Những ngày cuối năm, tìm thăm người dựng

Lễ Đài Tuyên ngôn độc lập 2/9/1945

Phùng Quán (Tháng 12/1992)

Dạ thưa giáo sư tiến sĩ Đình Quang, Thứ trưởng Bộ Văn Hóa Thông Tin, cùng độc giả tuần báo Văn Nghệ.

Mới đây tôi được đọc bài điếu văn đầy trang trọng và xúc động của giáo sư đăng trên tuần báo Văn Nghệ, đọc tại tang lễ của nhà điện ảnh lão thành Phạm Văn Khoa. Trong bài điếu văn có một chi tiết về thành tích hoạt động của nhà điện ảnh quá cố mà tôi đặc biệt quan tâm : “...rồi lại chính tay anh (Phạm Văn Khoa) dựng bục, kết hoa cho Lễ Đài Tuyên Ngôn Độc Lập, chỉ trong một ngày đêm vội vã.”

Thưa giáo sư tiến sĩ Đình Quang, qua lời điếu văn, tôi có cảm tưởng việc dựng Lễ Đài Độc lập 2/9/1945 gần giống việc dựng một cái chòi thông tin hoặc một cái sân khấu ngoài trời...

Nhân sự việc này tôi muốn kể hầu giáo sư và độc giả tuần báo VN một câu chuyện, mục đích là để mua vui vào dịp đầu xuân năm Dậu, năm trùng phùng với năm xảy ra sự kiện mà tôi sắp kể đây, năm Ất Dậu 1945.

Học theo cách nói của thi hào Nguyễn Du : “Mua vui cũng được một vài trống canh.”

Tôi là người viết văn nhưng lại đặc biệt say mê nghệ thuật kiến trúc. Đầu năm 1990, nhân Đại hội Kiến Trúc Sư Toàn Quốc, tôi có gởi đến một bức điện văn 300 chữ, chào mừng đại hội. Mở đầu bức điện văn, tôi viết :”Nếu đất nước xây dựng một đền đài nghệ thuật, tôi xin được làm thủ từ. Ngày lễ hội, tôi xin được trải chiếu để văn nghệ sĩ ngồi. Chiếu một, tôi dành riêng cho các kiến trúc sư, vì các anh chị là những người trước tiên đem lại vinh quang, niềm tự hào hoặc làm nhục cho xứ sở, bằng chính các tác phẩm kiến trúc của mình.”

Tôi có một sưu tập nho nhỏ hình chụp các công trình kiến trúc cổ kim của thế giới mà tôi say mê, cảm phục. Bên cạnh những Kim Tự Tháp, Vạn Lý Trường Thành, đền Ăng-Ko, chùa Vàng Miến ĐDiện, Cố Cung, Tháp Ép-phen, Khải Hoàn Môn...tôi có chừng vài chục tấm hình cắt ra từ các báo như Nhân Dân, Quân Đội, Lao Động, Hà Nội Mới...chụp cảnh Lễ Đài Độc Lập và tổng thể vườn hoa Ba Đình trong ngày 2/9/1945. Mỗi lần ngắm nhìn cái công trình kiến trúc mỏng manh, được xây dựng bằng gỗ, ván, đinh, vải, được thiết kế và thi công trong vòng 48 tiếng đồng hồ — nếu chậm lại một giờ thì hỏng — rồi sau đó biến mất khỏi mặt đất như một lâu đài trong cổ tích, cặp mắt mờ đục của người lính già tôi, bao giờ cũng cay lệ. Lòng tôi dâng trào biết bao niềm cảm xúc và suy tưởng miên man...về Tổ Quốc và Nhân Dân, về Cách Mạng và Khởi Nghĩa, về máu xương của lớp lớp anh hùng hào kiệt đã thấm đẫm khắp giang sơn, kể từ khi trên mặt đất xứ sở VN xuất hiện công trình kiến trúc mỏng manh này. Nó biến khỏi mặt đất, nhưng tầm vóc, hình dáng cùng với tổng thể kiến trúc của nó đã tạc khắc đời đời vào ký ức của cả dân tộc.

Ba Đình nắng thu vàng rực rỡ, một biển người vừa bước từ đêm dài trăm năm nô lệ ra bình minh Độc Lập Tự Do, cờ hoa trong tay và câu hát trên môi...Người hiệp sĩ vĩ đại của nhân dân cùng khổ và 2 triệu người chết đói, bước vào tuổi 55, râu đen, mắt sáng, lễ phục kaki, đứng trên Lê đài, mở đầu bản Tuyên Ngôn Độc Lập bất hủ : “Mọi người sinh ra đều bình đẳng”, và giữa chừng :” Tôi nói đồng bào nghe rõ không?”.

Ai có thể tái tạo công trình kiến trúc Lễ Đài Độc Lập cùng với tổng thể kỳ vĩ đó? Không một ai! Kể cả thánh thần...Theo ngu ý của tôi, Lễ Đài Độc Lập là một cái cột mốc giữa đêm dài một trăm năm nô lệ và bình minh Độc lập Tự do của cả dân tộc. Kể từ khi trên mặt cỏ nắng Ba Đình mọc lên cái cột mốc gỗ này, số phận của cả dân tộc thay đổi, và số phận nhỏ bé, hèn mọn của bản thân tôi cũng thay đổi. Từ một đứa trẻ chăn trâu mù chữ ở một làng quê bùn lầy sỏi đá ở tít tắp miền Trung,trở thành một nhà văn...Cũng bắt đầu từ cái cột mốc kiến trúc mỏng manh này, cả dân tộc xuất phát bước vào cuộc trường chinh sáng láng nhất, lâu dài nhất và dữ dội nhất của thế kỷ, với gánh nặng lịch sử trên vai “Ta vì ta ba chục triệu người — Cũng vì ba ngàn triệu trên đời (Thơ Tố Hữu).

Ngắm nhìn một công trình kiến trúc như vậy, những người lính già dãi dầu chiến trận chúng tôi, làm sao không ứa lệ tự hào?

Vậy ai là tác giả cụ thể công trình kiến trúc Lễ Đài Độc Lập? Từ mấy chục năm nay, tôi luôn luôn bị thôi thúc bởi niềm mong ước tìm hiểu cho rõ. Nhưng rồi cái khó bó cái khôn, và trong điều kiện và hoàn cảnh trắc trở của đời mình, tôi không sao thực hiện nổi niềm mong ước đó.

