TuyenTapXuanQuynh-LuuQuangVu

XUÂN QUỲNH - LƯU QUANG VŨ

Mục lục

Những bài viết về Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ

Chẳng Còn Nữa Anh Và Em

Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh và mùa hè định mệnh

Đọc thơ Lưu Quang Vũ

Tặng Xuân Quỳnh

Xuân Quỳnh, tình yêu và số phận

Xuân Quỳnh - cánh chuồn trong giông bão

Xuân Quỳnh - Cuộc đời gửi lại trong thơ

Xuân Quỳnh qua thời gian

Nhà thơ Lưu Quang Vũ: Tháng ngày lận đận

Hồi ức về Xuân Quỳnh những ngày ở Quảng Bá

Lưu Quang Vũ và một mảng đời, một mảng thơ thường bị quên lãng

Sống giữa đời thường, sống cho thơ

Anh chờ em cho em vịn bàn tay

Gửi chị Xuân Quỳnh

Xuân Quỳnh - cuộc đời để lại trong thơ

Thơ Xuân Quỳnh

MÙA HOA DOI

SÓNG

ANH

THƯƠNG VỀ NGÀY TRƯỚC

CHỈ CÓ SÓNG VÀ EM

BÀN TAY EM

HÁT RU

THƠ VIẾT TẶNG ANH

THUYỀN VÀ BIỂN

SÂN GA CHIỀU EM ĐI

HÁT RU CHỒNG NHỮNG ĐÊM KHÓ NGỦ

ĐÊM CUỐI NĂM

DẪU EM BIẾT CHẮC RẰNG ANH TRỞ LẠI

THƠ TÌNH CUỐI MÙA THU

HOA CỎ MAY

NÓI CÙNG ANH

TỰ HÁT

HOA CÚC

CHỒI BIẾC

GỬI LẠI THÀNH PHỐ NẮNG

THƠ TÌNH TÔI VIẾT

THƠ VIẾT CHO MÌNH

VÀ NHỮNG NGƯỜI CON GÁI KHÁC

THƠ VUI VỀ PHÁI YẾU

CÓ MỘT THỜI NHƯ THẾ

THƠ TÌNH CHO BẠN TRẺ

LẠI BẮT ĐẦU

THỜI GIAN TRẮNG

CHUỒN CHUỒN BÁO BÃO

TIẾNG GÀ TRƯA

NHỮNG CON ĐƯỜNG THÁNG GIÊNG

THÁNG NĂM

KHÔNG ĐỀ

HÁT VỚI CON TÀU

CỐ ĐÔ

MÙA HẠ

HOA TƯỜNG VI

THÀNH PHỐ QUÊ ANH

MÁI PHỐ

MẸ CỦA ANH

CHỊ

NGỦ NÀO NGỦ NGON

LỜI RU CỦA MẸ

CON CHẢ BIẾT ĐƯỢC ĐÂU

MẸ VÀ CON

CON YÊU MẸ

CHUYÊN CỔ TÍCH VỀ LOÀI NGƯỜI

LỜI RU TRÊN MẶT ĐẤT

ĐÊM TRỞ VỀ

SẼ CÓ MÃI CÔ BÉ MƯỜI SÁU TUỔI

Thơ Lưu Quang Vũ

THƠ TÌNH VIẾT CHO EM

EM

EM

BÀI HÁT ẤY VẪN CÒN LÀ DANG DỞ

VƯỜN TRONG PHỐ

THƯ VIẾT CHO QUỲNH TRÊN MÁY BAY

SUY TƯỞNG

BẦY ONG TRONG ĐÊM SÂU

NHÀ CHẬT

ANH CHỈ SỢ RỒI TRỜI SẼ MƯA

VẦN THƠ TÌNH VIẾT VỀ MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG CÓ TÊN

MƯA

THƠ TÌNH VIẾT CHO MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG CÓ TÊN (I)

THƠ TÌNH VIẾT CHO MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG CÓ TÊN (II)

THƠ TÌNH VIẾT CHO MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG CÓ TÊN (III)

NHỮNG NGÀY CHƯA CÓ EM

CHIỀU CHUYỂN GIÓ

GỬI

CHƯA BAO GIỜ

LÁ THƯ

NÓI VỚI CON CUỐI NĂM

TỪ BIỆT

GỬI EM VÀ CON

CHIA TAY

LÝ THƯƠNG NHAU

THƠ RU EM NGỦ

MƯA DỮ DỘI TRÊN ĐƯỜNG PHỐ TRÊN MÁI NHÀ

NGÀY HÈ TRỞ RÉT

HOA VÀNG Ở LẠI

MÙA THU ẤY VẪN CÒN NGUYÊN Ở ĐÓ

NỬA ĐÊM NỖI NHỚ

THU

MÙA GIÓ

MẮT CỦA TRỜI XANH

EM SANG BÊN KIA SÔNG

KHÔNG ĐỀ

EM

DI CHÚC TÌNH YÊU

MẶT TRỜI TRONG TRÍ NHỚ

KHÔNG ĐỀ

LẠI SẮP HẾT NĂM RỒI

BÀI HÁT ẤY VẪN CÒN LÀ DANG DỞ...

HOA TẦM XUÂN

HOA VÀNG Ở LẠI

Những bài viết về Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ

Chẳng Còn Nữa Anh Và Em

Ngủ đi, xin hãy ngủ yên

Chẳng còn lo lắng, ưu phiền cũng không

Nhấp nhô đường rợp bóng thông

Nơi đây hiu quạnh với lòng quạnh hiu

Mới sáng ra-đã chiều rồi

Cuộc đời thoắt bỗng xa vời là xa

Ngủ đi, chớ ngủ la đà

Đêm -chim không hót và hoa thôi cười

Ngủ đi anh, chị -ru hời

Người ta thành đất, hình hài còn đâu

Chỉ còn thơ tặng cho nhau

Chỉ còn trang viết nhuốm màu thời gian

Chẳng còn nữa, Anh và Em

Đắng cay, hờn giận, ưu phiền cũng không

Nhấp nhô đường rợp bóng thông

Rơi bao nước mắt người mong không về

Nghĩa trang Văn Điển 10/1988

Đây một bài thơ của nhà thơ Nguyễn Thị Hồng Ngát tưởng nhớ LƯU QUANG VŨ và XUÂN QUỲNH. "Thôi đừng trách móc gì nhau - Đừng nói lời đắng làm đau lòng người". Ngoài LƯU QUANG VŨ và XUÂN QUỲNH không ai có thể biết rõ chuyện của 17 năm về trước. Mình tin là ngày hôm nay không ai không cảm động khi đọc bài thơ LƯU QUANG VŨ viết tặng XUÂN QUỲNH ngày 7/5/1988, 3 tháng trước ngày hai người tay trong tay cùng đi về một thế giới khác:

"Trái tim anh trong ngực em rồi đó - Hãy giữ gìn cho anh"

"Trái tim hãy vì anh mà khoẻ mạnh - Trái tim của mùa hè tổ ấm chở che anh..."

LƯU QUANG VŨ là con trai nhà thơ nổi tiếng Lưu Quang Thuận. Còn nhà báo Lưu Quang Định là em của LƯU QUANG VŨ. Lưu Minh Vũ là con riêng của LƯU QUANG VŨ, Tuấn Anh là con riêng của XUÂN QUỲNH và Lưu Quỳnh Thơ (mất trong vụ tai nạn) là con chung duy nhất của LƯU QUANG VŨ -XUÂN QUỲNH.

Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh và mùa hè định mệnh

Bài báo của Lưu Quang Định

Kỷ niệm 15 năm ngày mất Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh (29/8/1988 – 29/8/2003)

(VietNamNet) - Mùa hè năm 1988 là mùa hè cuối cùng của Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh. Đó là khoảng thời gian mà Lưu Quang Vũ làm việc hối hả, với năng suất phi thường, làm việc như biết mình sắp bị giời bắt đi. Đó cũng là mùa hè Xuân Quỳnh phải nằm viện, trái tim nhỏ bé của chị nặng trĩu những dự cảm ưu phiền... Chúng tôi xin giới thiệu những chi tiết chưa nhiều người biết về những ngày cuối cùng của anh chị. Bài viết do nhà báo Lưu Quang Định, em ruột của Lưu Quang Vũ gửi riêng cho VietNamNet.

Chỉ trong vòng 8 năm kể từ khi bước vào sân khấu - năm 1980 với vở “Sống mãi tuổi 17” - cho đến khi nằm xuống, Lưu Quang Vũ đã viết hơn 50 vở kịch, hầu hết đã được dàn dựng. Đó là còn chưa kể hàng trăm bài thơ, truyện ngắn, bài báo... Người ta vẫn thường hỏi Lưu Quang Vũ lấy đâu ra thời gian, năng lượng để hoàn thành một khối lượng công việc đồ sộ như vậy trong một thời gian ngắn như vậy? Ngay cả bạn bè, đồng nghiệp, ngay cả những người thân trong gia đình nhiều lúc cũng không trả lời nổi câu hỏi đó.

Đặc biệt, trong năm cuối cùng, mùa hè cuối cùng của đời mình, Lưu Quang Vũ làm việc hối hả hơn bao giờ hết. Sau khi Lưu Quang Vũ mất, trên bàn làm việc của anh vẫn còn để một mảnh giấy nhỏ, trong đó anh ghi: “Công việc phải làm từ tháng 8 tới tháng 12 (1988)”, với tên 8 vở kịch, một tập thơ cùng một số công việc khác. Cho đến khi mất, nghĩa là chỉ trong vòng một tháng kể từ khi viết mảnh giấy, anh đã kịp thực hiện và đưa lên sàn diễn trọn vẹn 3 vở: Trái tim trong trắng (đoàn Kịch Hải Phòng và Đoàn Chèo Hà nam Ninh dựng), Lời thề thứ chín (Đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị dựng 1988), Điều không thể mất (Nhà hát Tuổi trẻ, Đoàn Kịch Quân khu II dựng 1988). Vở thứ tư - Chim sâm cầm không chết – đã viết xong cảnh cuối, Đoàn kịch Hải Phòng đã nhận dàn dựng. Và nếu như không ra đi đột ngột thì rất có thể Lưu Quang Vũ đã có cơ hội “hoàn thành kế hoạch năm”, viết nốt 4 vở còn lại: Bồ câu biển, Trà hoa nữ, Thủ tục làm người sống... Cũng trong năm 1988, ngoài mấy vở trên, anh còn viết một loạt vở nữa như Đôi đũa kim giao (Đoàn ca múa Hà Nam Ninh dựng), Ông không phải bố tôi (có 4 đoàn dựng), Linh hồn của đá (Đoàn Chèo Hải Phòng dựng), Bệnh sĩ (Nhà hát kịch Trung ương dựng)...

Mùa hè năm đó tôi mới 22 tuổi, đang là sinh viên năm thứ hai ở Liên xô cũ, được về phép. Sau mấy năm xa nhà, thấy HN có một số thay đổi: Chế độ tem phiếu đã bị bãi bỏ. Đồ đạc có vẻ nhiều hơn, nhưng điện vẫn thường xuyên mất, cuộc sống nhìn chung vẫn rất vất vả. Gia đình tôi sống trong một căn phòng ở gác hai số nhà 96 phố Huế. Anh Vũ, chị Quỳnh, Kít (Lưu Minh Vũ) và Mí (Lưu Quỳnh Thơ) sống trên tầng ba, trong một căn phòng rộng 6,5 mét vuông. Suốt mùa hè đó, thường thường tôi chỉ gặp Lưu Quang Vũ lúc sáng sớm, hoặc lúc 1,2 giờ sáng. Còn cả ngày anh đi vắng suốt. Lịch làm việc của anh bao giờ cũng dày đặc. Có ngày sáng anh lên Hà Bắc dựng kịch, chiều về Nhà hát kịch đọc vở mới với đạo diễn, tối lại đi Hà Tây xem duyệt vở. Có khi nửa đêm về đến nhà, anh uống vội cốc cà phê rồi lại ngồi vào bàn viết. Nhiều lúc chị Quỳnh bảo với mẹ tôi: “Mẹ phải can anh Vũ giúp con, anh ấy làm việc chẳng kể gì đến sức khoẻ cả.” Mẹ tôi cũng thường nói với anh “con làm gì cũng phải giữ lấy sức khoẻ”. Những lúc đó, anh thường bảo: “Con cũng biết thế nhưng mình cố một chút thì đoàn có vở dựng, mấy chục con người có công ăn việc làm...” Anh Vũ là người rất mê bóng đá nhưng giải EURO năm đó tôi thấy hầu như anh không còn thời gian để xem. Chị Quỳnh cũng “miễn” mọi việc nhà cho anh, không phải xuống tầng 1 xếp hàng xách nước lên tầng 3. Hồi đó nước sinh hoạt ở HN là một vấn đề rất cơ cực.

Nhà tôi mùa hè đó lúc nào cũng có một vài ông khách – là người của các đoàn - đến “đòi” kịch bản. Mới bảnh mắt, vừa mở cửa ra đánh răng, rửa mặt đã thấy có người đứng đợi. Có người ý tứ, anh Vũ vắng nhà thì đứng ngoài cầu thang chờ. Nhưng cũng có người cứ ngồi lì trong nhà, uống hết tuần chè này sang tuần khác, đốt thuốc khói um nhà. Dường như họ nghĩ làm vậy thì gia đình Lưu Quang Vũ sẽ sốt ruột, anh sẽ chóng phải về hơn. Nhiều hôm thương anh, chúng tôi buộc phải nói dối là anh đi vắng. Khách vẫn kiên nhẫn đứng chờ bên ngoài. Anh Vũ khoá trái cửa, ngồi trong nhà viết, muốn ho cũng không dám ho. Có ông khách đứng nấp ở cầu thang. Một lúc thấy anh Vũ lò dò ra bèn reo toáng lên, xồ tới như bắt được thằng kẻ trộm.

Các đoàn đều săn đón vở của anh. Mà tính anh Vũ thì lại cả nể, với ai cũng hứa. Hứa rồi bận quá không thực hiện được lời hứa. Khi người ta đến lại phải lỡ hẹn, hoặc phải nói dối. Có người bị anh hẹn đi hẹn lại ba bốn lần. Thành ra anh bị mang tiếng là hay nói dối. Thực ra thì anh không định nói dối mà chỉ do quá bận bịu. Có người - như đạo diễn NSND Phạm Thị Thành – thì thông cảm và gọi đó là “kiểu nói dối đáng yêu”. Nhưng có người – như cố đạo diễn NSND Nguyễn Đình Nghi - nhiều lúc phát cáu lên, nói với chị Quỳnh: “Hay là Vũ không muốn làm việc với tôi nữa thì cứ nói thẳng ra. Việc gì cứ phải lỡ hẹn như vậy?!...” Chị Quỳnh lại phải xin lỗi, giải thích mãi.

Anh Vũ thì bận túi bụi như vậy, còn chị Quỳnh mùa hè năm đó sức khoẻ giảm sút rất nhiều. Tháng 3 năm 1988 chị được cử tham gia Ban Giám khảo Liên hoan phim toàn quốc ở Nha Trang. Trên đường đi, chiếc xe chở cả đoàn đang qua cầu bỗng bị lật. Trong tấm ảnh ghi lại vụ tai nạn đó, chiếc xe khách nằm 1/3 trên thành cầu, còn 2/3 lửng lơ trong khoảng không. Thật hú vía! Rồi đến tháng năm, chị thường thấy khó thở, thỉnh thoảng ngực trái lại dội lên những cơn đau rất lạ. Vào viện khám, bác sĩ bảo tim chị có vấn đề. Xuân Quỳnh phải nằm viện hai tháng trời. Khi tôi về phép thì chị đã ra viện, nhưng sắc mặt kém đi nhiều so với một năm trước đó, khi tôi gặp chị ở Matxcova trong đoàn nhà văn VN sang học tại Trường viết văn Gorki. Tính chị vẫn vui, vẫn hay đùa, nhưng nhiều lúc trong câu chuyện thấy ánh mắt chị thảng thốt, như nhìn vào đâu đâu. Xuân Quỳnh đã từng có hẳn một bài thơ viết về trái tim, bài Tự hát: “Chẳng dại gì em ước nó bằng vàng/Trái tim em anh đã từng biết đấy/Anh là người coi thường của cải/Nên nếu cần anh bán nó đi ngay... Em trở về đúng nghĩa trái tim em/Là máu thịt đời thường ai chẳng có/Cũng ngừng đập lúc cuộc đời không còn nữa/Nhưng biết yêu anh cả khi chết đi rồi....” Oái ăm thay, trái tim chan chứa tình yêu thương đó giờ lại đang đau. Chị Quỳnh làm dâu trong nhà tôi đã mười lăm năm, thật sự cả mấy anh em chúng tôi đều coi chị như chị ruột. Chúng tôi vẫn nhớ ngày anh chị mới về với nhau, tài sản giá trị nhất chỉ là chiếc phích nhỏ. Những ngày hè nóng cháy, chị đi giặt ở cái máy nước công cộng ngoài phố Trần Nhân Tông về, cái chậu quần áo to tướng vẹo một bên người. Những ngày Tết chị ngồi gói bánh chưng. Thời cấp ba chị đèo tôi lên nhà thầy Trần Nhật Minh xin học thêm môn văn... Vậy mà giờ đây, khi anh Vũ bắt đầu ổn định thì chị lại đau yếu. Chắc để cho không khí trong nhà đỡ nặng nề, mọi người lúc đó thường tránh nói về bệnh tật của chị. Vì vậy tôi cũng không biết bệnh chị nghiêm trọng đến mức nào. Mãi về sau này, mẹ tôi mới kể là lúc đó, anh Vũ đã nói với bà: “Bác sĩ bảo bệnh tim của Quỳnh rất nặng. Nếu chăm sóc tốt thì cũng chỉ sống được vài ba năm nữa thôi, phải có chế độ ăn uống, nghỉ ngơi đặc biệt”...

Về con cái của anh chị, năm đó cũng đã lớn khôn nhiều. Tuấn Anh – con riêng chị Quỳnh - đã tốt nghiệp Đại học Ngoại ngữ, xin được vào làm ở Thông tấn xã. Kít đang học Sân khấu Điện ảnh. Đặc biệt lớn là Mí. Nó không còn bầu bĩnh, để tóc dài giống con gái như hồi nhỏ, mà cao vổng lên, chân tay lòng khòng, lại đang vỡ giọng. Nhưng Mí vẫn rất ngoan và học giỏi. Chị Quỳnh thường khoe nó rất tiết kiệm, bố cho tiền ăn phở sáng thì cu cậu chỉ ăn xôi. Mí chăm làm việc nhà, ngày nào cũng xách nước, nấu cơm giúp mẹ. Lúc rảnh thì mua vé rủ bà nội đi xem phim. Nó vẫn chơi guitare rất hay, vẽ và viết truyện ngắn đều, thỉnh thoảng lại thấy được đăng báo. Tôi đặc biệt ấn tượng với một bức tranh của Mí, vẽ một lọ hoa màu tím, đến giờ vẫn treo trên tường nhà tôi. Ấn tượng bởi đó là một bức tranh rất buồn và già dặn, như không phải là của một cậu bé 13 tuổi.

Cũng mùa hè năm đó, anh Vũ chị Quỳnh có một tin vui : Được Hội Nhà văn phân nhà, một căn hộ hai phòng trên tầng ba khu tập thể Ngọc Khánh. Tôi đã một lần đạp xe đèo chị Quỳnh lên xem nhà. Đi đường Kim Mã, rồi rẽ trái. Hồi đó chưa có đường Liễu Giai, phải dắt xe đạp vượt qua những đống đất đá lổn nhổn mới tới khu tập thể. Chị Quỳnh tấm tắc: “Rộng quá, ở thế nào cho hết!” Thực ra diện tích nhà tổng cộng chỉ hơn 40 mét vuông thôi , nhưng so với cái chuồng cu 6 mét mà anh chị đang ở thì quả là rộng thật. Rồi chị tính chỗ này kê giường, chỗ kia kê tủ. Suốt bao nhiêu năm, chưa bao giờ anh Vũ chị Quỳnh có giường bởi vì nhà quá chật, không đủ chỗ kê. Chỉ tiếc là chưa kịp dọn về căn hộ mới, chưa kịp nằm trên chiếc giường mơ ước ấy, anh chị đã ra đi...

Thấm thoắt thế mà đã sắp hết hè. Tôi nhớ cái tuần cuối cùng trước ngày tôi trả phép, cùng lúc có hai vở kịch của anh Vũ chuẩn bị công diễn. Vở đầu là Bệnh sĩ, một hài kịch cười ôm bụng từ đầu đến cuối. Vở thứ hai là Lời thề thứ chín, đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị dựng. Hôm chạy suốt vở này lần đầu, anh Vũ chở tôi vào Mai Dịch xem. Hai anh em đi trên chiếc xe Peugeot 103 màu đỏ, anh Vũ vừa mua cách đó mấy hôm. Dọc đường đi, anh nói chuyện với tôi rất nhiều, về Mí, về sức khoẻ chị Quỳnh, về những chuyện tức cười hồi anh đi Liên xô. Anh bảo: “Định và Bi (thằng em út nhà tôi) ở bên đó cứ yên tâm học cho thật giỏi, ở nhà mẹ đã có anh Vũ chị Quỳnh lo chu đáo. Năng viết thư cho mẹ đỡ mong. Khi nào Định cần gì bảo anh Vũ sẽ mua gửi sang...” Tôi kém anh Vũ tới mười tám tuổi. Vừa học xong phổ thông thì tôi đi xa, nên ngoài lúc thư từ, chẳng mấy khi anh nói chuyện với tôi như với một người lớn thế này. Rồi một cơn mưa rào xối xả ập đến. Anh Vũ lấy trong xắc ra một tấm nylon nhựa choàng cho cả hai anh em rồi lại phóng đi. Vào đến Mai Dịch thì ướt lướt thướt hết cả...

Ngày 23/8, mẹ tôi cùng mấy cụ trong tổ hưu đi Sài Gòn chơi. Từ sáng sớm anh Vũ đã xuống chào mẹ và nói: “Hôm nay con bận đi làm việc nên không tiễn mẹ được. Khi nào mẹ ra con sẽ đi đón.” Miệng nói như vậy, tay anh cầm bút viết lên cuốn lịch treo tường dòng chữ: 8/9 mẹ ra, có mặt” Ngày 25/8, tôi bay trở lại nước Nga. Hôm đó anh Vũ cũng đi vắng đâu. Xe sắp chuyển bánh lên Nội Bài thì chị Quỳnh và Mí chạy về. Tôi đã ngồi trong xe, chị Quỳnh đứng ngoài nắm lấy tay tôi, cười: “Hôm nào anh chị đi Liên xô, Định lại dẫn ra chụp ảnh ở Quảng trường Đỏ nhé...” Có ngờ đâu đó là những lời cuối cùng chị Quỳnh nói với tôi.

Ngày 27/8, anh Vũ và hoạ sĩ Doãn Châu xuống làm việc với đoàn kịch Hải Phòng, đưa cả chị Quỳnh, Mí và gia đình anh Doãn Châu đi cùng, tranh thủ kết hợp cho trẻ con tắm biển Đồ Sơn trước khi bước vào năm học mới. Chiều 29/8 trở về, vừa qua đầu cầu Phú Lương thì tai nạn xảy ra.

Ba ngày sau, tôi mới biết tin. Hôm đó tôi sang trường Bưu điện chơi. Vừa vào phòng một anh bạn nghiên cứu sinh thì thấy mắt anh đẫm nước, rồi bảo: “Xin chia buồn với Định”. Tôi ngớ người chẳng hiểu gì cả. Anh đưa cho tôi tờ báo Nhân dân, ở trang 8 có một ô nhỏ đóng khung bắt đầu bằng hai chữ :Tin buồn...

Đã 15 năm trôi qua. Có thể thời gian đã mài mòn bớt những sắc cạnh so với ban đầu, nhưng nỗi đau thì vẫn là nỗi đau. Anh Vũ có một vở kịch tên là “Mùa hạ cuối cùng”, một vở rất nhiều chất thơ, do Nhà hát Tuổi trẻ dựng. Chí Trung, Đức Hải, Lan Hương, Minh Hằng... lúc đó đóng vai các cô cậu học sinh lớp 10, đều trẻ măng. Đã bao nhiêu năm, tôi vẫn nhớ vở kịch đó. Cũng như tôi không thể nào quên được cái “mùa hạ cuối cùng” đó. Không phải là người mê tín nhưng tôi thấy dường như có cái gì như là định mệnh. Anh Vũ đã làm việc ngày đêm hối hả, như biết rằng mình sắp bị giời bắt đi. Còn chị Quỳnh thì trái tim trĩu nặng bao nhiêu lo lắng. Chỉ có một điều an ủi duy nhất là ngay cả cái chết, cái chết định mệnh, phũ phàng cũng không thể chia lìa anh chị.

Lưu Quang Định

9.2003

Đọc thơ Lưu Quang Vũ

Mến gửi cả nhà mình một bài năm 1989 của Vũ Quần Phương viết về thơ của LƯU QUANG VŨ

Những năm cuối đời, Lưu Quang Vũ được đông đảo công chúng mến mộ với tư cách nhà viết kịch. Sự cống hiến của anh cho sân khấu đáng được ghi nhận. Nhưng đọc hết các bản thảo anh để lại, tôi thấy thơ mới là nơi anh ký thác nhiều nhất và tôi tin nhiều bài thơ của anh sẽ thắng được thời gian. Hình như Lưu Quang Vũ cũng nhận ra điều đó. Anh nói với nhiều bạn bè rằng anh thích được làm thơ hơn cả viết kịch lẫn viết truyện, rằng thành công của thơ thường mang cho anh niềm vui lâu hơn dù nhuận bút tiêu có chóng hết hơn. Cố nhiên với Lưu Quang Vũ hay với chúng ta, không có sự khinh trọng giữa các loại hình nghệ THUẬT. Ở đây chỉ muốn nói tới cái tạng của anh. Tôi thấy trước sau cốt cách thi sĩ vẫn là nét trội nhất trong tâm hồn anh. Tôi cũng trộm nghĩ, về lâu dài, sự đóng góp của Lưu Quang Vũ về thơ còn lớn hơn về kịch.

Anh mất sớm nhưng với thơ, anh đã có hơn hai mươi năm sáng tác. Anh đã kịp đặt tên cho mười hai tập thơ, trong đó nhiều tập đã hoàn chỉnh: Cỏ tóc tiên, Hương cây, Mây trắng của đời tôi, Cuốn sách xếp lầm trang... Hương cây đã in năm 1968 và Mây trắng của đời tôi thì vừa ấn hành. Các tập khác đang sắp xếp dở dang và cũng cần viết bổ sung, trong dự định có một tập thơ tình yêu Tin ở hoa hồng, một Trường ca tám chương. Rõ ràng, Lưu Quang Vũ đang nhiều trù liệu cho thơ. Ðọc thơ anh có cảm giác anh viết kịch để sống với mọi người, và làm thơ để sống với riêng mình.

