatolie hồi trước ở trong đồn Vichégrad, nhưng đã bỏ mụ trước khi sanh đứa con đã lỡ có với mụ. Chẳng bao lâu người mẹ cũng chết. Và đứa bé chẳng có ai là họ hàng thân thuộc cả. Nó được cả thị trấn nuôi, nó thuộc về thị trấn mà thực ra chẳng thuộc về ai cả. Nó giúp việc cho các cửa tiệm, tư gia, làm những việc không ai muốn làm, như vét hầm hố moi cống, chôn nhưng vật chết hoặc những xác dòng sông đánh giạt vào bờ. Không bao giờ có được một mái nhà riêng, cũng không có tên họ và một nghề nhất định nữa. Gặp đâu ăn đấy, ăn đứng hoặc vừa đi vừa ăn, ngủ trong lẫm, bận những quần áo rách sặc sỡ người ta thí cho. Nó chột một mắt từ hồi còn nhỏ. Kỳ cục nhưng hiền lành, vui tính và mạnh rượu nó vừa giúp việc cho dân trong thị trấn, vừa giúp vui cho họ, làm trò đùa cho họ.

Vài thanh niên, con thương gia, ngồi chung quanh nó, cười đùa thô tục, chế giễu nó.

Không khí thơm mùi dưa chín và cà phê rang. Mặt trời đã lặng, nhưng ngôi sao lớn chói lọi chưa xuất hiện ở trên Molievnik. Chính lúc đó, những người tị nạn đầu tiên ở Oujitsé bước lên cầu.

Hầu hết họ đi chân không, mình mẩy đầy cát bụi, lưng khòm xuống; mấy con ngựa nhỏ chở trên lưng những phụ nữ quấn khăn choàng, mắt mở lớn, mình lắc lư, và những trẻ em cột vào giữa hai cái gói hoặc trên những cái rương. Thỉnh thoảng mới có một người quan trọng hơn cỡi một con ngựa tốt hơn, nhưng đi chậm chậm như đưa ma và đầu cúi xuống, tình cảnh càng thêm khổ não. Có người chi dắt mỗi một con dê cột bằng một sợi dây thừng. Có kẻ ôm một con cừu non. Mọi người đều im lặng, ngay tới trẻ con cũng không khóc. Chỉ nghe thấy tiếng móng ngựa và chân người, tiếng các đồ đồng và đồ gỗ chạm vào nhau trên lưng những con ngựa khòm xuống vì chở nặng.

Cảnh vui vẻ náo nhiệt trẽn cái kapia ri ngưng liền khi bọn người kiệt lực và bị phá sản đó xuất hiện. Các ông già vẫn ngồi trên ghế đá, còn bọn trẻ thì lần lượt đứng dậy, thành một bức tường ở hai bên cái kapia; đoàn người tị nạn đi qua giữa đám đó. Một số người trong thị trấn chỉ thương hại và làm thinh ngó họ, một số khác chúc phước họ, hoặc ráng chặn họ lại để tặng họ một thứ gì đó, nhưng họ chẳng buồn quay lại ngó xem người ta tặng gì mà cũng chúng đáp lại lời chào hỏi nữa. Họ cứ vội vã bước để đến Okolichté trước khi trời tối hẳn.

Có hết thảy khoảng một trăm hai chục gia đình. Hơn một trăm gia đình lại Sarajevo, nơi đó chắc họ được ở đậu; khoảng mười lăm gia đình ở lại trong thị trấn, đa số là những người có bà con ở đây.

Chỉ có mỗi một người bề ngoài có vẻ nghèo và không vợ con, mệt quá, ngừng một lát trên cái kapia, uống rất nhiều và nhận một điếu xì-gà người ta mời hút. Từ đầu tới chân, bụi đường đóng trắng toát, cặp mắt long lanh như lên cơn sốt, mà đảo đi đảo lại, không ngừng vào một vật gì cả. Vừa hít những hơi thuốc dài, anh ta vừa khó chịu ngó chung quanh, không đáp những câu hỏi rụt rè, lễ độ của một vài người. Anh ta chỉ chùi bộ râu mép dài, cảm ơn vắn tắt ít lời bằng một giọng chua chát của hạng người mệt mỏi và cảm thấy mình bị bỏ rơi, rồi bỗng lơ đãng nhìn hết thảy mọi người:

-       Các ông ngồi đây mà vui thú, không biết những cái gì xảy ra ở Stachinevats. Bây giờ chúng tôi phải tị nạn qua đất Thổ, nhưng rồi tới phiên xứ này thì các ông và chúng tôi sẽ biết chạy nơi đâu? Không ai biết cả, mà các ông có ai nghĩ tới điều đó không?

Anh ta thình lình ngừng nói. Đối với những người còn được yên ổn trong một thời gian ngắn, khỏi phải lo lắng thì anh ta nói như vậy là nhiều quá, nhưng riêng đối với anh lại là ít quá, anh chưa diễn được rõ ràng hết nỗi chua chát của anh. Mọi người làm thinh, anh cảm ơn rồi từ biệt họ, vội vàng đuổi cho kịp đoàn tị nạn. Mọi người đứng dậy lớn tiếng chúc anh làm ăn thịnh vượng.

Buổi tối đó, trên cái kapia, mọi người có một cảm giác khó chịu, rầu rĩ, im lặng. Ngay thằng chột cũng ngồi yên, làm thinh trên bực đá. Dưới chân, chung quanh nó la liệt những vỏ dưa nhờ thắng trong một cuộc đánh cá mà được ăn. Nó gục đầu xuống cánh tay, mắt nhìn xuống, âu sầu, đãng trí, tuy nhìn vào phiến đá trước mặt mà như nhìn mông lung vào một cảnh xa xôi mờ mờ nào đó. Thiên hạ bắt đầu về nhà hôm đó sớm hơn thường lệ.

Nhưng ngay từ hôm sau, mọi sự lại như cũ, vì người ta muốn quên tai họa đi, hơi đâu mà lo trước làm gì cho mệt; trong thâm tâm họ nghĩ rằng những thời yên ổn đó mới thực sự là đời sống, có điên mới đòi hỏi một cuộc đời khác vững vàng, ổn định hơn, chẳng những vô ích (vì làm gì có cuộc đời như vậy) mà còn làm vẩn đục niềm vui của những thời yên ổn rất hiếm hoi này.

Trong hai mươi năm năm giữa thế kỷ XIX, Sarajevo hai lần bị dịch hạch và một lần bị dịch tả. Những hồi đó dân thị trấn giữ đúng những lời dạy bảo tương truyền là Mohamet[56] (*) đã chi cho tín đồ:

"Khi bệnh dịch phát sinh ở một nơi nào thì các con đừng lại đó mà có thể bị lây; nếu các con đương ở trong một nơi bị bệnh dịch thì đừng ra khỏi nơi đó, vì có thể lây qua các người khác". Nhưng nếu không có sức mạnh của uy quyền thì không bao giờ người ta giữ những lời khuyên có ích lợi nhất, dù là lời của vị Thiên sứ, cho nên nhà cầm quyền, mỗi khi bệnh "dịch hạch" phát ra, phải hạn chế hoặc cấm hẳn sự giao thông. Và đời sống trên kapia thay đối hẳn: không còn hạng thường dân bận việc hoặc ở không ngồi trầm tư hoặc ca hát, mà lại xuất hiện vài người lính gác như trong thời khởi nghĩa và chiến tranh. Họ chĩa súng ra quát tháo, chặn các người từ Sarajevo lại, bắt phải quay trở về. Họ dùng mọi biện pháp dự phòng khi nhận thư từ các kị binh giao cho: đốt trên cái kapia một bó "gỗ thơm", khói trắng bốc lên mù mịt; dùng đũa gắp từng bức như một, đưa qua đưa lại trong đám khói đó để khử trùng, rồi cho gởi đi tức thì. Không nhận một hàng hóa nào cả. Nhưng công việc chính của họ không phải là nhận thư mà là chặn người qua cầu. Ngày nào cũng có vài người tiến lại cầu, lữ hành hoặc thương nhân. Một người lính gác đứng ngay ở đầu cầu, hễ thấy từ xa là đưa tay ra dấu, bảo đừng lại gần. Người đi đường ngừng lại, bắt đầu thuyết phục, giảng giải trường hợp của mình. Ai cũng tự cho rằng mình có việc nhất định phải vô thị trấn, mà hoàn toàn vô bệnh, không ăn nhập gì với bệnh dịch tả cả - cái bệnh "mắc dịch" đó, quỉ diệt nó đi! - nó ở đằng xa, đâu về phía Sarajevo kia mà. Vừa giảng giải như vậy, họ vừa bước lần lần lên giữa cầu, lại gần cái kapia. Mấy người lính khác cũng xen vào; vì họ đứng cách xa nhau để tranh biện với nhau, cho nên người nào cũng lớn tiếng và hoa tay. Họ la lớn còn vì lẽ này nữa: họ gác trên kapia, suốt ngày nhâm nhi rượu ra kia và ăn tỏi trắng do chính quyền cung cấp vì người ta tin rằng hai thứ đó ngăn được bệnh dịch, và họ tha hồ hưởng.

Nhiều khách qua đường năn nỉ, thuyết phục lính canh hồi lâu mà không được, mệt mỏi, chán nản, đành bỏ công việc dự định của họ, mà quay trở về bằng con đường Okolichté. Nhưng cũng có những người kiên nhẫn, gây gổ cứ ở lý trên cái kapia hằng giờ, rình lúc lính canh mệt mỏi hoặc sơ ý, hi vọng có một sự ngẫu nhiên vô lí mà may mắn nào đó. Nếu có thầy xếp gác, Salko Hedo thì họ vô hi vọng, vì thầy (...) gắt lắm, giữ đúng chỉ thị, luật lệ, khi làm phận sự thì như đui, như điếc, và khi xong phận sự rồi thì thầy lại như câm nữa. Khách qua đường có năn nỉ, nịnh bợ thầy cũng vô ích.

-       Bẩm Salikh-Aga, em khỏe mạnh mà...

-       Nếu vậy thì ở đâu về đấy đi, và chúc em khỏe mạnh. Đi đi đồ quỉ bắt?

Không thảo luận gì với Hedo được cả. Nhưng nếu chi có bọn lính canh thôi thì có cách. Khách qua đường cứ đứng lì ở trên cầu, tiếp tục la hét, gây lộn với họ, bắt chuyện, kể lể nỗi khổ tâm của mình, tại sao mà phải đi chuyến này, rồi kể lể cả những nỗi khổ tâm khác từ trước tới nay, rồi thì lính canh sẽ coi họ như gần gũi hơn, biết rõ họ hơn, họ lần lần bớt cái vẻ con người bị bệnh dịch tả đi. Riết rồi, một chú lính sẽ tự nguyện làm giùm việc cho họ ở trong thị trấn. Thế là kí luật đã bắt đầu được nới một chút rồi. Nhưng khách qua đường biết rằng công việc của họ, một người trung gian làm không như ý đâu, mà những lính canh ở cầu này, nhắp nhiều rượu rakia quá, lúc nào cũng nửa say, nửa tỉnh, trí óc đâu được sáng suốt, nhờ cậy thì các chú ấy sẽ làm bậy hết. Cho nên họ lại phải kéo dài câu chuyện, năn ni, hối lộ thể sống thề chết. Như vậy cho tới lúc trên kapia chi còn mỗi chú lính mà họ cho là dễ dãi nhất. Công việc lúc đó kể như gần xong. Chú lính bụng dạ tốt, quay mặt vào bức tường làm bộ đọc những lời khắc trên bia, chắp tay ra sau lưng, chìa bàn tay mặt ra. Khách qua đường giúi vào bàn tay đó số tiền đã thỏa thuận, ngó bên phải bên trái rồi chạy ù qua nốt nửa cây cầu mà lẩn mất trong thị trấn. Chú lính trở về chỗ canh, đập giập một củ tỏi trắng rồi nuốt với một ngụm rakia. Như vậy là yên tâm, có đủ sức để canh gác và che chở thị trấn khỏi bị bệnh dịch tả.

Nhưng tai họa đâu có kéo dài bất tuyệt; nó qua đi, hoặc ít nhất là thay đổi hình thức, rồi.người ta quên đi. Còn đời sống trên kapia thì lúc nào cũng đổi mới, mà dù sao, chiếc cầu năm này qua năm khác, thế kỉ này qua thế kỉ khác, vẫn y cựu, trơ trơ trước những sự biến đổi đau đớn nhất trong sự tương quan giữa loài người với nhau. Tất cả những cái đó trôi qua trên cầu y như dòng nước cuồn cuộn ở dưới những nhịp cầu nhẵn thín và vững vàng, tuyệt đẹp kia.

VIII

Không phải chi có những đợt sóng chiến tranh, - dịch hạch và di cư là vỗ vào chiếc cầu, làm gián đoạn đời sống trên cái kapia. Còn có những biến cố khác khiến người ta nhớ tới rất lâu và dùng mỗi biến cố để đặt tên cho năm nó xảy ra.

Ở hai bên phải và trái của cái kapia, bao lơn bằng đá đã từ lâu rồi hóa ra nhẵn thín, màu hơi sậm hơn những chỗ khác. Từ mấy trăm năm nay, nông dân đặt gánh nặng của họ tại đó để nghỉ ngơi khi qua cầu, hoặc bọn ở không dựa lưng, tì khuỷu tay vào đó mà nói chuyện với nhau khi chờ đợi ai, cũng có khi họ ngồi một mình, chống tay vào cằm, nhìn dòng nước lúc nào cũng vậy mà lúc nào cũng mới, nổi bọt chảy ào ào ở vực thẳm dưới

chân họ.

Nhưng chưa bao giờ lại có nhiều kẻ ở không và tò mò dựa vào bao lơn, ngó mặt sông bằng mấy ngày cuối tháng Tám năm đó. Mưa xuống, nước sông đã đục, mặc dầu chưa hết mùa hè. Trong những vực xoáy dưới nhịp cầu, một làn bọt trắng quay tròn, lều bều các khúc cây cành nhỏ và cọng rơm. Nhưng đứng ở bức tường, bọn người ở không ngả đầu vào cánh tay, thực ra không nhìn con sông họ đã biết từ hồi nào tới giờ rồi, chẳng có gì lạ; mà nhìn mặt nước, như tìm ở đó - cũng như trong câu chuyện của họ - một lời giải thích cho họ, tìm xem có thấy dấu vết gì của một số phận tối tăm mà khắc nghiệt đã làm cho họ mấy ngày rày, ngạc nhiên và xúc động không.

Vào khoảng đó, trên cái kapia xảy ra một biến cố rất dị thường, từ xa chưa từng thấy mà có lẽ cũng không bao giờ xảy ra một lần nữa. Biến cố đó đã làm cho cả thị trấn xúc động xôn xao, loan tin ra khắp nơi.

Thực ra đó là truyện của hai xóm, xóm Véi Long và xóm Nézouké, ở hai đầu đối diện nhau của cánh đồng rộng như một diễn đài ở chung quanh thị trấn, bốn bề là đồi xám và gò xanh này.

Làng Strajichté, rộng lớn, ở đông bắc thung lũng, gần thị trấn nhất. Nhà cửa, vườn ruộng của làng rải rác trên vài ngọn gò và nằm lỏm trong những thung lũng ở dưới chân đồi. Trên một sườn đồi tròn có khoảng mười lăm nóc nhà khuất trong vườn mận, bốn phía chung quanh là ruộng. Đó là Véli Long, một xóm Thổ yên ổn, đẹp đẽ, phong phú. Xóm thuộc vào làng Strajichté nhưng gần thị trấn hơn là gần làng; dân chúng đi độ nửa giờ là tới khu chợ của thị trấn để buôn bán, làm ăn - vì họ có cửa tiệm - như các người dân khác trong thị trấn. Họ với dân thị trấn không khác gì nhau, có chăng thì chỉ là sản nghiệp của họ vững bền hơn, an toàn hơn, vì họ ở trên đồi có nhiều ánh nắng, không sợ bị lụt; còn chính họ thì nhũn nhặn hơn, sống yên tĩnh, hẻo lánh hơn, không có những thói xấu của dân thành thị. Véli Long đất tốt, nước trong, nam thanh nữ tú.

Tại đó có một chi nhánh của họ Osmanagitch ở Vichégrad. Mặc dầu những người trong họ sống ở thị trấn đông hơn, giàu có hơn, nhưng người ta cho trong hạng đó đã suy đồi rồi, chính những người ở Véli Long, nơi phát tích, mới giữ được truyền thống của dòng họ Osmanagitch. Người trong họ hãnh diện về tổ tiên, và hễ bị ai chê thì rất dễ động lòng. Họ có ngôi nhà lớn nhất trong miền, cheo leo ở ngay dưới ngọn đồi, hướng tây nam, lúc nào tường cũng quét vôi trắng, nóc lợp rạ đã đen, và có mười bốn cửa kính. Lữ khách nào đi theo đường cái xuống Vichégrad hoặc từ Vichégrad ra mà quay mặt lại là thấy nó liền. Ánh tà dương từ sau ngọn núi Liechtan chiếu ra, ngừng lại, luôn luôn giọi vào mặt trước của nó. Và dân trong thị trấn từ lâu rồi có thói quen ngắm ánh chiếu phản chiếu trên cửa kính của gia đinh Osmanagitch, cho tới khi những cửa kính đó tắt lần lần từng cái một; nhiều khi mặt trời lặn rồi, thị trấn đã chìm trong bóng tối, mà một cửa kính còn lóe lên một tia sáng cuối cùng lạc lõng trong một đám mây nào đó và nhấp nháy một lát như một ngôi sao lớn, đỏ ở trên thị trấn.

Chủ nhân nhà đó, Avdaga Osmanagitch, đại đởm, hăng hái trong đời sống và trong công việc làm ăn, cũng là một nhân vật quan trọng rất có tiếng tăm. Ông ta có một "kho" hàng trong khu chợ, một cửa tiệm thấp, hơi tối trong đó bắp, mận, trái thông được trải trên ván hoặc chiếu. Ông chỉ bán sỉ thôi, cho nên tiệm chỉ mở cửa những ngày có phiên chợ, và những ngày cần thiết trong tuần. Luôn luôn trong tiệm có một người con trai của ông, còn chính ông thì thường ngồi trên một chiếc ghế dài trước cửa, nói chuyện với khách hàng hoặc các người quen. Ông to lớn, oai nghiêm, hồng hào, nhưng râu ria đều bạc trắng. Giọng nói ồ ồ, nghẹt, vì bệnh suyễn hành hạ ông đã từ lâu. Và nhiều khi, ông đương nói mà hăng lên, lớn tiếng thì cơn ho sằng sặc nổi lên, làm cho ông nghẹt thở, không nói được nữa, gân cổ nổi lên, mắt đỏ tía, nước mắt trào ra, ngực đau nhói, khò khè, vang lên như cơn dông trong núi vậy. Trong thị trấn và các miền lân cận ông nổi tiếng là con người cương quyết, rộng rãi và táo bạo. Trong công việc gì ông cũng có thái độ đó, cả trong việc buôn bán, mặc dầu như vậy thường bất lợi cho ông. Nhiều khi, ông dám giảm hoặc tăng giá mận hoặc bắp, không phải vì có lợi cho ông mà chi vì muốn tỏ ra ta đây đối với một người nhà quê coi trọng đồng tiền quá hoặc với một con buôn tham lam vô độ. Xét chung thì trong khu chợ, người ta nghe lời ông khuyên, mặc dầu biết ông thường hung hăng, phán đoán một cách chủ quan. Và khi ông từ Véli Long xuống ngồi trước cửa tiệm thì người ta thích lại nói chuyện với ông, hỏi ý kiến ông. Ông bộc trực, nóng tính, có gì thì nói ra, sẵn sàng bênh vực những điều mà người khác muốn bỏ qua (…)

Ông có năm người con trai đã trưởng thành, có gia đình cả rồi và mỗi một cô con gái, cô út, vừa tới tuổi gả chồng. Cô út đó, tên là Fata, ai cũng nhận là cô đẹp tuyệt trần, giống cha như đúc. Vấn đề hôn nhân của cô làm cho cả thị trấn rồi lần lần, cả các miền lân cận nữa thắc mắc. Dân trong tỉnh chúng ta, thời nào cũng vậy, có thói quen mỗi một thế hệ là đưa một thiếu nữ đẹp đẽ, cao quí, có tài đức vào trong các câu truyện và các bài hát. Thiếu nữ đó trong vài năm được mọi người mơ ước mà với không tới: chỉ nghe tên nàng thôi là óc tưởng tượng của người ta bừng bừng lên, bọn đàn ông thì hâm mộ mà bọn đàn bà thì ghen ghét. Hạng người siêu quần đó được hóa công biệt đãi và đưa lên những địa vị cao cả nguy hiểm.

Ái nữ của Avdaga giống cha chằng những về nét mặt, hình dáng mà cả về trí óc minh mẫn và tài ăn nói hoạt bát. Biết rõ điều đó hơn cả là bọn trai trẻ, trong các đám cưới hoặc những dịp gặp mặt, họ khen cô vài câu sáo, táo bạo nói đùa cô vài lời, để rán tán tỉnh cô hoặc ôm cô. Tài ăn nói của cô không thua sắc dẹp của cô.Cho nên có lời vè này, không biết ai đặt ra và từ hồi nao:

Cô khôn ngoan quá, mà cô đẹp quá,

Cô Fata, ái nữ cửa ông Avdaga!

Trong thị trấn và các miền lân cận, người ta hát như vậy nhưng rất ít người dám dạm hỏi cô. Và khi những kẻ cả gan đó lần lượt bị gạt ra hết, thì chung quanh cô Fata có ngay một nhóm người ngưỡng mộ, oán hận và đố kị, thầm lén ước ao, tinh quái chờ đợi. (...) Hạng

người siêu quần được người ta nói tới, ngâm vịnh đó, bị số phận đặc biệt lôi cuốn ngay đi, dời sống không được như ý mà chi lưu lại một bài hát hay một thiên tình sử.

Ờ đây Vichégrad, thường thường thiếu nữ được nhiều người nhắc tới, chính vì lẽ nổi danh quá mà không ai dám với tới và thành một "gái già", còn những thiếu nữ tầm thường hơn nhiều về mọi phương diện thì lại dễ có chồng. Cô Fata không gặp cảnh bất hạnh đó, vì có một người khá bạo để dám dạm hỏi nàng, và khá khéo léo, kiên nhẫn để đạt được ước nguyện.

Trong thung lũng Vichégrad có xóm Nézouké, đối trí với xóm Véli Long. Từ cầu đi ngược dòng lên khoảng một giờ, ngay trong khu núi hiểm trở, chỗ mà sông Drina như từ một bức vách xám chảy ra rồi thình lình uốn khúc có một khoảng đất hẹp, phì nhiêu, ở trên bờ đá của con sông. Đất đó do phù sa của con sông và các dòng thác từ trên núi Boutko cheo leo đổ xuống. Nơi đó có vườn có ruộng, một bên lại có những bãi cỏ non hiểm trở đưa lên tới đỉnh núi đá đầy bụi rậm xanh thẫm. Cả xóm đó thuộc về gia đình Hamzitch, cũng gọi là gia đình Tourkovitch. Năm sáu nhà nông nô ở trên nửa khoảng đất còn nửa kia là các ngôi nhà của mấy anh em Hamzitch mà Moustai-bey Hamzitch là gia trưởng. Xóm đó thật hẻo lánh, hướng bắc nên ít nắng, ít gió, mà có nhiều cây trái và cỏ hơn là lúa. Bốn phía là đồi núi cheo leo ép lại, già nửa ngày, không thấy ánh mặt trời, lúc nào cũng yên tĩnh, tới nỗi mục đồng mà gọi nhau hoạch chuông đeo ở cổ súc vật mà lắc hơi mạnh một chút là vang đi dội lại một hồi trong núi. Chỉ có mỗi một con đường đưa vào xóm, tức con đường từ Vichégrad tới. Ở thị trấn ra, qua khỏi chiếc cầu, bỏ con đường cái, rồi xuống tới bờ nước thì gặp một con đường mòn hẹp bằng đá nó quẹo qua phía trái chiếc cầu, đi qua một khoảng gập ghềnh, không có cây cối, rồi theo ven sông Drina mà đi ngược lên, coi như một đường viền trắng trên ngọn núi xám dựng đứng bên dòng nước. Đứng trên cầu nhìn một người cỡi ngựa hoặc đi bộ trên đường mòn đó, ta có cảm giác như người đó đi trên một chiếc cầu khỉ bắc bằng một thân cây giữa nước và núi, mà hình bóng người đó luôn luôn chiếu xuống mặt nước phẳng lặng và xanh của dòng sông.

Đó là con đường đưa từ thị trấn tới Nézouké, nhưng từ Nézouké thì không còn con đường nào đi nơi khác nữa, mà cũng chẳng có ai đi đâu nữa. Phía trên xóm, chỉ là sườn núi hiểm trở rừng thưa thớt, có những khe trắng sâu như đục trong đá, bọn mục đồng theo đó mà leo lên khi đi kiếm bầy cừu trong núi.

Trong xóm có ngôi nhà trắng của ông Moustai-Bey, người cao niên nhất trong họ Hamzitch. Nhà cũng lớn bằng nhà của ông Osmanagitch ở Véli Long, chỉ khác là ở trong một lòng chảo và đám rừng bên bờ sông Drina, nên ở xa không thấy được. Chung quanh nhà trồng theo hình bán nguyệt mười một cây bạch dương lớn, lá lúc nào cũng xào xạc khiến cho chốn hẻo lánh đó thêm phần sinh động. Phía dưới là nhà hơi nhỏ hơn, đơn giản hơn, của hai ông em. Ba anh em đều đông con, và người nào cũng mảnh mai, cao, mặt tai tái, ít nói, kín đáo, nhưng đoàn kết với nhau, ham làm và hăng hái bảo vệ gia sản mà họ quí lắm. Cũng như những gia đình phong lu nhất ở Véli Long, họ có kho hàng ở thị trấn để chứa những sản phẩm ở Nézouké. Sau mỗi mùa, họ và nông nô của họ lúc nhúc như một đàn kiến, leo con đường đá bên dòng sông Drina: kẻ chở hàng ra thị trấn, kẻ ở thị trấn về, tiền nhét vào trong dây lưng.

ông Mouslai-Bey Hamzitch có bốn người con gái và mỗi một cậu con trai, cậu Nai. Cậu là một trong những thanh niên đầu tiên để ý tới cô Fata ở Véli Long. Trong một đám cưới, đứng sau một cánh cửa hé mở, cùng với một bọn thanh niên nữa dính chùm với nhau, cậu ngó cô Fata, không ngớt khen cô là đẹp. Lần sau, thấy cô đứng giữa một đám bạn, cậu đánh bạo nói đùa một câu:

-       Cầu trời và ông Moustai-Bey cho em có chồng.

Cô Fata cười ngất.

Chàng thanh niên kia bị kích thích, nói vọng ra:

-       Đừng cười em ơi, điều dị thường đó một ngày kia sẽ xảy ra đấy.

Thiếu nữ lại cười:

-       Ừ đợi khi nào xóm Véli Long dời xuống xóm Nézouké.

Và nàng ngoe nguẩy tấm thân một cách kiêu căng, còn nhiều ý nghĩa hơn lời nói và giọng cười của nàng nữa.

Những người được hóa công đặc biệt chiều chuộng thường khiêu khích số mạng một cách táo bạo và khinh suất như vậy.

Câu trả lời đó của nàng truyền từ miệng người này qua miệng người khác, như mọi hành động, ngôn ngữ khác của nàng.

Gia đình Hamzitch không phải là hạng người mới thấy khó khăn mà đã bỏ cuộc. Cả trong những công việc khác không quan trọng bằng, họ cũng không kết thúc ngay đâu, không vội vàng, huống hồ là việc này. Họ nhờ bà con trong thị trấn đánh tiếng mà không thành công, nên ông già Moustai-Bey phải đích thân lo việc cưới vợ cho con trai. Đã từ lâu, ông có công việc làm ăn chung với Avdaga. Bản tính nóng nảy và tự đắc. Avdaga trong hồi gần đây, làm ăn thua lỗ nhiều, khó trả được vài món nợ. Moustai-Bey trong cơn khó khăn đó, giúp giập, nâng đỡ ông, một cách giản dị, tự nhiên, không một lời khách sáo nào cả chỉ những người tốt bụng ở khu chợ mới biết giúp đỡ lẫn nhau như vậy.

Trong những kho chứa hàng nửa tối nửa sáng đó, trên những cái ghế đá nhẵn ở trước cửa đó, họ không phải chỉ thương lượng với nhau về tiền nong, thương mại mà còn quyết định cả số phận của con cháu nữa. Avdaga Osmanagitch và Moustai-Bey Hamzitch đã nói gì với nhau, Moustai-bey đã hỏi xin Fata cho người con trai duy nhất của ông ta ra sao, Avdaga tính vốn cương trực tự đắc đã thuận "cho” con gái ra sao, không ai có thể biết được. Mà người ta cũng không biết rõ được, ở Véli Long, việc gì đã xảy ra giữa ông cha và cô con gái diễm lệ. Dĩ nhiên không thể có chuyện cô phản kháng cha được. Một vẻ nhìn ngạc nhiên, xót xa, một cử động ngoe nguẩy kiêu căng của toàn thân cô mà chỉ riêng cô mới có, rồi thì làm thinh phục tòng, như trong mọi gia đình khác từ thời nào tới giờ ở xứ mình.

Tại Nézouké, người ta cũng không tiết lộ ra một lời nào cả. Gia đình Hamzitch thận trọng không muốn cho người ngoài bàn phiến vế sự thành công của họ . Họ đạt được ý nguyện như vậy đủ mừng rồi, chẳng cần ai chung vui với họ, cũng như chẳng cần ai thương hại chia buồn với họ khi họ thất bại.

Nhưng thiên hạ lại nhẹ dạ bàn tán rất nhiều, bịa ra đủ các tình tiết về vụ đó; miệng đời bao giờ cũng vậy. Khắp thị trấn và cả những miền chung quanh người ta kể vanh vách với nhau, gia đình Kamzitch đã đạt được ý nguyện ra sao, ái nữ diễm lệ, kiêu căng, khôn ngoan của Avdaga, không kiếm được người chồng xứng đôi, đã bị lừa gạt, phải phục tòng ra sao; vậy mà "Véli Long đã phải dời xuống Nézouké " đấy nhé' mặc dầu Fata đã tuyên bố trước mọi người rằng chuyện đó không bao giờ xảy ra. Thiên hạ có thói mỉa mai những kẻ đã lên cao quá rồi phải rớt xuống.

Suốt một tháng trời, người ta loan truyền đủ chuyện về biến cố đó và nhắc tới nỗi nhục nhã Fata sắp phải chịu, người ta thích thú lắm. Suốt tháng đó, ở Nézouké và Véli Long nhà trai và gái đều chuẩn bị.

Suốt một tháng, cô Fata sắm sửa chuẩn bị áo cưới với bạn bè, bà con và gia nhân. Bọn thiếu nữ ca hát. Cô cũng đủ nghị lực để ca hát. Vừa theo dòng suy tư trong lòng, cô vừa nghe giọng hát của mình. Vì hễ đưa một mũi kim là cô lại biết rằng, tự nhủ rằng cả cô lẫn đồ thêu của cô không bao giờ tới Nézouké đâu. Không một phút nào cô quên điều đó. Nhưng vừa làm lụng vừa ca hát như vậy cô có cảm tưởng rằng từ Véli Long tới Nézouké đường xa lắm, mà một tháng trường là một thời gian lâu đấy. Ban đêm cũng vậy. Lấy cớ muốn làm cho xong công việc, cô thức một mình.

Ở Véli Long, đêm tuy nóng mà lại mát. Các vì sao coi như gần và rung động, tỏa một ánh sáng trắng, chập chờn. Đứng trước cửa sổ, cô ngó cảnh đêm tối. Trong thân thể cô có một sức mạnh bình tĩnh, tràn trề và dịu dàng, cô cảm thấy từng bộ phận trong người cô: bắp chân, đùi, cánh tay, cổ, nhất là ngực, mỗi bộ phận như có một nguồn sinh lực và khoái lạc riêng. Nhũ hoa của cô nở nang, nặng mà không xệ, chạm vào cánh cửa sổ bằng gỗ. Đứng ở đó cô cảm thấy cả ngọn đồi với nhà cửa vườn ruộng cùng thở một nhịp ấm áp, sâu, đều đều lên xuống với nền trời lấp lánh và khoảng không trung ban đêm (...) Chỉ ban đêm, khí trời thẳm bừng lên, sống lại, ta mới thấy sự vô biên và sức mạnh của vũ trụ, trong đó con người bị chìm đắm, không thể có ý thức về chính mình, về nới mà mình đi, về việc mình muốn làm hay phải làm nữa (...)

Đúng lúc đó thì ở dưới nhà, như từ xa vẳng lại, có tiếng thở "ì ạch, ạch" khó khăn, sâu mà nghẹt.

Avdaga đương chống với cơn ho ban đêm.

Không những cô nhận thấy tiếng thở đó mà còn trông thấy rõ cha cô đương hút thuốc, bị cơn ho hành hạ, không ngủ được. Cô như trông thấy cặp mắt lớn màu nâu của cha, cặp mắt thân yêu y hệt cặp mắt của cô, chỉ hơi mờ tối một chút vì già, cặp mắt long lanh như ướt và tươi cười trong đó cô đã đọc thấy lần đầu tiên số phận không sao tránh khỏi của cô, ngày mà cha cô cho cô hay đã nhận lời gả cô cho cậu con trong gia đình Hamzitch, và cô phải chuẩn bị ngay đi, hôn lễ sẽ cử hành trong một tháng nữa.

Khạch, khạch! Khà?

Thế là niềm vui lúc nãy trước cảnh đẹp ban đêm và sự mênh mông của vũ trụ, bỗng tan mất. Hơi thở thơm tho của trái đất ngưng bặt. Ngực cô thắt lại nhẹ nhẹ. Tinh tú không lấp lánh nữa. Chi còn cái số phận tàn nhẫn, không sao tránh được nó sắp thực hiện dây, nó đương thực hiện đây, thời khắc càng trôi qua thì nó càng tới gần; trong cảnh bất động, hư vô này, chỉ nó là còn ở lại sau cả.

Tiếng ho ồ ồ từ tầng dưới đưa lên.

[Phải, cô nghe thấy, trông thấy cha như ở ngay trước mặt vậy. Người cha thân yêu quyền uy duy nhất của cô mà cô cảm thấy hợp nhất với cô một cách dịu dàng, không lìa ra được. Ngay bệnh ho kia nó đương hành hạ cha; cô cũng thấy nó ở trong ngực cô]. Cô với cha chỉ là một người, cả trong vụ đó nữa. Tiếng "thuận gả" của cha cũng như tiếng "không” của chính cô, khiến cô sẽ phải ra trước mặt quan caid [57](*) với người con trai của Moustai-Bey vì Avdaga mà nuốt lời thì là chuyện vô lí, không ai có thể nghĩ như vậy được. Nhưng cô cũng biết rõ, biết chắc chắn rằng cô không thể đặt chân vô xóm Nézouké được vì như vậy cô cũng không giữ lời nữa, mà điều đó cũng không thể xảy ra được, cô cũng là người trong họ Osmanagitch. Phải tìm một giải pháp. Cô đương tìm đây.

Không nghĩ tới những khoảng mênh mông trong vũ trụ nữa, ngay đến con đường từ Véli Long tới Nézouké cô cũng không nghĩ tới mà chỉ nghĩ tói khúc đường ngắn bi thảm từ mechtchéma[58] nơi mà quan cai sẽ làm hôn thú cho cô với người con trai của Moustai-bey, tới chỗ hết cái cầu, nơi con đường đá dốc đưa xuống đường mòn đi về Nézouké: cô biết chắc rằng không khi nào cô dẫm chân trên con đường mòn đó cả. Trí óc cô di chu ăn trên khúc đường ngắn đó, từ đầu này tới đầu kia không biết bao nhiêu lần như một con thoi. Từ mechtchéma, cô tưởng tượng đi qua nửa khu trung tâm thị trấn rồi qua chợ, tới đầu cầu, nhưng tới đó cô lại lộn trở lại liền, tới mechtchéma, như gặp một vực thắm ở đầu cầu vậy. Cứ đi đi lại lại hoài như vậy!

Cô không thể ngưng suy nghĩ được mà cũng không tìm được lối thoát, tư tưởng của cô thường ngừng ở cái kapia, trên cái bệ đá đẹp, sáng; nơi mà thiên hạ ngồi chuyện trò, thanh niên ngồi ca hát trong khi dòng nước xanh và sâu chảy ào ào dưới chân. Rồi hoảng hốt khi nghĩ tới lối thoát đó, cô bay trở lại đầu đường, chẳng thấy giải pháp nào khác, lại ngừng trên cái kapia nữa. Đêm này tới đêm khác, tư tưởng của cô càng ngừng thường hơn, lâu hơn ở chỗ đó (...)

Thời gian trôi qua, không mau không chậm, cứ đều đều mà không tránh được. Tới ngày cưới rồi.

Hai bên đã định ngày thứ năm cuối cùng trong tháng Tám, gia dình Hamzitch sẽ cỡi ngựa lại đón dâu. Trùm một cái khăn voan nặng, mới, cô được người ta đỡ lên lưng một con ngựa, đưa ra thị trấn. Đồng thời, trong sân, người ta chất những rương của cô dâu lên mấy con ngựa khác. Làm hôn thú ở mechtchéma, trước mặt quan cai. Thế là Avdaga đã giữ trọn lời hứa gả con gái cho con trai của Moustai-Bey. Rồi đám cưới tiến về nhà trai ở Nézouké, tại đó đương sửa soạn tiệc tùng linh đình.

Họ đi qua nửa khu trung tâm thị trấn, qua chợ, nghĩa là một phần con đường không có ngã thoát mà Fala đã biết bao lần qua trong trí tưởng tượng. (...) Khi họ tới cầu nàng lại cảm thấy một lần nữa (như trong những đêm hè nàng dửng tựa cửa sổ) một cách rõ rệt, mạnh mẽ, mỗi phần trong thân thể nàng, nhất là thấy ngực nàng hơi thắt lại như sau một lớp áo giáp. Đám cưới tới cái kapia. như đã dự tính biết bao lần trong mấy đêm trước nàng hơi nghiêng mình qua một bên, nói nhỏ với người anh kế nàng cỡi ngựa đi bên cạnh, nhờ đưa cao bàn đạp của nàng lên một chút, vì sắp tới chỗ dốc từ cuối cầu xuống con đường đá đi Nézouké. Hai anh em bèn ngừng lại, các người đưa dâu cũng ngừng lại ở phía sau, cách đó một chút. Chuyện đó là thường. Từ trước tới nay các đám cưới vẫn ngừng lại trên cái kapia. Trong khi người anh nhảy xuống đất, đi vòng quanh con ngựa của mình, quấn dây cương vào cánh tay thì nàng thúc ngựa tới sát thành cầu, đặt chân phải lên bao lơn bằng đá từ trên yên nhảy vọt qua khỏi bức tường, nhẹ nhàng như một con chim, đâm nhào xuống dòng nước chảy ào ào dưới cầu. Người anh nhảy bổ tới, trườn mình trên bao lơn chỉ kịp đưa tay ra chạm vào chiếc voan tung bay dưới gió, mà không níu nàng lại được. Những người khác cũng nhảy xuống đất, la hét những tiếng ghê rợn nhất, và đứng dọc theo bao lơn, trơ như đá, điệu bộ thật kì dị.

Xế chiều hôm đó, mưa rào bắt đầu đổ, mới mùa đó mà mưa đã rất lạnh. Hôm sau nước sông vàng vàng dâng lên, đánh giạt xác của Fata vào một bãi nổi gần Kalaté. Một ngư phủ trông thấy đi báo liền cho viên Moulafine[59]. Lát sau ông này tới chỗ cùng với viên mouktar[60], chú ngư phủ và thằng Chột Salko. Vì trong những trường hợp như vậy, luôn luôn có mặt thằng Chột.

Thi hài nằm trên mặt cát mềm và ớt. Sóng vỗ vào và thỉnh thoảng nước đục phủ kín cái thây rồi lại rút ra. Chiếc voan mới, lật lên khỏi đầu, cùng với mớ tóc đen và dày, họp thành một đám đen kì dị bên cạnh thân thể trắng phau của thiếu nữ vì chiếc áo cưới mỏng của nàng đã bị sóng bứt tung ra và cuốn đi. Thằng Chột và ngư phủ ủ rũ, nghiến răng lại, lội xuống nước, vớt thiếu nữ khỏa thân đó một cách thận trọng và ngượng nghịu như nàng còn sống, khiêng lên bờ và tức thì kéo chiếc voan đẫm nước và đầy bùn xuống để phủ thi hài.

Ngay hôm đó người ta mai táng nàng ở nghĩa địa Thổ gần nhất, trên bờ cao, dưới chân đồi của xóm Véli Long. Và tối đó, bọn ở không tụ họp chung quanh ngư phủ và thằng Chột trong các quán rượu, tò mò hỏi chuyện một cách nhơ nhuốc đáng ghét, đặc biệt của hạng người đời sống phẳng lặng trống rỗng, thiếu hẳn vẻ đẹp, cảm xúc nghèo nàn. Chúng thết rượu hai người đó, tặng thuốc lá để tả cho chúng nghe về thi hài và đám táng thiếu nữ. Nhưng vô hiệu. Ngay rượu mạnh cũng không làm cho họ hé môi ra được. Ngay thằng Chột cũng không nói gì hết. Nó hút hết điếu thuốc này tới điếu khác, con độc nhãn long lanh của nó. Nó và ngư phủ chi thỉnh thoảng ngó nhau, lặng lẽ đưa ly lên cùng một lúc, như thể âm thầm chuốc rượu nhau vậy, rồi uống một hơi cạn li.

Đó, biến cố dị thường, vô tiền khóang hậu đó xảy ra trên kapia nh vậy Thế là Véli Long không dời xuống Nézouké, và Fata, ái nữ của Avdaga không thành nàng dâu gia đình Hamzitch.

Từ đó ông Avdaga Osmanagỉtch không xuống thị trấn nữa. Mùa đông năm đó ông mất vì cơn ho làm nghẹt thở, tuyệt nhiên không thổ lộ với ai một lời nào về nỗi ưu sầu nó giết ông.

Qua xuân, Moustai-Bey Hamzitch cưới cho con trai một thiếu nữ khác trong họ Brankovitch.

Thiên hạ còn loan truyền truyện đó trong một thời gian rồi bắt đầu quên đi. Chỉ còn lại một bài hát ca tụng sắc đẹp và sự khôn ngoan siêu quần của Fata; nàng cơ hồ đã thành bất tử.

IX

Khoảng bảy chục năm sau cuộc khởi nghĩa của Karageorges, chiến tranh lại tái phát ở Serbie và các miền biên giới nổi lên hưởng ứng liền. Nhà cửa Thổ và Serbie lại cháy trên các đồi núi, tại Hieb, Tsrtchitchi và Veletovo. Đã từ bao năm nay, người ta mới lại thấy vào lúc hừng đông những đầu lâu nông dân Serbie bêu trên cái kapia, mặt khô đét, trơ xương, tóc cắt ngắn, gáy phẳng, râu mép dài, cũng y như những đầu lâu bảy chục năm trước. Nhưng tình cảnh đó không kéo dài. Ngay khi chiến tranh giữa Thổ và Serbie chấm dứt thì dân tình dịu xuống. Sự thực dưới cái bề ngoài yên tĩnh đó, còn nhiều nỗi sợ sệt, những lời ri tai lo lắng những giọng nói kích thích. Càng ngày càng có tin đồn rõ rệt, công khai rằng quân đội Áo sắp vô Bosnie.

Đầu mùa hè năm 1878, đạo quân chính qui Thổ từ Sarajevo tiến về phía Priboi, đi ngang qua thị trấn. Ai cũng tin chắc rằng vua Thổ nạp Bosnie cho Áo mà không chống cự. Vài gia đình đã chuẩn bị di cư lại Sandjak, trong số đó những gia đình mười ba năm trước từ Oujitsé tản cư tới vì không muốn sống dưới quyền cai trì của người Serbie, bây giờ lại sắp sửa phải trốn cái ách đô hộ của chính quyền Ki tô giáo. Nhưng đa số ở lại, chờ xem biến cố ra sao, bề ngoài thản nhiên mà trong lòng hoang mang đau khổ.

Đầu tháng Bảy, viên mufti[61] ở Plévié đến với một nhóm nhỏ, cương quyết tổ chức cuộc kháng Áo ở Bosnie. Con người nghiêm trang, tóc hung hung, bế ngoài ôn hòa mà bản tính hăng hái, nhiều nhiệt tâm đó, một ngày đẹp trời mùa hè, ngồi trên cái kapia, hô hào những nhân vật Thổ quan trọng nhất trong thị trấn tề tựu ở chung quanh, ráng thuyết phục họ kháng Áo. Ông bảo rằng phần lớn đạo quân chánh qui, bất chấp chỉ thị của triều đình, sẽ ở lại cùng với dân chúng chống kẻ xâm lăng và ông kêu gọi các thanh niên gia nhập ngay cuộc kháng chiến, dân chúng gởi ngay lương thực tới Sarajevo. Ông vẫn biết rằng dân Vichégrad không phải là những chiến sĩ hăng hái, thích một đời sống vui vẻ phóng đãng hơn là một sự chết dại dột, vậy mà hôm đó ông cũng ngạc nhiên sao họ lãnh đạm làm thinh như vậy. Không thể ngồi lâu được nữa, ông dọa nhân dân sẽ phán xét họ. Thượng đế sẽ trị họ, rồi ông để cho người phụ tá ông, Osman Karamanlia Efendi tiếp tục thuyết phục họ.

Trong cuộc hội họp đó, người tỏ ra chống đối ông mufti mạnh nhất là Ali Hodja Moutevelitch. Dòng họ ông vào hàng cố cựu, được kính trọng nhất trong thị trấn. Họ không giàu lớn, nhưng chính trực, thẳng thắn. Thời nào họ cũng nổi tiếng là bướng bỉnh nhưng liêm khiết không ai dọa dẫm, nịnh bợ được. Trong hơn hai trăm năm, người lớn tuổi nhất trong họ luôn luôn được đề cử quản lí tài sản cơ quan từ thiện của Melmed-Pacha trong thị trấn, cả lữ quán bằng đá ở gần cầu nữa (...)

Ali Hodja còn trẻ, nóng tính, tươi cười, thuộc hạng đa huyết chất. Đúng là dòng dõi Moutevelitch, bất kì trong việc gì ông cũng có một ý kiến khác người, mà ông ương ngạnh, kiên nhẫn bênh vực tới cùng, không chịu nhường ai, cho nên thường xung đột với hàng giáo phẩm trong tỉnh và với thượng cấp. Ông được chức Hodja nhưng không lãnh một nhiệm vụ nào cả, mà chức đó cũng chẳng đem lại cho ông một lợi lộc nào hết. Để khỏi phải tùy thuộc ai, ông quản lí lấy cửa tiệm thân phụ để lại.

Như đa số các người Hồi ở Vichégrad, Ali Hodja chống lại chủ trương kháng cự bằng vũ lực. Không thể bảo ông là hèn nhát hay không ngoan đạo. Cũng như ông mufti hoặc bất kì một người kháng chiến nào, ông ghét bọn Áo theo Ki tô giáo sắp tới với tất cả những xáo trộn chúng sẽ gây ra. Nhưng thấy rằng vua Thổ đã thực sự bỏ xứ Bosnie cho bọn Boche[62] (*), lại biết rõ đồng bào của ông, cho nên ông chống lại một cuộc nhân dân kháng chiến thiếu tổ chức, kết quả là sẽ thua mà tai họa sẽ còn lớn hơn nữa. Khi ý kiến đó đã neo chắc trong đầu ông rồi, ông nói toạc ra và mạnh mẽ bênh vực nó. Lần này cũng vậy ông đưa ra những câu hỏi quỉ quyệt, những nhận xét tế nhị khiến cho ông mufti lúng túng.

Khi Osman Karamanha Efendi ở lại để tiếp tục thuyết phục thị dân Vichégrad, Ali Hodja cũng chống lại ông ta nữa.

Các thân hào Vichégrad chiều tối đó ngồi khoanh chân trên cái kapia, thành một vòng tròn theo thứ tự lớn nhỏ Trong số đó có Osman Efendi, cao, gầy, xanh xao, gân nổi trên mặt, mắt long lanh như lên cơn sốt, trán và má đầy những vết sẹo. Ali Hodja nhỏ con mà có vẻ uy nghi, đứng trước mặt ông ta, nóng nảy, giọng lanh lảnh, hỏi dồn một hơi: Lực lượng nào đâu? Hiện đi về đâu? Có những phương tiện gì? Đi bằng cách nào? Mục tiêu là gì? Nếu thất bại thì ra sao? (...) Osman Efendi bực mình về những lời chất vấn đó lắm, cố nén giận, và chỉ trả lời được bằng những lời mơ hồ huênh hoang: Cần tới đâu thì đi tới đó bằng những phương tiện có thể được; điều cần thiết là không để cho kẻ thù vô chiếm mà không chiến đấu, và kẻ nào chất vấn nhiều quá là làm ngăn cản công việc, tiếp tay với quân thù (...)

Thế là cuộc thảo luận biến thành một cuộc gây lộn, Osman Efendi mắng Ali Hodja là thằng "Ki tô giáo nhơ nhuốc[63] (*) phản quốc phải chặt đầu, như chặt đầu bọn Ki tô giáo trên cái kapia này; còn Ali Hodja thì vẫn tiếp tục chẻ sợi tóc làm tư, đòi đưa lí do và chứng cứ cho kì được, cơ hồ như không nghe thấy những lời dọa nạt chửi rủa kia. (...) Rốt cuộc chẳng giải quyết được gì cả và Osman Efendi giận run lên, lớn tiếng dọa dẫm, rồi hôm sau cùng với vài bộ hạ đi báo cáo với ông mufti.

Những tin tức trong tháng đó càng làm cho các bey và aga tin chắc rằng nên giữ gìn thị trấn cùng nhà cửa của họ hơn là phiêu lưu trong cuộc kháng chiến. Khoảng giữa tháng Tám, bọn Áo vô Sarajevo. Ít lâu sau, nghĩa quân thua một trận trên đổi Glasinats và cuộc kháng chiến chấm dứt luôn. Bọn tàn quân Thổ từ đồi Lieska, theo con đường hiểm trở đi ngang qua Okolichté, bắt đầu tới Vichégrad. Họ gồm nghĩa quân địa phương và lính chánh qui Thổ không tuân lệnh nhà Vua, tự ý liều chết kháng cự. Lính chánh qui chỉ xin bánh, nước thôi và hỏi đường đi Ouvats, còn bọn nghĩa quân vẫn hung hăng hiếu chiến không chịu thua. Đen sạm, quần áo rách rưới, đầy cát bụi, họ chua chát trả lời những người Thổ thiếu tinh thần chiến đấu ở Vichégrad, họ chuẩn bị đào hầm để bảo vệ con đường qua cầu sông Drina.

Một lần nữa, Ali Hodja lại ra mặt: ông không úp mở gì cả cứ giảng hoài rằng không thể bảo vệ được thị trấn này, khi "quân Boche dã tiến từ đầu này tới đầu kia xứ Bosnie" mà còn chống cự thì vô lí lắm. Chính nghĩa quân cũng biết vậy, nhưng không chịu nhận vậy, vì bọn người quần áo lành lặn, ăn uống no đủ kia làm cho họ bực mình, như khiêu khích họ nữa: đứng ngoài cuộc nổi loạn và chiến đấu bọn nhút nhát, khôn ngoan đó bảo vệ được nhà cửa, của cải.

Đúng lúc đó, Osman Efendi tới, như một người mất trí còn xanh xao gầy ốm hơn trước nữa, mà cũng hiếu chiến, cuồng nhiệt hơn. Ông ta thuộc hạng người không chịu nhận sự thất bại. Chỉ nói tới chuyện kháng chiến, kháng chiến ở bất kì nơi nào với bất kì giá nào, và luôn luôn hô hào phải chết vì tổ quốc. Thấy nhiệt tâm như có quỉ ám đó, mọi người lánh xa rồi rút lui, trừ Ali Hodja. Không có một chút vui ác ý nào, ông lạnh lùng và tàn nhẫn chứng minh cho Osman Efendi rằng cuộc khởi nghĩa đó đã thất bại như ông tiên đoán một tháng trước, cũng trên cái kapia này. Ông khuyên Osman cùng với quân đội rút về Plévié ngay đi, càng sớm càng tốt, đừng làm cho tình hình thêm nghiêm trọng nữa. Bây giờ ông bớt hung hăng rồi, cảm động và đau khổ, tỏ vẻ ân cần với Osman như với một người bệnh nhân. Vì tuy bề ngoài sôi nổi chứ trong thâm tâm ông rầu rĩ vế tai họa sắp tới lắm. Chỉ một tín đồ Hồi giáo thấy quân ngoại xâm nhất định sẽ tới mà Hồi giáo sẽ bị tiêu diệt, mới đau khổ, bực minh như ông được. Trong lời nói ông bất giác để lộ nỗi khổ tâm ngấm ngầm đó.

Osman Efendi chửi mắng ông, ông chỉ rầu rầu đáp: "Anh tưởng tôi vui vẻ đợi tụi Boche vô chiếm nước tôi sao? Như thể chúng tôi không biết cái gì sẽ xảy ra cho chúng tôi sao, mà rồi đây... Chúng tôi biết sẽ đau khổ ra sao, sẽ mất mát những gì, biết lắm chứ. Nếu anh trở lại đây chỉ để giảng cho chúng tôi điều đó thì thật là vô ích, mất công từ Plévié lại đây. Vì tôi biết rằng anh không hiểu được tình thế như tôi đã tiên đoán đâu. Nếu anh biết thì anh đã không làm những việc anh đã làm, thốt những lời anh mới thốt với tôi. Efendi anh ơi, tôi đau khổ lắm, anh không ngờ được đâu; tôi không tìm được giải pháp nào cả, nhưng tôi biết rằng giải pháp anh khuyên chúng tôi đó không cứu được gì đâu”.

Nhưng lời nào không hợp với nhiệt tâm chân thành của mình thì Osman Efendi không chịu nghe, và ông ta ghét ông Hodja này cũng như ghét tụi Boche. Luôn luôn như vậy, khi quân thù mạnh hơn đã tiến lại sát, mà mình sắp đại bại, thì trong bất kỳ nước nào cũng phát sinh cảnh anh em căm thù nhau, chia rẽ nhau. Osman Efendi không tìm được tiếng nào khác, luôn miệng chửi Ali Hodja là đồ phản quốc, và mỉa mai bảo đi làm lễ rửa tội theo Ki tô giáo đi, trước khi quân Boche tới.

Ali Hodja bình tĩnh đáp:

-       Tổ tiên tôi không hề làm lễ rửa tội, tôi cũng sẽ không làm lễ rửa tội. Efendi ạ, tôi, tôi không muốn để cho một tên Boche làm lễ rửa tội cho tôi, mà tôi cũng không muốn chiến đấu với một người ngu.

Các thân hào Thổ ở Vichégrad đều đồng ý với Ali Hodja, nhưng nghĩ không nên nói ra, nhất là nói toạc ra một cách tàn nhẫn, không rào trước đón sau gì cả. Họ sợ tụi Áo đương Ồ ạt kéo tới mà cũng sợ Osman cầm đầu một chi đội đương làm chủ thị trấn. Cho nên họ không ra khỏi nhà hoặc lánh về ở một trại ruộng tại ngoại thành, và khi nào phải đụng đầu với Osman và quân lính của ông ta thì họ lấm la lấm lét, nói năng hồ đồ và kiếm cớ nào tiện nhất, cách nào chắc chắn nhất để lẩn.

Osman hội họp suốt ngày trên bình nguyên nhỏ, trước phế tích của lữ quán. Một đám người quần áo sặc sỡ đi qua đi lại không ngớt: lính tráng của Osman, khách qua đường ngẫu nhiên tới đó, người trong thị trấn lại xin hoặc hỏi điều gì, cả những kẻ mà nghĩa quân gần như lôi kéo lại bắt nghe Osman thuyết phục. Và Osman luôn miệng, dù chi nói với một người mà cũng la lớn như nói với cả trăm người. Ông ta xanh xao hơn trước, mắt long lên, lòng trắng đã đối ra màu vàng, bọt trắng đóng ở hai bên mép. Một người dân trong thị trấn kể cho ông nghe truyền thuyết về Cheik[64] (*) Tourkhania hồi xa đã chết nơi đó trong khi ngăn đạo quân tà giáo qua sông Drina, thi hài còn trong ngôi mộ ở bên kia sông, ngay phía trên cầu, nhưng ngày nào quân lính tà giáo đặt chân lên cầu thì nhất định sẽ đội mồ mà lên để đánh đuổi chúng. Ông ta hăng hái, run rẩy nắm ngay lấy huyền thoại đó, bảo với thiên hạ rằng sẽ được thần linh phù hộ:

-       Anh em nghe này, cầu này là một công trình từ thiện của một vị tể tướng. Số trời đã định rồi, quân đội tà giáo không sao qua cầu được. Không phải chỉ có riêng chúng ta bảo vệ cầu mà thôi đâu, còn vị "thánh" đó nữa mà gươm, súng không làm gì được ngài. Khi quân thù tới đây ngài sẽ đội mồ lên, đứng ở giữa cầu, dang tay ra, tụi Boche trông thấy sẽ táng khí, tay chân sẽ bủn rủn, thất kinh, chạy trốn cũng không được nữa. Các bạn Thổ, đừng tản mát đi đâu, mà cùng lên cầu với tôi.

Osman gào như vậy trước đám đông. Bận chiếc mintan[65], đen và đã sờn, ông ta đứng thẳng người, dang tay cho mọi người thấy vị thánh đó sẽ đứng ra sao; và coi ông không khác một cây thánh giá cao, đen, mảnh mai, chụp một cái mũ fez.

Truyền thuyết đó; người Thổ ở Vichégrad còn biết rõ hơn Osman nữa, vì từ hồi nhỏ đã được nghe kể, rồi lớn lên đã kể lại biết bao lần cho người khác nghe, nhưng họ không muốn xáo trộn đời sống với huyền thoại; và không mong gì người chết giúp họ khi mà không một người sống nào có thể giúp họ được. Ali Hodja không rời cửa tiệm, nghe ai kể lại những lời hô hào và những việc xảy ra trước lữ quán bằng đá, thì chỉ đưa tay ra khoát, vẻ mặt âu sầu, xót xa:

-       Tôi biết rằng thằng ngu đó không để cho người sống và người chết yên thân đâu. Xin Chúa phù hộ chúng ta.

Osman bất lực trước quân thù, trút hết cả nỗi thịnh nộ lên Ali Hodja. Ông ta dọa dẫm, la hét, thề rằng trước khi rời thị trấn sẽ đóng đinh tên Hodja bướng bỉnh đó ở trên cái kapia, như một con chồn, để nó quì đó đợi quân Boche tới.

Khi quân Áo xuất hiện trên đồi Lieska, người ta không tranh biện nhau nữa. Ai cũng thấy rằng không thể bảo vệ thị trấn được. Osman rút lui sau cùng, để lại trên bình nguyên trước lữ quán, hai khẩu dại bác bằng sắt mà ông ta đã kéo lại được tới đó. Nhưng trước khi rút lui, ông thực hiện lời dọa của ông, ra lệnh cho một tên lính hầu vốn làm thợ rèn, cao lớn như khổng lồ mà đầu nhỏ như đầu chim, bảo trói Ali Hodja lại, dùng đinh đóng vành tai bên phải vào một cái đà bằng gỗ sên của đồn canh hồi xa, và nêm chặt giữa hai bực đá trên cái kapia mà khỏi bị cháy rụi.

Trong cảnh nhốn nháo, xúc động ở chợ và chung quanh cầu, ai cũng nghe thấy lệnh đó vang lên, nhưng không ai nghĩ rằng sẽ thực hiện dúng như vậy (...) Có vẻ không thể tin được. Chỉ nên coi là một lời dọa mắng chửi thôi, Ali Hodja không tin là thực. Chính tên thợ rèn nhận được lệnh, khi đương chèn họng đại bác[66] (*), cũng do dự, suy nghĩ (...) Nhưng rồi thi hành thực; Hai người nắm giữ ông Hodja, ông cũng không chống cự gì nhiều. Họ trói ké ông. Vẫn chưa ai tin rằng sự thực sẽ ghê gớm và điên rồ quá mức. Nhưng rồi sự việc tiến triển thêm lần lần tới mức đó. Người thợ rèn như bỗng xấu hổ rằng mình nhu nhược, do dự, không biết rút từ đâu ra chiếc búa mà anh ta mới dùng để chèn đinh vào họng súng đại bác. Nghĩ rằng tụi Boche đã tới sát rồi, chi nửa giờ nữa sẽ vô thị trấn, anh ta cương quyết làm cho xong việc. Mà ông Hodja cũng đau lòng vì kẻ thù sắp tới nên gan lì, thản nhiên với mọi sự, thản nhiên cả với hình phạt điên khùng, nhục nhã, oan uổng cho ông này.

Và như vậy chỉ trong một lát, xảy ra cái việc mà mấy phút trước còn có vẻ vô lý, không thể có được. Không ai nghĩ rằng việc đó là tốt, vậy mà mỗi người đều trợ lực một phần nào khiến cho vành tai bên phải của ông Hodja bị đóng đinh vào cây đà bằng gỗ sên trên cái kapia. Họ đều chịu ít nhiều trách nhiệm. Và khi mọi người giải tán vì quân Boche tiến vô thành, thì ông Hodja ở trong một tình thế kỳ cục, đau đớn, lố bịch, bắt buộc phải quì mà không dám nhúc nhích sợ đau và rách tai mất: tai ông lúc đó sao mà lớn và nặng như một trái núi. Ông la hét, nhưng có ai ở chung quanh để nghe và cứu ông khỏi tình thế thống khổ đó đâu, vì mọi người đã trốn vào trong nhà hoặc tản mát vào trong làng, sợ cả tụi Boche đương tiến tới; lẫn bọn nghĩa quân đương rút lui. Thị trấn như chết, và chiếc cầu vắng tanh. Không có ai để che chở mình, Ali Hodja co quắp lại, bất động, cô độc trên cái kapia, đầu dính vào cây đà rên rỉ, và cả trong cảnh đó mà ông vẫn tìm thêm những chứng cứ tỏ rằng Osman đã tính lầm.

Tụi Áo chậm chậm tiến lại. Bọn đi tiên phong khi mới tới bờ bên kia đã thấy hai khẩu đại bác ở trước lữ quán gần cầu, nên ngừng ngay lại, đợi đại bác của họ tới. Khoảng giữa tra, từ một bụi cây họ tung ra vài trái lựu đạn làm hư hại lữ quán vốn đã lung lay, và làm gãy những chấn song cửa sổ, đục đẽo rất đẹp trong đá mềm nguyên khối. Khi đã lật đổ hai đại bác Thổ bị hủy bỏ mà thấy không cồ một tiếng súng Thổ nào băn lại, tụi áo mới thôi không bắn nữa và thận trọng lại gần cầu. Bọn honved[67] (*) Hung, súng lên cò sẵn, tiến chậm tới cái kapia.

Họ đứng sững lại trước ông Hodja đương co quắp vì sợ tiếng lựu đạn vụt qua đầu mà quên đau ở tai. Khi thấy quân thù chĩa súng vào mình ông rên rỉ, nghĩ rằng tiếng rên là một ngôn ngữ dân tộc nào cũng hiểu. Nhờ vậy, bọn lính Áo không nổ súng. Trong khi vài đứa tiếp tục tiến từng bước một trên cầu, những đứa khác dừng lại, coi xét ông kĩ lưỡng, không hiểu tình cảnh của ông. Rồi một y tá tới, người ta kiếm được kìm, nhẹ nhàng rút cây đinh ra - thứ đinh đóng móng ngựa - và giải thoát cho Ali Hodja. Ông ta đau khắp mình mẩy, mệt lả, ngã lăn xuống bực đá, vẫn tiếp tục rên rỉ. Y tá bôi một thứ nước bỏng rát lên tai ông. Qua hàng lệ, ông nhìn thấy, như trong một giấc mộng kỳ dị, cánh tay trái của y tá đeo một cái băng rộng bằng vải trắng có gắn một hình chữ thập bằng vải dỏ. Chỉ trong cơn sốt mê man người ta mới thấy những ác mộng ghê tởm, kinh khủng đó. Hình chữ thập đó trôi qua trôi lại, lấp lánh trong hàng lệ của ông. Sau đó người lính băng bó vết thương cho ông, rồi chụp cái akhmédia[68] lên phía trên miếng băng. Đầu băng bó xong, lưng đau như muốn gãy ông Hodja ráng đứng dậy, dựa vào bao lơn cầu một lát. Khó khăn lắm, ông mới trấn tĩnh lại được.

Trước mặt ông, phía bên kia cái kapia, ngay dưới mấy hàng chữ Thổ khắc trên đá, một người lính dán một tờ giấy trắng lớn: Mặc dầu còn đau, đầu óc còn lùng bùng, ông cũng tò mò nhìn tờ bố cáo trắng đấy. Đó là tờ tuyên ngôn của tướng Filipovitch, viết bằng tiếng Serbie và tiếng Thổ, kêu gọi dân chúng Bosnie và Herzégovine.

Mắt bên phải bị băng che kín, Ali Hodja đọc chậm chậm những hàng chữ Thổ và chỉ đọc được những câu viết bằng chữ lớn thôi:

"Hỡi dân chúng Bosnie và Herzégovine!

"Quân đội Hoàng đế Áo - Hung, đã vượt biên giới của các người, không phải để dùng sức mạnh xâm chiếm đất đai các người đâu, mà để chấm dứt những vụ lộn xộn đã bao năm nay làm rối loạn chẳng riêng xứ Bosnie và xứ Herzégovine, mà cả những miền biên giới áo - Hung nữa.

…

"Hoàng đế không thể để cho sự bạo động, rối loạn và cảnh cùng khổ kéo dài thêm nữa ở gần biên giới các quốc gia của ngài.

"Ngài đã lưu ý các ngoại quốc tới tình cảnh của các người và một hội đồng các quốc gia dã nhất trí quyết định rằng Áo - Hung sẽ lập lại trật tự và sự thịnh vượng mà các người đã không được hưởng từ bao lâu nay.

"Hoàng đế Thổ vốn rất quan tâm tới hạnh phúc của các người, cảm thấy cần phải giao việc bảo hộ các người cho bạn thân và hùng cường của ngài là Hoàng đế Áo - Hung.

…

"Hoàng đế ban lệnh rằng tất cả các con dân xứ này sẽ được hưởng quyền hạn đồng đều như nhau theo luật pháp; đời sống, tín ngưỡng và của cải được bảo vệ.

…

"Hỡi dân chúng Bosnie và Herzégovine! Các người cứ vững tâm tự đặt mình dưới sự bảo hộ của lá quốc kỳ vinh quang Áo - Hung. Các người cứ tiếp quân lính của ta như tiếp bạn, tuân lệnh nhà cầm quyền, trở về làm ăn như cũ và công lao khó nhọc của các người sẽ được che chở.”

Ông Hodja đọc từng câu từng câu một, giọng hổn hển, không đều, không hiểu hết mọi tiếng, nhưng tiếng nào cũng làm cho ông đau nhói, đau một cách đặc biệt, không phải như đau ở tai, ở đầu và ở ngang dây lưng. Mãi tới lúc đó, do những lời của Hoàng đế Áo, ông mới nhận định rõ ràng rằng thôi thế là tiêu, tiêu cho ông, cho gia đình ông, cho sản nghiệp của ông, tiêu một cách vĩnh viễn, kỳ cục: mắt còn nhìn, miệng còn nói, con người vẫn tiếp tục sống, nhưng đời sống thực sự không còn nữa. Một hoàng đế nước ngoài đã làm chủ cả, một tôn giáo ngoại lai đã xâm chiếm tất cả (...) Mà mấy ngàn thằng ngu như thằng Osman Karamanlia không thể cứu vớt được chút gì hoặc thay đổi được chút gì, trong tình cảnh này. "Chúng ta sẽ chết hết! Thôi thì chết hết ngay đi”. Còn la hét làm quái gì nữa khi mà đã tới lúc sụp đổ như vậy, sụp đổ tới nỗi mình chết không được, chỉ mục nát lần lần như một cây cột cắm xuống đất mà thân mình thuộc về mọi người, chỉ trừ về mình. Thật là một đại họa mà bọn Osman không thấy, không hiểu nổi, chính vì không hiểu mà làm cho tình thế khốn khổ hơn, tủi nhục hơn.

Vừa mãi suy tư như vậy, Ali Hodja vừa chậm chạp xuống cầu, không nhận thấy rằng người lính làm y tá kia đi theo mình. Tai ông không làm cho ông đau đớn bằng nỗi chua chát nó như một viên đạn bằng chì thình lình dâng lên làm nghẹn giữa ngực ông, sau khi ông đọc những lời của hoàng đế. Ông bước chầm chậm, có cảm tưởng rằng không bao giờ còn qua bờ sông bên kia nữa, rằng chiếc cầu làm vẻ vang thị trấn này, từ khi nó dựng lên đến nay, vẫn liên quan mật thiết với dòng họ ông, chiếc cầu ông sinh trưởng ở bên cạnh đó, đã thình lình bị phá hủy ở giữa, gần cái kapia kia, rằng tấm bố cáo bằng giấy trắng lớn của quân đội Áo kia đã cắt cái cầu ngay ở giữa như một tiếng nổ âm thầm, và tại đó có một vực thẳm, cột cầu vẫn còn đứng vững, cách biệt, ở bên phải và bên trái đường cắt đó, nhưng không qua cầu được nữa vì cầu không còn nối hai bên bờ với nhau nữa, kẻ nào đương ở bên nào thì phải vĩnh viễn ở bên đó.

Ali Hodja bước chậm chạp, mải nghĩ tới ảo ảnh làm ông nóng bừng lên đó, ông lảo đảo như người bị thương nặng, và nước mắt không ngớt trào ra. Ông rụt rè bước, như một hành khất đau ốm lần đầu tiên qua cầu để vô một thị trấn lạ.

Có tiếng động làm ông giật mình. Bọn lính đi bên cạnh ông. Trong đám đó ông lại thấy nét mặt to lớn hiền lành và nhạo báng của tên lính đeo một hồng thập tự ở cánh tay, và đã rút cây đinh ở tai cho ông. Vẫn mỉm cười như lúc nãy, hắn trỏ chỗ băng bó của ông và hỏi ông câu gì đó bằng một ngôn ngữ ông không hiểu. Ông ta tưởng hắn muốn giúp ông một việc gì nữa, lức thì co rụt đứng sửng lại, rầu rĩ:

-       Tôi làm lấy được, làm lấy được. Không cần ai giúp tôi hết.

Và ông bước nhanh hơn, mạnh bạo hơn để về nhà.

X

Hôm sau quân đội Áo mới chính thức, long trọng vô thị trấn. Từ xưa tới nay, chưa bao giờ thị trấn im lặng như vậy. Ngay các tiệm buôn cũng không mở cửa, và hôm đó là một ngày nắng, nóng nực cuối tháng Tám, mà nhà nào nhà nấy cửa, cửa sổ đều đóng im ỉm. Các đường hẻm vắng tanh vắng ngắt, cảnh vật như chết, sân và vườn không một tiếng động. Các gia đình Thổ thất vọng, bối rối, còn các gia đinh Ki tô giáo thì thận trọng, đa nghi. Nhưng mọi người đều sợ quân Boche vô thị trấn sợ bị phục kính, người Thổ sợ người Boche, còn người Serbie sợ cả Boche lẫn Thổ. Người Do-thái gặp ai cũng run lên, vì đặc biệt trong thời chiến tranh, bất kỳ giống người nào cũng mạnh hơn họ. Trong tai mọi người còn văng vẳng tiếng súng hôm trước. (...)

Chi đội Áo vô thị trấn hôm trước đã lùng kiếm được viên cảnh sát trưởng và các lính cảnh Bát. Sĩ quan chỉ huy chi đội đó giao thanh gươm của mình cho cảnh sát trưởng, ra lệnh phải tiếp tục làm nhiệm vụ và giữ trật tự trong thị trấn. Người ta báo trước rằng mười một giờ trưa hôm sau, viên đại tá Áo sẽ tới và tất cả thân hào, nghĩa là những vị đại diện cho ba tôn giáo, phải đi rước ông ta khi ông ta vô thị trấn. Chếnh choáng say và đành phải vâng lời, cảnh sát trường cho mời ngay Moula Ibrahim, ông Mouderis[69] Huseigana, giáo trưởng Nicolas và pháp sư Do thái David Lévi, cho mấy vị đó hay rằng "vì là đại diện tôn giáo và là thân hào trong thị trấn”, trưa hôm sau họ phải đi rước viên tư lệnh Áo ở trên cái kapia, thay mặt dân chào đón ông ta và đưa ông ta vô trung tâm thị trấn.

Hôm sau, bốn vị đại diện tôn giáo đó họp nhau rất sớm trước giờ hẹn ở ngôi chợ vắng teo, rồi chậm chậm tiến về phía kapia. Tại đây, Salko Heo phụ tá cho cảnh sát trưởng, với một lính cảnh sát, đã trải một tấm thảm Thổ màu sắc rực rỡ lên trên các bực và phía giữa cái ghế đá chỗ mà viên tư lệnh Áo sẽ ngồi. Họ ngồi đó một hồi lâu nghiêm trang và im lặng, rồi vẫn không thấy bóng dáng viên tư lệnh trên con đường trắng từ Okolichté đổ xuống, họ đưa mắt hỏi ý nhau, và cùng mặc nhiên đồng ý ngồi lên trên ghế đá, chỗ không phủ tế thảm. Giáo trưởng Nicolas lấy cái túi lớn bằng da đựng thuốc lá ra, mời mấy người kia.

Họ ngồi trên bệ như hồi xưa, khi họ còn trẻ và vô tư lại đây giết thì giờ như các thanh niên khác. Bây giờ họ đã lớn tuổi rồi. Giáo trưởng Nicolas và Moula Ibrahim đã già còn ông Mouderis và ông pháp sư Do-thái thì đã đứng tuổi. Ai cũng bận lễ phục và chỉ lo cho mình và gia đình mình (…)

Họ hút thuốc, ngoài miệng nói một chuyện mà trong đầu óc nghĩ đến chuyện khác, và thường ngó về phía Okolichté xem viên tư lệnh Áo sắp tới chưa; cái gì bây giờ cũng tùy thuộc viên đó hết: chính họ, giới của họ và cả thị trấn, gặp phúc hay gặp họa, được yên ổn hay sẽ bị tai nạn mới nào nữa là do viên tư lệnh cả.

