VÌ MỘT NGÀNH TRUYỀN THÔNG ÐẠI CHÚNG TỰ DO VÀ CÓ TRÁCH NHIỆM

Tạp chí điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 2/2003

“Quốc hội sẽ không ban hành một đạo luật nào… hạn chế tự do ngôn luận hoặc báo chí”.

-- Điều bổ sung sửa đổi thứ nhất của Hiến pháp Hoa Kỳ

Một chân lý cơ bản của nền dân chủ là các công dân phải có đầy đủ thông tin và hiểu biết. Nếu nhân dân là những người phát huy vai trò tích cực trong sinh hoạt của đất nước, thì họ phải được cung cấp thông tin đầy đủ. Truyền thông đại chúng tự do và có trách nhiệm là những nguồn thông tin quan trọng đối với các công dân muốn lựa chọn những nhà lãnh đạo xuất sắc cho đất nước và đưa ra những quyết định đúng đắn về những vấn đề của đất nước và của mỗi cộng đồng.

Những thông tin do hệ thống truyền thông đại chúng cung cấp có ý nghĩa quan trọng đối với những quyết định khôn khéo về kinh tế và cá nhân, cũng như đối với những sự chọn lựa đúng đắn về chính trị. Có một quan hệ chặt chẽ giữa thông tin cởi mở và những nền kinh tế tự do và có hiệu quả. Trong thực tế, những nghiên cứu gần đây do Ngân hàng Thế giới tiến hành cho thấy rằng truyền thông đại chúng tự do là nhân tố căn bản cho sự phát triển kinh tế rất thành công ở các nước đang phát triển.

Đã từ lâu chính sách của chính phủ Hoa Kỳ là ủng hộ sự phát triển truyền thông đại chúng cởi mở và có trách nhiệm ở nước ngoài và trợ giúp việc xây dựng cơ sở hạ tầng cần thiết cho hoạt động của báo chí tự do -- cơ sở hạ tầng cho pháp lý, sự độc lập về tài chính, sự minh bạch của chính phủ và các nhà báo được đào tạo để đưa tin một cách khách quan và trung thực. Thực hiện một hệ thống truyền thông đại chúng tự do và có trách nhiệm là một hoạt động thường xuyên, quan trọng, đầy thách thức và liên tục. Chúng ta cần phải tiếp tục phấn đấu vì công việc đó, tự thích nghi với những điều kiện và thách thức mới. Chúng ta phải nhằm vào mục đích cao nhất là mỗi công dân có thể đưa ra những quyết định có ảnh hưởng đến cuộc đời của họ trên cơ sở thông tin đầy đủ.

THÚC ĐẨY TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG TỰ DO VÀ CÓ TRÁCH NHIỆM: MỘT BỘ PHẬN KHÔNG THỂ TÁCH RỜI TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ

Lorne W. Craner

Trợ lý Ngoại trưởng Phụ trách về Dân chủ, Nhân quyền và Lao động

“Tự do báo chí bản thân nó không phải là một mục đích, mà là một phương tiện để đạt tới mục đích xây dựng một xã hội tự do”.

--Felix Frankfurter, nguyên Thẩm phán Tòa án Tối cao Hoa Kỳ

Mùa xuân này, báo chí độc lập ở Kyrgyzstan có thể chờ đợi việc ra đời một hệ thống báo in màu mới. Trong một chương trình được hoạch định nhằm thúc đẩy truyền thông đại chúng tự do và năng động ở đất nước này, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ tài trợ cho ngành báo chí và các lớp đào tạo các nhà báo của Kyrgyzstan. Dự án này là một sự thể hiện cụ thể vấn đề thúc đẩy truyền thông đại chúng cởi mở là một yếu tố quan trọng như thế nào trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ.

Quyền của báo chí được tự do xuất bản, biên tập, phê bình và thông báo là một nguyên tắc cơ bản của nền dân chủ Hoa Kỳ. Trong thực tế, hình thức của chính phủ mà ngày nay những người Mỹ được thừa hưởng không thể nào có được, nếu không có một sự thỏa thuận của đa số được biết như Dự luật về Quyền con người, mười điều bổ sung sửa đổi đầu tiên trong Hiến pháp Hoa Kỳ. Điều bổ sung sửa đổi thứ nhất tuyên bố rằng “Quốc hội sẽ không ban hành một điều luật nào... nhằm hạn chế tự do ngôn luận hay báo chí”. Tự do báo chí tồn tại không chỉ vì đã được quy định trong luật pháp. Ngày nay nó tồn tại và phát triển vì nhân dân Hoa Kỳ mến chuộng nó. Nhân dân yêu quí nó vì báo chí tự do phát huy vai trò quan trọng trong việc hình thành quốc gia vĩ đại của chúng ta và nâng Hoa Kỳ lên vị thế lãnh đạo thế giới về dân chủ và nhân quyền.

Ngày nay, tuy tự do báo chí hưng thịnh ở Hoa Kỳ, nó hoàn toàn không phải chỉ là một thiết chế của riêng Hoa Kỳ. Truyền thông đại chúng tự do và có trách nhiệm có thể có một ảnh hưởng tích cực ở bất cứ nước nào, kể cả những nước mà nền dân chủ mới xuất hiện. Báo chí tự do là yếu tố quan trọng để có một chính phủ ổn định và dân chủ như chính phủ mà người dân Hoa Kỳ đang có.

Thúc đẩy tự do báo chí chính là thúc đẩy quyền tự do của con người. Để cho nhân dân phát huy vai trò tích cực trong nền chính trị của đất nước, họ cần phải được thông tin đầy đủ. Ngay điều đơn giản như bầu cử cũng trở nên khó khăn nếu không có thông tin đầy đủ. Báo chí tự do truyền tải đến người dân thông tin về những người lãnh đạo của họ, về các chính sách của các nước khác và cả việc thực thi những công việc quốc gia. Việc người dân Mỹ ủng hộ báo chí tự do được dựa trên niềm tin rằng nếu hiểu đầy đủ và toàn diện tình hình của đất nước và thế giới, nhân dân có thể chọn cho mình các thiết chế, các chính sách và biện pháp thực thi để có thể duy trì và bảo vệ một cách tốt nhất những quyền cơ bản của công dân và con người.

Hoa Kỳ ủng hộ truyền thông đại chúng tự do và có trách nhiệm bằng cách khuyến khích các chính phủ khác chấp nhận những biện pháp bảo vệ tự do báo chí và bằng cách tài trợ cho đào tạo truyền thông đại chúng và hỗ trợ cho các chương trình giảng dạy các nhà báo nước ngoài tại Hoa Kỳ và ở nước ngoài. Phần lớn các chương trình nhằm vào những nước có thể được lợi nhiều nhờ có tự do báo chí, chẳng hạn như các nền dân chủ mới xuất hiện. Vì tự do báo chí mang lại nhiều lợi ích cho các nước, việc Hoa Kỳ trợ giúp cho truyền thông đại chúng tự do và có trách nhiệm có thể được giải thích rõ ràng nhất trên bốn khía cạnh.

Thứ nhất là Hoa Kỳ trợ giúp sự phát triển truyền thông đại chúng tự do và có trách nhiệm, vì quyền tự do báo chí, quyền tự do tư tưởng và ngôn luận mà tự do báo chí mang lại là những quyền cơ bản và phổ quát của con người mà toàn thể nhân dân cần phải có với tư cách là con người. Niềm tin này được thể hiện trong hiến pháp Hoa Kỳ, trong Tuyên ngôn chung về nhân quyền và trong lịch sử cuộc đấu tranh chống kiểm duyệt và kiểm soát truyền thông đại chúng của Hoa Kỳ ở trong và ngoài nước.

Thứ hai, sự hiện diện của báo chí tự do là nhân tố quan trọng để xuất hiện một nền dân chủ thực sự và đầy đủ. Chỉ báo chí tự do mới có thể cung cấp cho các cử tri những thông tin mà họ cần có để chọn ra những người lãnh đạo xuất sắc nhất. Rất nhiều khi các chính phủ sử dụng truyền thông đại chúng do nhà nước kiểm soát để đưa ra một hệ thống những sự kiện bị xuyên tạc. Hoặc cũng bằng cách như vậy, vì không được bảo vệ, nên các chính phủ có thể ép buộc các hãng thông tin tư nhân phải xuất bản hoặc không xuất bản những thông tin quan trọng. Tóm lại, truyền thông đại chúng tự do đảm bảo cho các chính phủ đại diện cho lợi ích của các công dân và các công dân có thể buộc các chính phủ phải chịu trách nhiệm. Trong công bố công khai, báo chí tự do cho phép bày tỏ ý kiến riêng của các báo và đăng tải nhiều quảng cáo thương mại. Môi trường này là “thị trường của các ý tưởng”, nơi mà các công dân và những người mua hàng lựa chọn và ủng hộ những ý tưởng tốt đẹp hơn những ý tưởng khác. Hệ thống này đảm bảo thu nhận được kết quả tốt nhất mà không hạn chế việc thể hiện bất cứ một quan điểm nào.

Thứ ba, giữa báo cáo và đưa tin cởi mở với các nền kinh tế tự do, cởi mở và có hiệu quả có một mối quan hệ chặt chẽ và tích cực. Tăng trưởng kinh tế dẫn đến sự cải thiện tiêu chuẩn sinh hoạt, giáo dục và chăm sóc sức khỏe – tóm lại là nhìn chung sẽ có một cuộc sống tốt đẹp hơn và tự do hơn trong một đất nước ổn định và thái bình hơn. Một cuốn sách của Ngân hàng Thế giới gần đây mang tiêu đề “Quyền được nói” viết về vai trò của truyền thông đại chúng cởi mở trong việc hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. James D. Wolfensohn, Chủ tịch Ngân hàng Thế giới viết trong lời giới thiệu cuốn sách rằng: “chúng ta phải cho phép tự do tiếp cận thông tin và cải thiện chất lượng thông tin để giảm bớt sự nghèo khổ. Khi nhân dân có nhiều thông tin hơn, họ sẽ có những lựa chọn tốt hơn”. Truyền thông đại chúng tự do thúc đẩy sự trao đổi những thực tiễn kinh doanh thành công, tạo ra các đối tác thương mại và có thể làm cho các nền kinh tế có hiệu quả hơn bằng cách phổ biến công nghệ hữu ích. Việc đưa tin cởi mở cũng có thể giành được sự ủng hộ và tin cậy của các nhà đầu tư cả ở trong nước và ngoài nước.

Cuối cùng, Hoa Kỳ thúc đẩy truyền thông đại chúng tự do và có trách nhiệm vì đó là nhân tố quan trọng để các hành động và ý đồ của Hoa Kỳ được thông báo một cách chính xác. Hoa Kỳ cố gắng thúc đẩy dân chủ và quyền con người, diệt trừ nạn đói và bệnh tật và duy trì an ninh trên thế giới. Không may là các hành động và chính sách của Hoa Kỳ trong việc thực hiện các mục đích đó có những khi đã bị truyền thông đại chúng do nhà nước kiểm soát hoặc các hãng tư nhân đưa tin sai lạc đi. Để đấu tranh chống xu hướng bài Hoa Kỳ, xây dựng niềm tin cậy và làm cho nhân dân trên khắp thế giới hiểu rõ hơn về Hoa Kỳ, điều quan trọng là truyền thông đại chúng tự do và có trách nhiệm phải đưa tin chính xác về các hành động của Hoa Kỳ.

Ngoài việc đầu tư về vật chất như trang bị các máy in ở Kyrgyzstan, Bộ Ngoại giao và Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (U.S. Agency for International Development - USAID) trợ giúp tự do báo chí bằng cách tài trợ cho các chương trình đào tạo và quản lý truyền thông đại chúng. Thí dụ, năm 2003 những tài trợ này sẽ do Trung tâm Quốc tế các Nhà Báo (International Center for Journalists - ICFJ) trợ giúp các chương trình đào tạo nhân viên chuyên nghiệp về in ấn và truyền thông đại chúng ở Azerbaijan và Kazakhstan. Những người tham gia các chương trình này sẽ được giảng dạy về đạo đức nghề nghiệp, kỹ thuật điều tra và vấn đề làm thế nào để duy trì sự độc lập với cơ quan bảo trợ của nhà nước và những nhóm quan tâm đến truyền thông có thể ngăn cản tự do đưa tin. Một chương trình ICFJ khác do Bộ Ngoại giao tài trợ sẽ triển khai hàng loạt các hội thảo trong suốt một năm tại Đông Nam châu Âu nhằm tăng cường khả năng của các nhà báo trong việc đưa tin và bài viết về các vụ buôn bán phụ nữ. Một chương trình do USAID bảo trợ và do Internews quản lý, một tổ chức phi lợi nhuận quốc tế vốn khuyến khích truyền thông đại chúng tự do trong các nền dân chủ mới xuất hiện, sẽ đào tạo các nhà báo Campuchia và Indonesia xây dựng những phương tiện truyền thông đại chúng bền vững và khách quan.

Dưới con mắt của những người Mỹ, mỗi con người đều có quyền nhận được thông tin chính xác về chính phủ mình hoặc về chính phủ những nước khác và về tình hình thế giới. Và một điều không kém phần quan trọng là truyền thông đại chúng tự do có tác dụng như một sự kiểm tra đối với một chính phủ mạnh, đồng thời bảo vệ sự toàn vẹn của nền kinh tế quốc gia và giải thích một cách chính xác về hành động của Hoa Kỳ ở nước ngoài. Tuy đối với nhiều người một tờ báo in có vẻ hơn một cái máy một chút thôi, nhưng việc xuất hiện của nó đối với Kyrgyzstan sẽ sớm giúp cho nhân dân ở nước đó được hưởng những quyền lợi và cơ hội chưa từng có và xây dựng một đất nước tốt đẹp hơn, tự do hơn.

VAI TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG ĐỘC LẬP TRONG VIỆC XÂY DỰNG NỀN DÂN CHỦ

Frederic W. Schieck

Phó giám đốc Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ

Truyền thông đại chúng độc lập có thể đóng góp vào sự phát triển tốt hơn của các quốc gia và các xã hội. Tuy nhiên, để làm như vậy họ thường phải trải qua quá trình tự hoàn thiện.

Tổng quan

Truyền thông đại chúng độc lập trên khắp thế giới đã nổi bật lên như những lực lượng mạnh nhất trong đấu tranh để làm biến đổi những chế độ bưng bít và áp chế thành những xã hội cởi mở và tiến bộ. Sự chuyển hướng tới dân chủ và thị trường tự do đã được thực hiện một cách nghiêm chỉnh khắp toàn cầu, đặc biệt là từ khi kết thúc Chiến tranh Lạnh, nhưng đồng thời cũng không hoàn toàn nhìn thấy trước những hậu quả khi các lực lượng đen tối trỗi dậy sau mấy thập niên tồn tại dưới tấm mặt nạ của sự đàn áp.

Bọn phân biệt chủng tộc, khủng bố, bài trừ sắc tộc, những nghiệp đoàn tội ác, bọn buôn bán ma túy và các chính khách cực đoan đã xuất hiện hoặc tái xuất hiện trong rất nhiều nước. Chúng thách thức xem liệu những quốc gia thuộc Liên Xô trước đây mới độc lập và những nước đang phát triển ở châu Á, châu Phi và Mỹ La-tinh có chấp nhận những hình thức chính phủ dân chủ và có tính đại diện nhằm đem lại giáo dục, sức khỏe, an ninh, cơ hội và một nền kinh tế hiệu quả thúc đẩy đầu tư và thương mại.

Trong cuộc chiến này, Hoa Kỳ cố gắng giúp những nước đó tiến tới nền dân chủ bằng cách giúp đỡ để hình thành, đào tạo và bảo vệ báo chí, phát thanh và truyền hình tự do và độc lập. Chúng ta tin tưởng rằng có thể giúp đỡ truyền thông đại chúng độc lập để thực hiện hai vai trò chủ yếu: là người kiểm tra chính phủ và là người giáo dục nhân dân về những vấn đề có ảnh hưởng tới cuộc sống của họ.

Hai trăm năm trước, Tổng thống Thomas Jefferson đã nói rất hay rằng: “Nền an ninh duy nhất của tất cả mọi điều là ở trong báo chí tự do”. Năm 1823, Jefferson lại nói: “Không thể chống lại sức mạnh của công luận, một khi nó được phép tự do thể hiện. Sự ủng hộ hoặc chống đối công khai do nó tạo ra cần phải được đưa ra xem xét. Cần phải giữ gìn cho dòng nước được trong sạch”.

Từ năm 1990 đến năm 2001, Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) dùng 270 triệu đô-la để trợ giúp truyền thông đại chúng tự do trong khối Xô Viết trước đây và các nước đang phát triển. Khoảng 182 triệu đô-la trong số đó tập trung vào các vệ tinh ở Đông Âu và khối Xô Viết trước đây, kể cả đầu tư lớn trong những chiến dịch truyền thông đại chúng độc lập ở Serbia và Bosnia ngay trước khi Tổng thống Slobodan Milosevic bị các cử tri đánh bại vào năm 2000 và sau khi tiến hành các cuộc chiến đẫm máu ở Croatia, Bosnia và Kosovo.

Cục Thông tin Hoa Kỳ (U.S. Infomation Agency - USIA), từ lúc đó sáp nhập vào Bộ Ngoại giao đã cử các nhà báo và các học giả Hoa Kỳ đến đào tạo các phóng viên, các biên tập viên và phát thanh viên tại Nigeria, Guinea, Bờ biển Ngà và hàng chục nước khác sau hàng thập kỷ dưới chế độ độc đảng.