Thế rồi cách đây 3 năm, tôi được một người bạn, một nhà sử học tặng tôi những bảng sao chụp những tư liệu có liên quan đến sự kiện lịch sử 2/9/1945 anh vừa tìm thấy trong Thư viện quốc gia, Thư viện bảo tàng lịch sử, Viện Sử Học, Viện Khoa Học Xã Hội VN và kho Lưu Trữ Quốc Gia. Trong số những bản sao chụp, có mấy tư liệu tôi đặc biệt chú ý. Thư của Bộ Tuyên Truyền có tiêu đề “Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà” đề ngày 31/8/1945 gởi thị trưởng Hà Nội, về việc tổ chức “Ngày Độc Lập” (Đây là bản chính được đánh máy bằng giấy than đen trên giấy trắng, khổ rộng 130x219 mm, đóng dấu tròn với dòng chữ : Ngày Độc Lập, và Chính Phủ Cộng Hòa Dân Chủ) vòng quanh con dấu, một ngôi sao năm cánh ở giữa, nổi lên dòng chữ “Ban Tổ Chức”). Nội dung thư :

“Kính gởi ông Thị Trưởng Hà Nội

“Bộ Tuyên Truyền của Chính Phủ Lâm Thời sẽ tổ chức ngày 2/9/1945 một “Ngày Độc Lập”.

“Muốn cho ngày ấy có một tính cách thiêng liêng, Ban Tổ Chức chúng tôi yêu cầu Ngài hạ lệnh cho các chùa chiền, nhà tờ phải cho mở cửa, quét tước sạch sẽ, và đốt trầm hương suốt ngày hôm ấy để mừng Ngày Độc Lập.

“Kính thư

”Nguyễn Hữu Đang

Một thư khác của Ban Tổ Chức “Ngày Độc Lập” thuộc Bộ Thông Tin và Tuyên Truyền, đề ngày 31/8/1945, hình thức và con dấu giống như trên. Nội dung thư :

“Kính gởi ông Thị Trưởng Hà Nội

“Nhân “Ngày Độc Lập”, chúng tôi yêu cầu Ngài cho treo cờ ở vườn hoa Ba Đình và hai bên những phố lân cận.

“Còn về lễ chào quốc kỳ, chúng tôi nhờ Ngài cho sửa soạn cho chúng tôi một chiếc cột cao 12 thước Tây đủ cả giây và bánh xe (poulie); sẽ có chỉ thị về chỗ dựng cột cho phu tòa Thị Chính.

“Kính thư

”Nguyễn Hữu Đang

Một bức thư khác, hình thức, tiêu đề và con dấu giống 2 bức thư trên, với nội dung :

“Kính gởi ông Thị Trưởng Hà Nội

“Muốn cho “Ngày Độc Lập” tổ chức vào ngày 2/9/1945 tới đây được hoàn hảo, chúng tôi yêu cầu Ngài thông báo ngay cho các phố trưỏng để các ông ấy báo tin cho các nhà trong khu vực mình biết rằng cụ nào trong nam giới hay nữ giới muốn đi dự lễ ấy sẽ đến họp ở Hội quán Hội Khai Trí hồi 13 giờ trước khi đi lên vườn hoa sau Sở Tài Chính.

Sau khi đọc kỹ những tư liệu trên, tôi suy luận ông Nguyễn Hữu Đang là trưởng ban tổ chức ngày Độc Lập, vậy chắc chắn ông phải biết ai là tác giả của công trình kiến trúc Lễ đài. Cần phải tìm gặp ông ta để hỏi cho ra.

Anh Nguyễn Hữu Đang thì tôi được biết mặt từ mấy chục năm trước, nhưng rất ít khi được chuyện trò với anh...Nguyễn Hữu Đang, người đã tham gia cách mạng từ khi tôi còn chưa sanh, nhà hoạt động báo chí công khai của Đảng cùng thời với Trường Chinh, Trần Huy Liệu, một trong những người tổ chức và lãnh đạo chủ chốt của Hội Truyền Bá chữ Quốc ngữ cùng thời với Phan Thanh, cụ Nguyễn Văn Tố. Một trong những người sáng lập và tổ chức Hội Văn Hoá Cứu Quốc cùng với Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Thi, người được cử đi dự đại hội Tân Trào và đứng tên trong danh sách chính phủ Cách Mạng Lâm Thời. Và cuối cùng là trưởng ban tổ chức ngày Đại lễ của đất nước : 2/9/1945.

Cách đây khoảng 15 năm, anh từ cao nguyên Hà Giang trở về, tá túc tại quê nhà. Hằng năm vào dịp giáp Tết lại thấy anh đáo lên Hà Nội trên chiếc xe đạp thiếu nhi Liên-xô (cũ). Anh mang đến cho mấy bạn cũ mỗi người một cân gạo nếp. Một lần tôi cũng được anh cho một cân. Tôi cảm động và ngạc nhiên hỏi anh :

- Anh kiếm đâu ra gạo nếp mà cho chúng em thế?

Anh cười :

- Mình sống ở nông thôn cũng phong lưu ra phết. Không những có gạo nếp biếu bạn lại có cả thóc và rơm cho nông dân vay.

- Hiện nay anh đang làm gì dưới đó?

- Mình nghiên cứu Lão Trang và dịch lại cuốn Lịch Sử Đảng CS Liên-xô qua bản tiếng Pháp. Đối chiếu, thấy bản dịch đã in sai nhiều quá.

2 năm trở lại đây không thấy anh lên Hà Nội nữa. Mấy anh em quen cũ chúng tôi lo lắng hỏi nhau :

“Không biết anh Đang có gặp chuyện gì trắc trở dưới đó?”

Nỗi lo lắng này thường xuyên ám ảnh tôi. Nhân thể muốn tìm hiểu về công trình Lễ Đài Độc Lập, năm đó tôi nhất quyết phải về quê thăm anh, mặc dầu đã gần giáp Tết. Tôi nói khó với vợ :

- Em bớt cho anh một phần lương hưu tháng này (vợ của Phùng Quán còn được đi dạy học và có lương hưu trí), lấy tàu xe, ăn đường, về Thái Bình tìm thăm anh Đang...

- Nhưng tết nhất đến nơi rồi, chờ ra giêng anh đi có được không?

- Anh bỗng nhiên thấy nóng ruột quá...đợi đến ra giêng e chậm mất. Anh Đang đã gần tuổi 80, mà lại một thân một mình...

- Anh có địa chỉ của anh Đang không?

- Anh chỉ biết anh ở Thái Bình rộng mênh mông với 2 triệu dân, không có địa chỉ cụ thể làm sao anh tìm được?

- Trời đất! Một người như anh Nguyễn Hữu Đang thì anh tin rằng về dưới đó hỏi đứa con nít nó cũng biết.