[Trong số bốn vị đó, giáo trưởng Nicolas là người bình tĩnh nhất, tự chủ nhất, ít nhất là bề ngoài như vậy. Đã ngoài bảy chục tuổi mà vẫn còn trẻ, mạnh. Ông chính là con giáo trưởng Mihailo, người bị người Thổ chặt đầu trên chiếc cầu này. Tuổi trẻ rất long đong, đã nhiều lần phải trốn qua Serbie để khỏi bị vài người Thổ căm hờn trả thù. Nhưng những năm dông tố đó đã qua, ông đã trở về cai quản giáo khu của cha, lập gia đình và tính tình đã dịu xuống, vừa tận tâm vừa trang nghiêm, luôn luôn công bằng với người Thổ, với dân chúng và với thượng cấp.

Trước ông, sau ông, bất kỳ trong giới nào, trong tôn giáo nào, cũng không có ai được mọi người tôn trọng như ông. Thị dân già trẻ; trai gái, theo tôn giáo nào cũng vậy đều gọi ông là "ông nội". Ông là hiện thân của giáo hội Serbie và tất cả những đức độ, lễ nghi mà dân chúng coi là Ki tô giáo.

Ông cao lớn, sức mạnh phi thường, học không rộng nhưng tấm lòng rất tốt, dầu óc sáng suốt, tâm hồn bình thản và can đảm. Nụ cười của ông là nụ cười không thể tả được, quí giá vô cùng của một người khoẻ mạnh, đại lượng, sống thỏa mãn với mình và yên ổn với người chung quanh. Thấy ông mỉm cười thì ai đương giận cũng bình tĩnh lại, đương chán nản cũng hăng hái lên. Mỗi khi ông đi qua chợ thì hai bên hàng phố, các thương gia bất kỳ theo tôn giáo nào cũng từ trong cửa tiệm cúi đầu chào ông. Đàn bà cúi đầu, ngừng lại, đứng nép một bên, đợi cho "ông nội" đi qua. Trẻ con (cả những em bé Do-thái) cũng ngừng chơi không la nữa, và những đứa lớn nhất, vừa sợ sệt vừa nghiêm trang lại gần để được cảm thấy bàn tay to lớn, thô nhám của "ông nội" đặt trên đầu trọc và trên mặt đỏ bừng vì chơi giỡn của chúng và nghe giọng nói mạnh mẽ vui vẻ của ông ban ơn lành như

mưa móc:

-       Cầu Chúa cho con sống lâu.

Nhưng đời ông có một nỗi buồn: ông bà không có con. Đau khổ lắm đấy, nhưng không ai nghe thấy ông hoặc bà thốt một lời phàn nàn, hoặc để lộ một vẻ chua chát trong khóe mắt. Lúc nào ông bà cũng nuôi ít nhất là hai đứa cháu họ đưa từ nhà quê ra; cưới gả cho chúng rồi, lại nuôi những đứa khác.

Ngồi bên cạnh giáo trưởng Nicolas là ông Moula Ibrahim. Cao gầy, khô đét, râu cằm thưa, râu mép thòng xuống, ông này không trẻ gì hơn giáo trưởng, có đông con, được hưởng một gia tài lớn của cha, nhưng ăn bận rất lôi thôi, tính tình rất nhút nhát, mắt xanh lơ và trong như mắt con nít, nên ông giống một ẩn sĩ hoặc một người hành hương nghèo hơn là một Hodja trong một vọng tộc. Ông có tật nói lắp thảm hại, nhưng nổi tiếng khắp trong miền là tốt bụng, rộng rãi. Ai nghèo khổ đau ốm hoặc bị tai họa gì cũng tới ông. Từ những làng xa xôi nhất người ta lại nhờ ông khuyên bảo. Trước nhà ông luôn luôn có người ngồi chờ đợi. Có khi ông đương đi đường người ta - đàn ông và cả đàn bà – cũng chặn ông lại, hỏi ý kiến hoặc nhờ ông giúp dỡ. Thế là ông kiếm ngay chỗ mát hoặc một bệ đá nào đó, hơi xa đường một chút, ngồi xuống, chăm chú nghe người ta kể lể nỗi lòng, tỏ vẻ thương xót và sau cùng an ủi ít lời, tìm giùm cho một giải pháp tốt nhất, hoặc đút bàn tay mảnh khảnh vào trong túi sâu của chiếc áo cầu, lấy ra vài xu dặt vào tay người đó sau khi ngó chung quanh mà không thấy ai. Chỉ lo giúp đỡ người khác mà không nghĩ tới mình, ông đã sống khỏe mạnh, sung sướng, phong lưu cả thế kỷ đó - ít nhất đó là cảm tưởng của ông.

Husein Efendi, vị Mouderis` của Vichéglad, là một người nhỏ con, bụng bự mặc dầu còn trẻ, ăn mặc bảnh bao. Bộ râu ngắn, đen được cắt rất kỹ thành một hình bầu dục đều đặn, bao khuôn mặt trắng trẻo hồng hào với cặp mắt tròn, đen của ông. Ông là một học giả, biết nhiều, nổi tiếng thông thái, nhưng ông tự cho ông là còn thông thái hơn người ta tưởng kia. Thích diễn thuyết và thấy người ta nghe mình nói, ông khoái lắm. Tin rằng mình có tài ăn nói, cho nên ông nói rất nhiều, lời kiểu cách, thêm những cử động thiếu tự nhiên: cánh tay hơi đưa lên, hai bàn tay trắng trẻo, mềm mại, đưa lên cao ngang nhau, móng tay hồng hồng. Ông vừa nói mà như là vừa tự ngắm mình trong gương. Tủ sách của ông quan trọng nhất thị trấn, đầy những sách mà lâu lắm ông mới lấy ra đọc chút chút thôi, còn thì để dành lúc khác. Nội việc ông có nhiều sách giá trị như vậy, cũng đủ cho ông có uy tín trong đám người không hề biết cuốn sách là cái gì. Người ta biết rằng ông ghi chép những biến cố quan trọng nhất của thị trấn, và ông nổi tiếng là một con người đặc biệt, học thức uyên thâm, nắm trong tay danh dự của thị trấn và của từng người nữa. Sự thực, những ký sự của ông chẳng dài dòng mà cũng chẳng nguy hại gì cho ai cả. Ông viết từ năm sáu năm trước mà tới nay vỏn vẹn được bốn trang vở nhỏ, vì ông cho rằng đa số các biến cố trong thị trấn không quan trọng, không bổ ích, không đáng chép lại.

Vị đại diện thứ tư của tôn giáo là pháp sư Do-thái David Lévi, cháu nội của pháp sư danh tiếng Hadji Liatché .

Còn trẻ, yếu ớt, xanh xao mắt nâu như nhung, vẻ rầu rầu. Ông nhút nhát, ít nói không thể tưởng tượng được. Mới lên chức pháp sư thì cưới vợ. Để có vẻ quan trọng hơn, lực lưỡng hơn, ông bận một chiếc áo rộng, đẹp đẽ bằng nỉ dày; nhưng dưới bộ áo đó, người ta đoán được rằng ông yêu ớt, sợ lạnh. Ông đau khổ vô cùng khi phải ra trước đám đông, phải thảo luận, quyết đinh, vì lúc nào ông cũng tự cảm thấy mình nhỏ xíu, yếu ớt, thấp ké] .

Lúc này đây cả bốn vị đó ngồi dưới nắng, toát mồ hôi trong bộ lễ phục, xúc động, lo lắng mà không muốn để lộ ra. Giáo trường Nicolas đã quen tự chủ được từ lâu, nói đùa một câu để nén những ưu tư của mình và của người khác:

-       Nào chúng mình đất thêm một điếu thuốc nữa nào, còn dư thì giờ mà! Thằng cha đó đâu phải là một con chim mà thình lình đáp xuống cầu như vậy.

Họ đều quay đầu nhùi về phía Okolichté rồi đốt thuốc hút.

Câu chuyện của họ chậm rãi, thận trọng chảy đều đều và luôn luôn quay chung quanh vấn đề tiếp đón viên tư lệnh ra sao. Mọi người đồng ý để giáo trưởng Nicolas đọc lời chúc mừng. Giáo trưởng lặng lẽ, chăm chú nhìn ba người kia một hồi lâu, mát lim dim, lông mày nhíu lại, giao nhau thành thử mắt ông như một sợi chỉ màu nâu chiếu ra những tia vàng, có vẻ như mím cười.

Ông pháp sư trẻ sợ muốn chết, không đủ sức phà khói ra xa nữa, để nó quyện trong bộ râu thành những làn cuồn cuộn.

Ông Mouderis cũng không vững tâm gì hơn. Sáng hôm đó, tài hùng biện cùng vẻ học giả trang nghiêm của ông đã biến đâu mất. Ông không nhận thấy mình nhớn nhác, sợ sệt tới bực nào, vì ông quá tự ái, không tin rằng mình có thể như vậy được (…)

Moula Ibrahim tái mét hơn ngày thường, mặc dầu bình bình tĩnh. Thỉnh thoảng ông và giáo trưởng Nicolas nhìn lẫn nhau như để hiểu lẫn nhau (...) Giáo trưởng biết rằng cái việc đó khổ tâm cho Moula Ibrahim lắm, mà Moula Ibrahim cũng biết rằng giáo trưởng phải đọc lời chúc mừng cũng ngượng lắm. Cũng như bao nhiêu lần trước trong đời họ, họ nhìn nhau, cả hai đều lãnh trách nhiệm về tất cả dân chúng thị trấn, một người lãnh trách nhiệm về những tín đồ làm dấu thánh giá, người kia về những tín đồ quì gối sụp lạy[70].

Đúng lúc đó có tiếng ngựa phi và một người lính gác cỡi một con ngựa xấu xí phóng nước kiệu tới:

-       Viên tư lệnh tới, cỡi ngựa trắng kìa !

Cảnh sát trưởng tức thì xuất hiện, vẫn bình tĩnh, vui vẻ, lặng lẽ như trước.

Một đám bụi mù từ Okolichté nổi lên, lan xuống.

Những người đi tiếp rước viên tư lệnh, vì đã sinh trưởng trong thời suy vi của Thổ ở thế ki XIX, cho nên chưa được thấy một đạo quân thực sự mạnh mẽ, tổ chức đàng hoàng của một cường quốc. Cho tới bây giờ, họ mới chỉ thấy những đơn vị chiến đấu không đủ số quân của vua Thế, thiếu khí giới, ăn bận tồi tàn, lương trả không đều hoặc tệ hơn nữa, những bachi-bouzouk[71] Bosme, miễn cưỡng phải đăng lính, vô kỷ luật, không hăng hái chiến đấu. Lần này họ mới được thấy một lực lượng chiến thắng, rực rỡ và tự tin của một đế quốc. Đạo quân đó làm chóa mắt họ, nghẹn họng họ. Chỉ nhìn qua yên cương của ngựa, nút áo của lính, họ cũng thấy phía sau đoàn khinh bị binh và lạp binh bận quân phục để biểu diễn đó, là cả một xứ sâu rộng, hùng cường, có trật tự và thịnh vượng. Ấn tượng đó thực mạnh mẽ mà sự ngạc nhiên của họ thật lớn lao.

Đi đầu là hai lính kèn cỡi ngựa đốm mập mạp. Rồi tới một chi đội khinh kị cưỡi ngựa ô. Ngựa lông rất mướt, đi bước một, từ tốn như các thiếu nữ. Khinh kị binh đội mũ đỏ không vành, ngực đính những nẹp ngang vàng; người nào cũng trẻ, nước da hồng hào rám nắng, râu mép uốn cong lên, sung sức, tươi tỉnh như mới ở trong trại ra. Phía sau là một đoàn sáu sĩ quan cỡi ngựa, đi đầu là viên đại tá tư lệnh. Mọi người đều chăm chú nhìn ông ta. Con ngựa đốm của ông lớn hơn các con ngựa khác, cổ dài lạ lùng và cong cong xuống. Cách sau một quãng là một đoàn bộ binh và lạp binh quân phục xanh lá cây, dội mũ lưỡi trai bằng da có một chùm lông trên đỉnh, ngực deo hai cái đai trắng chéo nhau. Họ đi sau cùng và có vẻ một khu rừng đương di động, lấp cả chân trời.

Lính kèn và khinh kị binh diễn qua trước mặt các mục sư và cảnh sát trưởng. Bốn vị thân hào tái mét, xúc động đứng trên cái kapia ở giữa cầu, hướng về các sĩ quan Áo đương tiến tới. Một trong số mấy sĩ quan trẻ thúc ngựa tiến lại gần viên đại tá nói một câu gì đó. Các người cỡi ngựa bèn chậm bước lại. Khi chỉ còn cách các nhà "đại diện tôn giáo” vài bước, viên đại tá bỗng ngừng lại, xuống ngựa, và các sĩ quan khác cũng làm theo ông, như đã ra dấu. Bọn lính bèn chạy lại nắm lấy cương ngựa, dắt ngựa lùi lại vài bước. Khi đặt chân xuống đất rồi, viên đại tá có vẻ như thay đổi hình dạng đi. Ông nhỏ con, không oai vệ mà mệt nhọc, khó chiu, dữ tợn. Người ta có cảm tưởng rằng ông ta đã phải một mình chiến dấu thay cho mọi người. Bây giờ thì người ta thấy chân tướng của ông: ăn bận giản dị, không chải chuốt, có vẻ lôi thôi nữa, khác hắn các sĩ quan của ông nước da trắng trẻo, quân phục chỉnh tề. Đúng là một người hy sinh hết mình đến cái mức tiều tụy hốc hác, mặt rám nắng, râu ria xồm xoàm, cặp mắt đục và ưu tư, nón các-két cao đội hơi lệch, quân phục nhàu nát, lụng thụng vì thân thể gầy ốm, chân đi thứ bốt thấp của kỵ binh, ống mềm ,và không đánh bóng. Ông dang chân, vung cây roi da, tiến lại. Một sĩ quan chỉ những người đứng thành hàng trước mặt ông, cho biết họ lại để tiếp đón ông. Ông đưa cặp mắt đen, sắc, bực tức ngó từng người một, cặp mặt của một người lúc nào cũng phải đảm đương những trách nhiệm nặng nề và phải đề phòng những nguy cơ lớn lao. Ai cũng thấy ngay rằng ông không bao giờ biết nhìn thiên hạ bằng một cách khác.

Đúng lúc đó, giáo trưởng Nicolas cất tiếng, giọng bình tĩnh, trầm. Viên đại tá ngửng mặt lên chăm chú nhìn con người uy nghi trong bộ áo thầy tu đen đó. Có thể rằng ông ta chẳng hiểu gì cả hoặc làm bộ không nghe gì cả, nhưng không thể không để ý đến nét mặt của giáo trưởng. Giáo trường Nicolas nói năng trôi chảy, tự nhiên, quay mặt về phía sĩ quan trẻ làm thông ngôn, chứ không nói với viên đại tá. Nhân danh các mục sư các tôn giáo có mặt ở đây, ông quả quyết rằng các mục sư đó cũng như toàn thể dân chúng sẽ phục tòng uy quyền mới và sẽ gắng hết sức giữ trật tự, xin quân đội che chở họ và gia đình họ để họ có thể sống yên ổn và làm ăn lương thiện.

Ông nói vắn tắt ít lời rồi thình lình ngìmg lại. Viên đại tá nóng tính chưa tỏ vẻ bực mình, những cũng không đợi viên sĩ quan thông ngôn xong, vung chiếc roi da lên, ngắt lời viên đó bằng một giọng xẵng, không đều:

-       Được rồi được rồi! Những kẻ nào không làm bậy sẽ được che chở. Nhưng phải giữ trật tự và yên tĩnh ở khắp nơi. Không thể khác được, dù họ muốn khác cũng không được

Rồi ông lắc đầu, tiếp tục đi, chẳng thèm chào, cũng chẳng ngó ai cả. Các mục sư đứng né ra. Ông ta với đoàn sĩ quan và mã phu đi ngang qua mặt họ. Các "đại diện tôn giáo" đó đứng trơ trên cái kapia, chẳng ai để ý tới họ nữa. Họ đều thất vọng; cả đêm hôm trước họ thao thức, và ngay buổi sáng hôm đó nữa, họ còn tự hỏi cả trăm lần khi ho lại cái kapia này để tiếp đón viên tư lệnh Áo, sự việc sẽ xảy ra sao. Tùy bản tính, trí thông minh của từng người, họ đã tưởng tượng cả ngàn cách, và ai cũng sẵn sàng nhận trước cái tình cảnh tệ nhất. Có vài vị đã thấy mình bị lôi đi hoặc bị đày ở cái nước Đức xa xôi kia không bao giờ được thấy lại nhà cửa, thị trấn nữa. Có vị nhớ lại những điều người ta kể về tên đao phủ Hairoudin đã chặt đầu bao nhiêu kẻ trên cái kapia này. Họ đã tưởng tượng đủ cách, trừ cách thật sự xảy ra với lão sĩ quan nhỏ con đó gắt gao, quả quyết, quạu quọ, coi chiến tranh là lẽ sống, chỉ nghĩ tới mình, chẳng kể gì tới ai cả, coi thiên hạ và các xứ ở chung quanh chỉ như một đồ vật hoặc một phương tiện chiến đấu, cư xử như thể chiến đấu cho chính mình và nhân danh mình thôi.

Họ đứng đó, kẻ nọ ngó người kia, hoang mang, trong khóe mắt như hỏi thầm nhau: "Bọn mình còn sống ư? Cái nguy nhất đã thực qua rồi ư? Hay còn cái gì khác chờ đợi chúng minh nữa? Làm gì bây giờ?"

Cảnh sát trưởng và giáo trưởng bình tĩnh lại trước hết, bảo như vậy nhiệm vụ "đại diện tôn giáo" đã làm trọn, bây giờ ai vế nhà nấy và thuyết phục dân chúng đừng sợ, đừng trốn, mà phải thận trọng trong hành vi. Những vị kia mặt mày nhợt nhạt, đầu óc trống rỗng, chấp nhận đề nghi đó - cũng như chấp nhận bất kỳ đề nghị gì khác - vì họ hoang mang không thể có một sáng kiến gì được.

Cảnh sát trưởng luôn luôn bình tĩnh, đi làm phận sự. Người lính gác cuốn tấm thảm sặc sỡ không được viên tư lệnh bước chân lên, và bên cạnh chú ta là Salko Heo, thản nhiên, lạnh lùng như thần Vận mạng. Các vị "đại diện tôn giáo chia tay nhau, mỗi người một cách, đi về một hướng. Ông pháp sư đi lon ton, muốn về nhà thật mau, để hưởng cái không khí an ủi, đầm ấm bên cạnh vợ và mẹ. Ông bề trên chủng viện mải trầm tư, bước chậm hơn một chút. Mọi sự đã qua rồi, không ngờ lại yên ổn, dễ dàng như vậy, ông cho rằng không có gì phải sợ nữa, và ông tin rằng từ trước tới nay ông chưa hề sợ ai cả. Ông tự hỏi biến cố này đáng coi là quan trọng ra sao, nên cho nó địa vị nào trong tập ký sự của ông: hai chục hàng có thể là vừa, mười lăm hàng cũng nên, mà cũng có thể ít hơn nữa. Càng về gần tới nhà, ông càng rút số hàng xuống. Rút đi được hàng nào ông lại có cảm tưởng rằng cái gì ở chung quanh ông cũng bớt quan trọng đi, còn cái giá trị của chính ông lại tăng lên trong con mắt ông.

Moula Ibrahim và giáo trưởng cùng về một đường với nhau tới chân đồi Meidan. Bộ điệu và thái độ của viên đại tá Áo làm cho họ ngạc nhiên, chán nản, và họ không nói gì với nhau cả. Cả hai đều nóng lòng về nhà thấy lại người thân. Tới chỗ chia tay mỗi người một ngả, họ ngừng lại lặng thinh ngó nhau một lát. Moula Ibrahim mở lớn mắt, mấp máy môi, như mấy lần muốn nói mà không nói được. Giáo trưởng Nicolas, mắt lại cười cười, chiếu ra những tia vàng, đưa ra ý kiến riêng mà cũng là ý kiến của Moula Ibrahim:

-       Làm đổ bao nhiêu máu, cái đạo quân đó, bác Moula Ibrahim nhỉ!

Moula Ibrahim đưa tay lên, lắp bắp:

-       Bbbác nnnói đúng, bbbiết bbbao máu!

Rồi ông cúi đầu, nhoẻn miệng chào bạn.

Giáo trưởng nặng nhọc lết chân về ngôi nhà ở trước mặt giáo đường. Bà vợ ra đón mà chẳng hỏi gì chồng cả. Ông vội vàng cởi giày, cởi áo, gỡ cái mũ nhọn cắm trên mớ tóc hung hung hoa râm cửa ông, mồ hôi chảy từng giọt xuống. Ông ngồi trên chiếc đi-văng nhỏ, thấp. Trên thành gỗ đã đặt sẵn một ly nước và một cục đường nhỏ. Giải khát xong, ông đốt một điếu xì gà, và thấy mệt nhọc ông nhắm mắt lại, nhưng bóng dáng viên đại tá quạu quọ chói lọi như tia chớp; làm lóa tất cả, chiếm trọn thị trường[72], thành thử ông chỉ thấy mỗi hình ảnh của hắn thôi, mà thấy không rõ. Giáo trưởng thở dài, phì khói ra xa, ôn tồn tự nhủ:

-       A, thằng tướng gì kỳ cục!... a, đồ chó đẻ!

Từ thị trấn tiếng trống và kèn của đội lạp binh văng vẳng đưa lại theo một khúc điệu lạ tai, mới mẻ.

XI

Vậy cuộc biến động lớn lao xảy ra trong đời sống thị trấn bên chiếc cầu không làm cho ai đau khổ cả trừ ông Ali Hodja. Sau vài ngày, cuộc sống trở lại thường, đại thể bề ngoài không có gì thay đổi. Chính Ali Hodja cũng bình tĩnh lại mở lại, cửa tiệm ở sát cầu như mọi thương gia khác; chỉ khác là từ đó ông quấn khăn hơi lệch qua bên phải để che cái sẹo ở tai. Còn cái "viên đạn chì" như cắm vào ngực ông khi ông nhìn hồng thập tự đeo trên cánh tay người lính Áo và đọc qua hàng lệ lời "bố cáo của hoàng đế” thì thực ra chưa biến mất hắn, nhưng chỉ còn bằng một hạt chuỗi thôi, có thể sống bình thường, không sao cả. Với lại, chẳng phải một mình ông mang cái "viên đạn" đó trong tim.

Dưới cái ách của Áo, bắt đầu một giai đoạn mới mà mọi người trong thâm tâm không thể không mong rằng chỉ là tạm thời. Có biết bao việc xảy ra trên cầu trong mấy năm đầu bị chiếm đóng đó? Những quân xa màu vàng ầm ầm qua cầu thành từng đoàn dài, chở thực phẩm, quần áo, đồ đạc, dụng cụ và quân nhu mà từ trước chưa ai thấy.

Mới đầu chỉ thấy toàn là quân nhân như nước phun từ dưới đất lên, trong xó xỉnh, bụi rậm nào cũng thấy lính xuất hiện. Chung quanh chợ đầy nhóc những lính, chỗ nào trong thị trấn cũng có lính. Lát lát lại nghe thấy tiếng la hét của một phụ nữ kinh hoảng, thình lình đụng đầu một chú lính ở trong sân hoặc trong vườn mận sau nhà. Rám nắng vì hai tháng hành binh và chiến đấu thoát chết, họ mừng quá, thèm khát được nghỉ ngơi chơi bời cho thỏa thích; họ bận quân phục màu lam đậm, đi dạo khắp thị trấn và miền lân cận. Trên cầu, giờ nào cũng có họ. Họ ngồi hát bằng đủ thứ ngôn ngữ, đùa cợt, mua trái cây, đựng trong nhưng mũ cát két màu lam có lưỡi trai bằng da cắm một cây cờ bằng tôn màu vàng sơn mấy chữ đấu của tên Hoàng đế François Joseph.

Nhưng đầu thu, lính tráng bắt đầu rút lần lần, mỗi ngày một ít đi, mà không ai biết. Chỉ còn lại chi đội hiến binh. Tụi này cắm trại, có vẻ đóng ở đây vĩnh viễn. Đồng thời các công chức bắt đầu tới, lớn có, nhỏ có, người nào cũng dắt theo vợ con và đầy tớ, sau đó, tới các thợ thủ công, các kỹ thuật gia làm những công việc và những nghề thị trấn từ thời nào tới giờ chưa hề biết. Có những người Tiệp Khắp, Ba Lan. Croatie, Hung Gia Lợi, Đức

Mới đầu có vẻ như họ ngẫu nhiên tới, do một ngọn gió nào đưa họ lại đây, sống tạm thời với chúng ta, như chúng ta, để kéo dài thêm sự chiếm đóng trong một thời gian sau khi quân đội rút đi. Nhưng ngày qua tháng lại, số ngoại nhân tăng thêm lên. Điều làm cho dân trong thị trấn ngạc nhiên, hoảng hốt, nghi ngờ nhất, là những kế hoạch vĩ đại, không sao hiểu được của họ, sức hoạt động không biết mệt và sự bền chí thực hiện cho xong công việc của họ. Bọn ngoại nhân đó không lúc nào ở không và không cho phép ai được ở không. Cơ hồ bằng một màng lưới luật pháp, điều lệ mệnh lệnh vô hình, nhưng càng ngày càng thắt chặt, họ quyết tâm ôm nắm lấy hết đời sống, người và vật ở đây thay đổi hết, xáo trộn hết, từ bề ngoài của thị trấn tới những thói quen, phong tục của dân từ hồi mới sanh đến lúc xuống huyệt. Những việc đó họ cứ bình tĩnh làm, không nói nhiều, không tàn bạo, không gây hấn, thành thử không có lý do gì để kháng cự lại họ. Nếu ngẫu nhiên họ gặp phải sự không hiểu biết hoặc sự chống đối của dân chúng thì họ ngừng lại liền, thảo luận với nhau ở một chỗ nào đó không cho ai thấy, rồi chỉ sửa đổi cái hướng hoặc phương pháp làm việc mà vẫn tiếp tục thực hiện cho xong dự định của họ. Tất cả công việc của họ đều có vẻ vô hại, vô lý. Họ đo đạc một khu ruộng bỏ hoang, đánh dấu cây trong rừng, các cầu tiêu, các ống cống, xem xét răng ngựa và bò cái, kiểm soát các đồ đo lường, điều tra xem dân chúng bị những bệnh gì, có bao nhiêu loại và bao nhiêu cây ăn trái, có những giống cừu và gà vịt nào. (Có vẻ nh họ làm trò đùa vậy; những hoạt động đó dân chúng không hiểu được, cho là lăng nhăng vô ích). Rồi bỗng dưng, những việc họ siêng năng, chăm chú thực hiện đó biến đâu mất, chẳng lưu lại một dấu vết gì cả. Nhưng vài tháng sau, nhiều khi là một năm sau, khi mọi người đã quên bẵng đi rồi, người ta mới thấy hiện rõ ý nghĩa của những biện pháp bề ngoài có vẻ vô lý đó. Họ mời các ông quận trưởng lại thị sảnh, cho biết những sắc lệnh mới về sự đốn cây trong rừng, sự ngừa các bệnh dịch, buôn bán bánh trái, hoặc giấy phép đưa gia súc từ miền này qua miền khác. Và như vậy, mỗi ngày lại thêm một qui chế mới, mà mỗi người lại thấy tự do cá nhân của mình bị thu hẹp lại hoặc bổn phận của mình tăng lên một chút, nhưng đời sống của thị trấn, làng xóm, của mọi người dân mở rộng ra.

Tuy nhiên trong các gia đình chẳng những Thổ mà cả Serbie, không có gì thay đổi cả. Người ta sống, làm việc tiêu khiển y như hồi trước: vẫn nhồi bột trong thùng để làm bánh, rang cà phê trong lò sưởi, nấu quần áo trong thùng gỗ, giặt bằng nước xút (soude) nó ăn da ngón tay các phụ nữ, dệt bằng khung cửi, thêu bằng khung trống. Những tục cổ về cưới hỏi, lễ Tết vẫn được duy trì hoàn toàn; còn những tục lệ ngoại nhân mới đem vô thì người ta chỉ thì thầm với nhau, cho là kỳ cục, lạ hoắc.

Trái lại, bề ngoài của thị trấn thay đổi trông thấy và rất mau. Và chính những kẻ ở trong nhà thì vẫn giữ đúng tục cổ, mà cũng thích nghi khá dễ dàng với những thay đổi trong thị trấn, chi tỏ vẻ ngạc nhiên ít nhiều, càu nhàu ít lâu rồi cũng chấp nhận. Dĩ nhiên, trong những hoàn cảnh như vậy, ở bất kỳ nơi nào cũng thế, lối sống mới có nghĩa là nửa cũ nửa mới. Những quan niệm giá trị cũ và mới chống đối nhau, hòa hợp với nhau hoặc cộng tồn với nhau như để chờ xem bên nào sẽ còn lại, bên nào sẽ bị đào thải. Người ta dùng cả tiền mới lẫn tiền cũ, những quả cân và thước mới lẫn cũ, lịch mới lẫn lịch cũ. Theo luật tự nhiên, người ta chống lại mọi sự canh tân, nhưng chống không tới cùng vì đa số đều cho rằng đời sống bao giờ cũng quan trọng khẩn thiết hơn cái hình thức bề ngoài của nó. Chỉ một số người đặc biệt mới thực sự đau khổ về cái bi kịch sâu sắc giữa cũ và mới.Những người đó cho rằng lối sống liên quan mật thiết với đời sống, không thể tách biệt hai cái đó ra được.

Trong hạng người đó, có ông Chemsiberg Brankovitch ở Tsrntcha, một bey vào hàng phong lưu nhất, có danh vọng nhất trong thị trấn. Ông có sáu người con trai mà bốn người đã thành gia thất. Nhà cửa của ông và các con ông qui tụ thành cả một xóm chung quanh là ruộng, vườn mận và rừng nhỏ. Ông ít nói, nghiêm khắc, làm chủ cả cộng đồng đó, ai cũng tuân lệnh ông răm rắp. Cao lớn, lưng khòm vì già, chít một cái khăn trắng lớn thêu kim tuyến, chỉ thứ Sáu ông mới ra thị trấn để cầu nguyện ở giáo đường Hồi giáo. Từ ngày đầu bị chiếm đóng, ông không hề ngừng lại một nơi nào trong thị trấn, không nói với ai, cũng không ngó chung quanh. Trong nhà ông và các con ông, không ai dám bận một kiểu áo mới, đi một kiểu giày mới, dùng một dụng cụ mới hoặc nói một tiếng mới. Con trai ông không ai làm một hoạt động gì có liên quan với chính quyền mới, cháu ông không một đứa nào đi học trường nhà nước. Cả gia đình ông phải chịu tình trạng đó. Các con trai ông bất bình vì tính ương ngạnh của ông, nhưng không ai dám nói một tiếng hoặc để lộ một khóe mắt bất đồng tình. Những người Thổ trong khu thương mại làm việc chung đụng với ngoại nhân, khi gặp ông đi ngang qua chợ thì kính cẩn làm thinh cúi chào ông, vừa sợ, vừa ngưỡng mộ mà lại vừa bứt rứt trong lương tâm. Những người Thổ già nhất, có đức nhất trong thị trấn thường tới Tsrntcha, như đi hành lương, để ngồi đàm đạo với ông. Nơi đó là chỗ họp mặt của những người quyết tâm chống đối tới cùng, không chịu khuất phục sự thực với bất kỳ giá nào. Thực ra trong những buổi họp mặt hằng giờ đó, người ta trao đổi ý kiến rất ít và chẳng đưa ra một kết luận cụ thể nào cả.

Chemsiberg, mùa hè cũng như mùa đông, lúc nào cũng bận áo ấm, khuy cài kín, ngồi hút thuốc trên một tấm thảm nhỏ màu đỏ, chung quanh là khách khứa. Họ thường theo luận rất nghiêm trang về một biện pháp mới: xấu xa, không sao hiểu nổi của nhà cầm quyền Áo, hoặc về những người Thổ càng ngày càng theo mới. Trước con người chua chát và nghiêm đó, ai cũng thấy cần tỏ nỗi xót xa, hoang mang và những lo ngại của mình. Và buổi đàm đạo nào cũng kết thúc đại khái như sau: "Cái đó đưa tụi mình tới đâu, nó sẽ ngừng ở đâu? Tụi ngoại nhân làm việc hùng hục, không biết nghỉ ngơi, không biết gì là điều độ, giới hạn đó, là bọn nào, và chúng muốn gì? Chúng tới đây có mục đích gì? Tại sao mà chúng có nhiều nhu cầu như vậy, nhu cậu này như lôi kéo nhu cầu kia, và chúng sẽ làm gì với tất cả những cái đó? Chúng lo ngại cái gì mà như mắc dịch vậy, cứ phải làm hoài những công việc mới, không biết bao giờ mới hết đó?"

Chemsiberg thường chỉ làm thinh ngó khách khứa thôi (…) Miệng ông rộng, mím chặt lại, không thấy môi nữa, chỉ mấp máy nhẹ nhẹ như ông cân nhắc hoài mỗi một tiếng mà không bao giờ thốt ra được. Vậy mà ở nhà ông ra về, thiên hạ thấy nhẹ lòng, tuy không được an ủi, nhưng cảm động và thêm hăng hái nhờ tấm gương không nhượng bộ, cương quyết một cách tuyệt vọng của ông.

Và thứ Sáu sau khi ông lại khu thương mại thì lại có một sự thay đổi mới chờ đợi ông rồi: người và nhà cửa đã có một cái gì không như thứ Sáu tuần trước nữa. Để khỏi phải thấy cái đó, ông cúi gầm mặt, nhìn xuống đất, nhưng trong lớp bùn đã khô trên mặt đường, ông nhận thấy ở bên cạnh những vết móng ngựa Thổ tròn và đầy đặn, số móng ngựa Đức có đinh sắt nhọn ở hai đầu mỗi ngày mỗi tăng. Vậy ra, cả trong đám bùn, cũng như trên các nét mặt và mọi vật chung quanh, ông vẫn thấy thời gian tàn nhẫn, không ai níu lại được, lần lần sa thải những cái của thời trước.

Biết rằng từ nay không thể nhìn bất kỳ một nơi nào nữa được, ông thôi hẳn, không ra thị trấn nữa, trốn trong xóm Tsrntcha, lắm lì, nghiêm khắc, tàn nhẫn chỉ huy mọi người, nghiêm khắc nhất là với bản thân. Những người Thổ già nhất, có danh vọng nhất vẫn lại thăm ông như thăm một thánh tích còn sống. (Trong số đó, đặc biệt phải kể ông Ali Hodja Moutelevitch). Trong năm chiếm đóng thứ ba, ông không đau ốm gì cả mà mất. Ông quị xuống mà vẫn chưa thất được lời chua chát khiến ông mấp máy môi muốn nói từ bao lâu nay; và cũng không đặt chân lên khu thương mại đương chuyển qua một hướng mới.

Quả thực là thị trấn biến đổi một cách đột ngột, vì ngoại nhân đốn cây cũ, trồng cây mới, sửa đường cũ, cất đường mới, đào kinh, xây dựng các kiến trúc công cộng. Ngay từ mấy năm đầu, họ phá những cửa tiệm cất không ngay hàng mà nói cho ngay, từ trước tới nay có ai thấy vậy là bất tiện đâu. Để thay những cửa tiệm cũ kỹ, cửa bằng gỗ đó, họ dựng những tiệm mới, nền móng vững vàng, nóc lợp ngói hay tôn, cửa có bức sáo bằng sắt (cửa tiệm của ông Ali Hodja, theo luật lệ mới cũng sắp bị phá, nhưng ông cương quyết phản kháng, kiện ở tòa, tìm đủ cách trốn tránh, không thi hành, rốt cuộc tiệm không bị đụng tới). Nền chợ được mở rộng, san phẳng. Người ta dựng một konak[73] (*) mới đồ sộ làm công thự cho tòa án và tòa hành chánh; Còn quân đội thì xây cất cho họ mau hơn và quyết liệt hơn bên dân sự: dựng trại, khai phá, trồng trọt, làm thay đổi hẳn quang cảnh từng ngọn đồi một.

Những người già trong thị trấn không quen được những biến đổi đó, cho nên không ngớt tỏ nỗi ngạc nhiên. Và đúng lúc họ tưởng rằng sự hăng hái xây cất khó hiểu đó sắp chấm dứt thì ngoại nhân lại khởi công một việc mới càng khó hiểu hơn nữa. Và dân chúng đứng lại xem xét những công việc đó không phải như trẻ con nhìn người lớn làm việc mà trái lại, như người lớn nhìn trẻ con nghịch ngợm vậy. Cái nhu cầu bất tuyệt của bọn ngoại nhân đó, dựng rồi phá, đào rồi xây, làm rồi sửa lại lúc nào cũng muốn dự đoán tác động của sức mạnh thiên nhiên để tránh hoặc ngăn cản, cái đó dân chúng ở đây không ai hiểu được mà thẩm định cho đúng. Trái lại mọi người, nhất là các người giàu cho là xấu xa, báo trước một điềm gở. Họ muốn thị trấn vẫn giữ hoài bộ mặt của những thành phố nhỏ phương Đông: cái gì hư thì sửa lại, cái gì sắp sập thì chống đỡ, nhưng chỉ vậy thôi chứ không đặt kế hoạch, dự tính để làm những công việc không cần thiết, nhất là không đụng tới nền móng các lâu đài, dinh thự, làm thay đổi bộ mặt của thị trấn mà Thượng đế đã tạo nên.

Nhưng ngoại nhân lần lượt làm xong các công việc của họ một cách nhanh chóng, có kết quả, theo những kế hoạch đã nghiên cứu kỹ lưỡng khiến dân chúng càng ngày càng ngạc nhiên.

Họ hoàn toàn bất ngờ khi tới phiên lữ quán. Lữ quán đã hoang tàn đổ nát từ lâu rồi: cửa mục, chấn song bằng đá của các cửa sổ đã bể, mái đã sụp xuống bên trong. Một cây keo lớn ló lên, bụi gai và cỏ dại mọc đầy, nhưng tường ở phía ngoài vẫn còn giữ nguyên vẹn hình chữ nhật đều đặn mà cân đối bằng đá trắng. Dân chúng coi lữ quán đó là một bộ phận của thị trấn cũng như nhà cửa quê hương của họ, không bao giờ tưởng tượng rằng người ta có thể đụng tới nó, thay đổi nó, thời gian và nắng mưa đã hủy hoại nó ra sao thì cứ để như vậy.

Nhưng cũng tới phiên nó nữa: Mới đầu các kỹ sư lại đo kỹ chung quanh, rồi bọn lao công bắt đầu dỡ từng phiến đá một, các loài chim và vật nhỏ làm ổ trong đó hoảng hốt, đi nơi khác hết. Chẳng bao lâu khoảng đất phẳng ở phía trên chợ, gần cầu hóa ra trống và lữ quán biến mất, chỉ còn lại một đống đá tốt nhất rất kỹ lưỡng.

Hơn một năm sau, trên nền lữ quán cũ, người ta dựng một trại lính có một từng lầu, cao và đồ sộ, quét vôi xanh lượt, lợp tôn xám và có nhiều lỗ bắn súng. Trên khu đất phẳng đã mở rộng ra, lính tập trận suốt ngày. Và buổi tối, từ phía sau những cửa sổ của trại lính xấu xí đó vang lên các bài hát chiến tranh chẳng ai hiểu gì, hòa với tiếng harmonica. như vậy cho tới khi tiếng kèn thổi lên đinh tai một điệu buồn làm cho chó trong thị trấn tru lên; túc thì các tiếng ồn ào và ánh đèn ở cửa sổ đều tắt hết. Từ đó kiến trúc từ thiện đẹp đẽ của quan tể tướng không còn nữa, và trại lính mà dân chúng quen thói vẫn gọi là lữ quán, bắt đầu hoạt động trên khu đất gần cầu, không hợp điệu chút nào với cảnh vật chung quanh.

Và chiếc cầu bây giờ hóa ra hoàn toàn trơ trọi.

(…) Nhưng đởi sống trên cầu vẫn tiếp tục, không thay đổi gì cả. Người ta chỉ nhận thấy rằng lúc này người Serbie và người Do Thái tự do với cái kapia hơn, mỗi ngày mỗi nhiều, giờ nào cũng tới, chứ không như xưa mà còn ngài ngại người Thổ, ngại phong tục, đặc quyền của họ. Suốt ngày, bọn con buôn lại đó ngồi đợi các thôn nữ tới để mua len, gà vịt, trứng; bên cạnh họ là một bọn ở không, đi dạo khắp thị trấn. Chiều tối, những người làm ăn lại đó nói chuyện với nhau một lát hoặc lặng lẽ nhìn con sông có những hàng liễu thấp và những bãi cát trắng ở hai bên bờ. Ban đêm thì kapia thuộc về bọn trẻ và bọn say rượu.

Chính quyền mới đã từng trồng cột đèn trong thị trấn. Ngay từ mấy năm đầu, trên các đường lớn và tại các ngã tư, người ta móc những ngọn đèn dầu lửa vào các cột đèn màu xanh lá cây (công việc chùi đèn, châm dầu, đốt dèn giao cho Ferhat, một gã cao lớn, nhà đầy con nít, trước kia làm đầy tớ sai vặt trong các công sở; không có lương nhất định, chắc chắn). Cầu cũng được mấy ngọn đèn. Cột đèn ở cái kapia đóng chặt vào cây đà bằng gỗ sên của đồn canh cũ. Trong một thời gian lâu, ngọn đèn đó chịu bao cảnh điêu đứng với bọn "bất chấp mọi sự", bọn thích ca hát trong bóng tối và bọn thanh niên phá phách, sầu tình, say sưa và thích cô liêu. Ánh sáng nhấp nháy của ngọn đèn làm cho họ nổi quạu và nhiều lần bị họ đập bể tan tành. Nhiều kẻ bị phạt vạ, trừng trị. Và tới một ngày nào đó người ta phải cắt một chú cảnh sát đứng canh gác riêng ngọn đèn. Vậy là bọn đi chơi đêm có thêm một chứng nhân khó chịu hơn ngọn đèn nhiều. Nhưng rồi thời gian qua, các thế hệ mới lần lần quen đi, mặc kệ, cứ việc tình tự dưới ánh đèn mù mù, và không đập phá ngọn đèn bằng đá, bằng gậy, bằng bất kỳ vật gì vớ được nữa. Với lại, những đêm trăng tròn, thiên hạ thường tới kapia đông nhất thì cầu không thắp đèn, thành thử người ta càng dễ quen với ngọn đèn.

Mỗi năm chỉ có một lần là cầu được chưng đèn. Ngày 18 tháng Tám là sinh nhật của hoàng đế, hôm trước nhà cầm quyền kết lá và dùng những cây tùng nhỏ để trang hoàng cầu; tối đến, người ta đốt hằng dãy đèn nhỏ: hàng trăm hộp thiếc đựng đồ nguội của nhà binh được đổ đầy mỡ bò và dầu stéarine, sắp thành hàng dài, chiếu sáng hai bên cầu ở khúc giữa thôi, còn hai đầu cầu và các cột cầu thì chìm trong bóng tối, phần giữa cầu do đó có vẻ như lơ lửng ở trên không. Nhưng đèn chỉ cháy một lát là hết dầu, gây cho trẻ con một ấn tượng tuy rực rỡ, đẹp đẽ mà phù du như một giấc mộng. Và hôm sau cầu lại có bộ mặt ngày thường.

Ngoài việc thắp đèn đó ra, nhà cầm quyền còn giữ gìn cái kapia cho được sạch sẽ. Vỏ trái cây, hột da, vỏ hạt dẻ không còn la liệt trên mặt đá lát, đợi cho mưa đánh trôi đi, gió thổi đi nữa. Mỗi buổi sáng, một người phu quét đường lại lùa hết xuống sông.

Còn một cảnh mới mẻ nữa mà ngoại nhân đem lại: từ hồi có cái kapia tới nay, bây giờ người ta mới thấy phụ nữ bắt đầu lại đó. Vợ và các con gái các công chức dắt các chị ở, chị vú ngừng ở đó nói chuyện một lát, hoặc gặp ngày lễ thì nàng với chàng (quân nhân hay công chức) lại đó ngồi chơi. Cảnh đó không thường thấy, nhưng cũng đủ làm cho các ông già gai mắt và bọn trẻ ngạc nhiên, xúc động.

Dĩ nhiên, từ hồi nào tới giờ, vẫn có chút liên quan giữa cái kapia với nữ giới trong thị trấn, nhưng các chàng trai trẻ chỉ lại đó để tán tỉnh các thiếu nữ qua cầu, hoặc thổ lộ những niềm vui, những đau khổ do phụ nữ gây ra cho họ, giải quyết những vụ tranh giành người yêu. Ở đó họ nói chuyện rất nhiều về đàn bà, về ái tình, mơ mộng cũng nhiều. Có nhiều cuộc tình duyên bùng lên hoặc tắt ở đó. Nhưng dù sao, phụ nữ Ki tô giáo nhất là Hồi giáo chưa bao giờ không có công việc gì mà lại ngồi chơi ở đó, hoặc chỉ ngừng lại đó. thôi. Bây giờ mọi sự đã thay đổi.

Chủ nhật và các ngày lễ, người ta thấy trên cái kapia, những chị bếp mặt đỏ gay, bận áo thật eo tới nghẹt thở, phía trên và phía dưới chiếc nịt ngực nói lên tròn vo phúng phính những mỡ là mỡ. Bên cạnh các nàng là những chú đội quân phục chải rất kỹ, nút đồng lấp lánh, nẹp ngang đỏ và chòm lông bộ binh rực rỡ trên ngực. Còn ngày thường thì chiều tối, các công chức và sĩ quan dắt vợ đi hóng mát, ngừng trên kapia, cười nói ồn ào, xí xồ không ai hiểu gì cả.

Hạng đàn bà ở không, nhí nhảnh, vui vẻ đó làm chướng mắt mọi người không nhiều thì ít. Người ta ngạc nhiên, bất bình, nhưng chẳng bao lâu cũng quen đi như quen bao nhiêu cái mới mẻ khác, mặc dầu vẫn không chấp nhận.

Xét chung, chúng ta có thể nói rằng tất cả những sự thay đổi ở trên cầu đó đều không dáng kể, chi có bề ngoài và không bền. Có nhiều sự thay đổi quan trọng hơn trong tinh thần và thói quen của dân chúng, trong cục diện của thị trấn cơ hồ xảy ra ngay bên cạnh cầu mà không đả động gì tới cầu cả. Chiếc cầu cũ kỹ, trắng đó mà dân chúng qua lại suốt ba thế kỷ nay không lưu lại một dấu vết hoặc một suy tổn nào cả, vẫn không thay đổi ngay cả dưới triều tân hoàng đế, nó thắng được lớp sóng phế hưng như trước kia nó đã thắng được các trận lụt lớn, và cứ sau mỗi lần bị dòng nước đục ngầu cuồn cuộn dâng lên tràn ngập, nó lại nổi lên, trắng và không suy suyển, như được hồi sinh lại.

XII

Vậy đời sống trên cái kapia còn náo nhiệt, nhiều vẻ hơn trước nữa. Suốt ngày và cả một phần ban đêm, trong cái xã hội đông đảo, sặc sỡ đó, người Bosnie chúng ta và ngoại nhân già cũng như trẻ, đều có mặt ở kapia, kẻ này về thì người khác tới. Người nào cũng chỉ nghĩ tới mình thôi, bận tâm về những suy tư, thú vui thị dục của mình, không chú ý tới những người qua cầu; những người này cũng có chẳng suy tư, lo lắng riêng, vừa đi vừa cúi đầu xuống, mắt đăm đăm, không ngó qua bên nọ bên kia, chẳng để ý gì đến những kẻ ngồi trên kapia.

Trong số những người qua cầu có ông Milan Glasintchanin ở Okolichté, cao lớn, gầy còm, khòm lưng, mặt xanh xao. Cả thân thể ông như một khối trong mờ mờ, nhẹ, chỉ dính vào những gót chân bằng chì thôi. Cho nên khi bước đi, ông lắc lư, cúi gập xuống như một cành phướn. Tóc và râu đã muối tiêu như người già; mắt lúc nào cũng nhìn xuống. Ông không thấy những sự thay đổi trên cái kapia và trong thái dộ của thiên hạ; mà những kẻ ngồi ở đây cơ hồ cũng không thấy ông đi qua. Những người già nhất đã quên ông rồi, bọn trẻ không nhớ ông nữa mà ngoại nhân thì không biết ông.

Vậy mà theo lời người ta đồn trong thị trấn về ông mươi, mười hai năm trước, thì số phận của ông đã liên quan mật thiết với cái kapia.

Thân phụ của Milan, ông lão Nicolas Glasinltchanin đã lại đây lập nghiệp vào hồi cuộc khởi nghĩa đương phát dữ dội ở Serbie, mua được một khu đất tốt ở Okolichté, cho nên thiên hạ ngỡ rằng ông lão đã từ đâu đó trốn lại đây mang theo một tài sản lớn mà phi nghĩa. Không có chứng cứ, người ta chỉ tin một phần thôi, nhưng cũng không bác hẳn giả thuyết đó. Có hai đời vợ mà chỉ có mỗi một người con trai là Milan, của chìm của nổi để lại hết cho Milan. Mà Milan cũng lại chỉ có mỗi một người con trai là Pierre. Của cải đủ để ăn tới mãn đời và truyền lại cho con được nữa, nếu ông ta không một đam mê duy nhất nhưng rất mạnh là mê cờ bạc.

Dân Vichégrad chính cống bản tính không ham cờ bạc. Họ có những đam mê khác như chúng ta đã biết: mê gái quá mức, thích rượu, ca hát, thơ thẩn, ngồi không mơ mộng bên dòng sông của quê hương. Mà khả năng của con người về chuyện gì cũng hạn chế, cả về chuyện đó, cho nên các đam mê chọi nhau, xua đuổi nhau, nhiều khi loại trừ lẫn nhau nữa. Nói vậy không có nghĩa là trong thị trấn không một ai có máu cờ bạc, nhưng số đó không là bao so với những thị trấn khác, và hầu hết đều là những ngoại nhân hoặc những kẻ mới tới. Milan Glasintchanin ở trong hạng cuối đó, ngay từ tuổi thiếu niên đã đam mê cờ bạc, không còn biết trời đất là gì. Không kiếm được đủ chân trong thị trấn, ông ta qua tổng bên cạnh; lúc về thì túi hoặc đầy nhóc bạc như một thương nhân sau một phiên chợ, hoặc trống rỗng, đồng hồ, dây đồng hồ, nhẫn, hộp đựng thuốc đều "nướng” hết ráo, mặt mày tái mét, bơ phờ như bị bệnh.

Chỗ ông ta thường tới là quán rượu Oustramouitch, ở đầu khu thương mại của Vichégrad. Trong quán có một phòng hẹp không cửa sổ, ngày đêm lúc nào cũng đốt một cây nến, và luôn luôn có ba bốn bộ mặt quen thuộc, coi cờ bạc quí hơn cả sinh mệnh. Họ tự giam mình trong cái không khí mù mịt khói thuốc lá, mắt đỏ ngầu, cổ họng ráo, tay run run, hết ngày tới đêm, hy sinh cho thần đỏ đen như bọn tuẫn giáo vậy. Milan đã sống già nửa tuổi xanh, tiêu phí già nửa sức lực và của cải trong phòng đó. Khi ông ta chưa được ba mươi tuổi thì thình lình không hiểu sao ông ta đổi hẳn tính, chẳng những chừa được tật cờ bạc mà đời ông từ đó cũng khác hẳn trước.

Mùa thu năm đó, cách đây khoảng mười bốn năm, một người lạ lại quán rượu, không già không trẻ, không xấu không đẹp, người tầm thước, ít nói và chỉ có cặp mắt là tươi cười. Có vẻ là một người làm ăn buôn bán, mải nghĩ về công việc. Gã ngủ đêm đó ở quán rượu, sáng sớm bước ngay vô căn phòng nhỏ mà từ xế trưa hôm trước, bọn con bạc không hề ra khỏi. Họ miễn cưỡng tiếp mà trong lòng hồ nghi, nhưng thái độ của hắn rất bình tĩnh, kín đáo tới nỗi khi hắn đặt tiền vào một quân bài, họ cũng không để ý tới. Hắn ăn ít, thua nhiều, cau mày lo lắng, tay run run rút mấy đồng bạc trong túi ra. Sau khi thấy hắn thua một số tiền khá lớn rồi, họ phải để cho hắn chia bài. Mới đầu hắn chia chậm chậm, thận trọng, rồi mỗi lúc một mau hơn, phóng túng hơn. Không những hắn không xúc động mà còn đánh một cách bạo dạn, tới cùng không chùn bước. Đống bạc đồng trước mặt hắn lớn dần lên. Các con bạc, kẻ trước người sau, bắt dầu thôi đánh. Một người đặt chiếc dây đồng hồ bằng vàng vào một quân bài, hắn lạnh lùng từ chối, bảo chỉ đánh tiền thôi.

Tới giờ cầu nguyện cuối cùng thì ngưng đánh vì không ai còn tiền nữa. Milan Glasintchanin là người ngồi lại sau rất, nhưng rồi cũng phải đứng dậy. Người lạ đó lễ phép cáo lỗi rồi trở về phòng.

Hôm sau họ lại chơi nữa, người lạ mới đầu lại thua rồi ăn lần lần, luôn luôn ăn nhiều hơn thua, và một lần nữa, bọn con bạc trong thị trấn lại nhẵn túi. Họ nhìn hai bàn tay của người lạ, dò kỹ cổ tay áo, ngắm nghía hắn mọi phía, đổi cỗ bài mới, đổi chỗ trên cái ghế dài phủ nệm vô hiệu, họ cũng vẫn thua. Họ đánh otouz bir[74] (l), một trò sát phạt giản dị nhưng xấu xa, mà họ chơi từ hồi nhỏ. Họ không tìm ra được cách chơi của hắn. Có khi hắn được tới hai mươi chín hoặc ba mươi điểm, nhưng cũng có lúc, mới hai mươi lăm điểm hắn đã ngừng. Dù đặt tiền ít hay nhiều, ván nào hắn cũng ăn; vài con bạc hơi ăn gian một chút, hắn làm bộ không thấy, bỏ qua cho nhưng hễ ăn gian một cách hiển nhiên, thì hắn lạnh lùng, vắn tắt tố cáo liền.

Hắn làm cho Milan Glasintchanin bực mình, đau khổ. Mấy hôm đó, ông tà thấy trong người hâm hấp, rã rời. Ông ta tự hứa không chơi nữa mà rồi cũng lại chơi, thua tới đồng xu cuối cùng, trở về nhà, vừa tức giận, vừa xấu hổ. Tối thứ tư hay thứ Năm, ông tự chủ được, không lại quán rượu nữa mặc dầu đã lấy sẵn tiễn ra rồi, đã bận quần áo rồi. Nhức đầu mà hơi thở không đều. Ông ăn vội mấy miếng, không biết mình ăn gì nữa. Rồi mấy lần ra đứng trước nhà, hút thuốc, đi bách bộ coi thị trấn đông đúc ở dưới chân, trong đêm thu trong sáng. Ông đi được một lúc lâu, bỗng thấy có một bóng người không rõ đi trên đường và tới trước hàng rào nhà ông thì chậm bước lại.

Người lạ đó chào ông:

-       Chào bác hàng xóm !

Ông ta nhận ra được giọng nói của người lạ trong quán rượu. Rõ ràng là hắn tới kiếm ông và muốn nói chuyện với ông.

Người lạ đó bình tĩnh, lơ là hỏi như cho có chuyện vậy:

-       Tối nay bác không lại quán sao?

-       Tối nay tôi không muốn lại. Mấy người kia chắc còn ở đó.

-       Chẳng còn ai cả. Họ đã về sớm hơn mọi hôm. Thôi thì hai đứa mình trở lại đó đi.

-       Khuya rồi, đi đâu bây giờ.

-       Hay là chúng mình xuống ngồi ở cái kapia. Trăng sắp mọc.

Milan ráng chống lại sự quyến rũ đó:

-       Chưa phải lúc.

Nhưng môi ông ta mím lại, những lời ông phát ra như của một người khác chứ không phải của ông.

Người lạ vẫn đứng đó, chờ đợi như cho rằng thế nào rồi Milan cũng sẽ đi. Mà quả nhiên, Milan mở cửa rào ra đi với hắn, mặc dầu ghét hắn, muốn chống lại hắn, từ ngôn ngữ, ý nghĩ tới ý chí, muốn vùng vẫy thoát khỏi cái sức mạnh âm hiểm nó siết chặt lấy ông, nhưng thoát không được

Họ rảo bước xuống dốc Okolichté . Vành trăng lớn đã hơi khuyết, ló lên ở phía sau đồi Stanichevats. Chiếc cầu như chơi vơi hư ảo vì hai đầu chìm trong đám sương mù màu sữa, và chân cột cầu chìm trong bóng tối. Một mặt của mỗi chân cầu và mỗi nhịp cầu sáng rực rỡ, còn mặt kia tối om. Những bình diện sáng và tối đó gặp nhau, cắt ngang nhau thành những đường nhọn, toàn thể cây cầu coi như một hình vẽ Á Rập[75] kì dị.

Kapia vắng hoe, không có ma nào cả. Họ ngồi xuống. Người lạ mặt rút cỗ bài ra. Milan còn giả đò nói một lần nữa rằng chơi ở đây bất tiện, không thấy rõ quân bài và đồng tiền, nhưng hắn chẳng thèm nghe. Cuộc đỏ đen bắt đầu.

Mới đầu họ còn trao đổi nhau vài lời nhưng từ lúc cuộc sát phạt bắt đầu hăng thì họ hoàn toàn im lặng. Họ chỉ còn vấn thuốc và mồi điếu này vào điếu khác. Cỗ bài truyền tay nhau mấy lần, sau cùng người lạ chuyên cầm bài. Tiền rớt xuống mặt đá ướt sương, không một tiếng động. Milan biết rõ lắm, đã tới lúc mà người kia đã được hai mươi chín điểm rồi, rút thêm được hai điểm nữa, hoặc được ba mươi điểm rồi, mà còn rút thêm được một điểm nữa. Cổ họng ông ta nghẹn lại, mắt ông mờ đi, mà người lạ, dưới ánh trăng, có vẻ còn bình tĩnh hơn lúc thường nữa. Không đầy một giờ, Milan đã hết tiền. Hắn bảo về nhà lấy thêm, hắn sẽ cùng đi. Họ đi rồi trở về cầu, tiếp tục đánh. Milan đánh bài như một người câm và một người mù, ông ta đoán quân bài và ra dấu cho biết mình muốn gì. Cơ hồ như những quân bài đặt trước mặt họ hóa ra phụ thuộc, chỉ là một cái cớ trong cuộc sát phạt tuyệt vọng tới cùng này thôi. Khi Milan lại hết nhẵn tiền, hắn lại ra lệnh cho ông về nhà lấy thêm tiền, còn hắn ngồi hút thuốc ở cái kapia, tự cho là không cần đi theo nữa, vì Milan không thể không tuân lởi hắn, hoặc dám gạt hắn mà ở nhà, không tới nữa. Và Milan không cãi một lời, lẳng lặng đi, lát sau ngoan ngoãn trở lại. Rồi bỗng nhiên hết vận đen đến vận đỏ: ông ta gỡ lại tất cả số tiền đã thua. Xúc động quá, ông ta càng thấy nghẹn ở họng Người lạ đặt tiền gấp đôi, rồi gấp ba. Cuộc sát phạt mỗi lúc một gấp rút hơn, khốc liệt hơn. Quân bài đánh qua đánh lại veo veo, như dệt những đường canh bằng vàng và bạc. Cả hai đều im lặng. Nhưng Milan thở khó khăn lắm, hết toát mồ hôi thì lạnh run lên dưới ánh trăng đêm trung thu tĩnh mịch đó. Ông hạ quân bài, chia bài, giấu bài, không phải vì thích mà vì có sức gì đó thúc đẩy ông có cảm tưởng người kia chẳng những hút tiền bạc của ông từng đồng từng đồng một, mà còn hút tủy trong xương, huyết trong mạch máu ông, từng giọt từng giọt một, và cứ mỗi ván ông thua thì sức khỏe cùng nghị lực của ông bay đi. Thỉnh thoảng ông liếc mắt nhìn địch thủ, tưởng mặt hắn phải dữ như mặt quỉ có nanh có mỏ, mắt phải đỏ như than hồng, nhưng trái lại mắt hắn vẫn như thường, có vẻ chăm chú chuyên cần làm công việc hằng ngày, muốn cho mau xong một việc không dễ dàng cũng không thích thú gì.

Một lần nữa, Milan lại thua hết ráo. Người lạ đó đề nghi đem ngựa, bò, và nhà cửa, ruộng nương ra đánh.

-       Tôi đặt bốn đồng tiền Hung Gia Lợi, thứ bạc thật đây này, còn bác dặt con ngựa hồng với bộ yên nhé, chịu không?

-       Chịu.

Thế là tiêu con ngựa hồng, kế đó là hai con ngựa chở đồ rồi tới bò mẹ bò con. Người lạ đó là một thương nhân cẩn thận điềm tĩnh, kể vanh vách từng tên mỗi con vật trong chuồng của Milan, định giá rất đúng mỗi con như thể hắn đã sinh trưởng trong nhà Milan vậy.

-       Này, cái mảnh ruộng gọi là "salkucha" đó, tôi đánh mười một đồng đấy. Được không?

-       Được

Người lạ bĩu môi. Milan rút năm cây bài, được cả thảy hai mươi tám điểm rồi.

Người kia binh tĩnh hỏi:

-       Rút thêm nữa không?

Milan đáp thật nhỏ, phào phào, và máu dồn cả về tim:

-       Thêm một quân nữa.

Người kia nhẹ nhàng lật quân bài lên: hai điểm, tốt.

Milan thản nhiên nói nhí nhí trong miệng:

-       Thôi!

Ông ta run run gom mấy quân bài lại, giấu đi, ráng làm cho nét mặt và giọng nói hoàn toàn thản nhiên để địch thủ không đoán được ông có bao nhiêu điểm.

Lúc đó hắn mới rút bài lật lên cho thấy. Khi đã được hai mươi bảy điểm rồi, hắn ngừng lại, bình tĩnh ngó thẳng vào mặt Milan, nhưng Milan nhìn xuống. Hắn lại thêm một quân bài nữa. Hai điểm. Hắn thở phào ra rất nhẹ, có vẻ muốn ngưng ở số hai mươi chín điểm. Mừng rằng mình sẽ ăn. Milan thấy máu dồn lên đầu. Nhưng người kia bỗng giật mình, ưỡn ngực, ngửa cổ ra, trán và mắt lấp lánh dưới ánh trăng, rồi lật thêm một quân nữa: lại hai điểm.

Ba lá bài "hai điểm" liên tiếp như vậy, không sao tin được mà sự thật như vậy đấy. Trên lá bài lật ngửa ra đó Milan thoáng thấy mảnh ruộng của mình vào mùa xuân, khi mới cày bừa xong, thật đẹp. Những luống cày quay cuồng chung quanh ông như ông bị xỉu, nhưng giọng bình tĩnh của kẻ kia làm ông tỉnh lại:

-       Ruộng đó về tôi rồi đấy?

Rồi tới phiên những khoảnh ruộng khác, hai ngôi nhà, và khu rừng sên nhỏ ở Osointisa. Lần nào định giá họ cũng đồng ý với nhau. Thỉnh thoảng Milan ăn được một ván hăm hở vơ vài đồng tiền. Niềm hy vọng lấp lánh như vàng nhưng chỉ hai ba ván "xui xẻo" là ông ta lại hết tiền, lại đem vườn ruộng ra đặt.

Khi canh bạc đã cuốn hết trọi như một dòng thác, hai người ngưng một lát, không phải để nghỉ lấy lại sức - cơ hồ họ sợ điều đó lắm - mà để nghĩ xem còn có gì để đặt nữa không. Người lạ vẫn bình tĩnh, có vẻ suy tính, nghỉ tay sau khi làm xong phần đầu công việc rồi, và muốn làm tiếp ngay phần nhì. Milan tê cóng cả người, mạch máu đập mạnh ở thái dương, có cảm tưởng rằng bệ đá ông ta ngồi đưa lên đưa xuống. Người kia đề nghị bằng một giọng mũi đều đều, chán chưởng:

-       Làm gì bây giờ đây, bác? Làm thêm một ván nữa đi nhưng lần này được ăn cả, ngã về không, nghẹn. Tối nay, tôi ăn bác được bao nhiêu, tôi đánh hết, còn bác, bác đem cuộc đời của bác ra đánh. Nếu bác ăn thì tiền bạc, bò, ngựa, vườn ruộng, nhà cửa lại thuộc về bác hết như trước. Nếu bác thua thì cứ cái kapia này, bác sẽ dâm đầu xuống sông Drina.

Hắn nói câu đó bằng cái giọng thản nhiên của một con buôn, coi như một sự bàn tính tầm thường nhất vậy. Milan nghĩ đã tới lúc hoặc là đánh mất hoặc là cứu vớt được linh hồn mình; bèn gắng sức đứng dậy, muốn thoát ra khỏi cái xoáy nước lạ lùng không chống lại nổi đó đã lôi cuốn hết tài sản của mình, bây giờ sáp cuốn cả bản thân mình nữa, nhưng người kia chỉ đưa mắt nhìn ông ta và ông ta lại ngoan ngoãn ngồi xuống, cúi đầu, chìa tay ra, như đánh một ván nhỏ vài ba cắc vậy.

Mỗi người lựa một quân bài: người kia quân "tứ' Milan quân "thập". Tới phiên mình chia bài Milan tràn trề hy vọng. Ông phát bài và người kia xin thêm hoài.

-       Cho thêm một quân nữa, nữa, nữa

Được năm quân rồi, hắn bảo: "Thôi". Tới phiên Milan rút bài. Tới hai mươi tám điểm ông ta ngừng một chút, nhìn những quân bài úp và nét mặt bí hiểm của đối thủ, không đoán được hắn có bao nhiêu điểm, nhưng chắc là trên hai mươi tám, lẽ thứ nhất vì đêm đó, không có ván nào hắn ngừng ở dưới số đó cả; lẽ thứ nhì vì hắn dã rút tới năm quân bài. Gom hết dư lực lại, Milan lật thêm một quân bài nữa quân "tú . Cộng là ba mươi hai điểm, thua.

Ông ta nhìn quân bài mà không dám tin, tưởng mình quáng mắt. Không thể nào thua hết trọi một lần như vậy được Có cái gì nóng bỏng chạy rần rần từ đầu tới chân ông. Thình linh ông hiểu rõ cả; hiểu giá trị của đời sống, giá trị của con người, hiểu thói đam mê cờ bạc vô lý và tồi tệ của ông. Cái gì cũng rực rỡ, sáng sủa như mặt trời mới mọc (...) ông muốn thốt ra một lời, muốn rên rỉ, gọi ai lại giúp mình, dù là chỉ giúp bằng một lời an ủi, nhưng ông không đủ sức thốt ra.

Người kia vẫn ngồi đợi bên cạnh ông.

Bỗng từ một nơi nào đó trên bờ có tiếng gà gáy, lớn và trong; nó gáy lần thứ nhất, rồi lần thứ nhì. Nó ở gần lắm, nghe được cả tiếng nó đập cánh nữa. Đúng lúc đó, cái quân bài bay tản mạn như bị một cơll gió lớn thổi đi, tiền bạc vung vãi ra, và cả cái kapia rung chuyển tới nền tảng. Milan kinh hoảng nhắm mắt lại, tưởng chết tới nơi. Khi ông ta mở mắt ra thì thấy chỉ còn có một mình trên cầu: địch thủ ông đã tan mất như bọt xà bông, các quân bài và các đồng tiền trên đá lát cũng biến mất.

Vắng trăng khuyết màu da cam trôi ở chân trời. Gió mát thổi lên. Dòng nước dưới sâu chảy ào ào hơn trước. Milan thận trọng rời bệ đá nơi ông ngồi, ráng tỉnh trí lại nhận xem mình ở đâu, cái gì mới xảy ra, rồi khó nhọc đứng dậy, trở về nhà ở Okilichté, có cảm tưởng rằng chân mình bước là của ai đó chứ không phải của mình.

Rên rỉ, lảo đảo, ông vừa về tới nhà thì té xuống như bị thương, thân thể đập mạnh vào cạnh cửa. Người trong nhà thức dậy, khiêng ông vào giường. Suốt hai tháng, ông sốt mê man. Người ta tưởng ông không qua khỏi được nhưng rồi ông bình phục lần lần, thành một con người khác hẳn. Bây giờ ông là một ông lão già trước tuổi, một người kỳ cục, xa lánh mọi người, ít nói, khi nào cần thiết lắm mới tiếp xúc với người khác. Không bao giờ mỉm cười, vẻ mặt lúc nào cũng đăm chiêu, đau đớn, cau có đến cực độ. Ông chỉ lo việc nhà thôi, một mình làm công việc của ông như từ trước tới nay chưa hề giao du với ai cả.

Trong khi đau, ông kể lại cho giáo trưởng Nicolas nghe những chuyện xảy ra đêm đó trên cái kapia, sau lại kể thêm cho hai người bạn thân nhất nữa, vì ông có cảm tưởng rằng giữ bí ẩn đó trong lòng thì không thể sống nổi. Thiên hạ cũng phong phanh biết được ít nhiều, thêu dệt thêm, rồi người ta chú ý tới một kẻ nào khác, quên ông và biến cố của ông đi. Con người đó ngày nay chỉ là một hình bóng của Milan Glasintchanin thời trước, vẫn sống, làm lụng, đi đi lại lại trong thị trấn. Thế hệ trẻ chỉ biết ông ta lúc này, không ngờ rằng trước kia ông ta khác hẳn. Và chính ông cũng có thái độ như để quên hết dĩ vãng. Mỗi khi xuống thị trấn, ông nặng nề chậm chạp qua cầu như một người thụy du đi ngang cái kapia mà không hề xúc động, không nhớ lại việc gì dã xảy ra ở đó nữa (...)

Milan thường tự hỏi biết đâu chuyện xảy ra đêm đó trên cái kapia chẳng là một ác mộng trong khi ông té xlu ở trước cửa nhà ông, biết đâu chẳng là hậu quả chứ không phải nguyên nhân bệnh của ông. Thực ra giáo trường Nicolas và hai người bạn thân được ông kể cho nghe cũng ngờ rằng đó chi là một ảo giác trong khi Milan lên cơn sốt.

Vì không ai tin rằng ma quỉ lại đánh bài otouz-bir, nó muốn làm hại ông thì cần gì phải dụ ông lên cái kapia. Nhưng những biến cố của chúng ta nhiều khi thực hỗn độn đau lòng, cho nên thiên hạ có đem chuyện ma quỉ ra để giảng hoặc ít nhất để cho bớt đau lòng đi, thì cũng chẳng có gì lạ.

Có ma quỉ hay không, chuyện đó có thực hay chỉ là ác mộng, không biết. Có điều chắc chắn là Milan sau một đêm mất cả sức khỏe, thanh xuân và một mớ tiền, bây giờ đã như nhờ một phép màu, chừa hẳn thói đam mê cờ bạc rồi.

Lại còn một chuyện khác nữa liên quan mật thiết với chuyện của Milan mà đầu dây mối nhợ cũng ở cái kapia mà ra.

Hôm sau cái đêm Milan đánh canh bạc chót rùng rợn trên cái kapia đó, là một ngày thu nắng ráo, một ngày thứ Bảy. Ngày thứ Bảy nào cũng vậy, bọn thương gia Do Thái ở Vichégrad dắt con trai họ lại kapia chơi, vì ngày đó là ngày của Chúa, theo tôn giáo họ. Họ nhàn nhã, long trọng bận quần xa tanh, gi-lê bằng len, đội mũ fez thấp, màu đỏ sẫm, đi đi lại lại trên cầu như tìm ai.

Nhưng thường thì họ ngồi trên kapia nói chuyện ồn ào với nhau bằng tiếng Y Pha Nho, chỉ dùng tiếng Serbie để chửi thề thôi.

Boukous Gaon, đứa con trai lớn của chú hớt tóc Abraham Gaon, một người rất mộ đạo, nghèo nhưng lương thiện, sáng hôm đó tới kapia trước nhất. Nó mười sáu tuổi chẳng có nghề gì nhất định, hơi khùng khùng, không chịu làm nghề gì lâu; bất kỳ ở đâu lúc nào nó cũng muốn giành cái gì có lợi nhất, đẹp nhất cho nó. Khi nó sắp ngồi xuống, nó nhìn kỹ xem bệ đá có sạch không. Thình lình nó thấy trong cái kẽ hở giữa hai phiến đá lát có một đường chỉ nhỏ lấp lánh như vàng. Nó nhìn kỹ hơn. Không còn ngờ gì nữa, một đồng tiền vàng rớt ở đó. Nó nhìn chung quanh xem có ai không, và để tìm một vật gì có thể khều đồng tiền lên được. Nhưng nó sực nhớ rằng hôm đó thứ Bảy, làm việc thì xấu hổ và phải tội. Vừa xúc động vừa khó nghĩ, nó ngồi đó tới giữa trưa vẫn chưa đứng dậy. Tới giờ ăn tra, mọi người Do Thái già trẻ đều về nhà cả rồi, nó mới lấy một cọng rơm lớn nhất, quên cả tội lỗi và ngày sabbat[76] đi, nó thận trọng khều đồng tiền vàng lên. Đó là thứ tiền Hung Gia Lợi, mỏng, không nặng hơn một chiếc lá khô. Nó về trễ bữa ăn. Khi nó ngồi xuống cái bàn thấp tồi tàn, chung quanh có cả thảy mười ba người (cha, mẹ và mười một đứa con), bị cha mắng là làm biếng, ăn hại, tới bữa ăn cũng không về đúng giờ, nó cũng thản nhiên. Tai nó ù ù, mắt nó quáng lên. Cái mộng nó ấp ủ từ lâu được sống một cuộc đời xa hoa, bây giờ thực hiện được. Nó tưởng chừng như mặt trời chói lọi trong túi nó.