Việc xây dựng hệ thống truyền thông đại chúng độc lập của Chính phủ Hoa Kỳ

Các chương trình trợ giúp truyền thông đại chúng do Bộ Ngoại giao và USAID tài trợ gồm bốn mặt chủ yếu.

Thứ nhất là giáo dục về nghề báo chí. Các nhà báo và giáo viên Hoa Kỳ được cử ra nước ngoài (cùng với các chuyên gia bản địa) để nói chuyện, giảng dạy cho các nhà báo về các cách đưa tin, tính chính xác, sự cân bằng, thẳng thắn, tập hợp tin tức, viết rõ ý, phân biệt giữa bình luận và đưa tin và bảo vệ các nguồn tin. Họ cũng được hướng dẫn về cách xử trí như thế nào những vấn đề tế nhị như xung đột sắc tộc, các quyền phụ nữ và HIV/AIDS. Ngoài ra các nhà báo được đưa sang Hoa Kỳ đi thăm các tòa báo và đài phát thanh, truyền hình Hoa Kỳ để quan sát xem báo chí tự do hoạt động như thế nào trong môi trường ở Hoa Kỳ. Các nhà báo được mời tới Mỹ cũng có thể tham dự các hội thảo và các lớp chuyên đề tại đài Tiếng nói Hoa Kỳ hoặc tại các cơ sở đào tạo sau đại học.

Các nhà báo và biên tập Hoa Kỳ được cử ra nước ngoài để dạy những nguyên tắc cơ bản của báo chí tự do như tính khách quan, tính chính xác và trung thực – không phải nhằm để bảo vệ chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Trong thực tế, một trong những bài học lớn nhất mà họ giảng dạy là vai trò của một nhà báo hoạt động trong một xã hội tự do là phê bình chính sách của chính phủ, thậm chí Tổng thống Hoa Kỳ cũng không được miễn trừ khỏi những lời chỉ trích của báo chí tự do.

Thứ hai là việc trợ giúp truyền thông đại chúng tự do liên quan đến phát triển kinh doanh truyền thông đại chúng. Để thoát ra khỏi sự kiểm soát của chính phủ, các hãng truyền thông đại chúng cần phải kiếm sống theo cách của riêng họ, trả lương khá và chi trả cho các sản phẩm từ in ấn cho đến máy truyền tin. Ở một số nước nghèo, các phóng viên được trả lương rất ít, nên một số phải nhận “phong bì” tiền mặt của các cơ sở hoặc nhận tiền khi họ dự hội nghị báo chí. Các chương trình Hoa Kỳ cũng giảng dạy cho các ông chủ và các giám đốc truyền thông đại chúng về quảng cáo, tiếp thị, và quản lý tài chính để họ có thể tự tồn tại được. Các chương trình cũng trợ giúp thực hiện các nghiên cứu khả thi, kế hoạch kinh doanh và thiết lập các phòng kiểm toán để kiểm tra việc phát hành nhằm quyết định giá cả quảng cáo.

Khía cạnh thứ ba của việc Hoa Kỳ trợ giúp truyền thông đại chúng là giúp đỡ các nhóm ở bản địa nhà báo, nhà xuất bản, những người ủng hộ quyền con người hoặc những nhà lập pháp soạn thảo các luật bảo vệ khả năng của báo chí trong việc theo dõi và đưa tin về chính phủ và các vấn đề khác mà không sợ bị quấy nhiễu. Các quĩ của Hoa Kỳ cũng được dùng vào việc giáo dục các luật sư trong lĩnh vực truyền thông đại chúng và trợ giúp việc bảo vệ về pháp lý đối với các phương tiện truyền thông đại chúng.

Khía cạnh thứ tư là trợ giúp cho sự hình thành của các Hội nghề nghiệp của các nhà báo, biên tập viên và chủ hãng truyền thông đại chúng. Những tổ chức này trở thành một lực lượng bảo vệ các thành viên, đồng thời thực hiện các chức năng tiêu biểu cho hội đoàn như đặt ra tiêu chuẩn về chuyên môn; khuyến khích các thành viên nâng cao phẩm chất và sự tín nhiệm và thúc đẩy họ tiếp cận nhiều hơn các tài liệu công khai, dự các cuộc họp và phỏng vấn các quan chức nhà nước.

Các hình thức khác trong việc trợ giúp truyền thông đại chúng độc lập

Trong một số trường hợp sự trợ giúp của Hoa Kỳ bao gồm tài trợ tài chính cho các đầu tư cơ bản như mua máy in, máy truyền tin, thiết bị phát thanh truyền hình và các máy vi tính trong phòng tin.

Ngoài mục đích chủ yếu của Hoa Kỳ là trợ giúp truyền thông đại chúng tư nhân và độc lập, trong một số trường hợp, việc trợ giúp cũng nhằm vào việc đào tạo các nhân viên và những người quản lý các cơ sở truyền thông đại chúng của nhà nước. Tuy nhiên, mục đích lâu dài của việc trợ giúp này là để làm cho truyền thông đại chúng của nhà nước độc lập hơn, chuyên nghiệp hơn và có khả năng tư nhân hóa. Khi truyền thông đại chúng của nhà nước theo kịp các tiêu chuẩn chuyên nghiệp, họ càng có khả năng hơn trong việc phục vụ lợi ích của công chúng hơn là làm chỗ dựa cho chính phủ hiện hành.

Sự trợ giúp của Hoa Kỳ cho truyền thông đại chúng độc lập phải đối mặt với một số ý kiến bất đồng. Đôi khi một phương tiện thông tin tự do lần đầu xuất hiện thường thiếu kinh nghiệm và đưa các tin không được kiểm tra, sai lạc, dối trá, thổi phồng thái quá hoặc vu khống. Tại một số nước, sự trợ giúp của Hoa Kỳ cho truyền thông đại chúng bị xem là sự can thiệp của nước ngoài. Tại một số nước khác, thông tin tự do có những lúc thể hiện các quan điểm chống Hoa Kỳ hoặc đi ngược lại các chính sách của Hoa Kỳ và các đồng minh của Hoa Kỳ.

Bất chấp những sự không ủng hộ này và sự chỉ trích đối với hệ thống truyền thông đại chúng non nớt, USAID vẫn cam kết tiến hành hoạt động này. Xây dựng một hệ thống thông tin độc lập và có trách nhiệm là một quá trình tiến triển, đòi hỏi hàng thập kỷ tại những nước không có truyền thống khoan dung đối với việc phổ biến những quan điểm đối lập. Sự hỗ trợ cho truyền thông đại chúng ở Mỹ La tinh trong những năm gần đây, trừ Cuba, đã hoàn thành khi những nước này đã có được nền dân chủ. Tuy nhiên đã có một vài sự hỗ trợ dành cho những báo cáo điều tra rất cần thiết để đấu tranh với nạn tham nhũng và nạn buôn lậu thuốc phiện.

Văn phòng của USAID về các Sáng kiến Chuyển đổi

Tại 13 nước đang phát triển theo chiều hướng dân chủ như Apganixtan, việc trợ giúp của USAID cho truyền thông đại chúng được thực hiện thông qua Văn phòng về các Sáng kiến Chuyển đổi (OTI) hoạt động tại các khu vực có xung đột trong thời gian gần đây hoặc đang tiếp diễn. Sự hỗ trợ của OIT cho truyền thông đại chúng độc lập- ngoài việc đào tạo và phát triển hạ tầng cơ sở- bao gồm các chương trình thông điệp về hòa bình, khoan dung và sự tham gia vào nền dân chủ. Nỗ lực nhằm quảng bá các tin tức và thông tin tích cực có tính chất hỗ trợ cho các quá trình và các giá trị dân chủ này rất khác so với việc giúp đỡ trực tiếp cho truyền thông đại chúng độc lập vốn chỉ đòi hỏi giúp cho báo giới có trách nhiệm và không quảng bá những thông điệp đặc biệt.

Trợ giúp khác của USAID

Các chương trình khác của USAID nhằm hỗ trợ những nhu cầu phát triển then chốt như giáo dục và y tế, có thể bao gồm cả những yếu tố hỗ trợ truyền thông đại chúng. Những chương trình này có thể dùng đài phát thanh, truyền hình và báo chí để tiếp thị các chương trình xã hội. Tại Rwanđa, việc trợ giúp của Hoa Kỳ trong việc truyền phát các bản tin về những phiên tòa xét xử tội diệt chủng và các vấn đề khác đã được xem là có ý nghĩa quan trọng trong việc khắc phục di sản của “đài phát thanh thù địch” vốn bị dùng để kích động hận thù sắc tộc và diệt chủng trong năm 1994.

Các phương pháp mới có tính sáng tạo

Một trong các bài học mà USAID rút ra được sau khi tiến hành chương trình hỗ trợ truyền thông đại chúng hơn thập kỷ qua là thay vì cố gắng xây dựng một mạng lưới truyền thông đại chúng hoàn toàn mới, tốt hơn cả là trợ giúp các phương tiện thông tin đang sẵn có, ngay cả khi cần mua máyphát sóng và giấy in báo thông qua viện trợ trực tiếp.

Một bài học khác là cố gắng hỗ trợ đưa các bản tin có tính phê phán trong những lĩnh vực ít bị đe dọa hơn như bản tin về đường xá, y tế và môi trường ở bản địa, khi chính phủ cấm sự phê phán trực tiếp nhà cầm quyền. Các nhà báo đã sử dụng những bản tin như vậy làm xuất phát điểm để bắt đầu đưa tin có tính phê bình về những vấn đề của chính phủ, rất lâu trước khi họ có thể đụng đến những vấn đề nghiêm trọng hơn đại loại như sự cần thiết của tuyển cử tự do và tư pháp độc lập. Hỗ trợ của Hoa Kỳ cũng giúp đào tạo các nhà báo nỗ lực và gắng sức thiết lập quan hệ tích cực với các quan chức chính phủ, để thực hiện các phóng sự điều tra và đưa tin về khủng bố. Một nỗ lực được Hoa Kỳ hỗ trợ trong thời gian gần đây đã giúp các nhà báo Bungaria tìm ra dấu vết của dòng chảy ma túy và tiền từ Osama bin Laden sang tớI châu Âu qua Bungaria.

Sức mạnh và ảnh hưởng của truyền thông đại chúng chưa bao giờ lại quan trọng như ngày nay. Thông tin qua vệ tinh và Internet đã giúp cho các nhóm nhỏ cực đoan có thể phổ biến rộng rãi các thông điệp thù hận và không có tính khoan dung tới hàng triệu người khi chỉ cần nhấn một phím bấm. Sự trợ giúp của Hoa Kỳ trong việc tạo lập một nền truyền thông đại chúng cân bằng, trung thực tiếp tục là một ưu tiên quan trọng, nhất là sau cuộc tấn công ngày 11 tháng 9, bởi vì chúng ta muốn tạo dựng một thế giới được thông tin tốt hơn và khoan dung hơn.

CƠ SỞ PHÁP LÝ CỦA TỰ DO BÁO CHÍ Ở HOA KỲ

Jane E. Kirtley, Giáo sư Đạo đức Truyền thông Đại chúng và Luật thuộc

Trường Báo chí và Truyền thông Đại chúng, Đại học Minnesota

Hầu như toàn bộ luật tự do báo chí ở Hoa Kỳ được rút ra từ Điều bổ sung sửa đổi Thứ nhất trong Hiến pháp Hoa Kỳ. Phải chăng tự do là “tuyệt đối” như từ này bao hàm không? Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã cố gắng trả lời câu hỏi đó từ hơn hai trăm năm nay.

Hãy hỏi bất cứ một người dân Hoa Kỳ nào về tự do báo chí ở Hoa Kỳ và hãy đứng cách xa! Bạn sẽ nhận được một loạt những lời nói về “truyền thông đại chúng” vô trách nhiệm như thế nào. Rốt cuộc, họ xâm phạm vào bí mật riêng tư của cá nhân. Họ đưa tin về nhiều bí mật quốc gia. Họ làm vậy là để bán được nhiều báo hơn hay để có được lượng khán giả và độc giả đông đảo hơn.

Theo suy xét thông thường là như thế. Trong một khảo sát do Trung tâm nghiên cứu về Điều bổ sung sửa đổi đầu tiên của Diễn đàn tự do thực hiện năm 2002 cho hay 42% những người được hỏi ý kiến nghĩ rằng báo chí có “quá nhiều” tự do. Điều này có chuẩn xác hay không là vấn đề của dư luận, nhưng không thể chối cãi rằng luật của Hoa Kỳ rộng rãi trong việc bảo vệ các quyền của truyền thông đại chúng, làm cho báo chí, ít ra là trên giấy báo, trở thành tự do nhất trên thế giới.

Nhưng những quyền này từ đâu ra? Chúng đã phát triển và mở rộng như thế nào? Tương lai cho tự do báo chí ở Hoa Kỳ sẽ như thế nào?

Nguồn gốc lịch sử

Luật của Hoa Kỳ bắt nguồn từ thông luật của Anh quốc. Điều này có nghĩa là Hiến pháp và các đạo luật phải được giải thích bởi các quan toà, thường là thông qua các quan điểm nêu lên trong các vụ án được đưa ra tòa án bởi những người khởi kiện hay nhà nước. Tòa án Tối cao của Hoa Kỳ là trọng tài cao nhất về việc hiểu Hiến pháp như thế nào và các đạo luật hay quyết định của các tòa cấp dưới có phù hợp với Hiến pháp hay không. Trước cuộc Cách mạng Hoa Kỳ, các thuộc địa của Anh tại Bắc Mỹ là đối tượng của nhiều đạo luật được Quốc hội thông qua để kiểm soát tự do ngôn luận. Chúng bao gồm cả các đạo luật đòi hỏi các nhà xuất bản phải được nhà nước cấp giấy phép, điều này có nghĩa là trên thực tế nội dung ấn phẩm phải được một quan chức chính phủ xem xét trước khi xuất bản để xác định xem chúng có tuân theo các đạo luật cấm lời báng bổ phạm thượng, dâm ô hay nói những điều chỉ trích Nhà vua, hay còn gọi là kích động bạo loạn.

Vào những năm 1720, những người thực dân Hoa Kỳ bắt đầu tỏ ra phẫn nộ trước những điều cấm đoán này. Tờ báo của Bengiamin Franklin “Pennsylvania Gazette” đăng những bài viết của “Cato”, bút danh của hai nhà báo Anh, những người này cho rằng “Tự do ngôn luận bao giờ cũng là dấu hiệu và hiệu quả của một chính phủ tốt”. Năm 1734, John Peter Zenger, một nhà xuất bản ở New York bị kết tội về kích động gây bạo loạn vì đã cho đăng một bài nặc danh chỉ trích viên Toàn quyền trên tờ báo của mình, tờ Tuần báo (Weekly Journal). Sau khi ở tù gần một năm để chờ ra toà, ông ta đã được tha bổng bởi Ban Hội thẩm. Ban Hội thẩm từ chối không chịu theo chỉ thị của quan tòa án để kết tội ông. Luật sư của Zenger, một luật sư đã về hưu ở Philadelphia, tên là Andrew Hamilton đã thuyết phục Ban Hội thẩm rằng không một người nào lại có thể bị pháp luật trừng phạt đơn thuần chỉ bởi vì phê phán chính quyền, đặc biệt khi những sự việc anh ta đưa ra đều là sự thực -- việc này đã tạo nên một trong những tiền lệ đầu tiên của “sự bác bỏ của  Ban Hội thẩm” ở nơi sau này trở thành Hoa Kỳ.

Sau cuộc Chiến tranh Cách mạng, Hoa Kỳ mới độc lập đã xây dựng một chính phủ quốc dân tam quyền phân lập theo một Hiến pháp, mà ban đầu chưa có Đạo luật về Quyền con người. Cho đến năm 1791, các bang đã phê chuẩn 10 Điều bổ sung sửa đổi đầu tiên trong Hiến pháp bao gồm 45 từ tạo thành nội dung Điều bổ sung sửa đổi Thứ nhất: “Quốc hội sẽ không ban hành luật nào liên quan tới việc thiết lập tôn giáo hoặc cấm việc tự do hành đạo ; hoặc luật hạn chế tự do ngôn luận hay tự do báo chí; hoặc quyền của nhân dân hội họp một cách hòa bình và quyền yêu cầu chính phủ giải quyết các oan khuất”.

Hầu như toàn bộ luật xác định tự do báo chí ở Hoa Kỳ được rút ra từ câu văn ngắn gọn tuyệt đối đó. Đó là sự cấm đoán nhằm vào hành động của Chính phủ Liên bang (và cả cấp Bang qua Điều bổ sung sửa đổi thứ 14), sự kiểm duyệt và kiểm soát truyền thông đại chúng. Nó không nhằm quy định về “báo chí”, cũng không quy định việc thực thi các quyền trên cơ sở hoàn thành nghĩa vụ hoặc trách nhiệm.

Nhưng phải chăng Điều sửa đổi đầu tiên cũng “tuyệt đối” như chính ý nghĩa của các từ nêu lên? Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã cố gắng đưa ra câu trả lời này trong vòng hơn 200 năm qua.