Vợ tôi đành trao cho tôi một nửa số tiền lương hưu tháng cuối năm vừa lĩnh, với vẻ mặt nhẫn nhịn của người vợ phải trao một nửa sản nghiệp cho chồng tiêu hoang vào việc không đâu! Tôi nhét vội mấy tờ giấy bạc vào túi, nhảy lên xe đạp, cắm đầu chạy thẳng ra ga vì sợ vợ thay đổi ý kiến.

Vừa đi tàu, vừa ô-tô, xe đạp, sáng 26 Tết tôi có mặt ở thị xã Thái Bình. Để đỡ bớt thì giờ tìm kiếm, tôi hỏi đường đến Sở Văn Hóa và Hội Văn Nghệ tỉnh, hỏi địa chỉ của anh. Tôi thực sự ngạc nhiên khi thấy nhiều anh chị em cán bộ ở 2 cơ quan này không biết NHĐ là ai. Có vài người biết nhưng lại rất lơ mơ. “Hình như ông ta ở Quỳnh Phụ, Kiến Xương hay Tiền Hải gì đó.” Ở Hội Văn Nghệ Tỉnh tôi làm quen được với một nhà thơ trẻ. Khi biết rõ ý định của tôi, anh hăng hái nói :

- Cháu sẽ đưa chú ra cái quán thịt chó nổi tiếng, ở đó thường có mấy anh cán bộ về hưu trạc tuổi chú lui tới, hỏi thế nào cũng có người biết.

Tôi theo anh bạn thơ trẻ ra quán thịt chó, và phải cắn răng lại vì số tiền còm cõi trong túi, gọi một đĩa thịt luộc và 2 chén rượu cho phải phép. Đợi chừng nửa tiếng, có một người đã đứng tuổi để chiếc xe “cúp” trước cửa, đi vào quán. Nhà thơ trẻ đứng bật dậy, nó khẽ với tôi :

- Ông này ở cơ quan an ninh tỉnh, hỏi chắc ông ta biết.

Tôi vội níu tay anh ta lại, dặn nhỏ :

- Cậu nhớ đừng giới thiệu mình là ai, sẽ rách việc.

- Biết rồi, biết rồi, chú không phải dặn.

Anh bạn trẻ đi đến gặp ông ta, nói cái gì đó và chỉ tay về phía tôi. Anh cán bộ an ninh tươi cười bắt tay tôi, ngồi đối diện và niềm nở hỏi :

- Xin lỗi cụ, năm nay cụ được hưởng thọ bao nhiêu tuổi rồi ạ?

Tôi đoán chắc anh ta thấy tôi ăn vận nhếch nhác - áo quần bà ba nâu, chân dép lốp, râu tóc bạc trắng, nên hỏi vậy. Tôi liền nói phứa lên :

- Cám ơn đồng chí - tôi cười - cũng thất thập cổ lai hi rồi đồng chí ạ.

- Trước đó cụ có làm công tác ở đâu không ạ?

- Tôi làm thường trực cho một cơ quan thương nghiệp trên Hà Nội... về hưu đã gần được chục năm rồi.

- Cụ là thế nào với ông Nguyễn Hữu Đang?

- Tôi có quen biết gì với ông ta đâu. Thậm chí cũng chưa biết mặt. Chẳng là ở tổ hưu của tôi có một cụ nghe đâu hồi còn bí mật cùng hoạt động với ông ta. Biết tin tôi về thăm đứa cháu họ công tác viên ở Quỳnh Côi, ông cụ gởi tôi mười ngàn bạc gởi biếu ông ấy, mà giao hẹn phải đưa tận tay. Tôi tưởng ông ấy ở thị xã, hỏi loanh quanh mãi không ai biết...

Anh cán bộ cười :

- Ông ấy đâu có ở thị xã. Hiện ông ấy đang ở thôn Trà Vy, xã Vũ Công, huyện Kiến Xương, cách đây gần 20 cây số. Ngược gió này mà cụ đạp xe về tới đó cũng vất vả đấy...

Thấy tôi chăm chú lắng nghe, anh cán bộ trở nên cởi mở :

- Nói để cụ biết, trước kia cái ông Đang ấy cũng là người hoạt động cách mạng có tên tuổi...Nhưng rồi ông ta giở chứng, làm báo làm văn chống đối đảng và nhà nước, bị xử phạt 15 năm tù ngồi, đưa giam trên trại tù ở Hà Giang. Mãn hạn tù, ông ta xin về cư trú tại quê quán. Tuy vậy, ông ta vẫn thuộc diện đối tượng... Cách đây mấy năm, ông ta lén sang Nam Định không có giấy đi đường, đến nhà một ông đối tượng mà công an đang theo dõi. Công an 2 tỉnh liền phối hợp, hỏi giấy tờ đi đường của cụ, rồi bắt giam giữ 4 tháng ở nhà lao 2 tỉnh để cảnh cáo, và tổ chức khám nhà. Sau đó thả cho về...

Tôi tỏ ý sợ hãi, gãi đầu gãi tai :

- Chà...biết rắc rối thế này thì tôi chẳng gặp ông ấy nữa...đem tiền về trả lại thôi...

Anh cán bộ xuề xòa :

- Không sao đâu, cụ ạ, chính sách của ta bây giờ là đổi mới tư duy. Nghe đâu ở trên cũng đang sửa soạn cho ông ấy được hưởng lương hưu. Nếu cụ muốn về thăm ông ấy, cứ việc về. Tôi chỉ đường cho cụ.

Anh cán bộ chấm ngón tay vào ly rượu, vẽ lên mặt bàn, chỉ vẽ cho tôi rất cặn kẽ con đường từ thị xã về chỗ anh Đang tá túc. Tôi đứng lên rối rít cảm ơn anh...

Con đường đá 10 km chi chít ổ gà. Gió cuối đông buốt như kim châm táp thẳng vào mặt. Nhưng vừa đạp xe tôi vừa nghĩ ngợi miên man về sự thăng trầm của những kiếp người tình nguyện dấn thân vì nghĩa lớn, nên con đường như cũng bớt xa...

Đến chỗ ngã ba rẽ vào trường phổ thông cấp I, II xã Vũ Công - nơi anh Đang tá túc - tôi vào cái quán bên đường, uống ly rượu cho ấm bụng. Ông cụ chủ quán khi biết tôi từ Hà Nội về tìm thăm anh Đang, rót rượu mời tôi và nói:

- Ông ấy thỉnh thoảng vẫn ngang qua đây, tôi đều mời vào uống nước. Ông ấy tằn tiện khét tiếng cái xã Vũ Công này. Mới cách đây dăm hôm, ông ấy đèo sau xe cái giỏ tre ràng buộc rất kỹ. Ông ấy kể với tôi, tối qua bắt được con rắn gì giữ lắm, phun phì phì, bò vào nhà. Định làm thịt ăn nhưng tiếc, chở lên huyện bán cho một tay buôn rắn độc, kiếm lấy mấy nghìn mua mấy lạng mỡ lá...Vui thật! Tôi có người bạn làm thơ tên là Tuấn Nguyễn, chết lâu rồi, làm câu thơ mới nghe thật vô nghĩa, nhưng cứ bất chợt lại hiện ra trong trí nhớ tôi :”Cuộc đời vui quá không buồn được!”.