Hôm sau, chẳng suy nghĩ gì cả, nó đem theo đồng tiền vàng đó lại quán rượu Oustamovitch, len lỏi vào căn phòng nhỏ nơi đó người ta đánh bài suốt ngày thâu đêm. Từ trước nó vẫn ước ao vô đây thử thời vận nhưng không đủ tiền. Bây giờ thì thực hiện mộng đó được rồi.

Trong phòng đó nó lo lắng, xúc động mấy giờ liền. Mới đầu người ta kinh thị, nghi ngờ nó. Khi nó đổi đồng tiền vàng Hung Gia Lợi để lấy tiền lẻ, người ta ngờ nó đã ăn cắp của ai, nhưng cũng bằng lòng cho nó đặt tiền. (Vì nếu các con bạc cứ muốn tìm hiểu người khác làm gì mà có tiền, thì không khi nào nhập cuộc được). Lúc đó thằng Boukous bắt đầu nếm những vị mới của cuộc đời. Khi ăn thì máu nó dồn lên đầu, nó nóng bừng bừng, toát mồ hôi, hoa cả mắt. Khi thua một số tiền lớn thì nó như nghẹt thở, tim nó không đập nữa. Nhưng sau những nỗi thống khổ tưởng như không dứt đó, tối ấy nó ở quán rượu ra, trong túi có được bốn đồng tiền vàng. Mặc dầu vì quá xúc động, lên cơn sốt, mệt lử, như bị quất bằng những roi lửa, nỏ vẫn thẳng người, hãnh diện bước về nhà. Trong cặp mắt như than hồng của nó hiện lên những viễn ảnh rực rỡ chiếu lên cảnh nghèo khổ của gia đình nó. Nó hiên ngang bước, say sưa. Lần đầu tiên trong đời, nó thấy được không những ánh sáng chói lọi, tiếng kêu lanh lảnh mà còn nhận định được sức nặng, sự quan trọng của vàng nữa.

Cũng trong mùa thu đó, Boukous đã thành một tên du thủ du thực, một con bạc nhà nghề, bỏ nhà đi lang thang. Ông lão Gon khô héo đi vì xấu hổ và buồn, cả cộng đồng Do Thái cũng đau khổ như ông. Sau đó, thằng Boukous rời thị trấn, đi khắp nơi kiếm ăn bằng cái nghề tồi tệ là đánh bạc. Và từ đó tới nay đã mười bốn năm, không nghe ai nói về nó nữa. Người ta bảo nguyên do chỉ tại "cái đồng tiền quỉ" đó mà nó đã thấy trên cái kapia và khều lên được trong ngày sabbat.

XIII

Qua năm chiếm đóng thứ tư. Mọi sự như dịu xuống "trơn tru” trong một mức độ nào đó. Cảnh yên tĩnh êm đềm thời thuộc quyền người Thổ không trở lại nữa - cái đó không thể được - nhưng ít gì trật tự cũng bắt đầu được củng cố theo những quan điểm mới. Đúng lúc đó lại xảy ra nhiều sự lộn xộn trong xứ. Nhiều đội quân mới thình lình tới thị trấn và trên kapia lại có lính canh gác. Nguyên do như sau:

Năm đó, nhà cầm quyền Áo thi hành chính sách bắt lính ở Bosnie Herzégovine, làm náo động dân chúng, nhất là những người Thổ. Năm chục năm trước, khi vua Thổ quyết định thành lập một đạo quân chính qui, từ quân phục, khí giôi, cách thao luyện đều theo âu, thì dân chúng nổi loạn gây chiến thực sự, không có trận nào lớn nhưng trận nào cũng đổ máu, vì họ không chịu bận quân phục của bọn tà giáo, cột trên ngực những đai da bắt chéo, tượng trưng chữ thập ghê tởm đó. Và bây giờ họ phải bận chính quân phục "chật" và dáng khinh đó lại thêm phải đi lính cho một ông vua ngoại quốc theo một tôn giáo khác.

Ngay từ năm chiếm đóng thứ nhất, khi nhà cầm quyền bắt đầu đánh số nhà cửa, kiểm tra dân số, thì người Thổ đã nghi ngờ lo ngại một cái gì đó rồi. Trong hoàn cảnh như vậy, luôn luôn những người Thổ có danh vọng có học thức nhất trong thị trấn lén lút hội họp nhau để cùng nhau tìm hiểu ý nghĩa các biện pháp mới và quyết định chung một thái độ.

Một ngày tháng Năm, những nhân vật đó như tình cờ gặp nhau trên cái kapia và ngồi trên bệ đá vừa bình tĩnh uống cà phê, ngó mông lung phía trước, vừa thì thầm bàn tán về các biện pháp khả nghi của nhà cầm quyền. Mọi người đều bất bình vế những biện pháp mới trái ngược hẳn với quan niệm cùng thói quen của họ, vì họ cho rằng nhà cầm quyền xen vào việc tư, vào đời sống trong gia đình của họ là làm nhục họ một cách vô ích mà vô nghĩa.

Hôm đó có cả ông Ali Hodja. Bình thường ông rất ít khi lại kapia vì hễ nhìn thấy những bực đá đưa lên cái bệ ở đó là tai ông lại ngứa ngáy nhức nhối.

Ông Husein Aga, bề trên trong chủng viện Vichégrad, vị học giả hay nói, có đủ tư cách nhất để giải thích biện pháp đóng bảng ghi số nhà và kiểm tra số trẻ con và người lớn đó:

-       Hình như đó là một thói quen từ hồi nào tới giờ của tụi tà giáo. Ba chục năm trước hay hơn nữa, ở Travnik có một đại thần gốc gác ở Istamboul, tên là Tahir-Pacha. Ông ấy theo Hồi giáo, nhưng giả dối, chi có bề ngoài còn trong lòng vẫn giữ Ki tô giáo như trước. Người ta đồn rằng ông để một cái chuông nhỏ bên cạnh, khi nào gọi đầy tớ thì rung chuông như một giáo trường Ki tô giáo, cho tới khi đầy tớ cất tiếng "dạ" mới thôi. Chính ông Tahir-Pacha đó là người đầu tiên cho đánh số nhà ở Travnik, bắt mỗi nhà phải đóng đinh treo một tấm bảng ghi số. (Vì vậy mà thiên hạ đặt cho ông biệt danh là "người đóng đinh"). Nhưng dân chúng nổi loạn gỡ hết những tấm bảng đó, chất lại một chỗ nổi lửa đốt. Coi mòi sắp đổ máu. May sao, ở Istamboul triều đình hay tin, triệu ông ta về. Xin Chúa tiêu diệt hết các di tích của ông ta đi! Và bấy giờ lại xảy ra một chuyện như vậy. Tụi Boche muốn làm sổ sách kiểm tra hết thảy, kiểm tra cả cái đầu của chúng ta nữa.

Mọi người đều nhìn ra phía trước mặt mình mà lơ đãng nghe ông ta nói vì còn ai còn lạ gì thói nói dông dài về những hồi ký của người khác chứ không chịu trình bày vắn tắt, minh bạch ý kiến của ông về vấn đề đương bàn.

Cũng như mọi lần, Ali Hodja là người đầu tiên tỏ vẻ bực mình:

-       Vụ này không liên quan gì tới tín ngưỡng của tụi Boche, mà là vấn đề quyền lợi của chúng, ông ạ. Chúng không đùa đầu, không bỏ phí thì giờ đâu, cả trong giấc ngủ, chúng cũng không quên công việc của chúng. Hiện nay chúng ta chưa thấy, nhưng trong ít tháng hoặc một năm nữa sẽ biết rõ thâm ý của chúng. Ông Chemsibeg Brankovitch, hồi sinh tiền, đã nói đúng lắm: "Địa lôi của tụi Boche có cái ngòi dài lắm". Theo tôi, chúng đánh số nhà, kiểm tra dân số để đánh một thứ thuế mới gì đây hoặc để bắt dân chúng làm xâu hoặc nhập ngũ đây. Chúng nhắm cả hai cái đó cũng chưa biết chừng. Nếu các ông hỏi tôi phải làm gì bây giờ thì đây tôi xin thưa. Chúng ta không phải là một đạo quân mà có thể nổi loạn ngay bây giờ được. Điều đó, Chúa thấy rõ mà ai cũng biết cả. Nhưng chúng ta cũng không được tuân theo các mệnh lệnh của chúng. Không ai được nhớ số nhà của mình, được khai ngày sanh tháng đẻ của mình, cứ để mặc cho chúng đoán. Nếu chúng làm quá lố, đụng đến con cái, đến hạnh phúc của chúng ta thì chúng ta sẽ chống cự lại và cầu Chúa phù hộ!

Họ còn thảo luận với nhau một hồi lâu, nhưng đại để họ chấp nhận đề nghị của Ali Hodja: phản kháng một cách tiêu cực. Đàn ông thì sẽ giấu tuổi hoặc nói sai tuổi, lấy cớ rằng mình thất học. Còn đàn bà thì không ai dám hỏi họ, vì như vậy là một sự nhục mạ có thể gây cuộc đổ máu được.

Bất chấp tất cả những chỉ thị và lời dọa dẫm của chính quyền, họ treo bảng số nhà ở những chỗ không ai thấy; không vậy thì treo ngược. Có người quét vôi lại nhà cửa liền và làm như vô tình, quét một lớp phủ con số nhà.

Thấy dân chúng quyết tâm chống đối mặc dầu là không lộ liễu chính quyền tỏ vẻ khoan hồng, không thẳng tay áp dụng luật để tránh mọi hậu quả, mọi xung đột nhất định sẽ xảy ra.

Hai năm trôi qua. Khi dân chúng đã quên vụ đó, hết lo ngại sự kiểm tra dân số, chính quyền mới thực sự mộ binh trong đám thanh niên, không phân biệt tôn giáo và giai cấp. Tức thì ở miền Đông Herzégovine, dân chúng nổi loạn, người Serbie cũng chiến đấu bên cạnh người Thổ. Lãnh tụ nghĩa quân tìm cách liên lạc với ngoại quốc nhất là với Thổ Nhĩ Kỳ, bảo rằng chính quyền Áo đã vượt quyền hạn giao phó cho họ ở Hội nghi Berlin[77], họ không có quyền được mộ binh trong những miền chiếm đóng vẫn thuộc về Thổ. Ở Bosnie không có một tổ chức đề kháng, như do ngã Fotché và Goradjé, cuộc khởi nghĩa lan tới miền chung quanh Vichégrad. Bọn nghĩa quân chiến đấu riêng rẽ và bọn tàn quân qua cầu Vichégrad để trốn vô miền Sandjak hoặc qua Serbie. Trong những trường hợp như vậy, luôn luôn bọn cướp thừa cơ để hoành hành.

Vì vậy sau bao nhiêu năm, người ta lại tái lập sự canh gác thường trực trên kapia. Mặc dầu đương mùa đông, tuyết phủ một lớp dày, mà ngày, đêm lúc nào cũng có hai hiến binh gác cầu. Họ chặn những người qua đường lạ mặt và khả nghi, tra hỏi, lục soát. Hai tuần sau, một chi đội Streífkorps[78] lại thay thế hiến binh trên kapia. Chi đội này đã được thành lập ngay từ khi cuộc khởi nghĩa bắt đầu lan ra khá rộng. Họ là những lính xung kích lưu động, được lựa chọn và cung cấp khí giới để hành quân trong một miền khó khăn, hết thảy đều là quân tình nguyện trả lương cao (...)

Trong mùa đông cực khổ và dài đó, luôn luôn có hai người lính Streifkorps canh gác trên kapia, thường thường là một người ngoại quốc và một người bản xứ. Họ không xây đồn như người Thổ hồi Karageorges khởi nghĩa ở Serbie. Không giết người, không chặt đầu người. Nhưng lần này cũng vậy, vẫn xảy ra những biến cố lưu dấu vết lại trong thị trấn. Vì thời buổi khó khăn nào mà chẳng gây tai họa cho một số người.

Trong số lính Strein(orps thay phiên nhau canh gác trên kapia có một thanh niên, quốc tịch Nga, góc ở Đông Galicie, tên là Grégoire Fédoune. Anh ta hai mươi ba tuổi rất cao lớn mà tâm hồn như con nít, khỏe như một con gấu mà e lệ như một thiếu nữ. Anh đã dự các trên ở Maglai và Glasinac. Sau đó, anh đóng trong nhiều đồn ở Đông Bosnie trong một năm rời. Tới lúc được giải ngũ, anh không muốn trở về nhà cha mẹ ở thị trấn Kolomeia (xứ Galicie) vì nhà rất đông con mà rất nghèo. Anh đã về Pest trong đoàn quân của anh thì có yết thị mộ quân tình nguyện để xung vô đoàn Streifkorps. Vì anh đã chiến đấu ở Bosnie, biết miền đó nên được tuyển liền. Anh mừng rỡ được thấy lại những rừng thưa, những thị trấn nhỏ ở Bosme, nơi đó anh đã sống những ngày vui có khổ có mà bây giờ nhớ lại thì những ngày khổ lại rực rỡ, đẹp đẽ hơn những ngày vui, những ngày làm anh khó quên hơn. Lòng anh thật dịu dàng và kiêu hãnh khi tưởng tượng nét mặt của cha mẹ, anh em, chị em nhận được những đồng liền đầu tiên anh trích trong số lương lính tình nguyện khá cao để gởi về giúp gia đình. Lại thêm, anh may mắn được đưa tới không phải miền Đông Herzégovine, nơi phải chiến đấu cực khổ và nhiều khi rất nguy hiểm với nghĩa quân, mà tới một thị trấn trên sông Dnna, chỉ có việc canh gác và đi tuần.

Trọn mùa đông anh ta nện gót trên cái kapia, có khi liên tiếp hàng giờ, những đêm giá buốt và trong trẻo, phải thổi vào ngón tay trong khi đá nứt nẻ vì lạnh, sắc trời lợt lạt những ngôi sao lớn mùa thu chỉ còn là những ngọn đèn nhỏ. Tại đó anh đón những dấu hiệu đầu tiên của xuân; lớp băng nặng nề nứt nẻ, nghe ầm ầm như tiếng nổ trên sông, ngọn gió mới vù vù suốt đêm từ những khu rừng trụi lá trên núi phía trên cầu đưa lại.

Anh cảm thấy khí xuân xuất hiện trên đất và nước, lần lần thấm vào lòng anh, tràn ngập anh, làm cho anh ngây ngất, ngũ quan và trí óc rối loạn. Vừa canh gác anh vừa hát những bài hát Ukraine trong xứ anh. Khi hát anh có cảm tưởng rằng xuân càng tới, anh càng mong đợi một người nào ở chỗ trống trải, lộng gió này.

Đầu tháng Ba, viên tư lệnh gởi tới chi đội lời khuyến cáo phải canh gác kỹ lường gấp bội, vì theo lời tình báo dáng tin thì tên tướng cướp lừng danh Iakov Tchékrlia từ Herzégovine chạy qua Bosnie, hiện đương trốn ở một nơi nào đó gần Vichégrad, từ đó chắc chắn nó sẽ ráng lẻn ra biên giới Serbie hoặc Thổ. Người ta cho chi đội Streifkorps biết tướng mạo của Tchékrlia, nhấn mạnh rằng nó tuy nhỏ con, hình dáng tầm thường mà mạnh, gan dạ và rất mưu mô, đã nhiều lần bị bao vậy mà gạt được bọn lính tuần tiễu, trốn thoát.

Fédoune tuân theo lời khuyến cáo vì không dám coi thường một công văn nào cả. Nhưng thực ra anh cho là hơi quá: làm sao có thể tưởng tượng được cầu rộng chừng mười bước mà một kẻ có thể lẻn qua cầu được không ai thấy. Và anh cứ bình tĩnh, không lo ngại, gác vài giờ ban ngày và vài giờ ban đêm. Thực tình anh có chú ý hơn, nhưng không phải chú ý đề phòng tên Iakov đó xuất hiện - chẳng ai biết được nó đương ở đâu - mà chú ý nhận xét vô số dấu hiệu và hiện tượng thiên nhiên báo tin xuân đã về.

Khi người ta hai mươi ba tuổi, tràn trề nhựa sống, thấy dậm dật khắp trong người mà bốn bề chung quanh, cảnh xuân ồn ào, rực rỡ, thơm phức thì khó mà tập trung tinh thần vào một vật duy nhất nào đó được. Cái gì cũng làm cho anh ngây ngất, đãng trí. Và đêm cũng như ngày anh có cảm tưởng đương đợi ai, cảm tưởng đó vừa đau khổ vừa êm đềm.

Rồi một hôm, vào giờ ăn trưa, một thiếu nữ Thổ đi ngang qua chỗ canh gác. Nàng vào cái tuổi thiếu nữ chưa che kín mặt bằng khăn voan, nhưng khi đi ra ngoài cũng không để lộ hết mặt ra; nàng khoác một khăn san mỏng mịn để che thân thể, hai cánh tay, tóe, cằm, trán, nhưng để hở một phần mặt: mắt, mũi, miệng và má. Tuổi đó là thời ngắn ngủi giữa tuổi thơ và tuổi thanh xuân, thiếu nữ theo Hồi giáo vui vẻ và ngây thơ để lộ nét mặt dễ thương còn con nít, nhưng đã "con gái” rồi, đã yểu điệu rồi, nét mặt mà ngày mai đây chưa biết chừng, đã bị chiếc khăn voan che kín tới suốt đời.

Không có một bóng người trên kapia. Fédone gác chung với một nông dân trong đoàn Streifkorp tên là Stevan ở Pratcha. Chú này đã có tuổi, ham nhậu, trái với luật lệ ngủ gà ngủ gật trên bệ đá.

Fédoune thận trọng và e lệ liếc thiếu nữ. Chiếc khăn san sặc sỡ phất phơ, lóng lánh dưới ánh nắng như một sinh vật trong ngọn gió xuân và theo nhịp bước chân của nàng. Nó căng ra, bao sát khuôn mặt bình tĩnh và diễm lệ của nàng. Cặp mắt ngó xuống, chớp chớp. Nàng đi ngang qua gần anh rồi biến về phía trung tâm thị trấn.

Anh ta tiếp tục hăng hái đi bách bộ từ sân bên đây qua sân bên kia, ngó hoài về phía chợ. Bây giờ anh có cảm tưởng đã có người để đợi rồi. Nửa giờ sau - trên cầu vẫn vắng lặng vì là giữa trưa - thiếu nữ Thổ từ chợ trở về và lại đi ngang qua anh ta làm cho lòng anh ta xao xuyến. Lần này anh ta ngó nàng lâu hơn một chút, bạo dạn hơn, và lạ lùng thay, nàng cũng liếc anh, nhưng không sợ sệt, mà lại mỉm cười một cách hơi ranh mãnh nữa chứ, ranh mãnh nhưng ngây thơ như tụi con nít gạt nhau trong lúc chơi đùa. Rồi nàng lại biến mất rất mau, dáng đi uyển chuyển ung dung, chiếc khăn san rộng có cả nghìn nếp phất phới và bao thân thể nàng còn trẻ nhưng đã nẩy nở. Anh còn trông thấy những đồ tế nhuyễn phương Đông và màu sắc rực rỡ của chiếc khăn nổi bật lên một hồi lâu trong xóm nhà bên kia bờ sông.

Lúc đó anh ta lưới giật mình bừng tỉnh, thấy mình vẫn đứng trơ trơ ở một chỗ từ khi nàng đi qua mặt mình. Anh ta vội rờ cây súng, ngó chung quanh, tưởng chừng mình đã vô ý để một cái gì đó đi qua rất rồi. Dưới ánh nắng dịu dàng tháng Ba, Stevan mơ mơ màng màng. Fédoune có cảm giác cả hai đều có tội, một đoàn lính đã đi ngang qua họ mà anh không biết dài bao nhiêu, quan trọng nhiều hay ít. Xấu hổ, siêng năng quá mức, anh đánh thức Stevan dậy, để cả hai cùng canh gác cho hết phiên.

Suốt ngày đó, trong giờ gác cũng như trong giờ nghỉ, hình ảnh thiếu nữ hiện trong óc anh không biết bao nhiêu lần như một hình ma. Và hôm sau, cũng khoảng giữa tra, lúc mà trên cầu và trong chợ vắng người nhất nàng lại đi ngang qua cầu và Fédoune lại ngó khuôn mặt bao trong chiếc khăn san sặc sỡ. Mọi sự như hôm trước. Nhưng chàng và nàng nhìn nhau lâu hơn, mỉm cười tươi hơn, bạo hơn, như cùng đóng một trò với nhau, Stevan cũng dự vào trò đó theo một cách riêng, lại ngủ gà ngủ gật trên ghế đá, rồi cũng thề như mọi khi rằng có ngủ nghê gì đâu, ngay ban đâm, nằm trên giường mà cũng không nhắm mắt được nữa. Lượt trở về, thiếu nữ gần như ngừng, nhìn thẳng vào mắt anh lính thốt hai tiếng gì đó, mập mờ, vô nghĩa, khiến anh ta bủn rủn cả chân tay, quên hẳn mình đương ở đâu nữa.

Chỉ trong giấc mộng, chúng ta mới dám cả gan. Khi thiếu nữ đã mất dạng ở bên kia sông rồi, anh ta mới run lên vì sợ. Một thiếu nữ Thổ mà dám nhìn một lính Boche, điều đó không thể tin được. Một điều phi thường, vô tiền nh vậy chi có thể xảy ra trong giấc mộng hoặc giữa mùa xuân trên cái kapia. Vả lại anh biết rằng ở xứ này, làm lính như anh, thì không có gì nguy hiểm gây phẫn uất bằng đụng tới một phụ nữ Hồi giáo. Trong quân đội người ta đã bảo anh vậy, vô đoàn Streifkorps người ta nhắc lại nữa. Có nhiều kẻ đã bay đầu vì vậy, bị người Thổ bất bình giận dữ trả thù. Cái đó anh đã biết rõ, và thực tâm anh muốn theo đúng lệnh trên và phép tắc, mà rồi anh vẫn làm ngược lại. Cái tai hại của những con người khổ sở là đôi với họ cái gì bị cấm đoán không thể đạt thì tới một lúc nào đó lại hóa ra đạt được dễ dàng (ít nhất là có vẻ như vậy) và một khi họ ham muốn cái đó, không lúc lào quên, thì nó hiện trở lại như cũ: không đạt được bị cấm đoán, gây biết bao hậu quả cho những kẻ cứ cố níu lấy nó cho được.

Ngày thứ ba, cũng vào giữa trưa, thiếu nữ lại qua cầu và như trong một giấc mộng, mọi sự xảy ra đúng như ý anh chàng: Stevan lại ngủ gà ngủ gật, trên cái kapia cũng không ai qua lại, anh chàng lại ấp úng vài tiếng, thiếu nữ lại chậm bước, sợ sệt đáp lại vài lời cũng không rõ ràng.

Trò chơi nguy hiểm và khó tin đó tiếp tục. Ngày thứ tư thiếu nữ đi ngang qua, rình lúc không có ai trên kapia, hỏi nho nhỏ anh chàng mà tình xuân đã bừng bừng, bao giờ thì tới phiên sau anh canh gác, anh đáp vào buổi hoàng hôn, giờ cầu nguyện thứ tư[79] của người Hồi. Nàng không ngừng bước cũng không quay đầu lại, chỉ đưa tình, nói khẽ: "Em sẽ đưa bà nội em qua bên chợ, bà sẽ ngủ đêm bên đó, rồi em trở về một mình". Trong mỗi lời tầm thường đó nàng để lộ một niềm vui thầm kín rằng lại sắp được gặp chàng.

Sáu giờ sau, Fédoune lại gác trên kapia với người bạn thiu thiu ngủ. Sau cơn mưa, buổi hoàng hôn thật mát mẻ, đầy hứa hẹn. Khách qua đường càng lúc càng thưa, đúng lúc đó trên con đường từ Osoinitsa xuất hiện bóng dáng của thiếu nữ phủ chiếc khăn san màu sắc đã tắt vì trời đã chạng vạng. Nàng đi bên cạnh một bà Thổ già, lưng khòm mình quấn trong một chiếc van dày. Bà lão gần như bò, tay mặt chống vào một chiếc gậy, tay trái níu lấy cánh tay của thiếu nữ. Hai người đi ngang qua mặt Fédoune. Nàng chậm bước lại để dắt bà lão. Trong bóng tối nhá nhem, cặp mắt nàng như lớn ra, bạo dạn nhìn thẳng vào cặp mắt anh ta rời ra không được. Khi hai bà cháu đã mất dạng trong thị trấn, anh ta rùng mình, rảo bước từ sân bên này qua sân bên kia, hối hận rằng từ nãy tới giờ vẫn đứng yên một chỗ. Chàng xúc động, gần như sợ sệt, đợi lúc thiếu nữ quay trở về. Stevan vẫn mơ mơ màng màng.

Anh chàng nghĩ bụng: "Lát nữa nàng trở qua, nàng sẽ nói gì với mình? Mà mình sẽ nổi gì với nàng? Có thể nàng sẽ hẹn gặp gỡ nhau ban đêm trong một nơi kín đáo nào chăng? Nghĩ vậy chàng run lên vì vui sướng và xúc động.

Chàng chờ đợi một giờ như vậy, rồi thêm nửa giờ nữa mà thiếu nữ vẫn chưa trở về. Ngay cảnh chờ đợi đó cũng êm ái, dịu dàng. Bóng tối càng đổ xuống thì sự dịu đó càng tăng. Sau cùng, không thấy thiếu nữ mà thấy những lính lại thay phiên. Nhưng lần này, ngoài hai người lính gác ra, viên chuẩn úy Drajénovitch cũng đích thân tới. Ông ta nghiêm khắc, râu ngắn và đen, giọng the thé và hung dữ ra lệnh cho Fédoune và Stevan hễ về tới trại thì phải ở trong phòng ngủ cho tới khi có lệnh mới. Fédoune thấy máu dồn lên đầu, chắc mình có tội gì đây

Phòng ngủ rộng và lạnh lẽo có mười hai chiếc giường kê thành hàng đều đặn, lúc đó vắng hoe. Lính trong phòng hoặc đương ăn hoặc còn đi chơi trong thị trấn. Fédoune và Stevan ngồi đợi, lo lắng, nóng ruột, suy nghĩ, đoán không ra vì lẽ gì viên chuẩn úy đã nghiêm khắc và thình lình giam lỏng mình như vậy. Một giờ sau khi vài người lính đầu tiên bắt đầu trở về để ngủ, một chú cai ồn ào bước vô, cau mày nghiêm khắc, lớn tiếng bảo hai người đi theo chú. Thấy vậy họ đoán là có chuyện dữ. Vừa ra khỏi phòng, người ta đưa mỗi người đi một nơi và bắt đầu tra vấn họ.

Đêm đã hơi khuya, các ngọn đèn trong thị trấn lần lần tắt hết rồi mà các cửa sổ của trại lính vẫn sáng. Thỉnh thoảng người ta nghe thấy tiếng chuông rung ở cửa, tiếng chìa khóa lẻng kẻng và tiếng cánh cửa dày, nặng đập ầm ầm. Lính hầu tới rồi đi, rảo bước qua thị trấn tối tăm và đã ngủ, đi đi về về từ trại tới bản dinh, tại đây đèn ở từng lầu thứ nhất, cũng vẫn còn cháy. Chỉ coi những dấu hiệu bề ngoài đó cũng biết một biến cố gì đó đã xảy ra trong thị trấn.

Vào khoảng mười một giờ, người ta dẫn Fédoune vô phòng giấy viên thiếu tá, và anh ta cảm thấy thời gian từ khi ở trên cái kapia tới lúc đó dài bằng mấy ngày mấy tuần. Trên bàn có một cây đèn dầu lửa bằng kim thuộc chụp đèn bằng sứ màu xanh lá cây. Viên thiếu tá Krtchmar ngồi ở bàn, ánh đèn chiếu tới khuỷu tay, còn ngực và đầu ở trong bóng tối của chụp đèn, Fédoune biết khuôn mặt xanh nhợt, đầy đặn, gần như mặt đàn bà đó không có râu cằm, chỉ có lưa thưa mấy sợi râu mép, cặp mắt xám thâm quầng. Lính tráng sợ viên sĩ quan mập mạp, bình tĩnh, nói năng chậm chạp, cử động nặng nề đó như sợ lửa vậy. Rất ít người chịu được lâu vẻ nhìn của cặp mắt lớn màu xám đó, và không lắp bắp khi trả lời những câu hỏi mà ông dịu dàng tách ra từng tiếng một, phát âm rất rõ ràng, rành mạch từ âm đầu tới âm cuối, như ở trường học hoặc trên sân khấu. Viên chuẩn úy Drajénovitch đứng cách ông ta xa xa một chút, đầu và ngực cũng ở trong bóng tối, chỉ hai bàn tay lông lá thòng xuống là sáng rõ. Một bàn tay đeo một chiếc nhẫn nặng bằng vàng.Drajénovitch bắt đầu lấy khẩu cung:

-       Anh kể cho chúng tôi nghe từ năm giờ tới bảy giờ, anh đã làm gì khi anh cùng gác trên kapia với anh Stevan Kalatsan, người phụ tá anh trong đội Streifkorps.

Fédoune thấy máu dồn lên mặt. Ai thì cũng tùy theo sở thích làm gì đó cho qua thì giờ, nhưng không ai ngờ được rằng sau đó mình phải trả lời trước một tòa án nghiêm khắc, kể lại tất cả những gì đã xảy ra, cả những chi tiết nhỏ nhặt nhất, những ý nghĩ thầm kín nhất, từ phút đầu tới phút cuối. Không ai ngờ như vậy, nhất là một chàng mới hai mươi ba tuổi, đương tiết xuân, đứng trên cái kapia. Biết trả lời ra sao bây giờ? Trong hai giờ canh gác đó anh cũng làm như mọi ngày, như hôm qua, hôm kia vậy. Nhưng lúc đó, anh ta không thể nhớ được những ngày đó anh thường làm những gì để mà trả lời với cấp trên. Anh chỉ nhớ những chuyện không quan hệ mà bị cấm đoán, những chuyện xảy ra cho mọi người, nhưng không thể phát giác cho thượng cấp được, tức như chuyện Stevan đã ngủ một giấc ngắn như mọi ngày còn anh thì đã nói vài lời với một thiếu nữ Thổ, không quen biết, rồi khi bóng tối bắt đầu đổ xuống, anh đã hăng hái, êm đềm ca tất cả những bài của xứ anh để đợi thiếu nữ trở lại, lần trở lại này sẽ cảm động và khác thường. Chao ôi! Sao mà khó trả lời thế, không thể kể hết ra được mà giấu vài chi tiết thì cũng khó chịu làm sao ấy? Và phải trả lời gấp thì thời gian càng trôi qua thì anh càng thẹn thùng, lúng túng. ờ, mà anh đã làm thinh bao lâu rồi nhỉ?

Viên thiếu tá hỏi:

-       Sao?

Ai cũng đã nghe, vài lần cái tiếng "Sao?" đó, nó rành mạch vang mà lớn, như thanh âm một bộ máy mạnh mẽ phức tạp, chùi dầu kỹ vậy.

Và Fédoune bắt đầu lắp bắp, rối trí ngay từ lúc đầu, như một kẻ phạm tội.

Đêm đã khuya mà đèn vẫn còn cháy ở trại lính và ở bản dinh. Nối tiếp nhau, hết khẩu cung rồi biên bản, rồi đối chất. Người ta cũng tra hỏi những người lính khác hôm đó đi canh gác trên cầu. Người ta tìm kiếm được và dẫn lại vài người qua cầu nữa. Nhưng hiển nhiên là vòng điều tra thắt lại chung quanh Fédoune với Stevan và chung quanh bà lão Thổ do một thiếu nữ dắt đi.

Tới bình minh, anh bị đối chất với Stevan. Nông dân này nháy mắt, có vẻ tinh quái, đáp bằng giọng nhỏ nhẹ, không tự nhiên, một mực bảo rằng chú ta quê mùa, dốt nát, không biết gì cả, để núp sau người bạn gác của chú mà luôn luôn chú gọi là "ông Fédoune đó". Đã đói bụng rồi, lại run rẩy vì xúc động, Fédoune tự nhủ phải đáp cho xong đi, mặc dầu vẫn không biết rõ chuyện này là chuyện gì, mà mình trễ nải hoặc có tội ở điểm nào. Nhưng sáng ra thì đầu đuôi minh bạch cả.

Suốt đêm cái vòng khó tin đó quay chung quanh ông thiếu tá lãnh đạm và tàn nhẫn. Chi một mình ông là ngồi không nhúc nhích, không nói gì cả, mà ông lại không cho ai được đứng yên làm thinh. Coi thái độ, điệu bộ của ông, người ta thấy ông không giống con người tí nào mà là hiện thân của bổn phận, của một phán quan đáng sợ, không có chút nhu nhược, không có tình cảm, không có những nhu cầu ăn ngủ, nghỉ ngơi của con người nữa. Khi đã sáng rõ, Fédoune bị dẫn lên ông ta một lần nữa. Trong phòng giấy bên cạnh viên thiếu tá và Drajénovitch còn có một hiến binh mang khí giới và một người đàn bà mới thoáng nhìn, Fédoune tưởng mình chiêm bao. Đèn đã tắt. Phòng hướng về phương Bắc, lạnh lẽo, nửa sáng nửa tối.

Drajénovitch hỏi người đàn bà đó:

-       Phải người này gác cầu lúc đó không?

Bây giờ Fédoune mới đau khổ gắng sức chăm chú nhìn người đàn bà. Đúng là thiếu nữ Hồi giáo hôm trước, nhưng không trùm khăn san, để đầu trần, mấy bím tóc nâu dày, nặng, lòa xòa chung quanh đầu. Nàng bận quần Thổ sặc sỡ còn áo sơ mi, dây lưng và áo gi-lê đều là theo kiểu của các thiếu nữ Serbie trong thôn quê ở miền cao nguyên phía trên thị trấn. Không có khăn san, nàng có vẻ già giặn hơn, mạnh mẽ hơn. Nét mặt nàng thay đổi hẳn: miệng rộng và dữ, mí mắt đỏ, nhưng mắt trong và sáng, bóng tối trong cặp mắt chiều hôm trước đã biến mất.

Nàng đáp: "Phải" bằng một giọng cứng cỏi, thản nhiên, Fédoune thấy khác hẳn giọng của nàng trước kia, thật dị thường cũng như hình dáng của nàng lúc này vậy.

Drajénovitch tiếp tục hỏi nữa: nàng đã qua cầu cách nào, bao nhiêu lần, nói với Fédoune những gì, Fédoune nói với nàng những gì? Nàng trả lời đại thể đúng cả, nhưng có giọng hững hờ, ngạo mạn.

-       Lần qua cầu cuối cùng, nó nói gì mới mày, Ielenka?

Nói cái gì đó mà tôi không nghe rõ, vì tôi không chú ý nghe, chỉ nghĩ tới cách đưa anh Iakov qua thoát thôi.

-       Mày nghĩ tới cái đó?

-       Phải.

Thiếu nữ miễn cưỡng trả lời như vậy; nàng mệt nhọc lắm rồi, không muốn nói gì thêm. Nhưng viên chuẩn úy vẫn hỏi dai. Bằng một giọng dọa dẫm, quen được người khác trả lời dứt khoát, đâu ra đấy, ông ta buộc thiếu nữ phải lập lại tất cả những lời nâng đã khai trong cuộc lấy khẩu cung đầu tiên ở bản dinh.

Nàng không chịu, chi tóm tắt lại thôi, bỏ vài đoạn nhưng ông ta chặn lại liền, khéo léo mà gắt gao buộc nàng phải trở lại những đoạn trước.

Lần lần tất cả mọi sự thật được phanh phủi ra. Nàng tên là Ielenka, thuộc dòng họ Tasitch ở miền thượng Lieska. Mùa thu năm trước, haidouk[80] Tchékrlia tới miền nàng, trốn suốt mùa đông trong một chuồng ngựa ở phía trên làng. Gia đình nàng cung cấp thức ăn và quần áo cho anh ta. Thưởng thường chính nàng đem những thứ đó lại Hai người yêu nhau, hứa hôn với nhau. Khi tuyết bắt đầu tan, đoàn Streifkorps lùng bắt gắt hơn, Iakov nhất định trốn qua Serbie, muốn sao thì sao. Vào mùa đó khó mà qua sông Drina được, dù sông không bị canh gác, mà trên cầu lại có lính canh thường trực. Chàng quyết định qua cầu và nghĩ một cách gạt tụi lính gác. Nàng sẽ cùng đi, để giúp đỡ, dù phải hy sinh tánh mạng. Trước hết họ xuống miền Lieska, vô một cái hang ở phía trên Okoliehté. Trước kia, hồi ở trên miền Glasinats, Iakov đã mua của bọn Tsigane ít quần áo phụ nữ Thổ: khăn voan, quần dây lưng. Nàng theo kế hoạch của chàng, qua cầu vào nhũng giờ vắng người Thổ để không ai thắc mắc tự hỏi thiếu nữ lạ mặt đó ở đâu tới và để cho lính gác quen mặt. Thế là ba ngày liền nàng đi qua cầu. Và sau cùng quyết định đưa Iakov qua.

-       Tại sao mày lại đưa nó qua đúng lúc người lính này đứng gác?

-       Tại tôi thấy anh ta nhu nhược hơn hết.

-       Tại vậy hả?

-       Phải.

Viên chuẩn úy hỏi gặng nữa, nàng tiếp tục khai. Khi đã chuẩn bị xong xuôi, Iakov quấn khăn voan giả làm bà nội của nàng, đợi lúc nhá nhem tối, nàng đưa chàng đi qua mặt hai người lính gác; bọn này không nhận thấy gì cả vì Fédoune thì mải ngó thiếu nữ không ngó bà lão do nàng dắt, còn Stevan thì ngồi trên bệ đá, như đương ngủ.

Tới chợ, họ không đi thẳng qua trung tâm thị trấn mà len lỏi vào những đường ngang nhỏ. Chính vì vậy mà bị bại lộ. Họ không thuộc đường, đi lạc, đáng lẽ lại cầu trên sông Rzav để ra đường cái đưa từ thị trấn tới biên giới, thì họ tới trước cửa một tiệm cà phê Thổ trong đó có vài người đàn ông đương bước ra, mà một người là hiến binh Thổ sinh trường trong thị trấn. Anh ta chưa hề thấy bà lão trùm khăn voan đi với thiếu nữ đó baogiờ nên sinh nghi, theo dõi tới sông Rzav, rồi tiến lại gần hỏi họ là ai, đi đâu. Iakov, nhìn qua chiếc khăn voan chú ý theo dõi cử động của hiến binh, thấy lúc này phải mau mau đào tẩu, bèn tung chiếc voan ra, xô Ielenka vào anh hiến binh, mạnh tới nỗi cả hai đều té (chàng tuy nhỏ con mà mạnh và can đảm lạ lùng). Còn nàng thì níu chân anh hiến binh. Trong khi anh cố gỡ ra thì Iakov đã lội qua Rzav như qua một vũng nhỏ, mặc dầu nước lên quá đầu gối, rồi biến mất trong đám liễu ở bờ bên kia.

Người ta dẫn nàng lại bản dinh đánh đập, dọa dẫm nhưng nàng chẳng chịu khai gì cả bảo chẳng có gì để khai.

Viên chuẩn úy ráng vuốt ve, dọa dẫm, dùng những câu hỏi gián tiếp để dụ nàng khai thêm về những kẻ đồng lõa và về những dự định sau nãy của Iakov, nhưng công toi. Những điểm nào nàng muốn khai thì khai rất nhiều, còn những điểm nàng muốn giấu thì Drajénovitch có gắng hỏi bao nhiêu, nàng cũng không hé môi.

-       Mày nên khai bây giờ tất cả những điều mày biết đi để chúng tao khỏi phải tra tấn Iakov mà chắc giờ này đây đã bị bắt ở biên giới rồi.

-       Bắt được ai? Được anh ấy ư? Ha!

Và thiếu nữ ngó viên chuẩn úy bằng một vẻ thương hại, như thể ngó một kẻ chẳng biết mình nói gì, rồi nàng bĩu môi trên khinh. Môi trên của nàng lúc đó sao mà giống một con đĩa co mình lại quá, để lộ một niềm giận dữ, khinh bỉ hoặc ngạo nghễ mà ngôn ngữ của nàng diễn không nổi.

Khi nàng cong cớn cái môi đó lên, thì nét mặt của nàng đẹp đẽ đều đặn bỗng hóa ra chua chát, khó thương. Rồi nét mặt nàng lại đổi hẳn, trái ngược hẳn, hóa ra hoàn toàn ngây thơ, thích thú, nhìn ra cửa sổ như một nông dân nhìn khu ruộng để xem lúa gieo đã lên được bao nhiêu rồi.

-       Xin Chúa phù hộ các ông? Bây giờ đã sáng rõ rồi. Từ tối qua tới giờ này, anh ấy có thể đi qua trọn xứ Bosnie chứ không phải chỉ vượt biên giới cách đây một hai giờ đường mà thôi đâu. Cái đó, tôi biết mà. Các ông có thể đánh tôi, giết tôi, tôi đã đi cùng với anh ấy là vì vậy; còn anh ấy thì các ông không bao giờ thầy lại được nữa đâu. Đừng nghĩ tới vô ích. Ha!

Và môi trên của nàng lại cong lên, nhếch về bên phải, nét mặt nàng bỗng hóa ra già giặn ngạo nghễ xấu xí (…)

Không biết phải làm gì nữa, Drajénovitch ngó viên thiếu tá, viên này ra dấu bảo dẫn thiếu nữ đi. Rồi họ bắt đầu lấy khẩu cung Fédoune. Bây giờ thì mau và dễ. Anh ta thú thực hết, không biết nói lấy một câu để tự biện hộ nữa, cả khi Drajénovitch khéo đặt câu hỏi để cố tình gợi ý cho anh.

Ngay những lời buộc tội nghiêm khắc, nặng nề không kháng tố được cũng không làm cho Fédoune ra khỏi trạng thái thất thần.

Kitchmar nói bằng tiếng Đức:

-       Trước kia tôi tưởng anh là một thanh niên nghiêm trang, nhận đinh được bổn phận và mục đích trong đời, và một ngày kia anh sẽ thành một quân nhân hoàn toàn, làm vẻ vang cho chi đội. Vậy mà anh đã mê, mê tới mù quáng, mụ đàn bà đầu tiên đi qua mặt anh. Anh đã tỏ ra nhu nhược, không thể giao cho anh một việc nghiêm trọng được. Tôi phải đưa anh ra tòa. Dù tòa kết án ra sao thì hình phạt đó cũng sẽ không làm cho anh đau khổ bằng anh đã làm phụ lòng tin của người trên, không làm trọn phận sự của con người, của một quân nhân. Thôi, đi.

Ngay những lời nghiêm khắc, nói rành rọt từng tiếng đó cũng không làm cho lương tâm anh đau xót thêm vì chính anh cũng đã nghĩ như vậy rồi (…) Anh như đứng trước một phát kiến lớn lao vô cùng: anh đã thấy được ý nghĩa của vài phút quên nghĩa vụ ở một nhiệm sở nguy hiểm, vào một giờ xui xẻo. Những phút đó nếu không ai biệt tới thì đã chẳng quan trọng gì cả: chẳng qua chỉ là một cuộc trai gái lăng nhăng của tuổi trẻ để kể lại với bạn bè mà tiêu cái sầu canh gác ban đêm. Nhưng xét về phương diện trách nhiệm cụ thể thì những phút đó quả là quan trọng. Thôi thế là hết mọi sự, còn hơn là chết nữa, vì cuộc đời anh kể như chấm dứt một cách ô nhục, bị người đời ghét bỏ, phỉ nhổ không còn bào chữa cách nào cho đầy đủ và đúng trước lương tâm anh và trước mặt mọi người được. Không còn nhận được thư ở quê hương, được hình của gia đình nữa, không còn hãnh diện gởi bưu phiếu về cho cha mẹ nữa. Chấm dứt cuộc đời của một kẻ đã lầm lẫn, để cho người khác gạt.

Cho nên anh không có một lời nào để đáp viên thiếu tá.

Người ta không canh chừng anh nghiêm khắc lắm. Người ta dọn điểm tâm cho anh, anh ăn mà không biết mình nhai gì, rồi người ta bảo anh thu xếp đồ đạc riêng tư khí giới và những đồ nhà binh thì để lại. Mười giờ, một hiến binh sẽ dẫn độ anh lên xe của sở bưu điện, lại Sarajevo, giao anh cho tòa án quân sự.

Trong khi anh hạ những đồ chất trong cái kệ ở phía trên giường xuống, vài người bạn của anh còn ở trong phòng ngủ rón rén bước ra, khép cửa thật nhẹ không gây một tiếng động. Chung quanh anh cảnh lặng lẽ, quạnh hiu tăng lên như chung quanh một con vật bị bệnh. Trước hết anh gỡ tấm bảng đen nhỏ móc vào đinh xuống, trên bảng viết bằng dầu và tiếng Đức tên, cấp bực, số chi đội, số đơn vị của anh, và đặt nó trên đùi, mặt có chữ úp xuống. Ở phía lưng tấm bảng đen đó, anh viết vội bằng một cục phấn mấy hàng chữ nhỏ này: "Những vật còn lại của tôi, làm ơn gởi về Kolomeia cho cha tôi. Tôi xin chào tất cả các bạn và xin lỗi tất cả các thượng cấp của tôi - G. Fédoune".

Rồi anh nhìn ra cửa sổ một lần nữa, trong một giây ráng, bao quát tất cả thế giới anh thấy được ở ngoài, từ một chỗ chật hẹp như vậy. Anh gỡ cây súng xuống, lắp một viên đạn nặng, còn nhờn những mỡ chùi súng. Anh cởi giày ra, lấy con dao cắt chiếc vớ ở chỗ ngón cái chân bên phải, nằm xuống giường; ôm cây súng kẹp giữa hai đầu gối để cho họng đúng cắm sâu vào dưới cằm, đặt chân sao cho cái lỗ trong vớ đó móc vào cò súng và anh lẫy cò. Cả trại nghe thấy tiếng nổ vang.

Y sĩ tới, khám nghiệm. Một bản sao tờ biên bản đính vào hồ sơ lấy khẩu cung của Fédoune.

Rồi người ta nghĩ tới vấn đề chôn cất anh. Drajénovitch được lệnh lại tiếp xúc, thảo luận với giáo trưởng Nicolas Fédoune có được phép chôn ở nghĩa địa không, mặt dầu đã tự tử Giáo chủ có chịu xá tội cho một người chết theo Ki tô giáo Hi Lạp dã qui phục Giáo hoàng không?

Năm trước, giáo trưởng Nicolas bỗng già đi nhiều, chân đã yếu, cho nên phải dùng giáo trưởng Ioso để phụ tá ông ở giáo khu lớn. Ông này ít nói nhưng không bình tĩnh, gầy và đen như cột nhà cháy. Mấy tháng nay ông ta lo hết cả các việc giáo hội, các buổi lễ trong thị trấn và các làng, còn giáo trường Nicolas đi đứng khó khăn, chỉ làm những việc nhẹ nhàng mà không ra khỏi nhà, hoặc ít việc ở giáo đường ngay bên cạnh nhà ông.

Theo lệnh của thiếu tá, Drajénovitch lại nhà giáo trường Nicolas. Ông lão đáng kính đó nằm nghỉ trên giường mà tiếp viên chuẩn úy; bên cạnh có giáo trường Ioso. Khi Drajénovitch trình bày về cái chết của Fédoune và thỉnh ý về việc mai táng, hai giáo trưởng làm thinh một lát. Thấy Nicolas không nói gì, Ioso cất tiếng giọng mơ hồ, ngài ngại: Vụ đó đặc biệt, khác thường quá, theo luật lệ giáo hội cũng như theo tục lệ thì sẽ khó khăn đây. Phải có chứng cớ rằng kẻ đó, khi tự sát trí tuệ không còn minh mẫn nữa, thì mới có thể cho phép được.

Giáo trưởng Nicolas tức thì ngồi nhổm dậy trên cái giường cứng, chật hẹp, phủ một tấm thảm cú kỹ của ông. Thân thể ông lại có vẻ một bức tượng như hồi xưa, khi ông đi ngang qua trung tâm thị trấn và thiên hạ ở hai bên đường đều cúi đầu chào ông. Khi ông mới bắt đầu cất tiếng thì mặt ông sáng lên; khuôn mặt vẫn lớn, hồng hào, râu mép và râu cằm giao nhau, lông mày rậm, dựng lên, màu hung hung đã gần trắng xóa, rõ ra nét mặt một người từ hồi nhỏ đã tập suy tư lấy, nghĩ điều gì thì thẳng thắn nói ra và cương quyết bênh vực ý kiến của mình.

Không do dự lâu, cũng không đại ngôn, ông trả lời thẳng giáo trường Ioso và chuẩn úy Drajénovitch:

-       Tai nạn đã xảy ra rồi thì chẳng còn phải chứng thực điều gì nữa. Ai là người trí tuệ còn minh mẫn mà tự tử bao giờ không? Và ai dám lãnh trách nhiệm chôn cất anh đó như một kẻ không có tôn giáo, lén lút sau một hàng rào nào đó, không có mục sư làm lễ cho? Thôi ông, xin chúc ông mạnh giỏi, và xin ông ra lệnh cho người ta chuẩn bị đi để chúng tôi chôn cất anh ấy càng sớm càng tốt Mà chôn ở nghĩa địa, chứ không ở một nơi nào khác đâu. Tôi sẽ làm lễ xá tội cho anh ấy. Rồi sau này, nếu có một giáo trưởng của tôn giáo anh ấy cho rằng lễ an táng không được cử hành đúng phép, thì cứ để người ấy sửa đổi thêm thắt gì tùy ý.

Và khi Drajénovitch ra rồi, ông quay lại nhìn vẻ mặt ngạc nhiên, mắc cỡ của giáo trường Ioso một lần nữa, bảo:

-       Làm sao tôi có thể không cho phép chôn một người theo Ki tô giáo trong nghĩa địa được? Và tại sao tôi lại không xá tội cho anh ta? Anh ta không gặp may trong đời như vậy chẳng đủ rồi sao? Và trên Thiên đường kia, xin để chư vị thần thánh phán xét hành vi của anh ấy, cũng như sau này sẽ phán xét hành vi của hết thảy bọn chúng ta.

Thế là thanh niên có lỗi trên cái kapia đó gởi xương lại thị trấn, sông hôm sau được mai táng, được giáo trưởng Nicolas có Dimitri, thầy giữ đồ thánh, tiếp tay làm lễ xá tội cho.

Từng người từng người một, lính trong đoàn quân lưu động (Streifkorps) đến trước huyệt, ném xuống một nắm đất xấu. Trong khi hai người phu làm mộ mau mau lấp huyệt lại, họ còn đứng lại một lát chung quanh mộ như đợi một lệnh gì, vừa đứng vừa ngó làn khói trắng bốc thẳng lên ở bên kia sông, gần trại của họ. Trên khu bình nguyên cây cối xanh tươi ở phía trên trại, người ta đốt tấm nệm rơm dính đầy máu của Fédoune.

Số phận bạc bẽo của người lính trẻ đa cảm đó dám đem cái chết để chuộc cái tội đã có vài lúc, lơ đãng, xúc động trên kapia, được liệt vào hàng biến cố mà dân thị trấn nhắc nhở tới trong một thời gian lâu với một niềm thương xót, mặc dầu không ai nhớ tên chàng nữa. Còn việc canh gác trên kapia thì chẳng bao lâu người ta quên đi.

Ngay mùa thu sau, nghĩa quân rút khỏi Herzégovine. Vài thủ lãnh nổi danh, Thổ và Serbie, trốn qua Monténégro hoặc Thổ Nhĩ Kỳ. Tại miền đó chi còn lại vài tướng cướp thực ra không liên quan gì với cuộc khởi loạn sau vụ mộ lính, mà chỉ cướp bóc cho họ thôi. Rồi bọn đó cũng lần lượt bị tóm cổ hoặc giải tán. Herzégovine yên ổn trở lại. Miền Bosnie tuân lệnh phải nộp tân binh mà không kháng cự. Nhưng cuộc khởi hành của bọn lính trẻ đầu tiên không phải là không rắc rồi.

Trong cả quận, người ta chỉ tuyển không hơn một trăm thanh niên. Vậy mà ngày họ tụ tập trước hành dinh (nông dân vác bao, thị dân - số này rất ít - thì xách vali), cả thị trấn náo động như bị bệnh dịch hoặc gặp cơn nguy cấp. Nhiều tân binh, ngay từ sáng sớm, đã pha các thứ rượu với nhau mà uống quá độ. Rất ít người không uống, họ ngồi giữa đám hành lý dựa vào tường mà ngủ gà ngủ gật. Đa số say rượu mặt đỏ gay, mồ hôi nhễ nhại dưới ánh nắng. Bốn năm gã cùng một đàng bá vai nhau, chụm đầu vào nhau, lắc lư hát những điệu thô tục kéo dài ra:

-       Này, cô em, ô ô ô ...!

Thật là hỗn loạn. Nhưng gây náo động, nhất là bọn phụ nữ; mẹ, chị em, bà con của các thanh niên đó, từ những làng xa xôi, đi tiễn họ tới đây để nhìn họ một lần cuối cùng nữa, để khóc lóc, rên rỉ cho thỏa tình, để cho họ quà bánh hoặc tỏ tình âu yếm một lần cuối cùng. Chung quanh chợ đầy bọn đàn bà con gái đó, họ ngồi trơ trơ, mất hồn, như đợi bị tử hình, thỉnh thoảng nói với nhau vài lời, lấy đầu khăn quàng cổ chùi nước mắt. Ở trong làng người ta đã công bố trước rằng thanh niên không phải ra trận, cũng không phải làm khổ dịch, chỉ lại Vienne, kinh đô áo để phục vụ hoàng đế thôi, sẽ được nuôi nấng no đủ, ăn bận đàng hoàng, sau hai năm quân dịch sẽ được trở về nhà; vả lại thanh niên tất cả các miền khác của đế quốc cũng phải đi quân dịch mà những ba năm kia. Tất cả những lời giảng giải đó đều vô hiệu, như gió thoảng qua, bọn phụ nữ cho là không liên quan gì đến họ, hoàn toàn không hiểu nổi. Họ chỉ nghe theo bản năng họ thôi. Mà những bản năng này đã di truyền hằng bao thế kỷ rồi, làm cho họ rưng rưng nước mắt, rên ri trong họng, ương ngạnh đi theo người thân cho tới cùng, nhìn một lần cuối cùng người mà họ yêu quí hơn cả sinh mạng của họ nữa, bây giờ bị một hoàng đế xa lạ bắt lôi đi, đưa tới một xứ lạ, chịu những đọa đày làm những công việc chưa biết ra sao. Bọn hiến binh và công chức trong bản dinh tràn ra, len lỏi trong đám họ, bảo rằng chẳng có gì mà phải buồn râu quá như vậy khuyên họ đừng cản lối đi, đừng chạy trên trường theo tân binh, đừng gây cảnh hỗn độn, và tân binh sẽ được bình an trở về hết. Nhưng nói gì cũng vô ích. Họ nghe đấy vâng dạ một cách khúm núm, trì độn, rồi lại khóc mướt liền, gào hét tới đứt ruột. Cơ hồ như họ yêu những giọt lệ và những tiếng rên ri của họ cũng ngang những thanh niên mà họ mếu máo tiễn đưa vậy.

Khi tới giờ lên đường, và các thanh niên đã sắp hàng tư theo lệ, mà qua cầu, thì họ vùng chạy theo, chen lấn nhau khiến những hiến binh điềm tĩnh nhất cũng phải bực mình. Họ ùa nhau chạy, hiến binh níu họ lại, họ giằng ra để lại gần người thân, xô đẩy nhau té lăn cù. Tiếng gào thét xen với tiếng gọi nhau ơi ới, lời năn nỉ, lời dặn dò cuối cùng. Vài người chạy tuốt lên phía trước đoàn tân binh do hiến binh dẫn đầu, nằm lăn ra trước chân hiến binh, phanh ngực ra đấm bịch bịch vào ngực, gào lên: "Dẫm lên người tao đi, dẫm lên người tao mà đi, khốn khổ thân tao!".

Bọn hiến binh khó khăn lắm mới vực họ lên được, thận trọng gỡ giày ống và đinh cúc ra khỏi mớ tóc sổ tung và những chiếc váy nhếch nhác của họ.

Vài thanh niên xấu hổ cũng bực mình, lớn tiếng thúc họ về. Nhưng đa số tân binh hát hoặc la, làm cho cảnh thêm ồn ào hỗn loạn. Vài người trong thị trấn - mặt tái mét vì xúc động, cùng nhau ca vang lên một điệu hát thành thị:

Ở Sajarevo và Bosnie

Bà mẹ nào cũng đau khổ

Khi con trai bị Hoàng đế

Bắt đi làm tân binh

Nghe điệu hát, bọn phụ nữ lại càng khóc già hơn nữa.

Đoàn người bị nghẹt cứng trên cầu, một hồi mới lách qua được, và khi họ xuống con đường đưa tới Sarajevo thì dân chúng đứng thành hàng hai bên đường để tiễn tân binh, than thở cho thân phận họ như họ bị đưa ra pháp trường vậy. Trong đám đó có nhiều phụ nữ, và không bà nào cô nào là không khóc mặc dầu không có thân thân nhập ngũ.

Nhưng lần lần những hàng người đứng bên đường đó thưa thớt đi. Các người đàn bà nhà quê cũng kẻ trước người sau bỏ về. Gan lì nhất là những bà mẹ chạy chung quanh đoàn tân binh, nhảy qua những đường mơng ở bên lề đường thoăn thoắt như hồi họ mười lăm tuổi, tìm cách lừa gạt các hiến binh để lại gần con. Thấy vậy, chính bọn thanh niên, tái mét vì xúc động và ngượng nghịu, quay lại la: "Má về đi, con bảo thì nghe".

Vậy mà các bà mẹ vẫn lẽo đẽo theo một hồi lâu nữa, không trông thấy gì cả trừ đứa con cưng và cũng chẳng nghe thấy gì trừ lời rên rỉ của chính họ.

Rồi những ngày náo động đó cũng qua. Thiên hạ tản mát về làng xóm, thị trấn yên tĩnh trở lại. Khi thư từ và những tấm hình đầu tiên của tân binh từ Vienne gởi về tới thì mọi việc hóa ra dễ chịu hơn. Bọn phụ nữ đọc thư và nhìn hình cũng khóc lóc một hồi lâu, nhưng dịu hơn, bình tĩnh hơn.

Đoàn quân lưu động (Streifkorp) bị bãi bỏ và rời khỏi thị trấn. Trên kapia không còn lính gác nữa và thiên hạ tới đó ngồi chơi như trước.

Thấm thoát hai năm đã trôi qua. Quả nhiên mùa thu đó một số lính trẻ đầu tiên về làng, đầu cạo trọc, sạch sẽ mập mạp. Người ta bu lại chung quanh nghe họ kể đời sống trong quân đội, cảnh vĩ đại của các dô thị họ đã thấy, trong câu chuyện họ xen những tên lạ và những từ ngữ ngoại quốc. Khi đoàn tân binh sau lên đường, người ta đã bớt khóc bớt la.

Xét chung, cái gì cũng hóa dễ dàng hơn, bình thường hơn. Bọn trẻ mới lớn lên không còn nhiều hồi ký rõ ràng, linh động về thời bị Thổ cai trị nữa, và về nhiều điểm, đã theo lối sống mới. Nhưng trên kapia người ta vẫn sống theo cổ tục. Không kể lối phục sức mới, dân chúng ở đây vẫn lên cầu chuyện trò với nhau để thỏa nhu cầu tình cảm và tưởng tượng muôn thuở của loài người, và trong câu chuyện, họ trở lại thành con dân của thị trấn như tổ tiên họ từ những thời xa xăm nhất.

Bọn tân binh lên đường mà không phản kháng, không làm náo động nữa. Các haidouk chi còn được nhắc nhở tới trong câu chuyện của các ông già bà cả. Người ta đã quên bọn lính trong đoàn quân lưu động cũng như quên bọn lính gác của Thổ thời có cái đồn canh trên kapia.

XIV

Đời sống thị trấn ở gần cầu càng ngày càng náo nhiệt hơn, chỉnh tề hơn, phong phú hơn, có một vẻ điều hòa và quân binh trước kia chưa thấy; sự quân bình đó người thời nào và nơi nào cũng mong mỏi mà ít khi đạt được lắm, có được thì chỉ tạm thời về một phương diện nào thôi.

Hồi đó, trong hai mươi lăm năm cuối thế kỷ XIX, những thị trấn xa xôi, chỗ ngự trị của những kẻ đô hộ chúng ta, được hưởng cảnh thanh bình hiếm thấy và ngắn ngủi: Con người hòa hảo với nhau, không có những biến cố xã hội... Nhiều người Âu tưởng đã thực hiện được cái mộng hằng mấy thế kỷ là làm cho cá nhân được phát triển đầy đủ và sống sung sướng trong sự tiến bộ và sự tự do cho mọi giới. Thế kỷ XIX tạo được cái ảo ảnh tiện nghi, an toàn, hạnh phúc vì hàng hóa giá đã rẻ lại bán chịu, ai mua cũng được.

Sau mấy năm đầu nghi ky, do dự, không tiến, cảm thấy cái gì cũng tạm thời, dân chúng Vichégrad bắt đầu sống trong trật tự, hưởng sự phong phú, an toàn.

Chính quyền mới gây cho dân chúng cái cảm tưởng rõ rệt là cương quyết, vững vàng, dễ chịu hơn chế độ Thổ Nhĩ Kỳ vì người Áo chi cai trị một cách gián tiếp. Nhà cầm quyền quân sự và dân sự đa số là người ngoại quốc, không biết dân bản xứ. Họ tuy tầm thường mang những chức tước ở đây người ta cho là quan trọng có thái độ thản nhiên và lối sông Âu châu, nên được dân chúng tin và sợ, mặc dầu không quí mến.

Còn chính các ngoại nhân thì sau một thời gian, cũng chịu ít nhiều ảnh hưởng của cảnh vực phương Đông kỳ dị trong đó họ phải sống. Con cái họ truyền cho trẻ em Vichégrad những danh từ ngoại quốc, những trò chơi, đồ chơi mới, mà cũng học được rất mau những bài hát, cách nói, lời chửi thề, các trò chơi cũ của ta như trò "chảy cừu”[81]. Mà người lớn cũng vậy. Dân chúng của ta, nhất là các người Ki tô giáo và Do Thái bắt đầu giống ngoại nhân về cách ăn mặc, xử sự; mà nhiều công chức ngoại nhân cũng bắt đầu lại ngồi hằng giờ trên kapia hút những ống điếu xì gà dày nặng, làm bằng hổ phách, và cũng như chúng ta nhìn khói thuốc tan trong không khí im lặng lúc hoàng hôn, dưới nền trời xanh; hoặc họ cùng với vài thân hào, vài bey của chúng ta, lên một bình nguyên xanh, ngồi trước một bụi hoắc hương, đợi cảnh chiều xuống, ung dung nói dăm ba câu chuyện phiếm, thỉnh thoảng nhấp nháp chút rượu, gắp vài món ăn, y như dân Vichégrad chính cống vậy. Trong số ngoại nhân, có vài công chức và thợ thủ công cưới vợ ở đây, nhất định lập nghiệp ở đây.

Chính quyền mới, có bộ máy hành chánh tốt, khéo làm cho dân dốc túi ra đóng thuế mà không thấy xót ruột dân không bị hành hạ, cưỡng ép bằng những phương pháp thô bạo, vô lý kể cả phương pháp cướp bóc nữa, như dưới thời lệ thuộc Thổ; nhờ vậy thu được nhiều thuế hơn, mau hơn và chắc chắn hơn.

Mới đầu quân đội tới, theo sau là hiến binh kế đó, tới bọn công chức, bây giờ cũng vậy, sau bọn công chức tới phiên bọn con buôn xuất hiện. Lữ quán đầu tiên được xây cất (lát nữa, chúng tôi sẽ kể chuyện về nó). Những tửu quán, tiệm buôn mới lạ mọc lên. Ngoài những con buôn Do Thái, Y Pha Nho, tức bọn Sefardim - họ sống ở đây đã mấy thế kỷ rồi gần như từ cái thời xây cầu trên sông Drina - bây giờ có thêm những con buôn Do Thái, Galicie, tức bọn Askenazi.

Tiền bạc, như một dòng máu tươi bắt đầu lưu thông nhiều hơn trước, và điểm quan trọng nhất là nó lưu thông một cách mạnh bạo, công khai.

Trước kia cũng có tiền, có những người giàu đấy, nhưng hiếm, và họ giấu tiền kỹ lắm, ngày nay cái mà người ta gọi là sự giàu có được phô trương trong cách ăn chơi.

Những thú vui trước khi người ta lén lút hưởng thì bây giờ có thể mua được, khoe với đời được, thành thử sức quyến rũ tăng lên mà số người mua vui cũng tăng lên. Cái gì ngày xưa xa vời, không vói được, đắt tiền, bị luật lệ và tục lệ gay gắt cấm đoán, thì bây giờ, trong nhiều trường hợp, hễ có tiền hoặc khôn lanh là làm được tuốt. Thực ra, trong khu vực đó cũng có nhiều kỷ luật, trật tự, nhiều luật lệ ngăn cản hơn; sự phóng dật bị trừng trị mà thú vui phải trả một cách khó khăn hơn, đắt hơn, nhưng luật lệ và phương pháp khác xưa và thiên hạ có ảo tưởng rằng, trong khu vực đó cũng như trong mọi khu vực khác, đời sống bỗng hóa ra rộng rãi hơn, xa hoa hơn, tự do hơn.

Cũng chẳng có nhiều thú vui thực sự, nhiều hạnh phúc hơn hồi xa đâu, nhưng chắc chắn là dễ kiếm vui, hơn xa, và có vẻ như mỗi người được nhiều hạnh phúc hơn. Khuynh hướng bẩm sinh cố hữu của dân Vichégrad là sống một đời vô tư, hưởng lạc, bây giờ được kích thích; những lề lối mới, cách thức buôn bán kiếm lợi mới mẻ do ngoại nhân đem vô khiến cho sự thực hiện cuộc sống đó hóa ra dễ dàng. Bọn Do Thái, Ba Lan dắt cả bầu đoàn thê tử tới thị trấn lập nghiệp, chuyên hoạt động trong khu vực đó. Schreiber mở một quán tạp hóa hoặc một quán thực phẩm, Gutenplan mở một quán ăn cho lính, Tsaler làm chủ một khách sạn, còn gia đình Sperling thì mở một xưởng nấu xút (soude) và một tiệm chụp hình, Tsveher bán đồng hồ và nữ trang.

Dựng xong trại lính ở trên nền lữ quán cũ rồi người ta dùng một số đá còn lại cất một công thự cho ty hành chánh và tòa án. Sau những kiến trúc đó, ngôi nhà lớn nhất trong thị trấn là lữ quán Tsaler ở trên hữu ngạn sông Drina, gần sát cầu chỗ người ta xây một bức tường cho bờ sông khỏi lở. Thành thử bên phải và bên trái cầu có hai khu đất phẳng như hai cái sân ở bên bờ nước. Trên những khu đất trống đó, mà dân chúng gọi là trường đua, trẻ con lại chơi, hết thế hệ này tới thế hệ khác. Bây giờ nhà cầm quyền đã chiếm khu bên trái, rào lại, trồng cây ăn trái và bụi nhỏ, gần thành như sở ương cây của quận.

Còn trên khu bên phải thì cất lữ quán. Trước kia ngôi nhà thứ nhất người ta thấy khi vô khu thương mại là quán trọ của Zaria mà vị trí rất tốt vì khách lữ hành nào mệt và khát, vừa mới qua khỏi cầu để vô thị trấn cũng phải ghé quán đó. Bây giờ thì nó hoàn toàn bị lữ quán mới đồ sộ lấn át rồi, càng ngày càng có vẻ thấp hơn, khúm núm hơn, như bị lún xuống đất.

Chính thức ra thì lữ quán mới mang tên Hotel fur Brucke (Lữ quán bên cầu), nhưng hàng chữ mang tên đó, do một người lính sơn lên tấm bảng treo trên cao, nét chữ cứng, thẳng, phai màu rất mau; còn dân chúng theo một cách lý luận riêng, đặt tên cho mỗi vật đúng với ý nghĩa thực sự của nó, gọi lữ quán đó là lữ quán Lotika, và tên này thành ra vĩnh viễn. Vì tuy người quản lý lữ quán là một người Do Thái mập, trầm tĩnh, tên là Tsaler có một người vợ bệnh hoạn và hai người con gái Mina và Irène, nhưng sự thực thì người làm chủ, linh hồn của lữ quán, là một thiếu phụ tên là Lotika em dâu của Tsaler, góa chồng, cực đẹp, trực ngôn cương quyết như đàn ông.

Tầng trên của lữ quán có sáu phòng sạch sẽ, ngăn nắp cho khách ngủ, tầng dưới có hai phòng, một rộng, một hẹp: Phòng rộng dành cho hạng người tầm thường, hạ sĩ quan, thợ thuyền; phòng hẹp ngăn cách với phòng rộng bằng một cửa mà hai cánh lắp kính đục, một cánh ghi chữ Extra (ngoại hạng), cánh kia ghi chữ Zimmer (phòng): Đây là trung tâm đời sống xã hội của hạng công chức, sĩ quan và phú gia trong thị trấn. Tại lữ quán Lotika, người ta nhậu nhẹt, đánh bài, ca hát, khiêu vũ đàm đạo nghiêm trang, quyết định công việc làm ăn; món ăn thì ngon mà giường nệm thì sạch. Nhiều khi cái xã hội gồm các tay thương gia và công chức đó nhậu nhẹt suốt ngày thâu đêm tới nỗi gục xuống vì say và buồn ngủ và đánh bài mệt quá tới nỗi mắt mờ đi. (Bây giờ người ta không phải đánh bài lén trong căn phòng tối om om, nghẹt thở tại quán rượu Oustamouich nữa).

Và Lotika lễ phép mời những vị đã quá chén hoặc cạn túi ra về cho, để tiếp những khách mời tới còn tỉnh táo, nóng nảy muốn uống rượu và đánh bài. Không ai biết mà cũng chẳng ai tự hỏi thiếu phụ đó nghi ngơi, ăn, ngủ vào lúc nào, có thì giờ đâu mà trang điểm. Vì luôn luôn có mặt nàng ở đó để tiếp khách, ân cần nhã nhặn với mọi người, coi ai cũng như ai, mà đối với ai cũng bạo dạn, lanh lợi.

Đẫy đà nước da ngà, tóc đen, cặp mắt nồng nàn, nàng có một lối xử sự rất hữu hiệu đối với hạng khách kẻng, tiêu pha rộng rãi, nhưng hễ quá chén thì hay gây gổ vô lễ. Nói với mọi người, nàng có giọng ngọt ngào, bạo dạn, dí dỏm, châm chọc, vuốt ve, dịu dàng. Và người khách nào cũng thích ngắm nàng, trò chuyện, ve vãn nàng, thật là đáng tiền và bỏ công. Bọn phá của, bọn trọc phú hoặc bey, già và trẻ, đều coi Lotika là một ảo ảnh trên sa mạc, một ngôi sao lấp lánh trên nền trời, tốn tiền và lãnh đạm chỉ đùa cợt với giác quan của họ thôi. Người ta kháo nhau có vài kẻ rất hiếm được nàng ban ân huệ, nhưng chính những kẻ đó cũng không biết mình đã được hưởng những ân huệ nào, tới mức nào.

Không dễ gì chiến đấu với bọn đàn ông giàu có, say rượu thường nổi những thú tính tàn nhẫn, bất ngờ đó.Vậy mà nàng Lotika khéo léo, bình tĩnh, kiên nhẫn, sáng suốt quyết định mau, can đảm, bạo dạn, dung thân thể tuyệt mỹ cùng mưu mô sâu sắc của mình, thắng được mọi cơn điên, mọi thèm khát của họ, luôn luôn họ phải giữ một khoảng cách cần thiết giữa nàng và họ, khiến dục vọng của họ càng bừng bừng lên mà giá ngọc của nàng càng tăng. Nàng vờn những con người say sưa, nổi điên thô lỗ và nguy hiểm đó như một người đấu bò vờn con bò mộng vậy. Nàng biết tất cả những nhược điểm của bọn người đa cảm, tàn bạo và đa dục đó. Nàng hứa nhiều mà ban rất ít, đúng ra, không ban gì cả, vì những dục vọng của họ vốn không thể thỏa mãn được, và rất cuộc họ đành phải nhận ít vậy.

Tóm lại, có thể bảo rằng mặc dầu làm cái nghề dĩ nhiên là không đẹp và không lương thiện gì lắm đó, nàng là một thiếu phụ có lương tri, tốt bụng, biết an ủi giúp đỡ những kẻ quá chén hoặc thua cay. Nàng làm cho họ hóa điên lên đấy, vì chính họ đã điên sẵn rồi, nàng lừa gạt họ đấy vì họ muốn được lừa gạt, nhưng nàng chỉ vét của họ số tiền họ sẵn sàng phung phí thôi. Quả thực, nàng đã kiếm được bộn tiền và giữ tiền kỹ lưỡng từng đồng một, cho nên mới mấy năm đầu, nàng đã gom được một số vốn lớn, nhưng nàng cũng biết xóa một món nợ hoặc rộng lượng quên một sự thiệt thòi mà làm thinh, không khoe khoang. Nàng cho tiền bọn hành khất và đau ốm một cách rất tế nhị, thận trọng. Nàng giúp đỡ các gia đình giàu có mà sa sút, cưu mang các cô nhi quả phụ trong các gia đình nền nếp nhất, những kẻ nghèo mà xấu hổ, không dám xin và ngượng ngùng chìa tay ra nhận tiền của nàng.

Những người từng trải và biết chuyện nàng thường tiếc rằng số phận đã cho nàng một khu vực hoạt động hẹp hòi và thấp hèn như vậy. Nếu nàng không quản lý một lữ quán và vét túi những tay ăn chơi ở cái tỉnh nhỏ này thì biết đâu, người đàn bà thông minh, nhân từ, không nghĩ tới mình, vừa ham tiền vừa bất vụ lợi, diễm lệ duyên dáng mà trinh bạch, lãnh đạm đó đã chẳng thành một nữ kiệt trong lịch sử, điều khiển những gia đình quyền quí, một triều đại, một quốc gia một cách tuyệt hảo.