Hạn chế từ trước

Sự ác cảm mạnh mẽ đối với việc Chính phủ cấm đoán những ấn phẩm có tinh thần tranh luận đã kết tinh trong những quyết định đầu tiên của Tòa án Tối cao nhằm quy định về tự do báo chí, (Near kiện Minnesota, 283 U.S. 697 (1931)). Tòa này đã vô hiệu hóa đạo luật của bang cho phép các quan chức cấm xuất bản những tờ báo “có ác ý, gây rối và bôi nhọ”. Đạo luật này còn đòi hỏi các nhà xuất bản phải được sự phê chuẩn của tòa án trước khi bắt đầu xuất bản. Tòa án Tối cao cho rằng rằng “Hạn chế từ trước” như vậy là sự vi phạm tuỳ tiện Điều bổ sung sửa đổi Thứ nhất. Tuy nhiên Chánh Tòa là ông Charles Evans Hughes nhận xét rằng sự bảo vệ về mặt hiến pháp “không tuyệt đối vô hạn”, gợi ý rằng, ví dụ, các ấn phẩm nói về chi tiết di chuyển quân trong thời chiến, nội dung khiêu dâm hay kích động hành động bạo lực đều có thể là đối tượng bị hạn chế.

Tuy trong những năm sau vụ phán quyết Near, Tòa án Tối cao đã tiếp tục giảm bớt các mưu toan hạn chế báo chí, kể cả trong những trường hợp khi chính phủ tuyên bố rằng xuất bản phẩm có thể gây phương hại đến an ninh quốc gia. Một trong những ví dụ nổi bật nhất là vụ “Pentagon Papers”, Thời báo New York kiện Hoa Kỳ, 403 U.S. 713 (1971). Trong vụ này, chính quyền Nixon đã yêu cầu tòa ra lệnh buộc các tờ Thời báo New York và Bưu điện Washington không đăng các tài liệu mật liên quan đến Chiến tranh Việt Nam. Trong quyết định ngắn gọn, không chính thức, Tòa án tối cao phán quyết rằng chính phủ đã không thực hiện trách nhiệm to lớn mà Hiến pháp đã quy định, vì Chính phủ đã không chứng minh được rằng các ấn phẩm đó có thể gây ra các tổn hại trực tiếp, ngay tức thì và không thể bù đắp đối với lợi ích quốc gia.

Phán quyết về “Pentagon Papers” cũng giống như vụ Near, không tuyên bố rằng tất cả những sự hạn chế từ trước đều tất yếu vi phạm Điều bổ sung sửa đổi thứ nhất. Tuy nhiên, nó tuyên bố rõ ràng rằng chính Nhà nước phải biện minh cho mỗi ý đồ không cho báo chí được xuất bản. Báo chí không phải giải thích tại sao mình cần được phép xuất bản.

Lập luận vững chắc này còn được mở rộng ra cả trong những kiểu phát ngôn mà tòa án trong vụ Near đề nghị cần phải hạn chế. Trong vụ Miller kiện California, 413 U.S. 15(1973), tòa đã nhắc lại rằng những ngôn từ tục tĩu không được hưởng sự bảo vệ của Hiến pháp, nhưng lại đưa ra định nghĩa khá hẹp về “sự tục tĩu” để đảm bảo rằng những tài liệu có giá trị văn học, nghệ thuật, chính trị hay khoa học nghiêm chỉnh vẫn có thể được phát hành. Tương tự như vậy, ngay cả những phát biểu bênh vực cho sự lật đổ chính phủ bằng bạo lực khi còn ở trong ý niệm trừu tượng vẫn được bảo vệ, chừng nào chưa có hành động phi pháp có khả năng sắp xẩy ra. (Brandenburg kiện  Ohio, 395 U.S. 444 (1969), Hess kiện Indiana, 414 U.S. 105 (1973).

Tòa còn tiến xa hơn khi bãi bỏ một đạo luật của bang Florida đòi hỏi các báo khi đưa tin chỉ trích một ứng cử viên tham gia tranh cử, phải đăng bài trả lời của ứng cử viên đó. Trong vụ Miami Herald kiện Tornillo, 418 U.S. 241 (1974), Tòa án Tối cao đã phán quyết rằng sự bắt buộc phải đăng và in một ấn phẩm cũng là “hạn chế từ trước” giống như cấm xuất bản. Mặc dù các quan tòa cho rằng mục tiêu của các nhà làm luật khích lệ báo chí tạo được một diễn đàn cho các quan điểm đối lập là đáng ca ngợi, nhưng họ thấy rằng đạo luật đã tước đoạt một cách sai trái những quyền của biên tập viên bày tỏ chính kiến mà họ lựa chọn và có thể có hậu quả ngược lại là thu hẹp tin tức về chính trị. “Báo chí có trách nhiệm là một mục tiêu hiển nhiên đáng mong ước, nhưng trách nhiệm của báo chí không thể do Hiến Pháp quyết định và cũng như nhiều đạo lý khác, nó không thể bị pháp điển hóa”. Chánh tòa Warren Burger đã viết như vậy.

Tội phỉ báng

Cho mãi tới 1964, trong thông luật của Hoa Kỳ, tội phỉ báng – cho xuất bản các công bố giả dối, mang tính chất bôi nhọ một cá nhân- vẫn nằm ngoài sự bảo vệ của Hiến Pháp. Nhưng trong vụ New York Times kiện Sullivan, 376 U.S. 254 (1964), một vụ đã được xét xử trong lúc phong trào dân quyền đang ở cao trào tại Hoa Kỳ, Tòa án Tối cao nhận thấy để tránh không dội nước lạnh vào cuộc tranh luận và nhận xét sôi nổi về các hành động của quan chức chính phủ, các tổ chức báo chí phải có một đôi chút thoải mái khi có thể phạm một số sai lầm nhưng có thiện chí, mà không phải chịu trách nhiệm về pháp lý. Tòa án Tối cao đã phán quyết rằng các quan chức nào muốn kiện tội phỉ báng cần phải chứng minh không những các tuyên bố đó là giả dối mà ngay các nhà xuất bản đã biết chúng là giả mà vẫn công bố hay đã công bố chúng với “sự cẩu thả bất cẩn” dù đó là sự thực hay là giả dối.

Tiêu chuẩn pháp lý này về sự phạm lỗi, được gọi là “có ác ý thực sự”, sau đó được áp dụng trong những vụ xét xử tội phỉ báng do các nhân vật nổi tiếng và các quan chức nhà nước khởi kiện. Năm mươi bang được phép xác định mức độ “lỗi” trong các vụ kiện về tội phỉ báng - ác ý thực sự, sự bất cẩn hay một mức độ giữa hai điều đó do cá nhân người dân khởi kiện, nhưng Tòa án Tối cao cũng tuyên bố rõ ràng rằng phải chứng minh có lỗi để có thể ra phán quyết bồi thường bằng tiền.

Tội phỉ báng và “Luật về tội xúc phạm nhân phẩm”

Bất chấp truyền thống cũ kỹ của các diễn văn chính trị hấp dẫn, quốc hội do những người theo dường lối Liên bang đã ban hành Đạo luật về Gây bạo loạn (Sedition Act) năm 1798, bề ngoài có vẻ như là sự phản ứng trước những hành động thù địch của Chính phủ Cách mạng Pháp. Đạo luật cấm phê phán chính phủ bằng lời hoặc văn bản và được dùng để kết tội và bỏ tù vài nhà báo đã ủng hộ đảng đối lập của Thomas Jefferson. Đạo luật này đã hết hiệu lực vào đầu thế kỷ 19.

Ngày nay trên thực tế, việc bày tỏ các ý kiến dù cay độc hay xúc phạm, được luật pháp Hoa Kỳ tuyệt đối bảo vệ. Mặc dù một vài bang đã ban hành các đạo luật về tội phỉ báng từ thế kỷ 19, Tòa án Tối cao, trong vụ Garrison kiện Lousiana, 379 U.S. 64 (1964) đã bác bỏ luật của bang Lousiana, bởi lẽ nó đã không cho phép bảo vệ sự thật. Trong vụ Gertz kiện Robert Welch, Inc., 418 U.S. 323 (1974), Tòa Thượng thẩm đã phán quyết rằng ý kiến thuần túy - những tuyên bố không thể chứng minh là thật hay giả - không thể là căn cứ cho một vụ kiện tội phỉ báng. Và trong vụ Hustler Magazine kiện Falwell, 485 U.S. 46 (1988), Tòa án Tối cao quyết định rằng ngay cả sự tấn công “giận dữ” và cố ý đối với những nhân vật nổi tiếng cũng không thể là căn cứ cho một vụ kiện về việc gây ra nỗi đau về cảm xúc. - điều này giống như sự xúc phạm danh dự và phẩm giá của một người nào đó theo đạo luật ở nhiều nước khác- trừ phi nguyên cáo có thể cho thấy rằng ấn phẩm chứa đựng những tuyên bố giả dối về sự kiện và rằng những tuyên bố được đăng với “ác ý thực sự”.

Chánh tòa William Rehnquist viết: “Nếu chúng ta phải quyết định khác đi thì chắc chắn các hoạ sĩ vẽ biếm hoạ chính trị và các nhà trào phúng sẽ bị phạt tiền mà không chứng minh rằng các tác phẩm của họ đã bôi nhọ các đối tượng đó một cách sai trái”. Trích dẫn từ một phán quyết trước đó của Tòa án Tối cao, ông kết luận “Nếu quan điểm của người phát biểu là có ý xúc phạm, thì kết quả của nó lại là một lý do để được hiến pháp bảo vệ. Vì đó là một nguyên lý trung tâm của Điều bổ sung sửa đổi Thứ nhất khẳng định rằng Chính phủ phải giữ vị trí trung lập trong vô vàn các tư tưởng”.

Quyền riêng tư

Hiến pháp Hoa Kỳ không nêu rõ về quyền riêng tư. Tuy nhiên Tòa án Tối cao đã giải thích Điều bổ sung sửa đổi thứ tư nhằm bảo vệ cá nhân trước  những cuộc khám xét và bắt giam vô lý của Chính phủ. Quan niệm về quyền cá nhân được sống tách khỏi những người khác chưa được đề cập trong ngành luật học của Mỹ và cho mãi đến năm 1890, điều này mới được nêu lên trong bài báo của Louis D. Brandeis và đối tác luật học của ông trong Tạp chí Luật Harvard (“Quyền riêng tư”, Tạp chí Luật Harvard số 4, trang 193). Từ lúc đó, phần lớn các bang đã công nhận một hay nhiều hơn một trong bốn loại hành vi nổi bật xâm phạm đến sự riêng tư, những hành vi này có thể làm căn cứ cho những kiện tụng về sự thiệt hại đối với công dân: đột nhập vào chỗ riêng tư, công bố các sự việc riêng tư bằng ấn phẩm, miêu tả một người nào theo cách hiểu sai (không nhất thiết là phỉ báng), mạo nhận tên và ảnh của một cá nhân vì mục đích thương mại mà không được sự đồng ý.

Kiện cáo về sự xâm nhập và sự công bố các sự việc riêng tư tạo nên những thách thức đáng kể về mặt pháp lý, nhất đối với các nhà báo. Chúng thể hiện những xung đột thực sự giữa các lợi ích cạnh tranh nhau trong xã hội. Tuy Tòa án Tối cao đã thừa nhận rằng “Nếu không có một sự bảo vệ cho việc tìm kiếm tin tức, thì tự do báo chí có thể bị tước bỏ hết những điều cốt yếu” (Branzburg kiện Hayes, 408 U.S. 655 (1972)), Tòa án Tối cao cũng vạch rõ rằng truyền thông đại chúng không thể được miễn trừ khỏi các đạo luật, như luật hình sự áp dụng cho công chúng nói chung, trừ phi những điều bắt buộc này sẽ hạn chế một cách không chính đáng sự thực thi các quyền tự do báo chí. Cũng tương tự như vậy, quyền của cá nhân trong đời sống riêng tư đã được tòa án mặc nhiên công nhận. Tuy nhiên, do sự bảo vệ một cách rộng rãi mà hiến pháp dành cho ngôn luận trung thực, nên các nhà cung cấp tin thậm chí có thể công bố cả “những sự việc riêng tư” “hết sức khó chịu” mà không bị phạt, nếu họ có thể chứng minh rằng thông tin đó là hợp lệ và được công chúng quan tâm.

Tiếp cận thông tin và biên bản của chính phủ

Theo truyền thống thông luật của Anh, ở Hoa Kỳ, hồ sơ tòa án luôn được công khai trước công chúng. Nhưng mãi đến khi xảy ra vụ Báo Richmond, Inc. kiện Virginia, 448 U.S. 555 (1980), thì Toà án Tối cao mới nhận thấy rằng trong Điều bổ sung sửa đổi thứ nhất của Hiến pháp đã dành một quyền có tính hiến pháp cho cả báo chí và công chúng được tiếp xúc với các hồ sơ hình sự. Như Chánh án Burger đã viết: “Nhân dân sống trong một xã hội cởi mở không đòi hỏi các thiết chế của họ hoàn toàn không thể mắc sai lầm, song thật khó khăn cho họ nếu họ phải chấp nhận một điều mà họ không được phép quan sát”.

Các ngành lập pháp của Chính quyền Liên bang và các bang thường tiến hành phần lớn công việc của họ một cách công khai. Tuy nhiên, khi tiếp cận ngành hành pháp thì luôn gặp phải những khó khăn và thoái thác. Như Thẩm phán Potter Stewart phát biểu trong bài diễn văn tại trường Đại học Luật Yale vào năm 1974, Điều bổ sung sửa đổi thứ nhất “không phải là đạo luật về tự do thông tin (hay “tự do về báo chí”, Báo Luật Hastings số 26 trang 631, 636 (1975). Vào năm 1967, Quốc hội đã cố gắng sửa chữa sai sót này bằng việc ban hành Đạo luật về Tự do Thông tin, tạo ra cơ sở cho sự công khai xây dựng hồ sơ gồm chín lĩnh vực miễn trừ có giới hạn và do các cơ quan của ngành hành pháp thuộc Chính phủ Liên bang quản lý. Trách nhiệm lớn của Chính phủ là phải biện minh về việc khước từ không cho phép tiếp cận các hồ sơ. Tất cả 50 bang cũng đều thông qua các đạo luật tương tự nhằm sửa chữa và cho công khai các hồ sơ của các cơ quan thuộc chính quyền bang và địa phương.

“Báo chí” là ai?

Điều bổ sung sửa đổi thứ nhất mặc nhiên cấm Quốc hội không được chọn riêng ngành truyền thông đại chúng ra để thi hành qui chế hoặc trừng phạt, trong khi lại đối xử khác với các ngành khác, nhưng đôi khi chính phủ có thể thừa nhận những quyền lợi đặc biệt của các nhà báo.

Trong thực tế, điều này có thể chỉ đơn giản là cho phép phóng viên quyền được đi qua các tuyến canh gác của cảnh sát ở hiện trường xẩy ra tai nạn bằng việc trình giấy thông hành của nhà báo hoặc giấy chứng nhận nghề nghiệp của họ. Tuy nhiên vấn đề này có thể liên quan tới khuôn khổ của Hiến pháp, trong phạm vi những đặc quyền về nghề nghiệp, như sự chứng nhận đảm bảo cho những thành viên thuộc một số nghề nghiệp nhất định như các bác sĩ và giáo sĩ không phải tiết lộ những thông tin bí mật mà họ biết được trong quá trình làm việc. Nhưng Tòa án Tối cao không công nhận quyền lợi bao quát toàn bộ của nhà báo theo Điều bổ sung sửa đổi Thứ nhất (Branzburg kiện Hayes, 408 U.S. 655 (1972)). 31 bang và quận Columbia đã thông qua các đạo luật đem lại cho nhà báo quyền với những mức độ khác nhau được bảo vệ những nguồn tin thân tín và những thông tin chưa công bố. Phần lớn các bang cũng trao cho các nhà báo các đặc quyền theo thông luật.

Nhưng ai là một “nhà báo”? Đây từng là một vấn đề mà các tòa án Mỹ đã phải trả lời một cách miễn cưỡng. Nếu Chính phủ có thể định nghĩa ai được quyền hành động như một nhà báo, thì chính phủ có thể kiểm soát những ai sưu tầm và phổ biến tin tức. Tuy vậy, do sự ra đời của Internet cho phép bất cứ ai có một máy vi tính và một modem đều có thể công bố những ý kiến của mình cho toàn thế giới, thì luật lệ làm thế nào để quyết định ai là người có quyền tự cho mình có những quyền lợi đó. Internet là phương tiện vượt qua mọi biên giới trong khoảnh khắc, cho phép thông tin và các tư tưởng được phổ biến trong nháy mắt. Vấn đề ngôn luận và người phát ngôn sử dụng ngôn luận đó để thông báo đã dựa vào tiêu chuẩn của ai và luật lệ nào sẽ là một trong những thách thức chủ yếu của luật học thế kỷ 21.

Kết luận

Không dễ dàng sống với một nền báo chí tự do. Thế có nghĩa là ngày nào cũng có thể bị thách thức, bị quấy nhiễu, bị gây phiền phức, bị cản trở, bị chọc tức. Và có những ngày người Mỹ không còn tin chắc rằng những nhà lập quốc 200 năm trước đã quyết định đúng đắn khi họ thực hiện một nền báo chí tự do.

Báo chí tự do từ đâu tới? Một số người sẽ bàn cãi rằng đó là một quyền cơ bản của con người. Tuy vậy, lịch sử chứng tỏ rằng ngoài một thời kỳ rất ngắn, thì đây chính là một quyền được tôn vinh khi bị vi phạm nhiều hơn là khi được tuân thủ. James Madison đã được mệnh danh rất đúng là “Người cha của Hiến pháp” và đặc biệt là của Điều bổ sung sửa đổi thứ nhất, nhưng Hiến pháp và Dự luật về các quyền chưa bao giờ là những văn bản để thực thi. Chúng tùy thuộc vào một bộ máy tư pháp độc lập giải thích chúng và đưa chúng vào cuộc sống.