Ông chủ quán rót thêm ly rượu nữa, giọng hào hiệp :

- Ly này tôi đãi cụ! Mà khổ, ông ấy có bán được đâu. Chiều tối ông ấy đạp xe về, phàn nàn : “Nó không chịu mua, nó bảo loại rắn này không nằm trong bộ Tam xà!” Tôi cười ngất.

Anh Đang ở gian đầu hồi còn là cái nhà bếp của khu tập thể giáo viên, trước mặt là ao cá Bác Hồ của xã.

Đứng bên kia bờ ao, một cô giáo chỉ cho tôi :

- Bác ấy đang ngồi ở bậc cầu ao kia kìa! Đang cọ rửa cái gì mà chăm chú thế không biết...

Tôi dắt xe đạp qua sân trường, vòng ra gần sát sau lưng anh. Anh đang dùng nắm rơm cọ rửa những viên gạch vỡ đôi, xếp thành chồng cao gần chỗ ngồi. Tôi đứng lặng nhìn anh. Đầu anh đội cái mũ cối méo mó, khoác cái ruột áo bông thủng be bét, quần lao động màu cháo lòng, hai ống chân ôm vòng 2 dây cao su đen nom như 2 vòng cùm sắt, chắc hẳn để nhét hai ống quần vào đó chống rét, lưng anh khòng xuống hình chữ C viết nghiêng...Tôi chợt nhớ cách đây không lâu, tôi được nghe những người cùng thời với anh kể :

“Hồi Mặt Trận Bình Dân, Nguyễn Hữu Đang là cán bộ đảng được cử ra hoạt động công khai, ăn vận sang trọng như một công tử loại một của Hà Thành, thắt cà vạt đỏ chói, đi khắp Trung Nam Bắc diễn thuyết, oai phong, hùng biện, tuyên truyền cách mạng... Mỗi lần cách mạng cần tiền để hoạt động, NHĐ có thể đến bất cứ một nhà tư sản Hà Nội nào giàu có, vay vàng, tiền cho anh đều không đòi hỏi một thứ giấy tờ gì, vì họ tin sâu sắc rằng trao vàng, tiền cho anh, là trao tận tay cho Cách Mạng...”

Và bây giờ anh ngồi đó, gần 80 tuổi, không vợ không con, không cửa không nhà, lưng khòng hình chữ C viết nghiêng, tỉ mỉ cọ rửa những viên gạch vỡ - chẳng hiểu để làm gì- như người bõ già trong truyện Hương cuội của Nguyễn Tuân cọ rửa những viên cuội trắng để tầm kẹo mạch nha vào dịp tất niên...Miên man nghĩ vậy và tôi bật phì cười.

- Anh Đang! Tôi nghẹn ngào gọi.

Anh quay lại, chớp chớp mắt nhìn tôi khá lâu. Gương mặt già nua với mái tóc bạc húi cao, cằm mép lốm đốm những chân râu hạt vừng, vụt rạng rỡ hẳn lên. Anh cười để lộ hai hàm răng vàng xỉn, cùn mòn gần nửa vì năm tháng...

- Phùng Quán! Chú về đây từ lúc nào thế?

Hai anh em chúng tôi ôm chặt nhau giữa bậc cầu ao. Và cả hai gương mặt già nua phút chốc đẫm lệ...

Cái chái bếp căn hộ độc thân của anh rộng khoảng năm mét vuông, chất kín những tư trang, đồ đạc. Mấy cây sào ngọn tre gác dọc ngang sát mái, trên vắt cả chục cái khăn mặt rách xơ như giẻ lau bát, áo may-ô thủng nát, quần lao động vá víu, cạp quần đeo lủng lẳng một chùm lục lạc làm bằng vỏ hộp dầu cao Sao Vàng xuyên thủng, buộc dây thép, bên trong có hòn sỏi nhỏ. Đụng vào chùm lục lạc rung lên leng keng nghe rất vui tai. Sau đó tôi được anh giải thích tác dụng của chùm lục lạc : Đi lại trong đường làng những đem tối trời, anh thường bị cánh thanh niên đi xe đạp, xe máy phóng ẩu đâm sầm vào, làm anh ngã trẹo tay, sầy gối. Học tập sáng kiến của đồng bào các dân tộc Việt Bắc, treo mõ vào cổ trâu, - “trâu gõ mõ, chó leo thang” -, anh chế chùm lục lạc đeo vào cạp quần, báo hiệu có người để họ tránh xa. Tác dụng thứ hai quan trọng không kém...Mỗi lần đạp xe trên đường vắng, nghe tiếng lục lạc loong coong ngang thắt lưng, tự nhiên cảm thấy đỡ đơn độc...

Chính giữa gian chái kê chiếc tủ gỗ tạp nhỏ, hai cánh mọt ruỗng không khép kín được, khóa một chiếc khóa lớn như khóa cửa nhà kho. Trên nóc tủ xếp một chồng mũ cối, mũ vải, mũ lá mà ở Hà Nội người ta thường quẳng vào các đống rác. Cạnh tủ là một cái giường cá nhân, 4 chân giường được thống cố thêm 4 chồng gạch. Trên giường một đống chăn bông trần rách thủng, và một xấp áo quần cũ làm gối...sát chân giường kê chiếc bàn xiêu vẹo chỉ có 2 chân, 2 chân kia được thay bằng 2 sợi dây thép buộc treo vào tường.

Mặt bàn lát bằng nan tre. Anh nói giọng Lão Trang:

- Một cái bàn 4 chân là một con vật. Khi nó chỉ còn lại 2 chân nó thành một con người.

Trên mạt bàn xếp kín những chai lọ, vỏ đồ hộp, 2 cái đèn dầu làm bằng lọ mực Cửu Long, vài con dao làm bằng mẩu lưỡi liềm gẫy, và ba bốn cái bát hương, nắp đậy là những viên gạch vỡ. Anh chỉ nắp đậy, giới thiệu với giọng trang trọng của thuyết minh viên giới thiệu hiện vật trong các bảo tàng nghệ thuật :

- Nó là loại gạch nung rất già, gần đạt tới tiêu chuẩn của sành sứ cổ. Sức nặng và độ bền của nó làm các loại chuột, mối, dán phải vị nể.