Thời đó vào khoảng 1885, Lotika đương còn sung sức và bọn con trai các nhà trọc phú lăn lóc ngày đêm trong cái phòng thượng hạng (Extrazimmer) có cánh cửa kính đục như sữa đó. Lúc hừng đông họ ngồi ở gần lò sưởi còn ngái ngủ, mơ mơ màng màng, chưa tinh rượu, mệt mỏi, không biết mình ở đâu và muốn gì. Nhân lúc được tạm rảnh đó, Lotika rút lên lầu, vô một phòng nhỏ, vốn là.phòng cho nữ gia nhân, nhưng nàng dùng làm phòng giấy và không cho ai vào. Phòng đầy đồ đạc đủ thứ, đồ vàng, đồ bạc, đồ thủy tinh và hình ảnh. Sau một tấm màn kê một tủ sắt sơn xanh và một chiếc bàn giấy nhỏ, tràn ngập giấy tờ: giấy gọi, giấy mời, giấy biên nhận, giấy tính tiền, nhật báo Đức, và những mảnh cắt trên báo cho biết giá chứng khoán, các lô trúng xổ số.

Phòng chật hẹp, bề bộn, ngột ngạt, chỉ có mỗi một cửa sổ nhỏ hơn nhưng cửa sổ khác, nhìn thẳng ra nhịp thứ nhất của cầu. Những lúc được rảnh rang một chút, nàng vô đó sống phần bí mật của đởi nàng, thuộc riêng về nàng.

Ở đó nàng đọc tin tức trên thị trường chứng khoán, nghiên cứu, các tờ cáo bạch, giữ sổ sách, trả lời các ngân hàng, quyết định, ra lệnh, (đặt tiền vào các công việc làm ăn. Không ai biết được, thấy được những công việc đó và cuộc đời thực sự đó của nàng. Lúc đó, nàng bỏ cái vẻ mặt tươi cười giả dối bề ngoài đi, và có cái nét nghiêm khắc cặp mắt sắc và tối. Nàng viết th cho những bà con rất đông trong họ Apfelmayer ở Taenowo: anh em, chị em đã có gia đình, cô dì, chú bác, hết thảy đểu là những người Do Thái rất nghèo gốc gác ở Đông Galicie, tản mác, lưu lạc ở Galicie, Áo và Hung. Nàng hướng dẫn cuộc đời cho trên dưới mười hai gia đình Do Thái, chỉ bảo tỉ mỉ từng chi tiết gả bán kẻ này kẻ khác, gởi trẻ tới trường học chữ hoặc học nghề, mách thuốc cho người đau, mắng bọn làm biếng, phá của, khen những người cần kiệm tháo vát. Nàng xử các vụ gây lộn trong họ, hòa giải hai bên, khuyên họ nên sống một cách hợp lý hơn, hiền lương hơn, đàng hoàng hơn. Và đồng thời giúp họ phương tiện để họ sống như vậy được. Vì bức thư nào của nàng cũng kèm theo một bu phiếu thành thử người ta chịu nghe theo lời nàng khuyên thỏa mãn được một nhu cầu vật chất hoặc tinh thần, tránh được một tai nạn.

Trong công việc giúp đỡ nâng cao đời sống và tinh thần bà con họ hàng đó nàng tìm thấy niềm vui duy nhất và thực sự của nàng, phần thưởng cho tất cả những gánh nặng cùng hy sinh của nàng. Cứ mỗi người, đàn ông hay đàn bà trong họ Apfelmayer mà leo lên một nấc thang xã hội thôi, là nàng cũng cảm thấy mình cao quí thêm lên. Và có thêm sinh lực mới để gắng sức.

Đôi khi nàng ở phòng thượng hạng (Extrazimmer) bước lên lầu, mệt mỏi, chán nản quá, không đủ sức viết thư đọc thư hoặc coi sổ sách nữa; những lúc đó nàng ra đứng trước cửa sổ nhỏ, hít đầy phổi không khí mát mẻ dưới sông đưa lên, khác hẳn không khí ở tầng dưới. Và nàng nhìn nhịp cầu bằng đá mảnh mai và vững chãi chắn ngang chân trời và nhìn dòng nước chảy mạnh ở dưới. Riết rồi nhịp cầu đó thành chân trời duy nhất quen thuộc, như một chứng nhân im lặng của thiếu phụ Do Thái có hai bộ mặt đó, trong những khi nàng nghỉ ngơi hóng gió, hoặc những khi nàng không giải quyết được công việc làm ăn và những nỗi lo lắng của họ hàng, những việc mà luôn luôn nàng suy tính một mình, không bàn với ai cả.

Nhưng những lúc nghỉ ngơi đó không bao giờ được lâu lần nào cũng bị gián đoạn vì tiếng la hét ồn ào ở bàn cà phê tầng dưới: có một bọn khách mới đòi gặp mặt nàng, hoặc một gã vừa mới thức dậy, tỉnh rượu, đòi một thứ rượu mới, đòi đốt đèn lên, kêu bọn nhạc công lại và gọi tên nàng. Thế là nàng rời căn phòng nhỏ khóa kỹ cửa lại bằng một chìa khóa riêng, xuống để tiếp khách, hoặc mỉm cười, vỗ về gã say rượu như dỗ dành một em bé mới ngủ dậy dắt hắn lại bàn, bảo hắn ngồi xuống để lại nhậu nhẹt nữa, chuyện trò, ca hát và dốc túi tiền.

Vì trong khi vắng mặt nàng, tầng dưới đã hóa ra loạn. Khách khứa gây gổ với nhau. Một bey ở Tsrntcha, còn trẻ, mặt tái mét, cặp mắt hung dữ, đem thứ rượu nào lại cho hắn, hắn cũng đổ xuống đất, cái gì cũng chê, gây chuyện với người hầu và cả với khách. Hắn là khách hàng quen đã từ lâu, mê Lotika, uống rượu quá đỗi, rõ ràng là vì một nỗi đau khổ sâu xa, lớn lao hơn cái nông nỗi yêu mà không được Lotika yêu lại rồi ghen bâng quơ

Lotlka nhẹ nhàng, tự nhiên lại gần hắn, không chút sợ sệt:

-       Cái gì đó, Eioub? Sao lại la lối như vậy, hở anh?

Gã say rượu nhấp nháy mắt, ngó nàng như ngó ma quỉ hiện hình, dịu giọng xuống, ấp a ấp úng:

-       Em ở đâu? Anh muốn biết lúc nãy em ở đâu? Chúng nó cho anh uống thuốc độc; chúng đầu độc anh, nhưng chúng không biết rằng nếu anh...

Lolika đưa hai bàn tay trắng thơm tho ra dấu ngay sát mặt của hắn, bảo:

-       Cứ ngồi, cứ yên ổn ngồi, anh thì em hết sức chịu lòng; em đi kiếm một thứ rượu ngon cho.

Rồi nàng gọi một người bồi, nói tiếng Đức, bảo đi lấy một thứ gì đó .

-       Trước mặt anh thì đừng xí xa xí xồ: Firtzen - Fuftzen… mà anh không hiểu được, vì anh... em biết anh mà.

-       Biết chứ, biết chứ. Eioub, em không biết những người tốt bụng hơn anh, nhưng anh thì em biết chứ...

-       Hừm? Lúc nãy em ngồi với ai ở đâu? Nói đi!

Và gã nghiện rượu với thiếu phụ không biết uống rượu đó tiếp tục nói chuyện với nhau không ngớt, những chuyện lăng nhăng chẳng đưa tới đâu cả, bên cạnh chai rượu đắt tiền với hai cái ly: ly của Lotika lúc nào cũng còn đầy, còn ly kia hễ mới róc đầy là đã cạn ngay rồi.

Trong khi gã ăn hại đó lưỡi ríu lại vì rượu, ấp a ấp úng, lắp bắp nói những chuyện lẩn thẩn về ái tình, than thở không có thuốc chữa bệnh tương tư, những muốn chết đi cho rảnh, những chuyện lăng nhăng như vậy mà Lotika đã thuộc lòng rồi vì kẻ say rượu nào cũng có ngôn ngữ đó, thì nàng đứng dậy, lại gần các bàn khác tiếp những khách quen khác, những người không tối nào là vắng mặt ở lữ quán: gồm hạng trọc phú còn trẻ; hạng quê mùa đua đòi theo mốt, tới đây còn rụt rè, bỡ ngỡ; một bọn công chức, ngoại nhân; một sĩ quan muốn vay nàng một số tiền gấp, bọn kỹ sư, một điền chủ vào hạng giàu nhất, và một nhà thầu khoán áo làm con đường xe lửa, hai người sau này đương tính toán công việc làm ăn, người nào cũng tìm cánh thuyết phục và lừa gạt người kia !

Đối với người nào, nàng cũng kiếm được một tiếng thích hợp, một nụ cười tươi tỉnh hoặc một vẻ nhìn lặng lẽ rất cảm thông. Rồi nàng trở về bàn anh chàng bey lúc đó đã hung hăng trở lại.

Ban đêm khi họ nhậu nhẹt, nàng thế nào cũng kiếm được một lúc tạm thời yên ổn để trở về phòng riêng mà nghỉ ngơi dưới ánh đục đục của ngọn đèn bằng sứ, hoặc viết nốt thư từ, cho tới khi lại có chuyện gì lộn xộn xảy ra ở từng dưới.

Và hôm sau, cũng như vậy nữa...

Khó mà hiểu được làm sao Lotika có thể xoay xở làm suốt đêm ngày biết bao công việc khác nhau đó, những công việc cần nhiều mưu lược, tính toán mà đàn bà không có nổi, và cần nhiều nghị lực, vượt cả sức đàn ông. Vậy mà nàng giải quyết được hết, không bao giờ phàn nàn, không nói cho một ai hay mình vừa mới thương lượng xong một việc gì, kết quả sẽ ra sao. Bề bộn công việc như vậy mà nàng mỗi ngày vẫn kiếm được ít nhất là một giờ để tiếp Ali-bey Pachitch, mới là lạ chứ.

Trong thị trấn người ta đồn rằng ông là người đàn ông duy nhất được Lotika quí mến thực tình, không có chút tính toán gì cả. Mà ông cũng là con người kín đáo nhất ít nói nhất trong thị trấn. Ông có ba người em trai, sống độc thân (người ta cho rằng tại Lotika), không làm ăn buôn bán, mà cũng không dự vào việc thị trấn. Không uống rượu, không chơi bời bê tha với bạn cùng tuổi. Lúc nào cũng bình tĩnh, nhã nhặn từ tốn đối với mọi người, bất kỳ là ai. Tuy nhiên, không phải là ông trốn xã hội, không chuyện trò với ai; nhưng không ai nhớ được ông đã phát biểu những ý kiến gì, nói những gì ông thỏa mãn về bản thân ông, không cần người khác kính trọng ông hơn hoặc qúy mến ông hơn. Ông vào hạng qúy phái bẩm sinh, cao cả, đáng kính, ai cũng phải nhận vậy mà không ai bắt chước được.

Đối với hạng khách trong phòng lớn, Lotika không phải bận tâm tới nhiều, giao phó cho chị hầu bàn Maltchika và anh bồi Gustave. Trong thị trấn ai cũng biết Maltchika là một phụ nữ Hung Gia Lợi khôn lanh, vào hạng vợ những người dạy mãnh thú, còn Gustave là một người Đức gốc gác ở Bohême, tóc hung hung, nhỏ con, dễ quạu, mắt đầy những tia máu, chân giạng ra, bàn chân phẳng. Họ biết mặt tất cả các khách hàng và gần hết dân chúng trong thị trấn; họ biết kẻ nào trả tiền sòng phẳng biết người nào say rượu trù tính tình ra sao, người nào nên tiếp đãi một cách lạnh lùng, người nào thì phải niềm nỡ, thân mật, kẻ nào không nên cho vô vì không "xứng với lữ quán này". Họ tiếp đãi sao cho mọi người uống nhiều mà trả sòng phẳng, nhưng cũng coi chừng cho mọi sự kết thúc đàng hoàng vì nguyên tắc của Lotika là: Nur kein Skandal[82]. Nhưng nếu họa hoằn bất ngờ có kẻ say sưa bậy bạ, hoặc đã uống say ở một quán rượu hạng tối nào đó rồi mới lại đây, hoặc đã ngăn không cho vô mà cứ vô đại, thì lúc đó một gia nhân khác mới ra mặt, anh Milan, một gã cao lớn, vai rộng, to xương. Gốc gác ở Lika, anh ta mạnh phi thường, ít nói, làm đủ mọi việc, ăn bận lúc nào cũng ra vẻ một anh bồi đàng hoàng (vì Lotika để mắt tới mọi sự): một chiếc gi-lê màu nâu ngoài không có Veston trong có một chiếc sơ mi bằng nỉ trắng, lưng quấn một tấm "tạp dề" dài bằng nỉ màu xanh lá cây, mùa đông cũng như mùa hè, tay áo xắn lên tới khuỷu, để hở những bắp thịt đầy lông đen cứng như hai cái bàn chải vĩ đại. Râu mép uốn nhọn, tóc đen và cứng xức thứ sáp thơm mà bọn quân nhân thường dùng. Milan có nhiệm vụ dẹp liền mọi sự lộn xộn, không để cho xảy ra tai tiếng.

Có một chiến thuật đã nghiên cứu kỹ và áp dụng từ lâu cho công việc bất đắc dĩ đó. Gustave vờ vĩnh làm vui người khách say sưa và thô bạo, để đợi Milan ra. Anh này lén tới sau lưng Gustave, rồi thình lình Gustave né ra và Milan một tay chộp dây lưng, một tay chộp cổ áo của gã say rượu, một cách thật mau và thật tài, không ai thấy được "thuật" của anh ta ra sao. Thế là kẻ say rượu kia dù vào hạng lực lưỡng nhất thị trấn cũng chỉ như một con búp bế bằng rơm, bị tung ra phía cửa mà chị Maltchika vừa mở kịp, rồi bay thẳng ra ngoài đường.

Đồng thời Gustave liệng theo ra ngoài những đồ vật của hắn như cái nón, chiếc ba toong... còn Milan thì phóng tới cửa, vận toàn lực ra kéo sập cánh cửa rút bằng sắt xuống. Tất cả những việc đó xảy ra chỉ trong một nháy mắt, rất ăn khớp với nhau, và khách hàng chưa kịp quay lại ngó, thì kẻ say rượu kia đã ở ngoài đường rồi, chỉ còn có cách, nếu hắn điên, lấy con dao hay một cục đá đập vào cánh cửa sắt mà người ta còn thấy vài vết trên đó.

Thế là vụ lộn xộn, ồn ào từ trong lữ quán chuyển ra ngoài đường; thuộc về phận sự của mấy chú cảnh binh lúc nào cũng túc trực bên cạnh lữ quán.

Nhờ vậy không khi nào xảy ra cái cảnh khách hàng bị lôi ra ngoài, làm đổ bàn đổ ghế, hoặc bíu chặt cả tay lẫn chân vào cánh cửa, tới nỗi một cặp bò cũng không giật ra nổi, như tại các lữ quán khác. Milan cứ bình tĩnh không hung hăng, gây gổ, tự đắc, làm công việc đó và chỉ một phút sau lại trở vô bếp như lẳng có gì xảy ra cả.

Chỉ có Gustave là như ngẫu nhiên đi qua phòng thượng hạng (Extrazimmer) nhìn Lotika đương ngồi ở một bàn với những khách sang, thình lình nhắm mắt lại, ra dấu rằng đã có một vụ lộn xộn, nhưng êm rồi. Lotika vẫn chuyện trò, tươi cười, bèn chớp mắt thật mau, mà không ai thấy, để đáp rằng: "Hiểu rồi, cảm ơn anh, ráng coi chừng cho tới cùng nhé".

Chỉ còn lại vấn đề khách hàng bị trục xuất kia đã uống gì hoặc đánh bể cái gì không. Số tiền đó, đợi tới khuya khuya, hai người sẽ tính sổ, sau một tấm bình phong đỏ: Lotika không bắt Gustave chịu.

XV

Người khách gây gổ bi trục xuất một cách tài tình đó, nếu không bị cảnh sát bắt dẫn thẳng vô khám thì có nhiều cách để định trí, bình tĩnh trở lại: hoặc lảo đảo tiến về phía cái kapia, ngồi hóng mát dưới ngọn gió lạnh từ sông đưa lên, từ những đồi chung quanh thổi tới; hoặc tại quán rượu của Zaria, cách lữ quán không xa, trước tòa thị sảnh, và ở đó tha hồ nghiến răng, dọa dẫm, chửi rủa kẻ đã trục xuất mình mà mình không kịp đề phòng, không chống cự lại được. Ở quán Zarié này, khi trời vừa mới tối, những ông chủ gia đình, và những người làm ăn siêng năng, sau cử rượu, đã về cả rồi, thì không có mà cũng không thể có cái vụ lộn xộn tai tiếng được, vì ai muốn uống bao nhiêu thì uống, miễn là có đủ tiền và ai muốn hành động nói năng bậy bạ gì túy ý. Ở đây người ta không buộc những khách hàng vung tiền uống tới say mà vẫn có thái độ đàng hoàng như khi chưa uống. Và nếu có kẻ nào quá trớn thì đã có Zarié, một người mập mạp, nặng nề, im lặng mà chỉ nội cái vẻ mặt cau có, cáu kỉnh cũng đủ làm cho bọn nghiện rượu và bọn hăng gây lộn nhất phải xỏ rồi. Ông ta chậm chạp da cánh tay ra dấu, nói nho nhỏ:

-       Thôi đi? Đừng giỡn với lửa? Dẹp cái vụ vô lý đó đi.

(…) Từ khi dân chúng nhiễm những tục mới - đời sống vô kỷ luật, lăng nhăng, buôn bán náo nhiệt hơn, kiếm được nhiều tiền hơn - ngoài lão Tsigane tên là Soumba từ ba chục năm nay vẫn thổi ống sáo cổ lỗ để đưa vui trong mọi cuộc chè chén say sa của thị trấn, còn có thêm Frantz Fourlane cũng thường xách chiếc accordéon tới quán rượu của Zarié nữa. Gã gầy ốm, tóc hung hung, đeo một chiếc khuyên vàng ở tai bên phải, vốn làm nghề thợ mộc, nhưng rất thích đờn và rượu. Bọn lính và thợ ngoại quốc thích nghe gã kéo accordéon lắm.

Đôi khi cũng có một người hát dạo xách cây guzla tới quán. Thưởng là một người Monténégro, gầy như một nhà tu hành khổ hạnh, ăn bận tồi tàn, nhưng đi đứng chững chạc, mắt sáng, tuy đói phải làm cái nghề hành khất đó mà vẫn tự ái, dè dặt. Anh ta ngồi trong một góc, xa những người khác, ngó phía trước, làm bộ thản nhiên không biết gì cả, kiên nhẫn đợi xem có người bảo hát rồi mới do dự, lấy chiếc guzla trong túi ra, thổi vào cái cung kéo đàn xem nó có bị ẩm thấp mà chùng không, lên dây, sau cùng mím miệng cất tiếng hát bằng mũi, giọng ai oán mà đều đều.

Khi nào bọn chủ nhân trẻ và bọn công tử con các nhà trọc phú mà la cà, ngồi uống một hồi lâu, thì quán mới thực náo nhiệt. Những lúc đó Sumba, Franz Fourlane, thằng Chột và Chokha, mụ Tsigane mới có công việc.

Chakha lé mắt, trơ tráo, có tướng đàn ông, ai đãi rượu cũng uống, mà không bao giờ say. Không thể tưởng tượng một cuộc chè chén nào mà không có mụ và những lời pha trò táo bạo của mụ.

Tụi chơi bời thì thay đổi, hết bọn này tới bọn khác, những thằng Chột, Sumba và Chakha thì bao giờ cũng có mặt. Họ sống bằng đàn ca, đùa cợt, rượu rakia, bằng tiền vung phí của kẻ khác, lấy dêm làm ngày (...) Hạng người tàn bạo có thể chế giễu họ, đánh đập họ, hạng phá của mua quà cho họ; hạng khoe khoang mua chuộc lời nịnh bợ của họ; hạng rầu rĩ nghe họ pha trò, hạng trụy lạc nhờ họ kiếm mối. Họ thành một nhu cầu bất tuyệt mà lại không được chấp nhận của dân trong thị trấn. Bọn đàn ông đàn bà đờn ca, pha trò đó, thị trấn không lúc nào thiếu. Người nào kiệt sức mà chết thì có người khác thay liền. Nhưng phải lâu lắm mới có được một người như thằng Chột Salko.

Sau khi bị chiếm đóng, một gánh xiếc đầu tiên tới thị trấn, thằng Chột mê một thiếu nữ múa trên dây và vì ả mà nó làm biết bao nhiêu chuyện bậy bại kỳ cục, tới nỗi bị đánh đập, bắt giam, và bọn trọc phú xúi bậy nó hành động như vậy, phải nộp những số tiền phạt nặng.

Việc đó xảy ra đã mấy năm rồi, nhưng người ta vẫn nhắc mối tình si của nó với ả nọ.

Đã từ bao lâu nay, nó tận tụy để mọi người sai bảo, ban ngày thì làm bất cứ công việc gì, ban đêm thì uống rượu làm những trò nhố nhăng để bọn nhà giàu và các bậy mua vui. Hết thế hệ này tới thế hệ khác, hễ lớp trước chơi bời chán rồi, đổi tính, lập gia đình, hóa ra ngăn nắp, đứng đắn thì một lớp trẻ hơn lại theo vết xe của họ. Và ngày nay thằng Chột đã tiều tụy, già trước tuổi bớt làm lụng kiếm tiền mà la cà quán rượu nhiều hơn, xin tiền và rượu, ăn những đồ thừa thãi của bọn phú gia.

Những đêm thu mưa rỉ rả, bọn khách tụ hợp trong quán của Zarié uống rượu để tiêu sầu. Vài nhà trọc phú ngồi trước một cái bàn, vẻ mặt lạnh lùng lơ đãng, nghi ky. Tới rượu rakia cũng không làm cho họ vui được.

Thằng Chột ngủ gà ngủ gật trên một cái ghế dài trong một xó, vì mệt mỏi, vì không khí nóng mà ẩm thấp, và vì đã uống vài ly rakia, hôm nay nó đã đem hộ với món đồ gì đó tới tận Okolichté, bị mưa, ướt như chuột lột.

Bỗng, một ông khách ngồi ở bàn các phú gia, như vô tình nhắc tới mối tình tuyệt vọng của thằng Chột đối với ả múa trên dây trong gánh xiếc hồi trước. Mọi người đều ngó về phía thằng Chột, nhưng nó ngồi im, làm bộ vẫn ngủ. Sáng hôm đó nó quyết định rồi, từ rày họ muốn nói gì thì nói, muốn nhạo báng nó cay độc tới đâu cũng mặc, nó không để cho họ chơi nó những vố tàn nhẫn như vố nó đã bị tối hôm trước, cũng trong quán rượu này nữa.

Một người nói:

-       Hình như chúng nó vẫn tiếp tức thư từ với nhau.

Một người khác nói thêm:

-       Coi kìa, thằng điếm này đã có một mụ ở bên cạnh nó rồi mà còn gởi thư tình cho một người dàn bà khác nữa.

Thằng Chột ráng ngồi im, nhưng câu chuyện người ta nói về nó đó làm cho nó xúc động, nhột nhạt như ánh nắng chiếu vào mặt nó vậy. Nó ráng sức mở mắt ra, mặt nó tươi lên mỉm cười sung sướng. Nó không muốn ngồi yên, làm thinh nữa. Mới dầu nó hoa tay ra vẻ thản nhiên, rồi sau nó nói:

-       Truyện đó qua rồi.

-       A, qua thật rồi sao? Bà con nè, thằng Chột kỳ cục này đáng tội thật chứ. Một mụ ở xa tít nơi nào đó ủ dột vì nó, còn ở đây một mụ khác hóa điên vì yêu nó. Nó bỏ mụ kia rồi, mụ này nó cũng sẽ bỏ rồi tới phiên một mụ thứ ba. Này thằng khốn nạn kia, mày làm cho hết mụ này mụ khác hóa điên vì mày như vậy, không sợ phải xuống địa ngục à?

Thằng Chột đã đứng dậy, lại gần bàn của họ. Nó đã quên giấc ngủ, quên mệt, quên cả quyết định sáng hôm đó là mặc thiên hạ nói gì thì nói, nó không đáp nữa. Nó đặt tay lên trái tim, cam đoan với bọn phú gia rằng nó không mê gái, không dụ dỗ đàn bà như người ta nói.

Quần áo nó còn ướt, mặt nó nhễ nhãi và dơ dáy nhưng nụ cười của nó hớn hở, cảm động. Nó ngồi xuống bên cạnh bàn các phú gia.

Santo Papo, một người Do Thái mập mạp, lanh lẹn mà cha là Mento và ông nội là Mordo Papo đều làm giàu về nghề bán đồ đồng, đồ sắt, lớn tiếng gọi bồi:

-       Một ly rhum cho thằng Chột.

Vì ít lâu nay, thằng Chột thích rượu rhum hơn rượu rakia, nó mạnh hơn, mau say hơn, ngon hơn rượu rakia. Rượu cho vào những chai nhỏ hai phần mười lít, ngoài dán nhãn in hình một thiếu nữ da đen lai trắng môi dày mắt long lanh, đầu đội một chiếc nón rơm lớn, tai đeo những chiếc khuyên vàng lớn, và ở dưới có chữ jamaique bằng mực đỏ. Mới nhìn hình thiếu nữ, nó đã cảm thấy cái hương và cái vị cháy cổ của rượu rồi, và nó nghĩ ngay rằng giá trời bắt nó chết một năm trước thôi thì nó không sao được hưởng cái thú trần tục đó. (A, trên thế giới này, có biết bao cái thú?). Nghĩ vậy, nó cảm động, cho nên mỗi khi khui một chai rượu thum thì bao giờ nó cũng ngừng tay một lát mà trầm t, thích thú, rồi sau mới hưởng cái khoái cảm của rượu.

Lúc này cũng vậy nó giơ cái chai nhỏ ra trước mặt nh thì thầm những lời ngọt ngào gì với chai. Và ông phú gia đã gợi chuyện được nó, cất tiếng nghiêm khắc hỏi:

-       Rồi mày tính đối xử với thiếu nữ đó ra sao, hở? Có tính cưới người ta làm vợ không, hay là chơi bời lăng nhăng rồi bỏ người ta như mấy người trước?

Ông tả ám chỉ một thiếu nữ tên là Pacha ở Douchtché, hoa khôi của thị trấn, mồ côi cha, làm thợ thêu như mẹ.

Mùa hè trước, bọn trai trẻ Vichégrad thường nói tới Pacha và làm nhiều bài hát ca tụng nhan sắc của thiếu nữ mà không chàng nào ve vãn được đó. Lần lần, chẳng hiểu vì đâu và do cách nào, thằng Chột cũng đâm mê cô nàng như họ. Thế là thiên hạ bắt đầu chế giễu nó.

Một ngày thứ Sáu, để nghịch ngợm, bọn trẻ dắt nó ra khu ngoại ô, tới một ngôi nhà, đứng ở ngoài cửa và hàng rào sắt, họ nghe thấy tiếng cười và tiếng thì thầm của nhiều thiếu nữ mà họ không thấy mặt. Từ trong một cái sân có Pacha với vài cô bạn, có ai liệng một bó cúc vào chân thằng Chột. Nó xúc động, ngừng lại, để khỏi dẫm lên bó hoa, mà cũng không dám cúi xuống lượm. Bọn trẻ bèn vỗ lên vai nó, khen nó có số đào hoa: biết bao người ngấp nghé Pacha, nàng chẳng lựa ai mà lựa nó, chỉ mình nó được lọt vào mắt xanh của nàng.

Đêm đó, họ nhậu nhẹt ở quán Mezalin, bên bờ sông, dưới tàn những cây dẻ cho tới sáng. thằng Chột ngồi bên bếp lửa, ngay ngắn, nghiêm trang, lúc thì vui và như xuất thần, lúc thì ưu tư, nghĩ ngợi. Người ta không bắt nó hầu bàn, dọn thức ăn và bng cà phê như mọi đêm.

Một người bảo nó:

-       Này, thằng ngốc kia, mày có biết một bó cúc do bàn tay một thiếu nữ liệng ra, có ý nghĩa gì không ? Nàng Pacha muốn bảo mày: em ủ rũ vì anh như đóa hoa rời khỏi cành này, mà anh không hỏi cưới em, cũng chẳng cho em lấy người khách Đó ý nghĩa như vậy đó.

Và mọi người nói với nó về nàng Pacha, thiếu nữ con một đó, trinh khiết, trắng trẻo, dáng đi uyển chuyển, như một chùm nho chín đong đưa trên đầu bức tường hàng rào, đợi người hái, mà người nàng đợi, chính là nó, thằng Chột.

Bọn trọc phú làm bộ nổi quạu, rên rỉ ầm ĩ: Làm sao mà nàng lại để mắt tới nó được kia chứ! Nhưng cũng có kẻ bênh vực nó. Còn nó thì nốc rượu, hoang mang, lúc thì tin ở phép màu đó, lúc lại gạt ra, cho là vô lý. Bọn trọc phú chế giễu nó, nó chối, ráng làm cho họ hiểu rằng Pacha yêu người khác chứ cái thứ nó nghèo khổ, già trước tuổi, xấu xí thì nước non gì, nhưng những lúc nó làm thinh thì nó lại mơ tưởng đến Pacha, đến vẻ đẹp của nàng, đến hạnh phúc nàng có thể ban cho nó, chẳng tự hỏi nó có vòi được tới nàng hay không. Mà trong cái đêm hè tuyệt đẹp đó, rượu, tiếng ca và ngọn lửa trên cỏ làm cho trời đất thêm mênh mông bát ngát, thì cái gì cũng có thể xảy ra được, cái gì cũng hư hư, thực thực, mà không có cái gì là huyễn hoặc, là hoàn toàn vô lý cả !

Bọn trọc phú chế giễu nó, nó biết lắm, các ông ấy không thể sống mà không cười giỡn được, phải trêu chọc người nọ người kia, làm cho người ta thành một thằng hề cho các ông ấy cười, từ xa tới giờ vẫn vậy mà... Các ông ấy, cái gì cũng đem ra làm trò đùa, cả cái vụ này nữa, nhưng nó thì nó tin là thực, là một cái gì thiêng liêng, ấp ủ từ lâu trong lòng.

Thế là ba năm sau lần nó si tình cô ả Boche múa trên dây, khiến cho cả thị trấn bàn tán xôn xao, bây giờ nó lại say đắm như bị bỏ bùa mê một lần nữa, và bọn giàu có ăn không ngồi rồi kia lại đem nó ra làm một trò chơi khá tàn nhẫn, kích thích, để cười giỡn hằng tháng hằng năm.

Lúc đó vào giữa mùa hè. Rồi thu qua, đông tới, tối nào dân chúng trung tâm thị trấn cũng đem truyện thằng Chột thầm yêu trộm nhớ nàng Pacha diễm lệ ra mà đùa cợt cho ngày bớt dài. Người ta không gọi nó là thằng Chột nữa, mà gọi là "anh chàng kiếm vợ' và "gã si tình".

Ban ngày nó làm các việc sai vặt trong các cửa tiệm, và chở đồ nghe ai gọi nó như vậy thì ngạc nhiên, bực mình lắm, và chỉ nhún vai thôi. Nhưng khi đêm tới, quán rượu của Zarié lên đèn, có khách nào la:

-       Một ly rhum cho thằng Chột.

Thì một người khác bắt đầu như ngẫu nhiên, hát nho nhỏ.

Tới giờ tụng niệm buổi chiều, mặt trời lặn rỗi.

Không còn chiếu lên mặt em nữa

Và tức thì, mọi sự bỗng nhiên thay đổi. Không còn gánh nặng, không còn thị trấn, không còn quán rượu, không còn cả thằng Chột râu ria lởm chởm, lạnh run trong bộ quần áo tả tơi của thiên hạ cho nữa. Chỉ còn có một mái hiên cao dưới ánh tà dương, với một giàn nho và một thiếu nữ ngong ngóng người đàn ông sắp qua để liệng cho người đó một bó cúc. Dĩ nhiên, chung quanh cũng có tiếng cười nói ồn ào, lời nhận xét này nọ, lời chế giễu thô tục, nhưng những cái đó văng vẳng ở đâu xa, như trong sương mù, còn tiếng hát kia thì ở sát bên tai nó:

Nếu anh có thể sưởi ấm

Dưới ánh mặt trời nho nhỏ bên cạnh em

Và mặt trời đã lặn kia đương sởi ấm nó hơn cả những lần nó ngồi dưới ánh nắng thật.

-       Một ly rhum cho thằng Chột!

Thế là qua được những đêm đông. Khoảng cuối đông Pacha về nhà chồng. Cô thợ thêu nghèo ở Douchtché, hoa khôi chưa đầy mười chín cái xuân xanh mà làm vợ bé một ông già năm mươi lăm tuổi, giàu có, danh vọng ở sau pháo đài, ông Khadji Omer.

Ông đã có vợ từ ba chục năm trước. Bà vợ dòng dõi vọng tộc, nổi tiếng là khéo léo và thông minh. Đất đai của họ ở sau pháo đài là cả một xóm thịnh vượng, đủ các phú nguyên; các cửa tiệm ở thị trấn đều xây cất bằng gạch đá, lợi tức chắc chắn và lớn lao. Mà cả sự nghiệp đó do công lao của bà vợ lanh lẹn, thông minh, lúc nào cũng tươi cười hơn là của ông chồng thuần hòa chậm chạp mỗi ngày chỉ có việc cỡi ngựa đi đi về về hai lần từ pháo đài tới chợ. Các phụ nữ Thổ trong thị trấn và miền chung quanh đều cho ý kiến của bà vợ trong nhiều vấn đề là chìm mực, thích hợp hơn cả, không còn bàn gì thêm nữa.

Về mọi phương diện, gia đình đó danh giá nhất, được trọng vọng nhất, nhưng hai ông bà già rồi mà không có con, vẫn ước ao, hy vọng từ lâu sẽ có người nối dõi, Khadji Omer đã hành hương cả ở La Mecque. Bà vợ thì làm phúc cho người nghèo và cúng tiền vào các tu viện Hồi giáo. Ngày tháng trôi qua, của cải tăng lên, làm ăn thịnh lên, mà nỗi ước ao chính kia thì vẫn không được trời cho toại nguyện. Hai ông bà ráng sáng suốt kiên nhẫn chịu số phận muộn màn. Nhưng bây giờ thì hết hy vọng có con nối dõi rồi. Bà vợ đã bốn mươi lăm tuổi. Di sản lớn lao kia sẽ để lại cho ai đây Chẳng những họ hàng bên ông, họ hàng bên bà, mà hầu hết cả thị trấn đều thắc mắc về điều đó. Kẻ thì ước ao ông bà tới chết cũng không có con; kẻ lại cho là gia tài đó sau phải phân tán, chia cho họ hàng thì uổng quá, nên họ thuyết phục ông kiếm một người vợ trẻ, trong khi tuổi ông cha quá cao, như vậy còn có hy vọng. Các người Thổ trong thỉ trấn chia làm hai phe như vậy.

Và chính bà Khadji Omer giải quyết vấn đề. Trong việc này cũng như trong mọi việc khác, bà tỏ ra cương quyết thành thực, và bà nói với chồng:

-       Nhờ trời, chúng ta có đủ hạnh phúc: Vợ chồng hòa hợp, khỏe mạnh, lại giàu có, Trời chỉ không cho chúng ta một mụn con như mọi gia đình nghèo; khi chúng mình trăm tuổi rồi thì cả Bản nghiệp về ai đây? Trời đã bắt tôi không sinh nở được thì tôi phải chịu, nhưng còn ông thì không nên. Tôi thấy cả thị trấn lo lắng vì chúng mình và muốn ông có vợ bé. Họ đã muốn vậy thì thà để tôi cưới cho ông, ai mà thân với ông bằng tôi.

Rồi bà trình bày kế hoạch: ông sẽ cưới một người vợ trẻ hơn, luật pháp cho phép vậy; dĩ nhiên bà vẫn ở với ông, như người nội tướng già, coi sóc cho mọi sự được đâu vào đấy. Ông không chịu, bảo không sao tìm được người vợ hiền như bà, mà ông không muốn có một người vợ trẻ hơn, nhưng bà cứ nói riết, rồi lại cho ông biết đã lựa được cho ông người nào nữa. Muốn có con thì cần lựa một thiếu nữ khỏe mạnh, đẹp, nghèo: Về nhà mình họ sung sướng thì mới mang ơn mình suốt đời. Và bà đã lựa nàng Pacha diễm lệ, con một người thợ thêu ở Douchtché.

Và việc xảy ra như vậy. Theo lời vợ, ông Khadji Omer cưới nàng Pacha. Mười một tháng sau, nàng sanh một em trai kháu khỉnh. Thế là giải quyết xong vấn đề người kế thừa, hy vọng của nhiều bà con thân thích tiêu tán; mà miệng đời không nói ra nói vô được nữa. Pacha sung sướng, bà Khadji Omer mãn nguyện và hai người hòa thuận với nhau như mẹ và con.

Giải pháp mỹ mãn đó gây nỗi đau khổ lớn lao cho thằng Chột và mùa đông đó, bọn ăn không ngồi rồi ở quán rượu Zarié đem chuyện thất tình của nó ra làm trò đùa. Người ta cho nó uống rượu, tức là bỏ tiền ra để mua một trận cười chảy nước mắt. Để giễu nó, họ bịa chuyện ra rằng nàng Pacha nhắn họ cho nó hay nàng khóc suốt ngày suốt đêm, ủ dột vì nó mà không dám tỏ rõ nguyên nhân cho ai hay. Và thằng Chột hóa điên, ca hát, khóc lóc nghiêm trang trả lời tỉ mỉ từng câu hỏi, than thân trách phận, rằng sao trời sinh ra nó xấu xí và nghèo khổ như vậy.

Một gã trọc phú mở đầu câu chuyện, hỏi nó:

-       Này, Chột, mày trẻ hơn ông Khadji Omer bao nhiêu tuổi nhỉ?

-       Tôi đâu biết được. Mà trẻ hơn để làm gì chứ ?

Nó chua chát đáp như vậy.

Một người ngồi bên nói xen vào:

-       Nếu xét theo tấm lòng và tình yêu thì ông Khadji Omer đâu được hưởng cái đó và thằng Chột của chúng ta đâu phải ngồi đây.

Mà thằng Chột dễ xúc động mủi lòng lắm. Người ta rót hoài rượu rhum cho nó, cạn ly này tới ly khác, bảo nó chẳng những trẻ hơn, bảnh trai hơn mà lại được nàng Pacha quí mến hơn, và xét cho cùng nó có nghèo khổ như người ta tưởng, như cái bề ngoài đó đâu. Trong những đêm dài đó, ngồi trước ly ra kia, bọn ăn không ngồi rồi kia bịa ra cả một truyện. Cha thằng Chột là một sĩ quan Thổ vô danh nó chưa bao giờ thấy mặt. Ông ta để lại những đất đai mênh mông ở Anatolie cho người con hoang ở Vichégrad là nó, người kế thừa duy nhất của ông, nhưng bà con họ hàng ở Anatolie đã ngăn cản, không cho thi hành di chúc. Nó chỉ cần đích thân tới thị trấn Brousse xa xôi và phong phú, phá các âm mưu của bọn kế thừa giả ngụy đó đi mà lấy lại di sản của cha nó để lại. Lúc đó nó chỉ bỏ ra một phần nhỏ gia tài cũng đủ mua cả ông Khadji Omer lẫn sản nghiệp người ta cứ đồn là lớn lao của ông ta nữa.

Thằng Chột nghe họ nói, nốc rượu rồi thở dài. Cái đó làm cho nó đau lòng thật, nhưng đồng thời nó cũng thích thích mà cảm thấy và tỏ ra rằng nó bị người ta lừa gạt, cướp giật ở đây cũng như cái xứ đẹp đẽ, xa xôi kia quê hương của cha nó. Thế là bọn họ làm bộ chuẩn bị cho nó đi Brousse. Họ chế giễu nó thật dai, thật tàn nhẫn, sửa soạn, tính toán từng chi tiết một.

Một đêm, họ đem lại một tờ giấy bảo là tờ thông hành, lôi nó ra đứng giữa quán rượu, bắt nó quay qua quay lại, ngắm nghía nó, ghi trên tờ thông hành những đặc biệt về tướng mạo của nó đùa cợt thô tục, cười hô hố. Lần khác họ tính xem đi Brousse phải mang theo bao nhiêu tiến nó sẽ đi cách nào, ngủ đêm lại ở đâu. Thế là qua được già nửa đêm.

Hễ chưa uống rượu vào thì nó chống cự lại: Nó tin mà không tin hết những điều họ nói. Nó ngờ nhiều hơn là tin. Đúng ra, khi chưa có men rượu thì nó không tin. Nhưng khi đã say rồi thì nó có vẻ như tin. Nó không tự hỏi lời nào đúng, lời nào là đùa cợt, nói láo. Sự thực là ngay từ chai rhum thứ nhì, nó đã ngửi thấy một ngọn gió thơm tho từ thị trấn Brousse xa xôi kia thổi lại, và nó thấy, thấy rõ rệt những vườn xanh với dinh thự trắng của nó. Đúng vậy, nó đã bị lừa gạt, khốn khổ từ hồi mới sanh, khốn khổ về mọi mặt, từ gia đình tới của cải và tình yêu, người ta làm hại nó , hại nó quá lắm tới nỗi cả Trời và người đều mắc nợ nó. Chắc chắn rồi, nó không phải như vầy đâu. Càng uống vào nó càng thấy phải nói ra vậy cho mọi người chung quanh hiểu, nếu không thì đau lòng lắm, chịu không nổi. Và nó giảng giải suốt đêm bằng những lời nghẹn ngào, những cử chỉ lố bịch, mà nước mắt ròng ròng, nước mắt của một tràng say rượu. Nó càng giảng giải thì những người chung quanh càng cười và chế nhạo nó. Họ thích chí cười tới nỗi sườn họ phồng lên, hàm răng họ kêu rắc rắc, một người cười thì cả bọn cùng cười, không nhịn được, thú hơn là ăn các món ngon nhất, uống những thứ rượu quí nhất. Họ cười mà quên được cái buồn đêm đông và cùng với thằng Chột, họ uống không chừng đỗi gì nữa.

Mékhaga Saratch có một vẻ lạnh lùng làm bộ nghiêm trang có tài chọc tức, khiêu khích thằng Chột nhất:

-       Tự tử đi mày! Không giật được con Pacha khỏi tay lão già tàn tật Khadji Omer đó thì mày không đáng sống nữa. Tao khuyên nên tự tử đi, Chột.

Thằng Chột than thở:

-       Tự tử đi, tự tử đi. Bộ anh tưởng lôi không nghĩ tới điều đó sao? Cả trăm lần rồi, tôi lại cái kapia, muốn đâm đầu xuống sông Drina, mà lần nào cũng có cái gì làm cho tôi quay trở về.

-       Cái gì làm cho mày quay về? SỢ chứ gì? Mày sợ cùng mình rồi, Chột ơi?

Không, có trời chứng giám, không phải sợ, không phải sợ !

Trong cảnh cười nói ồn ào của khán giả, nó nhảy lên tự đấm vào ngực, bẻ một miếng bánh ở trước mặt nó, dí vào mặt lạnh lùng, không khúc khích của Mékhaga:

-       Anh thấy cái này không? Tôi thề rằng tôi không sợ nếu tôi nói sai thì tôi không có bánh ăn nữa, tôi sẽ lụn bại...

Lúc đó, bỗng có người hát nho nhỏ: Mặt trời không còn chiếu lên mặt em nữa

Và mọi người đồng thanh hát lại câu đó, át cả tiếng quát tháo của Mékhaga:

-       Tự tử đi mày, Chột

Hát lên như vậy, chính họ cũng bị khích động không kém thằng Chột và rốt cuộc thành một bọn điên.

Một đêm tháng Hai, họ cũng hóa điên như nạn nhân của họ, rồi thành nạn nhân của trò điên của chính họ, họ thức cho tới sáng, rồi dắt nhau ra khỏi quán rượu. Rượu làm cho họ nóng bừng lên, mạch máu căng lên, họ lảo đảo như bọn lên đồng, tiến về phía cầu, giờ đó gần nh vắng ngắt và phủ đầy một lớp giá mỏng.

Họ cười nói huyên thuyên, chẳng quan tâm tới lời dị nghị của vài người sáng sớm qua cầu, mà thách đố nhau: Ai dám di trên cái thành bao lơn hẹp bằng đá long lanh một lớp giá mỏng, từ đầu tới cuối cầu?

Một người say rượu bảo:

-       Thằng Chột dám đấy.

-       Thằng Chột mà dám ? Không đời nào

Thằng Chột vỗ ngực đồm độp, hét lên:

-       Bảo ai không dám? Tôi chăng? Này, anh coi này, cái thằng tôi này có dám làm cái việc mà không ai dám làm đó không này.

-       Mày đâu có đủ can đảm? Nếu dám thì làm đi coi?

-       Dám chứ, sao không ?

-       Phải, thằng Chột dám làm mà!

-       Không. Nó nói láo đấy!

Bọn người say rượu đua nhau hò hét, khoác lác như vậy mặc dầu cầu rộng thênh thang mà họ bước không vững, lảo đảo, sẩy chân và phải níu chặt lấy nhau.

Họ không biết thằng Chột leo lên thành bao lơn lúc nào. Bỗng nhiên họ thấy nó đong đưa ở trên cao, say bí tỉ quần áo xộc xệch, ráng giữ thăng bằng mà bước trên những phiến đá lát của thành cầu.

Thành cầu rộng hai gang tay. Nó tiến tới, lúc nghiêng qua bên trái, lúc nghiêng qua bên phải. Bên trái là lòng cầu và tại đó ở dưới chân nó, một đám người say rượu đi theo nó từng bước một, la lớn với nó những gì mà nó không nghe ra, chỉ thấy om sòm thôi.

Còn bên phải là khoảng trống, ở dưới sâu hút kia, dòng sông chảy ào ào, mà nó không thấy, chỉ thấy một đám hơi nước như khói trắng, bốc lên trong buổi bình minh lạnh lẽo.

Vài người qua cầu kinh hoảng ngừng lại, trố mắt ngó con người say rượu đó không đi trên cầu mà đi trên thành cầu vừa hẹp vừa trơn, hai cánh tay đập đập một cách tuyệt vọng để giữ thăng bằng. Và trong đám người say rượu đó, kẻ nào còn tỉnh táo một chút thì đứng trân trân như vừa mới thoát khỏi một cơn ác mộng mặt mày tái mét vì sợ, ngó trò chơi nguy hiểm đó. Bọn kia không thấy nguy hiểm, đi theo thằng Chột, vừa đi vừa la ó. ở trong tình thế nguy hiểm đó, thằng Chột bỗng cảm thấy cách biệt bọn kia. Nó như một quái vật khổng lồ ở trên dầu họ. Mới đầu nó thận trọng bước chậm chạp. Đôi giày nặng của nó trợt trên những phiến đá phủ một lớp giá. Nó có cảm tưởng chân nó chạy ở dưới thân thể nó, khoảng trống thăm thẳm kia thu hút mãnh liệt không chống lại được, này nó sắp té, nó té rồi này.

Nhưng sự nguy hiểm- làm cho nó có những mãnh lực mới, một năng lực mà từ trước nó không ngờ. Phải gắng sức giữ thăng bằng, nó nhảy nhảy mỗi lúc mỗi nhanh hơn, và khòm lưng xuống hơn, đầu cúi rạp xuống ngang đầu gối. Chính nó cũng không hiểu bằng cách nào mà bây giờ nó không đi nữa, mà nhảy nhót từng bước ngắn một không lo ngại gì cả, như thể đi trong một khu rừng thưa thênh thang chứ không phải trên một thành cầu hẹp đầy giá. Bỗng dưng nó hóa ra nhẹ nhàng, uyển chuyển, như đôi khi người ta thấy trong mộng. Thân thể nặng nề và kiệt lực của nó bây giờ như thoát khỏi trọng lực. Thằng Chột say rượu nhảy múa, chơi vơi, phất phơ trên vực thẳm như có cánh. Nó cảm thấy có một sức mạnh gì vui vẻ phát từ thân thể ra đồng thời với một điệu nhạc nào đó khiến nó an toàn, giữ được thăng bằng mà bước theo âm thanh của điệu nhạc. Nhờ nhảy múa mà nó tiến được chứ nếu đi thì đã té rồi. Và không nghĩ tới nguy hiểm, không sợ té nữa nó nhảy chân này rồi chân kia, miệng ca hát, tay dang ra như chính nó gõ một cái trống nhỏ để đánh nhịp cho khúc hát của nó vậy:

Tiriđam, tiriđam, tiriđiriđiriđiriđam, tiriđam, tiriđam...

Nó hát, tự tạo một nhịp điệu riêng để vừa nhảy múa vừa tiến trên con đường nguy hiểm. Nó nhún chân, nghiêng đầu qua bên phải, bên trái.

Tiriđam, tiriđam... a, a!

Trong tình thế đặc biệt, nguy hiểm đó, đứng trên cao hơn mọi người, nó không còn là thằng Chột pha trò cho thị trấn và cho quán rượu nữa. Nó không đi trên thành cầu bằng đá, hẹp và trơn này nữa... Không, đây là cuộc hành trình xa xôi và không thực hiện được mà người ta nói với nó mỗi tối trong quán nước. Đây là con đường sáng sủa đưa nó tới thị trấn Brousse phong phú, nơi có di sản cha nó chính thức để lại cho nó, có mặt trời đã lặn kia, có nàng Pacha với đứa con của nàng, có vợ nó và con nó.

Nhảy múa trong trạng thái xuất thần, nó đi hết cái đoạn bao lơn gie ra ngoài, chung quanh cái bệ, rồi qua hết được cầu. Tới cuối cầu, nó nhảy xuống lòng cầu, rất xúc động ngó chung quanh, kinh dị rằng cuộc mạo hiểm thế mà xong, và ngạc nhiên rằng nó đương ở trên con đường đa tới Vichégrad chứ không phải tới Brousse. Bọn người reo hò đi theo nó, khuyến khích nó khôi hài, chế nhạo nó, tức thì bu lại tiếp đón nó. Cả người kinh hoảng đã ngừng lại đứng trân trân lúc nãy, cũng chạy lại. Họ ôm nó, vỗ vai và vỗ lên chiếc mũ fez đã phai màu của nó, đồng thanh hoan hô:

-       Thằng Chột giỏi quá?

-       Hoan hô người đã thắng cuộc!

Santo Papo tưởng mình còn ở trong quán rượu, dang tay ra như bị treo lên thánh giá la lớn bằng một giọng ồ ồ lơ lớ giọng Y Pha Nho:

-       Một ly rhum cho thằng Chột nào!

Có người đễ nghị đừng ai ra về cả mà tiếp tục một chầu rượu nữa để mừng kỳ công của thằng Chột.

Mấy em học lớp tám hay lớp chín sáng đó bước vội qua cầu phủ đầy giá để tới trường ở xa, ngừng lại nhìn cảnh tượng dị thường đó. Chúng kinh ngạc há hốc miệng, hơi thở từ trong miệng bay ra, trăng trắng; chúng co ro trong bộ áo ấm bảng đá và sách vở cắp nách.

Chúng không hiểu được trò chơi của người lớn đó, nhưng suốt đời không quên được đường nét của chiếc cầu, hình ảnh của thằng Chột mà chúng đáu có lạ mặt, nhưng sao hôm đó đã biến hóa như có ma thuật, nhẹ nhàng, bạo dạn, vui vẻ nhảy nhót trên thành cầu, chỗ mà người ta cấm không cho đi và bình thường cũng không có ai đi.

XVI

Thấm thoắt mà đã hai chục năm rồi, kể từ ngày đoàn xe Áo đầu tiên sơn màu vàng chạy qua cầu. Hai chục năm bị chiếm đóng biết bao nhiêu ngày và tháng! Mỗi ngày mỗi tháng đó tách riêng ra thì có vẻ bấp bênh, tạm thời, nhưng gom cả lại thì thành một thời kỳ bình an; tiến bộ vật chất tương đối dài nhất mà dân thị trấn còn nhớ được.

Trong mấy chục năm có vẻ thịnh vượng, kiếm được tiền chắc chắn đó, tuy nhiều khi chẳng được bao nhiêu, các bà mẹ nhắc tới con trai, thường thêm một câu: "Miễn Trời cho nó sống, đừng đau ốm và kiếm ăn được dễ dàng?". Cũng trong những năm đó, vợ chú Ferkhat, một anh chàng cao lớn lúc nào cũng nghèo khổ, tối tối lo việc đốt đèn trong thị trấn để lãnh một số lương tháng là mười hai florin, khoe với người ta rằng: "Nhờ Trời, anh Ferkhat nhà tôi được làm nhân viên ở Thị sảnh".

Mấy chục năm cuối thế kí XIX trôi qua như vậy, không gây xúc động gì nhiều, không có biến cố gì hơn như một dòng sông lặng lẽ chảy tràn bờ trước khi tới một hà khẩu. Cơ hồ như những thanh âm bi thảm đã biến mất trong đời sống ở Châu Âu cũng như ở Vichégrad. Và khi từ một nơi nào đó trên thế giới, chúng có nổi lên thì cũng không tới đây, hoặc tới mà chúng ta cho là xa quá không hiểu nổi.

Chẳng hạn một ngày hè nọ sau bao nhiêu năm, mới lại thấy một tờ bố cáo màu trắng dán ở cái kapia. Nó ngắn thôi, lần này đóng khung đen, báo rằng Nữ hoàng Elizabeth đã băng hà ở Genève, bị một tên phiến loạn Ý tên là Luccheni ám sát. Tờ bố cáo còn bảo tất cả dân tộc trong đế quốc Áo Hung đều ghê tởm và rất đau lòng, và khuyên dân chúng phải trung tín và đoàn kết chặt chẽ hơn nữa chung quanh ngai vàng. Thái độ đó của họ sẽ là niềm an ủi lớn nhất đối với tân quân sau cái tang lớn đó.

Tờ bố cáo cũng dán lên trên cái bia trắng như tờ tuyên ngôn của tướng Filipovitch khi quân đội Áo vô chiếm đóng thị trấn; dân chúng đọc mà cảm động vì là một Nữ hoàng, một người đàn bà, nhưng chẳng hiểu gì nhiều và cũng chẳng thương tâm cho lắm.

Trong vài đêm, trên kapia không có tiếng hát, những cuộc vui ồn ào, vì có lệnh cấm ngặt.

Chi có mỗi một người trong thị trấn là đau khổ vì tin đó tức chú thợ cả Pitro Sola, người Ý duy nhất ở Vichégrad, làm thầu khoán, thợ nề, thợ đục đá, thợ sơn, tóm lại là làm mọi việc lặt vặt chuyên môn trong thị trấn. Mọi người đều gọi chú là Pero. Chú tới thị trấn vào lúc quân Áo lại chiếm đóng, lập nghiệp ở đây, cưới một thiếu nữ nghèo, không đứng đắn, tên là Stana. Tóc hung hung, khỏe mạnh, to lớn gấp hai người chồng, miệng lưỡi độc địa mà hơi một chút là thượng cẳng tay, hạ cẳng chân, nên không ai muốn gây với mụ cả. Trái lại chú Pero là con người nhỏ nhắn, khòm lưng, hiền lành, mắt xanh lơ, râu mép cụp xuống. Chú làm ăn giỏi, kiếm được nhiều tiến. Lần lần chú được coi như người sinh trưởng ở Vichégrad, nhưng cũng như nàng Lotika không làm sao nói thạo và đúng giọng tiếng ở đây được. Chú được mọi người mến vì khéo tay và tính tình hiền lương; còn mụ vợ, mạnh như một lực sĩ, chỉ huy chú nghiêm khắc như mẹ đối với con.

Hôm đó đi làm về, quần áo đầy bụi đá xám và vết sơn chú đọc tờ bố cáo trên cái kapia, kéo sụp mũ xuống tới mắt, hàm răng lập cập nghiến chiếc ống điếu nhỏ. Và mỗi lần gặp ai quan trọng và nghiêm trang, chú lại giảng giải rằng tuy là người Ý, chứ chú không dính dấp gì với thằng Luccheni và cái tội ghê tởm của nó. Người ta nghe chú biện minh, vỗ về chú, bảo rằng người ta tin chú, mà từ trước cũng chẳng ai ngờ chú cả, nhưng chú cứ vẫn giảng giải rằng sống như vầy chú xấu hổ quá đi, suốt đời chú không dám giết một con gà nữa chứ đừng nói là một người, nhất là lại một người đàn bà, một nhân vật cao quí như vậy.

Riết rồi nỗi sợ của chú hóa ra điên khùng, kỳ cục. Dân chúng bắt đầu chế nhạo chú. Tụi con nít bày đặt ra một trò tàn nhẫn: chúng núp sau một hàng rào, đợi chú đi qua là la lên: "Luccheni"! Tội nghiệp chú ta vội vàng kéo sụp mũ xuống tận mắt, chạy về nhà như bị ong châm, gục đầu vào cặp đùi đồ sộ của vợ mà than thở, khóc lóc:

-       Anh xấu hổ quá, xấu hổ quá, không dám nhìn vào mặt ai nữa.

-       Đồ ngu, xấu hổ cái gì, hả? Xấu hổ vì một thằng Ý đã giết Nữ hoàng ư? Có đáng xấu hổ là vua Ý kia chữ! Còn anh là cái thứ gì, mà phải xấu hổ?

Anh xấu hổ vì sau vụ đó mà còn sống.

Mụ vợ mắng chú ta, bảo đi qua khu thương mại thì cứ can đảm cương quyết ngửng đầu lên, đừng nhìn xuống. dù là trước mặt bất kỳ ai.

Trong khi đó, hạng người lớn tuổi ngồi yên trên cái kapia, mắt nhìn xuống, nghe các tin tức đăng trên báo về vụ ám sát Nữ hoàng áo, có dịp bàn về số phận các vua chúa và các quan lớn. Husseil Efendi, bề trên trong chủng viện Vichégrad, giảng cho một bọn thân hào Thổ tò mò và dốt nát trong khu thương mại hiểu bọn phiến loạn ám sát Nữ hoàng đó là bọn nào.

Râu ông đã bạc trắng nhưng vẫn cắt xén kỹ lưỡng thành vòng cung. Tủ sách của ông, nhờ nó ông nổi danh là nhà thông thái, ông vẫn chưa đọc, mà hai chục năm nay, tập ký sự về thị trấn mới viết thêm được bốn trang. Theo các sách cổ mà tôn sư của ông, học giả danh tiếng Arap Hodja đã để lại cho ông thì bọn ngày nay người ta gọi là vô chính phủ đó, từ thời nào tới giờ cũng vẫn có, và sẽ có hoài cho tới ngày tận thế. Vì đời sống của nhân loại đã được thượng đế duy nhất, an bài như vậy: Cứ một "lượng" thiện thì có hai "lượng” ác, mà trên trái đất này, không thể có lòng nhân từ mà không có lòng oán hận, có cao sang mà không có ghen ghét, cũng như không có vật nào - dù nhỏ tới đâu - mà không chiếu một bóng tối. Luật đó đặc biệt đúng cho hạng người cực cao quí, sùng đạo và nổi danh. Luôn luôn có một tên sát nhân rình rập bên cạnh để ám sát họ, không sớm thì muộn.

Chẳng hạn vị tể tướng Mehmed Pacha quê hương ở đây và đã lên thiêng đường từ lâu - vừa nói, Hussein Efendi vừa trỏ tấm bia đá ở phía trên tờ bố cáo - ngài đã thờ ba triều vua, minh triết hơn Asaf, đã dùng uy quyền và lòng mộ đạo mà cho xây cất chiếc cầu này để ngày nay chúng ta ngồi, chính ngài cũng bị tụi vô chính phủ đâm chết. Mặc dầu quyền uy và minh triết, ngài cũng không tránh được họa đó. Những kẻ mà kế hoạch bị ngài cản trở kết hợp nhau thành một đảng lớn mạnh tìm cách mua chuộc một giáo sĩ điên để giết ngài khi ngài lài giáo đường tụng niệm giữa trưa một ngày thứ Sáu. Nó khoác chiếc áo cũ, cầm chuỗi hột, giả dối, khúm núm xin tiền ngài và khi ngài thò tay vào túi lấy tiến thì nó đâm ngài. Thế là ngài đã tắt thở như một vi tuẫn đạo

Người ta ngồi nghe mà phì phà điếu thuốc, lúc thì ngó tấm bia đá có những chữ Thổ, lúc thì nhìn tờ bố cáo bằng giấy trắng đóng khung đen. Họ chăm chú nghe mặc dầu không hiểu hết ý nghĩa mỗi tiếng. Nhưng họ cũng đoán rằng ở một nơi xa xôi nào đó, có một cuộc sống lúc thăng lúc trầm, vinh quang mà bi đát, chẳng bù với cuộc sống yên lặng, đơn điệu như cây cỏ trên cái kapia này.

Những ngày đó rồi cũng trôi qua như những ngày khác. Trên kapia người ta lại chuyện trò lớn tiếng, đùa cợt ca hát như cũ, không nói về bọn phiến loạn vô chính phủ nữa. Tờ bố cáo về cái chết của Nữ hoàng ngoại nhân ít ai biết đó phai màu vì dãi dầu mưa nắng và bụi, gió đánh rách tả tơi, bay tản mát trên bờ sông.

Trong một thời gian ngắn, bọn vô lại còn đi theo Pero mà la "Luccheni!", chẳng hiểu tiếng đó có nghĩa gì, mà la như vậy vì lẽ gì, có lẽ chỉ vì chúng có cái nhu cầu con nít muốn chọc phá, hành hạ những kẻ yếu ớt và dễ xúc động. Rồi chúng cũng hết la vì tìm được trò chơi khác Một phần cũng nhờ mụ Stana đã đánh hai đứa con trai la lớn nhất một trận nên thân nữa.

Sau một hay hai tháng, không ai nhắc tới cái chết của Nữ hoàng, tới bọn phiến loạn nữa (...)

Qua năm 1900. Thế là hết thế kỷ sung sướng đó, và bắt đầu một thế kỷ mới mà nhiều người cho là sẽ sung sướng hơn nữa. Năm đó một bọn kỹ sư mới lại xem xét cấy cầu Không ai đoán được họ tính làm gì, vì ai cũng cho chiếc cầu đó là một vật vĩnh cửu, không thay đổi được cũng như mặt đất dưới chân, vòm trời trên đầu. Bọn kỹ sư dòm ngó chung quanh, đo, ghi chép rồi đi, và người ta không nhớ tới nữa. Nhưng giữa mùa hè, khi

mực nước thấp nhất, một bọn thầu khoán và thợ thình lình tới cất tạm mấy cái trại để chứa đồ, rối cất giàn ở chung quanh các cột cầu, dựng trên cầu những dụng cụ có trục để kéo đồ nặng. Thợ tìm những chỗ nứt hoặc có cỏ mọc trong kẽ đá của cột cầu, bít những lỗ đó lại, nhổ cỏ đi phá các ổ chim. Xong công việc đó, họ mới sửa nền móng của cầu bị nước xoáy làm hư. Người ta chặn dòng nước lại, cho nó chảy qua chỗ khác, để lộ ra những phiến đá đóng đen, đã bị xoi mòn, và vài cái đà bằng gỗ sên cũng mòn nữa, nhưng cứng như đá vì đã ngâm dưới nước ba trăm ba chục năm rồi.

Mùa hè đó thiên hạ không thể ngồi trên kapia được, và đời sống bình thường ngưng hẳn ở chung quanh cầu. Chỗ nào cũng nghẹt vì ngựa, xe chở xi măng và cát. Ngay trên cái kapia cũng chất đầy ván.

Dân chúng ngó những công việc mà ngạc nhiên, thắc mắc. Có người nói đùa vài câu, có kẻ chì vung tay lên rồi đi ngang qua nhưng mọi người đều nghĩ rằng bọn ngoại nhân làm công việc này cũng như mọi công việc khác chỉ vì họ phải làm một cái gì đó, không thể ở yên được.

Những kẻ quen ngồi chơi trên kapia bây giờ lại ngồi trước lữ quán của Lotika, trước quán rượu của Zarié hoặc trước những tấm cửa gỗ ở phía trước các tiệm bên cạnh cầu. Tại đó họ uống cà phê, chuyện trò với nhau đợi cho cái kapia được "giải thoát” mà cuộc tấn công chiếc cầu này chấm dứt, như người ta đợi hết một cơn mưa rào, hết một chuyện trắc trở.

Mới sáng sớm mà hai người Thổ vô công rồi nghề đã tới ngồi trước tiệm của Ali Hodja nói chuyện về đủ thứ, nhất là về chiếc cầu. Tiệm đó chen vào giữa lữ quán bằng đá và quán rượu của Zarié, thành thử đứng trước cửa tiệm nhìn chênh chếch thấy cái cầu. Ali Hodja có vẻ suy tư nghe hai người đó nói chuyện mà làm thinh, cau có nhìn chiếc cầu trên đó bọn thợ lăng xăng như đàn kiến.

Trong hai chục năm nay, ông đã cưới ba bà vợ. Bà bây giờ trẻ hơn ông nhiều, và những kẻ độc miệng trong khu chợ bảo vì vậy mà buổi sáng nào ông cũng gắt gỏng, tới trưa mới hết. Ba bà vợ đó sanh được mười bốn người con còn sống cả. Suốt ngày chúng la hét đinh tai nhức óc ông, và trong khu chợ người ta nói đùa rằng ông không nhớ hết tên các con ông. Người ta còn bịa chuyện ra rằng một hôm một đứa con ông gặp ông trong một đường hẻm, lại nắm tay ông hôn, ông xoa đầu nó, bảo: "Con ngoan lắm, nhưng ba má con là ai?"

Coi bề ngoài thì ông không thay đổi gì nhiều. Chỉ mập hơn trước mà nước da bớt hồng hào thôi. Đi cũng không lanh lẹn như trước, leo dốc Meidan chậm hơn để về nhà, vì ít lâu nay tim ông làm cho ông nghẹt thở, cả trong giấc ngủ. Vì vậy ông lại bác sĩ Marovski trong quận để nhờ coi mạch; bác sĩ là người mới duy nhất được ông chấp nhận và quí mến. Bác sĩ cho ông uống một thứ thuốc giọt không trị dứt được bệnh nhưng cũng dễ chịu hơn. Nhờ bác sĩ mà ông biết được một danh từ la-tinh, tên bệnh của ông: Angina pectoris[83].

Ông là một trong vài người Thổ ở Vichégrad không chịu chấp nhận những cái mới những sự thay đổi do ngoại nhân đem lại, từ cách ăn mặc, làm ăn tới quan niệm ngôn ngữ, thương mại của họ. Hồi trước ông phản đối phong trào kháng Áo mà ông biết là vô vọng một cách gay gắt, ương ngạnh ra sao thì bây giờ cũng vậy, ông chống hết thảy những cái gì là Boche, là ngoại lai, vì vậy đôi khi xung đột với thiên hạ mà phải nộp phạt ở ty cảnh sát. Bây giờ ông đã hơi mệt mỏi, chán nản rồi. Thực ra tính tình cũng vẫn như trước khi ông tranh biện với Karamanlia trên cái kapia: bướng binh, và ý kiến khác đời, luôn luôn như vậy trong mọi việc. Nhưng tánh trực ngôn của ông đã hóa ra chua chát mà tánh hay gây gổ của ông đã hóa ra cay đắng, rầu rĩ, dù ông có dùng những lời bạo nhất cũng không hả dạ được nữa và ông đành làm thinh, sống trong cảnh cô liêu, chỉ thấy mặt người khác, ông cũng khổ tâm, bực bội rồi, dù là bọn ăn không ngồi rồi trong khu thương mại, các khách hàng của ông, bà vợ trẻ hay bầy con đông của ông. Mặt trời chưa mọc ông đã trốn khỏi nhà, ra tiệm, mở cửa tiệm trước cả mọi người. Ông đọc kinh ở đó, có khi ăn bữa trưa ở đó nữa. Khi nào ngán nghe người ta nói chuyện, ngán nhìn khách qua đường, ngán cả việc buôn bán thì ông khép cửa tiệm lại, rút vào trong một cái phòng hẹp ở phía sau, mà ông gọi là "cái quan tài" của ông. Phòng đó kín đáo, chật thấp và tối, một mình ông vô mà muốn chật rồi. Ngồi trong phòng ông nghe qua bức tường mỏng những tiếng động ở ngoài, tiếng vó ngựa, tiếng người rao hàng, như của một thế giới khác (...) Nghỉ ngơi được một lát, tỉnh trí lại rồi, ông mới lại trở ra mở cửa hàng như thể ở đâu mới về vậy.

Lúc này đây ông đương nghe câu chuyện phiếm của hai người láng giềng.

Một người trong khu chợ ai cũng biết là hạng ăn hại, vừa nhấp cà-phê vừa lên giọng triết lý:

-       Anh thấy thời gian và ân huệ của Trời đấy không? Tới đá mà cũng mòn như gót giày vậy. Nhưng tụi Boche đâu có chịu để như vậy, hễ cái gì bể vỡ thì chúng sửa lại liền.

Người kia đáp :

-       Thôi đi anh ơi, hễ con sông Drina mà còn thì chiếc cầu cũng vẫn còn. Dù chúng không đụng tới thì Trời cho nó đứng được bao lâu, nó sẽ đứng được bấy lâu. Sửa sang hỗn độn như vậy chỉ phí tiền vô ích.

Họ còn tranh luận phiếm như vậy một hồi lâu, nếu Ali Hodja không ngắt lời họ:

-       Tôi thì tôi nói cho các chú nghe này: Chúng đụng vào cái cầu như vậy là không nên, các chú sẽ thấy sự trùng tu này chỉ gây hại thôi. Hôm nay họ sửa đấy thì ngày mai họ sẽ phá. Cụ Mouha Ibrahim hồi sinh tiền bảo tôi cụ đã đọc trong sách rằng một dòng nước đương chảy thì cứ để mặc nó, đừng khơi dòng chuyền hướng nó đi dù là chỉ trong một ngày hay một giờ, tội lớn đấy. Nhưng tụi Boche nếu không đập phá, hí hoáy làm cái này cái kia thì tự cho là sống cũng như chết. Chúng dám đụng tới con mắt nữa. Ngay trái đất, nếu có thể, chúng cũng sẽ lật ngược lại

Một trong hai gã ăn không ngồi rồi kia bảo xét cho cùng thì tụi Boche sửa cầu, đâu có hại gì lớn: dù sao nếu cầu không vững bền hơn thì cũng chẳng hư thêm.

Ông Hodja nổi giận lên:

-       Tại sao chú biết rằng chẳng có hại cho cầu? Ai bảo chú vậy? Chú biết không, chỉ một lời nói cũng dủ diệt nhiều thị trấn, huống hồ cuộc xáo trộn như vậy. Chỉ một lời của Thượng đế tạo nên cả thế giới này. Nếu chú biết đọc biết viết, nếu chú thông thái, thì chú đã biết rằng cây cầu này không phải như những kiến trúc khác nó được dựng lên vì Thượng đế và đó ý Thượng đế. Chú nghe các ông già bà cả kể chuyện về cái lữ quán bằng đá đấy chứ: khắp đế quốc không có một lữ quán thứ hai như vậy mà rồi kẻ nào đã phá nó? Nó đượcc xây cất chắc chắn và có nghệ thuật như vậy thì có thể tồn tại được ngàn năm chứ, vậy mà nó đã biến mất như thể nó bằng sáp, và bây giờ trên cái nền của nó, một bầy heo ủn ỉn trong tiếng kèn của tụi Boche.

Người kia cố cãi lại:

-       Nhưng tôi nói, tôi nghĩ rằng...

Ông Hodja ngắt lời:

-       Chú nghĩ bậy... Tôi bảo chú rằng tất cả các điều đó vô ích, không báo trước một cái gì tốt đẹp đâu, sẽ tai hại cho cả chiếc cầu lẫn thị trấn và bọn chúng ta nữa.

Người kia nhớ lại những nỗi đau khổ trước kia Ali Hodja phải chịu trên cái kapia[84] , thốt một câu hơi độc ác:

-       Vâng, đúng vậy. Ông Hodja biết rõ hơn ai hết thế nào là một cái cầu mà.

Ông Hodja, giọng quyết tín, bảo:

- Đừng nghĩ rằng tôi không biết nghen.

Bây giờ bình tĩnh rồi, ông bắt đầu kể lại một truyện cổ tích mà người ta không tin nhưng vẫn thích nghe, nghe nhiều lần nữa.

-       Thân phụ tôi hồi sinh tiền được cụ Cheikh Deviyé kể cho nghe do đâu mà có cầu và chiếc cầu thứ nhất của loài người xây dựng ra sao. Truyện đó; thân phụ tôi kể lại cho nghe từ hồi còn nhỏ. Truyện như vầy: Khi Allah[85] toàn năng sáng tạo thế giới này thì mặt đất phẳng và nhẵn như một cái mâm chạm trổ rất đẹp vậy. Quỉ bất bình ghen tị rằng Thượng đế, không cho nó mà cho loài người. Hồi đó mặt đất mới được Thượng đế nặn xong, còn ướt và mềm như bột nhồi, quỉ len lỏi và lấy móng tay cào mặt trái đất thật nhiều và thật sâu, do đó mà thành những sông lớn, những vực thẳm ngăn cách xứ này xứ khác, dân tộc này, dân tộc khác, mà loài người không đi đi lại lại dễ dàng trên trái đất của Thượng Đế ban cho, như đi trong vườn, để kiếm ăn nữa. Truyện kể vậy Allah thấy sự phá phách ô uế đó của qui, tiếc lắm, nhưng không thể làm lại công trình của ngài được, bèn phái các vị thiên thần xuống giúp đỡ loài người. Khi các vị này thấy loài người đau khổ đứng ngó nhau, gọi nhau từ bờ bên này qua bờ bên kia, không biết làm cách nào vượt những vực thẳm để làm ăn được các vị mới xòe cánh ra cho loài người leo lên cánh mà qua sông. Nhờ vậy loài người mới nảy ra ý xây cầu. Cho nên dựng phông-ten nước là việc ích lợi nhất, rồi tới việc xây cầu, mà kẻ nào đụng chạm tới một chiếc cầu là mắc một tội rất nặng, vì chiếc cầu nào cũng vậy, từ một cầu khi bắc ngang qua một cái thác trên núi, tới công trùth đẹp đẽ này của tể tướng Mehmed Pacha, đều được một vị thiên thần canh gác, bảo vệ, cho tới ngày nào Thượng đế bảo bỏ thì mới thôi.