Như có lần quan tòa Potter Stewart nói với một nhóm các luật sư, quan tòa và các nhà báo rằng: “Các bạn thử nghĩ xem các quyền này từ đâu tới? Không phải là con cò đã mang đến, mà chính là các quan tòa đã mang nó đến”. (Lewis. “Tại sao lại có các tòa án”. Tạp chí Luật Cardozo số 22, trang 133, 145 (2000))

NHỮNG ĐI BƯỚC TIẾN TỚI MỘT NGÀNH TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG TỰ DO VÀ ĐỨNG VỮNG ĐƯỢC VỀ TÀI CHÍNH

Tim Carrington và Mark Nelson

Viện Ngân hàng Thế giới

Sự tồn tại của một ngành truyền thông đại chúng tự do và hoạt động từ lâu vốn gắn liền với một nền dân chủ thành công, đã trở nên gắn bó rất khăng khít với những nền kinh tế thị trường có khả năng tăng trưởng, tạo công ăn việc làm và giảm bớt đói nghèo.

Mối liên kết giữa một ngành truyền thông đại chúng năng động với sự tiến bộ về kinh tế đã đặt ra những vấn đề về sự tự do và khả năng vững vàng của truyền thông đại chúng đứng bên ngoài cuộc tranh luận trong phạm vi chính trị thuần túy. Nếu một nền báo chí nở rộ có vẻ như cùng tiến bước tay trong tay với những thành quả kinh tế tốt đẹp hơn – kể cả những biện pháp như giảm tỷ lệ tử vong của trẻ em – thì những tổ chức như Ngân hàng Thế giới và Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc cần phải trợ giúp sự phát triển của truyền thông đại chúng như một trong những yếu tố đóng góp vào sự phát triển kinh tế và xã hội rộng lớn hơn.

Tuy nhiên mối tác động giữa truyền thông đại chúng và nền kinh tế bao quát không diễn ra một cách đơn giản. Thông tin đại chúng góp phần vào hoạt động kinh tế, nhưng bản thân tình hình kinh tế tác động vào sự lành mạnh của truyền thông đại chúng, phần lớn là bằng cách trực tiếp tác động vào người đọc và những người quảng cáo mà các tổ chức truyền thông nhằm vào để tạo dựng sự độc lập về tài chính. Kinh nghiệm ở nhiều nước cho thấy những cách thức mà báo chí gắn bó với kinh tế – vừa góp phần lại vừa có thu hoạch từ kinh tế – ít nhất là khi luật lệ, các chính sách và sự nhạy bén của người quản lý truyền thông đại chúng cho phép.

Ở Ba Lan, tờ nhật báo lớn Gazeta Wyborcza trải qua những năm khó khăn của tình trạng thiết quân luật của Đảng Cộng sản, tự thân phát hành tờ báo và đấu tranh để giúp đỡ các thành viên của tòa báo đã bị bỏ tù. Nền dân chủ – sự chấm dứt những kiểm soát của bàn tay thép của chính phủ và sự chấn chỉnh lại toàn bộ nền kinh tế đã thay đổi một cách căn bản môi trường hoạt động của truyền thông đại chúng. Vào giữa thập kỷ 90, Gazeta đã tư nhân hóa, chuyển thành phát thanh, truyền hình và Internet, và giành được công việc quảng cáo trong khu vực tư nhân đang gia tăng của Ba Lan. Trong thời kỳ đó, Zofia Bydlinska, chủ bút của tờ nhật báo từng bị giám sát, đã làm một bài tính nhằm mở rộng công việc và phát hiện ra rằng cổ phần trong công ty truyền thông mà bà mua được với giá ưu đãi trong thời kỳ chuyển đổi đã tăng vọt lên với giá trị là 2,3 triệu đô-la.

Tuy nhiên, các công ty truyền thông đại chúng không phải bao giờ cũng đi theo con đường này. Tháng 1 năm 1999, Anderson Fumulani, một phóng viên và chủ bút dám nghĩ dám làm tại Malawi đã cho ra Tạp chí Business Watch, một tạp chí độc lập phát hành hàng quý đăng tin và bài về kinh doanh và phát triển kinh tế ở một quốc gia miền Nam châu Phi mới dân chủ hóa. Ông đã tiết kiệm bằng cách tuyển dụng các nhà báo còn đang trong thời kỳ đào tạo, những người không cần hoặc chỉ cần rất ít lương bổng và ông hoạt động bền bỉ để thu hút công việc quảng cáo trong khu vực tư nhân ở Malawi. Nhưng sau khi phát hành được bốn số tạp chí mà không có số nào bán được hơn 500 tờ cho độc giả, Business Watch phải đình bản. Đáng lẽ có thể tính xem vốn liếng của mình tăng thêm bao nhiêu, thì hai năm sau khi tòa báo đóng cửa, ông Fumulani vẫn còn phải xem xét chồng hóa đơn còn tồn lại. Ông phàn nàn: “Tôi vẫn chưa thanh toán hết các hóa đơn điện thoại”.

Malawi, một trong những nước nghèo nhất thế giới, vẫn còn bị hạn chế bởi tỷ lệ lớn những người mù chữ, mạng lưới phát hành yếu kém và một khu vực kinh doanh vẫn còn chịu ảnh hưởng của chính trị. Trong khi những nhà đầu tư nước ngoài đã đổ hàng triệu đô-la vào ngành kinh doanh truyền thông đại chúng đầy hứa hẹn tại Ba Lan, thì phần lớn trong số họ coi những ai phấn đấu cho nền báo chí độc lập ở châu Phi là những kẻ ném tiền của đi một cách can đảm do thiếu độc giả, thiếu những cơ sở cần quảng cáo để có thể thu được lợi nhuận, ngay cả ở những nước mà luật lệ và các chính sách có thay đổi tốt hơn đi nữa. Phần lớn công việc quảng cáo là do nhà nước đặt hàng. Ngay cả các công ty độc lập cũng phải suy tính đầy đủ đến chuyện chính phủ có thể trả đũa, nên họ ngần ngại quảng cáo trên những ấn phẩm có xu hướng phê bình chính phủ.

Bên cạnh những cuộc tranh luận sôi nổi và thường xuyên về quyền và trách nhiệm của truyền thông đại chúng, có một sự việc đơn giản mà các tổ chức quốc tế thường coi nhẹ khi hoạch định các dự án trợ giúp truyền thông đại chúng: Truyền thông đại chúng là một ngành kinh doanh. Như các trường hợp ở Ba Lan và Malawi đã chứng tỏ, kinh doanh truyền thông vừa có khả năng đạt những thành công tăng vọt về tài chính, lại vừa có thể thất bại điêu đứng. Giống như bất cứ ngành kinh doanh nào khác, nó chịu tác động sâu sắc bởi thực tại kinh tế bao quanh nó. Nhưng nó phải cố gắng nhiều hơn là chỉ lướt trên những luồng sóng tăng trưởng GDP lên xuống thất thường. Đúng hơn là những thành công của truyền thông đại chúng xuất phát từ những chiến lược xây dựng mạng lưới độc giả, uy tín và lợi nhuận trong những điều kiện kinh tế đa dạng.

Như nhiều nhà phân tích thừa nhận rằng một nền truyền thông đại chúng năng động phải là “điều có lợi cho sự phát triển”, góp phần vào cải thiện trách nhiệm giải trình, vào các thị trường có hiệu quả và các xã hội giầu thông tin. Điều quan trọng là phải nhận thấy rằng tất cả những lợi ích này đều bắt nguồn từ sự độc lập về tài chính của truyền thông đại chúng. Đến lượt nó, tính độc lập lại vừa là chức năng của cả nền kinh tế nói chung và của công ty truyền thông đại chúng nói riêng, trong việc chuyển môi trường kinh tế đó thành một lợi thế cho bản thân nó.

Tìm kiếm sự độc lập về tài chính

Sự tìm kiếm độc lập về tài chính ít khi là việc dễ dàng. Áp lực về tài chính có thể xô đẩy các tổ chức truyền thông đến với những người cứu giúp họ đảm bảo khả năng thanh toán nợ nần, nhưng đó lại là một cái giá đắt mà nó phải trả bằng chính sự độc lập của nó. Trong các nền dân chủ còn mỏng manh, truyền thông đại chúng không vững về tài chính sẽ dễ bị tổn thương khi bị thu hút bởi các lợi ích kinh tế chính trị và có chiều hướng vận hành như một tổ chức tuyên truyền hơn là một cơ sở kinh doanh.

Tatiana Repkova, người đã sáng lập một tờ tuần báo kinh doanh trong những năm đầu của thời kỳ chuyển đổi ở Slovakia, rồi sau trở thành chủ bút báo Pravda, tờ nhật báo lớn của Slovakia, đã viết rằng: “Sự kiểm duyệt truyền thông đại chúng ở các nước cộng sản trước đây là hạn chế chủ yếu đối với tự do ngôn luận đã bị thay thế phần lớn bởi áp lực về kinh tế… Độc lập đó là một điều tốt đẹp, tuy không phải bao giờ nó cũng được hiểu theo cách đó”.

Ý kiến này được lặp lại trong một bản tin trực tuyến của Trung tâm Quốc tế các Nhà báo (http://www.ijnet.org). Theo báo cáo này: “Các ấn phẩm truyền thông đại chúng ở Serbia vấp phải những khó khăn về kinh tế và thường phải tìm kiếm sự trợ giúp về tài chính. Kết quả là ‘nó trở thành nạn nhân ngoan ngoãn của các chính khách’, Dragan Janjic, Tổng biên tập Hãng Thông tấn Beta, đã phát biểu như vậy trong một hội nghị bàn tròn vào giữa tháng 10 do Viện Triết học và Lý thuyết Xã hội tổ chức”.

Theo bản báo cáo, Janjic nói thêm rằng những biến đổi quan trọng trong truyền thông đại chúng sẽ trở nên rõ ràng một khi đã diễn ra những biến đổi quan trọng về kinh tế. Ông nói: “Trước đó thì chẳng có điều gì mà ta có thể trông chờ được”.

Như Tổng biên tập ở Serbia qua các bằng chứng đã nhấn mạnh rằng những áp lực kinh tế tồi tệ thường xô đẩy các tổ chức truyền thông đi tìm chỗ trú ẩn mà có nghĩa là tìm sự trợ giúp từ các chính khách hoặc từ các tập thể có quyền lợi đặc biệt. Nhưng làm như vậy có thể gây nguy hại cho sự độc lập của họ trong công tác xuất bản. Tờ báo hoặc cơ sở truyền thông có thể bù đắp được những thua lỗ trong kinh doanh, nhưng nếu nó giúp vào sự vận động một cuộc bầu cử hoặc giúp vào việc tạo nên một lợi thế về lập pháp hoặc một sự sắp đặt theo ý muốn, thì ông chủ có thể nói rằng đơn vị truyền thông đại chúng này đã kiếm đủ để nuôi thân.

Nước Nga: Nở rộ và suy sụp

Không ở đâu mà mối tương quan này với những điều kiện kinh tế và sự thăng trầm trong quá trình chuyển đổi của một nền kinh tế đồ sộ lại được thể hiện hết sức rõ ràng như ở nước Nga. Đất nước này được nếm trải sự nở rộ của tự do truyền thông đại chúng trong hai năm đầu sau sự sụp đổ của Liên bang Xô viết, nhưng rồi nền văn hóa truyền thông đại chúng mới mẻ này đã vấp phải hiện thực ảm đạm của nền kinh tế thời kỳ sau đó. Khi thu nhập tính theo đầu người tụt xuống hơn 50% sau 10 năm, chi phí cho quảng cáo hạ thấp, nhiều cơ sở truyền thông đại chúng rơi vào tay những người bảo trợ mới được chính trị hóa cao độ của cả nhà nước và tư nhân, những nhà bảo trợ này đều sử dụng truyền thông đại chúng phục vụ cho mục đích hạn hẹp của họ.

Sau sự sụp đổ của Liên bang Xô viết, phần lớn các hãng truyền thông đại chúng ở Nga vừa tìm kiếm sự độc lập trong xuất bản lại vừa tìm kiếm nguồn thu từ chính quyền nhà nước hoặc từ những nhà bảo trợ doanh nghiệp. Đó là một công thức thất bại. Không chỉ vì số tiền trả của chính phủ quá ít ỏi để đảm bảo việc xây dựng các hãng truyền thông đại chúng hiện đại, mà việc tiếp tục phụ thuộc vào những người bảo trợ có thiên hướng riêng khiến họ chỉ có thể làm được rất ít trong việc tạo lập một nền báo chí có chất lượng hoặc trong việc thuyết phục độc giả về giá trị của truyền thông đại chúng trong môi trường mới hậu Xô Viết.

Một nhà phân tích các mô hình truyền thông đại chúng ở Nga, Ellen Mickiewicz thuộc Viện Chính sách Công cộng Terry Sanford của trường Đại học Tổng hợp Duke nhận thấy rằng những người tiêu thụ sản phẩm truyền thông đại chúng điển hình đã thường xuyên điều chỉnh lại sự méo mó này. Bà nói, các độc giả và khán giả của nước Nga trông mong rất ít vào sự chính xác và độ tin cậy, và giữ vững một nhận thức cho rằng “thông tin không thuộc loại hàng ổn định và bản thân nó không phải là một món hàng ổn định”. Từ cách nhìn này, người Nga nhìn nhận sản phẩm truyền thông đại chúng là một sự nhân lên các báo cáo có thành kiến, tạo nên một thông tin hỗn hợp mà người tiêu thụ phải tự tìm ra cách giải thích của riêng mình về những điều có thực và chính xác.

Ngày nay, các chính phủ ở các khu vực vẫn chi một phần đáng kể ngân sách của họ cho truyền thông đại chúng và tuy sự bao cấp này không đem lại những khoản tiền lớn, nó cũng đủ làm cho những cơ sở độc lập phải đau đầu trong cạnh tranh, vì họ phải tồn tại mà không có sự cộng tác về tài chính và chính trị của các chính quyền địa phương. Cũng thật là khó để giành lấy các hợp đồng quảng cáo với các đối thủ được bao cấp, vì những đối thủ này có thể dùng khoản tài trợ của chính phủ để trang trải một phần chi phí và chỉ đòi cái giá thấp hơn từ những người cần quảng cáo.

Các công ty truyền thông đại chúng không trở nên phụ thuộc vào các quyền lực chính trị lại rơi vào tay các đế chế tài chính và kinh doanh trỗi dậy ở nước Nga vào thập niên 90. Những kẻ đầu sỏ chính trị khét tiếng đã có xu hướng điều hành các đơn vị truyền thông đại chúng không do sự quan tâm về thông tin và tin tức có chất lượng mà chỉ coi đó là công cụ tuyên truyền cho những lợi ích khác. Các đơn vị truyền thông đại chúng bị lôi kéo vào cuộc đấu tranh giữa những kẻ đầu sỏ chính trị với chính phủ và “tính độc lập” của họ cũng bị hạn chế như các nhóm phụ thuộc vào ý đồ chính trị.

Tuy vậy, nhiều nhà quản lý truyền thông đại chúng ở Nga nói rằng nước này đang dần vươn lên từ giai đoạn khó khăn nhất của sự chuyển đổi và chẳng bao lâu sẽ giống như Ba Lan hoặc Đông Đức trước đây. Điều quan trọng là cần xây dựng một nền kinh tế vững mạnh hơn song song với một khả năng mới để xây dựng cơ sở tài chính nhờ quảng cáo tư nhân hơn là dựa vào sự ban phát của chính phủ hay sự bao cấp của những kẻ đầu sỏ chính trị.

Những khoảng cách về kỹ thuật số, những biên giới kỹ thuật số

Do mối quan tâm ngày càng tăng về “khoảng cách kỹ thuật số” trên thế giới, một điều có ích nếu ta nhận ra rằng sự liên kết công nghệ cao nói chung đã đi cùng đường với sự bão hòa của truyền thông đại chúng công nghệ thấp. Trong cuốn “Khoảng cách kỹ thuật số: sự tham gia của dân sự, sự nghèo đói về thông tin, và Internet toàn cầu”, Pippa Norris viết rằng “Những nước giầu thông tin như Thụy Điển, Hoa Kỳ và Australia không chỉ dẫn đầu về Internet, mà còn về sự phân phát thông tin qua các phương tiện như mạng lưới độc giả báo chí, máy thu thanh và vô tuyến truyền hình, máy tính cá nhân, điện thoại nối mạng và di động. Có rất ít khác biệt giữa việc sử dụng các phương tiện truyền thông cũ và mới; tỷ lệ những người nối mạng ở mỗi nước phần lớn liên quan tới việc phân bố các nhà cung cấp dịch vụ, điện thoại và máy tính cá nhân, nó cũng liên quan mật thiết tới số lượng người đọc báo, số máy thu thanh và thu hình ở mỗi nước. Điều này có nghĩa là nhân dân sống ở những xã hội nghèo hơn, như Burkina Faso,Yemen và Việt Nam, bị gạt ra khỏi dòng thác thông tin của thế giới, bị ngăn cách khỏi mọi hình thức của công nghệ thông tin, kể cả truyền thông đại chúng truyền thống như phát thanh, báo chí và cả hình thức hiện đại như điện thoại di động và máy vi tính cá nhân”.

Tuy vậy, cơ hội nối mạng đã giúp cho một số nhà báo tránh được sự kiểm soát của nhà nước đối với truyền thông đại chúng truyền thống. Một trong những tiến triển về truyền thông đại chúng khá thú vị trên thế giới đã diễn ra ở Malaysia, một con hổ về kinh tế ở châu Á, nhưng ở đó chính phủ Mahathir đã áp đặt một đạo luật ngăn cản những tin tức “ác ý” và cho phép chính phủ cấm những xuất bản phẩm “có tính lật đổ”. Tất cả mọi ấn phẩm tin tức hàng năm đều phải xin giấy phép. Điều luật ngăn cấm nổi loạn và điều luật an ninh trong nước đã tiến thêm một bước hạn chế sự phê bình đối với các chính sách của chính phủ.