Bây giờ thì tôi mới hiểu rõ anh cọ rửa những viên gạch vỡ để làm gì.

Dưới gầm bàn là mấy chục đôi dép cao su hư nát, đứt quai được bó thành từng bó, hai cái vại muối dưa rạn nứt, sứt miệng, một đống bản lề cửa, sắt vụn, đinh cong queo, mẩu dây thép han rỉ...Tất cả những đồ lề đó, phủ lên một lượt bụi tro...

Lúc tôi bước vào, gian buồng mờ mịt khói. Anh giải thích :

- Giờ này các cô giáo nấu ăn. Bếp tập thể ở sát bên kia tường. Tôi đã trộn rơm với bùn trát những khe hở sát mái, nhưng khói vẫn cứ lọt sang - anh cười - chịu khói một chút nhưng cũng có cái lợi. Thỉnh thoảng lại ngửi được mùi xào nấu lẫn với khói, cái mũi được bồi dưỡng...Trong việc dở nào cũng có việc hay và ngược lại.

- Để em đạp xe ra chợ mua cái gì về ăn...

- Thôi khỏi cần. Chú về chơi hôm nay là rất gặp may. Sáng nay tôi vừa chế biến được một mẻ thức ăn, ngon vô địch. Chú nếm rồi sẽ biết. Cơm cũng có sẵn rồi. Tôi mới nấu lúc sáng, ủ vào lồng ủ rơm, còn nóng nguyên. À, tôi lại có cả rượu cho chú, rượu cam xuất khẩu hẳn hoi, quà của Hội Nhà Văn, gởi biếu vào dịp Tết năm ngoái...Tôi chỉ mới mời mấy thầy giáo mấy chén, còn đủ sức cho chú say sưa suốt mấy ngày ở chơi.

Anh xăng xái lấy chùm chìa khóa buộc chung với chùm lục lạc, mở khóa tủ tìm chai rượu. Tôi liếc mắt nhìn vào mấy ngăn tủ, Những xấp quần áo cũ nát để lẫn với những chồng báo, giấy má, sách ố vàng. Ngăn dưới cùng để rất nhiều chai lọ, vỏ đồ hộp, vỏ bia lon, và nhiều chồng các loại vỏ bao thuốc lá.

Anh lúi húi lục một lúc khá lâu mới lôi ra được chai rượu cam còn già nửa.

- Đây rồi! Bây giờ già hóa lẩm cẩm. Để chỗ này lại tìm sang chỗ kia.

Tôi cười nói :

- Nhìn anh, em cứ tưởng là một nhà quý tộc Nga thời Sa Hoàng, tự tay tìm chọn loại rượu quí cất giữ một trăm năm trong hầm rượu, để đãi khách quí.

Tôi chỉ những chồng vỏ bao thuốc lá, hỏi :

- Anh chơi sưu tập vỏ bao thuốc lá à? Thế mà em không biết. Trên nhà em, các bạn đến chơi, hút thuốc lá ngoại hảo hạng, vỏ bao vứt lung tung. Vợ em ngày này cũng cằn nhằn vì phải dọn nhặt đem đốt.

Anh kêu lên :

- Thế có tiếc không. Lần này chú về trên đó nhớ dặn cô ấy, có vỏ bao thuốc lá ngoại cứ giữ cho anh Đang, càng nhiều càng tốt. Đó là hàng đối lưu của tôi đấy...

- Hàng đối lưu? Tôi ngạc nhiên hỏi.

- Để tôi dọn cơm ăn rồi tôi giảng cho chú nghe thế nào là hàng đối lưu. Tôi xem ra chú mù tịt về môn kinh tế chính trị học.

Tôi ngắm nhìn bao quát căn hộ độc thân đầy khói của anh :

- Hơn mười lăm năm qua anh vẫn sống ở gian buồng này à?

- Ngày tôi mới về xã, tôi sống ở trại lợn của hợp tác xã. Chẳng là cán bộ xã cũng thông cảm hoàn cảnh khó khăn của tôi, nên đề nghị tôi ra đó trông coi giúp như nhân viên thường trực của trại. Ở đó có một gian nhà kho cũng thoáng mát, tôi có thể ăn ở, đọc sách, viết lách kết hợp với việc trông coi trại. Mỗi mùa hợp tác xã trả công điểm mấy chục cân thóc, mấy chục cân rơm, làm chất đốt. Số thóc, số rơm này, tôi không phải dùng đến, trong mấy năm tiết kiệm được 2 tạ ba thóc, hai trăm sáu chục cân rơm cho bà con vay. Ngoài ra, vào dịp Tết, hợp tác xã bồi dưỡng thêm ít thóc nếp, đem lên Hà Nội biếu các chú. Khi tôi bắt tay vào việc dịch thuật lại cuốn Lịch Sử Đảng CS Liên-xô, tiếng lợn kêu ầm ĩ quá, làm tôi mất tập trung tư tưởng, nên phải xin thôi việc trông coi trại, chuyển về đây để được yên tĩnh hơn.

Anh lôi dưới gầm giường ra một cái xô tôn thủng đáy, đặt lên miệng xô tấm gỗ dán :

- Đây là bàn ăn - anh giới thiệu, và lấy tiếp ra hai cái vại muối dưa sứt miệng - còn đây là ghế ngồi. Bà con nông dân nghèo mà phí phạm thế đấy. Hai cái vại còn tốt thế này mà đem quẳng vào bụi tre...Tôi nhặt về cọ rửa sạch sẽ, lật đít lên, làm thành cái ghế ngồi vừa vững chãi lại vừa mát. Chú ngồi thử mà xem, có khác gì ngồi trên đôn sứ đời Minh.

Anh dọn ra 2 cái đĩa, rồi chọn trong 2 cái bát hương đậy viên gạch vỡ gắp ra 5, 6 viên gì đó tròn tròn, đen xỉn, nom rất khả nghi. Anh chỉ vào mỗi đĩa, giới thiệu thực đơn đãi khách :

- Đây là chả thịt cóc băm viên. Đây là chả thịt nhái...có cả mì chính, hạt tiêu nhá! Mười mấy năm nay nhờ bồi dưỡng thường xuyên hai thứ đặc sản này mà tôi rất khoẻ, còn khoẻ hơn cả chú.

Anh nhắc trong cái rổ phủ đầy rơm để ở góc nhà, xoong cơm đã ăn một góc mà anh giới thiệu vẫn nóng nguyên, Nói đúng hơn là một thứ cháo rất đặc, có thể xắn thành từng miếng như bánh đúc :

- Ba năm trở lại đây tôi phải ăn cơm nhão, nếu ăn cơm khô thì bị nghẹn. Tôi nấu cơm với nước vo gạo nên rất bổ. Chẳng là các cô giáo thường đổ phí nước vo gạo vào đấy cho tôi, để tôi chắt ra nấu lẫn với cơm. Tinh túy của gạo nằm trong nước vo, bỏ đi thật phí phạm.