Hai người kia đều lễ phép tán thưởng:

- A, hay quá, hay quá!

Họ nói chuyện với nhau như vậy cho ngày giờ mau qua trong khi công việc tiến hành ở cầu, và tiếng kút kít của những xe bù ệt, tiếng ồn ào của máy trộn cát và xi măng vọng tới tai họ.

Ali Hodja thấy ai lại gần cửa hàng, dù là người mua bán, hay chi là người qua đường, cũng thuyết với họ như vậy. Ai cũng làm bộ chăm chú nghe ông, vẻ tò mò hoặc giễu cợt, nhưng không ai đồng ý với ông cả; từ lâu rồi người ta coi ông là người ương ngạnh, khác đời, bây giờ vì già vì hoàn cảnh khó khăn, vì bà vợ trẻ nữa, ông thấy cái gì củng có một màu hắc ám, cho cái gì cũng có một ý nghĩa huyền bí, báo một điềm gỡ.

Đa số dân chúng thị trấn thản nhiên với những việc xảy ra trên cầu, cũng như với các công việc khác của bọn ngoại nhân trong thị trấn và các miến lân cận. Nhiều người kiếm ăn được nhờ chở cát, gỗ và thức ăn cho thợ. Chỉ bọn con nít là thất vọng khi thấy thợ leo lên giàn, chui vô lỗ hổng trong cột đầu ở giữa, tức vô "cái phòng" mà chúng tin là có thằng mọi da đen. Bọn thợ hất vô số rổ cứt chim liệng xuống sông rồi chui ra. Chi có thế thôi.

Chúng đợi hằng giờ trên bờ sông, mong thấy thằng mọi xuất hiện, thoi mạnh vào ngực người thợ đầu tiên nó gặp, làm cho người đó văng lên trời, nhào xuống sông, nhưng chẳng thấy gì cả, vì vậy mà chúng tới trường trễ. Vài đứa nhỏ xíu thất vọng, bực mình, ráng kể rằng thằng mọi xuất hiện thực, nhưng chẳng ai tin. Bọn con trai chế nhạo chúng, chúng thề gì thì thề, cũng vô ích.

Ngay khi sửa xong cầu, người ta bắt đầu công việc dẫn nước. Từ trước, thị trấn chỉ có những phông-ten nước bằng gỗ, mà chỉ có hai cái ở trên khu Meidan là chứa nước suối, Còn những cái kia ở dưới thị trấn, thông với hai con sông Drina và Rzav. Mùa lụt thì nước đục mà mùa hè, khi rất nóng nực thì nước sông cạn. Các kỹ sư bảo nước đó không lành. Bây giờ người ta dẫn nước từ xa, từ trên núi, phía dưới Kabernik, bên kia sông Drina do đó phải bắt ống nước qua cầu để vô thị trấn.

Chiếc cầu lại náo động, ồn ào lên. Người ta bẫy những phiến đá lát lên, đào một đường để đặt ống nước. Người ta đốt lò than để nấu cho chảy hắc ín và chì. Thiên hạ lại nghi ngờ tò mò ngó các công việc. Ali Hodja cau mày vì khói bay qua tới tiệm ông, và khinh bì cái thứ nước "tà giáo" chảy trong các ống sắt đó, không thể uống được cũng không tắm gội được; thứ nước đó, nếu còn loài ngựa quí như hồi xưa thì chúng cũng không thèm uống. Ông mỉa mai nàng Lotika đã cho bắt nước vào lữ quán. Và ông giảng giải cho những người nào muốn nghe ông rằng công việc dẫn nước đó là một điềm báo trước những tai nạn chưa biết ra sao mà sớm muộn gì thị trấn cũng phải chịu, không sao tránh khỏi.

Nhưng mùa hè năm sau, các ống nước đã đặt xong, và một dòng nước trong, chảy chan chứa trong các phông-ten mới bằng sắt, không tùy thuộc các mùa lụt và hạn hán nữa. Nhiều người cho bắt nước vào sân, có kẻ vào cả trong nhà nữa.

Mùa thu năm đó người ta khởi công xây đường xe lửa. Công việc này lâu hơn, quan trọng hơn. Mới đầu, nó có vẻ không liên quan gì với chiếc cầu nhưng đó chỉ là bề ngoài thôi.

Đường rầy hẹp; trên báo chí và công văn, người ta gọi nó là "đường xe lửa phương Đông". Nó sẽ nối Sarajevo với biên giới Serbie, với Vardichté và với biên giới Thổ ở Ouvats, miền Sandjak. Nó sẽ chạy ngang qua Vichégrad, tại đây sẽ có nhà ga quan trọng nhất trên suốt con đường.

Trên khắp thế giới người ta đã viết nhiều, nói nhiều tới sự quan trọng về chính trị và chiến lược của con đường đó; rồi đây miền Bosnie Herzégovine nhất định sẽ bị sát nhập vào Áo – Hung. Áo - Hung sẽ nhắm những mục tiêu xa hơn nữa, vượt miền Sandjak mà tiến về phía Salonique, gây ra đủ các vấn đề rắc rối. Nhưng ở đây, trong thị trấn, mọi sự có vẻ chẳng những vô hại mà còn hấp dẫn nữa: có thêm nhiều thầu khoán, nhiều thợ và những nguồn lợi mới cho nhiều người.

Lần này, cái gì cũng đại qui mô. Mất bốn năm mới xây xong con đường dài 166 cây số, có khoảng một trăm cái cầu trên sông, trên cạn và chừng 130 đường hầm, phí tổn hết thảy là 74 triệu đồng tiền vàng. Thiên hạ nói tới số tiền lớn đó và ngó mông lung ra phía chân trời như để cố nhìn thấy cái núi vàng mà không ai tính nổi, tưởng tượng nổi đó. Nhiều người ở Vichégrad ra vẻ thông thạo, lặp lại: "Bảy mươi bốn triệu!", như thể chính họ đã đếm số tiền đó rồi. Vì cả trong thì trấn hẻo lánh nây mà hai phần ba hoạt động vẫn còn giữ tính cách phương Đông, thiên hạ bây giờ cũng đã bắt đầu lệ thuộc những con số, tin ở các thống kê. "Bảy mươi bốn triệu nghĩa là mỗi cây số tốn gần nửa triệu, đúng ra là 445.782 đồng tiền vàng”. Những con số lớn đó làm cho họ khoái trá lắm, nhưng chẳng vì vậy mà họ giàu có hơn.

Trong thời làm đường xe lửa, dân chúng cảm thấy lần đầu tiên rằng kiếm tiền không còn dễ dàng, chắc chắn, khỏi phải lo lắng như những năm mới bi chiếm đóng nữa. Trong mấy năm trước giá cả các hàng hóa và nhu yếu phẩm đã nhảy vọt vài lẳn rồi, cứ tăng mà không bao giờ giảm rồi sau một thời gian ngắn hoặc dài lại vọt lên nữa. Kiếm được tiền đấy, tiền công trả cũng khá đấy, nhưng vẫn ở dưới mức nhu cầu thực sự khoảng hai chục phần trăm. Nhiều chủ nhân làm giàu cấp kỳ sau khi bị chiếm đóng, mười năm hay hai mươi năm trước, bây giờ hóa nghèo và con cái phải đi làm thuê cho người khác Đã dành, có những người mới phát giàu, nhưng tiền trong tay họ trôi đi như thủy ngân, y như một ảo ảnh, rồi lại trơ hai bàn tay trắng mà còn bị nhục nhã nữa.

Càng ngày người ta càng thấy rằng đời sống dễ dàng hơn, dễ kiếm ăn hơn, nhưng cũng có mặt trái, rằng tiền bạc với người có tiền chỉ như những món tiền đặt trong một canh bạc lớn, biến hóa tới nỗi không ai biết phép đánh ra sao, không ai đoán được hậu quả ra sao. Và hết thảy chúng ta đều dự vào cuộc đỏ đen đó, kẻ đặt tiền nhiều, kẻ đặt tiền ít, nhưng người nào cũng luôn luôn chịu sự may rủi cả.

Mùa hè năm thứ tư, chuyến xe lửa đầu tiên kết lá cây và treo cờ chạy qua thị trấn. Thật là một cuộc vui lớn cho dân chúng. Người ta dọn một bữa ăn với mấy thùng rượu la-ve cho thợ thuyền. Các kỹ sư chụp hình với nhau ở bên cạnh cái đầu máy đầu tiên. Chuyến đi

hôm đó không phải trả tiền. Ali Hodja mỉa mai những người đi luyến đầu tiên đó:

-       Một ngày không phải trả tiền, nhưng suốt đời phải dốc túi.

Chỉ khi đường xe lửa làm xong rồi xe bắt đầu chạy rồi, người ta mới thấy chiếc cầu quan trọng cho nó ra sao vai trò của nó trong đời sống và số phận của thị trấn ra sao. Nó lượn theo bờ hiểm trở của sông Drina dưới chân đồi Meidan, đi ngược lên, ăn lõm vào trong đồi, chạy vòng quanh thị trấn rồi đổ xuống cánh đồng, gần những căn nhà cuối cùng trên bờ sông Rzav. Tại đó có nhà ga. Từ nay hành khách và hàng hóa đi Sarajevo, rồi từ Sarajevo qua phương Tây, đều khởi hành từ trên hữu ngạn sông Drina. Tả ngạn và chiếc cầu hoàn toàn bị tê liệt. Chỉ còn những dân quê các làng trên tả ngạn mới qua cầu với những con ngựa nhỏ chở đồ, những chiếc xe bò hoặc xe ngựa chở gỗ từ rừng lại nhà ga.

Con đường cái từ cầu leo qua đồi Lieska tới miền Semetch, rồi từ đó tới Sarajevo, xa kia vang lên tiếng ca hát của xà ích tiếng lục lạc của ngựa, bây giờ ít ai đi, cỏ bắt đầu phủ, rêu xanh bắt đầu đóng một lớp mỏng. Những người đi xa không dùng cầu đó nữa, người ta không tiễn nhau tới cầu nữa, không cỡi ngựa qua cầu, và ngồi trên lưng ngựa mà uống cạn bình rượu khởi hành nữa.

Xà ích, ngựa, xe bò có mui bằng vải bố, xe ngựa nhỏ thuê để đi Sarajevo, bày giờ lúc thất nghiệp bỏ không. Chỉ mất hết thảy bốn giờ xe lửa, chứ không như xa mất trọn hai ngày, và một đêm nghỉ lại ở Rogatitsa. Những con số đó khiến mọi người phải suy nghĩ. Người ta suy tính đi nhanh như vậy lợi được những gì, tiết kiệm được bao nhiêu tiền. Người ta cho là một hiện tượng lạ khi thấy những người đầu tiên đi từ Vichégrad lại Sarajevo tính toán công việc làm ăn rồi trở về nhà ngay chiều hôm đó.

Chỉ có Ali Hodja là khác người, nghi ngờ, ương ngạnh, bộc trực, luôn luôn chống lại thiên hạ. Ai khen nhờ xe lửa mà giải quyết việc làm ăn được mau hơn, tiết kiệm được thì giờ, sức lực, tiền bạc, thì ông gắt gỏng đáp rằng điều quan trọng không phải là tiết kiệm được bao nhiêu thì giờ, mà là cách dùng thì giờ tiết kiệm đó ra sao: nếu để làm điều bậy thì thà đừng có thì giờ còn hơn. Ông ráng chứng minh rằng con người không cần đi nhanh bằng cần biết mình đi tới đâu, lại đó để làm gì, vậy thì đi nhanh không luôn luôn là một cái lợi.

Ông chua chát bảo một thương gia trẻ tuổi:

-       Nếu chú xuống địa ngục thì cứ đi chậm chậm lại hơn. Chú là một thằng ngu nếu chú tin rằng tụi Boche bỏ tiền ra và dùng cái máy đó chỉ để cho chú đi nơi này nơi khác và giải quyết công việc làm ăn cho mau. Chú chỉ thấy rằng cái máy đó nó chở chú đi thôi mà không tự hỏi ngoài chú và đồng bào của chú ra, nó còn chở theo gì nữa. Đầu chú đặc quá, không hiểu nổi điều đó. Ừ cứ đi đi muốn đi đâu thì đi, nhưng tôi ngại rằng một ngày kia cuộc hành trình này sẽ làm cho chú thất vọng chua chát. Sẽ tới cái ngày mà xe lửa của thằng Boche sẽ chở chú tới một nơi chú không muốn tới, một nơi chú không sao ngờ được rằng sẽ phải tới.

Mỗi khi nghe tiếng còi rít lên khi chuyến xe chạy vòng cái dốc hiểm trở ở bên kia lữ quán bằng đá, ông Ali Hodja lại cau mày, miệng lẩm bẩm mấy tiếng, không ai nghe được từ cái cửa gỗ nhùi chênh chếch ra cầu đá, và lại suy nghĩ về cái ý cố hữu này của ông: những kiến trúc lớn lao đều do một lời nói mà dựng nên, sự yên ổn và đời sống của bao nhiêu thị trấn và dân cư có thể tùy thuộc một tiếng còi tàu.

Nhưng trong vụ đó cũng như trong mọi vụ khác, ông bị lẻ loi, ai cũng cho ông là kỳ cục, rắc rối. Nói cho ngay, chính nông dân cũng khó quen với xe lửa được. Họ đi xe lửa, nhưng không đoán được thói quen của nó, cho nó là có tánh bất thường. Hừng đông họ từ trên đồi xuống, khi mặt trời mọc thì tới thị trấn, mới đi ngang qua những tiệm đầu tiên, thấy ai là đã lo lắng hỏi ngay:

-       Cái máy đó chạy chưa ?

Bọn thương gia ngồi không ở cửa tiệm, trâng tráo nói gạt họ :

-       Tôi nghiệp chú mày mê loạn rồi sao, nó chạy từ đời nào rồi còn gì nữa

-       Nói thực không đấy? Thề đi nào.

-       Ngày mai có chuyến khác.

Họ vừa hỏi vừa rảo bước, la mấy người đàn bà và bọn trẻ lết bết ở phía sau.

Thế là họ ba chân bốn cẳng chạy tới nhà ga. Một nhân viên bảo người ta đã gạt họ đấy, còn ba giờ nữa xe mới chạy. Họ ngồi dọc theo tường nhà ga, lấy lại sức, đặt mấy cái đãy xuống, ăn uống, chuyện trò hoặc thiu thiu ngủ, nhưng vẫn coi chừng, và hễ nghe thấy một đầu máy chở hàng nào rúc còi ở đâu đó là họ nhảy chồm lên kẻ trước người sau vừa kéo lết các hành lý vừa la lớn:

-       Dậy đi. Tàu chạy rồi kìa?

Nhân viên ở trên sân ga, níu họ lại, đẩy họ ra ngoài:

-       Tôi đã bảo còn hơn ba giờ nữa tàu mới chạy mà. Đâm bổ đi đâu vậy, đồ điên !

Họ trở về chỗ cũ, lại ngồi xuống, những vẫn nghi ngờ. Hễ nghe thấy một tiếng còi hoặc một tiếng động khả nghi nào là họ đứng phắt dậy. Chen lấn nhau ra sân ga, để lại bị dồn trở lại. Người ta lại dặn họ: cứ kiên nhẫn đợi, đừng nghe bậy. Vì người ta muốn nói gì thì nói trong thâm tâm họ vẫn nghĩ rằng cái máy bí mật và âm hiểm đó, do tụi Boche chế tạo, chỉ trong nháy mắt là chạy vọt đi mất, nếu không coi chừng nó. Cái của quỉ đó chỉ tìm cách gạt bọn nông dân mình rồi dông đi mất, để mình ngồi trơ lại.

Nhưng chẳng bao lâu họ quen với xe lửa cũng như với các canh tân khác mới mẻ hơn, làm cho đời sống dễ chịu hơn nữa. Họ tiếp tục lại ngồi trên cái kapia như trước kia, họ vẫn qua cầu vì những công việc hằng ngày, nhưng hễ đi xa thì dùng những phương tiện mới.

Và chiếc eầu vẫn đứng như cũ, trẻ hoài, như mọi công trình hoàn hảo của loài người, khiến ta có cảm tưởng rằng nó không chịu chung số phận của những cái phù du trên kiếp trần này.

XVII

Từ năm 1908, một nỗi lo lắng lớn lao và đe dọa mơ hồ không ngớt đè nặng lên thị trấn ở bên cạnh cầu.

Sự thực, biến chuyển đó đã bắt đầu từ hồi làm đường xe lửa, trong mấy năm đầu của thế kỷ mới. Vật giá leo thang, tiền bạc và phần lời các cổ phần lúc lên lúc xuống, khiến cho người ta càng ngày càng bàn tán về chính trị.

Trước kia dân chúng chỉ quan tâm tới cái gì liên hệ mật thiết với họ mà họ biết rõ, tới việc kiếm ăn, tiêu khiển, tới gia đình, khu xóm, thị trấn hoặc giáo hội, mà không nhìn xa ra phía trước, phía sau. Nhưng bây giờ trong câu chuyện, càng ngày càng xuất hiện những vấn đề vượt khỏi chân trời thường ngày của họ. Ở Sarajevo người ta thành lập nhiều đảng, nhiều tổ chức tôn giáo, quốc gia của người Serbie và của người Hồi; tức thì ở Vichégrad cũng thành lập ngay những ủy ban địa phương. Nhiều nhật báo mới ở Sarajevo gởi lại thị trấn. Người ta mở phòng đọc sách và hội nhạc. Trước hết là những hội của người Serbie, rồi tới của người Thổ, sau cùng của người Do thái. Học sinh trung học và sinh viên đại học ở Vienne và Prague về nghỉ hè ở quê nhà, đem về nhiều sách mới, nhiều tập mỏng, tuyên truyền và cả lối ăn nói mới. Họ nêu gương cho thanh niên trong thị trấn bảo không nên giữ riêng ý kiến cho mình nữa, như thế hệ đàn anh họ vẫn thường khuyên. Các tổ chức mới, tôn giáo và quốc gia xuất hiện thêm mãi, trên những cơ sở rộng hơn, nhắm những mục tiêu táo bạo hơn, rồi tới các tổ chức thợ thuyền. Lúc đó trong thị trấn người ta mới nghe thấy lần đầu tiên tiếng "làm reo". Một số chiến hữu trẻ làm ra vẻ nghiêm trang. Chiều chiều họ đàm đạo với nhau trên kapia, người ngoài không ai hiểu gì cả và trao đổi cho nhau những tập tuyên truyền nhỏ không đóng thành sách, mang những nhan đề: Chủ nghĩa xã hội là gì ? Tám giờ làm việc, tám giờ nghỉ ngơi, tám giờ trau dồi văn hóa, mục đích và đường lối của giai cấp vô sản thế giới…

Người ta tuyên truyền trong giới nông dân về vấn đề ruộng đất, về tình. cảnh của Kmet[86]), về đất cát của các bey, Nông dân nghe mà hơi ngó nghiêng, cau mày, râu hơi rung động một chút như ráng sức nhớ để lúc nào ngồi một mình sẽ suy nghĩ, hoặc gặp bạn thì kể lại.

Nhiều người vì thận trọng mà làm thinh hoặc không chấp nhận những ý tưởng mới mẻ đó, những cách suy tư, ăn nói táo bạo đó. Nhưng có một số đông hơn, nhất là trong đám thanh niên, đám nghèo khổ và đám ở không coi đó là những điềm lành hợp với nhu cầu thầm kín của họ bấy lâu nay bị dồn ép, không dám để lộ ra, và đời sống của họ từ nay nhờ vậy mà có một cái gì lớn lao, kích thích. Đọc những diễn văn, bài báo lời phản kháng những giác thư của các tổ chức tôn giáo và các đảng phái ai cũng có cảm tưởng đã cởi được một sự trói buộc nào đó, chân trời mở rộng ra, tư tưởng của mình được giải thoát và sức mạnh của mình hợp nhất với sức mạnh của người khác, cả những người ở xa mà từ trước tới nay mình không nghĩ tới. Và bắt đầu họ nhìn nhau theo một quan điểm mới. Tóm lại, cơ hồ họ thấy đời sống hóa rộng rãi phong phú hơn…

Thực ra họ không có thêm được cái gì mới, không thấy được cái gì tốt hơn nhưng họ đã có thể nhìn ra khỏi đời sống thường ngày trong thị trấn, có một ảo tưởng mênh mông, mạnh mẽ, rất phấn khởi. Tập quán, lối sống, cách giao thiệp giữa họ với nhau vẫn như trước, chi khác là trong câu chuyện họ bàn bạc với nhau về ý tưởng và dùng những tiếng táo bạo. Họ bắt đầu chia rẽ nhau, tập hợp nhau thành nhóm, xô đẩy nhau, thu hút nhau theo những tiêu chuẩn mới, trên những căn bản mới, nhưng vẫn bị những thị dục cũ, những bản năng di truyền chi phối.

Thời đó những biến cố ở ngoài bắt đầu vang dội vào thị trấn. Năng 1903 ở Serbie bỗng có một cuộc thay đổi triều đại rồi sau đó là một sự thay đổi chế độ ở Thổ Nhĩ Kỳ[87]. Vichégrad nằm ngay trên biên giới Serbie, gần biên giới Thổ, và có những liên quan mật thiết, vô hình với cả hai xứ đó, dân chúng xúc động vì những biến cố đó, theo dõi, giải thích tin tức, mặc dầu không công khai biểu lộ minh bạch ý nghĩ cùng cảm tưởng của mình.

Người ta bắt dầu cảm thấy sự tăng gia hoạt động và áp lực của các nhà cầm quyền dân sự, rồi quân sự, theo một hình thức hoàn toàn mới: Xưa kia họ chỉ nhận xét xem mỗi người dân làm gì, hạnh kiểm ra sao; bây giờ họ dò la, điều tra về tư tưởng, cả về ngôn ngữ của mỗi người. Số hiến binh tăng lên hoài trong các làng lân cận dọc theo biên giới. Một sĩ quan trong cơ quan tình báo đặc biệt, gốc gác ở Lika, lại trình diện với quan tư lệnh. Cảnh sát bắt giam và phạt tiền các thanh niên tuyên bố những lời khinh suất hoặc hát những bài ca Serbie bị cấm. Những ngoại nhân khả nghi đều bị trục xuất và ngay cả trong đảng Quốc gia, người ta cũng gây lộn nhau, đánh nhau vì bất đồng ý kiến.

Từ khi có đường xe lửa chẳng những sự di chuyển và chuyên chở được mau hơn, dễ dàng hơn, mà các biến cố gần như đồng thời, cũng dồn dập hơn. Người ta quen với những cảm xúc mới rồi, các tin tức khích động không còn hiếm nữa mà thành như món ăn hàng ngày, một nhu cầu thực sự. Toàn thể cuộc sống dồn về một phía nào đó, bỗng nhiên tăng tốc độ lên như một dòng suối từ trên núi cheo leo đổ xuống thành thác.

Mới có bốn năm trôi qua từ khi luyến xe lửa đầu tiên chạy quạ thị trấn thì một buổi sáng tháng Mười, người ta lại thấy một nhân viên hành chánh tên là Drago dán một tờ bố cáo lớn màu trắng trên cái kapia, ngay dưới tấm bia khắc chữ Thổ. Mới đầu bọn con nít và bọn ăn không ngồi rồi bu lại coi, rồi sau mới tới các người khác. Những người có ăn học, đọc lớn tiếng lên, đánh vần từng chữ và ngừng lại mỗi khi gặp một từ ngữ ngoại quốc và một danh từ mới. Những người kia làm thinh nghe, mắt nhìn xuống; nghe xong rồi, họ còn đứng yên một chút rồi mới bước đi, mặt vẫn cúi xuống, tay đưa lên vuốt râu như thể muốn chùi một tiếng ho xuýt phát ra.

Sau lần tụng kinh buổi trưa Ali Hodja lắp một thanh ngang vào cánh cửa tiệm cho biết rằng tiệm đóng cửa, rồi cũng lại kapia coi. Lần này lời tuyên bố không viết bằng tiếng Thổ, mà ông lại không đọc được tiếng Serbie. Một em trai lớn tiếng đọc một cách máy móc như ở trường:

TUYÊN BỐ

Với dân chúng Bosnie-Herzégovine

"Trẫm, François Josep đệ nhất, Hoàng đế Áo, quốc vương Bohême, vân vân, và Giáo chủ Hung, tuyên bố với dân chúng Bosnie-herzégovine:

"Cách đây một thế... thế hệ, khi đạo quân của Trẫm vượt biên giới của Tổ ... quốc... quốc các ông..."

Ali Hodja lại thấy xốn ở tai bên phải, dưới chiếc khăn trắng, và các việc cũ lại hiện ra trước mắt ông, rõ ràng như mới xảy ra hôm trước: cuộc gây lộn với Keramanlia, rồi hắn sai hành hung ông; cho tới khi một lính Boche lại thận trọng nhổ cây đinh ra cho ông, và tờ bố cáo trắng in lời tuyên bố với dân chúng.

Đứa nhỏ đọc tiếp:

" Trẫm đã hứa chắc với các ông rằng người Áo, không phải với tư cách kẻ thù mà với tư cách người bạn . . . cư . . .cơ . cương quy . . . quyết . . . quyết dẹp những đau khổ đã bao lâu nay đè nặng lên Tổ qu...quô... quốc các ông.

"Lời mà Trẫm đã hứa với các ông trong cơn ng... ngu...nguy bi...bi...biến đó..."

Mọi người la thằng bé đọc không nên thân, nó mắc cỡ đỏ mặt lên, lủi trong đám đông, và một người lạ bận chiếc áo ngoài bằng da, từ trước cơ hồ như đợi dịp đó, bèn thay nó, đọc một hơi liên tục và mau như đọc một bài kinh đã thuộc lòng từ lâu:

"Lời mà Trẫm đã hứa với ông trong cơn nguy biến đó Trẫm đã giữ được. Chánh quyền của Trẫm đã luôn luôn nghiêm trang, siêng năng trong cảnh thái bình và trong phạm vi pháp luật, dìu dắt Tổ quốc các ông tới một tương lai sung sướng hơn.

"Và Trẫm rất mừng mà có thể thẳng thắn nói rằng hạt giống gieo trong luống cày một khu rộng tiều tụy đã phát lên thành những cây tươi tốt. Chính các ông cũng đã cảm thấy vậy như cảm thấy một ân huệ: trật tự, an toàn đã thay thế sự tàn bạo, áp chế; công ăn việc làm và cuộc sống luôn luôn phát triển; một nền văn hóa nâng cao tinh thần con người đã được truyền bá; và dưới sự che chở của một chính quyền hợp pháp; mọi người được hưởng công lao làm lụng của mình.

"Hết thảy chúng ta đều có cái bổn phận nghiêm trọng tiến hoài không ngừng trên con đường ấy.

Vì nhằm mục tiêu đói Trẫm nghĩ đã tới lúc tỏ cho dân chúng hai xứ thấy Trẫm tin rằng các ông đã già dặn về chính trị.

"Để đưa xứ Bosnie và xứ Herzégovine lên một trình độ sình hoạt chính trị cao hơn, Trẫm đã quyết định cho hai xứ được hưởng chế độ hiến pháp - hợp với hoàn cảnh hiện tại và quyền lợi chung của hai xứ - và như vậy ý nguyện cùng quyền lợi của hai xứ sẽ được trình bày trên một căn bản hợp pháp.

"Quốc gia của các ông vẫn có như trước, một tổ chức hành chánh riêng biệt, và khi có một quyết định gì liên quan tới việc riêng của quốc gia các ông thì các ông sẽ cất tiếng nói lên.

"Nhưng điều kiện đầu tiên cần thiết cho sự qui định hiến pháp quốc gia là phải định rõ địa vị pháp luật của hai xứ. Đặt căn bản trên qui tắc đó và muốn duy trì những liên hệ có từ thời xa giữa các Tiên vương trên ngai vàng Hung, và hai xứ đó, Trẫm sẽ mở rộng quyền thống trị qua hai xứ Bosnie và Herzégovine[88].

"Như vậy là dân hai xứ sẽ được hưởng những ân huệ, lợi ích do sự tăng cường liên hệ giữa chúng ta với nhau mà sẽ được khai hóa hơn, thịnh vượng hơn.

"Hỡi dân chúng Bosnie và Herzégovine !

"Trẫm tuy bận tâm nhiều về triều chính mà vẫn không quên làm sao cho dân chúng hai xứ được thịnh vượng về vật chất và tinh thần. Các ông sẽ được hưởng đầy đủ: từ sự bình đẳng trước pháp luật, quyền dự vào việc lập pháp, hành pháp tới quyền được che chở đồng đều về tín ngưỡng, ngôn ngữ và phong tục riêng biệt của mỗi xứ.

"Tự do cá nhân và lợi ích chung, đó là ngôi sao chỉ hướng cho chính quyền của Trẫm để dìu dắt hai xứ..."

Miệng hơi há ra, đầu cúi xuống, Ali Hodja nghe lời bố cáo đó; có nhiều tiếng lạ tai, ông không biết, và nhiều tiếng khác tuy quen thuộc nhưng có cái gì kỳ dị, khó hiểu như. "Hạt giống gieo trong xuống cày một khu ruộng tiều tụy”, "điều kiện cần thiết cho sự qui định hiến pháp quốc gia", "định rõ địa vị pháp luật của hai xứ”, "ngôi sao chỉ hướng cho chính quyền của Trẫm". Phải, lại là những "danh từ đế quốc" nữa đây. Và gặp mỗi danh từ đó, ông lại thấy hoặc một viễn tượng kỳ quái, nguy hiểm, hoặc một tấm màn xám xám màu chì rủ xuống trước mắt ông.

Trong cuộc đời này cái gì cũng có thể xảy ra được, cả những phép màu nữa - Có thể một người nghe kỹ, chẳng hiểu gì về chi tiết mà nhận được đúng ý nghĩa toàn thể. Hạt giống, ngôi sao, những bận tâm về triều chính đó, tuy diễn bằng một ngoại ngữ, vậy mà ông Hodja có cảm tưởng hiểu được người ta muốn nói gì, muốn đạt tới mục đích gì. Là vì từ ba chục năm nay, các hoàng đế vẫn thường hô hào các xứ, các thị trấn, các dân tộc. Và mỗi lời trong các tuyên ngôn của họ đều có những hậu quả quan trọng: vì những lời đó mà các xứ bị tâm phân ngũ liệt mà dân chúng thì bị bay đầu. Người ta nói tới "hạt giống, ... ngôi sao... bận tâm về triều chính..." là để khỏi phải nói thẳng ra sự kiện này: các xứ, các tinh với dân chúng, nhà cửa trong những nơi đó chuyền từ tay kẻ này sang tay kẻ khác như những đồng tiền vậy, mà một người thực tin Chúa, thực có thiện ý thì không thể sồng yên ổn trên trái đất này được, không sao kiếm được những thứ cần thiết nhất trong kiếp đời ngắn ngủi của mình, của cải người đó thay đổi ngoài ý muốn của hắn, trái hẳn với thị hiếu và thiện ý của hắn.

Ali Hodja nghe mà luôn luôn có cảm tưởng rằng chính là những lời ông đã nghe ba chục năm trước, và ngực ông lúc này cũng nặng như chì như hồi đó.

" Còn về phần các ông thì chắc chắn sẽ tỏ ra xứng đáng với lòng tin cậy của Trẫm, để cho trong công việc chung của chúng ta, luôn luôn có sự hòa hợp cao cả, nó là thứ bảo đảm qúy báu nhất cho sự tiến bộ của quốc gia".

"Ban trong kinh đô và hoàng cung Budapest"

François Joseph ngự bút.

Người bận áo ngoài bằng da đọc tới đó là hết và chú ta bỗng la lớn một cách bất ngờ.

-       Vạn tuế Hoàng thượng?

Chú Ferkhat cao ngỏng coi việc thắp đèn trong thị trấn cũng hô theo:

-       Vạn tuế!

Đúng lúc đó, các người khác lặng lẽ giải tán.

Trời hôm đó chưa tối thì tờ bố cáo lớn, trắng đó đã bị xé rách liệng xuống sông Drina. Hôm sau người ta bắt giam vài người bị tình nghi và trên cái kapia người ta lại dán một tờ bố cáo trắng khác, đặt một vệ binh đứng coi.

Khi một chính quyền thấy cần phải dùng bố cáo mà hứa với dân sẽ được thái bình, thịnh vượng thì chúng ta phải coi chừng, tình thế sẽ ngược hẳn lại đấy. Ngay từ cuối tháng Mười, quân đội đã bắt đầu tới, bằng đường xe lửa và cả bằng đường lộ cũ đã bỏ rồi nữa. Cũng như ba lục năm trước họ theo con đường hẹp và dốc từ Sarajevo xuống, qua cầu để vô thị trấn chở theo dụng cụ và quân nhu. Có đủ các binh chủng, trừ kỵ binh. Trại lính nào cũng đông nghẹt. Có kẻ phải dựng lều ở ngoài. Có nhiều đơn vị mới tới, ngừng vài ngày trong thị trấn rồi chia nhau ra đóng trong các làng dọc theo biên giới đối diện với Serbie. Quân lính đa số là trừ bị, thuộc nhiều quốc tịch, và có nhiều tiền. Họ vô mua vặt trong các tiệm, mua trái cây và kẹo bánh ở góc đường. Giá cả tăng lên vùn vụt. Cỏ khô và lúa kiều mạch thiếu hẳn. Trên những đồi chung quanh thị trấn, người ta bắt đầu xây dựng pháo đài. Và ngay trên cầu người ta cũng khởi sự một công việc lạ lùng. Ớ giữa cầu, từ thị trấn qua vừa hết cái kapia, một bọn thợ đặc biệt bắt đầu đục trong một cột cầu một cái hố lớn, rộng khoảng một thước vuông. Người ta dựng một căn lều màu xanh lá cây che chỗ làm việc, và từ trong lều đưa lên hoài những tiếng đục phá, mỗi ngày một đục xuống sâu. Đá đục rồi được liệng ngay qua khỏi cái bao lơn xuống sông. Mặc dầu công việc được giấu kỹ mà trong thị trấn ai cũng biết rằng họ đương đặt mìn trong cầu, để khi chiến tranh có xảy ra thì phá cầu nếu thấy cần. Trong lỗ đào đó, người ta dựng một cái thang dài bằng sắt, và khi mọi việc xong cả, người ta đặt một tấm sắt lấp miệng lỗ. Chỉ vài ngày sau, tấm sắt đó đã cùng một màu với đá, bụi; xe cộ, ngựa khách bộ hành vội vã dẫm lên, bước qua mà không nghĩ tới mìn và thuốc nổ nữa. Chỉ có bọn con trai đi học là ngừng lại, gõ nhè nhẹ vào tấm sắt, đoán xem dưới đó có cái gì, tưởng tượng có một thằng Mọi da đen mới bi nhốt trong cầu, cãi nhau về chất nổ, nó làm bằng gì, tác động ra sao và một kiến trúc lớn như vậy có thể bi phá hủy hoàn toàn không.

Trong số các người lớn, chỉ duy có Ali Hodja là lảng vảng chung quanh, vẻ mặt ủ rũ, nghi kỵ, xem xét trước hết cái lều rồi sau tới tấm sắt. Ông lắng tai nghe người ta bàn tán thì thầm với nhau: trong cột cầu đó họ đã đào một lỗ, tựa như một cái giếng, rồi đặt vào đó các chất nổ, những chất này được nối vào bờ bằng một dây điện, như vậy, viên tư lệnh có thể bất kỳ lúc nào, đêm hay ngày, phá chiếc cầu ở khúc giữa, như thế cầu làm bằng đường cục chứ không phải bằng đá. Ông Hodja gật đầu, suy nghĩ cả ban ngày, khi ông rút lui vô "quan tài" của ông, lẫn ban đêm, khi ông lên giường để ngủ; lúc thì ông chấp nhận, lúc thì ông bác bỏ, cho rằng ý phá cầu đó điên khùng, nghịch đạo quá không thể có được, nhưng lúc nào ông cũng thắc mắc tới nỗi ông nằm mộng thấy những vị tiền nhiệm của ông quản lý qũl từ thiện vakouf của quan tể tướng Mehmed Pacha nghiêm khắc hỏi ông họ đương làm cái gì trên cầu đó. Ông những muốn hỏi ai trong số các thân hào, cho rằng từ lâu rồi không còn ai biết phải trái nữa...

Vậy mà một hôm, ông có cơ hội hỏi về việc đó. Một bey trong dòng Brankovitch ở Tsrncha tên là Mouhamed, phục vụ trong quân đội ở Vieune, được giải ngũ rồi lại xin tái dịch, lên tới cấp chánh đội. (Thầy là cháu nội ông Chemsiberg buồn rầu vì quê hương bị chiếm đóng, không ra khỏi Tsrntcha, rầu rĩ chết tại đói và tới nay vẫn được các người Thồ lớn tuổi coi là một gương mẫu tinh thần cao thượng không ai theo kịp, nói sao làm vậy[89]. Năm đó Mouhamed Bey nghỉ phép về thăm quê. Thầy cao lớn, mập mạp, tóc hng hung, bận quân phục màu lam rất đẹp, có lon vàng, nẹp đỏ, và những ngôi sao nhỏ bằng bạc ở cổ tay đeo găng trắng như tuyết, đầu đội mũ fez đỏ. Lễ phép, tươi cười, y phục không một vết dơ, cử chỉ thái độ đàng hoàng; thầy đi dạo khu thương mại, thanh gươm dài chạm nhè nhẹ trên mặt đá lát, tỏ vẻ nhã nhặn, dễ dãi với bất kỳ ai, rõ ra vẻ ruột người đọc hưởng lộc vua, tự tín mà cũng chẳng ngại gì ai cả.

Thầy đội cũng lại thăm cả ông Hodja ở trong tiệm, vấn an ông rồi ngồi chơi uống cà phê; ông nhân cơ hội đó hỏi về điều đương làm ông lo lắng, vì một người tin cẩn của hoàng đế, sống ở đế đô thì tất phải biết. Ông kể lại việc xảy ra trên cầu với lời đồn trong thị trấn, và hỏi một chuyện lạ lùng như vậy có thể có được không, có thực người ta theo một kế hoạch đã vạch sẵn, chuẩn bị phá một công trình từ thiện, công ích như chiếc cầu này không.

Khi vừa mới hiểu là chuyện gì rồi, thầy đội bỗng hóa ra nghiêm trang, nụ cười biến mất, khuôn mặt nhẵn nhụi chai lại, như trong cuộc diễn binh, nghe tiếng hô: Nghiêm? Thầy làm thinh một lát, có vẻ hơi lúng túng rồi hạ giọng xuống đáp:

- Có một phần đúng trong đó. Nhưng chỗ thân mật, tôi nói thực này, đừng nên hỏi những câu như vậy đừng nên nói tới, vì đó là chuyện chuẩn bị chiến tranh, bí mật quân sự vân vân.

Ông Hodja ghét những từ ngữ mới, đặc biệt là tiếng "vân vân" đó. Chẳng phải chỉ vì tiếng đó làm cho ông nổi dóa, mà còn vì ông có cảm tưởng rõ rệt rằng, trong ngôn ngữ ngoại nhân, tiếng đó dùng để che giấu một sự thực sự thực này, mới là cất yếu còn những lời đã nói ra trước đó không quan trọng gì cả.

Ông nồi quạu, ngắt lời:

-       Thôi đi, đừng dùng cái tiếng "vân vân... vân vân..." đó với tôi thứ tiếng ở cửa miệng họ đó, mà giảng cho tôi nghe đi, nếu thầy biết, người ta làm cái gì ở cầu. Không thể là một bí mật được. Tôi hỏi thầy đội này, bí mật cái quái gì khi mà ngay những trẻ em ở mekteb[90] cũng biết. Và cái cầu đó mà ăn nhập gì với chiến tranh kia chứ!

Mouhamed tươi cười trở lại đáp:

-       Ăn nhập lắm chứ, sao lại không

Rồi thầy từ tốn giảng bằng một cách hơi hạ cố như khi nói với con nít rằng tất cả cái đó đã được dự liệu trong quân lệnh, đã có đoàn công binh, tốp lính bắc cầu rồi, và trong đạo quân của hoàng gia, người nào cũng chỉ biết công việc của mình thôi, không phải nghĩ tới, không được xen vào công việc người khác.

Ông Hodja vừa nghe vừa nhìn thầy, nhưng chẳng hiểu gì nhiều, nóng lòng, hỏi thêm:

-       Được được nói vậy nghe hay lắm, nhưng mà này, họ có biết rằng chiếc cầu này là một công việc từ thiện của quan tể tướng, ngài đã cho xây cất vì lòng kính Chúa và để cầu phước cho linh hồn ngài, như vậy chỉ gỡ một phiến đá của cầu cũng đã là có tội rồi, họ có biết vậy không ?

Thầy chánh đội làm thinh, giang tay, nhún vai mím môi, nhắm mắt, và nét mặt của thầy có cái vẻ qui quyệt mà lễ độ, trơ trơ, đui, điếc, mà chỉ những kẻ phục vụ lâu trong nhưng cơ quan hành pháp cổ lỗ, thối nát mới có được những cơ quan đó làm cho tính kín đáo biến thành ra vô tri vô giác, tính phục tòng biến thành hèn nhát. Một tờ giấy trắng mà còn diễn được một ý gì, chứ nét mặt thận trọng, giả câm giả điếc thì tuyệt nhiên không.

Rồi con người tin cẩn của hoàng đế đó hạ ngay hai cánh tay xuống, mở mắt ra, không nhăn mặt nữa, lại có cái vẻ như trước, bình thản, tự tin, tươi cười; tính chất phác của người Vienne và tính lễ phép của người Thổ hòa với nhau trên mặt thầy, như hai dòng nước. Thầy nói lảng qua chuyện khác, dùng những tiếng thanh lịch khen ông Hodja vẫn còn khỏe mạnh, trẻ trung rồi cáo từ, một cách nhã nhặn vô cùng y như khi tới. Ông Hodja bối rối, hoang mang, vẫn lo lắng như trước. Ngồi phía trước cửa tiệm, ông vừa ưu tư vừa nhìn vẻ đẹp rực rỡ của ngày đầu tháng ba. Trước mặt ông là chiếc cầu chênh chếch. Vĩnh cữu, y cựu nhìn qua những nhịp cầu trắng, ông thấy mặt nước xanh, sáng và cuồn cuộn của sông Drina, coi như một dây chuỗi kì dị có hai màu lấp lánh dưới ánh nắng.

XVIII

Tình trạng căng thẳng mà trên thế giới người ta gọi là "nguy cơ thôn tính vừa mới thiếu một bóng u ám báo hiệu điềm gở lên trên cái cầu và thị trấn Vichégrad thì bỗng nhiên dịu xuống. Ở phía xa kia, trong các thư từ ngoại giao hoặc các cuộc thương thuyết giữa các kinh đô liên hệ, người ta đã tìm được một giải pháp hòa bình.

Biên giới thời nào cũng dễ cháy bùng lên đó, lần này không bắt lửa. Nhưng đội quân đông đảo mới tràn ngập thị trấn và các làng ở biên giới thì bắt đầu rút im ngay từ đầu xuân. Nhưng luôn luôn như vậy, nguy cơ qua rồi mà hậu quả của nó, thì vẫn còn. Trại lính trong thị trấn bây giờ lớn hơn hồi trước. Cây cầu vẫn còn bị đặt mìn nhưng không còn ai nghĩ tới mìn nữa trừ Ali Hodja. Khoảng đất cao phẳng ở bên trái, gần cầu, trồng cây ăn trái đã bị nhà binh chiếm, đốn cây để xây một ngôi nhà đẹp có lầu, ở giữa dùng làm câu lạc bộ cho sĩ quan vì số sĩ quan tăng lên nhiều, câu lạc bộ cũ ở trên đồi Bikavats, chỉ có một từng nhỏ, hóa ra chật hẹp quá (...)

Vật giá mùa thu năm trước đã nhảy vọt lên vì quân đội tới đông, bây giờ đứng lại, nhưng có xu hướng muốn tăng lên chứ không muốn trở về giá cũ. Năm nay người ta thành lập hai ngân hàng, một của người Serbie, một của người Hồi giáo. Người ta dùng hối phiếu như dùng dược phẩm. Ai cũng dễ mang nợ hơn. Nhưng càng có nhiều tiền thì người ta lại càng túng. Chỉ hạng người tiêu vung lên, quá số kiếm được là thấy đời dễ dàng hơn, đẹp hơn còn bọn thương nhân và làm áp phe thì lo lắng. Kỳ hạn cho thiếu chịu tiền mua hàng cứ càng ngày càng ngắn lại. Hạng khách hàng sòng phẳng hóa ra hiếm. Số hàng hóa giá cao quá, đa số mua không nổi, tăng lên hoài. Người ta mua lẻ và đòi những hàng rẻ hơn. Chỉ những khách hàng khả nghi là còn mua nhiều. Chỉ có mỗi một việc làm ăn chắc chấn là cung cấp đồ cho quân đội và các cơ quan chính quyền, nhưng không phải ai cũng nhận được những com-măng đó. Thuế quốc gia, thuế thị trấn mỗi ngày mỗi nhiều, mỗi nặng; việc thu thuế gay gắt hơn. Người ta cảm thấy giá các chứng khoán bấp bênh nguy hại. Trong tình trạng đó nhưng số lời vào tay ai kia chứ bọn tiểu thương, cả trong những miền xa xôi hẻo lánh nhất, bọn mua đi bán lại và bọn tiêu thụ thì phải chịu thiệt thòi lỗ lã.

Tâm trạng dân chúng trong thị trấn, không còn thanh thản, bình tĩnh nữa. Tình hình tuy đột nhiên hết căng thẳng mà cả người Serbie lẫn người Hồi giáo vẫn không thực sự yên tâm. Kẻ thì thất vọng ngầm, kẻ thì nghi ky sợ sệt không biết tương lai ra sao. Chẳng có lý do gì hiển nhiên, trực tiếp mà người ta cũng thấy lo lắng thêm, chờ đợi những biến cố lớn lao hơn nữa. Không ai còn thỏa mãn về cuộc phẳng lặng đơn điệu từ bao lâu nay nữa. Ai cũng muốn được hưởng nhiều hơn, cũng đòi hỏi một tình thế tốt đẹp hơn; hoặc lo ngại một tình thế bi đát hơn. Các ông già bà cả còn tiếc "cảnh yên ổn, thong thả" thời đô hộ của Thổ, và trong mấy chục năm đầu bị chiếm đóng, cho nó là mục đích tối hậu, là hình thức hoàn hảo nhất của đời sống quốc gia và tư nhân. Nhưng số người đó rất ít, còn hết thảy các người khác thì đều mong một cuộc đời ồn ào, náo nhiệt, kích thích, muốn có nhiều cảm giác hơn, do đó chẳng những tâm trạng con người thay đổi mà bộ mặt của thị trấn cũng thay đổi. Cuộc sống theo lối cổ, đều đều trên cái kapia, bình tĩnh chuyện trò, suy tư, cười cợt vô hại, hát những khúc yêu đương giữa cảnh trời nước mây núi, cuộc sống đó cũng bắt đầu biến chuyển.

Ông chủ quán cà phê trên kapia đã mua một chiếc máy hát, một cái thùng nặng bằng gỗ với một cái vòi lớn bằng chiếc thiếc miệng loe ra như một bông hoa màu thanh thiên lợt. Người con trai của ông thay đĩa và kim, lên dây hoài cái máy oang oang đó nó làm rang chuyển cả cái kapia và vang dội cả hai bên bờ sông. Ông ta phải mua nó để theo kịp các người cạnh tranh với ông, vì người ta vặn máy hát chẳng những trong các cuộc hội họp, trong phòng đọc sách, mà cả trong những quán cóc ở ngoài thành nữa, nơi mà xưa kia người ta ngồi dưới bóng cây bồ đề, trên bãi cỏ hoặc trên sân chói lọi ánh nắng mà chuyện trò nho nhỏ với nhau, trao đổi với nhau vài tiếng. Đâu đâu cũng nghe thấy tiếng máy hát eo éo oang oang phát ra những bài tiến quân ca của Thổ, những bài hát ái quốc của Serbie hoặc những khúc ca kịch nhỏ ở Vieune, tùy sở thích khách hàng. Vì thiên hạ chỉ lại ăn uống, mua bán tại những nơi ồn ào, náo nhiệt

Người ta nghiến ngấu đọc nhật báo, nhưng chỉ đọc lướt qua thôi, chl lựa những tờ in trang đầu những tít giật gân bằng chữ lớn. Những bài in bằng chữ nhỏ ở góc trang thì chẳng ai thèm đọc. Bọn trẻ cho rằng buổi tối trước khi đi ngủ, mà tai không vang lên, mắt không chói lên vì những điều đã nghe thấy, đã đọc được trong ngày thì ngày đó kể như bỏ đi.

Các vị agal, efendi trong thị trấn, nghiêm trang và bề ngoài ra vẻ thản nhiên, lại kapia để nghe tin tức trên báo về chiến tranh Ý - Thổ ở Tripolitaine[91]. Họ hăm hở nghe những tin về một vị tư lệnh Thổ còn trẻ tên là Enver Bey, anh dũng chiến đấu với Ý để bảo vệ đất đai của Thổ, coi ông ta như là dòng dõi của Sokolovitch hoặc của Tchouprilitch. Họ cau mày khi tiếng ồn ào của máy hát, làm cho khó suy tư và họ thành tâm rất lo sợ cho số phận miền xa xôi thuộc Thổ tại châu Phi đó, mặc dầu không để lộ ra nét mặt.

Đúng lúc đó, chú Pero, tức kiều dân ý Pietro đi làm về bước qua cầu, quần áo đầy bụi trắng và vết sơn, vết dầu thông. Chú đã già rồi, lưng khòm hơn trước, khúm núm, sợ sệt. Không hiểu tại sao, lần này cũng như lần Luccheni ám sát Nữ hoàng Áo, chú tự cho là chịu chung cái tội của đồng bào chú ở một miền xa xôi đó trên địa cầu mặc dầu đã bao lâu nay chú không còn liên lạc gì với đồng bào Ý của chú. Một thanh niên Thổ la lớn với chú:

-       Mày muốn Tripoli hả, thằng chó đẻ kia! Đây nè, cầm lấy!

Nó vừa la vừa đưa tay ra đo "từ bàn tay tới khuỷu tay" và làm vài cử chl tục tĩu khác nữa.

Chú Pero mệt mỏi khòm lưng xuống, dụng cụ cắp dưới nách, kéo sụp thiếc mũ tới mắt, run rẫy nghiến chặt ống điếu, rảo bước vế nhà ở trên khu Meidan.

Mụ Stana cũng già nua sức suy rồi nhưng miệng vẫn oang oang và răng vẫn cứng. Chú chua chát phàn nàn với vợ rằng tụi thanh niên nói bậy bạ với chú, buộc chú phải trả Tripoli mà mới ngày trước chú có biết Tripoli ở cái xó xinh nào đâu. Stana vẫn không chịu hiểu chú, an ủi chú, bảo lỗi tại chú, chú bị chúng chửi là đáng kiếp.

-       Nếu anh thực là một người đàn ông, thì anh cầm cái kéo hay cái búa của anh, mà đập lên cái mặt nham nhở của chúng, và chúng sẽ chừa không dám chửi anh nữa mà phải vội vàng đứng dậy khi anh qua cầu.

Chú Pero bình tĩnh, hơi rầu rầu đáp:

-       Mình ơi, làm sao mà một người lại có thể cầm búa đập vào mặt người đồng loại cho được hở mình?

Mấy năm đó trôi qua như vậy, rồi hết mùa thu[92] năm 1912, bước qua năm 1913, là chiến tranh Balkan với những thắng trận của Serbie. và thực là một ngoại lệ kỳ dị chính một biến cố quan trọng như vậy đối với số phận cây cầu, và số phận thị trấn thì lại lặng lẽ xảy ra, dân làng không ai để ý tới.

Ngày tháng mười trôi qua, sáng và chiều hồng hồng, giữa trưa vàng rực, đã sắp tới mùa hái bắp và cất rượu mới. Xế trưa, ngồi dưới ánh nắng trên cái kapia vẫn còn thấy dễ chịu. Thời tiết cơ hồ đã làm cho gió ngừng thổi trên thị trấn. Đúng lúc đó thì biến cố xảy ra.

Hạng người có ăn học đọc các tin tức trái ngược nhau trên báo, chưa kịp nhận định được gì cả, còn hoang mang, thì chiến tranh giữa Thổ và bốn quốc gia Balkan[93] đã bùng nổ và tiến theo những con đường cũ kỹ mà qua miền Balkan. Và trước khi thế giới hiểu được rõ ý nghĩa cùng ảnh hưởng lớn lao của chiến tranh đó thì quân Serbie và Ki tô giáo đã thắng Thổ, và chiến tranh chấm dứt. Những cái đó xảy ra ở xa Vichégrad, không có tiếng súng, tiếng đại bác trên biên giới mà cũng không có đầu người bị chặt trên kapia. Thật mau lẹ không ngờ được, như các biến cố lớn về thương mại, tiền bạc vậy. Ở một nơi nào đó trên địa cầu người ta xổ số hoặc giao tranh với nhau, mà số phận của chúng ta ở xa lơ xa lắc phải chịu ảnh hưởng.

Bề ngoài của thị trấn tuy bình tĩnh, không thay đổi gì cả mà trong tâm hồn mọi người thì nổi lên những cơn giông tố dữ dội, hoặc hăng hái, kích thích, hoặc chán nản, tuyệt vọng, tùy hạng người: Serbie hay Hồi giáo. Kẻ kia mừng rỡ vì kết quả ngoài ước vọng của họ, kẻ này sợ sệt quá mức, cơ hồ như vô lý nữa.

Chiến tranh đó kết thúc nhanh quá, một cách giản dị khác thường, dân chúng Vichégrad chỉ trông thấy, cảm thấy như một mũi tên vụt qua thôi.

Ở Ouvats[94], nơi mà biên giới Áo, Hung và Thổ chạy theo con sông cũng mang tên đó, có một cây cầu gỗ bên đây là trại quân áo, bên kia là đồn canh Thổ. Một sĩ quan Thổ với vài lính hộ vệ qua cầu, đưa thanh gươm lên đập vào thành cầu, bẻ gãy làm đôi rồi qua địa phận Áo, điệu bộ như đóng kịch. Đúng lúc đó, bộ binh Serbie bận quân phục xám từ trên đồi xuống để thay những đội quân chánh qui Thổ khí giới cổ lỗ suốt dọc biên giới Bosnie và Sandjak. Thế là mất cái điểm ba biên giới Áo, Thổ, Serbie giao nhau. Biên giới Thổ hôm trước chỉ cách Vichégrad có mười lăm cây số, bây giờ bỗng lùi ra hơn hai ngàn cây số, ở một nơi nào đó, phía bên kia Iedrene[95].

Những biến chuyển lớn lao, mau lẹ như vậy làm thị trấn rung động tới nền tảng.

Thực tai hại cho chiếc cầu trên sông Drina. Như chúng ta đã biết, con đường xe lửa Vichégrad – Sarajevo đã làm cho nó mất hết hên lạc với phương Tây, và bây giờ; chỉ trong một nháy mắt, nó mất nốt liên lạc với phương Đông[96]. Thực ra cái phương Đông này xa đã tạo ra nó, và mới hôm trước còn đó, mặc dầu bị chèn ép sây sát thật đấy nhưng dù sao vẫn thực sự tồn tại, thì bây giờ đây biến mất như một bóng ma. Chiếc cầu chỉ còn nối hai phần của thị trấn và vài chục làng ở hai bên bờ sông Drina.

Xưa kia quan tể tướng ở Sokolovitch có lòng từ thiện xây cất nó để nối hai phần của Đế quốc Thổ và cũng vì lòng "kính mộ Thượng Đế", muốn cho phương Đông và phương Tây giao thông với nhau dễ dàng, bây giờ nó bị cắt ra khỏi cả Đông lẫn Tây, trơ trọi một mình, như những chiếc tàu đắm hoặc những tiểu giáo đường bỏ hoang. Trong ba thế kỷ nó đã chịu đựng được hết mà tồn tại không thay đổi gì cả, đã trung thành làm nhiệm vụ, nhưng nhu cầu của loài người đã đổi chiều mà sự vật trên đời cũng biến thiên. Nó đồ sộ, vững bền, đẹp đẽ như vậy quân đội và thương đội có thể nối tiếp nhau dùng nó hằng mấy thế kỷ nữa, nhưng do những biến chuyển bất ngờ trong các tương quan nhân loại, nó thình lình bị gạt bỏ ra ngoài trào lưu sinh hoạt. Nhiệm vụ của nó bây giờ không còn hợp với cải vẻ trẻ trung mãi của nó, với những kích thước đồ sộ nhưng điều hòa của nó (…)

Những ngày đầu hè 1913, trời mưa mà ấm áp. Một số người Hồi giáo trong thị trấn ngồi trên kapia, chán nản rầu rĩ. Khoảng mười người trong đám họ, toàn là già cả bao vây một thanh niên đương đọc báo, dịch những từ ngữ ngoại quốc, giảng những danh từ lạ tai và những tên địa lý cho họ nghe. Hết thảy đều bình tĩnh hút thuốc, đăm đăm nhìn phía trước, như không giấu nổi nỗi ưu tư, rối loạn trong lòng. Họ ráng nén niềm lo lắng, cúi nhìn bản đồ trên đó có chỉ rõ bán đảo Balkan sắp bị qua phân ra sao. Họ nhìn tờ giấy mà chẳng thấy gì trên những đường ngoằn ngoèo đó, nhưng họ biết và hiểu hết, vì trong dòng máu họ có sẵn một ý niệm địa lý riêng của họ và họ cảm thấy hình ảnh thế giới từ trong tế bào của họ.

Một ông lão làm bộ thản nhiên hỏi thanh lên dương đọc báo:

-       Ouchtchoup[97] sẽ thuộc về nước nào?

-       Thuộc về Serbie.

-       Ồ!

-       Thế còn Selanik[98]

-       Về Hi Lạp.

-       Ồ, ồ!

-       Và ledrene[99] ?

-       Chắc là về Bảo-gia-lợi.

-        Ồ, ồ, ồ … !

Không phải là những tiếng than thở ồn ào, rầu rĩ như của phụ nữ và bọn người nhu nhược, mà chi là những tiếng thở dài nhè nhẹ phát ra từ bộ râu rậm của họ và tan trong không khí mùa hè với làn khói thuốc lá. Nhiều ông già đã quá thất tuần. Hồi họ còn nhỏ, chủ quyền của Thổ lên từ Lika và Kordoun[100] tới Istamboul, và từ Istamboul tới miền biên giới vô định, hoang vu của xứ Á Rập xa xăm, không sao vượt qua được kia. (Mà đế quốc Thổ là cái cộng đồng lớn lao bất diệt, bất khả phân của những người thờ Mahomet, tức tất cả cái phần thế giới có những thầy tu Hồi giáo nhắc tín đồ tụng niệm). Họ nhớ rõ điều đó lắm, nhưng cũng nhớ rằng, khi họ lớn lên thì chủ quyền Thổ đã lùi từ Serbie tới Bosnie, rồi từ Bosnie tới Sandjak. Và bấy giờ đây, ngay dưới mắt họ, chủ quyền đó như một thoái trào quái dị thình lình sụp đổ, rút về một miền nào đó họ không thấy, còn họ thì ngồi đây, như những loài rong ở trên đất cạn, bị lường gạt, bị đe dọa, trơ trọi vôi thân phận khốn khổ của họ. Hiển nhiên là cái gì cũng do ý chí của Thượng đế cả, Ngài đã an bài hết thảy nhưng con người khó mà hiểu được, nghĩ tới muốn nghẹt thở mà trong lòng thấy lo lắng, và đồng thời cảm thấy dưới chân mình đất âm hiểm sụp xuống, trôi đi như một tấm thảm, mà những biên giới đáng lẽ vững bền thì lại di động, thay đổi, lùi ra xa, mất hút đi, như những dòng suối vào mùa xuân vậy.

Đó là cảm xúc và ý nghĩ của các ông lão ngồi trên kapia lơ đãng nghe đọc báo. Trên đầu họ, khói thuốc cuộn cuộn, vương vấn. Mây trắng trôi trên trời cao, bị gió một ngày hè có mưa làm cho tan tác, và trên mặt đất bóng mây chạy thật mau, từng đám lớn một.

Đêm tối, bọn thanh niên Serbie ngồi chơi rất khuya cũng trên cái kapia nầy. Họ ngạo nghễ lớn tiếng ca những khoe hát về khẩu đại bác Serbie mà chẳng ai phạt họ cả. Trong bọn họ người ta thường thấy có lẫn sinh viên đại học và học sinh trung học. Hầu hết là những thanh mền xanh xao, gầy ốm, tóc dài, đội mũ đen, phẳng, vành rộng. Mùa thu đó họ lùi Vichégrad thường lắm, mặc dầu đã tựu trường rồi. Họ đi chuyến xe lửa khởi hành từ Sarajevo, mang theo những thư giới thiệu và những mật lệnh, suốt đêm ngồi đợi sáng trên cái kapia chứ không vô thị trấn vì các thanh niên Vichégrad sẽ đưa họ qua Serbie do những nẻo định trước nào đó.

Tới vụ nghỉ hê, thị trấn và cái kapia lại náo nhiệt lên vì nhiều sinh viên, học sinh về với gia đình ở đây. Họ ảnh hưởng tới đời sống thị trấn.

Cuối tháng sáu, một đám học sinh trung học Sarajevo cùng về với nhau rồi trong nửa đầu tháng bảy, các sinh viên luật khoa, y khoa, văn khoa ở các đại học Vienne, Prague, Gratz, Zagreb, lác đác về kẻ trước người sau. Có họ thì ngay bề ngoài của thị trấn cũng thay đổi. Trong khu chợ và trên cái kapia, người ta thấy bóng dáng trẻ trung, kỳ cục của họ; từ thái độ, cách cư xử tới ngôn ngữ, y phục, họ khác hẳn những dân còn thủ cựu ở đây. Họ bận những quần áo màu sẫm Cắt theo lối "Glockenfaon" thời đó cả Trung âu coi là mốt mới nhất, sang trọng rất mực. Mũ của họ bằng rơm mềm, gọi là mũ "panama", vành bẻ xuống, có đính một sợi băng sáu màu kín đáo. Giày của họ là thứ giày rộng của Mỹ, mũi cong lên. Hầu hết đều cầm những thiếc "can" bằng tre dày lạ lùng: ở "ve" áo, họ đeo dấu hiệu của các Sokol[101] hoặc của một hội sinh viên.

Đồng thời bọn sinh viên cũng đem về những tiếng mới, những cách đùa cợt mới, những bài hát mới, vũ khúc mới, điệu "bal" của mùa đông năm trước, nhất là nhiều sách mới, nhiều tập tuyên truyền nhỏ viết bằng tiếng Serbie, tiếng Tiệp Khắc và tiếng Đức.

Hồi trước, khi mới bị áo chiếm đóng, cũng đã có một số thanh niên du học, nhưng không đông mà cũng không hăm hở, không có tinh thần mới. Trong hai chục năm đầu có vài người tốt nghiệp trường Sư phạm Sarajevo, vài ba người theo ban luật khoa hoặc văn khoa ở Vienne, nhưng họ là những lệ ngoại rất hiếm, những thanh niên khiêm tốn, tầm thường, thi một cách lén lút, không cho ai biết, và đậu rồi thì bị thu hút lẫn lộn trong cái đạo quân xam xám đông vô số, đạo quân quan lại của quốc gia. Nhưng từ ít lâu nay, số sinh viên bỗng tăng lên. Nhờ các hội văn hóa quốc gia giúp đỡ mà ngày nay con cái nông dân và thợ thuyền cũng có thể vô đại học được. Mà tính tình sinh viên còn thay đổi nhiều hơn nữa. Không còn là những sinh viên thời mới bị chiếm đóng, những thanh niên nhút nhát, ngây thơ, cắm cổ học theo cái nghĩa hẹp hòi nhất của tiếng "học" nữa. Không còn là bọn hưởng lạc vô tư lự sau sẽ thành những ông chủ, mà hồi trẻ, sinh lực dồi dào quá, phải đem trút bớt trên cái kapia, khiến cha mẹ họ phải bảo: "Cưới vợ cho nó đi để nó hết ca hát như thằng điên". Bây giờ là những thanh niên lớp mới, các sinh viên đại học, học sinh trung học các đô thị về, đại đởm, kiêu căng, say mê quyền tự do của dân tộc, quyền sống vui vẻ trẻ trung, quyền được tôn trọng của cá nhân. Cứ mỗi vụ nghỉ hè, họ lại đem về những quan niệm tự do trong các vấn đề xã hội, tôn giáo và tinh thần ái quốc nhiệt liệt phục hồi; tinh thần này, hồi gần đây nhất là từ khi Serbie thắng trong chiến tranh Balkan, đã thành một niềm tin tưởng chung kích thích một khát khao cuồng nhiệt hoạt động và hy sinh trong đám thanh niên.

Kapia là nơi họ thường tới hội họp hơn cả. Sau bữa ăn tối, họ rủ nhau lại đó. Và trong bóng tối, dưới ánh sao hay ánh trăng, trong cảnh tĩnh mịch của ban đêm trên dòng sông nước chảy ào ào, vang lên tiếng ca hát lời đùa cợt, chuyện trò náo nhiệt và tranh luận bất tuyệt, bạo dạn, ngây thơ, thành thực, phóng túng của họ.

Các bạn học hồi nhỏ của họ cũng lại đây đều đều; bọn đó sau khi học xong ban tiểu học, ở lại thị trấn để học nghề, làm công cho các hãng buôn, các xí nghiệp hoặc làm một chân thư ký tầm thường ở thị sảnh. Có hai hạng: Một hạng thỏa mãn về số phận và đời sống, tò mò, ngưỡng mộ các bạn được học nhiều hơn mình mà không ganh tị chút nào cả; một hạng bất mãn vì hoàn cảnh không cho mình được ăn học thêm, ước ao một cái gì cao hơn đẹp hơn mà càng ngày càng thấy nó xa vời thêm, không sao đạt được (...)

[Những sinh viên và học sinh trung học đó là một thế hệ thiên thần nổi loạn; trong cái tuổi xanh ngắn ngủi đó, họ còn có cả sức mạnh cùng cái quyền hạn của thiên thần lẫn tính tự phụ nhiệt liệt của hạng người nổi loạn...]. Đời sống (tiếng đó trở đi trở lại thường trong câu chuyện của họ, cũng như trong văn chương, chính trị thời ấy, và người ta viết bằng chữ hoa cho được tôn nghiêm) đời sống hiện ra trước mặt họ như một đối tượng, một khu vực hoạt động cho những bản năng được giải phóng, những tò mò về tinh thần, những cảm xúc dào dạt tha hồ tung hoành. Trước mặt họ, mọi con đường đều thênh thang mở rộng tới vô cùng. Họ không đặt chân lên đa số những con đường đó nhưng cái khoái lạc say mê của cuộc sống là được (ít nhất là trên lý thuyết) tự do lựa chọn con đường mình muốn rồi có vấp té thì qua con đường khác. Họ có thể suy nghĩ như họ muốn, tự do phê phán mọi thứ, không có hạn chế gì cả; họ dám nói họ muốn gì, và nhiều người trong bọn họ cho rằng nói như vậy là hành động rồi, là thoả mãn được những nhu cầu anh dũng quang vinh của tổ tiên truyền lại, những nhu cầu bạo động, phá hoại, mà nói rồi thì không bắt buộc phải hành động, cũng chẳng phải lãnh một trách nhiệm gì về những điều đã tuyên bố.

Hạng thông minh nhất khinh bỉ những điều họ phải học, coi thường những điều họ có thể làm được mà lại khoe khoang những điều họ không biết, say mê những việc quá sức họ. Chỉ những thanh niên tài giỏi, có nghị lực nhất là thực sự xả thân hành động, cuồng nhiệt như các pha-kia (fakir[102]) rồi chết như con thiêu thân, được người đồng thời biểu dương là hạng người tuẫn đạo, là bậc thánh (vì thế hệ nào mà chẳng có những vị thánh của mình) và nâng lên đặt trên một cái bệ cao thành những gương mẫu không ai đạt được.

Mỗi thế hệ có những ảo tưởng riêng về văn minh, kẻ thì tin rằng nó đương tiến bộ, kẻ lại nghĩ nó đương suy tàn. Sự thực xét chung thì nó hoặc bừng lên, hoặc ầm ĩ và tắt tùy cái nơi ta đứng để nhìn nó. Cái thế hệ hiện đương thảo luận hăng hái về các vấn đề triết lý, xã hội, chính trị trên kapia, dưới ánh sao và trên dòng nước, cũng có cảm tưởng rằng mình đương thắp những ngọn đuốc đầu tiên cho một nền văn minh mới và đương dập tắt những ngọn lửa cuối cùng của một nền văn minh khác đương tàn. Họ chỉ có điểm đặc biệt này: Từ lâu rồi không có một thế hệ nào bạo dạn mơ mộng, nói về đời sống, về khoái lạc về tự do như họ, mà lại được hưởng đời ít hơn họ, chịu đau khổ hơn họ, bị cái ách nô lệ nặng hơn họ.

Những trong những ngày hè 1913 đó, cái gì cũng chưa được phân minh. Cái gì cũng chỉ như một trò mới mẻ, bạo dạn, cảm động trên cái cầu cũ kỹ trăng trắng dưới ánh trăng đó, cái đầu đẹp đẽ và vững bền vững bền hơn tất cả những gì thời gian có thể đem lại, mà mạnh mẽ hơn tất cả những gì con người có thể suy nghĩ hoặc thực hành.

XIX

Những cuộc đàm đạo của bọn học sinh và sinh viên đại khái lần nào cũng như lần nấy hoặc ít nhất thì cũng giống nhau.

Sau khi nuốt vội vàng một bữa ăn tối rất ngon miệng (vì suốt ngày họ tắm và phơi nắng) họ lục tục lại cái kapia.

Trước hết là Ianko Stikovitch, con một người thợ may ở Meidan đã học môn Khoa học tự nhiên ở Gratz được bốn lục cá nguyệt[103] rồi. Thanh niên đó gầy ốm, tự đắc, hay giận, không thỏa mãn về bản thân mà còn bất bình hơn nữa với người và vật chung quanh. Cậu ta đọc nhiều, viết bài cho các báo thanh niên, các tờ cách mạng ở Prague và Zagreb, bút hiệu đã được nhiều người biết. Đã có một tuyển tập mà nhà Rạng Đông (chuyên về các loại sách của nhóm quốc gia) sẽ in. Cậu lại có tài hừng biện; hăng hái tranh luận trong các cuộc hội họp sinh viên.

Rồi tới Velimir Stevonavitch khỏe mạnh, lực lưỡng, không rõ cha mẹ là ai, được một gia đình nọ nhận làm con nuôi, cần kiệm, thực tế, mỉa mai, học sắp xong y khoa ở Prague.

Iakov Kherak, con một người trạm đưa thư ở Vichégrad, mắt sắc, nói mau, theo chủ nghĩa xã hội, ham luận chiến, xấu hổ rằng mình tốt bụng, giấu kín tình cảm riêng tư.

Rando Mihailovitch, ít nói, dễ thương, học luật ở Zagreb, ước ao sau này được làm công chức, dự các cuộc hội họp mà không hăng hái. Cậu là chắt ngoại cụ tổng tư tế Mihailo đã bị bêu đầu với một điếu thuốc lá cắm trong miệng cũng ở trên cái kapia này.

Còn có vài học sinh trung học Sarajevo say mê nghe bọn đàn anh kể cuộc đời ở các đô thị. Có Nicolas Glasintchanine xanh xao, cứng ngắt, nghèo, hay đau, học kém, tới năm thứ tư trung học phải nghỉ học về Vichégrad làm kế toán cho một hãng Đức xuất cảng gỗ, suốt ngày đứng trên bờ sông coi thợ lặn và buộc những cây đà nặng bằng gỗ thông thành từng bè, rồi đo, đánh số các thước gỗ, để về hãng ghi vào sổ. Cậu chán ngán công việc đơn điệu đó, lấy làm đau khổ, nhục nhã, mà không có hy vọng gì thay đổi hoặc cải thiện tình trạng cả, thành thử già trước tuổi, hay giận, hay buồn, lầm lì ít nói. Đọc nhiều sách báo nhưng càng đọc càng thêm chua chát.

Sau cùng có Vlado Maritch, làm nghề sửa ống khóa, vui tính, tốt bụng, được các bạn cũ rất yêu.

Nên kể thêm hai cô giáo Zorka và Zagorka đều sinh trưởng ở Vichégrad. Cả bọn con trai kia đều ve vãn hai cô. Trước mặt hai cô họ khoe tài ăn nói như thời xưa các hiệp sĩ đấu kiếm trước mặt các bà, các cô quí phái vậy. Vì hai cô mà họ oán ngầm nhau, ghen ngầm nhau mà vụng về để lộ ra, có khi xung đột ra mặt với nhau nữa. Khoảng mười giờ tối các cô về nhà, các cậu còn ngồi lại lâu, nhưng hết vui rồi và cũng bớt hùng hồn công kích nhau.