Một buổi chiều sau ngày anh mất được nửa năm - đã nửa năm - tôi tới thăm gia đình anh và đọc những tập thơ, bài thơ chép tay của anh. Lưu Quang Vũ còn nhiều bài chưa đăng quá! Gần như cả tập Cuốn sách xếp lầm trang, hai mươi hai bài, đều chưa đăng cả. Mà đây là một tập hay, có lẽ hay nhất trong các tập của Lưu Quang Vũ. Tôi đọc và sửng sốt, đây là một Lưu Quang Vũ khác, một Lưu Quang Vũ mà BẠN BÈ CÒN ÍT BIẾT TỚI. Ở ĐÂY ANH CÔ ĐƠN HƠN, CAY ĐẮNG HƠN VÀ NHIỀU Ý NGHĨ của anh bế tắc quá. Nhưng cũng chính ở đây anh viết thực chân thành, trái tim trần trụi nhoi nhóp đập sau nét chữ mảnh mai như chữ con gái - chưa bao giờ tôi thấy thơ Lưu Quang Vũ chân thành đến tàn nhẫn với chính mình như ở tập này. Anh ghi lên giấy tất cả những gì đã có ở lòng anh, không cần biết những ý tình ấy có phù hợp hay không với thời cuộc. Lưu Quang Vũ không gửi đăng ở đâu. Anh viết cho anh thôi, cho nhu cầu của riêng anh, trước hết. Nhưng chắc chắn anh tin rằng tập thơ sẽ có lúc được xuất bản vì một lý do đơn giản: nó hay, hay vì nó đã diễn đạt tinh vi được một tâm trạng mà tâm trạng đang cảm xúc cao độ những gì mà nó đang sống.

Ðể thấy rõ lộ trình thơ của Lưu Quang Vũ, tốt nhất chúng ta đọc anh theo thứ tự thời gian. Lưu Quang Vũ làm thơ khá sớm. Cha và chú ruột đều là nhà thơ, chắc anh đã có các bài viết từ thuở thiếu niên. Năm hai mươi tuổi anh đã cùng Bằng Việt xuất bản tập THƠ ĐẦU TAY TRONG ĐÓ CÓ NHỮNG BÀI ANH VIẾT TỪ NĂM MƯỜI BẨY TUỔI. Ở TẬP HƯƠNG CÂY này rồi tập Cỏ tóc tiên (chưa in) và một ít bài sau này đưa vào tập Mây trắng của đời tôi, Lưu Quang Vũ có cái tươi tắn chung của những người làm thơ trẻ hồi ấy. Cũng một cách nhìn đời hồn hậu, lạc quan, quay phía nào cũng thấy sự hài hòa ưu ái.

Lúc này Lưu Quang Vũ đã rời ghế nhà trường vào bộ đội, anh bộ đội này khá nhiều mơ mộng, mỗi thước đường hành quân, mỗi làng mạc đi qua gợi lên trong anh bao cảm xúc rưng rưng về Tổ quốc về nhân dân. Những cảm xúc còn nhiều dấu vết của sách vở nhà trường thiêng liêng, trong trẻo, đầy tin cậy.

Anh tin rằng, trong cuộc đời này, khi một tiếng gọi cất lên thì bao giờ cũng có tiếng thưa, không tiếng gọi nào lại rơi vào im lặng đáng sợ cả. Nếu anh lên tiếng gọi đò, thì:

Bờ xa lúc nào cũng có tiếng người ơi

Tiếng đất nước cất lên cùng sóng vỗ

Nghe quen rồi mà mắt cứ rưng rưng

(1968)

Những năm ấy buồn vui riêng của mỗi người đều hòa trong tình cảm chung của cả đất nước. Trong lòng nhà thơ trẻ, cũng như nhiều bạn viết trẻ khác, chưa thấy và chưa biết những gì gọi là nghịch cảnh. Sự từng trải cá thể, những chiêm nghiệm cá nhân chưa có ở Lưu Quang Vũ lúc này. Anh yên tâm với cái chung và phấn đấu để hòa nhập, để được tan mình vào toàn thể.

Phần thơ Hương cây của Lưu Quang Vũ đã được bạn đọc hồi ấy yêu mến không phải vì những khám phá chân lý đời sống mà chủ yếu vì những cảm xúc tươi trong, tin cậy của anh, đặc biệt vì một giọng thơ rất đắm đuối. Ðắm đuối đó là một đặc điểm của suốt đời Lưu Quang Vũ. Vui hay buồn, tin cậy hay hoang mang... bao giờ anh cũng đắm đuối: Ðặc điểm này ít thấy ở các nhà thơ khác. Hình như từ sau Cách mạng Tháng Tám 1945, thơ Việt Nam ta chuộng sự tỉnh táo, chắc khỏe, giầu chất liệu cụ thể của đời sống công nông binh, các nhà thơ thường sử dụng bút pháp hiện thực sáng rõ. Thơ có ít mê đi. Giọng thơ còn mang nhiều sự đắm đuối, trong kháng chiến chống Pháp, có lẽ chỉ thấy ở Nguyễn Ðình Thi trong tập Người chiến sĩ và Quang Dũng. Ngay Xuân Diệu nổi tiếng về say đắm ở giai đoạn trước, giờ đây cũng tỉnh táo nhiều, anh chủ trương chân chân chân thật thật thật. Vào những năm sáu mươi, một vài nhà thơ có uy tín đã bắt đầu kêu lên: thơ cần phải mê hơn. Mỗi người tìm một cách để mê. Có người mê và mộng hơn, nhưng còn nhiều người chưa mê được nên cái giọng say đắm, đắm đuối của Lưu Quang Vũ lúc ấy rất được mến chuộng. Những câu thơ của anh được nhà phê bình Hoài Thanh, vốn là người rất sành với cái mê đắm của thời Thơ mới trích khen đều là những câu thơ kết tinh sự đắm đuối. Tìm ra những yếu tố cấu thành cái chất đắm đuối này cũng là cách tìm ra bản chất thi pháp Lưu Quang Vũ.

Lưu Quang Vũ đắm đuối không chỉ ở cách nói, ở thủ pháp diễn đạt mà còn ở cái cách cảm thụ đời sống của anh. Anh cảm thụ bằng cảm giác. Vốn nhạy cảm, anh nắm bắt thực tại bằng giác quan rất tinh tế và phong phú. Tôi có ấn tượng chính cảm giác là hạt nhân đầu tiên của cảm hứng thơ Lưu Quang Vũ. Cảm giác gọi những ý thơ tuôn chảy. Tứ thơ như tự hình thành trong quá trình cảm thụ. Ðọc thơ Lưu Quang Vũ ít thấy dấu vết của bố cục, cảm hứng liền dòng ào ạt, đầy ắp hình ảnh, ảnh thực và ảnh ảo, hiện thực và tưởng tượng, sách vở và đời sống HÒA QUYỆN THÚC ĐẨY NHAU TRONG CÁC CÂU THƠ DỒN DẬP. Ở CÁC BÀI THƠ DÀI: TIẾNG VIỆT, Viết cho em từ cửa biển; Ðất nước đàn bầu... rất dễ nhận ra đặc điểm này. Cảm hứng ấy đã tạo nên cái đắm đuối của thơ. Anh viết như trong một cơn say, như sự nhập đồng bất chấp cực đoan và phi lý trong chi tiết. Thế giới trong thơ anh là thế giới của tưởng tượng. Giầu tưởng tượng nên mới mê đắm, mới thành đắm đuối. Trong thơ anh có cả cánh buồm đen của tên cướp bể, có ngọn lửa bập bùng người Âu Lạc múa trên châu thổ sông Hồng còn nguyên nếp phù sa. Có những đoạn thơ anh làm mê lòng ta như cổ tích. Tôi nghĩ đây chính là dấu ấn của năng khiếu thơ:

Trung Hoa của tuổi thơ

Tiếng ngựa hí đêm khuya

Ðoàn xe Chiến Quốc đi trong tuyết

Rũ rượi tóc râu, đao thương sáng quắc

Não bạt thanh la xủng xoẻng

Dữ tợn mà sầu thương

(Trung Hoa, viết năm 1974)

Ðắm đuối là bản sắc cảm xúc của Lưu Quang Vũ. Nó tạo nên sức lôi cuốn ma quái ở thơ anh và cũng tạo nên lắm vất vả cho đời anh. Anh sống như đuổi theo những yêu thích của lòng, đáp ứng những nhu cầu ở bên trong, ít đếm xỉa tới những quy ước của ngoại cảnh. Mải mơ mộng với đại dương nên có khi, anh đã mắc cạn ngay ở một lạch sông đào. Lưu Quang Vũ đã trải qua những năm tháng lao đao ngay ở tuổi thanh niên: ra bộ đội, nghề ngỗng chưa ra sao, xin mãi không được việc làm, hạnh phúc gia đình tan vỡ, con thì nhỏ, cuộc chiến tranh chống Mỹ ngày càng ác liệt. Những tiêu cực xã hội bắt đầu phát sinh. Anh lúng túng không phải chỉ vì nghèo mà chủ yếu vì hướng đi. Cảnh ngộ của anh là riêng biệt, nó không đại diện gì cho cả thế hệ thanh niên lúc đó do vậy những cảm nghĩ của anh khi ấy có thể ít đại diện cho thời cuộc, có thể không tiêu biểu cho số đông nhưng đích thực nó là nỗi lòng của một người. Nỗi lòng đó đã được diễn đạt chân thành bằng một nghệ thuật thơ nhuần chín. Ðây là giai đoạn sáng tác khá đặc biệt trong đời thơ Lưu Quang Vũ, chỉ khoảng hai năm, quãng 1971- 1972, nội dung khác với giai đoạn trước và cũng khác với giai đoạn sau. Giai đoạn này tâm hồn anh như già đi trong những nhận thức đau buồn về đời. Quả thật, hai mươi hai bài trong Cuốn sách xếp lầm trang mang rất nhiều dằn vặt, nhiều nghĩ ngợi chiêm nghiệm, có phấn đấu và cũng có thất vọng. Trong giọng điệu chung phấn khởi tự hào, cổ động đánh giặc hồi ấy tập thơ này quả có lạc điệu. Ðây là thơ được viết ra do một thúc bách nội tâm, từ cảnh ngộ cá thể của mình. Sự thành công của Lưu Quang Vũ bắt nguồn từ lẽ đó. Chúng ta đọc thơ cũng có sự cảm thông, đừng máy móc cào bằng, đòi hỏi thơ của ai cũng phải có một công dụng tức thì với xã hội. Thơ hay bao giờ cũng có công dụng, nhưng đấy là một công dụng xa, giúp cho sự hình thành nhân cách con người. Nhân cách hình thành từ những chiêm nghiệm. Thơ Lưu Quang Vũ giai đoạn này rất nhiều chiêm nghiệm. Anh nhìn và khái quát việc đời trên cảnh ngộ của anh. Anh thấy cuộc đời lúc đó sao lộn xộn như cuốn sách xếp lầm trang: chuyện đời trai gái tự tình lẫn với chuyện chia gia tài, chuyện án mạng, rồi lại sa mạc Gôbi, phu nhân đa tình, gián điệp triết gia, lái bò, số học... Có thể có một chút bi quan quá sớm, nhưng cũng đã thấy một cái gì như linh cảm trước thời cuộc. Mười bảy năm sau những chủ đề này sẽ trở lại trong kịch Lưu Quang Vũ cố nhiên chín chắn hơn, chừng mực hơn, nhưng rõ ràng nó đã được định hướng từ ngày ấy. Cái mạnh của hiện thực đã ngự trị khá sớm trong nhà thơ mơ mộng này. Mùi lá bưởi lá chanh nên thơ sẽ không bao giờ còn quay về tô điểm cho cái hiện thực dữ dằn của chiến tranh nữa. Lưu Quang Vũ đã mang một cái nhìn khác và tìm mọi chất thơ hoàn toàn khác với giai đoạn trước của anh và khác với cả khuynh hướng chung của cả nền thơ. Thay vì sự ngọt ngào ca ngợi, là sự chất vấn rát bỏng:

Những tuổi thơ không có tuổi thơ

Những đôi mắt tráo trơ mà tội nghiệp

Chúng ăn cắp, đánh nhau, chửi tục

Lang thang hè đường tàu điện quán bia

Những bông hoa chưa nở đã tàn đi

Những cành cây chưa xanh đã cỗi

...

Sao mọi người có thể dửng dưng

Nhìn em đi trên đường tối

Mọi người đều có tội

Trước tuổi thơ đã chết của em.

Em về mấy thế kỉ sau

Nhìn trăng có thấy nguyên mầu ấy không

(Những tuổi thơ, 1971)

Những điều trông thấy đã làm kết đọng trong lòng Lưu Quang Vũ một nỗi buồn ám ảnh, không dễ nguôi ngoai. Liên tưởng của anh, anh vốn giầu tưởng tượng, càng đắp thêm vào những cái, gọi bằng từ bây giờ là tiêu cực, một sắc độ bi thương hơn nữa. Có lúc anh đã chạm vào bế tắc:

Có những lúc tâm hồn tôi rách nát

Tôi biết làm gì, tôi biết đi đâu!

Anh luôn luôn băn khoăn một câu hỏi Con người là gì đối với nhau. Sách vở đã dạy: Người với người là bạn. Thơ Tố Hữu cũng đã viết: Người yêu người sống để yêu nhau. Có nên tin ở mắt mình không hay tin theo niềm tin có sẵn. Nhiều nhà thơ hồi ấy đã chọn cách thứ hai, tiện và lợi. Nhưng cũng không ít người đã chọn cách thứ nhất. Ðau trong tâm hồn hơn, có khi còn khổ cả thân xác, nhưng nó đã có thơ đích thực và với thời gian, những thơ này sẽ có ích thực sự, nó giúp vào sự hình thành những nhân cách lương thiện, vị tha. Cho nên khoan hãy lên án Lưu Quang Vũ khi thấy anh quá tuyệt vọng, tuyệt vọng đến hư vô chủ nghĩa. Ðộ lượng một chút sẽ thấy cái tuyệt diệu của thơ trong sự nâng đỡ của con người.

Trong vài năm ấy, Lưu Quang Vũ đã thấy được nhiều điều. Anh nhận thức xã hội sâu lên nhiều, nhất là anh nhận thức được chính anh, anh khám phá ra anh. Nỗi buồn của anh đi từ cảnh ngộ của anh nhưng ý nghĩa của nó lớn hơn nhiều. Trong nỗi buồn ấy, thấy được số phận của dân ta và của con người nói chung.

Tôi khao khát yêu người

Mà không sao yêu được

Lời tự thú bi quan đó là một cách đấu tranh cho vẻ đẹp con người:

Ðiều anh tin không có ở trên đời

Ðiều anh có không giúp gì ai được

Gương mặt em chỉ còn là kỷ niệm

Mối tình xưa anh cũng đã quên rồi.

Trong lời than tuyệt vọng này bạn có đọc thấy một sự trưởng thành không? Những câu thơ buồn này đã có sức nâng đỡ những ai buồn cùng cảnh. Nhận ra cái vô tích sự của mình là bắt đầu để thành có ích. Tôi không thấy những câu thơ đắc chí về mình lại có thể nâng người ta lên được. Cái hay trong thơ Lưu Quang Vũ giai đoạn này có cái lắt léo như vậy.

Ðây là chưa nói tới một bước tiến dài về nghệ thuật thơ so với Hương cây. Tôi cho rằng đây là điểm đỉnh trong nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ. Sau này anh viết vui hơn, ấm áp hơn nhưng không tài hơn. Vốn hào hoa phóng túng trong ngôn từ nhưng lúc này Lưu Quang Vũ lại tìm đến sự giản dị, câu thơ bớt nhiều tính từ, thích dựng lại việc cụ thể. Cái tài của anh là ở chỗ từ những việc, những vật cụ thể anh làm bật lên được một cảm xúc, một nhận thức, một tâm trạng vốn rất khó diễn đạt khó nắm bắt:

Những chiếc xe tăng đi qua

Những khẩu súng đi qua

Những người lính đi qua

Chẳng có gì cùng ta ở lại

(Mặt trời trong nước lạnh, viết 6-1972)

Năm 1972 là năm chiến sự diễn ra ác liệt. Trong bốn câu thơ tôi trích, ba câu trên là ba việc thông thường của thời chiến, nhưng đến câu thứ tư bỗng làm rung chuyển chúng ta và chúng ta cảm thấy hết cái sức nặng của chiến tranh. Chẳng có gì cùng ta ở lại, đâu phải chỉ nói đến xe tăng, người lính, súng ống, còn nhiều thứ lớn lao hơn nữa. Lưu Quang Vũ từ một hoàn cảnh riêng của mình, đã lắng nghe được bản kết toán chiến phí mà đến nay nhiều người mới biết. Anh hiểu cái giá của những ngày cô đơn. Nỗi cô đơn của anh người ngoài không thấy, nhưng anh ý thức nó rất sâu và diễn đạt được tận cùng:

Tôi là đứa con cô đơn ngay khi ngồi cạnh mẹ

Thằng bé lẻ loi giữa lớp học ồn ào

Bàn chân hồ nghi giữa đường phố xôn xao.

(Mấy đoạn thơ, viết 1971)

Cô đơn và hồ nghi hết thảy, không biết nương tựa vào đâu. Muốn khát khao yêu người thì không sao yêu được. Muốn nương tựa vào tình yêu thì tình yêu tan vỡ.

Những kỷ niệm tuổi thơ mà cách đó vài năm anh hay chi chút quay về, bây giờ cũng không đủ an ủi anh nữa. Có lúc lòng anh thật hoang vắng thật rêu phong, cõi lòng của một người mới ngoài hai mươi tuổi. Mang cõi lòng ấy nhìn đổ vỡ chiến tranh. Lưu Quang Vũ có những câu thơ thật ấn tượng:

Hạt mưa đen rơi trên ô kính vỡ

Sao hạt mưa có mầu đen. Ai biết? Chỉ biết nó gợi tro than, loạn lạc, ly tán.

Có lúc anh như kẻ bất đắc chí, cười khóc thảng thốt, nói năng văng mạng, rồi lại ngồi lặng xót xa. Thơ Lưu Quang Vũ lúc này có một sức chứa nội tâm rất lớn. Anh đã giúp cho chúng ta thấy một phía khác của chiến tranh, cái phía mà - vì cần cổ động cho chiến đấu - cả nền thơ đã phải nén lại và giấu đi. Ngày nay chiến tranh đã qua đi, kẻ thù cũ đang thành bè bạn mới, đọc lại những dòng thơ Lưu Quang Vũ chúng ta càng hiểu cái giá của tự do sau độc lập mà dân tộc đã phải trả. Thắng một cuộc chiến với Mỹ, đâu phải chuyện nhẹ nhàng. Chúng ta đã đọc những tổn thất về người về của, giờ đây chúng ta đọc thêm những tổn thất của tâm trạng. Và chúng ta hiểu rằng trong cõi người này, những vui buồn thật đa dạng. Trước một sự kiện, có thể có nhiều tâm trạng. Ngay một dạng thức tình cảm cũng mang nhiều sắc thái khác nhau, trái ngược nhau. Trong một bài thơ mang cái tên rất dài Ðêm đông chí uống rượu với bác Lâm bác Khánh nói về những cuộc chia tay thời loạn, các nhân vật gọi nhau bằng bác ấy đều chưa quá ba mươi tuổi và hình như lúc ấy họ đều không biết uống rượu. Lưu Quang Vũ chưa lúc nào nghiện rượu. Anh thích cái tư thế ngang tàng của các ông rượu và đọc được ở đấy những nỗi niềm thảng thốt xót đau của những cõi lòng bỏ ngỏ:

Tối đen thành phố đêm lưu lạc

Máy bay giặc rít ở trên đầu

Ba đứa da vàng ngồi uống rượu

Mặt buồn như sỏi dưới hang sâu

Chúng mình không có bom nguyên tử

Chỉ có thuốc lào hút với nhau.

Lưu Quang Vũ thuộc loại người chỉ tin ở mắt mình, chỉ tin ở lòng mình. Mắt anh thấy một hiện tượng nào làm tim anh đau nhói anh đều viết thành thơ. Còn cái hiện tượng ấy là cá biệt hay phổ biến, là bản chất hay không bản chất anh dành cho các nhà lý sự kết luận. Anh muốn được trung thành với tình cảm nguyên sơ của mình. Một chiều cuối năm 1972, không biết xuất xứ do đâu mà anh viết:

Cuộc chém giết lặng dần

Các dũng sỹ thân tàn ma dại

Ðập nát những cây đàn quý

Ngồi nướng thịt cóc ăn

Con mèo đi hai chân

Kêu lên tiếng trẻ khóc.

(Chiều cuối, viết 11-1972)

Chiến tranh lúc ấy đang găng và không ai biết bao giờ nó kết thúc. Những câu thơ này chỉ là dự cảm hậu chiến. Ðến nay, sau hơn mười năm chiến tranh kết thúc nhưng dự cảm ngỡ như quái gở ấy không phải là không có lý.

Nhiều nhận xét: Lưu Quang Vũ hay khinh bạc, thích giễu người. Quả có vậy thật, nhưng nếu ta lắng nghe chút nữa trong thơ anh, hình như khinh bạc chỉ là vỏ bọc nỗi lòng ấy. Thông thường ai có nỗi niềm sâu sắc thường hay che giấu, nhất là khi nỗi niềm ấy quá khác biệt với cái đa số. Lại là người hay giễu sự "trang trọng" của những "đau khổ vĩ đại", Lưu Quang Vũ càng không muốn mình thành đề tài hài hước. Xót đau che giấu bằng cười cợt. Lưu Quang Vũ đang giao tiếp với mọi người kia là một Lưu Quang Vũ được quy ước. Chính vì vậy anh mới thấy cô đơn ngay khi ngồi cạnh mẹ. Chính vì vậy khi đọc những bài thơ chưa in này của anh tôi mới có cảm giác như gặp một Lưu Quang Vũ khác. Lưu Quang Vũ ấy nói với con, lúc ấy cháu lên hai:

Con ơi con hãy tha thứ cho cha

Cha chẳng thể nào sống cùng mẹ được

Ðời cha nắng gắt

Mẹ con cần suối mát của đồng vui

Con khôn lớn trên đời

Hãy yêu thương mẹ

Và hãy hiểu cho cha.

Ðó là lòng cha của ngàn đời và cũng là của tình cảnh riêng Lưu Quang Vũ. Giọng thơ, ý thơ dễ dàng, trân trọng, biết mình, biết người. Tôi chắc cháu Lưu Minh Vũ đọc lại những dòng này sẽ hiểu và vô cùng thương nhớ bố. Bài thơ Lưu Quang Vũ khóc thương khi cha anh qua đời, rồi những bài sau này anh viết tặng Xuân Quỳnh cũng trong một tâm trạng thành kính và biết ơn. Khinh bạc, giễu cợt không phải là chủ đạo trong tính cách anh. Nó chỉ là một nét, cái nét dễ bộc lộ sự thông minh ranh mãnh của anh. Sau này Lưu Quang Vũ đã sử dụng song song được cả lòng yêu kính trân trọng, nỗi xót đau bàng hoàng cùng với giọng giễu cợt KHINH BẠC TRONG MỘT THỂ LOẠI KHÁC - ĐÓ LÀ KỊCH. Ở ĐẤY, LƯU QUANG VŨ SẼ THĂNG BẰNG hơn, tỉnh táo hơn và đã được mến chuộng, được coi là tác giả ăn khách nhất, sung sức nhất. Nhưng tôi vẫn nghĩ với anh, thơ mới là chủ yếu vì nó nói được anh nhiều nhất và cũng nói được chuyện đời nhiều hơn. Có điều tiếng nói của thơ chỉ là những tín hiệu, người đọc phải diễn giải tín hiệu đó thành tiếng nói thường, nghĩa là khám phá cái bề sâu, cái bề xa của tâm trạng để hiểu hiện thực.

***

Cảm hứng dân tộc, trong tiến trình lịch sử, trong vẻ hùng vĩ của đất đai, trong vẻ đẹp óng ánh của ngôn ngữ và nhất là trong đời sống làm lụng cực nhọc, trận mạc gian lao của người dân là một cảm hứng bền chắc trong thơ Lưu Quang Vũ. Ca ngợi hay phê khán GÌ, ANH CŨNG YÊU THƯƠNG THÀNH KÍNH, CẢM PHỤC, XÓT XA. Ở MẢNG THƠ NÀY CÓ những nhận thức chắt ra từ sách vở. Nhưng dù từ sách hay từ đời tất cả đều nhuyễn vào cảm xúc anh, thành cá tính thơ của anh. Và cái giọng thơ đắm đuối đến mê hoặc đã tạo nên nhiều đoạn thơ lôi cuốn, chất chồng hình ảnh lạ. Trong Ðất nước đàn bầu (viết trong năm 1972 và 1983) trí tưởng tượng phóng túng dắt Lưu Quang Vũ đi dọc lại con đường dân tộc đã đi từ hồng hoang đến bây giờ. Cái kỳ ảo hoang sơ. Những rìu đá cổ sơ, những hang động khổng lồ, những đống lửa còn tro tàn sót lại xen với nét trữ tình êm ả của làng mạc thanh bình Hoa móng rồng thơm ngát của những đêm hội làng truyền thống Thấy cô bán rượu ống quần cỏ may, rồi vẻ dữ dội của binh lửa: Bao đền đài bị đốt thành than - Bao cuốn sách bị quăng vào lửa - Bao đầu người bêu trên cọc gỗ... tạo nên một giai điệu phức hợp làm nền cho sự hình thành nhân cách dân tộc. Lưu Quang Vũ yêu thương và ngợi ca nhân cách ấy. Sự ngợi ca này của anh dễ lẫn vào giọng ca chung của cả nền thơ, nếu anh không biết cá thể hóa nó. Anh cá thể hóa bằng cảm giác của cái tôi bàng bạc suốt bài thơ và cá thể hóa bằng bút pháp, bởi cái tài hoa của Lưu Quang Vũ có nhiều nét cá biệt. Anh viết rất tạo hình, có lẽ vì anh còn là họa sĩ:

Những con chim Lạc mỏ dài

Bay qua vầng trăng lớn

Cánh rừng sẫm tắm hoàng hôn đỏ rực

Cất tiếng kêu hoang dại dưới đêm nồng.

