TUYỂN TẬP TRUYỆN NGẮN THÁI BÁ TÂN

Thông tin ebook:

- Tên sách : Truyện ngắn Thái Bá Tân

- Tác giả : Thái Bá Tân

- Nguồn : vdcmedia

- Chuyển ebook (prc) : trongtk (trongtk2305@gmail.com) – 3T.K (NT)

Thuvien-ebook.com  (11/2007)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Mục lục:

Đôi điều về bản thân và nghề nghiệp

Những viên cuội nhiều màu

Chuyện cây chuối

Đavít

Môna Liza

A phòng cung

Món quà tặng mẹ

Hoa giả, hoa thật

Tập xe đạp

Lại chuyện cây chuối

Hai chiếc gương

Người không nhớ tên mình

Công chúa, quả táo vàng và trái tim nhà thơ

Rú Thần

Điệu nhảy chậm

Đôi tay đẹp

Chuyện nhà chùa - 1

Chuyện nhà chùa - 2

Chuyện nhà chùa - 3

Chuyện nhà chùa - 4

Về nghệ thuật - 1

Về nghệ thuật - 2

Về nghệ thuật - 3

Về sự nổi tiếng

Về lẽ sống và hạnh phúc

Về phái yếu

Nero - nghệ sĩ, bạo chúa

Chán đời

Mạc gia thư kiếm

Mùi sữa

Sa pa mây phủ

Bông hồng chưa tặng

Cô gái bán hoa

Giọt nắng bên thềm

Gửi nàng elizer

Người khổng lồ mắt xanh

Chiến tranh

Tâm

Cuộc trở về của đứa con lầm lỗi

Đêm, ở một ga yên tĩnh

Kí sự về một ngọn đèn đã tắt

Thiên thần bé nhỏ của bà

Anh Dũng Cảm và anh Hèn

Hà nội, những ngày trước Tết

Say nắng

Một người lạc quan

Đôi hoa tai

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Đôi điều về bản thân và nghề nghiệp

Tôi sinh ra và lớn lên ở một vùng nông thôn nghèo, trong một gia đình nông dân, tất nhiên cũng nghèo, và bao đời nay chỉ biết mỗi nghề là làm ruộng. Tuổi thơ cũng chẳng có gì đặc biệt, hàng ngày chăn trâu và đi học như những đứa trẻ khác trong làng, may tôi học không đến nỗi nên được lên cấp ba, rồi đi học nước ngoài.

Hình như tôi là người đầu tiên trong xã có được vinh dự ấy. Chẳng hiểu sao. Học xong phổ thông, năm 1967, cả lớp viết đơn tình nguyện ra mặt trận, nhưng vẫn có một số ít, rất ít được giữ lại học ở các trường đại học trong và ngoài nước. Năm ấy không phải

thi, cứ tốt nghiệp xong, ai được phân đi đâu cứ đi. Không không lựa chọn, không kêu ca, và có lẽ cũng không có tiêu cực. Vậy là mười bảy tuổi, chưa bao giờ đi xa hơn phố huyện, chưa thấy nhà hai tầng, đùng một cái tôi được đưa sang Matxcơva, Liên Xô. Để

học tiếng Anh, cái thứ tiếng thời ấy phe xã hội chủ nghĩa chẳng ai dùng và không hy vọng sau này có lúc sẽ dùng đến. Quả đúng thế, tôi về nước năm 1974, nhưng mãi đến năm 1992 mới sử dụng lại tiếng Anh một cách thường xuyên. Để dạy học thêm tăng thu nhập nuôi nghề văn chương. Từ bấy đến nay tôi vẫn hàng ngày đều đều đi dạy, với cảm giác hài lòng rằng mình còn khả năng giúp được gì đó cho thế hệ trẻ.

Có thể nói tôi bước vào con đường văn học không chủ ý, mặc dù thời phổ thông tôi đã có một số bài thơ đăng báo, được chọn đi thi học sinh giỏi văn toàn Miền Bắc, và hình như còn được giải ba. Suốt bảy năm ở nước ngoài, tôi rất mê âm nhạc, thường bỏ học

trường chính để sang học ở trường nhạc, và suýt bị đuổi về nước vì chuyện này. Học xong, biết không thể đi tiếp con đường âm nhạc,tôi mới quyết định đeo đuổi nghề văn chương.

Tôi có ba mảng hoạt động lớn, là dịch thơ, sáng tác thơ, và những năm gần đây là viết truyện ngắn. Thấm thoắt cũng đã gần ba mươi năm. Nếu tự nhận xét về mức độ thành công thì tôi có thể xếp dịch lên hàng đầu, tiếp đến là thơ sáng tác, và cuối cùng là

truyện ngắn.

Bài thơ dịch đầu tiên là Mặt trời của những người không ngủ của Byron, năm 1973, ngẫu nhiên đọc thấy thích thì dịch chơi chứ chưa có chủ định nào cụ thể trong đầu. Hai năm sau tôi mới bắt đầu chuyên tâm vào dịch thuật. Chẳng làm gì khác ngoài dịch thơ. Khi dịch, tôi đặt hàng đầu nhiệm vụ chuyển đạt hình thức, vần điệu và chất nhạc. Chính xác hơn, tôi đọc hiểu, cảm nhận và viết lại theo cách của mình. Vì vậy mà tôi luôn coi thơ dich cũng là thơ tôi sáng tác. Có thể nêu một số cuốn tôi tâm đắc nhất: Đôn Juan của Byron, Thơ cổ phương đông, nhất thơ bốn câu của Ôma Khayam, Thơ trữ tình Robert Burns, tập thơ thiếu nhi Góc trời tuổi thơ, Nghịch lý của bàn tay của Megielaitis, Bài thơ bạch dương, và đặc biệt là tập Cổ thi tác dịch. Tôi là người luôn có chủ đích, đã quyết làm gì thì cố làm bằng được.

Đến nay, với mấy chục tập thơ dịch đã in, tôi coi như làm xong một việc lớn, và quyết định thôi không dịch nữa, trừ một món nợ mà sớm muộn tôi sẽ phải trả, là dịch tập Lã Đường Di Cảo Thi Tập của cụ tổ Thái Thuận. Nhân tiện xin nói thêm là dòng họ Thái

Bá chúng tôi hiện nay không mấy nổi bật, nhưng trước kia vốn là dòng họ lâu đời và rất danh giá. Theo gia phả thì người đầu tiên mang dòng họ này vào Việt Nam là cụ Thái Bá Đọi, từ Vân Nam, Trung Quốc, đến ngụ ở Đông Triều, Quảng Ninh, vào năm 1350. Bản thân cụ chỉ là một nhà nho làm nghề dạy học, nhưng sau này cháu chắt cụ đều làm quan to. Về văn thơ nổi bật nhất là nhà thơ lớn Thái Thuận, ngụ ở Thuận Thành, Bắc Ninh, đỗ tiến sĩ năm 1475, được đặc cách phong làm Tao Đàn phó nguyên suý, nghĩa là chỉ sau vua Lê Thánh Tông trong “câu lạc bộ” thơ nổi tiếng một thời. Trong Truyền ky mạn lục, Nguyễn Dữ có hẳn một truyện viết về cụ, là Kim hoa thi thoai ký. Tuy nhiên, các nhân vật kiệt xuất dòng họ Thái Bá chủ yếu về đường trận mạc, tiêu biểu là Thái phó Chân quận công Thái Bá Du cùng tám người con trai của cụ, tất cả đều là danh tướng đời Lê . Đền thờ cụ và cũng là nhà thờ chung của cả dòng họ chúng tôi hiện ở Nghệ An, năm 1995 được Nhà nước cấp bằng công nhận di tích lịch sử, văn hóa (Xem thêm truyện Kiêm quận công Thái Bá Kỳ).

Quan niệm sáng tác thơ của tôi khác nhiều người. Tôi không bao giờ tìm các hình thức mới trong thơ. Lời và ý cũng dung dị, dễ hiểu. Chủ yếu tôi viết thơ chỉ để nói những gì không thể hoặc không tiện nói bằng văn xuôi. Hiện đã xuất bản ba tập dày, mỗi tập ba, bốn trăm trang. Tôi nghĩ tôi đã đạt được điều gì đó trong tập Lục ngôn thi tập và Bàn tay hình chiếc lá xuất bản gần đây. Tôi cũng quyết định thôi không bao giờ viết thơ nữa.

Vậy chỉ còn lại văn xuôi, cụ thể là truyện ngắn. Tác phẩm văn xuôi đầu tiên của tôi là truyện Những con thiên nga bằng giấy, in ở báo Văn Nghệ năm 1976. Sau đó trong những năm từ 1979 đến 1984 tôi viết rải rác một số truyện, phần nhiều mang tính ngẫu hứng, sau tập hợp lại in thành tập Thái Bá Tân. Truyện ngắn, gần 600 trang, 1996. Năm ngoái, sau khi bỏ thơ, tôi tập trung viết một mạch khoảng hơn ba mươi truyện, vừa xuất bản trong cuốn Ông già và chiếc đàn pianô. Cách đây mấy tháng, ngẫu nhiên tôi nẩy ý định viết một tập truyện có các chi tiết ly kỳ, phi hiện thực, tạm gọi là truyện ma, dù chất ma trong đó rất ít.

Hiện đã xong vài chục truyện, phần nhiều đã in trên các báo, và nếu mọi việc diễn ra đúng kế hoạch, tháng mười hai này sẽ có sách, dưới tên Tiểu ái. Chẳng biết là hay hay dở, tôi thường viết rất nhanh, trung bình mỗi tuần một truyện, nếu muốn, và thường thì sau mấy tháng viết liên tục, tôi phải nghỉ một thời gian cho óc và ý nghĩ đầy lại. Hiện giờ tôi đang nghỉ viết. Chỉ đọc và suy nghĩ. Đọc rất nhiều, để biết cái hay, cái không hay của người khác mà tránh hoặc học hỏi. Cách đây khoảng chục năm, tôi định viết một bộ tiểu thuyết lớn, thậm chí đã lên xong dàn ý và bắt đầu được dăm chục trang. Nhưng sau lại thôi, và cốt truyện của cuốn tiểu thuyết không thành ấy được tôi xé nhỏ thành một số truyện ngắn, như Đêm ở một ga yên tĩnh, Chị Tâm, Một chuyện đau lòng, Chờ đợi, Hà Nội những ngày trước Tết , vân vân. Đến nay, tôi đã viết được hơn một trăm truyện, nếu trời còn cho sống lâu và khỏe mạnh, tôi sẽ cố viết thêm ba, bốn trăm truyện nữa. Tôi chủ trương viết thật nhiều, theo kiểu chuyển từ lượng sang chất. Với tôi, cảm hứng giữ vai trò rất nhỏ. Mọi cái đều theo kế hoạch và mục đích cụ thể tự đặt ra cho mình trong từng giai đoạn.

Hiện nay tôi có một lợi thế so với nhiều đồng nghiệp khác, là không phải bận bịu công việc cơ quan (tôi xin nghỉ hưu non năm 1999, lúc mới 50 tuổi), có nhiều thời gian muốn làm gì thì làm. Chuyện gia đình, vợ con, kinh tế suôn sẻ, tinh thần thoải mái, ít đam mê, không cay cú, ghen tị, và thực lòng, cũng chẳng tơ màng danh vọng. Tôi viết vì đơn giản đấy là ý nghĩa cuộc sống. Mong muốn duy nhất của tôi là mang lại chút lợi ích nào đó cho đời, qua những trang viết và các giờ dạy học của mình. Nhiều người gọi tôi là người may mắn, hạnh phúc. Tôi nghĩ có lẽ đúng thế thật. Hạnh phúc nhất là được thấy đất nước thanh bình, ổn định và càng ngày càng phát triển.

Hà Nội, ngày 2 tháng Mười năm 2002

Thái Bá Tân

Những viên cuội nhiều màu

Ngày bé chăn trâu, chúng tôi thường hay vào khe Rú Bạc tìm nhặt những viên cuội có màu sắc khác nhau. Đó là cửa miệng một con suối ngầm ăn sâu vào lòng núi, được những bụi cây mua và cây mâm xôi um tùm che kín phía trên.

Trong khe có nhiều cuội, những viên cuội màu trắng ngà bị nước bào mòn lâu ngày thành trơn nhẵn. Nhưng lũ trẻ chúng tôi lại cần những viên có màu càng sặc sỡ càng tốt. Những viên như thế ít lắm, thường phải vào thật sâu trong khe, phải ngâm mình dưới nước, chịu lạnh, chịu đủ thứ lo sợ và khổ sở, may lắm mới tìm được một vài viên vừa ý. Trẻ con bao giờ cũng là trẻ con, và chúng tôi đã làm cái công việc tìm kiếm những hòn đá vô tích sự ấy một cách say mê, như người lớn say mê săn lùng đồ cổ hoặc những thứ khác mà chúng tôi cho là vô bổ.

Chắc bây giờ tôi còn giữ được bộ sưu tập đáng yêu ấy của mình, nếu năm 1967 nhà tôi không bị trúng bom và biến thành đống gạch vụn. Lúc ấy tôi đã là người lớn và đang ở xa, rất xa. Trước khi đi, tôi gói những viên cuội nhiều màu của tôi vào một chiếc túi nhỏ, lặng lẽ giấu vào chỗ kín nhất trong nhà.

Còn khe Rú Bạc? Tiếc thay khe Rú Bạc ngày nay không còn nữa. Chỗ đó bây giờ là một cái hồ dài và rất sâu, nước trong xanh đến rợn người. Số là cách đây mấy năm, người của Nhà máy bê tông đúc sẵn thành phố Vinh phát hiện ra nó. Thế là hàng chục chiếc xe tải khổng lồ rầm rộ kéo đến. Nghe nói chưa đầy một tháng, chúng đã chở hết tất cả sỏi của khe Rú Bạc, tất nhiên trong đó có cả những viên cuội nhiều màu mà ngày nhỏ chúng tôi hằng mong ước...

Từ lâu tôi không còn là một cậu bé. Tôi không quá tiếc những viên cuội kia của mình, cũng chẳng lên án những người làm hỏng khe Rú Bạc. Ngược lại, lý trí còn nhắc tôi phải vui mừng, vì ít ra, những viên cuội chỉ làm đồ chơi của ngày xa xưa ấy, bây giờ tìm được cuộc sống mới có ích hơn trong những ngôi nhà cao tầng xinh đẹp của thành phố quê hương tôi.

Qui luật cuộc sống là thế, rất thiết thực và lô-gích... ấy vậy mà bây giờ, mỗi lần nghĩ lại, không hiểu sao tôi cứ cảm thấy buồn buồn. Buồn còn vì cả những lý do khác. Từ cậu bé chăn trâu ngày nào, vâng, mới ngày nào, nay tôi đã thuộc thế hệ người già. Tôi làm thơ, viết văn, nghĩa là suy cho cùng, cũng giống như ngày xưa, tôi say mê tìm cách làm giầu thêm bộ sưu tập ý nghĩ và cảm xúc của mình. Trong trường hợp này, khe Rú Bạc là đầu tôi, còn những viên cuội nhiều màu là những ý nghĩ lóe sáng mà vô tình tôi bắt gặp trong cuộc sống hàng ngày.

Đây, chúng đây, tôi tập hợp những viên cuội - ý nghĩ của tôi ấy ở đây. Rất khác nhau về màu sắc, kích thước, và tất nhiên, cả về chất lượng.

Chuyện cây chuối

Cả đời mình, mỗi cây chuối chỉ cho một buồng quả, và khi buồng quả ấy bị cắt, nó sẽ chết. Đó là quy luật phát triển tự nhiên của loại cây này.

Tôi biết thế, nhưng vẫn cảm thấy ngỡ ngàng khi nhìn những cây chuối xanh tươi đầy nhựa sống hăm hở trổ hoa, nghĩa là hăm hở vươn tới cái chết. Hơn thế, tôi cũng buồn cả khi chúng ta, con người, chúng ta giận dữ, khó chịu nếu có cây nào đó trong số những cây chuối hiền lành mềm yếu ấy không chịu chết hoặc không muốn chết vì chúng ta.

Đavít

Từ một tảng đá lớn ngẫu nhiên có ở sân nhà thờ Đômơ, thành phố Flôrăngxơ, trong bốn năm, Mikêlăngiơ đã làm nên bức tượng Đavít tuyệt đẹp.

Làm thế nào? Thật đơn giản: nhà điêu khắc thiên tài lấy một chiếc đục sắt bình thường, một chiếc búa cũng bình thường, và rồi hết ngày này sang ngày khác, hết mẩu này đến mẩu khác, ông bóc đi các chỗ thừa, để lộ dần dần, có thể lúc đầu là vầng trán, đôi mắt, đôi tay, rồi đến thân người, đôi chân... Rồi một hôm, không còn gì nữa ngoài một chàng trai bằng đá, cao hơn năm mét, với các đường nét hài hòa, khỏe mạnh và có một ma lực hấp dẫn đủ biến tác giả của nó, một thanh niên hai mươi tư tuổi mới vào nghề, thành một trong ba người khổng lồ của nghệ thuật ý thời Phục Hưng.

Thật khó tin rằng từ một tảng đá thô và xấu xí có thể làm nên một bức tường vĩ đại như thế. Và cũng thật khó tin một cơ thể sống, hoàn hảo, khỏe mạnh như Đavít đã bị giam trong tảng đá kia hàng triệu hay thậm chí hàng chục triệu năm trước khi Mikêlănggiơ đến giải thoát đưa về cuộc sống.

Trái đất có nhiều, rất nhiều núi đá, nghĩa là trái đất còn có nhiều, rất nhiều những Đavít đang bị giam cầm, ngột ngạt, chờ người đến giải phóng. Ai sẽ làm điều đó?

Môna Liza

Về nụ cười bí hiểm của nàng Môna Liza trong tranh của Lêôna đơ Vanhxi, đã có hàng đống sách được viết. Suốt bốn, năm thế kỷ nay biết bao giấy mực, công sức và thời gian đã phí tổn vì nó!

Có người nói: Nàng đang cười những cái yếu, cái không hoàn thiện của loài người.

Nếu quả đúng nàng đang cười chúng ta, thì theo tôi, cái đáng cười hơn cả là giữa cuộc sống sôi động, bừa bộn những việc lớn và cấp thiết đang chờ làm như thế, mà suốt bốn, năm trăm năm nay chúng ta đã để hao tổn chừng ấy giấy mực, chừng ấy công sức và

chừng ấy thời gian cho nụ một cười, hay đúng hơn, nửa nụ cười.Mà lại trên tranh vẽ!

A phòng cung

Suốt hàng chục năm, Tần Thủy Hoàng bắt bảy mươi vạn người Trung Quốc dựng một lâu đài bằng gỗ khổng lồ ở Hàm Dương bên bờ sông Vị, gọi là A Phòng Cung. Một công trình kiến trúc thuộc loại có một không hai của thời cổ đại - chỉ riêng tầng trên của nó đã có thể chứa được mười vạn người. Thật vĩ đại! Thật nặng nề! - cái nặng của sự sáng tạo.

Sau này, khi đánh đổ nhà Tần, Hạng Vũ cho phóng lửa đốt cháy toàn bộ A Phòng Cung. Theo sử ký Tư Mã Thiên, phải mất ba tháng mới cháy hết. Thật ghê gớm! Thật nặng nề - cái nặng của sự hủy diệt.

Và hai cái nặng ấy treo ở hai đầu chiếc đòn gánh đè lên vai bảy mươi vạn người đã dựng nên A Phòng Cung, những người không được sử dụng, cũng như không phóng lửa đốt nó.

Món quà tặng mẹ

Không biết bao giờ và ở đâu, nhưng có người đã kể tôi nghe một câu chuyện thế này:

Một thanh niên đến hỏi mua quả gì đấy ở một bà bán hàng nọ. Bà kia, khi thấy bảo là mua cho mẹ, liền vội vàng chọn cho anh ta một quả to nhất, ngon nhất và nói:

- Từ sáng đến giờ biết bao người mua hàng của tôi, nhưng anh là người đầu tiên hỏi mua cho mẹ. Vì lòng tốt của anh và vì người mẹ đã sinh ra anh, tôi xin biếu anh quả này...

Bây giờ, bất chợt nhớ đến câu chuyện trên, tôi đi lại một bà bán dừa, bảo bà ta chọn cho tôi một quả thật ngon, nhắc to hai lần là để mang về Diễn Châu cho mẹ.

Bà bán dừa ngước nhìn lên, suy nghĩ một lát rồi thản nhiên bảo tôi:

- Mua cho mẹ thì anh phải tự mình chọn lấy. Và cũng không nên quá nhiều lời như thế về món quà anh sắp tặng mẹ.

Hoa giả, hoa thật

Đứa bé chỉ vào lọ hoa có cắm mấy bông lay-dơn nhựa màu trắng đục, hỏi:

- Sao hoa kia không héo hả mẹ?

- Vì đó là hoa giả, con ạ.

- Sao hoa giả lại không héo?

- Vì... vì không như hoa thật, hoa giả không sống, nên nó cũng chẳng bao giờ chết.

- Thế hoa giả và hoa thật, hoa nào tốt hơn?

- Tất nhiên là hoa thật, con gái yêu của mẹ ạ.

- Vậy sao nhà ta dùng hoa giả?

Bà mẹ không đáp, chỉ ôm con vào lòng, dịu dàng hôn lên mái tóc của nó. Đứa bé chẳng hỏi gì thêm, bỏ sân chơi với các bạn.

Chờ con đi khỏi, bà mẹ đến bên lọ hoa, cầm mấy bông lay-ơn nhựa trên tay, tần ngần nhìn hồi lâu như cân nhắc có nên đem ra vứt sọt rác hay không. Cuối cùng, bà khẽ thở dài, lặng lẽ cắm hoa vào lọ như cũ.

Tập xe đạp

Ngày còn bé tập xe đạp, hễ anh tôi thả tay, ngừng đẩy là thếnào tôi cũng ngã. Mỗi lần ngã, anh tôi lại cốc cho một cái vào đầu, nói: "Xem đây!" Rồi anh tôi dựng xe dậy, tót lên yên, phóng vù đi.

Tôi đứng nhìn theo, tấm tức. Lạ thật, khi tôi tập, có người đỡ cẩn thận, đi chậm như đứng yên một chỗ, thế mà vẫn ngã. Còn anh tôi, trông kia, cứ bon bon dễ như chơi mà xe đứng thẳng. Tôi hỏi tại sao, nhưng anh tôi, có thể vì đang bực mình, cũng có thể vì không biết trả lời thế nào, nên chẳng nói gì.

Lớn lên, tôi hiểu đấy là quy luật thăng bằng. Còn bây giờ, khi đầu đã hai thứ tóc, tôi lại hay suy nghĩ một cách triết lý, rằng chiếc xe đạp kia cũng như chính bản thân cuộc sống, chỉ tồn tại và đứng thẳng được trong một sự chuyển động không ngừng về phía

trước.

Lại chuyện cây chuối

Cây chuối mọc ở bờ ao. Trên đầu là tán lá xum xuê của cây ổi già, nơi hàng ngày chim đua nhau đến hót. Phía dưới là mặt nước ao mát lạnh với những bông hoa bèo tây thanh nhã màu tím nhạt. Chỗ đất nó mọc, ngẫu nhiên, cũng là chỗ mầu mỡ nhất, thành ra cây chuối cứ thế lớn lên, xanh tươi, mơn mởn. Nó thấy cuộc đời xung quanh thật đẹp. Vốn chân thật và đầy lòng biết ơn, nó muốn làm việc gì đấy thật tốt, thật phi thường để bù lại những gì cuộc đời đã cho nó.

Thế là, trong niềm hạnh phúc ngất ngây của mình, cây chuối biết ơn ấy đã trổ một buồng chuối có thể nói là phi thường như nó muốn. Buồng chuối thật to, dài và ngày một lớn thêm, lớn thêm, đến mức nó kéo cây chuối lệch hẳn về phía ao. Còn cây chuối thì quá vô tư và hạnh phúc đã không nhận ra điều ấy, vẫn không ngừng vắt kiệt những chất dinh dưỡng còn lại trong cơ thể mảnh mai, quá ư non trẻ và chưa từng trải của nó để nuôi lớn buồng chuối...

Một sáng nọ, bà chủ nhà ra ao, thấy cây chuối bị ngã gãy xuống nước vì không chịu nổi sức nặng của buồng quả quá lớn. Bà thở dài tiếc rẻ, rồi lấy dao đẵn cây chuối vào làm thức ăn cho bầy lợn háu đói. Cả buồng quả non cũng phải chịu chung số phận.

Hai chiếc gương

Tình cờ, nhà tôi có hai chiếc gương giống nhau - cả kích thước, khung gỗ, ngày, nơi sản xuất, thậm chí cả tờ giấy cứng dán phía sau cũng thế. Nghĩa là hoàn toàn giống nhau, duy có một điều là khác, khác cơ bản: Một chiếc cho ảnh thật, còn chiếc kia thì không, ai soi vào cũng thấy mình đẹp hơn. Tất nhiên anh sẽ có cảm tình với chiếc gương biết chữa các khuyết tật bẩm sinh này. Có lẽ anh sẽ nâng niu sử dụng nó suốt đời, nếu không vì một cảm giác bất tiện, âm ỉ không để anh yên, rằng nó là... một kẻ nói dối. Một kẻ nói dối dịu dàng và đáng yêu!

Vâng, nhà tôi có hai chiếc gương như thế. Nhưng trong một căn phòng nhỏ mà treo hai chiếc gương lớn (hơn nữa lại giống nhau) là thừa. Thế là chúng tôi (tôi và hai cô em của tôi) quyết định cất đi một chiếc. Chiếc nào? Tất nhiên không phải chiếc cho ảnh thật - chúng tôi là những người biết yêu chân lý và căm ghét giả dối.

Tôi biết chắc hai cô em tôi, tuy không nói ra, nhưng trong lòng rất tiếc khi phải tháo bỏ chiếc gương đáng yêu kia. Với tư cách là anh cả, tôi bắt chúng phải làm việc đó, nhưng chúng cứ ùn đẩy nhau mãi. Cuối cùng một đứa đề nghị cứ để treo cả hai, mặc cho ai ưa nịnh tha hồ soi vào chiếc gương giả dối. Tôi đồng ý.

Cho đến nay, cả hai chiếc gương vẫn ở nguyên vị trí cũ trong căn phòng bé nhỏ của chúng tôi. Hai chiếc kề bên nhau. Vô tình, chiếc gương thứ hai đã trở thành sự cám dỗ đầy thử thách đối với mỗi chúng tôi. Cũng dễ hiểu: ai chẳng muốn được thấy mình xinh đẹp, nhất là phụ nữ và một người bề ngoài không mấy hấp dẫn như tôi. Thành ra, nhiều khi phải vất vả lắm tôi mới không bỏ chiếc gương này để sang soi vào chiếc gương khác.

Một vài lần tôi bắt gặp các em tôi lén lút đứng trước chiếc gương giả dối. Nhưng tôi lờ như không nhìn thấy, phần sợ chúng xấu hổ, phần nghĩ con gái vốn yếu đuối, điều này đôi lúc có thể tha thứ được.

Còn tôi? Là đàn ông, tôi cương quyết không để bị cám dỗ. Tôi có thể tự hào mà nói rằng tôi đã luôn đứng vững, trừ một lần, vâng, chỉ một lần thôi, ấy là khi tôi chuẩn bị cho buổi hẹn đầu tiên với một cô gái.

Tôi ăn mặc rất chỉnh tề, hết sức chải chuốt, nhưng khốn nỗi, như đã nói, tôi không thuộc loại người đẹp trai, hơn thế lại bắt đầu già, nên tất nhiên chiếc gương thật đã không làm tôi hài lòng. Tôi giận mình, rồi giận lây cả nó. Thế này thì tôi không thể đi gặp người yêu được. Tôi lại bỏ đi thay quần áo, lại chải chuốt. Mấy phút sau, tôi đã cố tình nhầm, đến đứng trước chiếc gương giả dối đáng yêu kia (thì hai chiếc rất giống nhau mà!) Lập tức tôi thấy tôi dễ coi hơn, các nếp nhăn trên trán dãn ra, các đường nét trở nên thanh tú hơn. Chỉ lúc ấy tôi mới đủ can đảm đi đến chỗ hẹn.

Người không nhớ tên mình

Trong lần điều tra dân số gần đây, người ta đến hỏi một bà cụ nghễnh ngãng gần tám mươi tuổi ở làng Vĩnh Lộc:

- Tên cụ là gì?

Phải hồi lâu, sau khi nhắc lại câu hỏi tới lần thứ ba, bà cụ mới hiểu ra, và vừa móm mém nhai trầu vừa thong thả đáp:

- Còn là gì nữa, người ta vẫn gọi tôi là Cố Chuyên.

- Nhưng đó là tên đứa bé này, - một người trong tốp cán bộ chỉ đứa bé hai tuổi đang ngồi chơi bên cạnh. - Trước khi có nó, tên cụ là gì?

- Là Chính, theo tên cháu nội tôi.

- Thế trước đấy?

- Trước đấy tôi mang tên con gái tôi.

- Trước nữa?

- Trước nữa tôi được gọi theo tên chồng...

- Nhưng xin lỗi, cuối cùng thì tên thật của cụ là gì? - Một người khác sốt ruột hỏi .

- Tất cả những tên trên của tôi đều là tên thật, - bà cụ bình thản đáp.

- Không, thưa cụ, chúng tôi muốn biết tên cụ, tên riêng của cụ cơ! Tên thời con gái ấy!

- Để làm gì?

Người ta lại phải dài dòng giải thích cho bà cụ hiểu thế nào là điều tra dân số và tên của cụ đối với họ quan trọng ra sao.

Bà cụ ngồi im hồi lâu, cố dựng lại trong đầu óc chậm chạp, lú lẫn của mình những hình ảnh rời rạc đã bị bỏ quên từ những năm xa xưa mờ mịt.

- Tôi không nhớ nổi, - cuối cùng bà cụ nói, giọng buồn buồn. - Sáu mươi năm rồi còn gì, và trong suốt chừng ấy năm, các ông các bà là người đầu tiên nhắc tới chuyện này. Vả lại, tôi còn cần gì đến nó, cái tên riêng ấy, một khi tôi đã có tên chồng, tên con, tên cháu, và nay là tên của thằng bé này?

Rồi bà cụ quay sang chơi với cháu. Mấy anh cán bộ điều tra dân số nhìn nhau bất lực, đành ghi vào sổ tên bà cụ bằng tên của người chồng đã chết cách đây bốn mươi năm.

ở quê tôi, bao đời nay bố mẹ luôn được gọi bằng tên con cả, sau con đến cháu, sau cháu đến chút chắt. Một truyền thống dân dã, mộc mạc, tốt đẹp? Chí ít cũng vô hại? Vâng. Bản thân tôi thích cái truyền thống ấy. ở làng người ta luôn gọi bố mẹ tôi là ông Tân bà Tân. Nhiều người thắc mắc sao mãi đến giờ hai cụ chưa được gọi tên mới là ông Hiền bà Hiền, theo tên con gái tôi. Vì tôi là con cả nhưng sống ở Hà Nội. Bản thân các cụ cũng lấy làm khó chịu, thậm chí như thể bị xúc phạm. Một phong tục tốt đẹp, hẳn thế, nhưng xét kỹ, nó cũng tàn nhẫn không kém, vì nỡ cướp đi cái quí nhất của con người là tên của họ.

Công chúa, quả táo vàng và trái tim nhà thơ

Ngày nhỏ tôi có đọc câu chuyện nội dung đại khái thế này:

Một công chúa xinh đẹp đến tuối lấy chồng, được vua cha mở hội cho chọn phò mã. Tất nhiên, người đến dự hội rất đông, và ai cũng muốn được thành người kế tục ngôi báu. Nhiều ngày trôi qua mà công chúa vẫn không chọn được ai vừa ý.

Một hôm có hai người cùng một lúc đến xin ra mắt công chúa. Người thứ nhất là một hoàng tử. Chàng mang đến một quả táo bằng vàng làm lễ hỏi. Người thứ hai là một nhà thơ nghèo có tài. Vì nghèo nên chàng chẳng có gì ngoài những bài thơ bất hủ và trái tim yêu thương của chàng. Và chàng đã dâng trái tim ấy lên công chúa.

Tất cả hồi hộp chờ đợi. Công chúa im lặng hồi lâu. Nàng thông minh, vì vậy không bao giờ vội vã khi lựa chọn. Nàng thích quả táo vàng, hẳn thế, nhưng nàng cũng thích nghe những lời thơ ca ngợi nàng, thích có trái tim chân thành yêu nàng. Thật tiếc, nàng phải chọn một trong hai cái đó. Chọn cái gì bây giờ?

Đọc đến đây, tôi, mà có lẽ phần lớn chúng ta cũng thế, cứ nghĩ công chúa sẽ chọn nhà thơ. ấy thế mà cuối cùng nàng đã lặng lẽ cầm quả táo vàng rồi khoác tay hoàng tử đến trình vua cha.

Lúc ấy còn nhỏ, tin vào sự có thật của câu chuyện, tôi rất giận cô công chúa kia. Tôi cho cô ta tham lam, thiển cận, hay ít ra cũng không xử sự giống các công chúa khác trong những chuyện cổ tích tôi đã đọc hoặc nghe kể rất nhiều trước đó. Lớn lên, hiểu hơn được nhiều thứ, tôi trách nhà văn cho câu chuyện kết thúc như vậy. Đành rằng trong cuộc sống, những việc tương tự có thể và thường vẫn xẩy ra. Nhưng văn học với chức năng thẩm mỹ và giáo dục của nó thì sao? Không lẽ văn học chỉ miêu tả cuộc sống một cách thụ động, đồng tình hay im lặng trước những hành động như thế?

Bây giờ, nhiều năm đã trôi qua, chính tôi cũng trở thành một người cầm bút như nhà văn kia. Tôi phải viết thế nào bây giờ? Không lẽ bắt công chúa chọn trái tim, khi thực tế, cô ta yêu quả táo vàng hơn? Và bằng cách ấy, tôi sẽ lừa dối bạn đọc? Hay tôi cứ thế nào viết thế ấy, để chuốc lấy những oán giận của người khác như thời nhỏ tôi từng oán giận nhà văn nọ?

Tôi đã suy nghĩ và phân vân không ít, như có lẽ đã từng suy nghĩ và phân vân không ít nhà văn tuổi thơ của tôi, trước khi ông viết câu chuyện trên về một sự lựa chọn tàn nhẫn của cuộc sống.

Rú Thần

Ngay sát bờ Kênh Nhà Lê cạnh làng tôi có một ngọn núi nhỏ gọi là Rú Thần. Tiếng là núi nhưng thực ra nó chỉ là một gò đất cao lổn nhổn những tảng đá lớn, nổi bật lên giữa một vùng bằng phẳng.

Rú Thần thiêng lắm - các cụ già trong làng thường hay kể những câu chuyện ly kỳ, rùng rợn về nó, khiến hồi nhỏ lũ trẻ chúng tôi nghe phải rợn cả người. Dưới chân núi có một ngôi đền cổ, tuy lớn lên tôi không thấy dân làng đi lễ nữa, nhưng nó vẫn còn nguyên vẹn, vẫn giữ được voi quỳ ngựa đứng, cùng nghê hạc, gươm đao và những thứ cần thiết khác mà một ngôi đền cổ kính phải có.Trước đền là chiếc hồ nhỏ, cũng gọi là Hồ Thần, nguồn cung cấp nước uống cho cả làng tôi bao đời nay.

Thuở bé, chúng tôi thường chăn trâu ở đây. Rú Thần ngày ấy rất rậm. Vút lên cao, xum xuê l những cây thổ lửa cổ thụ quả chín vàng to như quả chanh, thơm và ngọt. Phía dưới chằng chịt những bụi dây leo, phải khéo léo lách người mới qua nổi. Chúng tôi đùa nghịch, chơi trốn tìm trong đó, hoặc lùng hái những quả sim ăn tím cả răng và lưỡi, hoặc ngồi yên hàng giờ hồi hộp theo dõi hai bố con ông lão làng bên bẫy cò, những đàn cò vẫn thường kéo đến rất đông vào những ngày xuân trời ấm...

Rú Thần tuổi thơ của tôi, trong thực tế và trong trí nhớ của tôi, bao giờ cũng thế - xinh đẹp, thiêng liêng và tươi mát. Rồi lớn lên, tôi rời làng ra đi. Sau này mỗi dịp trở lại, tôi được chứng kiến những đổi thay - lớn hoặc nhỏ, buồn hoặc vui - của quê hương. Dĩ

nhiên, một trong những cái tôi quan tâm nhất là số phận của Rú Thần.

May thay, trong suốt cuộc chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ, nó vẫn được để yên không hề suy xuyển. Nhưng sau đó thì tai hoạ đã liên tiếp đổ xuống đầu nó. Đầu tiên là ngôi đền. Hoà bình, cần một trụ sở hợp tác xã to hơn, đàng hoàng hơn. Thế là nó được cải

tạo thành chỗ làm việc luôn nấp nập người ra vào. Tất cả những cái thừa như voi ngựa, gươm đao đều bị phá bỏ - cho hợp với tinh thần và phong cách của thời đại. Tiếp đến là những cây thổ lửa. Cũng vì nhu cầu xây dựng cấp thiết và dễ hiểu của một vùng bị chiến tranh tàn phá nặng nề, chúng bị chặt xuống, cưa thành từng tấm lớn nhỏ khác nhau. Trong một dịp về thăm quê khác, tôi lại thấy Rú Thần bị đào xới nham nhở để lấy cát và đá xây nhà. Còn lần này thì trên đường từ ga về làng, tôi đã dừng lại khá lâu trước Rú Thần tội nghiệp của tôi. Dưới chân nó, ba chiếc máy ủi cỡ lớn đang đứng đợi sẵn.

- Sang năm xã ta sẽ xây trường mới ở đây. Hai tầng, mái bằng hẳn hoi! - một người cùng làng vui vẻ nói, giọng không giấu nổi vẻ tự hào.

Tất nhiên, nghe một tin như thế không người yêu quê nào không cảm thấy sung sướng. Thế mà lúc này trong tôi vẫn có cái gì bâng khuâng, luyến tiếc. Tôi buồn rầu nhìn phần còn lại đáng thương của Rú Thần, nhìn những chiếc máy ủi to lớn, thô kệch - biểu tượng của sức mạnh kỹ thuật. Sắp tới, chúng sẽ hăm hở san bằng Rú Thần, sẽ vĩnh viễn chấm dứt sự tồn tại bao đời nay của nó.

Sự kết thúc cái cũ bao giờ cũng là sự bắt đầu của cái mới. Nay mai, trên chỗ vốn xưa là Rú Thần sẽ mọc lên một ngôi trường hai tầng to đẹp có những ô cửa sổ rộng thoáng gió. Lũ trẻ làng tôi sẽ được ngồi học trong đó - cổ quảng khăn đỏ, nét mặt tươi vui, tiếng cười vang xa không dứt. Đó là cuộc sống mới, là hạnh phúc. Nhưng dẫu sao, dẫu sao...

Nếu là tôi, tôi sẽ cho xây ngôi trường xinh đẹp ấy bên chân Rú Thần (chứ không phải ngay trên người nó, chiếm chỗ của nó)... Nếu là tôi, tôi sẽ làm hết sức mình để chăm sóc và giữ Rú Thần nguyên vẹn, để lớp trẻ bây giờ, ngoài cái hạnh phúc được hưởng hôm nay, chúng còn được hưởng cả cái hạnh phúc của chúng tôi ngày xưa - được chơi trốn tìm, đung đưa trên những dây leo chẳng chịt của Rú Thần, được ngắm những đàn cò bay xuống đậu ngay bên ngôi trường của mình, được ăn những quả thổ lửa vàng thơm và ngọt mà tôi, dù đi nhiều, thấy nhiều, chưa hề gặp ở bất kỳ nơi nào khác.

Nếu là tôi, tôi sẽ chẳng cho phá ngôi đền cổ kính, dù có thể nó không mang lại lợi ích gì thiết thực. Nhưng nó là một phần của quá khứ, một sản phẩm văn hoá của dân làng tôi, mà những gì thuộc về quá khứ và văn hoá thì như ta biết, cần được đo bằng những đại lượng đo lường riêng biệt.

Tiếc là nhiều khi chúng ta, vì những nhu cầu cấp thiết của cuộc sống, vì đầu óc thực dụng đầy tính toán, chúng ta đã vĩnh viễn để tuột khỏi tay những cái đẹp mà sau này sẽ có lúc chúng ta hối hận, cố cứu vớt lại một cách bất lực. Chúng ta quên rằng ngoài tính thực tế, con người cũng cần - rất cần - cả tính lãng mạn, một trong những động lực chính thúc đẩy cuộc sống đi lên phía trước.

Điệu nhảy chậm

Sáng mồng bảy tháng Ba vừa rồi, ngủ dậy, như thường lệ tôi mở email và nhận được bức thư điện tử của Rodney Dickson, một người bạn họa sĩ ở New York. Đây là loại chain letter, tức thư gửi chuyền nhau qua mạng cho nhiều người khắp nơi trên thế giới, không có tính riêng tư và thường về một vấn đề xã hội, nhân đạo nào đấy. Rodney nhận được từ ai đó rồi đến lượt mình gửi cho tôi và một số bạn bè khác của anh. Bức thư mở đầu bằng mấy dòng của những người tham gia chữa trị cho một bé gái ở New York:

"Các bạn thân mến,

Xin hãy gửi bức thư điện tử này cho tất cả những người các bạn quen biết và không quen biết. Đây là mong muốn cuối cùng của một cô bé chỉ còn sáu tháng nữa để sống vì căn bệnh ung thư hiểm nghèo. Đây cũng là cách duy nhất chúng ta có thể mang lại cho em và gia đình em chút ít hy vọng, vì cứ thêm một người nhận được thư, Hội ung thư Mỹ sẽ tài trợ thêm cho em 3 xu Mỹ để thực hiện nỗ lực cứu chữa cuối cùng. Có người đã gửi thư này cho 500 người khác. Chúng tôi hy vọng mỗi chúng ta ít nhất cũng gửi thêm cho 5-6 người nữa. Cô bé New York tội nghiệp đơn giản chỉ mong muốn chúng ta đọc bài thơ này của em để sống tốt hơn, có ý nghĩa hơn, và quan tâm nhiều hơn đến những người xung quanh.

Bác sĩ Yeou Cheng Ma,

Giáo sư Dennis Shields,

Khoa sinh học phân tử và phát triển,

1300 Moris Park Avenue

Bronx, New York 10461"

Và đây là bài thơ của em (không thấy ghi tên tuổi, sắc tộc và hoàn cảnh gia đình). Một bài thơ hay, cảm động và cũng đầy chất triết lý. ít ra, qua nguyên bản tiếng Anh tôi cảm nhận được như vậy. Xin tạm dịch như sau:

Điệu nhảy chậm

Cô chú từng thấy trẻ

Nô đùa chơi đu quay,

Hay nghe mưa thánh thót

Rơi trên từng lá cây?

Từng thích thú chạy theo con bướm nhỏ

Hay trầm tư ngắm hoàng hôn rực đỏ?

Nhảy chậm thôi, nhảy chậm

Để lắng nghe mọi người

Vì thời gian và nhạc

Không kéo dài suốt đời.

Đã bao giờ vì vội,

Cô chú chào rất nhanh,

Vội đến mức không kịp

Nghe người khác chào mình?

Và tối lên giường ngủ,

Vì vội, ngủ rất mau.

Đã bao giờ ý nghĩ

Vương vấn mãi trong đầu?

Tốt hơn nên nhảy chậm

Để lắng nghe mọi người,

Vì thời gian và nhạc

Không kéo dài suốt đời.

Đã bao giờ cô chú

Bảo con: Chờ ngày mai!

Và vì vội, không thấy

Con buồn khóc, thở dài?

Hay đã từng để mất

Một tình bạn đẹp sao,

Chỉ vì cô chú bận

Không nói nổi tiếng "Chào!"?

Nhảy chậm thôi, nhảy chậm

Để lắng nghe mọi người,

Vì thời gian và nhạc

Không kéo dài suốt đời.

Vì việc vội, lo kịp đi đâu đấy,

Đã là mất nửa niềm vui việc ấy.

Và một khi cứ lo, vội suốt ngày,

Thì cuộc đời ta để mất không hay.

Không phải đua tốc độ,

Đời - bản nhạc không dài.

Hãy lắng nghe chầm chậm,

Không quên ai, sót ai.

Bài thơ cứ làm tôi bâng khuâng suy nghĩ mãi. Trước hết về số lượng người đã đọc nó và kèm theo đấy là số tiền Viện ung thư Mỹ tài trợ để cứu em, nếu có thể. Nó làm tôi nhớ lại câu chuyện của cô bé Nhật cách đây khoảng bốn mươi năm. Cô bị nhiễm xạ bom nguyên tử, mắc bệnh máu trắng, và cũng phải nằm nhẩm đếm những ngày còn lại ít ỏi của đời mình. Cô bé Nhật thơ ngây ấy đã tin vào một truyền thuyết cổ nói rằng nếu gấp đủ một nghìn con thiên nga bằng giấy trắng, cô sẽ khỏi bệnh. Cô không muốn chết. Cô đã lặng lẽ, kiên nhẫn thực hiện ý định của mình. Biết chuyện, trẻ em của thành phố  Hirôshima quê hương cô, của cả toàn nước Nhật và nhiều nơi khác trên thế giới đã tới tấp gửi đến cho cô hàng nghìn, hàng vạn con thiên nga bằng giấy. Dẫu không cứu được cô, việc làm này của các em đã là một cái gì đấy thật cảm động và đầy ý nghĩa, khiến người lớn phải suy nghĩ. Nhưng em bé New York lần này không yêu cầu chúng ta cứu em thoát chết (cái sáng kiến tài trợ của Viện ung thư Mỹ chỉ là ý định đẹp đẽ của người lớn). Em chỉ muốn trước khi chết nhắn nhủ chúng ta một điều giản dị, là chúng ta hãy nhảy chậm trong điệu nhảy cuộc đời, (nếu quả thật cuộc đời là một điệu nhảy), để có thời gian chú ý và quan tâm nhiều hơn đến người khác.

Tôi đọc bài thơ mà như thấy em, một cô bé không quen biết ở tận bên kia bờ đại dương, đang khiển trách tôi, rằng suốt mấy chục năm qua hình như tôi đã nói quá nhiều, sống và viết quá ào ạt, quá nhanh, và do vậy đã bỏ qua không nhìn thấy nhiều điều xung quanh, vui cũng như buồn, rằng tôi phần nào ích kỷ chỉ biết đến mình, ít đọc để hiểu đồng nghiệp. Có thể vì luôn vội vã, tôi đã ít chào người khác hoặc người khác chào mình mà không biết để đáp lại. Cũng vì lý do ấy, thật xấu hổ, mãi gần đây tôi mới biết đến người đồng hương vĩ đại của tôi, nhà đạo học, nhà tư tưởng, giáo sư Cao Xuân Huy ở cách làng tôi chỉ một cánh đồng. Con người ấy sống thật thanh thản, thật thiền, ít nói, ít đòi hỏi, chỉ lặng lẽ đọc và suy ngẫm. Trong đời, con người ấy đi thật chậm, thật khẽ, ấy

thế mà đến đích thật vinh quang và dấu ấn để lại cho đời thật sâu đậm.

Đây chỉ là những ý nghĩ chân thành, có thể phần nào hơi bột phát của tôi. Tôi hy vọng bài thơ trên sẽ gợi được ở bạn đọc một vài liên tưởng về bản thân, về bạn bè, công việc và về cuộc sống nói chung.

Phần tôi, tôi đã nhờ Rodney Dickson, nếu được, hãy nói với cô bé New York ấy rằng tôi cũng đã gửi bài thơ của em tới ít nhất 5-6 người (cũng có nghĩa là đóng góp thêm khoảng 20ĩu Mỹ cho nỗ lực cứu chữa em), và rằng tôi cảm ơn em đã nhắc tôi một điều tưởng như rất giản dị nhưng không phải lúc nào ta cũng nhớ, rằng "cuộc đời không phải cuộc đua tốc độ, mà chỉ là chỉ là bản nhạc không dài, và do vậy, phải lắng nghe chầm chậm để không quên ai, sót ai".

Đôi tay đẹp

Không hiểu sao tôi cứ bị ám ảnh mãi bởi một câu chuyện cổ Trung Quốc. Chẳng rõ thực hư thế nào, nhưng câu chuyện có nội dung thế này.

Kinh Kha là một thích khách nổi tiếng của nước Ngụy. Nói theo ngôn ngữ hiện đại, là một tay đâm thuê chém mướn rất thạo nghề và rất được tín nhiệm. Với tham vọng thống nhất sáu nước hòng bá chủ thiên hạ, Thái tử Đan nước Yên đã thuê Kinh Kha giết vua nước Tần là Doanh Chính, tức Tần Thủy Hoàng. Tiếc rằng lúc này Kinh Kha đang có ý giải nghệ nên không mấy mặn mà với số tiền công lớn khách hàng đề nghị được trả. Để mua chuộc, Thái tử Đan cho mở tiệc suốt ngày đêm với đủ các thức ngon vật lạ và vô số mỹ nữ luôn hầu hạ, mua vui bên cạnh.

Một tối nọ, khi tư lự nghe một nữ công chơi đàn, Kinh Kha vô tình thốt lên lời khen nàng có đôi tay tuyệt đẹp. Sáng hôm sau, Kinh Kha thấy người của Thái tử Đan mang đến một hộp quà phủ lụa đỏ. Mở ra, thấy bên trong là đôi tay thon nhỏ của cô gái chơi

đàn tội nghiệp... Hắn, tên đâm thuê chém mướn không ghê tay ấy, sững sờ xúc động, chôn cất đôi tay cẩn thận rồi lên đường đi tới nước Tần. Nhưng hắn cố tình không giết Doanh Chính, và đã phải đem mạng sống của mình trả giá cho việc này.

Câu chuyện chỉ có thế, nhưng nó gây ấn tượng đủ mạnh để chúng ta thấm thía hết thân phận bèo bọt của người dân bình thường, cũng như sự độc ác vô liêm sĩ của những kẻ cầm quyền.

Nó cũng làm tôi nhớ lại chuyện "Cậu Trời" Đặng Mậu Tôn, em trai Đặng Thị Huệ ngày xưa. Mỗi lần ra đường, gặp cô gái nào xinh đẹp, hắn liền sai lính chặn lại để hãm hiếp ngay tại chỗ. Gần đây thôi, chính xác là vào nửa đầu của thế kỷ hai mươi, ở Liên Xô

cũng có một "Cậu Trời" tương tự. Đó là Bêria, bộ trưởng bộ nội vụ, và nếu không bị kịp thời ngăn chặn, hắn đã có thể leo lên chức đứng đầu đất nước rộng lớn và hùng mạnh này. Có điều, hắn không công khai hiếp người trên đường phố, mà thích ai thì bắt về

nhà, và sau khi thỏa mãn thú tính, hắn cho ném những phụ nữ xấu số ấy vào một bồn tắm bằng đá hoa cương khổng lồ chứa a-xít để làm "bốc hơi" xác họ. Việc này kéo dài hàng chục năm mà không ai biết, hay biết nhưng không ai dám nói. Nạn nhân của hắn vượt

xa con số hai trăm.

Lịch sử thế giới xưa nay có nhiều, rất nhiều những chuyện như thế. Cả những chuyện đã biết và những chuyện chưa biết.

Tôi là một phần rất nhỏ của số đông những con người bình thường. Hơn thế, lại còn là nhà văn, nghĩa là cũng chẳng khác mấy so với cô gái đã chơi đàn cho Kinh Kha nghe. Tất nhiên tôi không muốn làm nạn dân của người khác, nhưng cũng chẳng bao giờ muốn làm kẻ có quyền sinh quyền sát. Để khỏi bị chặt tay hoặc phải chặt tay ai đó.

Chuyện nhà chùa - 1

Ở chùa N. mỗi tháng người ta mở hòm công đức một lần, vào ngày rằm. Việc này được giao cho một nhà sư chưa già lắm nhưng thông thạo việc giao tiếp với đời thường trần tục. Mặc dù được tiếng linh thiêng, lại ở nơi thuận tiện và thường có nhiều khách,

nhưng tiền công đức thu được chẳng là bao, thường lèo tèo mấy tờ giấy bạc loại một vài nghìn, cao nhất chỉ mười hoặc hai mươi nghìn đồng. Mà nếu có cũng rất hiếm.

Ấy thế mà một hôm nhà sư kia mở hòm ra lại thấy có nhiều tờ giấy bạc loại năm mươi nghìn đồng. Chính xác là chín tờ, còn mới. Nhà sư ngạc nhiên, cố nhớ trong tháng qua những ai đã tới đây và ai đã hào phóng cúng nhà chùa một số tiền lớn như vậy. Đây chỉ có thể của một người khách lạ chứ không phải mấy bà già các làng bên vẫn thường đến đều đặn vào ngày rằm, ngày mồng một và các dịp lễ hội. Nhưng ai? Nhà sư chịu không nhớ nổi.

Ông mân mê những tờ giấy bạc trên tay rồi thoáng giật mình, ngạc nhiên lần nữa. Tiền giả! Hình như là tiền giả. Cả chín tờ. Các báo cho biết dạo này đang có nhiều tiền giả lưu hành. Hôm qua một báo còn đăng bài phân tích kỹ sự khác nhau giữa tiền giả

và thật. Ông vừa đọc xong còn để trong nhà. Phải đọc lại xem thật giả thế nào!

"Đúng tiền giả thật rồi. Không nghi ngờ gì nữa". Nhà sư buông tờ báo xuống, thở dài, vừa tiếc vừa giận kẻ đang tâm lừa cả nhà Phật. Ông giơ lên mặt trời soi. Không thấy hình in chìm. Không thấy cả sợi chỉ an toàn. Một loại bạc giả không mấy tinh vi, chỉ tinh ý nhìn là biết. "Làm thế nào bây giờ nhỉ? Vứt đi thì tiếc, đem ra tiêu cũng không được. Lại đúng lúc nhà chùa đang cần tiền..." Ông lưỡng lự hồi lâu rồi quyết định thưa lại chuyện này với vị sư già trụ trì.

- Bạch cụ, trong số tiền ở hòm công đức hôm nay có mấy tờ bạc giả...

Vị sư già lúc ấy đang ngồi thiền như thường lệ trong phòng mình. Ông kia phải chờ khá lâu mới dám lên tiếng, và lại lặng lẽ đứng chờ bên cạnh. Cuối cùng ông già đáp, giọng đều đều, dửng dưng:

- Không có tiền cúng nhà chùa nào là tiền giả. Chỉ có những tấm lòng giả.

- Vậy cụ bảo con phải làm gì với những tờ giấy bạc này ạ? Lại lần nữa phải chờ rất lâu.

- Đức Phật dạy cái gì lấy của đời thì phải trả lại cho đời. - vị sư trụ trì nói một câu triết lý chung chung như vậy, rồi lại chìm vào thế giới thiền của mình. Ông kia không dám hỏi thêm, đành đi ra, mặc dù chưa thật hiểu cụ thể phải làm gì.

"Cái gì lấy của đời, phải trả lại cho đời! Như thế nghĩa là gì? Không có tiền cúng nhà chùa nào là tiền giả? Tức là những tờ giấy bạc này là tiền thật? Và người đời đã cho mình thì mình trả lại bằng cách cứ đem tiêu như tiền thật? Nhưng ngộ nhỡ người ta

phát hiện thấy thì sao?"

Suốt buổi chiều hôm ấy nhà sư cứ băn khuăn mãi với những câu hỏi như vậy. ở chùa này ông là người chăm lo phần đời, tức là mọi chuyện liên quan đến cuộc sống vật chất của cả chùa, và ông luôn nhất nhất làm theo ý của vị sư già. Tiếc lần này cụ chẳng chịu nói rõ, cứ bắt ông phải suy đoán và tự giải quyết theo cách suy đoán ấy.

Hôm sau, với niềm tin tuyệt đối vốn có vào vị sư trụ trì, và phần nào bị hoàn cảnh thúc bách - cái bờ tường quanh chùa từ lâu đã hỏng cần xây lại để đề phòng kẻ gian và lũ trẻ con vào phá vườn, - ông đạp xe đi ra cửa hàng vật liệu xây dựng duy nhất ở phố huyện cách chùa không xa. Khi chủ cửa hàng - một người đàn bà to béo mà ông nhớ mang máng như đã có lần từng vào lễ ở chùa N. đếm tiền rồi cẩn thận đưa từng tờ giấy bạc vào máy kiểm tra, ông thoáng giật mình lo sợ. May thay, mọi chuyện đều êm đẹp. Tất cả đều tiền thật.

Xong việc, bà kia vồn vã mời ông uống nước, còn liếc mắt nhìn tình tứ, nhưng ông vội chắp tay "mô phật" rồi xin lui.

Dọc đường về nhà, ông thầm ngạc nhiên không hiểu vì sao chiếc máy hiện đại kia không phát hiện thấy đó là những tờ bạc giả. Hay chúng là tiền thật mà mình cứ tưởng giả? Không, không thể thế được. Hay đức Phật toàn năng đã hóa phép biến chúng từ

giả thành thật?

Chùa N. được xây lại bờ tường rào mới, được sửa sang chút ít, và vẫn lặng lẽ đón khách tới lễ hoặc vãn chùa như trước. Nhà sư kia vẫn tận tụy chăm lo phần đời của cả chùa, vẫn đều đặn mỗi tháng một lần mở hòm công đức vào ngày rằm. Lại vẫn lèo tèo

những tờ giấy bạc giá trị nhỏ, có khi chỉ mấy trăm đồng.

Một hôm, bà chủ cửa hàng vật liệu xây dựng phố huyện mang lễ đến chùa. Một mâm lễ khá sang so với người khác. Bà ta đặt lễ lên bàn thờ, thắp hương, vái lạy rồi bắt đầu khấn lạy say sưa và thành khẩn. Vì bà to béo, chắc quen ăn to nói lớn nên lúc ấy nhà sư đang đứng cạnh đã nghe hết.

"Nam mô a di đà Phật, lần trước con trót dại dám trêu đùa nơi cửa Phật. Con đã bị Ngài trừng phạt, làm ăn thua lỗ, còn suýt bị công an bắt vì tội lưu hành tiền giả. Nay con sắm chút lễ mọn này mong Ngài xuống tay xá tội, cho con được bình an phát đạt

như trước".

Rồi bà ta móc túi bỏ vào hòm công đức một xấp giấy bạc loại năm mươi nghìn đồng còn mới. Nhà sư quay mặt mỉm cười hài lòng. Ông biết tất cả có chín tờ và toàn tiền thật.

Chuyện nhà chùa - 2

Một nhà nghiên cứu văn hóa bất ngờ phát hiện thấy ở chùa nọ một sự thật không mấy thú vị. Thì ra suốt hai trăm năm qua ngôi chùa này (vì những lý do dễ hiểu, tôi xin phép không nói tên, kể cả tên những người liên quan) đã thờ một nhân vật không xứng

đáng, thậm chí còn là người xấu, kẻ đã khôn khéo leo lên bục thờ nhờ các mưu mô xảo quyệt của mình. Ngày xưa, những chuyện như thế vẫn xẩy ra, một số vua triều Nguyễn còn có luật trị nghiêm tội này.

Vậy là bao đời nay hàng ngày khách thập phương háo hức kéo đến dâng hương lễ, cung phụng, tôn vinh hắn và nhờ hắn ban ơn giúp đỡ. Còn hắn thì nghiễm nhiên ngồi trên bệ thờ, được sơn son thếp vàng, tôn nghiêm, thánh thiện ngang hàng các vị anh hùng dân tộc.

- Ông không nhầm đấy chứ? - tôi hỏi nhà nghiên cứu văn hóa kia, cũng là một người bạn của tôi.

- Không. Tôi đã bỏ ra ba tháng tìm đọc hàng đống tài liệu mới khám phá được vụ này. Hắn là một tên quan xảo quyệt và đầy quyền lực của triều vua Tự Đức. Quyền lực và sự xảo quyệt ấy của hắn đã làm nhiều trung thần thiệt mạng, giúp hắn dựng nên chùa này để thờ chính hắn và một chùa nữa thờ bố mẹ hắn. Nhưng chùa ấy đã bị phá thời cải cách ruộng đất.

- Thì bây giờ ta phá nốt chùa này! - tôi hăng hái nói.

- Không được. - Bạn tôi tỏ ý thất vọng.

- Vì sao?

- Vì cái thời phá chùa đập tượng qua rồi. Xã hội văn minh không bao giờ làm những việc tương tự.

- Nhưng đây là chùa rổm, tượng rổm. Hắn đã và đang lừa dối biết bao nhiêu người...

- Đúng thế. Nhưng thời gian đã kịp biến cái rổm ấy thành di sản văn hóa. Mà di sản văn hóa thì không thể phá được. Hơn thế, nó đã được xếp hạng, thuộc diện cấm xâm phạm.

- Thế các ông xếp hạng ấy có biết không?

- Chắc là không. Mà có biết cũng chẳng làm gì được.

- Cả vị sư trụ trì ngôi chùa?

- Tất nhiên.

- Thế ông bỏ công khám phá ra cái sự thật này để làm gì?

- Chẳng làm gì cả. Cùng lắm chỉ để biết người đời dễ bị lừa gạt thế nào.

Tôi im lặng, tấm tức chẳng biết nói gì thêm. Nhận ra điều đó, anh bạn tôi hạ giọng nói thêm, hệt như một nhà hiền triết:

- Cái gì trót đưa lên bàn thờ thì cứ giữ nguyên như thế. Không phải mọi cái được tôn thờ đều thiêng liêng. Vả lại, người ta đến chùa này thực chất không vì thằng kia. Thậm chí không biết và cũng chẵng muốn biết hắn là ai.