Tuy nhiên, những cơ sở truyền thông đại chúng mới cung cấp dịch vụ trực tuyến và Internet có một vị thế được bảo vệ rất tốt ở Malaysia và đã nhận thấy bản thân nổi trội lên với tư cách một tổ chức có năng lực công nghệ cao và tránh không để cho khu vực công nghệ thông tin mới trỗi dậy này cũng bị sa vào tình trạng hỗn độn của những sự hạn chế đang bao quanh truyền thông đại chúng chính thống.

Steven Gan, một nhà báo tiên phong thường thấy bản thân bất hòa với chính phủ, cuối năm 1999 đã cho ra tờ Malaysiakini, một tờ báo trên mạng Internet và đã hoạt động thành công với số người đọc trong khoảng 120.000 đến 150.000 người. Nhận một khoản tiền ban đầu của Liên minh Báo chí Đông Nam Á, Gan thấy Malaysiakini sau 18 tháng hoạt động đã thu hút được 100.000 độc giả, gấp năm lần con số 20.000 người mà ông mong đợi. Trong khi đó tờ báo này đăng các quảng cáo tư nhân, giúp trang trải 50% chi phí hoạt động.

Chiến lược kinh doanh thay đổi theo thực tế kinh tế và chính trị ở Malaysia, nơi đang tồn tại cơ sở quảng cáo tương đối mạnh mẽ, nơi mà độc giả tò mò đọc trên mạng những gì còn thiếu trong truyền thông đại chúng chính thống. Điều quan trọng nhất là sự cởi mở được tạo ra do chính sách phân biệt của chính phủ đối với truyền thông đại chúng cũ và truyền thông đại chúng mới. Gan nói: “Chính phủ đã hứa là sẽ không kiểm duyệt Internet trong khi tiếp tục kiểm soát chặt chẽ đối với truyền thông đại chúng truyền thống. Chúng tôi đang khai thác kẽ hở này”.

Những nước đã tạo nên những tiến bộ nhanh chóng nhất - như những nước đã cải cách nhanh chóng ở Trung và Đông Âu – đã khiến cho việc thiết lập một truyền thông đại chúng có hiệu quả trở thành một bộ phận hợp thành của khu vực công cộng và chương trình cải cách kinh tế. Những nước này không chỉ dứt khoát để cho truyền thông đại chúng tư nhân hóa và từ bỏ ngân sách của chính phủ quốc gia và khu vực, mà họ còn thực thi những chính sách kinh tế và điều tiết nhằm mục đích tạo nên một môi trường mà trong đó kinh doanh truyền thông đại chúng - hệ thống kinh tế lấy thông tin làm cơ sở - có thể đứng vững được. Họ cũng đã học được cách sống chung với sự phê bình mà truyền thông đại chúng tất sẽ nhằm vào chính quyền, nhận rõ rằng sự phê bình này bản thân nó là một trong những biện pháp để chính phủ điều chỉnh các chính sách và sửa chữa sai lầm của họ.

Tim Carrington là quan chức cao cấp phụ trách thông tin công cộng tại Viện Ngân hàng Thế giới. Mark Nelson là Giám đốc Chương trình cho các hoạt động của Viện Ngân hàng Thế giới tại Paris. Trước đây cả hai đều là người viết cho tờ Wall Street Journal.

Những ý kiến trình bày trong bài viết này không nhất thiết phản ánh các quan điểm hoặc chính sách của Chính phủ Hoa Kỳ.

TÌNH TRẠNG VÔ CHÍNH PHỦ KHÔNG PHẢI LÀ MỘT KẾ HOẠCH KINH DOANH: NHỮNG LỜI KHUYÊN THIẾT THỰC ĐỐI VỚI VIỆC KINH DOANH NGÀNH TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG

Thảo luận nhóm trong hội thảo

Theo một nhóm chuyên gia, khi tiến hành xây dựng sự độc lập và khả năng phát triển kinh tế của mình, các cơ sở truyền thông đại chúng ở những nước chuyển đổi và đang phát triển phải tìm kiếm nguồn doanh thu và xác định được nhiệm vụ của mình.

Chính phủ Hoa Kỳ cùng với nhiều tổ chức tư nhân và các nhóm phi lợi nhuận đang làm việc để giúp cho các phương tiện truyền thông đại chúng trên toàn thế giới trở nên độc lập hơn. Họ đang cử những chuyên gia về truyền thông từ Hoa Kỳ tới nhiều nơi trên khắp thế giới để giúp cho các tờ báo, tạp chí, các đài phát thanh truyền hình và trang Web xây dựng những tiêu chuẩn cao hơn trong các hoạt động thông tin và kinh doanh của mình. Đối với những cơ sở truyền thông đại chúng này, để tiếp tục thông báo các tin tức, thì sự ổn định và bền vững về tài chính cũng quan trọng không kém gì các tiêu chuẩn nghề nghiệp và sự độc lập.

Vị chủ bút Ellen F. Toomey đã tập hợp một nhóm các chuyên gia xuất sắc trong hội thảo để thảo luận về một số kinh nghiệm của họ khi làm công tác tư vấn cho các hoạt động truyền thông đại chúng ở những nước đang chuyển đổi.

Ông William H. Siemering đã từng là chuyên gia đào tạo về phát thanh truyền hình ở châu Phi, Đông Âu và châu Á. Trước khi tham gia vào công việc có tính quốc tế này, ông là giám đốc một đài phát thanh công cộng đồng thời là người xây dựng chương trình. Ông là giám đốc đầu tiên phụ trách lập chương trình tại cơ quan Phát thanh Công cộng Quốc gia, một mạng lưới phát thanh công cộng của Hoa Kỳ.

Ông David Simonson đã làm tư vấn kinh doanh tại nhiều nhà xuất bản ở Trung và Đông Âu. Trước đó, khi còn công tác ở Hoa Kỳ, ông là chủ tịch và chủ báo của công ty chi nhánh báo Time, Inc. và là Giám đốc Điều hành của Hiệp hội Báo chí Quốc gia.

Bà Rachel Thompson đã từng làm chuyên gia đào tạo về quản lý các phương tiện truyền thông ở Đông Âu. Bà cũng đã từng làm công tác điều hành tại America Online, một trong những công ty Internet lớn nhất ở Hoa Kỳ, và cũng từng là phóng viên và biên tập viên cho các xuất bản phẩm về truyền thông đại chúng và viễn thông.

Nhà văn - nhà biên tập Charlene Porter phụ trách Các Vấn đề Toàn cầu điều khiển cuộc thảo luận này.

Hỏi: Những đòi hỏi nào là quan trọng nhất đối với các phương tiện truyền thông đại chúng muốn xây dựng sự độc lập về tài chính, đặc biệt là trong trường hợp họ không có kinh nghiệm tăng thu nhập và tích lũy vốn?

Simonson: Suy nghĩ đầu tiên của tôi là họ cần phải khắc phục hội chứng "Chúng tôi không bao giờ làm việc này theo cách đó". Lấy ví dụ, ở Croatia, khi tôi đang tìm kiếm các cơ hội quảng cáo cho các phương tiện truyền thông ở địa phương, thì mọi người - từ Đại sứ quán của chúng tôi đến bản thân các phương tiện truyền thông đều không ngừng nhắc đi nhắc lại rằng "Ở đây không có tiền, chẳng làm được gì hết". Những đường phố tràn ngập các loại xe Mercedes, BMW và Volvo, vì vậy, có chứ, ở đó có tiền, chỉ có điều đó không phải là tiền có sẵn "ở trên bàn" mà thôi. Điều này không có nghĩa là không có những người sẵn sàng hưởng ứng cho việc quảng cáo.

Hỏi: Vậy phải chăng ông cho rằng thái độ tiêu cực đó là do sự thiếu kinh nghiệm của họ trong việc quảng cáo bằng phương tiện truyền thông và bán quảng cáo?

Simonson: Đúng như vậy và họ không có kinh nghiệm, chẳng hạn như về việc làm thế nào xác lập giá quảng cáo, làm thế nào khuyến khích việc  thuê quảng cáo nhiều hơn một lần, làm thế nào giành được những người quảng cáo có tiềm năng. Tâm lý chung là "Nếu quảng cáo trèo vào qua trấn song cửa sổ, chúng tôi sẽ chấp nhận nó". Họ nói rằng "Chúng tôi không làm cách đó, tiếp thị không phải là một bộ phận trong nền văn hóa của chúng tôi". Nhưng nếu các bạn muốn cạnh tranh trong thế giới thị trường thì nó phải trở thành một bộ phận trong nền văn hóa của các bạn.

Thompson: Theo kinh nghiệm của tôi, các sách báo thường được khởi sự bởi những biên tập viên rất tận tụy và việc tài trợ cho họ trở thành một thách thức thật sự. Một biên tập viên đã từng nói với tôi "Chúng tôi không muốn ra ngoài để kêu gọi sự ủng hộ". Ông ta coi điều đó là không thể chấp nhận được. Ông ta tin rằng 'nếu họ thích sản phẩm của chúng tôi thì hãy để họ tới mà ủng hộ nó'.

Hỏi: Các phương tiện truyền thông phương Tây nổi tiếng với một nghệ thuật bán hàng khá năng nổ. Phải chăng với kinh nghiệm của mình, ông đã thấy các phương tiện truyền thông ở những nước đang chuyển đổi thiếu yếu tố này?

Simonson: Họ không hề có yếu tố này. Ở Bratislava có một nhà xuất bản kinh doanh rất thành công. Nó thành công như vậy bởi vì hai người điều hành nó trước đó đã tới Hoa Kỳ, học phương pháp ở đây, rồi trở về và đem ra áp dụng. Đó là cơ sở truyền thông duy nhất nhận ra rằng bạn phải bán được báo dài hạn, chứ không chờ đợi những người có thể đồng ý với bạn và mua báo của bạn. Họ là những người duy nhất đã đi ra nước ngoài và hiểu rằng việc xuất bản báo năng động có thể đem lại thành công và là một cách để kiếm tiền. Nhưng họ là những người đặc biệt.

Còn các phương tiện truyền thông nói chung, bởi vì trước đây họ vốn có sự hậu thuẫn về chính trị và sự ủng hộ của chính phủ, nên một khi sự ủng hộ đó bị loại bỏ ở khắp các nước cộng sản trước đây, họ chỉ còn là những kẻ khờ dại. Một anh chàng tôi đã gặp tại một chương trình đào tạo ở Belarus đã nói với tôi "Đừng dạy tôi những điều này, cứ gửi tiền cho tôi thôi".

Hỏi: Ông Bill Siemering, xin ông cho biết kinh nghiệm của ông với các đài phát thanh phấn đấu vì sự độc lập về tài chính.

Siemering: Trước hết, ở nước đó cần có ý thức chính trị ủng hộ các phương tiện truyền thông độc lập thông qua pháp luật về truyền thông cho phép việc tiếp cận thông tin, có luật xác định về tội phỉ báng và đảm bảo quyền tự do của các phương tiện truyền thông. Ý thức chính trị này phải khởi xướng từ những nhà lãnh đạo cao nhất. Thật ra cũng khá dễ thuyết phục các nhà cầm quyền rằng các phương tiện truyền thông độc lập có lợi nhất cho họ, vì chúng sẽ phục vụ họ tốt nhất.

Khi chúng ta nói về các phương tiện truyền thông độc lập, tôi cũng muốn nói thêm về các phương tiện truyền thông "chuyên nghiệp" hay "có trách nhiệm". Nếu chỉ có các phương tiện truyền thông độc lập thôi, thì tự nó không đảm bảo cho nền dân chủ hay xã hội dân sự. Ở rất nhiều quốc gia, người ta tư nhân hóa các đài phát thanh và tất cả những gì các đài phát thanh này làm là chơi nhạc rock. Điều này là một sự thực ở Budapest, Kiev, Ulanbato. Hiện nay họ hầu như không làm các chương trình thông tin.

Lấy ví dụ, ở Mông Cổ, báo chí giành được quyền tự do từ nhà nước và các tờ báo kêu lên "Chúng ta tự do! Chúng ta tự do! Chúng ta có thể làm bất cứ gì mình muốn". Nhưng họ lại vô trách nhiệm, xuất bản những lời đồn đại, chuyện tầm phào. Do đó chính phủ có thể dễ dàng làm mất uy tín các phương tiện truyền thông và nói "Thấy không, các bạn không thể tin vào những gì mình đọc". Và thế là những phản ứng kiểu như vậy đối với sự độc lập làm suy giảm uy tín và vai trò của các phương tiện truyền thông như là một nguồn chính xác của thông tin không thiên vị, rất thiết yếu đối với nền dân chủ và xã hội dân sự.

Khi đương kim Thủ tướng Mông Cổ lên nắm quyền, ông đã nói rằng ông không muốn nhìn thấy những tờ báo [có tính kích động mạnh] đưa lên trang nhất cả những cái xác không đầu và những câu chuyện về tình dục.

Liên quan đến sự độc lập về kinh tế của các phương tiện truyền thông, cần phải có những mẫu mực và những tấm gương để các nhà báo nhận ra rằng họ có thể có một công việc kinh doanh sinh lợi và một sự độc lập có trách nhiệm mà không cần phải dùng đến tính giật gân.

Simonson: Hay thỏa mãn dục vọng thấp hèn của người đọc.

Hỏi: Thế còn trường hợp này thì sao: một cá nhân hoặc một nhóm giàu có tiếp quản một phương tiện truyền thông của chính phủ trước đây và sử dụng nó cho những mục đích của riêng mình?

Simonson: Chúng ta cũng không nên ngạc nhiên về điều này. Trong lịch sử truyền thông Hoa Kỳ, từ những năm 1890 cho đến những năm đầu của thế kỷ 20, đó chính là điều mà những người giàu có đã làm. Áp lực của công chúng và sự trưởng thành của xã hội đã thay đổi điều đó. Rút cục thì một thị trường tự do sẽ quyết định việc bạn có sử dụng tờ báo của mình như một công cụ của riêng bạn hay không. Nếu không ai mua báo của bạn vì nó không đáp ứng được nhu cầu của họ, thì bạn sẽ chẳng có độc giả, và bạn sẽ không có tiếng nói.

Tôi muốn bổ sung một điểm vào những điều ông Bill đã nói: chúng ta có xu hướng định nghĩa tự do báo chí như cái quyền được nói lên những gì mình muốn. Bạn có thể làm điều đó ngay cả ở những nước mà các phóng viên phải có giấy phép, nhưng đó không phải là tự do. Một nền báo chí tự do có quyền tự do thu thập thông tin mà không bị can thiệp và có quyền tự do phổ biến thông tin đó. Những quan điểm của người viết thể hiện trên báo chí không quan trọng bằng việc để cho công chúng có được các sự kiện thực tế, và họ sẽ tự có quyết định của riêng mình.

Hỏi: Phải chăng thị trường hoạt động sẽ đòi hỏi trách nhiệm từ phía các phương tiện truyền thông?

Simonson: Thị trường đòi hỏi điều đó, song để thu hút thính giả và độc giả các biên tập viên phải cố gắng làm một điều gì nữa. Các tờ báo của Nam Tư đã đăng những hình người khỏa thân lên trang nhất, và điều này chẳng ăn nhập gì với các tin tức và trách nhiệm của một tờ báo chính thống. Vị chủ báo của tờ đó đã có lần nói với tôi "Đó là lý do họ chọn tờ báo này, và như vậy bạn đã vươn tới họ". Thật khó để nói với ông ta rằng điều này không có hiệu quả và nó bôi xấu những người phụ nữ.

Sau đó vị chủ báo này đã tới Liên Hợp Quốc để đưa tin về Thủ tướng nước mình, đem theo một số bản của tờ báo đó. Ban báo chí của Liên Hợp Quốc xem những hình ảnh khỏa thân trên trang nhất và nói với ông ta rằng ông ta chưa có một tờ báo có trách nhiệm. Đó là lần đầu tiên vấn đề đã đánh trúng vào chỗ yếu của ông. Còn khi thử nói chuyện với ông ta về vấn đề này, tôi chỉ tỏ ra ngượng ngập.

Tôi cho rằng có một điều không được hiểu thấu đáo ở những nước đang phát triển: người ta nói lên tiếng nói của mình hoặc những gì mình muốn nói, nhưng họ không nhận ra một điều là sẽ chẳng có ai đọc chúng cho đến khi báo chí hiểu được độc giả và người xem và đáp ứng được những nhu cầu của họ. Ở đây các biên tập viên có vai trò rất quan trọng. Biên tập viên giỏi - dù là đối với radio, truyền hình, Internet hay sách báo - là người có thể thu hút được công chúng, chứ không chỉ tạo ra những thứ phục vụ cái tôi của riêng mình.

Siemering: Lần đầu tiên tôi đến Nam Phi vào năm 1993 trước khi diễn ra các cuộc bầu cử. Phát thanh cộng đồng là một phần trong nỗ lực giải phóng, đó là ý tưởng đem lại tiếng nói cho những người không có tiếng nói. Bởi vì Chính phủ tin rằng phát thanh công cộng có thể phục vụ tốt nhất cho những lợi ích của nền dân chủ, nên trong năm cấp phép đầu tiên từ 1994 đến 1995 họ chỉ cấp phép cho những đài phát thanh cộng đồng.

