Bài thơ thứ ba của Đỗ Hữu

Tác giả: Hồ Công Trường

Nguồn: Tạp chí Kiến thức ngày nay

Thực hiện ebook: Goldfish

Ngày hoàn thành: 12/01/2008

http://www.thuvien-ebook.com

Sau trên 30 năm, 3 bài thơ của thi sĩ Đỗ Hữu đăng trên tuần báo Đời Mới từ năm 1954 lại xuất hiện trên tạp chí Kiến thức ngày nay (KTNN). Đầu tiên là 2 bài thơ Sầu Ai Lao và Chiều Việt Bắc do Huỳnh Ngọc Chiến, người có công đầu giới thiệu qua bài “Đỗ Hữu: Nhà thơ tài hoa bị lãng quên”. Và lần này, Hồ Công Trường chép thêm cho chúng ta một bài thơ nữa: Nắng ngút đường dài…

Gọi là “Bài thơ thứ ba của Đỗ Hữu” đăng KTNN số 627, ngày 10.1.2008 được Goldfish tôi chép lại dưới đây, vì tái xuất hiện sau 2 bài Sầu Ai Lao và Chiều Việt Bắc, nhưng Nắng ngút đường dài… lại được đăng trên Đời Mới trước bài Chiều Việt Bắc. Và theo tác giả Hồ Công Trường thì: “Ba bài thơ của Đỗ Hữu chúng tôi không dám nói hay hơn thơ Quang Dũng…, những người yêu quý thơ Việt thời kỳ trước, nếu chưa, cũng nên cập nhật vào trang sưu tập thơ của mình những dòng thơ Đỗ Hữu bên cạnh Quang Dũng, Huy Cận, Hoàng Cầm, Tế Hanh, Thâm Tâm, Trần Huyền Trân, Nguyễn Bính… có lẽ cũng xứng đáng lắm.”

Tôi tình cờ đọc được bài “Miên man tuỳ bút – Kỳ II” của nhà văn Đỗ Chu đăng trên website Việt báo.vn, đoạn viết về Nguyễn Xuân Thâm (người Thừa Thiên, làng An Thuận, huyện Hương Trà, sinh 1936) thấy vài thông tin về bài Sầu Ai Lao, ở đây tôi xin trích vài đoạn (xin xem thêm phần chú thích): “Anh Thâm với bút danh Dao Ca đã gửi thơ in trên tờ Đời mới và tờ Thẩm mỹ ở Huế, gửi truyện ngắn in trên tờ Nhân loại ở Sài Gòn. Gửi hú họa mà họ in thật mới hay chứ…. Ai chả hiểu những bài thơ của Nguyễn Xuân Thâm thuở ấy vẫn chỉ là những bài thơ học trò học chẹt, mơ mộng và man mác… Thơ anh viết ra đâu phải để tán tỉnh mấy cô, đấy là anh đang hướng về kháng chiến, nhớ tới chiến khu xa vời. Thơ rằng, “Giữa ngày lạc lõng trên rừng rậm, với nắng bâng khuâng mấy thuở nào, với núi xanh lơ chòi tím nhạt, mây trời bàng bạc sầu Ai Lao!”.”

Có phải ông Nguyễn Xuân Thâm, ngoài bút danh Dao Ca còn có bút danh khác là Đỗ Hữu và là tác giả của bài thơ Sầu Ai Lao? Nếu đúng như vậy, thì ông đâu chỉ có ba bài thơ?

*      *

*

Ngày 30.7.2007 (*), KTNN có bài viết về nhà thơ Đỗ Hữu của tác giả Huỳnh Ngọc Chiến, phân tích rất cảm động hai bài thơ Sầu Ai Lao, Chiều Việt Bắc của Đỗ Hữu.

Lần đầu tiên gặp mấy bài thơ của Đỗ Hữu, tâm trạng của chúng tôi cũng giống như ông Huỳnh Ngọc Chiến 30 năm về trước: “một cảm xúc kỳ diệu”, dù chưa nghe nói tới tên tuổi nhà thơ này bao giờ.

Bài thơ thứ ba sau hai bài Sầu Ai Lao và Chiều Việt Bắc, có tựa là Nắng ngút đường dài. Riêng đây, chúng tôi xin được trang trong gởi tới quý bạn yêu thơ, đến ông Huỳnh Ngọc Chiến và ông cụ “Cổ Lai Hy đất Bình Dương”:

Nắng ngút đường dài…

Nắng ngút đường dài, hoa gạo bay,

Tôi người lữ khách, lạc sau ngày.