- Nhưng cóc nhái đâu ra mà anh bồi dưỡng được thường xuyên thế? - Tôi hỏi.

- Ấy, chỗ nầy mới là bí quyết. Phải huy động lực lượng quần chúng, tức là các cháu thiếu nhi. Biết các cháu ở đây thích chơi vỏ bao thuốc lá, nhất là các loại vỏ bao đẹp, mỗi lần lên thị xã hoặc sang Nam Định chơi, tôi nhặt nhạnh về, đổi cho các cháu lấy cóc nhái. Cũng đề ra tiêu chuẩn hẳn hoi. Một vỏ bao ba số đổi 3 con cóc hoặc 5 con nhái, các loại khác 2 cóc, 3 nhái. Bởi vậy tôi mới gọi nó là hàng đối lưu, chú hiểu chưa...Mỗi tháng tôi chỉ cần ba bốn chục cái vỏ bao thuốc lá là thừa chất đạm, mà là loại đạm cao cấp...Hôm vào chú về tôi gởi biếu cô, chú Cung, mỗi nhà mấy viên nếm thử. Cô chú ăn thịt cóc của tôi rồi sẽ thấy các thứ thịt khác đều nhạt hoét!

Anh rót rượu, chọn gắp viên chả cóc, nhái bỏ vào bát cho tôi, ân cần, âu yếm, trang trọng, làm tôi ứa nước mắt. Anh hỏi :

- Chú đi đâu mà lại lặn lội về tận đây, vào lúc Tết nhất sắp đến nơi?

- Em về đây chỉ một mục đích là thăm anh. Hơn 2 năm nay không thấy anh lên Hà Nội, chúng em rất lo. Không biết anh đau ốm gì, liệu anh còn sống không? Về đây thấy anh vẫn khoẻ mạnh, em rất mừng...Anh là nhân chứng của một quá khứ hào hùng của đất nước. Nếu anh chết đi, tàn lụi như cỏ cây, không nhắn gửi gì lại cho các thế hệ sinh sau, theo em là một tổn thất lớn không gì bù đắp được...

Tôi lấy đưa anh xem một số tư liệu liên quan đến ngày 2/9/1945, vừa sao chụp được.

- Từ lâu em vẫn mơ ước viết một cái gì đó, một thiên trường ca chẳng hạn, về công trình Lễ Đài độc lập, thật tráng lệ, thật hào hùng...Anh là trưởng ban tổ chức Ngày Độc Lập như trong tư liệu hiện còn lưu giữ được. Em muốn được tận tai nghe anh kể lại những kỷ niệm, những hồi ức mà anh cho là sâu sắc nhất...mà nếu anh không dùng đến thì cho em xin...

Anh im lặng rất lâu, dùng đũa tém lại những mảnh vụn thịt cóc, nhái trong đĩa, gắp bỏ vào bát mình những mảnh khác rớt xuống mâm ván. Anh chăm chú nhìn vào cái đĩa đã tóm gọn, như đang gắng đọc những hồi ức in lại trong lớp men sành...Anh chợt nói, mắt vẫn không rời cái đĩa :

“Thấp thoáng thế mà đã 47 năm trôi qua...- anh chợt nói - tôi còn nhớ như in ngày hôm đó là ngày 28/8...Tại sao tôi nhớ, vì đó là thời khắc lịch sử phải được tính từng phút một...Năm đó tôi bước vào cái tuổi 33. Chính phủ cách mạng lâm thời họp phiên cuối cùng tại Bắc Bộ Phủ để quyết định ngày lễ ra mắt quốc dân đồng bào... Hôm đó, tôi có việc cần giải quyết gấp, nên đến nơi thì phiên họp vừa giải tán. Vừa bước lên mấy bậc thềm thì thấy cụ Nguyễn Văn Tố từ trong phòng họp đi ra. Cụ mừng rỡ, chụp lấy tay tôi, nói :

“- Anh vào ngay đi, cụ Hồ đang ngồi đợi anh trong đó.

“Tôi theo cụ Tố vào phòng họp. Đó là lần đầu tiên tôi được gặp mặt ông cụ. Ông cụ ngồi ở trên ghế tựa, mặc bộ áo quần chàm, tay chống lên ba-toong. Cụ Tố kéo tôi lại trước mặt cụ, giới thiệu :

“- Thưa cụ, đây là ông Nguyễn Hữu Đang, người mà phiên họp quyết định cử làm trưởng ban tổ chức ngày lễ.

“Cụ Hồ nhìn tôi một thoáng với cặp mắt rất sáng - cặp mắt mà về sau này nhân dân cả nước đồn rằng có 4 con ngươi - như muốn cân nhắc, đánh giá người mà cụ quyết định giao trọng trách. Cụ hỏi tôi với giọng Nghệ pha rất giống cụ Phan Bội Châu mà có lần tôi đã được nghe :

“- Chính phủ lâm thời quyết định làm lễ ra mắt quốc dân đồng bào vào ngày mồng hai tháng chín. Chú có đảm đương được việc tổ chức buổi lễ không?

“Tôi tính rất nhanh trong đầu : Tháng 8 có 31 ngày, như vậy là chỉ còn có 4 ngày nữa thôi...Tôi suy nghĩ và cân nhắc trong một phút. Hình dung ra tất cả những khó khăn như núi mà tôi phải vượt qua để tổ chức được một ngày đại lễ như vậy. Trong khi đó, mình chỉ có 2 bàn tay trắng. Tôi nói với cụ Hồ :

“- Thưa cụ, việc cụ giao là vô cùng quan trọng, mà thời gian quá gấp rút, nên con thấy rất khó.

“Cụ Hồ liền cắt ngang :

“- Có khó mới phải cần đến chú.

Kể đến đó anh Đang ngẩng phắt lên nhìn tôi. Vẻ già nua, cùng quẫn trên con người anh như được trút bỏ hết. Dáng dấp oai phong, khí phách của người chiến sĩ cách mạng luôn luôn đứng ở hàng xung kích lại hiện nguyên hình.

“Như chú biết đấy - giọng anh vụt trở nên sang sảng - tôi là một nhà tuyên truyền, động viên thiên hạ, chuyên nghiệp. Thế mà lần này tôi lại bị ông cụ động viên, động viên một cách tài tình, bằng một lời thật ngắn gọn, thật giản dị! Nghe ông cụ nói vậy lúc đó tôi thấy trong con người mình bừng bừng khí thế, muốn lập nên những kỳ tích, những chiến công thật vang dội... Tôi nói với ông cụ :

“- Thưa cụ, cụ đã dạy như vậy thì con xin nhận nhiệm vụ. Con xin hứa sẽ cố gắng hết sức để hoàn thành trọng trách.