Stikovitch thường đóng vai chính trong cuộc đàm thoại tới đó làm thinh hút thuốc. cậu băn khoăn và trong thâm tâm bất bình, cố không để lộ ra mà không được (luôn luôn cậu muốn giấu tình cảm của mình). Chiều hôm đó, ìần đầu tiên cậu được một cuộc hẹn hò với cô giáo Zorka, một thiếu nữ xinh xắn, thân hình đầy đặn, nước da xanh xao, cặp mắt nồng nàn. Stikovitch nài nỉ lắm, cô mới dám làm cái việc khó khăn bậc nhất trong thị trấn nhỏ này đối với một thanh niên và một thiếu nữ: Gặp lén nhau trong một chỗ kín đáo. Không cho ai thấy hoặc biết. Họ hẹn nhau lại trường học của cô, hoàn toàn vắng vẻ trong lúc nghỉ hè này. Cậu đi một đường vào khoảng vườn, cô đi một đường khác, vô bằng cửa chính. Họ gặp nhau trong một phòng nửa tối nửa sáng, bụi bặm; trong đó ghế dài của học sinh chất cao lên tới trần. Ái tình nhiều khi bắt buộc phải tìm những chỗ vắng vẻ xấu xí như vậy. Họ không có chỗ để ngồi, để nằm. Cả hai đều cảm động, vụng về. Dục tình bừng bừng lên, họ ôm nhau, quấn lấy nhau trên một cái ghế dài cũ, chẳng thấy mà cũng chẳng để ý tới gì ở chung quanh cả. Chẳng tỉnh mộng trước, thô lỗ, chẳng chuyển tiếp gì cả, như mọi thanh niên, đứng ngay dậy, sửa lại quần áo và từ biệt nàng. Nàng khóc. Cả hai đều vỡ mộng. Chàng ráng dỗ nàng rồi bước ra, gần như chạy về phía cửa sau.

Tới nhà, Stikovltch gặp người đưa th đem lại một tạp chí thanh niên trong đó có bài: "Miền Balkan xứ Serbie và xứ Bosnie-herzégovine" của cậu. Đọc lại bài đó cậu quên hẳn cuộc gặp gỡ buổi chiều, mà lại thấy thêm nhiều lý do nữa để bực mình. Bài đó có nhiều lỗi in và vài câu có vẻ lố bịch: Trễ rồi, còn sửa gì được nữa, nhiều chỗ văn có thể đẹp hơn, sáng sủa hơn, gọn gàng hơn.

Và tối đó bọn thanh niên lại ngồi trên cái kapia, thảo luận cả buổi về bài báo đó trước mặt cô Zorka. Địch thủ chính của cậu là cậu Kherak già miệng mà hiếu chiến, xem xét phê bình từng điểm theo chủ nghĩa xã hội chính thống. Các cậu khác chi lâu lâu mới xen vào vài lời. Còn hai cô giáo thì làm thinh, chuẩn bị một vòng hoa vô hình để tặng người thắng cuộc.

Stikovitch chống đỡ một cách yếu ớt, trước hết vì chính cậu bây giờ thình lình thấy nhiều nhược điểm, nhiều điều bất hợp lý trong bài của mình, mặc dầu cậu nhất định không chịu thú nhận với bạn. Còn một lẽ nữa là nhớ lại buổi chiều đó trong lớp học bụi bặm ngột ngạt kia, cậu đau lòng, thấy cái trò đó kỳ cục mà xấu xa. Cậu cảm thấy mắc nợ cô và có tội ân hận đã tới phòng đó, và ước gì lúc này đừng có cô ở đây.

Vì có tâm trạng như vậy, cậu thấy Kherak như một con ong tấn công cậu mà cậu khó chống đỡ được Nhưng vì lòng tự ái, cậu phải chống đỡ, dẫn những lời của Tsviitch và Strossmayer[104] Kherak Kautski và Bebel.

Kherak la lớn:

-       Thế là anh đặt cái cày trước con bò rồi. Không thể thành lập một tổ chức chính trị vững bền với giới nông dân Balkan nghèo, chịu đủ nỗi khốn khổ được. Chỉ có cách giải phóng giới nông dân, thợ thuyền - tức đại đa số dân chúng - về phương diện kinh tế cho họ khỏi bị bóc lột đã, rồi mới có thể tạo được những điều kiện thiết thực để dựng nên những quốc gia độc lập. Đó là diễn tiến tự nhiên và con đường phải theo, ngược lại thì không được. Vì vậy sự giải phóng và sự thống nhất quốc gia phải được thực hiện trong tinh thần giải phóng và canh tân xã hội.

Stikovitch đáp:

-       Tất cả cái đó chỉ là lý thuyết của ngoại nhân, bồ ơi. Biến cố không diễn biến theo những lời suy trắc của các lý thuyết gia Đức mà trái lại theo đúng ý nghĩa sâu xa của lịch sử và khuynh hướng của dân tộc chúng ta. Từ khi Karageorges hô hào: "Mỗi người phải giết cho được một hiến binh Thổ thì các vấn đề xã hội được giải quyết trong các xứ Balkan này bằng chiến tranh giải phóng quốc gia. Những chiến thắng của chúng ta ở Koumanovo và trên bờ sông Bregalnitsa[105] chẳng đồng thời là những thắng lợi lớn lao của tư tưởng tiến bộ và của sự công bằng xã hội đấy ư ?

Kherak bảo:

-       Cái đó còn phải chờ xem.

-       Ai không thấy cái đó ngay bây giờ thì không khi nào thấy được cả. Chúng tôi tin rằng...

Kherak cãi:

-       Các anh tin, chứ chúng tôi không tin gì hết, chúng tôi muốn có những chứng cớ và sự kiện thiết thực kia.

Lần lần cuộc tranh luận ngây thơ của bọn sinh viên đó biến thành một cuộc gây lộn, mọi người đều tranh nhau nói cùng một lúc, ngắt lời nhau, và hễ người nào nói được một câu dí dỏm, khôi hài là cả bọn cười rộ, la hét ầm ĩ. Và Stikovitch chụp ngay lấy cơ hội may mắn đó để ngưng cuộc tranh luận, làm thinh mà không ra vẻ chịu thua.

Vào khoảng mười giờ khi hai cô Zorka và Zagorka đứng dậy đi về, được hai cậu Velimir và Ranko hộ tống, các cậu kia cũng bắt đầu giải tán. Rốt cuộc chỉ còn lại Stikovitch và Nicolas Glasinlchanine.

Họ cùng một tuổi với nhau, hồi trước cùng học trường trung học và cùng ở Sarajevo. Họ biết rõ nhau quá nên không thể nhận định đúng giá trị của nhau và không thể thực tình quí mến nhau được. Càng ngày cái hố cách biệt họ càng tự nhiên sâu thêm, rộng thêm, khó chịu thêm. Nghỉ hè nào họ cũng gặp lại nhau ở thị trấn nhỏ này, tự so sánh với nhau và tự coi nhau là những bạn nối khố kình địch nhau. Bây giờ giữa họ lại có thêm nàng Zorka, cô giáo xinh đẹp và sầu muộn đó nữa. Vì trong cả mùa đông dài năm trước, đã kết giao với Glasinltchanine mà chàng không giấu, cũng không thể giấu được rằng mình mê nàng. Mối tình của chàng, thật nồng nàn mà chỉ hạng người chua chát, bất mãn mới có được Nhưng khi mùa hè tới và các sinh viên trở về đây thì Stikovitch lọt vào mắt xanh của Zorka, điều đó anh chàng đa cảm Glasintchanine nhận thấy liền. Vì vậy tình hình căng thắng giữa hai cậu đã có từ lâu mặc dầu không ai biết, mấy ngày rày đã tăng lên. Trong vụ nghỉ hè này, chưa có lần nào do ngẫu nhiên mà họ ngồi với nhau một mình như lần này.

Ý nghĩ đầu tiên của cả hai người là chia tay nhau càng sớm càng tốt, không chuyện trò gì với nhau vì chỉ thêm khó chịu cho nhau thôi. Nhưng vì một ý nghĩ vô lý mà chi bọn trẻ mới có, họ lại không làm theo ý muốn của họ (...) Họ lúng túng. Dưới ánh trăng mờ mờ, nét mặt của họ chỗ sáng chỗ tối có vẻ già hơn tuổi. Những điếu thuốc của họ cháy tỏ như lân tinh. Họ đều muốn đứng dậy về nhà, nhưng vẫn như bị đóng đinh vào cái ghế đá còn âm ấm vì ánh nắng ban ngày.

[Họ còn đương lúng túng thì hai thanh niên mới đậu tú tài lững thững bước tới, ngừng ở gần cái kapia, thảo luận với nhau về ngành học họ sẻ lựa và về cái mộng kiến thiết quốc gia sau này.

Mặt trăng khuyết ló lên khỏi dãy núi đen, như tắm trên dòng sông; cái bia trắng trên cầu bỗng sáng rực lên nh một cửa sổ trong bóng đêm màu tim tím. Hai thanh niên đó rời cầu đủng đỉnh tiến về phía chợ. Lại chỉ còn Stikovitch ngồi một mình với Glasintchanine].

Bây giờ thì họ phải giảng giải với nhau, không thể tránh được nữa.

Stikovitch cất tiếng trước, trở lại cuộc tranh luận lúc nãy và cảm thấy ngay thế của mình yếu:

-       Anh có nghe Kherak cãi lý đấy không ?

Glasintchanine thấy mình ở cái lợi thế được phán xét không trả lời ngay.

Stikovitch nóng nảy nói tiếp:

-       Sao anh, trong hiện tình nước ta mà nói về giai cấp đấu tranh, trong khi bất kỳ ai cũng thấy rõ việc gấp nhất là phải dùng những phương pháp cách mạng để thống nhất và giải phóng quốc gia, anh có thấy vậy là lố bịch không ?

Giọng của Stikovitch rõ ràng có ý gợi chuyện. Nhưng Glasintchanine vẫn làm thinh, có vẻ ác cảm, trả thù. Một điệu nhạc từ câu lạc bộ sĩ quan văng vẳng đưa tới tai họ: Tiếng đàn dương cầm họa tiếng vĩ cầm. Bác sĩ quân y Balach đương hòa đờn với bà đại tá Bauer, chỉ huy đồn binh. Gần như tối nào họ cũng chơi đờn với nhau như vậy tới khuya, trong khi ông đại tá đánh bài hoặc ngủ gục bên cạnh một chai rượu Mostar hoặc hút thuốc lá áo, còn các sĩ quan trẻ nói đùa với nhau về cặp nhạc sĩ tình nhân kia.

Vì giữa bà Bauer và y sĩ trẻ đó mấy tháng nay đã xảy ra một chuyện tâm tình. Những sĩ quan tinh mắt nhất cũng không biết rõ được tình ý họ với nhau ra sao. Có người bảo ái tình của họ cao thượng (và nói vậy dĩ nhiên những người đó mỉm cười), người khác lại bảo thể xác cũng dự phần trong đó chứ. Dù sao thì cặp đó cũng không lúc nào rời nhau và được sự thỏa thuận hoàn toàn, như che chở nữa của ông đại tá, một hạng người như thứ bột nhồi, đã hóa ra u mê vì lớn tuổi, phục vụ lâu năm trong quân đội, vì uống rượu và hút thuốc.

Người Osmanli nói: "Có ba cái không thể. giấu ai được: ái tình, ho và nghèo khổ". Đó là trường hợp cặp tình nhân kia. Trong thị trấn, già trẻ, đàn ông, đàn bà, không ai là không gặp họ đi dạo những con đường vắng vẻ chung quanh Vichégrad, mãi tâm sự với nhau, tới nỗi không trông thấy gì, nghe thấy gì ở chung quanh nữa.

Chàng là một người Slovaque nhập quốc tịch Magyar[106] con một công chức nghèo, được học bổng quốc gia, còn trẻ, có tài về nhạc, có tham vọng và quá đa cảm, vì nòi giống và dòng dõi, tự thấy mình không thể ngang hàng với các sĩ quan Đức hoặc Hung được. Nàng đã ngoài tứ tuần, lớn hơn chàng tám tuổi, nhan sắc đã hơi tàn, nhưng nước da thật trắng và hồng, mắt sáng, có cái vẻ và dáng điệu của các bà hoàng trên các bức họa.

Cả hai đều có những lý do riêng, thực hay tưởng tượng, để bất mãn về cuộc đời; cả hai đều tự cảm thấy khổ sở như bị đày ải trong thị trấn nhỏ này và trong giới sĩ quan đa số là phù phiếm, vô tài. Cho nên họ quấn quít với nhau như hai kẻ đắm tàu.

Tới một lúc, tiếng đờn của cặp tình nhân đó ngưng lại. Trong cảnh tĩnh mịch, bây giờ Glasintchanine mới bắt đầu đáp bằng một giọng cứng cỏi câu hỏi của Stikovitch.

-       Lố bịch ư ? Phán xét cho công tâm thì phải nhận là có nhiều điều lố bịch, trong cuộc tranh luận đó lắm.

Stikovitch thình lình lấy điếu thuốc ở miệng ra, còn Gla81ntchanine vẫn chậm chạp, cương quyết diễn ý tưởng của mình nó hiển nhiên đã làm chàng đau khổ từ ìâu:

-       Tôi chăm chú nghe tất cả các cuộc thảo luận đó, giữa hai anh và giữa nhiều người có học thức khác trong thị trấn, tôi lại đọc sách, đọc báo. Và cũng nghe các anh, tôi càng tin rằng những cuộc thảo luận bằng miệng hoặc bằng bút có chẳng có liên lạc gì đời sống cả. Có thể rằng tôi lầm và vụng diễn nhưng nhiều khi tôi nghĩ sự tiến bộ kỹ thuật và sự hòa bình tương đối trên thế giới đã tạo nên một sự yên ổn tạm thời một không khí đặc biệt, giả tạo, không thực, trong đó một hạng người gọi là hạng trí thức có thể tự do đùa giỡn với các ý nghĩ, các "nhận định về đời sống và thế giới". Trò đó hóa ra nguy hiểm hoặc ít nhất là có thể hóa ra nguy hiểm đối với người khác và cả với các anh nữa.

Glasintchanine ngừng lại. Stikovitch ngạc nhiên quá vì lời chín chắn đó, nên không ngắt lời mà cũng không đáp. Khi nghe tiếng "nguy hiểm" chàng mới khoát tay, có vẻ mỉa mai. Glasintchanine nói tiếp, giọng hăng hơn:

-       Nghe các anh nói, người ta có cảm tưởng rằng mọi vấn đề dã may mắn được giải quyết cả rồi, mọi nỗi nguy hiểm dẹp được vĩnh viễn rồi, mọi con đường được san phẳng mở rộng rồi, chi có việc tiến tới thôi. Nhưng trong đời có gì đã được giải quyết đâu cũng chẳng có gì có thể giải quyết được dễ dàng, không có hy vọng gì tìm được một giải pháp hoàn toàn, mà cái gì cũng khó khăn, phức tạp, phải mạo hiểm lớn, không xứng với mục tiêu.

-       Không, chi cần so sánh các thời đại trong lịch sử cũng thấy được sự tiến bộ và ý nghĩa cuộc chiến đấu của nhân loại, và do đó, thấy được những lý thuyết chỉ hướng cho cuộc chiến đấu đó.

Glasintchanine ngờ ngay rằng Stikovitch ám chi mình. bỏ học nửa chừng và luôn luôn, trong trường hợp đó, chàng thấy nhói trong lòng. Chàng nói:

-       Tôi không học sử.

-       Thấy không, nếu anh học sử thì anh sẽ thấy...

-       Nhưng anh nữa, anh cũng không học sử.

-       Ủa? Nghĩa là... có chứ, tôi học sử chứ!

-       Ngoài môn khoa học tự nhiên ra ư ?

Giọng Glasintchanine run run, có vẻ độc ác. Stikovitch lúng túng một chút, rồi nói tiếp, giọng hết hăng hái:

-       Nếu anh nhất định muốn biết thì tôi xin đáp, phải, ngoài môn khoa học tự nhiên ra, tôi cũng lưu tâm tới những vấn đề chính trị, lịch sử và xã hội.

-       Nếu anh làm được tất cả những việc đó thì giỏi thật. Vì theo chỗ tôi biết thì ngoài ra anh còn là một tay hùng biện, người xách động quần chúng, một thi sĩ và một tình nhân nữa.

Stikovitch cười gượng. Cuộc gặp gỡ trong lớp học vắng buổi chiều đó thoáng hiện trong trí óc chàng như một việc khó chịu xảy ra đã từ lâu, và chàng sực nhớ ra rằng Glasintchanine- và Zorka đã có tình ý với nhau trước khi chàng về đây. Con người không yêu ai thì không cảm được tình yêu của người khác cao cả ra sao, lòng ghen của họ mạnh mẽ và nguy hiểm ra sao.

Và cuộc đàm thoại của hai bạn đó thình lình biến thành một cuộc gây lộn nó đã muốn phát từ lúc đầu.

-       Tôi ra sao và tôi làm cái gì thì mặc tôi, không liên quan gì đến ai hết. Tôi không xen vào công việc đo, tính các thước gỗ, các cây đà của anh mà.

-       Tôi đo gỗ đấy, việc đó ăn nhập gì tới anh? Tôi sống bằng nghề đó, nhưng tôi không đầu cơ, không lường gạt ai, không dụ dỗ ai.

-       Vậy chứ tôi dụ dỗ ai?

-       Tất cả những kẻ, đàn ông hay đàn bà, để cho anh dụ dỗ.

-       Nói bậy.

-       Đúng chứ không bậy. Chính anh biết rằng điều đó đúng. Anh đã khêu chuyện thì tôi sẽ nói.

-       Tôi không muốn nghe.

-       Nhưng, tôi thì tôi muốn nói. Tôi muốn cho anh biết tôi nghĩ gì về những hoạt động, tài năng của anh, về những lý thuyết táo bạo cả về thơ và những cuộc tình duyên của anh nữa.

Stikovitch nhổm nhổm muốn đứng dậy nhưng lại ngồi xuống.

-       Thôi cảm ơn, tôi đã nghe nhiều người khác thông minh hơn anh phê bình tôi rồi.

-       Không, không. Những người khác hoặc không biết rõ anh, hoặc nói dối anh, hoặc cũng nghĩ như tôi mà làm thinh. Tất cả những lý thuyết của anh, những hoạt động tinh thần về rất nhiều phương diện của anh cũng như tình duyên, tình bạn bè của anh, hết thảy đều do tham vọng của anh cả, mà tham vọng đó dối trá, xấu xa, vì nguồn gốc chỉ là tại anh tự cao tự đại.

-       Ha, ha!

-       Phải, và cái ý tưởng quốc gia mà anh đương tuyên truyền hăng hái đó, cũng chỉ là một khía cạnh đặc biệt của tính tự cao tự đại đó. Vì anh không thể yêu được má anh, các anh em, chị em của anh thì làm sao yêu được một ý tưởng. Anh không thể phục vụ cho một cái gì, thân ái với ai lâu được, cũng vì anh tự cao tự đại. Anh chỉ làm nô lệ cho tính tự cao tự đại của anh thôi. Anh không biết anh tự cao tự đại tới mức nào. Nhưng tôi, tôi biết rõ anh và chỉ có tôi biết anh là một con quái vật tự cao tự đại tới mức nào.

Stikovitch làm thinh. Mới đầu chàng ngạc nhiên bất bình về những lời suy nghĩ chín chắn chua cay đó, rồi lần lần chàng bắt dầu thấy gần như lý thú. Có vài tiếng làm chàng đau nhói trong lòng, nhưng toàn thể những lời phân tích dò xét sâu sắc tính tình chàng đó làm cho chàng vui vui. Vì bảo một thanh niên là một quái vật thì chỉ là mơn trớn lòng tự ái và tính ngạo mạn của gã thôi. Thực ra Stikovitch còn muốn Glasintchanine cứ tiếp tục đào sâu nội tâm của mình vì như vậy là chàng có thêm bằng chứng nữa rằng mình có những đức tính đặc biệt và mình hơn người.

-       Anh thản nhiên với mọi vật và sự thực anh chẳng yêu cũng chẳng ghét. Sự khốn khổ của người khác không thể làm cho anh cảm động được. Cái gì anh cũng dám làm không phải vì anh can đảm, mà vì những bản năng tốt của anh khô cứng cả rồi; đối với anh không còn tình máu mủ, không còn lòng trắc ẩn, không còn Thượng đế, thế giới, gia đình, bạn bè gì cả. Anh chỉ xúc động khi nào tự ái - chứ không phải lương tâm - của anh bị thương tổn, vì chỉ có nó là biểu lộ trong lời nói của anh, thúc đẩy anh hành động, luôn luôn như vậy, bất kỳ trong việc gì cũng vậy.

Thình lình Stikovitch bảo:

-       Bộ anh ám chỉ Zorka đấy ư ?

-       Ừ nếu anh muốn thì tôi cũng sẽ nói về chuyện đó nữa. Phải, nhân nhớ tới Zorka mà tôi nói vậy đấy. Anh chẳng thiết gì tới nàng cả, chẳng thiết một chút gì cả. Chỉ vì tại anh không tự cấm anh, tự ngừng được trước một sự nó ngẫu nhiên tới vuốt ve lòng tự ái của anh thôi. Phải, anh chiếm cô giáo tội nghiệp bị xao xuyến và thiếu kinh nghiệm đó cũng như anh viết báo, làm thơ diễn thuyết vậy thôi, nghĩa là vì lòng tự cao tự đại cả... Đó anh như vậy đó, mặc dầu đa số thiên hạ không nhận ra và chính anh cũng không nhận ra anh. Nhưng tôi, tôi biết rõ anh.

Glasintchanine bỗng nhiên ngừng bặt.

Trên cái kapia, đêm đã hơi lạnh, trong cảnh tĩnh mịch chỉ còn tiếng ào ào bất tuyệt của dòng nước. Họ không nhận ra rằng tiếng nhạc ở trên bờ đã ngưng. Họ quên hẳn họ đương ngồi đâu, làm gì, mà mỗi người mãi đeo đuổi những ý nghĩ riêng của mình. Ghen tuông, khổ sở anh chàng "đo gỗ" đã hậm hực từ lâu, lần này mới trút nỗi chua chát nhột cách hoạt bát, hăng hái, hùng hồn như vậy.

Stikovitch không còn thấy những lời của bạn là nhục mạ mình nữa, không thấy có gì nguy hiểm nữa, trái lại thấy mình vĩ đại lên, bay lượn trên hết thảy mọi người còn ở dưới đất, vượt lên khỏi những liên hệ, luật pháp và tình cảm của họ.

Một lát sau, họ hình như tỉnh cơn mê. Họ không dám nhìn thau. Chỉ có Trời biết được cuộc gây lộn đó sẽ tiếp tục theo hướng nào, nếu lúc đó không có mấy người say rượu từ chợ tiến lại cầu, vừa đi vừa hát những điệu rời rạc, vừa gọi nhau vang cả đường phố.

Một người giọng rất cao the thé hát vớ vẩn một điệu hát cổ, lấn át tiếng nói của tất cả các người khác:

Cô khôn ngoan quá và cô đẹp quá,

Cô Fata, ái nữ của ông Avdagnina

Hai thanh niên ngồi trên kapia, nghe giọng đó, nhận ngay được là một thương gia trẻ và con cái các phú gia.

Có kẻ đi ngay ngắn, chậm chạp, có kẻ băng qua bên đây, bên kia, lảo đảo, vấp té. Nghe những lời đùa cợt ồn ào của họ, người ta đoán được rằng họ mới ở trong ổ điếm "Dưới bóng bồ đề" ra về. Ổ điếm đó là một cái mới mẻ do vợ chồng một người Hung - chồng tên là Terdik, vợ tên là Ioulka - đem vô thị trấn khoảng mười lăm năm trước, khi đường xe lửa chưa được xây cất.

Suốt ngày căn nhà đó cửa đóng im ỉm, màn gió buông xuống. Nhưng đêm tối thì một cầy đèn bão cháy tới sáng, tỏa ra một ánh sáng trắng. Tiếng hát, tiếng đàn dương cầm vang lên ở từng dưới. Mới đầu chỉ có bốn ả: Irma, Ilona, Frida và Aranka.

Mỗi ngày thứ sáu, các "cô em của Ioulka" đó ngồi xe ngựa lại nhà thương để được khám hằng tuần. Các ả trát đầy son phấn lên mặt, cài hoa lên nón và cầm những cây dù dài có dải đăng-ten phất phới.

Khi thấy xe họ qua, các bà mẹ vội lôi kéo con gái vào nhà, quay mặt đi, có vẻ vừa ghê tởm, xấu hổ, vừa thương hại.

Khi bắt đầu làm đường xe lửa, tiền và thợ đổ xô vào thị trấn thì số các ả đó tăng lên. Terdik cất thêm ở bên ngôi nhà cũ một ngôi nhà nữa, mái lợp ngói đỏ ở xa cũng thấy và chia làm ba phòng: Một phòng chung, một phòng thượng hạng (Extra-zimmer) và một Offìzierssalon[107]. Mỗi phòng có một giá riêng và tiếp riêng một hạng khách. Tại đó, "Dưới bóng bồ đề" như người ở đây nói bọn con cháu của những người trước kia lại uống rượu ở quán Zarié, rồi tại lữ quán Lotika, bây giờ tha hồ mà vung tiền hoặc của ông cha để lại hoặc do đích thân họ kiếm ra (...)

Khi bọn say rượu, ăn nói ngu ngốc, ồn ào đi qua rồi, hai thanh niên kia đứng dậy, chẳng ai chào ai, mỗi người đi về một phía. Glasintchanine biến trong bóng tối bên tả ngạn sông Drina để lên miền Okolichté; Stikovitch thủng thẳng đi về phía chợ, dáng điệu do dự vì chàng tiếc cái kapia sáng hơn, mát hơn đường phố trong thị trấn.

Mặt trăng đã lặn sau núi Vid. Đứng tựa vào bao lơn bằng đá ở đầu cầu, chàng ngó một hồi lâu những bóng tối và vài chỗ có ánh đèn của nơi chôn nhau cắt rốn của chàng, như thể mới nhìn thấy lần đầu. Ở câu lạc bộ sĩ quan hai cửa sổ còn sáng. Tiếng đàn đã bặt. Có lẽ cặp tình nhân khổ sở kia, y sĩ và bà đại tá, đương nói chuyện về âm nhạc, về mối tình hoặc về thân phận của họ, không người nào yên bề cả, mà sống chung với nhau thì không được.

Đứng ở chỗ đó, người ta lại có thể thấy một cửa sổ còn ánh đèn của lữ quán Lotika. Stikovitch nhìn những cửa sổ còn sáng ở hai bên cầu đó. Chàng mệt mỏi, buồn rầu, thình lình nhớ lại hồi nhỏ còn đi học đã nhìn thấy thằng Chột mập nhảy múa trên bao lơn cầu trong dám sương mù của một buổi sáng mùa Đông. Hồi ký tuổi thơ nào cũng làm cho chàng buồn bực khó chịu. Cái cảm tưởng mình cao cả, bay lượn trên mọi người, mọi vật mà những lời gay gắt, tàn nhẫn của Glasintchanine đã gợi cho chàng lúc nãy, cảm tưởng đó đã biến mất. Chàng tưởng như mình thình lình từ trên cao rớt xuống, đương gắng sức bò với mọi người trên mặt đất tối tăm này. Chàng cũng đau khổ vì nhớ lại những việc xảy ra với cô giáo Zorka, nhớ lại bài báo viết tồi, đầy những chỗ hỏng, nhớ lại cuộc chuyện trò rất lâu với Glasintchanine mà bây giờ chàng bỗng thấy là có giọng độc ác, hằn học.

Nghĩ tới đó chàng rùng mình vì rờn rợn trong tâm hồn mà cũng vì gió lạnh dưới sông đưa lên. Chàng bỗng như bừng tỉnh, bỗng nhận ra rằng hai cửa sổ ở câu lạc bộ sĩ quan đã tắt đèn. Mấy người khách cuối cùng từ câu lạc bộ ra về trong bóng tối người ta nghe thấy những thanh gươm của họ kêu lẻng kẻng. Lúc đó chàng mới bịn rịn rời cái cầu nhìn một lần nữa chiếc cửa sổ còn ánh đèn của lữ quán, ánh sáng duy nhất trong thị trấn đã ngủ này, rồi thủng phẳng bước về căn nhà tồi tàn ở trên khu Meidan kia[108].

XX

Cửa sổ duy nhất còn ánh đèn ở lữ quán, dấu hiệu cuối cùng của sự sinh hoạt trong thị trấn đêm đó chính là cửa sổ nhỏ của phòng nàng Lotika ở từng lầu thứ nhất. Đêm đó nàng ngồi trước cái bàn bề bộn giấy tờ, cũng như hăm mấy năm trước, những khi nàng trốn cảnh nhộn nhịp ồn ào mà lên đó nghỉ ngơi dù là chỉ trong một lát. Nhưng lần này, ở từng dưới hoàn toàn yên tĩnh và tối.

Khoảng mười giờ khuya, Lotika đã rút vô phòng, sửa soạn đi ngủ. Trước khi lên giường, nàng lại cửa sổ hít không khí mát mẻ từ dưới sông đưa lên và nhìn nhịp cầu cuối cùng mờ mờ dưới ánh trăng, chỉ có cảnh đó là không hề thay đổi. Bỗng nàng nhớ một mục kế toán đã lâu rồi, bèn trở về bàn giấy nhỏ, tìm kiếm lục lọi trong đám biên lai, thế là quên thời gian đi, hết buồn ngủ, và ngồi ở bàn giấy hơn hai giờ đồng hồ mà không hay. Đã quá nửa đêm từ lâu mà nàng vẫn cộng cộng trừ trừ, lật hết tờ này tới tờ khác.

Nàng mệt mỏi. Ban ngày, trong khi làm việc, tiếp khách, nàng vẫn còn linh lợi, lanh lẹn, hoạt bát, nhưng ban đêm, một mình một bóng, nàng mới thấy tuổi đã cao, già nua, mệt mỏi. Nhan sắc đã tàn rồi. Nàng gầy ốm, nước da vàng vàng, tóc không mướt nữa, đã thưa thớt ở đỉnh đầu và răng thời trẻ trắng như ngà, cứng như đá, bây giờ đã vàng, rụng mất vài chiếc. Cặp mắt đen vẫn còn lấp lánh, nhưng không dịu dàng nữa mà đôi khi buồn rầu.

Nàng đã mệt mỏi. Tuổi già và những ngày khó khăn đã tới. Mặc dầu không diễn được ra lời và cũng không hiểu tại sao, nàng cảm thấy thời buổi đã rối loạn, hỏng rồi, ít nhất là đối với hạng người chỉ lo kiếm lợi và tìm hạnh phúc cho gia đình, họ hàng. Ba chục năm trước, khi mới tới Bosnie để làm ăn, đời sống giản dị lắm. Mọi người cứ theo đường lối nàng đã lựa: Cả nhà cùng nhau làm việc. Mọi người có địa vị, nhiệm vụ riêng, và ai ở địa vị nấy. Ở trên cả, có một trật tự qui định rõ ràng và một luật nghiêm khắc. Đó, Lotika nhìn đời như vậy. Nhưng bây giờ mọi sự đã đảo ngược hết. Người ta chia rẽ nhau, nàng cho là vô lý, rồ dại. Cái luật hễ tài giỏi thì thắng lợi, vụng về thì thua thiệt, cái luật kỳ diệu đó thì bao lâu nay vẫn chi phối hành động của loài người, bây giờ cơ hồ không còn giá trị nữa, vì có nhiều kẻ hành động, nói và viết những điều nàng cho là bâng quơ, vô nghĩa, chỉ gây tai hại, thiệt thòi cho họ thôi. Đời sống tan rã thành những mảnh vụn. Xét chung thì thế hệ hiện nay quan tâm tới ý niệm của họ về đời sống hơn là tới chính cái đời sống. Thật là điên khùng, nàng không sao hiểu nổi, nhưng như vậy đó. Vì vậy mà đời sống mất giá trị đi người ta chỉ nói thôi mà không sống. Lolika thấy rõ như vậy, mỗi bước mỗi cảm thấy vậy.

Đã từ mươi năm nay lữ quán vắng khách. Người ta đã phá rừng chung quanh thị trấn, tiếng rìu càng ngày càng xa đi, mà phần lớn khách hàng cùng lợi tức của lữ quán cũng giảm đi. Thằng Terdik thô lỗ xấc láo và mặt dày kia đã mở cái "nhà điếm" của nó dưới bóng cây bồ đề và đã thu hút được nhiều khách hàng của Lotika, cung cấp tức thì cho họ một cách dễ dàng tất cả những cái mà họ không tìm được ở lữ quán của mình, dù là chịu trả bất kỳ giá nào. Trong một thời gian lâu, nàng phản kháng lối cạnh tranh bất chính, điếm nhục đó. Có một lần, hồi mới đầu, chua chát quá, nàng gọi Terdik là tên "ma cô". Nó kiện, Lotika bị phạt vạ vì tội phỉ báng. Bây giờ nàng cũng gọi hắn như vậy, nhưng phải ngó trước ngó sau.

Câu lạc bộ sĩ quan mới cũng mở cao lâu, có nhiều thứ rượu ngon trong hầm và nhiều phòng để khách sang mướn.

Chú Gustave ngậm ngẩm mà âm hiểm, khéo léo và trung tín sau bao nhiêu năm giúp việc, cũng đã bỏ lữ quán của Lotika để mở một quán cà phê tại trung tâm thị trấn, nơi buôn bán phồn thịnh nhất, và đã cạnh tranh với nàng ra mặt. Cái hội ca nhạc, các phòng đọc sách mở thêm trong mấy năm nay cũng có quán cà phê thu hút được nhiều khách.

Phòng lớn trong lữ quán của nàng không còn náo nhiệt như trước nữa, phòng Thượng hạng (Extra Zimmer) lại còn vắng hơn. Bây giờ chi có vài công chức độc thân lại đó ăn tra, đọc báo và uống cà phê. Ali Bey Pachitch, người bạn im lặng và nhiệt tình từ thời trẻ của nàng, ngày nào, buổi chiều, cũng ghé lại thăm nàng. Lúc nào ăn bận cũng đàng hoàng, thận trọng, điều độ trong cử chi và ngôn ngữ, nhưng ông đã mập, hóa nặng nề, tóc đã bạc. Vì bị bệnh đái đường khá nặng từ mấy năm nay, nên pha cà phê cho ông phải dùng thứ sac-ca-rin[109]. Ông lặng lẽ hút thuốc nghe Lotika kể chuyện. Tới giờ thì ông đứng dậy, vẫn lặng lẽ bình tĩnh, rồi trở về nhà ở Tsmtcha.

Ông láng giềng của Lotika, nhà trọc phú Pavlé Rankovitch cũng mỗi ngày qua chơi. Từ lâu rồi ông ta không bận quốc phục nữa, mà bận áo sơ-mi cổ cứng, chỉ giữ lại chiếc fez đỏ. Ông đã chiếm địa vị cao nhất trong giới thương mại Vichégrad, bề thế rất vững vàng mà cũng gặp nhiều nỗi khó khăn, lo lắng.

Như mọi người già phong lưu, ông hoang mang, kinh ngạc về thời đại mới, về những tư tưởng mới hỗn loạn trút xuống như núi đổ về lối sống mới, cách ăn nói, suy tư mới. Ông cho chỉ tại "chính trị" hết, mà chính cái chính trị đó làm cho ông lo lắng, bực mình nhất, không yên vui hưởng những dư niên sau bao nhiêu năm làm việc dành dụm và hy sinh.

Ngay đám con trai ông cũng làm cho ông bất mãn. Họ cũng như các thanh niên khác, kỳ cục không sao hiểu nổi. Ông thay từ thái độ, cử chỉ hành động, bọn trẻ đó như muốn nổi loạn, cho rằng sống và chết trong cái tổ chức xuất hiện như vầy, thì thà vô rừng làm bọn ăn cướp còn hơn. Tụi Lầu xanh đó nói bậy nói bạ, hành động mà không ngó trước nhìn sau, chẳng để ý gì tới công việc của mình cả, tiêu tiền vung lên, ăn mà không tự hỏi thức ăn do đâu mà có, và nói thôi là nói, nói hoài nói hủy, như "chó sủa trăng” vậy - ông mắng con trai ông như vậy mỗi khi ông cãi nhau với chúng - (...). Và khi ông bảo chúng giảng giải cho ông hành động của chúng để ông hiểu mà yên lòng thì chúng khinh khỉnh, ngạo mạn đáp bằng những lời huênh hoang mơ hồ: Nào là tự do, tương lai, lịch sử, nào là khoa học, vinh quang, cao quí. Những tiếng trừu tượng đó làm cho ông nổi da gà.

Trái lại, ông thích ngồi một lát uống cà phê với Lotika, bàn về chuyện làm ăn, về các biến cố, luôn luôn dựa vào những con số chắc chắn, ai cũng chấp nhận, tránh vấn đề "chính trị" và những tiếng huênh hoang, nguy hiểm. Lotika và ông kể lại một chuyện cũ của nhau hoặc một chuyện vui đùa mà vai chính hầu hết đã chết, rồi Pavlé lại khòm khòm, ưu tư, bước qua bên kia đường trở về tiệm của ông ở chợ, còn Lotika ngồi lại một mình lo lắng, tính toán.

Những vụ đầu cơ của nàng lúc này cũng không khá gì hơn việc quản lý lữ quán. Mấy năm mới bị chiếm đóng cổ phần của bất kỳ công ty nào cũng có lời, chỉ cần lựa công ty nào lời nhiều mà mua thôi. Hồi đó lữ quán mới mở, Lotika không có nhiều tiền mặt mà đi vay thì cũng không ai cho vay nhiều như hồi sau này. Tới khi có tiền và vay được nhiều thì tình hình đã thay đổi trên thị trường. Áo - Hung bị một cuộc khủng hoảng kinh tế lớn ở đầu thế kỷ XX và các chứng khoán của Lotika quay cuồng như bụi cát trong cơn lốc. Mỗi chủ nhật đọc giá các chứng khoán trên tờ Mercure cửa thành Vienne, nàng điên lên, phát khóc. Tất cả các cổ phần đều sụt giá, bao nhiêu lợi tức của lữ quán - hồi đó còn đông khách - cũng không đủ bù vào sự lỗ lã đó. Thời đó thần kinh nàng suy nhược nặng trọn hai năm liền. Đau lòng quá, nàng muốn phát điên nói chuyện với người khác mà không biết người ta nói gì, cũng chẳng nghĩ tới điều mình nói nữa; nhìn thắng vào mặt họ mà không thấy nét mặt họ, chỉ thấy những con số trên tờ Mercure.

Nàng bèn mua vé xổ số. Mọi công việc làm ăn đã như xổ số và cuộc đỏ đen cả, thì còn tính toán làm quái gì nữa cứ mua vé số cho xong. Hồi đó nàng mua tất cả các giấy số có thể kiếm được của mọi nước. Nàng mua đứt phần tư một giấy xổ số Y Pha Nho phát hành lễ Noel, mà số độc đắc tới mười lăm triệu Peseta[110]. Trước mỗi lần xổ số nàng run lên, và đọc những số trúng, nàng khóc mướt. Nàng cầu nguyện Chúa cho nàng trúng số độc đắc. Nhưng chẳng lần nào trúng cả.

Bảy năm trước, người anh rể của Lotika, tên là Tsaler đã hùn với hai trí sĩ giàu có thành lập một "hợp tác xã sữa tân thời". Lotika bỏ vào ba phần năm số vốn của cơ sở đó. Họ muốn làm ăn lớn, tính rằng hễ buổi đầu mà thành công thì các nhà tư bản ở ngoài thị trấn, cả ở ngoài xứ Bosnie nữa sẽ bỏ phần hùn vào. Nhưng đúng vào lúc hợp tác xã chuyển biến thì xảy ra vụ nguy cơ xâm lăng, hết hy vọng thu hút thêm vốn nữa. Miền biên giới này hóa ra bấp bênh, ngay những số vốn đầu tư rồi cũng lần lần rút ra. Hai năm sau hợp tác xã phải phát mại, bao nhiêu vốn liếng tiêu tan hết.

Song song với những thất bại tài chánh đó, xảy ra nhiễu nỗi lo lắng và thất vọng trong gia tộc như chúng liên hệ với nhau. Một người con gái của Tsaler, cô Irène đã gả cho được một chỗ may mắn không ngờ, (Lotika đã cho của hồi môn) nhưng còn cô chị là Mina thì vẫn ế chồng, thành một gái già chua chát, mà đời sống trong nhà hóa ra khó chịu, công việc trong lữ quán cũng vậy. Tsaler tính tình vốn chậm chạp, lúc này càng nặng nề hơn, do dự hơn, sống trong nhà như một người khách câm, quá hiền lành. Debora mặc dầu bệnh tật và tuổi đã cao, mà còn sanh thêm một đứa con trai, nhưng nó tàn tật èo ọp không lớn được. Nó đã mười tuổi mà nói không rõ, đứng không vững, chỉ phát ra những thanh âm không thành tiếng, mà vẫn còn bò. Nhưng nó tội nghiệp, hiền lành, dễ làm cho Lotika động lòng quá, nó đưa tay níu chặt lấy dì nó mà nó yêu hơn mẹ nó, thành thử Lotika mặc dầu phải lo lắng, coi sóc trăm việc, mà cũng đút ăn cho nó, thay áo cho nó, ru ngủ nó. Mỗi ngày nhìn thẳng bé còi, đẹt đó, lòng nàng thắt lại khi nghĩ rằng công việc làm ăn không khá, không có tiền đưa nó lại Vienne nhờ các danh y trị cho, hoặc gởi nó vào một liệu dưỡng viện (...)

Rồi những em cháu ở Galicie nàng đã cho ăn học hoặc cưới gả cho trong những năm thịnh vượng, bây giờ cũng làm cho nàng lo lắng, thất vọng. Vài đứa đã có chồng con, làm ăn thịnh vượng, đều đều gởi thư chúc mừng nàng tỏ vẻ kính trọng, biết ơn, và cho biết tin tức gia đình của chúng. Nhưng cái bọn Apfelmayer đó mà nàng đã gây dựng cho lại không chịu cưu mang lại những bà con nghèo khó, sanh trưởng ở Galicie và làm ăn trong các thị trấn ngoại quốc; họ chỉ nghĩ tới thân họ và con cái họ thôi. Mà một mình Lotika lúc này không thể để dành tiền như hồi trước để giúp đỡ tụi nghèo khốn ở Tarnowo nữa. Và không đêm nào lên giường, không sáng nào thức dậy, mà nàng không thấy đau nhói trong lòng khi nghĩ rằng có một người trong gia tộc ở Tarnowo đương sa lầy trong cảnh ngu dốt, ti tiện khốn khổ, nhục nhã mà nàng đã trải qua và suốt đời chiến đấu để thoát ra cho được.

Mấy đứa thông minh nhất, mới thành công thì đã vấp té. Một dứa cháu gái, có tài chơi đàn piano, tốt nghiệp trường âm nhạc ở Vienne, mới bắt đầu thành công rất rực rỡ thì tự tử bằng độc được. Không ai hiểu tại sao.

Một đứa cháu trai, Albert, niềm hy vọng của gia tộc và niềm kiêu hãnh của Lotika học rất giỏi, hết trung học rồi lên đại học nhưng chỉ vì là Do Thái mà không được phát bằng cấp của Hoàng gia, không thể thành một công chức cao cấp như nàng thầm mong được nhưng ít ra, cũng có thể thành một luật sư danh tiếng ở Vienne hoặc Lwow cho bõ cái công nàng hy sinh nuôi nó ăn học. Nhưng nàng đã thất vọng chua chát. Cậu tiến sĩ luật đó đi làm báo làm bổ, gia nhập đảng Xã hội, và tệ hơn nữa đứng về phía cực tả, gây vụ tổng đình công ở Vienne năm 1906. Và Lotika phải đọc trên những nhật báo Vienne cái tin rằng trong cuộc thanh trừng các phần tử ngoại nhân phá hoại, đẩy họ ra xa kinh đô, tiến sĩ Albert Apfelmayer, tên phiến động Do thái nổi danh, đã bị trục xuất sau khi thụ hình hai mươi ngày tù. Nghĩa là theo ngôn ngữ ở Vichégrad này thì hắn đã thành một “haidouk", một tên lục lâm. Vài tháng sau, Lotika nhận được một bức thư của đứa cháu quí đó gởi từ Buenos-Aires cho hay hắn đã xuất dương.

Trong những ngày đau khổ đó, dù trốn vô trong phòng nhỏ riêng mà tâm hồn nàng cũng không được bình tĩnh. Cầm bức thư, nàng đi tìm chị và anh rể, thất vọng, hoảng hốt nàng ôm chầm lấy chị, nhưng bà Debora chỉ biết khóc, và nàng la lét như mụ điên: "Chúng ta sẽ ra sao? Không một người nào biết ngóc cổ lên, đứng dậy đi một mình được, thì rồi chúng ta sẽ ra sao? Hễ không nắm họ, kẻo họ đi thì họ té. Trời đày đọa chúng ta?"

Bà Debora khóc ròng, chỉ thở dài: "Trời hỡi Trời?" Chứ không biết đáp ra sao cả. Chính Lotika cũng chỉ biết chắp tay, ngửa mặt lên trời, không khóc lóc như Debora, mà giận dữ, chán nản:

-       Nó đã vô đảng Xã hội. Đảng Xã hội ! Chịu cái thân phận Do Thái không đủ sao mà có còn thêm cái trò đó nữa! Trời cao đất dày ơi! Tôi đã làm điều gì ác để bị trừng phạt như vậy? Đảng Xã hội!

Nàng than van về Albert như về một người chết, rồi không nói tới hắn nữa.

Ba năm sau, một dứa cháu gái, chính là em ruột của Albert cưới được một người chồng rất giàu có ở Pest. Anh ta đầu cơ ở thị trường chứng khoán, nhưng theo Ki tô giáo, giáo phái Calvin, đưa điều kiện là thiếu nữ phải bỏ Do Thái giáo mà theo giáo phái của anh. Cha mẹ thiếu nữ không chịu, nhưng Lotika chỉ nghĩ tới cái lợi cho gia tộc, thuyết phục được. Thế là thiếu nữ làm lễ rửa tội và hôn lễ cử hành. Lotika hy vọng nhờ người cháu rể đó mà ít nhất một trong những đứa cháu đã lớn của nàng được vô cái giới kinh doanh ở Pest. Rủi làm sao người cháu rể đầu cơ, giàu có đó có vợ chưa đầy một năm thì chết. Người vợ đau khổ quá, như mất hồn, mấy tháng sau vẫn không nguôi. Bây giờ đã bốn năm rồi mà người quả phụ trẻ đó vẫn ở Pest, mắc chứng bệnh rầu rĩ, một chứng điên nhẹ. Ngôi nhà rộng lớn, đồ đạc sang trọng nhưng tường phủ toàn nỉ đen. Và mỗi ngày cô ta lại nghĩa địa ngồi bên cạnh mộ chồng, nhỏ nhẹ đọc từ đầu chí cuối bảng kê giá các chứng khoán trên thị trường hôm đó. Người ta tìm mọi cách làm cho cô ta bỏ cái thói đó đi, trút cái tâm trạng hôn thụy, sống như chết đó đi, nhưng cô ta dịu dàng đáp rằng chồng cô sinh thời thích nghe đọc những con số đó hơn hết thảy ở đời, cho rằng không có thứ âm nhạc nào du dương hơn.

Lotika mệt mỏi rồi, nhưng vẫn chưa tuyệt vọng. Sau mỗi lần thua thiệt, thất bại, nàng lại gom hết cả sinh lực lại nghiến rằng, chiến đấu nữa. Tất cả công việc của mấy năm gần đây chỉ là để tự vệ. Trong lữ quán, nàng là người đàn ông cai quản mọi việc và trong thị trấn người ta gọi nàng là "Dì Lotika". Ở đây và khắp các nơi khác còn có nhiều người muốn được nàng giúp đỡ, khuyên bảo, hoặc ít nhất an ủi cho vài lời; họ không tự hỏi mà cũng không nghĩ rằng nàng đã mệt mỏi chưa. Mà nàng quả thực đã mệt mỏi hơn là người ta tưởng, hơn là cả chính nàng nhận thức được nữa.

Trên tường, chiếc đồng hồ nhỏ bằng gỗ gõ một giờ khuya. Nàng khó nhọc dừng dậy, tay nhấn vào lưng cho bớt đau. Nàng cẩn thận tắt ngọn đèn lớn xanh trên cái bàn gỗ rồi bước chậm chậm như người giàu trước khi lên giường ngủ.

Cảnh đêm tối hoàn toàn đã phủ đều lên thị trấn chìm trong giấc điệp.

XXI

Rồi năm 1914 cũng tới nữa, năm đó là năm cuối cùng của tập cố sự về chiếc cầu trên sông Drina. Cũng như tất cả các năm trước, nó tới chậm chậm theo cái điệu của mọi sự vật trên thế gian này, nhưng lần này cùng với tiếng ầm ầm của những biến cố luôn luôn mới mẻ và dị thường dồn dập như những làn sóng đập vào bờ.

Đã biết bao nhiêu năm trôi qua trên thị trấn gần cầu và sẽ còn biết bao năm trôi qua nữa. Mỗi năm một khác, nhưng năm 1914 vẫn đặc biệt hơn hết thảy: ít nhất đó là cảm tưởng những người đã trải qua năm đó. Họ cho rằng tất cả những điều người ta đã nói, đã viết về năm đó cũng không diễn đúng được hết những cái người ta thấy trong cái số phận con người thời đó. Ai có thể tả được nỗi run rẩy nó nhất đán xâm chiếm toàn thể quần chúng rồi truyền qua các vật vô tri, các quốc gia, các nhà cửa đó. Làm sao tả được những dao động tập thể đó, mới đầu là sợ sệt, im lặng, rồi phát điên lên đến tự tử, có kẻ nổi thú tính khát máu, cướp bóc, có người lại hy sinh cao thượng như bậc thánh thần. Những cái đó không thể nào diễn ra được (...) Rồi để lâu thì người ta quên đi. Vì nếu thiên hạ không quên thì làm sao những cái đó lại có thể tái diễn ra nữa?

[Mùa hè năm 1914, đó là lúc giao thời trong lịch sử nhân loại: một thời đại đương cáo chung mà người ta nhận định được rõ ràng và một thời đại sắp bắt đầu mà người ta mới chỉ lờ mờ nhận thấy. Nhưng chuyện đó, để cho các thi sĩ và các học giả sau này nghiên cứu, giải thích.

Ở đây chúng ta chỉ biết rằng năm đó là năm tai hại cho chiếc cầu trên sông Drina.

Những người sống ở đây vào thời đó đều nhớ rõ mùa hè năm 1914 trời trong và đẹp hơn năm nào hết. Đã bao lâu nay mận không hề sai quả như vậy, mà mùa màng coi mòi cũng rất tốt. Sau mười năm náo loạn người ta hy vọng được một năm yên ổn, sung túc để bù những năm trước (Cái bi đát nhất của loài người là tuyệt nhiên không đoán trước được tương lai, mặc dầu có biết bao thiên tư, kiến thức và nghệ thuật khác).

Lâu lâu mới được một năm đặc biệt như năm đó: Sự nắng ấm của dương quang điều hòa với sự ẩm thấp của hơi đất thật là có lợi cho vạn vật: Đất căng lên, cây cỏ nẩy lộc hoa lá tươi tết gấp trăm các năm khác. Bò cái và dê cái nặng nề bước và phải giạng hai chân sau ra vì vú căng quá, no tròn. Cá chép cứ mỗi năm, vào đầu hè, xuôi dòng sông Rzav từng đám đề đẻ trứng ở vàm sông, năm đó sao mà nhiều thế, đến nỗi trẻ con lội xuống những chỗ cạn, xúc từng thùng nhỏ đổ lên bờ. Mà những phiến đá thưa thớt của chiếc cầu cũng hóa ra mềm hơn, như có sinh khí vậy.

Trong thung lũng Vichégrad hiếm lắm mới gặp được một mùa hè như vậy, và hễ gặp được thì người ta quên hết những ngày khổ cực, cũng không hề nghĩ tới những nỗi bất hạnh sau này có thể xảy ra nữa.]

Nông dân luôn luôn kiếm được lý do để phàn nàn mà cũng phải nhận rằng năm đó bắt đầu thật tốt đẹp, nhưng lại nói thêm: "Giá tiếp tục được như vậy hoài!..." Trong khu thương mại, người ta tất tưởi, hăm hở làm ăn, đầu cúi gầm xuống như những con ong rúc đầu vào đài hoa. Họ tản mát vào các làng chung quanh thị trấn, đặt cọc để mua trước lúa mùa tới và mận lúc đó mới đâm bông. Nông dân thấy bọn thương nhân quỉ quyệt ùa tới như vậy lại thấy mùa màng năm nay tốt quá, đâm ra băn khoăn, thận trọng thành thứ nét mặt ưu tư cũng như những năm mất mùa.

Bọn thương gia giàu lớn, quyền thế hơn thì cứ ngồi nhà và nông dân phải tới họ. Ngày phiên chợ, tiệm của Pavlé Rankovitch đầy những nông dân tới vay tiền. Tiệm của Santo Papo - mấy năm nay đã thành người giàu nhất trong đám Do Thái Vichégrad - thì cũng vậy. (Vì tuy có nhiều ngân hàng mở từ lâu rồi, có thể đem ruộng đất nhà cửa thế chân để vay tiền được, nhưng nông dân, nhất là những người già vẫn thích lối cũ lại vay các nhà giàu trong thị trấn, chỗ họ lại mua đồ và ông cha họ cũng đã nhiều lần nhờ cậy).

Thương điếm của Santo vào hạng cao nhất chắn nhất trong khu thương mại Vichégrad, xây bằng đá cứng tường dày, mặt đất lát đá. Khung cửa và cánh cửa bằng sắt nặng nề; cửa sổ cao và hẹp có chấn song sắt dày, mắt khít.

Phía trước dùng làm cửa hàng, bày bán đủ thứ, từ những đĩa chén tráng men đặt trên các kệ tới những đèn, lồng chim, bẫy chuột treo lên trần nhà, những thùng đinh, xi măng, xẻng cuốc, mai, thùng dầu lửa, thùng sơn... chất trên sàn nhà...

Nhưng phần lầu hàng hóa chứa đầy trong các căn ở phía sau vô bằng một cửa thấp có cánh bằng sắt, và chỉ chừa một lối hẹp giữa những dãy hàng chất cao như bức tường. Ở đây quanh năm lúc nào cũng tối mò mò, phải cầm đèn vô. Không khí lạnh lẽo và nặc mùi đá của sàn nhà, của tường cùng mùi sắt của hàng hóa. Làm trong thương điếm này, hít không khí đó, chỉ trong vài năm, những thanh niên hồng hào, lanh lẹn cũng biến thành những thư ký xanh xao phị ra, nhưng khéo léo và cần kiệm cho tới suốt đời.

Người đàn ông lúc này đơng ngồi ở một cái bàn nhỏ trong của tiệm lạnh lẽo và tối tăm, bên cạnh cái tủ sắt mang nhãn hiệu Wertheim, thật khác xa chàng Santo lanh lợi hăng hái ba chục năm trước, hồi mà chàng biết la lớn: "Một ly rhum cho thằng Chột nào". Thời gian và công việc đã làm cho chàng thay đổi. Bây giờ đã thành một ông già nặng nề, mập, nước da vàng vàng, mắt thâm quầng phải đeo một cặp kính dày, thường phải mở lớn ra, có vẻ sợ sệt và nghiêm khắc. Trong bộ y phục Thổ thời trước, ông ta chỉ còn giữ mỗi chiếc mũ fez màu anh đào. Thân phụ ông, Mento Papo, bé nhỏ, đã ngoài tám chục tuổi, mắt tuy kém, chảy nước mắt sống nhưng vẫn còn vẻ khỏe mạnh, hôm nào nắng ráo cũng lại tiệm nhìn con trai ngồi bên cạnh tủ sắt và cháu nội ở quầy hàng, hít không khí trong tiệm rồi quàng vai đứa chắt mười tuổi mà về nhà.

Santo có sáu người con gái và năm người con trai, hầu hết đã thành gia thất. Người con trai, Rao đã có con lớn, và giúp cha ở cửa tiệm. Một người con trai khác, mang tên ông nội, đương học trung học ở Sarajevo. Nó xanh xao, cận thị, mảnh khảnh, từ hồi tám tuổi, trong những buổi tối giải trí ở trường đã ngâm thơ Zmaj[111], giọng rất hay; nhưng nó không thích theo các buổi học giáo lý Do Thái, cũng không muốn giúp việc ông nội ở cửa tiệm. Nó bảo sau nó sẽ thành kép hát, hoặc theo một nghề đặc biệt nào đó dễ nổi danh Santo đương cúi đọc trong một cuốn sổ lớn, đã nhờn và dơ, và gần ông ta, một nông dân Ibro Tchémalovitch ở Ouzavnitsa, ngồi co ro trên một cái thùng đinh trống. Santo tính xem Ibro đã thiếu mình bao nhiêu và bây giờ có thể cho hắn vay thêm bao nhiêu nữa với điều kiện nào.

Ông ta tính thầm bằng tiếng Y Pha Nho:

Cincuenta cincuenta y cho. sesenta y tres...

Chú nông dân ngó ông ta, vẻ đợi chờ, lo lắng như coi một phép phù thủy vậy... Khi Santo cộng xong rồi, cho biết cả vốn lẫn lời còn thiếu bao nhiêu, chú ta chậm chạp hỏi nho nhỏ: "Đúng vậy không" để có thì giờ so sánh xem có đúng với số mình đã tính không.

Santo đáp cũng như mọi lần khác:

-       Đúng vậy, Ibraga, không sai một đồng.

Chú nông dân muốn vay thêm một số tiền nữa, nhưng họ chưa giải quyết ngay, còn nói tào lao tràng giang về những chuyện cơ hồ như thừa và gần hoàn toàn vô nghĩa.

Santo bảo:

-       Mận ở miền mình năm nay sai hơn miền nào khác. Đã lâu lắm chưa được một năm như vậy.

Chú nông dân, vẻ lo lắng, miết ngón tay cái vào đường khâu ở chiếc quần bằng vải thô màu xanh lá cây nhìn trộm Santo và đáp:

-       Dạ nhờ Chúa, mùa màng năm nay sẽ không đến nỗi tệ; nếu Allah muốn thì sẽ có trái cây và lúa. Nhưng không biết giá cá sẽ ra sao đây.

-       Bây giờ làm sao biết giá được, khi nào chú chở mận lại đây sẽ biết giá. Người ta vẫn thường nói: "Chính người chủ định giá" mà.

-       Dạ, miễn là Trời cho nó đậu.

-       Dĩ nhiên, phải Trời cho mới được, con người có chịu tốn công trồng, gieo, mà Trời không cho thì cũng công toi

Vừa nói Santo vừa đưa tay chỉ lên trên cái trần cao đen treo lủng lẳng những chiếc đèn đủ cỡ và những vật nhỏ khác.

Rồi họ nói qua chuyện sức khỏe, toàn là những chuyện phiếm ai cũng biết. Nhưng đúng vào lúc thuận tiện, họ lại trở về khởi điểm: Vay thêm bao nhiêu, tiền lời ra sao, bao giờ trả, trả cách nào. Họ giảng giải với nhau dài dòng lúc thì hăng hái lúc thì ôn tồn, ra vẻ suy nghĩ, nhưng rốt cuộc hai bên cũng thỏa thuận với nhau. Đúng lúc đó Santo đứng dậy rút ở trong túi ra một chùm chìa khóa móc chung vào một sợi dây lựa một chìa tra vào lỗ khóa. Cánh cửa tủ sắt kêu "rắc" một tiếng, chầm chậm, trang nghiêm mở ra, rồi khép lại, phát ra một thanh âm kim khí như một tiếng thở dài. Ông ta xỉa tiền cho chú nông dân, đếm kỹ từng xu một, chăm chú, nghiêm trang mà có vẻ hơi buồn. Rồi ông lớn tiếng hỏi chú ta, giọng hăng hái, thay đổi hẳn:

-       Đủ chưa Thỏa mãn không chú Ibro?

Chú nông dân đáp nho nhỏ, vẻ suy tư:

-       Thưa đủ, cảm ơn ông.

Giọng Santo lúc này hoàn toàn vui vẻ:

-       Cầu trời phù hộ cho chú mạnh khỏe và sung sướng.

Rồi ông ta sai đứa cháu nội qua quán cà phê đối diện bên kia đường, mua hai ly, "một ly có đường, một ly không”.

Một nông dân khác đứng trước cửa tiệm, chờ tới phiên mình, cũng đế tính số nợ và vay thêm.

ĐÓ tình hình đầu mùa hè đẹp đẽ đó như vậy.

Nhưng khi mới cuối xuân, một đám mây đen đã lướt qua khiến dân chúng lo ngại, buồn rầu. Từ đầu xuân, ở Ouvats, tại một thị trấn nhỏ trên cựu biên giới Thổ - Áo, bây giờ là biên giới Serbie - Áo, phát bệnh dịch hoàng nhiệt. Ngay trong trại hiến binh có hai người bị bệnh, nên bác sĩ Balach[112] trong quân y viện Vichégrad phải dắt một y tá, đem theo thuốc men tới để trị. Ông cương quyết để hai người đó nằm một phòng riêng và đích thân săn sóc họ. Nhờ vậy, mười lăm người bị bệnh mà chỉ có hai người chết, và bệnh dịch bị chặn ngay từ buổi đầu không lan ra ngoài Ouvats. Người cuối cùng bị lây lại chính là ông, không hiểu tại sao; bệnh phát mau quá, biến chuyển bất ngờ, và ông chết thình lình, thành thử biến cố đó đặc biệt bi thảm.

Để khỏi lây người ta chôn ông ngay ở Ouvats. Bà Bauer[113], chồng bà và vài sĩ quan đi đưa đám. Bà xuất tiền ra dể dựng cho ông một mộ bia đục đẽo sơ sài. Liền sau đó, bà rời thị trấn, để chồng ở lại một mình. Ở Vichégrad, bọn thiếu nữ đồn rằng bà lại Vienne trị bệnh trong một liệu dưỡng viện, còn những người lớn tuổi, khi qua cơn nguy bị lây rồi, không phải đề phòng chống bệnh dịch nữa thì quên liền cả bác sĩ lẫn bà đại tá (...)

Bọn thiếu nữ chẳng hiểu liệu dưỡng viện là gì, nhưng nhớ lại trước kia bác sĩ và bà đại tá thường thơ thẩn với nhau trong những đường mòn và trên sườn núi, nên tưởng tượng liệu dỡng viện là một nơi bí mật, xa xăm và sầu thảm, các phụ nữ đẹp, có ngoại tình lại đó sống để chuộc tội thất tiết.

Ở trên cánh đồng và đồi núi chung quanh thị trấn, mùa hè đặc biệt phong phú và rực rỡ đó tiếp tục phát triển và chín muồi. Buổi tối, các cửa sổ nhìn xuống sông ở gần cầu đều mở rộng và có ánh đèn như mùa hè trước, nhưng không còn vẳng ra tiếng đàn vĩ cầm và dương cầm nữa (...)

Trên cái kapia, trong đêm nóng nực, bọn trẻ trong thị trấn lại ngồi ca hát. Đã gần cuối tháng sáu, tụi học sinh trung học và sinh viên đại học sắp về (...)

Vào giờ đó các đường chính còn sáng vì từ mùa xuân năm đó, thị trấn đã có đèn điện. Các cây đèn xanh thắp bằng dầu lửa đã biến mất và người ta không thấy chú Ferkhat cao lớn đi chùi đèn và thắp đèn mỗi tối nữa. Con đường chính chạy dọc suốt thị trấn từ cây cầu tới khu mới thành lập, được chiếu sáng bằng những bóng đèn lớn bằng thủy tinh đục, còn những đường ngang nhỏ ở hai bên, và những đường chạy vòng vòng chung quanh khu Bikavats hoặc lên khu Meidan, khu Okolitché thì có những bóng đèn nhỏ, thường. Giữa những dãy chiếu sáng đều đặn đó là nhưng khoảng tối chỗ lớn chỗ nhỏ, tức những sân và vườn rộng rải rác từ dưới lên cao trên những đường dốc.

Cô giáo Zorka và thầy ký Nicolas Glasintchanine ngồi với nhau trong một vườn tối đó.

Sự xung đột giữa họ xảy ra năm trước, khi Stikovitch về nghỉ hè, đã kéo dài cho tới đầu năm nay. Hồi đó ở Hội quán Serbie, như mọi mùa đông khác, người ta chuẩn bị hòa nhạc và diễn kịch cho lễ Thánh Sava[114]. Zorka và Glasintchanine cùng dự vào việc chuẩn bị đó, và khi tập dợt xong ra về, họ mới lại bất đầu hỏi chuyện nhau sau mấy tháng giận hờn nhau. Mới đầu, họ giữ ý, làm kiêu, chỉ nói với nhau vài lời thôi. Nhưng rồi họ gặp nhau, nói chuyện với nhau hoài, vì bọn trẻ thích những cuộc gây lộn về tình ái, dù chua chát nhất, thất vọng nhất, cũng còn hơn cảnh cô liêu, buồn chán của một cuộc đời không có gì tiêu khiển, không vương vấn ái tình. Trong những cuộc tranh luận bất tuyệt đó họ làm lành với nhau mà chính họ cũng không biết là từ lúc nào, do cách nào. Bây giờ trong những đêm hè nóng này, họ gặp nhau đều đều. Thỉnh thoảng giữa họ cũng hiện lên hình ảnh của Stikovitch lúc đó ở xa, và họ lại gây gổ với nhau không ai chịu nhịn ai, nhưng những cuộc cãi lộn đó không làm họ xa nhau mà mỗi lần hòa giải thì luôn luôn khiến họ xích lại gần nhau hơn.

Đêm nay họ ngồi trong bóng tối, trên một khúc cây dẻ đã đốn, mỗi người theo dòng tư tưởng riêng của mình mà nhìn những ánh đèn lớn nhỏ ở dưới phố kia, bên bờ con sông róc rách bất tuyệt kia.

Glasintchanine đã nói nhiều rồi, lúc này làm thinh. Zorka cả buổi tối không nói một câu, mà mãi suy nghĩ ưu tư về tình ái, cái đó đối với phụ nữ mới quan trọng, cấp thiết hơn hết thảy ở đời.

Năm trước, cũng vào lúc này, khi Stikovich xuất hiện nàng đã tưởng một thiên đường vô biên đầy những tình yêu mở ra ở trước mặt nàng: Tình cảm, thị dục, tư tưởng hai bên hòa hợp với nhau, êm đềm như một chiếc hôn và dài như một đời người. Nhưng ảo tưởng đó không bền. Mặc dầu rất khờ khạo và say mê, nàng cũng nhận thấy dục tình con người đó phát lên thình lình rồi nguội lạnh liền, gã chỉ nghĩ tới bản thân thôi mà không nghĩ gì tới nàng cả, dục tình đó không liên quan chút gì với cái mà nàng cho là quan trọng hơn, cao cả hơn cả nàng và gã nữa. Nàng hoang mang, đau khổ như bị một vết thương lòng. Bức thư nàng nhận được của gã thật là hoàn toàn về bố cục, khéo léo về lời văn nhưng mỗi chữ đều được cân nhắc như lời biện hộ của một luật sư, trong trẻo, sáng sủa như một cái ly không đựng gì cả. Gã nói về mối tình của họ mà như thể cả hai đã nằm dưới mồ cả trăm năm rồi, như những kẻ đã chết một cách vẻ vang. Nàng gởi cho gã một bức thư nồng nàn phát tự đáy lòng, và gã đáp lại bằng một tấm bưu thiếp: "Trong lúc lo nghĩ và bề bộn những công việc nó quấy rầy anh nhưng lại làm cho anh say mê, anh nghĩ tới em như nghĩ tới cái đêm êm đềm ở Vichégrad ấy, tới tiếng róc rách của dòng sông và mùi thơm của những bụi cỏ vô hình". Chỉ có mấy hàng đó thôi. Nàng cố nhớ lại tiếng nước chảy và hương thơm của cỏ mà không được. Những cái đó chỉ có trên tấm bưu thiếp thôi... Nàng muốn điên lên khi nghĩ rằng nàng đã lầm, đã bị gạt, nhưng rồi nàng lại tự an ủi nghĩ bụng: "Anh ấy thật khó hiểu, cách biệt, lãnh đạm, ích kỷ, tính tình bất thường, nhưng có lẽ tất cả hạng siêu nhân đều như vậy."... Nàng xót xa tự nén lòng, không trả lời tấm bưu thiếp đó. Nhưng sau một thời gian bặt tin khá lâu là hai tháng, nàng lại nhận được một tấm bưu thiếp nữa viết trên một ngọn núi cao trong dãy Alpes: "Ở trên cao hai ngàn thước, chung quanh là những người đủ các nước nói đủ các ngôn ngữ, anh ngắm chân trời vô biên và nghĩ tới em và mùa hè trước".

Mặc dù nhỏ tuổi và thiếu kinh nghiệm, nàng cũng đủ hiểu rồi. Thà gã cứ viết thẳng ra: “Tôi không bao giờ yêu cô cả mà tôi cũng không bao giờ có thể yêu cô được", như vậy minh bạch mà lại đỡ đau khổ cho nàng. Vì trong tấm thiếp đó, chi nói bâng quơ về hồi ký thời trước, về núi cao, về những người ở chung quanh, những ngôn ngữ của họ, chứ có một chữ nào về ái tình đâu.

Mồ côi cha mẹ, Zorka lớn lên ở Vichégrad trong gia đình một người bà con xa. Nhưng nàng đã tốt nghiệp trường Nữ Sư phạm Sarajevo, được bổ dạy ở Vichégrad và nàng trở về sống với gia đình phong lưu, giản dị, không thân mật gì lắm đó.

Nàng xanh xao, yếu đi, ít nói, giấu kín nỗi lòng, không hồi âm tấm thiếp Stikovitch gởi chúc Noel nàng nữa, một tấm thiếp cũng ngắn, lạnh lùng, lời văn không chê vào đâu được. Nàng muốn tự chuộc lấy lỗi, tự vớt lấy nỗi nhục của mình, không nhờ cậy ai, không cần ai an ủi. Nếu nàng nhờ ai khuyên bảo thì có thể vơi được lòng hơn, nhưng nàng xấu hổ không dám nhờ. Mà nàng lại thường có cảm tưởng rằng cả thị trấn đều biết nỗi thất tình của nàng rồi, và mỗi khi qua khu trung tâm thị trấn, mặt nàng bừng bừng lên vì cảm thấy vẻ nhìn tinh quái độc ác của thiên hạ. Thực tình không hiểu nổi. Nếu gã không yêu nàng thì tại sao đóng trò như vậy, nồng nàn tán tỉnh nàng, cố thuyết phục nàng như vậy trong vụ hè trước? Tại sao có cái xen trên chiếc ghế dài ở trường học nữa, nếu không yêu nhau thì như vậy khác gì vùi nhau trong đám bùn, nhục nhã làm sao chịu nổi. Có những kẻ không tôn trọng người khác và không tự trọng đến nỗi coi thường cái trò đó sao?... Nàng không nhẫn nhục chịu đựng được lâu nữa. Ý tưởng quyên sinh ám ảnh nàng. Chết đi, từ trên cái kapia như ngẫu nhiên rớt xuống dòng sông, không để lại một bức thư, không vĩnh biệt ai cả, không thú tội, không nhục nhã... Nàng tự nhủ hoài: Chết! Chết đi? Nhưng nàng không chết, vẫn sống với ý nghĩ rất khó chịu đó.

Rồi nàng tìm được sự khuây khỏa trong lòng một cách bất ngờ nhất. Vào khoảng lễ Noel, nỗi đau khổ thầm kín của nàng đạt tới cực độ. Những tư tưởng, những câu hỏi không giải đáp được đó đầu độc nàng, làm cho nàng tiều tụy hơn là bệnh tật nữa. Ai cũng nhận thấy những thay đổi đáng ngại ở nàng, ai cũng khuyên nàng phải giữ gìn sức khỏe, từ bà con, bạn bè tới ông hiệu trưởng của nàng, một người vui tính rất đông con.

May mắn làm sao, đúng lúc đó thì có những buổi tập dượt hòa nhạc, thế là sau mấy tháng, nàng lại bắt đầu nói chuyện với Glasintchanine. Trước đó, chàng vẫn tránh gặp mặt và chuyện trò với nàng. Nhưng không khí náo nhiệt, thân mật trong những buổi tiêu khiển, ngây thơ, đờn ca và diễn kịch ở tỉnh nhỏ đó, rồi những đêm mát mẻ, trong sáng, họ cùng về với nhau đó khiến cho họ làm lành với nhau. Nàng cần làm dịu nỗi khổ tâm đi còn chàng thì cần tình yêu; vì chàng thành thực, thắm thiết yêu nàng nên dễ dàng tha thứ, quên hết chuyện cũ.

Những lời đầu tiên của họ dĩ nhiên lãnh đạm, nghi ky, úp mở, và những buổi đầu họ giảng giải với nhau dài dòng mà chẳng đưa tới một lối thoát nào cả. Mặc dầu vậy nàng cũng thấy khuây khỏa trong lòng. Vì là lần đầu tiên nàng được thổ lộ với người khác nỗi đau khổ ngấm ngầm của mình mà không phải thú nhận những chi tiết nhục nhã nhất, đứt ruột nhất. Còn Glasintchanine thì nói dài dòng, hăng hái, lời nồng nàn mà bóng bẩy, tránh không chạm tới lòng tự ái của nàng, không dùng những tiếng quá cay độc để nói về Stikovitch, đại khái chỉ đưa những nhận xét mà chàng đã nói thẳng với Stikovilch trong cái đêm đó trên kapia: Hắn ích kỷ, bẩm sinh tàn khốc, phi nhân, không thể yêu ai được, và suốt đời đau khổ, bất mãn về bản thân, hành hạ tất cả những người lầm về hắn và lại gần hắn. Glasintchanine ít nói về tình yêu của chàng nhưng tình đó lộ ra trong ngôn ngữ, khóe mắt, cử chỉ. Zorka thường yên lặng nghe, thích thú lắm và sau mỗi lần, tâm hồn nàng bình tĩnh lại, tươi sáng lại. Sau bao nhiêu tháng, bây giờ nàng mới bớt đau xót mới không tự cho mình là nhơ nhuốc nữa. Vì nghe những lời chan chứa tình yêu và lòng tôn trọng của chàng, nàng không thấy mình là hạng hoàn toàn bỏ đi nữa, niềm thất vọng của nàng cũng chỉ là một ảo tưởng như mối tình mùa hè trước thôi: Nàng đã rời bỏ thế giới tối tăm trong đó nàng bắt đầu lạc lối và trở về với thực tại cái thực tại sinh động, nhân đạo mà chuyện gì cũng giải quyết được có phương cứu được.