Đường xa nắng lửa, chiều hun hút,

Quán đứng lưng đèo, núi tiếp mây.

Thác đã sầu buông đường nắng trở,

Lưng trời khép chặt núi và mây,

Đèo cao gió thổi, chòi heo hút,

Dặm cũ chiều đi thương nhớ đầy.

Nắng đổ tràn lên đường lối cũ,

Đường dài hoa gạo đỏ rưng rưng.

Lá chàm bay lả trên vai rách,

Áo bạc hồng lên lớp bụi rừng.

Có phải hồn ngây trong núi thắm?

Rừng chàm lá đổ lối xanh tuôn.

Đìu hiu khói cỏ chiều ai đốt,

Ngày dựng cô liêu giữa xứ buồn.

Đây là 100% nguyên tác, cả hình thức từ các chữ viết hoa hay không viết hoa cho đến từng dấu chấm, phết. Bài thơ đăng trên trang 21 tuần báo Đời Mới số 108, ra ngày 8.4.1954, ấn hành tại 117 Trần Hưng Đạo – Chợ Quán - Chợ Lớn. Chủ nhiệm: Trần Văn Ân. Cũng số báo này, mục hộp thư toà soạn trả lời… “Các bạn Ty Du, T.T (Dalat), Phan danh Quang, Bảo Kim, Tinh Huyền, Đỗ Hữu, Thế Phong: Bài các bạn đã nhận được”.

Sau bài Nắng ngút đường dài…, đến số 114 (phát hành ngày 20.5.1954) tại trang 22, báo cho đăng bài Chiều Việt Bắc. Bài thơ có 16 câu, nhưng 8 câu giữa không biết lý do gì không thấy ngắt ra 2 khổ, cò khổ cuối tôi xin chép lại cho đúng nguyên tác như sau:

Rừng núi âm u sầu Việt Bắc (mặc dù nếu sửa lại “chiều” nghe hay hơn)

Chầy ngày lạc bước ai ngồi than.

Buồn xưa chiều đọng ngàn lau lách,

Chòi cũ nằm nghe gió dặm trường.

Riêng bài Sầu Ai Lao khoảng 30 năm trước chúng tôi cũng chép ra từ báo Đời Mới, nay cần tìm lại thì không gặp nữa vì xấp báo cũ mục nát nhiều quá! Rất tiếc không biết đã đăng trên số báo nào, ngày nào nhưng cũng trong khoảng từ tháng 3 đến tháng 8 năm 1954.

Chúng tôi nghĩ, toà soạn Đời Mới trả lời Đỗ Hữu “bài đã nhận được” ở số báo 108 có thể là một loạt 3 bài thơ mà chúng ta ngưỡng mộ nói trên, vì nội dung lẫn bối cảnh na ná nhau, cũng có “chòi” có “đèo” có “quán”… Còn bối cảnh vừa Việt Bắc, vừa Ai Lao vừa “ải lạnh” cho phép ta nghĩ đến vùng Sơn La, Điện Biên, Lai Châu?

Cũng xin nói thêm, bài thơ “Nắng ngút đường dài…” lên báo khi mặt trận Điện Biên Phủ đã diễn ra 26 ngày và đang hết sức ác liệt, đồng thời quân đội Việt Minh đánh rải rác khắp nơi trên đất nước. Còn bài “Chiều Việt Bắc” lên báo lúc chiến trường Điện Biên Phủ đã kết thúc 13 ngày. Ban đầu chúng tôi đoán Đỗ Hữu là một chiến sĩ Việt Minh như Quang Dũng, Huy Cận, nhưng lúc này chiến trường đang ác liệt thì ai mà rảnh để làm thơ đăng báo ở Sài Gòn? Như vậy thì không biết thi sĩ đang làm gì mà phiêu lãng ở núi rừng Việt Bắc, chòi cao heo hút, quán đứng lưng đèo bên xứ Ai Lao năm 1954…