Mấy hôm sau, có việc đi ngang, hai chúng tôi rẽ vào ngôi chùa này. Rất tự nhiên và với vẻ của một người mộ đạo, bạn tôi, nhà nghiên cứu văn hóa có công khám phá điều giả dối ấy, đã thắp một nén hương, kính cẩn cắm trước bức tượng gỗ tên gian thần. Còn hắn thì từ trên cao khinh khỉnh nhìn xuống lũ chúng sinh thông minh quá mà thành ngu ngốc đang xun xoe khúm núm trước hắn bằng cái nhìn ban ơn và với nụ cười giả dối cũng được sơn son thếp vàng của hắn.

Chuyện nhà chùa - 3

Những tiếng cầu xin rất thành tâm,

Những cái chắp tay lễ độ...

Thế mà Phật vẫn làm ngơ -

Phật là người hay là gỗ?

Một ông lão mù loà

Chìa tay xin những người kia

Rất thành tâm, lễ độ,

Thế mà họ vẫn làm ngơ đi qua -

Họ là người hay là gỗ?

Chuyện nhà chùa - 4

Tiếng mõ đều đều.

Tiếng tụng kinh.

Khói. Hoa.

Những ông già bằng gỗ...

Ôi, buồn sao!

Thế mà những cô gái đáng yêu,

Hiện đại và xinh

Lại lăng xăng trước họ...

Ôi, buồn sao!

Về nghệ thuật - 1

Mới đây một bác sĩ người Anh đã bỏ ra 33 nghìn đô-la để mua một bức tranh sơn dầu thuộc trường phái hiện đại. Hiện đại đến mức trên bức tranh ấy không có gì khác ngoài màu trắng của toan vẽ! Người mua tuyên bố đây là một tác phẩm tuyệt đẹp rất xứng đáng với chừng ấy tiền ông ta bỏ ra. Còn hai người bạn thân của ông thì bảo là ông điên rồ, dở hơi, vân vân. Cứ thế họ tranh cãi nhau về "giá trị nghệ thuật". Không ai chịu ai, cuối cùng dẫn đến ẩu đả.

Chuyện tưởng như đùa, nhưng mà có thật. Dựa theo đó, người ta đã viết một vở kịch có tên là "Nghệ thuật" đang được trình diễn ở nhiều sân khấu Luân Đôn và một số nơi khác. Cũng có thật cả việc những "bức tranh" trừu tượng do voi vẽ hoặc súng phun mực trẻ con té bẩn mà thành, có giá nhiều nghìn đô-la.

Thị hiếu mỗi người một khác, tất nhiên, và giá trị các tác phẩm nghệ thuật, cứ cho bức tranh không vẽ gì kia là một tác phẩm nghệ thuật, phụ thuộc vào thị hiếu của từng người cụ thể. Tất nhiên, ông bác sĩ kia có quyền tiêu tiền theo cách ông ta muốn.

Tôi là người bảo thủ, không chỉ trong hội họa mà cả văn chương, âm nhạc và kiến trúc. Có thể đây là hạn chế và thiệt thòi của tôi, vì tự tôi tước đi của mình cảm thụ cái đẹp của sự mới mẻ, không khuôn phép. Tất nhiên, như người khác, tôi cũng có quyền giữ cho mình cách đánh giá riêng về nghệ thuật.

Tôi có dịp đi nhiều nước, thăm nhiều bảo tàng danh tiếng thế giới. Mỗi lần đứng trước một tác phẩm trừu tượng, siêu hiện đại kiểu vừa nói, tôi luôn cảm thấy lúng túng không biết nên nghĩ gì. Tôi không có lý do nào để phủ nhận chúng. Chẳng qua không

thích, đơn giản thế thôi. Và tôi bỏ đi. Tuy nhiên, lần nào trong đầu vẫn quanh quẩn mãi câu hỏi mà đến bây giờ vẫn không trả lời nổi: Phải chăng đó là những tác phẩm nghệ thuật đích thực, chúng xứng đáng với lời khen và cái giá của người đời? Còn tôi thì do ngu dốt nên không nhận ra giá trị của chúng? Thường những lúc ấy tôi lại nhớ đến câu chuyện cổ tích nổi tiếng của Andersen về ông vua cởi truồng.

Xin thêm một ý nhỏ: Nếu để ý, ta sẽ thấy hiện nay số lượng họa sĩ vẽ tranh trừu tượng rất nhiều, còn người vẽ theo phong cách cổ điển (với nghĩa giống thật) thì rất ít. Chắc phải có lý do của nó. Trong số những người tôi quen biết, không ít người xưa nay vốn xa lạ với hội họa bỗng dưng đổi nghề thành họa sĩ, cũng mở triển lãm và đôi khi bán được tranh. Có điều tôi chưa thấy người nào trong số họ giữa chừng chuyển sang chơi nhạc cổ điển. Chơi pianô như Đặng Thái Sơn chẳng hạn. Để có thể bước lên sân khấu, Đặng Thái Sơn phải tập đàn mỗi ngày khoảng sáu đến mười giờ liên tục trong hai mươi năm. ít nhất cũng phải mười lăm năm.

Tháng trước tôi nghịch, lấy một toan vẽ của vợ tôi (cũng một dạng họa sĩ nhưng may chỉ vẽ phong cảnh), bôi nhăng nhít các màu lên đó, đặt cho một cái tên cũng nhăng nhít không kém, rồi đóng khung đẹp treo lên tường. Phần lớn mọi người xem không nói gì. Nhưng cũng có người khen đẹp.

Về nghệ thuật - 2

Yehudi Menuhin, nghệ sĩ viôlông hàng đầu thế giới, thường cảm thấy băn khoăn khi nhiều người than phiền không mua được vé vào các phòng hòa nhạc lớn để nghe ông biểu diễn.

Một hôm, nghe kể lại, ông cải trang thành ông già nghèo khổ rồi mang đàn ra Times Square, quảng trường lớn nhất và cũng đông người qua lại nhất ở thành phố New York.

Ông để chiếc mũ nhàu nát trước mặt, bắt đầu đàn. Ông chọn những bài nổi tiếng nhất, quen thuộc nhất và đàn một cách say sưa như những lần trình diễn trước công chúng. Có điều lần này không có ánh sáng rực rỡ của phòng hòa nhạc thượng lưu và

những lời tán dương nồng nhiệt của người giới thiệu chương trình. Có lẽ vì thiếu những cái ấy hoặc vì những lý do khác mà suốt ba giờ liền hầu như chẳng ai lắng nghe hoặc chú ý đến ông, trừ một số rất ít người dừng lại vài giây để tò mò nhìn hoặc ném cho ông

vài đồng xu.

Trời đang chuyển sang đông, khá lạnh, và do yếu tim sẵn, ông đã ngất xỉu trong lúc chơi đàn. Cảnh sát đưa ông vào bệnh viện cấp cứu, cho thông báo ai là người nhà của một ông già Yehudi Menuhin nào đó hãy tới bệnh viện để thanh toán viện phí và đưa ông về nhà.

Lần ấy ông ốm khá nặng. Đó là cái giá ông phải trả cho ý định kiểm nghiệm trình độ thưởng thức nghệ thuật của người đời. Sau đấy ông lại tiếp tục biểu diễn ở các phòng hòa nhạc danh tiếng của chính cái thành phố New York ấy và cho chính những con người đã thờ ơ đi qua ông trong suốt ba giờ khi ông chơi đàn ở quảng trường Times. Như trước, ông lại tiếp tục được nghe những lời than phiền về việc khó mua vé các buổi ông biểu diễn.

Tất nhiên có sự khác nhau giữa ông già nghèo khổ mà ông cải trang và nghệ sĩ bậc thầy Yehudi Menuhin, một người New York chính gốc (sinh năm 1916 và hiện còn sống) nhưng mang quốc tịch và tuớc hiệu quí tộc Anh cùng vô số phần thưởng cao quí khác của toàn thế giới. Nhưng tiếng đàn của ông thì chỉ một.

Câu hỏi được đặt ra là: Phải chăng đôi khi giá trị một tác phẩm nghệ thuật ở chính cái tên con người tạo ra nó chứ không phải ở bản thân tác phẩm ấy?

Về nghệ thuật - 3

Có một chi tiết người đời ít biết về Tần Thủy Hoàng, tên bạo chúa thời Trung Hoa cổ đại, từng ra lệnh đốt sách và chôn sống những người có học. Đó là việc hắn, một kẻ căm ghét văn hoá như vậy, lại cũng rất yêu âm nhạc.

Cao Tiệm Ly thổi sáo rất hay, đến mức mặc dù biết ông là người của nhóm định giết hắn không thành và đáng lẽ phải bị chém đầu như nhiều người khác, Tần Thủy Hoàng vẫn cho ông sống để hàng ngày thổi sáo hắn nghe. Có điều, để tránh bất trắc, hắn chọc mù cả hai mắt ông. Hắn không ngờ người nghệ sĩ mù ấy vẫn nuôi chí căm thù, và đã lén đổ chì vào ống sáo chờ dịp đánh vào đầu hắn.

Nếu Tần Thủy Hoàng không lâm bệnh chết đột ngột, rất có thể sứ mạng giết hắn, kẻ hủy diệt văn hóa, sẽ được trao cho người sáng tạo văn hóa là Cao Tiệm Ly.

Ở đây có hai điều đáng suy ngẫm: Một bạo chúa biết yêu âm nhạc, và một nghệ sĩ có ý định giết người, cho dù người ấy đáng bị giết.

Về sự nổi tiếng

Như tiền bạc và quyền lực, đối với nhiều người, sự nổi tiếng là mục đích tối thượng, và họ sẵn sàng tìm cách đạt được bằng mọi giá.

Thời cổ đại, đó là trường hợp của Êrôstrat, một kẻ tầm thường, một tên lái buôn ti tiện ở thành Ephes. Chỉ với ý muốn duy nhất là được mọi người biết đến, năm 356 trước công nguyên, hắn đã không ngần ngại châm lửa đốt trụi đền thờ nữ thần Artêmis, một trong bảy kỳ quan thế giới. Hắn đã bị các công dân lương thiện Hy Lạp trừng trị, tất nhiên. Hơn thế, người ta còn ban lệnh cấm nhắc tên hắn ở mọi nơi, mọi lúc. Tức là ngăn không cho

hắn trở thành "nổi tiếng", là điều hắn luôn thèm muốn một cách bệnh hoạn. ấy thế mà thật trớ trêu, bây giờ, gần 2500 năm sau ngày hắn chết, tôi và các bạn lại đang nhắc đến cái tên Êrôstrat đáng nguyền rủa ấy. Dù chỉ với mục đích nhắc nhở người đời về hiểm họa tiềm ẩn trong những Êrôstrat khác đang lởn vởn quanh ta.

Ngày nay, cũng nhằm mục đích nổi tiếng, không ít người làm đủ trò quái dị. Nhất là các "ngôi sao" nghệ thuật lớn bé đủ cỡ. Nhiều khi chỉ là những trò vô hại không gây tai họa tầm cỡ Êrôstrat. Họ tự dựng nên các vụ xì-căng-đan về mình, tự nói xấu mình, thậm chí còn tồng ngồng đi giữa phố để trở thành độc đáo, tức là thành nổi tiếng. Và họ đã thành nổi tiếng. Họ, những người trần truồng nơi công cộng, chứ không phải chúng ta, những người tự trọng ăn mặc bình thường. ở họ, luôn có một điểm chung. Đó là sự bất tài.

Trong đời sống văn học nước ta thời gian gần đây, tiếc thay, hiện tượng này vẫn tồn tại và có xu hướng gia tăng. Một người tài năng không đến nỗi, ít ra một thời là thế, đã tự biến mình thành anh hề trong làng văn chương. Hề cả ngoài đời lẫn trong câu chữ. Một nhà thơ nữ còn trẻ, rất trẻ, nếu không muốn nói còn trẻ con, viết thơ tục tĩu và trơ trẽn đến mức, theo nhận xét của nhiều người, đang "cởi truồng vênh vang giữa phố". ấy là nói theo nghĩa bóng với ý phê phán những vần thơ tình dục lộ trơ trẽn của nàng. Một vị đáng kính tự viết một bài khen mình hết lời, rồi ký tên người khác đưa đến báo in. Hơn thế, ông ta còn khuyên bạn bè cũng nên làm thế. Một lời khuyên chân thành với giọng cũng rất chân thành, và không chút ngượng ngập.

Như trong hội họa, khi các họa sĩ không có khả năng vẽ giống thật thì họ nghĩ ra cách bôi bác lòe đời nhân danh đủ loại chủ nghĩa này nọ. Trong làng văn hiện nay không hiếm người viết nhảm nhí để tỏ ra mình khác người, khác đời, và tự gọi cái mớ nhảm nhí ấy là "cách tân", "khám phá"... Những chuyện như thế thật lố bịch và đáng lạ. Nhưng còn lố bịch và đáng lạ hơn là việc những "cách tân" và "khám phá" ấy không ít khi được tung hê, khen ngợi (chủ yếu theo đơn đặt hàng và trên cơ sở có đi có lại). Thậm chí người ta còn trao giải, hoặc tổ chức hội thảo khoa học về các "tác giả" và "tác phẩm" ấy. Rồi dần dần nói mãi, nghe mãi thành quen, họ cũng thành nổi tiếng và bắt đầu nhìn những người

tử tế bằng con mắt khinh miệt.

Những kẻ háo danh kể trên, từ Êrôstrat đến nữ nhà thơ trẻ con tồng ngồng giữa phố kia, còn có một điểm chung nữa - sự vô liêm sỉ.

Về lẽ sống và hạnh phúc

Xưa nay người ta bàn luận rất nhiều về đề tài này. Mọi việc dường như đã rõ. Tôi chẳng muốn, và cũng không biết nói gì thêm. Ngẫu nhiên tìm lục trong đống bản thảo cũ, tôi thấy có bài thơ bài thơ dưới đây của nhà thơ Mỹ hiện đại E. Robinson tôi dịch từ lúc

nào chẳng nhớ. Hy vọng nó sẽ giúp ta suy ngẫm thêm đôi điều.

Richard Cory

Richard Cory mà có việc đi đâu,

Là chúng tôi cứ đứng nhìn lác mắt:

Ông cao quí suốt từ chân đến đầu,

Luôn lịch sự, thông mình và diện nhất.

Ông xưa nay rất tế nhị, ít lời,

Luôn giúp đỡ những người nghèo, đau khổ,

Không tiết kiệm câu chào hỏi, nụ cười.

Ông đến đâu là sáng lên ở đó.

Ông rất giàu, còn giàu hơn vua nhiều.

Ông là gương cho mọi người học hỏi.

Chúng tôi nghĩ: Trong tất cả mọi điều,

Ai cũng mong được như ông, khỏi nói.

Chúng tôi sống, mong một ngày không xa

Sẽ sướng hơn, không thiếu ăn, đói rét.

Còn Cory, một tối nọ về nhà

Cầm súng bắn vào đầu mình - và chết!

Về phái yếu

Từ một cô gái con nhà bình dân, Võ Mỵ Nương (623-705) đã ngoi lên làm Võ Tắc Thiên, nữ Hoàng Đế duy nhất của lịch sử 3000 năm Trung Hoa phong kiến. Tạm gạt sang một bên các thủ đoạn xảo quyệt và độc ác để đạt bằng được mục tiêu đã định, riêng

điều này đủ thấy quyết tâm và nghị lực của phụ nữ đáng kính phục và đáng sợ nhường nào.

Suốt năm mươi năm thực quyền cai trị, Võ Tắc Thiên đã tiến hành nhiều cải cách to lớn trong việc trị nước, dùng người, biến triều đại của bà thành một trong những giai đoạn phát triển nhất của thời Thịnh Đường. Điều này lần nữa khẳng định sức mạnh và tài năng của phụ nữ.

Lên ngôi năm 60 tuổi, Võ Tắc Thiên tuyên bố: "Các nam hoàng đế có biết bao cung tần mỹ nữ, tại sao các nữ hoàng đế không được có nhiều phi tần dũng nam cho mình?" Và bà liền cho lập Nam Cung Tần với hàng nghìn thanh niên khỏe mạnh đêm ngày thường trực bên cạnh. Trong số họ không ít người thuộc giới đạo sĩ và tăng lữ. Chưa hết, các vị tân quan cũng thường được bà cho triệu vào hậu cung, có khi hai ba ngày hoặc lâu hơn, tất nhiên không phải để bàn "quốc sự". Sử chép rằng, mỗi lần có người vào như vậy, bà già canh cổng hậu cung lại chép miệng: "Thế là toi thêm một mạng người nữa!" Nhiều người về nhà được ít hôm thì chết. Cũng có người "chết ngay tại trận". Tất nhiên không phải ai cũng chết vì "quá sức". Có rất nhiều giai thoại về khả năng tình dục "siêu phàm" và sự độc ác của bà.

Về mặt này, chắc ít ai đã đọc tiểu sử Võ Tắc Thiên còn tiếp tục bảo thủ cho rằng phụ nữ là "phái yếu".

Nero - nghệ sĩ, bạo chúa

Như Tần Thủy Hoàng ở Trung Hoa thời cổ, Nero (37- 68 sau CN, vị hoàng đế thứ năm của đế chế La Mã) là tên bạo chúa khét tiếng ở phương tây. Lên ngôi năm mười bảy tuổi, hắn cưới và sau đấy treo cổ chị gái đồng thời là vợ mình, giết anh trai, giết mẹ về

tội dèm pha nhân tình của hắn, giết người thầy và là nhà triết học nổi tiếng Seneca. Rồi hắn giết nhân tình, giết một nhà quí tộc để cướp vợ người ấy... Danh sách các nạn nhân bị hắn giết có thể kéo dài vô tận.

Về thành tích chém giết, công bằng mà nói, hắn cũng chẳng khác mấy những tên bạo chúa trước và sau hắn. Nhưng hắn đã dám làm một việc có thể xem là độc nhất vô nhị. Tháng Bảy năm 64, chỉ để giải trí, hắn ra lệnh đốt cháy cả thành Rôm hoa lệ. Chắc ngọn lửa vĩ đại ấy không làm hắn vui lâu, nên một phần ba thành phố còn giữ lại được.

Sự độc ác cùng những trò chém giết, đốt phá quái đản của hắn có thể giải thích bằng sự điên rồ. Nhưng điều không thể giải thích nổi là tại sao thần dân đế quốc La Mã rộng lớn, lúc ấy bao gồm hầu hết châu Âu, kéo dài tới Ai Cập, Tây Phi và Jerusalem, lại cho phép hắn ngồi trên ngai vàng cai trị mình những mười bốn năm liên tục? Liệu có thể đặt câu hỏi nghi ngờ về cái gọi là sức mạnh và vai trò lịch sử của nhân dân được không?

Và phải chăng chính vì điên loạn mà Nero bạo chúa trên thực tế lại còn là một nghệ sĩ với đúng nghĩa của từ này. Theo sử sách, hắn đã cho dựng lại thành phố hắn vừa đốt, xây nhà tế bần cho những người không nơi nương tựa và cấp không lương thực cho dân chúng. Đồng thời hắn còn là nhà bảo trợ hào phóng của nghệ thuật sân khấu. Hắn tự nguyện tham gia các vở kịch với tư cách một diễn viên bình thường, và nghe nói diễn xuất không đến nỗi.

Trước sức ép của Viện Nguyên lão, ngày 9 tháng Sáu năm 68 hắn buộc phải tự tử. Theo Bairơn trong tiểu thuyết thơ nổi tiếng Đôn Juan, đêm hôm ấy, trong khi cả thành Rôm reo hò vui mừng vì thoát được tên bạo chúa đáng nguyền rủa, thì có ai đấy đã lén

lút đặt một bông hồng bên xác hắn.

Bông hoa ấy cho ai - Nero bạo chúa hay Nero nghệ sĩ? Đến nay điều này vẫn còn là điều bí ẩn.

Hà Nội, 1983 – 2001

Chán đời

Trên chiếc cổ thon dài và rất trắng của nàng có vài nốt ruồi nhỏ màu hồng hồng, ngay dưới những sợi tóc thưa mềm và ngắn ở gáy. Tóc nàng búi tụm ngược đằng sau theo kiểu của người chững chạc chứ không như ở các cô mới lớn. Anh đặc biệt nhạy cảm với

những sợi tóc như thế trên nền trắng mịn cổ phụ nữ. Theo anh, ở họ đó là chỗ hấp dẫn nhất. Bây giờ sự hấp dẫn ấy được tôn lên bởi mấy nốt nhỏ đáng yêu kia, lại cộng thêm màng mồ hôi ẩm ướt trông thật quyến rũ, đến mức anh muốn, rất muốn được chạm khẽ

đôi môi mình lên đó.

Mấy phút trước nàng còn ngồi một mình ở bàn bên. Một mình với chiếc ly lớn rượu ngoại. Rồi bất chợt nàng đứng dậy, thản nhiên đi đến bàn anh, và cũng thản nhiên như thế, nàng nói: “Anh cho em ngồi cùng với”.

Nhà hàng đang lúc vắng người. Đây là một trong những điểm nghỉ ngơi giải trí cuối tuần của dân giàu thủ đô, ở vùng đồi núi cách trung tâm thành phố chưa đầy nửa giờ ô tô, có đủ các tiện nghi hiện đại cho nhu cầu ăn ngủ và giải trí. Mọi cái được thiết kế theo kiểu nước ngoài, dù đôi chỗ hơi phô trương, không hợp lắm với cảnh quan xung quanh, nhưng nói chung thật đẹp, yên tĩnh và dễ chịu. Nhà hàng nằm ngay bên con suối nước chảy róc rách với tầm nhìn rộng trông ra một vùng xanh ngát nhấp nhô. Đang tháng tư, mặt trời chưa quá nóng và mới nhô lên khỏi dãy núi. Có cảm giác như ánh nắng cũng lạnh, ươn ướt như muốn dính vào tay. Trước đó hình như có mưa vì thoang thoảng mùi ẩm, mùi lá mục, thậm chí, như có nhà thơ đã nói, cả mùi hoàng hôn, dù lúc này mới còn

buổi sáng. Tức là phảng phất cái gì đó buồn buồn, dìu dịu. Trước nhà hàng, ngay bên kia đường có mấy con bò đang thong thả gặm cỏ. Không thấy lũ trẻ chăn chúng, tất nhiên cũng không có tiếng sáo mục đồng, nhưng quang cảnh thật điền viên, thơ mộng. Trong

phòng, hình như nhạc cũng được cố tình chọn bài thích hợp và với âm lượng vừa phải.

“Đừng vội nghĩ xấu về em!” nàng nói rồi uống một hơi hết cốc rượu vừa mang đến.

Anh có thể nghĩ gì về nàng, một cô gái không quen tự nhiên sán đến, uống rượu, và chắc chắn chốc nữa sẽ hỏi xin một điếu thuốc. Một phụ nữ xinh đẹp trạc ba mươi, ba lăm tuổi, ăn diện hiện đại nhưng lịch sự. Khuôn mặt nàng thanh tú, hơi buồn, đôi mắt sâu tròn, chiếc mũi thon thẳng, nhìn toàn cục có nhiều nét giống đức mẹ đồng trinh. Tuy nhiên anh không thật chắc lắm khi thầm nhận xét khuôn mặt ấy. Cùng một lúc dường như nó có cả vẻ trác táng lẫn sự thanh khiết thánh thiện. Nhưng vì thời buổi này ít người thánh thiện nhiều gái làm tiền, nên dẫu không muốn, anh vẫn thiên về nghĩ nàng thuộc loại thứ hai. Càng tốt, vì anh cũng đang cô đơn, và nếu gặp dịp sẽ không từ chối để cuốn vào những cuộc phiêu lưu nho nhỏ. Không nhiều, không chủ động tìm, nhưng những cuộc phiêu lưu như thế vẫn có, vì anh cũng thuộc loại có tiền và chưa già.

“Em buồn lắm”, nàng lại nói và với tay lấy bao thuốc. Không hỏi xin. Khi vươn người về phía anh, đầu cúi xuống, chiếc cổ trắng nõn của nàng cùng những túm lông mịn kia trên gáy gần như chạm mặt anh. Anh có cảm giác nếu cúi xuống hôn lên đó, chắc nàng không phản đối.

“Làm sao một người như em có thể buồn được?” anh nói thăm dò.

Nàng không đáp ngay, ra hiệu gọi một chai Martelle, rồi thành thục mở nút, rót cho hai người.

Anh thoáng giật mình về sự tự nhiên quá đáng ấna, cả về giá tiền chai rượu ngoại mà chắc chắn anh sẽ phải thanh toán, nhưng không nói gì, chỉ nghĩ tới chiếc cổ và thân hình tuyệt mỹ bên trong chiếc áo thun mỏng màu mận chín và chiếc váy đầm xẻ quá đầu gối. Cả ống chân thon thẳng của nàng cũng có những nốt ruồi nhỏ, xẫm màu hơn.

“Đàn bà ai chẳng buồn, nhất là em. - Anh để ý thấy nàng không gọi mình là con gái, mà đàn bà. - Mà thôi, chuyện ấy không liên quan gì đến anh. Không quan trọng. Anh là người tử tế. Vì vậy em mới đến với anh...”

“Sao em biết anh tử tế?”

“Cũng vì em là đàn bà. Nhìn là biết. Em còn biết anh đang muốn em. Đúng thế không?” Anh gật đầu.

“Thế thì ta đi!” Nàng chìa bàn tay nhỏ bé cho anh. Bàn tay rất nóng, khiến anh tưởng như nàng đang sốt.

Ở quầy lễ tân, nàng hỏi xin một phòng, với vẻ thành thục và tự tin khiến anh không còn chút nghi ngờ nàng thuộc loại người nào. Thậm chí anh nghĩ có thể nàng là nhân viên được chủ giăng ra bẫy khách, và chốc nữa sẽ có một vụ chém đẹp. Nhưng lúc này điều ấy với anh đã không còn quan trọng.

*

“Em không như anh tưởng đâu. Vì Chúa, đừng nghĩ xấu về em! - Nàng nói khi hai người từ cầu thang đi xuống. Rồi như thể giải thích vì sao nhắc đến Chúa, nàng nói thêm: - Em theo đạo đấy. Mà bên đạo, chuyện thế này là tội lớn lắm. Tội chết. Tấtnhiên đây là lần đầu và cũng lần cuối. Với anh cũng ngẫu nhiên thôi. Không anh thì người khác”. Giọng nàng run run, có vẻ như khóc.

Nàng vội đến quầy lễ tân, rút ví thanh toán tiền phòng, tiền chai rượu và những thứ khác gọi trước đấy. Anh định tranh trả nhưng nàng nhất quyết không chịu. “Không được nghĩ xấu về em! Em nói rồi”. Nàng giơ ngón tay trỏ trước mũi.

“Có phải anh đang nghĩ em là người đàn bà hư hỏng không?” Nàng hỏi khi hai người ngồi xuống chiếc bàn với chai rượu uống dở lúc nãy.

“Anh không nghĩ gì cả. Càng không nghĩ em hư. Chỉ thấy hơi lạ. Em thật xinh mà cũng thật kỳ lạ”.

Nàng rót hai cốc rượu đầy, đẩy một cốc về phía anh, cốc kia uống một hơi hết sạch, rồi lại rót cho mình cốc nữa. Mặt nàng đỏ ửng, vì rượu và có lẽ cả vì xấu hổ. Bất chợt nàng ngước nhìn anh, đôi mắt long lanh, ươn ướt.

“Có lúc con người ta thế đấy. Em chẳng hiểu mình ra làm sao nữa. Em thấy ngột ngạt khó thở. Cả hai nghĩa.Thậm chí muốn chết. Buồn cười thật. Đáng lẽ giờ là lúc em đáng sống nhất. Em giàu. Anh không tưởng tượng nổi em giàu đến mức nào đâu! Đúng

hơn là chồng em giàu. Cái gì cũng có. Muốn gì cũng được.Thế mà buồn, chán. Muốn chết. Muốn đập phá cái gì đó. Cuối cùng lại đập phá chính cuộc đời mình. Vì vậy mới có chuyện hôm nay. Trước đây em nghèo như mọi người, và tất nhiên sống bình thường như

mọi người. Nghèo cũng sướng, anh nhỉ. Được có cái vui khi góp đủ tiền mua chiếc áo  mới, hay thậm chí thỏi son Hàn Quốc mấy nghìn đồng. Được bon chen tất bật, được thấy người khác nhiều tiền mà thèm. Còn bây giờ...”

“Bây giờ thì sao?”

“Bây giờ tất cả chỉ là sự chán chường, trống trải và vô nghĩa. Chẳng thiết gì. Chẳng muốn làm gì. Chẳng biết làm gì”.

“Còn chồng con?”

“Em chưa có con. Chán không muốn có. Chán cả chồng, nhất là cách kiếm tiền và cách nhìn nhận tiền của ông ta. Ông chủ “Công ty vận tải V and T” ở phố Lò Đúc đấy. (T là tên em. Tuyết). Một doanh nhân thành đạt và đáng kính. Báo ca ngợi nhiều lần, chắc anh biết. Em biết hơn người khác ông ta “đáng kính” mức nào”.

“Còn ông ta đối với em?”

“Yêu. Rất yêu. Gần bằng yêu kiếm tiền. Kể ra không đến nỗi, nhưng bên ông ta em thấy nghẹt thở. Em thấy nghẹt thở cả khi một mình trong tòa nhà bốn tầng ở Hồ Tây. Này, có lần em định giết ông ta đấy, anh có tin không? Giết bằng dao khi ông ta trần truồng nằm bên, ngủ với vẻ mặt lương thiện như một vị thánh. Nhưng em đã không giết. Em chẳng bao giờ dám giết ai. Chỉ ra toa-let nôn thốc nôn tháo. Chắc anh cho em là con điên. Mà có lẽ em điên thật. Không điên ai đem những chuyện này nói với người lạ? Nhiều khi em ước có cánh để bay lên trời như con chim. Bay thật xa khỏi cuộc sống tởm lợm hiện có. Hoặc bỏ tất cả về quê làm ruộng, hay làm cô công nhân bịt khăn kín mặt đổ nhựa đường giữa nắng. Hôm nọ em còn dừng xe hồi lâu ngắm mấy cô như thế làm việc ấy ở Ninh Bình. Việc nặng nhọc nên họ không có thời gian để nghĩ vẩn vơ như em. Và chắc phải vui lắm khi cuối tháng nhận bốn, năm trăm nghìn đồng tiền lương”.

Nàng uống cạn cốc rượu và rót thêm cốc nữa.

“Anh uống đi và đừng bực mình vì những lời nhảm nhí của em. Coi như sự đền bù cho việc anh khỏi phải bỏ tiền để lôi một con điếm lên giường. - Rồi nàng ngước nhìn anh với vẻ rất nghiêm túc: - Anh đã bao giờ nghĩ người ta có thể bất hạnh khi có quá

nhiều tiền không? Và rằng em đã trở thành cái như các cụ nói “sướng quá hóa rồ?”

Anh chẳng biết trả lời thế nào, tò mò nhìn người đàn bà ngồi đối diện. Thường thì người ta khổ vì thiếu tiền chứ không ngược lại. Tiền có thể làm sa đọa người yếu bản lĩnh, gây tội ác và nhiều chuyện khác. Nhưng trong trường hợp này, nếu những gì nàng nói là đúng sự thật, thì đau khổ, buồn chán, thậm chí muốn chết chỉ vì quá giàu thì kể cũng lạ. Hay nàng điên thật, chí ít cũng mắc bệnh trầm cảm? Hay quả đúng nàng đang trong cơn tuyệt vọng cùng cực, và còn những bi kịch lớn khác mà nàng chưa nói? Bỗng nhiên anh thấy ái ngại cho nàng.

“Em đừng uống nhiều như thế. Không tốt đâu”, anh nói khi nàng lại uống cạn cốc rượu.

“Cảm ơn anh. Cảm ơn cả chuyện trên giường”. Nàng đứng dậy, đi về phía chiếc Land Cruser mới tinh mà anh cứ tưởng của ông chủ khu này.

“Em không đi bây giờ được đâu! - Anh chạy theo, cầm tay nàng. - Em đang...”.

“Khỏi lo. Có lúc em uống nhiều hơn mà chẳng sao. Vả lại, có chuyện gì đi nữa thì cũng thế cả”. Nàng đóng dập cửa xe và rồ máy phóng đi.

Lúc ấy đã quá trưa, cả nhà hàng chỉ còn lại mình anh và một đôi còn rất trẻ đang ăn cơm ở góc xa phía trong. Chai rượu trên bàn còn gần một nửa. Anh ngồi uống một mình, lơ đãng nhìn ra ngoài.

Mấy con bò gặm cỏ bên kia đường lúc sáng không thấy đâu nữa. Con suối vẫn róc rách, thờ ơ và đơn điệu. Con vẹt trong chiếc lồng cầu kỳ treo bên cửa ra vào chốc chốc ngứa miệng lại kêu “Chào khách! Chào khách!” Hình như sắp mưa. Trời bỗng tối hẳn

lại. Có thể chỉ do đám mây dày bay ngang che lấp mặt trời. Nhưng gió thì rõ là đang mỗi lúc một mạnh.

Một chiếc lá bị gió thổi vào, rơi ngay trước mặt, cạnh cốc rượu. Anh chẳng biết lá gì. Mà cũng chẳng muốn biết. Anh vẫn không thôi nghĩ về người phụ nữ kỳ cục với cảm giác mơ hồ lẫn lộn. Về khái niệm giàu nghèo, hạnh phúc, khổ đau. Về cả bản thân anh, một người cũng đang gặp thời, thành đạt, chưa đến mức “quá nhiều” nhưng có tiền, đủ để cho phép mình và vợ bỏ việc nhà nước đã ba năm nay. Anh thì lo bận làm ăn. Vợ anh chẳng làm gì, chẳng phải làm gì, và có lẽ cũng không biết làm gì, không thiếu thốn cái gì. Vợ anh có hạnh phúc không? Có cảm thấy cuộc đời vô nghĩa, trống rỗng, nghẹt thở và buồn chán không? Đã bao giờ cô ấy muốn giết anh chưa? Kể cũng lạ, từ trước đến nay đây là lần đầu anh tự hỏi mình những câu như vậy.

Cuối cùng, khi không còn rượu nữa để uống, anh lái xe về Hà Nội theo đường Láng - Hòa Lạc, con đường nàng đã đi trước đó hai giờ, dù đáng lẽ anh còn có việc phải tới thị xã Sơn Tây. Chỉ là chiếc Camry, không còn mới nhưng đời chót.

Tới đoạn rẽ vào Chùa Thầy, anh thấy có chiếc xe khổng lồ chở công-te-nơ, gầm thấp, đứng bên đường. Phía sau nó là chiếc Land Cruser bẹp rúm. Xe của nàng. Loại xe này mà bị bẹp như thế thì chắc phải lao vào đuôi chiếc kia với tốc độ rất lớn. ít có khả năng người lái còn sống sót. Gần đó chỉ có anh công an áo vàng và vài người hiếu kỳ, chứng tỏ tai nạn xẩy ra đã lâu. Anh rùng mình cho xe đi tiếp.

Một tuần sau, ngẫu nhiên đọc báo, anh thấy có tin ông Nguyễn Đức Bạch, chủ “Công ty vận tải V and T” tự tử. Ông để lại bức thư tuyệt mệnh nói rõ ông đi tới quyết định cực đoan này chỉ vì không chịu nổi cái chết bi thảm của người vợ ông yêu quí. Tuy vậy, công an vẫn tiến hành điều tra xem có vấn đề tài chính hoặc thù hằn gì liên quan đến vụ này không.

Mạc gia thư kiếm

Một sáng nọ, tôi đang ngồi uống cà phê ngoài vườn thì bà giúp việc mang tới một bức thư, nói người ta đưa từ chiều hôm qua nhưng quên mất. Bà vẫn quên như vậy, có khi mấy ngày liền. Vì thư nhiều và thường chẳng có gì đặc biệt nên tôi không giận. Bức thư viết:

“Thưa ông,

Mọi người sẽ cho rằng câu chuyện Tiểu ái ông in ở tạp chí Nhà Văn tháng trước là chuyện bịa như hầu hết những truyện ngắn khác xưa nay. Nhưng tôi thì tôi tin từng chữ ông viết. Đừng hỏi vì sao. Cũng đừng nghĩ tôi điên. Tôi từng là nhà khảo cổ học, hàng chục năm nay chuyên nghiên cứu điển tích Trung Quốc, thậm chí có thể cung cấp thêm một số chi tiết liên quan đến Tiểu ái. Hơn thế, nếu muốn, ông còn được tận mắt nhìn thấy ở nhà tôi một trong hai chiếc kiếm của Can Tương mà tôi nghĩ một người như ông không thể chưa nghe nói đến. Hân hạnh được đón ông”.

.

Cuối thư có chữ ký của người viết là Cao Kiêm Ngạc, và địa chỉ

“Có chuyện gì vậy?” vợ tôi lúc ấy ngồi bên, hỏi khi thấy tôi đặt bức thư xuống bàn, mặt bần thần.

“Một ông điên nào đó nhận xét về truyện Tiểu ái. Bây giờ nhiều người điên thật. Nghe nói riêng ở Hà Nội đã hơn mười nghìn.

Vợ tôi cầm bức thư đọc qua rồi đứng dậy:  “Sửa soạn đi làm.kia!”

“ừ, điên thật”. Có lẽ ông cũng là một trong con số mười nghìn

*

Có nhiều truyền thuyết khác nhau về hai thanh kiếm nổi tiếng Can Tương, Mạc Gia, hay còn gọi Hùng kiếm (kiếm ông) và Thư kiếm (kiếm bà).

Theo Đông Chu Liệt Quốc thì Can Tương là thợ kim khí giỏi của nước Ngô. Một lần, vua Ngô lúc ấy là Hạp Lư sai ông đúc một thanh kiếm thật tốt, thật quí. Ông cho mở lò ở ngay cửa Tượng Môn, rồi chọn giờ tốt, sai ba trăm đồng nam, đồng nữ ngày đêm túc trực đốt than bên lò, nhưng suốt ba tháng liền vàng và sắt vẫn không chảy. Ông buồn lắm, vì biết để đúc kiếm tốt, ngoài kim khí, cần có thêm “nhân khí”. Tức là thần linh đang muốn được tế bằng người sống, mà phải người cao quí, thân thích. Ông nghĩ ngay tới Mạc Gia, vợ ông. Trước kia người thầy của ông cũng phải bắt vợ mình hy sinh như vậy. Theo đạo lý tòng phu, trung quân, cuối cùng Mạc Gia chấp nhận. Bà tắm rửa sạch sẽ, mặc quần áo mới rồi nhảy vào lò lửa đang cháy rừng rực. Quả một lúc sau sắt và vàng đều chảy, Can Tương đem đúc được hai thanh kiếm tốt. Thanh đúc trước đặt tên là Can Tương, có màu sáng trắng. Thanh sau nhỏ hơn chút ít, màu xanh nhạt buồn buồn, gọi là Mạc Gia. Cả hai đều rất sắc, đến mức con ruồi vô ý đậu lên lưỡi sẽ bị cắt làm đôi. Ông đem thanh đúc trước dâng lên vua Ngô, được vua tặng một trăm nén vàng. Sau này có người mách còn thanh nữa, vua cho quânđến lấy. Can Tương không chịu, rút kiếm Mạc Gia định chống trả. Thanh kiếm bỗng hóa thành con rồng xanh. Ông cưỡi lên lưng rồng rồi bay mất, từ đấy không tin tức gì nữa. Đến đời nhà Tấn, tức khoảng sáu trăm năm sau, huyện lệnh Phong Thành là Lôi Hoán ngẫu nhiên đào được cái rương bằng đá dài sáu thước, rộng

ba thước, mở ra thấy hai thanh kiếm cổ, lấy đất ở núi Tây Sơn mà đánh thì một thanh sáng chói, thanh kia màu lam nhạt. Trên kiếm, chỗ sát tay cầm có ghi hai chữ Can Tương và Mạc Gia. Ông đem thanh Hùng kiếm tặng thừa tướng Trương Hoa. Một hôm, hai người mang kiếm báu đi chơi, đến bến Diên Bình Tây thì bỗng nhiên cả hai thanh kiếm nhảy xuống sông, biến thành hai con rồng ngũ sắc. Từ đấy không ai biết gì thêm về cả hai thanh Can Tương và Mạc Gia.

Sách Liệt Dị Truyện, tương truyền của Tào Phi, thì chép như sau: “Can Tương rèn kiếm cho vua Sở ba năm mới xong. Ông dâng Thư kiếm cho vua, còn Hùng kiếm thì dấu đi, bảo vợ: ‘Ta dấu kiếm ở phía bắc Nam Sơn, phía đông Bắc Sơn, cạnh cây tùng mọc trên đá. Nếu vua biết mà giết ta, và nếu mình sinh con trai, thì hãy bảo nó tới đấy lấy kiếm mà trả thù’. Quả nhiên vua biết chuyện, giết Can Tương. Mạc Gia đẻ con trai, đặt tên là Xích Tỵ. Lớn lên, Tỵ đào bới khắp nơi, chặt hết cả tùng bách ở Nam Sơn và Bắc Sơn vẫn không thấy kiếm đâu, tình cờ đào dưới cột nhà mình lại thấy. Vua Sở chiêm bao thấy có người muốn hại mình, bèn sai quân đến giết Xích Tỵ. Tỵ trốn vào núi Chu Hưng, gặp được người đồng ý giúp chàng báo thù cha. Theo kế, Tỵ dùng Mạc Gia kiếm tự cắt đầu mình, đưa cho người ấy mang vào cung nộp vua Sở. Vua sai ném vào vạc dầu, nhưng nấu ba ngày đêm đầu Tỵ vẫn không chìm. Thấy lạ, vua ghé lại xem, liền bị người kia dùng kiếm chém đầu rơi xuống vạc, rồi ông ta cũng tự cắt đầu mình ném vào đó. Một lúc sau cả ba đầu đều chìm, da thịt tróc hết, không phân biệt được của ai là cái nào. Người ta đành đem cả ba chôn chung một mộ, gọi là mộ ba vua. Văn hào Lỗ Tấn về sau dựa trên tích này viết truyện ngắn Luyện Kiếm nổi tiếng của ông.

Cuốn Sưu Thần Ký của Can Bảo đời Tấn, cuốn Sở Vương Trù Kiếm Ký của Triệu Hoa đời Hậu Hán và chắc còn nhiều cuốn khác mà tôi không biết cũng nhắc đến hai thanh kiếm Can Tương và Mạc Gia. Tất cả chỉ là những truyền thuyết, người ta đọc như đọc những câu chuyện cổ tích ly kỳ. Riêng tôi chỉ thấy hay và xúc động những chi tiết liên quan đến Mạc Gia, người đàn bà - nạn nhân muôn thuở của đàn ông và những giáo lý độc ác họ nghĩ ra.

Còn cái ông Cao Kiêm Ngạc kỳ cục này thì liên quan gì? Làm sao một trong hai thanh kiếm kia rơi vào tay ông ta, nếu quả trên đời có những thanh kiếm như thế? Ông ta là kẻ điên khùng, hẳn thế. Nhưng sao dám hứa cho tôi xem? Hay có âm mưu mờ ám gì chăng? Tôi cứ băn khuăn mãi điều ấy. Cuối cùng, do bị ám ảnh không sao thoát ra nổi, tính tò mò đã khiến tôi quyết định đến gặp ông ta theo địa chỉ đã ghi. Tôi rủ vợ đi cùng nhưng bà ấy không chịu.

*

Hóa ra ông Ngạc ở trong một ngôi nhà tử tế, khu phố tử tế. Bản thân ông hình như cũng là người tử tế nốt. Chí ít không điên hoặc dở hơi như tôi vẫn ngại. Đó là một ông già gầy gò trong bộ vét rộng màu xám kiểu cổ, đã cũ nhưng còn tươm tất. Thoạt nhìn,

trông ông từa tựa một con chim. Con cú xám. Mái tóc ông bạc gần hết, chiếc mũi nhọn, khuôn mặt dài nhỏ và quắt. Lúc tôi bước vào, ông đang ngồi trên chiếc ghế không lưng tựa cạnh bàn và cúi xuống làm gì đó, đúng cái thế một con cú co ro trên cây, nên tôi mới nảy ra sự so sánh ấy, chứ bản thân con người ông không toát lên sự gian trá hay độc ác nào. Một người tử tế như đã nói. Ông ngước đôi mắt chim nhìn tôi, đầu hơi ngoẹo .

“Tôi biết thế nào ông cũng đến”, ông nói, có vẻ biết rõ tôi là ai, và không mảy may ngạc nhiên. “Mà đến là đúng. Ông sẽ không hối tiếc đâu”.

“Vì tò mò, - tôi thành thật đáp. - Chứ chẳng vì tin những gì ông nói”.

“Không sao. Rồi ông sẽ tin”.

Nói đoạn, ông nhẹ nhàng bước vào phòng trong. Cả cách đi của ông cũng giống loài chim. Tôi đưa mắt nhìn quanh. Không gì đặc biệt, ngoài việc trong phòng có rất nhiều đồ cổ để rải rác trong tủ, các góc và trên tường. Cả căn phòng cũng thuộc loại phòng xưa,

sạch và ngăn nắp theo cách riêng của mình. Điều này làm tôi đoán ông sống một mình.

Lát sau chủ nhà quay ra với một thanh gỗ dẹt hình chữ nhật đen xạm vì thời gian, nhìn kỹ thấy giống chiếc vỏ kiếm.

“Nó đây! Thanh Mạc Gia thư kiếm tôi nói đây! Đúng chiếc Can Tương đã đúc. Có phần máu thịt của vợ ông ta trong đấy!”

Ông Ngạc lại chăm chú nhìn tôi, đầu vẫn ngoẹo sang một  bên.

“Tôi biết ông không tin. Nếu có tin thì đang tự hỏi bằng cách nào nó lọt vào tay tôi. Đúng không?” Tôi gật đầu.

“Trước hết ta thống nhất với nhau một điều. Như tôi tin và không căn vặn gì về câu chuyện Tiểu ái của ông, xin ông cứ tin những gì nghe, thấy hôm nay, và không hỏi những câu ngốc nghếch. Đời có nhiều sự lạ, tiếc bây giờ người ta quá thiển cận không nhận ra. Tôi là hậu duệ của cụ Cao Biền Trung Hoa ngày xưa. Chắc ông biết cụ. Cụ người Bột Hải, một nhà thơ lớn đời Đường. Hình như ông có dịch một số bài tứ tuyệt của cụ? - Tôi lại gật đầu, thầm ngạc nhiên ông già này cũng đọc tập Cổ Thi Tác Dịch tôi in mấy năm trước. - Vậy thì như ông biết, cụ được phong Chinh Nam Tướng Quân sang trấn trị Giao Châu từ năm 864 tới năm 875. Cụ có công khai khẩn nhiều vùng đất, góp làm nên nước

Việt Nam ta ngày nay. Tất cả người Việt mang họ Cao đều con cháu cụ. Cụ giỏi phong thủy, thường cưỡi diều đi khắp nơi để yểm địa mạch. Các giai thoại về cụ chắc ông còn biết nhiều hơn tôi. Tiếc rằng sau khi được gọi về nước làm Tiết độ sứ Hồ Nam, cụ bị bọn

gian thần gièm pha mà buộc phải tự tử. Tự tử chứ không bị giết như sử sách chép. Cụ đủ khôn ngoan để biết trước sự việc và lo kế trù liệu. Một tháng trước khi chết, cụ sai người con út là Cao Kiệm mang báu vật duy nhất của gia tộc là thanh kiếm này sang Giao Châu cất giấu. Rất tiếc tôi không biết cụ có nó từ bao giờ và cách nào. Chỉ biết Cao Kiệm định cư hẳn ở Giao Châu, chính xác là ở tổng An Lão, Bắc Ninh ngày nay, và lập nên dòng họ Cao đông đúc của chúng tôi ở đó. Còn thanh bảo kiếm thì được truyền hết đời này sang đời khác cho đến tôi”.

Ông Ngạc đứng dậy, rút thanh kiếm khỏi vỏ. Nó mỏng và khá dài. Không phải màu xanh nhạt mà hơi trắng xỉn, đôi chỗ đen như vết gỉ. Trông nó khá bình thường, là điều ít nhiều làm tôi thất vọng.

“Ông có thấy hai chữ Mạc Gia đây không?”

Tôi cúi xuống nhìn nhưng chẳng thấy gì ngoài mấy nét mờ vòng vèo chỗ sát đuôi kiếm. Tuy vậy, tôi vẫn có cái cảm giác hồi hộp thật lạ khi chạm ngón tay vào thanh kiếm mát lạnh như chạm vào quá khứ xa xôi cùng những truyền thuyết ly kỳ của nó, dù thực ra chưa tin lắm những gì đang được chứng kiến.

“Đừng chạm vào lưỡi. Sắc lắm đấy!”

Rồi như để chứng minh cho độ sắc của thanh kiếm, ông vung tay chém cây nến còn mới nguyên dài bằng gang tay trên chiếc đôn gỗ lim cạnh đấy.

“Ông xem này! - Ông Ngạc nói, chìa cây nến cho tôi. - Tôi mới chém ngang qua nó, nhưng lưỡi kiếm sắc đến mức dẫu bị cắt làm đôi, cây nến vẫn còn nguyên, đơn giản vì không có thời gian để đứt. Chỉ để lại một nhát cắt rất mảnh, nếu mắt kém, chắc ông không thấy”.

Tôi nhìn thấy vết cắt ấy, thấy cả lưỡi kiếm chém đúng giữa thân nến, nhưng không thể tin cách ông giải thích.

Biết tôi đang băn khuăn, ông Ngạc đưa mắt nhìn quanh như muốn thử lần nữa. Bỗng nhiên tôi thấy sợ. Một nỗi sợ mơ hồ như đang bị lôi vào một âm mưu mờ ám, dẫu con người đang cầm thanh kiếm sắt ngọt trước mặt có vẻ tử tế và chắc không muốn hại tôi.

Chợt một con mèo tam thể rất to nhưng gầy từ phòng trong đi ra. Nó nhảy lên đứng trên góc xa chiếc bàn lớn tôi đang ngồi, rồi uể oải vươn cổ ngáp đúng lúc ông Ngạc vẩy lưỡi kiếm về phía nó. Con mèo kêu một tiếng. Chẳng hiểu vì bị chém hay nó vẫn kêu

như vậy mỗi lần ngáp.

“Tôi mới chém đứt cổ nó xong. Đứt mà không đứt như vừa nói. Bây giờ chắc ông đã tin?”

Tôi ngồi im, phần vì sững sờ, phần chẳng biết nói gì.

“Vậy hóa ra chém mà không chém?” Cuối cùng tôi lên tiếng.

“Theo cách ông nghĩ thì đúng thế. - Ông Ngạc mãi một lúc sau mới đáp. Ông cẩn thận cho kiếm vào vỏ. Tôi lén thở dài nhẹ nhõm. May ông không có ý định thử chém người. - Tức là một thanh kiếm vô tích sự vì không còn chức năng chém giết? Không.

Đây là Mạc Gia Thư kiếm, báu vật có một không hai trên đời. Chuyện nó hóa rồng xanh cùng nhiều chuyện khác là do người ta phịa, nhưng quả đúng thanh kiếm có phép lạ. Muốn giết ai, chỉ cần chỉ mũi kiếm vào người đó. Ông lại ngạc nhiên? Vì nó sắc và mạnh đến mức có thể làm chết người qua khoảng cách, tất nhiên nếu khoảng cách ấy không quá lớn”.

“Thế thì thật nguy hiểm, - tôi nghĩ. - Vì vô ý hoặc do đùa, người ta có thể gây án mạng”.

“Đúng. Nhưng không phải trong bất kỳ tay ai nó cũng có được phép lạ ấy” Ông Ngạc nói. (Tôi thầm ngạc nhiên sao ông đoán hiểu điều tôi nghĩ. Hay tôi đã nói lên thành lời?) “Chỉ những người chủ hợp pháp của nó mới làm được. Mà lúc chỉa mũi kiếm, phải có ý nghĩ muốn giết người ấy. Ông có muốn tôi thử cho xem không?”

“Không, cảm ơn”, tôi vội đáp.

“Ông ta kể mình nghe, cho mình xem tất cả những điều này để làm gì nhỉ? - Tôi lại nghĩ. - Ông ta cần gì ở mình? Chắc mình được mời đến đây không phải vô cớ ”.

“Vâng, tôi muốn thương lượng với ông một chuyện”.

Ông Ngạc nói ngay. Lần này thì tôi tin chắc ông có khả năng đọc được ý nghĩ người khác, và thầm nhắc mình phải cẩn thận. “Chuyện gì?” tôi hỏi.

“Nếu ông đồng ý, tôi xin được đổi thanh kiếm gia bảo này lấy cánh tay nàng Tiểu ái”.

“Nhưng đó là câu chuyện tôi phịa hoàn toàn. - Tôi kêu lên, suýt nữa phì cười. - Tôi là nhà văn như ông biết, và chẳng có cánh tay Tiểu ái nào cả. Cái tên ấy cũng do tôi phịa ra!”

“Không quan trọng! Tiểu ái hay không Tiểu ái không quan trọng. Cái quan trọng là từng có một cô gái bị chặt tay như thế, và nhờ ông, cô gái ấy đã sống lại, được mọi người biết đến, được cùng ai đó làm đàn bà trên giường. Có thể ông không có cánh tay Tiểu

ái thật, nhưng tôi nghĩ chắc ông còn giữ được cái gãi lưng bằng nhựa hình bàn tay người mua năm ngoái ở Trung Quốc. Cái mà ông viết bị con chó con gặm mất một ngón và bà vợ ghen đem dấu đi ấy mà. Bây giờ ông vẫn có nó chứ?”

“Có. Luôn ở ngay trên bàn làm việc của tôi. Nhưng tôi cũng phịa cả chi tiết nó bị vợ dấu...”

“Không quan trọng. Vậy ông có đồng ý đổi nó cho tôi để lấy thanh kiếm này không? Một khi chẳng xem trọng nó như thế thì chắc ông không tiếc. Xin ông khỏi bận tâm tôi cần nó làm gì. Tôi là người tử tế như ông vẫn nghĩ, và tất nhiên chỉ làm những việc tử

tế”.

“Nhưng đây là Mạc Gia Thư kiếm, bảo bối vô giá của dòng họ ông?”

“Thì cánh tay Tiểu ái, hay cái gãi lưng nhựa rẻ tiền trên bàn như ông nói, cũng là vật quí hiếm không kém. Vả lại, tôi đã già, sống một mình và hiện không người thân thích. Lớp người trẻ chi họ Cao Kiêm chúng tôi ngày nay chẳng đứa nào ra hồn, không đáng truyền lại một vật quí hiếm thế này. Trong tay kẻ xấu, nó có thể gây tai họa. Thà giao cho ông còn hơn. Lại được thêm nàng Tiểu ái! Thế nào, ông đồng ý chứ?”

“Tôi sẽ làm gì với một thanh kiếm quí như thế?” Tôi hỏi, thầm nghĩ ông già này có lẽ điên thật, nhưng vội đỏ mặt khi chợt nhớ ông ta biết đọc ý nghĩ người khác. Quả có điên mới nghĩ ra được một vụ đổi chác kỳ cục như thế. Tức là ông ta cho không tôi thanh kiếm.

“Đó là việc của ông. Cũng như việc của tôi muốn làm gì với Tiểu ái thì làm. Hy vọng ông sẽ không giết người một cách vô cớ...”

“Tôi không bao giờ giết người”.

“Vậy thì hãy giữ nó như một thứ đồ cổ. Ông chẳng thích đồ cổ lắm đó sao?”

Thấy tôi có vẻ xuôi xuôi, ông Ngạc nói thêm:

“Xin ông đừng lo tôi thiệt. Có thể ông chưa biết hết giá trị cái gãi lưng của ông. Tôi sẽ có cách lấy nó mà chẳng phiền ông mang đến đây. Còn cây kiếm này thì coi như đã thuộc về ông. Hoàn toàn hợp pháp. Thế là chúng ta thỏa thuận xong. Cảm ơn ông”.

Ông Ngạc lại nghiêng đầu nhìn tôi bằng đôi mắt chim màu xám của mình, rồi đứng dậy, ông thong thả đi vào phía trong. Chiếc áo vét rộng màu xám xòe hai thân như hai cánh chim đang vỗ. Một chốc sau ông biến mất (có cảm giác như ông nhẹ nhàng bay đi), để tôi một mình ngơ ngác bên bàn với thanh kiếm Mạc Gia trên tay.

*

Về nhà, việc đầu tiên tôi làm là chạy tới bàn xem chiếc gãi lưng có còn ở đấy không. Không. Tôi ngồi xuống giường, thừ người một lúc. Vậy là ông Cao Kiêm Ngạc đã lấy nó đi. Bao giờ, cách nào không biết, nhưng chắc chắn là ông. Nó vẫn luôn nằm ở chỗ cố

định ấy và chẳng ai ngoài tôi động đến nó.

Cái ông Ngạc này là ai nhỉ? Người hay ma? Hay chim cú? Hay đơn giản tất cả chỉ là một trò đùa chẳng mấy thú vị?

Còn bàn tín bán nghi, nhưng tôi bị kích động thực sự và rất hồi hộp. Dù trong nhà chẳng có ai trừ bà giúp việc luôn ở trong bếp, tôi vẫn đóng chặt cửa phòng mình và quyết định thử chiếc kiếm. Tôi run run rút nó khỏi vỏ, để ngửa lên mặt bàn, và cũng run run như thế, đặt lên lưỡi kiếm một tờ giấy trắng mới cứng. Ngay lập tức tờ giấy bị cắt làm đôi. Lưng tôi ướt đẫm từ lúc nào. Sẵn trên bàn có cây nến, không còn nguyên nhưng khá dài, tôi vội cầm kiếm cắt ngang. Chậm thôi, có lẽ vì vậy đoạn bị cắt rơi xuống chứ không dính liền như ở nhà ông Ngạc. Tôi thử lần nữa, nhanh hơn, mạnh hơn, rồi cầm lên xem, còn bẻ bẻ ở chỗ mới bị chém. Quả nó không sao. Thậm chí không thấy cả vết chém. Tôi lại ngồi thừ người nhìn thanh kiếm, không phải không thoáng lo sợ. Tuy nhiên, vẫn còn một điều nữa phải thử. Nhà tôi không nuôi mèo nhưng có con chó con nghịch ngợm, hay sủa vu vơ. Nó là con chó dễ thương. Dường như nó yêu tôi nhất vì không bị mắng và hay cho ăn. Tôi không thể đem nó làm vật thí nghiệm. Cuối cùng, ngồi trước bàn làm việc nhìn ra ngoài qua ô cửa sổ có kính che, tôi giơ thanh kiếm nheo mắt chỉ đúng vào một quả trên cây cau trước nhà, ở khoảng cách khoảng bảy mét. Cả buồng còn xanh non, không hiểu sao nó có màu vàng. Vừa ngắm, tôi vừa mong nó rụng. Mấy giây sau, nó rụng thật, hình như bị bổ làm đôi. Rồi tôi chĩa mũi kiếm vào quả bóng nhựa màu xanh bọn trẻ đá lên mái nhà hàng xóm từ bao giờ. Lập tức nó cũng rơi xuồng đất. Tôi còn thử một số khoảng cách khác, và phát hiện thấy nó chỉ có tác dụng trong vòng hai mươi lăm, ba mươi mét. Thế cũng đủ xa lắm rồi.

Tôi cho kiếm vào vỏ, giấu kỹ dưới gầm tủ rồi lên giường nằm suy nghĩ miên man.

*

Vâng, không nghi ngờ gì nữa, tôi đang có trong tay Mạc Gia thư kiếm, thanh kiếm quí giá nhất trên đời, quí hơn cả nàng Tiểu ái kiều diễm, nếu quả thật nàng đang ẩn mình trong chiếc gãi lưng rẻ tiền của tôi mà ông Cao Kiêm Ngạc đang giữ. Tôi thầm mỉm cười thương hại ông già tội nghiệp. Mong ông được hạnh phúc với nàng.

Nhưng tôi sẽ làm gì với thanh kiếm quí có phép lạ ấy? Trước hết tôi quyết định giấu kín không cho ai biết, vì sợ vợ tôi vì tò mò có thể bị đứt tay hoặc thậm chí làm chết tôi hay ai đó. Tôi có thể đơn giản giữ nó như giữ một thứ đồ cổ quí hiếm. Ông Ngạc cũng

từng nói như vậy. Tất nhiên, nhưng nó không chỉ là đồ cổ, mà còn là thứ vũ khí lợi hại. Ngẫu nhiên tôi được trao phép lạ có thể hủy diệt cái gì đó, ai đó mà không ai biết. Chẳng phải đấy không là một cám dỗ lớn? Tuy nhiên, vốn hiền lành, lại đã qua từ lâu cái thời có thể hung hăng gây gổ, nên bây giờ tôi hoàn toàn không có nhu cầu giết người. Mà cũng không có ai thù oán đến mức phải giết.