Ðặc biệt là sức gợi từ những chi tiết nhỏ bé đan vào các ý thơ như cái đêm nồng trong bốn câu vừa trích. Một chữ nồng đã phả vào đêm cái hơi hướng nhiệt đới còn nguyên sơ và khung cảnh trở nên phập phồng đầy sự sống. (Nhân tiện cũng nhận xét từ nồng - nồng nàn rất hay gặp trong thơ Lưu Quang Vũ - đó cũng là một chứng tích về kiểu cảm xúc của anh). Từ những bài thơ đầu tay đến những bài cuối cùng, câu thơ Lưu Quang Vũ bao giờ cũng khêu gợi, đánh thức vào hồn người đọc những kỷ niệm, những tưởng tượng của riêng họ. Chính đấy là chỗ tạo ra chất đắm đuối ở thơ anh. Dưới bút anh cảnh sắc bây giờ thường đẹp hơn lên, say đắm hơn lên:

Những ban mai xanh biếc tiếng đàn bầu

Bà hiền hậu têm trầu bên chõng nước

Em đi gặt trên cánh đồng cổ tích

Lúa bàng hoàng chín rực những triền sông.

Với những bài thơ trong tập Mây trắng của đời tôi, Lưu Quang Vũ đã ra khỏi những dằn vặt cô đơn của thời kỳ Cuốn sách xếp lầm trang. Khuynh hướng cảm hứng nối lại được với Hương cây nhưng chắc chắn hơn... chứa đựng hơn, từng trải hơn. Anh không cực đoan như giai đoạn 1971- 1972, nhưng anh cũng không né tránh những nghịch cảnh chua chát của đời sống. Anh đã viết về nhà nghệ sĩ kịch câm người Pháp Marcel Marceau:

Anh có nhớ con người đùa bỡn

với cái mặt nạ cười

rồi không sao cởi được

đau đớn mệt nhoài kiệt sức

tuyệt vọng ôm vai, cái mặt vẫn cười.

Anh bình giá về nhân dân, ca ngợi tầm vóc vĩ đại hy sinh cao cả của những người dân vô danh và cũng thấy hết những nhược điểm của họ, thấy để xót thương. Ðây là một phạm trù khoa học lịch sử, đánh giá thái quá hay bất cập đều không nên. Lưu Quang Vũ đã có cái nhìn biện chứng.

Người mài mực cho Nguyễn Trãi viết Bình Ngô, người cùng Quang Trung đi đánh giặc

Quang Trung trên bành voi, người cầm dáo xông lên phía trước

Quang Trung lên làm vua, người về nhà cày ruộng

Bị lão trương tuần quát nạt cũng run.

Ðã bao nhiêu tiếng đoạn trường mới cũ cất lên từ đám đông gọi là nhân dân ấy. Ca ngợi dân mà thờ ơ với nỗi khổ của dân ta đã là một thứ sáo rỗng tệ hại của một thời văn chương chúng ta. Lưu Quang Vũ không bị trượt vào vết xe đổ ấy. Ðây cũng là một bước trưởng thành của anh so với thời Hương cây. Phải tự thấy, tự nghĩ thì ca ngợi hay âu lo mới có cơ sở mới thuyết phục. Văn chương như áo quần mỗi thời đều có "mốt" của nó. Có mốt "ngợi ca" lại cũng có mốt "xỉ vả". Lưu Quang Vũ rất biết tâm lý công chúng nhưng anh không lạm dụng, ít nhất là ở thơ. Cùng với năm tháng của đời mình, những biến thiên của đất nước, anh có đổi thay nhiều quan niệm, nhiều cấp độ nhận thức. Những đổi thay ấy đều bắt nguồn từ trong anh.

Anh nghĩ lại về chiến tranh khi làm thơ cho Năm thế giới hòa bình. Giọng thơ bớt đi cái cay đắng rách xé vì anh đã thấy, đã tin hơn vào cái thiện, và vào con người của thế giới này.

Anh bằng lòng và chi chút với hạnh phúc đang có. Anh đã lập gia đình. Ðã có sự yên ổn trong hạnh phúc và trong nghề nghiệp. Vả lại trong sự phát triển của tâm hồn con người, tuổi lớn hơn người ta hãy nghĩ tới những điều nông gần nhưng thiết thực. Thơ Lưu Quang Vũ về sau bớt đi cái phóng túng ngang tàng nhưng lại thêm được cái ấm áp đời thường rất để thân với mọi người:

Không ôm được cả bầu trời lồng lộng

Nhưng có thể cầm một chùm quả trên tay

Có thể trồng thêm một bóng mát cho ngày

Không tới được một vì sao xa lắc

Nhưng có thể đến trong mùa cấy gặt

Làm thuyền trên sông, làm lúa trên đồng

Làm ngọn lửa hồng, làm tấm gương trong

Và nhận hết niềm vui trên cõi sống.

Cốt lõi của tình cảm này chính là niềm lạc quan trần thế, là triết lý sống tích cực. Lưu Quang Vũ đã đi qua một chặng đường dài không êm ả gì để tới được nhân sinh quan ấy. Anh đang ở vào giai đoạn chín trong việc khám phá đời sống và sáng tạo. Anh đã tìm đến kịch là nơi có thể phô diễn trực diện hơn những khám phá của anh, là nơi anh có thể đóng góp được tích cực hơn vào việc xây dựng xã hội.

Những bài thơ anh viết ở thập niên 80 như đối nghịch với các bài của thời kỳ 71-72. Nhưng thật ra nó rất liền mạch. Giai đoạn trước đã kiến tạo cho giai đoạn sau. Sức nặng của câu thơ yêu đời được bắt đầu từ câu thơ mất mát. Có mất mát mới biết giá trị của sự có lại:

Mùa gió mới có em tôi có lại

Bài hát cũ tôi hát cùng đồng dội

Lại dập dồn như gió khắp rừng khuya.

Lưu Quang Vũ đang sống những ngày đầy hào hứng. Anh viết rất nhiều, năng suất kỳ lạ. Niềm yêu đời tràn trong các câu thơ:

Ước chi được hoá thành ngọn gió

Ðể được ôm trọn vẹn nước non này

Ðể thổi ấm những đỉnh đèo buốt giá

Ðể mát rượi những mái nhà nắng lửa

Ðể luôn luôn được trở lại với đời

Giữa lúc ấy, tai nạn ập đến. Mười hai tập thơ đã dàn ra chưa kịp viết đầy. Ðau xót qua rồi không nói lại. Cái gì đáng còn sẽ mãi mãi. Khen chê cũng có thể đổi thay. Ðiều gì anh tin anh cứ tin. Kinh nghiệm đời anh anh vùi trong những câu thơ, hôm nay chúng ta soi lại, mỗi người thể nghiệm với riêng mình. Tôi viết những dòng này để trò chuyện với anh, trân trọng những gì anh tặng lại chúng ta. Ðòi hỏi gì ở anh bây giờ cũng vô nghĩa.

4-1989

Vũ Quần Phương

Tặng Xuân Quỳnh

Phùng Quán

Tôi gặp nàng thơ mặc áo xanh

Đang gọt khoai tây và thái hành

Tôi đã đọc thơ nàng

Về tình yêu...chia ly...và đau khổ

Về biển và thuyền và bão tố...

Tò mò tôi nhìn sâu đáy mắt nàng

Dò tìm cội nguồn những câu thơ não nề đó

Nhưng tôi chỉ thấy

Lấp lánh đáy mắt nàng

Sắc khoai tây vàng

Mầu lá hành xanh

Với niềm vui giản dị long lanh

Pha lẫn sắc trời xuân phố Huế

Tôi thật thà mừng rỡ

Khi tin rằng những chuyện tình yêu, bão tố

Chia ly...đau khổ...đó

Chỉ là chuyện thơ...

Những câu thơ

Trong những phút lòng tràn trề hạnh phúc

Nàng đã vui vẻ viết ra

Như khi người ta quá yêu nhau thích lau cho nhau nước mắt

Để tình yêu thêm đủ vị đắng cay...

Tôi là người trải quá nhiều đau khổ

Nên tôi ghét thù sâu sắc khổ đau

"Đau khổ làm cho con người thấp hèn"

Như một nhà thơ tự bắn vào tim mình đã nói

Nhất là khi cuộc đời quanh ta sống vui sôi nổi

Nhất là khi ta mới ngoài tuổi hai mươi

Tôi thèm sao những câu thơ tươi rói

Thơm tho hạnh phúc bình thường

Như chính cuộc đời nàng

Vợ làm biên tập báo Văn nghệ

Chồng nhạc công chơi Violon

Để ngon thêm suất cơm trưa tập thể

Một đĩa khoai tây vợ rán vàng

Nàng thơ mặc áo xanh ơi

Nếu chưa đủ sức làm những câu thơ gọi người đứng dậy đi tấn công

Tôi chúc nàng

Làm những câu thơ như đĩa khoai tây trưa nay nàng rán

Như mùi mỡ phi hành

Như mắt nàng giản dị long lanh

Pha sắc trời xuân phố Huế

Ai thấu hiểu chia ly

Bằng những người lính trẻ

Cưới vợ một hai tuần

Từ ngõ quê ra thẳng trận địa phòng không

Đạn lửa hai năm chưa nguôi đưọc mùi thơm tóc vợ

Ai hiểu thấu chia ly

Bằng những người vợ

Một nách bốn năm con

Chồng đi B đi C

Hai, ba, bốn năm không một lá thư về

Ôi những con người hiểu biết lớn lao gấp mười lần ta đó

Họ cần chăng là tiếng hát của niềm vui

Những câu hát làm nguôi bớt mùi nồng thơm tóc vợ

Làm ấm hơn chỗ giường trống vắng người

Những câu hát như chính cuộc đời nàng

Thơm tho hạnh phúc bình thường.

Xuân Quỳnh, tình yêu và số phận

Phong Lê

Xuân Quỳnh là nhà thơ nữ hiếm hoi đã để lại nhiều bài thơ tình hay trong suốt đời thơ ngót 30 năm của mình. Ở thời kỳ đầu, trong hai tập "Chồi biếc" và "Gió Lào cát trắng", "Thuyền và biển" là bài làm tổ được trong tâm hồn người đọc nhiều thế hệ. Tứ thơ hay, giọng thơ đằm thắm, da diết. Trong hình tượng "Thuyền và biển", thấy được sự biểu đạt, sự tượng trưng cho tình yêu muôn thuở của con người, đến từ hai sinh thể khác giới để làm nên sự cộng hưởng, sự giao hòa, sự sinh sôi tạo nên cuộc sống. Thế nhưng tình yêu còn là rất riêng; và cái phần riêng đó thật sự chi phối để làm nên cả hạnh phúc và đau khổ, cả bù đắp và chia sẻ, cả gắn nối và chia phôi, cả niềm vui và xót xa...

Tôi chưa bao giờ hỏi ai để được biết về Xuân Quỳnh của tuổi 20, với gương mặt vui tươi và bừng sáng, dường như không biết buồn rầu, ủ dột là gì; một Xuân Quỳnh là cô văn công xinh đẹp, chỉ vài năm sau, qua "Chồi biếc" mà trọn vẹn một gương mặt thơ nữ, hẳn chắc từng làm say mê nhiều người. Thế nhưng tôi lại chưa đọc được trong thơ chị thời gian này, những bài thơ thật say, tuy chị đã có bài hay, như "Thuyền và biển"...

Chia tay với cuộc tình thứ nhất, Xuân Quỳnh đã sớm đến với Lưu Quang Vũ, một Lưu Quang Vũ sau mất mát trong hai cuộc tình dồn gấp chỉ trong khoảng dăm năm. Không kể Vũ còn phải chịu đựng biết bao là bất hạnh trong mưu sinh và lập nghiệp, sau khi rời quân ngũ, thậm chí đang trong một cuộc khủng hoảng tinh thần có chiều tuyệt vọng:

Điều anh tin không có ở trên đời

Điều anh có không giúp gì ai được

Xuân Quỳnh đã kịp đến và giơ tay đón Vũ, đã chở che bao bọc Vũ, đã làm điểm tựa cả vật chất và tinh thần cho đời Vũ.

Là người phụ nữ thông minh, giàu tình cảm và nhạy cảm, Quỳnh biết Vũ đang cần những gì. Còn chị, chị đã giành toàn bộ những gì mình có cho người yêu, để bù đắp cho những thiệt thòi, bất hạnh của anh. Hơn thế, chị còn mong không phải chỉ là bù đắp mà còn là hồi phục, là tái sinh và trở lại nguyên vẹn những tiềm năng, tài năng Vũ có, mà có lẽ, hơn ai hết, Xuân Quỳnh đã sớm nhận rõ trong những năm 70 gian khổ của đất nước, và ở tuổi 20 có quá nhiều gian nan của đời Vũ.

Trong tình yêu với Quỳnh, và với thời gian không dài, Vũ đã lấy lại được sức lực và cả sự bình tĩnh của tâm hồn. Cách nói của anh trở nên điềm đạm hơn, như một trải nghiệm, một tổng kết mà dường như chỉ trong ân tình mới có được:

Biết ơn em, em từ miền gió cát

Về với anh, bông cúc nhỏ hoa vàng

Anh thành người có ích cũng nhờ em

Anh biết sống vững vàng không sợ hãi

Như người làm vườn, như người dệt vải

Ngày của đời thường - ngày ở bên em

Còn Xuân Quỳnh - chị đã giành toàn bộ, giành trọn vẹn tình yêu cho Vũ. Chị đã được sống hạnh phúc, thật hạnh phúc trong nhận và cho, và trước hết là cho.

Xuân Quỳnh đã cùng chia sẻ những khó khăn của đời Vũ; và cũng như Vũ, chị càng cảm nhận rõ hơn trong đó tất cả hạnh phúc của đời thường. Chị đã có những bài thơ rất hay về con và cho con, qua thế giới tâm hồn đằm thắm của một người mẹ - người mẹ chung, không phân biệt, không thiên vị của cả ba đứa con: con riêng của mình, con riêng của Vũ và con chung của hai người.

Chị viết về mẹ của Vũ - bà Lưu Quang Thuận, như chính mẹ của mình:

Chắt chiu từ những ngày xưa

Mẹ sinh anh để bây giờ cho em

Chị viết về những lo lắng chăm nom rất nhỏ mà chỉ tình yêu và lòng thương yêu mới có:

Sao không cài khuy áo lại anh

Trời lạnh đấy, hôm nay trời trở rét

Ai ở Hà Nội, ở đồng bằng miền Trung và Bắc Bộ mà quên được cái "gió đầu mùa" đã một lần xuất hiện trong văn Thạch Lam, và bây giờ sống một lần nữa trong thơ Xuân Quỳnh gắn với một tình yêu với biết bao là thủ thỉ.

Quỳnh yêu cả những phố huyện nhỏ, nơi Vũ từng sống và từng qua:

Đến phố huyện lại nhớ về phố huyện

Phố huyện nào anh ở ngày xưa?

Phố huyện nào anh ở những chiều mưa?

Tiếng vó ngựa về đâu rồi phố huyện?

Có thể nói Quỳnh đã yêu Vũ trong suốt không gian và thời gian.

Kể từ Thuyền và biển, hay và hấp dẫn trong thế bao quát, đúng cho mọi thời, mọi người, bây giờ Xuân Quỳnh đã đến với chính tình yêu riêng của mình, một tình yêu là sự hòa hợp của hai trái tim, nhưng trong sự nhận - cho của cả hai bên, dường như Xuân Quỳnh là người đã chọn hạnh phúc nghiêng về phía cho, một cách vô tư và tin cậy.

* * *

Thế nhưng cuộc sống bao giờ cũng là gồm hai phía, và hành trình con người có ai mà không đi giữa hai bờ vui - buồn, được - mất, hạnh phúc và đau khổ.

Đúng như Xuân Quỳnh đã từng tiên cảm, ở tuổi 30, khi chị có bài Thơ viết cho mình và những người con gái khác:

Tôi yêu tất cả mọi người mà chẳng yêu được riêng ai

Không sĩ diện đâu nếu tôi yêu được một người

Tôi sẽ yêu anh ta hơn anh ta yêu tôi nhiều lắm,

Tôi yêu anh dẫu nghìn lần cay đắng...

Những năm 80, nếu thơ tình Vũ viết cho Quỳnh có ít đi hoặc vắng hẳn, do con số trên 50 vở kịch đã hút hết tâm sức của anh, thì Quỳnh vẫn viết đều. Bởi chị là nhà thơ. Cả hai đều đã chín muồi hơn trong các trải nghiệm về cuộc sống, kể cả trải nghiệm trong tình yêu của họ. Một âm điệu có gì khang khác bỗng đã len vào thơ Xuân Quỳnh. Vẫn một Xuân Quỳnh đằm thắm, nhưng đã thấy vương vấn nhiều khoắc khoải xót xa:

Dòng sông này bãi cát cánh buồn quen

Hoa lau trắng suốt một thời quá khứ

Tôi đã đi đến tận cùng xứ sở

Đến tận cùng đau đớn, đến tình yêu

Có lẽ đến lúc này Xuân Quỳnh mới có dịp trải nghiệm đến tận cùng nghịch lý đó, để cho ra mắt bạn đọc bài thơ Tự hát rồi sẽ trở thành bài thơ tình theo tôi là hay nhất của Xuân Quỳnh, cũng là một trong số ít bài thơ tình hay nhất của thơ Việt Nam hiện đại.

Sau định nghĩa tình yêu không phải là Vàng, là Mặt trời, mà là Trái tim, Xuân Quỳnh bỗng nói đến sự hoang vắng, sự cô đơn và nỗi lo âu đang xâm chiếm lòng mình:

Mùa thu nay sao bão mưa nhiều

Những cửa sổ con tàu chẳng đóng

Dải đồng hoang và đại ngàn tối sẫm

Em lạc loài giữa sâu thẳm rừng anh.

Rồi tiếp đến:

Em lo âu trước xa tắp đường mình

Trái tim đập những điều không thể nói

Trái tim đập cồn cào cơn đói

Ngọn lửa nào le lói giữa cô đơn?

Đường xa tắp và nỗi lo âu. Những điều không thể nói. Những cồn cào cơn đói... Có chuyện gì đây trong trái tim hẳn lúc này đã chớm đau của Xuân Quỳnh - nó là hiện thân của tình yêu theo cách giải thích của chị? Dẫu về phía Xuân Quỳnh, trái tim đó - biểu tượng của tình yêu:

... Cũng ngừng đập lúc cuộc đời không còn nữa

Nhưng biết yêu anh cả khi chết đi rồi

Những cô đơn và hoang vắng không chỉ xuất hiện trong "Tự hát". Nó còn trở lại hơn một lần:

Mắt anh nâu một vùng đất phù sa

Vùng đất của nơi nào trong trí nhớ

Em chiếm đoạt rồi em hoảng sợ

Giữa vô cùng hoang vắng giữa cô đơn

Những năm 80 Vũ đã đạt rất nhiều vinh quang trong kịch trường. Vũ liên tục giành các đỉnh cao, có lúc đến chóng mặt. Cũng có thể nói ngọn đuốc Lưu Quang Vũ trở nên rực sáng trong bầu trời sân khấu. Lại là những năm Quỳnh mang bệnh tim. Ba tháng trước khi đi tới cái tin khủng khiếp bất ngờ và gần như có chút tiên liệu vào chiều 29- 8- 1988, Vũ đã làm bài Thơ viết cho Quỳnh trên máy bay, trong đó sau những câu hỏi là câu trả lời của Vũ:

Có phải vì 15 năm yêu anh

Trái tim em đã mệt

. . .

Thương trái tim nhiều vất vả lo buồn

Trái tim lỡ yêu người trai phiêu bạt

Luôn mắc nợ những chuyến đi, những giấc mơ điên rồ, những ngọn lửa không có thật

...

15 mùa hè chói lọi, 15 mùa đông dài

Người yêu ơi

Có nhịp tim nào buồn khổ vì anh?

Vũ lại đã đem đến cho Quỳnh những lời của tình yêu - nhưng không biết có quá muộn không?

Trái tim em trong ngực anh rồi đó

Hãy giữ gìn cho anh

Đêm hãy mơ những giấc mơ lành

Ngày yên tĩnh như anh luôn ở cạnh...

...

Trái tim hãy vì anh mà khỏe mạnh

Trái tim của mùa hè, tổ ấm chở che anh

Để sau đó đến với chúng ta bản thảo bài thơ cuối cùng của Quỳnh làm trong bệnh viện: Thời gian trắng, như một trao gửi, một đối thoại lần cuối đời. Bài thơ như cả một niềm tiên cảm lớn: tất cả, tất cả trên đời này, kể cả những người thân yêu nhất của Quỳnh đều đã trở thành quá khứ, cái quá khứ đã một lần xuất hiện trước đây với màu trắng hoa lau; tất cả đều đã thành một màu vô tận trắng: "Phía trước, phía sau, dưới đất, trên đầu. Đều trong suốt một màu vô tận trắng". Trong hoang vu và rợn ngợp của màu trắng, của quá khứ bất tận, càng hiện rõ lên nỗi nhớ của hiện tại, nỗi nhớ làm nên hiện tại, khiến Xuân Quỳnh bỗng thảng thốt kêu lên:

Còn hiện tại của em là nỗi nhớ

Thời gian ơi sao không đổi sắc màu?

Có thể đó là mong ước, là khao khát cuối cùng của Quỳnh cho nỗi nhớ trở về với hiện tại; nhưng lại là điều bỗng trở nên rất mong manh, bởi thời gian rất vô tình, thời gian là sự vĩnh viễn của màu trắng quá khứ, thời gian sao mà đổi được sắc màu, trong những ngày Quỳnh mang một trái tim đau!

Sau đó Xuân Quỳnh ra viện. Và sau đó là chuyến đi nghỉ mát trong 3 ngày ở Đồ Sơn của Quỳnh, Vũ và bé My...

Xuân Quỳnh - cánh chuồn trong giông bão

Chu Văn Sơn

(Mấy suy nghĩ về thế giới nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh)

1. Khắc nghiệt và yên lành

Đúng là Xuân Quỳnh viết rất nhiều về cỏ, về hoa dại, về cát... Nói về những thứ nhỏ nhoi, trơ trọi và quên lãng ấy, với Xuân Quỳnh, âu cũng là tự hát về cái thân phận mình, cái kiếp mình. Vậy mà tôi cứ thấy hình ảnh chuồn chuồn báo bão ám vào thơ Xuân Quỳnh mới da diết làm sao! Cánh chuồn bé bỏng mỏng manh ấy bay ra từ ẩn ức của một đứa trẻ côi cút, chơ vơ giữa cõi trần ai đầy bất trắc, trôi nổi vô định này. Nó quá nhạy cảm với bão tố, mang tin bão về, để rồi chẳng tìm đâu ra một chốn nương náu chở che:

Chặn bốn phía những cỏ cây tội nghiệp

Trái đất này sẽ nhận chìm trong mưa

Không tìm đâu một chốn nương nhờ

Mỏng manh thế làm sao chịu nổi

Chuồn chuồn ơi báo làm chi bão tới

Trời bão lên rồi mày ở đâu?

Có lẽ thế, thơ Xuân Quỳnh là thơ của một cánh chuồn bay tìm chỗ nương thân trong nắng nôi dông bão của cuộc đời.

Mọi nhãn quan thơ ca thường có xu hướng phân lập cái thế giới sống động này thành các đối cực. Tùy thuộc từng tạng người, tạng thơ mà cặp đối cực nào sẽ nổi trội lên, giành lấy quyền quán xuyến. Và thế giới nghệ thuật được sáng tạo trong thơ, xét đến cùng, là sự tương sinh, tương khắc của các đối cực ấy. Thế giới thơ ca Xuân Quỳnh là sự tương tranh không ngừng giữa khắc nghiệt và yên lành với những biểu hiện sống động và biến hoá khôn cùng của chúng. Ở đó, trái tim thơ Xuân Quỳnh là cánh chuồn báo bão cứ chao đi chao về, mệt nhoài giữa biến động và yên định, bão tố và bình yên, chiến tranh và hòa bình, thác lũ và êm trôi, tình yêu và cách trở, ra đi và trở lại, chảy trôi phiêu dạt và trụ vững kiên gan, tổ ấm và dòng đời, sóng và bờ, thuyền và biển, nhà ga và con tàu, trời xanh và bom đạn, gió lào và cát trắng, cỏ dại và nắng lửa, thuỷ chung và trắc trở, xuân sắc và tàn phai, ngọn lửa cô đơn và đại ngàn tối sẫm...

Cõi đời vốn đã đầy cay cực, xáo động, Xuân Quỳnh lại sinh đúng vào những năm tháng không yên, bản thân, ngay từ trứng nước đã đa mang một cõi lòng không yên định, đầy những lo sợ không đâu như một thứ nghiệp dĩ. Thế mà, người đàn bà ấy lại coi hạnh phúc là yên lành và suốt đời cứ cố kiếm tìm, vun trồng, gìn giữ cái yên trong một thế giới đầy nắng nôi dông bão, trong một thời buổi cơ hồ chẳng có chút nào yên. Có phải đó vừa là nguyên uỷ làm nảy sinh quan niệm và ước nguyện của hồn thơ này, lại vừa là thực tại mãi mãi lưu đày đời thơ này?

2. Anh chờ em cho em vịn bàn tay

Sinh ra đã chịu đựng nỗi chơ vơ, côi cút, rồi trên mỗi bước đường đời, mặc cảm côi cút cứ truy đuổi sát gót như một thứ bóng đè lên cuộc đời người phụ nữ này. Vì thế, có thể thấy rằng: cuộc đời và thơ Xuân Quỳnh là một nỗ lực vượt thoát nỗi chơ vơ định mệnh đó. Cũng vì thế, luôn thường trực ở hồn thơ này, một khao khát đến khắc khoải: khao khát được gắn bó và chở che. Dĩ nhiên, ở một người bản tính đôn hậu, chuyện ấy là song phương: vừa được gắn bó với đời, vừa được đời gắn bó; vừa che chở người, vừa được người che chở. Đó là nội dung hệ trọng của hạnh phúc theo quan niệm của Xuân Quỳnh. Và đời chị là hành trình kiếm tìm một hạnh phúc như thế. Chị phải trở thành thi sĩ của tình yêu, phải đặt kỳ vọng vào tình yêu, điều ấy dường như là tất yếu. Bởi vì tình yêu là cứu tinh và cũng là cứu cánh của thi sĩ. Lại cũng tất yếu: tình yêu với Xuân Quỳnh, trước nhất, cao nhất và sâu xa nhất, không thể là gì khác hơn một "sự gắn bó giữa hai người xa lạ"- "Rằng tình yêu không thể tách rời - khi đó em là máu thịt anh rồi - nếu cắt đi anh sẽ ngàn lần đau đớn". Chị nghiệm ra bản chất gắn bó máu thịt ấy ở mọi chốn, mọi thứ trong thế giới này, ở cả sóng và bờ, đồi đá ong và cây bạch đàn, con đường và bàn chân, đường ray và con tàu, tình yêu và thơ ca... mà đậm nhất là ở thuyền và biển: "Nếu từ giã thuyền rồi - Biển chỉ còn sóng gió - Nếu phải cách xa anh - Em chỉ còn bão tố"... Thế nghĩa là, còn thiêng liêng hơn cả những thủy chung, những duy nhất, tình yêu với Xuân Quỳnh là niềm khát khao được gắn bó với con người và cõi sống này. Dĩ nhiên, trước tất cả là gắn bó với người thương, người thân.