Tôi đã tới những buổi hội thảo đầu tiên khi người ta bàn bạc về phát thanh cộng đồng trước khi nó được phát sóng. Họ cho rằng "Giờ đây mọi người đều có quyền lên tiếng trên sóng phát thanh". Có đài phát thanh còn đi xa tới mức đặt một chiếc microphone trên phố và để cho tất cả mọi người nói những gì họ muốn.

Khi các đài phát thanh cộng đồng phát sóng, các thính giả có những ý kiến như "Đó là một phát thanh viên rất tốt". Hoặc "Chúng tôi muốn có thêm nhiều chương trình sử dụng ngôn ngữ của chúng tôi", hay rất nhiều gợi ý khác. Họ lớn tiếng nói với các đài phát thanh là họ muốn nghe gì, đây đúng là một ví dụ về việc thị trường có thể định hướng việc lên chương trình phát thanh như thế nào.

Các đài phát thanh rất nhanh chóng trở nên nhạy cảm với những vấn đề này và cố gắng cải tiến chất lượng, chứ không chỉ để cho mọi người tiếp tục [được nói].

Hỏi: Ông David Simonson, trong quá trình làm công tác tư vấn tại các nước cộng sản trước đây ở châu Âu, có phải ông cũng chứng kiến một số sự chuyển đổi sang tư nhân hóa khá bất thường hay không?

Simonson: Đúng vậy. Ở Slovenia, một tờ báo mà tôi làm cố vấn đã được tư nhân hóa, và tất cả các phóng viên đều nắm giữ cổ phần [trong công ty]. Hàng tuần, họ cùng nhau họp mặt và bầu ra vị chủ bút, bởi vì lúc đó họ đều là những người sở hữu tờ báo. Do đó thay vì dạy họ về tiếp thị, tôi đã dành ba tuần để xây dựng một ban giám đốc và một số chính sách hoạt động. Trong trường hợp đó, tư nhân hóa cũng hơi giống như tình trạng vô chính phủ, và bạn không thể có được một kế hoạch kinh doanh hay bất cứ kế hoạch nào khác với tình trạng vô chính phủ.

Hỏi: Xin trở lại một chút với vấn đề thiết lập khả năng tài chính. Thưa ông Bill Siemering, xin ông cho chúng tôi biết những ví dụ về một số phương pháp mà ông đã thấy gặp khi tư vấn cho các đài phát thanh đang phải vật lộn vất vả ở nhiều nơi trên thế giới.

Siemering: Ông David đã đề cập đến việc nhìn thấy những chiếc Mercedes ở Croatia, một đầu mối cho thấy công chúng có thể có tiền để ủng hộ việc quảng cáo trên các phương tiện truyền thông. Còn ở sa mạc Gobi thì chẳng có chiếc Mercedes nào cả; chỉ có những bầy gia súc, những người nuôi chúng và một vài chiếc xe Jeeps. Có những doanh nghiệp nhỏ ở các trung tâm tỉnh lỵ. Hai năm trước đây, khi tôi tới đó lần đầu tiên để thăm một đài phát thanh, tôi đã nghĩ rằng họ chẳng có cách nào để huy động tiền từ quảng cáo ở đó. Nhưng tôi vừa trở lại đó hồi tháng 9 và thấy họ có những quảng cáo trên sóng phát thanh với những lời như "Tôi có sữa ngựa lên men với giá 15 cent một lít. Quý vị có thể liên hệ với tôi theo địa chỉ này". Hoặc "Tôi muốn tới Ulanbato". Hay "Tôi bị mất một số ngựa".

Simonson: Giống như quảng cáo rao vặt trên sóng phát thanh.

Siemering: Chính xác. Một phần ba thu nhập của họ là từ những quảng cáo nói trên. Họ có một nhân viên kinh doanh thu thập những quảng cáo này trong thị trường từ những người bán hàng, hoặc bất cứ ai đi ngang qua. Mặc dù mỗi khoản rất nhỏ, song cộng những cái nhỏ lại thì cũng có hiệu quả.

Hỏi: Phải chăng ông cho rằng rất nhiều quảng cáo của họ không phải từ những công ty, doanh nghiệp thương mại như chúng ta hình dung ở các nước phương Tây, mà từ những cá nhân bán sữa ngựa hoặc muốn đi ô tô?

Siemering: Vâng, đúng vậy, nhưng cũng có cả quảng cáo của các doanh nghiệp như chúng ta vẫn hình dung. Một trong những doanh nghiệp thương mại thành công nhất là một công ty sản xuất kem - Công ty Kem Simba. Đôi khi họ đặt một đồng xu trong cây kem ốc quế. Và nếu đồng xu đó xuất hiện trong cây kem của bạn, thì bạn có thể mang nó tới đài phát thanh để lĩnh một phần quà. Đó có thể là một bộ đồ thể thao, một quả bóng rổ, hay mỹ phẩm trang điểm cho phụ nữ. Sau đó họ sử dụng lại đồng xu. Việc này đã thành công tới mức một công ty kem khác đã tới đài phát thanh và phàn nàn rằng "Chẳng còn ai mua kem của chúng tôi nữa". Việc quảng cáo đã thành công như vậy đó.

Chuyển sang một đài phát thanh khác ở phía bắc Darkhan, Mông Cổ có ngân quỹ hoạt động 1000 đô-la một năm, họ thực hiện rất nhiều sự đổi chác. Họ đặt trụ sở tại một trong những tòa cư xá cao tầng cũ thời Xô Viết. Họ đổi dịch vụ của mình lấy dịch vụ điện và điện thoại. Họ có một thỏa thuận với bệnh viện để chăm sóc sức khỏe cho nhân viên của họ. Tôi đã nói chuyện với họ về thỏa thuận giữa các công ty và các đài phát thanh công cộng ở Hoa Kỳ, và họ nói rằng "Chúng tôi cũng có thỏa thuận tương tự với hiệp hội những người thuê căn hộ trong khu tập thể". Và tôi hỏi "Thế hiệp hội những người thuê căn hộ nhận được gì?" Họ trả lời "Chúng tôi đưa lên sóng phát thanh tên của những người thuê nhà chưa trả tiền".

Thompson: Tôi đã làm việc với một thông tấn xã khu vực ở Moldova, phía bắc Chisinau, gần Thành phố Balti. Nói chung thì các tin tức kinh tế-kinh doanh là một sản phẩm có nhiều giá trị, và hãng tin này đã nhận ra điều đó. Nhưng vì nằm ngoài thủ đô, nên họ không có vị trí địa lý thuận lợi để khai thác tin tức về những sự kiện trong chính phủ, ở các ngân hàng lớn, v.v...

Thành phố Balti lúc đó đã có một số hoạt động kinh tế đang phát triển, nhưng các phóng viên rất khó có thể thu thập thông tin và trình bày nó trong một văn cảnh có ý nghĩa đối với những người kinh doanh ở trong vùng. Họ phát hiện ra rằng bản thân các quan chức chính phủ và giới kinh doanh cũng rất thiếu thông tin. Không có truyền thống về việc chính quyền chia sẻ thông tin về các hoạt động kinh tế, và các doanh nghiệp nhỏ vẫn chưa hiểu được phải làm thế nào để có thể sử dụng các tin tức về hoạt động kinh tế nhằm phục vụ cho lợi ích của mình.

Hãng thông tấn nói trên rất mạnh dạn và bắt đầu làm việc với hiệp hội thương mại địa phương để cố gắng đào tạo cho các doanh nhân trẻ làm việc với những người làm công tác quần chúng để hướng dẫn họ cách tổ chức một buổi họp báo, hay những thứ tương tự như vậy. Họ đã vượt ra khỏi công việc đưa tin để giáo dục thính giả và công chúng và tạo lập một thị trường cho sản phẩm của mình.

Tôi nghĩ rằng đó là một sự mạnh dạn đáng kinh ngạc, nhưng cũng gây nên một số lo ngại. Trong một môi trường đưa tin lý tưởng, bạn vượt ra khỏi buổi họp báo. Bạn đi xa hơn thế và tìm thấy những thông tin khác. Việc tham gia vào những liên hệ với quần chúng có khả năng khiến họ xa rời công việc chính của họ, xa rời sự tập trung của họ vào việc đưa tin.

Simonson: Nếu bạn muốn thành công về mặt kinh tế, bạn phải đáp ứng được những nhu cầu của mọi người, của khán thính giả. Điều này luôn luôn đúng, bất kể bạn hoạt động trong lĩnh vực nào. Điều thường xảy ra tại những nước cộng sản trước đây ở châu Âu là các hoạt động truyền thông khởi đầu như những tiếng nói phản đối chính quyền, và chúng có thể rất tiêu cực. Khi làm việc với những tờ báo ở Croatia vào năm 1999, tôi đã hỏi họ "Điều gì sẽ xảy ra sau khi Tudjman [vị Tổng thổng đã quá cố Franjo Tudjman] ra đi?" Hồi đó ai cũng biết là ông này đang bị ung thư. Họ hỏi lại "Ý ông là gì?" Chẳng ai mảy may nghĩ đến việc tờ báo sẽ ra sao, ủng hộ hay phản đối khi ông mất.

Ở Slovenia, tại tòa soạn có sự vô chính phủ mà tôi đã đề cập, trong hai năm số lượng báo phát hành đã giảm từ 100.000 xuống còn 27.000 số, bởi vì họ vẫn ủng hộ sự độc lập như hai năm trước đó. Họ không chịu tập trung vào những nhu cầu của đất nước hai năm sau, và những nhu cầu đó đã thay đổi. Chúng không còn phù hợp với những cách thức như trước đây nữa.

Những người lãnh đạo trong giới truyền thông nhiều khi không tập trung vào cái thực sự có ích cho độc giả thính giả của họ. Đó là điểm khác biệt giữa thành công trên thị trường và việc viết nhằm thỏa mãn sự thích thú riêng của mình.

Siemering: Người ta cũng cần phải nghĩ xem sản phẩm của họ có thể giúp cho cộng đồng và nền kinh tế như thế nào. Ở Soweto, một thành phố của người da đen ở phía tây Johannesburg, Nam Phi, Đài phát thanh Cộng đồng Soweto được một cửa hàng bánh pizza tài trợ. Nhờ có quảng cáo mà cửa hàng đó đã thành công đến mức đủ khả năng mở thêm một cửa hàng khác.

Tôi muốn đề cập đến một cách gây quỹ khác: Chương trình Mạng lưới Truyền thông của Viện Xã hội Mở (Open Society Institute - OSI) hỗ trợ hiệp hội báo chí địa phương ở Moldova để họ có thể cung cấp dịch vụ quảng cáo quy mô lớn. Việc này đã khiến họ thu được tiền từ quảng cáo, khác hẳn với bán rong trên đường phố. Rồi OSI giúp họ trả chi phí cho việc đưa tin điều tra nghiên cứu được đăng trên tất cả các báo mỗi tháng một lần.

Nhờ sự phát triển của hiệp hội nói trên, với sự trợ giúp có trách nhiệm cả về mặt kinh tế và nghề báo chí, tất cả các tờ báo đều thu được lợi. Nhưng ngược lại, nhiều khi một số hiệp hội xưa cũ lại hoạt động không có hiệu quả. Họ cần có tầm nhìn mới và ban lãnh đạo mới.

Thompson: Khi làm việc ở Kiev, tôi đã thấy công tác truyền thông ở khu vực phát triển, nhân viên của các tờ báo và các trang Web cùng hợp tác với nhau để hướng dẫn những người quảng cáo, chia sẻ các kinh nghiệm về xác định giá cả, về những thực tế bổ ích. Càng có nhiều hoạt động như vậy càng tốt, bởi vì rút cục nó sẽ góp phần xây dựng nền kinh tế khu vực. Điều này rất có giá trị.

Hỏi: Khi nghe những giai thoại nói trên từ rất nhiều đất nước khác nhau, nơi các ông đã làm việc, điều khiến tôi chú ý là tính sáng tạo. Các ông đã bắt gặp một số giải pháp đặc biệt có tính sáng tạo mà không thể tìm thấy trong hình mẫu phương Tây. Liệu có phải giới truyền thông ở các nước này tìm ra những cách thức làm việc hoàn toàn mới hay không?

Simonson: Phải, nhưng cũng cần phải nói rằng tất cả những điều tuyệt vời mà chúng ta đang nói sẽ không thể có được, nếu có sự can thiệp của chính phủ. Đây là một phần rất quan trọng của thông điệp này.

Vấn đề cốt yếu là cần phải có một giới truyền thông tự do, không có sự can thiệp của chính phủ. Thật nguy hiểm mỗi khi chính phủ muốn đặt ra quy định về một cái gì đó.

Ở Slovakia, khi Vladimir Meciar còn là Thủ tướng, Chính phủ có thể ấn định nơi tờ báo được in. Nếu tờ báo phản đối Meciar, Chính phủ sẽ không cho họ tiếp cận xưởng in offset hiện đại và buộc sử dụng nhà in có từ năm 1909. Thế là bỗng nhiên họ mất đơn đặt hàng quảng cáo từ các công ty ô tô và tất cả các công ty khác đòi hỏi chất lượng in tốt cho những quảng cáo của mình. Và Chính phủ có thể phủ nhận mọi trách nhiệm về việc doanh thu của tờ báo chống đối này bị sụt giảm.

Trong một bầu không khí như vậy thì giới truyền thông tự do sẽ gặp phải nguy hiểm.

Siemering: Tôi xin nhấn mạnh luận điểm của ông về tính sáng tạo, đúng là ở đó có tính sáng tạo, và những người trong chúng tôi tới làm cố vấn cho các phương tiện thông tin tại những quốc gia đang chuyển đổi cần nhận thức được điều đó và không tìm cách áp đặt mô hình của phương Tây. Một mô hình như thế sẽ không phù hợp. Nếu chúng ta trao cho họ những nguyên tắc như công bằng, chính xác, đưa tin cân bằng và tập quán kinh doanh lành mạnh, thì họ sẽ sáng tạo ra những nguyên tắc hoạt động tốt nhất đối với họ.

Chúng ta trao cho họ những công cụ để xây dựng một cấu trúc, chỉ cho họ thấy những nguyên liệu bền vững và không bền vững. Tôi luôn bắt đầu với một bài trình bày về sứ mạng, bởi vì bạn phải có tầm nhìn về việc sử dụng phương tiện của mình để làm gì. Bạn có thể kiếm lợi nhuận, song bạn cần phải phục vụ lợi ích của đất nước mình, cộng đồng của mình.

Simonson: Tôi cho rằng sứ mạng là một trong những điều được hiểu biết ít nhất tại những thị trường đang nổi lên. Tôi vẫn nhớ có lần xem báo cáo lỗ lãi của một nhà xuất bản rất thành công, và hỏi họ về vấn đề nhiệm vụ. Họ đã trả lời: đó là "đem lại lợi nhuận". Và tôi bảo họ "Thử nghĩ xem, ông sẽ có lợi nhuận chỉ cần ông đóng cửa toàn bộ ban tạp chí. Chính tờ báo mới đem lại tiền cho các ông đấy chứ". Họ trả lời là không thể làm như vậy và tôi đã phải bảo họ rằng "Vậy thì thu lợi nhuận đâu phải là nhiệm vụ của các ông".

Siemering: Tôi chỉ muốn nói rằng các bạn cần phải có một nhiệm vụ rõ ràng và một ý thức sâu sắc về tầm quan trọng của thông tin trong một xã hội tự do. Bạn phải cống hiến cho sự chính xác và sự thật giống như niềm tin tuyệt đối của bạn vào một bác sĩ. Việc cung cấp cho độc giả, thính giả những thông tin mà họ có thể tin tưởng được là một nghĩa vụ nghề nghiệp.

Giữ liên hệ chặt chẽ với độc giả, thính giả của mình cũng là một vấn đề thiết yếu, nhờ đó bạn sẽ luôn có được những phản hồi và giữ được quan hệ với họ. Họ đang cung cấp thông tin cho các thông điệp của bạn.

Khó khăn là ở chỗ làm sao trình bày thông tin đó một cách lôi cuốn để khiến cho người ta muốn nghe hoặc đọc những điều người ta cần phải biết.

Siemering, Simonson và Thompson tham gia buổi thảo luận nhóm này tại Văn phòng Các Chương trình Thông tin Quốc tế, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ ở Washington, D.C.

Những ý kiến được trình bày trong bài báo này là của những người được phỏng vấn và không nhất thiết phản ánh quan điểm hay chính sách của Chính phủ Hoa Kỳ.

BÁO CHÍ VÀ VIỆC PHỤNG SỰ LÒNG TIN CỦA CÔNG CHÚNG

William F.Woo, Giáo sư thỉnh giảng Lorry I. Lokey về Báo chí chuyên nghiệp

Đại học Tổng hợp Stanford

Không ngừng thu thập tin tức và thể hiện một cách độc lập các tin tức là cách thức mà báo chí phụng sự lòng tin của công chúng. Các chương trình, các khoa và các trường báo chí cần phải trở thành những nơi mà những quan niệm này không ngừng được nuôi dưỡng, bảo vệ và ủng hộ.

Năm 1892, Joseph Pulitzer, con người nhìn xa trông rộng, ông chủ của tờ báo New York World tặng trường Đại học Tổng hợp Columbia một khoản tiền để xây dựng Trường báo chí đầu tiên trên thế giới. Vào thời đó, đào tạo về ngành báo chí ở Hoa Kỳ và các nơi khác chỉ do những chủ bút và phóng viên có kinh nghiệm phổ biến các qui tắc và công cụ của nghề nghiệp này. Ý tưởng của Pulitzer có vẻ quá mức tưởng tượng.