Tôi có anh hàng xóm là một chủ doanh nghiệp tư nhân trẻ. Một tay hãnh tiến lắm tiền nhiều thế lực. Kể ra anh ta cũng chẳng quá tồi so với người khác, có điều thích khoe khoang giàu có một cách lộ liễu nên bị cả xóm ghen ghét, chính xác hơn là ghen tị. Tôi thì dửng dưng, chỉ hơi khó chịu vì chiếc Mercedes mới toanh của anh ta hay đột ngột bấm còi (để nhắc người khác chú ý đến sự hiện diện của nó), lại thường xuyên để chềnh ềnh trước nhà tôi, làm vướng lối đi. Hôm nọ thấy tôi vội vã ra bến xe buýt, anh ta ngỏ ý mời lên xe đi cùng vì tiện đường. Có thể chân thành chứ chẳng ý gì, nhưng tôi vẫn thấy như thể bị xúc phạm. Lúc này, từ trong phòng nhìn ra, với thanh kiếm có phép lạ bên cạnh, tôi bất chợt thấy mình có ý nghĩ muốn chĩa mũi kiếm sắc nhọn vào lốp hay lớp sơn bóng lộn của chiếc xe, biểu tượng giàu có và địa vị xã hội, đồng thời cũng là cái làm người sở hữu nó trở nên kệch cỡm. Chắc thấy xe xẹp lốp hoặc thân bị chọc thủng, anh ta sẽ đau đớn lắm. Hay cứ dạy cho anh ta một bài học?

Vì không là người ác, tất nhiên tôi đã không làm điều ấy. Nhưng ý nghĩ kỳ cục này cứ lẫn quất mãi trong đầu, đến mức không tập trung làm việc được. Cuối cùng tôi giấu kiếm vào chỗ cũ và bỏ đi dạo.

Thường vẫn thế, khi ta cố không nghĩ đến cái gì đó, thì dường như cái ấy càng ám ảnh ta nhiều hơn. Đúng, tôi đang bị thanh kiếm ám ảnh, ám ảnh ghê gớm. Suốt buổi chiều hôm ấy tôi không nghĩ được gì khác ngoài nó. Thậm chí tay như ngứa ngáy. Bước đi trên hè phố, tôi hình dung đang cầm kiếm giết kẻ ác giúp đời. Giết cả bọn khủng bố quốc tế như Bin Laden chẳng hạn. Ngớ ngẩn, nhưng quả thật tôi có những ý nghĩ như vậy. Hệt như một tên khát máu giết người không ghê tay. Thấy con chó chạy ngang, tôi nghĩ, kể cũng hay nếu chém nó đứt đôi mà không đứt đôi như cây nến ở nhà ông Ngạc. Chiều hôm ấy tôi phóng xe đến nhà ông, và không tin nổi mắt mình khi thấy ở đúng số nhà trên phố hôm trước tôi đã đến theo đúng địa chỉ ghi trong thư, bây giờ là một nhà khác hẳn với bà lão chủ nhà đang ngồi bán mấy thứ vặt vãnh trước cửa. Vậy là ông Ngạc này không phải người mà ma quỉ! Tôi lo lắng nghĩ rồi bỏ đi luôn.

Buổi tối ngồi ăn cơm, tôi nhìn chiếc cổ trắng hơi đẫy đà của vợ, và lại nghĩ đến thanh kiếm. Tôi rùng mình hình dung thấy thanh kiếm sắc ngọt chém đứt cái cổ trắng đẫy đà ấy mà đầu vẫn không rơi. Không có máu. Không chết.

“Ông nhìn gì thế?” Vợ tôi hỏi.

“Hình như dạo này bà béo ra”.

“Vớ vẩn. ăn đi. Lại phịa ra một nàng Tiểu ái nào nữa chắc? Đã điên còn làm người khác điên theo”.

Vợ tôi vẫn có cái kiểu nói như vậy, nhưng thường lại nghĩ khác nên tôi không bao giờ cãi lại. “Lần này thì là chuyện thật đấy, và không đùa chút nào đâu!” tôi nghĩ, nhưng tất nhiên không nói ra miệng.

Tôi ngủ một đêm chập chờn những giấc mơ kỳ cục và kinh hãi.

“Lúc gần sáng ông dậy lục tủ lạnh đấy à?” Vợ tôi hỏi khi ngồi vào bàn ăn sáng.

“Không, - tôi đáp. - Thì sao?”

“Chẳng sao cả. Tôi nghe có tiếng động”.

“Hình như nhà ta có ma...”, bà giúp việc rụt rè lên tiếng.

“Đêm qua, lúc gần sáng, cháu thấy động ở phòng khách, sợ con mèo nhà bà Nguyệt nhảy vào làm đổ mấy lọ sứ, nên chạy vào xem. Cháu hoảng hồn đứng lặng người khi thấy ai đó mặc mặc đồ xanh đang múa may quay cuồng như tấm vải lớn lượn vòng với cái gì đó

sáng loáng trong tay. Cháu sợ quá không kêu lên nổi. Nhưng khi dụi mắt nhìn kỹ thì chẳng thấy gì nữa. Nói ông bà đừng cười, nhưng người ấy, tấm vải ấy múa thế này này...” Bà đưa bàn tay đang cầm đũa khua một vòng trước mặt. “Sau đó cháu chẳng dám ngủ nữa, cũng chẳng dám vào phòng khách, nhưng chắc chắn người đó còn múa thêm một lúc mới thôi”.

“Nhảm nhí. Ma với quỉ!” tôi nói át đi, bất chợt lại nghĩ tới thanh kiếm.

“Người ta bảo xóm ta trước đây là nghĩa địa phải không ạ?”

“Cũng nhảm nhí nốt. Ao muống chứ nghĩa địa nào?” Tôi đáp, dù biết quả đúng như thế. Nghĩa địa làng Ngọc Lâm. Nhưng chắc điều này không liên quan gì đến chuyện bà ta kể. Chúng tôi sống ở đây gần chục năm mà chẳng có gì xẩy ra.

Cả ba ngày tiếp theo bà giúp việc vẫn kêu nhà có ma, mặt phờ phạc hẳn đi do mất ngủ và lo sợ. Vợ tôi không nói gì thêm, nhưng chắc nghĩ chồng đêm đêm vẫn lục tủ lạnh.

Tôi lại lấy thanh kiếm ra xem. Nó vẫn ở chỗ cũ, lạnh lẽo, vô hồn. Từ trong phòng, qua lớp kính cửa sổ, tôi thử nghịch, làm đứt một cành lớn hoa giấy, cách chỗ ngồi khoảng dăm mét. Những ý nghĩ vớ vẫn lại lởn vởn trong đầu. Hai tay lại như ngứa ngày muốn làm điều gì. Sự ngứa ngày của người có sức mạnh muốn đem ra sử dụng. Đấy là một sự lạ, vì xưa nay tôi ít bị phân tán tư tưởng, càng không nghĩ vẩn vơ việc chém giết. Nghĩa là đã xuất hiện một sự thay đổi nào đó trong tôi. Vô tình tôi lại nghĩ đến thanh kiếm. Chính sức mạnh và phép lạ của nó làm tôi thay đổi. Thay đổi theo hướng nguy hiểm. Thế thì thật đáng sợ...

Tối ấy, đang ngủ, tôi chợt mở mắt và thấy đứng ngay đầu giường là một người phụ nữ, hay đúng hơn cái gì đó giông giống một người phụ nữ với thanh kiếm sáng loáng trong tay. Tưởng mình mơ, tôi dụi mắt, vẫn thấy người ấy đứng yên và đang chăm chú nhìn tôi. Dụi lại lần nữa thì chẳng còn thấy đâu. Sáng hôm sau, chưa kịp dậy, tôi đã nghe bên ngoài nhốn nháo tiếng người. Thì ra có kẻ ghen tị độc ác nào đó đã dùng dao đâm thủng hai vết lớn vào thân xe bóng lộn chiếc Mercedes của anh hàng xóm vẫn đỗ bên cổng nhà tôi như mọi lần...

P.S.

Chuyện này xẩy ra cách đây ba ngày. Trong khoảng thời gian ấy công an đã kịp đưa cậu Hoàng lên đồn về vụ chiếc xe. Cậu ta thuộc loại “thanh niên chậm tiến”, con một gia đình trong xóm vừa có trận cãi nhau với chủ chiếc Mercedes. Tôi kịp thuyết phục bà giúp việc đừng vì sợ ma vu vơ mà bỏ về quê. Trong ba ngày ấy, tôi cũng kịp lén lút đem thanh Mạc Gia Thư kiếm quí hiếm đến một lò rèn ở phố Sinh Từ nhờ rèn thành mấy chiếc liềm cắt cỏ. Vì sao lại liềm cắt cỏ? Đơn giản lúc ấy tôi không nghĩ được gì khác ngoài chúng. Tôi vốn từ nông thôn, ngày bé từng chăn trâu cắt cỏ. Ông chủ lò rèn có vẻ tiếc khi phải đem thanh kiếm cổ làm thành những vật tầm thường như vậy. Ông gạ mua, trả giá cao nhưng tôi không chịu. Cuối cùng, sau ba giờ mấy người làm việc cật lực, tôi có được bốn chiếc liềm mang về nhà. Những chiếc liềm bình thường, thậm chí hơi thô. Tôi định giữ một chiếc cho mình làm kỷ niệm, còn lại có dịp sẽ gửi về quê.

Vậy là thoát được thanh kiếm quí. Thật lạ rằng tôi có thể giải quyết mọi việc đơn giản và nhanh chóng như vậy. Thậm chí không mảy may luyến tiếc. Bà giúp việc không còn thấy ma và do vậy đêm ngủ không bật đèn sáng trưng như trước. Tôi cũng lấy lại được sự thanh thản, trong đầu không còn luẩn quẩn những ý nghĩ kỳ cục, trừ một ý nghĩ nhỏ rằng một người bình thường có thể sống thảnh thơi, hạnh phúc suốt đời nếu không vì bỗng nhiên có được sức mạnh hay loại vũ khí phi thường nào đó. Lúc ấy mọi việc sẽ phức tạp và nguy hiểm hơn nhiều. Cho mình và cho người khác.

À, còn thêm điều này nữa. Đêm qua tôi đã gặp Mạc Gia. Vâng, đúng thế. Số là đang ngủ, tôi có cảm giác như ai đang chăm chú nhìn mình. Mở mắt ra thì thấy người đàn bà áo xanh hôm nọ. Bà xưng tên và cho biết trước đây bà chỉ là cô gái nông thôn nghèo bình dị, vì có chút nhan sắc nên bị Can Tương bắt về làm lẽ, sau cũng chính ông ta xô bà vào lò luyện kiếm chứ chẳng phải tự bà hy sinh vì chồng như người ta nói. Từ ấy bà phải làm cái việc chém giết mà bà luôn kinh tởm. Nay được giải phóng về với cái mình vốn quen thuộc là làm ruộng, bà rất mừng, do vậy bà đến để cảm ơn tôi trước khi lên đường trở lại quê cũ. Câu chuyện ly kỳ đến mức tôi không dám tin là thật, và dù được tận mắt nhìn thấy bà, nghe bà nói, tôi vẫn nghĩ có thể đấy đơn giản chỉ là một giấc mơ. Dạo này

già, thỉnh thoảng tôi vẫn có những giấc mơ như vậy.

Hà Nội, 11. 4. 2003

T.B.T

Mùi sữa

Người đàn ông - một ông già sáu mươi, khô gầy, với mái tóc bạc gần hết và nét mặt căng thẳng - từ từ kéo dây khóa chiếc áo len mỏng mịn của người đàn bà đang nằm trên giường, hai mắt nhắm chờ đợi, trán lấm tấm mồ hôi dù lúc ấy đã cuối thu, trời lạnh.

Bên trong là chiếc sơ-mi lụa sẫm màu với một dãy cúc dài bằng xà cừ lấp lánh. Tuy cố giữ bình tĩnh, những ngón tay thon dài của ông vẫn run run khi lần mở chiếc cúc thứ nhất sát cổ, rồi chiếc thứ hai, thứ ba, để lộ dần làn da rất trắng và mịn. Các động tác của ông thong thả, dịu dàng như khi người ta nhâm nhi tách trà ngon, dù bản năng đàn ông đang rạo rực thôi thúc.

Bỗng một ý nghĩ ngồ ngộ xuất hiện trong đầu. Ông có cảm giác việc ông đang cởi quần áo người đàn bà này cũng giống như khi thận trọng mở hộp đàn vi-ô-lông. Đầu tiên là kéo khóa lớp vải nỉ cứng bọc ngoài, rồi mở chiếc hộp gỗ bên trong lót nỉ, cuối cùng bỏ tấm nhung mềm phủ kín chiếc đàn. Về hình dáng, không loại nhạc cụ nào đẹp bằng đàn vi-ô-lông. Một tác phẩm nghệ thuật tuyệt mỹ luôn được bọc dưới nhiều lớp vải.

Phải mất mấy phút ông mới đưa được chiếc đàn - người ra khỏi hộp quần áo của mình. Và ông chợt sững sờ trước vẻ đẹp cơ thể trần truồng của người đàn bà, một cô gái trẻ, còn rất trẻ. Về cơ bản, nó có nhiều đường cong giống chiếc đàn. Và chỉ vẻ đẹp của nó

mới sánh được.

Mấy phút trước đó, cô gái trẻ ấy nói với ông:

“Sớm hoặc muộn, con cũng thành đàn bà. Con muốn điều ấy xẩy ra với thầy!”

Rồi lặng lẽ lên giường nằm chờ, nhắm mắt để khỏi phải thấy ông phản ứng thế nào. Có lẽ cả vì xấu hổ.

Ông đứng lặng, ngắm cô rất lâu. Cô gái vẫn nằm bất động. Hình như đã thiếp đi. Có thể ngủ được trong những trường hợp thế này ư?

Cô đã hai mươi hai tuổi nhưng dường như cơ thể chưa phát triển hoàn toàn. Cặp vú nhỏ và nhọn, núm hồng hồng. Người cô nhỏ nhưng không gầy, có thể nói mũm mĩm. Sự mũm mĩm của một đứa trẻ hơn một cô gái trưởng thành. Cả kiểu nằm ngoẹo đầu một bên, môi chúm lại phụng phịu cũng giống một đứa trẻ. Ông cúi xuống, giơ tay định chạm vào cái cơ thể trẻ con ấy nhưng bỗng bàn tay ông chững lại, treo lơ lửng trên người cô. Bàn tay xương xương, lốm đốm những nốt đồi mồi trở nên đen xạm, xấu xí trên nền trắng mịn của da thịt cô gái.

. . . Ông là giáo sư vi-ô-lông. Cô gái là học trò yêu của ông hơn mười năm qua, từ sơ cấp cho đến hết đại học. Ngày mai cô đi Pari học cao học, có thể quay về, mà cũng có thể không, cô bảo thế. Và hôm nay cô đến từ biệt ông.

Cô luôn là một học trò giỏi, ngoan, thông minh, xinh đẹp, và cũng rất cá tính. Con gái của người quen, một trí thức nổi tiếng. Ông đặc biệt cảm tình với cô, coi như con, và đoán cô cũng nghĩ thế về ông. Khi còn nhỏ, đi đâu ông cũng đưa cô theo, có khi cả mấy ngày. Năm ngoái ông đi nghỉ Đồ Sơn một mình, cô cũng đòi theo. Ông thấy bất tiện nên từ chối, cô khóc xin, ông phải báo với bố mẹ cô và họ nhờ ông cho đi. Tất nhiên ông thuê phòng riêng và hai người đối xử với nhau như bố con. Từ bé cô luôn gọi thầy xưng con. Ông cũng thế. Một mức thân mật hơn so với quan hệ thầy trò bình thường. Tuy nhiên, khi trở thành cô gái, mối quan hệ trong sáng ấy bắt đầu có ít thay đổi, những thay đổi rất tinh tế, từ phía cô chứ không phải ông. Cô trở nên hay rụt rè e thẹn. Đôi khi ông chợt bắt gặp cô nhìn ông với cái nhìn khác hẳn. Mãi sau này mới đoán hiểu cô yêu ông. Ông chỉ mỉm cười, tuy lúc đầu thoáng chút bối rối. Ông là người có tài, đáng kính về mọi mặt, tế nhị và hay mặc cảm. Sự tế nhị, mặc cảm ấy không cho phép ông vượt qua mức chênh lệch bốn mươi tuổi giữa hai người. Nhưng dường như cô thì không. Cô ngưỡng mộ, yêu ông một cách bồng bột, bất chấp tất cả, tất nhiên không bộc lộ ra ngoài. Chỉ do tinh tế ông mới nhận ra điều ấy. Nhận ra mà vờ như không nhận ra để khỏi làm cô bối rối và cũng để tự kiềm chế mình.

Hôm nay thì tự cô nói thẳng, lại còn nảy ra cái ý định xin được ông cho thành đàn bà. Cô đang nằm kia, trên giường, trần truồng, sau khi được ông cởi bỏ hết quần áo như như cởi nhiều lần vải bọc chiếc đàn vi-ô-lông.

Ông bị bất ngờ trước lời đề nghị khác thường ấy. Tuy có tuổi nhưng còn là người đàn ông khỏe mạnh, sau chút ít do dự, ông đã buông mình cho tình cảm lôi cuốn. Vả lại, ông nghĩ nếu làm khác, có thể cô sẽ thấy bị xúc phạm và đau khổ. Tất nhiên giữa hai người không thể có cái tình yêu theo nghĩa thông thường, nhưng lẽ nào ông không thể vượt qua mặc cảm để chiều cô và cũng là chiều mình một lần, chỉ một lần duy nhất trước khi hai người chia tay, có thể chia tay mãi mãi?

Đúng thế, trên nền da trắng của cô gái, bàn tay ông, vốn thon dài và đẹp như ở những nghệ sĩ vi-ô-lông khác, bỗng trở nên xấu xí, đen đủi. Như tay phù thủy, ông nghĩ và thầm ngạc nhiên với phát hiện mới của mình. Tuổi già. Chính tuổi già đã tạo nên sự tương phản ấy. Giá ông trẻ hơn hai, ba mươi tuổi thì chẳng sao. Lúc ấy chắc mọi việc sẽ diễn ra một cách tự nhiên, ông khỏi bị mặc cảm, bàn tay ông khỏi bị treo lơ lửng thế này. Ông có cảm giác như nếu chạm vào, nó sẽ để lại những vết đen bẩn, làm ô uế cơ thể thanh khiết của cô.

Cuối cùng, bàn tay ấy chỉ dám khẽ chạm mái tóc cô, âu yếm ve vuốt, nhất là phía sau gáy. Cô gái dường như đã thiếp đi thật. Cũng có thể còn thức nhưng cố tình nằm yên, mắt vẫn nhắm, hơi thở đều đều.

Ông cúi xuống định hôn cô, vẫn chưa quyết định sẽ hôn vào đâu - mắt, trán hay môi. Trước đây ông nhiều lần hôn lên trán và mắt cô, nhưng môi thì chưa lần nào. Cũng từng chạm vào người, cố tình chạm, vì điều đó mang cho ông một cảm giác thích thú khó tả. Thậm chí ông có thể làm hơn nếu muốn, nhưng ông đã luôn kìm mình để không bước qua cái vạch ngăn cách vô hình do ông đặt ra. Có thể lần này sẽ khác chăng?...

Khi cúi xuống sát mặt cô gái, lần nữa bất chợt ông chựng lại. Có mùi gì như mùi sữa. Mùi sữa từ miệng những đứa trẻ còn bú mẹ! Không hoi gắt, chỉ thoang thoảng dễ chịu, nhưng đúng là cái mùi ấy. Thật kỳ cục, ông thầm nghĩ. Cô gái này đã hai mươi hai tuổi và chỉ có thể uống sữa đặc, sữa tươi, sữa cốc-tây... Hay từ vú? Không, ở đấy chỉ có mùi thơm mát của da thịt, mùi tuổi trẻ.

Vẫn mặc nguyên quần áo, ông lặng lẽ nằm xuống cạnh cô gái. Sự ham muốn thôi thúc giảm nhiều từ khi không dám chạm tay vào người cô, giờ bị cái mùi kia làm tan biến. Vì sao, ông không hiểu và đang cố hiểu.

Mấy năm trước, trong một cuộc vui với bạn bè, bị hoàn cảnh đưa đẩy, ông đã bỏ tiền mua tình yêu của một cô gái. Ngậm vú cô, ông thấy trên lưỡi có cái gì ngòn ngọt. Khi được hỏi, cô kia bảo mới sinh, cần tiền nuôi con nên phải làm nghề này. Ông mất hết hứng thú, đứng dậy mặc quần áo, cho cô kia gấp đôi số tiền đã hứa rồi bỏ về nhà với cảm giác gần như tội lỗi. Sau đấy ông không bao giờ tới những chỗ tương tự.

Ông có đứa cháu ngoại còn bé và thường thích thú ẵm nó trên tay để ngửi mùi sữa mẹ thoang thoảng từ miệng nó. Sao cũng chính một mùi trong ba trường hợp lại có cái gì đấy vừa giống, vừa khác hẳn nhau? Vô tình, ông liên tưởng cô gái đang trần truồng nằm bên với đứa cháu mà không ít khi ông cũng bế trần truồng như thế. Mà sao cô học trò của ông lại làm thế nhỉ? Vì tình yêu? Hiến dâng vì ngưỡng mộ, biết ơn? Hay đơn giản chỉ là cơn bột phát của tuổi trẻ? Thanh niên bây giờ hiện đại thật. Nhiều người già bây giờ cũng hiện đại không kém. Họ tự cho phép mình những điều mà đáng lẽ vì tuổi tác và địa vị, họ không được phép làm. Còn ông, ông hiện đại hay cổ hủ? Ông có được phép cư xử với cô bé nằm bên như với một người đàn bà không? Có phải là sự sa đọa đạo đức không, khi một người già như ông hăm hở chiếm đoạt một cơ thể trẻ trung, trong trắng như thế?

Ông quay người, dịu dàng luồn tay vào mái tóc cô, đặt môi mình lên đôi mắt đang nhắm, hết mắt này đến mắt khác. Có vị mằn mặn. Vẫn phảng phất mùi sữa...

Ông nhớ đã đọc đâu đấy cuốn sách nói ở Nhật có những nhà nghỉ dành riêng cho các ông già bất lực. ở đấy, họ vào những căn phòng có các cô gái nằm chờ sẵn, trần truồng và đang ngủ. Họ chỉ cần được có cảm giác suốt đêm nằm cạnh một cô gái trẻ còn trinh tiết. Cô gái được cho uống thuốc ngủ đặc biệt, không thể tỉnh dậy trước giờ đã định, nên khách không bị mặc cảm về sự bất lực của mình. Các cô giúp họ sống lại những kỷ niệm thời trẻ, vui cũng như buồn, và lần nữa chiêm nghiệm cả cuộc đời dài mình đã sống. Cách giải trí này mang lại cho họ sự thư giãn lạ lùng. Nhiều người muốn được chết với một cô gái như thế bên cạnh. Trong truyện có một ông ngẫu nhiên chết thật, nhưng chủ nhà nghỉ kịp đưa ông ta đi nơi khác, còn cô gái thì, như những cô gái khác, sáng dậy không hề biết ai đã qua đêm với mình, không biết có người đã chết bên cô.

“Người Nhật nghĩ ra lắm trò kỳ cục thật”, ông thầm nghĩ và chợt nhớ trong cuốn truyện ấy cũng có một ông già giống ông lúc này, chưa bất lực, suốt đêm nằm bên cô gái trinh tiết trần truồng mà không dám chạm tay vào người cô, sợ làm ô uế tuổi trẻ trong trắng. Ông ta cũng ngửi thấy mùi sữa từ hơi thở cô gái. Mùi hoi hoi sữa mẹ. Tiếc là đêm ấy, để được ngủ say bên cô, ông ta uống thuốc ngủ quá liều, và trong mơ đã bóp cổ cô gái. Xác chết bị đưa đi ngay, một cô khác được đem vào thế chỗ, và sáng ngủ dậy ông ta

không hề biết mình đã phạm tội giết người. Thậm chí không nhận thấy có gì khác lạ.

Ông rùng mình khi nghĩ về chi tiết kinh khủng ấy. “Đáng lẽ ông nhà văn kia không nên viết nó, cả khi có thật những chuyện như thế.”

Cuối cùng ông nhỏm dậy, lại hôn lên mắt cô gái. Vẫn có vị mằn mặn.

“Con ngủ à?” ông hỏi.

Cô gái khẽ gật đầu.

“Con chưa bao giờ hôn người đàn ông nào, và cũng chưa được hôn?”

Gật đầu.

Ông im lặng một lúc, vẻ bối rối:

“Thầy xin lỗi. Thầy mặc quần áo cho con nhé?”

Cô gái lại gật đầu, mắt vẫn nhắm.

Ông bắt đầu mặc quần áo cho cô, từng cái một, thong thả và thận trọng như khi mỗi lần biểu diễn xong ông cho đàn vào hộp. Cô gái vẫn nằm yên, chỉ khẽ cử động những lúc cần giúp ông. Khi cơ thể tuyệt đẹp của cô lại được bọc trong chiếc hộp quần áo, ông có cảm giác như hẫng hụt điều gì.

Cô gái đứng dậy, nhìn ông với vẻ ngơ ngác rồi bất chợt bỏ chạy ra ngoài. Hình như cô khóc.

Sáng hôm sau ông ra sân bay tiễn cô. Khi phải bước vào khu vực chỉ dành riêng cho hành khách, cô bỗng ôm chầm lấy ông, nước mắt dàn dụa:

“Em yêu anh!... Chính vì vậy mà em phải ra đi và có lẽ không quay về nữa...”

Ông hôn nhẹ lên trán cô, định nói “Thầy cũng yêu con”. Một câu nói có thể hiểu theo hai cách - tình yêu giữa đàn ông, đàn bà, và tình yêu giữa bậc cao tuổi với con cháu.  Nhưng ông chỉ đứng im, lần nữa đặt môi lên mái tóc của cô. Thật lạ, cả mái tóc cũng phảng phất mùi sữa.

Bất chợt, ông thấy mình như già hơn thêm chục tuổi.

Hà Nội, 12. 5. 2003

Sa pa mây phủ

Họ đến Sa Pa lúc trời gần tối. Mặt trời tháng Ba khuất sau núi, ánh lên một vầng sáng màu da cam lạnh và buồn. Cả không khí cũng đượm buồn, cái buồn vắng người và vùng núi quá ư yên tĩnh. Từ ô tô nhìn xuống, một vài ngôi nhà mới xây mái đỏ tường trắng trông lạc lõng giữa một màu xanh thẫm sũng hơi sương.

Ngồi sau tay lái là một người đàn ông đứng tuổi đeo kính trắng mắt dày chứng tỏ ông cận nặng, nét mặt hiền hậu tuy khắc khổ. Vợ ông, một phụ nữ bé nhỏ còn giữ được vẻ đẹp thanh thoát thời trẻ, ngồi phía sau, lơ đãng nhìn ra ngoài. Cả hai đều có vẻ giàu có, đáng kính, thể hiện qua cách ăn mặc, điệu bộ, và cả chiếc Ford Mondeo màu đen bóng, loại ô tô Mỹ nổi tiếng mới thấy xuất hiện ở Hà Nội.

“Tôi không hiểu ông lên đây làm gì. Trời lạnh thế này.”

Bà nói khi hôm sau hai người ngồi ăn sáng ở khách sạn sang nhất của thị trấn trên một ngọn đồi. Mà quả rét thật. Bà ngồi co ro, quàng lên người chiếc khăn len to màu xanh. Như thường lệ khi ngủ dậy, bà trang điểm chút ít, đúng kiểu người già quen ăn

diện nhưng ý tứ.

Ông lặng yên cầm chai rượu vang rót vào hai chiếc li chân cao, một lúc sau mới đáp:

“Có lẽ bà nói đúng, nhưng tôi không muốn đi nơi khác. Vả lại, ở đây có chút kỷ niệm...”

“Kỷ niệm? Sao ông không bao giờ kể tôi nghe?”

“Tại tôi nghĩ bà không cần biết, không muốn biết. Chuyện xưa ấy mà.”

“Hôm nay tôi thấy ông như buồn buồn điều gì. Chắc vì cái kỷ niệm ấy?”

Ông không đáp, lại rót rượu cho mình.

“Một thiên tình sử lãng mạn? Một thôn nữ xinh đẹp và hoang dã?” Bà khẽ cười, pha chút châm biếm.

“ừ, không hoàn toàn nhưng đúng thế. Một cô gái người Thái, rất xinh, nồng cháy và pha chút ít hoang dã như bà nói.”

“Sao ông không lấy cô ta làm vợ?”

“Vì tôi biết sẽ gặp bà, lấy bà”.

“Cảm ơn. Ông kể nghiêm túc cho tôi nghe với nào”. Khi thấy chồng cứ mân mê mãi ly rượu, bà nói thêm: “Hay đấy, tự mình khơi chuyện rồi lại im lặng không chịu nói gì nữa!”

“Thực ra chẳng có nhiều để nói. Vì chúng tôi quen nhau được ba tháng thì cô ấy chết. Thời gian yêu nhau còn ít hơn”.

“Chết?” Bà định hỏi vì sao, nhưng lại thôi.

Ông cũng chẳng nói gì thêm.

Mặt trời đã nhô lên quá hàng cây trước khách sạn, vất vả lắm mới chui ra khỏi đám mây dày đặc. Gió se se thổi. Xa xa phía dưới, những mảng sương mù mỏng màu trắng đục như đứng yên một chỗ, nhưng ông biết chúng đang trôi chầm chầm vì có gió. Còn ở đây thì không có sương mù, chỉ ẩm ướt, trên lá cây lấm tấm những giọt nước nhỏ. Không khí trong lành, thoang thoảng mùi gì đó ông không tìm được tên gọi.

“Tôi định tới đó.” Ông lại lên tiếng khi cô hầu bàn mặc áo dài màu hồng vừa bê bát đĩa đi, chỉ chừa lại chai rượu và hai chiếc cốc.

“Bà có đi với tôi không?”

“Tới đó là tới đâu?”

“Bản Vẹo. Ngày xưa tôi được phân về dạy học ở đó, nơi tôi đã gặp và yêu cô ấy... Cách đây chỉ mươi cây số, nhưng đường xấu”.

“Không. Ông đi đi. Hôm nay tôi mệt”, bà nói rồi đứng dậy bỏ lên phòng.

Đã qua cái thời có thể ghen tuông, vả lại thực ra chẳng có gì để ghen, nhưng bà vẫn thấy ấm ức vô cớ. Bà sống với ông gần ba mươi năm nay, có thể nói yên ấm, hạnh phúc. Ông là người chồng tốt, chu đáo với vợ con, nhưng với nhạy cảm của người đàn bà tinh tế, bà biết hình như suốt chừng ấy năm vẫn có cái gì đấy, ai đấy đứng xen giữa vợ chồng họ. Bà nhiều lần cố đoán mà không đoán ra. Bây giờ bà biết người ấy là ai. Dẫu không nhỏ nhen cố chấp, bà vẫn không kìm được thái độ hờn dỗi của mình. Ông biết. Bản thân

ông cũng không thực sự muốn vợ đi cùng. Chỉ lờ mờ thấy như mình có lỗi.

Quả đường xấu thật, gồ ghề và nhão nhoét. Có lẽ hôm trước vừa có mưa. Chiếc ô tô lấm đầy bùn, và phải sau hơn một giờ mới tới được nơi cần tới.

Ông bước ra khỏi xe, ngồi phệt xuống đám cỏ ướt bên chiếc hồ nhỏ nước nông và trong, để lộ lớp đáy bùn màu gạch.

*

Đó là một ngày mưa tầm tã vào tháng Chín năm 1967, khi tốt nghiệp xong Đại học sư phạm anh được phân về vùng này. Vì lý do sức khỏe, cụ thể mắt cận ba đi-ôp, người ta không gọi anh nhập ngũ như nhiều bạn cùng lớp. Ra đi từ sáng sớm với chiếc ba lô con cóc tòng teng trên lưng, mãi gần tối mới đến được nơi cần đến, trường cấp ba Cẩm Yên, nhưng anh chẳng thấy ai trong mấy ngôi nhà nứa tuềnh toàng ở đấy, đành hỏi thăm nhà ông chủ tịch xã định xin ngủ qua đêm rồi sau hẵng hay. Lại phải đội mưa dẫm bùn thêm ba cây số nữa để đến nhà ông chủ tịch. Hóa ra ông này đã được báo trước anh sẽ đến, và được giao nhiệm vụ tìm cho anh một nhà dân để ở trọ vì trường không có nhà riêng cho giáo viên.

“Tìm nơi nào kha khá một chút. Tay này dân Hà Nội gốc, có thể khó tính đấy!” Bản Vẹo của ông sống qui tụ, người Kinh nhiều hơn người Thượng, do trước đây có nông trường chè gần đấy, nay đã giải thể. Ông người Thái, vợ ông vốn là một trong những cô gái từ dưới xuôi lên của cái nông trường ấy. Cả buổi chiều trước đó ông đau đầu không biết phải bố trí “anh chàng Hà Nội khó tính” này ở đâu. Trong bản nhà nào cũng nghèo. Thêm chiếc giường không khó, chỉ ăn uống, sinh hoạt, vệ sinh mới phiền. Lại thêm cái chuyện năm ngoái có anh giáo viên miền xuôi, cũng của trường Cẩm Yên, léng phéng với một cô gái trong bản, có chửa, bị đuổi việc rồi lặn đi đâu mất. Không khéo rồi anh chàng này cũng gây tai họa. Tuy nhiên, là người đứng đầu địa phương, lại vốn sĩ không muốn “người ta” khinh thường xã mình, cuối cùng ông quyết định cho anh ta sống ngay trong nhà ông, một gia đình tự ông đánh giá có văn hóa nhất và khá nhất trong cả xã. Tạm thời thế đã, rồi sau ông sẽ dựng cho trường mấy nhà tranh làm chỗ ở của giáo viên.

Ngôi nhà “nhất xã” ấy có tường xây, trát vữa một mặt phía trong, mái ngói hẳn hoi dù đôi chỗ dột, đuồn đuỗn bốn gian nhỏ như nhà tập thể. Anh được ở gian trống cuối, có chiếc cửa sổ không cánh, che bằng vải nhựa nhìn ra một bãi sắn. Xa hơn tí nữa là chiếc hồ nhỏ bình thường nhưng với anh lại rất thơ mộng. Nhà ít người so với dân trong vùng, ngoài ông chủ tịch xã có vợ ông, một người đàn bà quê Hưng Yên, hơn bốn mươi tuổi, ít nói, có vẻ một thời xinh đẹp nhưng bây giờ gầy đét, da xám như người bị sốt rét lâu ngày. Anh thấy hai đứa trẻ, một cậu bé khoảng mười ba và đứa con gái thò lò mũi xanh. Thấy nói còn đứa nữa, đã lớn, lúc anh đến không có nhà.

Anh tắm giặt, thay quần áo xong và đang ngồi uống nước, nói chuyện với ông bà chủ tịch thì có người bước vào nhà. Bên ngoài trời vẫn mưa nặng hạt. Lúc ấy đã tối hẳn và căn nhà được chiếu sáng bằng chiếc đèn bão to như quả dưa bở, bóng ám muội do lâu ngày không lau. Trong góc phòng thấy treo chiếc đèn măng- xông chắc chỉ dành cho những dịp long trọng phục vụ nhiều người.

“Cái Bình, con gái tôi đấy!” ông chủ nhà nói. Có vợ người Kinh, mấy năm đi bộ đội, lại làm chủ tịch xã xuống huyện hội họp thường xuyên nên ông đã bị “xuôi hóa” từ lâu, dễ nhận thấy qua cách cư xử, nói năng và cách đặt tên cho con. “Năm nay xong lớp mười, tốt nghiệp phổ thông, còn chưa biết làm gì, đi đâu đây.” Rồi ông quay sang con gái: “Đây là thầy Thọ mới từ Hà Nội lên. Sẽ dạy trường con đấy.”

Cô gái lúng búng “chào thầy’’, quay sang nhìn anh, rùng mình hắt mái tóc dài về phía sau rồi đi xuống bếp.

Dưới ánh đèn dầu tù mù anh kịp nhận thấy một khuôn mặt tuyệt đẹp, đẹp đến mức khiến anh sững sờ chốc lát. Nó khác hẳn vẻ đẹp thường thấy ở các cô gái đẹp thủ đô. Có cái gì đó mới mẻ, tinh khiết, bí ẩn, thậm chí hoang dã. Khuôn mặt xinh đẹp ấy đang ướt sũng nước mưa (không hiểu sao cô đi đâu về không mũ nón gì cả), bộ quần áo mỏng dính chặt cơ thể con gái mới lớn với những đường nét thật mềm mại và gợi cảm. Anh có cảm giác như nhìn thấy da thịt cô qua lớp vải ướt. Có thể cái nhìn ấy làm cô xấu hổ cúi mặt. Cũng có thể chỉ do anh tưởng tượng vì lúc đó đang ở trong một cơn sốc thực sự, sốc trước vẻ đẹp ngỡ ngàng, bất ngờ. Đôi chân cô để trần, cũng rất trắng và đẹp, theo đó, nước từ người chảy xuống thành vết loang lấp lánh dưới ánh đèn.

Đêm ấy và nhiều hôm sau anh còn bị ám ảnh mãi bởi cuộc gặp lần đầu này. Anh giật mình lo lắng khi phải tự thú rằng hình như anh đã yêu cô, yêu ngay từ cái nhìn đầu tiên như người ta vẫn nói. Xưa nay anh không tin vào kiểu tình yêu sét đánh như thế. Anh nghĩ có lẽ do tính anh dễ xúc động, do bị choáng chút ít vì đi đường mệt và thời tiết, rồi mọi việc đâu sẽ vào đấy. Nhưng anh nhầm...

Trường cấp ba Cẩm Yên chỉ vẻn vẹn một lớp mười, hai lớp chín và ba lớp tám. Anh được phân dạy sử, kiêm luôn cả môn địa lớp tám và chín. Thời ấy không chỉ học sinh ít mà thầy cũng thiếu. Việc giảng dạy chẳng mấy vất vả. Chỉ buồn, cái buồn miền núi suốt ngày chẳng có gì làm, chẳng đi đâu, chẳng biết nói chuyện với ai. Hơn thế, trời hay mưa, không mưa thì sương mù phủ dày đặc, da thịt luôn ẩm ướt như đổ mồ hôi mùa hè. Không khí có mùi gì như mùi mốc, lắm lúc buồn nôn. Rất ít ngày trời đẹp. May anh mang theo mấy cuốn tiểu thuyết, chủ yếu tiểu thuyết cổ điển Nga, trong đó có cuốn Tội ác và Trừng phạt của Đôtxtôiepxki, đọc nhiều lần đến mức bị ám ảnh muốn tự mình phạm một tội ác nào đó. Có cả cuốn Axia của Tuốcghênhép mà anh thấy Bình, cô con gái ông chủ tịch xã, na ná giống một nữ nhân vật trong đó.

Anh và Bình ít gặp nhau, ngoài một ngày hai bữa ăn trưa và tối. ít khi có ăn sáng. Buổi sáng đi học, buổi chiều hôm nào cô cũng theo mẹ lên đồi trồng gì ngoài ấy đến tối mới về. Trong bữa ăn, từ khi có anh, cô thường cúi mặt hoặc nhìn đi nơi khác. Nói chuyện thì hầu như không, ngoài những câu chào hỏi bắt buộc. Chính điều này khiến anh, có thể cả bố mẹ cô nữa, đoán hiểu cô không thờ ơ với anh. Đôi khi anh thấy nhìn trộm mình, và lần nào ngẫu nhiên gặp nhau má cô cũng đỏ bừng. Còn anh thì bây giờ, được quan sát kỹ hơn, bình tĩnh hơn, anh càng thấy cô xinh đẹp và đặc biệt hấp dẫn. Như con thú nhỏ vừa nhút nhát, vừa có cái gì đấy mãnh liệt vụng về che giấu bên trong. Tất nhiên anh phải cố giữ kín tình cảm thật của mình, làm như không để ý tới cô, chỉ thỉnh thoảng

giúp cậu em làm bài khi cần. Cậu này học dốt nhưng thích đọc sách, có thể do vậy nên rất quí anh, vì với cậu, anh là nguồn sách vô tận. Thỉnh thoảng, theo yêu cầu của bà mẹ, anh nói nếu Bình có gì không hiểu, anh làm giúp, nhưng lần nào cô cũng lặng lẽ lắc đầu. Anh chẳng hiểu ý bà thế nào. Có thể vô tình, cũng có thể lo xa, bà nghĩ tới cuộc hôn nhân tương lai giữa con gái bà và anh chàng thư sinh Hà Nội đẹp trai, lại là ông giáo, cái nghề rất được coi trọng ở vùng này. Suy cho cùng, điểm mặt tất cả, bà thấy chẳng ai xứng đáng hơn. Chắc bà cũng nhận thấy tình cảm của anh đối với Bình. Còn ông bố thì không quan tâm, hay ít ra tỏ vẻ không quan tâm. Có lẽ ông cũng không phản đối. Con ông đã mười tám, cái tuổi nên lo chuyện chồng con. Anh cũng mới hăm hai. Ông chỉ sợ như anh chàng năm ngoái, làm con người ta ễnh bụng rồi lặn mất tăm. Vậy là có vẻ như mọi chuyện thuận lợi, nhưng anh vẫn chưa dám.

Một hôm, đi đâu về, anh chợt thấy Bình chạy bổ từ trong nhà ra, bối rối và xấu hổ. Hình như từ phòng anh. Anh vội bước vào và thấy một mẩu giấy nhỏ trên bàn xé từ cuốn vở học trò. “Tối nay em chờ anh bên hồ”. Anh ngồi thừ trên ghế, ngạc nhiên và mừng lo lẫn lộn.

Bữa ăn tối diễn ra như thường lệ. Bình không một lần nhìn anh. ăn xong, cô bảo mẹ sang nhà bạn học bài rồi đi luôn. Vì thỉnh thoảng vẫn đi dạo vào buổi tối, nên anh có thể ra đi mà không bị ai nghi ngờ. Khốn nỗi hôm ấy cậu em cứ nằng nặc nhờ giải giúp bài toán khó, nên khi anh ra khỏi nhà đã gần chín giờ.

Đầu tháng, ánh trăng bàng bạc, mỏng và ẩm ướt. Bốn bề yên ắng, chỉ buồn buồn tiếng côn trùng đâu đó vọng lại. Anh bước nhanh qua bãi sắn về phía hồ, tim đập mạnh vì hồi hộp. Thậm chí không nghĩ tới hậu quả. Không nghĩ gì ngoài việc có người đang chờ anh bên hồ.

Bình ngồi trên tảng đá lớn trên bờ. Bên cạnh có tảng khác nhỏ hơn. Cả hai đều trơn nhẵn do mưa gió và cả do người ngồi. Anh cũng từng nhiều lần ngồi lên đó, vào buổi chiều chứ không phải ban đêm thế này, và tất nhiên chỉ một mình. Cô ôm gối, đầu cúi gục, im lặng cả khi anh lên tiếng gọi. Anh lại gần, khẽ đặt tay lên vai cô và biết cô đang khóc. Anh ngồi xuống cạnh, hồi lâu không biết nói gì, cuối cùng nhẹ nhàng nâng đầu cô lên và hôn vào đôi mắt ướt.

“Người ta nói con gái dân tộc mãnh liệt lắm”, anh nghĩ.

“Nhưng để chủ động hẹn thế này thì chắc Bình phải yêu anh ghê gớm, đấu tranh ghê gớm và cũng bất chấp ghê gớm”.

“Anh yêu em! Yêu ngay từ cái nhìn đầu tiên như trong tiểu thuyết.” Anh nói một cách giản dị rồi cười thành tiếng, cố lấy vẻ thật tự nhiên. Hình như tiếng cười này giúp cả hai vượt qua sự lúng túng ban đầu.

Anh vòng tay ôm cô, xoay về phía mình. Người cô run lên như bị sốt.

“Em có yêu anh không?”

Cô khẽ gật đầu, áp mặt vào ngực anh. Hai người im lặng hồi lâu.

“Cũng từ cái nhìn đầu tiên?”

“Không. Phải mấy ngày sau. Rồi em trở thành như đứa mất hồn”, cô nói, cũng thật giản dị. “Anh không nhận thấy à?”

“Có”, anh đáp. Thực ra anh không nhận thấy gì cả. Lại càng không biết cô “mất hồn” vì anh.

“Còn em, em có biết anh rất yêu em không, yêu ngay từ đầu?”

“Có. Và em chờ. Sao anh không nói gì với em? Sao anh bắt em chờ lâu thế, cho đến lúc không chờ được nữa?”

“Tại anh sợ. Dẫu sao cũng mới ba tháng. Anh sợ mọi người nghĩ anh như anh chàng năm ngoái. Nhưng ngay ngày mai anh sẽ nói chuyện với bố mẹ em...”

“Đừng. Khoan đã.” Rồi cô ngước nhìn lên, nghiêm túc hỏi:

“Anh sẽ cưới em?”

“Tất nhiên!”

“Anh thề đi!”

“Không cần thề”, anh cười. “Anh cũng mất hồn vì em. Không phải mấy ngày sau, mà ngay từ hôm đầu mới gặp. Tất nhiên anh sẽ lấy em. Còn em?”

“Em là con gái. Không cần hỏi”.

Hai người lại im lặng, rồi anh nói, thật thà đến mức ngây ngô, nhưng không ai để ý đến sự ngây ngô ấy:

“Vậy là chúng ta yêu nhau và sẽ lấy nhau!”

“Vâng. Rồi anh sẽ đưa em về Hà Nội? Em thích được sống ở Hà Nội. ở đây buồn lắm”.

“Anh sẽ đưa em về Hà Nội. Mà thôi, ta phải về, kẻo mọi người nghi”.

Hai người đứng dậy. Chỉ lúc này họ mới hôn nhau. Một cái hôn vụng về. Anh thấy người cô nóng rực và run run.

“Mai ta lại ra đây nhé?”

“ừ, mai.” Anh đáp, và hai người lại hôn nhau.

Trăng có vẻ mờ hơn, sương cũng nhiều hơn như muốn che họ khỏi những con mắt tò mò.

Những ngày tiếp theo đêm nào họ cũng hẹn gặp nhau bên hồ mà không ai biết, hoặc có thể biết nhưng giả vờ không. Tuy nhiên, bây giờ, khi nhà vắng người, họ vui vẻ nói chuyện với nhau, hôn nhau trong niềm hạnh phúc ngây ngất.

Một tối nọ, khi hai người vừa ra tới hồ, cô bảo anh:

“Ta xuống tắm đi!”

Anh chưa kịp trả lời thì cô đã nhanh nhẹn cởi hết quần áo, ngay trước mặt anh mà không chút e thẹn, rồi một mình lội xuống nước.

“Con gái miền núi hồn nhiên thật!”

Anh thầm nghĩ và mỉm cười một mình. Nhưng anh không xuống tắm, chỉ ngồi chờ trên bờ. Lại càng không muốn tắm truồng. Không hiểu sao anh thấy ngượng, dù ý nghĩ được tắm truồng với người yêu dưới đêm trăng thật hấp dẫn. Thích nhưng vẫn ngượng,

vì tính anh vốn nhút nhát và hay cả thẹn.

Mười lăm phút sau, cô lên.

“Anh lau người cho em đi!” Cô nói rồi ôm ghì lấy anh để nước thấm hết cả quần áo.

Phải nói anh hơi thoáng chút bối rối. Tất nhiên anh hiểu cô muốn gì và anh có thể làm gì. Anh ôm chặt cô. Người anh cũng run lên, hừng hực. Nhưng một lúc sau anh từ từ buông cô ra:

“Em mặc quần áo vào, kẻo lạnh”.

Cô ngoan ngoãn nghe theo, rồi họ ra về trong im lặng.

Ba hôm sau anh được biết cô đã viết đơn xung phong ra mặt trận, và sắp phải lên đường.

“Trời! Sao em làm thế?” Anh kêu lên, gần như hoảng hốt.

“Cả lớp viết. Người ta chỉ chọn ba đứa. Em là lớp trưởng nên được chọn”.

“Em muốn bỏ anh mà đi thật à?”

“Không. Em không muốn đi. Nhưng em là lớp trưởng... Em muốn ở lại với anh!”

“Vậy sao xung phong?”

“Cả lớp xung phong...”

Cô thút thít khóc. Không biết nói gì hơn, anh ôm cô vào lòng, như sợ buông ra, cô sẽ biến đi mất.

“Hay anh và em cùng bỏ trốn? Vào rừng chẳng hạn. Em biết một chỗ rừng rậm lắm, không ai tìm thấy đâu!” Cuối cùng cô ngước nhìn anh, giọng nghiêm túc.

Anh thấy buồn cười với ý nghĩ trẻ con ấy.

“Không được. Phải tìm cách khác. Không có em, anh chết mất. Mà em cũng có thể chết. Chiến tranh không đùa với ai đâu...”

“Em không sợ chết. Chỉ sợ xa anh”, cô trầm ngâm một lúc rồi nói: “Mà có chết cũng chẳng sao. Em sẽ chờ anh dưới ấy!”

“Em chỉ nói vớ vẩn. Chết thế nào được.”

“Em nói thật mà. Nếu ra đi và không may phải chết, em sẽ chờ anh dưới ấy. Chờ suốt đời. Em sẽ không yêu ai, không lấy ai cả! Anh không thích em làm thế sao?”

Anh không đáp, chỉ ôm chặt cô hơn và hôn tới tấp khắp mặt cô.

Hôm ấy là đêm cuối cùng trăng còn sáng. Trăng đang bị mây che khuất phía đằng tây. Không hiểu sao đám mây có màu vàng bệch và ung ủng.

Một tuần sau cô lên đường. Được nửa tháng thì có tin cô chết khi đoàn xe chở cô và những cô gái như cô bị trúng bom lúc đang vượt cầu Hàm Rồng.

*

“Ông nghĩ ngợi gì thế? ăn đi kẻo nguội”. Bà nói bên bàn ăn sáng ngày hôm sau.

“Chẳng nghĩ gì cả”, ông thờ ơ đáp. “Hôm nay Sa Pa nhiều mây quá.”

“Sa Pa thì lúc nào chẳng vậy.”

“ừ, nhưng hôm nay nhiều hơn. Bà không thấy thế sao?”

“Tôi thấy bình thường. Chỉ có ông không bình thường. Lại chuyện nàng kia, cái nàng người Thượng xinh đẹp và hoang dã ấy chứ gì?”

Ông lặng thinh rót đầy cốc rượu cho mình. Không hiểu đã là cốc thứ mấy. Đúng, ông đang nghĩ về Bình, mối tình đầu ngắn ngủi, đẹp đẽ và đau đớn. Thực ra suốt mấy mươi năm qua lúc nào ông cũng nghĩ đến nó. Chuyện chỉ có thế. Đơn giản mà thật chua xót. Đúng như ông nói với bà: quen nhau ba tháng, yêu nhau còn ít hơn. Thậm chí chưa có cả “chuyện ấy”. Thế mà với ông, nó là mối tình đẹp nhất, quan trọng nhất, có lẽ còn duy nhất. Ông cảm thấy sau khi người yêu chết, ông không còn sống với đúng nghĩa của nó.

Mọi chuyện trở nên vô nghĩa, cả chuyện sau này ông lấy vợ và sống “hạnh phúc” với bà trong con mắt của nhiều người. Đúng, có thể ông quá đa cảm, có thể quá nâng niu, thi vị hóa những kỷ niệm cũ, nhưng quả thực ông không thể nào quên dù nhiều lần đã cố. Hôm qua ông ngồi gần như suốt ngày trên tảng đá nơi cô chủ động hẹn ông đến. Ông ngồi, nhớ lại lần đầu nhìn thấy cô trong cái đêm mưa gió ấy. Khuôn mặt xinh đẹp hớp hồn của cô. Đôi mắt to tròn. Bộ quần áo ướt mỏng dính bám sát cơ thể mảnh mai với những đường cong tuyệt mỹ dẫu chưa phát triển hoàn toàn. Ông nhớ những cái hôn, những trò đùa nghịch trẻ con. Nhớ lần cả hai hốt hoảng giật bắn người khi đang hôn nhau thì bất chợt ông bố về, may chưa kịp nhìn thấy. Tất nhiên nhớ cả đêm trăng cuối cùng bên hồ, khi cô trần truồng trong vòng tay ông, sẵn sàng hiến dâng mà ông đã ngu ngốc chối từ. Điều này đặc biệt làm ông day dứt. Chắc lúc ấy cô xấu hổ và giận ông lắm. Ông thấy thương cho cô và cả cho mình rằng chuyện ấy đã không xẩy ra. Mà cô thì chỉ mấy ngày sau đã chết.

“Chắc hôm qua ông vào thăm gia đình cô ấy?” bà hỏi.

“Chẳng còn ai nữa. Sau cái chết của cô ấy hai năm, ông bố người Thái chết vì ung thư. Bà vợ người Kinh đưa hai con về quê cũ Hưng Yên. Thỉnh thoảng tôi có tới thăm, nhưng điều ấy chẳng liên quan gì đến chuyện này”.

“Ông chưa kể tôi nghe vì sao cô ấy chết?”

“Chưa à? Đơn giản thôi. Xung phong ra mặt trận. Chưa đánh đấm gì, cả xe chở mấy chục cô gái học sinh bị trúng bom ở Hàm Rồng. Chết hết. Đó là điều khủng khiếp nhất của chiến tranh. Bà hài lòng chưa?”

“Ông thô lỗ quá đấy!”

“ừ, tôi xin lỗi”.

“Mà sao ông uống nhiều vậy? Từ nãy đến giờ tôi đếm được năm cốc rồi đấy.”

“Xin lỗi. Đây là cốc cuối cùng”.

“Không lẽ suốt mấy chục năm qua ông không thể nào quên được cô ấy?”

“Không.”

“Và vẫn yêu cô ấy?”

“Vẫn.”

“Tức là suốt chừng ấy năm ông sống với tôi mà luôn nghĩ đến người đàn bà khác?”

Không chờ câu trả lời, bà đột ngột đứng dậy bỏ lên phòng.

“Tôi xin lỗi bà. Không hẳn như vậy. Tôi cũng yêu bà. Nhưng đó là chuyện khác. Xin lỗi!” Ông nói khi chỉ còn lại một mình, với tay lấy chai rượu.

Buổi chiều hôm ấy họ trở về Hà Nội. Bà ngồi sau tay lái, với lý do ông chưa tỉnh hẳn rượu. Ông ngồi phía sau, lờ đờ nhìn ra ngoài. Vẫn cảnh cũ Sa Pa mây phủ trắng. Bất chợt ông có cảm giác như đâu đó dưới những đám mây ẩm ươt kia có ai đang đứng chờ ông. Chờ đã lâu. Chờ một cách mòn mỏi và đau đớn.

“Em sẽ chờ anh dưới ấy”.

Cô Bình ngày xưa của ông đã nói như thế. Con gái miền núi kỳ lắm. Đã nói nhất định thế nào cũng làm.

Hà Nội, 23. 5. 2003

T.B.T

Bông hồng chưa tặng

Tám giờ kém mười. Lần nữa chuông rung dài phía trong Nhà Hát Lớn.

Mấy người đến muộn đang vội vã leo lên các bậc đá lát để đi qua chiếc cửa sắt nhỏ có bà soát vé to béo đứng cạnh, vừa xé vé vừa giục họ nhanh lên vì buổi biểu diễn sắp bắt đầu. Đúng tám giờ, chiếc cửa sắt bị khóa. Bà kia lui sang bên, lơ đãng nhìn ra ngoài.

Cuối cùng, trước nhà hát chẳng còn ai ngoài mấy người bán hàng rong, một thanh niên mặc quần áo bộ đội vẫn ngồi trên yên xe đạp, chân chống xuống đất, một cô gái trẻ mặc áo khoác màu sáng luôn nhìn đồng hồ, đi lại vẻ sốt ruột, và tôi.

Tôi không đi lại, không sốt ruột vì chẳng chờ ai, chỉ buồn do không mua được vé vào nghe buổi hòa nhạc của một nghệ sĩ pianô nổi tiếng người Nga mà tôi hâm mộ.

Đang cuối tháng Hai, mới Tết xong, trời còn khá lạnh. Lại thêm chút mưa phùn lất phất, nhỏ thôi, và chỉ nhận thấy trong ánh sáng vàng nhạt của mấy cột đèn gần đó.

Anh thanh niên đã đạp xe đi. Cô gái vẫn nấn ná chờ người nhỡ hẹn. Tôi thì đứng ngay dưới cánh cửa sắt vì còn hy vọng biết đâu ai đấy vào phút chót có thể thừa vé nhượng lại.

Cô gái không đội mũ. Mái tóc phi-dê cắt ngắn xới phồng với những giọt nước li ti bám phía trên. Tôi ngạc nhiên thấy chúng có màu khác nhau. Tế nhị không nhìn lâu, nhưng khi nàng đi ngang tôi cũng kịp nhận thấy một khuôn mặt rất xinh, hơi gầy, trắng và thanh thoát, có lẽ nhờ chiếc mũi thẳng và đôi mắt sâu. Một vẻ đẹp cổ điển, sang trọng của người có văn hóa. Mấy lần tôi định nhưng không dám hỏi mua lại một trong hai chiếc vé mà tôi tin chắc nàng đang giữ trong chiếc ví đầm đeo bên hông. Bất chợt nàng đi lại gần tôi và nói, rất thản nhiên, giản dị:

“Anh có muốn đi dạo với em một chốc không?”

Lúc ấy tôi mới hai mươi tám tuổi, đã tập tãnh bước vào nghề văn và đang yêu. Tôi yêu một ca sĩ, nghiệp dư thôi nhưng đang nổi, ít ra cũng mấy lần đoạt giải tại các cuộc thi văn nghệ phong trào. Nàng cũng xinh, và chúng tôi yêu nhau thực sự. Có điều, khác hẳn tôi, nàng không thích nhạc cổ điển nên chẳng bao giờ chúng tôi cùng vào Nhà Hát Lớn, mặc dù chiều nàng, tôi luôn có mặt ở những đêm ca nhạc tôi chẳng mấy thích thú.

Cô gái hơi lúng túng khi tôi, vì ngạc nhiên, bối rối chưa biết trả lời thế nào. Tuy nhiên, chi mấy phút sau, chúng tôi đã sóng đôi đi dạo dọc theo phố Tráng Tiền rồi vòng quanh bờ hồ Hoàn Kiếm.

Thành phố ban đêm thật đẹp và yên tĩnh. ánh điện hắt lên mặt hồ thành từng vùng tròn như những chiếc trứng tráng trong chảo. Phía nhà Thủy Tạ có mấy ngọn đèn xanh, in ngược xuống nước thành những chiếc cọc run rẩy, tất nhiên cũng màu xanh, như muốn khuỵu dưới sức nặng của chiếc quán hai tầng trên đó. Có tiếng kèn xắc-xô-phôn buồn buồn vọng lại, xuyên qua lớp sương mù màu trắng ẩm ướt.

Chúng tôi lặng lẽ đi một đoạn dài không ai nói gì. Cuối cùng tôi lên tiếng:

“Chị vừa chờ ai nhưng người ấy không tới?”

“Em chờ chồng em”, nàng đáp, cũng rất tự nhiên. “Nhưng không sao, em quen với cảnh này rồi”.

“Và để trả thù chồng, chị mời tôi, một người lạ đi chơi thế này?”

Nàng không đáp. Tôi cũng im, lấy làm tiếc đã hỏi cái điều đáng lẽ không nên hỏi. Tôi thấy lạ trước cách cư xử của nàng. Cứ như trong tiểu thuyết hoặc ở một nước phương Tây nào đó. Rõ ràng nàng không thuộc loại phụ nữ dễ dãi, chưa hẳn đã thích phiêu lưu, vì ở nàng tôi cảm thấy cái gì đó sạch sẽ, nghiêm túc. Thế thì sao nàng, một người có chồng như nàng nói, lại chủ động mời tôi đi dạo? Có ẩn ý gì ở đây chăng? Nàng là ai và cần gì ở tôi?

Vì lúc ấy còn trẻ và đang bị trí tò mò kích thích, tôi chẳng băn khoăn nhiều với những câu hỏi như thế, chỉ thấy sung sướng được đi dạo cùng người đẹp trong một đêm Hà Nội mơ mộng.

Chúng tôi vào Thủy Tạ ăn kem, những hai suất. Nàng để tôi trả tiền không chút kiểu cách. Rồi chúng tôi thong thả đi thêm một vòng quanh hồ, sau khi quành sang phố Nhà Thờ, phố Hàng Trống và một đoạn phố Hàng Gai. Khi trở lại Nhà Hát Lớn thì vừa đúng mười giờ rưỡi, cũng là lúc buổi diễn kết thúc và lác đác đã có vài người đi ra. Tôi đề nghị được đưa nàng về nhưng nàng lắc đầu.

Nàng chìa bàn tay nhỏ bé của mình cho tôi. Bàn tay mềm và ấm, lần đầu tôi được chạm vào nó.

“Anh dễ thương thật đấy. Suốt cả mấy tiếng đồng hồ không hỏi một câu ngốc nghếch nào. Em thích những người như vậy. Em cũng thích anh. Nếu anh hay đến nhà hát này thì chắc ta còn nhiều dịp gặp nhau. Tam biệt và cảm ơn!”

Rồi nàng bỏ đi, đến đứng chếch phía bên phải nhà hát. Một lúc sau có chiếc ô tô màu đen đi tới đưa nàng đi. Một cô gái kỳ lạ mà lúc ấy tôi chưa biết tên và cũng chưa biết tên tôi.