"Chất keo" của mối gắn bó đó không có gì khác hơn trái tim và bàn tay. Đây là những hình ảnh trở đi trở lại đầy ám ảnh trong thơ chị. Nó là hiện thân sống động của quan niệm về tình yêu Xuân Quỳnh. Chị đặt niềm tin vào một trái tim thiết thực, biết khước từ mọi biến hoá cao sang hoa mỹ, dẫu có thành vàng, thành mặt trời... Điều ước duy nhất của trái tim kia là: được làm chính nó! Để "làm sống lại những hồng cầu đã chết - biết rút gần khoảng cách của yêu tin", và thiêng liêng hơn là, để gắn bó trở thành vĩnh viễn - "biết yêu anh cả khi chết đi rồi". Còn bàn tay sinh ra là để tuân theo ý nguyện của trái tim đó (Bàn tay em). Trong tình yêu, những nụ hôn ngây ngất, những vòng ôm ghì riết, những ánh nhìn đắm đuối... những cuồng nhiệt hưởng thụ ái tình và tuổi trẻ cứ việc mê hoặc những cây bút thơ tình nào khác. Còn chị, Xuân Quỳnh chỉ chọn cho mình một cử chỉ tay trong tay. Vì sao ư? Đó không hẳn là tình tự, đó là biểu tượng của gắn bó, nương tựa lẫn nhau của cái tôi Xuân Quỳnh với một cái tôi khác để mà vượt qua, để mà trụ vững trong cõi đời đầy bất trắc, đầy những chảy trôi, phiêu dạt sắc sắc không không này:

- Đường tít tắp không gian như bể

Anh chờ em cho em vịn bàn tay

- Bàn tay em trong tay anh xiết chặt

- Thấy anh về cuống quýt nắm tay nhau

Cỏ dưới chân gió thổi trên đầu

Trái tim đập sau lần áo mỏng

- Tay ấm trong tay - chồi non lại biếc

- Tay ta nắm lấy tay người

Dẫu qua trăm suối ngàn đồi cũng qua

3. Chất thơ từ tổ ấm

Tôi nhớ, trước câu thơ "Căn phòng con riêng của chúng mình - Nước trong phích hoa trong bình gốm cũ", ai đó đã "cười nụ" xem nó như một thứ thơ "chưa sạch nước cản". Cũng có phần nào ngộ thật! Nước lại chả trong phích, hoa lại chả trong bình! Ấy thế mà chỗ khác người, hơn người của Xuân Quỳnh, xem ra, lại chính là ở đấy! Những câu thơ rất không đâu kia, một người khác khó lòng viết nổi. Nó thuộc về một cảm nhận riêng đối với một chất thơ mà Xuân Quỳnh tỏ ra mẫn cảm và giàu có hơn ai hết: chất thơ từ tổ ấm! Gọn hơn, nó là cảm giác thơ về đời sống thường nhật của Xuân Quỳnh. Nếu định tìm ở các câu thơ như vậy những trau chuốt, hoa mỹ, sẽ vô tình đánh mất đi nhịp rưng rưng không chút mơ hồ của một trái tim đang bao bọc, quấn quýt với mọi đồ vật, thân thuộc đơn sơ thôi, nhưng mà thuộc về cái tổ ấm, thuộc về cái cõi bình yên có thật của mình, của riêng mình! Nhịp đập ấy là âm hưởng, là hơi thở đảm bảo sự sống cho cả những câu thơ rất đỗi... không đâu của thi sĩ này! Nó thuộc về cái tính linh của Xuân Quỳnh. Bởi vì, ai chẳng có tổ ấm, nhưng đã mấy ai phát hiện ra nguồn thơ từ tổ ấm như thế!

Ai đã đọc thơ Xuân Quỳnh không thể không thấy cứ thấp thoáng ẩn hiện suốt đời thơ của người đàn bà này hình ảnh một mái che với những biến thể khác nhau của nó. Khi là vòm cây, là mái phố, mái nhà, căn phòng, khi là căn hầm, nhà ga, bầu trời xanh... Thậm chí, hình ảnh người yêu qua thi cảm của chị, nếu có gì khác người, thì chính là nó đã được đồng nhất với bầu trời - "Bầu trời xanh hơn cả lúc nằm mơ - Và hạnh phúc trong bàn tay có thật - Chiếc áo mắc trên tường - Màu hoa sau cửa kính - Nồi cơm reo trên ngọn lửa bếp đèn - Anh trở về - Trời xanh của riêng em" (Bầu trời đã trở về)... Đó là những hiện thân khác nhau của cùng một hình hài chung nhất, thiêng liêng nhất: tổ ấm.

Hiện diện thường trực và phong phú trong cảm thức thơ ca Xuân Quỳnh, tổ ấm là biểu tượng sống động của gắn bó - chở che. Với người khác, yêu có khi chỉ cần được giao cảm với đời, chỉ cần ghì riết lấy sự sống trong vòng tay vồ vập ham hố cuống quýt của mình, dù chỉ trong khoảnh khắc. Còn với Xuân Quỳnh, hạnh phúc yêu đương nhất thiết phải thành hạnh phúc gia đình, phải kết thành tổ ấm. Tổ ấm mới là mối hàn bền chắc gắn kết từng cá nhân nhỏ nhoi riêng lẻ vào nhau và vào với cuộc đời mênh mông vô tận. Tổ ấm là con thuyền thả trên sự trôi chảy để mà chống chọi, vượt qua cái bấp bênh vô định của dòng đời, là chốn yên lành có thật giữa cõi đời đầy khắc nghiệt này.

Có phải tổ ấm nào cũng là con thuyền chắc chắn trên dòng chảy kia không? Cho dù không, Xuân Quỳnh vẫn khát khao, vẫn đặt vào đó kì vọng của mình. Đó không chỉ là sự lựa chọn của một ý thức. Đó còn là tiếng gọi da diết thường trực từ huyết quản của một thân phận từng chịu bất hạnh vì nỗi mẹ mất sớm, cha đi bước nữa, gia đình bị phá vỡ và cái tổ ấm đầu đời do mình gây dựng cũng bị chia lìa. Đó là ẩn ức, là cơn khát vô hình khôn nguôi của một con chim không tổ. Vì thế, nhìn cuộc đời qua tiêu điểm tổ ấm, đã là cái nhìn rất Xuân Quỳnh. Cứ xem hình ảnh nhà trên mỗi chặng đường thơ Xuân Quỳnh, đủ thấy chị đang viết về chiến tranh hay hoà bình, hiện tại hay tương lại, nhọc nhằn hay sung sướng, khắc nghiệt hay yên lành... Cũng chỉ có Xuân Quỳnh mới lập nên sơ đồ và lịch sử một cõi sống mà nhà mình là trung tâm của thế giới, là kết quả cuối cùng của cuộc tiến hoá trên mặt đất trường cửu này: "Hàng trăm năm đã nên bãi sa bồi - Hàng ngàn năm đã nên làng nên xóm - Hàng vạn năm đã nên thành phố lớn - Qua bao đời thành phố có nhà tôi". Và cũng chỉ có hồn thơ thiết tha với sự sống yên lành bình dị nơi tổ ấm, mới có cảm nhận về hoà bình kì thú thế này :"Cái nôi thôi mắc cửa hầm - trắng tinh cái tã xanh trong bầu trời". Đúng thế, lẽ nào đó không phải là lá cờ đuôi nheo, lá cờ hiệu chân chính và tin cậy nhất của sự sống chúng ta?

*

Nếu ngôi nhà là trụ sở của sự sống, thì con cái là trái tim của tổ ấm. Trở thành thi sĩ của tình yêu là một tất yếu, Xuân Quỳnh cũng tất yếu thành nhà thơ viết cho con trẻ. Chị sẽ viết bằng sự bao bọc chở che: "Con thức ban ngày mẹ chở che con - Đêm con mơ mẹ làm sao che chở - Trong giấc mơ chỉ mình con bé nhỏ - Chỉ mình con chống chọi với quân thù". Chị sẽ viết Cổ tích về loài người và giải thích lại về nguồn gốc thế giới mà trong đó, ra đời đầu tiên trên thế gian là lũ trẻ, kế đó mới là cha mẹ, ông bà... tất tật đều sinh sau, và vì lũ trẻ mà sinh ra, chị sẽ viết bằng cái lôgic riêng của tình mẫu tử "Con yêu mẹ bằng con dế" sâu sắc mà ngộ nghĩnh...

*

Ấy thế mà cứ y như tự mâu thuẫn, chính con người ấy còn đa mang một khát vọng khác cũng không kém phần ám ảnh: "Nỗi khát vọng những phương trời chưa tới". Tuy không phải máu xê dịch giang hồ, nhưng Xuân Quỳnh cũng đã sáng tạo ra một loạt hình tượng để kí thác vào đó cái khát vọng đi xa của mình. Có thể thấy biết bao thiết tha của thi sĩ đã gửi vào những con đường, biển, sóng, gió, mây... mà đặc biệt là con tàu: "Em khác chi con tàu - chạy về xa tít tắp"... Đến miền đất nào cũng chân thành gắn bó cũng cứ "vơ vào": "Bốn phương đâu cũng quê nhà - Như con tàu với những ga dọc đường". Đến đâu cũng miệt mài gia đình hóa con người, quê hương hoá cảnh vật để mong biến tất cả thành Dải đất thuộc về tôi... Tuy nhiên, mỗi khi cất bước ra đi, cũng lập tức bị lo âu dày vò. Bởi rời tổ ấm cũng là rời "nơi che chở những người thương mến nhất", là dấn thân vào cái bấp bênh, diệu vợi, khắc nghiệt, là phải kiếm tìm gắn bó, chở che. Vì thế, con tàu nhằm phía trước lao đi, còn nỗi nhớ cứ ngược chiều quay lại... Cứ thế, nếu đời người có thể qui vào cái dòng kế tiếp tuần hoàn giữa ra đi và trở lại, thì một phần lớn thơ Xuân Quỳnh đã được viết bằng cái tâm thế bất định "Khát khao đi hồi hộp mỗi khi về" của cánh chuồn mỏng manh và mệt nhoài này. Và tất nhiên, người đàn bà ấy chỉ tìm thấy yên ổn thật sự khi bước chân vào tổ ấm của mình. Nói thơ Xuân Quỳnh nhất quán một nữ tính là vì lẽ đó. Nữ tính ấy luôn dẫn dắt chị đến với chất thơ của tổ ấm như là sự mách bảo bên trong, như sự sắp đặt tự nhiên thành một số phận thơ, một cá tính thơ vậy.

4. Phấp phỏng và lo âu

Càng ngày tôi càng tin rằng: nỗi day dứt vào bậc nhất trong suy cảm trữ tình của con người bao đời nay là day dứt về chuyện còn - mất của những gì với mình là quí giá thiêng liêng. Người càng giàu tiên cảm, giàu dự cảm lo âu về mất mát rủi ro, thì day dứt càng ám ảnh hơn, dày vò hơn. Càng hy vọng nắn nót gìn giữ bao nhiêu, càng nơm nớp lo âu bấy nhiêu. Vì thế, trong nhiều hình dung về một thi sĩ, tôi vẫn muốn đinh ninh rằng: một nhà thơ trữ tình từ trong máu là người gắng gỏi đến hao mòn, kiệt sức để cố níu giữ cái mình hằng tôn thờ mà đang có nguy cơ bị tuột mất, bị huỷ diệt. Đó là nhà thơ của cái đẹp lâm nguy.

Và, lắm khi nhìn một mẹ gà xòe cánh ấp ủ bầy con bé bỏng trong ổ rơm, cái đầu chẳng chịu yên, cứ nghiêng ngó mọi phía, đôi tai và đôi mắt mải lắng những tiếng dữ vọng từ xa đến như bóng diều quạ đang rình rập đâu đây, tôi cứ nghĩ đến Xuân Quỳnh. Bởi cứ thấy đây là hình ảnh của lo âu. Phải, lo âu phải là bản năng, phải là phẩm chất hàng đầu của một người mẹ, lo âu là mẫu tính. Mà Xuân Quỳnh cả lo quá, nó như một thứ "giời đày". Suốt một đời rặt những lo toan: lo bom đạn, lo bão giông, mưa nắng, lo tổ ấm chẳng được yên lành, lo cách trở diệu vợi, lo không được gắn bó, không được chở che, lo mất tình yêu, lo mất tuổi trẻ và nhan sắc... Chả nhẽ, phải khi chẳng còn gì để mất, người đàn bà này mới chấm dứt lo âu?

Nhưng còn gì kinh khủng hơn, khi một người đàn bà tuyên bố: chẳng còn gì để mất! Không chỉ vì thế tức là đã mất tất, mà còn vì tất cả đã trở nên vô nghĩa, trở nên đê tiện, đểu giả... Thật may, thơ Xuân Quỳnh chưa bao giờ là tiếng lòng của người đàn bà không còn gì để mất. Mọi phá phách, cay nghiệt, mọi bất mãn, bất cần... đều xa lạ với thơ chị. Xuân Quỳnh thực sự là một người đàn bà suốt đời kiếm tìm vun trồng và gìn giữ. Gìn giữ cẩn trọng đến mức nơm nớp, khắc khoải. Từ thời Chồi biếc(1963), khi tiếng thơ vừa mới dậy thì, đầy sôi nổi cũng đầy nông nổi, ngỡ chỉ đắm say và tin tưởng, nào ngờ đã gợn lên rồi cái bóng lo âu. Cứ tưởng lời cả quyết "Nếu phải cách xa anh - Em chỉ còn bão tố" là quá tự tin, ai dè đó chỉ là giọng cả tin của một người cả lo, của một cõi lòng chỉ chợt nghĩ đến bão tố thôi là đã run lên, hoang mang, nơm nớp rồi! Càng về sau lại càng quá! Đến nỗi mọi biến động nhỡn tiền, dù vô tình thôi, hư thoảng thôi cũng khiến chị động lòng: "Vừa thoáng tiếng còi tàu - Lòng đã Nam đã Bắc", "Em lo âu trước xa tắp đường mình - Trái tim đập những điều không thể nói". Ngay như trước một cảnh rất thường: "Cuối trời mây trắng bay - Lá vàng thưa thớt quá", mà câu thơ cứ như một tiếng kêu bất giác rên lên, như một niềm thảng thốt. Là chiếc bóng không thể nắm giữ, cũng không thể lìa bỏ, lo âu cứ phơ phất một điệu hồn ở ngay trong những câu thơ không đâu nhất, hay ấn tượng nhất của thi sĩ này:

Cát vắng sông đầy cây ngẩn ngơ

Không gian xao xuyến chuyển sang mùa

Tên mình ai gọi sau vòm lá

Lối cũ em về nay đã thu

Có thể nói, nếu mỗi thi sĩ đích thực bao giờ cũng có một điệu hồn riêng, thì lo âu, đó mới thực là điệu hồn Xuân Quỳnh. Điệu hồn ấy, Xuân Quỳnh đã phổ trọn vẹn vào những tiếng thơ da diết nhất của mình. Nó là phần tinh chất nhất của giọng điệu thơ Xuân Quỳnh. Nó đã ngân lên đây đó ngay từ những tiếng thơ đầu đời, càng về sau càng rõ nét, nổi trội.

*

Hóa ra, hạnh phúc của một người đàn bà phụ thuộc rất nhiều vào hai yếu tố: nhan sắc và tình yêu. Kẻ thù truyền đời của họ, vì thế, là sự lạnh nhạt của "đối phương" và của thời gian. Trong mọi điều khắc nghiệt, đây là điều khiến người đàn bà Xuân Quỳnh bận lòng nhất. Tình yêu là sức mạnh chở che, gắn bó, nhưng cũng mỏng manh như cách chuồn báo bão, mỏng mảnh như màu khói, dễ vỡ như một thứ bình pha lê. Và nhan sắc cũng mong manh, cũng bạc vô cùng. Làm sao một người đa mang cái cõi lòng không yên đó chẳng phấp phỏng lo âu cho đặng! Sợ nhất là vì một lý do nào đấy, đôi tay trong tay kia bỗng buông lỏng, bỗng rời nhau ra, mọi dấu hiệu "trở chứng" đều khiến chị hoang mang nghi ngại: "Mùa thu nay sao bão mưa nhiều - Những cửa sổ con tàu chẳng đóng - Dải đồng hoang và đại ngàn tối sẫm - Em lạc loài trước sâu thẳm rừng anh". Đã day dứt về còn - mất, dứt khoát không tránh khỏi sự dày vò của thời gian. Nhưng khi người đàn bà nghe "Những năm tháng đi về trên mái tóc", và kêu lên "Như không hề biết đến tàn phai" thì đó không còn là cảm giác thời gian nữa. Se xót hơn, đó chính là ám ảnh tàn phai. Lo âu về sự lạt phai của ái tình và tàn phai của nhan sắc, có lẽ là nỗi niềm trăn trở nhất, day dứt nhất, khiến thi sĩ phấp phỏng lo âu nhất trong hai tập thơ cuối đời - Tự hát (1984) và Hoa cỏ may (1989). Với nỗi niềm ấy, Xuân Quỳnh là người đàn bà của muôn thuở!

*

Điều đáng quý ở con người ấy là càng cả lo, cả nghĩ bao nhiêu, càng gắn bó với con người và cuộc đời bấy nhiêu. Chừng như chị đã thấy trước được rằng đời sống thật khắc nghiệt, bất ổn, số phận con người thật ngắn ngủi, tất cả chỉ là thoáng chốc, tấc gang. Cho nên chị đã lẳng lặng hi sinh để mong đem lại cho người thân, người thương của mình một chút bình yên, một chút ngọt ngào mà mình chắt chiu dành dụm được trong cuộc sống nhọc nhằn này. Với bản tính ấy, làm sao Xuân Qùnh có thể quẳng gánh lo đi mà vui sống được. Những ngày nằm chữa bệnh tim sau tai nạn đổ xe, cả thầy thuốc và người thân đều khuyên chị đừng xúc động lo âu làm gì. Không phải Xuân Quỳnh không biết như thế là có lợi. Và có lẽ chị đã thử đôi lần. Nhưng khốn nỗi, lo âu trở thành cái tôi Xuân Quỳnh mất rồi, làm sao có thể lìa bỏ được cái tính linh trời định đó của mình. Và, phải khi tai hoạ phũ phàng ập xuống quá bất ngờ, người đời mới thấy rằng những dự cảm lo âu suốt một đời người, một đời thơ ấy sao mà linh nghiệm, trớ trêu. Xuân Quỳnh nào có lo xa, lo hão gì đâu!

Quy Nhơn, 1985

Hà Nội, 1993

Xuân Quỳnh - Cuộc đời gửi lại trong thơ

Tập sách "Xuân Quỳnh - Cuộc đời gửi lại trong thơ" gồm ba phần. Phần một "Tổng quan về thân thế và sự nghiệp Xuân Quỳnh". Trong đó có bài viết "Xuân Quỳnh - Cuộc đời gửi lại trong thơ" của PGS-TS Lưu Khánh Thơ (em gái của Lưu Quang Vũ và là em chồng của Xuân Quỳnh - NV) cũng là tựa đề của tập sách. Bài viết đã nêu rõ thân thế sự nghiệp của nữ sĩ Xuân Quỳnh:

"Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Xuân Quỳnh là một tác giả nữ có phong cách và bản sắc riêng khá rõ nét. Trải qua năm tháng sống và viết, yêu thương và lao động nghệ thuật hết mình, Xuân Quỳnh đã để lại cho đời một di sản văn học thật đáng quý. Ngòi bút của chị đã được thử thách qua thời gian với nhiều loại chủ đề khác nhau. Trong đó có những bài thơ tình yêu đã đạt tới đỉnh cao. Dù đi vào những vấn đề lớn của đất nước hay trở về với những tình cảm riêng tư, thơ Xuân Quỳnh bao giờ cũng là tiếng nói rất riêng của một tâm hồn phụ nữ thông minh, sắc sảo, đầy nữ tính. Đọc những tác phẩm của Xuân Quỳnh, chúng ta gần như hình dung được chị đã sống ra sao, đã yêu thương day dứt những gì? Lấy sự chân thực làm điểm tựa cho cảm xúc sáng tạo của mình, các sáng tác của Xuân Quỳnh chính là đời sống của chị, là những tâm trạng thật của chị trong mỗi bước vui buồn của đời sống".

Trong cuốn sách này, chúng ta bắt gặp những tâm tư tình cảm của bạn bè và đồng nghiệp đã tiếc tương về cái chết của đôi vợ chồng tài hoa mà bạc mệnh. Đọc Phần bốn: "Hồi ức - kỷ niệm" cứ thấy ray rứt cho nền thơ ca và sân khấu của Việt Nam sớm phải mất hai tài năng, hai đỉnh cao Vũ - Quỳnh giữa bầu trời văn học nghệ thuật. Mùa thu, màu vàng sẽ là đề tài muôn thuở để hậu thế luận về cái chết của họ. Lưu Khánh Thơ viết: "Thơ Xuân Quỳnh nhiều lần nhắc đến cái chết như một điều không tránh khỏi. Nhưng ai có thể ngờ chị lại ra đi một cách nhanh chóng và oan nghiệt đến như vậy. Có cái gì như là định mệnh khi chị kết thúc cuộc đời cùng chồng con vào một ngày tháng tháng Tám đau xót. Chị vĩnh biệt chúng ta vào mùa thu. Những bông cúc vàng mà chị đã từng yêu, từng nói đến trong các bài thơ phủ kín khu mộ. Những bông hoa phúng điếu, tưởng niệm rồi sẽ tan. Nhưng chị hãy tin rằng trên đời này thật sự có nhưng "điều không thể mất". Trong hành trang thơ của chị chắc chắn có những bài sẽ đi vào vĩnh cửu".

Tái hôn lần hai cùng Lưu Quang Vũ, Quỳnh lại hơn tuổi Vũ, tuy rất khó khăn về mọi mặt, sáu người cùng sống trong căn phòng chỉ rộng 6 mét vuông. Qua đó mới thấy rõ Xuân Quỳnh là người phụ nữ rất bản lĩnh. Tuy đã đi bước nữa nhưng vẫn lo cho con và chồng cũ, theo nhà thơ Ý Nhi thì: "Quỳnh thương con, thương cả ba đứa. Nhưng có lẽ Quỳnh ái ngại cho Tuấn Anh (con riêng của Quỳnh - NV) hơn cả. Nhà Quỳnh chật lắm. Lúc Vũ đã có nhiều vở diễn, tôi hỏi sao không tìm chỗ khác, Quỳnh bảo, ở quanh quẩn đây để còn chăm sóc được cho Tuấn Anh… Có hôm tôi đến cơ quan, Quỳnh bảo có hẹn với cụ nhà anh Tuấn (chồng cũ của Quỳnh - NV). Tôi hỏi có việc gì. Quỳnh bảo, bàn với cụ tìm cho anh Tuấn một đám tử tế để anh ấy vui mà Tuấn Anh cũng được nhờ".

Với Đông Mai chị có kỷ niệm về đời thường bằng bài viết: "Xuân Quỳnh - Một nửa cuộc đời tôi" rất xót xa rằng: "Ai đã sống những năm tháng ấy mới hiểu hết nỗi khó khăn cực nhọc của Quỳnh. Đó là thời kỳ bao cấp. Cán bộ chỉ sống bằng đồng lương ít ỏi, mọi nhu yếu phẩm đều mua bằng tem phiếu, như Quỳnh đã viết trong Những năm ấy:

Củi thì thiếu và dầu cũng thiếu

Điện cắt ban ngày, điện cắt ban đêm

Nhiều người mua nhưng ít cửa hàng

Những vải gạo, thực phẩm đều bán phiếu

Giờ thì ít, xếp hàng lâu phát cáu

Nhất là ở cửa hàng bánh mì mùa đông...

Mỗi tháng mỗi người 13kg gạo, 0,3kg thịt và 1kg đậu phụ, 0,5kg đường…, mặc thì mỗi năm 4 mét vải. Đã thế, Quỳnh lại hay bị mất cắp. Nhiều lần mất hết tem phiếu phải xin bạn bè và tôi. Quỳnh tằn tiện nhưng cũng không đủ sống. Ăn cơm mì để nhường cơm cho chồng và cho các con. Mà mì nhiều khi Quỳnh ăn cũng không đủ no, nhiều lần phải nhịn đói. Thức ăn chủ yếu là rau muống, còn thịt, đậu phụ Quỳnh để dành cho các con, cho Vũ. Ngồi vào mâm cơm Quỳnh thường kêu no và ăn chậm để nhường cơm và thức ăn cho cả nhà".

Sinh thời, khi được làm vợ của Vũ, Quỳnh là cô con dâu hiếu thảo. Có lẽ trong lịch sử văn học chưa có cô con dâu nào (nói chung) hay nhà thơ nữ nào (nói riêng) viết hai câu thơ "khéo nịnh" mẹ chồng như chị vào loại hay nhất, rất đáng yêu: "Chắt chiu từ những ngày xưa / Mẹ sinh anh để bây giờ cho em". Chính vì thế, Vũ "càng yêu cái nết càng say vì tình" đã có những câu thơ viết riêng tặng Quỳnh rất hay:

Biết ơn em, em từ miền gió cát

Về với anh, bông cúc nhỏ hoa vàng

Anh thành người có ích cũng nhờ em:

Anh biết sống vững vàng không sợ hãi

Như người làm vườn, như người dệt vải

Ngày của đời thường thành ngày ở bên em...