Người ta ngạc nhiên là tại sao lại có trường đại học nào đó muốn đào tạo các nhà báo? Họ chỉ là những kẻ tay dính đầy mực và nhiều lắm thì cũng chỉ làm được những công việc thủ công, học được từ trong công việc. Ý tưởng cho rằng các nhà báo thuộc vào một cộng đồng các nhà nhân văn và các nhà khoa học quả là chuyện buồn cười. Hội đồng những người đại diện trường Columbia khước từ khoản tiền biếu này.

Pulitzer mà ngày nay tên tuổi của ông gắn liền với giải thưởng Pulitzer, giải thưởng cao nhất về báo chí, vẫn kiên trì với ý tưởng của mình. Năm 1904, ông cho đăng một bài báo mang tiêu đề “Trường đại học báo chí” trên Tạp chí The North American Review. Trong bài này, ông nêu ra trường hợp của bản thân để minh hoạ về giáo dục báo chí.

Rồi trường Columbia nhận khoản tiền của Pulitzer, nhưng vào thời điểm trường đại học này thu xếp mở trường báo chí vào năm 1912 và lấy tên ông đặt cho trường đó, thì ông đã qua đời và trường Đại học Tổng hợp Missouri đã bắt đầu khai giảng trường báo chí đầu tiên. Ngày nay, giáo dục báo chí là chuyện hiển nhiên. Chỉ riêng ở Hoa Kỳ đã có hơn 450 các chương trình, các khoa, các trường báo chí và thông tin đại chúng. Trung bình mỗi năm, những cơ sở này đã đào tạo ra gần 40.000 cử nhân và thạc sĩ.

Trong bài viết này, tôi sẽ đề cập ba vấn đề. Thứ nhất là vấn đề phát triển và tình hình giáo dục báo chí. Thứ hai là xem xét những thay đổi sâu sắc trong ngành báo chí vốn đặt ra những vấn đề gay cấn đối với tương lai của nó. Thứ ba là đưa ra một cách nhìn nhận mới đối với quan điểm của Joseph Pulitzer và lập luận rằng nó có tầm quan trọng to lớn đối với các nhà báo và giáo dục báo chí ngày nay.

Khi Missouri bắt đầu khai giảng trường báo chí vào năm 1908, bang này thấy là phải sáng lập một chuyên khoa. Ngay từ đầu, trường đại học này đã nhấn mạnh vào kinh nghiệm thực hành. Đó vẫn là trọng tâm của trường này, mặc dù giống như phần lớn các trường báo chí hiện đại ngày nay, nó cũng dạy các môn lịch sử, lý thuyết, nghiên cứu và hàng loạt các môn học khác. Tuy nhiên sự nhấn mạnh đặc biệt vào kinh nghiệm thực hành đã trở thành mẫu mực cho các trường đại học khác.

Vào thời gian đó, các trường hiểu rằng chỉ dạy viết bản tin và đưa tin là không đủ. Họ cần những nhà giáo dục có trình độ cao, những người có thể hướng dẫn nghiên cứu và xây dựng các lý thuyết về báo chí. Họ cần những giáo viên có kỹ năng về sư phạm. Càng ngày báo chí càng được coi là một phần của hệ thống truyền thông.

Các người hành nghề và các học giả thường nhận thấy họ đang đứng ở hai phía của một sự chia rẽ ngày càng lớn và gay gắt. Một số nhà báo hành nghề có vẻ khinh thường các đồng nghiệp học giả của họ có học vị tiến sĩ và các phương pháp khoa học xã hội phù hợp với các tháp ngà hơn là “thế giới hiện thực" của báo chí. Còn một số học giả lại nhìn nhận các nhà báo hành nghề chỉ là những người đi buôn và “thế giới hiện thực” của báo chí là những chiếc dây chão thô ráp của ngành công nghiệp mà các học viện cần cắt bỏ ra khỏi vòng trói buộc của chúng.

Cơ sở của cuộc cạnh tranh này là một vấn đề cũ kỹ: giáo dục báo chí nên như thế nào? Có phải chủ yếu là thực hành không? Hay là lý thuyết? Hay là kết hợp cả hai? Sứ mạng của nó là đào tạo các tiến sĩ hay như Pulitzer hình dung là đào tạo các thế hệ tương lai những phóng viên và biên tập viên?

Trải qua nhiều năm, trường báo chí mà Pulizer đóng góp tiền cho Đại học Columbia để xây dựng đã trở thành một trong những cơ sở xuất sắc nhất về đào tạo các phóng viên và biên tập viên ở Hoa Kỳ. Những người tốt nghiệp từ trường đó đều đang làm việc ở những tổ chức truyền thông có uy tín nhất. Nền tảng của chương trình học của nó là một khóa học về đưa tin bắt buộc và nghiêm túc.

Nhưng giữa năm 2002, trong khi trường đang tìm một hiệu trưởng mới, Lee Bollinger, Chủ tịch ĐHTH Columbia bất ngờ quyết định dừng cuộc tìm kiếm và yêu cầu cần phải có cân nhắc kỹ hơn. Ông nói: “Dạy kỹ năng báo chí là một mục đích quan trọng, nhưng trong thế giới mới này và trong hệ thống của một trường đại học lớn, thì rõ ràng là không đầy đủ”.

Tuyên bố này gây choáng váng. Ở nơi này, tại ĐHTH Columbia, một thành lũy của giáo dục báo chí hướng tới khả năng chuyên nghiệp, mà Hiệu trưởng trường đại học lại tuyên bố rằng việc dạy nghề nghiệp báo chí là chưa đủ.

Sau hơn 100 năm kể từ khi Joseph Pulitzer lần đầu chủ xướng việc xây dựng các trường báo chí, người ta vẫn chưa thống nhất về việc nên giáo dục báo chí như thế nào. Vấn đề các trường đại học có nên giảng dạy báo chí hay không đã có câu trả lời khẳng định. Tuy nhiên, những vấn đề vì sao nên giảng dạy về báo chí và nên giáo dục những vấn đề gì thì còn chưa được giải quyết.

Trong phần lớn thời gian của thế kỷ 20, báo chí được hưởng nhiều ưu đãi. Khác với các ấn phẩm khác, nó không có những đối thủ cạnh tranh đáng kể. Báo chí là nguồn tin tức và quảng cáo chủ yếu và hàng ngày của đất nước. “Tôi chỉ biết những điều mà tôi được đọc qua báo chí”, người ta nói vậy.

Tuy nhiên, trong những thập niên sau Chiến tranh Thế giới Thứ hai, ba sự phát triển đã có tác động to lớn tới báo chí. Và tất yếu là chúng tác động tới giáo dục báo chí. Thứ nhất là sự cạnh tranh gay gắt nhằm thu hút sự chú ý của nhân dân và các món tiền của người quảng cáo. Vô tuyến truyền hình và mãi sau đó là Internet và ngành xuất bản đặc biệt đã xâm nhập vào các độc giả truyền thống và các nguồn thu nhập của báo chí. Những kẻ cạnh tranh này không chỉ đưa ra những cách mới trong việc thu lượm thông tin, mà họ còn đem lại cho công chúng những quan điểm khác nhau. Chỉ còn lại một số ít người có thể nói là: “Tôi chỉ biết những điều mà tôi được đọc qua báo chí”. Sự tin cậy của công chúng đối với báo chí suy giảm.

Tác động thứ hai đối với báo chí là vấn đề dân số. Sau chiến tranh, mở đầu là nhiều quân nhân phục viên trở về và phụ nữ vào các trường đại học, nước Mỹ trở thành nước có trình độ giáo dục cao, và đòi hỏi một loại hình báo chí khác – loại báo chí có nhiều tin tức hơn và nhiều mối quan tâm rộng lớn hơn. Các khu ngoại ô phát triển ảnh hưởng đến sự phát triển của khu phố trung tâm. Những siêu thị mua bán thay thế cho những cửa hàng bách hóa tổng hợp tại trung tâm thành phố mà ở đó ngành công nghiệp báo chí hốt được nhiều tiền từ quảng cáo. Các tờ báo buổi chiều vốn được phân phát bằng những xe tải cố gắng chạy nhanh trong những giờ cao điểm, thì lúc này bắt đầu phải đình bản. Một điều diễn ra ngấm ngầm là nhịp điệu của cuộc sống hiện đại khiến người ta có ít thì giờ đọc báo. Qua phương tiện vô tuyến truyền hình đang nổi lên, họ nghe tin tức, thậm chí phần nhiều là để giải trí.

Cuối cùng, bắt đầu vào thập niên 60, một số tổ chức truyền thông phát hiện ra phố Wall là một nguồn vốn. Trước Chiến tranh Thế giới Thứ hai, đại đa số các tờ báo Mỹ là sở hữu tư nhân và độc lập, thì bây giờ quyền sở hữu tổ hợp trở thành chuẩn mực.

Do đó, trong một số trường hợp, mức độ thành công của tổ chức truyền thông là do thị trường chứng khoán qui định, dựa vào mức thu nhập hàng quí chứ không phải chất lượng của nghề báo chí. Áp lực của thị trường dẫn tới tình trạng đầu tư ít hơn vào hoạt động tin tức. Do sự ưu tiên đặt ra trong các tổ chức truyền thông, báo chí đã trở thành thứ yếu so với những ưu tiên khác. Mấy năm trước khi Ban điều hành của tờ Gannett, tập đoàn báo lớn nhất ở Mỹ xuất hiện trước các nhà phân tích thị trường ở Boston, họ không hề nhắc tới từ nghề báo chí trong bài diễn văn chính thức của họ.

Các tổ hợp lớn thôn tính các tổ chức nhỏ hơn. Vào cuối thế kỷ 20, Ben Bagdikian trong lần xuất bản cuối cùng cuốn sách của ông mang tiêu đề Độc quyền Thông tin Đại chúng, đã báo cáo rằng phần lớn những gì mà những người Mỹ đọc trong các tờ báo của họ và nhìn thấy trên vô tuyến truyền hình đều là sản phẩm của chỉ một nhóm những công ty khổng lồ.

Tất cả những điều này có ý nghĩa gì đối với các tổ chức truyền thông và các trường đại học? Điểm khởi đầu chính là cần nhớ lại câu nói của Joseph Pulitzer trong Tạp chí The North America: “Nước Cộng hòa của chúng ta và nền báo chí sẽ cùng phát triển hoặc thụt lùi… Một nền báo chí không đạo lý, thương mại và mị dân sẽ tạo ra một dân tộc cũng thấp kém như bản thân nó”.

Điều Pulitzer nói có nghĩa là báo chí không thể chỉ là một cách kiếm tiền và cung cấp giải trí. Nó phụng sự lòng tin của công chúng. Ông đã viết rằng một chính phủ nhân dân có hiệu quả dựa vào “một nền báo chí không vụ lợi, theo tinh thần công chúng với sự hiểu biết có được từ đào tạo để biết lẽ phải và cổ vũ việc thực hiện lẽ phải”.

Trước khi có vô tuyến truyền hình và Internet, không phải tất cả báo chí đều theo tinh thần hướng về công chúng và có thể dễ dàng phát hiện ra tính vô đạo lý và thương mại trong đó. Nhưng trong nhiều thập niên mà báo chí do tư nhân sở hữu, một ý thức đạo đức đã phát triển: Báo chí tồn tại để phụng sự nhân dân. Người ta thường xem nhẹ điều này. Tuy nhiên, các nhà báo đã tiến tới chỗ nghĩ về bản thân mình như một giới làm báo, độc lập đối với các trung tâm quyền lực của nhà nước hay tư nhân. Nhiệm vụ của họ là công khai thông tin; tiêu chuẩn là khách quan, kỷ luật; cương lĩnh của họ là thực hiện quyền của nhân dân được biết rõ sự thật.

Tất cả những vấn đề này đều rộng mở cho sự phân tích có tính chất phê bình, nhưng trong một thời gian dài, các nhà báo đều đồng ý với những điều đó. Các trường báo chí đều giảng dạy về chúng. Hơn bất cứ một điều gì khác, những lý tưởng này bám chắc vào một công nghiệp ổn định vốn hiểu rõ về bản thân mình.

Nhưng ngày nay nếu hỏi một phòng tin tức hoặc một lớp học rằng: báo chí là gì? Các nhà báo đang làm công việc gì và đang được đào tạo để làm gì? Các câu trả lời đều không giống nhau. Một số sẽ nói rằng đó là công việc kinh doanh thông tin, một số người khác nói là công việc kinh doanh giải trí, công việc bán tin hoặc kinh doanh vì lợi nhuận.

Như gần đây trong Bản Tin Niemen, một tạp chí ra hàng quý của trường Đại học Harvard, tôi đã viết rằng: để có một câu trả lời đúng hơn, đòi hỏi chúng ta phải trở lại những nguyên tắc đầu tiên và đặt ra một câu hỏi rằng mục đích của báo chí và giáo dục báo chí là gì?

Bài báo đó là cơ sở để tôi sẽ rút ra những kết luận ở đây, tôi cho rằng mục đích của báo chí là không nhiều hơn mục đích của công việc phẫu thuật, nghĩa là mổ cơ thể người rồi khâu lại. Mục đích của phẫu thuật là chữa bệnh.

Cũng như vậy, mục đích của báo chí lớn hơn việc đưa tin và viết các câu chuyện, mặc dù cũng giống như phẫu thuật, kỹ năng và năng lực là điều cốt lõi. Mục đích của nó là giải quyết một cái gì đó cơ bản hơn, mà tôi cho đó là phụng sự lòng tin của công chúng.

Việc không ngừng lấy tin và thể hiện một cách độc lập các tin tức là phương cách mà báo chí phụng sự lòng tin của công chúng. Đó là một quan niệm siêu việt đối với các chế độ chính trị. Cuối cùng, những chế độ này chỉ là những phương tiện để đạt tới một mục đích. Đối với những người Mỹ, dân chủ là phương tiện chính trị để đạt tới tự do.

Cũng như vậy, báo chí tự thân không phải là mục đích mà chỉ là phương tiện nghề nghiệp mà các phóng viên và biên tập viên dùng nó để phụng sự lòng tin của công chúng. Họ làm công việc này bằng cách cung cấp tin tức và thông tin mà nhân dân yêu tự do cần biết để đưa ra những quyết định về chính trị, kinh tế, xã hội và cá nhân.

Khi Hiệu trưởng Bollinger của ĐHTH Colunbia tuyên bố rằng: “Dạy nghề báo chí là một mục đích quan trọng… nhưng rõ ràng là không đầy đủ”, thì ông đã đưa ra một điểm rất bổ ích. Các nhà báo trẻ tuổi không hiểu biết về bối cảnh xã hội, lịch sử và lý thuyết trong nghề nghiệp của họ, thì tất yếu sống trong sự nông cạn. Còn các nhà báo chỉ hiểu về lý thuyết, lịch sử, đạo đức học và luật báo chí thì cũng vô dụng với mức độ tương đương. Cả hai đều không thể phụng sự lòng tin của công chúng.

Câu hỏi nghề nghiệp hay trình độ học vấn có phải là mục đích quan trọng và đầy đủ đối với “một trường đại học lớn” hay không làm tôi sững sờ, vì cảm thấy nó lạc lõng giống như câu hỏi phải chăng thanh niên nên gia nhập lục quân hay hải quân trong thời gian mà quân đội đã rơi vào tay nửa tá tướng lĩnh hiếu chiến.

Tôi dùng từ “một nửa tá” một cách thận trọng. Đó là con số các công ty mà Ben Bagdikian nói là đã “thống trị toàn bộ lĩnh vực thông tin đại chúng ở Hoa Kỳ” và cung cấp “ tin tức, bình luận và giải trí trên phạm vi rộng khắp đất nước”.

Điều này có ngụ ý gì đối với giáo dục báo chí? Một số trường có thể đào tạo ra những nhà báo xuất sắc. Một số trường khác có thể đào tạo ra những người có kiến thức phong phú về lịch sử, xã hội và lý thuyết. Nhưng điều đó có ý nghĩa gì nếu những ông chủ của các hãng thông tin đại chúng Hoa Kỳ dửng dưng với những phẩm chất đó.

Nhiệm vụ to lớn của những nhà giáo dục báo chí là ngoài việc đào tạo thực hành và trình độ nghiên cứu, là phải trang bị cho các sinh viên một ý thức vững chắc về lòng tin của công chúng: lòng tin đó đã phát triển như thế nào, nó có ý nghĩa gì đối với Hoa Kỳ, nó đã tự biểu hiện ra như thế nào hay là nó đã bị phản bội như thế nào trong công việc của các nhà báo và các tổ chức truyền thông. Các chương trình, các khoa và các trường báo chí cần phải trở thành những nơi mà những quan niệm này được nuôi dưỡng, bảo vệ và không ngừng được ủng hộ.

Như tôi đã viết trong tờ The Niemen Reports “Một nền báo chí mà đã trở thành con tin của các nhà đầu tư, cũng như khi nó là con tin trong tay chính phủ thì không còn là một nền báo chí tự do. Chắc chắn các trường đại học lớn và thậm chí cả các trường đại học nhỏ hơn cũng hiểu được điều này”. Hẳn là Joseph Pulitzer cũng hiểu như vậy.

William F. Woo là Giáo sư thỉnh giảng Lorry I. Lokey môn Báo chí Chuyên nghiệp tại Đại học Tổng hợp Stanford, nơi ông đã giảng dạy từ năm 1996. Trước đó ông đã làm phóng viên và biên tập viên trong 39 năm, 10 năm cuối của sự nghiệp làm báo, ông là Tổng biên tập của tờ Post-Dispatch tại St. Louis.

Quan điểm trong bài báo này không nhất thiết phản ánh những quan điểm hoặc chính sách của Chính phủ Hoa Kỳ.