Không phải tôi không hỏi câu nào. Theo yêu cầu của tôi, nàng nói chồng nàng là một quan chức quan trọng, hơn nàng những hai mươi lăm tuổi. Và nàng đồng ý lấy ông vì bố mẹ bắt thế chứ chẳng vì tình yêu. Tuy nhiên, đó chẳng phải lý do để nàng không quí trọng ông hoặc cảm thấy bất hạnh. Đơn giản nàng nghĩ một khi đã là vợ chồng thì phải cư xử theo đúng đạo vợ chồng. Xuất thân từ gia đình gia giáo, nàng nghĩ cần phải thế. Chỉ tiếc ông không hiểu và không kính trọng nghề nàng. (Tôi hỏi nghề gì nhưng nàng chỉ cười). Phần tôi, tôi nói đang yêu và cũng được yêu lại. Một cách xã giao và hơi kỳ cục, chúng tôi chúc nhau hạnh phúc. Ngoài ra không hỏi nhau gì hơn về đời tư mỗi người.

Một tuần sau tôi lại vào Nhà Hát Lớn, để xem vở ba-lê Giselle do một đạo diễn người Pháp giúp Việt Nam dàn dựng. Và lại gặp nàng. Không phải trước nhà hát mà ngay trên sàn diễn. Hơn thế, trong vai chính, tức là nàng Giselle xinh đẹp phải chịu nhiều đau khổ trước khi tìm được hạnh phúc của mình như ở phần kết hầu hết các vở ba-lê khác. Xem tờ rơi giới thiệu nội dung, tôi biết tên nàng là Lệ Trinh, diễn viên trẻ đầy triển vọng của Nhà hát Nhạc, Vũ kịch Trung ương, mới tốt nghiệp trường ba-lê danh tiếng nhất Liên Xô, ở chính thành phố tôi từng học trước đó mấy năm. Với cảm giác ngạc nhiên, xúc động và lâng lâng, suốt buổi diễn tôi chỉ ngắm nhìn một mình nàng trong bộ đồ ba-lê trắng mỏng tinh khiết, (cả người nàng cũng trắng mỏng tinh khiết), thoăn thoắt bước đi trên hai đầu ngón chân bé nhỏ, xen những cú nhảy nhẹ tưởng như không trọng lượng. Nàng đẹp một cách lộng lẫy. Cái đẹp hoàn thiện, thoát tục, đến mức trong tôi chỉ còn lại cảm giác ngưỡng mộ như khi người ta ngưỡng mộ một nữ thần. Thật khó tin mới chỉ mấy ngày trước đó tôi được nữ thần ấy mời đi dạo, thậm chí được chạm tay nàng.

Sau buổi diễn, đứng khuất phía xa trước nhà hát, tôi thấy nàng, vẫn chiếc áo khoác hôm nọ, đang cùng một người đàn ông cao to mặc com-lê đen âu yếm dẫn nàng đến chiếc ô tô màu đen đợi sẵn. Chiếc ô tô chở nàng lần trước. Trong vở diễn, nàng được chàng hoàng tử nâng trên đôi tay khỏe mạnh của mình, còn ngoài đời, nâng đỡ nàng là chiếc ô tô của chồng, chức vụ và có lẽ cả đôi tay cũng rất khỏe của ông ta. Tôi thở dài, thầm mỉm cười với sự so sánh ngồ ngộ ấy.

Tôi thờ thẩn bước đi giữa phố, đúng lộ trình tôi và nàng đã đi lần trước. Lần này trời quang đãng và đầy sao. Những ngôi sao khá lớn chen chúc trên mặt nước hồ Hoàn Kiếm. Tôi đứng khá lâu trên cầu Thê Húc, tay vịn vào thành cầu đẫm hơi sương nhưng không hiểu sao lám nhám những hạt cát nhỏ. Tôi lờ mờ thấy mình đang yêu. Đúng, yêu nàng. Nhưng là thứ tình yêu khác hẳn với tình yêu đối với cô ca sĩ nghiệp dư đang nổi. Một tình yêu trừu tượng, vô vọng và pha chút mặc cảm tội lỗi, vì nàng đã có chồng.

Xưa nay ngoài sách, nhạc cổ điển là đam mê lớn nhất của tôi, nên hầu như tôi không bỏ sót buổi hòa nhạc nào loại này ở Hà Nội. Thậm chí thời sinh viên, tôi từng mơ ước trở thành nhạc sĩ hoặc chỉ huy dàn nhạc giao hưởng.

Mấy hôm sau tôi lại có mặt ở Nhà Hát Lớn để nghe một chương trình nhạc Beethoven, gồm bản các giao hưởng số Một, số Sáu và khúc dạo đầu (ouverture) Coriolant. Lần này may tôi mua được vé, tất nhiên chỉ đi một mình.

Nàng xuất hiện đúng lúc tôi sắp bước vào nhà hát, mặc quần jeans, đi dày da và khoác trên người chiếc áo len rộng màu xanh nhạt. Tôi có cảm giác mặt nàng đỏ ửng, hơi thở gấp, có lẽ do trước đó phải chạy một quãng.

“Chào Lệ Trinh,” tôi lên tiếng trước, cố giấu vẻ hồi hộp. “Hôm nay chồng chị lại nhỡ hẹn nữa à?”

Hình như nàng không lấy làm ngạc nhiên khi tôi gọi đúng  tên.

“Không. Em đi một mình. Em đến đây vì anh,” nàng đáp, cũng tự nhiên và giản dị như lần trước. “Anh có sẵn sàng bỏ buổi hòa nhạc để đi dạo với em không?”

Chúng tôi lại đi theo các phố cũ, có ghé vào Thủy Tạ nhưng không ăn kem mà uống cà phê. Vừa uống vừa ngắm mặt hồ ban đêm và ôn chuyện Liên Xô. Dường như đề tài này làm hai người tự nhiên và thân mật hơn. Tịnh không một lời về đời sống riêng của nhau. Sau đó, như lần trước, tôi đưa nàng trở lại nhà hát chỉ mấy phút trước khi chồng nàng đánh ô tô đến đón nàng về.

Những tháng tiếp theo tôi còn mấy lần được nàng rủ đi chơi như thế. Mấy lần thấy chồng nàng cùng vào nhà hát. Tuy nhiên, nàng chẳng tỏ ra thân mật hơn trước, ngoài việc tôi có thể giữ tay nàng lâu hơn, thậm chí một lần còn nâng lên hôn mà không bị rút lại. Thỉnh thoảng, như vô tình, nàng hỏi chuyện tình yêu của tôi với cô kia, và tôi nói mọi chuyện vẫn bình thường.

“Phải chăng nàng cũng yêu tôi, hay chẳng qua đó chỉ là trò đùa của những người xinh đẹp, giàu có và rất hiểu rõ địa vị của mình?” Câu hỏi ấy cứ làm tôi băn khoăn mãi. Vốn hay mặc cảm và không muốn rơi vào thế lố bịch, dẫu rất yêu, tôi luôn tỏ ra kiềm chế không bộc lộ tình cảm mình. Dẫu sao nàng cũng đã có chồng.

Một lần tôi còn chuẩn bị sẵn một bông hồng giấu trong cặp định tặng nàng, nhưng khi gặp lại không đủ can đảm trao nàng bông hồng ấy.

Rồi một thời gian rất lâu, tôi không thấy nàng xuất hiện, cả trên sàn diễn lẫn trước cửa Nhà Hát Lớn. Linh tính báo tôi có chuyện khác thường. Tôi nhờ người dò hỏi và được biết chồng nàng bị bắt cách đấy không lâu (vì lý do gì không rõ), đang bị giam đâu đó tận Tây Nguyên, và nàng đã bỏ hẳn vào đấy để chăm sóc ông.

*

Từ đó tôi chẳng biết gì thêm Lệ Trinh. Rồi mọi cái cũng qua đi, kể cả tình yêu của tôi đối với nàng, còn lại bây giờ chỉ là sự luyến tiếc mơ hồ, một kỷ niệm đẹp. Tôi lấy vợ, có con, không phải lấy cô ca sĩ xinh đẹp không yêu nhạc cổ điển, cũng không phải vài người nữa tôi yêu sau đó. Cuộc đời dần dần đi vào nếp ổn định. Tôi lấy thế làm hài lòng và chẳng có gì phải than phiền. Tôi vẫn đều đặn vào Nhà Hát Lớn nghe hòa nhạc hoặc xem ba-lê. Chỉ những lúc ấy, tôi mới nhớ đến Lệ Trinh, đặc biệt hôm đầu tiên thấy nàng trên sàn diễn trong vai cô gái Giselle xinh đẹp, tinh khiết và dường như không trọng lượng. Tôi cũng nhớ cả những đêm được đi dạo bên nàng hoặc phải lang thang một mình giữa các phố Hà Nội cho đến tận sáng như mọi chàng trai si tình khác. Rồi tôi thương cho

nàng đáng lẽ được ông chồng to khỏe, đạo mạo, đầy chức quyền kia nâng trên tay đi hết cuộc đời, thì lại phải vào tận chốn rừng núi hoang vu miền Nam để nuôi ông, nâng cái cơ thể to khỏe kia của ông bằng chính đôi tay bé nhỏ của nàng, trên đôi chân đi những bước nhỏ bằng ngón kiểu ba-lê của nàng. Bây giờ nàng thế nào và đang ở đâu?

Một hôm, bất ngờ tôi nhận được bức thư từ Mỹ. Thư của Lệ Trinh.

“Chắc anh không còn nhớ em và đang ngạc nhiên? Em là Lệ Trinh, người cùng anh mấy lần đi dạo quanh hồ Hoàn Kiếm cách đây đã nhiều năm.” Nàng viết, vẫn bằng cái giọng tự nhiên, chân thành như xưa. “Bây giờ, khi đã ở rất xa cả về địa lý lẫn thời gian, em mới dám nói với anh điều này. Em yêu anh! Em đã rất yêu anh những ngày được gặp và không được gặp anh thời ấy. Anh không biết, hay đúng hơn, em không cho anh biết điều đó, vì em đã có chồng, còn anh thì đang yêu người khác. Dẫu mãnh liệt, tình cảm của em đối với anh vẫn không thắng được ý thức đạo nghĩa vợ chồng trong em. Vả lại, em cũng không thể cho phép mình cướp đi hạnh phúc của cô gái anh yêu và yêu anh. Đối với em, đó là những ngày hạnh phúc nhất, đáng sống nhất. Còn sau đó chỉ là một sự tồn tại, thuần túy một sự tồn tại theo các khuôn phép đạo đức do xã hội qui định.

Dù không yêu, em đã hết lòng tận tụy với chồng, cho đến khi ông ấy chết bệnh sau ba năm trong tù. Sau đó em theo mấy người bạn vượt biên và hiện đang sống ở Mỹ. Em đã có chồng, có con, dường như có tất cả, chỉ trừ tình yêu. Anh là tình yêu duy nhất của em. Lẽ ra em đã có thể đến với anh, nếu em đủ dũng cảm thoát ra khỏi những ràng buộc của qui ước xã hội.

Viết thư này, em không có mong muốn nào khác ngoài được bộc lộ với anh những suy nghĩ thầm kín của mình. Em những muốn, và đã cố, không bao giờ nói ra, nhưng không được. Hãy tha thứ cho em.

Lệ Trinh.

PS. Xin anh đừng viết thư cho em. Điều ấy không cần thiết. Hơn thế, nó sẽ làm em thêm đau khổ.

Bức thư đề ngày... tháng... năm 1989. Mười lăm năm kể từ đêm tôi nhìn thấy nàng lần cuối.

*

Tháng Năm năm 2000, trong lần đi du lịch một tháng với vợ ở Mỹ, tôi đã tìm đến nhà nàng theo địa chỉ ghi trên bì thư. Tất nhiên một mình. Tôi không có ý định gặp hay trò chuyện với nàng vì nàng không muốn điều ấy. Đơn giản tôi chỉ muốn được nhìn qua

ngôi nhà nàng đang sống. Đứng từ xa mà nhìn. Đó là một ngôi nhà nhỏ, bình thường như bao ngôi nhà khác xung quanh ở ngoại ô thành phố Raleigh, tiểu bang North Carolina. Nhà đóng cửa, chỉ hai ô cửa sổ là không, nhưng được che bằng những chiếc mành trắng mỏng. Tôi thong thả đi hai lần qua ngôi nhà ấy, ngồi xuống cạnh một gốc cây đối diện, hút hết một điếu thuốc rồi trở về khách sạn.

Tháng trước, tôi lại nhận được một bức thư nữa từ Mỹ. Bức thư chỉ mấy dòng, được viết bằng nét chữ đàn ông rắn rỏi, gần như tô từng nét.

“Theo yêu cầu của người đã khuất, tôi xin báo ông biết rằng vợ tôi, bà Lệ Trinh, đã từ trần ngày...vì nhồi máu cơ tim. Vợ tôi cũng nhờ nói lại rằng bà ấy đã nhìn thấy ông ngồi hút thuốc trước cửa nhà chúng tôi cách đây hơn hai năm. John Nguyen Van Bach.”

*

Đó là toàn bộ câu chuyện về Lệ Trinh mà chắc tôi sẽ không viết ra nếu không nhận được bức thư ngắn này của chồng nàng. Tôi chẳng còn gì để nói thêm, ngoài việc nếu có dịp tới Mỹ lần nữa, nhất định tôi sẽ tìm đến mộ nàng và đặt lên đó bông hồng năm nào tội định mà chưa kịp tặng.

Hà Nội, 22. 6. 2003

T.B.T

Cô gái bán hoa

Thành phố đêm trăng. Đèn sáng rực khắp nơi nhưng không át được thứ ánh sáng huyền ảo có màu vừa bàng bạc vừa xanh lơ của trăng rằm tháng Sáu cao trên đầu. Trời không mây. Gió ấm thổi nhẹ thật dễ chịu. Thậm chí phảng phất mùi gì đấy các thi sĩ

thường hứng lên gọi mùi trăng. Đúng hơn, có lẽ đó là mùi hạnh phúc.

Ông đang cảm thấy hạnh phúc, cái hạnh phúc bình dị của một người không đòi hỏi nhiều ở đời. Chỉ mong muốn cho, nếu có cái để cho. Một người tốt, chân thành đến mức ngây thơ, do vậy nhiều khi lạc lõng và dễ bị tổn thương. Người tốt thường dễ tổn thương.

Đứng dưới vành trăng tròn vằng vặc ấy, ông thấy người lâng lâng như bay lên được. Cảm giác này làm ông nhớ tới chuyện khoa học đã chứng minh rằng khi đứng đúng dưới trăng tròn, trọng lượng ta sẽ nhẹ hơn chút ít. Nhẹ hơn bao nhiêu? Ông không biết,

nhưng quả người ông đang rất nhẹ. Ông còn nhún người, nhảy lên một cái như trẻ con.

Ông mỉm cười, đưa mắt nhìn quanh, hài lòng thấy ai cũng no đủ, ăn mặc đẹp, phố xá khang trang, xe cộ bóng lộn nối đuôi nhau nườm nượp. Ông hạnh phúc với ý nghĩ rằng ông và cả dân tộc đã phải chịu vất vả, hy sinh mấy mươi năm không uổng để có được

ngày hôm nay.

Khi hạnh phúc, người ta dễ xúc động, dễ nẩy ra ý định làm một việc gì đấy thật lớn lao, phi thường, thật tốt cho người khác.

Nhân vật chính câu chuyện này của chúng ta đang ở tâm trạng đúng như thế khi ông nện gót giày đi dạo dọc theo một trong những đường phố đẹp nhất của Hà Nội.

Các bạn tò mò muốn biết người đó là ai? Chính là giáo sư N. xấu số tôi viết trong truyện “Say Nắng” năm ngoái! Ông giáo sư thơ ngây, “mắc bệnh tim to” và độc thân đã nghỉ hưu ấy, một hôm trời nắng đẹp quyết định dạo phố, tự cho phép mình hút thuốc ba

con năm, uống rượu vang Pháp, vào hiệu “gội đầu máy lạnh”, nơi ông, vì “say nắng” để mình lọt vào vòng tay một cô gái trẻ rồi bị đưa lên đồn công an... Ông là bạn thân của tôi. Chuyện xẩy ra đúng như thế. Có điều, ông không treo cổ tự tử khi bị báo nêu đích danh, mặc dù có ý định ấy, may tôi và mấy người bạn nữa kịp can ngăn. Thường vẫn thế, trong đời mọi việc không đơn giản và quyết liệt như trong truyện. Tôi phải xin lỗi bạn đọc vì cái kết phịa nhưng theo tôi hợp lô-gich ấy. Tuy nhiên, lâm vào hoàn cảnh tương tự, có lẽ tôi cũng có cái ý nghĩ cực đoan kia như ông. Chúng tôi đã là những người già, hơn thế, lại có học, tự trọng và còn biết xấu hổ.

Vậy là giáo sư N., lần này ban đêm dưới ánh trăng, lại lâng lâng bước đi trên đường phố thủ đô xinh đẹp. Có nói ông bị “say trăng” cũng chẳng sai nhiều lắm. ánh trăng làm người ông mềm ra, hơi hơi mệt một cách dễ chịu. ý tưởng về việc làm “tốt”, “vĩ đại” vẫn lởn vởn trong đầu. Tiếc rằng ông không còn trẻ, người gầy nhom, lại giữa lúc thanh bình hạnh phúc thế này, chắc có ít điều kiện giúp ông thực hiện được cái ý tưởng đáng khen ấy. Nên ông cứ thong thả bước đi, cho đến lúc bất chợt nhìn thấy một cô gái đứng bên góc phố, tay cầm bó hoa chìa phía trước. Người, xe đi ngang qua cô rất đông, nhưng chẳng ai để ý. Cũng đúng thôi, ban đêm ai mua hoa? Mà rồi hình như hoa đã héo, chẳng đẹp tí nào. Không hiểu hoa gì, chỉ thấy trăng trắng một cục. Còn cô gái thì rõ ràng đang tuyệt vọng vì ế ẩm. Chắc cô ta buồn và cảm thấy bất hạnh... Bất hạnh? Giữa đêm trăng tuyệt đẹp thế này, ở một thành phố cũng tuyệt đẹp với bao con người hạnh phúc thế này mà bất hạnh?

Giáo sư N. như khựng lại, nhăn trán một cách khó hiểu, nhưng rồi ông hăng hái đi lại gần cô gái. Cơ hội thực hiện việc làm “vĩ đại” đã đến.

Ông móc túi lấy hết số tiền mình có đưa cho cô (không nhiều, nhưng cũng kha khá), rồi cầm bó hoa héo lên tay. Vậy là ông đã biến được con người bất hạnh, có lẽ duy nhất của thủ đô đêm nay, thành người hạnh phúc! Ông mỉm cười, sung sướng và hồn nhiên

như đứa trẻ. “Bác... Anh không mua hoa gì nữa à?”

Ông không hiểu, đứng đờ ra hồi lâu.

“Tôi già rồi. Cô gọi bác cho tiện.” Cuối cùng ông nói. “Tôi đã mua hết hoa của cô rồi đấy thôi.”

“Em bán cả hoa kia nữa.” Cô kia ấp úng nói, phớt lờ yêu cầu thay đổi cách xưng hô.

“Hoa nào?”

Cô gái có vẻ lúng túng, chắc lần đầu gặp phải ông khách chậm hiểu thế này. Cô phải đành nói thật:

“Em là gái bán hoa... Nếu thích, anh đưa em đi đâu đó, làm gì thì làm. Chỉ cần cho em dăm chục nghìn. Ba chục cũng được.”

Giờ thì ông giáo sư già hiểu. Ông thấy có cái gì nhoi nhói trong ngực. Nhìn kỹ, ông thấy cô gái còn trẻ, chắc chưa đến hai mươi, không xinh đẹp nhưng ưa nhìn, có vẻ thật thà chất phác kiểu nhà quê.

“Bác từ quê lên à?” Cô gái hỏi, chuyển sang bác, xưng em.

“Em cũng từ quê lên đấy. Quê em Thái Bình. Bác ở đâu?”

“Tôi người Hà Nội, sống ở đây sáu mươi năm rồi.”

Ông đáp, vẫn chưa hết ngỡ ngàng. Nó hẵng còn là một con bé. Một con bé ngốc nghếch!

“Sao cháu không ở quê, lại lên đây làm nghề này?”

“Ôi, sao đàn ông người nào cũng hỏi em câu ấy nhỉ? Nhất là các ông già.” Cô gái nói to, giọng khó chịu và thách thức. “Hỏi ra vẻ thương lắm. Rồi sau lôi con người ta tại xó xỉnh nào đó! Tại sao ớ không được lên đây? Hà Nội của riêng các người à? Hà Nội không

cần những đứa nhà quê như em à? Chỉ giỏi đạo đức giả. Thôi, không cần dài dòng. Có muốn thì ta đi. à mà lúc nãy đưa nhiều tiền rồi đấy. Đủ cho cả hai loại hoa. Không phải trả thêm nữa đâu. Dân quê bọn em cũng tự trọng, sòng phẳng như ai!”

Giờ thì giáo sư N., nhà vật lý lý thuyết đã đọc hàng núi sách về chuyên môn mình trong căn hộ “hang chuột” ở một nhà chung cư kiểu cũ hiểu cặn kẽ các hạt vật chất và phi vật chất vô hình, đang bối rối thực sự không hiểu cô gái trẻ con trước mặt đang nói gì, vì sao có thể nói như thế, và quan trong hơn cả là ông phải làm gì bây giờ. Hình như vụ gội đầu thư giãn ở quán Minh Hồng năm ngoái không giúp ông hiểu biết thêm nhiều về cuộc sống hiện đại. Thường vẫn thế, những người quá chân thành, cả tin chẳng bao giờ rút được bài học nào cho mình.

Ông im lặng khá lâu, cho đến lúc suýt bị cô kia đuổi đi thì bỗng nói, giọng quả quyết:

“Thế thì đi!”

“Đi đâu?”

“Về nhà tôi.”

“Không sợ sư tử Hà Đông à?”

“Tôi sống một mình.”

“Được đấy. Vậy ta đi. Nhưng nhà anh có xa không? Em không muốn đi bộ lâu, mất thời gian. Hôm nay chưa được khách nào. Anh không còn tiền thuê xe à?”

Ông nhìn cô, nghiêm giọng nói:

“Tôi nhắc lại: Đừng xưng anh em. Bác cháu dễ nghe hơn.”

“Cũng được. Nhưng bác bác cháu cháu, rồi làm chuyện ấy ngượng lắm. Có người vừa làm vừa hỏi có sướng không con. Kinh!”

“Sẽ không có chuyện ấy!”

“Không? Vậy về nhà làm gì?”

“Rồi cháu sẽ biết. Yên tâm. Bác chỉ mong điều tốt cho cháu thôi.”

“Hay bác định đưa cháu về đồn công an? Đừng, đừng! Cháu van bác. Sợ lắm. Cháu bị bắt một lần rồi...”

“Công an nào! Vớ vẩn. Thôi, không nói nhiều nữa. Nào ta đi!”

Rồi ông cầm tay cô gái dắt đi.

Trên cao trăng vẫn sáng, thơ mộng và quyến rũ. Vẫn ngay trên đỉnh đầu, nhưng ông không còn cái cảm giác lâng lâng lúc nãy. Có thể các nhà khoa học đã sai khi kết luận về sự giảm trọng lượng do sức hút mặt trăng. Quang cảnh phố xá, người xe vẫn thế, tuy nhiên, bức tranh hạnh phúc bây giờ không còn trọn vẹn như trước, vì trên nó ông phát hiện thấy một vết ố nhỏ, là cô bé này. Không hiểu sao ông thấy như mình có lỗi đã để nó xuất hiện. Đột ngột và nhanh chóng, ông phác qua trong đầu một kế hoạch thay đổi vết ố ấy. Làm được, đó mới chính là việc “tốt, vĩ đại” ông vẫn mong ước.

*

Bà hàng xóm to béo và tốt bụng rất ngạc nhiên khi bị giáo sư N. gõ cửa vào đêm khuya - lúc ấy mười rưỡi và bà đã đi ngủ. Bà sống một mình với đứa cháu gái được gửi từ quê ra nhờ nuôi hộ. Hơn thế, ông còn xin bà cho một cô gái không quen biết ngủ tạm, ít nhất cũng mấy tối.

“Người bà con bác à?”

“Không. Chỉ một cô gái bán hoa tôi gặp ngoài phố.”

Là người từng trải, bà hiểu đúng nghĩa của từ này.

“Trời! Lại còn dẫn về nhà? Nếu quả bác cần cô ấy thì sao không đưa về phòng mình?”

“Bà hiểu sai rồi, tôi chỉ đơn giản muốn giúp cô ấy đổi nghề.”

“Giúp cách nào?”

“Tạm thời chưa rõ lắm, nhưng phải giúp, và chắc giúp được. Nhà tôi rộng, nhưng cho ở đấy không tiện. Vậy mới nhờ đến bà. Có thể cô ấy đói, bà có gì cho ăn hộ. Mai tôi nói hết mọi chuyện.”

Vậy là tối hôm ấy cô gái bán hoa ngủ lại nhà bà hàng xóm. Bà này thương người, lại rất quí ông giáo sư nên đã nhận lời. Bà không chỉ cho cô ăn mà còn bắt tắm rửa thật kỹ. “Khi nào mòn hết nửa bánh xà phòng này mới thôi,” bà dặn thế. Còn cô gái thì suốt dọc đường đi trước đó đã được nghe nói về kế hoạch của ông nên cũng yên tâm. Cô cũng kể nhiều về mình và được ông tin một cách tuyệt đối như tất cả những người tốt bụng có lòng trắc ẩn khác. Dẫu có bị lừa nhiều lần, họ vẫn không bao giờ thay đổi được sự cả

tin ấy.

Sau đó ông gọi điện cho tôi, bảo phải đến ngay có chuyện quan trọng. Hiểu tính bạn, tôi đồng ý mà không căn vặn điều gì, dù đã mười một giờ đêm.

“Tôi có lòng, ông có tiền. Vậy ta thử giúp con bé!” Ông nói sau khi kể tôi nghe vắn tắt sự việc.

“Tôi cũng có lòng,” tôi đáp, hơi chút tự ái. “Ông mãi vẫn không chừa được cái tính bốc đồng. Không khéo lại chuốc vạ vào thân.”

“Thì đã sao? Suy cho cùng, những gì tôi làm mấy mươi năm qua trong lĩnh vực vật lý lý thuyết, cũng như cả trăm truyện ngắn nhân đạo, dạy đời của ông, không bằng cứu được một con người cụ thể như cô gái này...”

“Có thể như vậy. Nhưng Lỗ Tấn bỏ nghề y chuyển sang viết

văn với ý nghĩ cùng một lúc giúp được nhiều người hơn.”

“Ông không ví mình với văn hào Lỗ Tấn đấy chứ?” Giáo sư N. nhìn tôi châm chọc. “Tôi đùa thôi. Công bằng mà nói, truyện ông không đến nỗi. ít ra đọc xong người ta thấy yêu đời và còn muốn sống. Chứ như nhiều vị bây giờ viết gì mà khiếp - độc ác, tục tĩu, toàn một màu đen xịt. Tuy nhiên, cái tốt, cái thương người của ông vẫn chỉ trên trang giấy, còn đây là một cô gái tội nghiệp, bằng xương bằng thịt và đang chờ ta kéo ra khỏi vũng bùn...”

“Nếu cô ta không muốn được kéo ra thì sao?”

“Không thể có chuyện ấy. Không ai muốn sống trong bùn nhớp nhúa”

“Nếu cô ta lừa ông, hoặc sau bao nhiêu vất vả, đâu lại vào đấy?”

“Thì coi như tôi tính sai một con số, ông viết một câu văn sai ngữ pháp. Đời còn dài mà. Vả lại, có sai mới có đúng.”

Tôi thấy đuối lý trước những lập luận giản dị ấy.

Hai ngày sau, với tiền của tôi (ông bảo mượn, sau con gửi về sẽ trả), sự năng nổ đáng khâm phục của ông và cả sự giúp đỡ của bà bà hàng xóm, cô gái bán hoa được ở trong căn phòng mười lăm mét vuông tầng bốn một ngôi nhà chung cư với giá thuê ba trăm

năm mươi nghìn đồng một tháng, trả trước ba tháng. Ông bỏ tiền sắm cho cô những vật dụng cần thiết cùng năm mươi cân gạo, hai chai nước mắm và một nồi cá kho lớn. Những thứ này do bà hàng xóm gợi ý và lo liệu. Để tự nuôi sống mình, ông thuê cho cô một góc cửa hàng (chỉ cách nơi ông gặp cô lần đầu mấy chục mét) cùng một triệu đồng làm vốn để cô mua hoa về bán. Tôi hỏi sao nhất thiết bán hoa chứ không phải cái gì khác, ông nói để cô vẫn là cô gái bán hoa như ông nghĩ lúc đầu. Bán hoa làm đẹp cho đời chứ không ngược lại. Một ý tưởng thật độc đáo và đáng yêu!

Mọi việc có vẻ suôn sẻ. Ông hớn hở ra mặt. Tôi cũng vui lây với ông, một lần còn đi theo đến cửa hàng hoa và căn phòng mới thuê. Cô gái tỏ ra chí thú và cũng ngoan. Tuy nhiên, độ một tháng sau, bỗng một thằng lẻo khẻo mặt đầy mụn và hay ngáp vặt tìm đến nhà giáo sư N. làm ầm lên, như thể ông “ăn cướp vợ” hắn. May có anh bảo vệ tống hắn ra ngoài, nhưng cũng khối người trong chung cư nghi ông làm điều bất chính. Sau đó vài tuần thì ông chủ nhà đem tiền đến trả, không cho thn, với lý do nhà ông bị biến thành nhà chứa, và rằng cô gái bán hoa vẫn đêm đêm ra đứng đường “bán hoa” ở chỗ cũ, bắt được khách lại dắt về phòng mình.

Giáo sư N. nhất quyết không tin, đang đêm bắt tôi cùng tới đó để xem thực hư thế nào. Nể bạn, tôi phải đi theo. Cô gái tối ấy ở nhà. Khi chúng tôi gõ cửa bước vào thì hai anh công an khu vực đột ngột xuất hiện (chắc rình sẵn từ trước đâu đó). Một anh nghiêm mặt nói: “Đáng lẽ các cụ nên làm gương cho con cháu, đằng này...” May ông chủ nhà kịp đến thanh minh hộ.

Hôm sau thì cô gái bán hoa biến mất, tất nhiên đem theo tất cả những gì có thể đem theo được.

*

Nhiều bạn đọc cứ hỏi những gì tôi viết có đúng thật sự xẩy ra như thế không. Câu hỏi thật khó. Vừa đúng lại vừa không. “Văn nói láo, báo nói phét,” người đời hay nói thế. Viết văn là hư cấu, tất nhiên, nhưng không phải hoàn toàn. Muốn hay không, vẫn phải có một liều lượng sự thật nhất định, rồi từ đấy thêm thắt, khái quát thành câu chuyện còn thật hơn cả ngoài đời có thật. Không thì ai chẳng viết được văn, nếu đã học ngữ pháp và ít nhiều biết cách kể chuyện. Cứ tin tôi đi, nếu ai đó viết giả dối hoặc phịa hoàn toàn, sớm muộn người ta cũng phát hiện ra. Không một kỹ thuật nghề nghiệp nào có thể che giấu được điều ấy. ở những nét cơ bản, câu chuyện tôi kể trên đây là có thật, xẩy ra với ông bạn già của tôi là giáo sư N., và trong chừng mực nào đó, cả với tôi nữa. Vốn lạc quan và luôn tin vào sự tốt đẹp ở đời, tôi thích và thường viết những câu chuyện có hậu.

Thực tế cuộc sống còn có những người như cô gái bán hoa kia. Tôi nghĩ ít thôi nhưng vẫn có. Hay đúng hơn, tôi mong muốn nó ít. Vì vậy tôi đang vắt óc tìm một phần kết đẹp hơn cho truyện ngắn này. Tạm thời chưa tìm ra. Tôi sẽ rất biết ơn nếu ai đó trong bạn đọc gợi ý hộ. Cả bà vợ được tôi hỏi ý kiến cũng lắc đầu (Tôi có thói quen chuyện gì cũng hỏi vợ, cả chuyện viết lách). Bà ấy chỉ phán một câu, với cái giọng châm biếm không ác ý hàng ngày: “Rõ mấy ông già lẩm cẩm!”

Tôi không hỏi giáo sư N., thậm chí giấu không cho biết tôi viết truyện này. Ông vừa ở nhà tôi về xong. Như cú “say nắng” năm ngoái, lần “say trăng’ này cũng làm ông buồn. Vấn đề chẳng ở tiền bạc và công sức. Ông buồn vì cô kia bỏ đi không nói một lời.Ông bảo tôi chắc cô làm thế vì hoàn cảnh bắt buộc, và rằng nếu nói ra, có thể ông sẽ giúp được. Tính ông dễ buồn, nhưng buồn không lâu, và rồi cuối cùng bao giờ cái bản chất tin người, thương người cũng trội lên lấn át tất cả. Tôi dám chắc nay mai ông sẽ lại bị “say”

lần nữa, và lần nữa ông sẽ lại hăm hở lao vào một việc nào đó “tốt và vĩ đại” để giúp người khác. Thì ông đã nói, nếu bị lừa, đó đơn giản cũng chỉ là phép tính ông tính sai. Sai thì tính lại! Cuộc đời là cả triệu phép tính, tính sai một phép cũng chẳng sao.

Còn tôi? Tôi cũng thừa giấy mực và nghị lực. Trót viết sai một câu thì viết lại. No problem, như người Anh thường nói. Hơn thế, bây giờ tôi sáng tác trên máy vi tính, tha hồ xóa, tha hồ viết, cho đến khi tìm được cái cần tìm mới thôi! Dẫu không được như Lỗ Tấn, tôi cũng mong bạn đọc không vì một cô bán hoa tráo trở nào đó mà buồn. Đời vẫn đẹp. Suy cho cùng, theo cách nói của giáo sư N., cô ta cũng chỉ là con số sai trong cả triệu con số đúng của cuộc đời. Trong nghề của tôi, một câu văn chưa chuẩn không thể làm hỏng cả một truyện ngắn hay. Miễn là cả giáo sư N., tôi, và tất cả chúng ta còn “có lòng” với đời.

Hà Nội, 29. 5. 2003

T.B.T

Giọt nắng bên thềm

Xe vừa vượt qua đèo thì chết máy. Cậu lái xe bước xuống, hý huáy một lúc rồi nói:

“Có vẻ hỏng nặng, thủ trưởng ạ. Phải mất vài giờ mới chữa xong”.

“Có chắc chữa được không?”

“Chữa được. Em biết bệnh này rồi. Có điều hơi lâu. Khoảng cây số nữa là đến thị trấn Xuân Yên. Thủ trưởng chịu khó đi bộ tới đấy, nghỉ ngơi, ăn uống chờ em”.

Ông im lặng vẻ do dự.

“Thôi được. ở lại đây cũng chẳng ích gì. Tớ tới đấy trước vậy”.

Lúc ấy đang giữa trưa, nhưng may trời không nóng lắm vì hình như sắp có giông. Dịp này miền trung du hay có giông, chóng đến và cũng chóng tan. Mây đen ùn ùn xuất hiện từ phía chân trời sau ngọn đèo bây giờ đã ngả màu xanh thẫm. Những đám mây thấp, bù xù bay nhanh theo gió. Tuy nhiên, cao phía trên, bầu trời vẫn sáng, và qua các khe hở nắng vẫn chiếu xuống. Nghĩa là có thể mưa mà cũng có thể không. Cậu lái xe sẽ không bị ướt. Ông hít thật sâu làn không khí mát lạnh rồi bước tiếp theo con đường nhỏ

rải nhựa nứt loang lỗ, vắng người.

Quang cảnh hai bên thật buồn. Những ngọn đồi trọc không cây xanh gối vào nhau, chỉ thưa thớt vài đám cỏ úa, chằng chịt những rãnh nước xói trơ đất đỏ. Phóng tầm mắt thật xa mới thấy lác đác vài ngôi nhà mái ngói đen xỉn. Không thấy những con bò quen thuộc cùng lũ trẻ chăn chúng. Lâu lắm ông mới có dịp thoát ra khỏi thành phố để nhởn nhơ ngắm thiên nhiên, lại không may gặp cảnh ảm đạm thế này.

Ông là nhân vật quan trọng của một bộ cũng rất quan trọng. Chiều nay có cuộc họp làm việc với lãnh đạo tỉnh sở tại, nhưng kiểu này có lẽ không kịp. Tất nhiên người ta sẽ chờ, hoặc hoãn sang hôm sau, nhưng việc giữa đường hỏng xe và ông phải cuốc bộ cả cây số thì quả làm ông khó chịu. Có thể vì thế mà ông thấy vùng này tiêu điều? Tiêu điều đến mức không gợi được chút cảm hứng nào trong tâm hồn thi sĩ bẩm sinh của ông. Vâng, ông vốn trước là nhà thơ, hội viên Hội Nhà văn Trung ương hẳn hoi, thậm chí từng nổi tiếng một thời với nhiều bài in trên báo. Rồi sau không hiểu sao ông chuyên tâm chăm lo đường quan chức. Đến nay, ông được đùa gọi là người làm quan cao nhất trong giới thơ và ngược lại, nhà thơ có chức vụ cao nhất trong giới quan.

Vốn không quen đi bộ nên khi tới được thị trấn Xuân Yên đôi chân ông mỏi dừ, áo ướt đẫm mồ hôi. Ông bước vào cái quán đầu tiên ông cho là tử tế và thích hợp. Đó là ngôi nhà hai tầng mới xây lợp tôn xanh có bụi hoa giấy xum xuê phía trước. Ông ngồi xuống chiếc ghế đá bên cạnh, cởi một lúc hai cúc áo sơ mi cho mát. Ông biết chỉ chốc nữa sẽ có người ra hỏi ông muốn ăn gì, uống gì. Quán nhỏ nhưng khá sạch sẽ với ba chiếc bàn lúc ấy không có ai ngồi. Trên chiếc bàn ngoài cùng thậm chí có chiếc cốc thủy tinh với mấy bông hồng còn tươi. Trước cửa có tấm bảng mi-ca khung nhôm in to hai chữ Đặc Sản. Chẳng biết ở đây bán loại đặc sản gì.

Bất chợt ông nhớ mình từng tới thị trấn Xuân Yên này. Hơn thế còn ở đây ba tháng thời sơ tán chiến tranh. Tất nhiên bây giờ nó khác nhiều, hầu như không nhận ra nổi, trừ mấy ngọn núi xa xa phía đông và chắc cả dòng suối nhỏ đâu đó sau những ngôi nhà tạo nên con phố duy nhất của thị trấn. Ngoài ra ông không nhớ gì, mà thực sự cũng chẳng có gì đáng nhớ.

Từ trong nhà bước ra một phụ nữ trạc năm mươi tuổi, dáng mảnh dẻ và còn giữ được những đường nét xinh đẹp, thanh tú thời trẻ. Cách ăn mặc, điệu bộ cũng cho thấy bà thuộc loại người có học và lịch sự. Ông theo bà vào ngồi xuống chiếc bàn có lọ hoa. Khoảng mười lăm phút sau bà bê ra chiếc mâm với những thứ ông yêu cầu, kèm theo chai rượu mơ ông yêu thích. Chắc bà là chủ quán nhưng do ít khách nên tự mình làm mọi việc.

Ông thoáng ngạc nhiên khi thấy bà ngồi xuống chiếc bàn cách đó không xa, vừa nhặt rau, vừa chốc chốc ngước nhìn về phía khách. Những cái nhìn có gì đó khác thường.

Ăn xong, và cũng uống cạn gần nửa chai rượu mơ pha đá, ông thấy người phấn chấn hẳn lên. Bên ngoài, trời đã quang, nghĩa là cơn giông không đến. Bây giờ chỉ mong cậu lái xe xong việc sớm để đi tiếp, may còn kịp họp.

“Thị trấn Xuân Yên bây giờ đổi khác nhiều quá bà nhỉ?” ông lên tiếng, giọng to và vui vẻ hơn thường ngày.

“Vâng”. Bà chủ quán đáp. “Từ bấy đến nay đã ba mươi lăm năm rồi còn gì”.

“Từ bấy đến nay nghĩa là thế nào?” ông ngạc nhiên hỏi.

“Tức là từ ngày ông sơ tán về đây năm 1972 tránh máy bay Mỹ rải thảm Hà Nội. Ông quên rồi à, ông Minh?”

Lần đầu tiên họ nhìn thẳng vào nhau. Nhìn lâu.

“Bà biết tên tôi?”

“Vâng, lúc ấy tôi là giáo viên trường cấp một thị trấn. Ông và mấy người của báo ông ở nhà bên cạnh, gần đường rẽ xuống suối cách đây hai trăm mét. Nhưng bây giờ ngôi nhà ấy người ta phá đi rồi. Cả trường của tôi cũng không còn như trước. Mọi cái đều thay đổi. Tôi thành bà chủ cái quán này. Còn ông là người như hôm nay. Chẳng dám trách ông không nhớ vì chắc ông luôn bận những việc nhà nước quan trọng. Thế mà có thời ông đã yêu tôi đấy. Tôi và ông yêu nhau. Say đắm nữa là khác. Rồi ông bỏ rơi tôi về Hà Nội...”

Bà cúi đầu, mắt chớp chớp, tuy giọng nói vẫn nhỏ nhẹ, bình thản.

Không tự cho mình có trí nhớ tốt, ông thử nhớ mà mãi vẫn không nhớ nổi đã yêu ai đó ở cái thị trấn hẻo lánh này. Yêu say đắm lại càng không. Nên chỉ biết ngồi yên, bối rối nhìn bà. Nhưng đúng tên ông là Minh, đúng ông và mấy người nữa từng sơ tán về đây ba tháng cuối năm 1972, ở cạnh một trường học không rõ cấp một hay cấp hai, nơi có nhiều cô giáo trẻ mà ông và các bạn thường gặp. Lạ thật. Bà ta nhầm? Hay bịa chuyện yêu đương có mục đích gì chăng? Tuy nhiên, ông không cảm thấy có gì giả dối, khuất tất ở người đàn bà nhỏ bé, đáng yêu này. Chắc ngày trước bà phải xinh đẹp lắm.

“Thời ấy ông thường làm thơ. Thơ ông hay lắm”. Bà khẽ nói rồi bất chợt thở dài. “Vì thế mà tôi đem lòng yêu ông ngay. Ông có nhớ bài thơ đầu tiên ông tặng tôi không? Người con gái nào chẳng xiêu lòng khi được viết tặng những bài thơ như thế. Bài thơ về hoàng hôn, về những giọt nắng bên thềm nào đó, mặc dù lúc ấy ông và tôi ngồi trong nhà vào buổi trưa sau giờ dạy như thường lệ. Cũng có thể ông viết về chiều hôm trước khi rủ tôi cùng đi dạo trên đồi. Trên đồi chứ không phải bên thềm. Nhưng thôi, điều ấy không

quan trọng. Cái chính là ông yêu tôi và đã viết nó để tặng tôi. Tôi đọc lại ông nghe nhé!

Hoàng hôn.

Giọt nắng bên thềm,

Anh nhặt cho vào tay em.

Giọt nắng lung linh như ngọc,

Em định cài lên mái tóc.

Nhưng Đêm bay đến, và Đêm

Mang đi giọt nắng của em.

Lúc ấy trời sắp tối, sương bắt đầu rơi, tôi trùm khăn che đầu nên tất nhiên không có giọt nắng nào, mà nếu có cũng không thể cài lên tóc. Nhưng đúng là một bài thơ hay. Con gái tỉnh lẻ chúng tôi vốn dễ xúc động, dễ yêu vì được nịnh bằng thơ...”

Bất chợt bà ngừng lời, như để ông có thời gian bới tìm trong trí nhớ những kỷ niệm cũ bị lãng quên.

Đúng là thơ của ông. Thời ấy ông viết một loạt những bài thơ ngắn, chỉ sáu câu mỗi bài và không có đầu đề. Bài thơ này thì ông nhớ. Nhưng ông không nhớ đã từng bao giờ đi dạo trên đồi với một trong những cô giáo trường bên, và từng viết nó để tặng người ấy. Những bài thơ lãng mạn, pha chút ủy mị, sáo rỗng mãi gần đây ông mới cho in vào một tuyển tập lớn năm trăm trang, với số bản rất ít như mọi tập thơ khác. Ông không nghĩ người đàn bà luống tuổi ở miền trung du heo hút này có thể biết tới nó để mua, để đọc và thuộc một vài bài trong đó. Vậy là ông đã viết tặng bà mà không nhớ? Nhưng sao người ta có thể không nhớ cả một mối tình với những chi tiết đáng nhớ như thế? Trong đời ông, cả thời trẻ, đâu phải có quá nhiều mối tình!

“Kể cũng lạ”, cuối cùng ông lên tiếng với giọng của người có lỗi. “Đúng là thơ tôi, nhưng thực tình tôi không nhớ có lần cùng đi dạo với bà trên đồi...”

“Nhiều lần chứ không phải một”, bà xen ngang.

“Vâng, có thể. Dẫu sao tôi cũng đã có tuổi, trí nhớ không còn như xưa. Hay bà đọc nó trong tập thơ gần đây nhất của tôi?”

“Không. Rất tiếc tôi chưa có được tập thơ nào của ông, tuy thỉnh thoảng vẫn thấy ông trên ti vi. Hôm ấy ông đọc tôi nghe, và tôi nhớ đến tận bây giờ. Một lần nữa, chắc bây giờ ông cũng quên rồi, cùng nhau ngồi bên bờ suối cho đến lúc trên trời xuất hiện những ngôi sao đầu tiên, ông bỗng cầm tay tôi âu yếm nói:

Ước gì xâu được sao đêm

Thành vòng đeo lên cổ em,

Và những giấc mơ đẹp nhất

Anh sẽ trải hồng dưới đất

Để em bước lên... ước gì

Em đừng vỗ cánh bay đi...

Thật buồn cười. Có định bay đi đâu mà phải sợ. Tôi đang yêu và muốn ở bên ông mãi mãi. Tất nhiên đó chỉ là một bài thơ nữa ông mới nghĩ trong đầu, về tôi và dành riêng cho tôi vì lúc đó ông cũng rất yêu tôi. Yêu chân thành và bồng bột như tôi yêu ông vậy. Chắc ông chỉ nhớ thơ chứ không nhớ đã cùng tôi ngồi bên bờ suối. Trên tảng đá lớn cạnh lối mòn đi xuống, nơi bọn con gái chúng tôi và các ông thường đến tắm và lấy nước. Bây giờ con suối, tảng đá ấy vẫn còn, nếu muốn ông có thể ra xem lại, nhưng phải vòng qua Bưu điện thị trấn mới tới được, vì người ta đã xây nhà, bịt mất lối đi cũ...”

“Vâng, quả thật tôi không nhớ gì cả. Bài thơ đã được in thành sách...”

“Còn tôi thì luôn giữ nó trong tim. Sống với nó và nhờ nó mà sống”, bà nhẹ nhàng cắt ngang.

“Tôi nhớ thỉnh thoảng có ra suối với các cô giáo, nhưng không nhớ có lần nào với bà không”, ông định nói, nhưng lại thôi.

Bà đứng dậy đi vào phía trong, lát sau quay ra với tờ giấy đã ố vàng.

“Đây là cái ông dúi vào tay tôi khi tôi vừa bước ra khỏi cổng trường đúng hai tuần trước khi ông về Hà Nội. Một bài thơ, và cũng là lời hẹn gặp”.

Ông đỡ lấy tờ giấy. Đúng nét chữ của ông, được viết trên loại giấy sổ tay khổ nhỏ có kẻ hàng, bằng mực tím bây giờ đã ngả màu.

Hãy đến cùng anh đêm đêm.

Chắc không ai nhìn thấy em

Khi em men theo lối nhỏ

Của giấc mơ đầy hoa đỏ.

Hãy ở với anh thật lâu.

Anh không làm gì em đâu.

“Theo lời hẹn, tôi đã đến và ở lại với ông thật lâu. Mãi đến gần sáng mới về. Không phải trong nhà ông mà trên đồi. Nhưng ông đã không giữ lời hứa “không làm gì em đâu”. Tôi không cưỡng lại được tình cảm của mình. Tôi yêu ông, tin ông, và tất nhiên không nghĩ chỉ mấy ngày sau ông bỏ rơi tôi. Tuy nhiên, tôi chẳng oán trách ông. Không người đàn bà nào có thể oán trách người đàn ông đã tặng mình những “giọt nắng bên thềm”, những ngôi sao đẹp đẽ được xâu thành vòng đeo lên cổ. Vì chúng, cũng không ai có

thể quên người đàn ông ấy để yêu người khác...”

Ông cảm thấy nghẹt thở, cay cay ở mắt. Vậy là chính ông đã tặng bà bài thơ ấy. Tức là mọi chuyện có thật, chỉ do ông không nhớ? Và bà đã yêu, đã chờ đợi ông suốt chừng ấy năm và “không yêu người khác”? Có thể bà đã có con, con ông? Ông rất muốn hỏi để biết những điều ấy mà không dám, không nói nên lời.

Đang lúc lúng túng không biết cư xử thế nào thì bỗng có ba tiếng còi ô tô vang lên liên tục. Xe đã chữa xong và đang gọi tìm ông. Ông vội đứng dậy, móc ví lấy tờ giấy bạc một trăm nghìn để lên bàn. Nó bị chiếc quạt trần thổi bay xuống chân ghế. Ông đi lại gần bà, húng hắng ho rồi nói:

“Người ta đang gọi tôi. Câu chuyện bà kể hôm nay nghe thật lạ. Tôi chẳng nhớ gì và cũng chẳng biết nói gì bây giờ ngoài việc nếu quả tôi đã làm điều gì không tốt với bà thì mong bà hãy tha lỗi cho tôi.”

Bà chủ quán im lặng. Ông đứng thêm chút nữa rồi quay người bước đi, gần như chạy. Khi đã ngồi trên xe, ông giục cậu lái cho chạy thật nhanh.

“Nhưng em còn chưa ăn trưa”.

“Chốc nữa đến nơi sẽ ăn!”

Đã hai giờ chiều. Trời không mưa nhưng u ám. Không hoàng hôn. Không giọt nắng bên thềm. Không những vì sao và giấc mơ hồng trải trên mặt đất. Không có gì ngoài những ngọn đồi nhấp nhô buồn tẻ và sự trống rỗng xen thoáng lo sợ mơ hồ trong lòng.

Ông lơ đãng nhìn ra ngoài, thầm điểm lại cuộc đời mình vốn được coi là thành đạt nhưng thực ra đầy bất hạnh, nhất là chuyện gia đình, con cái. Bây giờ ông gần như tin hoàn toàn vào sự có thật những điều bà nói.

Và thầm hình dung sẽ thế nào nếu ông không hèn hạ bỏ rơi bà ngày ấy. Cũng có thể là bỏ rơi cả hạnh phúc của chính ông cùng những giọt nắng và chuỗi sao đêm được ông hái xuống xâu thành vòng lấp lánh.

Hà Nội, 10. 7. 2003

T.B.T

Gửi nàng elizer

Chiếc xe buýt du lịch cao ngất ngưỡng, sơn màu sặc sỡ chậm chạp đi theo những tuyến đường rải nhựa nhựa ngoèo trong công viên - vườn thú Safari ở ngoại ô Băng Cốc.

Nếu được phóng tầm mắt chút nữa, người ta sẽ có cảm giác như đang đi trong các vườn quốc gia châu Phi, hoặc trực tiếp tham gia quay phim Thế giới Động vật của chương trình Discovery. Thật phấn khích, ngỡ ngàng kỳ lạ. Thỉnh thoảng chiếc xe dừng lại nhường đường cho một đàn hươu cao cổ. Một đàn chứ không phải vài con. Những con vật vụng về tuyệt đẹp với chiếc cổ cao lêu đêu ngật ngưỡng đi ngay bên cạnh. Có con còn dừng lại, chạm chiếc đầu bé một cách mất cân đối vào lớp kính thành xe như tò mò muốn biết bên trong cái hộp biết đi kỳ cục này có những gì. Xa hơn chút ít là bầy tê giác, một hoặc hai sừng, con nằm con đứng, con trơ trẽn hít hít mông con khác. Mấy con hổ (hoặc sư tử, gấu, tùy lúc ấy xe đi tới đâu) đang nằm phơi nắng trên ô đất cao bên khe nước. Hình như mỗi loài có một khu riêng, nhưng không thấy có gì ngăn cách. Lạ một điều là các loài hiền lành như nai, dê sống cạnh những loài ăn thịt mà chẳng thấy cảnh săn đuổi chết chóc.

Trên xe có khoảng bốn chục khách du lịch người Việt, phần lớn gồm các ông, các bà đã có tuổi mới ra nước ngoài lần đầu được cơ quan bao trọn gói cả tua du lịch năm ngày sang Thái Lan. Mỗi cơ quan mấy người, gộp lại thành đoàn. Cũng có gia đình bỏ tiền túi đi riêng, nên hầu hết đến đây mới gặp nhau lần đầu. Hai xe đi trước và sau họ cũng có thành phần như thế. Sau dịch SARS, theo số liệu của nước chủ nhà, khách du lịch từ Việt nam tới Thái Lan chiếm số đông, thậm chí hơn cả từ Trung Quốc và Hồng Công cộng lại.

Hướng dẫn cho đoàn suốt cả tua là một Việt Kiều sang đây đã hơn hai mươi năm, bốn mươi tuổi nhưng chưa vợ, người gầy, da đen, hóm hỉnh và thích pha trò, tuy đôi khi không đúng chỗ. Ngoài ra còn có một cô người Thái trẻ đẹp nói tiếng Anh rất sõi, thứ tiếng ít người biết để trao đổi, nên cô luôn im lặng với nụ cười thường trực trên môi.

Xe đang đi qua một khu có rất nhiều chim. Anh hướng dẫn người Việt bỗng ngừng lời quảng cáo các trò giải trí ở Băng Cốc, sôi nổi nói:

“Các vị hãy nhìn kia! Đây là loài chim nổi tiếng chung thủy nhất trong các loài chim. Điều ấy có đáng biểu dương hay không thì lại là chuyện khác, nhưng quả chúng bao giờ cũng sống có đôi. Và khi một con chết, con kia sẽ bay tít lên cao để lao đầu xuống

chết theo!”

“Tuyệt nhỉ!” một bà thốt lên. Bà mặc chiếc váy sọc to, người đẫy đà, mặt đỏ lự vì hay xúc động.

“Ngớ ngẩn. Thế là ngu!” ông ngồi bên đáp. Ông này nhỏ con, mái tóc bạc gần hết, có vẻ phong trần nhưng giọng nhỏ nhẹ, chẳng tương xứng chút nào với câu thô lỗ ông vừa nói. Bà kia cụt hứng, nhăn trán khó chịu nhưng không đáp lại.

Mọi người nhìn theo hướng được chỉ. Trên một cành cây cụt có đôi chim gì đó to lớn đang đậu, màu sặc sỡ và đuôi dài như chim công.

“Tôi dám chắc chỉ con cái lao xuống chết chứ con đực thì không.” Một ông khác lên tiếng. Anh hướng dẫn do dự một chốc rồi đáp:

“Rất tiếc rằng quả đúng như thế. Chỉ con cái. Chỉ phái yếu mới biết hy sinh vì tình yêu. Do vậy, trong vấn đề này họ cao hơn hẳn đàn ông chúng ta.”

“Và cả khi con cái của mình còn sống,” ông đầu bạc nói, “con đực vẫn thường xuyên lăng nhăng với các con cái khác?”

“Tôi không chắc lắm, nhưng có lẽ điều ấy cũng có.”

“Vậy tôi nói ngu không đúng ư? ấy là tôi nói về những con chim cái kia, tất nhiên, chứ không phải các bà. Đơn giản nhiều bà chưa được như thế.”

Bà váy sọc quay sang nhìn ông, mặt đã đỏ càng đỏ hơn:

“Ông là người thô lỗ hiếm thấy!”

Xe dừng, vì lại có con rắn lớn nằm chắn đường. Nhân dịp này anh Việt Kiều chuyển đề tài, nói rằng có loài rắn thời gian giao cấu kéo dài nhưng ba mươi tư tiếng đồng hồ. Mọi người có vẻ ngạc nhiên nhưng không ai nói gì. Chỉ một bà khẽ thốt lên “Khiếp”, rồi không hiểu sao cười khúc khích một mình.

Buổi trưa ăn xong, ngồi nghỉ bên suối nước đầy những con cá to bằng bắp chân đủ màu, chờ buổi biểu diễn mô phỏng một số cảnh trong phim Điệp viên 007, ông đầu bạc quay sang nói với bà váy sọc:

“Bà đừng giận nữa. Tôi nói là nói cho vui thế thôi. Nhưng chắc bà cũng phải đồng ý với tôi rằng trong tình yêu quả có nhiều điều kỳ cục không giải thích nổi.”

Bà kia im lặng. Một người xen vào:

“Có thế mới là tình yêu. Chứ không thì chán chết.”

“Năm ngoái ở phố tôi có người vợ chết, buồn quá mà tự tử đấy. Ông bảo thế cũng ngớ ngẩn sao?” một người nữa hỏi.

“Đúng. Ngớ ngẩn! Chết chưa phải là bằng chứng một tình yêu lớn.”

“Thế theo ông thì là gì?”

“Chỉ những người yếu đuối mới chết vì tình. Sống để yêu mới khó!” Ai đó bình luận.

“Tôi thì cho là ngược lại.”

Thế là do rỗi việc, cả vì do không có chuyện gì nữa để nói, người ta bắt đầu tranh luận về tình yêu. Không mấy hăng hái. Có người ngủ gật. Cuối cùng ông đầu bạc lên tiếng:

“Để tôi kể các vị nghe chuyện này. Sau đó ai muốn kết luận thế nào thì tùy.”

Ông ngọ nguậy trên ghế, khẽ hắng giọng rồi bắt đầu.

*

Trong tình yêu quả có nhiều sự lạ thật, mà chủ yếu từ phía phụ nữ. Tôi biết một người, có thể nói trọn vẹn về mọi mặt. Xinh đẹp, có học, gia đình êm ấm với một ông chồng trí thức và hai đứa con rất ngoan. ấy là tôi nói trước đây, khi câu chuyện mới xẩy ra mấy chục năm về trước. Thế mà con người có học thông minh và đang hạnh phúc ấy bỗng dưng bỏ chồng con chạy theo một gã trai chẳng ra gì. Lúc ấy bà ta đã hơn ba mươi, còn thằng kia mới hăm lăm, chưa vợ nhưng nổi tiếng chim gái nhất nhì thành phố. Các vị muốn biết vì sao? Đơn giản vì một hôm ngẫu nhiên gặp nhau đâu đó và bà ta được hắn (lúc ấy mới tốt nghiệp khoa pianô Nhạc Viện Hà Nội) chơi cho nghe một bản nhạc ngắn. Vậy mà trời xui đất khiến thế nào, bà ta đem lòng si mê hắn, và ba hôm sau theo hắn đi chơi xa đúng một tuần. Lúc về thì cương quyết đòi li dị chồng, không được, liền khăn gói sang ở hẳn với người tình mới.

Chắc có vị bảo tôi phịa, vì những chuyện như thế chỉ bên Tây mới có chứ không phải ở ta, nhất là vào cái thời đói khổ ấy. Bản thân tôi cũng không hiểu, nhưng sự thật nó xẩy như đúng như thế. Thì đã bảo sự lạ mà. Tôi nghĩ trong bộ não con người, hay nói trái tim cũng được, có một chỗ nào đấy rất mềm, rất nhạy cảm và dễ bị tổn thương bởi sự xúc động mạnh, sau đó thì không sao lành lại được. Có thể trường hợp cái bà tôi đang kể cũng vậy. Bản nhạc kia đã làm bà ta mất trí. Nếu không chẳng sao giải thích nổi những việc bà ta làm sau này. ở xóm tôi có một ông nhờ đọc sách Luận Ngữ của Khổng Tử và Đạo Đức Kinh của Lão Tử mà trở thành người khác hẳn đấy. Theo hướng tốt hơn, tất nhiên. Tôi cũng đọc nhưng chẳng thay đổi gì. Nghĩa là tùy người, tùy hoàn cảnh.

Đó là bản nhạc cổ điển Fur Elizer, Gửi nàng Elizer, của ông nhạc sĩ người Đức Beethoven. Nó ngắn thôi, lại đơn giản, nhưng phải nói rất hay, dễ gây xúc động, nhất là khi người nghe được kể rằng ông nhạc sĩ thiên tài già điếc này gửi nó thay thư cho một

nàng Elizer nào đó ông lặng lẽ yêu say đắm mà không được yêu lại. Chắc thằng kia vừa đàn vừa phịa thêm cho câu chuyện tình lãng mạn đó nhiều chi tiết lâm ly để gây ảnh hưởng với người hắn định tán. Và hắn đã thành công như ta thấy.

Tôi chẳng hiểu chuyện gì đã xẩy ra trong cái đầu thông minh mà ngu ngốc kia của bà ta. Bản nhạc làm bà ta mụ người, đến mức có thể yêu, yêu một cách si mê một người như hắn - mặt lưỡi cày, mắt ti hí, gầy nhom như thằng nghiện, lại bản tính thô lỗ, lười nhác và ích kỷ nhất hạng. Sau ba tháng sống với nhau như vợ chồng, hắn chán rồi thẳng tay đuổi người tình ra khỏi nhà. Trong ba tháng ấy bà kiếm tiền nuôi hắn sống, cung phụng, tôn thờ hắn như một con nô lệ, tất cả chỉ để được thỉnh thoảng hắn chơi cho nghe bản nhạc Gửi nàng Elizer kia! May bố mẹ giàu, mua cho ngôi nhà nhỏ trong ngõ chợ nên bà không phải quay lại với chồng, dù ông này đã tha thứ và cố thuyết phục nhưng bà nhất định không nghe. Có thể vì tình yêu với hắn, cũng có thể bà xấu hổ với chồng con nên quyết định đã đâm lao thì phải theo lao.