Và chính người mẹ chồng, bà Vũ Thị Khánh đã viết bài "Xuân Quỳnh - người mẹ - người vợ" rất xúc động: "…Năm 1973, đánh dấu một sự kiện quan trọng trong cuộc đời con trai tôi. Vũ lấy nhà thơ Xuân Quỳnh. Vũ - Quỳnh quen biết nhau đã từ lâu vì vốn ở cùng một tập thể dành cho văn nghệ sĩ. Lại là những bạn thơ mến phục nhau vì tài… Lúc đầu tôi cũng không tán thành cuộc hôn nhân này, tâm lý của một người mẹ, thấy con mình đã một lần dở dang hạnh phúc với người vợ diễn viên, nay lại lấy một người vợ văn nghệ sĩ nữa, không biết rồi sẽ ra sao? Hơn nữa, lại còn chênh lệch về tuổi. Quỳnh hơn tuổi Vũ. Dư luận nhiều người phản đối, tỏ ý nghi ngờ sự bền vững của mối tình này. Nhưng bất chấp tất cả, Vũ - Quỳnh vẫn quyết định lấy nhau. Đám cưới của hai người được tổ chức đơn giản ở cửa hàng Mỹ Kinh, phố Hàng Buồm. Bữa tiệc cưới hôm đó, ngoài cô dâu chú rể chỉ có nhà tôi, mấy đứa em Vũ và hai người bạn. Vũ - Quỳnh mời năm người nhưng chỉ có hai người đến dự. Ngay cả bạn bè cũng vẫn còn e ngại trước sự "liều lĩnh" của Vũ - Quỳnh. Nhà tôi (Lưu Quang Thuận - NV) rất thương Quỳnh. Anh kiên trì thuyết phục tôi chấp nhận để hai con có một gia đình riêng cho đỡ tội nghiệp… Tình yêu của Vũ và Quỳnh suốt mười lăm năm qua không phai nhạt mà theo thời gian cứ được nhân lên mãi. Tôi chưa thấy một người phụ nữ nào yêu chồng và chìu chồng như Xuân Quỳnh (…) Lúc tai nạn xảy ra tôi đang ở Đà Lạt… Tôi đinh ninh là Quỳnh mất vì trở bệnh đột ngột, chứ có ngờ đâu! Ngày hôm sau, tôi đến nhà thì xe tang vừa đi khỏi ít phút. Tất cả mọi người đều giấu không cho tôi biết tin Vũ và cháu Mí đều đã mất. Sợ tôi không chịu đựng nổi. Ngày hôm sau nữa, tôi mới biết hết mọi sự thật. Không thể nào nói hết được nỗi đau đớn của tôi! Tôi cũng không nhớ và không biết mình đã trải qua những giờ phút khủng khiếp đó như thế nào… Để rồi đêm đêm ngọn đèn bàn lại sáng lên trong gian phòng nhỏ hẹp của các con cho những trang bản thảo mới lại ra đời…"

Cái chết đột ngột do tai nạn giao thông ngày 29.8.1988 với mùa thu cùng hoa cúc vàng tháng Tám đã cướp đi hai tài năng (cùng đứa con trai 13 tuổi Lưu Quỳnh Thơ) đang độ chín muồi Vũ - Quỳnh mãi mãi nằm trong ký ức của mọi người.

Tập sách "Xuân Quỳnh - Cuộc đời gửi lại trong thơ" do NXB Trẻ cùng Hội Nghiên cứu & Giảng dạy Văn học TP.HCM ấn hành vỏn vẹn 170 trang với giá 15.000 đồng nằm trong Tủ sách văn học trong nhà trường là một cuốn sách quý. Ngoài những tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp của nữ sĩ Xuân Quỳnh còn có phần phụ lục có 5 bài thơ được xem là hay nhất viết về tình yêu của Xuân Quỳnh đã được nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu chấp cánh "Thuyền và biển", "Thơ tình cuối mùa thu"… Ngoài ra còn có "Tự hát", "Sóng", "Hoa cỏ may". Riêng bài "Sóng" được giảng dạy trong nhà trường và cũng là bài thơ được đánh giá viết về tình yêu hiện đại nhất trong những bài thơ tình hiện đại của thế kỷ XX.

Xuân Quỳnh qua thời gian

Vân Long

Tôi từng gặp những người phụ nữ đẹp thoáng qua trên tàu, trong phòng khách. Người phụ nữ có một cái tên, một gia cảnh hé mở, đủ cho một buổi sơ giao. Nhưng tôi biết rằng nếu không hôm sau thì tuần sau, tháng sau, tôi sẽ lần lượt quên cái tên, rồi đến những nét đẹp tưởng như khó quên của cô. Đó là những người – đàn - bà - sợi – ngang bắt gặp giữa đường khi tôi buông sợi dọc của mình dệt nên tấm vải đời dằng dịt. Xuân Quỳnh thì lại khác! Sự quen biết của tôi với Xuân Quỳnh, nếu so sánh như trên, là một sợi dọc chạy suốt cả cuộc đời. Có điều sợi chỉ ấy tuy dài mà rất mảnh.

Trước năm 1954, ở Hà Nội, anh Băng Sơn cùng tôi và một số bạn làm thơ thường có thơ in báo, tập hợp thành một nhóm có cái tên mang dấu ấn của một thời học sinh: Hoa Phượng. Thời điểm ấy, chị Đông Mai - chị ruột của Xuân Quỳnh cũng ở trong một nhóm sáng tác học sinh khác. Một chiều chủ nhật, đáp lời mời của chị Đông Mai, chúng tôi đến thăm chị. Hình như đó là một căn nhà nhỏ ở khu Vân Hồ? (Lâu quá. Đã 40 năm rồi còn gì!). Chị Đông Mai đang ngồi chải tóc cho một cô bé. Cô bé ngồi xệp giữa hai chân chị như đứa con nép vào mẹ.

Thấy chúng tôi bước vào, chị Đông Mai cất tiếng chào. Cô bé ngước cặp mắt đen như hai hạt nhãn lên nhìn chúng tôi, gật đầu chào rồi lỉnh ra ngoài sân nhanh như một con sóc. Buổi trò chuyện của chúng tôi điểm xuyết tiếng vun vút của cô bé nhảy dây ngoài sân. Làm sao tôi có thể nghĩ đó là nhà thơ Xuân Quỳnh trong tương lai.

Năm 1959, khi tôi được nhận vào làm diễn viên đàn violon – alto của Đoàn nhạc giao hưởng mới thành lập thì Xuân Quỳnh đã ở đội múa của đoàn ca múa nhạc Trung ương từ lúc nào (Xuân Quỳnh vào đoàn ca múa khá sớm – 1955). Hai đơn vị nghệ thuật cùng đóng trên khu văn công Cầu Giấy cách nhau vài trăm mét.

Phải thú thật, sống gần các “nàng tiên văn công” đêm trước còn thướt tha, lộng lẫy trong sắc màu, ánh sáng. Hôm sau 9 – 10 giờ mới dậy, mặc quần áo tập màu xám, ngồi xổm, húp bún riêu xì xoạp, làm cho tôi, một thanh niên tiểu tư sản nhanh chóng vỡ mộng. Trong khi công việc âm nhạc cổ điển của chúng tôi có vẻ “hàn lâm” hơn.

Khổ luyện để hoà tấu những bản giao hưởng của Tchaikovsky, Mozart nổi tiếng thế giới cho ngày trình diễn đầu tiên của giao hưởng Việt Nam. Buổi trưa, tôi ở lại cơ quan. Tôi hay ra đằng sau khu văn công, nơi có cái tam quan một ngôi chùa tiếp giáp với ruộng lúa, xa lánh được tiếng trống phách, đàn địch suốt ngày. Tôi thường giở sổ tay ra, chữa lại bài thơ mình mới phác ra trong phòng tập. Một buổi trưa, tôi gặp Xuân Quỳnh tại đó, dường như cô cũng đi tìm một chỗ yên tĩnh, hoặc là tôi đã chiếm mất chỗ yên tĩnh của cô mà không hay. Chúng tôi trò chuyện về nghề nghiệp, về những bạn bè chung, về Đông Mai. Tôi nhớ ra cô bé nhảy dây hôm đó, Xuân Quỳnh hôm nay, còn nguyên đôi mắt đen hạt nhãn và gương mặt tròn. Vài buổi sau Quỳnh mới rụt rè đưa tôi đọc bài thơ cô tập viết. Thơ Quỳnh lúc đó tất nhiên còn đơn giản, chỉ được cái chân thành. Lúc đó tôi đã có nhiều thơ in trên các báo. Mặc nhiên tôi thành “đàn anh” của cô ở lĩnh vực này. Rồi từ hôm đó, viết được bài nào Quỳnh đều đưa tôi xem và góp ý. Có những bài sau này Xuân Quỳnh sửa lại in ở tập thơ đầu Tơ tằm - chồi biếc (in chung với Cẩm Lai). Thí dụ bài Chồi biếc ghi dưới bài ngày 2-l-l963, nhưng đã phác thảo lần đầu từ 1961. Tôi không khỏi mỉm cười khi một cô văn công xinh đẹp 19 tuổi lại nghĩ đến cái chết: “Này anh, em biết - Rồi sẽ có ngày - Dưới hàng cây đây - Ta không còn bước - Như người lính gác - Đã hết phiên mình - Như lá vàng rụng - Cho chồi thêm xanh”.

Sau hơn 30 năm, tôi nhắc lại cái mỉm cười này để không còn cười được nữa. Thời gian và số phận đã kịp làm công việc của nó.

Cũng ở năm 1961, một buổi tối mùa thu, tôi đưa Xuân Quỳnh đến tham dự buổi sinh hoạt văn học đầu tiên trong đời Xuân Quỳnh do Sở Văn hóa Hà Nội tổ chức. Nhận xét phê bình tập thơ Riêng chung (1955-1960) của nhà thơ Xuân Diệu. Xuân Quỳnh từng quen biểu diễn trước công chúng, lần này lại e dè, ngượng ngùng như cô dâu. Rồi cô in bài thơ đầu tiên trên báo. Rồi những cuộc đi thực tế do Sở Văn hoá Hà Nội tổ chức. Nhớ hôm đi xã ngoại thành dự buổi liên hoan mừng “18 cô gái Đại Phong”, buổi trưa chúng tôi ra bãi cỏ ngồi đọc thơ cho nhau nghe. Anh Huỳnh Tâm Chí, cán bộ chuyên trách văn nghệ Sở văn hoá không cưỡng được cơn buồn ngủ, anh ngả đầu vào thân cây làm một giấc. Xuân Quỳnh nháy tôi, tinh nghịch: “Kìa! Sở ngủ!”. Từ hôm đó mọi người đều gọi các anh Huyền Tâm, Huỳnh Tâm Chí là “Sở” thay cho tên riêng. Xinh đẹp và hóm hỉnh, Xuân Quỳnh lúc ấy đã thành một hạt nhân thu hút các bạn thơ thời kỳ trước khi thành lập Hội văn nghệ Hà Nội.

Cùng làm công tác nghệ thuật, nhưng tâm hồn Xuân Quỳnh và tôi đều đặt ở thơ, nên gặp gỡ trao đổi đã thành một nhu cầu của hai chúng tôi. Tuy nhiên, khi biết Xuân Quỳnh đã có người yêu (anh T, một diễn viên Violon cùng đoàn với Quỳnh) tôi gắng giữ một khoảng cách. Sau những buổi tối sinh hoạt văn học ở Hà Nội, Xuân Quỳnh ở tập thể phải đạp xe về khu văn công Cầu Giấy. Con đường về Cầu Giấy lúc đó vắng và ít đèn đường. Lẽ dĩ nhiên là tôi có nghĩa vụ phải đưa Quỳnh về khu tập thể, khi T. không đi đón. Có lẽ ý nghĩ Xuân Quỳnh sẽ là người bạn thơ lâu dài đã giữ cho tôi không vượt qua ranh giới tình bạn.

Anh T. nổi tiếng là người tốt, người hiền, lại chơi đàn hay số một của Đoàn ca múa. Anh chiều chuộng Xuân Quỳnh theo kiểu của anh. Anh có thể dành ngày nghỉ để làm một đồ dùng cá nhân nào đó tặng Quỳnh, thí dụ vót một đôi đũa thật đẹp chẳng hạn. Điều đó có thể làm một cô gái được yêu khác vui lòng, một người có tâm hồn như Quỳnh, tôi không chắc Quỳnh thích thú món tặng phẩm đó của người đàn ông.

Xuân Quỳnh đi dự liên hoan thanh niên và sinh viên thế giới ở Phần Lan cùng Đoàn ca múa. Trên đường đi, ghé nơi nào, Quỳnh đều có thư cho tôi. Một lá thư có thể viết trong nhiều ngày, đề ngày ở mép giấy như ghi nhật ký:

15-7 Lần này là lần thứ hai tôi xa Tổ quốc mà vẫn thấy luyến thương chẳng khác lần đầu. Những gì chưa gần thì bây giờ gần gũi, những gì đã thân thiết, bây giờ càng thân thiết.

Ngày 16-7 Hôm nay chúng tôi đã tới Bắc Kinh. Trời lại mưa như hôm bắt đầu đi. Cái ông trời thật là lắm chuyện: người ta đi thì khóc đã đành, đằng này “người ta” đến cũng lại khóc. Đó là trời thôi chứ người ở đây thì thật là nhiệt tình và cởi mở... Các đồng chí đứng ngoài mưa che ô cho chúng tôi lên xe...trong bữa ăn, chú ý đến sở thích từng người...”.

Xuân Quỳnh kể về từng cái hay cái lạ cô gặp dọc đường không có trật tự gì, cho nên cô viết: Tôi cố gắng với những dòng lủng củng này (vì tôi là con ông Phạm Cao Củng mà) để có thể giúp anh biết thêm một chút về cuộc ghé thăm của tôi ở Trung Quốc”.

Chuyến đi ấy, chị Tân Nhân có việc phải về trước, có chuyển tôi tấm ảnh Quỳnh chụp ở Hồng Trường và chiếc huy hiệu có tượng Pie đại đế, kèm theo mấy dòng (Đây là chiếc huy hiệu tôi thích nhất kể từ khi ra nước ngoài”.

Chị Tân Nhân đợi tôi đọc xong, mới hỏi: “Vân Long nghĩ gì về dòng chữ đó?” “Cái huy hiệu tôi thích nhất, sao Quỳnh không gửi cho T?”.

Phải chăng chị Tân Nhân cũng nhìn ra vết rạn nào đó giữa hai tâm hồn Quỳnh và T. Chị hỏi tôi câu đó một cách nghiêm túc làm cho tôi suy nghĩ.

Nhưng thời gian đó, tôi còn “phong kiến” lắm! Người con gái đã có người yêu như bông hoa đã có chủ.

Năm 1962-1968, Xuân Quỳnh được đi học khoá I trường bồi dưỡng người viết trẻ. Ở môi trường tập hợp nhiều tài năng và trí tuệ này (Khoá I có các nhà văn Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều, Nguyễn Quang Thân, Vũ Thị Thường... Các thầy là những bậc đàn anh nổi tiếng: Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Xuân Diệu, Chế Lan Viên.:.) hẳn đã tác động rất mạnh đến định hướng nghề nghiệp sau này của Quỳnh. Tuy vậy Đoàn ca múa Trung ương vẫn là cái nôi êm ấm Quỳnh sống như trong gia đình từ tuổi thiếu nữ cũng có một sức níu giữ mạnh mẽ không kém.

Khi nhà trường phân các nhóm đi thực tế, tôi đã nhận được lá thư Xuân Quỳnh gửi về từ đảo Cô Tô, bày tỏ mối giằng xé khổ tâm này. Người viết thư đã khuất, tôi không dám giữ làm của riêng bức thư ấy, xin trích ra để các nhà nghiên cứu có thêm tài liệu về bước ngoặt trên đường đời của một tài năng.

Ngày 5-8-1963 Anh Vân Long thân,

Anh có biết lúc này tôi đang ngồi đâu viết thư cho anh không? Trên đảo Cô Tô đấy! Nơi mà còn cách anh bao nhiêu cây số về đường bộ và đường biển. Ở đây buồn lắm, người cứng rắn mấy cũng phải mềm nhũn ra mất. Nhất là những buổi chiều tà, những ban đêm. Ban đêm thì cuộc sống ở đây cách biệt hẳn với đất liền. Về ban ngày, người ta còn có thể nhìn thấy một cánh chim, những con thuyền như những đường liên lạc giữa đất liền và biển. Hôm qua tôi mơ thấy tôi vẫn sống ở trong đoàn như trước, gần gũi bao nhiêu bạn bè ở Hà Nội. Lúc giật mình tỉnh dậy thì chỉ có một mình bơ vơ. Ở góc buồng đằng kia có ông bạn ngủ mê thỉnh thoảng lại hát líu ríu. Ông Trọng Oanh giường bên vẫn ngáy đều (ông ta vừa viết xong lá thư cho vợ), chỉ còn mỗi con mọt cứ cọt kẹt dưới giường, đến là bực mình. Ngoài trời trăng vẫn sáng (chả hôm nay là 16 ta mà), biển vẫn thức, vẫn cái âm thanh ào ào vỗ vào bãi cát. Buồn thật! Vừa hôm nào tôi ở gần bao nhiêu người thân yêu của tôi, bây giờ tôi đã ở đây cách bao nhiêu núi và nước. Tôi đã quyết định không đi ngoại quốc, tôi đã định bỏ đoàn, xa anh T, xa bạn bè và nghề nghiệp, cái nghề nghiệp tự tay mình xây dựng trong mấy năm trời. Ồ! Nếu tôi ở lại, tôi sẽ sống một cuộc sống hạnh phúc bao nhiêu. Tôi sẽ được đi nước ngoài nhiều, Tôi lại được gần người yêu, và tất nhiên sau này không ai bỏ rơi tôi. Đó, hạnh phúc trước mắt đó. Thế mà tôi từ bỏ tất cả. Tất nhiên trên đời này được cái nọ phải mất cái kia, nhưng không biết rằng mình có được cái mà mình định đổi kia hay không.Tôi không ngại gian khổ về vật chất, tôi chỉ, buồn về tình cảm. Chắc anh biết. Tôi, một con bé từ nhỏ luôn thiếu tình cảm, mà bây giờ vẫn chẳng hơn gì. Tôi bây giờ như kẻ đứng giữa ngã ba đường vắng mà trời đã tối, chả biết hỏi ai. Giá mà bây giờ có ai bảo hộ tôi một điều rằng. Đi con đường này là đúng thì dù có biết gục ngã giữa đường tôi vẫn cứ đi. Tôi chỉ sợ mình không biết phương hướng rồi sau này cũng chẳng ra trò trống gì, mà cứ lo nghĩ mãi thế này rồi hết đời. Anh Long, tôi biết anh thông cảm với tôi, anh thương tôi như một người em, anh nói với tôi thêm về con đường tôi sẽ đi cho tôi bớt lo lắng”.

Đọc những dòng chữ thống thiết ấy, tôi đã phải trả lời bằng thư khá dài. Và lời xui dại của tôi có tác động phần nào đến Xuân Quỳnh không, mà sau khi đi thực tế ở Cô Tô về, Quỳnh quyết tâm đi vào con đường văn học. Sau khóa học, Xuân Quỳnh về báo Văn Nghệ thực tập một thời gian chờ chuyển công tác. Xuân Quỳnh như con chim bay chuyền, lúc mới chuyển công tác, cô về báo Phụ nữ Việt Nam, rồi được phân về Tỉnh hội phụ nữ Vĩnh Phú, rồi mới về báo Văn Nghệ làm biên tập thơ. Rồi Xuân Quỳnh kết hôn với T, tôi cũng lập gia đình năm đó.

Khoảng giữa những năm 60, ở Hà Nội xuất hiện một nhóm các nhà thơ trẻ với nhiều giọng điệu mới mẻ: Bằng Việt, Lưu Quang Vũ, Vũ Quần Phương, Tô Hà... Xuân Quỳnh cũng ở trong nhóm bạn thơ thân thiết với nhau này. Nếu khóa I trường bồi dưỡng những người viết trẻ giúp Xuân Quỳnh định hướng nghề nghiệp, thì nhóm bạn này lại giúp Quỳnh trưởng thành nhanh chóng. Cô được tắm mình trong không khí sáng tác trẻ trung, giàu trí tuệ, rất thuận lợi cho việc phát triển, định hình cá tính của Xuân Quỳnh. Và quan trọng nữa là định hướng lại tình cảm riêng tư của cô, trí tuệ và tài năng của nhóm bạn này tạo một so sánh bất lợi cho anh T. chồng Quỳnh.

Trong những năm ấy, tôi làm công tác biên tập ở Hải Phòng, thỉnh thoảng mới có dịp tiếp xúc với nhóm này. Nhưng dẫu chỉ một khoảnh khắc nào đấy, tôi cũng đã đọc được tình cảm của Xuân Quỳnh bởi Quỳnh là người không biết giấu giếm tình cảm bao giờ. Đó là dịp tôi tổ chức đêm thơ ở Hải Phòng có mời các nhà thơ Hà Nội về dự. Xuân Quỳnh đi cùng một nhà thơ trong nhóm đó. Qua những câu chuyện không dứt ra được của họ, họ hợp nhau ở sự thông minh, tính hài hước, qua sự bộc lộ của Quỳnh, tôi thấy Quỳnh đang yêu, đang được yêu. Dù sau này sự việc có biến chuyển ra sao, tôi phải nói cho công bằng: đó là những giây phút Quỳnh đang hạnh phúc.

Rồi thì, thật là bất ngờ! Thời gian rất ngắn sau đó tôi nhận được tin Xuân Quỳnh ly hôn với T., và nhận liền một thiếp mời mà người đứng tên chung với Quỳnh lại là Lưu Quang Vũ, kém Xuân Quỳnh tới 6 tuổi. Sự việc quá nhanh và bất ngờ cho tôi hiểu như một sự trả hận một ai đó ở Quỳnh. Điều đó làm tôi lo lắng: Xuân Quỳnh sẽ khó có hạnh phúc?

Nhưng thực tế, đôi vợ chồng thi sĩ nghệ sĩ Xuân Quỳnh - Lưu Quang Vũ đã thành một đôi hiếm có trong tình yêu về việc hỗ trợ nhau trong lao động nghệ thuật. Có điều, người chịu hy sinh nhiều là Xuân Quỳnh. Nhà văn Lê Minh Khuê so sánh rất xác đáng: “Chị xoè cánh như một con gà mái che chở và vun vén cho tổ ấm của chị” trong điều kiện sống ngặt nghèo. Năm 1972 chị sinh cháu Quỳnh Thơ. Lưu Quang Vũ lại không có việc làm. Chị chăm sóc chu đáo cả con riêng của Vũ, con riêng của mình. Lê Minh Khuê viết “Có lúc chị rủ tôi đi bán tạm cái gì đó, cái khăn, cái túi, đôi dép. Lúc nào cũng bán với giá rẻ mạt, vì người mua biết ngay đây là những kẻ túng bấn, lại hay ngượng ngập, tội gì mà không lột” (Nhớ chị Xuân Quỳnh).

Đến khi sự nghiệp sân khấu của Lưu Quang Vũ nở rộ, không phải lo cái ăn, cái mặc thì Xuân Quỳnh lại sa vào mối lo khác. Dường như sự hâm mộ của các diễn viên nữ trẻ trung xinh đẹp với nhà viết kịch tài danh Lưu Quang Vũ đã khơi sâu thêm khoảng cách về tuổi của đôi vợ chồng này. Tuy nhiên, Xuân Quỳnh lo lắng che chắn không phải chỉ về phía các cô gái trẻ... Chị rất hiểu Vũ là người yếu đuối, dễ mềm lòng... Mối đe doạ hạnh phúc của Quỳnh cả ở phía trước, cả ở phía sau.

Những ngày nằm bệnh viện vì bệnh tim là những ngày chị lo nghĩ nhiều nhất. Khoảng thời gian trước đó, có cả loạt bài thơ tình Xuân Quỳnh xoay đi xoay lại cái chủ đề cam kết tình yêu chung thủy. Với những cô gái trẻ đang kiêu hãnh được chồng yêu thì không cam kết như vậy.

Nhà phê bình Vương Trí Nhàn cũng thật tinh khi nhận xét tâm trạng Xuân Quỳnh, những ngày tháng ấy:

Đọc thơ cửa chị, nhất là thơ tình một hồi, chúng ta thấy những khát khao của một người yêu là rất nhiều mà nhận lại chả bao nhiêu. Đơn độc đi trong cuộc đời, và lúc nào cũng cảm thấy phía trước là bất hạnh, là bão tố. Ngay trong thời gian sống hạnh phúc nhất, con người đó vẫn cảm thấy là phải biết giữ gìn, phải nên tận hưởng, nếu không, nó sẽ qua đi rất nhanh. Cuộc sống vì thế bao giờ cũng căng lên như sợi dây đàn, người ngoài nhìn vào thấy sợ hãi thay cho người trong cuộc, nhưng lại hiểu rằng đó là cội nguồn của sáng tạo (Xuân Quỳnh - cuộc đời để lại trong thơ).

Trong bài thơ Tưởng niệm của tôi, tôi có đặt vấn đề:

Thiếu tuổi thơ, Quỳnh viết cho trẻ thơ

Khát hạnh phúc, đi tìm hạnh phúc.

Tìm thấy chưa Quỳnh mà lo đánh mất

Cái chết này có hết mọi âu lo.

Quả thật! Tôi cho rằng sự lo lắng, đau khổ bắt đầu hành hạ Quỳnh. Và nếu còn sống thêm, nỗi đau này chỉ càng lớn thêm! cách giải thoát làm cho chúng ta đau đớn nhất lại là cách giải thoát nhẹ nhàng nhất với Xuân Quỳnh, người cả cuộc đời lúc nào cũng chân thành khao khát hạnh phúc mà hạnh phúc cứ như ảo ảnh, chỉ sà xuống trêu cợt Quỳnh từng khoảng thời gian ngắn ngủi.

Có phải vì sống khôn chết thiêng không mà Xuân Quỳnh run rủi cho người kế tục công việc biên tập thơ Nhà xuất bản Hội nhà văn lại là tôi, người đã được vinh dự đọc những bài thơ đầu tiên của Quỳnh.

Cái bàn làm việc của Xuân Quỳnh ngày tôi về nhận bàn giao còn nghi ngút khói hương như cuộc bàn giao của hai cõi âm dương.

Ngày giỗ Xuân Quỳnh - Lưu Quang Vũ - Quỳnh Thơ - lần thứ 5: 18 tháng bảy Quý Dậu.

Nhà thơ Lưu Quang Vũ: Tháng ngày lận đận

Vũ Từ Trang

Đi chơi lòng vòng phố xá, rồi Lưu Quang Vũ đưa tôi về căn phòng anh ở, tại 96 Phố Huế. Căn phòng nhỏ hẹp trên gác, nhưng ấm cúng. Khi ấy, Tố Uyên đang bế con - cậu con trai, tên gọi là Kít, chừng một tuổi. Tố Uyên là diễn viên điện ảnh đương nổi tiếng, xinh đẹp, sinh con lại càng xinh hơn.

Vũ giới thiệu:

- Đây là anh Trang, làm thơ, ở Bắc Ninh, cùng quê Đỗ Chu.