CÁC NHÀ BÁO PHÁT THANH TRUYỀN HÌNH CẦN ĐƯỢC ĐÀO TẠO ĐỂ ĐÁP ỨNG NHỮNG ĐÒI HỎI NGÀY CÀNG GIA TĂNG

Deborah Potter, Giám đốc NewsLab

Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo các nhà báo truyền hình

Phần lớn các nhà báo phát thanh truyền hình ở Hoa Kỳ đã từng được đào tạo tại trường đại học. Ngày càng có nhiều nhà báo đang làm việc cho rằng việc nâng cao hơn nữa kỹ năng trong quá trình hoạt động của họ sẽ phục vụ tốt hơn cho nghề nghiệp và công chúng.

Nói chung, báo chí ở Hoa Kỳ được nhìn nhận như một nghề chuyên nghiệp, nhưng nó có rất ít điểm tương đồng với những nghề nghiệp khác như luật và y tế. Trong nghề báo chí, không có giáo dục chuyên môn, không có thi tuyển sinh và không có hy vọng được học tập liên tục. Phần lớn thanh niên Hoa Kỳ đi vào lĩnh vực báo chí phát thanh truyền hình ngày nay đã được học báo chí ở trình độ đại học. Tuy nhiên, sau khi đã đi làm, họ không có điều kiện được đào tạo về báo chí một cách chính thức, trừ khi họ tự tìm ra cơ hội của riêng mình.

Nhiều nhà báo đang hành nghề đã thực sự yêu cầu sinh viên không cần học để có văn bằng về báo chí hoặc một lĩnh vực thông tin có liên quan, mà nên được giáo dục rộng hơn về khoa học xã hội và nhân văn. Giám đốc phụ trách phòng tin Dave Busiek thuộc KCCI-TV tại Des Moines, Iowa nói rằng: “Đó là một trong những văn bằng vô giá trị nhất mà bạn có thể có được. Tôi thích gặp một ai đó với một văn bằng cử nhân thôi, nhưng đã có kinh nghiệm một hay hai năm thu lượm tin tức và học viết tin trên đường phố”(1).

Tuy nhiên, phát thanh truyền hình là một lĩnh vực có tính cạnh tranh và các sinh viên thấy rằng văn bằng báo chí tạo cho họ một lợi thế, ít nhất là khi lần đầu đi kiếm việc. Một khảo sát cho thấy đúng 90% những người tốt nghiệp đại học được nhận công việc đầu tiên trong ngành tin tức truyền hình đều đến từ các chương trình báo chí và thông tin đại chúng. Những ông chủ muốn những người mới được tuyển dụng “làm việc được ngay khi vào cuộc” trong ngành truyền hình và phát thanh thiếu  nhân viên hiện nay. Các giám đốc phụ trách đưa tin biết rằng các sinh viên có bằng báo chí phát thanh truyền hình đã quen thuộc với những điều cơ bản như làm thế nào để quay phim và biên tập chương trình nghe nhìn và làm thế nào để viết theo phong cách phát thanh truyền hình.

Ở các trường như Đại học Tổng hợp Missouri và Đại học Tổng hợp Brigham Young, các sinh viên có được kinh nghiệm sản xuất và truyền tin qua chương trình truyền hình đưa tin hàng ngày. Phần lớn các chương trình báo chí truyền thông cũng đòi hỏi các sinh viên ít nhất là hoàn thành một chương trình thực tập trong phòng tin của hãng phát thanh truyền hình, qua đó giúp họ xây dựng những mối liên hệ trên hiện trường cũng như làm một băng ghi hình có vẻ mang tính chuyên nghiệp. Ở hệ trên đại học tại Trường Báo chí tại Đại học Tổng hợp Columbia, các sinh viên phải trả hơn 30.000 đô-la trong mười tháng cho chương trình thực hành, và phần lớn đều nghĩ rằng chương trình này xứng đáng với đồng tiền bỏ ra. Trả lời cho một cuộc khảo sát gần đây, một sinh viên viết rằng: “Tôi đã đến Columbia để học những điều cơ bản và để xây dựng những mối liên hệ cần thiết cho sự thành công của tôi trong nghề báo chí. Tôi tin rằng về mặt này, nhà trường đã làm được những công việc rất tuyệt vời”.

Các nhà báo phát thanh truyền hình trong tương lai không chỉ cần học những kỹ năng cơ bản của nghề này, mà họ còn cần được đào tạo để đối phó với những áp lực mà họ sẽ phải đối diện trong công việc, đặc biệt là những áp lực về thời gian. Trong thập niên vừa qua, các đài truyền hình địa phương ở Hoa Kỳ đã tăng số giờ truyền tin trong ngày, nhưng phần lớn không có số lượng nhân viên cho phù hợp với tình hình. Bình thường các phóng viên mỗi ngày phải cho ra hơn một bài tường thuật. Thế có nghĩa là họ cần phải được đào tạo để làm thế nào có thể làm việc nhanh hơn và có hiệu quả hơn.

Hai tá các nhà giáo dục đã sử dụng một phần thời gian của mùa hè năm 2002 làm việc ở các phòng tin phát thanh truyền hình khắp đất nước và đã hiểu rõ tình hình như vậy. Là một phần của dự án Giáo dục Hoàn hảo thuộc Quĩ các Giám đốc Tin tức Phát thanh-Truyền hình, mỗi giáo viên được cử đến làm việc ở một đài phát thanh/truyền hình trong bốn tuần. Những nhà giáo có kinh nghiệm này ngạc nhiên trước biết bao thay đổi trong nghề nghiệp kể từ khi họ rời phòng tin tức, trong đó có một số mới xa những nơi này chưa đến một thập niên. Đối một số người, bài học lớn nhất mà họ thu được là ở chỗ phải thôi thúc các sinh viên của họ chăm chỉ hơn để chuẩn bị làm việc với một thời gian khẩn trương và những yêu cầu nghiêm ngặt trong các phòng tin của ngành truyền hình ngày nay.

Camilla Grant thuộc trường Đại học Tổng hợp miền Tây Georgia nói rằng sau khi thấy đài KMOL-TV tại San Antonio, Bang Texas kiên quyêt yêu cầu các phóng viên theo thường lệ phải viết bài cho Web site cuả đài, bà nói là sẽ yêu cầu các sinh viên của mình trung bình phải đưa tin trên nhiều phương tiện truyền thông. Dutch Hoggatt thuộc Đại học Tổng hợp Harding cũng trở về sau đợt khảo sát ở phòng tin tức dự định đề ra yêu cầu cao hơn: “Điều chủ yếu tôi muốn nhấn mạnh với các sinh viên của tôi là cần tăng tốc độ viết và truyền các bài tường thuật”.

Dạy cho các nhà báo trẻ tuổi làm việc nhanh hơn sẽ chỉ tăng thêm số lượng những gì họ sản xuất ra, chứ không phải là chất lượng. Họ cũng cần được đào tạo về đạo đức và luật lệ trong ngành báo chí. Họ cũng cần thực hành nhận xét các bài viết xuất sắc tin bài tốt và vượt qua những quyết định khó khăn khi thời hạn đến. Họ có nên cho chiếu băng hình về cảnh phạm tội không? Họ có nên đưa một bài tường thuật truyền hình mới nhất với câu chuyện có chút ít hoặc không có ý nghĩa ? Họ cần có khả năng để phát hiện ra những vấn đề cần khai thác trong một câu chuyện và biết phát hiện ra những điểm đó ở đâu và đặt ra những câu hỏi gì để xử lý những vấn đề đó. Họ cần phải học địa lý và lịch sử, vì các giám đốc tin tức đang tìm kiếm những nhân viên có tư duy, chứ không phải chỉ là những người bấm nút. Dan Weiser thuộc KCRA-TV ở Sacramento, California yêu cầu những nhân viên có tiềm năng mới được tuyển dụng giải thích về chỉ số trung bình công nghiệp Dow Jones và phát hiện thấy nhiều người thậm chí không thể trả lời đúng. Sean Kennedy, giám đốc tin tức tại KTAL-TV ở Shreveport, Louisiana, nói một trong những câu hỏi mà ông thích đặt ra cho những người có khả năng được tuyển dụng là: James Dean, Jimmy Dean và John Dean là ai? (Câu trả lời là: một ngôi sao điện ảnh, một ca sĩ và một nhân vật trong vụ Watergate).

Các nhà báo phát thanh truyền hình tương lai cần phải học những điều đó ở nhà trường, vì thông thường đó là những nội dung trong chương trình học chính quy mà họ cần được đào tạo. Các nhà báo Hoa Kỳ không bắt buộc phải tham gia các khóa đào tạo liên tục để duy trì sự năng động trong nghề nghiệp và chỉ có ít hãng truyền thông Hoa Kỳ tạo điều kiện cho các nhân viên của mình được đào tạo trong thời gian đi làm. Trong cuộc khảo sát gần đây của Hội đồng Chủ tịch cácTổ chức Báo chí Quốc gia, đúng một nửa các nhà báo nói rằng họ hoàn toàn không được đào tạo gì thêm.

Thiếu đào tạo liên tục là điều rõ rệt nhất đối với các nhà báo ở các đài truyền hình địa phương. Cuộc khảo sát trên cho thấy 81% các nhà báo nói rằng đào tạo về đạo đức và các giá trị của nghề báo chí là điều quan trọng, nhưng chỉ 33% nói rằng họ được đào tạo các môn này. Còn hơn một nửa (54%) các nhà báo truyền hình thì nói rằng họ cần được đào tạo về nội dung và những lĩnh vực đặc biệt cần đưa tin, nhưng chỉ 13% nói là đã được đào tạo những môn đó(2).

Cũng trong cuộc khảo sát này, các nhà quản lý khi được hỏi, cũng thừa nhận rằng họ đáng phải đào tạo nhiều hơn cho các nhân viên của họ, nhưng họ cũng nói là không có thời gian và tiền để làm công việc đó. Beverley Kees, người phụ trách cuộc khảo sát nói rằng: “Tuy các hãng truyền thông hoạt động kinh doanh tri thức, nhưng ngành công nghiệp này lạc hậu so với những ngành khác trong việc cung cấp những hiểu biết mới và kỹ năng cho các nhân viên của mình thông qua đào tạo về nghề nghiệp”(3).

Rất hiếm những tổng giám đốc như Shawn Oswald của KNSW-TV ở Wichita, Kansas là người rất coi trọng việc đào tạo và đặt công việc đó là ưu tiên của đài. Oswald nói với tờ Wichita Business Journal: “Có một lời nhận xét đáng buồn về công việc của chúng tôi – chúng tôi không đào tạo các nhân viên. Do không đào tạo họ, nền công nghiệp này đã để mất khá nhiều nhân viên bán hàng, các phóng viên truyền hình và phóng viên nhiếp ảnh tốt xuất sắc”(4). Ngược lại ở một số nước châu Âu, các nhà báo truyền hình ký hợp đồng với Hội nhà báo cứ vài năm lại được nghỉ việc mà vẫn hưởng lương để có cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Có những nhà báo phát thanh truyền hình Hoa Kỳ, tuy không được các ông chủ tổ chức đào tạo, nhưng có thể và thực sự đã tự tìm cơ hội đào tạo ở các trường và các tổ chức khác nhau. Phần lớn các tổ chức này hoặc là độc lập hoặc được tài trợ bằng tiền hội phí do các thành viên đóng góp. Học viện Poynter đào tạo các nhà báo ở St. Petersburg, Florida có các khóa học về đưa tin, sản xuất chương trình, đạo đức học và quản lý tin tức cho các nhà báo phát thanh truyền hình. Các nhóm hội viên nghề nghiệp như Hiệp hội Giám đốc Tin tức Phát thanh-Truyền hình, Hiệp hội Phóng viên Nhiếp ảnh Báo chí Quốc gia và tổ chức Phóng viên và Biên tập viên Điều tra thường kỳ tổ chức các hội thảo khu vực và quốc gia cho các thành viên của mình. Mặc dù chi phí nói chung là thấp, nhưng các nhà báo tham gia vào các chương trình và hội thảo này thường phải tự trả tiền và đôi khi phải tranh thủ thời gian trong các kỳ nghỉ của mình để tham dự.

Tại một số phòng tin truyền hình đã tiến hành đào tạo tại chỗ, nhưng nó bị hạn chế về khă năng thực hiện và nội dung. Các phóng viên trẻ có thể và thực sự học được những điều có lợi cho công việc của họ qua cách những người hướng dẫn tiến hành biên tập và thông qua bài viết của họ. Nhưng một cuộc khảo sát gần đây đối với các phóng viên đã có kinh nghiệm công tác trong hai năm hoặc ít hơn cho thấy gần 40% các đài nơi họ làm việc không có qui trình thông qua bài viết trước khi phát tin chính thức. Điều này chứng tỏ rằng nhiều nhà báo có ít kinh nghiệm nhất trong ngành đưa tin truyền hình không được hoặc được hướng dẫn rất ít để cải tiến công việc của họ. Nhiều đài dựa vào các công ty tư vấn tư nhân bên ngoài như Frank N. Magid Associates hoặc Nhóm Broadcast Image Group để tư vấn cho các nhân viên của mình(5). Một số chuyên gia tư vấn tổ chức các buổi đào tạo về viết tin và sản xuất. Nhưng phổ biến hơn là tư vấn cho những người lấy tin và tập trung vào kỹ năng trình bày và thể hiện, chứ không nhằm vào các vấn đề của nghề báo chí. Thí dụ Magid giúp về hóa trang, trang phục, làm tóc và phát âm.

Nhằm bù đắp cho những thiếu sót này, các nhóm phi lợi nhuận như NewsLab và Dự án Excellence in Journalism tham gia đóng góp các chương trình đào tạo giá thấp hoặc miễn phí trong các phòng tin tức truyền hình. Nói chung, những nhóm này được tài trợ bởi các quĩ có quan hệ chặt chẽ với lĩnh vực báo chí và giúp đào tạo về cách tường thuật, làm quyết định, cách tổ chức phòng tin tức, các lĩnh vực với chủ đề cụ thể như đưa tin về y tế và giáo dục.

Một số nhóm truyền hình đang xây dựng các chương trình đào tạo của họ nhằm thu nhận những người dự tuyển vào làm các công việc đặc biệt của phòng tin tức vốn không thu hút nhiều người xin việc như các vị trí ở bộ phận phát tin. Susana Schuler, giám đốc tin tức thuộc Nexstar Broadcasting Group, Inc..đã xây dựng cái mà bà gọi là Trường Đào tạo Người Sản xuất để thu hút những người xin vào làm ở bộ phận sản xuất chương trình cho các đài trong Công ty của bà. Các đài tài trợ một đợt thực tập miễn phí cho các sinh viên năm cuối cùng để đào tạo người sản xuất bản tin. Đổi lại, các sinh viên hứa sẽ ký một hợp đồng hai năm nếu họ được bất cứ đài nào của Nexstar nhận vào làm sản xuất chương trình.

Nhóm Hearst Argyle gần đây liên kết với Công ty Belo để xây dựng “Viện đào tạo nhân viên sản xuất” để năng cao kỹ năng của những người sản xuất tin tức đang làm việc tại các đài của họ. Candy Altman, Phó Chủ tịch Hearst nói rằng những người tham dự học nhiều vấn đề, từ kỹ năng góp nhặt tin tức và đạo đức đến cách viết tựa đề và sản xuất bản tin.

Rõ ràng là có nhiều nhà báo trẻ có nhu cầu và mong muốn được đào tạo nhiều hơn những gì họ đã có. Tuy nhiên trong tương lai gần, tình hình này có vẻ vẫn tiếp diễn như vậy. Tình hình kinh tế hiện nay ở Hoa Kỳ đã khiến cho nhiều Quĩ giảm bớt trợ giúp tài chính cho các chương trình đào tạo báo chí và các phòng tin tức bị cắt giảm ngân sách sẽ không có khả năng tài trợ cho các chương trình đào tạo. Trong tương lai xa, có thể cần nghiên cứu để xác định những lợi ích mà các công ty đầu tư có thể thu hồi được sau khi họ đào tạo các nhân viên phòng tin tức. Những bằng chứng được ghi nhận cho thấy việc đào tạo có thể giúp các nhà báo theo nhiều cách, từ việc cải tiến công việc của họ đến chỗ tăng thêm nhiệt tình của họ đối với báo chí. Nếu các nghiên cứu có thể chứng tỏ rằng việc đào tạo sẽ được bù đắp xứng đáng do nâng cao hiệu quả của công ty, thì luận cứ về đào tạo nghề báo chí thực sự là vững chắc.

(1) Busiek quote: http://www.emonline.com/newspro/111802jschool.html

Hiring study: http://www.grady.uga.edu/annualsurveys/PauleyReport01.htm

(2) Young reporter survey: http://www.newslab.org/tuohey.htm

(3) Kees quote: http://www.spj.org/news.asp?REF=230

Columbia student survey: http://spj.jrn.columbia.edu/2002-11-19survey.pdf

(4)_Oswald quote: http://wichita.bizjournals.com/wichita/stories/2002/10/28/story7.html.pdf

(5) Magid services: http://www.magid.com/resources/ctd.html

Potter nguyên là phóng viên của các mạng lưới truyền hình CBS và CNN. NewsLab là một cơ sở phi lợi nhuận phục vụ cho các phòng tin tức truyền hình, tập trung vào nghiên cứu và đào tạo và phục vụ cho các đài truyền hình địa phương trên toàn Hoa Kỳ.

Quan điểm trong bài viết này không nhất thiết phản ánh quan điểm hoặc chính sách của Chính phủ Hoa Kỳ.