Vài tuần sau, quen được người cung phụng, thằng kia mò đến tìm. Bà vội vã đi theo hắn như sợ bị thay đổi ý kiến, không một lời căn vặn, trách móc. Có điều lần này hắn trở nên quá quắt hơn, thô lỗ hơn, và tất nhiên không thèm giữ ý tứ, tán tỉnh như trước. Hắn ngang nhiên dẫn gái về nhà, cả khi bà đang có mặt. Thật kỳ lạ, bà nhẫn nhục chịu đựng tất cả. Vì hắn. Vì bài Gửi nàng Elizer của hắn! Tôi không là bác sĩ, không biết gì về thuyết phân tâm của Freud, nhưng tôi cho rằng có thể đây là một dạng bệnh tâm thần. Đại khái như tâm thần tình yêu chẳng hạn.

Rồi cuối cùng bố mẹ thằng kia cũng bắt hắn lấy vợ. Bà lại lủi thủi quay về với ngôi nhà trong ngõ chợ. Lủi thủi héo hon chờ đợi mỗi tháng đôi lần hắn đến xin tiền. Bà nhịn ăn, ki cóp từng xu, có khi phải đi vay để đưa cho hắn. Những lúc ấy, mặt bà rạng rỡ hạnh phúc, nói năng ấp úng vì xúc động. Có thể từ lâu bà nghĩ mình là nàng Elizer và người tình là Beethoven chăng? Thằng Beethoven này không thất tình đau khổ mà luôn khinh khỉnh nhìn bà, và hễ có được tiền là tìm cách chuồn ngay.

Cứ thế kéo dài đúng hai mươi năm. Các vị lại ngạc nhiên? Thế tôi mới nói là ngu, là ngớ ngẩn. Trong hai mươi năm ấy bà có thể quay lại với chồng con bất kỳ lúc nào, nhưng bà đã không làm thế. Ông chồng đều đặn hàng tháng gửi tiền cho người vợ chưa li dị của mình - chẳng hiểu vì tình yêu hay lòng thương. Sau này anh con lớn đi làm thỉnh thoảng cho thêm. Tất nhiên bà đưa hầu hết số tiền đó cho Beethoven của mình. Vì hắn, bà đã bị đuổi việc từ lâu do tự ý nghỉ quá nhiều.

Suốt thời gian ấy bà sống lặng lẽ, vật vờ như cái bóng, không có sự cố gì đặc biệt, trừ hai lần bị đẩy đến tột đỉnh của hạnh phúc và sợ hãi. Chính xác là một hôm cuối năm 1978, để bà đồng ý kiếm cho một khoản tiền không nhỏ, hắn đã đưa bà vào Nhà Hát Lớn

nghe buổi hòa nhạc của một nghệ sỹ dương cầm người Nga. Trong chương trình có bản Fur Elizer. Bà dành trọn ba ngày chuẩn bị cho sự kiện trọng đại đó. Sự kiện thứ hai xẩy ra khoảng mấy năm sau. Một sự kiện buồn. Bà bị vợ hắn tạt a-xit do ghen tuông. May không trúng mặt. Chỉ bị bỏng nhẹ ở bàn tay phải. Sau đấy vì lo sợ, bà ốm mất một tháng mới khỏi.

Bây giờ bà đã là một mụ già. Một mụ già khốn khổ nhưng mãn nguyện vì đã mười năm nay được sống với người mình yêu. Số là vợ thằng kia không chịu nổi chồng cuối cùng đã bỏ đi, để lại hắn một mình không việc làm, không đồng xu dính túi, hơn thế lại mắc bệnh hen xuyễn và xơ gan nặng vì rượu. Thời gian gần đây thì hắn hầu như nằm một chỗ, thậm chí có muốn cũng không chơi nổi bài Fur Elizer để gọi là trả công cho mọi lo toan vất vả của mụ. Vì yếu và bất động, hắn không thể thô lỗ và trâng tráo như trước, nhưng thỉnh thoảng vẫn quát mụ bằng giọng khò khè the thé khi cần cái gì đó. Những lúc ấy người đàn bà tội nghiệp này lại cuống lên lo chạy thỏa mãn yêu cầu của hắn, miệng xuýt xoa đến cảm động...

*

“Đúng là một mụ điên!” Ai đó lên tiếng khi người kể chuyện dừng lời.

“Dẫu sao cũng là một tình yêu lớn. Người yêu được như thế ít lắm”. Một người khác nói, không hiểu sao thở dài rõ to.

Bà váy sọc quay sang ông đầu bạc, thái độ lúc này có vẻ thân thiện hơn:

“Ông không là nhà văn đấy chứ? Ông phịa giỏi lắm. Phi lý nhưng nghe mùi mẫn. Hay ông đọc được đâu đó ?”

“Tin hay không hoặc nghĩ thế nào tùy bà. Tôi đã nói trước rồi mà. Nhưng chuyện có thật đấy. Trăm phần trăm, dù đúng là ngớ ngẩn và phi lý như bà nói. Mà rồi suy cho cùng, ở người đàn bà nào cũng có chút ít chất ngớ ngẩn và phi lý ấy, đặc biệt khi chuyện  liên quan đến tình yêu. Vấn đề chỉ ở mức độ. Bà không tin, hôm nào về Hà Nội tôi dẫn đến gặp người đàn bà ấy. Bà ta có quán nước trà ở Ngã Năm Lò Đúc. Để có tiền, bà ta còn làm thêm bao nhiêu việc, từ giặt thuê, trông trẻ cho đến trông xe. Không ít khi còn giở trò láu lỉnh tính gian tiền của khách. Vất vả lắm, nhưng mãn nguyện ra mặt. Bà cứ đến rồi khắc thấy. Thậm chí người đã bắt đầu phát phì”.

“Thế còn ông chồng cũ?” một người hỏi.

“Chẳng sao cả. Ông ấy không li dị vợ mà cũng chẳng lấy vợ khác. Một người tốt như tôi nói. Đến giờ vẫn đều đều hàng tháng gửi tiền cho bà. Nghe nói ông còn tự học pianô để chơi bài Gửi nàng Elizer cho bà nghe. Nhưng tiếc tiếng đàn của ông không làm bà xúc động mà quay lại”.

“Cũng lại một thằng ngốc nốt!”

“Có thể. Tình yêu cũng biến đàn ông chúng ta thành những thằng ngốc. Hơn thế, chúng ta dường như không chỉ đau khổ mà còn lấy làm hạnh phúc vì sự ngu ngốc ấy”.

“Tôi nghi không khéo ông chính là chồng của bà ta?”

Bà mặc váy sọc cười nói, nhưng ông đầu bạc không đáp. Chỉ

quay mặt hướng khác.

Đến giờ đi tham quan tiếp. Không khí chẳng mấy hứng khởi, phần vì bữa ăn no đang gọi cơn buồn ngủ, có lẽ còn phần cả vì câu chuyện vừa rồi. Không ai nhắc tới nó, nhưng chắc còn vương vấn suy nghĩ, chuyện người khác và chuyện của mình. Thậm chí những con hươu cao cổ, tê giác, hổ báo trước đó làm họ phấn khích đến thế bây giờ dường như cũng chỉ là những con vật bình thường.

Buổi tối ở khách sạn, trước khi đi dạo phố, ông đầu bạc ngồi xuống trước chiếc đàn pianô loại lớn bóng loáng màu đen tại phòng ăn. Những ngón tay lóng ngóng của ông rón rén dạo trên các phím đàn. Bản Fur Elizer của Beethoven! Ông đàn hai lần, may đều lưu loát, trừ một chỗ vấp ở đoạn giữa. Tiếng đàn còn vụng về nhưng diễn cảm và đúng nhịp.

Mọi ngưòi quay sang nhìn. Đàn xong, ông đặt tay lên đầu gối, nói với mấy bà đang đứng cạnh:

“Không ai si mê tôi à?”

Hà Nội, 16.9.2003

T.B.T

Người khổng lồ mắt xanh

Một lần đến chơi nhà người quen, ngẫu nhiên ông đọc được bài thơ trong cuốn tạp chí cũ. Sau đó ông ngồi thừ người hồi lâu, lưng tựa vào chiếc ghế bành bọc da, hai tay đặt ngay ngắn trên đầu gối, mắt nhắm, đến mức chủ nhà hoảng hốt tưởng khách đột tử vì nhồi máu cơ tim, chứng bệnh ông mắc hai mươi năm nay và theo lời bác sĩ thì có thể chết bất cứ lúc nào.

Bài thơ của một tác giả nước ngoài, có đầu đề “Người khổng lồ mắt xanh”. Toàn bộ chỉ thế này:

Có một người khổng lồ mắt xanh

Yêu một người đàn bà bé nhỏ.

Người đàn bà chỉ mơ ước làm sao

Có ngôi nhà xinh xinh

Cùng giàn hoa bên cửa sổ.

Người khổng lồ yêu theo cách khổng lồ,

Và làm việc, quen làm điều to tát,

Nên đã không xây tặng người yêu

Một ngôi nhà con con

Cùng giàn hoa râm mát.

Có một người khổng lồ mắt xanh

Yêu một người đàn bà bé nhỏ.

Người đàn bà đi theo chàng, mỏi chân,

Muốn ngồi nghỉ trong vườn đâu đó.

Rồi nàng nói với đôi mắt xanh:

“Chào vĩnh biệt!”

Một người lùn tử tế

Dẫn nàng vào một ngôi nhà xinh xinh

Cùng giàn hoa nhỏ bé.

Giờ thì chàng khổng lồ hiểu ra

Rằng tình yêu khổng lồ chàng có

Không đủ chỗ cho ngôi nhà con con

Cùng giàn hoa bên cửa sổ.

Bài thơ khiến ông nhớ lại quá khứ, cái quá khứ xa xăm tưởng như không có có thật. Hơn thế, ông ngạc nhiên thấy như bài thơ phần nào nói về chính mình.

Ông không là người khổng lồ, tất nhiên, mắt cũng chẳng xanh, nhưng xám nhạt, khác màu mắt người á đông. Có lẽ khi nhìn cái gì đó màu xanh, cũng có thể nó có màu xanh thật. Năm 1942, đang theo học năm cuối khoa triết trường Sorbonne ở Paris, ông yêu một cô gái, cũng người Việt, học môn canh nông nhưng sau ông hai lớp. Lúc ấy cô có dáng người nhỏ bé, nhí nhảnh và cũng xinh. Ba năm sau, theo tiếng gọi tổ quốc, cả hai trở về Hà Nội tham gia xây dựng chế độ mới. Rồi kháng chiến, họ cùng lên chiến khu, và chẳng bao lâu sau thì hai người chia tay. Chủ yếu do bà. Không phải vì ông không xây được cho bà “một ngôi nhà con con cùng dàn hoa bé nhỏ”. Việt Bắc không phải Paris, không ai có lương và cũng chẳng có nhu cầu xây một ngôi nhà như thế. Bà biết nên chẳng trách ông điều ấy. Tuy nhiên, vì tình yêu, bà theo ông về Việt Nam. Cũng vì tình yêu bà bỏ lại mọi tiên nghi ở thủ đô để lên đây. Cho nên bà nghĩ bà có quyền đòi hỏi ở ông một tình yêu tận tụy, đời thường, qua những cử chỉ chăm sóc nhỏ nhặt và có tính thường trực, là cái ông không có và cũng không muốn có, dù rất yêu bà, vì dẫu không là người khổng lồ nhưng ông luôn bận “làm những điều to tát”. Ông nghiên cứu triết học. Từ triết học cổ Hy Lạp đến những trường phái phương Tây hiện đại nhất. Triết học phương Đông mãi sau này ông mới quan tâm. Kháng chiến thời ấy chưa cần những nghiên cứu trừu tượng có vẻ vô bổ ấy. Nên dễ hiểu vì sao người ta không đánh giá cao ông, ngoài cái danh “trí thức Việt Kiều yêu nước”.

Chẳng có “người lùn tử tế” nào đến “dẫn bà đi”. Đúng hơn, bà đi theo ông ta, một chính ủy sư đoàn cao to, có nước da ngăm đen của người nông dân vùng chiêm trũng Hà Bắc. Khi về tiếp quản Thủ Đô năm 1955, hai người nghiễm nhiên được vào ở một trong  những ngôi nhà đẹp nhất khu Ba Đình. Một ngôi nhà lớn, có vườn rộng, hai tầng, nhiều cửa sổ và bên của sổ nào cũng có hoa. Sau này ông chồng làm tới cấp tướng, còn bà khi về hưu là vụ trưởng một bộ quan trọng. Nếu không vì tuổi tác, có thể còn được đề bạt thành thứ trưởng.

Vậy là gần sáu mươi năm trôi qua kể từ ngày ấy. Ông nay đã tám mươi hai tuổi nhưng còn minh mẫn và khỏe mạnh. Vẫn một mình sống trong căn phòng tập thể mười lăm mét vuông ở phố Hàng Chuối, vẫn “làm những điều to tát” là nghiên cứu triết học (khác chăng, bây giờ ông đã nổi tiếng, không chỉ trong mà cả ngoài nước). Mấy chục năm gần đây ông còn thêm một đam mê mới là nhạc cổ điển. Chắc cả nước không ai có được bộ sưu tập đĩa lớn như ông, biết nghe nhạc nghiêm túc và bài bản như ông. Như trong triết học, ông thích cái lối tư duy âm nhạc vừa khô khan nhưng cũng vừa lãng mạn, kịch tính của người Đức. Hiện ông đang ngất ngây sống trong những bản giao hưởng dài lê thê và khó hiểu của Gustav Mahler, môn đệ của Richard Wagner, người ông mê đến mức nhờ hiệu phóng to ảnh treo ngay đầu giường. Thành ra trái tim của ông, dẫu to lớn và đầy cảm xúc nhưng đã quá chật vì Socrat, Platon, Kant, Nieztsche ... bây giờ thêm cả Beethoven, Schubert, Wagner và Mahler, không còn chỗ trống cho “người đàn bà bé nhỏ” nào nữa.

Thực ra xưa nay ông cũng không cần họ, không nghĩ nhiều tới họ. Thế mà đọc bài thơ này, bỗng nhiên như có cái gì đó khang khác trong người. Một sự ủy mị mơ hồ. Đầu óc duy lý, rành rọt của ông bỗng trở nên mờ mịt, lẫn lộn...

*

Nó mờ mịt, lẫn lộn đến mức chẳng vì cớ gì, ông thong thả chống gậy đi tới khu phố có ngôi nhà “con con” mà “người đàn bà bé nhỏ” của ông đang sống.

Cạnh đấy có vườn hoa nhỏ. Ông ngồi xuống chiếc ghế đá đối diện, lơ đãng nhìn ngôi nhà.

Vị tướng già (người lùn) đang vừa sưởi nắng vừa ngủ gật trên ban công tầng hai. Bên bụi hoa giấy màu đỏ gắt dưới ánh nắng vàng hoe buổi chiều. Mái tóc bạc lơ thơ xõa kín mặt. Chốc chốc ông ta lại giật mình ngồi thẳng người để đầu khỏi va vào thành lan can, nơi chắc có dính một ít nước dãi đang ri rỉ từ khóe miệng.

“Người đàn bà bé nhỏ” của ông lúc ấy vừa đi chợ về, tay xách chiếc làn vải nhựa nặng cáu bẩn. Một bà già chẳng bé nhỏ chút nào. Người thấp lùn, dáng ục ịch, vừa đi vừa thở khò khè vì chứng bệnh hen xuyễn. Đôi má xệ, mắt hơi lồi. Hơn thế, ăn mặc cũng chẳng lấy gì làm trau chuốt. Vài năm một lần, ông vẫn ngẫu nhiên gặp bà ngoài phố. Chỉ gật đầu chào chứ chẳng bao giờ dừng lại nói chuyện. Bà là người nhỏ nhen, thậm chí độc ác. Thời ở chiến khu bà từng xúi người ta đấu ông về tội “tiểu tư sản”, “mất lập trường”.

Sau này bà còn nhiều lần tìm cách hại ông vì những lý do sâu xa nào đấy không ai hiểu. Nhưng vì luôn bận với những ý tưởng cao siêu của mình nên ông không quan tâm lắm, mà cũng chẳng giận. Ông chỉ thấy lạ lùng và khó chịu khi nghĩ rằng một thời ông từng

yêu người đàn bà này.

Lát sau có tiếng ai mắng chửi the thé vang lên từ trong nhà. Rồi một con bé chay ra, bà già kia cầm ngược cán chổi đuổi theo.

“Mày cút về nhà quê mày đi! Dám nhân lúc tao đi vắng ăn cắp những hai mươi nghìn đồng! To gan thật! Liệu trả lại cho tao, không thì tao đuổi. Đuổi về với thằng bố, con mẹ mày!”

Tự nhiên ông thấy buồn, lờ mờ nhớ lại những buổi chiều hai người cầm tay nhau dạo chơi trên bờ sông Seine hoặc vào bảo tàngLouvre.

Con bé nhà quê chừng mười một, mười hai tuổi. Nó đang thút thít khóc, lí nhí kêu oan. Có lẽ nó bị oan thật và đang lo mất việc.

Ông ra hiệu gọi nó lại gần, rút ra tờ một trăm nghìn đồng còn mới.

“Mang vào đưa cho bà ấy. Bảo có ông bạn cùng ở Paris ngày xưa cho để đền cho bà!”

Con bé lưỡng lự một chốc rồi cầm tờ giấy bạc chạy vào nhà.

Không còn nghe tiếng chửi. Bà kia cũng chẳng bước ra khỏi nhà, chí ít để tò mò nhìn lại “người khổng lồ” của mình. Mặt trời khuất sau rặng cây. Vị tướng già thấy hết nắng, chắc đã vào giường ngủ từ lúc nào.

Chẳng còn gì để nhìn, để nghe, nhưng ông vẫn ngồi yên trên ghế đá. Đúng là ông già thật rồi, tâm trí mụ mị, lẫn lộn. Trong đầu ông cùng một lúc vang lên giai điệu bè viôlông cao tinh khiết đến mức thần thánh bản Ouverture vở ôpêra Lohengrin của Wagner (nhiều lần ông đã quì xuống, rơm rớm nước mắt khi nghe bản nhạc này), tiếng chửi the thé của bà già kia, và cả tiếng thút thít của con bé tội nghiệp.

Ông lú lẫn đến mức không hiểu vì trái tim ông quá lớn hay quá bé mà không chứa nổi ngôi nhà có nhiều hoa trước mặt cùng bà già chủ nó. Mà nó “con con” hay to lớn nhỉ? Ông là người khổng lồ hay anh lùn?

Trong tâm trạng mập mờ lẫn lộn như thế, ông ngả người lên thành ghế và ngủ thiếp. Cũng có thể ông đã chết, vì mãi rất lâu không thấy ông động đậy...

PS. Người kể câu chuyện này xin nói thêm một câu.

Lần ấy ở nhà người quen, trong cuốn tạp chí cũ ông còn đọc một bài thơ nữa chứ không chỉ bài “Người khổng lồ mắt xanh”. Tuy nhiên, bài thứ hai này, cũng của một tác giả nước ngoài, chẳng ăn nhập gì vào đây, lại càng không liên quan gì đến người đàn bà kia. Thấy nó hay thì nhân tiện trích ra đây. Ai cho rằng vì thế mà làm hỏng cả câu chuyện thì cứ coi như không có nó.

Giá hoàng tử một lần

Nàng là một que diêm bé nhỏ

Trẻ trung và mảnh mai,

Mặc chiếc áo khiêm nhường màu đỏ.

Một hôm, ngẫu nhiên

Nàng va vào bức tường thô ráp.

Và thế là bùng cháy lên -

Nàng đem lửa trái tim mình

Trao cho người đầu tiên nàng gặp.

Vốn trẻ trung, mảnh mai,

Mặc chiếc áo hồng hồng bé nhỏ,

Nay nàng bị cháy thành tro,

Xác vứt vào một xó

Cùng những que diêm khác giống nàng,

Dùng xong, bị ruồng bỏ phũ phàng...

Giá hoàng tử một lần

Được nhìn thấy nàng

Mảnh mai, trẻ trung,

chiếc áo hồng bé nhỏ...

Nhưng hoàng tử không dùng diêm.

Chàng chỉ dùng máy lửa.

Hà Nội, 18. 7. 2003

T.B.T

Chiến tranh

Các bạn thử hình dung một chuyện như sau:

Có một đôi trai gái yêu nhau, rất yêu nhau. Cưới xong được ít hôm thì chàng trai lên đường ra mặt trận, để lại người vợ trẻ ở nhà, một mình vừa làm lụng vất vả, vừa mỏi mòn chờ đợi. Mà nào chờ đợi một hai năm! Không, đúng mười năm. Và trong suốt mười năm dài ấy, cô gái không hề nhận được tin tức nào về chồng. Vì sao thì khó mà ai biết được. Thế rồi chiến tranh kết thúc, chàng trai trở về, sung sướng cảm động khi thấy vợ vẫn chung thủy. Nhưng khi hai người đã lên giường nằm, đặt một tay lên bụng vợ, chàng trai bỗng ngồi bật dậy:

- Em có chửa?

- Vâng.

Im lặng kéo dài.

- Với ai?

- Với anh, tất nhiên, - cô gái bình thản đáp. – Em còn có chửa với ai được nữa, ngoài anh?

Chàng trai không nói gì, lẳng lặng chui ra khỏi màn, mặc quần áo, rồi đến ngồi hút thuốc bên bàn - một giờ, hai giờ, cũng có thể lâu hơn. Sau đó, vì cả nhà chỉ có một giường, anh lục ba lô lấy tấm vải nhựa trải xuống sàn và nằm xuống.

Mọi chuyện bắt đầu từ đêm ấy, cái đêm chấm dứt mười năm chờ đợi, thương nhớ của một cuộc chiến tranh vô cùng ác liệt, và cũng là đêm mở đầu những thử thách mới, nơi con người lại lần nữa phải mặt đối mặt với chiến tranh, loại chiến tranh không súng đạn sau cuộc chiến tranh súng đạn mà họ vừa vượt qua một cách thắng lợi.

Liệu lần này, họ lại đứng vững, hay sẽ bị đánh gục? Trả lời câu hỏi này thật khó, vì những thử thách mới trước mặt đòi hỏi không phải sức chịu đựng ghê gớm về gian khổ và thiếu thốn, mà là một cái gì đấy còn to lớn hơn, phức tạp và tế nhị hơn: đó là sự tỉnh táo, tình thương và lòng vị tha.

Bạn đọc thân mến, bức tranh tôi miêu tả trên không phải trích từ cuốn sách nào đó, cũng không phải do tôi nghĩ ra, mà là chuyện có thật ở làng tôi. Nhân đây, tôi xin phép dừng lại để nói đôi lời về nó, cái làng bé nhỏ ấy, để bạn đọc hiểu thêm những gì tôi sắp kể.

Như phần lớn các làng khác của miền Trung gian khổ, làng tôi nghèo, thường xuyên bị chà xát, vùi dập bởi bom đạn kẻ thù, bởi hạn hán, lũ lụt, gió Lào và giông bão. Có lẽ cũng chính vì thế mà theo quy luật tự vệ bản năng, tâm hồn và khuôn mặt nhân hậu của làng tôi được giấu rất sâu dưới lớp vỏ ngoài cằn khô, xơ xác, cái vẫn làm e ngại không ít các cư dân tỉnh khác, thậm chí cả một số người vốn sinh ra và lớn lên ngay trong lòng nó.

Trong thời gian chiến tranh, làng tôi được gọi là làng túi bom, nghĩa là, vì nằm chính giữa điểm nối các trục giao thông thuỷ, bộ và đường sắt, nên ngoài những trận đánh phá thường xuyên, nó còn phải hứng chịu số bom đạn thừa của máy bay Mỹ vừa đánh phá đâu đó về không dùng hết. Thử nhắm mắt vài giây để hình dung một phần sự khủng khiếp của chiến tranh, xét về số người chết, số nhà cửa bị san bằng, số trai làng ra đi không trở lại, chúng ta sẽ không thể không bàng hoàng ngạc nhiên, và một cảm giác hối hận pha lẫn xấu hổ sẽ xâm chiếm lòng ta, những người con rời làng đi xa từ lâu, cảm giác rằng trong suốt nhiều năm chúng ta đã quá vô tư để bỏ qua không biết, hay biết một cách hời hợt một nỗi đau như thế.

Ở làng tôi chiến tranh kết thúc đã mười năm nay, nhưng chiến tranh, hay đúng hơn - hậu quả của nó - vẫn còn tiếp tục. Một bà lão nghe tin con hi sinh đã phát điên, và suốt từ năm 1969 tới nay hàng ngày bà ra ngõ ngồi chờ con trai, gặp ai cũng níu lại hỏi thăm tin tức. Chắc bà lão còn tiếp tục ra ngõ ngồi chờ con lâu rất lâu nữa, nếu tháng trước không vì cảm lạnh mà chết. Khoảng một phần ba số nhà trong làng, trên bàn thờ tổ tiên là những khuôn mặt bộ đội trẻ măng, những người chết đi để lại cũng chừng ấy cô gái muộn chồng và có thể không lấy được chồng. Một đứa bé sinh ra đúng lúc giặc Mỹ ném bom. Nó bị chấn thương sọ não và lớn lên hoàn toàn ngớ ngẩn. Cho đến nay dù đã hai mươi bảy tuổi, nó vẫn chưa biết nói. Vân vân và vân vân.

Trở lại câu chuyện trên. Như đã nói, nó xảy ra ở làng tôi, hoàn toàn có thật, và đúng như tôi đã kể ở phần đầu.

Đôi trai gái ấy là Nam và Xuyến. Suốt đêm đó không ai nói thêm một lời nào, dù cả hai không hề chợp mắt. Sáng hôm sau, Nam đi vòng quanh làng để thăm hỏi mọi người, nhưng thực chất cốt dò biết tin tức về vợ những năm anh đi vắng. Anh ngạc nhiên, bối rối khi nghe mọi người nhận xét rất tốt về Xuyến, rằng cô cần cù, nết na và đặc biệt nghiêm túc trong quan hệ.

"Chắc cô ta khéo giấu nên người ta không biết” - Nam nghĩ thế. Về nhà, không kìm được nữa, anh lại hỏi vợ, vẫn câu hỏi cũ:

- Cô chửa với ai?

- Với anh, - vẫn cái giọng nhỏ nhẹ, bình tĩnh ấy.

- Với tôi? Sao lại có thể với tôi được? Cô khinh tôi quá! – Nam giận dữ quát to. - Cô thử giải thích tôi nghe nào?

Xuyến ngước lên nhìn chồng, hai mắt rơm rớm như muốn khóc, khuôn mặt cô ửng đỏ vì ngượng ngùng.

- Nào, cô nói đi, nói đi!

- Anh Nam, - Xuyến nói. - Anh đừng mắng em như thế. Em van anh... Em yêu anh, bao giờ cũng yêu anh, bao giờ cũng chung thủy với anh! Giá anh biết, dù chỉ một phần thôi, rằng em phải vất vả, đau khổ và lo sợ thế nào trong suốt mười năm chờ anh vừa qua. Còn về việc vì sao em có chửa thì đơn giản thôi. Vì trong suốt chừng ấy năm, tối nào đi ngủ em cũng kê sẵn một chiếc gối cho anh cạnh gối em. Nhiều hôm sáng dậy, em thầm xấu hổ khi nhớ lại chuyện anh và em tối trước. Cách đây không lâu, anh cũng về với em như thế. Lần này hình như em cảm thấy anh gần hơn, cụ thể hơn. Khi tỉnh dậy, em vẫn thấy em một mình như bao lần khác, nhưng em biết chắc là anh vừa ở bên em, thậm chí hơi ấm của anh còn bám vào da thịt em, thậm chí chăn còn nhàu nát...

- Cô phịa ra chuyện ấy để bắt tôi tin, và rồi dần dần chính cô cũng tin vào cái điều nhảm nhí ấy chứ gì?

- ồ không, anh Nam, anh đừng nói thế, oan em. Em không hề...

Nhưng Nam đã bỏ ra ngoài.

Những lời Xuyến vừa nói, thực ra, không phải không làm anh cảm động và suy nghĩ. Anh rất hiểu và thông cảm với Xuyến, vì bản thân anh trước đây cũng nhiều đêm nằm mơ có vợ bên cạnh. Nhưng không lẽ vì thế mà vợ anh có chửa? "Không! Không thể như thế được!" - anh nghĩ, tuy rất muốn tin vào điều vợ nói. Anh tìm mọi cách bào chữa cho cô, thậm chí viện cả cái thuyết đồng giao cách cảm mà gần đây người ta hay nhắc tới, nhưng cuối cùng anh vẫn phải đau khổ mà thừa nhận rằng Xuyến đã không chung thủy với anh, đã ăn nằm với một người đàn ông khác. Mà điều ấy thì quá sức anh chịu đựng, một trở ngại quá lớn anh không vượt qua nổi, thậm chí cả khi anh rất yêu thương vợ, trước kia cũng như bây giờ. Biết làm thế nào được, con người anh là thế, anh không thể lại ôm một người đàn bà, khi người ấy đã từng trong vòng tay một người đàn ông khác.

Họ, hai vợ chồng và thằng bé mới sinh, vẫn ở chung, trong cùng căn nhà chật hẹp. Không ai nghe họ to tiếng với nhau lần nào. Chồng - anh Nam - là người đàn ông khoẻ mạnh và chí thú. Anh làm khỏe, không những đủ ăn mà còn có thừa thóc bán cho Nhà nước. Trong một thời gian ngắn, anh sắm đủ thứ cần thiết cho gia đình. Tính anh hiền, ít nói. Cả với vợ, anh cũng chỉ nói khi thật cần thiết. Ban ngày anh làm luôn tay, làm hùng hục mọi việc. Hết việc, anh ngồi im, thường nhìn trân trân một điểm nào đó trước mặt. Và rất buồn. Tối đến, anh vẫn ngủ riêng, tất nhiên không phải giữa sàn nhà, mà trên một chiếc giường nhỏ mới mua, đặt sát cửa sổ. Chị vợ thì sau khi sinh đẻ, vốn nhỏ bé, lại càng trở nên nhỏ bé hơn, bao giờ cũng lặng lẽ như cái bóng. Với ý thức một người có lỗi, chị rất muốn chiều chuộng chồng, muốn san sẻ bớt những ý nghĩ nặng nề anh đang chịu  đựng, nhưng rất tiếc, mọi cố gắng của chị đều vô ích trước vẻ lãnh đạm tàn nhẫn của anh, nên chị cố tránh gặp mặt và thường ngồi im ở một góc nào đấy.

Còn thằng bé thì thật lạ, càng lớn lên càng giống Nam. Một sự ngẫu nhiên? Hay lần nữa buộc phải suy nghĩ về lời giải thích vô lí của Xuyến? Điều này quả có làm Nam băn khoăn không ít. Đứa bé thật kháu. Nam không có chút ác cảm nào với nó, dù chính nó là trở ngại ngăn cách hai vợ chồng, là nguyên nhân của mọi bất hạnh trong gia đình. Ngược lại, anh thương nó, như thương Xuyến, vợ anh, và anh cảm thấy thực sự khổ sở khi phải giấu không bộc lộ tình cảm đó. Nhiều lúc cao hứng, hoặc vì vợ bận, anh còn bế và giặt cả tã cho con. Tuy nhiên, sau những lần đấu tranh, dằn vặt như vẫn thường xảy ra, cuối cùng cái con người định kiến, cố chấp trong anh vẫn thắng, và anh vẫn cương quyết không chịu cho thằng bé mang họ anh, vẫn bắt chữa lại thành "bác" mỗi khi nó quen miệng gọi anh bằng "bố". Nhiều đêm nghe vợ ôm con khóc ở giường bên, anh những muốn lại gần vợ vuốt ve, an ủi cô, muốn làm điều gì đó thật tốt đẹp cho cô, ấy thế mà anh vẫn nằm yên, trân trân nhìn lên trần nhà, hoặc bỏ ra ngoài sân hút thuốc cho tới tận sáng. Những lúc ấy anh rất cáu giận. Anh giận Xuyến, giận đứa bé, giận bản thân anh - nhất là bản thân anh. Con người anh, cái tính anh là thế, biết làm thế nào được?

Một hôm, Nam sang nhà tôi chơi.

- Được mấy ngày về thăm quê mà cứ ngồi lỳ ở nhà mãi thế à?

- vào tới ngõ, anh nói to thay cho lời chào. - Lại viết lách?

- Không, - tôi đáp. - Mời anh ngồi chơi.

Lúc này đứa bé đã lớn, biết chạy lon ton khắp làng, nhưng gia đình anh thì vẫn như cũ. Nghe nói bà con và chính quyền đã nhiều lần khuyên anh làm lành với vợ, nhưng anh không nghe. Thế đấy, người dân làng tôi, tôi biết - rất chân thành và cả tin, nhưng một khi có ý nghĩ nào đó chui vào đầu thì không dễ mà giũ ra nổi.

- Thế nào, anh Nam, vẫn "chiến tranh" à? - tôi ướm hỏi.

Nam không đáp, nhưng nét mặt buồn hẳn xuống. Mãi lúc sau anh mới nói:

- Anh xem, tôi còn biết làm thế nào khác được?

- Sao lại làm thế nào? - tôi cao giọng. - Thì "hoà bình" đi! Anh không thấy rằng anh đang làm khổ chị ấy à?

- Thế anh tưởng tôi sung sướng lắm chắc? - Nam vặn lại.

- Chính vì vậy mà cần phải bỏ qua cho nhau, và càng sớm càng tốt.

Nam ngồi im, rồi bất chợt nghiêm mặt hỏi tôi:

- Có điều này, tôi hỏi thật anh nhé?

- Vâng, anh cứ hỏi.

- Anh có tin cô Xuyến không? Về chuyện cô ấy có chửa ấy mà?

- Tin, tôi tin, - tôi đáp.

- Vì sao?

- Vì sao thì không biết, nhưng tôi tin.

- Còn tôi thì không! - anh bật đứng dậy nói to một cách giận dữ. - Không! Không bao giờ!

- Nhưng suy cho cùng điều ấy không quan trọng, - tôi cũng nổi nóng. - Quan trọng là cô ấy đã chờ anh chừng ấy năm! Quan trọng là cô ấy vẫn yêu anh! Quan trọng là anh không thể và không có quyền đối xử với cô ấy như thế!

- Anh nói dễ lắm, anh nhà văn ạ, - Nam nhếch mép cười với vẻ mỉa mai không che giấu. - Với các anh, mọi chuyện thật đơn giản.

Rồi không nói thêm một lời nào, anh bỏ đi.

Đấy, các bạn xem: một con người đã mười năm lăn lộn khói lửa chiến trường, có thể đã lập nhiều chiến công phi thường, đã vượt qua trăm nghìn thử thách ghê gớm, ấy thế mà bây giờ con người từng trải được tôi luyện ấy không vượt qua nổi cái trở ngại tưởng như rất bé kia, để chấm dứt đau khổ cho chính bản thân và cho người mình yêu quý nhất. Thật bất công, và cũng thật chua xót! Nhưng cả tôi, cả các bạn cứ thử thuyết phục anh ta đi!

Tháng hai năm 1979, khi xảy ra chiến tranh ở biên giới phía Bắc, Nam tình nguyện gia nhập lại quân đội. Vợ anh không giữ, chỉ nói:

- Anh đi, em sẽ chờ. Bao lâu em cũng chờ...

- Và cô sẽ tiếp tục đêm đêm mơ tôi về thăm, và có thể cô sẽ lại có chửa? - anh châm chọc.

- Vâng. - vợ anh đáp như không hề nhận thấy sự châm chọc

ấy. - Nhưng anh hãy tin bao giờ em cũng yêu anh, và nếu có chửa thì cũng chỉ với anh, một mình anh...

Từ ấy đã hơn nhiều năm trôi qua. Cô Xuyến nay đã là bà Xuyến. Bà già và yếu hẳn đi một cách nhanh chóng. Bà vẫn mòn mỏi chờ chồng như năm nào, và vẫn như năm nào, bà không hề nhận được một bức thư nhỏ của chồng, xưa là anh, bây giờ là ông Nam.

Đây là chuyện riêng của hai người, lúc đầu tôi không có ý định viết lên giấy, nhưng rồi cân nhắc kỹ nhiều mặt, cuối cùng, bắt chước nhà văn Pháp Angđrê Môroa trong truyện Cuộc trở về của người tù, tôi viết và cho đăng báo chuyện này, với hi vọng mỏng manh, rằng biết đâu đọc nó, ông Nam sẽ nghĩ lại. Tôi, ông Nam và bà Xuyến dẫu sao cũng là người cùng làng với nhau, mà đã là người cùng làng thì, tôi nghĩ, không ai có quyền thờ ơ với số phận của người khác.

Diễn Châu, 1987

Tâm

- Thôi, cháu không tập nữa đâu, - Tâm, một cô gái mười bẩy tuổi, sinh viên trường múa, có dáng người gầy và nhẹ như lúc nào cũng có thể bay lên cao, đang múa chưa hết bài Thiên nga giãy chết của Xanh-Xăng mà tôi kéo viôlông làm nhạc, bỗng bảo tôi như

thế với vẻ giận dỗi của một đứa trẻ quen làm nũng. Rồi cô mệt mỏi ngồi xuống sàn xi măng còn chưa mất hết cái nóng của một ngày hè oi bức, đầu gục xuống, hai tay xoãi về phía trước, gần giống cái thế con thiên nga hấp hối cô múa lúc nãy.

- Vì sao? - tôi hỏi, lặng lẽ xếp đàn vào hộp.

- Chẳng vì sao cả, - Tâm đáp, vẫn không ngẩng đầu lên.

- Hay múa điệu khác, Melody của Gluck? Con thiên nga nhỏ của Traicốpxki?

- Không.

- Hôm nay cháu mới bắt đầu tập, mà chương trình thi thì như cháu nói, rất nặng. Vả lại, cháu cũng biết chú bận, không thể cứ giữa chừng bỏ dở công việc, leo lên sân thượng ngôi nhà sáu tầng này để giúp cháu tập mươi, mười lăm phút và...

- Cháu chán lắm rồi.

- Chán? Nhưng vì sao?

- Vì sao? Vì sao? - Tâm nói to như thét lên, đổi thế ngồi, nhìn tôi bằng đôi mắt mở to đầy xúc động và giận dữ mà lúc này tôi thấy rất rõ, thậm chí cả dưới ánh trăng đầu tháng mờ đục. – Không lẽ chú không biết nói gì hơn ngoài hai chữ "vì sao" ngu ngốc ấy? Không biết làm gì hơn ngoài việc hàng ngày chúi đầu trên trang giấy hoặc cò cưa cái đàn viôlông bé tí ấy? Vì sao à? Vì cháu muốn chết!

- Vớ vẩn!

Tôi nói rồi buồn bã xách đàn đi xuống, để lại Tâm một mình, hai tay ôm đầu ngồi trên sân thượng nhà nghỉ Bãi Cháy rộng và hoàn toàn vắng người giữa đêm khuya yên tĩnh. Tôi không giận vì những lời xúc phạm kia của cô, do biết xưa này tính cô vẫn thế - hồn nhiên đáng yêu, nhưng thất thường, hay như một số bạn bè quen gọi - đồng bóng.

Từ phía bãi biển có tiếng kèn co trầm và mềm như nhung đang buồn buồn vọng lại - hình như một giai điệu nào đấy của Rakhmanhinốp. Đó là Quán, còn được gọi là Quán Bi (bi đát, bi quan), sinh viên năm cuối Nhạc viện Hà Nội. Cậu ta yêu Tâm mê mẩn, cũng vì thế mà theo cô xuống đây. Còn Tâm thì chẳng hề chú ý đến tình yêu của cậu ta. Cũng có thể chú ý nhưng tôi không biết - thanh niên bây giờ là thế, khi yêu khi không, khó lòng đoán nổi. Chỉ biết Tâm rất ghét kèn co, nên không bao giờ Quán dám mang kèn lại gần nếu không được phép. Tội nghiệp, anh chàng cứ thui thủi như thế một mình với chiếc kèn suốt đêm ngoài bãi biển, dai dẳng thổi những bài buồn ai oán để bày tỏ nỗi lòng với người yêu. Thổi trong nhà thì không được, vì ông chủ nhiệm nhà nghỉ đã hai lần dọa đuổi, “nếu cứ tiếp tục làm mất yên tĩnh của người khác". Cậu ta cũng chẳng biết chơi với ai. Tâm thì hoặc là ngủ hoặc tập múa, còn tôi lúc nào cũng bận, không đệm đàn cho Tâm thì trốn tìm chỗ yên tĩnh ngồi viết. Cùng đi với chúng tôi xuống đây còn có một đôi nữa, đều dân Nhạc Viện. Chàng chơi pianô, nàng hát, - nhưng mỗi ngày chỉ xuất hiện ở nhà ba lần vào giờ ăn, còn thì anh chị dắt nhau đi chơi đâu biệt tăm.

"Phải đến bảo Quán lên với Tâm mới được", tôi nghĩ, thầm hình dung thấy Tâm đang ngồi khóc, đôi vai gầy run run theo tiếng nấc...

Hôm sau, chúng tôi lại tập. Vẫn bài "Thiên nga giãy chết" của Xanh-Xăng. Phải thừa nhận Tâm múa rất đẹp. Đôi chân thon nhỏ nhẹ nhàng di động trên đầu ngón chân, hai tay dang rộng mềm mại vỗ lên vỗ xuống như đôi cánh thiên nga. Tôi có cảm giác như chỉ cần nhún một cái lấy đà, là cô có thể bay lên mất hút trong bầu trời đêm Hạ Long huyền ảo.

Tuy nhiên, cũng giống những lần trước, chẳng bao lâu, cô lại chán nản ngồi xuống.

Tôi im lặng, kiên nhẫn chờ đợi.

Một lúc sau, trái với điều tôi dự đoán, Tâm ngước lên nói với tôi, giọng đượm buồn:

- Cháu nói chú đừng cười nhé. Cháu muốn bay lắm. Cháu nghĩ cháu có thể bay được. Chú tin không?

- Có, - tôi đáp.

- Chú xem, Hạ Long ban đêm đẹp chưa kìa! - Tâm đứng dậy, sôi nổi chìa tay về phía Vịnh lốm đốm ánh đèn của vô số thuyền đánh cá và những chiếc tàu lớn thả neo chờ ăn than hoặc bốc hàng.

- Hễ nhắm mắt là cháu thấy người cháu nhẹ tênh, rồi cháu từ từ bay lên cao, thật cao, để lại dưới đất tất cả: Kỳ thi sắp tới, cuộc sống hàng ngày buồn tẻ. Cả chú nữa... - Cô phá lên cười to sung sướng: - Chú tin không?

- Tin, - tôi nói. - Trước cháu cũng từng có một cô gái bay như vậy...

- Ai thế? - Vẫn chìm trong cơn mơ quyến rũ, Tâm lơ đãng hỏi.

- Một cô gái Bungary, tên là Đôrôtêa. Đêm đêm, cô ta bay từ sân thượng một ngôi nhà mười hai tầng ở Xôphia...

- Chú nói thật đấy chứ? - Tâm chạy lại túm lấy tay tôi, nghiêm mặt hỏi. - Cô ấy bay bằng cách nào?

- Bằng cách cháu vừa nói - nhắm mắt, vung hai tay lấy đà, và thế là bay.

Rồi tôi kể Tâm nghe nội dung cuốn tiểu thuyết "Barie" của nhà văn Paven Vêginốp tôi vừa đọc. Tâm chăm chú nghe tôi như uống lấy từng lời, không chen ngang một câu nào.

- Có lần cô ta còn giúp một người nữa cùng bay. Họ cầm tay nhau lượn mấy vòng trên bầu trời Xôphia tuyệt đẹp. Dưới chân họ là cả thành phố rực rỡ ánh đèn, trên đầu, muôn vàn vì sao nhấp nháy... Cô Đôrôtêa ấy thật hạnh phúc...

- Nhưng rồi cuối cùng cô ta chết!

Chúng tôi cùng ngoái đầu lại nhìn, thấy Quán đã lên ngồi bên từ bao giờ.

- Và thế là đúng! - cậu ta nói tiếp, giọng mỉa mai. - Cô ta chỉ là một người điên!

- Không ai mời anh xen vào chuyện người khác, - Tâm khó chịu vì trí tưởng tượng bay bổng của mình bị cắt đứt bởi một câu phũ phàng như thế. - Anh đi đi, hãy đi trên đôi chân đất nặng nề, với tầm nhìn không cao quá đầu mũi tẹt của anh. Quán ngoan ngoãn đứng dậy.

- Vâng, nếu Tâm không thích thì tôi không nói nữa. Tôi đi. Tôi biết tôi không bay được, nên tôi đi bằng chân trên mặt đất. Chậm, xấu xí nhưng an toàn và hợp với khả năng có thật của tôi. Còn những chuyện viển vông đẹp đẽ kia chỉ là sản phẩm của những bộ óc tâm thần. Đừng tin, Tâm. Cũng đừng tin cả những ý nghĩ nhảm nhí và nguy hiểm đang chứa đầy trong đầu Tâm. Tôi đã đọc cuốn sách ấy. Ông nhà văn Vêginốp kia là một tay đại bịp. Muốn vứt bỏ những trói buộc đang kìm hãm mình, con người cần tìm cách khác thực tế hơn, chứ không phải bay lên một cách ngu ngốc như vậy. Để rồi chết... Đừng tin, Tâm, và hãy cẩn thận...

- Anh đi đi! Đủ rồi. - Tâm xua tay.

Khi chỉ còn hai người, Tâm quay sang nhìn tôi, nét mặt hết sức nghiêm túc:

- Có đúng cô ta bị điên không?

- ít ra mọi người xung quanh cho là thế. Cô ta bị nhốt vào bệnh viện tâm thần, chỉ thỉnh thoảng mới được ra khỏi đó.

- Nhưng cô ta đã bay?

- Đúng thế, bay nhiều lần. Cô ta giỏi lắm, còn có thể đọc được ý nghĩ người khác, hoặc lội xuống nước mà không chìm...

- Thế mà cuối cùng lại chết...

- Vâng, vì tai nạn. Như người khác có thể chết vì tai nạn máy bay, vì trượt chân rơi xuống vực...

Tâm không hỏi gì thêm. Cô ngồi im, thẫn thờ nhìn mãi một điểm nào đấy trước mặt. Cuối cùng cô lên tiếng, không rõ với tôi hay với chính mình:

- Nhưng chết mà được bay, được biết thế nào là hạnh phúc thực sự thì cũng bõ. Còn hơn sống thế này... Còn hơn như anh Quán, bao giờ cũng đừng tin, cẩn thận, bao giờ cũng thực tế...

- Những điều cậu ta nói không phải không có cái đúng. Mà sao cháu tàn nhẫn với Quán thế? Cháu không yêu à? Theo chú, cậu ta là người tốt đấy chứ - tỉnh táo, thật thà, tốt bụng...

- Chính vì thế mà cháu không thể yêu được.

- Lạ thật. Thế thì cháu yêu ai?

- Yêu chú.

Tâm nói hai chữ ấy thật tự nhiên, như thể không phải về mình, mà về một người nào đấy. Tôi thì vì quá đột ngột, không tìm được câu nào hơn ngoài câu tôi thường nói trong những trường hợp tương tự.

- Vớ vẩn. Cháu điên rồi sao?

Tâm ngồi, hai tay ôm gối, đầu gục xuống. Chiếc áo mỏng dính chặt vào cơ thể gầy nhưng cân đối. Lúc ấy tôi rất muốn lại gần, muốn đặt tay lên vai cô để nói vài lời an ủi, nhưng không hiểu sao, một cái gì đấy đã giữ tôi lại. Có lẽ đó là cảm giác xấu hổ, vì dù

sao tôi cũng lớn hơn Tâm gấp hai lần tuổi. Xưa nay tôi luôn xem Tâm là một cô bé, và với tư cách là bạn của bố mẹ cô, tôi có trách nhiệm phải giúp đỡ, che chở.

- Vâng, cháu điên, cháu là Đôrôtêa. Nhưng người ta không điên, người ta không biết gì cả, không thấy gì cả!...

Tâm tấm tức nói liền một mạch như sợ bị ngắt giữa chừng. Rồi cô bỏ chạy xuống phòng mình.

Từ phía bãi biển lại vang lên tiếng kèn của Quán, buồn và da diết như mọi lần.

*

Tối hôm sau, và cả những hôm tiếp theo, như không có chuyện gì xảy ra, Tâm vẫn tập múa và tôi vẫn đệm đàn cho cô. Mỗi lần tập xong, Tâm lại say sưa thổ lộ với tôi cái ý nghĩ đang nung nấu trong đầu, rằng cô muốn bay và có thể bay như Đêrôtêa. Còn tôi thì, sau khi không còn gì để nói nữa về cuốn sách của Paven Vêginốp, tôi bắt đầu dài dòng nói về chức năng của nghệ thuật, rằng nghệ thuật phải chắp cánh cho ước mơ của con người, nâng con người lên cao hơn cuộc sống hàng ngày buồn tẻ, để vươn tới những hành động phi thường, đẹp đẽ, vân vân...

Tất cả những điều ấy được Tâm lắng nghe một cách hết sức chăm chú.

*

Một buổi sáng, tôi đang ngủ thì Quán bỗng từ đâu xô cửa chạy vào.

- Tâm đã được đưa đi bệnh viện cấp cứu.

- Có chuyện gì xảy ra vậy? - Tôi tung chăn vùng dậy, hỏi.

- Rơi từ sân thượng tầng sáu xuống sân phụ tầng bốn! Theo chuẩn đoán ban đầu - gãy xương sườn và một tay. Một chiếc cánh mà Tâm mơ ước dùng để bay ra Vịnh Hạ Long... - Quán mỉm cười một cách mỉa mai.

- Cậu nói thế mà không biết xấu hổ à? - Không giữ được bình tĩnh, tôi quát to. - Kể lại rõ ràng xem nào. Bao giờ? Vì sao?

- Rất đơn giản. Hai giờ sáng hôm qua, đang đi tuần, ông già bảo vệ nhà nghỉ bỗng nghe có tiếng người rên. Chạy lên thì thấy Tâm. Ông lão cho là Tâm ngồi sơ ý ngã xuống. Không muốn làm huyên náo nhà nghỉ, ông ấy lặng lẽ báo với ông Chủ nhiệm, xin xe đưa vào bệnh viện. Nhưng tôi thì tôi hiểu vì sao Tâm gặp tai nạn này. Cô ta định bay, nghĩa là định làm cái điều không bao giờ có thể làm được. Cô ta bị xúc động, thần kinh quá căng thẳng và đang không kiềm chế nổi bản thân. Trong trường hợp này, đáng lẽ giúp đưa cô ta trở lại trạng thái thăng bằng, với những điều có thực bình thường trong cuộc sống, thì các ông, ông và Paven Vêginốp, bằng cái văn học vớ vẩn và vô bổ của mình, các ông đã...

Tôi sẽ viết đơn kiện các ông về việc đã đẩy một cô gái đáng thương như Tâm đến chỗ tàn phế. Rồi Quán bỏ đi, sập mạnh cánh cửa một cách giận dữ.

Còn lại một mình, tôi vừa sửa soạn vào bệnh viện thăm Tâm, vừa suy nghĩ về những lời buộc tội của Quán, và cả về những chức năng cao cả của văn học mà tôi đã sôi nổi nói với Tâm những đêm trước đó.

Quảng Ninh, 1984

Cuộc trở về của đứa con lầm lỗi

1

Hàng năm, cứ vào ngày mồng bảy tháng Giêng âm lịch là cả làng D.T nhộn nhịp hẳn lên. Cái nhộn nhịp ấy còn lan sang những làng lân cận. Vào ngày ấy, từ sáng sớm, người ta í ới gọi nhau đi chợ, đến trưa thì nhà nào trên bàn thờ tổ tiên cũng có một mâm cỗ với những que hương trầm nghi ngút khói. Trong khi lũ trẻ hoặc đám thanh niên mới lớn vô tư cười nói bên cạnh, những người già đứng chắp tay trước bàn thờ, cúi đầu lầm rầm cầu khấn điều gì chỉ mình họ biết. Cuối cùng mâm cỗ được hạ xuống, một lần nữa, khi cánh trẻ ăn uống vui vẻ, những người già - thường ngồi riêng với nhau ở mâm trên, - vừa nhấm nháp uống rượu, vừa khe khẽ nhắc lại những gì đã xẩy ra vào cái ngày khủng khiếp ấy...

Đó là ngày mồng bảy tháng Giêng âm lịch năm 1954, nghĩa là lâu, lâu lắm rồi, đến mức bây giờ nhớ lại, người ta không khỏi không mâu thuẫn với nhau về chi tiết, thậm chí cả những chi tiết quan trọng. Mỗi người kể một cách, tất nhiên, ai cũng cho mình đúng. Đại khái sự việc xẩy ra thế này.

Vào độ năm giờ sáng cái ngày khủng khiếp ấy, một chiếc máy bay khu trục Pháp bất ngờ từ phía biển bay vào, ném một loạt năm quả bom xuống D.T. lúc ấy hẵng còn là một làng nhỏ nhà cửa đứng sát sít bên nhau. Chiếc máy bay ấy còn lượn thêm hai vòng nữa, sau mỗi vòng lượn nó lại chúc xuống ném những loạt bom dài và chính xác như trước. Rồi vút lên, nó bay mất hút về phía biển.

Sau đấy là một nỗi kinh hoàng thật sự. Làng D.T nằm dài thành một vệt, bị ba lần ném bom trúng ngay vào ba phần đầu, giữa và cuối, thành ra cả làng, hầu như không còn ngôi nhà nào nguyên ven. Số người chết lại càng khủng khiếp hơn, vì lúc ấy còn sớm, hoặc người ta ngủ chưa dậy, hoặc dậy rồi nhưng chưa đi đâu khỏi làng. Có người bảo chết hai trăm, có người bảo ba, cũng có người nói nhiều hơn. Còn việc vì sao làng D.T. bị ném bom chứ không phải làng nào khác, mà lại một cách dã man, mang tính hủy diệt như thế, trong khi suốt một thời gian dài trước đấy cả huyện Diễn Châu rộng lớn chưa bị ném bom lần nào, thì không ai hiểu nổi, mặc dù người ta đã đưa ra nhiều giả thiết khác nhau.

Từ đấy hàng năm đúng ngày mồng bảy tháng Giêng âm lịch là cả làng D.T nhà nào cũng có giỗ. Kèm theo giỗ là những câu chuyện rôm rả, những hồi tưởng đau buồn,  những tiếng khóc...

2

Năm nay về D.T dự "giỗ làng" có thêm một người. Người ấy lập tức thu hút sự chú ý của dân làng. Đó là một ông già khoảng 65 tuổi, tóc bạc trắng, da dẻ trông hồng hào nhưng hình như không được khỏe lắm, vì ông phải dùng gậy để đi lại. Ông về làng trước ngày có giỗ hai hôm, tức là vào ngày mồng năm tháng Giêng. Không ai nhận ra ông, có lẽ ông cũng chẳng nhận ra ai quen trong làng, ít ra vào những phút đầu. Ông nói tên những người ông muốn gặp, người ta lắc đầu không biết. Ông phải tìm hỏi người cùng tuổi, tự giới thiệc mình là ai, từ đâu tới, vân vân, lúc ấy người ta mới đồng thanh "ồ", "à" cả lên.

Thì ra ông già là dân làng này, có điều ông đã xa nó hơn bốn mươi năm, và nay, sau bốn mươi năm dài ấy, ông mới trở lại thăm làng lần đầu. Không phải không muốn, ông nói, mà vì ông ở xa, rất xa, tận bên nước Thụy Sĩ hay gì gì ấy ở châu Âu. Còn những người ông hỏi gặp thì thuộc gia đình một địa chủ lớn ngày xưa ở vùng này. Có điều bây giờ cái gia đình ấy chẳng còn ai, trừ bà Sen, một bà già đơn độc sống cuối làng.

- Chết hết rồi, - người ta thở dài bảo ông. - Chết vào cái ngày khủng khiếp ấy. Bom, máy bay ném bom... ông biết chứ? - Rồi như để an ủi, người ta ái ngại nhìn ông, nói thêm: - Không riêng gì gia đình nhà bác, mà cả làng, nhiều lắm...

- Có, tôi có nghe nói, - ông già lặng lẽ lấy khăn mù-xoa lau lau đôi mắt hoe đỏ vì xúc động. - Cũng vì thế mà tôi về đây xem thực hư thế nào. Kinh khủng quá, trời, kinh khủng quá...

Ông già lại lấy khăn chấm chấm vào mặt. Giọng ông run run. Đôi tay khô và nhăn nheo của ông cũng run run. Một chốc sau lũ trẻ dẫn ông chống gậy chậm chạp đi về phía nhà bà Sen.

Đêm hôm ấy, dĩ nhiên ông và bà Sen thức, trò chuyện với nhau rất lâu.

- Trời, bác ánh, không lẽ bác còn sống đấy à? - Bà Sen kêu lên khi nhận ra khách là ai. Bà và ông là con chú con bác với nhau, tuy ít hơn ông mấy tuổi, bà có vẻ già yếu hơn. - Chừng ấy năm bác ở đâu? Sống thế nào?

Không chờ khách trả lời, bà vội bỏ đi lấy ghế, múc nước. Còn ông già thì cố tỏ ra bình tĩnh. Ông thong thả đưa cả hai tay bê bát nước chè vối nguội lên tận miệng, rồi cũng thong thả như thế, ông uống từng ngụm nhỏ cho đến hết bát nước, trong khi bà Sen ngồi

đối diện, vừa tò mò quan sát, vừa kiên nhẫn chờ nghe ông nói.

- Bà biết rồi đấy. Năm bốn mươi, tôi ra Hà Nội học. Rồi sang Pháp. Rồi lại về nước, làm cái thằng lính. Đến năm năm tư thì tôi theo người Pháp rời Việt Nam, sang sống với bố mẹ ở nước ngoài. ờ, mà hai cụ chết đã lâu, hai mươi năm rồi. Còn tôi vẫn sống một mình, không vợ con, những tưởng chẳng bao giờ được thăm lại quê cũ, thế mà tôi vẫn lần được về. Tôi muốn biết...

- Vâng, - đoán hiểu ý ông, bà Sen vội tiếp lời, - ngày kia là giỗ làng rồi. Cả làng, cậu ạ, - những hai ba trăm người chết chứ đâu ít...

- Nhiều thế cơ à? - Ông ánh khẽ hỏi.

- Vâng, thật khủng khiếp! Tờ mờ sáng, bác ạ. Một chiếc máy bay... ôi! - Bà Sen thở dài, rồi ngồi im, rơm rớm nước mắt.

- Hai cụ nhà cô cũng chết lần ấy?

- Vâng, cả chồng và con trai tôi nữa. Một quả bom rơi trúng nhà. May tôi lúc ấy ra vườn hái rau chuẩn bị làm cơm sáng nên mới thoát.

- Còn gia đình bác Vị ? (Bác Vị là anh trai cả của bố mẹ ông Ánh, bà Sen).

- Cũng thế. Có điều bác gái bị thương, phải nửa năm sau mới chết được.

- Còn chú Xuân?

- Chú Xuân lúc ấy không ở nhà. Chú ấy trốn đi bộ đội từ hai năm trước, sau này hy sinh ở Điện Biên.

- Còn làng xóm?

- Làng xóm thì bác thấy đấy, nhà nào cũng bị, không người này thì người nọ. Ngày kia giỗ, rồi bác xem.

Ông ánh không hỏi gì thêm. Ông cúi đầu ngồi im, hai tay ôm mái tóc bạc. Ngoài sân, trời đã tối từ lâu. Trong ánh sáng đỏ nhờ của chiếc đèn dầu ma-dút, bà thấy ở khóe mắt ông có hai giọt nước lấp lánh đang mỗi lúc một to dần. Bà cũng ngồi im thẫn thờ, cho đến lúc bất chợt vụt đứng dậy vì sực nhớ phải làm cơm cho khách.

Đêm ấy hai người còn ngồi nói với nhau nhiều chuyện, nhưng như đã hẹn trước, ai cũng cố không nhắc tới đề tài lúc nãy.       Rồi cáo mệt, ông ánh lên giường. Từ buồng trong, bà Sen nghe rõ tiếng ông nằm trăn trở mãi, cho đến khi bà thiếp đi lúc nào không biết.

Hôm sau, tức là ngày mồng sáu, ánh nhờ bà Sen dẫn ra thăm mộ những người bị bom chết trong cái ngày xa xưa ấy. Đến nơi, ông bảo bà đi về để ông ở lại một mình. Tuy không hiểu ý ông muốn làm gì, bà Sen chẳng hỏi, lẳng lặng ra về.

Nghĩa địa Gia Quán nằm trên mé đồi thoai thoải bao quanh bởi những bụi gai còi cọc thấp tè. Mộ được xếp thành từng hàng dài, mỗi họ một khu, chiếc này dính liền chiếc kia như một luống khoai lớn, phía trên nổi lên những mô đất nhỏ để đánh dấu từng chiếc. Phần bị mưa xói, phần do trâu bò xéo, nhiều chiếc sụt lở, méo mó. Đất cằn, cỏ không mọc nổi, không bóng cây, không lăng bia, mộ chí. Nói chung quang cảnh khá tiêu điều và ảm đạm.

Ông ánh thận trọng chống gậy đi đến trước hàng mộ người thân của ông bà Sen vừa chỉ. Tay cầm hộp diêm, run run, ông bật lửa châm mấy bó hương mang theo, cắm xuống đấy năm que. Số còn lại ông chia đều cho tất cả những hàng mộ bên cạnh. Sau đó, ông chọn một hòn đá phẳng, ngồi xuống, hồi lâu thờ thẫn nhìn một điểm nào đấy trước mặt...