Sau lễ Thánh Sava, họ tiếp tục tâm sự với nhau. Đông qua, hết xuân rồi tới hè. Ngày nào họ cũng gặp nhau. Lần lần thiếu nữ bình phục lại, thay đổi rất mau. Tuổi trẻ vẫn vậy. Người ta đã quen coi Zorka và Glasintchanine là một cặp "tình nhân" rồi.

[Bây giờ, thực ra nàng không thích những câu chuyện của Glasintchanine như trước nữa, đôi khi ngạc nhiên, sợ sệt tự hỏi tại sao hai người lại thân với nhau như vậy được nhưng nàng vẫn mang ơn chàng đã cứu vớt tâm hồn nàng mùa đông trước.]

Đêm hè đó, chàng cầm tay nàng (như vậy là bạo nhất rồi đấy) cảm thấy cả cái ấm áp của ban đêm truyền vô toàn thân chàng; và nhờ thiếu nữ đó, sự chán chưởng bất mãn về cuộc đời của chàng biến thành những sinh lực dồi dào, đủ để đưa cả hai người tới một mục đích nào xa xăm nhất, miễn là được tình yêu đoàn kết họ, nâng đỡ họ.

Trong bóng tối đó, chàng không còn là Glasintchanine ban ngày, tiểu tư chức của một hãng ở Vichégrad nữa, mà thành một người khác, cương cường, tự tin, tự do tổ chức cuộc đời lâu dài của mình. Vì người nào có một tình yêu chân thành, lớn lao, bất vị lợi, dù không được người kia yêu lại thì cũng thấy chân trời mở rộng ra, thấy những khả năng và những con đường mới mà bọn tinh quái ích kỷ, có tham vọng không tìm ra được.

Chàng nói với người yêu ngồi bên cạnh:

-       Anh nghĩ anh không lầm. Có lẽ chỉ vì vậy mà anh không thể gạt em được... Càng ngày anh càng thấy rõ ở đây không thể sống được. Ở đây sẽ lộn xộn rất lâu, không được yên ổn, không có công việc gì có lợi Bọn Stikovitch và bọn Khérak cũng sẽ chẳng làm được gì, mà trái lại, tình thế sẽ còn tệ hơn. Phải trốn khỏi nơi đây như ra khỏi một căn nhà đương sụp đổ. Bọn cứu đời bồn chồn đó, lúc này xuất hiện nhan nhản, đó là dấu hiệu chắc chắn nhất rằng tai biến sắp tới. Mình đã không làm gì được thì ít nhất cũng phải tự cứu lấy mình.

Thiếu nữ làm thinh.

-       Anh chưa hề nói với em, nhưng anh thường nghĩ nhiều đến điều đó, và đã lo toan một chút rồi. Em biết rằng Bogdan Djourovitch, bạn của anh ở Okolichté qua ở bên Mỹ từ ba năm nay. Anh thư từ với ảnh từ năm ngoái. Anh đã cho em coi tấm hình anh ấy gởi cho anh. Anh ấy rủ anh qua bển, hứa với anh sẽ có một công việc chắc chắn, lương cao. Anh biết, thực hiện kế hoạch đó không phải dễ dàng, giản dị đâu, nhưng anh nghĩ có thể thực hiện được. Anh đã suy nghĩ đủ, tính toán đủ cả anh sẽ bán hết những gì anh có ở Okolichté. Nếu eln đồng ý thì chúng ta phải cưới nhau thật sớm rồi đi Zagreb mà không cho ai hay. Ở đó có một công ty chuyên đưa người di cư qua Mỹ. Chúng ta sẽ ở đó một hai tháng đợi Bogdan gởi cho anh một tờ khẩu cung[115].

390

Trong thời gian đó chúng ta sẽ học tiếng Anh. Nếu vì vấn đề quân dịch của anh chúng ta không đi được bằng cách đó thì chúng ta sẽ qua Serbie rồi từ đó qua Mỹ. Anh sẽ thu xếp mọi việc cho em gặp rất ít khó khăn. Qua Mỹ rồi, cả hai chúng ta cùng làm việc. Ở đó có những trường học cho trẻ em Bosnie và cần nữ giáo viên. Và anh sẽ kiếm được việc vì ở Mỹ ai muốn làm công việc gì cũng được. Chúng ta sẽ được tự do và sung sướng. Tất cả kế hoạch đó, anh sẽ thực hiện được miễn là em muốn... và đồng ý.

Nói tới đó chàng ngừng lại. Nàng không đáp, chỉ đặt hai bàn tay mình vào hai bàn tay chàng. Chàng cảm thấy trong cử chi đó rằng nàng rất cảm tạ tấm lòng của chàng. Nhưng nàng không đáp ừ, cũng không đáp không. Nàng cảm ơn chàng đã ân cần săn sóc tới nàng, tốt bụng vô cùng với nàng, và nàng chỉ xin một tháng thôi rồi sẽ trả lời dứt khoát: Đợi hết niên học đã.

Nàng xiết tay chàng, thủ thỉ:

-       Cảm ơn anh, anh Nicolas, anh tốt bụng quá.

Từ cái kapia, vắng lên tới tận họ giọng hát của bọn thanh niên, bọn con trai Vichégrad, có lẽ là bọn học sinh trung học Sarajevo lúc đó đã về rồi. Khoảng nửa tháng nữa, tụi sinh viên cũng sẽ về. Từ nay tới lúc đó, nàng không quyết định được gì cả. Cái gì cũng làm cho nàng đau khổ, nhất là tấm lòng tốt của người bạn trai đó, nhưng lúc này đây, nàng không thể đáp: ."Vâng" được dù có bị băm vằm ra từng khúc. Nàng không hy vọng gì hết, nhưng nàng muốn gặp lại một lần nữa "con người không thể yêu ai được" kia. Gặp lại một lần nữa rồi muốn ra sao thì ra. Nicolas sẽ đợi nàng, nàng biết chắc vậy.

Họ đứng dậy, vẫn nắm tay nhau, rồi theo con đường dốc dựng đứng để xuống chỗ cầu[116] nơi có tiếng hát vắng lên.

XXII

Năm nào cũng vậy, nhân ngày lễ thánh Guy, các đoàn thể ở serbie tổ chức một hội giữa trời ở Mezalin. Tại đó, ở ngã ba hai con sông Drina và Kzav, dưới bóng những cây dẻ sum sê trên bờ sông cao cây cỏ xanh tốt, người ta đã dựng những căn lều để bán đồ giải khát và thui những con cừu non trên ngọn lửa riu riu. Gia đình nào đem theo thức ăn thì ngồi dưới bóng cây. Âm nhạc đã ồn ào nổi lên dưới bóng mát của cành lá.

Trên khoảng đất trống đã nện kỹ, người ta múa khúc kolo từ buổi sáng. Chỉ những bọn trẻ nhất, vô công rồi nghề nhất là múa thôi; tan buổi lễ ở giáo đường, họ đi thẳng ngay lại Mezalin. Chính buổi hội chỉ bắt đầu vào lúc xế trưa. Nhưng buổi sáng vũ khúc kolo đã tưng bừng linh động, đẹp hơn buổi chiều nhiễu, khi đám đông kéo nhau tới, mà những bà có chồng, những quả phụ bất mãn và bọn trẻ cũng chen vào nhảy; lúc đó tuy thành một cái đuôi dài, vui nhộn thật đấy, những cắt làm nhiều khúc, mà mất sự hòa hợp rồi. Vũ khúc kolo gồm ít người lúc này có nhiều thanh nam hơn là thanh nữ, quay cuồng như điên, không khác sợi dây lasso - thứ dây thòng lọng, thổ dân Mỹ châu tung ra để bắt thú rừng, đương quay tít. Vạn vật chuyển động ở chung quanh họ, dập dờn như sóng, từ không khí cuộn theo điệu nhạc, tới những chòm lá dày, những đám mây trắng trời hè và dòng nước trong veo của hai con sông. Đất di động dưới chân họ và chung quanh họ; họ chỉ ráng làm cho cử động của họ hòa nhịp với sự vận chuyển chung của ngoại vật thôi. Có những thanh nam từ đường cái chạy tới để nhập vào vòng vũ, bọn thiếu nữ ghìm nhau lại, đứng ngoài ngó một hồi như gõ nhịp, đôi khi có một cái gì thầm kín thúc đẩy mới đột nhiên nhảy vào vòng kolo, đầu gối nhún nhún đầu cúi xuống như thể đâm nhào xuống dòng nước lạnh vậy. Một luồng sinh lực mạnh mẽ truyền từ mặt đất nóng vào bàn chân nhảy nhót của họ rồi lan lên những bàn tay nóng hổi nắm chặt nhau thành một dây chuyền dài. Sợi dây đó rưng động theo điệu kolo như hết thảy chỉ là một sinh vật, cùng một dòng máu, cùng theo một nhịp điệu. Bọn con trai ngửa cổ ra múa, mặt mày tái mét, cánh mũi phập phồng; còn bọn con gái má đỏ ửng, e lệ nhìn xuống như muốn giấu niềm khoái lạc trong khi vũ.

Buổi hội vừa mới bắt đầu thì ở ven bình nguyên Mezalin xuất hiện một đám hiến binh đồng phục bằng da đen, khí giới lấp lánh dưới ánh nắng xế trưa. Mỗi khi có phiên chợ và những cuộc vui chơi ở đồng quê thì họ vẫn thường đi tuần ở chung quanh, nhưng lần này họ đông hơn nhiều, đi thẳng tới rặng cây có bọn nhạc công. Kẻ trước người sau, bọn này ngừng tiếng nhạc. Bọn nhảy kolo do dự một chút rồi cũng ngừng lại, không vũ nữa. Có vài tiếng bất bình của tụi thanh niên. Họ vẫn còn nắm tay nhau. Vài người bị nhịp điệu kolo lôi cuốn, còn giậm chân một chỗ nhưng nhảy chậm chậm đợi các nhạc công tấu trở lại. Nhưng các nhạc công vội vàng đứng dậy đút kèn và đàn vĩ cầm vào những cái bao bằng vải sơn. Rồi bọn hiến binh tiến lại phía các lều và chỗ các gia đình ngồi rải rác trên bãi cỏ. Tới đâu, viên đội cũng nói nho nhỏ một lời dọa dẫm, và tức thì, như có ma thuật, niềm vui vẻ, cuộc vũ và chuyện trò tắt liền, khi thầy ta lại gần người nào thì người ấy thay đổi điệu bộ, đương làm gì cũng ngưng lại, thu thập đồ đạc thật mau rồi dông. Đám thanh niên vũ kolo giải tán sau cùng còn tiếc cuộc vũ dưới bóng cây và không hề ngờ rằng cuộc vui chơi của họ thế là chấm dứt hẳn. Nhưng thấy vẻ mặt tai tái và cặp mắt đỏ ngầu của thầy đội, những kẻ hăng hái nhất cũng lùi.

Thất vọng và hoang mang, họ từ Mezalin theo con đường cái rộng, trắng mà trở về thị trấn, càng vô thị trấn càng nghe thấy thiên hạ sợ sệt thì thào, kể cho nhau nghe một cách mập mờ về vụ ám sát thân vương François Ferdinand và phu nhân ở Sarajevo sáng hôm đó và đương có cuộc lùng bắt các người Serbie từ mọi phía tới. Trước tổng hành dinh, họ thấy những người đầu tiên bị trói trong số đó có vị giáo trưởng trẻ Milan bị hiến binh dẫn vô khám.

Thế là buổi chiều hè đáng lẽ là một ngày hội vui vẻ thì không khí hóa ra hỗn loạn, chua chát, sợ sệt chờ đợi.

Trên kapia, cảnh im lặng như chết. Đã có một bót gác ở đó. Một người lính quân phục và vũ khí mới tinh chậm chậm đi đi lại lại từ cái bệ tới cái nắp sắt che lỗ đặt mìn. Chú ta cứ bước năm, sáu bước rồi quay lại, như vậy hoài, lưỡi lê lấp lánh dưới ánh nắng như một dấu hiệu.

Ngay sáng hôm sau, một tấm bố cáo trắng, in chữ lớn đóng khung đen cũng lớn, được đán lên tường, phía trên tấm bia khắc chữ Thổ giọng phẫn nộ báo cho dân chúng hay tin tự quân bị ám sát ở Sarajevo. Nhưng không một ai qua cầu ngừng lại để đọc cả: mọi người đều cúi đầu bước thật nhanh qua tờ bố cáo và người lính gác.

Từ hôm đó, cầu lại bị canh gác. Toàn thể đời sống ở thị trấn thình lình gián đoạn, ngưng lại như vũ khúc kolo ở Mezalin hôm trước.

Bây giờ những ngày kỳ cục nối tiếp nhau: Tinh thần kích thích, đọc báo thầm, thì thào với nhau, không khí sợ sệt khiêu khích, bắt bớ những người Serbie và những khách qua đường khả nghi, tăng cường rất mau các biện pháp quân sự ở biên giới. Các đêm hè trôi qua không một tiếng hát, không có các cuộc hội họp thanh niên trên kapia, không có tiếng thì thầm của các cặp trai gái trong bóng tối. Trong thị trấn, chỉ thấy lính tráng là nhiều. Và khi chín giờ tối, kèn các trại lính nhỏ trên khu Bikavats và trại lính lớn ở gần cầu vang lên điệu sầu thảm "tắt đèn" của áo thì đường phố gần như hoàn toàn vắng tanh. Thật là những ngày buồn cho những cặp tình nhân muốn gặp nhau, tâm sự với nhau mà không ai thấy. Buổi chiều nào Glasintchanine cũng đi qua nhà Zorka. Nàng đứng ở một cửa sổ mở, tại tầng dưới mà nền móng khá cao. Họ chuyện trò với nhau ở đó, vắn tắt ít lời thôi vì chàng phải vội qua cầu để về khu Okolichté trước khi trời tối mò.

Chiều đó chàng cũng lại thăm nàng. Mặt mày nhợt nhạt, tay cầm mũ, chàng yêu cầu thiếu nữ ra cổng cho chàng nói nhỏ ít điều. Nàng do dự bước xuống, đứng ở thềm sân, thành thử đầu hai người cao ngang nhau. Chàng xúc động thì thào, phải lắng tai mới nghe được:

-       Bọn anh đã nhất định trốn đi. Tối nay, Vlado Maritch và hai anh khác nữa. Anh nghĩ rằng mọi việc đã được tổ chức kỹ lưỡng và bọn anh có thể qua lọt được. Nhưng nếu bọn anh không... nếu xảy ra một cái gì. Em Zorka !

Chàng ngừng lại. Cặp mặt mở lớn của Zorka tỏ vẻ sợ sệt, lúng túng. Chính chàng cũng cảm động, như ân hận đã cho nàng hay và lại từ biệt nàng:

-       Anh nghĩ nên cho em hay.

-       Cám ơn anh? Không có tin gì của anh... Không có tin gì từ Mỹ ư ?

-       Không, em đừng nên nói: "Không có tin gì cả". Nếu em ưng thuận cách đây một tháng, khi anh đề nghị chúng mình cưới nhau thì có lẽ bây giờ chúng ta đã ở một nơi xa nào rồi. Nhưng có lẽ như vậy mà lại hơn. Bây giờ em thấy tình hình ra sao rồi. Anh phải đi với các bạn ấy. Chiến tranh tới kề rồi, và hết thảy chúng ta lúc này phải qua Serbie[117]. Em Zorka ạ, phải vậy, vì đó là một bổn phận. Nếu anh sống sót, nếu chúng ta giải thoát cho chúng ta được thì có lẽ chẳng cần qua Mỹ ở bên kia đại dương nữa, vì ở ngay đây chúng ta cũng có nước Mỹ của chúng ta rồi, một nước mà dân chúng làm việc nhiều và lương thiện sống đàng hoàng tự do[118]. Lúc đó, hai ta có thể sống ở đây được, nếu em muốn. Cái đó tùy em. Anh sẽ nhớ em, còn em... đôi khi...

Tới đó, chàng không tìm ra được tiếng gì để diễn nỗi lòng của mình, thình lình đưa bàn tay lên lùa vội mấy ngón tay vào mớ tóc rậm hung hung đỏ của thiếu nữ. Từ hồi nào tới giờ chàng ước ao cái thú đó nhất. Và bây giờ sắp vĩnh biệt rồi, chàng mới dám. Nàng hoảng hốt lùi lại và bàn tay chàng lơ lửng trên không. Cánh cổng lặng lẽ khép lại và một lát sau, Zorka hiện ra ở cửa sổ, nhợt nhạt, mắt mở lớn, những ngón tay đan vào nhau, run run. Chàng đi ngang sát cửa sổ, ngửa đầu ra sau, nét mặt tươi cười, vô tư có thể gọi là đẹp nữa. Nàng vội rút lui vào phòng nàng, lúc đó đã tối, như sợ không muốn nhìn cái gì sẽ xảy ra. Nàng ngồi trên nệm gục đầu xuống khóc.

Mới đầu nàng chỉ thút thít, rồi mỗi lúc khóc lớn hơn vì cảm thấy tình cảnh đau đớn của nàng không có lối thoát. Càng khóc nàng lại càng thấy thêm lý do để khóc, mà chung quanh nàng cái gì cũng càng có vẻ tuyệt vọng. Không bao giờ có lối thoát, không quyết định được gì hết: Không bao giờ nàng có thể thực sự yêu con người xứng đáng, tốt bụng, lương thiện sắp ra đi đó, Nicolas, mà cũng không bao giờ nàng được thấy cái ngày con người không thể yêu ai được kia, yêu nàng. Thôi, những ngày đẹp đẽ, vui vẻ chói lọi trên thị trấn năm ngoái sẽ không bao giờ trở lại nữa. Không khi nào người trong thị trấn này có thể thoát khỏi cái vòng đồi núi u ám kia, hoặc tạo được ở đây một quốc gia ai nấy đều làm việc nhiều nhưng được sống đàng hoàng và tự do, như người ta nói. Không khi nào !

Hôm sau có tin đồn rằng Vlado Maritch. Glasintchaine và vài thanh niên khác đã trốn qua Serbie. Còn tất cả những người Serbie khác đều ở lại với gia đình và của cải trong thung lũng sôi lên sùng sục như sống trong cái bẫy này. Mỗi ngày không khí nguy hiểm, lo ngại cứ rõ rệt dày đặc thêm lên trong thị trấn. Rồi sau cùng, một ngày đầu tháng Bảy cơn giông ở biên giới bùng nổ[119] lần lần lan tới khắp thế giới tai hại cho biết bao quốc gia, biết bao thị trấn và cả cho chiếc cầu trên sông Drina này nữa.

Lúc đó người ta mới thực sự bắt đầu săn bắt người Serbie và tất cả những gì liên quan tới họ. Xã hội chia thành hai hạng người: Hạng bị săn bắt và hạng săn bắt. Con thú đói khát trong lòng người đó, hễ còn bị những tập quán tốt, những luật lệ ngăn cản thì không dám lộ ra, bây giờ tha hồ tung hoành. Đã báo hiệu rồi, sự cản trở được dẹp rồi. Như vẫn thường xảy ra trong lịch sử nhân loại lúc này những hành vi tàn bạo, cướp bóc cả sát nhân nữa được nhắm mắt bỏ qua, cho phép nữa, miễn là nhân danh những quyền lợi cao cả, núp sau những mệnh lệnh ban bố mà đàn áp, thủ tiêu một số ít người có tên tuổi, có chủ trương rõ rệt... Một xã hội thay đổi trong một ngày. Khu thương mại dựng trên một truyền thống mấy thế kỷ, bị xóa bỏ trong một lát. Tại khu đó từ trước vẫn có những mối thù ngấm ngầm, ghen tị, lòng tin dị đoan, lòng kỳ thị tôn giáo, lâu lâu phát ra những cơn thịnh nộ thô bạo, tàn nhẫn; nhưng cũng có lòng can đảm, tình nhân đạo, tinh thần điều độ ưa trật tự. Tất cả những tình cảm này ngăn chặn bớt những bản năng xấu, những thói quen thô lỗ làm dịu bớt chúng đi, bắt chúng phải phục từng những quyền lợi tổng quát của đời sống chung, để có thể tạm chịu đựng được: Những người trong bốn chục năm được cả khu thương mại đó nghe lời bây giờ chỉ trong một đêm đã biến mất, như chết thình lình, và những thói quen, quan niệm chế độ họ tiêu biểu cũng biến mất theo.

Ngay hôm sau ngày tuyên chiến với Serbie, một bọn Schutzkorps[120] bắt đầu đi lùng khắp thị trấn. Bọn đó được thành lập vội vàng, cung cấp khí giới có nhiệm vụ giúp nhà cầm quyền săn bắt người Serbie: Chúng gồm những tên Tsigane, những kẻ say rượu, du thủ du thực, hầu hết là làm những việc trái pháp luật, bị hạng người tử tế không ưa. Một thằng tên là Houso Kokochar, gốc Tsigane, đê tiện, không nghề nghiệp nhất định, ngay từ hồi trẻ đã bị một bệnh kín vi trùng đục gần hết cái mũi, cầm đầu mươi đứa đi chân không, mang những cây súng cũ kiểu Wemdi, cắm lưỡi lê dài, làm hung thần khu thương mại.

Thấy nguy cơ đó, Pavlé Rankovitch, lấy tư cách là Hội trưởng Hội Serbie quản lý học được giáo khu, cùng với bốn vị cố vấn nữa đi kiếm Phó tỉnh trưởng tên là Sabliak. Ông này bụng bự, mặt tái mét, đầu hói không còn một sợi tóc, gốc gác Croatie mới giữ chức đó ở Vichégrad được ít lâu. Hôm đó ông ta quạu quọ thiếu ngủ, mí mắt đỏ, môi nhợt nhạt đã khô, mang giày cao ống, ở khuyết áo vét-tông kiểu thợ săn, màu xanh lá cây có đeo một dấu hiệu màu đen và vàng. Ông ta đứng mà tiếp mấy người kia không mời họ ngồi. Pavlé Rankovitch nước da vàng vọt, mắt như hải đường đen xếch, nói giọng ồ ồ:

-       Thưa ngài tỉnh trưởng, ngài thấy sự gì đương xảy ra và sắp xảy ra, và ngài cũng biết rằng những người Serbie, công dân Vichégrad chúng tôi không muốn như vậy.

Viên Phó tỉnh trưởng giận dữ ngắt lời:

-       Thưa ông, tôi không biết gì hết, không muốn biết gì hết. Tôi còn có nhiều việc khác quan trọng hơn là nghe lời các ông kể lể những chuyện nhảm. Thôi tôi không có gì phải nói thêm với các ông nữa.

Rankovitch bình tĩnh nói tiếp như muốn dùng sự ôn tồn của mình làm dịu con người quạu quọ, tinh thần quá kích thích kia vậy:

-       Thưa ngài Phó tỉnh trưởng, chúng tôi lại đây để xin được giúp đỡ ngài và tỏ lòng...

-       Tôi không cần tới sự giúp đỡ của các ông và các ông cũng chẳng phải tỏ gì với tôi cả. Trong vụ Sarajevo các ông đã cho thấy các ông biết làm gì rồi mà[121].

Rankovitch vẫn ương ngạnh, ôn tồn, nói thêm:

-       Thưa ngài Phó tỉnh trưởng, chúng tôi muốn rằng trong phạm vi luật định...

-       Phải, bây giờ các ông mới nhớ tới luật pháp. Các ông cả gan khống tố luật pháp nào đó?

-       Luật pháp của quốc gia áp dụng cho mọi người, thưa ngài Phó tinh trưởng.

Viên Phó tỉnh trưởng bỗng làm ra vẻ nghiêm trang như đã bình tĩnh lại được một chút. Pavlé Rankovitch nhân cơ hội đó nói tiếp:

-       Thưa ngài Phó tỉnh trưởng, chúng tôi được phép hỏi ngài chúng tôi và gia đình chúng tôi, đời sống và của cải của chúng tôi có được an toàn hay không, và nếu không thì chúng tôi phải làm gì?

Viên Phó tỉnh trưởng bèn đưa hai tay ra, quay lòng bàn tay về phía Rankovitch, nhún vai, nhắm mắt, cặp môi nhợt nhạt, mỏng dính run run mím chặt lại.

Pavlé Rankovitch biết rõ điệu bộ đặc biệt, tàn nhẫn câm điếc đui đó mà bọn quan lại biểu lộ trong những trường hợp nghiêm trọng, và hiểu rằng đã vậy thì chi còn cách rút im thôi. Viên Phó tỉnh trưởng hạ hai cánh tay xuống, ngửng đầu lên, và nói bằng giọng hơi ôn tồn hơn:

-       Bên quân sự, người ta sẽ cho biết mỗi người dân phải làm gì.

Bây giờ tới phiên Rankovitch dang hai tay ra, nhắm mắt nhún vai. Rồi nghiêm trang, hơi lạc giọng, ông nói:

-       Xin cảm ơn ngài Phó tỉnh trưởng.

Bốn người cố vấn cúi đầu chào, có vẻ cứng đơ, vụng về. Rồi cả bọn cùng bước ra như những kẻ bị xử hình.

Khu thương mại sôi sùng sục và chỗ nào cũng có những cuộc hội họp bí mật. Vài người Thổ danh vọng nhất trọng thị trấn: Nail Bey Tvrtkovitch, Osmanaga Chabanovitch, Souli-Aga Mezildjitch ngồi với nhau trong tiệm của Ali Hodja. Mặt họ tái mét, có vẻ lo lắng, nghiêm nghị và lạnh lùng. Họ là những người mà thà cầm quyền mời cầm đầu bọn Schutzkorps. Họ tụ họp ở đây, như ngẫu nhiên, để bàn với nhau nên có thái độ ra sao. Có người muốn nhận, có người không. Ali Hodja hăng hái, mặt đỏ, mắt sáng, nhất định gạt bỏ cái ý gia nhập Schutzkorps, bất kỳ bằng cách nào. Ông ta tấn công mạnh nhất Nail Bey, vì ông này bằng lòng với tư cách thân hào, cầm khí giới, thay bọn Tsigane mà chỉ huy những chi đội quân tình nguyện Hồi giáo:

-       Tôi còn sống ngày nào thì không khi nào nhúng tay vào những việc đó. Và nếu bác có một chút lý trí thì bác cũng đừng xen vào. Bác không thấy tụi Ki tô giáo dùng chúng ta để choảng nhau, và rốt cuộc mọi sự sẽ trút lên đầu chúng ta hết ư ?

Rồi vẫn bằng giọng hùng hồn hồi xa khi ông công kích Osman Karamanlia trên cái kapia, lần này ông một mực chứng minh rằng, "đối với lỗ tai người Thổ", chẳng phía nào là tất cả, chi có hại cho mình thôi.

-       Đã từ lâu rồi, có ai hỏi ý kiến chúng ta, có coi chúng ta ra cái gì đâu. Tụi Boche và Bosnie mà cả vua Thổ lẫn Hoàng thượng (Áo) không hề hỏi chúng ta: Như vậy được không, hởi các vị bey và quí tộc Thổ? Rồi khi người Serbie và Monténégro, - trước kia là hạng raia[122] - nổi loạn, chiếm một nửa đất thuộc Thổ, mà cũng chẳng có ai thèm ngó ngàng đến chúng ta. Và bây giờ Hoàng thượng đánh tụi Serbie, cũng chẳng ai hỏi gì chúng ta cả, nhưng đưa cho chúng ta vài cây súng, dùng chúng ta làm bọn lùa mồi, săn bọn Serbie thay cho tụi Boche để chúng khỏi phải leo núi Chargan mà rách quần. Tội nghiệp cho bác, làm sao bác lại không nghĩ tới điều đó? Trong bao lâu nay, có biết bao vụ quan trọng mà người ta chẳng thèm hỏi chúng ta gì cả, bây giờ người ta lại tặng chúng ta cái ân huệ khiến chúng ta gãy xương sườn đó là vì lý do nào vậy? Tôi, tôi nói cho bác nghe này: Việc đó người ta tính toán giỏi lắm, mà tốt hơn hết là chúng ta đừng có xen vào quá cái mức cần thiết. Ở đây, trên biên giới này, người ta đã bắt đầu đâm chém nhau, không ai biết được rồi sẽ đi tới đâu. Có kẻ nào núp sau cái xứ Serbie đó. Nhất định vậy. Bác ở miền Nézouké, một ngọn núi chắn ngang ca sổ của bác nên bác không nhìn xa hơn cái đống đá đó được. Thôi bỏ đi, đừng vô cái đoàn Schutzkorps đó nữa và đừng thúc đẩy người khác vô nữa. Cữ bóc lột mười tên nông nô bác còn giữ lại được để chúng sản xuất cho bác mà lại hơn.

Mọi người ngồi yên, làm thinh, vẻ nghiêm trọng. Nail Bey cũng im lặng, bị xúc phạm, cố nén để khỏi lộ ra mà không được, mặt tái mét, suy nghĩ lung lắm. Còn những người khác thì đều bị Ali Hodja lay chuyển, hồi tâm rồi. Họ hút thuốc lặng lẽ ngó đoàn xe ngựa chở đồ qua cầu không dứt. Rồi kẻ trước người sau, họ đứng dậy cáo từ ra về. Người cuối cùng Nail Bey ủ rũ chào, Ali Hodja nhìn thẳng vào mắt ông ta, rầu rầu bảo:

-       Tôi thấy rằng bác đã quyết tâm rồi. Bác muốn liều tính mệnh, bác sợ tụi Tsigane vượt bác. Nhưng bác nên nhớ các cụ già đã nói câu này từ lâu: Chưa phải là lúc chết, mới là lúc tỏ lòng dũng cảm thôi. Bây giờ những lúc như vậy đã tới rồi đấy.

Khu chợ nằm từ tiệm của Ali Hodja tới cầu chen chúc xe ngựa, lính tráng đủ các binh chủng, và bọn lính hậu bi lại trình diện ở ty cảnh sát. Thinh thoảng hiến binh lại dẫn một nhóm người Serbie, nông dân và thị dân, bị trói tay. Không khí đầy cát bụi. Ai cũng nói lớn tiếng và rảo bước, mặc dầu không cần thiết. Mặt họ đỏ gay, nhễ nhại mồ hôi. Người ta văng tục bằng mọi ngôn ngữ. Rượu, thiếu ngủ, sự xao động đau đớn vì nguy cơ đổ máu sắp tới, làm cho mắt người nào cũng long lên.

Ở giữa khu chợ, đối diện ngay với cầu, bọn lính hậu bị Hung bận quân phục mới đương đẽo những cây đà. Tiếng búa đập vội vàng, tiếng ca kêu xoẹt xoẹt. Có tiếng thì thào: Dựng cột để treo cổ đấy. Trẻ con tụ họp ở chung quanh. Từ thềm cửa tiệm, ông Ali Hodja nhìn thấy mới đầu người ta dựng hai cây cột rồi một chú lính hậu bị râu rậm leo lên cột đầu hai cây đó vào một đà ngang.

Thiên hạ bu lại thành một vòng tròn chung quanh, như thể người ta phát bánh halva vậy, đông nhất là lính nhưng cũng có nông dân Thổ và bọn Tsigane trong thị trấn. Một lát sau, một nhóm người vẹt đám đông, khiêng một cái bàn và hai cái ghế dựa lại cho viên sĩ quan và thầy ký ngồi. Tức thì đoàn Schutzkorps dẫn tới hai nông dân rồi một thị dân. Hai nông dân đó làm xã trường hai làng ở biên giới: Pozdertchitcho và Kamenitsa. Còn thị dân thì tên là Vaio, gốc gác ở Lika, làm thầu khoán, lại ở thị trấn đã từ lâu, cưới vợ tại đây. Cả ba đều bị trói ngơ ngác, hoảng hốt, mình đầy cát bụi. Tiếng trống thùng thùng, vang lên trong đám người sôi lên sùng sục, như tiếng sấm từ xa vang lại. Vòng người chung quanh cây cột bỗng im lặng. Viên sĩ quan, một trung úy hậu bị Hung the thé đọc bản tuyên cáo tử hình bằng tiếng Đức. Một thầy đội dịch lại. Cả ba đều bị hội đồng quân pháp xử tử vì có những chứng nhân thề đã thấy họ ban đêm làm dấu hiệu bằng ánh sáng về phía biên giới Serbie. Phải xử tử họ ở trước công chúng trong khu chợ, gần cầu Hai nông dân im lặng chớp chớp mắt, như ngớ ngẩn. Vaio lau mồ hôi trên mặt, giọng dịu dàng, rầu rầu, quả quyết rằng mình vô tội. Cặp mắt mở lớn, như điên, thầy ta ngó chung quanh xem có thể nói với ai được nữa.

Đã sắp hành hình thì một người lính nhỏ con, râu tóc hung hung, chân giang ra, len lỏi qua đám đông mà vô: nhìn lại thì là chú Gustave, trước kia làm bồi bàn trong lữ quán của Lotika, bây giờ làm chủ quán cà phê phía dưới khu thương mại. Chú bận một bộ đồ binh mới, đeo lon cai, mặt đỏ gay, mắt đỏ ngầu còn hơn ngày thường nữa. Chú giảng giải gì đó. Thầy đội muốn gạt chú ra, nhưng chú hung hăng, đâu có chịu, la lớn bằng tiếng Đức giọng nhè nhè, say rượu:

-       Tôi ở đây mười lăm năm rồi làm tình báo, được các câu lạc bộ sĩ quan cao cấp nhất tin cậy. Mới hai năm trước người ta hứa có cơ hội thì sẽ cho tôi tự tay treo cổ hai tên Serbie. Thầy không biết tôi là ai mà. Tôi đã được cái quyền làm việc đó. Và bây giờ thầy...

Có tiếng thì thào xôn xao trong đám đông. Thầy đội không biết tính sao. Gustave mỗi lúc mỗi hung hăng hơn, đòi phải để cho mình tự tay treo cổ hai tội nhân.

Lúc đó viên trung úy mới đứng dậy. Ông ta gầy gò, nước da sạm đen, có vẻ quí phái, mà rầu rĩ như chính ông ta bị xử tội vậy mặt không còn chút máu. Mặc dầu say rượu, Gustave cũng đứng nghiêm, chào, nhưng bộ râu mép lịch sự của chú rung rung mà cặp mắt láo liêng. Viên sĩ quan lại sát như muốn khạc nhổ vào cái mặt đỏ sẫm của chú:

-       Nếu mày không cút đi thì tao ra lệnh trói mày đem nhốt khám. Rồi ngày mai mày sẽ trình diện khi làm phúc bẩm. Hiểu chưa? Thôi dông đi, dông ngay.

Ông ta nói tiếng Đức lơ lớ Hung, giọng nhỏ nhưng dõng dạc mà rất phẫn nộ, khiến cho tên chủ quán cà phê say rượu kia thình lình thu hình lại nhỏ xíu, biến mất trong đám đông, đưa tay lên chào mấy lần theo lối nhà bình, miệng lí nhí xin lỗi những gì nghe không ra.

Lúc đó mọi người mới trở lại chú ý tới mấy tội nhân. Hai nông dân, có con cái cả rồi có thái độ y nhau. Họ run rẩy; ánh nắng và hơi nóng ngột ngạt từ đám người chen chúc toát ra làm cho họ nhấp nháy mắt, cau mày, như thể họ chỉ bực bội về những cái đó thôi. Vaio vẫn rên rĩ nho nhỏ rằng mình vô tội, bị kẻ cạnh tranh trong việc làm ăn vu oan, chứ thầy ta chưa hề đi quân dịch, chưa hề nghe ai nói rằng có thể dùng ánh sáng mà làm dấu truyền tin bao giờ.

Ông ta hơi biết Đức ngữ nói chậm chậm từng tiếng bằng một giọng tuyệt vọng, ráng tìm những từ ngữ để thuyết phục:

- Herr Leutnantl Herr Leuttant. um Gottes Willen.. Ich, unschuldiger Mensch… viele Kinder… Kinder… Unschuldig. Luge, alles Luge (..)

Bọn lính đã lại gần người nông dân thứ nhất. Chú ta vội vàng lột cái mũ bằng da lông xuống, quay mặt về phía Meidan nơi đó có giáo đường, lanh lẹ làm dấu thánh giá hai lần. Viên sĩ quan đưa mắt ra dấu xử tử Vaio trước. Thấy vậy Vaio tuyệt vọng, đưa hai tay lên trời, van lơn, kêu oan, la bải hải:

- Nein, nein, Nicht, um Gottes Willen. Herr Leutnant.Sie wissen... alies ist Luge... Gott... alles Luge.

Nhưng tụi lính đã nắm được cẳng và mình thầy, khiêng lại đặt lên trên cái giá, dưới dây thừng. Đám đông nín thở, hồi hộp tò mò theo dõi xem người thầu khoán tội nghiệp đó và viên trung úy, bên nào sẽ thắng.

Ông Ali Hodja trước đó, đã nghe thấy ồn ào không hiểu là gì, không ngờ có vụ đó, lúc này mới thình lình thấy nét mặt hoảng hết của Vaio ló lên khỏi đầu đám đông, bèn chạy vội ra khép cửa lại mặc dầu có lệnh nghiêm nhặt của nhà binh, bắt mọi cửa tiệm phải mở cửa.

Nhiều đội quân mới liên tiếp tới thị trấn, với đủ khí giới, quân nhu, lương thực, tới bằng xe lửa mà chuyến nào cũng đầy nhóc và cả bằng đường cái cũ đi ngang qua Rogatitsa nữa. Suốt ngày, suốt đêm, xe, ngựa rầm rầm qua cầu và vừa mới ra khỏi cầu vô thị trấn thì vật thứ nhất họ trong thấy là ba thây ma treo lủng lẳng ở trước chợ. Và như mọi khi đoàn xe bị chẹn cứng trong những phố đầy nghẹt người, các đoàn sau phải đợi ở cầu hoặc ở trước chợ, bên cái cột treo cổ tội nhân.

Mình mẩy đầy bụi, mặt mày đỏ gay, nổi quạu la quá mà khản tiếng, mấy thấy đội cỡi ngựa len lỏi trong đám xe và ngựa, đưa tay ra dấu một cách tuyệt vọng, văng tục bằng đủ ngôn ngữ trong đế quốc Áo Hung, dùng đủ mọi tiếng thiêng liêng trong mọi tôn giáo.

Ba bốn ngày sau, một buổi sáng sớm, trong khi chiếc cầu lại đầy xe nhà binh tiến chậm chậm vô trung tâm chật hẹp của thị trấn, thì một tiếng veo véo ình tai khác thường vang lên trên thị trấn và một trái phá rớt trên thành cầu ngay trước cái kapia ở giữa cầu. Các mảnh sắt và đá bay tung ra, ghim vào người và ngựa, gây một cảnh xô đẩy hỗn độn: Các con ngựa lồng lên và tức thì mọi người chạy nhốn nháo, kẻ đâm bổ về phía trung tâm thị trấn, kẻ chạy ngược chiều, trở lại đường cũ. Đúng lúc đó ba trái phá nữa bay tới, hai trái rớt xuống nước, một trái lại trúng vào cầu, giữa đám người và ngựa. Chỉ trong nháy mắt, cầu vắng tanh, và người ta thấy trên cầu những vết sẫm tức những xe bị lật, những người và ngựa chết. Từ trên núi Boutko, giàn đại bác Áo khạc đạn, nhắm chừng nghĩa quân Serbie từ chỗ nào trên núi bắn xuống; lúc này nghĩa quân ria tạc đạn vào đoàn xe chạy tán loạn ở hai đầu cầu.

Từ ngày đó, giàn pháo ở Panos nhắm hoài vào cầu và trại lính gần cầu. Ít bữa sau, cũng một buổi sáng, lại có một tiếng nổ ở phía Đông, về miền Golech. Tiếng đại bác xa hơn nhưng rền hơn, và trái phá kêu veo véo lớn hơn trên thị trấn. Đó là súng bắn trái phá: Có hai cỗ hết thảy. Những trái đầu rớt trên sông Drina, rồi rớt xuống khoảng trống trước cầu, làm hư hại mấy căn nhà gần đó lữ quán của Lotika và trại lính; rồi cứ cách quãng đều đều họ nhắm đúng hơn vào cây cầu và trại lính. Không đầy một giờ sau, trại lính phát hỏa. Lính ráng dập ngọn lửa nhưng bị tạc đạn từ trên Panos bắn trúng lăn ra chết. Sau cùng họ bỏ mặc trại lính. Trời nóng nực tất cả những gì bằng gỗ đều cháy hết, và thỉnh thoảng vài trái phá rớt đúng đám nhà đổ nát bốc lửa, phá tan hoang những gì ở trong. Thế là lữ quán bằng đá lại bị tàn phá một lần nữa, còn trơ lại một đống gạch đá.

Sau đó hai cỗ súng ở Golech lại tiếp tục nhắm chiếc cầu nhất là cột cầu ở giữa. Trái phá rớt xuống, khi thì xuống sông, khi thì ở bên phải và bên trái cầu, có khi nổ trúng những cột cầu bằng đá xây đặc, có khi rớt ngay trên cầu nhưng không bao giờ trúng cái nắp sắt che lỗ chứa chất nổ ở trong lòng cột cầu giữa.

Cuộc bắn phá kéo dài mười ngày mà không gây hư hại gì quan trọng cho cầu. Tạc đạn đụng nhằm những cột cầu nhẵn thín và những nhịp cầu tròn tròn, dội ngược ra, nổ trong không khí mà mặt đá chỉ bị trầy nhè nhẹ thành những vết trắng để ý mới thấy. Và những mảnh tạc đạn dội lại như trận mưa đá, đập vào những bức tường nhẵn nhụi, chắc chắn. Chỉ những trái phá rớt lên lòng cầu là để lại những lổ nhỏ, nông, và những vết sứt mẻ trên mặt cầu bằng dá sạn, nhưng phải đi trên cầu mới thấy được.

Vậy là trong cơn giông tố trút trên thị trấn đó, làm đảo lộn, bứng tận rễ những thói quen cố hữu đi, giết nhiều mạng người và những vật vô tri, chiếc cầu vẫn đứng vững, trắng, trơ trơ như hồi nào tới giờ.

XXIII

Vì bị bắn phá liên tiếp, ban ngày trên cầu rất thưa thớt người qua lại: Người thường qua cầu thong thả, quân nhân vừa qua vừa chạy, từng người một và hễ có một bọn hơi đông đông là tạc đạn từ núi Panos nã xuống liền. Sau vài ngày mới hơi điều hòa trở lại. Người ta đã đế ý nhận ra giờ nào lạc đạn trút xuống nhiều, giờ nào thưa thớt hơn và giờ nào thì ngừng hẳn, và người ta theo đó mà qua cầu làm những công việc gấp nhất khi nào không bị bọn lính tuần áo ngăn cấm.

Giàn súng trên núi Panos chỉ bắn ban ngày, nhưng những súng bắn trái phá khai hỏa cả ban đêm để ráng ngăn Áo chuyển quân, ngăn các đoàn quân xa qua lại hai đầu cầu.

Những người có nhà ở trung tâm thị trấn, gần cầu hoặc gần đường cái, đã dời gia đình lại khu Meidan hoặc những khu khác yên ổn hơn, ở nhờ các bà con hay bạn bè để tránh đạn. Cuộc chạy trốn với bầy trẻ và những vật cần thiết nhất đó làm cho ta nhớ lại những đêm mệt nhọc hồi bị cơn lụt lớn[123]. Nhưng lần này những người tôn giáo khác nhau không sống lẫn lộn với nhau, không có tình đoàn kết trong tai nạn chung nữa, không họp nhau lại dể tìm cách nâng đỡ, an ủi nhau trong câu chuyện như trước nữa. Người Thổ tản cư lại các nhà Thổ, người Serbie bị hất hủi như mắc bệnh dịch hạch, tìm vô ở nhờ những gia đình Serbie. Mặc dầu chia rẽ nhau như vậy, họ sống đại khái cũng như nhau: chen chúc trong các nhà lạ, họ không biết làm gì cho hết ngày, lúc nào cũng ưu tư, rầu rĩ. Ở không, hai cánh tay lủng lẳng như bọn bị nạn, họ lo ngại cho đời sống, không biết của cải còn không, đau khổ vì những ý muốn trái ngược nhau, mà dĩ nhiên ai cũng giấu giếm, không dám thổ lộ cho nhau (...)

Ban đêm mọi người đều làm bộ ngủ mặc dầu chẳng ai nhắm mắt được cả. Người ta thì thầm nói với nhau tuy không cần phải thận trọng như vậy. Đại bác Serbie hoặc Áo nổ ầm ầm liên tiếp. Niềm sợ "ra dấu cho địch" xâm nhập mọi tâm hồn mà chẳng ai biết ra dấu cách nào và thế nào là ra dấu. Người ta sợ đến nỗi không dám đốt một cây quẹt. Khi muốn hút thuốc thì bọn đàn ông phải vô những phòng nhỏ xíu không có cửa sổ, rồi khép kín cửa lại hoặc lấy chiếc mền trùm đầu rồi mới hút. Trời nóng và hầm. Mồ hôi như tắm, mà cửa lớn, cửa sổ đều khép, rồi lại che kín nữa, Thị trấn như một kẻ khốn nạn, không tránh được các cú đấm, đành đưa tay lên che mắt rồi chịu trận, mà đợi... Ai muốn sống thì phải giả đò chết, mà ngay cách đó không phải lúc nào cũng công hiệu.

Trong các gia đình Hồi giáo, không khí sinh động hơn, người ta thấy dễ chịu hơn... Nhưng người ta cũng có nhiều nỗi lo ngại lớn lao, giấu kín, và cũng gặp những điều bất hạnh không sao gỡ thoát được.

Trong nhà ông Ali Hodja ở phía dưới đồi, có cả một trường học. Đám con của ông đã đông rồi, lại thêm chín đứa của Mouiaga Moutapdjitch mà chi có ba đứa là lớn, tất cả những đứa khác còn nhỏ cả, sanh cách nhau đều đều cứ đứa sau đứng ngang tai đứa trước. Để khỏi phải coi chừng chúng và mỗi lúc lại gọi chúng ở trong sân, người ta nhốt chúng với những đứa con của Ali Hodja trong một căn phòng rộng mát mẻ, tại đó mẹ chúng, chị chúng gần như phải vật lộn với chúng trong tiếng la hét om sòm.

Ông Mouiaga Moutapdjitch ở Oujitsé, đó là một người cố cựu trong thị trấn. Ông cao lớn, ngoài năm chục tuổi, tóc đã hoa râm hết, mặt nhăn nheo, có vẻ già hơn Ali Hodja mặc dầu còn kém mười tuổi. Ông ngồi nhà với Ali Hodja, hút hết điếu này tới điếu khác, nói rất ít lúc nào cũng có vẻ suy tư. Không ngồi yên một chỗ. Đứng dậy, ra phía trước nhà hoặc ra sân nhìn những ngọn đồi chung quanh thị trấn, ở bờ bên kia và bên đây con sông. Ông ngửng đầu lên nhìn chân trời như xem trời có sắp mưa không. Ali Hodja không bao giờ để ông ta một mình, luôn luôn tìm cách an ủi ông, cũng ra sân với ông.

Trong khu vườn đẹp, rộng nhưng dốc hơi đứng đó, là cảnh yên tỉnh giữa mùa hè. Người ta đã cắt những cây tỏi tây và trải trên đất; các cây hướng dương đương thời phát, ong vo ve chung quanh vành cánh hoa nặng và đen. Đứng ở chỗ cao đó nhìn xuống thấy thị trấn trải ra ở ngã ba hai con sông Drina và Rzav như một cái chàng nạng, chung quanh là một vòng đồi chỗ cao chỗ thấp, hình dáng khác nhau: Trong lòng chảo chung quanh thị trấn, những đám lúa mạch chín vàng xen với những ruộng bắp xanh tươi. Những nhà sơn trắng lấp lánh dưới ánh nắng, còn rừng thì thành từng đám sẫm ở trên ngọn đồi. Tiếng súng hai bên đã thưa và ở đây nghe chỉ như tiếng súng vô hại trong một ngày hội.

Mouiaga mặc dầu đăm chiêu, mà lúc này cũng đáp

lại những lời an ủi của Ali Hođja và kể lể số phận của mình. Ali Hodja đã biết cả rồi, nhưng dưới ánh nắng này, Mouiaga phải trút nỗi lòng nó làm nghẹn ở cổ ông muốn nghẹt thở, với lại số phận. đó quyết định ở tại đây do mỗi tiếng súng hai bên nổ trong ngày hè này. Ông ta chưa đầy năm tuổi thì các người Thổ phải rời những thị trấn ở Serbie. Những người khác đi qua Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng thân phụ ông, Souliaga Moutapdjitch, hồi đó còn trẻ mà đã có danh vọng vào bậc nhất trong số những người Thổ ở Oujitsé, quyết định ở lại Bosnie, nơi mà tổ tiên đã lập nghiệp từ lâu. Ông cụ bán hết nhà cửa, ruộng đất ở Oujitsé chất mấy đứa con nhỏ vào trong cái gùi, rồi cùng với vài trăm người khác trốn ra khỏi châu thành qua Bosnie vẫn còn thuộc chính quyền Thổ, định cư ở Vichégrad, nơi có một chi họ Moutapdjítch ở Oujitsé. Cụ làm ăn khoảng mười năm, địa vị bắt đầu vững trong khu thương mại thì xảy ra vụ Áo chiếm đóng. Một năm sau cụ lại dắt cả vợ con, cùng với vài gia đình khác, rời xứ Bosnie - vì không muốn sống trong một xứ có "tiếng chuông nhà thờ" - lại ở Nova Varoch trong miền Sandjak (Lúc này Mouiaga đã trên mười lăm tuổi). Ở đây Souliaga Moutapdjitch lại buôn bán, sanh được mấy người con nữa, nhưng lúc nào cũng buồn rầu vì tiếc sản nghiệp ở Oujitsé và vì không quen được lối sống cùng những người lạ ở Sandjak. Vì vậy mà cụ mất sớm. Mấy người con gái của cụ đều có nhan sắc, lại nết na, nên cưới được chồng danh giá. Mấy người con trai khuếch trương sản nghiệp của cha, kẻ trước người sau, lập gia đình cả rồi. Đúng lúc họ đâm rễ sâu trong đất mới đó, thì chiến tranh Balkan năm 1912 xảy ra. Mouiaga gia nhập bộ đội Thổ ở gần Nova Varoch, kháng chiến với Serbie và Monténégro. Cuộc kháng chiến tuy không lâu, cũng gọi là mạnh mẽ được nhưng rồi thời cuộc do đâu đâu quyết định, đội quân Thổ phải rút ra khỏi Sandjak. Không thể sống với kẻ thù mình vừa mới kháng cự mà không thắng lợi lại không thể trốn qua một xứ nào khác, Mouiaga đành trở về Bosnie sống dưới chính quyền mà thân phụ mình trước kia đã trốn lánh. Thế là chạy loạn lần này là lần thứ ba, ông cùng với vợ con trở lại thị trấn này nơi ông đã sống thời nhỏ.

Nhờ có ít tiền mặt và được một số người Thổ bà con ở Vichégrad giúp, trong hai năm gần đây, ông ráng gây dựng cơ sở làm ăn. Nhưng gặp phải thời buổi khó khăn, bấp bênh, ngay những kẻ bề thế đã vững vàng mà kiếm được đồng tiền còn khó khăn thay. Ông sống cực khổ nhờ số tiền mặt, đợi một thời khá hơn, yên ổn hơn, thì bây giờ xảy ra cơn giông tố này, không biết làm gì khác là lo lắng theo dõi sự diễn biến của nó và sợ sệt đợi xem nó kết thúc ra sao.

Hai người kể lể tâm sự với nhau nho nhỏ và nhát gừng ở khu vườn đó... Ali Hodja rất quí mến Mouiaga, một người Hối giáo chân chính, tìm lời để an ủi. Mouiaga ngồi hút thuốc: Đúng là hình ảnh một người phiền muộn về số phận. Mồ hôi đóng giọt trên trán và thái dương ông, đọng lại, mỗi lúc một lớn, một nặng, lấp lánh dưới ánh nắng rồi chảy trên má nhăn nheo của ông, nhưng ông không cảm thấy mà cũng không chùi. Mắt ông lờ đờ nhìn đám cỏ trước mặt, ông đăm chiêu lắng nghe những suy tư trong lòng ông nó còn mạnh mẽ, ồn ào hơn cả tiếng súng lớn nhất nữa. Thỉnh thoảng ông mới đưa tay khoát khoát, nói vài lời như để nói với lòng mình hơn là trả lời bạn:

-       Bác Ali Hodja ạ, đã tới cái nông nỗi không còn biết chui rúc vào dâu nữa rồi. Chỉ có Thượng Đế biết cho, tiên nghiêm tôi và tôi đã tận lực giữ tôn giáo và phong tục Hồi của chúng mình. Ông nội tôi mất ở Oujitsé; có lẽ ngày nay không còn nấm mồ nữa. Tôi đã chôn cha tôi ở Nova Varoch và bây giờ tôi không biết mồ mả của người có bị bọn trâu ngựa Ki tô giáo đó giày xéo không. Trước kia tôi nghĩ ít nhất cũng có thể chết ở đây, nơi còn được nghe tiếng gọi cầu nguyện[124], nhưng hình như số phận đã định rồi, dòng dõi chúng tôi sẽ tuyệt tự và không còn ai biết mồ mả tổ tiên ở đâu nữa. Mà chính Thượng Đế muốn vậy, phải không bác? Tôi thấy không còn biết đi nơi nào khác, nữa... Vì tôi biết làm gì bây giờ? Đi theo Nail Bey và đoàn Schutzkorps để chết với một cây súng Boche trong tay, tôi thấy như vậy nhục nhã cái kiếp này và cả cái kiếp sau quá; hay là cứ ngồi bó tay như vầy, đợi tụi Serbie tới rồi nhận cái thân phận mà trong năm chục năm nay gia dình tôi đã trốn tránh từ nơi này tới nơi khác?

Ali Hodja định nói vài lời an ủi, thì giàn đại bác ở trên núi đá Boutko nổ vang tức thì đại bác ở núi Panos cũng đáp lại, cả đại bác ở Golech nữa. Đạn đủ cỡ bay ngang trên đầu họ, khá thấp, như những đường cạnh của một tấm vải, tiếng veo véo nghe thê thảm, thót ruột lại, mạch máu bị ép lại, đau nhói. Ali Hodja đứng dậy, rủ bạn vào núp tạm dưới mái hiên, và Mouiaga theo ông như một người thụy du.

Trong những ngôi nhà Serbie chen chúc chung quanh giáo đường trên khu Meidan, trái lại, không ai phàn nàn về dĩ vãng, lo ngại cho tương lai mà chỉ sợ sệt và chịu đựng nỗi khổ hiện tại. Có cái tâm trạng kinh ngạc đặc biệt, âm thầm, luôn luôn còn xâm chiếm lòng người sau khi mới qua một cơn khủng bố dữ dội bị bắt giam, bị thủ tiêu chẳng có lệnh trên cũng chẳng đem xử gì cả.

Nhưng trong cảnh kinh tâm táng đởm đó luôn luôn người ta bí mật thám thính cũng như trên trăm năm trước, khi nghĩa quân nổi lửa trên núi Panos; người ta cũng hy vọng, thận trọng như hồi đó, cũng cương quyết chịu đựng hết thảy nếu không có cách gì khác, cũng tin tưởng rồi rốt cuộc sẽ có một lối thoát may mắn.

Bọn cháu chắt của những người trước kia cũng bị nhốt trong nhà trên ngọn núi này, lo lắng, ngạc nhiên mà xúc động lắng nghe tiếng súng của Karageorges từ ngọn núi Veletovo vẳng xuống, bây giờ nghe trong đêm tối nóng hầm, tiếng tạc đạn gầm trên đầu mình như tiếng sấm mà đoán được tiếng nào là tạc đạn Serbie, tiếng nào là tạc đạn Đức, rồi đặt tên riêng cho chúng, thốt những lời âu yếm nếu là phía mình hoặc nguyền rủa, nếu là phía Đức. Tạc đạn bay cao và rớt xuống những miền chung quanh thì họ mới có những cử chỉ, ngôn ngữ như vậy; nếu tạc đạn rớt xuống cầu hay thị trấn thì họ bỗng im bặt, đương nói cũng ngừng lại, vì có cảm tưởng rằng... cả hai phía đều chỉ nhắm vào họ thôi, vào căn nhà họ đương núp...

Đa số những người Serbie chúng ta ở khu thương mại lúc này tản cư trong ngôi nhà ông Ristitch, ở ngay phía trên nhà ông mục sư, rộng hơn, đẹp hơn nhà ông mục sư mà có những vườn mận thoai thoải che cho khỏi bị đại bác của cả hai bên. Có ít đàn ông mà rất nhiều đàn bà; chồng đã bị bắt giam hoặc dẫn đi làm con tin, bọn đàn bà đó dắt con lại đây lánh nạn.

Nhà rất rộng mà chỉ có hai ông bà Mihailo Ristitch với người con dâu góa chồng, không muốn về nhà mình, ở lại đây nuôi con với cha mẹ chồng già đó. Người con trai lớn của thím đã trốn qua Serbie hai năm trước, vô đoàn quân tình nguyện và chết trên sông Bréganitsa hồi mới mười tám tuổi.

Hai ông bà Mihailo và người con dâu tiếp đón các người tản cư đó long trọng y như trong ngày lễ thánh hộ mạng cho họ vậy. Nhất là ông lão thì thật không biết mệt. Hôm nay ông để đầu trần, khác thường đấy, vì mọi ngày ít khi ông rời cái mũ fez ra mớ tóc dày hoa râm lòa xòa trên trán và chung quanh tai, râu mép rậm trắng phau ám khói thuốc lá mà hóa vàng vàng, bao chung quanh miệng ông lúc nào cũng như mỉm cười. Hễ thấy ai rụt rè, hoặc rầu rĩ hơn những người khác là ông lại gần, an ủi, mời uống một ly rượu rakia, một ly cà phê, hoặc hút một điếu thuốc.

Một thiếu phụ đưa tay lên cần cổ trắng và thon thon, thưa:

-       Cám ơn bác Mihailo, cháu quí bác như ba cháu nhưng cháu uống không được, nó nghẹn ở đây, bác ạ.

Thiếu phụ đó là vợ của Pierre Gatal ở Okolichté. Pierre hôm trước đi Sarajevo vì công việc làm ăn, rồi chiến tranh nổ ra, chàng về không được, từ đó bặt luôn tin tức. Quân đội trục xuất nàng và mấy đức con ra khỏi nhà và nàng với chúng tị nạn ở nhà ông Mihailo Ristitch, chỗ thân tình với gia đình chồng nàng[125]. Nàng lo lắng về chồng, rầu rĩ về ngôi nhà bỏ trống, vặn tay, hết khóc lóc thì lại thở dài.

Ông Mihailo coi chừng nàng và luôn luôn ở gần nàng. Sáng hôm đó có tin rằng ở Sarajevo về, Pierre bị bắt trên xe lửa làm con tin, đưa tới Vardichté, và do một tin cấp báo sai, người ta đây lầm lỡ bắn chàng. Tin đó còn giấu không cho nàng hay vì ông Mihailo muốn thận trọng chuẩn bị nàng trước đã. Thiếu phụ lát lát lại đứng dậy muốn ra sân nhìn về phía Okolichté , nhưng ông Mihailo giữ nàng lại, tìm mọi cách giảng giải cho nàng yên tâm, vì ông biết rằng những ngôi nhà của họ Gatolovitch đã cháy rồi và ông muốn tránh cho thiếu phụ tội nghiệp đó thấy cảnh đó. Ông nói đùa, mỉm cười luôn luôn mời nàng ăn uống một thức gì:

-       Uống cái này đi cháu Stanoika. Một ly nhỏ thôi mà. Nó thơm, ngọt mà giải được phiền muộn. Không phải rượu rakia đâu, cháu.

Thiếu phụ ngoan ngoãn uống, ông Mihailo mời mọi người khắp một lượt, luôn luôn nhã nhặn, ân cần, không biết mệt, bắt mỗi người phải bồi bổ sức khỏe. Rồi ông lại trở về với thiếu phụ. Bây giờ nàng bình tĩnh hơn và chỉ mông lung ngó phía trước, vẻ trầm tư. Ông vẫn không rời nàng, nói chắc với nàng như với một em bé rằng rồi cái gì cũng qua khỏi, chồng nàng sẽ từ Sarajevo trở về bình an vô sự và vợ chồng con cái lại dắt nhau về nhà ởkhu Okolichté.

-       Bác biết cháu Pierre mà, bác đã dự lễ rửa tội cho anh ấy mà. Người ta nhắc hoài tới cuộc lễ đó. Bác còn nhớ như mới xảy ra hôm qua. Lúc đó bác còn là một thanh niên đang kiếm vợ, bác cùng với tiên nghiêm của bác - người đỡ đầu cho các con bác Ianko Gatal - lại Okolichté để dự lễ rửa tội cho anh Pierre của cháu.

Rồi ông kể lại câu chuyện đỡ đầu đó mà mọi người biết cả rồi nhưng đêm đó, trong những giờ đặc biệt đó, vẫn chăm chú nghe như một chuyện mới.

Đàn ông, đàn bà xích lại nghe ông kể mà quên nỗi nguy, không chú ý tới tiếng đại bác nữa.

Thời sung sướng mà giáo trưởng Nicolas còn làm mục sư Vỉchégrad, Ianko Gatal, lập gia đình đã lâu năm rồi, có cả bầy con gái rồi mới sanh được một đứa con trai. Tuần lễ sau người ta bồng nó lại giáo đường để làm lễ rửa tội. Vài người bà con và láng giềng đi theo người cha vui vẻ đó và người cha đỡ đầu. Ở trên đồi Okolichté xuống, họ đã nghỉ mấy lần, đã uống rượu rakia cay và nóng trong cái bầu lớn đẹp của người cha đỡ đầu. Và khi qua cầu tới cái kapia, họ lại ngồi nghỉ một chút, uống nữa. Hôm đó là một ngày thu muộn lạnh lẽo, quán không có một người khách nào mà cũng không có người hầu bàn nữa. Thế là bọn người ở Okolichté vô quán, tự do như ở nhà mình vậy, mở túi vải đựng thức ăn ra, khui một chai rượu rakia nữa, chén chú chén anh, vui vẻ và hùng hồn chúc thọ nhau, quên bẵng đứa nhỏ, ông giáo trưởng và lễ rửa tội sau buổi lễ cho các tín đồ. Vì hồi đó - thập niên 70 thế kỷ XIX - giáo đường chưa được phép đổ chuông[126]. Bọn người vui vẻ nhậu nhẹt đó quên rằng thời gian trôi qua mà buổi lễ cho tín đồ đã chấm dứt từ lâu. Họ chuyện trò huyên thiên, bạo miệng bàn về tương lai đứa nhỏ, nhắc lại dĩ vãng của cha mẹ nó; lúc đó thời gian có quan trọng quái gì đâu, mà có gì để đo nó đâu. Mấy lần, người cha đỡ đầu cũng áy náy trong lòng, bảo thôi nên tiếp tục lên đường đi, nhưng mấy người kia phản đối ông ta phải làm thinh.

Ông ta lắp bắp:

-       Này các bác, thôi đi làm cho xong cái lễ đó đi chứ.

Các người khác đáp:

-       Đừng phá đám tụi tôi mà. Có ai trong cái giáo khu này mà không làm lễ rửa tội đâu?

Và mỗi người mời ông ta uống rượu trong cái bầu của mình.

Người cha nữa, có một lúc cũng nóng lòng muốn đi, nhưng rượu rakia rốt cuộc làm cho họ làm thinh hết và vui vẻ lại với nhau. Người mẹ cho tới lúc đó vẫn bồng đứa nhỏ trong hai bàn tay tím ngắt vì lạnh, phải đặt nó trên cái ghế đá, quấn nó bằng một chiếc mền sặc sỡ. Đứa nhỏ nằm yên như ở trong nôi, lúc thì ngủ, lúc thì ngơ ngác ngó chung quanh như dự vào cuộc vui chung vậy. Người cha đỡ đầu bảo: "Thấy không, chú bé này đúng là dân thị trấn chúng ta, thích đông người và ham vui”

Một người ngồi bên la lớn:

-       Nào uống mừng bác một ly nào, bác Ianko. Cầu trời cho cháu trai được giàu sang sung sướng và thọ, làm vẻ vang cho bác, được mọi người Serbie tôn trọng. Cầu trời cho…

Người cha ngắt lời:

-       Chúng mình đi làm lễ rửa tội cho cháu thì vừa chứ?

Mọi người đều phản đối:

-       An tâm làm quái gì tới việc đó.

Rồi họ lại chuyền tay nhau bầu rượu rakia.

Một người ngồi cạnh bảo:

-       Raguib Efendi ở Borovats đâu có rửa tội mà mạnh mẽ như vậy đấy, bác thấy không? Leo lên lưng ngựa mà ngựa phải quị xuống.

Mọi người cười rộ.

Ở trên kapia bọn họ quên thời gian trôi qua, nhưng giáo trưởng Nicolas thì không: ông đứng đợi một lúc ở trước giáo đường, rồi nổi giận khoác chiếc áo cầu bằng da chồn, từ khu Meidan xuống thị trấn. Ở đây có người cho ông hay rằng bọn họ với đứa nhỏ còn ngồi trên kapia. Ông tiến lại phía đó, tính mắng cho họ một trận nên thân, nhưng họ âu yếm và thực tình vui vẻ tiếp ông long trọng xin lỗi, ngọt ngào niềm nở chúc phúc ông tới nỗi ông, tuy cộc cằn và nghiêm khắc chứ tính tình vẫn là tính tình người Vichégrad, cũng bỏ qua cho họ bằng lòng uống một hớp rượu, ăn một miếng bánh. Ông cúi xuống nhìn đứa bé, nói nựng nó vài câu trong khi nó bình tĩnh ngó khuôn mặt lớn, mắt to màu lơ, và chòm râu rậm hung hung của ông.

Sau này người ta kể lại rằng đứa nhỏ được rửa tội trên kapia, điều đó sai, nhưng quả thực là họ chuyện trò với nhau một hồi lâu và uống rượu đã đời. Mãi xế chiều bọn người vui vẻ đó mới tiến về phía Meidan, mở cửa giáo đường và người cha đỡ đầu đứa bé còn say bí tỉ lắp bắp mấy lời cầu Chúa ban phúc cho chú bé, thị dân mới của Vichégrad.

Ông Mihailo kết thúc câu chuyện:

-       Chúng tôi làm lễ rửa tội cho anh Pierre như vậy - chúc cho ảnh được bình an vô sự - mới ngày nào mà bây giờ ảnh đã ngoài bốn chục tuổi rồi, được hưởng đủ cả, chẳng thiếu gì.

Mọi người lại uống ra kia và cà phê nữa, quên thực tại đi để có thể chịu đựng nó được...

Thế là họ qua được đêm đó. Do những bản năng di truyền từ bao nhiêu đời nay, họ chia đời sống thành những cảm giác nhất thời, những nhu cầu thiết thực ngay trước mất, rồi sống mỗi lúc đó riêng biệt ra, không ngó tới lúc trước, nhìn về lúc sau, nhờ vậy mới chịu nổi cuộc đời như vậy bảo toàn cuộc sống để đợi những ngày tốt đẹp hơn.

Rồi mặt trời mọc. Như vậy chỉ có nghĩa là súng nổ sẽ dữ hơn, cái trò chiến tranh khó hiểu và bất tuyệt đó sẽ tiếp tục dưới ánh sáng mặt trời, vì đối với họ, ngày tháng không còn có tên, có ý nghĩa, giá trị gì nữa. Họ chỉ biết run sợ mà đợi thôi.. Họ suy nghĩ, làm việc nói năng, đi đứng như người máy.

Đó, dân chúng trong những khu trên cao dưới cái đồn cũ và trên miền Meidan đại khái sống như vậy.

Ở dưới thấp, tại trung tâm thị trấn, chỉ còn thưa thớt ít người. Ngay từ ngay đầu chiến tranh, chính quyền đã ra lệnh cho các tiệm phải mở cửa để lính tráng đi qua mua những đồ vật cần thiết, nhất là để dân chúng thấy rằng quân địch còn ở xa, chưa có gì nguy cho thị trấn.

Không hiểu tại sao bây giờ dưới cơn bom đạn mà lệnh đó chưa bãi bỏ nhưng ai nấy đều viện một cớ chấp nhận được, để khép cửa tiệm già nửa ngày. Những tiệm ở sát cầu và lữ quán bằng đá, như tiệm của Pavlé Rankovitch và của Ali Hodja thì đóng cửa suốt ngày vì dễ bị trúng trái phá. Lữ quán của Lotika cũng vậy; Nóc đã bị một trái phá làm cho hư hại, còn tường thì đầy nhưng vết đạn ria.

Ông Ali Hodja mỗi ngày chi xuống tiệm một hay hai lần coi xem có sao không rồi trở về nhà.

Lotika đã cùng với gia đình rời lữ quán ngay từ ngày đầu tiên cầu bị bắn phá, qua bên tả ngạn sông Drina, tị nạn trong một ngôi nhà Thổ mới cất và rộng rãi. Ngôi nhà này ở cách đường cái hơi xa, núp trong một lòng chảo, dưới tàn lá rậm rạp của một khu vườn hoa quả, chỉ có cái nóc bằng ngói đỏ là ló lên thôi. Chủ nhà đã về quê với vợ con.

Gia đình Lotika rời lữ quán vào chập tối, lúc thường thường thị trấn hoàn toàn yên tĩnh. Trong số gia nhân chỉ còn lại chú Milan trung thành, không thay đổi gì cả, đã già mà không có vợ, và ăn bận lúc nào cũng tề chỉnh. Đã từ lâu, chú không phải trục xuất ai ra khỏi lữ quán nữa. Những gia nhân khác đã trốn đi - đó là chuyện thường xảy ra trong những hoàn cảnh như vậy - ngay từ khi trái phá đầu tiên bắn vào thị trấn. Lotika một mình chỉ huy công việc di chuyển đồ đạc, và ai cũng tuân lệnh nàng như từ hồi nào tới giờ. Nàng chi những vật nào cần thiết nhất và quí nhất còn phải mang theo, những đồ nào có thể để lại được, mỗi người nên ăn mặc ra sao, ai phải cõng đứa con trai nhỏ ngu ngốc và thọt của bà Debora, ai phải dắt bà Debora bệnh tật và rầu rĩ, khóc lóc ai phải dắt Mina, cô con gái mập mạp, sợ quá muốn phát điên. Nhờ bóng tối trong đêm hè nóng nực đó, họ qua cầu với một chiếc xe do người kéo chở vài món đồ và đứa bé tật nguyền, còn bốn người kia: Lotika, Tsaler, Debora và Mina thì đi bộ, xách va li và các gói đồ. Từ ba chục năm nay, lần đó là lần đầu lữ quán hoàn toàn đóng cửa không có một bóng người ở trong. Bị mấy trái tạc đạn đầu tiên, nó có vẻ thê thảm, như đổ nát đã từ lâu rồi. Ngay từ khi mới bước chân lên cầu, bọn họ, già cũng như trẻ, kẻ thì khập khiễng, kẻ thì lết không nổi, kẻ thì quẹo chân, không quen đi xa, hết thấy đều bỗng có vẻ y hệt một bọn Do Thái bang thang, khốn khổ, đi trốn trên mọi con đường, khắp thế giới, từ bao nhiêu thế kỷ nay.

Họ qua bờ sông bên kia, vô ở trong ngôi nhà rộng. Tại đây Lotika cũng sắp đặt mọi việc, chỉ cho mỗi người nằm chỗ nào, đồ đạc để đâu. Nhưng khi nàng lên giường nghỉ, trong ngôi nhà không phải của nàng, một nửa bỏ trống đó, không có những công việc cùng giấy tờ mà suốt đời nàng chưa bỏ một ngày nào, thì nàng thấy đứt ruột, và lần đó là lần đầu tiên thình lình nàng thấy kiệt lực. Tiếng kêu đau đớn của nàng vang lên trong ngôi nhà trống trải. Cha ai trông thấy, nghe thấy mà cũng không ai ngờ được rằng nàng lại khóc, khóc nức nở, nghẹn ngào như một người đàn ông, khóc mà không muốn nín, không thể nín được. Thế là cả nhà đều ngạc nhiên, hoảng hốt, im lặng lột cách sợ sệt thiêng liêng, rồi cũng khóc òa lên, rên rĩ. Đối với họ, sự kiệt lực của Lotika là một tai nạn lớn hơn chiến tranh, hơn cuộc tản c này, hơn cả sự tiêu tan sản nghiệp, vì còn nàng thì còn có thể thu xếp mọi việc, vượt được mọi gian nan, không có nàng thì không ai có thể làm gì, tính toán, suy nghĩ gì được cả.

Sáng hôm sau là một ngày hè rực rỡ, có mây hồng và nhiều giọt sương lấp lánh, nhiều tiếng chim ríu rít không còn nàng Lotika đã đảm đang điều khiển vận mạng tất cả gia đình mãi cho tới buổi tối hôm trước nữa, mà chỉ còn một bà lão Do Thái bất lực, nằm bẹp trên sàn, khóc lóc như một đứa con nít, không thể tự săn sóc cho mình được nữa, không biết tỏ bày cho người khác rằng mình sợ cái gì, đau ở đâu nữa.