“Cụ Hồ đứng lên, bắt tay tôi, dáng bộ gương mặt nom rất vui vẻ, bằng lòng.

“- Thế thì chú trở về bắt tay ngay vào việc tiến hành như thế nào.

“Tôi chào cụ ra về, lòng rạo rực, lâng lâng...nhưng khi vừa bước xuống hết những bậc thềm rộng thênh thang của Bắc Bộ Phủ, tôi chợt nghĩ ra một điều. Tôi liền quay trở lại phòng họp. Cụ Hồ vẫn còn đứng ở đó. Cụ hỏi ngay :

“- Chú còn cần gì nữa?

“- Thưa cụ,- tôi nói - để hoàn thành được trọng trách, xin cụ trao cho con một cái quyền...

“- Quyền gì, chú cứ nói đi.

“- Thưa cụ, quyền được huy động tất cả những gì cần thiết cho việc tổ chức buổi lễ, về người cũng như về của...

“- Được, tôi trao cho chú cái quyền đó. Nếu ai hỏi huy động theo lệnh của ai, cho phép chú được trả lời : Theo lệnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh!

“Công việc đầu tiên là tôi thảo một thông cáo ngắn gọn — anh gắp thêm mấy viên chả cóc trong bát hương bỏ ra đĩa rồi kể tiếp — nội dung như sau : Ngày 2/9/1945, chính phủ cách mạng lâm thời sẽ làm lễ ra mắt quốc dân đồng bào, tuyên ngôn Độc Lập tại vườn hoa Ba Đình. Đồng bào nào có nhiệt tâm, muốn góp sức, góp của vào việc tổ chức ngày lễ lịch sử trọng đại này, xin mời đến Hội Quán Trí Tri, Phố Hàng Quạt gặp ban tổ chức. Thông báo được gửi ngay đến tất cả các báo hằng ngày, yêu cầu đăng lên trang nhất, với hàng chữ tít thật lớn chạy hết trang báo. 5 giờ sáng báo phát hành, 8 giờ người đã kéo đến vòng trong vòng ngoài chật Hội Quán. Người ghi tên vào các đội công tác, người góp tiền, góp vàng, góp vải vóc, gỗ ván. Nhiều người từ chối không lấy giấy biên nhận :”Biết bao nhiêu anh hùng liệt nữ góp xương máu cho nền độc lập, đâu có lấy giấy biên nhận.” Họ nói vậy.

“Tôi mời mọi người dự cuộc họp chớp nhoáng, và đưa ra ý kiến :

“- Việc cần thiết trước tiên là phải dựng một Lễ Đài Độc Lập thật đẹp, thật lớn, thật uy nghi, xứng đáng với ngày lịch sử trọng đại này tại trung tâm vườn hoa Ba Đình, để chính phủ Cách Mạng lâm thời đứng lên ra mắt. Vậy đồng bào nào hiện có mặt ở đây có thể đảm nhiệm trọng trách đó?

“Một người trạc ngoài 30 tuổi, ăn mặc lối nghệ sĩ, đeo kính trắng, bước ra nói :

“- Tôi là hoạ sĩ Lê Văn Đệ. Tôi xin tình nguyện nhận việc dựng Lễ Đài. Trưa nay tôi sẽ mang bản phác thảo Lễ Đài đến để Ban Tổ Chức xem tranh của tôi.

“Tôi bắt tay họa sĩ nói :

“- Tôi được biết tên tuổi anh từ lâu và cũng nhiều lần được xem tranh của anh. Tôi xin thay mặt ban tổ chức hết sức hoan nghênh nhiệt tâm đóng góp của anh. Nhưng Lễ Đài Độc Lập là một công trình kiến trúc, tuy dựng gấp rút, tạm thời, nhưng phải đạt được những tiêu chuẩn không thể thiếu của nó như sự vững chắc, sự hài hòa công trình với tổng thể. Nói ví dụ nếu không vững chắc, mấy chục con người đứng lên, nó đổ sụp xuống thì ngày lễ coi như thất bại. Bởi vậy cần có một kiến trúc sư phối hợp với anh.

“Một người trẻ tuổi ăn mặc chỉnh tề, từ trong đám đông bước ra tự giới thiệu :

“- Tôi là kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh, cùng hoạt động trong Hội Văn Hóa Cứu Quốc với anh Phạm Văn Khoa. Hôm qua tôi được anh Khoa cho biết ý đồ của Ban Tổ Chức, tôi đã vẽ xong bản đề án thiết kế Lễ Đài.

“Anh Quỳnh trải rộng cuộn giấy can cầm sẵn trong tay lên mặt bàn. Đó chính là toàn cảnh Lễ Đài Độc Lập mà sau này chú được nhìn thấy in hình trên báo chí.. Bản vẽ thật đẹp, thật chi tiết, tỉ mỉ...Lễ Đài với tổng thể vườn hoa Ba Đình, vị trí dựng Lễ Đài, chiều cao, chiều rộng, mặt bằng, mặt cắt ngang, cắt dọc Lễ Đài, độ lớn các xa gỗ, tổng diện tích mạt ván ốp lát, v.v...

Sau khi nghe anh Quỳnh thuyết trình, tôi xem xét, cân nhắc rồi đặt bút ký duyệt vào bản thiết kế, đóng dấu ban tổ chức. Tôi nói với anh Lê Văn Đệ và anh Ngô Huy Quỳnh :

“- Ban Tổ Chức quyết định giao công trình này cho 2 anh. Anh Quỳnh phụ trách thiết kế, thi công, anh Đệ phụ trách trang trí. 2 anh cần bao nhiêu nguyên vật liệu, nhân công, anh Phạm Văn Khoa và đội công tác sẽ lo chạy đầy đủ. Hiện chúng tôi có một kho ba ngàn thước len đỏ, cần dùng bao nhiêu, các anh cứ lấy dùng. Đúng 5 giờ sáng ngày 2/9, tôi sẽ dến nghiệm thu Lễ Đài. Chúc các anh hoàn thành nhiệm vụ.

(footnote : Kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh sau này có thời làm thứ trưởng Bộ Xây Dựng. Họa sĩ Lê Văn Đệ, theo tạp chí Bách Khoa Saigon 1963, sang La Mã, được phong họa sư . Được chính Giáo Hoàng Pie XII trao cho việc trang hoàng điện Vatican.)