Thực ra mỗi bài thơ của Đỗ Hữu chỉ nằm khiêm tốn trong một cột báo ở trang thơ của bạn đọc bốn phương, bên cạnh những bài thơ, rất hay cũng có, trăn trở thời thế cũng có, mà than thở chồng bỏ vợ bỏ vớ vẫn cũng có! Trong đó có cả Kiên Giang, Tô Thuỳ Yên, Nguyễn Bính…

Cái điều đáng lưu ý ở chỗ cùng một lúc mà nhiều người quan tâm đến nó, lại có cả “Trung Niên Thi Sĩ” Bùi Giáng, có thể khẳng định tài hoa của Đỗ Hữu. Tài hoa như vậy lẽ nào chỉ viết được có 3 bà thơ trong đời? Nhưng đã 53 năm trôi qua, người thơ đó không tái xuất thi đàn một lần nào nữa! Và cũng không để lại cho đời thêm chút thông tin nào về mình!

Vấn đề tưởng đã chìm vào móc bụi thời gian, nay may sao, được ông Huỳnh Ngọc Chiến khơi lại, xin được cám ơn ông. Ba bài thơ của Đỗ Hữu chúng tôi không dám nói hay hơn thơ Quang Dũng, nhưng chắc hay hơn và thi vị hơn rất nhiều bài thơ khác. Thiết nghĩ, những người yêu quý thơ Việt thời kỳ trước, nếu chưa, cũng nên cập nhật vào trang sưu tập thơ của mình những dòng thơ Đỗ Hữu bên cạnh Quang Dũng, Huy Cận, Hoàng Cầm, Tế Hanh, Thâm Tâm, Trần Huyền Trân, Nguyễn Bính… có lẽ cũng xứng đáng lắm. Còn câu hỏi về lai lịch nhà thơ xin hãy tạm để đó, hy vọng sẽ có người bổ sung về sau (**).

------------------

Ghi chú của Goldfish:

(*) Bài “Đỗ Hữu: Nhà thơ tài hoa bị lãng quên” của Huỳnh Ngọc Chiến đăng trên website talawas ghi ngày 21.7.2007.

(**) Trong bài “Miên man tuỳ bút – Kỳ II” của nhà văn Đỗ Chu đăng trên http://vietbao.vn/Van-hoa/Mien-man-tuy-but-Ky-II/70082271/181/, ngày Thứ bảy, 07 Tháng tư 2007 có đoạn viết về Ông Nguyễn Xuân Thâm, tôi xin chép lại nguyên văn:

“Giáp Tết Đinh Hợi, một ngày nồm nực như sắp vào hè, Văn phòng Hội Nhà văn đã tổ chức bữa cơm thân mật, là để chia tay với một năm cũ quá nhiều rắc rối vụn vặt, và để đón một năm mới với những cố gắng mới.

Thành phần khách mời là những người đã và đang công tác ở cơ quan Hội. Người đang công tác đứng ra làm chủ mời khách, còn những vị hôm qua từng đã là chủ thì nay đóng vai thực khách.

Tôi là người thuộc diện sắp nghỉ hưu nên vừa là chủ lại vừa là khách, làm chủ được mời khách mà làm khách được chủ mời. Tôi chọn thời điểm chín giờ để đến cơ quan, chẳng phải khách mà cũng không phải chủ, khách sẽ đến muộn, còn chủ thì đến sớm.

Đang ngồi tào lao thiên địa với nhau thì trông thấy anh Nguyễn Xuân Thâm từ đâu lò dò hiện ra. Anh bắt tay lần lượt từng người, chậm rãi, trịnh trọng như vừa đi họp Trung ương về. Rồi anh khoe Tết này có năm sáu bài thơ in khắp các báo trong Nam ngoài Bắc.

Không cần chờ ai phải đề nghị, anh vừa xòe diêm hút thuốc vừa đọc bâng quơ mấy câu: “Trưa như bao trưa xa xăm, gà gáy lẻ trong im ắng, nắng thôi vàng hồn ngày ngõ xóm, đầy lá vông vang”. Thật là đẹp như một mảng tranh ấn tượng.

Ngồi chưa kịp nóng chỗ anh đã đứng dậy toan đi. Hóa ra ngang qua đây vui chân thì tạt vào chứ anh ấy đâu có biết là nhà sắp có cỗ. Tôi liền kéo anh ngồi lại rồi nói, việc anh có mặt hôm nay ở đây là mang một ý nghĩa lớn, chúng tôi mừng anh đã thoát hiểm nghèo, nhà văn phải thế, rất lãng mạn và ung dung.