Và lúc đó xảy ra một phép màu khác. Ông già Tsaler chậm chạp, nặng nề, lúc nào cũng như nửa thức nửa ngủ, ngay từ hồi trẻ cũng đã không có một chút nghị lực nào, một ý nghĩ riêng của mình, hoàn toàn để cho Lotika điều khiển như mọi người khác trong nhà, ông Tsaler đó nói cho đúng ra, tuổi nào cũng như một người già nua, bỗng tỏ ra có đủ tư cách một gia trường, rất khôn khéo cương quyết biết quyết định và đủ nghị lực để thực hiện quyết định của mình. Ông ta an ủi, săn sóc người em vợ, như săn sóc một đứa nhỏ bệnh tật, và thay Lotika, chăm nom cho cả gia đình. Trong những lúc tiếng súng tạm yên, ông ra thị trấn, lấy thức ăn, đồ đạc và những quần áo cần thiết ở trong lữ quán đem về. Ông ta tìm đâu được một y sĩ mới về nhà coi mạch cho Lotika. Y sĩ thấy bà lão kiệt lực đó thần kinh hoàn toàn suy nhược, khuyên dời ngay bệnh nhân đi một nơi khác không có bom đạn, không có tác chiến và cho uống một thứ thuốc giọt. Ông Tsaler vận động với nhà cầm quyền, xin được một chiếc xe chở tất cả gia đình mới đầu tới Rogatitsa, rồi sau tới Sarajevo. Nhưng phải đợi một hai ngày sau cho sức khỏe Lotika khá khá một chút mới đi xa được. Mà Lotika cứ nằm dài như người bi bệnh bại, khóc lóc, kể lể lảm nhảm, có vẻ cực kỳ tuyệt vọng sợ hãi, ghê tởm. Đứa con trai tội nghiệp của Debora lê lết trên sàn chung quanh, tò mò ngó mặt dì nó, kêu gọi bằng những tiếng ngọng nghịu ở trong cuống họng mà chỉ riêng dì nó hiểu, nhưng bây giờ dì nó không đáp nữa, không muốn ăn gì cả, không muốn thấy mặt ai nữa. Lotika đau khổ ghê gớm vì những ý tưởng kỳ cục: Lúc thì thấy hai lấm ván sàn mở ra như một cái bẫy sập âm hiểm và mình rớt xuống một vực thẳm, chỉ biết la hét chứ không biết tự vệ cách nào, bám víu vào đâu được; lúc thì thấy mình cao lớn nhẹ nhàng khỏe mạnh, chân dài như chân khổng lồ, lại có cặp cánh mạnh mẽ, chạy mau như đà điểu bước nhưng bước dài hơn từ đây tới Sarajevo, sông biển bập bềnh như trong đầm cạn, thị trấn làng mạc sạo sạo như đá sỏi và thủy tinh ở dưới chân. Những lúc đô tim đập mạnh, nâng hổn hển. Nàng không biết chạy như bay như vậy sẽ tới đâu, nhưng biết rằng thoát khỏi những tấm ván ghép một cách âm hiểm nó mở ra như cái bẫy, nhanh như chớp đó, để lại đằng sau nàng những thị trấn, làng mạc, cái xứ không nên ở này mà dân chúng chỉ gạt gẫm nhau, nói dối nhau thôi, bằng lời nói và bằng những con số. Khi họ diễn xong cái hài kịch bằng lời nói, và những con số đã rối loạn cả rồi, thì thình lình họ đổi trò, như bọn ảo thuật, và thật là bất ngờ, trái với điều họ nói, thấy hiện ra đại bác, súng ống và các khí cụ giết người khác, hiện ra một đám người khác mắt đỏ ngầu, không có thể giảng giải, thương lượng, nói chuyện gì với bọn này được. Trước cuộc xâm lăng đó, nàng không còn là con chim khổng lồ chạy như bay nữa mà là một người già nua tội nghiệp, nằm bất lực trên sàn gỗ. Mà tụi đó có cả ngàn, cả triệu, lũ lượt kéo tới, nổ súng, thảm sát hết thảy một cách có phương pháp, tàn nhẫn hủy diệt hết thảy chẳng có lý do gì cả. Một đứa trong bọn cúi xuống nhìn nàng, nàng không thấy nét mặt nó, nhưng cảm thấy nó gí đầu lưỡi lê đúng vào chỗ xương sườn rời nhau ra, chỗ da thịt mềm nhất.

Lotika tỉnh dậy, tung chiếc khăn san người ta đã phủ trên người nàng, hét lên:

-       Không, không? Làng xóm ơi, người ta giết tôi nè! Đứa bé ngu ngốc ngồi xổm, tựa lưng vào tường, mở cặp mắt đen và lớn nhìn dì nó mà tò mò hơn là sợ hãi, hoặc thương hại. Minh từ một phòng bên, chạy ùa vô, vỗ về Lotika, lau mồ hôi lạnh trên mặt và cho nàng uống một ly nước pha thuốc Valériane đếm từng giọt một.

Ngày hè đó trên cánh đồng xanh mướt sao mà dài thế, như bất tận, mãi không thấy tối. Ở đây cũng nóng nực nhưng không thấy ánh nắng gay gắt của mặt trời. Có tiếng chân vang trong nhà. Mấy người khác tới, trong số đó tình cờ có một người lính hoặc một sĩ quan. Có nhiều thức ăn, nhiều trái cây. Milan pha cà phê không nghỉ tay. Có vẻ như một cuộc nghỉ mát lâu dài ở thôn quê nếu thỉnh thoảng không có tiếng la hét tuyệt vọng của Lotika, và tiếng ầm ầm vang dội tới cả hẻm núi này bảo rằng tai họa chung lớn lắm và gần lắm, không như người ta tường trong cảnh bình tĩnh của ngày hè này đâu.

Đó, chiến tranh đã gây tai hại ra sao cho lữ quán của Lotika và những người trong lữ quán.

Tiệm của Pavlé Rankovitch cũng đóng cửa. Chiến tranh phát hôm trước thì ngay hôm sau Pavlé và vài thân hào Serbie khác bị bắt làm con tin. Một số người ở nhà ga, phải đem tính mệnh ra bảo đảm sự trật tự, yên ổn ở đó, mà xe lửa chạy được đều đều; một số người khác ở gần cầu, cuối sân chợ, trong một cái lều quán bằng gỗ, tại đó những ngày phiên chợ, có đặt một chiếc cân công cộng, và thâu thuế qua cầu. Những người này cũng vậy phải đem tính mệnh ra bảo đảm rằng không ai phá hủy hoặc làm hư hại chiếc cầu.

Ông Pavlé ngồi đó, trên một cái ghế dựa của quán cà phê. Hai bàn tay đặt trên đầu gối, đầu cúi xuống, ông như một người kiệt lực vì gắng sức quá, ngồi phịch xuống để nghỉ ngơi một chút không nhúc nhích, suốt mấy giờ không thay đổi tư thế. Gần cửa, hai người lính hậu bị ngồi trên một đóng bao không. Cửa khép, trong quán nửa tối nửa sáng mà không khí rất hầm. Khi một tạc đạn bắn từ trên núi Panos hoặc Golech veo véo bay tới, Pavlé nuốt nước bọt và nghe xem nó rớt xuống đâu. Ông biết rằng cầu đã đặt mìn từ lâu và ông nghĩ hoài tới điều đó tự hỏi nếu một tạc đạn rớt đúng vào chỗ đặt mìn thì mìn có nổ không. Cứ mỗi lần thay phiên gác, ông lại nghe hạ sĩ quan dặn hai người lính gác: "Hễ thấy có kẻ nào định phá cầu hoặc thấy một dấu hiệu gì khả nghi rằng chúng chuẩn bị phá cầu thì phải bắn chết người này tức khắc". Pavlé quen nghe câu đó quá rồi, coi nó như không liên quan gì tới mình. Ông lo về nhưng trái phá và tạc đạn nổ ở gần lều quán hơn, có khi gần tới nỗi sỏi và mảnh đạn bắn đôm đốp vào vách ván của lều. Nhưng ông khổ nhất vì thời gian trôi chậm quá và vì những ý nghĩ chua xót của ông.

Ông nghĩ tới tai họa đã xảy ra cho ông, nhà cửa, của cải của ông. Càng nghĩ tới lại càng thấy y hệt một ác mộng. Hai cậu con trai của ông, đương học đại học, bị hiến binh lôi đi ngay từ ngày đầu. Ở nhà chỉ còn bà vợ với mấy cô con gái. Xưởng lớn ở Osoinitsa chế tạo thùng đựng rượu, đã cháy ra tro dưới mắt ông. Bọn nông nô của ông ở các làng chung quanh chắc đã chết hoặc tản mát đi nơi khác. Bao nhiêu tiền ông cho vay trong quận thế là tiêu. Tiệm của ông, đẹp nhất thị trấn ở đằng kia, cách chỗ ông ngồi dây có vài bước, đã đóng cửa và chắc chắn sẽ bị cướp phá hoặc bị cháy rụi vì một trái tạc đạn. Mà ông thì ngồi đây trong cái lều tối tăm này, làm con tin, đem tính mệnh ra bảo đảm một cái chẳng tùy thuộc ông mảy may nào cả: Số phận chiếc cầu.

Các ý nghĩ tuôn ra trong đầu óc ông như một làn sóng cuồn cuộn, hỗn độn hơn bao giờ hết, chúng giao nhau rồi biến mất. Suốt đời ông chỉ lo làm ăn, lo cho nhà cửa, thì có liên quan gì tới cái cầu kia chứ? Ông đâu có đặt mìn trong cầu, đâu có bắn trái phá vào cầu. Tuyệt nhiên, ngay cả hồi ông làm thầy ký và cha vợ, ông cũng không khi nào lại ngồi trên cái kapia, không bao giờ ca hát hay đùa cợt, như bọn thanh niên ăn không ngồi rồi ở Vichégrad. Tất cả cuộc đời của ông hiện qua trước mắt ông với những chi tiết mà ông đã quên từ lâu.

Ông nhớ lại hồi mới mời bốn tuổi, ở miền Sandjak lại đây bụng đói, mà đôi dép thô opanci thì vẹt gót. Ông xin vào làm trong một nhà trọc phú, tên là Pierre, để được cơm ăn, áo mặc và hai đôi opanci một năm. Ông bồng trẻ, giúp việc ở tiệm, xách nước giếng, băng bó ngựa. Ngủ ở dưới cầu thang, trong một xó chật hẹp, tối tăm, không có cửa sổ, duỗi chân cũng không được. Ông chịu đựng cuộc đời cực khổ đó, và hồi mười tám tuổi mới được hoàn toàn giúp việc ở cửa tiệm, mà phải "đóng tiền” cho chủ; người ta mướn một đứa bé nhà quê khác ở Sandjak thay chân cho ông. Lúc đó ông mới biết và hiểu ý nghĩa của sự dành dụm, mới cảm thấy cái khoái lạc say mê lạ lùng, cái sức mạnh vĩ đại của sự dành dụm.

Ông đã ngủ năm năm trong một phòng nhỏ phía sau cửa hàng. Trong năm năm đó, không bao giờ ông đốt lửa sưởi luôn luôn ngủ trong bóng tối, không đốt một cây nến. Ông được hai mươi ba tuổi thì chính ông trọc phú Peirre đó cưới cho ông một thiếu nữ ngoan, gia đình phong lưu ở miền Tchainitch. Nàng cũng là con một thương gia. Từ đó cả hai vợ chồng đều ki cóp. Rồi xảy ra vụ Áo chiếm đóng, công việc làm ăn phát triển hơn, kiếm lời dễ hơn mà phí tổn ít hơn. Kiếm được bao nhiêu ông không tiêu pha gì cả mà đặt vốn lấy lời.

Nhờ vậy ông mua được một cửa tiệm và bắt đầu hốt bạc. Thời đó kiếm tiền không khó. Nhiều kẻ kiếm được nhiều mà tiêu còn nhiều hơn nữa. Khó dành dụm được lắm. Ông thì mỗi ngày góp nhặt thêm. Mấy năm gần đây lòng người dao động và ham "chính trị", mặc dầu đã lớn tuổi, ông cũng ráng tìm hiểu thời đại mới để chống lại với nó, thích nghi với nó, vượt qua được mà không bị tổn hại, ô nhục. Ông làm phó thị trưởng, chủ tịch cộng đồng tôn giáo, chủ tịch hội nhạc Serbie "Hòa hợp", có cổ phần lớn nhất trong Ngân hàng Serbie, hội viên trong Hội đồng quản lý Ngân hàng địa phương. Giữ đúng những qui tắc trong khu thương mại, ông ráng đi vát ở giữa những cực đoan, những đảng phái chống đối nhau mỗi ngày mỗi lớn mạnh, mà lèo lái trong cảnh khó khăn đó sao cho quyền lợi không bị thương tổn, và ông ráng không làm mất lòng nhà cầm quyền mà cũng không để cho chúng khinh bỉ mình. Mọi người đều cho ông là gương mẫu về tài năng, thận trọng, khéo xử sự không ai bằng.

Vậy là già nửa đời người, ông đã làm việc dành dụm chịu cực khổ, không làm hại tới một con ruồi, gặp ai cũng chào hỏi, cứ theo con đường của mình mà lặng lẽ đi chi lo cóp nhặt thôi. Và con đường đó đã đưa ông tới chỗ này đây: ngồi giữa hai người lính như một tên ăn cướp mạt hạng, đợi cho một tạc đạn hoặc một cái máy quái quỉ nào đó làm hư hại chiếc cầu để rồi bị chọc tiết hoặc bỉ bắn. Ông đâm ra nghĩ rằng (điều này làm ông đau khổ nhất) bao lâu nay cực khổ, sống cái kiếp con chó mà không được hưởng gì cả; xét chung thì ông đã lầm đường, bọn con trai ông và các "thanh niên" khác mới đi đúng đường, thời đại này quả là một thời không đo lường, tính toán gì được hết, hoặc phải đo lường tính toán theo những cách khác. Dù sao thì cách tính toán của ông đã sai mà thước đo của ông ngắn quá.

Ông nghĩ bụng:

-       Đúng vậy, thật đúng vậy từ giáo hội tới nhà cầm quyền và cả lý trí của mình nữa, đều khuyên mình, siêng năng, tiết kiệm. Và mình tuân theo, thận trọng tiến từng bước, sống một đời chính đáng, đúng hơn là chẳng được sống mà chỉ nai lưng ra làm việc, dành dụm, lo lắng suốt đời. Rồi thì thình lình xảy ra một thời đại mà mọi người bất chấp lý trí, giáo hội khép cửa lại, làm thinh, còn nhà cầm quyền bị thay bằng võ lực, kẻ nào làm ăn vất vả, lương thiện thì bị tiêu tan sự nghiệp, mà những kẻ tàn bạo lại đắc thời. Không ai nhìn nhận sự gắng sức của mình, không ai giúp đỡ mình, khuyên bảo mình phải làm sao để bảo vệ của cải mình đã kiếm được, dành dụm được. Có thể như vậy được ư ? Sự thể xảy ra như vậy thật ư ?

Pavlé tự hỏi hoài câu đó mà không tìm được lời giải đáp vả lại suy tư trở lại từ khởi điểm, về sự mất mát hết thảy của ông.

Ông ráng nghĩ về điều khác mà không được. Ý nghĩ đó cứ trở lại hoài. Mà thời gian trôi qua sao chậm chết người như vậy kìa! Ông có cảm tưởng rằng cây cầu ông đã qua mấy ngàn lần nhưng không lần nào nhìn kỹ kia, bây giờ đè nặng lên hai vai ông như một bí mật không tránh được, không hiểu nổi, như trong một giấc ngủ nào đó một giấc ngủ vĩnh viễn.

Vì vậy mà ông ngồi đó, khổ não, đầu cúi xuống, vai khòm xuống. Ông thấy mồ hôi toát ra từ mỗi lỗ chân lông, dưới chiếc áo sơ-mi, dưới cổ áo, dưới cổ tay áo hồ cứng. Nó chảy ròng ròng dưới cái mũ fez của ông, ông không buồn chùi, mặc cho rớt từng giọt lớn từ mặt ông xuống sàn và ông có cảm tưởng rằng đời sống đương chết lần, đương từ bỏ ông đấy.

Hai người lính nọ là những nông dân Hung đã có tuổi ăn bánh với những lát mỡ rắc ớt. Họ ăn chậm chậm, dùng một con dao nhỏ cắt bánh và mở như khi họ ăn ở ngoài đồng. Rồi mỗi người ực một hớp rượu vang đựng trong một cái bình bằng thiếc mồi một ống điếu ngắn. Một người vừa hút vừa nói nho nhỏ:

-       Chưa thấy ai đổ mồ hôi nhiều như ông này.

Rồi họ tiếp tục hút, hoàn toàn im lặng.

Nhưng chẳng riêng gì Pavlé vã mồ hôi như vậy. Trong những ngày hè đó, trên mảnh đất hẹp từ sông Drina tới biên giới khô cằn kia, trong thị trấn và các làng mạc, trên đường cái và trong rừng, đâu đâu cũng có những người dàn ông mặt nhễ nhãi mồ hôi tìm cái chết của họ và của người khác, mà đồng thời trốn cái chết đó, tận lực chống cự lại nó bằng mọi cách. Cái trò kỳ cục của nhân loại mà người ta gọi là chiến tranh đó, mỗi ngày mỗi lan rộng, xâm phạm tới mọi sinh vật, cả nhưng vật vô tri nữa .

Buổi sáng đó, gần lều quán của thị trấn, có một chi đội lạ lạ bận quân phục trắng, đội mũ "cát thuộc địa”[127] trắng. Đó là đội quân Đức mà người ta gọi là chi đội Scutari. Trước chiến tranh, họ đã được phái tới Scutari, với tư cách là đạo quân quốc tế[128] để duy trì hòa bình và trật tự cùng với chi đội các quốc gia khác. Khi chiến tranh phát, họ được lệnh rời Scutari và tự dặt dưới sự chỉ huy của bộ tham mưu Áo ở gần biên giới Serbie nhất. Họ tới đêm hôm trước và lúc này đương nghỉ ngơi trên khoảng đất phẳng từ trước chợ tới khu thương mại. Ở đó trong một tử giác[129], họ đợi lệnh tấn công. Họ gồm khoảng một trăm hai chục người. Viên đại úy, tóc hoe hoe, mập, không chịu được trời nóng, đương chửi mắng thầy đội hiến binh Danilo Repats. Chỉ một thượng cấp trong quân đội Đức mới sỉ vả hạ cấp thậm tệ như ông ta quát tháo làm bộ ta đây, chằng coi người ta ra cái gì cả. ông ta phàn nàn rằng ông và lính của ông chết khát, thiếu thốn cả những thứ cần thiết nhất, trong khi chung quanh, tiệm nào chắc cũng đảy hàng hóa thì lại đóng cửa, mặc dầu có lệnh phải mở cửa.

-       Tụi bây làm cái gì ở đây hả? Là hiến binh hay là những thằng múa rối? Tụi tao phải chết khát chết đói ở đây sao? Hay là tao phải phá cửa tiệm là vô như một tên ăn cướp? Đi gọi ngay bọn chủ tiệm lại đây cung cấp binh lương cần thiết và những đồ giải khát lành sạch cho chúng tao. Đi tức thì. Có hiểu "tức thì" là gì không?

Càng nói thì máu lại càng dồn lên mặt ông ta. Bận quân phục trắng, đầu cạo trọc, đỏ như hoa anh túc ông ta nổi giận đùng đùng, bừng bừng như một cây đuốc.

Thầy đội Repats kinh hoàng, chớp chớp mắt, chỉ biết lặp lại:

-       Thưa đại úy, tôi hiểu ạ. Tôi sẽ làm ngay tức thì. Tôi hiểu ạ. Tức thì.

Rồi đương cứng đơ, trân trân thầy bỗng lăng xăng như điên, quay gót, xông vào khu thương mại, như bị ngọn lửa giận của viên đại úy bén vào mình, chàng chạy một mạch, dọa dẫm, đánh đập túi bụi ở chung quanh.

Người đầu tiên bị thầy đâm bổ vào là ông Ali Hodja. Ông này mới từ nhà xuống thăm chừng cửa hàng. Thấy thầy "Vakmaister"[130] perats mà ông biết rõ lắm, hôm nay coi bộ khác hắn ngày thường, đâm bổ vào mình, ông ngạc nhiên tự hỏi có đúng là thầy "Vakmaister” bao lâu nay vẫn đi qua cửa tiệm của ông, vẻ bình tĩnh, đàng hoàng, hòa nhã không. Sao mà lúc này ủ rũ, hoảng sợ như vậy, ngó chòng chọc vào mặt ông như không nhận ra ai cả, không thấy gì cả. Thầy đội chửi mắng om sòm như lặp lại cử chỉ, ngôn ngữ của viên đại úy Đức lúc nãy.

-       Phải treo cổ hết tụi bay? Người ta đã ra lệnh cho tụi bay mở cửa tiệm, phải vậy không? Nếu vì tụi bay mà tao...

Ông Ali Hodja ngạc nhiên chưa kịp thốt ra một lời là đã bị tát một cái mạnh vào má bên phải, khiến cho chiếc khăn của ông bật từ tai bên phải qua tai bên trái. Rồi thầy đội vẫn tráo trưng, chạy xa hơn nữa, bắt các tiệm khác phải mở cửa. Ông Hodja đội lại chiếc khăn cho ngay ngắn hạ cánh cửa mặt hàng xuống, ngồi lên vẫn chưa hết ngạc nhiên. Bọn lính vẻ kỳ dị, bận quân phục trắng, mà ông chưa từng thấy lần nào, bu lại chung quanh chỗ bày hàng của ông. Có vẻ như sống trong giấc mộng. Nhưng ông hết ngạc nhiên rồi: thời này là thời những cái bạt tai rớt từ lên trời xuống mà.

Trọn một tháng trôi qua như vậy trong sự bắn phá từng hồi chiếc cầu, giữa những tiếng đại bác làm rung động cả những đồi chung quanh, trong những nỗi đau khổ và tàn bạo đủ thứ, trong sự chờ đợi những tai họa ghê gớm nhất. Ngay từ mấy ngay đầu, đa số dân chúng đã rời thị trấn bị kẹt giữa hai làn đạn. Cuối tháng Chín, mọi người bắt đầu rút ra khỏi thị trấn. Những công chức ở lại cuối cùng rút đi trong ban đêm, qua cầu, theo đường cái, vì đường xe lửa đã bị cắt đứt. Rồi lần lần, quân đội cũng rút ra khỏi hữu ngạn ông Drina. Chi còn lại một số ít lính bảo vệ thị trấn, vài chi đội công binh, và những đội tuần binh lẻ loi. Cũng sẽ tới phiên họ nữa. Chiếc cầu vẫn còn đó, như bị bỏ, không dùng tới nữa, nhưng vẫn y nguyên, trọn vẹn, giữa hai bên lâm chiến.

XXIV

Ban đêm, mây phủ đầy trời, vắt ngang núi và móc vào nhau. Thời tiết có vẻ đã vào thu. Các chi đội cuối cùng của Áo nhân đêm tối mà rút hết đi, và trước hừng đông họ không những đã qua hết phía bên kia sông Drina mà còn lên tới những mõm ở phía sau sườn núi Liechté, chỗ này nghĩa quân Serbie không trông thấy họ và bắn đại bác cũng không tới.

Lúc mặt trời mới mọc, mưa phùn mùa thu bắt đầu đổ. Dưới cơn mưa, đội lính tuần cuối cùng đi coi khắp một lượt các căn nhà và cửa hàng ở gần cầu, xem còn ai ở lại không. Cảnh vật như chết: Câu lạc bộ sĩ quan, lữ quán Lotika, trại lính, và ba bốn cửa tiệm ở đầu thị trấn đã bị tàn phá. Nhưng họ bắt gặp Ali Hodja ở trước tiệm ông ta. Ông mới ở nhà tới mở cửa hàng. Bọn hiến binh biết ông là con người kỳ cục, ra lệnh khẩn thiết, bảo ông phải đóng cửa tiệm và rời khu chợ tức thì, vì có lệnh cấm không được đứng ở gần cầu mà nguy tới tánh mạng.

Ông Hodja nhìn họ như nhìn một bọn người say rượu nói bậy bạ; ông đã tính trả lời họ rằng đời sống của chúng ta đã lâm nguy từ lâu rồi, và dù sao chúng ta cũng đã chết hết cả rồi, chi khác là có kẻ bị chôn trước có kẻ bị chôn sau thôi; nhưng đã trải qua cái kinh nghiệm tàn khốc mấy bữa rày, ông bỗng đổi ý, bình tĩnh và tự nhiên bảo họ rằng ông chỉ lại lấy vài món đồ trong tiệm rồi trở về nhà tức thì. Bọn hiến binh có vẻ hấp tấp, nhắc ông một lần nữa phải rời ngay khu này đi, rồi họ đi ngang qua chợ, tiến về phía cầu. Ali Hodja nhìn họ lặng lẽ bước trên bụi đường mà cơn mưa đậu mùa đã làm thành một tấm nệm dày và ướt. Ông còn nhìn họ qua cầu, thân mình khuất sau cái bao lơn, chỉ có vai, đầu, lưỡi lê dài và súng là ló lên. Trên ngọn núi đá Boutko, mặt trời hiện ra rực rỡ.

Ali Hodja nghĩ rằng những biện pháp đó quá nghiêm khắc và xét ra, thực vô lý, và ông cười thầm như một đứa nhỏ đã gạt được thầy học. Ông kéo cửa hàng lên vừa đủ cho ông chui vô, rồi hạ nó xuống thành thử tiệm có vẻ như đóng cửa. Tiệm tối om om, ông rút vào căn phòng hẹp ở phía sau mà đã bao lần rồi, ông vô đó trốn những kẻ quấy rầy, những cuộc chuyện trò làm ông tức bực mệt mỏi, trốn gia đình và những ưu tư thầm kín của ông. Ông ngồi quặp chân trên một chiếc ghế dựa cứng, thấp, thở dài khoan khoái. óc ông rối loạn vì bao nhiêu ấn tượng ở ngoài, chập chờn một chút rồi bình tĩnh, lấy lại được thăng bằng như một chiếc cân tốt. Chỉ một lát căn phòng nhỏ hẹp đó ấm lên vì hơi người của ông và ông cảm thấy niềm khoan khoái của sự tịch mịch, yên ổn, quên hết mọi sự, căn phòng tối tăm bụi bậm này bỗng thành khu vườn cực lạc, vô biên có những bờ xanh, những dòng nước róc rách du dương ở cõi vô hình nào đó.

Ông cảm thấy không khí mát mẻ của một buổi bình minh có mưa thấm vào trong phòng. Ở ngoài cũng là mọi sự tĩnh mịch khác thường, không có một tiếng động, một tiếng nói, một tiếng chân người, y như có phép màu vậy. Lòng Ali Hodja tràn trề hạnh phúc và tri ân Thượng đế. Ông nghĩ bụng nhờ thượng đế mà mấy tấm ván này, như một chiếc tàu kỳ diệu che chở và cứu vớt được một kẻ mộ đạo khỏi bị mọi nỗi đau khổ, mọi nỗi lo lắng không giải được khỏi bị những đại bác của hai bên khạc lửa trên đầu mình, cả hai đều là bọn dị giáo xấu xa như nhau cả. Ừ, từ đầu chiến tranh đến nay không lúc nào được yên tĩnh như lúc này, là sự im lặng này quả là êm đềm, tốt đẹp; nhờ nó mà một phần của cuộc sống nhân từ chân chính phục hồi lại được ít nhất là trong một lát còn bao nhiêu thì từ lâu rồi, mỗi ngày mỗi tiêu ma, hoàn toàn mất rồi trong tiếng súng ầm ầm của bọn Ki tô giáo. Tĩnh mịch thì dễ tụng niệm, chính nó cũng đã là tụng niệm rồi.

Đúng lúc đó ông Hodja thấy chiếc ghế ông ngồi bốc lên, bay lên như một đồ chơi; sự tĩnh mịch "êm đềm" của ông thình linh biến thành một tiếng ầm ầm, rồi thành một tiếng sập đổ vang động tứ phía trong không khí, inh tai, chịu không nổi. Những cái kệ trên bức tường đối diện kêu rắc rắc và các hàng hóa bay về phía ông, còn ông thì bị văng về phía chúng. Ông rên rỉ: “ối, ối!...". Ông có cảm tưởng rằng mảnh dết của thị trấn nằm giữa hai con sông bị bứng lên với một tiếng gầm ghê gớm, rồi tưng lên trời bay tít đi, còn hai dòng sông thì bật ra khỏi lòng sông, rút về trời, rồi bây giờ trút xuống không trung, như hai dòng thác chưa bị ngăn lại, phân tán ra. Phải chăng đã tới giờ phán xét cuối cùng mà kinh sách thường nói đấy không, cái giờ mà chỉ trong nháy mắt, cả cái thế giới giả dối này bị thiêu rụi hết như một ngọn lửa bị dập tắt? ... Không, không phải Thượng đế làm ra như vậy đâu. Nhưng làm sao bàn tay con người mà có sức mạnh ghê gớm đó được? .

Ông Hodja rên một lần nữa: “ối, ối" và lần này giọng ông đau đớn vì ông đã bị văng lên rồi rớt xuống sàn ở giữa bức tường và chiếc ghế đổ, ông thấy ê ê ở đầu, đau ở đầu gối và ở lưng. Ông chỉ còn phân biệt được bằng tai thôi; một cái gì đập mạnh vào nóc tiệm – như một thanh âm tách biệt khỏi cảnh ầm ầm đó - và phía bên kia bức vách, có những tiếng lẻng kẻng, rắc rắc của các vật bằng sắt, bằng gỗ, như thể hết thảy các hàng hóa đã đồng loạt bay lên, đụng chạm vào nhau. Sau đó là cơn mưa đá nhỏ trút xuống nóc tiệm và đường lát đá. Nhưng ông đã ngất đi rồi, nằm im không nhúc nhích trong căn phòng nhỏ đã thành cỗ quan tài của ông.

Ờ ngoài trời đã sáng hẳn. Ông không biết mình nằm như vậy bao lâu, rồi thì có một ánh sáng và những tiếng nói làm ông hồi tỉnh lại một cách khó khăn. Ông nhớ đã ngồi trong một chỗ hoàn toàn tối, mà bây giờ thì ánh sáng từ cửa tiệm lọt vào, qua một kẽ nhỏ. Ông nhớ lúc nãy vũ trụ vang động inh tai, khiến tim muốn ngưng đập mà bây giờ thì im lặng, không phải sự im lặng rất êm đềm như trước khi xảy ra đại tai biến đó đâu, mà là sự im lặng tựa như cõi chết. Một tiếng nói nho nhỏ, như từ xa vắng lại, gọi tên ông.

Biết rằng mình còn sống và vẫn ở trong căn phòng hẹp ông chui ra khỏi đống hàng hóa đổ lên đầu ông, đứng dậy đau đớn rên rỉ hoài: "ôi, ối!" Bây giờ ông nghe rõ tiếng nói và tiếng gọi từ ngoài đường. Ông cúi xuống, lách qua cái lối hẹp đưa ra cửa tiệm. Đồ đạc và mảnh vụn nằm ngổn ngang dưới ánh sáng ban ngày. Cửa tiệm mở toang vì cánh cửa lúc nãy chỉ đẩy lên thôi, bị đụng mạnh đã sập xuống. Giữa đám hàng hóa tung tóe, đổ rớt hỗn độn đó, có một phiến đá nặng lớn bằng đầu người. Ông ngước mắt lên. ánh sáng từ trên nóc chiếu xuống. Hiển nhiên là phiến đá đã xuyên qua cái nóc không chắc và tấm trần bằng gỗ. Rồi ông lại nhìn phiến đá trắng, thưa thớt, nhẵn hai mặt đục đẽo kỹ, còn những mặt kia nhọn bén, cắt sơ sài từ toàn khối ra. Ông nghĩ bụng: "A, đích là cái cầu rồi?" Nhưng tiếng ai từ ngoài đường vẫn gọi ông, mỗi lúc mỗi lớn hơn và ông không suy nghĩ gì thêm được nữa. .

Mình mẩy còn đau như dần, chưa tỉnh hẳn, ông đứng trước một nhóm năm sáu người trẻ, râu không cạo mình đầy cát bụi, bận quân phục xám, đội mũ ca-lô, và đi dép opanci. Họ đều mang khí giới, ngực đeo hai băng đạn chéo nhau hình chữ thập, đầy những đạn nhỏ long lanh. Trong đám họ có chú Vlado Mantch, thợ sửa ống khóa, nhưng không đội mũ cát-két mà chụp một cái bon-nê[131] lót bằng lông và cũng đeo băng đạn ở ngực. Một người chắc làm xếp, còn trẻ, râu mép đen và nhỏ, nét mặt đều đặn, sắc, mắt sáng, liền tiến lại gần ông Hodja. Gã vác súng trên vai như thợ săn, tay phải cầm một chiếc gậy nhỏ bằng gỗ dẻ, giận dữ chửi thề la lớn:

-       Còn mày nữa? Mở mang cửa tiệm như vậy hả? Rồi có mất cái gì thì lại đổ cho lính của tao cướp bóc. Tao có phận sự giữ hàng hóa cho mày sao?

Nét mặt gã bình tĩnh, gần như không nhúc nhích, nhưng giọng nói thì sừng sộ, mà cây gậy trong tay giơ cao lên như muốn đập. Đúng lúc đó, Vlado Maritch lại gần gã, nói nhỏ câu gì đó.

-       Nó tốt và lương thiện, được, nhưng nếu tao còn thấy cửa tiệm có mở toang ra một lần nữa mà không có ai coi chừng, thì không dễ gì tao bỏ qua cho đâu.

Rồi bọn họ tiếp tục đi. Ông Hodja nghĩ bụng: "Chắc họ là bọn bên kia", - ông nhìn theo họ - "Họ mới tới thì đã gặp mình liền. Không có sự thay đổi nào trong thị trấn này mà không đập vào đầu óc mình liền".

Ông đứng gần cửa tiệm bị hư hại của ông, miệng há hốc ra, đầu váng vất, mình mẩy đau như dần. Trước một ông là khu chợ, dưới ánh sáng ban mai, không khác một chiến trường, đầy đá nhỏ đá lớn, ngói và cành cây gãy. Ông ta ngó chiếc cầu. Cái kapia vẫn còn, nhưng qua khỏi đó thì cầu bị đứt đoạn ngay. Cột cầu thứ bảy không còn nữa; từ cột cầu thứ sáu tới cột cầu thứ tám là một khoảng trống, nhìn chênh chếch, có thể thấy dòng nước xanh của con sông. Từ cột cầu thứ tám trở đi, cầu lại tiếp tục cho tới bờ bên kia, vẫn nhẵn, đều đặn, trắng như hôm trước, như hồi nào tới giờ.

Ông chớp mắt mấy lần, không muốn tin tai họa đó, rồi nhắm mắt lại, hình dung lại những binh lính ông thấy năm sáu năm trước, dưới một chiếc lều bằng vải xanh lá cây, đào cái gì ngay trong cột cầu đó, thấy lại cái nắp sắt từ mấy năm nay đậy cái lỗ trong cột cầu đặt mìn, và bên cạnh đó là nét mặt bí mật, nhưng nhiều ý nghĩa, đui, điếc và câm của viên hạ sĩ quan Brankovitch. Ông rùng mình, lại mở mắt ra, nhưng chì thấy khu chợ đầy đá lớn nhỏ, chiếc cầu mất một cột cầu và khoảng trống toang hoác giữa hai nhịp cầu gãy. Những cảnh như vậy chi xảy ra và thấy được trong giấc mộng. Chỉ trong giấc mộng. Nhưng khi ông quay mặt đi không nhìn cảnh tượng không thể tin được đó, thì cửa tiệm của ông hiện ra trước mắt ông với một phiến đá lớn, phiến đá của cột cầu thứ bảy, nằm giữa đám hàng hóa rớt ngổn ngang. Nếu đó là một giấc mộng, thì chung quanh ông toàn là cảnh mộng hết. Từ trung tâm thị trấn có tiếng gọi vang lên, một người Serbie lớn tiếng ra lệnh, và có tiếng chân chạy vội về phía ông. Ali Hodja vội vàng đẩy cánh cửa hàng lên, khóa lại rồi trở về nhà.

Đường dốc, nên ông hổn hển, thấy tim đập mạnh, ran cả ngực. Đã từ lâu rồi, từ hồi ông năm chục tuổi, cái đồi nơi chôn nhau cắt rốn của ông mỗi ngày hóa ra hiểm trở hơn, mà con đường về nhà hóa dài hơn. Nhưng không lần nào như lần này, ông muốn rời trung tâm thị trấn, về nhà càng mau càng tốt. Tim ông nhảy một cách bất thường, ông muốn đứt hơi, phải ngừng lại.

Ở phía dưới kia, ông nghe như có tiếng hát. Phía dưới kia là cây cầu cắt làm đôi, tàn nhẫn, gớm ghiếc. Ông không cần phải quay đầu (có cát vàng ông cũng không quay đầu lại) để nhìn tất cả cảnh tượng đó: Dưới sân kia, là cái cột cầu đã bị cắt đứt như một thân cây vĩ đại cả ngàn mảnh tung tóe chung quanh và các nhịp cầu bên phải bên trái bị gãy tiêu. Ở giữa là một khoảng trống dài độ mười lăm thước. Và hai phía nhịp cầu gãy đó như đau xót muốn chắp lại với nhau.

Không, có ác gì ông cũng không quay đầu lại. Nhưng ông cũng không thể tiến lên được nữa mà leo đồi vì tim ông mỗi lúc một làm ông nghẹt thở hơn mà chân ông không bước nổi nữa. Ông hít thật sâu, chậm chậm, đều đều mỗi lần mỗi sâu hơn. Hồi xa hít như vậy thấy dễ chịu, bây giờ cũng vậy. Ông cảm thấy ngực ông nhẹ hơn... Ông lại tiếp tục đi; nghĩ tới lúc về tới nhà, nằm nghỉ trên giường, ông phấn khởi lên. Ông khó nhọc, chậm chạp bước, và trước mắt ông, cảnh tượng cây cầu bị phá hiện ra hoài như cùng di chuyển theo ông vậy. Không phải chỉ cứ quay lưng lại không nhìn một vật nào đó mà nó không theo đuổi mình, hành hạ mình nữa. Dù có nhắm mắt ông vẫn thấy cái đó.

Ông Hodja lúc này đã thở dễ dàng hơn một chút, suy nghĩ sáng suốt hơn, nhủ thầm: "Phải, bây giờ người ta mới thấy tất cả máy móc, đồ đạc, thói hấp tấp, lăng xăng hoạt động của chúng là để làm cái gì.”

(Từ trước ông luôn luôn có lý, trong mọi điều và trái lại với mọi người. Nhưng bây giờ sự tiên đoán không bao giờ sai đó không làm cho ông hả dạ được nữa. Lần này là lần đầu tiên, điều đó làm cho ông thản nhiên. Ông có lý quá! Từ bao lâu nay ông thấy chúng luôn luôn săn sóc cái cầu, chùi quét tô điểm, sửa chữa nến móng, đặt ống nước, đèn điện, rồi một hôm chúng làm nổ tung cầu lên, như một mỏm đá trên núi, chứ không phải là một công trình từ thiện ích lợi, đẹp đẽ nữa. Bây giờ người ta mới thấy chúng là hạng người ra sao và chúng muốn cái gì.

Ông biết cái đó từ lầu rồi, nhưng bây giờ thì kẻ ngu ngốc nhất cũng có thể thấy được Chúng đã bắt đầu phá hủy cái gì vững bền nhất, chiếm cái gì của Thượng đế. Và ai mà biết được bao giờ chúng mới ngừng. Đó, ngay chiếc cầu của quan tể tướng mà cũng bắt đầu rời ra như một chuỗi hạt trai rối đấy; mà một khi đã khởi sự rồi thì không ai có thể ngăn chặn được nữa.

ông Hodja ngừng lại nữa. Ông muốn hết hơi mà đường dốc thình lình dựng đứng trước mắt ông. Ông lại hít một hơi dài cho tim bớt đập. Nhờ vậy ông lấy hơi lại được cảm thấy sống lại mà bước mau hơn.

Ông nghĩ bụng: Nếu người ta phá hủy ở đây mà xây dựng ở nơi khác thì cũng được đi. Có thể ở nơi khác có những miền yên ổn và những con người có lương tri biết tôn kính ý chí Thượng đế. Thượng đế đã không nhìn nhận tới cái thị trấn khốn khổ trên sông Drina này, những có thể Ngài không ghét bỏ cả thế giới, cả cái gầm trời này đâu. Mà cái tụi này chắc không hành động như vậy hoài cho tới khi tận thế đâu. Nhưng biết đâu chừng ? (Á, giá ông có thể hít thêm một ít không khí nữa), phải, biết đâu chừng ? Có thể rằng bên tà giáo này muốn sắp đặt lại cho có trật tự, chùi cọ, sửa chữa, cải thiện để rồi thình lình phá hủy hết, sẽ lan tràn khắp mặt đất chăng ?

Có thể rằng chúng sẽ biến thế giới do Thượng đế tạo ra này thành một hoang địa để chúng xây cất một cách bậy bạ, rồi phá phách tàn nhẫn như tên đao phủ, thành một mục trường[132] cho những thị dục, thèm khát vô độ và không sao hiểu nổi của chúng chăng ? Cái gì cũng có thể xảy ra được lắm, chỉ trừ mỗi một điều này: hạng người trác việt, minh triết, tâm hồn cao thượng không khi nào bị tiêu diệt vĩnh viễn, họ sẽ vì lòng tôn sùng Thượng đế xây cất những kiến trúc vững bền để cho thế giới được đẹp hơn mà con người sống được sung sướng hơn, dễ dàng hơn. Nếu hạng người đó bị tiêu diệt thì có nghĩa là lòng kính yêu Thượng đế đã tắt, không còn nữa. Điều đó không thể nào xảy ra được.

Ông Hodja suy nghĩ miên man như vậy và vẫn bước mỗi lúc mỗi mệt nhọc hơn. chậm chạp hơn.

Bây giờ ông nghe rõ có tiếng hát trong thị trấn. Ước gì ông hít thêm được ít không khí nữa, con đường bớt hiểm trở đi mà ông về được tới nhà, nằm dài trên cái đi văng, thấy mặt và nghe tiếng một người thân! Ông chỉ mong có vậy thôi. Mà không được. Ông không còn duy trì được một liên quan bình thường giữa hơi thở và nhịp đập của tim ỏng nữa; tim ông đã hoàn toàn làm nghẹt hơi thở như đôi khi xảy ra trong giấc ngủ cửa ông. Nhưng lần này ông không còn tỉnh giấc để thoát nguy nữa.

Ông há lớn miệng ra, cảm thấy con ngươi ông lòi ra ngoài. Đường dốc mỗi lúc mỗi lớn hoài, lúc này đã sát mắt ông rồi. Ông chỉ còn trông thấy con đường cứng, đã khô rồi đường biến thành cảnh tối tăm nó chụp lấy ông.

Ông Ali Hodja nằm lăn trên đường dốc đưa lên Meidan. Ông giãy giụa vài cái rồi tắt thở.

Belgrade, tháng Bảy 1942 - tháng Chạp 1943

VÀI TRANG LƯỢC SỬ VỀ

BOSNIE-HERZÉGOVINE VÀ SERBIE

Bối cảnh của truyện này là xứ Bosnie-Herzégovine, nhưng trong vài chương xứ Serbie cũng thường được nhắc tới; mà những xứ đó, đa số độc giả chưa được biết, nên chúng tôi giới thiệu ít hàng dưới dây để độc giả dễ hiểu truyện.

Chúng ta thường nghe nói đến Nam Tư Lạp Phu (tiếng Pháp là Yougoslavie có nghĩa là xứ của dân tộc Slave phương Nam, mà Slave trỏ một giống người ở Trung Âu, nhất là Đông âu như dân tộc Ukraine, Serbie, Croatie, Nga, Bảo Gia Lợi...) và Thống chế Ti to, vị anh hùng Nam tư theo chế độ cộng sản. Ông có tinh thần quốc gia mạnh mẽ, ngày càng xích gần lại với Tây Âu.

Bosnie-Herzégovine và Serbie nay là hai trong sáu tiểu bang của Liên bang Cộng hòa Nhân dân Nam Tư, bốn tiểu bang kia là Croatie, Slovénie, Monténégro, Dalmatie. Liên bang đớ nằm trên bờ vịnh Adriatique, phía Tây ngó qua Ý, phía Đông Hung Gia Lợi, Lỗ Ma Ni, Bảo Gia Lợi, phía Bắc giáp Áo, phía Nam giáp Hy Lạp; dân số năm 1954 khoảng 17 triệu, kinh đô là Belgrade, trên tiểu bang Serbie.

Bosnie - Herzégovine và Serbie là hai tiểu bang giáp nhau, rộng nhất, dân số mỗi tiểu bang năm 1954 khoảng bốn triệu. Cả hai đều nhiều núi, từ thế kỷ XIX trở về trước nguồn lợi canh là canh nông và mục súc. Kinh đô của Bosnie - Herzégovine là Sarajevo, của Serbie là Belglade.

Dân hai xứ đều là giống Slave, hiện nay khoảng một phần ba theo Hồi giáo, hai phần ba theo Ki tô giáo.

Lịch sử của họ rất gian truân, có lẽ nhờ vậy mà họ anh dũng và có tinh thần quốc gia mạnh.

Mới đầu họ lệ thuộc La Mã, qua thế kỷ VII mới thành lập những tiểu quốc gần như độc lập: Bọsnie - Herzégovine, Serbie. Họ phải chống với những dân tộc ở chung quanh: Hi Lạp, Bảo Gia Lợi, Hung Gia Lợi.

Thế kỷ IX họ theo Ki tô giáo.

Thế kỷ XII họ bị Hung Gia Lợi chiếm. Qua thế kỷ XIV Serbie mới thịnh lên được (chiếm được Macédoine, Albanie) nhưng không bao lâu cả hai tiểu quốc đều bị Thổ Nhĩ Kỳ chinh phục và biến thành hai tỉnh trong đế quốc Thổ (cuối thế kỷ XIV).

Chính quyền Thổ ít xen vào việc trong nước họ, chỉ cần thu được thuế, bắt được lính. "Dăm ba năm một lần họ phải chịu "thuế máu” (huyết cống) mỗi tỉnh phải dâng cho triều đình một số trẻ em anh tuấn; chúng bị đưa về kinh đô Thổ Istamboul, dạy dỗ thành người Thổ, theo Hồi giáo, sau đi lính cho Thổ. Bọn Thổ hóa đó có tài năng thì có thể được lãnh những chức quan trọng trong triều đình Thố như người gốc Thổ, tức như trường hợp tể tướng Mehmed Pacha Sokolovitch (người ra lệnh xây chiếc cầu trên sông Drina) trong truyện này.

Trong thời kỳ bị Thổ cai trị, kinh tế suy. Thỉnh thoảng cũng có những cuộc khởi nghĩa nhưng bị Thổ dẹp. Một số người trốn vào rừng, không chịu phục tòng Thổ; một số khác (người Serbie) di cư qua Syrie.

Truyện này bắt đầu từ thế kỷ XVI, khi uy quyền của Thổ còn mạnh. Nhưng qua thế kỷ XVII và XVIII, Áo bắt đầu tranh giành ảnh hưởng với Thổ, có hồi chiếm được Sarajevo và Thổ phải nhưởng một phần Bosnie - Herzégovine cho Áo. Năm 1739 Áo thua phải trả lại phần đó cho Thổ, và biên giới không thay đổi gì tới năm 1878.

Đầu thế kỷ XIX, có nhiều anh hùng nổi lên chống lại Thổ: Karageorges ở Serbie, Mustapha Skodra Pabha và Husein Gradascevic ở Bosnie - Herzégovine. Trong những cuộc khởi nghĩa đó, dân chúng chia làm hai phe: một thiểu số Thổ hóa mong cho Thổ thắng, còn đa số theo Ki tô giáo mong cho nghĩa quân thắng, nhưng cả hai đều không dám đổ lộ tình cảm ra và rất nghi kỵ nhau.

Giữa thế kỷ XIX, đế quốc Thổ suy, phải cho Serbie tự trị dưới quyền của Miloch Obrénovitchl và các cường quốc châu Âu ép Thổ phải để cho Serbie ở dưới sự che chở của các nước theo Ki tô giáo (Nga, áo, Đức...). Từ đó Thổ mất lần ảnh hưởng ở Serbie, năm 1867 phải rút hết quân đội ra khỏi Serbie.

Nhưng Serbie và Bosnie - Herzégovine thoát được ách Thổ thì lại bị cái ách của Áo - Hung. Từ năm 1878 do hòa ước Berlin ký giữa Nga, Thổ và các cường quốc châu Âu hai xứ đó không còn là những tỉnh của Thồ nữa, Serbie được độc lập còn Bosnie - Herzégovine thành một tỉnh của Áo-Hung. Áo-Hung mở mang cho Bosnie - Herzégovine, xây cất đường sá, tổ chức chặt chẽ sự cai trị, muốn Âu hóa xứ đó và Serbie. Dân chúng bất bình, nhất là những người theo Hồi giáo. Đầu thế kỷ XX, đảng “Thanh niên Bosnie" hoạt động mạnh ở Prague, Vienne, Sarajevo, hô hào sinh viên chống lại Áo - Hung (1912).

Tinh thần quốc gia của Serbie và Hegégovine hồi đó lên cao, một phong trào xã hội nổi lên nhờ những tư tưởng mới sinh viên du học ở Tây âu đem về. Họ thắng được Thổ trong chiến tranh Balkan, và Thổ hoàn toàn mất hết ảnh hưởng ở bán đảo đó.

Rồi ngày 28-6-1914, một sinh viên Serbie ám sát thân vương áo François Ferdinand (vụ này là nguyên nhân gần của thế chiến thứ nhất), Áo-Hung đàn áp dữ dội; dân Serbỉe anh dũng chống lại cho tới 1918.

Khi chiến tranh chấm dứt, Serbie, Croatie và Slovene thống nhất thành lập một vương quốc (1919); sau Bosnie - Herzégovine cũng gia nhập, thành liên bang Nam Tư Lạp Phu (1929).

DANH TỪ THỔ NHĨ KỲ VÀ BOSNIE

Aga: tướng chỉ huy đoàn vệ binh của vua Thổ.

Akhmédia: mũ fez bằng vải trắng của các Hodja.

Bairam: một ngày lễ Hồi giáo, nhà nào cũng làm nhiều bánh, kẹo.

Bey: một chức quan văn hay võ cao cấp của Thổ; trong truyện này nhiều khi chỉ dùng đề trỏ giới vọng tộc Thổ.

Caid: một chức pháp quan.

Cheik: tộc trưởng hay tù trưởng

Efendi: một chức quan văn.

Fez: một thứ mũ không có vành của Thồ, các người Chà Và ở Sài Gòn vẫn đội.

Guzla: một thứ đàn độc huyền của Bosnie - Herzégovine.

Haidouk: hạng anh hùng lục lâm.

Halva: một thứ bánh làm bằng bột, dầu và đường

Hodja: chức tư tế hoặc mục sư Hòi giáo.

Honved: tiếng Hung Gia Lợi, có nghĩa là vệ quốc quân.

Kapia: khúc giữa của một chiếc cầu, xây rộng ra thành như hai cái sân nhỏ ở hai bên đường xe chạy.

Kmet: nông nô.

Kolo: một vũ khúc bình dân Ba Tư, nam nữ nắm tay nhau thành một vòng mà múa.

Konak: công thự.

Mechthéma: tựa như tòa án.

Mintan: áo dài của đàn ông Thổ.

Moudenris: bề trên trong một chủng viện.

Mouktar quận trưởng

Moulazime: cảnh sát trưởng

Mouteveli: người quản lý các cơ quan từ thiện Thồ.

Mufti: một giáo phẩm trong đạo Hồi.

Objak: miếng vải thô, vuông nông dân và lính dùng làm vớ.

Opanci: thứ dêp thô của nông dân.

Otouz bir: một trò như trò rút bấc của ta. Rút mấy quân bài cũng được, cộng các số điểm được 31 hay gần tới số đó nhất thì ăn, qua số 31 thì thua.

Raia: trỏ những người không theo Hồi giáo trong đế quốc Thổ.

Rakia: một thứ rượu mạnh.

Ramadan: tháng Chín âm lịch của người Hồi, vào tháng Tư, tháng Năm dương lịch. Trong thánh đó họ phải nhịn ăn từ sáng tới tối

Saleps: một thứ nước giải khát ngọt, hơi sền sệt của người Bosnie.

Serdar: hàm đại tướng trong khi ra trận.

Slava: lễ vị thánh phù hộ cho một gia đình, theo tục Serbie.

Vakouf một tồ chức từ thiện của Hòi giáo.

458

Đại ý mỗi chương

Tựa

I.        Con sông Drina và chiếc cầu. Ảnh hưởng của chiếc cầu tới đời sống thị trấn Vichégrad

II.    Chiếc đò ngang. Tuổi thơ của tề tướng Sokoli, người cho xây cầu

III. Abidaga bắt dân làm xâu đề xây cầu. Dân chúng thán oán. Một nông dân, Radislav, tổ chức phá ngầm công việc, bị bắt, tra tấn, xử tử hình xóc xiên

IV. Nông dân quyên tiền chôn cất lén cho Radislav. Có người tố cáo sự tham nhũng của Abidaga, hắn bị trừng trị. Người khác lên thay. Và cầu dựng lên với một lữ quán

V.    Qua thế kỷ sau, lữ quán đó cũ quá, thiếu tiền tu bổ, sập. Thị trấn Vichégrad bị một trận lụt lớn

VI.  Nghĩa quân Serbie nổi dậy chống Thồ. Chính quyền Thổ dựng một đồn canh trên cầu, tra hỏi người qua lại. Dân lành bị linh giết oan

VII.          Thế kỷ XIX. Vấn đề biên giới. Dân tị nạn. Dịch hạch và dịch tả phát trong miền

VIII.       Một thiếu nữ đẹp, nàng Fata, bị cha ép duyên, hôm đón dâu, đâm đầu từ trên cầu xuống sông Drina

IX. Tụi Áo muốn chiếm Bosnie - Herzégovine. Osman quyết tâm kháng chiến, nhưng không có lực lượng Ali Hodja công kích, bị Osman đóng tai vào một đà trên cầu. Quân Áo vô Vichégrad, giải thoát cho Ali Hodja

X.    Thị trấn Vichégrad cử bốn đại diện lại cầu đón đại tá Áo. Đại tá áo khinh miệt họ

XI. Người Áo bắt đầu cai trị, sửa sang thị trấn, phá lữ quán cũ để xây trại binh . Dân chúng lần lần bó nếp sống Thổ mà theo nếp sống Tây Âu (Áo). Một ông già Thồ, Chemsibeg nhất định bất hợp tác. Chiếc cầu vẫn không thay đổi

XII.          Một kẻ đánh bạc với ma, thua hết cả gia sản, đau một trận dữ dội rồi chừa. Một thanh niên Do Thái bỏ nhà ra đi vì mê cờ bạc

XIII.       Áo kiềm tra dân số đề bắt lính. Một thiếu nữ dùng mỹ nhân kế đề đưa một nhà cách mạng qua cầu (có lính gác) mà trốn qua Serbie

XIV.       Cuối thế kỷ XIX. Đời sống mới theo Tây Âu, kinh tế có phần phát triền hơn. Lotika, một quả phụ Do Thái rất đảm đang quản lý một lữ quán, giúp đỡ cả họ hàng

XV.          Một bọn ăn không ngồi rồi trêu và giễu một gã chột mắt, nghèo khổ mà mê gái, thất tình

XVI.       Đầu thế kỷ thứ XX, Nữ hoàng Áo bị ám sát ở Genève. Sửa cầu trên sông Drina, đặt ống nước, xây đường xe lửa

XVII.    1908 - Phong trào xã hội phát sinh. Vua Áo sát nhập Bosnie - Herzégovine vào đế quốc Áo, hứa cho Bosnie - Herzégovine được hưởng hiến pháp, lính tới đóng ở Vichégrad, đặt mìn trong một cột cầu.

XVIII. Những năm sôi động trước thế chiến thứ nhất. Thổ mất hết ảnh hưởng ở Bosnie - Herzégovine. Chiếc cầu hết quan trọng. Sinh viên đi học xa đem về những tư tưởng mới.

XIX.       Bọn thanh niên và sinh viên bàn về chính trị, nhóm Quốc gia muốn thoát ly Áo. Hai thanh niên gây với nhau vì nàng Zorka. Một cặp nhân tình lớn tuổi Một Ổ điếm.

XX.          Thế hệ trước đã suy, chán nản. Nữ chủ quán Lotika làm ăn hết khá, thất vọng về họ hàng.

XXI.        Năm cuối cùng 1914, được mùa, ai cũng mừng. Một con buôn Do Thái. Cô Zorka ở chương XIX thất tình

XXII.    Thân vương Áo François Ferdinand bị một sinh viên Serbie ám sát ở Sarajevo. Áo đàn áp tàn nhẫn dân Serbie. Một nhóm thanh niên trốn qua Serbie để kháng Áo. Nghĩa quân Serbie nã đại bác vào cầu và thị trấn. Trại lính cháy.

XXIII. Thị trấn Vlchégrad sống hồi hộp dưới trận mưa đạn. Tình cảnh và tám trạng mỗi hạng người: Thổ, Serbie theo Ki tô giáo, Do Thái. Nữ chủ quán Lotika thất vọng quá, tản cư, bị bệnh thần kinh, kiệt lực. Cầu vẫn còn, mặc dầu bị đại bác nghĩa quân bắn phá hằng ngày

XXIV. Bọn áo rút hết ra khỏi thi trấn, cho nổ mìn, sập một cột cầu. Nghĩa quân Serbie vô thi trấn. Ali Hodja ở chương IX, ông giià Thổ thủ cựu, chán nản, chết về bệnh tìm trên đường từ tiệm về nhà. Thời đại cũ cáo chung

CHiếC CẦU TRÊN SÔNG DRINA

Tiều thuyết của IVO ANDRITCH

Nguyễn Hiến Lê dịch

Chịu trách nhiệm xuất bản:

Nguyễn Cử

Biên tập : Triệu Xuân

Trình bày, chế bản : Thùy Dung

Bìa : Huỳnh Văn Quắc

Sửa bản in : Thái Thông

NHÀ XUẤT BĂN VĂN HỌC

18 Nguyễn Trường Tộ - Hà Nội

Đt (84.8) 8294685; 8469858 * Fax (84.8) 8294781

E-mail: nxbvanhoc@hn.vnn.vn

CHI NHÁNH TP. HÒ CHÍ MINH

290/20 Nam Kì Khởi Nghĩa, Q.3, TP. HỒ Chí Minh

Đĩ: (84.8) 8483481; 8469858 *, Fax: (84.8)8483491

E mai: xuantrieu@yahoo.com

In 1.000 cuốn, khổ 14,5 x 20,5cm. Tại Cty Cổ phần In Gia Định,

Số 9D Nơ Trang Long, Q. Bình Thạnh, TP. HỒ Chí Minh –

Đĩ: 8412644.

Số đăng ký KHXB: 357-2007/CXB/24-86/VH. In xong và nộp lưu chiếu quý 3 năm 2007.

[1] Thi sĩ La tinh, sanh năm ...43, mất năm +17 hay +18, lưu lại nhiều tác phẩm bất hủ, trong số đó có tập Epistalae ex ponto (tiếng Pháp dịch là Pontiques) gồm những bức thư viết bằng thơ gởi cho vợ và bạn thân khi ông bị đày ở Tomi, giọng bi thảm. N.H.Lê

[2] Bị phá hủy một phần trong hai thế chiến, năm 1914 và năm 1943, cầu đã được trùng tu lại từ 1949 đến 1952 và hiện nay vẫn đứng sừng sững trên dòng nước chảy như thác của sông Drina.

(Trong bản dịch này, những cước chú đánh số Ả Rập là của Georges Luciani, những cước chú hoa thị là của N.H. Lê)

[3] Sông Drina là chi nhánh quan trọng nhất của sông Sa ve. Nó gồm hai con sông nhỏ Piva và Tara; sông Piva bắt nguồn ở nuối Dourmitor, sông Tara bắt nguồn ở núi Komovi. Sông Drina chảy từ Nam lên Bắc, dài 333 cây số (nếu kể thêm sông Tara thì dài 461 cây số). Vì rất dốc, nên ghe thuyền không đi được, ngay cả trên khúc hạ lưu, nhưng nhiều bè gỗ được thả theo dòng. Một nhà máy phát điện lớn đã được xây cất trên bờ sông Drina, ở gần Zvornick, hoàn thành năm 1955.

[4] Vichégrad[4] là một thị trấn lớn ở ngã ba hai sông Drina và Rzav. Thời trung cổ, nơi đó là một vị trí chiến lược quan trọng. (Những chú thích đánh số Ả Rập đều của bản tiếng Pháp).

[5] Một lối chơi chữ, không sao dịch được: Stoiati có nghĩa là đứng vững, Ostaiati có nghĩa là trường. Ý nói rằng cầu sẽ vững vàng, lâu bền.

[6] Charats là con ngựa trắng của Kraliévitck Marko, một vỉ anh hùng trong thơ bình dân.

[7] Một vị anh hùng Hồi ở Bosnie, có tính cách nửa hoang đường.

[8] Một thứ nước giải khát ngọt, hơi sền sệt, người Bosnie uống nóng vào buổi sáng, thời Thổ cai trị.

[9] Một thứ rượu mạnh.

[10]Vũ khúc bình dân Nam Tư

[11] Haidouk có nghĩa là tướng cướp, nhưng không phải là hạng cướp đường thô bỉ, mà thường là một người trốn vào trong rừng sâu để khỏi chịu những sự ngược đãi của người Thổ, lại thường cứu giúp các đồng bào bị ức hiếp. Có nhiều bài hát bình dân kể truyện Starina Novak (ông già Novak) và chàng thanh niên Groutsa.

[12] Fotcha là một trung tâm thương mại (4.500 dân) trên hữu ngạn sông Drina.

[13] Rogatitsa là một thị trấn trên một chi nhánh phía tả ngạn sông Drina.

[14](*) Vì lúc đó hai xứ Bosnie và Serbie đã thành hai tỉnh trong đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ. Thổ hóa nghĩa khác với nhập tịch Thổ. Thổ hóa là còn theo cả Hồi giáo nữa. (Những chú thích có dấu ngôi sao này là của chúng tôi. NHL).

[15] Người Serbie dùng tên đó (có nghĩa là đế đô) để trỏ Istamboul.

[16] Nghĩa là thuế cống bằng máu: tribut du sang.

[17] Efendi là một chức quan văn, đặt sau tên người.

[18] Tức những người mới theo Hồi giáo.

[19] Oultsigne là một thị trấn nhỏ (4.000 dân) kiến trúc có nét phương Đông, hải cảng cuối cùng của Nam Tư trước khi tới Albanie.

[20] Constantinople là thị trấn nằm trên hai bờ Ă và âu của eo biển Bosphore. Ngày nay gọi là Istamboul.

[21] Opanci: thứ dép thô của nông dân.

[22] Miếng vải thô, vuông, nông dân và lính dùng làm vớ.

[23](*) Một miến ở Nam Tư ngày nay.

[24] Một thứ đàn độc huyễn xấu xí

[25] Ba đuôi ngựa là một chức cao trong quân đội Thổ.

[26] (*) Bản tiếng Pháp dịch là aiguille (cây kim), tôi ngờ là anguille (con lươn) mà in lầm

[27] Raia trỏ chung những người không theo đạo Hồi trong đế quốc Thổ

[28] Một thị trấn nhỏ ở Monténégro, trên hữu ngạn sông Tchéotina, một chi nhánh của sông Drina.

[29] (*) Tức là người Bohême (một xứ ở Tiệp Khắc, Trung âu), bản tính nghệ sĩ, lưu đãng.

[30] (*) Tức đóng nõ đít.

[31] (*) Bản tiếng Pháp: groche. Tôi đoán nghĩa như vậy.

[32] (*) Chức tư tế hoặc mục sư Hồi giáo.

[33] (*) Bản Pháp văn lầm? Thủy thần chứ? Hay chính thầy đội mừng quá mà mất trí?

[34] (*) Bay là một chức quan văn hoặc võ cao cấp của Thổ Nhĩ Kỳ. Chức đó cũng đứng sau tên.

[35] (*) Vì khô đét cũng như ta nói "cá mắm".

[36] (*) Đoạn nằm trong dấu [ ] này do chúng tôi tóm tắt.

[37] Một thứ bánh làm bằng bột, dầu và đường.

[38] Lễ Hồi giáo nhà nào cũng làm nhiễu bánh kẹo.

[39] (*) Kỷ nguyên Hồi giáo bắt đầu từ năm 622, năm giáo chủ Mahomet Ở thành Mecque trốn qua thành Médine. Vậy thì năm 979 kỷ nguyên Hồi giáo là năm 979 + 622 = 1601.

(1)     [40]Tên Thổ của Andrinophe, một thị trấn ở Thổ Nhĩ Kỳ.

[41] Vakouf là một tổ chức tôn giáo của người Hồi có mục đích từ thiện

[42] (*) Năm 1697, Eugêne de Savoie, một vương công áo thắng Thổ, chiếm được Saraìevo và Thổ phải nhưởng cho áo một phần Bosnie Herzégovine.

[43] (*) Tức Hung Gia Lợi.

[44] Tiếng Thổ mouteveli có nghĩa là người quản lý các cơ quan từ thiện.

[45] Lễ vị thánh phù hộ cho một gia đình. Chi người Serbie theo chính giáo mới làm lễ này.

[46] (*) Tháng chính âm của người Hồi vào tháng t, tháng năm dương lịch. Trong tháng đó họ phải nhịn ăn và uống từ sáng đến tối.

[47] (*) Mũ của Thổ không có vành.

[48] Có nghĩa là ông Georges Đen, viên thủ lãnh nghĩa quân Serbie chống lại Thổ năm 1804.

[49] (*) Tức Karageorges, viên thủ lãnh nghĩa quân.

[50](*) Tức Ki tô giáo và Hồi giáo.

[51](*) Bản tiếng Pháp: pierres (đá), chắc lầm; planches thì phải hơn.

[52](*) Hàm đại tướng trong khi ra trận.

[53] (*) Miloch (1780 - 1860) người Serbie mới đầu chống Thổ, sau đầu hàng Thổ được vua Thổ cho cai trị Serbie, từ đó Serbie được tự trị

[54] Một chi nhánh ở hữu ngạn sông Drina.

[55] (*) Đoạn này chúng tôi tóm tắt cũng như mọi đoạn khác đặt trong dấu [ ].

[56] (*) Vì sáng lập ra Hồi giáo, người Hồi giáo gọi ông là Thiên sứ.

[57] (*) Một chức như pháp quan.

[58] Tức như tòa án.

[59] Cảnh sát trưởng.

[60] Quận trưởng trong thị trấn.

[61] Một giáo phẩm trong đạo Hồi.

[62] (*) Trỏ người áo, và có ý nghĩa khinh miệt.

[63](*) Sự thực thì Ali Hodja theo Hồi giáo.

[64] (*) Tộc trưởng hoặc tù trưởng.

[65] Áo dài của đàn ông dài.

[66](*) Vì không dùng nữa, và không muốn cho địch dùng.

[67] (*) Tiếng Hung Gia Lợi, có nghĩa là vệ quốc quân

[68]Mũ fez bằng vải trắng của các Hodja.

[69]Bề trên trong một chủng viện.

[70]Tức tín đồ Hồi giáo.

[71]Tựa như thứ lính đánh thuê (của Thổ).

[72]Tức cái khoảng rộng mắt mình trông thấy.

[73](*) Công thự.

[74]Trò này tựa như trò rút bắt của ta. Rút mấy quân bài cũng được cộng các số điểm được 31 hoặc gần tới số đó nhất thì ăn, quá số 31 thì thua. như người nào được 30 điểm rỗi mà còn rút thêm một lá bài nữa, được một con bài hai điểm thì nguy. Cũng như trong bài bất của ta, cửa mà tống nhị.

[75]Những hình này gồm toàn những đường thẳng và đường cong đều đặn, cân đối.

[76]Tức ngày thứ bảy, người Do Thái, hôm đó không được làm một việc gì cả

[77]Trong hội nghị này các cường quốc châu Âu và Thổ quyết định rằng Bosnie Herzégovine do Áo cai trị nhưng vẫn thuộc về Thổ

[78]Tiếng Đức, có nghĩa là đội quân lưu động.

[79]Mỗi ngày tín đỗ Hồi giáo cầu nguyện năm lần.

[80]Coi chú thích ở chương I hoặc bảng danh từ ở cuối sách.

[81]Saute mouton: Trò này, do người Pháp, cũng tuyền qua nước ta: một em khom lưng, cúi đầu, chống tay vào đầu gối, các em khác từ xa chạy lại, chống hai bàn tay lên lưng em đó mà chảy qua.

[82]Tiếng Đức: Nhất là đừng gây tai tiếng.

[83]Bệnh đau nhói ở tim, nguy hiểm.

[84]Ông đã bị phe kháng Áo đóng đinh tai ông vào một cây đà ở cầu khi quân áo sắp vô thị trấn - Coi chương IX.

[85]Tức Thượng đế hay Trời của Hồi giáo.

[86]Nông nô.

[87]Sau khi một nhóm sĩ quan ám sát Vua Alexandre trong dòng họ Obrenovitch và hoàng hậu Drage (10.6.1903); ngai vàng ở Serbie truyền qua Pierre đệ nhất, trong dòng họ Karageorgevitch - Tháng 7 năm 1908, cuộc cách mạng "Thanh mền Thổ Nhĩ Kỳ" lật đổ chế độ của triều đình Hamid. Đảng thanh niên Thổ, do ủy ban "Đoàn kết và Tiến bộ" chi huy thuyết phục liên kết được các sĩ quan trong đồn Salonique, gây một cuộc nổi loạn chống vua Abdel Hamid và truất ngôi của ông. Đảng thanh niên Thổ muốn canh tân Đế quốc Thổ để mạnh lên mà có thể chống với châu Âu được.

[88]Nghĩa là Áo viện lẽ Hung đã thuộc về Áo, mà Hung trước kia làm chủ hai xứ đó, thì bây giờ Áo cũng sát nhập luôn hai xứ đó như vậy là Bosnie và Kezégovine không còn liên hệ gì với Thổ nữa.

[89]Coi lại chương XI

[90]Trường Hồi giáo dạy kinh Coran.

[91]Miền Tây Libye, từ năm 1835 thuộc về Thổ, năm 1912 Ý thắng Thổ mà chiếm của Thổ.

[92]Ở châu Âu, mùa thu gồm ba tháng cuối năm, vào khoảng từ 22-9 tới 21-12.

[93]Bốn quốc gia đó là Hi Lạp, Bulagane, Serbbie, Monténégro. Chiến tranh đó xảy ra đầu tháng 10 năm 1912, kết thúc tháng 5 năm 1913 - Balkan là bán đảo ở Đông Nam châu Âu, đối điện với Thổ.

[94]Ouvats là một thị trấn nhỏ nằm tại ngã ba sông Ouvats và sông Lim, một chi nhánh trên hữu ngạn sông Drina.

[95]Tức Andrinople.

[96]Tức Thổ Nhĩ Kỳ.

[97]Tức Uskub, tên Thổ của Skopplié.

[98]Tức Salonique

[99]Tức Andriniple

[100]Lika là một miễn cao nguyên nằm từ dãy núi Velebit dọc bờ biển Adriatique ở phía Nam Sen , tới dãy núi Kapela – Kordoun là một miền đồi ở Tây Bắc Lika, phía bên kia dãy núi Kapela. Áo đã tổ chức miền đó thành một "dải" có một chế độ riêng biệt, để chống với Thổ.

[101]Sokol là một hội thể thao thành lập ở Prague năm 1862 lo cả về trí dục, dực dục của thanh niên, luyện cho họ có ý thức chính trị và xã hội.

[102]Một hạng tu sĩ khổ hạnh ở ấn ĐỘ có người dịch ra thuật sĩ.

[103]Tại các nước theo văn hóa Đức khóa trình tính theo lục cá nguyệt, chứ không theo niên học như ở Pháp.

[104]Iovan Tsviitch (Cvijié) là một nhà địa lý học và nhân chủng Serbie có danh, hăng hái bênh vực tư tưởng quốc gia Nam-tư-lạp-phu từ trước 1914 - Strossmayer là người Croatie, giám mục ở mục ở Djakovo, cũng hăng hái chủ trương sự đoàn kết các dân tộc Slave (tức các dân tộc ở Bắc và Đông Âu).

[105]Ớ Koumanovov, Serbie thung Thổ năm 1912. Bregalnisa là một con sông, Serbie thắng Bulgarie ở trên bờ sông đó năm 1913.

[106]Một dân tộc ở Hung Gia Lợi và Transylvanie, nay là dân tộc Hung.

[107]Tiếng Đức: phòng sĩ quan.

[108]Chương này rất dài. Tôi đã cắt bớt nhiều đoạn

[109]saccharine, một thứ đường hóa học

[110] Tiền Tây Ban Nha và Y Pha Nho

[111]Iovan Iovanovitch Zmaj (1833 - 1904), thi sĩ Serbie nổi danh, viết đủ loại nhưng những bài thơ cho trẻ em của ông được truyền tụng nhất.

[112]Coi lại chương XIX.

[113] Coi lại chương XIX.

[114]Giám mục Sava thành lập Giáo hội độc lập Serbie ở thế kỷ XIII. Giáo hội đó không tùy thuộc Tòa thánh Byzance. Lễ Thánh Sava là một quốc lễ có tính cách tôn giáo, văn hóa của những người Serbie theo chính giáo, được đặc biệt cử hành trong các trường học.

[115]Afidavit. Có lẽ phải có tờ đó rồi mới xin di cư qua Mỹ được.

[116]Bản tiếng Pháp dịch là "vers le mong d'òu venait le chant": xuống chỗ núi nơi có tiếng hát vẳng lên; tôi ngờ rằng in lộn: pont (cây cầu) mới hợp nghĩa.

[117]Để kháng chiến, chống áo, Đức.

[118]Trước thế chiến thứ nhất, Mỹ còn được coi là một nước tượng trưng cho tự do, thịnh vượng

[119]Tức thế chiến thứ nhất, mà vụ ám sát Francois Ferdinand ở Sarajevo là một nguyên nhân gần.

[120]Tiếng Đức trỏ đoàn quân phòng vệ.

[121]Thủ phạm trong vụ đó là một sinh viên Serbie

[122]Trỏ những người Hy Lạp, Arméni, Do Thái... trong đế quốc Thổ trước năm 1856 mà không nhập quốc tịch Thổ, không phải là công dân Thổ.

[123]Coi lại chương V

[124]Tín đồ hồi giáo mỗi ngày cầu nguyện năm lần. Tới mỗi giờ cầu nguyện, từ tháp các giáo đường, giáo sĩ Muzzin kêu gọi họ ngưng mọi việc để cầu nguyện.

[125]Nguyên văn là hai gia đình đỡ đầu con cho nhau

[126]Chính quyền Thổ cấm (Thổ theo Hồi giáo).

[127]Casque colonial: Thứ mũ trắng có vành, bọn thực dân Pháp ở nước ta hồi 1920 - 1930 còn đội.

[128] Quốc tế đây chỉ có nghĩa là một số quốc gia châu Âu.

[129]Nghĩa là một chỗ không bị súng của địch nã vào

[130]Đọc sai tiếng Đức Wachtmeister (có nghĩa là chuẩn úy hoặc thầy đội ky binh)

[131]Mũ trùm đầu không có vành

[132]Đồng cỏ thả súc vật