“Sau ngày 31/8, tôi đến Bắc Bộ Phủ gặp cụ Hồ như cụ đã chỉ thị. Sau khi nghe tôi báo cáo ngắn gọn đầy đủ, về tất cả mọi việc có liên quan đến ngày lễ, cụ nói giọng hết sức nghiêm trang :

“- Chú phải nhớ ngày mồng hai tháng chín sắp tới sẽ là một ngày lịch sử. Đó là ngày khép lại cuộc cách mạng tháng Tám, và ngày khai sinh nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa.

“Ông Đang ơi! Ông Đang ơi!...” Tiếng con nít gọi nheo nhéo ngoài cửa, ngắt ngang câu chuyện của anh. Tôi nhìn thấy 2 chú bé trạc 9, 10 tuổi, mỗi chú cầm một cành tre, đầu cành tre thõng thượt một con rắn nước, mình nhỏ bằng chuôi dao, đầu bị đập dập còn rỉ máu tươi.

- Ông có đổi rắn nước không ạ?

Anh Đang bỏ bát đĩa bước ra cửa, xem xét cẩn thận 2 con rắn nước, rồi hỏi : “Các cháu định đổi như thế nào nào?. “Ông cho cháu mỗi con 2 cái vỏ bao ba số.” “Các chú đừng có giở thói bắt chẹt! - giọng nói và dáng bộ của anh đã chuyển hẳn sang giọng của dịch vụ đổi chác - mỗi con rắn này chỉ giá trị bằng 2 con cóc. Nhưng thôi thì ông đành chịu thiệt vậy, mỗi con một vỏ bao ba số, các chú có đổi thì đổi, không đổi thì thôi!”.

2 chú bé ngần ngừ một lúc, rồi nói :

- Chúng cháu đổi ạ.

Anh quay vào mở khóa tủ, chọn lấy 2 cái vỏ bao ba số, đưa cho mỗi chú một cái, và cầm lấy 2 con rắn. 2 chú bé cũng xem xét 2 cái vỏ bao cẩn thận không kém ông Đang xem xét 2 con rắn. Một chú nói :

- Ông đổi cho cháu cái vỏ bao khác, cái này bên trong không có tờ giấy vàng.

Anh cầm cái vỏ bao xem lại, cười :

- Được, ông sẽ đổi cho vỏ bao khác. Sau này chú mà làm cán bộ thu mua thì nhà nước sẽ không phải chịu thua thiệt.

Anh cầm 2 con rắn bỏ vào cái rổ con ở góc nhà, mặt tươi hẳn lên, như người buôn bán vừa vớ được món hời:

- Thịt rắn còn bổ hơn thịt cóc. Tối nay tôi sẽ đãi chú món rắn om riềng mẻ. Ăn vào chú sẽ thấy tăng lực gấp bội, có thể đạp xe một mạch lên đến bến phà Tân Đệ...

Tôi ở lại chơi với anh Đang 3 ngày, thuê một anh phó nháy ở xã trên xuống chụp mấy “pô” làm kỷ niệm. Bữa cơm tiễn tôi, anh có vẻ buồn. Vừa dùng đũa tém mấy khúc rắn om mặn chát nổi muối trong đĩa, anh vừa nói :

- Hiện tôi đang cố gắng hoàn thành thiên hồi ký thuật lại tất cả những gì có liên quan đến thế sự, kể từ khi tôi bước chân vào con đường hoạt động cách mạng cho đến những năm tháng gần đây...Trong hồi ký, tôi sẽ đề cập đến những sự việc mà từ trước đến nay tôi chưa hề tiết lộ với ai. Ví dụ như bản thảo Bản Tuyên Ngôn Độc Lập cụ Hồ viết...còn hay mất, nếu còn thì bây giờ đang ở đâu. Hoặc cụ định sửa hai câu trong bản tuyên ngôn nhưng không kịp vì bản chính đã đưa in mất rồi. Là trưởng ban tổ chức ngày lễ, tôi phải phụ trách việc in ấn những tài liệu có liên quan đến vận mệnh đất nước này...Như chú biết đấy, hiện nay trong bảo tàng HCM cũng như bảo tàng Lịch Sử không có bản thảo tuyên ngôn độc lập...tôi sợ sẽ làm không kịp mất, gần 80 tuổi đầu rồi còn gì, mà lại không có điều kiện làm việc, ban đêm coi như chịu chết, đèn đóm tù mù, đúng là đóm thật...

Anh im lặng một lúc lâu, rồi ngẩng lên nhìn tôi, nói tiếp :

- Chú có biết điều lo lắng nhất hiện nay của tôi là gì không? — Không đợi tôi đoán, anh nói luôn — tôi lo lắng nhất là không biết chết ở đâu. Lúc sống thì tôi ở nhờ nhà ai chẳng được, ở đây cũng như ở trên Hà Nội...Nhưng lúc chết thì người thân mấy cũng làm phiền người ta. Có ai muốn một người không phải ruột rà máu mủ lại nằm chết trong nhà mình? Ngay cả cái chái bếp này cũng vậy, tôi nằm chết sẽ làm phiền nhà trường, các thầy cô giáo, các cháu học sinh. Bởi vậy mà 2 năm nay tôi không muốn lên Hà Nội. Ở đây, tại quê hương bản quán, tôi đã chọn sẵn chỗ để nằm chết...Chú ra đây tôi chỉ cho, đứng ở đây cũng nhìn thấy...

Tôi theo anh ra đứng lên cái trụ xi-măng cầu ao cá. Gió mùa đông bắc lạnh thấu xương thổi thốc vào mặt hai anh em. Anh chỉ tay về phía một búi tre gần cuối xóm, đơn độc giữa cánh đồng, ngọn tre đang vật vã trong gió buốt :

- Đấy, dưới chân bụi tre ấy có một chỗ trũng nhưng bằng phẳng, phủ đầy lá tre rụng, rất vừa người tôi...tôi sẽ nằm ở đó chết để khỏi phải phiền ai...tôi đã chọn con đường ngắn nhất để có thể bò kịp đến đó trước khi nhắm mắt xuôi tay...

Trở vào nhà, cả người tôi nổi gai, ớn lạnh, chắc là vì bị cảm lạnh. Tôi dốc hết rượu ra bát uống ực một hơi chống lạnh. Rượu vào lời ra, tôi cất tiếng ngâm mấy câu thơ của Phùng Cung (trong Nhóm Nhân Văn Giai Phẩm) gởi tôi mang về tặng anh :

Mặt ra giông chớp
Rạc mái phong lưu
Gót nhọc men về thôn cũ
Quỳ dưới chân quê
Trăm sự cúi đầu
Xin quê rộng lượng
Chút thổ phần bò xéo cuối thôn!

Tháng 12/1992

Phùng Quán