Tố Uyên đang nựng con, reo lên:

-Ồ, Bắc Ninh à, vậy nhà anh có trang trại không? Bữa nào, Vũ và Uyên sang thăm quê anh nhé!

Vũ nói:

- Quê anh Trang ngay Từ Sơn, một làng cổ đất chật người đông, có phải trung du rừng núi đâu mà có trang trại.

Uyên cười tươi. Vũ mỉm cười đón con từ tay Uyên. Anh âu yếm hôn lên vầng trán thằng bé. Thằng bé trắng trẻo, bụ bẫm, nom như một thiên thần bé nhỏ. Tôi thầm nghĩ, đôi vợ chồng Uyên - Vũ sống quá hạnh phúc, thực là trai tài gái sắc. Ấy mà tôi đâu có biết, ngay thời điểm đó, hạnh phúc gia đình họ đã có mầm mống rạn vỡ.

Khi tôi chập chững bước vào con đường văn chương thì Vũ đã nổi tiếng lắm! Phải thừa nhận, khi tập thơ "Hương cây - Bếp lửa" của Lưu Quang Vũ và Bằng Việt ra mắt bạn đọc năm 1966, thì không khí văn chương của cánh trẻ tại Hà Nội xôn xao hẳn lên. Mà không riêng gì tại Hà Nội, ở Hải Phòng, ở Quảng Ninh, ở Bắc Ninh, cánh anh em tập tọe viết lách, hễ gặp nhau là xôn xao bàn tán về tập sách đó. Nó là giọng điệu trẻ trung, đắm say quê hương đất nước, là những nghĩ suy trăn trở của thế hệ trẻ trước các biến cố lịch sử.

Tôi quen Vũ, khi Vũ đã đi qua những vinh quang đó. Trong con người Vũ đã có chút gì hồ nghi, chán chường. Chúng tôi thường tụ tập ở nhà Lâm bên phố Triệu Việt Vương. Lâm ở cùng bố mẹ, nhưng có một phòng riêng trên gác. Lâm khi ấy đang làm nhân viên cho một nhà máy, nhưng Lâm rất yêu văn học, tự học tiếng Nga và dịch được thơ Esenin từ tiếng Nga. Bạn bè vẫn quý Lâm, gọi là "Lâm râu". "Lâm râu" rất quý bạn bè văn chương. Đặc biệt, Lâm rất chiều Lưu Quang Vũ.

Căn phòng Lâm ở nho nhỏ, có kê chiếc giường cá nhân, một giá sách, một cái máy quay đĩa chạy kim và trên tường treo rất nhiều tranh. Đa phần là tranh của Vũ. Ngoài ra, là tranh của Nguyễn Thị Hiền. Hiền ngày ấy vẽ rất đẹp. Những cô gái trong tranh của Hiền thường có cặp mắt mở rất to, thảng thốt và đăm đắm. Vũ cũng vẽ. Vẽ nhiều, thường là tranh trừu tượng. Có tranh, Vũ chép lại tranh của danh họa Picasso và Matisse mà Vũ thán phục.

Uống nước chè nhạt, hút thuốc vặt, rồi Vũ giở sổ tay đọc thơ cho chúng tôi nghe. Giọng Vũ nhỏ nhẹ, trầm trầm.

Anh lên xứ Đoài xưa

Ba Vì mây trắng

Nhớ mặt em gầy sau lá mưa

Lênh đênh bến nước Trung Hà

Những chị buôn chè

Ngủ hè phố cũ

Con bò gầy đói cỏ

Đi trên đồng mê man...

(Không đề)

Câu thơ chứa chất đầy cảm xúc bảng lảng, xót xa mà đắm say. Câu thơ chứa đầy tâm trạng hoang mang, run rẩy.

Những bài thơ viết về tình yêu đầy quặn thắt, khác hẳn cái trạng thái trong trẻo, mê đắm thuở nào.

Muốn lên tàu đi đâu thật xa

Nhưng nhà ga đã sụp

Ngã tư nhớ em

Vừa thương vừa trách giận

Sao chân em giẫm đạp

Lên những gì tôi yêu.

(Ngã tư tháng Chạp)

Rồi những câu thơ tả trần trụi thời cuộc. Chiến tranh, cái chết, đạn bom và thân phận nhỏ bé của con người... Nó có gì rất khác những vần thơ hào hùng, hừng hực khí thế của lớp người ra trận.

Có những lúc tâm hồn tôi rách nát

Tôi biết làm gì, tôi biết đi đâu?

Thoạt đầu nghe Vũ đọc, chúng tôi chưa hiểu, chưa cảm hết, thấy có phần hoang mang. Nhưng rồi nghe lại, đọc lại, thì thấy có giằng rịt lấy trái tim mình, mặc dù đôi lúc thấy buồn đến vữa cả người ra. Ấy mà vẫn không bỏ đi, vẫn có nhu cầu đọc lại, dù là đọc túm tụm với mấy bạn bè...

Vũ cảm thấy như không ai hiểu mình, nên Vũ càng buồn hơn. Bạn bè lớp ấy thì tưng bừng ra trận. Mỗi bận có đứa nào được vào chiến trường, làm xôn xao cả bọn. Có rất nhiều chuyện cảm động của các cuộc chia tay ấy.

Đấy là buổi tiễn Nguyễn Khắc Phục vào chiến trường, cả bọn tiễn Phục lên ôtô đầy lá ngụy trang ở Công viên Thống Nhất, Vũ mới kịp quay về căn buồng 96 Phố Huế của mình với tâm trạng nôn nao khó tả, đã có người dồn dập gõ cửa. Đó là một thầy giáo già, mái tóc muối tiêu, cặp kính trắng lập cập đưa cho Vũ gói lương khô. Ông giáo già cho biết, có gặp đoàn quân ở Ngã Tư Vọng, một anh lính trẻ dúi vào tay ông gói quà nhỏ, nhờ ông chuyển giúp theo địa chỉ "Vũ, 96 Phố Huế". Anh lính vội theo đoàn quân ra trận, còn ông già chưa kịp biết tên người ấy là ai, chỉ biết cầm gói quà đó và chuyển tận tay người nhận theo địa chỉ.

Tình cảm của người dân với người lính, tình cảm của người bạn với người bạn khi đó cao đẹp thế. Chả là Nguyễn Khắc Phục được phát mấy gói lương khô để vào chiến trường, nhớ Lưu Quang Vũ, Phục liền gửi về cho Vũ một phần. Vũ nhận gói lương khô mà ngơ ngẩn nhớ bạn. Vũ rất muốn hòa nhập vào không khí hành quân hừng hực ấy, nhưng rồi Vũ lại cảm thấy hoang mang. Bi kịch gia đình riêng của Vũ, như kéo Vũ đi theo một hướng khác.

Chúng tôi không thể tin Vũ và Uyên chia tay nhau nhanh chóng thế, mặc dù cuộc chia tay là điều tất yếu. Bài thơ "Từ biệt" viết cho Tố Uyên, đó là cả tâm hồn tan nát của Lưu Quang Vũ. Biết làm sao được, cái gì đến, rồi nó phải đến. Vũ yêu Uyên đến đắm say, Uyên cũng yêu Vũ đến ngây ngất. Nhưng khốn nỗi hai tình yêu ấy không còn đồng hành nữa, mà đã lệch nhịp. Cái Vũ cần, Uyên không có. Cái mà Uyên có, Vũ lại không màng nữa. Đôi vợ chồng nghệ sĩ này chia tay là đương nhiên.

Thôi nhé, em đi

Như một cánh chim bay mất

Phòng anh chẳng có gì ăn được

Chim bay về những mái nhà vui.

Nghĩa gì đâu kỷ niệm tháng năm dài

Lời thương mến nhớ lại thành chua chát

Lòng ta cạn hay đời quá hẹp

Nghĩ cho cùng, nào dám trách chi em.

(Từ biệt)

Tại căn phòng Vũ ở, mọi vật như đã đảo lộn. Bức tranh màu sáng như đã hạ xuống, treo bức tranh màu trầm. Lọ hoa không còn cắm hoa tươi. Duy chỉ có bài thơ "Tự do" do Vũ sưu tầm ở đâu về, là căng treo quanh nhà. Bài thơ được viết chữ to, in trên nền giấy màu xanh có minh họa chim, hoa và các vì sao, dài như một tấm phướn căng hiên ngang quanh căn phòng.

Trên chân trời

Ta viết tên em

Tự do!

Tự do là niềm khao khát, niềm an ủi với Lưu Quang Vũ. Căn phòng nhỏ của "Lâm râu" ở Triệu Việt Vương, chiếc máy quay đĩa cổ lại phát lên bản nhạc của Mozart, Schubert, Beethoven và Tchaikosky... Những bản nhạc thơ mộng nhẹ nhàng và dữ dội. Vũ ngồi lặng lẽ góc phòng, lúc ôm mặt gục đầu trên đầu gối, lúc Vũ ngửa mặt, tay vuốt ngược tóc, đôi mắt sáng bừng, xa xăm. Cái kim máy hát mòn, gãi trên đĩa than đã cũ xước, tạo âm thanh lạo xạo. Vũ đứng bật dậy, hai tay đút túi quần, đi loanh quanh trong căn phòng...

Vũ lặng lẽ viết. Viết dồn dập. Anh không gửi thơ tới các tòa báo nữa. Anh viết thơ để đọc cho nhóm bạn bè thân nho nhỏ của anh. Gặp bạn bè thân, anh đọc thơ với giọng điệu nồng nàn quặn thắt.

Căn phòng của "Lâm râu", nó như ngôi nhà của Vũ, khi ấy thỉnh thoảng có một thanh niên người Huế, vốn là sinh viên trong thành, rồi lên rừng và ra Bắc học tập. Anh này cũng khá am hiểu văn học nghệ thuật, thường hay đàm đạo văn chương chữ nghĩa với Vũ. Trường phái triết học này, đạo phật kia, họ bàn bạc và tranh luận khá sôi nổi. Khi ấy có cả Khuê nữa.

Lê Minh Khuê, cô gái có hai bím tóc tết đuôi sam và ánh mắt mở to, nhìn đăm đắm và quả quyết, với các trang viết về thanh niên xung phong thật lôi cuốn chúng tôi. Khuê từng ký bút danh là Vũ Thị Miền, với một đôi bài bút ký in trên Tạp chí Văn nghệ quân đội, được mọi người chú ý. Nhưng phải ghi nhận, khi cái tên Lê Minh Khuê xuất hiện, là lúc văn của Khuê mới xuất thần hơn. Tôi biết là Vũ cũng quý văn của Khuê lắm. Khuê ngồi trước bạn bè thường ít nói, chỉ nhoẻn cười, rồi đôi mắt lại nhìn xa xăm.

Sau thời gian rời quân ngũ, công việc không ổn định, Vũ có nhu cầu muốn đi làm. Anh đã gõ cửa nhiều cơ quan, xin làm tạm một số việc, nhưng cũng chẳng đâu vào đâu cả. Vẽ áp phích, làm thợ kẻ chữ, đi bồi bục kệ triển lãm, làm nhân viên ở phòng tuyên truyền một cơ quan đường sắt... Chỗ nào cũng được dăm tháng, rồi có thể Vũ chán cơ quan hoặc cơ quan chán Vũ. Vũ là người ham làm việc, chứ không phải là người ngại việc. Chỉ có điều, mọi việc hình như chưa phù hợp với Vũ. Bí bách, Vũ phải đến gõ cửa xin việc cái tờ báo ngành mà tôi đang làm. Tôi nhớ đấy là buổi sáng mùa đông, hè phố xao xác gió.

Như để tăng sự quyết tâm, Lưu Quang Vũ rủ Xuân Quỳnh đi cùng. Vũ vào gặp ông Phó Tổng biên tập tờ báo tôi làm. Ông này là người trọng văn nghệ sĩ, khi nghe Vũ ngỏ ý xin vào làm việc, nhất là lại có Xuân Quỳnh bảo lãnh, ông phấn khởi lắm. Tuy nhiên thời bao cấp đó, ông Phó Tổng biên tập cũng chả có đủ thẩm quyền để nhận người, vì chỉ tiêu lao động là do cấp cơ quan chủ quản điều tiết. Lại thêm một lần lỡ hẹn.

Tài năng đến như Lưu Quang Vũ, xin vào làm một tờ báo ngành còm cõi mà cũng trượt. Chúng tôi ái ngại quá. Vũ lại thêm một lần buồn chán. Khi kéo nhau ra khỏi tòa soạn ở mặt phố Hàng Gai, chúng tôi tạt vào quán chè chén góc phố, nơi có nhiều người thợ tiện đang tiện gỗ. Phoi gỗ bay loạn xạ. Ngồi trên chiếc ghế đóng bằng gỗ ván thùng, Vũ nâng chén trà nóng trên tay, không uống, không nói lời nào, mắt nhìn mông lung.

Như để lấp đi sự buồn nản, Xuân Quỳnh nói "Mình lại đưa anh Vũ đi xin việc nơi khác!". Tôi không biết nên nói điều gì, vì nếu có nói an ủi nhau lúc ấy cũng là thừa thãi. Tôi chỉ thở dài.

Vũ trở về căn phòng chuồng chim trên gác ở ngôi nhà 96 Phố Huế của mình. Căn phòng có dăm sáu mét vuông, vốn quá hẹp mà độ này thành rộng hoang vắng.

Đấy là giai đoạn Lưu Quang Vũ cô đơn nhất, cũng lại là hạnh phúc nhất. Bạn bè đã dành cả tình cảm đẹp đẽ cho anh. Cũng từ giai đoạn đó, có một người phụ nữ xinh đẹp, tài danh đã dành cả tình cảm thiêng liêng cho anh. Ấy là tình cảm của người chị với người em. Tình cảm của người em gái với người anh. Tình cảm của người bạn cho người bạn. Tình cảm của thi sĩ gửi cho thi sĩ. Tình cảm của người yêu dâng hiến cho người yêu. Tình cảm ấy vượt qua mọi ngăn cản, cách trở. Đấy là mối tình định mệnh. Đấy là mối tình trời cho. Người phụ nữ đó, là thi sĩ Xuân Quỳnh.

Thi sĩ Xuân Quỳnh đã đánh thức, đã tôn vinh tâm hồn thi sĩ Lưu Quang Vũ của những năm tháng ấy. Cả hai cùng phát sáng, cùng chắp cánh bay cao trong vòm trời thi ca lồng lộng. Họ như muốn vượt cõi nhân gian bé nhỏ..

Hồi ức về Xuân Quỳnh những ngày ở Quảng Bá

Nguyễn Quang Thân

Có một địa danh rất thân thiết với một vài thế hệ nhà văn ở Hà Nội, mà không chỉ với những nhà văn Hà Nội, đó là Quảng Bá. Tại đây, trong một khu nhà trệt lợp ngói đỏ, kiến trúc khá đẹp toát ra vẻ dịu dàng và ấm cúng, Hội Nhà Văn đã tổ chức những lớp bồi dưỡng sáng tác, những trại viết ngắn ngày. Từ đây nhiều nhà văn đã được tung vào chiến trường hay về các địa phương nóng bỏng chiến tranh phá hoại của Mỹ. Người ta ít biết tới lớp học đầu tiên ngay khi khu nhà mới xây xong, một lớp “bồi dưỡng lực lượng nhà văn trẻ” dài ngày nhất, kéo tới hai năm rưỡi, từng là cái nôi của nhiều nhà văn nổi tiếng tương lai đã khởi nghiệp từ đây, những năm đầu thập kỷ 60 của thế kỷ trước.

Năm 1962, lúc đó tôi 28 tuổi, đang làm việc ở Thái Bình, được Hội Nhà Văn gọi về học lớp bồi dưỡng nhà văn trẻ 2 năm. Chúng tôi là những người đầu tiên đặt chân tới khu sáng tác Quảng Bá khi mùi vôi chưa tan hết. Lớp học có 28 nhà văn, trẻ và không còn trẻ nữa, mỗi người ở một phòng xinh xắn. ít tuổi nhất là Xuân Quỳnh, NT Ngọc Tú. Nhiều tuổi nhất có thể là nhà văn Võ Huy Tâm. Quãng giữa là Nguyễn Quang Sáng, Xuân Cang, Ngô Ngọc Bội, Nguyễn Trọng Oánh, Nguyễn Xuân Khánh, Hoàng Văn Bổn, Nông Minh Châu, Hoàng Hạc... và khá nhiều người sau này sẽ trở thành những nhà văn nổi tiếng của đất nước. Trong hai năm, chúng tôi lên lớp vào buổi sáng còn buổi chiều đọc sách, ai viết được gì thì viết. Thầy được mời hàng tuần, theo chương trình học, thật may mắn là gồm những người ở đỉnh cao kiến thức như các GS Đặng Thai Mai, Trần Huy Liệu, Cao Huy Đỉnh, Nam Trân, Đặng Thế Bính... Và đương nhiên nhiều nhà văn tên tuổi đến dắt dẫn chúng tôi vào nghề viết: Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Bùi Huy Phồn... các nhà thơ Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên... đến giảng rất nhiều lần. Mỗi buổi học là một bữa tiệc của cảm hứng sáng tạo và kiến thức.

Hồi đó Xuân Quỳnh từ đoàn múa Trung ương về đi học, đã có chồng chưa cưới, đẹp và tươi tắn như một chùm nho. Có anh nào đó nhận xét: “Cả lớp mê Xuân Quỳnh!” Nói “cả lớp” thế cũng hơi quá. Nhưng Quỳnh như nàng Bạch Tuyết sống giữa không phải 7 mà hơn hai chục chú Lùn vốn sẵn tâm hồn lãng mạn. Nhà thơ trẻ được quý, được chiều chuộng như một cô em gái. Cũng có anh say bia Telsa (hồi đó chỉ có bia Telsa của Tiệp), nửa đêm gõ cửa phòng Quỳnh chỉ xin đọc 2 câu: “Giá như anh cũng là thi sĩ - Để được cùng em lên xứ Thơ”. Cùng lên xứ Thơ thì khó, nhưng Quỳnh sẵn sàng bật đèn, chuyện gẫu đôi câu rồi hát và có thể múa để giải bia cho anh chàng si tình. Khi được Quỳnh nhã nhặn mời ra cửa vì buồn ngủ quá, nghe nói nhà thi sĩ nghiệp dư này đã đứng thức trước cửa nhà thơ suốt sáng hôm đó. Mê khác với theo đuổi hay yêu. Mê vô hại và thường là người si tình chịu thiệt một cách ngọt ngào, có rủi ro thì cũng như đánh tiến lên không ăn tiền mà bôi râu vậy. Còn Quỳnh thì hồn nhiên, luôn cởi mở và không hề đanh đá, biết cách làm dịu tâm hồn các chú Lùn bằng những câu đối đáp rất thông minh và sự dịu dàng của một người đẹp mà không muốn ý thức là mình đẹp. Thơ tình của Quỳnh hồi đó cũng đã rất hay. Thuyền và Biển được Quỳnh viết trong một đêm thức trắng ở Quảng Bá.

Cũng ở Quảng Bá, tôi đã biết khá nhiều về cuộc đời riêng của Quỳnh. Quỳnh tâm sự với tôi như để dịu được những đau khổ thầm kín không dễ gì nói ra. Mẹ mất từ hồi còn trứng nước, bố là một trí thức rất có chí tự học sau viết báo, làm công chức (hay tư chức?) nghèo, sau khi bị địch bắt vào Hoà Lò thả ra thì sống luôn ở Hà Nội lại có vợ khác, sinh ra một đàn em, cảnh sống có thể gọi là nheo nhóc trong vùng Hà Nội bị địch chiếm đóng. Quỳnh và chị Mai ở lại quê với bà nội, hai cô bé sống cuộc sống trẻ con nông dân, dựa vào mấy sào ruộng không đủ người cày. Những ngày ở quê trong cảnh nghèo buồn chán đã để lại ấn tượng buồn trong tâm hồn Quỳnh. Quỳnh kể: bố đi làm, viết báo không đủ tiền nuôi các em, mỗi lần về vùng quê đang có chiến tranh du kích ở Hà Đông thăm bà nội, ông lại xin bà ít gạo mang lên phố. Gạo quê ngon, lũ trẻ cũng đã chán với gạo mua theo bông (sổ gạo dành cho công chức) hôi mùi mốc và mùi bao tải, lại bị xát hết cám, dễ sinh phù thũng. Bà chỉ có thóc nên bố Quỳnh phải tự xay giã lấy. Suốt đêm, Quỳnh mới lên bảy, tám tuổi, ngồi bên cối lùa gạo giúp bố. Phía đằng kia, bố Quỳnh, người học trò dài lưng tốn vải, quen cảnh sống thị thành khó nhọc nhấn những nhịp chày buồn bã trong đêm. Cái bóng lưng dài nhảy nhót trên vách nứa. Để sáng hôm sau nhìn bố khuất sau luỹ tre làng ra đón ô tô đi về vùng địch, cô bé Quỳnh lại thổn thức khóc, mong ngóng bố về lần sau. Nhưng ai biết được có gặp lại bố không trong thời tao loạn? Rồi sau đó bố và các em không kịp về quê chào bà nội, lên tàu xuống Hải Phòng chuyển vào Nam, khoảng đầu năm 1950 gì đó. Quỳnh lại trở về gian nhà ọp ẹp có mấy bà cháu, đêm ngủ với một con mèo, con mèo này chỉ xa Quỳnh sau ngày cô rời làng ra đi. Cuộc sống buồn rầu ấy đã được đánh thức khi quê nhà được giải phóng. Cô bé nhạy cảm đã đến tuổi cập kê, xinh đẹp hẳn lên, thích mê múa hát cùng với lũ trai gái làng như vừa được hồi sinh. Quỳnh có giọng hát tự nhiên khá hay, gợi cảm còn múa thì khỏi nói vì cô là diễn viên múa chuyên nghiệp. Cuộc sống Quỳnh chỉ thật sự đổi đời khi người ta đến làng tuyển văn công và Quỳnh, 16 tuổi tròn, liều mình ứng thí. Trúng tuyển diễn viên múa, Quỳnh thật sự thăng hoa. Chính cô cũng không ngờ mình lại làm thơ và làm thơ hay đến thế. Khi được mời về học viết văn ở Quảng Bá, Quỳnh đã theo đoàn đi biểu diễn trên sân khấu 16 nước, số lần xuất ngoại đáng nể so với thời đó.

Quỳnh kể chuyện nhà với tôi ngoài chỗ thân tình còn vì muốn tôi chia sẻ bớt mặc cảm. Thời đó những ai có người thân thích, nhất là bố hay mẹ di cư vào Nam, hiện đang sống trong chế độ Mỹ Diệm ở Sài Gòn, đều cảm thấy mình như có lỗi. Lỗi vì đã được người ấy, người kia sinh ra nuôi dưỡng. Đều đau đáu nhớ thương mà không phải lúc nào cũng tiện nói ra. Được chia sẻ những “bí mật lý lịch” với ai đó là một hạnh phúc. Cuộc kháng chiến giải phóng miền Nam đối với Quỳnh có một âm hưởng sâu xa: ngày thắng lợi cũng là ngày được gặp lại bố và các em. Hy vọng trùm lên hy vọng và những gì ta muốn có mà chưa có thường gây ra một nỗi buồn. Hồi đó tôi là bí thư chi đoàn thanh niên của lớp, đoàn viên chỉ có Quỳnh, Tú, Kim Ngọc Diệu và Lò Văn Sỹ. Nếu không kể chuyện nhà với tôi Quỳnh cảm thấy không phải. Thực ra Quỳnh đã quá lo xa, trong lớp không ai để ý Quỳnh con cái nhà ai và những chuyện riêng tư ấy. Những chú Lùn chỉ biết rằng, Quỳnh đã có chồng chưa cưới. Chồng Quỳnh là một nhạc công trong đoàn ca múa, một anh chàng đẹp trai, hiền lành, chủ nhật nào cũng vào lớp thăm người yêu và thường mang cho Quỳnh một đôi đũa tre được vót rất công phu, nhìn qua như một tác phẩm mỹ nghệ. Khi thấy nàng Bạch Tuyết của chúng tôi bị vài anh chàng si tình “tấn công” (nhiều khi chỉ để bày tỏ cái tình cảm không kìm nén được chứ chắc không ai có chủ định gì), tôi chỉ nhắc Quỳnh một câu như trả bài thời đó: “Cố giữ lấy tình yêu Quỳnh nhé!” Sau này, năm 1972, gặp lại nhau ở Hải Phòng, lúc đó Quỳnh đang lục đục với người chồng mà tôi khuyên “cố giữ”, Quỳnh trách tôi: “Tại anh, Quỳnh bắt đền anh đấy!” Tôi biết rằng duyên số đã an bài và không ai, nhất là các chú Lùn ở Quảng Bá, có lỗi trong những chuyện tương tự như thế.

Sau Quảng Bá là những ngày máu lửa. Các chú Lùn ngậm ngùi chia tay với nàng Bạch Tuyết. Tôi cũng biết đã có hơn một bài thơ viết cho nàng được giấu kín trong những cuốn sổ tay của vài chú Lùn. Người nhắc đến cuộc đời thơ ấu của nàng Em ngủ / Như con mèo ngủ/ Trên những cọng rơm vàng/ Người gợi lại chiếc áo ca-rô xanh trắng, tươi tắn Quỳnh hay mặc và mỗi lần cô đi qua sân, mọi người đều thảng thốt nhìn ra. Hãy mặc đi em chiếc áo cánh buồm/ Có những khung trời xanh nho nhỏ.../ chiếc sân nghèo bỗng nổi gió đại dương/ Và lòng anh, sóng vỗ...Tôi không tiết lộ thơ của ai, có lẽ chưa bao giờ những câu thơ ấy được in, được đọc mà chúng được giấu kín cùng những tâm sự giấu kín. Ai bảo những chú Lùn không ít hay nhiều yêu nàng Bạch Tuyết? Trong truyện cổ của Grim tình yêu ấy không được nói tới, được giấu rất kỹ nhưng ai đọc truyện cũng cảm thấy được.

Học xong, Quỳnh đã mất chỗ ở đoàn ca múa, không thể xin việc ở Hội Nhà văn hay tờ báo nào mà về làm cán bộ Đoàn ở Như Quỳnh. Nhà thơ rơi vào môi trường mới. Đây không có những chú Lùn si tình nhưng tốt bụng còn nàng cũng không thể yên tâm làm Bạch Tuyết. Quỳnh có viết thư cho tôi, lúc đó tôi đã về Hải Phòng, điều cô hay phàn nàn nhất là bọn thanh niên trong cơ quan hay “chêu” mình. Ai cấm những chàng trai trêu một nhà thơ quá xinh đẹp, hồn hậu, cởi mở lại khá nổi tiếng lúc hai mươi hai tuổi? Sau một thời gian, Quỳnh được chuyển về báo Văn Nghệ, địa chỉ tất yếu của đời mình.