Tối đến, ông chống gậy đi hết nhà này sang nhà khác. Đến đâu ông cũng gợi để chủ nhà nói về cái sự kiện khủng khiếp kia đã xảy ra cách đây mấy mươi năm. Còn ông, ông chỉ im lặng ngồi nghe, thỉnh thoảng mới thêm đôi lời cốt giữ cho câu chuyện khỏi bị ngắt quãng.

Ai cũng ái ngại cho ông già sau chừng ấy năm xa cách nay trở lại quê hương, phải nghe những chuyện buồn như vậy.

3

Rạng sáng ngày mồng bảy, khi mặt trời chưa lên và sương mù còn dầy đặc, có một bà gánh rau cải xuống chợ bán sớm. Đến cây đa cụt cuối làng, vì mải nhìn xuống đường để tránh những vũng nước đọng lại sau cơn mưa, bà bỗng thấy đầu mình va phải cái gì đấy khô cứng.

Bà ngước nhìn lên, kêu to một tiếng vì ngạc nhiên và sợ hãi, rồi vứt gánh, ù té chạy trở lại. Chưa đầy mười lăm phút sau, có lẽ phải một phần ba dân làng D.T. đã có mặt. Mọi người đứng quanh cây đa cụt, sững sờ nhìn cảnh tượng trước mặt.

Trên cành cây choãi ra phía mặt đường, có một người treo cổ chết, xác lủng lẳng, mồm há hốc, đầu ngoẹo sang một bên, mớ tóc bạc lòa xòa dính bết vào trán - có thể vì mồ hôi, cũng có thẻ vì sương ướt.

Người đó là ông ánh. Chiếc gậy của ông để tựa gốc cây. Trên gậy là chiếc mũ dạ với một tờ giấy được gấp tư cẩn thận, to bằng lòng bàn tay. Theo yêu cầu của mọi người, một thanh niên rón rén lại gần gốc đa, cầm tờ giấy lên, đọc to:

"Thưa bà con dân làng,

Chính tôi là người lái máy bay ném bom làng ta bốn mươi năm về trước. Tôi đã xin cấp trên được làm điều đó, vì nghe tin gia đình tôi bị Cộng Sản cướp hết ruộng đất và nhà cửa, chia cho dân nghèo. Lúc ấy tôi còn trẻ và nông nổi. Tôi thèm khát trả thù, lại sẵn bom đạn trong tay, thế là tôi đã gây nên tội ác khủng khiếp kia, cái mà từ ngày ấy cho đến nay không để lương tâm tôi thanh thản một phút nào. Tôi đã phạm một sai lầm không cứu vãn nổi, là tách rời khái niệm "Cộng Sản" khỏi khái niệm quê hương làng nước...

Bây giờ đã bốn giờ hai mươi phút, nghĩa là tôi còn phải chờ thêm mười phút nữa để tự kết liễu đời mình. Thực ra, tôi xem tôi đã chết vào đúng cài giờ phút ấy cách đây ba mươi năm, khi tôi bấm nút ném quả bom đầu tiên xuống khu làng đã sinh và nuôi tôi lớn.

Tôi chẳng dám xin được bà con tha thứ cho tôi, một đứa con tội lỗi sau bao nhiều năm lưu lạc, nay trở về quê cũ để tự đền tội. Trong túi tôi hiện còn ít tiền, nếu được, nhờ bà con cho thuê người chôn tôi ở nghĩa địa Gia Quán, cạnh những người tôi đã giết. Nguyễn Văn Ánh”

Diễn Châu, 1985

Đêm, ở một ga yên tĩnh

Chuyến tàu Hà Nội - Vinh hối hả chạy qua, trong chốc lát phá tan sự yên tĩnh của một đêm mùa hè lặng gió. Đứng bên cửa sổ phòng mình, ông Phát nhìn theo cho đến khi ngọn đèn đỏ tín hiệu sau đuôi đoàn tàu chỉ còn là một chấm nhỏ, rung rinh rồi tắt hẳn. Theo lịch là chín rưỡi, nhưng tàu thường về chậm, nên bây giờ chắc đã muộn hơn.

Sự yên tĩnh lại bao trùm lên khu xóm nhỏ nằm dọc theo chân núi Bạc, ngay sát ga Mỹ Lý. Lớp không khí dày đặc, ẩm hơi sương vừa bị đoàn tàu như mũi thuyền giữa mặt nước phẳng chia ra làm đôi, giờ được nối liền trở lại.

Ông vẫn đứng yên bên cửa sổ. Từ một nơi nào đấy phía kênh Nhà Lê có tiếng máy bơm nước đều đều vọng lại. Ông đứng như thế đã lâu, bề ngoài bình tĩnh và thanh thản, nhưng trong lòng đang rất bồn chồn. ý nghĩ của ông rời rạc, lẫn lộn, và ông khó chịu với sự rời rạc, lẫn lộn đó. Rồi việc nọ xọ việc kia, ông khó chịu cả với anh con trai mãi không thấy về, dù ông biết giờ này nó chưa thể về được. Khi đi, con ông báo như thế. "Đêm nay, vâng, nhất định đêm nay mình sẽ nói với nó điều ấy. Nói hết tất cả. Để khỏi do dự thêm nữa. Nó về là bắt đầu ngay! Bắt đầu thẳng vào điều cần nói nhất!" Với quyết định dứt khoát và rõ ràng như thế, ông thấy nhẹ nhõm hơn chút ít. "Nhưng mình nên bắt đầu thế nào nhỉ? Không lẽ cứ nói: Bắc này, con lớn rồi, bố nghĩ đã đến lúc có thể cho con biết sự thật, cái sự thật bố phải mang nặng trong lòng hàng chục năm nay. Con sẽ ngạc nhiên nhưng đừng vội oán ghét bố. Bố... Bố không phải là bố của con. Hơn thế, bố là một thằng

giết người, mà người bị giết lại chính là bố đẻ của con, một đồng chí của bố..."

Ông Phát không dám nghĩ tiếp. Ông tưởng tượng thấy trước thằng Bắc sẽ phản ứng thế nào. Lúc đầu, vốn vô tư, bồng bột, nó sẽ đứng nghe ông một cách lơ đễnh như mọi khi, nhưng khi ý nghĩa của câu nói kia đến được với nó, một cách khó khăn và chậm chạp, nó sẽ ngơ ngác nhìn ông, hai mắt mở to vì ngạc nhiên. Sau đó...Sau đó có thể nó sẽ hoảng sợ lùi lại mấy bước, có thể sẽ tiếp tục đứng yên không nói gì, hai mắt đầy ghê tởm và căm giận. Cũng có thể nó là người chín chắn hơn ông tưởng, bình tĩnh nghe kể hết mọi chuyện và sẽ tha thứ cho ông. Nhiều tình huống có thể xảy ra, ông không hình dung hết. Ông chỉ biết chắc một điều, là sau chuyện này quan hệ giữa hai bố con ông sẽ không còn như trước. Thậm chí có thể ông sẽ chẳng còn được gọi nó là con. Điều ấy sẽ làm ông rất đau khổ.

Ông Phát đứng lặng người. Một sự mệt mỏi ghê gớm ập đến, làm cơ thể ông rủn ra, lảo đảo như sắp ngã. Ông đưa tay nắm chặt hai song sắt quét sơn mát lạnh, nhìn đăm đăm vào màn đêm trước mặt. Xa xa, những thửa ruộng mới gặt ánh lên màu nước bàng bạc. Đêm không trăng, sáng thế, chắc trời phải nhiều sao lắm...

*

Chuyện đã lâu, nhưng trong đầu ông Phát tất cả vẫn còn mới nguyên như vừa xảy ra hôm qua. Vâng, chính ông đã giết bố thằng Bắc. Bằng chính đôi tay này đây. Đó là một sự thật không thể chối cãi, mà rồi ông cũng không bao giờ định chối cãi sự thật đó. Ngược lại, hôm nay ông còn muốn tự mình nói ra tất cả.

Năm ấy, trong chuyến tàu thực dân Pháp chở ông và nhiều tù chính trị khác ra Côn Đảo, người ta phát hiện thấy một tên chỉ điểm trà trộn trong anh em tù nhân. Hắn đã gây không ít tai họa. Cuối cùng, tổ chức Đảng bí mật quyết định trừng trị hắn. Kế hoạch thật đơn giản: đêm đến, chờ tất cả ngủ say, lợi dụng bóng tối và bọn cai tù vắng mặt, ba người sẽ lần đến chỗ hắn nằm - trước đấy đã được xác định và đánh dấu cẩn thận - trùm chăn lên người hắn; một người giữ chân, một giữ tay, người còn lại bóp cổ; xong, lặng lẽ quẳng xác hắn xuống biển. Vì là người khoẻ hơn cả, ông Phát được phân công bóp cổ. Kế hoạch được thực hiện êm thấm - không tiếng động, không chống cự, xung quanh không ai hay biết. Đêm ấy, ông Phát trằn trọc mãi không sao ngủ được. Dù sao đây cũng là lần đầu tiên ông giết người, tuy đó là con người xấu xa, xứng đáng với cái chết nhục nhã của hắn.

Thế mà sáng hôm sau, lạ lùng thay, khi tỉnh dậy, người đầu tiên ông nhìn thấy không ngờ lại chính là tên chỉ điểm nọ. Trong đời, chưa bao giờ ông ngạc nhiên và từ ngạc nhiên trở thành lo sợ đến thế. Nghĩa là ông và các bạn ông đã giết nhầm ai đó. Ai? Chỉ nửa tiếng sau, ông biết được đó là một đồng chí trung kiên, rất tốt, ông mới quen trên tàu. Suốt mấy ngày liền, ông như người mất hồn, âm thầm đau xót, dằn vặt lương tâm và hối hận.

Hoà bình lập lại, trở về đất liền, ông tìm đến gia đình người chết với ý định kể hết mọi chuyện. Có thế, lòng ông mới thanh thản trở lại. Tuy nhiên khi đến nơi, ông chỉ thấy một người phụ nữ trẻ đang bệnh nặng và đứa bé khoảng năm tuổi. Hai mẹ con sống với nhau, không bà con, không người giúp đỡ. Điều ấy không cho phép ông thực hiện ý định âý, ít nhất vào lúc này. Bị hoàn cảnh bắt buộc, ông đành tự giới thiệu là bạn thân cùng ở tù với chồng chị, kể nhiều chuyện tốt đẹp và về cái chết anh dũng của người chính ông đã giết. Ông phịa chuyện đã hứa với người chết, và bây giờ xin được giúp đỡ - chăm sóc đứa bé, chạy chữa thuốc thang cho mẹ nó. Ông định khi nào chị khỏi bệnh, sẽ tự thú hết rồi ra đi. Oái oăm thay, người đàn bà cứ ốm yếu mãi. Cuối cùng, để hợp pháp hóa sự có mặt kéo dài của mình, ông xin được cưới chị. Một năm, hai năm trôi qua, vợ ông vẫn không khỏi bệnh, hầu như lúc nào cũng nằm một chỗ trên giường, thành ra ông cứ nấn ná mãi không dám nói gì. Cứ thế, hết ngày này sang ngày khác, ông sống trong lừa dối, một sự lừa dối bắt buộc vì lợi ích người khác, cho đến lúc vợ ông chết năm năm sau đó.

Từ ấy đến nay ông sống một mình nuôi thằng Bắc, con riêng của vợ và bây giờ đương nhiên cũng là con ông. Ông quyết định chờ nó đến tuổi trưởng thành sẽ nói hết cho nó biết. Hè vừa rồi, con ông tốt nghiệp phổ thông, thấy nó vui quá, ông lại chần chừ. “Thôi, để nó yên tâm thi đại học đã, sau hẵng hay,- ông nghĩ. - Bấy nhiêu năm còn chờ được, một vài tháng nữa có là bao”. Rồi con ông thi đậu đại học, có giấy gọi tập trung mười ngày nay mà ông vẫn chưa nói được những điều muốn nói. “Được, ngày mai! Nhất định ngày mai mình sẽ nói!” Tiếc thay, ngày hôm sau lại diễn ra đúng như ngày trước đó. Bao giờ ông cũng tìm được lý do để trì hoãn. Càng gần tới ngày con lên đường, nghĩa là càng gần tới thời hạn cuối cùng mà ông có thể cho phép mình kéo dài, lòng ông càng bối rối, hồi hộp. Ông vừa sợ, vừa chờ đợi giây phút mà ông nghĩ phải đến và nhất định thể nào cũng đến.

*

Ông Phát vẫn đứng yên bên cửa sổ, trầm ngâm nhìn khoảng không mờ ảo trước mặt. Tiếng máy bơm phía kênh Nhà Lê đang chạy đều đều không hiểu sao bỗng nhiên im bặt. Xung quanh là một sự yên tĩnh hầu như tuyệt đối, điều đó càng làm ông thêm nôn nao khó tả. Thằng Bắc vẫn chưa về. Ông không giận, vì mai đã là ngày nó lên đường. Nó còn phải gặp gỡ, tạm biệt bạn bè của nó. Nó là thằng bé tốt, ông biết thế, nhưng dù sao ông vẫn có cảm giác của một người ít nhiều bị xúc phạm. Ông là bố mà vào cái đêm cuối cùng này nó nỡ để ông ở nhà một mình chờ nó lâu như thế. Như phần lớn những người có tuổi khác, ông sống với quá khứ nhiều hơn hiện tại, lúc nào cũng chìm ngập trong suy nghĩ và những lời độc thoại âm thầm bất tận. Còn con ông thì ngược lại - sôi nổi, ào ạt, vô tư. Vô tư đến mức nhiều lúc ông cho là nông nổi, hời hợt. Càng ngày ông càng buồn rầu nhận thấy cái hố ngăn cách giữa hai bố con ông trở nên lớn hơn. Còn ngày mai thì như con chim đủ lông đủ cánh, nó sẽ xa ông, có thể xa mãi mãi, nếu không kể sau này một năm đôi lần nó trở lại thăm ông ở cái ga xép bép nhỏ, yên tĩnh này...

Thế là ngày mai con ông ra đi. Ông buồn hay vui? Thật khó nói. Ông biết ông chỉ là một phần của quá khứ còn sót lại - già yếu, mệt mỏi, còn con ông là cả tương lai đang lao về phía trước, tự tin và khoẻ mạnh. Ông chỉ là chiếc lá vàng trên cây xanh cuộc đời rơi xuống, nhập vào đất, làm phân nuôi sống những chiếc lá khác non hơn, khoẻ hơn, là con ông và những đứa như nó. Ông biết thế. Ông biết cả việc ông đang lặng lẽ hy sinh vì con, cũng như chiếc lá vàng lặng lẽ lìa cành, nhường chỗ cho những chồi non mới nhú. Đó là quy luật. Đó cũng là điều cần thiết. Nhưng phải chăng vì thế mà ông không có quyền đòi hỏi người khác biết đến sự hy sinh của ông? Phải chăng bây giờ, sau bao năm giữ kín điều ấy trong lòng, - vì con ông, vì cuộc sống thanh thản của nó, - ông vẫn chưa có quyền nói hết sự thật để nó, một thanh niên khỏe mạnh, san sẻ bớt gánh nặng mà lúc này cơ thể già nua, rệu rã của ông đã bắt đầu không kham nổi? Không! Nhất định ông phải nói!

*

Thằng Bắc chỉ trở về khi con gà trống nhà bên rụt rè cất tiếng gáy đầu tiên.

- Ấy chết, bố vẫn chưa ngủ à? - Nó hỏi. - Bố thức làm gì khuya thế?

- Bố đợi con, - ông Phát đáp. Và để khỏi do dự thêm, ông quyết định đi thẳng vào câu chuyện. Cố giữ bình tĩnh, ông khẽ bắt đầu bằng cái câu mà ông nghĩ rất kỹ trước đó: - Bắc này, bố có chuyện muốn nói với con. Bố...

- Bố chờ con tí nhé,- thằng Bắc nói rồi chạy vội ra bể nước. ở đó, nó vừa ồn ĩ khoát nước lên mặt, vừa ầm ừ hát bài hát ngộ nghĩnh nào đó. Rõ ràng nó đang vui. Vui vì cuộc gặp bạn bè vừa rồi. Vì cả những gì đang chờ nó phía trước.

Đứng trong nhà, ông Phát hình dung rõ từng bắp cơ trên cơ thể để trần khỏe mạnh của nó. Bất giác, nghĩ đến mình, ông lại thấy buồn. Lần nữa, quá khứ lại hiện lên trước mặt, rành rọt và đều đặn như cuốn phim chiếu hết bây giờ được cho lên máy quay lại. Những lời ông chuẩn bị sẵn định nói bỗng biến đâu mất. Cái ý nghĩ rằng ông là một kẻ giả dối, một thằng giết người, lại trở về dày vò ông. ý nghĩ ấy làm ông đau khổ suốt mấy mươi năm nay, dù trong thâm tâm tự thấy mình không có lỗi. Không có lỗi, tất nhiên, nhưng dù sao... ông nghĩ, dù sao... Cái mệt từ đâu bỗng lại ập đến. Đôi vai gầy của ông nhô cao, lưng còng xuống, người như bé hẳn lại, đôi chân run run, đến nỗi ông sợ ngã khuỵu liền vội ngồi xuống chiếc ghế đẩu bên cạnh.

Ngoài sân, thằng Bắc vẫn khoát nước rửa ráy ồn ĩ, vẫn ầm ừ hát tiếp bài hát ngộ nghĩnh của nó. Lần nữa ông Phát lại hình dung rõ từng bắp thịt khoẻ mạnh của nó. Ông nhắm mắt, thấy cái cơ thể to khoẻ ấy trở nên to dần, to dần, còn hình người méo mó, xộc xệch của ông thì ngày một bé đi, cuối cùng chỉ còn lại một chấm nhỏ rồi mất hẳn. Rồi ông bắt đầu tưởng tượng khi ông trút được gánh nặng quá khứ sang người nó thì ngược lại, cơ thể khỏe mạnh kia của con ông sẽ thôi té nước ồn ĩ, thôi ầm ừ hát, rồi bắt đầu xuất hiện những nếp nhăn, bắt đầu teo lại, bé dần, bé dần cho đến lúc thành chính bản thân ông hôm nay, hay thậm chí còn tồi tệ hơn. Còn ông thì lớn thêm, lớn thêm mãi, thành một lão già béo nẫn, to xệ... đến nỗi không còn mặc vừa chiếc áo nào. Cảm giác khó chịu vì sự chật chội ấy đã đưa ông Phát trở lại với hiện tại. Ngày mai con ông lên đường, sẽ bước vào đời, bắt đầu cuộc sống tự lập hạnh phúc và gian khó của mình. Ông có gì cho con vào cái ngày trọng đại này của nó? Ông có thể làm được gì để giúp nó? Ý định nói hết sự thật của ông thì sao? Dù không muốn, bất chợt trước mắt ông Phát lại hiện lên cái hình ảnh mà ông vừa tưởng tượng. Ông xấu hổ, mở to mắt rồi lắc mạnh đầu, cố xua nó đi như

xua một con ruồi dai dẳng.

Thằng Bắc quay lại từ lúc nào, hình như quên việc bố định nói điều gì đó. Nó vui vẻ bảo ông:

- Hôm nay ấy mà, bố ạ, chúng con liên hoan với nhau vui lắm. Đến như con mà cũng hát mấy bài cơ đấy, bố xem có ngộ không? Thằng Quân, con bác Vi trưởng ga cũng phải hát. Nó trúng tuyển bộ đội, ngày mai đi. Tiếc là không cùng đường. Còn cái Liên, Liên lùn ấy, đã nhận được giấy báo trung cấp thú y rồi, nhưng những một tháng nữa mới tập trung. Chúng con gộp lại, liên hoan một lần tất. Quấy lắm...

Thấy bố ngồi im, thằng Bắc bỗng dừng lại. Nó nghĩ ngợi một phút rồi hạ giọng nói:

- Thôi bố đi nghỉ đi, mai còn dậy sớm đi làm. Con thấy dạo này bố có vẻ mệt mỏi, già đi trông thấy.

Ông Phát vẫn ngồi im. “ừ, có lẽ mình già thật rồi. Đến phải về hưu thôi...”

Thằng Bắc vẫn đứng yên trước mặt ông.

- Hình như lúc nãy bố có điều gì muốn nói với con?...

“Bố có điều gì muốn nói với con không à?” Ông Phát đưa đôi mắt mệt mỏi nhìn con trai. “Có chứ! Bố có nhiều, rất nhiều điều muốn nói với con. Bố muốn nói rằng con, chừng ấy năm ở với bố, lớn lên bên bố, con không hề biết, và hình như chẳng tỏ ra muốn biết, rằng vì con, bố đã phải đau khổ thế nào. Con chỉ sống với hiện tại và tương lai, mà bố chỉ là quá khứ, nên bố đứng yên, làm cái hố chứa đựng mọi sự nặng nề của cuộc sống. Ngày mai con đi, vô tư và sung sướng, con sẽ bay như con chim, quên rằng con đã để lại

phía sau cho bố một gánh nặng không nhỏ. Cũng thế bao năm nay, làm người bẻ ghi ở cái ga xép bé nhỏ này, chưa người nào trên những đoàn tàu vùn vụt lao qua để ý đến bố, một người bé nhỏ, ốm yếu đang đứng giơ cờ hiệu an toàn cho đoàn tàu đi qua. Vâng, bố bé nhỏ, ốm yếu, bố suốt đời đứng yên một chỗ, nhưng thử hỏi thiếu bố, đoàn tàu có dám ào ạt lao qua như thế không? Thiếu bố, con có được sống như con đang sống hôm nay và sẽ sống ngày mai không? Bố không trách, nhưng quả con đã không nghĩ tới điều đó, những người đi tàu cũng không một lần nghĩ tới điều đó?...”

Ông Phát nghĩ như thế, muốn nói như thế. Mặt ông méo xệch, đôi môi mấp máy không thành t ng. Dưới ánh trăng mờ chiếu qua cửa sổ, hai giọt nước mắt lớn đang lăn trên má ông ngả thành màu trắng đục.

- Kìa bố, có chuyện gì thế bố? - Anh con lo lắng hỏi.

Ông Phát không đáp, thờ thẫn nhìn phía trước. Mãi lúc sau, ông mới lên tiếng:

- Không, khuya rồi, con vào ngủ đi, - ông húng hắng ho. - Bố chỉ muốn dặn con mai đi, cố gắng học tập, đừng bận tâm lo nghĩ gì về bố...

Và như để chấm dứt câu chuyện, ông Phát đứng dậy, dò dẫm bước về phía cửa sổ.

Một đoàn tàu, không hiểu là tàu gì, lại rầm rập đi qua khu ga yên tĩnh. Ông Phát đứng nhìn theo và nghĩ tới việc ngày mai, trên sân ga bé nhỏ này, ông sẽ đứng cầm cờ ra hiệu an toàn cho một đoàn tàu khác, trong đó có con ông, cũng sẽ lao đi, khỏe mạnh và vững tin như thế.

Diễn Châu, 9, 1982

Kí sự về một ngọn đèn đã tắt

1

Ở công ty S.B, khi được hỏi ai là điển hình tốt của công nhân đèn biển những năm gần đây, mọi người nhất trí nêu tên Nguyễn Thiếu Sơn, đảo trưởng đảo đèn Hòn mực. Sau đây là một số ý kiến nhận xét về anh ta.

Giám đốc công ty:

Ồ, đó là một anh chàng tuyệt diệu. "Người hùng" của chúng tôi đấy. Năm năm liền chiến sĩ thi đua. Tuy không phải nhiệm vụ của mình, nhưng cậu ấy tình nguyện ra đảo và ở liền một mạch cho đến tận bây giờ. Cũng trong chừng ấy năm, chưa để xảy ra một sự cố nào, đặc biệt không bao giờ kêu ca khó khăn, không bao giờ xin về đất liền! Một anh chàng ít lời, khiêm tốn, thông minh, có ý thức kỉ luật tốt. Thế mà trước đấy thuộc loại "có vấn đề" cơ đấy.Thế nào nhà báo cũng phải ra Hòn Mực thăm cậu ấy, nếu có thể, xin viết cho một bài kha khá vào. Chúng tôi muốn mọi người hiểu hơn nữa cái nghề gian khổ thầm lặng này. Vả lại, cũng cần nêu một cái gương cho lớp trẻ noi theo, chứ nói thật, bọn chúng quen sung sướng ở đất liền, ra đảo chưa ấm chỗ là đòi về ngay.

Thư kí công đoàn:

Hiếm có trường hợp nào như cậu Sơn - năm năm liền không đi phép lần nào. Hình như cậu ấy không muốn rời đảo đi đâu, dù chỉ ít ngày. Cũng chẳng có nhu cầu tiếp xúc với ai. Người ta kể với tôi rằng cậu ta thường cho đứa bạn cùng nhà đèn về đất liền, có khi đến cả tháng. Còn lại một mình, cậu ta đảm nhiệm hết mọi việc. Tất nhiên như thế là vi phạm nguyên tắc, là mạo hiểm, nhưng dù sao theo tôi, phải là một người thực sự yêu nghề và thông cảm với bè bạn mới xử sự như vậy. à, mà sáu tháng đầu năm này Công đoàn Tổng cục Đường biển lại có giấy khen cho Nhà đèn Hòn Mực, khi nào đi, các anh nhớ nhắc tôi gửi ra cho cậu ấy.

Một công nhân, bạn cũ của Sơn:

Em thì em nghĩ mọi chuyện không đơn giản như thế. Sống với nhau nhiều, em biết. Đúng là nó "an tâm công tác" như người ta nói, suốt năm năm không nghỉ phép lần nào, không kêu ca, không đòi về đất liền. Nhưng thử hỏi vì sao? Nhất là trước kia nó từng hiếu động, ham hiểu biết và ưa giao tiếp. Chính vì thế mà bao lần mang vạ vào thân, để rồi không hiểu sao cuối cùng tình nguyện ra đảo, ở rịt đến tận bây giờ. Nếu có dịp, anh thử tìm hiểu xem.

Một thủy trên tàu VS.735, chuyên tiếp tế cho các đảo đèn khu vực phía Bắc:

Sơn Hòn Mực ấy à? Đó là một thằng hâm tỉ độ.

2

Những tìm hiểu thêm khi đi trên tầu VS.735.

Nguyễn Thiếu Sơn quê ở Thái Bình, năm nay vừa tròn 32 tuổi, mồ côi cả cha lẫn mẹ và hiện không còn ai thân thích. Hết phổ thông, Sơn được chọn sang Rostok, Cộng hoà Dân chủ Đức, học trung cấp kĩ thuật, ngành sửa chữa máy tàu biển trong ba năm. Sau đó ở lại làm việc tại nước bạn bốn năm nữa là bẩy. Về nước, được phân công tác ở công ty S.B này, tất nhiên theo chuyên môn đã học - sửa chữa máy thủy.

Về công ty chưa bao lâu, Sơn đã nổi tiếng một anh chàng lập dị. Thực ra ở anh mọi cái - cả cách ăn mặc lẫn cư xử - đều bình thường, thế nhưng người ta vẫn thấy có cái gì đấy khó nói, vừa chương chướng vừa buồn cười, trước hết là sự thật thà quá đáng, nhiều khi đến mức không tế nhị. Có lẽ anh quá đơn giản mọi chuyện, nghĩ ai cũng như mình nên sống cởi mở, hết sức thoải mái mà không mảy may để ý những mối quan hệ tinh vi, phức tạp của cuộc sống xung quanh chăng?

Anh là người thông minh, nhanh nhẹn và có trình độ chuyên môn giỏi, làm việc hăng hái - quá ư hăng hái - thường hoàn thành các việc được giao nhanh và tốt đến mức ai cũng phải ngạc nhiên. Không khó hình dung anh là người thế nào giữa một tập thể xưa nay vốn trì trệ như phân xưởng nơi anh đến công tác.

Lúc đầu mọi người lặng lẽ quan sát, không khen cũng chẳng chê, nghĩ tay này cũng chẳng mấy mà "xịt" như nhiều “lính mới hung hăng” trước đó, tự hòa vào cái không khí chung ở đây và trở thành như họ.

Nhưng thực tế ngược lại. Sơn tỏ ra là người có bản lĩnh. Anh vẫn giữ được phong cách làm việc những ngày mới đến. Hơn thế, anh còn bắt đầu công khai phê phán tình trạng kỉ luật lỏng lẻo và những điều bất hợp lí trong quá trình sản xuất của phân xưởng.

Những ý kiến anh nêu đều đúng, tuy nhiên, phần vì do cách phê bình quá căng, phần vì người bị phê tự ái không chịu tiếp thu, nên dần dần anh bị dồn vào thế cô lập, một mình chọi cả tập thể. Anh không nao núng, thậm chí còn lấy làm thích trong sự cô đơn kiêu hãnh của mình. Người khác tuy khó chịu nhưng cũng chẳng làm gì được, vì anh làm việc tốt, không có gì để bắt bẻ, cho đến một hôm...

Đây là lần va chạm lớn đầu tiên. Sơ kết sáu tháng đầu năm,Sơn kiên quyết không nhận danh hiệu Lao động Tiên tiến, nói rằng mình chỉ làm việc bình thường. Còn từ chối cả món tiền thưởng phân xưởng "Hoàn thành vượt mức kế hoạch", vì theo anh, thực ra phân xưởng không những không vượt, mà còn chưa đạt kế hoạch được giao.

Lần này, vì uy tín và quyền lợi của cả phân xưởng bị đe dọa, ai cũng nhao lên phản đối quyết liệt. Họ kết anh đủ các thứ tội, tìm đủ mọi cách, cả cứng lẫn mềm, cố thuyết phục, nhưng anh không nhân nhượng. Lần đầu tiên, sự làm ăn dối trá bị công khai vạch trần, bằng những số liệu chính xác.

Sơn không là người thích chơi trội, không có động cơ cá nhân nào, mà đơn giản với nhiệt tình, tính ngay thẳng trong sáng của tuổi trẻ, anh chỉ đấu tranh vì lẽ phải. Anh viết đơn báo cáo tất cả lên công ty. Một thời gian sau, anh thất vọng khi thấy phân xưởng vẫn được công nhận vượt mức kế hoạch, tất cả mọi người, trừ anh, đều Lao động Tiên tiến và lĩnh thưởng.

Sau vụ này, tình hình phân xưởng vẫn y nguyên. Sơn càng bị cô lập hơn. Bây giờ, thay cho thái độ không khen, không chê trước kia, người ta bắt đầu chú ý tới những điều nhỏ nhặt nhất ở anh để bới móc. Dễ nhất là đầu tóc và cách ăn mặc. Không thể nói tóc anh quá dài, thế mà trong một cuộc họp vẫn bị đem ra phê bình. Anh chỉ nhíu trán ngồi nghe, sau đó, không những không cắt ngắn, mà còn cố tình để dài hơn như muốn thách thức. Kết quả là tóc anh dài thật, dài lút gáy, đến nỗi một lần bị công an khu phố bắt vào đồn cắt trắng nửa đầu. Hôm sau và suốt cả tháng tiếp theo, anh đến phân xưởng với cái đầu bị cắt trọc một nửa ấy, ai khuyên can thế nào cũng không chịu chữa lại. Khi Giám đốc Công ty nhắc nhở, anh nói: "Để tóc thế nào là quyền của tôi. Bị xúc phạm một cách

thô bạo, tôi phải để mọi người thấy rõ điều ấy".

Đợt sơ kết sáu tháng tiếp theo, phân xưởng lại vượt kế hoạch, lạ i chia thưởng, và Sơn lại từ chối không nhận, sau khi chứng minh xác đáng rằng cái vượt kế hoạch ấy chẳng qua chỉ là trò ảo thuật trong tính toán của ông quản đốc. Nghĩa là chuyện cũ lặp lại, nhưng lần này anh làm căng hơn. Anh đến văn phòng lãnh đạo Công ty, Đảng ủy cơ quan, rồi làm ầm lên ở những nơi đó. Người ta lắng nghe anh, tuy không thật chăm chú lắm, và hứa sẽ cho điều tra lại. Trước khi chia tay, họ dành hơn nửa tiếng đồng hồ nhắc anh về tác phong sinh hoạt, về sự khiêm tốn, đoàn kết nội bộ.

Mấy ngày sau, nghe tin phân xưởng vẫn được công nhận vượt kế hoạch, Sơn bỏ không đi làm suốt cả tuần. Lúc trở lại, anh hờ hững nhận quyết định cảnh cáo toàn Công ty vì tội nghỉ việc vô lí do. Đang sẵn buồn bực do trục trặc với người yêu, ngay hôm ấy anh viết đơn xin ra đảo làm công nhân gác đèn biển, một việc luôn thiếu người và xưa nay chưa có ai tình nguyện...

3

Hòn Mực là một đảo đá nhỏ nhưng khá cao ở xa ngoài biển, nằm trên luồng tàu chạy vào cảng Cửa Ông. Khi tàu VS.735 chở chúng tôi từ đảo Long Châu đến, trời đã ngả về chiều. Gió thổi mạnh, sóng lớn, có lẽ phải đến cấp năm, cấp sáu - ở đây mùa này bao giờ sóng cũng lớn.

Khác với các nhà đèn khác thường đoán ngày giờ tàu từ đất liền ra để đứng chờ sẵn từ trước, nhà đèn Hòn Mực này tỏ ra rất thờ ơ. Tàu chúng tôi phải kéo còi mấy lần mới thấy một bóng ngư ời chui ra khỏi ngôi nhà chuồng chim treo chênh vênh trên vách đá.

Người ấy thong thả tuột xuống theo chiếc thang sắt thẳng đứng, rồi lại gần tàu chúng tôi bằng chiếc thuyền nan nhỏ.

- Mày lại cho thằng Ba vào đất liền rồi hả Sơn ?

Ông trưởng trạm hỏi, khi chiếc thuyền nan áp vào thành tàu .Ông là một ông già nhỏ bé, da đen xạm, nghe nói từng coi đèn ở đảo hơn ba mươi năm. Lần này ông đi kiểm tra khắp một lượt các nhà đèn dưới quyền ông phụ trách. Cùng đi với ông còn có một người nữa, thợ chữa máy nổ, nếu cần, chữa luôn cả máy vô tuyến điện.

- Hắn bảo ở nhà có việc gì đấy quan trọng... - Sơn đáp.

- Lâu chưa?

- Tuần trước.

- Thế sau hắn ra bằng cách nào?

- Chắc đi nhờ tàu Hải quân.

Ông trưởng trạm thở dài rồi buông một câu mà có lẽ ông đã nói nhiều lần nhưng không tin lắm vào hiệu quả của nó:

- Cậu phải liều liệu đấy, chứ thế là không ổn đâu. ở đây một mình, nhỡ cậu ốm chết, ai chịu trách nhiệm? Thôi, - ông hạ giọng, - cậu cho tớ và anh nhà báo này vào trước, rồi đón ông máy nổ và mấy thứ đồ tiếp tế.

Một giờ sau, khi kiểm tra hết mọi việc không thấy có vấn đề gì, ông trưởng trạm giao đồ tiếp tế cho Sơn và Ba (vắng mặt), thông báo sơ qua tình hình công ty. Rồi bất chợt đặt mạnh cốc nước xuống bàn, ông nói:

- Thôi, Hòn Mực thế là được. Bây giờ tranh thủ còn sớm đi luôn ra Cô Tô. Anh nhà báo thấy thế nào? - Ông quay sang tôi. - Ngoài ấy sóng lớn đấy. Nhà đèn Cô Tô lại không có thuyền con ra đón như ở đây. Phải bơi vào bờ, những hai trăm mét, không ngại chứ? Hay anh ở đây một hôm, mai chúng tôi quay lại đón đi Móng Cái luôn thể?

Tôi không sợ sóng lớn, không ngại bơi hai trăm mét, nhưng đã đồng ý ở lại Hòn Mực. Tôi muốn tìm hiểu nhiều hơn về Sơn.

*

Phải nói ngay từ đầu tôi có ác cảm với con người này, dù trong thâm tâm rất muốn ngược lại. ở anh có cái gì đấy vừa lạnh lùng, vừa khinh khỉnh khiêu khích. Người anh dong dỏng, ăn mặc cẩn thận (điều ít thấy ở dân đèn biển); khuôn mặt có thể nói ưa nhìn, nếu không kể đôi mắt mệt mỏi nhiều khi bỗng ánh lên những tia hằn học.

- Tôi không thích những người làm văn, viết báo như anh. - Đó là câu đầu tiên anh nói khi chỉ còn hai người.

- Vì sao?

- Vì các anh nói dối không biết ngượng.

- Có thể cụ thể hơn được không?

Sơn lặng lẽ nhìn từ đầu đến chân, rồi nhếch mép cười khinh khỉnh:

- Riêng việc anh vờ không biết đủ chứng tỏ anh đang nói dối. - Hình như cảm thấy mình quá lời, anh hạ giọng nói tiếp, chân đá vào gói sách báo ông trưởng trạm vừa mang ra còn để ngổn ngang giữa nền nhà cùng mấy quả bí đỏ: - Ra đây yên tĩnh, anh đọc lại cái mớ này sẽ rõ.

Tôi tự ái, muốn đập lại vài câu thật đau, nhưng rồi nghĩ thế nào lại thôi, và bỏ đi rửa ráy. Sơn cũng lẳng lặng xách bộ đồ nghề leo lên đỉnh núi, nơi có ngọn đèn cùng chiếc máy phát điện chạy bằng sức gió.

Ngôi nhà lợp ngói hiện Sơn đang ở được xây trên một chỗ tương đối bằng phẳng ở lưng chừng núi, diện tích khoảng ba mươi mét vuông, bao gồm cả nhà ở, sân, bếp và độ hai mét vuông được phủ đất chở từ đất liền để trồng rau sam. Ra ngoài giới hạn ba mươi mét ấy, hoặc là rơi xuống biển, hoặc va đầu vào vách đá dựng đứng.

Tôi đưa mắt nhìn một lượt khắp nhà. Có hai chiếc gường một. Một chiếc không chiếu, không màn, chỏng chơ mấy cái xoong đen nhẻm. Giữa nhà là chiếc bàn vuông gỗ mọt với hai chiếc ghế, trên bàn có chiếc đèn dầu, chiếu điếu cày, bàn cờ tướng đang đánh dở và một bộ tú lơ-khơ đã quá nhàu nát. Trong một góc tường treo hai khẩu súng trường, chiếc bản đồ ngả vàng và chiếc đài bán dẫn chắc hết pin từ lâu. Ngay phía dưới, trên chiếc hòm gỗ không khóa là chồng sách để lộn xộn, có cả mấy cuốn bìa cứng khá dày, tôi đoán là sách kĩ thuật bằng tiếng Đức.

ở đất liền, người ta kể với tôi rằng năm 1955, mải rút chạy khỏi nước ta, người Pháp quên không tiếp tế cho đảo Hòn Mực và đã để ông già coi đèn chết đói. Khi ta ra tiếp quản thì xác ông đã thối rữa nằm trên sàn xi măng. Nghe nói bây giờ, gặp hôm trời ẩm, nền nhà lại nổi lên hình người ông già, đủ cả đầu và tay chân. Lúc này, nhớ lại chuyện ấy, bất giác tôi cúi xuống nhìn, nhưng may không thấy gì.

Không còn chỗ nào khác, tôi đặt chiếc túi du lịch khá mốt mới mua xuống chiếc gường không màn, không chiếu, cùng một hàng với mấy chiếc xoong bẩn. Bốn giờ chiều, chúng tôi ăn tối, không ai nói với ai câu nào.

Đây là bữa cơm đầu tiên tôi được ăn với công nhân đèn biển trên đảo. Sự kham khổ của nó làm tôi ngạc nhiên đến sửng sốt, dù tôi chẳng là người khó tính về ăn uống, và từng nếm mùi các bếp ăn sinh viên những ngày gian khổ nhất. Đặt trên tờ báo cũ nhàu nát là một bát nước muối màu vàng nhạt (do muối bẩn), một đĩa rau sam luộc hái từ ô đất hai mét vuông nói trên, một xoong canh lõng bõng mấy miếng bí đỏ vừa chở từ đất liền ra, và nồi cơm gạo hẩm bốc mùi sặc sụa. Hay Sơn cố tình dọn thế này để thử thách hoặc tỏ thái độ với tôi? Không, sau này đi các đảo khác, tôi hỏi và biết đời sống những người coi đèn bao giờ cũng kham khổ như vậy. Một tháng mới có một lần tàu từ đất liền ra, chủ yếu mang sách báo, tiền lương, gạo và ít rau xanh, thi thoảng thêm đôi cân cá khô. Gạo và nước ngọt thuộc "hàng chiến lược", phải dự trữ ít nhất đủ dùng mấy tháng, nên quanh năm anh em luôn ăn gạo hẩm.

Ăn xong, tôi thong thả mở túi lấy ra tờ giấy khen người ta nhờ mang cho Sơn. Anh cầm lấy, ngắm nghía nhìn nó với nụ cười giễu cợt rồi vứt xuống đất. Lát sau anh ra bếp mang vào siêu nước sôi méo mó, đen xịt đang phả hơi phì phì, rồi thản nhiên đặt lên tờ giấy khen sặc sỡ với những dòng chữ nắn nót.

- Anh thật quá đáng! - Không chịu thêm được nữa, tôi lên tiếng.

Sơn im lặng hồi lâu với vẻ khiêu khích. Cuối cùng anh ta nhìn thẳng vào mắt tôi, đáp dằn từng tiếng:

- Cũng như mọi người cả thôi! Các lần trước tôi dành chúng vào những việc còn tệ hơn nhiều.

- Nhưng vì sao? Đây là phần thưởng, là sự đánh giá của tập thể, là...

- Là sự giả dối đểu cáng và trắng trợn! Tôi không tin những tờ giấy loại này. Tôi không tin những lời các anh nói. Không tin bất kì ai.

- Nhưng chẳng phải mọi người vẫn tốt với anh đấy sao? Họ đánh giá cao việc anh làm, họ thưởng tiền và giấy khen cho anh! - Tôi cũng cao giọng.

- Chính vì thế mà tôi càng kinh tởm họ. Đó là việc làm đạo đức giả. Trước kia, một thời tôi từng ngu ngốc tin vào những điều nhảm nhí như thế. Nhưng nay thì đừng hòng! Đừng hòng!

Sơn ném hai chữ cuối cùng ấy vào mặt tôi, cùng với tất cả sự giận dữ bị đè nén lâu nay. Như để ra hiệu chấm dứt câu chuyện, anh ta cầm chiếc bát và đôi đũa của mình, đứng dậy:

- ở đây có lệ ăn xong, bát người nào, người ấy rửa.

- Thế đĩa và xoong nồi thì sao? - Tôi châm chọc.

Anh ta không đáp, chỉ lẳng lặng đi ra bể nước.

Sau đó, suốt mấy giờ liền tôi và Sơn không ai nói thêm câu nào. Sơn ngồi đánh cờ một mình trong nhà, còn tôi mang sách ra hiên đọc.

Tối đến, tôi quyết định đi ngủ sớm. Thấy tôi loay hoay sửa soạn giường chiếu, vẫn không thèm ngoái đầu lại, Sơn nói:

- Nếu lười dọn xoong nồi trên gường thì có thể trải chiếu xuống đất mà ngủ. Ngay trên chỗ ông già ngày xưa nằm chết càng tốt! - Anh ta đập mạnh quân cờ xuống bàn. - Chẳng có gì đáng sợ.

Không phải hôm nào hình ông ta cũng hiện lên đâu. Mà có hiện cũng chẳng sao, đúng thế không, ông nhà văn?

Lại châm chọc! Tôi nghiêm mặt nhìn thẳng vào mắt anh ta, cố kìm giận để không buột ra một lời nào đáng tiếc. Sơn vẫn lì lợm không chịu né tránh của nhìn của tôi. Khuôn mặt trẻ, có thể nói là đẹp trai của anh ta vênh lên một cách khó chịu. Trong đôi mắt sâu, lạnh lùng và hằn học ấy không còn dấu vết một con người khác hẳn như tôi được biết. Anh ta đã thành kẻ hằn học, cực đoan và luôn sẵn sàng bùng nổ.

Tuy nhiên, ẩn sâu phía trong cái vẻ ngoài khó chịu, giả tạo và ít nhiều bị đẩy lên quá mức kia, tôi vẫn nhận thấy ở Sơn cái gì đó khác hẳn, một nỗi đau nhức nhối thầm kín, một sự thèm khát được trở lại cuộc sống bình thường, được tin vào những điều tốt đẹp như một thời trước kia từng tin.

Bỗng tôi thấy thương hơn giận. Để anh ta không nghĩ mình hèn nhát, tôi lặng lẽ quét nền nhà, trải chiếu, tìm cách mắc chiếc màn cá nhân bao giờ tôi cũng mang theo, rồi chui vào nằm đúng chỗ Sơn gợi ý, nơi ông già gác đèn biển ngày xưa đã chết.

Sơn quay lại đánh cờ một mình. Dù rất mệt, tôi nằm trằn trọc mãi vẫn không sao ngủ được. Những ý nghĩ rời rạc, hãi hùng cứ bám chặt lấy tôi. Đâu đó phía dưới, tiếng sóng vỗ vào vách núi dựng đứng nghe đều đều, dữ dội, nhiều khi to như tràng pháo ngân dài. Cuối cùng tôi cũng thiếp đi, nhưng nửa đêm lại chợt thức giấc. Chiếc đèn dầu vẫn leo lét cháy trên bàn cờ đặt trên giường Sơn, tuy nhiên tôi không thấy anh ta với dáng ngồi quen thuộc bên cạnh. Tôi đưa mắt nhìn quanh. Anh ta đang đứng trong góc phòng, tay mân mê khẩu súng trường mới được lau sạch bóng. "Hắn định làm gì thế nhỉ?"- tôi lo lắng tự hỏi, sống lưng bỗng thấy lành lạnh.Tôi những muốn kêu to hay vùng dậy bỏ chạy, nhưng sực nhớ mình đang ở đâu, đành tiếp tục nằm im giả vờ đang ngủ say. Thật may, một lúc sau, ngắm nghía chán khẩu súng, Sơn treo nó lên tường, rồi leo lên gường với ván cờ bỏ dở.

Anh ta ngồi bất động, đầu ngoẹo sang một bên, một tay chống cằm, tay kia luôn giữ một quân cờ bên đen hoặc bên trắng, tùy lúc. Cứ thế, mình chống lại chính mình, anh ta ngồi im lặng hết giờ này đến giờ khác, ngày này đến ngày khác, năm này đến năm khác.

Tôi bỗng cảm thấy ngột ngạt khó thở và quyết định dậy, leo lên chòi đèn ngồi một chốc cho mát. Thật lạ lùng, như đoán được ý tôi, khi thấy tôi vừa chui ra khỏi màn, vẫn không quay lại, Sơn nói:

- Đi ủng vào, đường lên trên kia nhiều rắn lắm đấy!

Tôi lặng lẽ tìm ủng rồi đi ra ngoài. Năm phút sau, men theo vách núi, tôi đã lên đến chòi đèn, khoan khoái đứng tựa vào chiếc lan can bằng sắt sơn trắng bao quanh. Chiếc đèn hải đăng cực mạnh vẫn từ từ quay, chiếu ra bốn phía những luồng ánh sáng dài, khi tắt, khi đỏ do được che bởi những miếng kim loại cách nhau đều đặn.

Ban đêm, biển thật đẹp. Trời đầy sao. Trăng mới mọc nhưng còn bị che khuất sau một trong vô số những ngọn núi nhỏ giữa vịnh. Mặt biển tối đen, lốm đốm những ngọn đèn xanh của các con thuyền đánh cá. Chắc từ đó, hàng trăm con mắt đang hướng về Hòn Mực quen thuộc. Ngọn hải đăng vẫn sáng, nghĩa là tất cả vẫn bình thường. Những người đi biển nhìn nó để định hướng, có thể yên tâm cho tàu thuyền đi lại mà không sợ bị va đá ngầm hay mắc cạn.

Từ xa, một chiếc tàu lớn như tòa nhà nhiều tầng rực ánh sáng từ từ tiến vào cảng Cửa Ông để ăn than. Được Hòn Mực chỉ đường, nó vững tin lao lên phía trước.

Bất chợt, tôi bỗng muốn đánh tín hiệu cấp cứu, muốn kêu to, kêu lên thật to với người thuyền trưởng con tàu kia, với những chiếc thuyền đánh cá, với công ty S.B, trong đất liền, với tất cả mọi người, rằng ở đây ngọn đèn hải đăng vẫn sáng, nhưng một ngọn

đèn khác còn quan trọng hơn nhiều, ngọn đèn chiếu sáng cho nó, ngọn đèn trong trái tim người coi đèn đã tắt và đang cần được nhanh chóng thắp lại! S.O.S!

Quảng Ninh - Đà Lạt,

22.4.1987

Thiên thần bé nhỏ của bà

Hệt như Chí Phèo ngày trước, hắn vừa đi vừa chửi. Có điều hắn không chửi cả làng Vũ Đại, tức là cả phố, mà chỉ lầu bầu chửi thằng con năm tuổi ngu và dút dát không dám lao vào xe người ta, chịu "sứt tí đầu, gãy tí chân" để ăn vạ.

- Nhưng con sợ lắm! - thằng con mếu máo. - Con sợ đau!

Hắn tát bốp một cái, làm thằng bé loạng choạng, suýt ngã xuống đường.

- Ngu! Không sứt đầu gãy chân thì chó nó chịu đền tiền cho thằng bố mày sống hả? - Hắn trợn mắt quát rồi giơ tay định tát cái nữa. Thằng bé tội nghiệp vội quì xuống lạy hắn như người ta lạy Phật ở chùa. Nó làm điều này khá thành thạo, chắc kết quả của những trận đòn thường nhật.

- Xin bố đừng đánh con! Đừng đánh! Ngày mai con sẽ lao vào xe người ta...

- Lao vào xe máy?

- Vâng ạ, lao vào xe máy. Để được đền nhiều tiền như bố dặn.

- Được, rồi tao xem. Mai mà không thành thì liệu hồn! Tao sẽ giết! Giết! - Hắn rít qua kẽ răng, sùi cả bọt mép. - Phải nhớ lao vào xe máy. Những chiếc đang phóng nhanh ấy, nghe chưa?

- Dạ, con nghe rồi ạ.

Rồi hắn đi tiếp, miệng vẫn không ngớt chửi rủa. Thằng con đi sau, cố giữ khoảng cách an toàn vì còn nơm nớp sợ hắn bỗng cáu lên lại đánh. Hắn đi đến đâu, người trong ngõ phố lại lặng lẽ né xa. Mấy cô bán hàng rong thì vội quảy gánh ù té chạy như chạy công an. Ông tổ trưởng dân phố, người can đảm nhất, thậm chí cũng lùi hai bước khi hắn đi ngang, rồi ông lắc đầu nhìn theo, lẩm bẩm:

- Khốn khổ thằng bé!

Không riêng ngõ phố mà cả cái khu này chẳng ai lạ gì hắn cùng cái nghề ăn vạ của hắn. Có sống lại, chắc anh Chí phải phục hắn lắm. Nhưng thời nay người ta khôn, ngú ngớ lắm cũng chỉ mắc vài lần, thành ra hắn lại thất nghiệp. Thấy hắn, người ta tránh thật xa. Có bà còn cẩn thận xuống dắt xe đi cho chắc. Hắn luôn thủ một chiếc xi-ranh trong người. Hễ có chuyện gì là lôi ra, giả vờ chính vào cánh tay rồi dí về phía trước, trâng tráo nói:

- Có thích si-đa thì lại đây!

Tất nhiên không ai dám lại, dù chẳng biết chính xác hắn có bị si-đa hay không. Nghe nói cả mấy ông công an khu vực cũng không muốn lôi thôi với hắn. Bắt mãi cũng chán, lại phải nhốt, phải nuôi. Hắn đã mấy lần vào tù. Khốn nỗi toàn vì tội trộm cắp lặt vặt, chưa đủ để tử hình hoặc chung thân cho dân phố nhờ, nên sớm hoặc muộn hắn lại vác mặt về. Dần dần, thấy bóng hắn, chính các ông công an cũng lỉnh nốt. Thế là hắn chẳng còn sợ ai, muốn làm gì thì làm. Ngang nhiên lấy quả cam, chiếc bánh trong thúng người ta là chuyện thường, còn nói gì đến việc văng tục, chửi rủa vô cớ. Hắn còn ỉa cả trên hè phố, vì nhà hắn không có hố xí, mà ra nhà vệ sinh công cộng thì xa, hắn lười.

Cái trò dùng con ăn vạ là một sáng kiến mới của hắn. Để có tiền, hắn nghĩ ra nhiều sáng kiến lắm. Nhưng xem chừng cả cái trò này khó mà kéo dài được lâu. Như với chính hắn, sau mấy lần tự ngã vào xe người ta, lu loa bắt đền, và hắn được đền kha khá, chẳng ai chịu mắc mưu hắn nữa. Hắn chuyển sang bắt con phải tự lao xuống đường. Khốn nỗi thằng bé lại sợ, sợ hơn cả bố đánh.

Nhưng hắn đang cần tiền. Rất cần. Để có cái cho vào bụng, và quan trọng hơn là để chích. Vì hắn là một thằng nghiện. Nghiện nặng. Thuộc loại có thâm niên cao nhất ở khu phố này. Mặt hắn sần sùi, đầy mụn lở. Người loẻo khoẻo. Đôi mắt lờ đờ. Chốc chốc hắn ngoác miệng ngáp, để lộ những chiếc răng vàng khè. Biểu hiện muôn thuở của dân nghiện nặng. Hắn cũng từng có một cái tên như mọi người, tên đẹp nữa là khác, nhưng từ lâu rồi, ai cũng gọi hắn là Thằng Nghiện. Hắn có vẻ tự hào với cái tên ấy, như những tay anh chị tự hào khoe chuyện tù tội của mình để doạ đời.

ấy thế mà có một người luôn gọi hắn là Thiên Thần, gọi nghiêm túc chứ không phải diễu cợt. Ngày hắn còn con nít là Thiên Thần Bé Nhỏ, bây giờ đơn giản chỉ Thiên Thần. Đó là bà ngoại hắn, một bà cụ bảy mươi tuổi vẫn hàng ngày bới nhặt các thùng rác để tìm cái ăn. Cho mình, cho Thiên Thần của bà và thằng con hắn. Bây giờ hắn đang đi về nhà với bà hắn. Cái gì chưa rõ, nhưng hắn biết chắc chắn sẽ được ăn. Thậm chí, nếu bà hắn có

chút tiền, hắn sẽ biết cách moi bằng được để đi chích. Vì bà hắn thương hắn, yêu hắn lắm. Một tình thương yêu lú lẫn của người già, không cắt nghĩa nổi, như có tính định mệnh.

*

Hắn mồ côi từ nhỏ. Bố là liệt sĩ. Mẹ hắn chết trong đợt máy bay Mỹ ném bom rải thảm Hà Nội 1972. Chẳng còn ai thân thích, hắn được bà ngoại, vốn góa chồng sống độc thân từ lâu, đưa về nuôi. Ngày bé hắn thông minh, xinh đẹp và kháu khỉnh lắm. Có lẽ một phần vì thế mới có cái tên Thiên Thần kia. Nghe nói dạo ấy một ông giỏi tướng số nhìn hắn hồi lâu rồi tuyên bố như đinh đóng cột: "Thằng này lớn lên hoặc là thiên tài, hoặc là thằng khốn nạn!"

Vì không chịu học hành, lại sớm hướng cái thông minh trời phú vào những chuyện lếu láo, nên hắn thành thằng khốn nạn như ngày nay. Còn hơn cả khốn nạn. Hắn là một thằng nghiện.

Trước kia bà hắn không đến nỗi nào, khá giả nữa là khác. Bà từng có một ngôi nhà mặt phố lớn hẳn hoi. Nhà thuê của nhà nước nhưng giá trị lắm. Riêng tiền cho thuê nửa ngoài làm cửa hàng đã thừa đủ để bà sống sung túc. Đấy là chưa nói khoản lương hưu

công nhân và tiền trợ cấp liệt sĩ. Đến nông nỗi này cũng chỉ vì hắn, “thiên thần bé nhỏ của bà”.

Không biết học ở đâu chứ mới nứt mắt, hắn đã nhiễm toàn thói xấu. Từ hồi còn bé tí, hắn đã là bậc thầy về đóng kịch, nói dối và phỉnh nịnh. Trời ơi, hắn nói khéo lắm, giả vờ thơ ngây cũng khéo lắm. Người tỉnh táo, nghiêm khắc chắc cũng tin, nói gì một bà già đang thương yêu cháu đến mất hết lý trí. Thế là bà có bao nhiêu tiền, hắn ngon ngọt tán tỉnh moi hết. Lúc đầu chỉ để ăn quà như những đứa trẻ khác, sau thì hắn đánh bạc. Còn nhỏ mà đã đánh bạc ăn tiền. Việc này hắn cũng rất giỏi và thường thắng. Nếu biết giữ, chắc hắn đã giàu to. Tiếp đến hắn hoàn thiện nghệ thuậtăn cắp, lúc đầu tất nhiên vẫn là của bà hắn. Cuối cùng thì hắn sa vào nghiện ngập. Mà đã nghiện thì chẳng còn gì để nói nữa. Hắn bập vào thứ chết người này từ khi thành phố mới xuất hiện dăm ba con nghiện. Mà không thèm từ từ như người khác. Hắn chơi luôn heroin trắng. Tiền trấn của bà không đủ, hắn ngang nhiên mang đồ đạc đi bán. Hết đồ đạc có thể bán được, hắn ăn cắp. Vào tù, ra tù, rồi lại vào tù...Việc hắn đến trại cai nghiện cũng lặp đi lặp lại như vậy.

Một lần ra trại, hắn mang về một đứa đàn bà, cũng nghiện như hắn, và tuyên bố với mọi người là vợ. Hắn bắt bà lo tiền cho hắn cưới vợ, cưới đàng hoàng. Bà lão mừng lắm, cuống cuồng van vỉ nơi này, nơi nọ kiếm tiền đưa cho hắn. Tối hôm ấy, hai đứa cầm tiền đi hút chích, cờ bạc hoặc ăn nhậu đâu đó suốt đêm. Sáng hôm sau chúng bảo không cần cưới nữa, còn bắt bà lão ra bếp ngủ để vợ chồng hắn ở phòng lớn.

Mấy tháng sau thì bà lão có cháu. Chưa đầy tháng, vợ hắn vứt con cho bà để "đi làm". Tức là ra chợ Mơ lừa đảo và ăn cắp. Thằng chồng cũng "đi làm". Làm gì chẳng biết, chỉ thấy chẳng bao lâu sau cả hai đứa cùng đi tù. Lần này khá lâu, những bốn năm. Bà lão một mình nuôi cháu. Vất vả lắm, tất nhiên, nhưng bà vui, vì có cháu đích tôn, vì vắng vợ chồng hắn, mọi người trong phố lại đến chơi. Xưa nay họ quí bà, coi bà gần như thánh thiện, chỉ tội thương cháu quá thành lú lẫn. Đêm đêm bà không ngớt cầu trời Phật che chở cho thiên thần của bà và đưa hắn trở lại con đường chính đại. Kể cũng lạ, đến nước này mà bà lão vẫn tin rằng bằng thái độ chịu đựng nhẫn nhục và tình thương yêu của minh, bà có thể cảm hóa hắn, dần dần biến hắn thành người tốt đúng như cái tên bà vẫn âu yếm gọi.

Việc đầu tiên hai vợ chồng hắn làm khi ra tù là bắt bà lão bán nhà. Khách thuê nửa ngoài làm cửa hàng bỏ đi từ lâu vì hay bị hắn xin đểu, và cũng vì ế ẩm do sự hiện diện của hắn.

- Bà bán cái nhà này đi. Ăn nhiều chứ ở mấy. - Hắn nói như ra lệnh.

- Nhưng đây là nhà của nhà nước... - bà lão yếu ớt chống lại. - Mà rồi, bán đi thì ở đâu?

- Mua nơi khác nhỏ hơn mà ở, chứ đâu nữa.

Con vợ hắn chêm vào:

- Già chết đến đít rồi mà còn tham rộng. Ngu thế không biết.

- Không, bà không bán. Cả đời bà sống ở đây, bà con quen biết đều ở đây. Cả bàn thờ tổ tiên nữa... Bà không bán đâu.

- Tổ với chả tiên, - hắn lầu bầu. - Vứt mẹ cái tổ tiên đi. Tiền! Tiền trên hết. - Rồi hắn cao giọng: - Nào, cụ có bán không thì bảo?

Từ lâu hắn đã không cần đến cái nghệ thuật giả vờ khôn khéo. Vũ lực nhanh và tiện hơn. Có lần hắn đá bà lão ngã quỵ vì chậm cho hắn tiền.

Bà lão ngồi yên không đáp. Bà nghiệm thấy mỗi lần ra tù, tính khí hắn càng trở nên hung dữ hơn, cũng như mỗi lần hết cai ở trại, hắn lại nghiện nặng hơn. Hai đứa bỏ đi. Hôm sau chúng dẫn khách mua nhà đến. Hắn tuyên bố đây là nhà hắn, đứng tên hắn, tự hắn đặt giá và mặc cả. Khách muốn xem giấy tờ nhà, bà lão không đưa. Hắn quát cũng không đưa. Thấy có điều không ổn, khách bỏ đi không quay lại nữa.

Đêm hôm ấy hắn lấy dao ra mài. Một con dao chọc tiết lợn nhọn và sắc. Hắn mài rất lâu, ngay trước mặt bà hắn. Mài thế thôi, không nói để làm gì, nhưng bà lão hiểu, và cực chẳng đã đành nghe theo hẵn.