Đồng chí Chánh văn phòng mở ngăn kéo rút ra tờ giấy mời, điền vội tên anh vào đó, đặt tờ giấy lên tay anh và nói thật trìu mến, kính trọng bác đã phá được một cái án tử hình, ở đời ai cũng có lúc gặp những cảnh ngộ não nề, hơn nhau là khí phách.

Có một nhà văn cao tuổi cũng đang ngồi đó, nãy giờ bơ vơ nhìn đi đâu, đôi tai dài và đẹp như tai Phật dỏng lên nghe ngóng. Bất chợt ông ghé vào tôi hỏi thầm, Xuân Thâm phải ra tòa thật sao, dạo này anh em mình mắc vòng quan tụng nhiều hỉ!

Tôi cười lớn, để ông cụ yên tâm tôi liền giải thích, mấy năm trước anh ấy bị ung thư hàm mặt, mổ đi mổ lại mấy lần, nhìn khuôn mặt méo mó thế kia đủ rõ, là người vừa từ cõi chết trở về.

Cụ già gật đầu cười với anh Thâm, ông cụ nói, mừng!

Anh Nguyễn Xuân Thâm người Thừa Thiên, làng An Thuận, huyện Hương Trà, sinh 1936 tháng Giêng dương lịch, tức là giáp Tết Ất Hợi, cùng một ngày với Hoàng thái tử Bảo Long con trai cả của ngài Bảo Đại.

Chỉ tiếc không được cùng giờ, mà trong một lá tử vi thì giờ còn quan trọng hơn cả ngày, ngày lại quan trọng hơn tháng, tháng quan trọng hơn năm.

Giờ sinh khác nhau cho nên khi trưởng thành một người thì qua Paris làm việc trong ngành ngân hàng còn một người thì mò ra Hà Nội để làm nhà thơ.

Vậy là Tết này, Tết Đinh Hợi anh Thâm bước vào tuổi bảy mươi ba, vượt qua cái ngưỡng “thất thập cổ lai hy” mà cụ Đỗ Phủ đã từng bàn. Phải biết anh là một người hiền, sẵn mang trong mình cái khí Thi Thư từ nhỏ thì mới hiểu được vì sao đến hôm nay anh còn ngồi đây.

Anh vốn là học sinh trường Quốc học Huế từ năm 1948 đến năm 1954. Lúc đó ở Huế có vài tờ báo, trong Sài Gòn thì vô thiên lủng, Sài Gòn là đất báo, họ đã làm báo sớm hơn Hà Nội vài mươi năm, sớm nhất là tờ Gia Định báo.

Anh Thâm với bút danh Dao Ca đã gửi thơ in trên tờ Đời mới và tờ Thẩm mỹ ở Huế, gửi truyện ngắn in trên tờ Nhân loại ở Sài Gòn. Gửi hú họa mà họ in thật mới hay chứ. Hỏi sao anh lại lấy bút danh là Dao Ca thì anh chỉ ngẩn ra cười mà không nói.

Có lẽ Dao Ca là khúc đồng dao, anh đã nguyện làm một người hát rong trên đời và làm những bài đồng dao cho trẻ nhỏ của các làng mạc xa xôi vừa nhảy lò cò vừa hát, nếu thế thì còn gì bằng.

Ai chả hiểu những bài thơ của Nguyễn Xuân Thâm thuở ấy vẫn chỉ là những bài thơ học trò học chẹt, mơ mộng và man mác. Dẫu sao nó cũng đã đủ khiến nhóm nữ sinh áo tím Đồng Khánh mỗi lần gặp anh cô nào cô ấy đều co rúm cả người, mặt cắt không còn hột máu, hồi hộp không sao thở được.

Nhưng mặc họ, anh đưa mắt nhìn ngắm những con đò ngoài sông. Thơ anh viết ra đâu phải để tán tỉnh mấy cô, đấy là anh đang hướng về kháng chiến, nhớ tới chiến khu xa vời. Thơ rằng, “Giữa ngày lạc lõng trên rừng rậm, với nắng bâng khuâng mấy thuở nào, với núi xanh lơ chòi tím nhạt, mây trời bàng bạc sầu Ai Lao!”.