Tôi có đến thăm Quỳnh tại căn hộ 9 mét vuông ở Phố Huế. Một cái bếp lò đặt ngoài cửa vì không biết đặt ở đâu nữa. Đang ngồi nói chuyện thì nghe tiếng lục cục như chuột chạy trên trần. Chỉ nhìn thấy một cái lỗ vuông người chui lọt nối với chiếc thang gỗ. Tôi nói: “Chuột lắm thế!” Quỳnh bảo: “ Anh Vũ đấy! Đang cày cho xong vở kịch đã hẹn với người ta!”. Biết không thể trốn được tôi, Vũ thò đầu xuống chào, xin lỗi rồi nói: “Cái truyện ngắn Ngôi Mộ Cổ của anh Thân có chất kịch đấy! Lúc nào Vũ “chuyển” nha!”. Khi về, trên cầu thang đầy muỗi, tôi bảo Quỳnh: “9 mét vuông mà chứa một nhà thơ như em, một nhà viết kịch như Vũ thì cũng hơi chật đấy!” Quỳnh cười rất tươi ( tôi chưa thấy Quỳnh nhăn nhó bao giờ): “ Trời sinh ra bác Tản Đà, quê hương thì có cửa nhà thì không, em có cả quê hương lẫn nhà, còn sướng chán!” Không hiểu tại sao tôi luôn thấy buồn khi nghĩ tới hai ngôi sao phải lấp lánh trong 9 mét vuông ấy, như tôi cũng có lỗi, một nỗi ân hận có tính thời đại.

Nhiều nhà văn trong lớp đầu tiên của chúng tôi đi chiến trường, về cơ sở. Đến hôm nay đã có khá nhiều anh chị không còn nữa. Khu nhà mái ngói hình chữ U sau đó chứa những lớp bồi dưỡng ngắn ngày cho các nhà văn trẻ, nay đã được đập đi từ lâu. Nhà sáng tác Quảng Bá suýt bị “liên doanh” làm khách sạn nhưng bị phản đối nên không thành, đang trở thành nhà bảo tàng tương lai của các nhà văn.

Tôi đọc báo được tin Quỳnh, Vũ và cháu trai của hai người mất đột ngột khi đang ở Cần Thơ, một ngày mưa thật buồn, xa vắng. Thế là Nàng Bạch Tuyết cũng đã ra đi, để lại một sự nghiệp thơ đáng trân trọng và những chú Lùn sống sót đang bước lên tuổi cổ lai hy, ngậm ngùi mỗi lần lên đê sông Hồng nhìn xuống những tán cây xanh ở Quảng Bá, nhớ về một chặng đường văn học ấm cúng của thuở ban đầu.

(Báo Văn nghệ)

Lưu Quang Vũ và một mảng đời, một mảng thơ thường bị quên lãng

(???)

Trước khi vùng vẫy tung hoành trên sân khấu, Lưu Quang Vũ đã được biết tới như một người làm thơ. ấy là một nhà thơ thuộc loại bẩm sinh, dễ dàng giãi bày mọi vui buồn của mình trên trang giấy. Những lúc mở lòng ra chan hoà tâm tình với người thân, với bè bạn, với cuộc đời, anh đã có thơ; những lúc buồn bã quay về một mình đơn độc, anh lại cũng chỉ có cách tìm tới thơ để tự an ủi. Nhất là khoảng từ đầu những năm 1970 trở đi, trong khi cuộc đời đa đoan phiền phức của mình gặp nhiều khó khăn, Vũ đã làm thơ như ghi nhật ký, làm khá nhiều. Vì những nguyên cớ khác nhau, các bài thơ hồi đó chưa được công bố, nhưng một số vẫn được ghi trong sổ tay và nhất là đi về trong trí nhớ của bè bạn. Hôm nay đây, đối diện với những bài thơ sống sót, những bài thơ từ cõi im lặng bước ra ấy, tôi có cảm tưởng như được thấy lại những vật kỷ niệm của chính mình. Tôi nhớ lại một thời Hà Nội và một thời văn nghệ mà mình và bạn bè đã chứng kiến, đã sống. Quả thật là đặt bên cạnh những bài thơ đã biết, cả những bài rất hay của thời chiến, thì những dòng thơ riêng tư của Vũ có được cái vẻ độc đáo không gì thay thế được. Chúng - và những gì tương tự như chúng - là một phần cuộc đời ta, vì lý do nào đó, có lúc ta đã phải lảng tránh, phải lãng quên, nhưng không phải vì thế mà nên chối bỏ chúng mãi mãi! ở đây chúng ta bắt gặp một Lưu Quang Vũ khác với thông thường mọi người vẫn nghĩ. Vũ của dằn vặt, đau xót, lầm lỡ, cô đơn, mà cũng là Vũ của những tha thiết muốn vượt lên trên mọi mệt mỏi, mọi hoài nghi để sống, để tồn tại. Hai chặng khác nhau nhưng đều là của một con người thống nhất.

Những bài thơ đầu tay của Lưu Quang Vũ được tập hợp lại thành phần Hương cây và ra chung với Bếp lửa của Bằng Việt vào cuối năm 1968. Dù có chóng quên đến đâu, thì những ai đã sống qua thời đó ở Hà Nội đều biết rằng đại khái đó là thời mà mọi sinh hoạt còn rất đạm bạc, chẳng hạn, với một cán bộ nhà nước, việc mua được chiếc xe đạp, phải được xem là một việc lớn trong đời, và chỉ những gia đình có máu mặt, mới có chiếc radio Melodia Liên Xô nặng nề, hoặc chiếc Orionton của Hungary xách tay được để nghe ca nhạc. Không thể tưởng tượng nổi là một tập thơ lúc ấy lại gây chấn động đến như thế nào. Bọn tôi, một số anh em mới viết, muốn ướm thử đời mình vào nghề văn, chúng tôi nghĩ rằng một tập sách, nó là cái danh thiếp tốt nhất, để người ta tự giới thiệu với chung quanh, để khẳng định mình, để có bạn. Với việc có một tập sách, chính là Vũ, cùng với Bằng Việt- trong Bếp lửa Hương cây, - cùng với Đỗ Chu - trong tập truyện ngắn Phù sa, - là những bạn đầu tiên trong chúng tôi thành người. Thành nhà văn nhà thơ. Thành tác giả. Thành tất cả những gì, mà chúng tôi hằng ao ước. Làm sao mà không cảm động cho được!

Lúc bấy giờ, nhà Vũ đã ở căn gác 96 phố Huế như hiện nay. Trong cảnh sơ tán, thành phố những năm đầu mới chuyển sang thời chiến lại có vẻ thưa vắng đáng yêu riêng của nó. Phố xá sạch sẽ. Người không phải chen với người. Dắt cái xe đạp qua cổng, có thể khoá tạm rồi lên gác hai, không lo suy suyển gì hết. Giữa cái không khí dễ chịu ấy, căn phòng của người làm thơ trẻ Lưu Quang Vũ là một tổ ấm đích thực. Tôi nhớ đã gặp ở đấy rất nhiều người quen. Các bậc đàn anh: Trần Việt Phương, Nguyễn Khải, Chính Hữu. Các bạn trẻ hơn, Nguyễn Xuân Thâm, Tạ Vũ, Vũ Quần Phương, Phan Thị Thanh Nhàn... Rồi Nghiêm Đa Văn, Quốc Anh ở khu Bốn ra, Phạm Tiến Duật ở chiến trường về, Thi Hoàng ở Hải Phòng lên... Các bậc đàn anh đến có việc mà cũng là để xem xem lớp trẻ ra sao. Còn các bạn làm thơ trẻ, thì đến để gặp Vũ mà cũng là để gặp nhau, thời nào mà lớp trẻ chẳng ồn ào và thích đi thành lũ thành bọn! Đám cưới Vũ - Tố Uyên chỉ gồm có ít bạn quen, mà sao vui vẻ lạ! Trong trí nhớ của nhiều người, đám cưới ấy đồng nghĩa với hạnh phúc, thứ hạnh phúc bé nhỏ và trong sáng, mà thời chiến còn dành cho chúng tôi. Với vẻ mãn nguyện không che giấu, Vũ tận hưởng sự chiều đãi của mọi người chung quanh và gửi gắm niềm tin yêu đời sống của mình vào những bài thơ bồi hồi "hương cây hương đất" thoang thoảng "lá bưởi lá chanh"

Ta đi giữ nước yêu thương lắm

Mỗi xóm thôn qua mỗi nghĩa tình

Đọc trong sự tha thiết của Vũ một vẻ gì rất thành thật, người ta đã tưởng tất cả Vũ chỉ có vậy.

Nhưng chúng tôi, đám bạn bè thường vẫn đàn đúm với nhau, biết nhau không chỉ qua thơ mà cả những gì sau các câu thơ, chúng tôi sớm mang máng nhận ra rằng không hẳn vậy. Mặc dù trẻ nhất "hội", nhưng bên cạnh con người ngây thơ trong trắng, ở Vũ còn có con người của thành thạo, từng trải. Từ nhỏ, trong gia đình, Vũ đã sống hết với mọi ấm lạnh của giới văn nghệ. Cái nhìn của Vũ về sự đời vượt xa tầm hiểu biết của một thanh niên 19 - 20 thông thường.

- Chuyện nhân thế nhờ em anh biết được

Anh nhìn đời theo con mắt của em

- Hỡi em của anh em của anh chỉ em là còn lại

Trong hoàng hôn buồn bã của cuộc đời

Khi anh mất cả dòng thơ êm ái

Cả dòng đời cả tiếng nói niềm vui

Vì anh muốn tiếng yêu em anh nhắc lại

Tiếng mới đau sao khi thiếu mất em rồi

Những câu thơ ấy là của L. Aragon và do các nhà thơ Tế Hanh, Nguyễn Viết Lãm dịch ra tiếng Việt. ở Hà Nội năm ấy, việc giới thiệu văn học nước ngoài còn rất hạn chế, Aragon được dịch đã là may, chứ có ai để công kể với đám trẻ chúng tôi về con người tác giả (vốn mang tiếng là phức tạp) hoặc giảng giải kỹ chung quanh một ít câu thơ chứa chất những vui buồn của cả đời người như vậy. Một người nông nổi như tôi đã bỏ qua những câu thơ sâu sắc ấy, để rồi mãi lúc được Vũ chỉ cho, tôi mới ngớ ra vì sự khờ khạo của mình.

- Tôi thở ra làm nhiều người không sống được

Giấc ngủ chừng khuấy động bởi âu lo

Hình như thơ tôi vang tiếng đồng tiếng sắt

Làm đứng lên những người chết trong mồ

...

Tôi nói tình yêu tình tôi làm các ông nhăn nhó

Tôi nói trời trong, các ông bảo trời mưa

Các ông nói đồng tôi nhiều hoa quá

Đêm tôi lắm sao trời tôi chẳng xanh vừa

- Tôi nghe tiếng gà trong cùng tận đau thương

Trong đổ nát tôi vẫn mang chiến thắng

Dù khoét mắt những vì sao xa vắng

Trong đêm dài tôi vẫn chói vừng dương

Aragon là vậy, si mê, cuồng nhiệt, sẵn sàng gây sự thách thức mọi người. Aragon luôn có chút gì đó quá đáng. Và, Vũ của chúng tôi, thường cũng quá đáng. Tôi có cảm tưởng rằng sau giai đoạn thơ mộng (mang dấu vết của thơ tiền chiến), trong những bài thơ đau đớn của Lưu Quang Vũ về sau, luôn luôn có cái âm hưởng mà Aragon đã để lại trong tâm hồn anh.

Và không chỉ thơ, mà cả cuộc đời Vũ cũng giống như thơ Aragon, cũng là minh chứng cho sự đa đoan phức tạp của cuộc đời, mặc dù lý do khiến cho có sự phức tạp ấy thì khác hẳn.

Những phiền toái đã đến với Vũ khá nhanh chóng, những phiền toái do lỡ lầm hư hỏng của chính anh gây ra cũng có, mà do cái ngặt nghèo của hoàn cảnh cũng có.

Tôi không nhớ thật rõ, nhưng hình như ngay vào khoảng đầu những năm 70, khi Vũ mới 22 - 23, trong đầu óc một số chúng tôi, cái hình ảnh mơ mộng của một nhà thơ được ái mộ nơi anh đã nhoà đi gần hết. Thay vào đấy là hình ảnh một kẻ long đong giữa cuộc đời vô định. Những hoang tưởng ngớ ngẩn đã đẩy Vũ đến chỗ vượt ra khỏi những quy định thông thường mà một người làm thơ trẻ phải tuân thủ. Và Vũ bị trả giá đích đáng. Báo chí không in thơ Vũ nữa. Vũ rơi vào tình thế cô độc, hầu như lạc lõng giữa dòng người sôi nổi. Một điều khốn khổ nữa là chính lúc ấy, cái gia đình riêng của Vũ cũng rạn vỡ. Nếu hồi trước với Lưu Quang Vũ, ngày nào cũng là ngày vui, sau khi đèo người vợ mới cưới đi làm, chàng thi sĩ trẻ rẽ vào một quán cà phê, ngồi làm thơ, đến giờ lại rẽ lên Xưởng phim đón vợ về, thì về sau, tất cả đã thay đổi. Nơi người ta thường gặp anh là những quán nghèo "quán cà phê dưới gầm cầu xe lửa" người con gái đi bên cạnh anh là một cô bạn gày guộc "em gầy như huệ trắng xanh", cô gái như hiện thân của cuộc đời vất vả phiền phức mà Vũ không thể lìa bỏ. Và "phố Hạ Hồi bữa ấy mưa rơi" - những ngày ấy sao mà trời hay mưa:

- Thành phố nghèo mù mịt những mưa rơi

Cánh hoa nhoè trong mưa tơi tả

- Chiều nay bốn bề mưa xám

- Nay một mình trở lại ngoại ô mưa

- Anh chỉ sợ rồi trời sẽ mưa

Xoá nhoà hết những điều em hứa.

Trong các thi sĩ đương thời, Vũ là người nhạy cảm với mưa, thân thuộc với mưa hơn ai hết. ở anh, mưa cho thấy sự trôi qua của thời gian mà con người bất lực, không sao níu kéo nổi. Mưa làm cho hiện tại trở nên vô nghĩa và tương lai trở nên lờ mờ, không xác định. Sở dĩ Vũ nói nhiều đến mưa vì cảm giác bao trùm trong anh lúc này là ngán ngẩm, thất vọng, không tin vào điều gì, không biết hướng đời mình vào việc gì.

- Thành phố thời anh 17 tuổi

Viển vông cay đắng u buồn

Tôi còn nhớ rất rõ cái cảm tưởng nước đôi giày vò bản thân mình khi nghe những bài thơ đó của Vũ: một mặt e ngại, cảm thấy nó đi ngược với tâm trạng chung, cái lạc quan chung nên không cần ai bảo, đã thấy là không phải. Nhưng mặt khác lại thích thú, cảm thấy ở đó có một phần vui buồn của mình nên tìm kiếm vụng trộm, tán thành vụng trộm, thèm muốn trở lại với những dòng thơ đó, như thèm muốn nhìn thấy chính hình ảnh của mình. Từ đầu 1970, cuộc sống Hà Nội đã bắt đầu phô ra tất cả cái khó khăn phiền phức mà thời chiến phải có. Thành phố như một người ngấm bệnh. Mỗi lần còi báo động, phố xá hiện ra đơn côi bé nhỏ đã đành, ngay những lúc yên lành, thành phố tài hoa của chúng tôi cũng quá lầm lụi nhem nhuốc. Các tường nhà lâu không quét lại, phô ra hết vẻ mốc meo. Những hầm cầu thang trú ẩn tăm tối. Túp lều che tạm trên gác thượng, tơi tả trong gió. Chỉ có trời mây trong xanh, nhưng trời mây xa xôi quá, có ích lợi gì đâu trong việc giải quyết những việc lặt vặt hàng ngày! Đáng sợ hơn nữa là cũng do cuộc sống khó khăn, những thói xấu cố hữu của con người như nhút nhát tham lam vụ lợi có dịp thức dậy, càng giấu giếm càng đê tiện. Từ đủ mọi phía, hoài nghi len lỏi tới, những hoài nghi đủ sức làm bủn rủn con người và không cho người ta vững tâm làm việc gì cả. Thơ Vũ bắt lấy những cái đó rất nhanh. Từ hoàn cảnh riêng, Vũ suy ra cả cuộc đời chung và diễn tả những tan nát đổ vỡ với tất cả cái đắm đuối của tuổi trẻ. Chúng tôi đã thử tìm cách chống lại thứ thơ ấy. Chẳng phải là đôi lúc, Vũ đã không khỏi có chút huênh hoang? Đã vay mượn chắp vá? Đã tố cái khốn khó của mình lên? Đã rên rỉ nhiều hơn là kiên nhẫn chịu đựng và dìm nỗi đau của mình trong nước lạnh? Chúng tôi biết cả. Nhưng tận trong thâm tâm, mỗi người vẫn biết là có lòng mình, tâm trạng của mình ở trong những dòng thơ rách xé đó. Vốn xa lạ với mọi thứ giáo huấn, dạy bảo, Vũ không hẳn cố ý làm lây truyền cái nôn nao buồn bã của mình. Nhưng có lẽ chính vì thế mà tiếng kêu của anh càng tội nghiệp. Nó giống như một tiếng nức nở.

ở đây, sở dĩ đôi lúc người viết bài này, xưng "chúng tôi" bởi lẽ: do cái cái giọng riêng độc đáo của những dòng Vũ viết lúc ấy, thơ anh đã được mang ra để anh em bạn bè cùng lứa bàn bạc tranh cãi. Làm sao không luôn luôn nghĩ về nhau được khi hàng ngày gặp gỡ chia sẻ mọi vui buồn, và hiểu nhau từ mọi chuyện nhỏ nhặt trong gia đình đến những dự định ao ước lớn lao? Tôi nhớ một lần nào đó, Vũ Quần Phương khái quát:

- Nổi lên ở Vũ là một cái gì rất đau đớn, thấy cuộc đời cay cực mà vẫn yêu đời và quyết bám lấy cuộc đời thô nhám này.

Xuân Quỳnh - khi đó còn là một người hàng xóm, một đồng nghiệp - Xuân Quỳnh thông cảm:

- Giá kể Vũ thích một cái gì đó thì có thể Vũ cũng làm được. Đằng này Vũ không thích gì hết, đấy mới là điều đáng sợ.

Với bản tính chừng mực, đi sát với một quan niệm trung dung, Bằng Việt chép miệng:

- Ông Vũ này, lúc chiều đời quá lúc khinh bạc quá, đều là không phải. Thực ra, cuộc sống luôn luôn là một cái gì cân bằng, phải chăng...

Bàn bạc vậy thôi, song các ý nghĩ đều để ngỏ, và một điều mà mọi người thường xót xa trong lòng, khi nghĩ đến Vũ, là thấy Vũ già đi rất nhanh.

Dáng người béo đậm, Vũ của tuổi 19, môi đỏ, má lông tơ, hiện thân của một tuổi thanh xuân đầy thơ mộng. Nay bước sang tuổi 20 - tuổi hai mươi khốn khổ của tôi ơi - tuổi tai ương dằng dặc trận mưa dài; trong một bài thơ nào đó, hình như nay đã thất lạc, Vũ viết vậy - bước sang tuổi 20, giờ đây người anh đanh lại, xạm đi, trên nét mặt nhiều khoảng tối u uất. Lúc nào Vũ cũng như đăm chiêu không bằng lòng một điều gì, để rồi khi chịu không được, lại buột ra một câu thật suồng sã, láo lếu. Ngay ngồi giữa đám đông mà trong Vũ vẫn có những thoáng buồn xa vắng. May là ngoài đám bạn thơ quen từ mấy năm trước, từ đầu 1970, Vũ có thêm nhiều bạn thơ mới. Hải Phòng lúc ấy là một thứ Sài Gòn bây giờ. Hải Phòng là một cái gì đó, không phải Hà Nội, nhưng sẵn sàng chào đón người ta, khi người ta muốn từ bỏ Hà Nội. Hải Phòng có cuộc sống của than bụi, lại có biển, có trùng khơi, rất hợp với Vũ. ở Hải Phòng, Vũ tìm thấy những người bạn vừa phóng túng, vừa bao dung, như đạo diễn điện ảnh Đào Nguyễn (Đào Trọng Khánh), như Nguyễn Khắc Phục. Nhiều bài thơ Vũ làm hồi này nhắc tới Hải Phòng, hổn hển kể chuyện Hải Phòng, là từ những chuyến lãng du đất Cảng với các bạn ấy. Còn ở Hà Nội, người bao dung hơn cả, là Nguyễn Lâm. Căn phòng nhỏ của Lâm ở Triệu Việt Vương là nơi Vũ thường xuyên lui tới. Những lúc vui, Vũ đi những đâu đâu, khi buồn quá, lại trở về với Lâm. Lâm có thể nghe Vũ kể đủ chuyện, có thể nghe Vũ chửi bới kêu than, lại có thể lặng đi chờ đợi khi Vũ đờ đẫn không nói gì. Lần ra ga Hàng Cỏ cùng Vũ trong một đêm trời lạnh, đó là Lâm. Ngồi xe xích lô cùng Vũ đi rong, để rồi lại trở về trầm ngâm bên chiếc điếu cày hay chén rượu nhạt, lại cũng là Lâm, "Lâm rùa" như chúng tôi đã đặt tên. Bao nhiêu ngang ngược của Vũ, Lâm chịu được hết. Trong những năm tháng tơi tả của Vũ, Lâm là hiện thân của sự chứa chấp thông cảm mà Vũ khao khát, nhưng lại thường tự đánh mất. Cố nhiên, nói về thơ Vũ lúc này, còn phải nói về gia đình và những người đàn bà, nơi nương tựa về tâm lý của Vũ, những khi đặc biệt cơ cực. Đó là những chuyện mà ở ta ít có thói quen nói ra công khai, song thật ra, lại liên quan trực tiếp đến nhiều sáng tác cụ thể của các nghệ sĩ nói chung và Lưu Quang Vũ nói riêng. Đọc những bài thơ tình hay nhất của Vũ viết khoảng sau 1970, tôi nhớ tới lời tự thú của Picasso: "Cũng như tất cả các hoạ sĩ khác, tôi trước tiên là hoạ sĩ của phụ nữ, và với tôi, phụ nữ trước tiên là một cơ chế của sự đau khổ".

Vào thuở mới bắt tay viết lách, phần lớn những người cầm bút ở ta đều có làm thơ, sau đó mới bỏ đi sang các nghề khác. Vì những lý do gì mà bỏ? Có thể mỗi người là một trường hợp riêng, ở mỗi người có nguyên cớ riêng. Như với Nghiêm Đa Văn - một người bạn chung của chúng tôi, cũng có làm thơ vào những năm 1965 - 70, sau đi viết chuyện thiếu nhi, và làm nhiều nghề đa tạp khác - ngay từ trước 1975, một lần tình cờ, tôi nghe Nghiêm Đa Văn trầm ngâm kể:

- Một trong những thằng khiến tao bỏ làm thơ là Lưu Quang Vũ.

ý Văn muốn nói tài năng ở Vũ có một vẻ gì tự nhiên, mà không sự dụng công nào có được, và ai không có, thì nên từ giã thơ cho sớm.

Về phần mình, tôi có những kỷ niệm yêu thơ Vũ theo một cách khác. Cũng như nhiều người, trong tâm trí tôi, thỉnh thoảng lại vang lên những câu thơ đâu đâu, nó đã ăn sâu vào tiềm thức, không cần nhớ tên tác giả, không thuộc cả bài, nhưng cứ nhớ và khi gặp hoàn cảnh tương đồng thì lại ngâm ngợi.

Một kỷ niệm tưởng không đâu mà lưu luyến mãi trong lòng:

- Có lẽ nào có thể quên được nhỉ

Cuộc đời mình còn có cỏ tóc tiên

Những lúc run rẩy xúc động:

- Trời xanh quá, tim tôi hồi hộp quá

Tiếng Việt ơi, tiếng Việt ân tình

Nỗi ước nguyện được hết lòng cho một người con gái:

- Không làm thơ, anh sẽ làm lá cỏ

Chỉ xanh thôi, cũng mát mắt em nhìn

Từ một chi tiết có vẻ nhỏ nhặt:

- Ngày hạnh phúc có nụ cười mỏi mệt

Đến một cái gì giống như là cảm giác chung về cuộc đời này, nó đã làm khổ ta, mà ta không dứt bỏ được:

- Có ai nói cho lòng ta hiểu nổi

Về cuộc đời ghê gớm ta yêu

Tất cả những câu thơ đó là Lưu Quang Vũ, Lưu Quang Vũ của Hương cây và nhất là Lưu Quang Vũ sau Hương cây, Lưu Quang Vũ của những năm bảy mươi hào hùng và cay đắng. Nên đánh giá những bài thơ này của Vũ như thế nào? Tôi nhớ một câu nói của Chế Lan Viên đại ý: nếu tất cả văn học chúng ta viết như Nguyễn Tuân thì chắc chắn không được, thậm chí còn phát chán nữa. Nhưng nếu trong toàn bộ nền văn học, không có một Nguyễn Tuân, thì cũng rất thiếu sót. Cũng tương tự như vậy, báo chí những năm chiến tranh không thể cho in những dòng thơ mang tâm sự cá nhân, điều ấy là đúng, giọng thơ chủ yếu của những năm chiến tranh phải là giọng thơ hùng tráng. Nhưng cùng với sự lùi xa của thời gian, sẽ là công bằng hơn nếu giờ đây chúng ta dành "một chỗ đứng dưới ánh mặt trời" cho những bài thơ xé lòng lâu nay chỉ chép trong sổ tay của nhiều người - đại loại như những bài thơ của Vũ.