Không hiểu sao chuyện lọt đến tai ông tổ trưởng dân phố. Ông này lên báo công an. Công an hỏi, bà bảo tự mình quyết định bán chứ chẳng bị ai ép. Họ không tin nhưng đành chịu. Cuối cùng, vì thương bà, tổ dân phố nhờ công an can thiệp bán hộ rồi mua cho bà một căn nhà cấp bốn trong ngõ. Còn lại bao nhiêu tiền, đem gửi tiết kiệm hết, đứng tên bà và chỉ bà mới được rút ra.

Thằng cháu thiên thần tuy khó chịu ra mặt, nhưng im không nói gì. Dẫu sao hắn cũng mới ở tù ra và đang trong thời gian quản thúc. "Các người tưởng làm thế thì giữ được tiền hả? - hắn thầm nghĩ. - Để rồi xem". Hắn đã có cách.

Vẫn cách cũ. Mài dao. Lần nào bà lão không chịu đưa tiền cho vợ chồng hắn hút chích, hắn lại lấy con dao chọc tiết lợn vốn đã rất săc nhọn ra mài. Hệt như lần trước. Mài một cách kiên nhẫn và lặng lẽ. Chẳng một lời đe doạ giết ai, nhưng sau đó bà hắn cứ đều đều tự nguyện rút tiền đưa cho hắn. Không kêu ca, cũng không trách móc, vì bà vẫn thương yêu hắn và thực sự nghĩ sẽ cảm hóa được hắn.

Hàng ngày, lúc vợ hắn đi ăn cắp ngoài chợ chưa về, bà rón rén đến chỗ hắn ngủ, lấy khăn dấp nước ấm lau mặt mũi, tay chân cho hắn. Hắn không cho bà làm việc này khi còn thức, không thích cả việc bà âu yếm gọi hắn là "thiên thần của bà". "Thiên thần cái

con c... Đang đói thuốc đây. Tiền chẳng có, cứ vớ vẩn".

Những lúc ấy bà lão tội nghiệp chỉ còn biết quay lại cái xó của bà, lặng lẽ khóc không thành tiếng, không nước mắt. Bà nhớ lúc hắn còn nhỏ, hai bà cháu thường chơi với nhau vui lắm. Bà kể hắn nghe đủ chuyện, lại còn phịa bao nhiêu câu thơ ngộ nghĩnh để ru hắn ngủ. Một lần hắn hỏi nếu bà chết, hắn sẽ sống thế nào. Bà hát: "Bao giờ trăm tuổi qui tiên, Bà lên trên ấy ở bên chúa trời. Nhớ bà, cứ gọi bà ơi, Bà lại bay xuống cùng chơi suốt ngày..."

Bây giờ bà hắn già yếu và mệt mỏi lắm rồi. Bà những muốn được lên với chúa nhưng không thể bỏ mặc thiên thần của bà trong lúc khó khăn thế này. Nó đang bị quỉ ám, đang thay mọi người gánh chịu hình phạt ghê gớm của số phận vì một tội lỗi nào đấy của ai đấy ngày trước. Bà phải sống để giúp nó vượt qua sự trừng phạt nghiệt ngã này. Bao lời khuyên can của hàng xóm, chính quyền và cả các cô ở quầy tiết kiệm đều được bà chăm chú lắng nghe, gật đầu tán t nh, nhưng cuối cùng bà vẫn làm theo cáchhà mình. Cũng không hẳn vì bà sợ con dao của thằng cháu.

Chẳng mấy chốc số tiền bán nhà gửi tiết kiệm, dù khá lớn, đã hết. Vợ chồng hắn lại quát: “Bán nhà!” Bà nhẫn nhục chấp nhận như một định mệnh. Không một lời phản đối. Không cần chờ đến lúc thiên thần lấy dao ra mài. Bà được gia đình một người bà con xa thương tình cho đến ở nhờ cùng đứa con hắn lúc ấy mới ba tuổi. Vợ chồng hắn thì sống vật vạ nay đây mai đó cùng lũ bạn như chúng, với toàn bộ số tiền bán nhà mới có. Khi chính quyền biết chuyện thì việc đã rồi, muốn can thiệp cũng chẳng được. Điều duy nhất họ có thể làm là cấp cho bà một căn nhà tình nghĩa theo chế độ liệt sĩ, dù đáng ra phải năm sau hoặc sau nữa mới đến lượt. Rút kinh nghiệm, lần này chính quyền giữ hết giấy tờ căn nhà này, tuyên bố dứt khoát không ai được phép mua bán nó.

Hai đứa lại kéo nhau về ở với bà trong căn nhà tình nghĩa ấy. Chúng mấy lần tìm cách bán nhưng không được. Thế mới giữ được đến bây giờ. Tuy nhiên, bà lão cũng chẳng vì thế mà sướng hơn. Không có tiền, chúng đối xử với bà tệ hơn trước. Khoản lương hưu

nhỏ mà bà phải chia làm mười lần đi nhận để khỏi bị hắn cướp luôn một lúc. Mỗi lần nhận tiền, bà đem mua hết ngay lập tức những thứ tối cần thiết.

Cách đây nửa năm, không hiểu sao con vợ hắn tự nhiên biến đi đâu mất. Có thể đã chết đâu đó, có thể lại vào tù hoặc theo thằng khác. Bản thân hắn chẳng biết, mà cũng chẳng băn khuăn lâu điều ấy. Hắn chỉ bực mình vì mất đi một khoản thu nhập nhất định. Vậy thì hắn phải trấn của bà hắn hơn nữa. Thế là bà lão đi bới rác, đi ăn xin để cung phụng hắn. Con dao chọc tiết lợn được hắn đem ra mài thường xuyên hơn, đến mức nó đã nhỏ đi trông thấy. Bản thân hắn cũng phải tích cực kiếm tiền hơn trước, theo cái cách đã nói.

*

Khi hắn và thằng con về đến nhà, trời đã tối từ lâu mà trong nhà vẫn tối om. Hắn lấy làm lạ nhưng chẳng bận tâm tìm hiểu vì sao. Hắn lăn ềnh xuống giường, giả vờ ngủ để chờ bà hắn rón rén đem khăn ấm đến lau mặt mũi, tay chân và cho hắn ăn như thường ngày. Hắn chờ khá lâu không thấy động tĩnh gì, bèn quát với sang đống chăn bên giường cạnh:

- Định để người ta chết đói hay sao mà không chịu dậy?

Bà hắn không đáp.

- Câm rồi hả? - hắn gầm lên.

Vẫn im lặng.

Hắn vụt đứng dậy, kéo mạnh chiếc chăn trên giưòng bà hắn, giận dữ vứt xuống đất.

Dưới ánh đèn điện tù mù mới bật, hắn thấy bà lão nằm còng queo bất động, hai mắt nhắm nghiền. Bà hắn chết từ lúc nào. Hắn để ngón tay trỏ lên mũi thử. Đúng, bà hắn đã chết, nét mặt vẫn đầy vẻ lo âu, như sợ chết đi, chẳng còn ai chăm sóc cho thiên thần của bà.

Hắn đứng đớ người hồi lâu, không biết nên làm gì. Thằng con bỗng oà lên khóc. Cáu tiết, hắn đá cho một cái bay vào góc tường, và nó cứ thế đứng đấy ti tỉ khóc một mình.

Cuối cùng, hắn ngồi phệt xuống giường, hai tay ôm chiếc đầu bù xù cáu bẩn. Hình như hắn khóc. Chẳng hiểu hắn khóc vì thương bà hay vì tiếc không còn ai nuôi hắn. Cũng chẳng hiểu rồi thỉnh thoảng hắn có gọi bà từ trên trời xuống để cho hắn tiền hút chích hay không...

*

Câu chuyện này xẩy ra ở ngõ 15, phố L.X.D, Hà Nội. Tôi chỉ muốn nói thêm hai điều. Thứ nhất là nếu người nào trong số bạn đọc có việc qua đấy, hãy cảnh giác với Thằng Nghiện, vì đến nay hắn còn sống và vẫn hàng ngày dắt con ra kiếm ăn ở đấy. Thứ hai là tôi muốn các cấp chính quyền và đoàn thể liên quan nên có cách nhìn khác hơn với cái gọi là "dùng tình thương yêu để cảm hóa những người sa ngã". Chí ít những đứa như hắn.

Ông tổ trưởng dân phố một hôm bảo tôi:

- Tôi mà là nhà nước, cái bọn ấy tôi bắn, bắn hết! Bắn hết! Anh nghĩ thế nào?

Hà Nội, Nôen 2000

Anh Dũng Cảm và anh Hèn

Ông Sêkhốp có một truyện độc đáo và thú vị, là "Anh Béo và anh Gầy". Câu chuyện đang viết đây, vốn bị hoãn nhiều lần chỉ vì không tìm được một cái tên vừa ý, tôi bắt chước ông, tạm gọi là "Anh Dũng Cảm và anh Hèn".

Xin bắt đầu câu chuyện của tôi, chuyện "Anh Dũng Cảm và anh Hèn". Trước hết về anh Dũng Cảm.

Ở huyện ngoại thành Hà Nội nọ có một người nổi tiếng dũng cảm, không phải chuyện chiến trường hoặc săn bắt cướp, dù cả hai việc này anh từng trải qua và chắc không là thằng hèn. Dũng cảm ở đây với nghĩa đấu tranh chống những điều chướng tai gai mắt, cái bây giờ được gọi là "hiện tượng tiêu cực", và rất tiếc đang đầy rẫy khắp nơi, đến mức nhiều người khác cũng dũng cảm như anh đâm nản mà thôi. Nhưng anh thì không, cương quyết không. Anh đã qua cái tuổi ba mươi lăm, to con, khỏe mạnh, từng là lính đặc công nên nghe đồn giỏi võ lắm. Tiếc là trong cuộc chiến này anh không được phép phát huy những sở trường đó.

Hóa ra ở đời làm người tử tế và dũng cảm thật khó. Cái giá phải trả cho sự dũng cảm ấy cũng không nhỏ. Từ chiến trường trở về với đủ loại huân huy chương, các bằng dũng sĩ, anh được người ta hồ hởi chào đón và bố trí một chân trong chính quyền địa phương, phù hợp với công trạng. Nhưng rồi dần dần, cũng chính "người ta" ấy đã khéo léo gạt anh ra ngoài, trù dập anh một cách tinh tế, khiến anh biết đấy mà không bắt bẻ vào đâu được. Cuối cùng anh chỉ còn là một tay lực điền cày sâu cuốc bẫm như bao người khác, để nuôi cô vợ hay đau ốm và ba đứa con còn nhỏ. Tất cả chỉ vì anh không giống các cán bộ khác - quá thẳng thắn, quá thật thà, quá yêu công lý và cũng vì quá dũng cảm.

Làm ruộng là một sở trường nữa của anh, vì anh vốn từ đồng ruộng mà lớn lên rồi ra trận. Anh tháo vát, biết lo toan, lại chịu khó nên nói chung cuộc sống không đến nỗi. Anh chẳng có gì để phàn nàn. Cái làm anh khó chịu là những chuyện bất công xung quanh, "những việc đâu đâu" như vợ anh thường nói. Mặc dù không phải lúc nào chúng cũng liên quan đến anh, nhưng hễ thấy là anh cứ lao vào "đấu tranh", theo kiểu "đâu có giặc là ta cứ đi" của ngày trước. Mà anh đấu tranh mạnh mẽ, trực diện, không chút khoan nhượng, đôi lúc thiếu mất sự khôn khéo tế nhị cần thiết. Nhiều khi anh làm quá, không  chỉ không mang lại hiệu quả mà còn bị hiểu lầm, bị coi là hâm gàn và không hiểu thời cuộc.

Một kiểu Đông Kisốt mà người ta thấy vừa đáng yêu vừa tội nghiệp.

Một hôm, vợ anh lên cơn hen nặng, phải đi bệnh viện cấp cứu. Việc này năm nào cũng xẩy ra, ít thì một, nhiều có khi ba bốn lần, nên anh có chút kinh nghiệm, ít ra cũng biết phải làm gì.

Giống mọi lần, người ta cho vợ anh hít thở qua một loại máy đặc biệt ba ống Ventolin Nebule, loại 5 mg. Ba ống thuốc này được một cô bác sĩ trẻ viết lên tờ giấy rồi chỉ cho anh sang phòng bên mua. Ngồi trong phòng cấp cứu, dẫu lo lắng và thương vợ, anh vẫn giữ được vẻ bình tĩnh. Anh biết chốc nữa vợ anh sẽ tỉnh lại, thở được, và nếu không có gì nghiêm trọng thì sau mấy tiếng họ có thể về nhà tự điều trị tiếp. Bệnh hen là vậy.

Anh lặng lẽ đưa mắt nhìn quanh. Vẫn những cảnh quen thuộc. Phần lớn bệnh nhân là dân quê, với vẻ ngơ ngác sợ sệt thường trực trên mặt và sự khúm núm trong thái độ. Lo cho bệnh tình đã khổ, họ còn bị ám ảnh bởi một cái khổ khác còn ghê gớm hơn, là tờ phiếu thanh toán viện phí và thuốc men đang đợi. Tờ phiếu với những con số đáng sợ, nhất là khi qui ra thóc, thứ hàng duy nhất họ có mà lại đang ngày càng xuống giá.

Các nhân viên y tế thì vẫn cái vẻ bình tĩnh nghề nghiệp ấy,  (bình tĩnh đến mức người nhà bệnh nhân cảm thấy sốt ruột và nghĩ hay vì mình chưa làm những thủ thục không qui định thành văn nào đó), vẫn thái độ ít nhiều mang tính ban ơn ấy của những người ý thức rõ quyền lực và tầm quan trọng của mình. Anh quá quen với cảnh này, luôn nhắc mình kiềm chế không "đấu tranh vì lẽ phải" ở bệnh viện và những "thiên thần áo trắng" ở đó. Họ có chuyên môn, cũng phải làm việc vất vả, và từng cứu sống nhiều người, trong đó có vợ anh. Đây là lĩnh vực tế nhị, anh thầm nghĩ, có tiêu cực chút ít cũng không nên cố chấp. Đạo làm người không cho phép lấy oán trả ân. Xưa nay anh chưa bao giờ to tiếng ở bệnh

viện này, và theo lệ chung, người ta làm gì anh làm nấy, cả những việc mà ở nơi khác, anh nhất định không bỏ qua. Tất nhiên anh cảm thấy bứt rứt, khó chịu.

Ba tiếng sau, cũng tại phòng cấp cứu, anh được yêu cầu thanh toán để xuất viện. Anh bình tĩnh, lặng lẽ thực hiện cái yêu cầu chính đáng đó. Nhưng anh bỗng nhíu mày hồi lâu nhìn tờ giấy thanh toán. Suy nghĩ một lúc như đắn đo điều gì, anh hỏi người thu tiền:

- Xin lỗi chị, cho tôi hỏi. Loại thuốc Ventolin Nebule này ngoài quầy thuốc bệnh viện giá bốn mươi nghìn đồng một vỉ năm ống, sao ở đây thấy ghi hai mươi nghìn đồng một ống? Tức là một trăm nghìn đồng một vỉ, đắt hơn sáu mươi nghìn...

- Tôi không biết. - Người kia khó chịu đáp. - Tôi chỉ thu tiền.

- Vậy ai biết? - Anh bình tĩnh hỏi lại, cố lấy giọng nhẹ nhàng.

- Tôi đã bảo không biết mà. Cứu được người rồi, không lo mà về, còn thắc mắc rách việc.

Anh lại đứng suy nghĩ, đắn đo, rồi đi tìm cô bác sĩ trẻ. Anh nhắc lại thắc mắc của mình, một cách mềm mỏng và lịch sự.

- Anh này hay nhỉ, - cô ta đáp, hình như cố tình to tiếng để làm anh phải xấu hổ. - Anh biết thế sao không ra hiệu thuốc mà mua, để bây giờ khỏi mè nheo vì tiếc tiền. Đã tiếc tiền sao còn đưa vợ đến đây nhờ cấp cứu?

Anh thấy nóng mặt tức giận vì thái độ hỗn xược của cô, nhưng vẫn cố giữ bình tĩnh.

- Nhưng chính chị chỉ cho tôi sang phòng kia mua, chứ không ra quầy thuốc chỉ cách đây vài chục bước. Tôi xin hỏi chị: Cái giá này do bệnh viện chính thức qui định hay các chị tự đặt ra, thích bao nhiêu thì bán bấy nhiêu?

Thấy giọng anh có vẻ cứng rắn, lập luận chắc chắn, khác hẳn cách nói của những ông bà nông dân khác, cô bác sĩ thoáng chút bối rối, nhưng cố nói át:

- Thời buổi thị trường, mỗi nơi một giá. Giữa cái sống và cái chết mà anh còn so đọ một vài chục nghìn! Tiếc đắt thì lần sau tự chữa lấy ở nhà, đừng đến đây nữa.

- Vậy là các người thông đồng với nhau, lợi dụng chính cái điều mà các người gọi là "giữa cái sống và cái chết" ấy để bắt chẹt, ăn chặn, ăn cướp những bệnh nhân nghèo, chủ yếu là những người nhà quê như tôi. - Anh nói to, rành rọt từng tiếng. Anh đã không còn giữ được bình tĩnh và quên hẳn sự kiềm chế vẫn luôn nhắc mình khi vào bệnh viện. - Các người là một lũ ăn cắp!

- Anh nói sao? Anh dám bảo chúng tôi ăn cắp? - Cô kia lu loa.

- Vâng, đúng thế, - anh hạ giọng, cúi sát mặt cô ta. - Tôi đã nói và xin nhắc lại rằng cô, chính cô là một con ăn cắp, công khai, trắng trợn và vô liêm sỉ. Cô ăn cắp hết ngày này sang ngày khác.

Nhưng hôm nay tôi bắt cô quả tang. Và theo luật, tôi phải đưa cô đến đồn công an để giải quyết như với những con ăn cắp chuyên nghiệp khác. Đi, bây giờ cô phải đi theo tôi. - Anh túm chặt tay cô ta, định lôi đi.

- ối làng nước ơi, cứu tôi với! - Cô kia la lên. - Có một thằng điên, một thằng mất dạy đang làm nhục tôi.

- Câm mồm! Nếu mày không phải đàn bà thì tao đánh vỡ mặt. Ăn cắp còn già mồm.

Thấy động, mọi người nhanh chóng kéo lại. Khi biết chuyện, nhiều bệnh nhân và người nhà tỏ ý đồng tình. Họ mừng ra mặt vì bỗng dưng có được anh chàng lập dị nói hộ điều họ đang ấm ức.

- Xưa nay họ vẫn thế đấy mà chẳng ai dám nói gì!

- Lương y như từ mẫu. Đẹp gớm!

- Đồ mất dạy, phải trị cho chúng một mẻ!

- Trả tiền lại cho người ta, không nuốt được đâu!

- Nhưng mà cái ông kia cũng quá đáng. Phải cho người ta sống với chứ. Làm vất vả, lương ít. Có mấy đồng bạc...

- Bà nói chán bỏ mẹ. Việc gì ra việc ấy. Lương ít thì đòi nhà nước tăng. Làm vất vả thì người ta đã trả hai mươi lăm nghìn đồng tiền cấp cứu rồi còn gì. Bà tính xem, một người chúng ăn chẹt mấy chục nghìn như thế, trong khi mỗi ngày chúng cấp cứu bao nhiêu người, chia nhau mỗi đứa bao nhiêu?

- Đánh bỏ mẹ nó đi!

Một thanh niên mặc áo trắng hùng hổ đi lại, xô mạnh vào ngực người Dũng Cảm, định gỡ cô bác sĩ vẫn bị anh túm chặt cổ tay.

- Bỏ ra. Bỏ ra ngay! Anh định gây rối à?

- Câm mồm! Nó thì tao không đánh, chứ mày thì tao đánh đấy. - Anh quắc mắt nói, và bóp mạnh một cái vào vai hắn bằng bàn tay còn lại, khiến hắn đứng đờ ra bất động, chẳng nói thêm được lời nào nữa. - Nào, bây giờ thì mày phải theo tao ra đồn công an, con ăn cắp!

Rồi anh kéo cô bác sĩ, lúc này đang khóc và đã bắt đầu hiểu rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề.

- Chúng tôi là công an đây. Anh cần gì? Có chuyện gì vậy? -Hai anh công an vừa vội vã bước lại gần, vừa nói.

- ồ, thế thì hay quá. Các anh đến rất đúng lúc. - Anh Dũng Cảm sung sướng nói. Rồi anh vắn tắt kể lại những gì đã xẩy ra. - Bây giờ nhờ các anh đưa hộ con ăn cắp này về đồn xử lý theo đúng luật pháp nhà nước. Các anh có mang còng theo không. Cần nhiều

đấy, không phải một đâu.

Hai anh kia tỏ vẻ lúng túng. Họ không thể không nhận thấy anh Dũng Cảm nói có lý. Xung quanh lại nhao nhao tiếng đồng tình của nhiều người.

- Chúng tôi chỉ là công an bảo vệ bệnh viện, - một người nói. - Vả lại, theo tôi, gọi đây là hành vi tiêu cực thì đúng hơn, chứ bảo là ăn cắp như anh kể cũng hơi quá...

- Ăn cắp, theo tôi, là lợi dụng lúc người khác không để ý hoặc cả tin, không hiểu biết để lấy tiền của người ta. Vậy đây đúng là hành vi ăn cắp chứ không phải tiêu cực. Chưa nói đến tính cao quí của ngành y và sự nghèo đói của người nông dân.

- Đành thế, nhưng dẫu sao... Biết nói với anh thế nào được nhỉ?

- Các anh là người đại diện và bảo vệ pháp luật. Hẳn các anh biết xử lý thế nào. - Anh Dũng Cảm hạ giọng. - Tôi đã bắt quả tang. Giấy thanh toán đây, thuốc đây, giá đây. Bây giờ các anh định giải quyết thế nào?

Một chốc sau họ, gồm anh Dũng Cảm, hai nhân viên công an và cô bác sĩ, cùng lên phòng giám đốc bệnh viện.

Ông giám đốc là một người nghiêm khắc, một giáo sư nổi tiếng và đáng kính trong ngành. Ông chăm chú nghe anh Dũng Cảm, chốc chốc lại gật đầu tỏ vẻ đồng ý. Nghe xong, ông ngồi im lúc lâu, mặt ửng đỏ, một bên má dật dật. Cuối cùng ông nói, thong

thả và dứt khoát. Cô bác sĩ - ăn cắp cúi nhìn xuống đất, và vẫn còn khóc.

- Thứ nhất, thay mặt toàn bệnh viện, tôi thành thật xin lỗi anh và những người như anh. Với tư cách là thủ trưởng cơ quan, tôi cũng có lỗi, và vì vậy tôi xin lỗi anh. Thứ hai, tôi đồng ý với anh khi gọi việc làm đáng xấu hổ này là hành vi ăn cắp, vì nói gì thì nói, đây quả đúng là ăn cắp. Một cách có hệ thống, hàng ngày, trắng trợn và đểu giả như anh nói. Tôi thực sự lấy làm đau lòng và xấu hổ vì việc làm này của các nhân viên tôi.

Rồi ông cho người gọi trưởng khoa cấp cứu đến, bắt ngay lập tức phải mang tiền chênh lệch trả lại cho người bị hại.

- Tôi hứa với anh sẽ kỷ luật nghiêm khắc những người có lỗi, và sẽ không để lặp lại hiện tượng này.

- Cảm ơn giáo sư, - anh Dũng Cảm nói. - Xin giáo sư cho biết bệnh viện sẽ kỷ luật như thế nào?

- Chúng tôi sẽ đem vụ này ra Hội đồng kỷ luật của bệnh viện và xử lý theo qui định của bộ.

- Nhưng đây là hành vi ăn cắp như chính giáo sư đã thừa nhận. Mà tội ăn cắp, theo tôi biết, thì phải truy cứu hình sự, tức là phải xử ở toà án chứ không giải quyết nội bộ qua hội đồng kỷ luật.Đến lượt ông giáo sư lúng túng.

- Vâng, có lẽ anh nói đúng. Quả thật đây là lần đầu tôi gặp người nhìn nhận sự việc theo hướng này. Mà tôi lại không am hiểu lắm về luật pháp. Tôi sẽ nêu ý kiến của anh, thậm chí bênh vực anh trước Hội đồng kỷ luật và các cơ quan chức năng. Anh biết đấy, ở đâu cũng có người tốt, người xấu. Tôi rất mong và hy vọng không vì việc này mà anh mất niềm tin vào bệnh viện chúng tôi và những người đang làm việc ở đây. Xin anh cho biết địa chỉ. Tôi sẽ đích thân thông báo kết quả xử lý vụ này cho anh.

Rồi anh Dũng Cảm, nhân vật của chúng ta, đưa vợ về nhà. Dọc đường đi, không hiểu sao anh bỗng thấy thật buồn. Anh đạt được cái công lý anh muốn, vợ anh đã qua cơn nguy hiểm, sự tức giận không còn nữa. ấy vậy mà anh vẫn cảm thấy buồn, như có cái

gì đấy hẫng hụt trong lòng. Anh không hiểu và không thể xác định rõ đó là cái gì. Anh căm ghét tất cả bọn ăn cắp, nhất là bọn ăn cắp mặc áo blu trắng. Nhưng chính cái bọn ăn cắp thứ hai ấy lại vừa cứu vợ anh thoát chết. Anh có làm quá không, có thực sự anh đã lấy oán trả ân không? Nếu con bé ăn cắp kia bị đuổi việc, bị tù tội thật thì sao? Chuyện gì sẽ xẩy ra với nó và gia đình nó? Càng nghĩ, anh càng thấy rối. Suốt đêm ấy anh cứ quẩn quanh mãi với những suy nghĩ chẳng mấy vui vẻ này. Cuối cùng, anh quyết định khi nhận được tin báo của ông giáo sư giám đốc bệnh viện, anh sẽ tự mình xin tha cho cô kia, nếu mức độ trừng phạt quá nặng.

Đấy, chuyện về anh Dũng Cảm là như thế. Bây giờ chắc các bạn sẽ hỏi: "Còn chuyện anh Hèn thì sao?"

*

Anh Hèn là tôi. Tôi phải xin lỗi bạn đọc rằng chẳng hề có anh Dũng Cảm nào cả. Cũng như không hề có chuyện anh ta sống ở ngoại thành, đưa vợ cấp cứu cùng những việc dũng cảm đáng khen của anh. Tất cả đều do tôi hư cấu, hay "phịa" như người ta vẫn nói. Tôi là nhà văn mà. Phịa, nhưng trên cơ sở những chuyện có thật. Cái sự thật đó là: Cách đây không lâu tôi phải đưa vợ tôi vào bệnh viện cấp cứu. Cũng bệnh hen, cũng bị nhân viên phòng cấp cứu thông đồng nhau bắt mua mỗi ống Ventolin Nebule với giá của họ là hai mươi nghìn đồng, trong khi quầy thuốc bệnh viện ấy bán mỗi vỉ năm ống với giá bốn mươi nghìn. Tôi cũng ngạc nhiên và bất bình không kém. Thậm chí tôi suýt làm ầm lên, tất nhiên không ở mức như anh Dũng Cảm. Nhưng tôi đã nhẫn nhục im lặng chẳng nói gì. Thứ nhất vì vợ tôi không cho làm. Bà ấy đang ốm nặng, lại dễ xúc động, làm sao tôi có thể hy sinh mạng sống vợ vì cái công lý trừu tượng nào đó? Sau nữa, mà đây mới là lý do quan trọng nhất, vì tôi hèn. Trong ý nghĩ, tôi hình dung, tôi muốn tôi phải là anh Dũng Cảm kia, phải làm đúng những việc anh đã làm. Nhưng trong thực tế rất tiếc tôi không có được sự dũng cảm ấy. Tôi sợ làm vợ buồn, sợ mất thời gian, sợ căng thẳng thần kinh, sợ người khác cười chê vì tiếc mấy nghìn bạc mà làm ầm ĩ, sợ mình có nói cũng chẳng giải quyết được gì. Chính cô nhân viên quầy thuốc bệnh viện bảo tôi việc ấy vẫn xẩy ra thường xuyên, trước đây cũng như bây giờ và có lẽ cả sau này nữa. Đâu  cũng thế. Tóm lại là tôi hèn, và có cớ xác đáng để hèn.

Chẳng ai đem cái hèn của mình ra khoe. Tôi cũng vậy. Nhưng sự thật thế nào thì phải công nhận đúng thế ấy. Thế mà trước đây, các bạn biết không, tôi cũng thuộc loại người "hễ thấy bất công ở đâu là xông vào đánh" cơ đấy. Và tất nhiên, cũng lãnh đủ, nhưng tôi chưa một lần hối tiếc về việc mình làm. Chẳng qua mỗi tuổi một cách suy nghĩ, hành động, hay "sông có khúc, người có lúc" như các cụ nói. Bây giờ tôi đã già, an phận với sự yếm thế của người về hưu. Tôi viết văn, suốt ngày gõ gõ bên chiếc máy vi tính. Cái trọng lượng cơ thể hơn tám mươi kilô cứ như kéo tôi dính  chặt vào chiếc ghế, không cho bay vút lên cao như ngày nào. Các hoài bão, ham muốn, cả thể xác lẫn tinh thần, cứ teo dần, teo dần, và cùng với nó là cái quyết tâm đấu tranh vì công lý và lẽ phải. Nghĩa là trong chừng mực nào đó, tôi đã là người thoái hóa. Tuy nhiên, tôi vẫn luôn cố cưỡng lại không chịu đầu hàng, chừng nào còn có thể. Truyện ngắn này tôi viết cũng nhằm mục đích ấy. Tôi hy vọng nó đến được tay những người cần đến. Biết đâu họ sẽ làm cái gì đó để ngăn chặn hiện tượng tiêu cực trên. Đã biết phận mình hèn thì chỉ dám đặt mục tiêu khiêm tốn thế thôi.

Vì không muốn biến truyện ngắn của mình thành bài phóng sự, tôi xin phép không nêu đích danh tên người, tên bệnh viện cùng ngày giờ xẩy ra những việc có thật ở đó. Tuy nhiên, dẫu hèn, tôi vẫn không có ý định giấu tên mình, người, như các bạn thấy, còn đủ dũng cảm để viết ra câu chuyện này.

Hà Nội, 10.3.2001

Hà nội, những ngày trước Tết

Từ năm 1947 đến nay vậy là đã 53 năm, nếu kể cả năm vừa đến là 54. Lúc ấy ông là một trung uý quân đội Pháp 27 tuổi, có nghĩa bây giờ ông đã già, rất già. Lại yếu nữa. Cũng chẳng còn sống được bao lâu. Dự định từ nhiều năm trước, nhưng mãi đến lúc này ông mới thực hiện được ước mơ của mình là quay lại Việt Nam để tìm gặp ân nhân, một chiến sĩ Việt Minh được lệnh thủ tiêu ông, nhưng đã tự ý tha cho ông sống. Trong chiến tranh đó là một tội lớn, ông biết. ở đâu, thời nào cũng vậy. Hơn nữa, người ấy là cộng sản, lại vào lúc họ mới bị đánh bật khỏi Hà Nội và không khí chống Pháp đang rất cao. Tội to lắm. Tội phản bội, vâng, ông biết. Người ta không ngần ngại tử hình những kẻ phạm các tội loại này. Có thể ân nhân của ông đã phải chết thay ông. Cũng có thể không. Cuộc đời chẳng biết thế nào mà lường. Trong trường hợp ấy, tại sao ông không thử tìm, dù chỉ một lần, dù hầu như không có hy vọng tìm thấy? ít ra cũng để nói hai tiếng "cảm ơn" mà lần ấy vì vội, vì sợ, ông chưa kịp nói. Có thế, ông mới cảm thấy thanh thản khi rời khỏi cuộc đời này.

Vậy là vợ chồng ông mua vé một tour du lịch trọn gói mười hai ngày tới Việt Nam cùng ba chục người Pháp khác, phần lớn đều già và ít nhiều có kỷ niệm riêng với thuộc địa An Nam xưa. Cả đoàn trở về Pháp từ thành phố Hồ Chí Minh, còn vợ chồng ông thì quay lại Hà Nội để bắt đầu thực hiện mục đích chính của chuyến đi.

Hà Nội năm nay rét muộn. Lúc này, khi chỉ còn nửa tháng nữa là Tết mới có đợt gió mùa mang theo chút mưa phùn và giá lạnh. Đường phố ẩm ướt, nhiều chỗ loét nhoét bùn bẩn. Ông bà thong thả đi dọc theo các phố, sau mỏi chân phải thuê xích lô. Thành phố bây giờ khác hẳn cái thời ông biết nó. Hầu như không nhận ra, trừ khu Ba Đình và một vài phố cổ. Họ chẳng biết nên bắt đầu công việc tìm kiếm từ đâu và bằng cách nào.

*

Ông sang Việt Nam từ trước 1945, lúc đầu chỉ là anh lính bình thường, nhưng vốn con nhà giàu, gia đình có nhiều quan hệ nên ông nhanh chóng thăng chức và được điều về làm việc ngay trong sở chỉ huy quân đội Pháp ở Hà Nội. Nhiều lần ông theo viên sĩ quan cấp trên của mình tới chơi nhà một tư sản Việt Nam nổi tiếng giàu, am hiểu nghệ thuật và giao lưu rộng thời đó. Tại đây ông làm quen với con gái chủ nhà, một thiếu nữ tân thời xinh đẹp, thông minh và đã từng sống ở Pari mấy năm với gia đình một người bà con xa. Ông chẳng hiểu có phải tình yêu không, nhưng hai người có vẻ hợp và mến nhau. Tuy nhiên, họ chỉ dừng lại ở đó. Phần vì chắc cô gái không đủ dũng cảm mang tiếng "lấy Tây", còn ông thì chưa biết phản ứng của bố mẹ thế nào. Vả lại còn trẻ, ông không muốn sớm chuốc vào thân cái gánh nặng vợ con.

Một lần, lúc ấy là đầu năm 47, quân Pháp vừa trở lại Hà Nội, người ta giải đến đơn vị ông phụ trách "một tên Việt Minh nguy hiểm" bị bắt trong khi tìm cách đột nhập một trại lính Pháp với quả bộc phá còn giấu trong người. Hóa ra "tên Việt Minh nguy hiểm ấy" lại chính là anh trai cô gái Việt Nam ông quen, và ông đã từng một vài lần nói chuyện với anh ta. Hình như tên Thành hoặc Thanh gì đấy, sinh viên năm thứ tư trường luật khi lần cuối họ gặp nhau. Ông ngạc nhiên sao anh ta còn ở Hà Nội, vì cả nhà đã sang Pháp từ trước cách mạng. Lại còn làm Việt Minh nữa. Phải xử sự thế nào bây giờ? Theo luật thời chiến lúc ấy, anh ta phải bị đem bắn.

Hai người im lặng nhìn nhau hồi lâu. Cuối cùng ông nói:

- Tôi khuyên anh không nên làm những việc dại dột. Tốt nhất hãy sang Pháp cùng gia đình. Nếu không, đừng ở lại Hà Nội.Lần sau tôi sẽ không tha đâu. Anh có thể đi.

Anh ta chỉ mấp máy môi nói hai tiếng "cảm ơn" rồi bước ra khỏi phòng. Ông biết có thể sắp tới ông sẽ gặp rắc rối về việc này, nhưng kỷ niệm về cô gái, về những buổi tối vui vẻ ở nhà cô và những lần nói chuyện thân thiện với anh ta không cho ông làm khác. Ông nghĩ họ sẽ không bao giờ còn gặp lại. Không ngờ mấy tháng sau hai người lại chạm trán lần nữa.

Trong một trận đánh đối phó lại chiến dịch Thu Đông của Việt Minh cuối năm 47, ông bị địch bắt ở L. Lúc ấy quân tiếp viện Pháp đang tới và đơn vị Việt Minh kia phải rút lui. Họ mang theo ông về căn cứ. Ông bị thương ở chân trái không tự đi được, phải dìu hoặc đôi khi phải cõng, nên họ không thể rút nhanh, quân Pháp lại đang đuổi gấp phía sau. Cuối cùng họ quyết định thủ tiêu ông. Trong chiến tranh những việc như thế thường xẩy ra, ở cả hai phía. Ông biết vậy, và sẵn sàng chấp nhận số phận. Không ngờ người được giao làm việc này lại chính là người chịu ơn ông tha chết trước đây. Mãi lúc này họ mới nhìn thấy nhau, nhưng không ai tỏ ra từng quen biết. Anh ta lẳng lặng cầm súng đưa ông vào khu rừng bên cạnh. Đến nơi, ông không nhắc lại chuyện cũ, không van xin tha chết. Anh ta cũng im lặng.

- Tôi cũng khuyên ông nên về Pháp, - cuối cùng anh ta lên tiếng, giọng bình thản, pha chút diễu cợt. - Lần sau tôi không tha đâu.

Rồi anh ta hất hàm bảo ông đi đi. Lát sau, ông nghe ba tiếng súng nổ đanh giữa trời chiều tĩnh mịch.

Nửa năm sau, ông về Pháp, bắt đầu sống cuộc sống bình thường như hàng triệu người Pháp khác. Ông có đủ trăm mối lo đời thường để quan tâm, để quên đi những năm tháng không mấy vui vẻ ở Đông Dương. Nhưng chuyện này thì ông không quên được. Thực ra, giữa ông và người kia coi như thanh toán sòng phẳng với nhau. Hai người đã dũng cảm vượt hàng rào ngăn cách thù địch về giai cấp, lý tưởng để xử sự với nhau như những con người ân nghĩa. Vậy mà bao năm nay ông vẫn luôn băn khuăn không hiểu số phận người kia sau đấy thế nào. Ông biết kỷ luật cộng sản nghiêm lắm. Liệu chuyện có lộ và người ấy đã bị xử bắn thay ông rồi không, hay biết đâu còn sống, và nhờ phép lạ nào đấy có thể ông gặp lại được? ở Pháp, nhiều lần ông bỏ công tìm cô bạn gái người Việt cùng gia đình cô để hỏi thăm, nhưng điều duy nhất ông biết là đầu năm năm mươi cả nhà họ chuyển sang Mỹ sống. Cụ thể ở đâu không rõ.

*

Trở lại Hà Nội, vợ chồng ông thuê phòng ở một khách sạn mini ngay trong khu phố cổ, vừa rẻ tiền, vừa tiện đi lại. Khách sạn chỉ có mười buồng nhưng tử tế, chỉ tội hơi chật. Lúc họ đến đang có một đôi vợ chồng trẻ người Mỹ, hai cô gái du lịch người Anh, một giám đốc từ Sài Gòn ra công tác và một ông già Việt Nam có vẻ như ở lâu dài tại đây. Các nhân viên khách sạn có thái độ kính cẩn đối với ông già kia. Ông là hoạ sĩ, không hiểu nghiệp dư hay chuyên nghiệp, chỉ thấy sáng sáng xách giá ra bờ hồ Hoàn Kiếm ngồi vẽ, trưa mới về, có khi chẳng vẽ được gì. Buổi chiều ông ở nhà đọc sách. Mấy người nước ngoài kia là “Tây ba lô”, tiện đâu ăn đấy, còn vị giám đốc người Việt thì ngày nào cũng bận chiêu đãi, thành ra chỉ có vợ chồng ông và ông già hoạ sĩ ăn ở khách sạn. Ngày ba bữa, cả sáng, trưa và tối. Ông hoạ sĩ là người lịch thiệp, hiểu biết rộng, nói tiếng Pháp rất sõi nhưng ít nói, thậm chí có vẻ khó gần. Thành ra hàng ngày khi ngồi ăn chung với nhau, họ chỉ trao đổi những câu xã giao, không ai hỏi ai về việc riêng người khác.

Sáng nay ăn xong, ông người Pháp hỏi:

- Ông là người gốc Hà Nội?

- Vâng, - ông hoạ sĩ lịch sự đáp. - Tôi có thể giúp được gì cho ông bà?

- Đường phố Hà Nội bây giờ tên mới, lại thay đổi nhiều quá, không nhận ra nổi.

- Thế ông bà muốn đến phố nào?

Ông kia nói một cái tên Pháp:

- Tôi đến đấy có tí việc.

Ông hoạ sĩ bảo anh xích lô thuê bao của khách sạn chở hai người tới nơi họ cần đến, rồi thong thả xách giá vẽ ra đi như mọi ngày.

Đó chính là đường phố hôm trước hai ông bà người Pháp đã đến và ngờ ngợ nghĩ có thể là phố có ngôi biệt thự của ân nhân mình. May phố này ít nhà và không thay đổi nhiều lắm. Nhưng nhà nào đây? Ông cố nhớ mà không sao nhớ nổi. Cái này chăng? Hay cái này? Họ đi đi lại lại hồi lâu trên vỉa hè, lúc bên này, lúc bên nọ, dọc theo đường phố ngắn mà rộng nằm cạnh quảng trường Ba Đình.

Trời lâm thâm mưa phùn. Gió lạnh thổi. Chốc chốc những chiếc lá vàng lặng lẽ rơi xuống. Ông cúi nhặt một lá, tần ngần ngắm nghía hồi lâu như kỷ vật một thời xa xưa bây giờ đang sống lại trong ông thành những mảng hình thù không rõ nét. Đây đó người ta bắt đầu trang trí các dây đèn màu và các tấm pa-nô chuẩn bị đón Tết.

Cuối cùng, ông đánh bạo dắt vợ vào một ngôi nhà mà ông cho là giống hơn cả. Đó là đại sứ quán một nước đông Âu. Ông hỏi một người Việt Nam đứng tuổi làm việc ở đấy có phải trước kia đây là nhà của ông Vân Long, chủ nhà in Minh Tâm nổi tiếng không. Người kia trả lời không biết vì ông ta mới về Hà Nội làm việc sau năm 60. Ông cũng nêu câu hỏi tương tự khi ngồi ở quán cà phê phố cạnh. Cô chủ quán trẻ tuổi chỉ cười lắc đầu và quay sang hỏi lại một ông già khách quen ngồi ở bàn bên. Ông này bảo có biết, nhưng không phải nhà ấy mà nhà bên, hiện nay là một vụ của bộ ngoại giao.

- Thế ông biết gia đình ông Vân Long chứ? - ông người Pháp vội hỏi.

- Biết. Tôi sống ở khu này mà. Trước đây tôi cũng tập tãnh làm thơ và từng in ở nhà in ông ấy. Cả nhà họ sang Pháp từ thời trước cách mạng.

- Ông Vân Long có một người con là bộ đội Việt Minh...

- Vâng, hình như thế.

- Ông không biết cụ thể à? Người ấy bây giờ còn sống không?

- Điều ấy thì tôi không biết. It ra từ ấy đến nay tôi không gặp và không nghe nói gì về ông ấy. Ông là bạn của ông ấy à?

- Có thể gọi như vậy. Tôi có việc muốn gặp, nếu ông ấy còn sống, tất nhiên.

- Rất tiếc tôi không giúp được ông. Nhưng tôi nghĩ ông có thể đến hỏi ở bộ quốc phòng. Bên kia kìa. - Ông già nói rồi chào khách, tay cầm vợt đi về phía sân tennis Khúc Hạo.

Hai ông bà người Pháp ngồi thêm chốc nữa rồi quyết định tới bộ quốc phòng ở thành nội, là nơi ông từng sống và biết rất rõ. ở đấy, họ được một sĩ quan trẻ tiếp đón lịch sự, ghi chép cẩn thận những câu ông hỏi, cả địa chỉ của họ ở Pháp, hứa sẽ tìm trong kho hồ sơ lưu trữ và thông báo ngay khi có kết quả.

Họ trở về khách sạn với ít nhiều hy vọng, dù rất mong manh. Hôm sau, qua một công ty du lịch, họ thuê ô tô lên L, nơi ông từng bị bắt và được tha chết.

Hai ngày sau họ trở lại Hà Nội và lại cùng ngồi ăn tối với ông già hoạ sĩ. Lúc này, qua cô lễ tân, họ biết ông là một vị tướng về hưu, ông nội của chủ khách sạn này, và rằng gia đình ông đã chết gần hết trong đợt Mỹ ném bom Hà Nội cuối năm 1972. "Một anh hùng đấy! Anh hùng Thiếu Sơn! - cô ta thầm thì vẻ bí mật quan trọng. - Ông bà chưa bao giờ nghe tên à?"

- Hôm nay ông có đi vẽ không? - ông người Pháp lên tiếng trước, khi họ ngồi vào bàn và đang chờ mang thức ăn tới.

- Có. - Ông hoạ sĩ vẫn ít lời như mọi ngày.

- Ông thường vẽ gì?

- Gặp gì, hứng gì vẽ ấy thôi mà, - ông cười đáp. Một nụ cười hiếm hoi.

- Xin lỗi, chúng tôi có thể xem được chứ? - ông kia hỏi, chỉ tay vào chiếc giá vẽ với bức phác hoạ còn để cạnh, chưa mang lên phòng.

- Tất nhiên, nếu ông bà muốn. Tôi chỉ vẽ cho vui thôi.

Họ ngạc nhiên khi thấy ông không vẽ cảnh thiên nhiên, hồ nước, cây hoa như họ tưởng. Thay vào đó là cảnh Hà Nội đỏ nát, bốc cháy, với nhân vật trung tâm là một chiến sĩ mũ calô, áo trấn thủ đang ôm bom ba càng lao tới. Vì không am hiểu lắm về hội họa nên họ không nhận xét gì, và chuyển sang đề tài khác.

- Hà Nội bây giờ đẹp lắm. Việt Nam cũng khác hẳn xưa. Chỉ tội mưa nhiều và hơi lạnh.

- Vâng. Lần này mưa lâu thật. Không hiểu đến Tết có ấm lên không.

Sau bữa ăn, họ còn ngồi nói chuyện thêm chốc nữa.

- Ngày mai chúng tôi về nước, - ông người Pháp nói khi bắt tay xin phép lên phòng.

- Chúc ông bà thượng lộ bình an. - Ông hoạ sĩ đáp.

Ông còn ngồi lại rất lâu bên bàn ăn, lơ đãng nhìn ra phố. Trời vẫn mưa lắc rắc. Trong làn mưa bụi nhè nhẹ, ánh đèn nhiều màu như nhòe ra, tạo cho Hà Nội những ngày trước Tết một vẻ đẹp khác thường, lung linh, kỳ ảo. Vốn không tò mò chuyện người khác, ông không hỏi và không biết hai ông bà già người Pháp kia sang Việt Nam với mục đích gì. Và họ cũng không thể ngờ rằng người họ đang tìm lại chính là ông, người họa sĩ già cùng ở chung một khách sạn, gặp nhau hàng ngày và ăn cùng một bàn.

Vâng, chính ông là con trai chủ nhà in Vân Long ngày trước, là anh Việt Minh có tên là Thành được ông tha chết và đáp lại, đã không bắn ông theo lệnh trên. Năm tháng và sự thay đổi của con người theo tuổi tác khiến họ không nhận ra nhau. Phần ông, mọi việc sau đó không quá bi đát như ông già người Pháp lo nghĩ. Lúc ấy, sợ bị kỷ luật nặng, ông trốn vào chiến trường miền trung, thay đổi tên họ, chiến đấu dũng cảm, được đề bạt nhanh chóng và chẳng bao lâu thành một vị chỉ huy nổi tiếng. Đến khi thấy thích hợp, tự ông báo với tổ chức mọi chuyện và xin nhận bất kỳ hình thức kỷ luật nào. "Tôi là chiến sĩ cách mạng, nhưng tôi cũng là một con người. Hắn đã tha chết cho tôi, và tôi không thể giết hắn để trả cái ơn ấy!" - đó là lời giải thích duy nhất ông đưa ra. Cấp trên thấy không phải không có lý. Vì chuyện xẩy ra đã lâu, lại tự ông thành thật khai báo, hơn nữa ông đang là một sĩ quan có năng lực, một đảng viên gương mẫu về mọi mặt, cuối cùng ông chỉ bị kỷ luật nhẹ và tiếp tục phục vụ trong quân đội. Cái tên Thiếu Sơn thì ông vẫn giữ vì nó đã trở nên quá quen thuộc, với mọi người và cả với chính ông.

Chuyện chỉ có thế, rất tiếc ông già người Pháp kia không biết. Ông cũng không biết rằng cô bạn gái Việt Nam của ông ngày nào đã rời chính khách sạn mini này về Mỹ chỉ hai ngày trước khi ông đến. Hầu như năm nào bà cũng về thăm quê cùng một lũ cháu chắt.

*

Ba tháng sau, bộ quốc phòng Việt Nam gửi sang Pari cho ông một bức thư dài thông báo mọi chi tiết về cuộc đời của tướng Thiếu Sơn, người ông nhờ bộ tìm giúp. Cuối thư có ghi rõ rằng nếu ông muốn gặp lại ân nhân của mình thì hãy đến khách sạn ấy, phố ấy, nơi tướng Thiếu Sơn đang sống và hàng ngày vẫn ra bờ hồ Hoàn Kiếm ngồi vẽ.

Chỉ tiếc bức thư đến chậm. Ông đã chết nửa tháng trước đấy.

Hà Nội, 16.1.2001

Say nắng

Sáng thứ bảy hôm ấy trời thật đẹp. Sau đợt rét kéo dài kèm theo những đợt mưa phùn dai dẳng ẩm ướt và khó chịu, bỗng nhiên Hà Nội có được một ngày nắng ấm và khô ráo bất ngờ, dù trước đó người ta dự báo không khí lạnh từ phía bắc đang tràn xuống. Có thể vì thế mà phố xá như nhộn nhịp hẳn lên. Nhiều người đã thay những chiếc áo ấm xẫm màu bằng những bộ cánh nhẹ sặc sỡ hơn.

Nắng ban mai yếu ớt, hoe vàng. Gió thổi nhẹ làm những cành cây cao khẽ xao động như đang rùng mình muốn rũ sạch cái ẩm và những giọt nước nhỏ còn sót lại. Các điểm rửa xe tấp nập người vào ra. Trên ghế đá công viên các cụ già ngồi sưởi nắng hoặc chơi cờ. Trẻ con nô đùa bên các thảm hoa trên vỉa hè những đường phố rộng mới mở. Có cảm giác như cả thành phố chợt bừng tỉnh dậy sau giấc ngủ chập chờn suốt mùa đông ảm đạm. Những tia nắng ấm đầu xuân làm mọi người bỗng thấy ngỡ ngàng, ngây ngất. Họ bước ra phố trong cái tâm trạng ngỡ ngàng ngây ngất ấy, dù chẳng hiểu để làm gì, ngơ ngác nhìn quanh như người từ tỉnh xa mới tới.

Giáo sư N. là một người trong số họ, cũng tâm trạng tương tự. Tối qua ông ngủ muộn viết nốt bài báo khoa học. Sáng dậy, còn nằm trong chăn, ông quyết định sẽ dành cả ngày đọc cuốn tạp chí chuyên ngành con gái vừa gửi từ nước ngoài về. Nhưng khi vừa bước ra ban công để vươn vai, hít thở một chốc như thường lệ, ông chợt hiểu dự định của ông hôm nay sẽ không thực hiện được.

Ba mươi phút sau, ông bước ra khỏi căn hộ tập thể của mình mà ông thường đùa gọi là “hang chuột”. Bây giờ ông đang đi dọc phố Nguyễn Du, chỗ giáp hồ Thuyền Quang. Mặt hồ phẳng lặng, xanh trong, dưới ánh mặt trời rực rỡ trở nên sáng loáng đến chói mắt. Cố không suy nghĩ gì và bước thật chậm, ông dạo một vòng quanh hồ. Sau đó ông rẽ vào quán ca phê xinh xắn thuộc loại đắt tiền ở phố Hồ Xuân Hương, nơi ông thong thả ăn bữa điểm tâm kèm theo một cốc vang đỏ và một điếu ba số. Ông ít khi uống rượu, nhưng nghiện thuốc nặng và chỉ hút Thăng Long, loại thuốc ông hút từ lâu và thấy thích hợp nhất, cả về hương vị lẫn giá tiền. Ông gọi hai thứ trên ở cái quán cao cấp này đơn giản vì muốn làm cái gì đó để nhấn mạnh thêm ý nghĩa của một ngày như hôm nay, một ngày nắng đẹp, rỗi rãi mà ông tự cho phép mình “buông thả chút ít”, và “hưởng thụ cuộc sống” như bạn bè đôi khi vẫn nói. Rồi ông đi tiếp, ít nhiều phấn chấn hơn nhờ cốc rượu và những ý nghĩ lạc quan về cuộc đời. Ông quay lại phố Quang Trung, qua Trần Bình Trọng rồi theo phố Quán Sứ đi tiếp về phía Bờ Hồ.

Ông vừa qua cái tuổi sáu mươi cuối năm ngoái, mặc dù bề ngoài trông trẻ hơn nhiều. Hơn ba mươi năm ông giảng dạy môn vật lý lý thuyết ở một trường đại học lớn của thủ đô, một nhà nghiên cứu và chuyên gia đầu ngành có uy tín không chỉ trong mà cả ngoài nước, một nhà giáo ưu tú được cả sinh viên lẫn đồng nghiệp kính trọng. Theo chế độ, đáng lẽ ông phải nghỉ hưu, nhưng Bộ linh động điều ông về một cơ quan nghiên cứu, chủ yếu làm việc ở nhà. Ông nhận kèm các nghiên cứu sinh, thỉnh thoảng vẫn lên lớp, cả ở trường mình và nhiều trường khác trong nước. Hầu như đều đặn mỗi năm một lần ông được cử đi nước ngoài tham dự các cuộc họp hoặc hội thảo quốc tế của ngành mình.

Trong giao tiếp, ông ít nói, khiêm tốn. Dưới con mắt một số người, ông có vẻ như hơi lạnh lùng, đạo mạo, mặc dù thực ra tính ông giản dị, nhiệt tình và tốt bụng. Như phần lớn các nhà khoa học chân chính khác, ông không để ý mấy đến cuộc sống bên ngoài, mà chỉ chú tâm vào công việc. Có thể nói ông sống khá đơn điệu và buồn tẻ, ít khi ra khỏi "hang chuột" của mình, trừ những trường hợp bắt buộc. Đi dạo phố như hôm nay lại càng hiếm. Vợ ông mắc bệnh ung thư vú chết cách đây hai mươi năm, để lại hai người con gái hiện đang làm việc ở nước ngoài, một ở Singapore, một lấy chồng, sống hẳn ở Cộng hoà Séc. Có thể vì quá say mê khoa học, cũng có thể vì những lý do khác không ai biết, từ ấy đến nay ông ở vậy nuôi con, không giao du với một người đàn bà nào ngoài công việc. Mức lương giáo sư cộng các khoản nhuận bút và thỉnh thoảng thêm tiền dự án thừa đủ cho cuộc sống giản dị của ông hiện nay, nên ông từ chối mọi khoản giúp đỡ của các con, trừ những cuốn sách hoặc tạp chí chúng gửi theo yêu cầu.

Thong thả bước đi dọc các phố Hà Nội lúc này, giáo sư N. cảm thấy mình quả đúng như con chuột lâu ngày ở mãi trong hang mới chui ra ánh sáng, với cảm giác tò mò, ngơ ngác. Ông không ngờ cuộc sống quanh ông thay đổi nhiều và nhanh đến thế. Bây giờ

có dịp quan sát kỹ, ông nhận thấy con người, cảnh vật và lối sống khác hẳn trước đây, và thầm vui vì điều đó.

Như anh nhà quê lần đầu ra tỉnh, ông dừng lại khá lâu trước tòa nhà Hanoi Tower trên nền cũ nhà tù Hỏa Lò, còn ngước mặt đếm số tầng. Đếm lần đầu bị nhầm, ông đếm lại lần nữa. Rồi ông đi tiếp, vui vui với việc làm trẻ con ấy của mình. Trước đấy, ở chùa Quán Sứ, là nơi lần cuối cùng ông tới có lẽ cách đây hơn ba mươi năm cùng vợ nhân một dịp nào đó, ông ngạc nhiên thấy có rất nhiều thanh niên ăn mặc hiện đại đang vừa vái lạy trước bàn thờ, vừa lẩm bẩm cầu xin thần phật. Trong những trường hợp khác, chắc ông đã khó chịu thầm trách họ còn trẻ mà mê tín, nhưng lần này ông thấy bình thường, thậm chí còn xem như một biểu hiện của văn hoá tín ngưỡng. Ông cảm thấy người mềm ra,  yêu đời, yêu người và bao dung hơn. Một thứ tình cảm mới mẻ, có thể gọi pha màu ủy mị. Vốn là người thiên về lý trí, ông hơi ngường ngượng với chính bản thân mình về sự thay đổi bất ngờ đó.

Cứ thế, như người choáng váng vì cơn say nắng nhẹ, ông bước đi, không cần biết đi đâu, từ phố này đến phố khác, với những khám phá mới, những ý nghĩ mới. Cuối cùng, lúc ấy đã gần một giờ chiều và ông vừa ăn xong bữa trưa tại nhà hàng Phú Gia, cũng với một cốc vang Pháp và một điếu ba số, ông thấm mệt. Cái cảm giác say nắng trở nên rõ nét hơn. Đôi chân không quen đi bộ bắt đầu mỏi, nhưng nhức ở hai gót.

Sau một thoáng do dự, ông bước vào một tiệm gội đầu (tiệm thứ tư ông nhìn thấy trên đoạn phố ngắn vừa đi qua) với tấm biển lớn có dòng chữ mà ông không hiểu lắm: "Hớt tóc máy lạnh". Máy lạnh nghĩa là gì? à, chắc quảng cáo cửa hàng có máy điều hòa

nhiệt độ. Nhưng điều hòa nhiệt độ thì có gì phải khoe, nhất là vào mùa đông? Xưa nay ông tự gội đầu ở nhà, nhưng bây giờ bỗng nhiên ông muốn người khác làm điều ấy hộ ông. Để đánh dấu một ngày như hôm nay. Để được nghỉ ngơi chút ít sau cuộc đi dạo kéo

dài. Để biết thêm về cuộc sống mới cùng rất nhiều các loại dịch vụ đang mời chào nhan nhản trên các phố.

- Tôi muốn gội đầu. - Ông nói với một phụ nữ đang ngồi đọc báo trong góc phòng. Người này to béo, đã có tuổi, mặt tròn, trán thấp, da bự một lớp phấn dày, không ra trắng cũng chẳng hồng.

Người khác hoặc dịp khác, chắc bà ta sẽ bị cho là xấu xí, kệch cỡm, nhưng lúc này giáo sư N. thấy chẳng sao. "Đàn bà phải có xương, có thịt, thêm chút son phấn càng hay, - ông thầm nghĩ với lòng độ lượng. - Có điều sao môi không đỏ mà lại tím đen thế nhỉ?"

- Vâng, mời bác. Xin chờ cho một lát ạ. - Bà kia bỏ tờ báo xuống, đi vào phòng trong.

Ông đưa mắt nhìn quanh, ngạc nhiên không thấy bàn ghế, dụng cụ cắt tóc, gội đầu như quảng cáo ngoài cửa hiệu. Trong phòng chẳng có gì ngoài chiếc bàn trà mặt kính, chiếc ghế sôpha bà kia vừa ngồi, chiếc ghế da không tay vịn ông đang ngồi, chiếc ti-vi loại lớn và mấy bức ảnh phụ nữ nửa kín nửa hở trên tường.

Lát sau, một cô gái còn trẻ và xinh đẹp đi ra, mỉm cười rấttươi với ông rồi nói như hát:

- Mời anh đi theo em.

"ủa, sao chị kia già gọi mình bằng bác, mà cô gái trẻ này lại anh em? - giáo sư N. ngạc nhiên tự hỏi. - Mà đi đâu? Sao không gội ở đây còn phải đi đâu?" Rõ ràng ông đang lúng túng, không biết xử sự thế nào. Ông thấy mình lớ ngớ như anh nhà quê lên tỉnh. Và để che giấu sự lớ ngớ nhà quê ấy, ông quyết định không hỏi những câu ngốc ngếch. "Bây giờ mọi thứ hiện đại, đâu còn như xưa nữa. Cứ thử rồi khắc biết. Mình lạc hậu quá rồi".

Thế là ông lặng lẽ đi theo cô kia. Cô ta có dáng người cao, thon thẳng như các thí sinh hoa hậu. Chiều cao ấy càng được tôn thêm bởi đôi giày xốp mười xăngtimet và chiếc váy bó quá ngắn.Ông thoáng ngượng khi bắt gặp mình đang nhìn bộ ngực căng phồng và chiếc mông rất nở của cô.

Cô đưa ông vào một căn phòng bé tí chỉ khoảng bốn mét vuông, không có máy lạnh, được ngăn bằng kính mờ, bên cạnh một dãy các phòng khác tương tự nằm sâu phía trong. Ông không hiểu vì sao gội đầu lại phải vào phòng kín và kéo hết riđô che bốn phía, nhưng đã quyết định không hỏi gì nên ông im lặng, bị động làm theo những điều cô gái yêu cầu.

Sau khi bỏ cặp kính cận và áo ngoài, ông được đôi tay người đẹp nhẹ nhàng đỡ nằm xuống chiếc ghế da mềm, gần như song song với mặt sàn nhà. Cô gái bắt đầu làm việc. Còn ông thì nhắm mắt và cũng bắt đầu tận hưởng những giây phút thoải mái. Đôi chân nhức mỏi của ông đang được nghỉ trên chiếc ghế kê cao, cũng bằng nệm da. Cái đầu ngứa đang được những ngón tay búp măng có móng cứng và nhọn cào cào, mạnh mà dễ chịu. Mùi nước gội đầu, mùi nước hoa và son phấn của cô gái làm ông thích. Ông cũng thấy thấy thích mùi da thịt và những ngón tay mơn trớn của cô. Hình như còn thích hơn cả mùi son phấn và nước gội đầu. Khi bắt gặp mình nghĩ tới điều này, ông lại thấy xấu hổ như vừa làm việc gì không tế nhị. Ông thả lõng các cơ bắp, thư giản và cố không nghĩ. Một lúc sau ông rơi vào trạng thái nửa thức, nửa ngủ...

Trong trạng thái nửa ngủ nửa thức mơ hồ và đê mê ấy, ông có cảm giác như cô gái cố kéo dài công việc gội đầu đơn giản của mình. "Cũng chẳng sao, - ông nghĩ. - Thư giản thêm chút nữa càng hay. Đi đâu mà vội". Rồi ông, vẫn nhắm mắt khoan khoái để cô gái dịu dàng xoa bóp mặt, thái dương và cổ ông. Tiếp đến, những ngón tay thon dài của cô lần xuống sâu hơn, sâu hơn, và cũng âu yếm, mơn trớn hơn.

Việc này làm ông chợt giật mình, gần như hoảng sợ. Ông đã định ngăn lại, vậy mà vẫn nằm yên, phần vì ông thích thế, phần tò mò muốn biết chuyện gì sẽ xẩy ra tiếp. "Thời bây giờ tự nhiên và hiện đại thật, - ông nghĩ. (Ông tránh không dùng từ trâng tráo và hư đốn đang lởn vởn trong đầu) - Nhưng con gái thế thì cũng hơi quá. Hay những chuyện thế này đã thành bình thường, chỉ tại mình nằm mãi trong "hang" nên không biết?"

Trong khi đó cô gái vẫn tiếp tục "gội đầu". Không hiểu vô tình hay cố ý, cặp vú căng tròn của cô thỉnh thoảng lại chạm vào người ông. Chạm cả lên hai má. Ông cảm nhận được làn da mềm ấm của cặp vú đó, làn da trần chứ không phải sau lớp vải mỏng. Nhưng ông không tin vào cảm giác của mình. "Cô ấy mặc áo cơ mà? Chiếc áo ngắn, cổ rất sâu và rộng, nhưng dẫu sao vẫn là áo. Hay cô ta cởi ra rồi?" Ông lại giật mình, vẫn không mở mắt để biết sự thật, vì ông ngượng. Còn vì cả trong thâm tâm, ông muốn cô tiếp tục làm thế, dù biết nó "không đẹp lắm" (cái từ ông nói tránh cho hai chữ "đồi bại" đang len lói đâu đó rất sâu trong tiềm thức).

Cứ thế, ông tiếp tục buông mình để rơi vào một thế giới mới, xa lạ nhưng cũng đầy cám dỗ, khác hẳn cái thế giới bé nhỏ, khắc khổ và buồn tẻ của ông trong "hang chuột" suốt mấy mươi năm qua. Vô tình, những câu đùa của bạn bè về "xả hơi', "hưởng thụ cuộc sống" thoáng xuất hiện trong đầu.

Bỗng cô gái nằm vắt lên người ông, như để với tay xoa bóp phía bên kia thái dương ông. Khe vú trắng nõn của cô chạm vào mũi ông. Đúng là cô ta ở trần. Lần này thì ông biết chắc như thế. Cả thân hình mềm ấm của cô đang đè nặng lên ông. Ông vội vàng nhỏm dậy, nhưng không nói gì. Làm sao ông nỡ trách một người phụ nữ đã cho ông cái cảm giác dễ chịu và mới lạ đến thế? Ông chỉ mỉm cười, một nụ cười ông biết chắc phải ngớ ngẩn lắm.

Cô gái kéo áo xuống, vòng tay ôm cổ ông và hôn lên môi. Ông định lùi ra nhưng không đủ sức.

- Anh không thích em à? - cô gái nũng nịu hỏi.

- Thích, - ông khẽ đáp như cái máy. Trong trường hợp như thế và trước một câu hỏi như thế, chắc ít người đàn ông nào có thể trả lời khác.

- Vậy em chiều anh nhé?

Ông không hiểu “chiều” nghĩa là gì. Quả tình không hiểu thật. ít ra thì lúc đầu. Ông đứng ngẩn người.

- Ta lên tầng trên đi anh. Trên ấy kín đáo. Thoải mái lắm.

Lần nữa, ông lại thụ động để cô gái kéo tay dắt lên theo chiếc cầu thang mờ tối. Bây giờ thì ông biết đang đi đâu và cái gì đang đợi. Nhưng ông bất lực không cưỡng lại được, mà rồi hình như ông cũng chẳng quyết tâm lắm trong cố gắng cưỡng lại ấy. Ông thấy bị choáng, như cái choáng say nắng ban trưa. Tuy nhiên, lên đến tầng ba, khi cô gái mở cửa phòng và ông nhìn thấy một chiếc giường đôi có đệm mút phủ vải trắng với chiếc gương lớn hình chữ nhật treo thấp sát mép giường, ông chững lại, định kiên quyết không vào. Nhưng cô gái đã nhanh tay kéo ông vào phòng và chốt cửa lại.

*

- Họ tên?

Ông nói họ tên mình.

- Nghề nghiệp?

Ông nói nghề nghiệp mình.

- Ông có giấy tờ tùy thân không?

- Hình như có, - ông đáp rồi lúng túng moi túi áo vét, tìm mãi không thấy giấy chứng minh, cuối cùng lôi ra cuốn hộ chiếu công vụ cùng một số giấy tờ kèm theo mà ông đã dùng để đi nước ngoài mấy tháng trước, không hiểu sao vẫn còn nằm trong túi áo. Ông run run đặt tấm hộ chiếu lên bàn, bằng cả hai tay. Ông thấy xấu hổ vì thái độ khúm núm đó. Để chữa lại, ông cố ngồi thẳng người với vẻ bình tĩnh nhất có thể được.

Anh công an ngồi đối diện ông còn rất trẻ nhưng khuôn mặt thật nghiêm túc. Cả giọng nói và cử chỉ cũng nghiêm túc. Anh ta hồi lâu lật giở cuốn hộ chiếu, tò mò xem ông đã đi mấy nước và những nước nào. Cuối cùng anh ta hỏi:

- Vậy ông... Vậy bác là giáo sư?

- Vâng.

- Nhà giáo ưu tú?

- Vâng.

- Và thường đi công tác nước ngoài?

- Vâng.

- Bác đã bị bắt quả tang về hành vi mua dâm tại cửa hàng cắt tóc kiêm ổ chứa Minh Hồng cùng cô này. - Anh ta hất hàm chỉ cô gái xinh đẹp đã gội đầu cho ông, hiện đang cúi mặt ngồi trên chiếc ghế dài cạnh đó với người đàn bà to béo cùng hai đôi nam nữ khác. Hai người đàn ông kia chắc cũng khách như ông. Một người trạc 25 tuổi, mặt sần sùi, tái xám và mệt mỏi như người nghiện ma túy. Người kia có dáng cán bộ nhà nước, giọng miền Nam.

- Tôi vào cửa hiệu gội đầu. Sau cô kia rủ lên gác, rồi các ông ập đến. Nếu đó là tội mua bán dâm thì đúng là tôi phạm tội ấy. - Ông thành thật nói. - Các ông cứ xử lý theo luật pháp. Tôi là công dân gương mẫu...

- Gương mẫu gớm! Già rồi mà còn dê! - hai phụ nữ mặc đồng phục công an đi ngang, lườm ông rồi nói, không hiểu với nhau hay với ông. - Lại còn giáo sư, nhà giáo ưu tú nữa!

Ông cảm thấy đau buốt trong ngực. Đau vì đó là sự thật. Đau cả vì đây là lần đầu người ta công khai xỉ vả ông như thế mà đành bất lực. Mình làm mình chịu thôi, còn kêu vào đâu được nữa. Thậm chí ông không oán giận cô gái kia đã đưa ông đến nỗi này. Ngay từ khi bị bắt về đồn, ông chỉ sợ, sợ đến nghẹt thở việc các đồng nghiệp, học trò và tất cả những người quen biết ông xưa nay sẽ nghĩ gì khi biết tin này. Do vậy, câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất đối với ông bây giờ là liệu người ta có đăng báo, nêu đích danh tên ông hay không? Nếu có thì liệu có cách nào ngăn được không? Ông muốn nói điều này với anh công an nhưng không dám.

- Bác đã vi phạm mục...điều...của bộ luật hình sự. - Anh công an lên tiếng, cắt đứt dòng suy nghĩ của ông. Rồi anh ta nhìn thẳng vào mắt ông, với vẻ không hiểu thương hại hay khinh bỉ: - Một người như bác, đáng lẽ phải nêu gương tốt cho lớp trẻ. Đằng này... Bác có hay tới hiệu này không?

- Không, đây là lần đầu. Cũng lần đầu tôi vào hiệu gội đầu hay các điểm dịch vụ tương tự. - Ông định nói bởi hôm nay trời đẹp, nắng ấm quá, nhưng nghĩ thế nào lại thôi.

- Đây là một ổ mại dâm trắng trợn. Một cái ung nhọt ở địa bàn chúng tôi, cần phải nhổ tận gốc. Chúng tôi theo dõi suốt mấy ngày qua, hôm nay quyết định phá án. Với một người như bác, thiết nghĩ không cần nói nhiều về tác hại của tệ nạn mại dâm. Tự bác biết rõ điều ấy và rút ra bài học cho mình. Theo luật, bác sẽ bị xử phạt hành chính, thông báo về cơ quan xử lý nội bộ. Sau đó chúng tôi sẽ cho mời vợ bác đến đưa về.

- Tôi sống độc thân. Vợ tôi chết cách đây hai mươi năm. Các con đều đi làm xa. Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về hành vi của mình. Có điều... - ông dừng lại, có ý thăm dò. - Tôi muốn hỏi đồng chí một câu, được không ạ?

- Bác cứ nói, - anh công an đáp, giọng đỡ nghiêm khắc hơn.

- Nếu được, tôi xin các đồng chí đừng báo về cơ quan, nhất là đừng đưa đích danh tên tôi lên báo. Đồng chí thấy thế nào? Dẫu sao, tôi...

- Việc này không thuộc thẩm quyền tôi. Tôi hiểu hoàn cảnh bác. Theo luật thì tất cả các bên liên quan đều phải chịu trách nhiệm, tất nhiên ở mức độ khác nhau, và phải bị công luận lên án. Dạo này thành phố đang có chiến dịch truy quét tệ nạn xã hội, và có chủ trương nghiêm trị những cán bộ thoái hóa. Thôi, bây giờ bác ngồi sang dãy ghế kia để tôi làm việc với người khác. Sau đó, bác sẽ phải làm một số thủ tục nữa rồi có thể về nhà.

*

Phải hơn hai tiếng sau, lúc này đã năm giờ chiều, giáo sư N. mới được rời đồn công an. Ông chậm chạp lê bước như người mất hồn, khác hẳn trạng thái hưng phấn lâng lâng buổi sáng. Khi leo đến cửa căn hộ "hang chuột" của mình, ông loạng choạng suýt ngã.

- ấy chết, bác N., bác sao thế, ốm à? - Bà hàng xóm lúc ấy đang xách xô rác xuống sân tình cờ nhìn thấy, lo lắng kêu lên. Bà vẫn thỉnh thoảng giúp ông mua cái này cái nọ ngoài chợ những lúc ông thổi cơm ở nhà chứ không ăn tại hàng cơm bụi phố cạnh.

- Không, cảm ơn bà, - ông cố mỉm cười yếu ớt. - Tôi chỉ hơi bị choáng. Hôm nay đẹp trời, tôi đi dạo hơi lâu nên có lẽ bị say nắng chút ít.

- Bác phải cẩn thận. Những lúc thời tiết thay đổi bất ngờ là dễ ốm lắm đấy. Vả lại, đâu còn trẻ nữa. - Bà kia im lặng một chốc rồi không hiểu sao lại thở dài. - Mà hôm nay kể trời đẹp thật. Tôi cũng dạo loanh quanh một chốc. Chỉ một chốc thôi, chứ không chắc

lại say nắng như bác không chừng.

Rồi bà xách xô rác đi xuống. Bà người đẫy đà, bước chân mạnh còn âm vang mãi trên cầu thang.

*

Hai ngày sau, cũng bà hàng xóm tốt bụng ấy thấy cánh cửa căn hộ giáo sư N. đóng im ỉm bỗng sinh nghi. Bà gõ cửa nhưng không có tiếng trả lời. Bà gõ lần nữa, to hơn. Vẫn im lặng. Bây giờ thì bà lo lắng thực sự. Bà đấm cửa thình thình. Biết chắc chắn cóchuyện chẳng lành, bà ù té chạy gọi thêm mấy người nữa, trong đó có ông trưởng khu tập thể.

Khi họ phá cửa vào nhà thì thấy giáo sư N. đang treo lủng lẳng trên sợi dây ni-lông cột vào chiếc quạt trần. Cổ ông ngoẹo sang một bên, mặt sưng phù, mái tóc điểm bạc xõa xuống trán. Chiếc ghế cao bị đạp đổ nằm chỏng chơ dưới sàn nhà. Trên mặt bàn trà có cốc cà phê đen uống dở, chiếc gạt tàn đầy ắp mẩu thuốc lá. Bên cạnh là tờ báo X. số ra hôm qua, giở đúng trang có bài viết về thành tích công an triệt phá ổ mại dâm tại hiệu "Hớt tóc máy lạnh Minh Hồng”. Bài báo đăng ảnh mụ tú bà cùng ba nhân viên bán dâm đang cúi đầu nên không nhìn rõ mặt. Phía dưới ghi rõ tên tuổi, quê quán, nghề nghiệp của ba khách mua dâm, gồm một tên trộm cướp từng có nhiều tiền án, tiền sự, lại nghiện ma túy nặng.Một người nữa là phó giám đốc một công ty lớn ở Đồng Nai ra Hà Nội công tác. Người cuối cùng là một vị giáo sư đáng kính, một nhà giáo ưu tú, một nhà khoa học có danh tiếng. Liên quan đến hai người sau, bài báo dành một đoạn dài nói về sự thoái hoá, sa đọa của một bộ phận cán bộ, đảng viên trong cơ quan nhà nước, coi đó như một bài học đau xót mọi người phải ghi nhớ.

Hà Nội. 23.2.2001

Một người lạc quan

Một tối nọ, như thường lệ, xem xong chương trình thời sự bảy giờ, ông thong thả dạo bộ dọc theo phố N. về phía quán cà phê Trung Nguyên mới mở đầu cầu Chương Dương, nơi ông thường ngồi rất lâu, vừa nhấm nháp tách cà phê nóng, vừa hút thuốc. Kể cũng lạ, quán đông khách, lại trên một phố lớn nhiều xe qua lại, thế mà ở đây ông thấy thanh thản hơn, dù ở nhà ông có một phòng làm việc riêng đủ tiện nghi và chẳng bị ai quấy rầy. Hơn thế, ngồi ở đây, dù chẳng tập trung suy nghĩ điều gì, không ít khi trong đầu ông chợt xuất hiện những ý tưởng độc đáo sau đó được ông phát triển thành một truyện ngắn. Đã nhiều lần như thế, thành ra ông quen, như một dạng mê tín, dù thâm tâm ông cho đó chỉ là chuyện vớ vẩn.

Ông là nhà văn chuyên nghiệp, nghĩa là suốt đời chỉ phải làm mỗi một việc là viết. Trước ăn lương nhà nước để viết. Bây giờ về hưu thì viết nhờ tiền lương hưu và nhuận bút. Không nhiều, nhưng vẫn là khoản thu nhập đáng kể. Người ta coi ông thuộc loại n

người may mắn và thành đạt. Suốt những năm chiến tranh ác liệt ông du học ở nước ngoài, về nước công tác ngay trong cơ quan Hội nhà văn. Đời tư, kể cả cuộc sống vật chất, dường như suôn sẻ. ít va chạm, ít bi kịch, ít từng trải, mà cũng chẳng có đam mê gì lớn, ngoài việc được yên ổn để sáng tác. Trong giới, ông có vẻ hơi lạc lõng, hiểu biết văn học, văn hoá phương Tây nhiều hơn Việt Nam. Như cách sống, văn ông chỉn chu, nghiêm túc (có người nhận xét như văn học trò), câu văn đầy đủ chủ ngữ, vị ngữ và chấm phẩy. Có cảm giác ông sống bằng sách vở và âm nhạc cổ điển nhiều hơn thực tế cuộc sống đang diễn ra xung quanh, phức tạp và đôi khi phũ phàng. Đó là điều không mấy thuận lợi đối với người cầm bút muốn phản ánh cuộc sống hiện đại. Thế mà ông viết được, viết nhiều, và công bằng mà nói, không phải không có những tác phẩm gây xúc động. Người ta không thích ông nhưng đồng thời cũng yêu ông vì sự trái khuáy ấy, đặc biệt vì sự hồn nhiên trong sáng (có người bảo giả vờ) trong cách ông nhìn nhận cuộc đời. Ông không biết nói dối, dễ xúc động, ai nói gì ông cũng tin, nhiều khi đến mức buồn cười. Ông là một trong số ít người có thể sống và viết mà chẳng mấy quan tâm đến những gì người khác nghĩ về mình. Ông biết như thế chưa hẳn đã hay, nhưng con người ông là vậy, có

muốn cũng chẳng thay đổi được.

Tuy nhiên, tối hôm ấy khi đến quán cà phê, không hiểu sao ông đổi ý, đi tiếp tới chân cầu rồi rẽ trái theo con đường bờ đê về hướng Bát Tràng.

Mới đầu tháng Mười nhưng trời đã chớm lạnh, lại có sương mù. Gió thổi mạnh từ phía sông Hồng đang trải dài trước mặt. Ông ngồi xuống một phiến đá phẳng sát chân đê rồi lơ đãng nhìn vô vàn những chấm đèn đủ màu nhập nhòe trong lớp sương mù của thành phố bên kia sông. Ông kéo cao cổ áo, khoan khoái châm thuốc hút. Những ý nghĩ rời rạc, chủ yếu yêu đời và hạnh phúc, quanh quẩn trong đầu, cũng lâng lâng và không rõ nét như chính tâm trạng ông lúc này. Ông mừng vì đất nước đã đổi thay, không còn cảnh chiến tranh, đói ăn, thiếu thốn như trước. Quan trọng hơn cả là ông thấy cuộc đời thật đẹp và đáng sống.

Ông ngồi bâng quơ suy nghĩ như thế rất lâu. Đêm đã về khuya. Cảnh vật xung quanh thật yên tĩnh, ngoại trừ chốc chốc một chiếc xe máy hay ô tô phóng qua, kéo theo những vệt sáng màu vàng và tiếng động cơ chói tai lạc lõng. Nhưng ông không lấy thế làm khó chịu.

Bỗng trong bụi cây rậm rạp bên cạnh có tiếng gì sột soạt, tiếp đến là tiếng trẻ khóc. Ông giật mình, chăm chú lắng nghe. Đứa trẻ, qua giọng, ông đoán còn nhỏ, im một chốc rồi lại khóc, lần này to và lâu hơn. Sau đấy có tiếng phụ nữ cố dỗ nó nín và nói gì đó ông không nghe rõ. Đứa bé vẫn khóc.

- Ai ở dưới ấy? - ông hỏi, húng hắng ho. Im lặng. - Ai đấy? Ai làm gì dưới đấy? - Ông cao giọng hỏi tiếp.

- Cháu đây ạ. - Cuối cùng có tiếng phụ nữ đáp lại.

Ông bật lửa, vạch lá cây bước xuống. Trong ánh sáng tù mù của ngọn lửa nhỏ ông thấy một người mẹ trẻ đang ôm con nằm còng queo trên chiếc bao tải nhựa dưới bụi cây cách nơi ông ngồi chỉ mấy bước mà từ nãy đến giờ ông không biết. Thấy ông, người kia vội ngồi dậy, đôi mắt mở to, đờ đẫn và ngơ ngác.

- Sao cô lại ở đây - Ông phải nhắc to hai lần câu hỏi ấy, cô ta mới cúi đầu khẽ đáp, giọng lí nhí:

- Vì cháu chẳng còn nơi nào nữa...

- Có chuyện gì với đứa bé vậy?

- Nó sốt, từ chiều qua. Cũng vì nó đói nữa. Hai mẹ con cháu không có gì ăn đã hơn một ngày rồi.

Đứa bé khoảng hai, ba tuổi, không hiểu con trai hay con gái, đang oặt oẹo trên tay mẹ, một cô gái còn trẻ, chắc chỉ ngoài hai mươi một chút, nét mặt gầy nhưng thanh tú. Ông sờ tay thấy trán đứa bé nóng bừng. Hình như nó lả đi, chẳng còn đủ sức để khóc. Ông định bảo sao không đưa nó vào bệnh viện, nhưng chợt nhận thấy hỏi thế là thừa nên lại thôi.

- Cô đi theo tôi. Nào, đi! - Ông suy nghĩ một chốc rồi nói như ra lệnh. Cô gái ngơ ngác ngước nhìn, vẻ ngờ vực. - Đi, cô cứ đi theo tôi! Không thể để thế này được. Nào, đứng dậy. Đừng sợ. - Rồi ông nắm tay cô ta, kéo đi. Chiếc bật lửa hết ga phụt tắt. Hai người dò dẫm bước lên mặt đê.

Vốn thương người và dễ xúc động, ông cuống lên, vội vã đưa hai mẹ con cô gái vào một trong nhiều nhà nghỉ cạnh đó. Ông xin được gặp chủ nhà nghỉ.

- Đây là mẹ con một người cơ nhỡ. Ngẫu nhiên tôi gặp ngoài đê. Đứa bé đang sốt nặng. Ông cho tôi thuê một phòng để họ ở tạm. Trả tiền trước.

Rồi với sự tháo vát, nhanh nhạy khác thường, ông quay sang đưa tiền cho cô lễ tân nhờ chạy ra phố mua giùm một bát phở và một bát cháo gà. Trong khi cô kia vừa ăn vừa bón cháo cho đứa bé, ông gọi điện thoại cho một ông bạn bác sĩ nào đó, quát to vào máy,

bảo phải đến ngay cùng đồ nghề và các thứ thuốc cần thiết, "mọi chuyện sẽ giải thích sau".

Vốn yêu mến và biết tính bạn, ông bác sĩ chưa đầy nửa giờ sau đã phóng xe tới. Họ đưa hai mẹ con lên phòng. Ông bác sĩ đo nhiệt độ, tiêm thuốc cho đứa bé rồi quay sang hai người đang lo lắng đứng bên, nói:

- ổn rồi. Một cơn sốt bình thường. May được chữa kịp thời, để lâu chút nữa có thể nguy hiểm. Mai sẽ khỏi.

Lúc ấy là mười một giờ rưỡi. Đứa bé đã ngủ yên. Hai ông bạn già ra về, hẹn sáng hôm sau quay lại xem tình hình thế nào và nói chuyện thêm. Trước khi rời nhà nghỉ ông nhà văn đưa thêm tiền cho cô lễ tân để ngày mai cô mua thức ăn về phòng cho cô gái kia,

không quên nhắc hướng dẫn cô cách tắm rửa, vệ sinh. Qua bề ngoài ông đoán cô ta không phải người thành phố.

- Ông cũng lạ thật đấy, - ông bác sĩ nói khi hai người chia tay nhau. - Đã biết cô ta là ai mà cuống lên thế. Không khéo chỉ là con điếm hay con ăn cắp. Thời bây giờ chẳng biết đâu mà lường. Ông cứ như người trên mây ấy...

- Con điếm hay con ăn cắp thì không là người sao, và không cần phải giúp đỡ?

Ông kia đuối lý chẳng biết đáp lại thế nào.

- Thú thật, tôi không ngờ bây giờ còn có người khổ thế. Để mai tôi hỏi xem vì sao đến nông nỗi này.

- Còn tôi thì luôn lấy làm lạ làm sao một người như ông có thể viết văn được. Đành rằng viết văn là phịa, nhưng phịa cũng phải trên cơ sở thực tế. Đằng này ông chẳng hiểu gì về cuộc sống .

- Cảm ơn ông đã giúp đỡ. Chuyện ấy ta nói sau. Tôi chẳng mù như ông tưởng đâu. Có điều, mỗi người nhìn nhận cuộc sống theo một cách, và đừng nên áp đặt cách của mình lên người khác. Khối anh nhà văn cũng vì cái "thực tế cuộc sống" ấy mà văn toàn một màu xám xịt, thô tục, đọc mà khiếp!

*

Hôm sau, hai ông bạn già đến nhà nghỉ từ sáng sớm. Ông nhà văn mua cho hai mẹ con cô gái mỗi người một bộ quần áo mới. Đứa bé đã hạ sốt, đang chơi quanh quẩn trong phòng. Mẹ nó cũng tươi tỉnh trở lại do được ăn no và tắm rửa sạch sẽ, nhưng đôi

mắt vẫn còn vẻ ngơ ngác sợ hãi.

Họ hỏi chuyện và được biết cô quê ở Tĩnh Gia, Thanh Hóa, bất chấp lời khuyên can của gia đình, lấy phải thằng chồng vừa nát rượu, vừa máu mê cờ bạc. Khi không còn đồng nào cho hắn moi nữa, hắn thẳng tay đánh đập và đuổi cô ra khỏi nhà. Xấu hổ chẳng

dám quay về nhà bố mẹ, cô ôm con ra Hà Nội, nơi cô không có người quen thân nào và chưa bao giờ đặt chân tới. Cô không hình dung nổi sẽ kiếm sống ở đây ra sao, nhưng chẳng còn nơi nào khác, đành cứ nhắm mắt liều đi. Suốt một tháng qua cô kiếm ăn bằng cách lúc đi xin, lúc bới rác. Mấy lần định đứng đường bắt khách nhưng vì có con nhỏ nên không thành. Lúc đầu cô ngủ dưới gầm cầu Chương Dương, sau bảo vệ cầu đuổi, phải chui vào bụi cây kia.

Tóm lại, đó là một chuyện khá đau lòng, nếu quả đúng như vậy, và người ta thường được nghe từ các cô gái nhà quê ra tỉnh. Nhưng đối với ông nhà văn "ít thực tế" kia thì nó thực sự gây một chấn động ghê gớm. Chốc chốc ông lại xuýt xoa nói chen vào "Đến thế cơ à? Trời, đến thế cơ à?" Không phải vì đây là lần đầu ông được biết những trường hợp tương tự. Chỉ tại tính ông nó vậy. Ông không muốn tin, không muốn nghe và không muốn chấp nhận nó.

- Bây giờ cô định thế nào ? - ông bác sĩ hỏi.

- Cháu cũng chẳng biết nữa, - cô gái đáp, hai mắt rưng rưng.

- Cô phải về nhà! Về quê ngay! - ông nhà văn sôi nổi nói.

- Không. Nó đánh cháu chết mất. Cháu sợ.

- Vậy thì về nhà bố mẹ. Chẳng việc gì phải xấu hổ.

- Không. Không được. Các bác không hiểu gia đình, bố mẹ cháu. Chết, cháu cũng chẳng quay về đâu.

Hai ông già ngồi im, lúng túng chẳng biết nói gì thêm.

- Nhưng ở lại Hà Nội kiểu này cũng không được, - cuối cùng một ông thở dài nói.

- Cảm ơn hai bác đã giúp đỡ mẹ con cháu. Chúng cháu chẳng dám phiền hai bác thêm nữa. - Cô gái nói. - Hôm nay cháu sẽ đi khỏi đây. Cháu sẽ tự xoay xở.

- Không, - ông nhà văn cương quyết nói. - Cô không thể ở lại Hà Nội. Để chúng tôi nghĩ xem có cách nào giúp được cô không. Bây giờ cô cứ ở đây, ở nhà nghỉ này đã. Không đi đâu hết. Vả lại, thằng bé còn chưa khỏi hẳn. Nghỉ ngơi đi. Chiều chúng tôi quay lại.

Rồi ông kéo ông bạn bác sĩ ra quán cà phê Trung Nguyên.

- Không lẽ không còn cách nào nữa à ? - ông hỏi.

- Tôi nghĩ là không. Chúng ta đã làm những gì có thể làm.

- Nghe nói ông có căn hộ bỏ không. Hay cho mẹ con cô ấy về đấy ở tạm?

- Ông khéo đùa. Để người ta nghĩ tôi có vợ bé à? Bà lão nhà tôi chịu cho chắc? Mà rồi giả sử cho cô ta ở đấy, rồi sau thì sao? Tôi và ông sẽ nuôi báo cô suốt đời à?

- ừ, gay nhỉ. Nhưng dẫu sao cũng phải làm cái gì đấy để giúp người ta.

- Tôi thì chịu thôi. Trừ phi ai đó đau ốm ông cần tôi giúp đỡ. - Ông bác sĩ đáp rồi đứng dậy chia tay bạn ra về.

Ông nhà văn ngồi lại, gọi thêm hai tách cà phê nữa, cố vắt óc tìm ra "cái gì đấy" mà không tìm được. Như không muốn tin và thừa nhận sự thật phũ phàng, ông cũng không muốn tin và thừa nhận sự bất lực của mình trước nỗi bất hạnh của người khác. Thậm chí ông còn nghĩ đến việc thuyết phục vợ cho đưa mẹ con cô kia về sống tại nhà ông một thời gian, sau sẽ hay, nhưng rồi chính ông cũng tự lắc đầu cảm thấy không ổn khi hình dung mọi sự phức tạp sau đó.

Buổi chiều, như đã hứa, ông quay lại nhà nghỉ. Ông nói chuyện với cô gái rất lâu, lựa lời an ủi, khích lệ và yêu cầu cô kể lại cặn kẽ chuyện gia đình, bà con. Nhờ thế mà ông biết cô có một người chú đang làm việc ở nông trường chè Mộc Châu. Ngay lập tức ông đề nghị mẹ con cô lên đấy nhờ ông chú giúp đỡ, kiếm cho việc gì đấy mà làm. "Trên đó chè cả rừng, lo gì không tìm được việc!" Sau một hồi lưỡng lự, cô gái đồng ý.

Sáng hôm sau ông đưa hai mẹ con cô ra bến xe, mua vé, dắt lên tận ghế ngồi và cho thêm một số tiền kha khá. Rồi ông đứng vẫy tay theo xe như vẫy tay từ biệt con gái mình đi xa. Ông cũng không quên đưa cho cô chiếc danh thiếp của mình, dặn phải viết thư hoặc gọi điện cho ông ngay khi tới Mộc Châu. Sau đó ông trở về nhà, lòng thanh thản như vừa trút được gánh nặng.

*

Mãi ba ngày sau ông mới phát hiện ông mất chiếc ví da trong đó có mấy tờ ngân phiếu trị giá hai triệu đồng, giấy chứng minh và chiếc thẻ hội viên nhà văn. Đó là số tiền người ta mới trả nợ, vợ ông bảo lúc nào tiện thì đến ngân hàng đổi lấy tiền mặt. Ông ít khi dùng đến chiếc ví này và luôn cất nó ở túi trong chiếc áo khoác ông thường mặc.

Lục lọi khắp nhà không thấy, ông ngồi thừ người. Ông thầm điểm lại từng ngày vừa qua ông đã đi đâu, làm gì, với ai, trong đó có chi tiết ông bỏ lại chiếc áo khoác ở phòng nghỉ của mẹ con cô gái nọ (vì lúc ấy trời không lạnh) khi ông dẫn ông bạn bác sĩ ra quán

cà phê Trung Nguyên. Không lẽ chính cô ta? Tự nhiên ông nhớ đến mấy tiếng "con điếm", "con ăn cắp" mà bạn ông có lần nhắc tới. Vốn tin người và nhân hậu, ông tìm cách gạt cô gái khỏi đối tượng nghi ngờ. "Chắc mình vô ý đánh rơi đâu đó", ông thầm nghĩ và bắt mình tin như vậy.

Những ngày tiếp theo ông cố không nghĩ tới chuyện này, nhưng thỉnh thoảng, muốn hay không, ông vẫn bất chợt thấy mình vẩn vơ suy nghĩ rằng có thể chính cô ta đã lấy cắp tiền của ông, và rằng những điều cô ta kể là hoàn toàn bịa đặt. Mất tiền ông buồn, tất nhiên. Nhưng cái làm ông buồn hơn là cuộc đời lại có thể xấu xa và tráo trở như vậy. ý nghĩ này như vết dao sắc cắt nhẹ vào niềm tin trong sáng của ông về một cuộc đời khác tốt đẹp hơn, trong đó con người yêu thương nhau, tin nhau và giúp đỡ nhau một cách không vụ lợi. Ông cảm thấy bị choáng váng và nhoi nhói trong lòng. Dẫu sao, chính cái niềm tin lạc quan ấy vào cuộc đời đã giúp ông sống và làm việc bao năm nay, và dù bị cười chê thơ ngây, không thực tế, ông vẫn thấy nó phù hợp với ông, và ông rất không muốn nó bị sứt mẻ.

Tuy nhiên, dần dần do bị ám ảnh, ông gần như tin chắc chính cô gái ông hết lòng giúp đỡ và thương cảm ấy đã làm cái điều nhục nhã kia. Ông không oán giận mà chỉ lấy làm buồn và tiếc cho cô. Ông không cho ai biết việc này, kể cả ông bạn bác sĩ, ít nhất để khỏi bị cười chê lần nữa.

Rồi mọi việc cũng nguôi ngoai dần. Ông lại quay về với trạng thái tinh thần vốn có - lạc quan yêu đời, yêu người và cả tin. Ông vẫn đều đều ra quán cà phê Trung Nguyên vào các buổi tối, và nếu ngẫu nhiên gặp lại một trường hợp tương tự, chắc ông vẫn xử sự y hệt như ông đã làm với hai mẹ con cô gái nọ.

Một hôm, việc này xảy ra cách lần gặp đầu khoảng một tháng, ông nhận được thư của cô ta, khoe đã xin được vào làm ở một đội trồng chè sâu trong rừng của nông trường (không thấy ghi nông trường nào, ở đâu), và rằng đứa con được gửi nhà trẻ, ham chơi, khỏe mạnh. Cuối bức thư ngắn ngủi với nét chữ to và cứng ấy là những lời cảm ơn nghe rất chân thành.

"Lại còn trâng tráo dám viết thư nữa!" Đó là ý nghĩ đầu tiên chợt đến trong đầu khi ông đọc xong thư. Nhưng tối ấy ông vẫn ngồi viết thư trả lời, với tâm trạng buồn vui, thương ghét lẫn lộn.

"Bác rất mừng rằng mẹ con cháu đã thu xếp cuộc sống ổn thỏa. Cháu hãy cố gắng làm việc thật tốt, sống lành mạnh, và điều quan trọng nhất là đừng bao giờ để mất niềm tin vào con người và cuộc sống, dẫu nó phũ phàng, cay nghiệt. Điều này có lẽ cháu biết rõ hơn bác. Lúc nào có dịp về Hà Nội, nhớ tranh thủ ghé thăm bác".

*

Hôm sau, có người đến tìm ông, nói rằng khi kê lại đồ đạc trong căn phòng ông thuê cho hai mẹ con cô gái cơ nhỡ ở nhà nghỉ nọ, người ta tìm thấy một chiếc ví da có tiền cùng ít giấy tờ. Nếu đúng của ông thì xin mời tới nhận.

Hà Nội, 6.1.2001

Đôi hoa tai

1

Đang giữa mùa đông, nhưng thời tiết những ngày này ở San Francisco rất đẹp. Biển xanh, trời xanh, nắng hoe vàng, ấm và dễ chịu như mùa thu ở Việt Nam. Ban ngày, cả lúc sáng sớm và hoàng hôn, khi có ít sương mù và gió lạnh từ Thái Bình Dương thổi vào, chúng tôi có thể mặc áo sơ mi mỏng đi dạo giữa các phố.

Tối ngày thứ hai sau khi đến thành phố này, vừa đi thăm Vườn Bách Thảo và cầu Cổng Vàng về, lúc tôi đang nghỉ, chuẩn bị tối lại đi chơi đâu đó, thì George Evans, người bạn Mĩ cùng đi với đoàn, vào báo có một bà già muốn gặp tôi và hiện đang chờ ở tầng một khách sạn.

- Bà già nào, và vì sao muốn gặp tôi?

- Đúng ra bà â chỉ cần gặp bất kì ai trong số các anh, -y George đáp, - nhưng vì anh duy nhất biết tiếng Anh, nên tôi gọi anh. Còn bà ta là ai thì tôi không biết. Chắc có chuyện gì đấy muốn nói với các anh, những người từ Việt Nam sang. Có lẽ bà ấy quen ai đó trong số bạn bè của tôi và biết tôi đang giúp các anh ở đây.

Tôi miễn cưỡng thay quần áo, cùng George đi xuống.

Đó là một bà già da trắng nhỏ bé, trạc bảy mươi tuổi, có khuôn mặt phúc hậu pha chút ưu tư quý phái. Cách ăn mặc, cư xử và giọng nói khiến tôi nghĩ bà thuộc lớp người giàu có. Bà chìa cho tôi bàn tay mềm, ấm, rồi nhỏ nhẹ nói:

- Tên tôi là Susan. Susan Smith. Ông có thể gọi tôi là bà Smith.

Bà Smith xin lỗi vì sự đường đột của mình. Bà có việc nhờ chúng tôi giúp đỡ, rằng việc này có liên quan đến Việt Nam và quan trọng, rất quan trọng đối với bà.

- Nhà tôi cách đây không xa, - bà nói thêm. – Nếu được phép, tôi sẽ rất vui mừng mời hai ông đến chơi. Chúng ta sẽ nói chuyện ở đó. Câu chuyện hơi dài...

Tôi đưa mắt nhìn George. George suy nghĩ một lát rồi gật đầu:

- Vâng, cảm ơn bà. Rất sẵn lòng. Đây cũng là dịp tốt để anh bạn nhà văn Việt Nam của tôi biết thêm về cuộc sống gia đình Mĩ.

Chúng tôi lên xe. Bà Smith ngồi sau bánh lái và cho chiếc xe to quá cỡ, bóng lộn hiệu "Lincohn" vượt qua cầu Bay Bridge về phía Oakland.

George ghé tai tôi:

- Chúng ta đang đi tới khu nhà giàu của San Francisco.

Hai mươi phút sau, chúng tôi đã ngồi trong phòng khách một biệt thự nhỏ trên sườn đồi cây cối um tùm.

Một phụ nữ còn trẻ, theo cách ăn mặc tôi đoán là người hầu, bê ra một khay đựng hai chai rượu và mấy chiếc cốc pha lê. Cô khéo léo rót whisky cho chúng tôi và vang trắng cho bà chủ rồi nhún chân, lễ độ chào đi ra, hệt như các cô hầu phòng ngày xưa ở châu Âu.

Trên bàn có chiếc bát lớco, cũng bằng pha lê, đựng đầy hoa quả, và hộp kẹo sôcôla. Tôi đưa mắt nhìn quanh - căn phòng được bố trí giản dị nhưng sang trọng. Trên tường treo mấy bức chân dung sơn dầu vẽ theo lối cổ, khung to và cầu kì. Trong góc phòng là chiếc lò sưởi cũng kiểu cổ đầy than hồng và mấy thanh củi đang cháy, dù lúc này trời không lạnh lắm.

- Tôi sống ở đây một mình, - bà Smith tự giới thiệu. - Chồng tôi chết đã lâu. Ngôi nhà này và tất cả những gì tôi đang có đều do bà chị góa của tôi để lại, cộng với ít cổ phần trong một công ti bất động sản, nay là nguồn thu nhập chính của tôi. Trước đây tôi cũng

nghèo lắm.

Lát sau bà sang phòng bên, lấy ra một chiếc hộp nhỏ đặt lên bàn trước mặt chúng tôi. Trong hộp có đôi hoa tai bằng vàng lá đánh mỏng, nên trông có vẻ to nhưng thực ra rất ít vàng. Hơn thế, chiếc kim để xuyên qua lỗ tai không phải vàng mà bằng đồng, màu

bạc thếch. Tóm lại, đây là thứ trang sức rẻ tiền của dân nghèo và chẳng mấy giá trị. Tôi và George nhìn chủ nhà, vẻ không hiểu.

Bà Smith sửa sửa lại thế ngồi, rồi nhìn thẳng vào chúng tôi, thong thả nói:

- Tôi mạn phép mời các ông đến là vì cái này. Đây là đôi hoa tai của một phụ nữ Việt Nam, có thể ông đây đã nhận ra điều đó. Tôi tình cờ thấy nó trong va-li con trai tôi khi nó trở về Mĩ từ chiến trường Việt Nam vào giữa năm 1970. Tôi đã phải nhiều đêm mất ngủ vì đôi hoa tai này. Ngay lúc ấy tôi lờ mờ hình dung việc con trai tôi có thể đã giết một phụ nữ Việt Nam nào đó để lấy nó. Thật kinh khủng. Nhưng lẽ nào thẳng Bob, đứa con trai duy nhất, rất ngoan, rất hiền của tôi, lại đang tâm làm một việc như thế? Tôi biết trong chiến tranh chuyện gì cũng có thể xảy ra, và rằng chiến tranh, với tất cả sự man rợ và kinh khủng của nó, rất có thể làm người ta thay đổi tính cách. Nó có thể bắn chết ai đó phía bên kia, hoặc bị phía bên kia bắn chết. Chiến tranh là vậy, tôi biết thế và sẵn sàng chấp nhận. Nhưng giết một phụ nữ vô tội để cướp đồ trang sức thì là chuyện khác hẳn. Đó là tội ác, một tội ác ghê tởm. Phải chăng kẻ gây nên tội ác ấy chính là con tôi, và tôi, với tư cách là mẹ, từ nay sẽ phải sống suốt đời bên cạnh một tên giết người hèn hạ như thế? Nhiều lần tôi định hỏi nó nhưng không dám. Con tôi không nói dối bao giờ, có thể nó sẽ nói ra chính cái điều tôi lo sợ nhất. Tôi vờ như không phát hiện thấy gì, chỉ lặng lẽ theo dõi. Nói chung không thay đổi nhiều lắm, trừ việc nó mất hẳn tính hồn nhiên vốn có, trở nên ít nói và hay cáu giận một cách vô cớ. Tôi chỉ còn biết tự an ủi, rằng đôi hoa này lọt vào tay con tôi là do nó tình cờ nhặt được, hoặc ai đấy cho nó, hoặc có thể nó tìm thấy trong túi một người lính Việt Cộng đã chết, vân vân và vân vân...

Bà Smith ngừng kể, nhấp một ngụm rượu, những ngón tay còn thon dài như con gái luôn mân mê chiếc cốc. Tôi và George vẫn ngồi im, kiên nhẫn chờ nghe tiếp.

- Thế rồi sáu tháng sau khi về Mĩ, con trai tôi chết trong một tai nạn ô tô, khi nó, không hiểu vì lí do gì, đang đêm phóng xe xuống Los Angeles cách đây cả nghìn cây số. Nó rơi xuống vực, gần Santa Barbara. Cảnh sát nói không loại trừ khả năng đây là một vụ tự tử. Thế là nó chết, để lại tôi một mình trong căn nhà rộng lớn, trống trải này, cùng sự dằn vặt ám ảnh không nguôi suốt mấy mươi năm qua...

Bà im, và lại uống rượu.

- Vậy chúng tôi có thể giúp được gì cho bà? - cuối cùng tôi lên tiếng.

Bà Smith ngước nhìn tôi, vẻ cầu xin trong ánh mắt.

- Ông hãy giúp tôi thoát khỏi cái này, - bà chỉ đôi hoa tai đang nằm trên bàn. - Tôi biết ông từ Việt Nam sang, lại là nhà văn, ông có thể làm được điều gì đó.

- Điều gì?

- Nếu được, tôi nhờ ông đem những gì tôi vừa kể viết lên báo ở nước ông. Tôi muốn trả lại đôi hoa tai này cho chủ nhân của nó, hoặc thân nhân người ấy. Biết đâu đọc báo, sẽ chẳng có người nhận ra.

- Việc này rất khó, thưa bà.

- Vâng, rất khó, tôi biết, nhưng là cách giải quyết duy nhất tôi có thể nghĩ ra, và cũng là hi vọng cuối cùng của tôi. Vì Chúa, ông làm ơn mang về Việt Nam tìm trả lại cho người chủ đích thực của nó. Con tôi chỉ ở Việt Nam một năm. ở Bộ Quốc phòng người ta cho biết trong quãng thời gian ấy nó đóng quân ở căn cứ Đồng Dù, cách Sài Gòn chỉ ba bốn chục cây số. Nó hầu như không đi đâu xa, trừ những cuộc hành quân tới các vùng lân cận. Vậy là thời gian và phạm vi hoạt động không lớn. Anh hãy viết rõ điều đó, miêu tả kĩ đôi hoa tai này, may ra, nếu còn sống và nhận ra nó, người ta sẽ tìm đến... Cầu Chúa sao cho mọi việc hóa ra không như tôi nghĩ, và con trai tôi không phải là tên giết người hèn hạ. Tôi đã già, không thể tự mình làm được việc này, và chỉ còn biết trông chờ vào

sự giúp đỡ của ông. Ngoài ra, tôi còn có ý định... tôi muốn... – Bà Smith ngập ngừng, nhìn tôi với vẻ dò xét. - Như ông thấy, có lẽ tôi không còn sống bao lâu nữa. Tôi có ý định, nếu tìm được người chủ của đôi hoa tai này, tôi sẽ giúp đỡ người ấy dưới hình thức nào đó...Như di chúc lại một phần tài sản của mình chẳng hạn. Ông thấy thế nào?

Tôi ngồi im, không biết trả lời bà ra sao.

- Tôi hi vọng ông không hiểu nhầm ý định của tôi. Tôi làm điều này cả vì người ấy lẫn vì tôi. Trong trường hợp nào, việc con tôi lấy đôi hoa tai kia cũng là điều không tốt. Bấy lâu nay tôi giữ nó như giữ một nỗi đau, một sự sám hối. Trao dược nó cho các ông, lòng tôi mới thanh thản ít nhiều. Lần nữa tôi xin ông hãy vì Chúa, vì bà già đáng thương này mà đừng từ chối.

Trong khi nghe bà Smith nói, tôi mân mê, quan sát kĩ đôi hoa tai. Vừa suy nghĩ miên man, tôi vừa hình dung những tình huống khác nhau vì sao nó lọt được vào đây, vào biệt thự sang trọng này tại thành phố San Francisco vốn được xem là đẹp nhất nước Mĩ...

2

Tôi nhận lời giúp đỡ bà Smith, theo cách bà gợi ý, nhưng cương quyết không đem theo đôi hoa tai ấy về Việt Nam. Tôi xin bà địa chỉ, số điện thoại và hứa có tin gì sẽ báo ngay cho bà biết. Lúc ấy bà gửi nó cho tôi cũng chưa muộn.

Trở về Hà Nội, việc đầu tiên tôi làm là viết một bài ngắn dưới dạng nhắn tin rồi gửi cho một số tờ báo có nhiều người đọc ở thành phố Hồ Chí Minh. Trong bài đó tôi nói về cuộc gặp gỡ giữa tôi và bà Smith, về lai lịch đôi hoa tai, trừ một chi tiết nhỏ là cái mấu của nó được làm bằng đồng đỏ chứ không phải bằng vàng. Điều này sẽ giúp tôi phân biệt được chủ nhân đích thực và những người mạo nhận. Tôi cũng nói cả việc bà Smith muốn dành một phần tài sản của mình cho người đã mất đôi hoa tai kia, và yêu cầu chủ nhân hoặc người nhà chủ nhân của nó liên hệ trực tiếp với tôi theo địa chỉ ghi trong bài báo. Tất nhiên tôi không quên yêu cầu cho biết chi tiết đặc biệt của đôi hoa tai mà tôi đã cố tình giấu. Kèm với bài báo, tôi có gửi thư riêng cho ông tổng biên tập nhờ giúp đỡ, nên chưa đầy một tuần sau, bài báo đã được đăng. Và tôi bắt đầu chờ đợi.

Tôi không ngờ sẽ nhận được hồi âm nhanh và nhiều như thế. Trong tháng đầu tiên, tôi nhận được bốn thư. Xin trích đây một số đoạn như sau:

Bức thư thứ nhất.

"Kính gửi nhà văn...

Em chính là chủ nhân đôi hoa tai ấy! Không thể khác được. Việc đó xảy ra vào cuối năm 1969, chính xác là ngày 25 tháng 11, buổi sáng, em còn nhớ rất rõ. Lúc ấy em mới 15 tuổi, vừa được ba má mua cho đôi hoa tai để đeo. Sáng hôm ấy em theo ngoại xuống

Sài Gòn có việc, khi đi qua căn cứ Đông Dù thì bị một thằng Mĩ da đen to như con trâu lôi vào bụi hãm hiếp, ngay trước mặt ngoại em. Sau đó hắn còn móc túi lấy hết của em tiền bạc và cả đôi hoa tai ấy. Nay ngoại em không còn nữa, nhưng nhiều người còn sống được em kể lại có thể làm chứng với ông điều ấy. Còn về đặc điểm khác thường của đôi hoa tai thì em không nhớ lắm, nhưng hình như một chiếc bị móp ở giữa..."

Bức thư thứ hai.

"Ông... thân mến!

Tôi viết cho ông thư này không phải vì muốn lấy lại đôi hoa tai đã mất và vì số tiền bà già kia hứa sẽ cho. Tôi nghèo thật, nhưng tôi nhổ toẹt vào tiền bà ta! Nếu muốn, ông có thể nói thẳng với bà ta như vậy. Nhưng tôi có thể khẳng định với ông một cách chắc chắn rằng đôi hoa tai ấy đúng là của con gái tôi. Tôi năm nay đã 70 tuổi và chưa từng một lần nói dối trong đời. Ông có thể yên tâm về điều đó.

Trong một trận càn vào đầu năm 1970, một thằng lính Mĩ da trắng mặt non choẹt đã hãm hiếp rồi bắn chết con gái tôi ngay trước mặt tôi. Lúc ấy tôi bị hắn bắn gãy chân nằm cạnh, nếu không, chắc hắn không thoát khỏi con dao quắm của tôi. Tôi còn nhớ rất rõ việc hắn sau đó cúi xuống xác con tôi và bình thản tháo đôi hoa tai của nó, chắc để làm kỉ niệm cho tội ác tày trời của hắn.

Ông nói về Mĩ hắn đã chết vì tai nạn ô tô? Không phải đâu. Trời giết hắn đấy. Tôi đã luôn cầu trời khấn phật trừng trị hắn hộ tôi, và trời phật đã giúp tôi. Tôi cảm ơn ông cho biết tin này. Bây giờ người ta hay nói đến "hòa giải", "khép lại quá khứ" và "tha thứ cho nhau"... nhưng tôi thì không, cương quyết không! Đến chết tôi cũng không thể quên, càng không thể tha thứ những gì bọn Mĩ đã làm với con gái tôi và bà con, xóm giềng của tôi ở đây. Nếu ông cũng có con gái bị chúng hiếp và giết chết, chắc ông sẽ hiểu tôi hơn.

Thưa ông, vì không có ý định lấy lại đôi hoa tai kia nên tôi sẽ không nói ông biết đặc điểm dễ nhận thấy của nó, cũng như không cho ông biết địa chỉ của tôi. Còn về số tiền bà Smith hứa tặng thì nhờ ông hỏi hộ liệu bà ta và cả nước Mĩ giàu có của bà ta có đủ giàu để bồi thường cho cái chết đau thương của con gái tôi và hàng triệu người Việt Nam khác không?

(Ký tên)

Một người suốt đời căm thù giặc Mỹ.

Bức thư thứ ba.

Thưa nhà văn,

Tôi rất xúc động khi đọc bài báo của ông. Nó làm tôi nhớ lại những kỉ niệm đau thương cũ. Trước khi hi sinh mấy ngày vào đầu năm 1970, chồng chưa cưới của tôi, một chiến sĩ giải phóng thuộc đại đội 3, tiểu đoàn 105, sư đoàn 2 Mặt trận Miền Tây, có viết thư cho biết anh đã mua tặng tôi một đôi hoa tai bằng vàng. Là bộ đội không có tiền, nên tôi chắc anh ấy chỉ có thể mua được một món quà nhỏ không giá trị lắm. Nhưng trong số quần áo và ít đồ đạc khác người ta gửi cho tôi sau khi anh hy sinh, tôi không tìm thấy đôi hoa tai đó. Phải chăng chính con trai bà Smith giết chết anh, hoặc ai đó giết chết anh, và anh ta đã lấy đôi hoa tai ấy? Tôi không cần số tiền tặng của bà Smith, nhưng nếu được và quả đúng đấy là đôi hoa tai chồng chưa cưới của tôi hứa tặng, thì tôi rất muốn có nó, như một kỉ niệm của người đã khuất...

Bức thư thứ tư.

Thưa ông,

Tôi là chủ một hiệu kim hoàn ở thành phố Hồ Chí Minh. Nhờ ông báo hộ với bà Smith rằng con trai bà ấy hoàn toàn không phải là tên giết người cướp của hèn hạ như bà ấy vẫn lo sợ. Tôi nhớ vào cuối năm 1969 một người lính Mĩ trẻ, da trắng, tóc vàng vào cửa hàng tôi và đã chọn mua một đôi hoa tai rất bình thường như ông miêu tả. Cửa hàng tôi lúc ấy có nhiều đồ trang sức nước ngoài đẹp, đắt tiền, nhưng không hiểu sao anh ta lại chọn mua đôi này. Chính vì vậy mà tôi mới nhớ lâu đến thế. Trước đó mấy ngày, một cô gái mang nó đến năn nỉ tôi mua, không hiểu của cô ta hay đồ ăn cắp, và thú thật với ông, tôi đã mua nó với giá chỉ bằng một nửa giá thực.

Ông nói bà Smith hứa thưởng cho ai làm rõ lai lịch đôi hoa tai đã khiến bà ta dằn vặt bấy lâu nay? Vậy người đó chính là tôi, không thể sai được. Tôi nhờ ông lo hộ việc này. Là người kinh doanh quen sòng phẳng, tôi xin hứa danh dự với ông rằng khi mọi việc xong xuôi, tôi sẽ không quên ông, ít nhất, xin gửi ông một nửa số tiền tôi nhận được. Xin ông đừng băn khoăn. Ông hoàn toàn xứng đáng với số tiền đấy.

Nóng lòng chờ tin ông!

3

Tháng tiếp theo, tôi còn nhận được hàng chục thư nữa. Có cả những thư được gửi từ các tỉnh đồng bằng sông Hồng và Miền Trung. Tôi thầm ngạc nhiên về sự đa dạng của các câu chuyện người ta kể tôi nghe trong những bức thư của họ. Tạm gác sang một bên mức độ chân thực, chúng thật sự làm tôi xúc động và suy nghĩ nhiều về những tình huống éo le, những mất mát, đau thương của cuộc chiến tranh vừa qua. Tôi có cảm giác như bằng bài báo của mình, tôi đã khơi dậy nỗi đau của nhiều người, và họ viết thư cho tôi không phải vì đôi hoa tai hay vì tiền bạc của bà Smith, mà cốt để chia sẻ với người khác nỗi đau luôn âm ỉ đâu đó sâu trong lòng họ suốt bao năm nay. Tất nhiên tôi biết cũng có

người liên hệ với tôi vì động cơ vụ lợi. Điều này dễ nhận thấy qua cách họ phịa chuyện, qua những lời ám chỉ bóng gió hoặc đề nghị chia chác thẳng thừng như ông chủ hiệu kim hoàn trên. Thậm chí có người còn tìm đến tận nhà riêng của tôi vì mục đích này.

Trong khi đó, kể từ ngày được tôi báo đã viết bài đăng báo, bà Smith đều đặn mỗi tuần một lần gọi điện từ San Fransisco hỏi xem có kết quả gì chưa, nhưng tôi quyết định tạm thời chưa nói với bà điều gì. Tôi nghĩ cần chờ thêm, nhưng cụ thể chờ gì thì chính tôi

cũng không rõ.

Thời gian trôi, hết ngày này sang ngày khác. Những bức thư mới vẫn tiếp tục gửi đến. Khi viết những dòng này, trên bàn làm việc của tôi là cả một tập dày những bức thư nhỏ to đủ cỡ. Nội dung, nét chữ, giọng kể và tình cảm những người viết chúng cũng khác nhau, rất khác nhau, nhưng tất cả đều có một điểm chung, đó là cái buồn, cái đau của vết thương cũ tái phát. Càng nhận được nhiều thư, tôi thấy như càng bị ngập sâu hơn vào mớ bòng bong các sự kiện không rõ hình thù xảy ra trong cái quá khứ tưởng rất xa mà cũng rất gần ấy. Và quan trọng hơn cả, tôi thấy khả năng tìm ra người chủ đích thực của đôi hoa tai kia càng trở nên xa vời hơn.

Từ Mỹ, bà Smith vẫn đều đặn gọi điện cho tôi. Bà nóng lòng muốn biết thực sự con trai bà đã làm những gì, hay suy rộng ra, thực sự cả nước Mỹ của bà đã làm những gì khi dính líu vào cuộc chiến tranh cách xa biên giới mình hàng chục nghìn cây số. Tôi biết sớm muộn cũng phải trả lời bà. Nhưng tôi biết nói gì đây? Như ông già Nam Bộ có con gái bị hãm hiếp nọ, tôi không quên và có lẽ không bao giờ quên được hình ảnh máy bay Mĩ ném bom rải thảm, làm sập nhiều nhà, giết chết nhiều người dân làng tôi, một làng

nghề nông hiền lành nhỏ bé ở Diễn Châu, Nghệ An. Nhưng tôi cũng đủ tỉnh táo để hiểu rằng cả ông già kia cùng con gái ông, cả bà Smith và con trai bà, cũng như dân làng tôi và nhiều người khác ở Việt Nam và Mỹ, đều là nạn nhân chính sách sai lầm của chính phủ Mỹ. Vì vậy tôi không muốn bất kì ai phải chịu đau khổ thêm vì sự sai lầm ấy...

Dẫu sao, tôi vẫn phải tìm cách trả lời bà Smith. Cách nào? Đó là điều tôi đang cân nhắc.

4

Bà Smith kính mến,

Tôi thông cảm và trân trọng tình cảm của bà, và thực sự rất muốn giúp bà. Theo cách bà gợi ý, tôi đã cho đăng báo câu chuyện bà kể để làm rõ lai lịch đôi hoa tai kia, để nếu có thể, tìm lại người chủ của nó. Tôi có nhận được một số thư phản hồi, nhưng rất tiếc chưa đủ tính xác thực để khẳng định với bà bất kì điều gì. Hơn thế, thưa bà, trong thâm tâm tôi nghĩ khó có thể lúc nào đó điều này được làm sáng tỏ. Chúng ta có quyền hi vọng và chờ đợi, tất nhiên, nhưng trong khi hi vọng và chờ đợi cái điều rất ít khả năng xảy ra ấy, tôi nghĩ tạm thời chúng ta đành chấp nhận sự thật như nó đang có với tất cả những điều không rõ ràng liên quan đến nó.

Chiến tranh kết thúc từ lâu, thưa bà, nhưng điều này mới chỉ có nghĩa là không còn tiếng súng và không còn máu đổ. Các vết thương chiến tranh, đặc biệt các vết thương trong lòng nhiều nạn nhân của nó ở cả hai phía, vẫn tiếp tục âm ỉ nhức nhối. Lịch sử quan hệ giữa hai nước, hai dân tộc chúng ta đã sang trang. Đó là điều rất tốt. Việt Nam đang mở rộng cửa đón các nhà đầu tư Mỹ đến làm ăn. Còn tôi thì có vinh dự được bà mời tới thăm nhà riêng của bà. Nhưng lịch sử vẫn là lịch sử, sự thật về cuộc chiến tranh vẫn còn đó, và không ai có thể làm gì thay đổi được nó. Nó sẽ còn tiếp tục ám ảnh chúng ta một thời gian dài, và có muốn, chúng ta cũng không thể nào thoát khỏi sự ám ảnh đó. Tuy nhiên, tôi nghĩ cũng là điều không nên nếu chúng ta để quá khứ cản bước mình hướng tới tương lai, một tương lai đầy hứa hẹn.

Thưa bà, câu chuyện của bà đã làm sống lại trong lòng nhiều người Việt Nam những kỉ niệm đau buồn. Như có lẽ bà đã biết, người Việt Nam vốn có lòng vị tha. Lịch sử xưa nay nhiều lần đã chứng minh điều đó. Chúng tôi biết phân biệt rõ bạn thù. Do vậy, trong bất kì trường hợp nào, cho dù con trai bà có được đôi hoa tai kia một cách ngẫu nhiên - tôi thực tình rất mong như vậy, - hoặc thực sự đã làm cái điều bà lo sợ, tôi nghĩ những người chủ của nó cũng có thể phần nào thông cảm với anh ta, vì họ biết suy cho cùng anh ta cũng chỉ là một nạn nhân như họ. Vì những lẽ trên, tôi đề nghị bà cứ tiếp tục giữ đôi hoa tai ấy, đừng tìm cách trốn thoát điều không thể trốn thoát được. Còn về ý định cao quý của bà muốn giúp đỡ vật chất cho ai đó ở Việt Nam thì đó là việc riêng của bà, tôi xin phép không được can thiệp. Tuy nhiên, nếu bà muốn, tôi có thể cung cấp cho bà địa chỉ một số trại trẻ mồ côi hoặc nạn nhân chất độc màu da cam mà quân đội nước bà đã rải xuống Việt Nam. Họ đang rất cần được giúp đỡ, cả từ phía chính phủ và xã hội chúng tôi, cũng như từ phía các bạn bè quốc tế. Xin gửi bà lời chào trân trọng".

San Fransisco - Hanoi, 2.1997