Nói bản chất của con người là luôn luôn vươn tới sự hoàn thiện, niềm vui, ánh sáng tức cũng có nghĩa con người không bao giờ thoát khỏi lầm lỗi, nỗi buồn, bóng tối, nhất là đôi khi trong những hoàn cảnh đặc biệt, ánh sáng càng rực rỡ, thì bóng tối càng nặng nề và trông thấy ánh sáng trước mắt đấy mà con người vẫn không vươn tới được. Có lẽ vì rất hiểu điều đó, nên một người như thi nào Đức B. Brecht, trong bài thơ nổi tiếng mang tên Gửi người mai sau đã nói rất hay về sự độ lượng. Sau khi kể lại những nỗi khốn khổ mà thế hệ mình phải gánh chịu, nào nạn đói hoành hành, nào con người cướp giật của nhau để sống, nhiều người lang bạt "thay đổi nước như thay đổi giày" nhất là sau khi kể lại những yếu hèn của thế hệ mình, Brecht viết tiếp:

Nhưng các anh, khi đã đến cái thời ao ước đó

Khi con người là bạn của con người

Hãy nghĩ đến chúng tôi

Cho độ lượng

Ngay từ những năm chiến tranh, sống trong cái tranh tối tranh sáng nửa hậu phương, nửa chiến trường của Hà Nội, đám bạn mới bắt đầu làm văn chương thuở ấy, khi nghĩ về thơ Vũ đã thường tìm chỗ dựa ở bài thơ nói trên của Brecht. Còn như giờ đây khi mà những người 20 - 25 hôm qua đã sang tuổi 50 - 60, cái ý tưởng về sự độ lượng càng có sức kêu gọi, như một ám ảnh: Chúng ta vốn chẳng giàu có gì, đừng làm cho chúng ta nghèo thêm đi một lần nữa, ngay trên phương diện tinh thần.

Sống giữa đời thường, sống cho thơ

Ngô Văn Phú

1.

Xuân Quỳnh vào làng thơ ban đầu, như một người tạt ngang. Lúc ấy, Quỳnh đang công tác ở đoàn ca múa trung ương. Quỳnh là lớp diễn viên cùng lứa với nghệ sĩ nhân dân Thuý Quỳnh hiện nay. Sau này Quỳnh nói:

- Tôi múa cũng được, nhưng làm sao bằng "chúng nó" được!

Chúng nó đây, tức là những diễn viên hạng nhất của đoàn lúc bấy giờ. Có cô, được cả một vị tuyển thủ quốc gia người nước ngoài mê nữa kia mà. Diễn viên múa lúc ấy sáng giá lắm. Nhất là khi cuộc kháng chiến chống Pháp của Việt Nam kết thúc thắng lợi với chiến thắng Điện Biên. Lúc ấy vị trí và tên tuổi Việt Nam được bè bạn năm châu bốn biển rất hâm mộ. Đoàn ca múa Việt Nam được mời đi biểu diễn ở nhiều nơi. Và Quỳnh được đi khá nhiều nước: Liên Xô, Đông Âu..., Trung Quốc... Quỳnh lại xinh đẹp nữa. Một người con gái vào đời như thế, nếu như một người dễ vừa lòng với nhau gì mình đã có, thì bước khởi đầu ấy cô ta sẽ níu chặt lấy nó, chẳng bao giờ chịu buông ra...

Nhưng Quỳnh buông ra thật. Bởi Quỳnh yêu thơ. Quỳnh làm thơ lầm lụi từ bao giờ chẳng rõ. Và một buổi tối, ai rủ Quỳnh thì không biết, tôi gặp Quỳnh ở buổi họp sinh hoạt về làm thơ và ca dao cho tờ Tiếng hát quê ta. Dạo ấy, tôi còn là sinh viên. Có thể coi việc công tác với tờ báo nội bộ của Sở Văn hoá thông tin Hà Nội này như là một câu lạc bộ nhỏ. Chúng tôi tập hợp sau tờ báo này, do anh Huyền Tâm chủ trì, khá đông những cây bút trẻ: Minh Hoài, Dương Đình Hy, Huy Huyền, Võ Văn Trực, Nguyễn Gia Nùng, Ngô Văn Phú, Vương Trí Nhàn, Tô Hà v.v... Ai rủ Quỳnh đi thì không rõ.

Ít tuần sau, trên báo Văn Nghệ, in của Quỳnh bài thơ có thể coi như là đầu tay: Chồi biếc...

Dưới hai hàng cây

Tay ấm trong tay

Cùng anh sánh bước

Nắng đùa mái tóc

Chồi biếc trên cây

Lá vàng bay bay

Như ngàn cánh bướm

(Lá vàng rụng xuống,

Cho đất thêm màu

Có mất đi đâu,

Nhựa lên chồi biếc)

Này anh, em biết

Rồi sẽ có ngày

Dưới hàng cây đây

Ta không còn bước,

Như người lính gác

Đã hết phiên mình

Như lá vàng rụng

Cho chồi thêm xanh

Và đời mai sau,

Trên đường này nhỉ?

Những đôi tri kỷ,

Sóng bước qua đây,

Lá vàng vẫn bay

Chồi non lại biếc.

Bài thơ viết vào ngày 2 tháng 1 năm 1963. Có thể cho đó là cái mốc của Xuân Quỳnh vào đời thơ.

Cần phải nhắc lại rằng, một thế hệ thơ trẻ, sau này là chủ lực trong cuộc chiến đấu chống Mỹ cứu nước đang được hình thành từ lúc này. Trung tâm các cơ quan ngôn luận để các cây bút trẻ được xuất hiện, được giới thiệu, thường được tập hợp quanh đó: Báo Văn nghệ, Tạp chí Văn nghệ Quân đội... Xuân Quỳnh xuất hiện đã báo hiệu một tiếng thơ mới. Bài Chồi biếc, đầy nữ tính, đồng thời cũng dự báo, một thế hệ thơ tài hoa, phát ngôn cho lứa tuổi của mình sẽ xuất hiện. Thơ trẻ lúc đó cũng đã khá nhiều gương mặt: Bùi Minh Quốc, Trần Nhật Lam, Tô Hà, Ngô Văn Phú, Quang Huy, Lữ Huy Nguyên, Huy Huyền, Nguyễn Bao, Hoàng Hưng, Trần Nguyên Đào, Ca Lê Hiến (Lê Anh Xuân), Hà Nhật,... phần lớn họ ở thế hệ mới tiếp lớp thơ tiền chiến chống Pháp, thơ của họ vẫn tiếp được cái hùng khí, cái hăm hở của những người đầy nhiệt tình với cách mạng, nhưng thời gian ấy, do những cuộc vận động lớn đang cuốn hút, do đó, những nhà thơ thường đắm vào thời sự thơ công dân. Những bài thơ Lên miền tây của Bùi Minh Quốc, Làm chủ ánh sáng của Trần Nhật Lam, những bài thơ vận động thanh niên đầy hăng hái của Lưu Trùng Dương, rất được nhiều người hâm mộ...

Chồi biếc của Xuân Quỳnh xuất hiện lặng lẽ. Nhưng những người yêu thơ, thấy ở đó' xuất hiện một sự mới mẻ ở tài năng, thấy một tâm hồn dám bộc lộ' cái riêng tư của mình, thẳng thắn và hồn hậu...

Xuân Quỳnh sống rất bản năng và tự nhiên. Quỳnh luôn khao khát được yêu thương và khi cảm thấy được yêu, được thương, thì sống hết mình cho những ai đã yêu, đã thương mình Xuân Quỳnh có một tuổi thơ thiếu thốn tình cảm. Mẹ mất sớm, cha đi kháng chiến và sau tục huyền. Xuân Quỳnh ở với bà nội, và chị gái là Đông Mai. Quỳnh rất yêu bà và yêu chị, nhất là chị gái. Sau này, khi được một người cùng đoàn ca múa yêu, Quỳnh không thể nào dứt bỏ được, ngay cả khi đôi lứa đổ vỡ. Sau đó, Quỳnh yêu một người có vợ anh ta yêu Quỳnh với những toan tính, nhưng lúc đó Quỳnh khao khát tình cảm, Quỳnh sống hết mình cho anh ta... Chỉ khi nhận chân được anh ta, Quỳnh không bao giờ nhìn mặt anh ta nữa. Rồi Quỳnh đến với Lưu Quang Vũ. Quỳnh sống hết mình cho Vũ, yêu Vũ hết lòng. Yêu Vũ yêu tất cả những gì mà Vũ yêu và sẵn lòng bỏ qua những điều dù Quỳnh cảm thấy có chút gì đó Vũ chưa sống hết cho mình... Quỳnh yêu con mình, con chồng, và nhất là Quỳnh Thơ, Quỳnh sống hết mình cho tổ ấm Quỳnh Vũ , và hình như... Quỳnh cũng thương người chồng cũ, hiền lành, đã thật sự yêu mình...

Quỳnh chơi với bè bạn cũng rất sòng phẳng. Quỳnh đã thân với ai thì rất chân tình, gắn bó. Nhưng với cái đám người lố lăng, Quỳnh cười cười đấy mà đốp chát ra mặt... Mà Quỳnh đã diễu thì đến nơi đến chốn. Quỳnh sống rất có trách nhiệm trong công việc. Không phải lúc đầu, Quỳnh về báo Văn nghệ đã được biên tập thơ ngay. Quỳnh từng phải làm thư viện, làm trợ lý biên tập,... Quỳnh lăn lộn ở vùng đất lửa, mặc dù chồng con bịn rịn..., lại phải nuôi cả mẹ chồng, với đồng lương ít ỏi của hai người lúc ấy... Quỳnh lấy Lưu Quang Vũ cũng là một quyết định dũng cảm. Dạo đó hai người đều rất khổ, có khi phải ăn cơm ghế, mà "bốn người chỉ ăn hết một đồng!", như Quỳnh đã hồn nhiên khoe với tôi...

Quỳnh thông minh chịu học, Quỳnh chép thơ hay để học, Quỳnh luyện cho chữ đẹp thêm, bởi vì chữ Quỳnh thường "rắc rối lắm!"

Quỳnh đẹp mà không biết mình đẹp, không bao giờ phô phang vẻ đẹp của mình.

Lúc bấy giờ đã làm gì có son phấn. Nhưng Quỳnh ngồi đâu, thường đám con trai thường mắt tròn, mắt dẹt, lia liếc... Quỳnh biết nhưng thản nhiên như không...

Quỳnh đẹp, thơ lại hay nữa. . . Càng xuất hiện, thơ càng được yêu mến. Quỳnh đem thơ mình hái từ các miền đất lửa, chiến hào, để trả về cho bạn đọc hơi thở của cuộc chiến đấu chống Mỹ. Đang thời lừa đạn, nhưng thơ Quỳnh kết hợp riêng, chung khá nhuần nhuyễn. Nét nữ tính trong thơ tạo ra bản sắc riêng. Lối nói đằm thắm, say đắm, chân tình được các chi tiết làm cho sống động:

Trên đường hành quân xa,

Dừng chân bên xóm nhỏ...

Tiếng gà trưa

Ổ rơm hồng những trứng

Này con gà mái tơ

Khắp mình hoa lốm đốm

Này con gà mái vàng

Lông óng như màu nắng...

Tiếng gà trưa

Có tiếng bà vẫn mắng

Gà đẻ mà mày nhìn

Rồi sau này lang mặt!

Cháu về lấy gương soi

Lòng dại thơ lo lắng

... Cứ hằng năm, hàng năm,

Khi gió mùa đông tới

Bà lo đàn gà toi,

Mong trời đừng sương muối

Để cuối năm bán gà

Cháu được quần áo mới

Ôi cái quần chéo go,

Ống rộng dài quết đất. . .

Cháu chiến đấu hôm nay

Vì lòng yêu Tổ quốc

Vì xóm làng thân thuộc

Vì tiếng gà cục tác

Ổ trứng hồng tuổi thơ...

Những bài thơ đầu của Quỳnh, thỉnh thoảng còn nét vụng dại, sơ lược, nhưng cái hồn, cái tình không ai phủ nhận được. Sau những chuyến đi vào vùng đất lửa, tận mắt thấy cả nước, sống đầy hi sinh ngoan cường trong chiến đấu. Thơ Xuân Quỳnh ngày càng nhuần nhị, chín, và bản sắc riêng cũng đậm đà hơn:

Ngọn gió Lào cát trắng của đời tôi

Tôi của cát, của gió lào khắc nghiệt.

Trong gió nóng những trưa hè ngột ngạt

Mẹ ru tôi hạt cát sạn hàm răng.

Vừa lớn khôn tôi đã biết đào hầm

Dưới bom đạn, gió lào vẫn thổi

Và trên cát lại thêm cồn cát mới

Cỏ mặt trời lăn như bánh xe

Cả cuộc đời tôi có cát chở che

Khi đánh giặc cát lại làm công sự

Máu đồng đội và máu tôi đã đổ

Trên cát này mà gió quạt vừa xe

Cây tôi trồng chưa đủ bóng che

Bom giặc cắt lá cành tơi tả,

Củ khoai ở đây nhỏ hơn củ khoai cánh đồng màu mỡ

Trái mãng cầu rám vỏ - gió đi qua

Đọng nắng thôi, cát chẳng đọng mưa

Bàn chân lún, bàn chân thêm bỏng rát!

Giữa gió cát, giữa những ngày ác liệt

Tôi nghĩ về tha thiết một màu anh

Một rừng cây trĩu quả trên cành

Tôi vun gốc và tay tôi sẽ hái. . .

Nhà của tôi, tôi sẽ về dựng lại,

Ánh ngói hồng những gương mặt mai sau...

(Gió lào cát trắng)

2.

Bản sắc riêng của Xuân Quỳnh, thể hiện ở thơ tình yêu lại càng rõ. Quỳnh sống bản lĩnh, sắc thái riêng khá rõ . Một người bạn của Quỳnh nhận xét: "một nhà thơ tài năng mạnh mẽ, xuất lộ khá sớm và 'sung sức, sáng tạo hên tục, thế mà ở nhà thơ ấy, tài năng cứ âm thầm; anh có thấy em? Yêu em nhiều không anh?"

Xuân Quỳnh khi yêu chỉ biết sống hết mình cho người mình yêu, mà thường chẳng nghĩ gì đến mình cả. Thuyền và biển, một bài thơ đã được giới trẻ hâm mộ ngay từ lúc ra đời, và các thế hệ sau này đều thích, bởi vì, nó mang được tâm trạng của người nữ khi yêu:

... Từ ngày nào chẳng biết

Thuyền nghe lời biển khơi

Cánh hải âu sóng biếc

Đưa thuyền đi muôn nơi.

Lòng thuyền nhiều khát vọng,

Và tình biển bao la,

Thuyền đi hoài không mỏi

Biển vẫn xa ... còn xa...

Những đêm trăng hiền từ,

Biển như cô gái nhỏ

Thầm thì gửi tâm tư

Quanh mạn thuyền sóng vỗ

Cũng có khi vô cớ,

Biển ào ạt xô thuyền

(Vì tình yêu muôn thuở,

Có bao giờ đứng yên)

Chỉ có thuyền mới hiểu

Biển mênh mang nhường nào

Chỉ có biển mới biết

Thuyền đi đâu về đâu...

Xuân Quỳnh khát khao một tình yêu sống vì nhau, sống cho nhau như thuyền và biển, nhưng một đời tình của chị, hình như cũng đầy sóng gió. Có lúc đang yêu hết mình, chị đã cảm thấy có những điều gì không hay sẽ đến. Nhưng, đáng lý phải căn vặn, phải hờn dỗi, Xuân Quỳnh vẫn thốt ra những lời rất đỗi đắm say, chân thành:

Anh có nghe hoa gioi

Quanh chỗ mình đứng đó,

Hoa ơi, hoa chẳng nói,

Anh ơi sao lặng thinh

Đốt lòng em câu hỏi:

"Yêu em nhiều không anh?"

(Mùa hoa gioi)

Khi đã thành vợ, thành chồng, Xuân Quỳnh vẫn yêu nồng thắm và sống trọn vẹn cho bổn phận. Cả một tuổi thơ thiếu thốn tình cảm, khi được yêu, Xuân Quỳnh dâng trọn cho tình yêu:

Bàn tay em ngón chăng thon dài,

Vết chai cũ đường gân xanh vất vả

Em đánh chắt chơi chuyền thuở nhỏ,

Hái rau rền, rau dệu nấu canh,

Tập vá may, tết tóc một mình

Rồi úp mặt lên bàn tay khóc mẹ. . .

Đường tít tắp, không gian như bể,

Anh chờ em, cho em vịn bàn tay,

Trong tay anh, tay của em đây.

Biết lặng lẽ, vun trồng, gìn giữ

Trời mưa lạnh, tay em khép cửa

Em phơi mền, vá áo cho anh,

Tay cắm hoa và tay để treo tranh

Tay thắp sáng ngọn đèn đêm anh đọc,

Nǎm tháng đi qua, mái đầu cực nhọc,

Tay em dừng trên vầng trán lo âu,

Em nhẹ nhàng xoa dịu nỗi đau

Và góp nhặt niềm vui từ mọi ngả...

(Bàn tay em)

Dù có điều gì mong manh, thậm chí, có thể như rạn vỡ dù có cả một nỗi đau quá khứ, dù khi yêu chưa đủ tin rằng hạnh phúc đó là vĩnh viễn, Xuân Quỳnh vẫn khao khát, vẫn yêu như lòng mình hồn hậu thúc giục:

Lại bắt đầu từ những trang giấy trắng,

Lại ngọn đèn, màu mực, những câu thơ,

Lại nhịp đập, bắt đầu, tim rạo rực,

Trước biết bao náo nức, mong chờ. . .

... Như chưa hề có nỗi đau xưa,

Lòng thanh thản trong tình yêu ngày mới

Một quá khứ ra đi cùng gió thổi

Thời gian trôi, ký ức sẽ phai nhoà. . .

Những mùa sen, mùa phượng đã đi xa,

Trên khắp nẻo lại bắt đầu mùa cúc,

Rồi hoa đào lại tươi hồng nô nức,

Như chưa hề biết đến tàn phai.

Tay trong tay tôi đã đến bên người,

Tôi chẳng nói điều chi về vĩnh viễn

Vì mỗi sáng khi mặt trời hiển hiện,

Là một ngày tôi lại bắt đầu yêu

(Lại hắt đầu)

Xuân Quỳnh sống hàng ngày rất hồn nhiên. Đến cơ quan, gặp hôm có chuyện buồn, chị ngồi với mấy cô bạn gái thân, bộc lộ, rồi rì rầm to nhỏ. Và đôi lúc dằn.dỗi buông ra vài câu tức bực, hoặc nín nhịn cơn khổ đang trào lên trong người, xả hơi một lúc với bạn, Xuân Quỳnh lại hoà đồng trong công việc. Gặp khi vui, hoặc có bạn bè đến thăm, Xuân Quỳnh có thể pha trò rất dí dỏm, hoặc cười đồng điệu, cười rất thú vị khi thấy bạn mình nói một câu chuyện có duyên lý thú. Thiếu tiền, Xuân Quỳnh có thể hỏi vay bạn không ngượng ngập, và hẹn trả rất đúng ngày, sau đó có thể vay thêm ngay, miệng vẫn cười hồn hậu. Xuân Quỳnh đem vải đi bán để tiêu chẳng ai biết, lặng lẽ đến với người yêu hết sức nồng cháy, hoặc chỉ mặt một kẻ nào quắt quay, từ nay không thèm nhìn mặt. Yêu thương đến độ, ghét những thói xấu, kẻ xấu cũng đến điều. Đó là Xuân Quỳnh. Sống bản năng đồng thời cũng đầy bản lĩnh, đó là Xuân Quỳnh. Nhẫn nại và bao dung, đó là Xuân Quỳnh...

Thơ Xuân Quỳnh cũng mang bản sắc riêng, như con người của Xuân Quỳnh vậy. Bản năng và bản lĩnh. Đời thường và khát vọng đến cái đẹp trong tình yêu, trong cuộc sống. Quỳnh khao khát được yêu. Có dịp nào nói đến yêu đương, Quỳnh không bỏ lỡ dịp thổ lộ:

Làm sao được tan ra

Thành trăm con sóng nhỏ

Giữa biển lớn tình yêu

Để ngàn năm còn vỗ...

(Sóng)

Xuân Quỳnh khát khao một tình yêu gắn bó hoà đồng giữa hai tâm hồn biết yêu, biết sống. Chị chỉ sợ mình sống chưa hết cho khi yêu:

Gió thổi nơi này, không lạnh đến nơi kia

Lời nói tâm tình trở nên nhạt nhẽo

Nghe tiếng con tầu em không thể hiểu

Tấm lòng anh trong mỗi chuyến đi xa,

Em không còn thấy nhớ những sân ga

Những nơi đã đi, những nơi chưa hề đến

Khát vọng anh dẫu hoà trong sóng biển,

Sóng xô bờ, chẳng rộn đến tâm tư...

(Nếu ngày mai, em không làm thơ nữa)

Một phút sống bên nhau, Xuân Quỳnh trân trọng như nhiều điều vô giá:

Nhưng lúc này, anh ở bên em,

Niềm vui sướng trong ta là có thật,

Như chiếc áo trên tường, như trang sách.

Như chùm hoa, mớ cánh trước hiên nhà...

Em hiểu rằng mỗi lúc đi ra,

Tình anh đối với em là xứ sở,

Là bóng rợp trên con đường nắng lửa

Trái cây thơm tren mảnh đất khô cằn

(Nói cùng anh)

Cả những lúc bệnh tật, mấp mênh đôi bờ sống chết Xuân Quỳnh nằm bệnh viện, nghĩ đến tình yêu. Một chút buồn thoáng đến, nhưng được người mình yêu chăm chút dù chỉ là chút ít, Quỳnh cũng hiểu rõ công việc và tình cảm người mình yêu và người đã yêu mình:

Muốn gánh đỡ cho em phần mệt nhọc,

Tới thăm em, rồi anh lại ra đi,

Đôi mắt lo âu, lời âu yếm sẻ chia,

Lúc anh đến, anh đi thành quá khứ,

Anh thuộc về những người ngoài cánh cửa,

Của con đường, trang viết, cầu thơ...

(Thời gian trắng)

Và khi xa người yêu, dù chỉ là một chuyến đi có thời hạn, Xuân Quỳnh đã phải vượt qua bao nhiêu trống vắng:

Thời gian trôi sau cánh cửa một mình,

Hạt mưa bụi rơi thầm trên mái ngói,

Tờ lịch mỏng bay theo lòng ngóng đợi,

Một con đường vời vợi núi cùng sông.

Gọi ngàn lần tên anh vẫn là không,

Chỉ lá rụng dạt dào trên lối phố,

Dẫu em biết rằng anh, anh cũng nhớ

Nhưng lòng em nào có lúc nguôi quên.

(Dẫu em biết chắc rằng em trở lại)

Có thể nói, Xuân Quỳnh là người phát ngôn về tình yêu cho lớp trẻ. Bởi chị đã yêu thật sự. Chị đã đi qua một hành trình khi yêu, thấy được, tình yêu không phải chỉ tốt, chỉ yêu là đủ, mà còn phải có một tâm hồn đồng điệu, cao thượng, sống cho nhau, luôn khát vọng... Chị cũng có khi lầm tưởng là với tới được miếng bánh thánh của tình yêu, nhưng sau một thời yêu, mới ngớ ra đó là bánh vẽ... Và khi tìm được người mình yêu, như hằng mong mỏi, chị đã dũng cảm, vượt lên dư luận, vượt khó khăn, nghèo túng... để tạo dựng lấy hạnh phúc cho mình...

Một đời thơ của Xuân Quỳnh là khao khát yêu, khao khát sống hạnh phúc cho gia đình, có ích cho xã hội, phát triển được tài năng...

Bởi sống đằm thắm, nồng hậu như thế, sống thản nhiên và đầy nghị lực, nên đời thơ của chị cũng tự làm sáng lên chân dung thực của mình. Tài năng nhờ thế càng phát triển không ngừng. Càng viết càng hay, càng viết càng chín.

Thơ chị lớp trẻ thuộc rất nhiều, nhất là thơ đời thường, thơ tình yêu và cả thơ chiến trận. Chồi biếc, Gió lào cát trắng, Viết trên đường 20, Thuyền và biển, Sóng, Cơn mưa không phải của mình..., Lời ru trên mặt đất, Tự hát, Bàn tay em, Thơ vui về phái yếu, Hoa cỏ may... nhắc đến Xuân Quỳnh người ta nhớ ngay những bài thơ hay, từ thuở chị mới viết cho đến lúc gặp phải tai nạn như trời giáng xuống cái gia đình thân yêu và nhỏ bé của chị... Và, thơ Xuân Quỳnh mãi mãi là một tiếng thơ trẻ, đầy sức sống.

"Chỉ có thuyền mới hiểu, biển mênh mông dường nào"...

Có những tình yêu như những vì sao bỗng mọc lên rực rỡ phía trước để thúc giục và chắp cánh cho con người bay lên. Tình yêu của Xuân Quỳnh với Lưu Quang Vũ là như vậy.

Trước hết xin được bắt đầu bằng Xuân Quỳnh - không chỉ là một nữ thi sĩ tài năng mà trước hết là một tâm hồn bao dung, độ lượng, giàu sự nhẫn nại và hy sinh. Trước khi là nhà thơ, chị là một diễn viên múa xinh đẹp của Ðoàn ca múa Trung ương (nay là Nhà hát ca múa nhạc). Ít ai ngờ được rằng tâm hồn người diễn viên múa này lại là một tâm hồn đầy thơ, tinh tế, xao xuyến, mơ mộng. Ngay từ những vần thơ ban đầu của mình, bản năng thôi, nhưng đã làm nhiều ngườí say mê, như chính sự say mê sắc đẹp của chị. Nhưng trong số những người say mê Xuân Quỳnh buổi đầu này, chưa có Lưu Quang Vũ. Lúc này, thua Xuân Quỳnh 6 tuổi , anh đang còn là cậu học sinh phổ thông, ngày ngày quàng khăn đỏ đến trường (dù rằng anh cũng đã làm thơ - và ba anh, là soạn giả đồng thời là nhà thơ Lưu Quang Thuận sớm khuyến khích và dìu anh đi theo con đường văn học)... Phải mất nhiều năm tháng sau Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh mới gặp nhau và say mê nhau, dù rằng để đến được với nhau, họ đã phải vượt qua nhiều trở ngại, thậm chí cả nhiều sóng gió, thăng trầm và mất mát.

Lý do đầu tiên họ gặp gỡ nhau, là ở chung trong một khu nhà 96 phố Huế Hà Nội - một cư xá dành riêng cho các văn nghệ sĩ. Lưu Quang Vũ đã cùng cha mẹ ở đây nhiều năm, còn Xuân Quỳnh sau khi giã từ cuộc đời nghệ thuật và chuyển sang con đường văn học mới cùng chồng - vốn là một nghệ sĩ violon trong đoàn chuyển về.

Mặc dù có những khoảng cách về tuổi tác, về hoàn cảnh, nhưng họ sẵn lòng cảm thông về những bất hạnh của nhau: Xuân Quỳnh có những xung đột nặng nề về tính cách với người chồng dẫn đến đổ vỡ, và Lưu Quang Vũ sống với tình yêu như một trái đắng chát. Trước đó ít năm, khi đang còn là một nhà thơ trẻ tên tuổi, "trai tài gái sắc" như là một duyên nợ của đất trời, đã khiến anh tìm đến một ngôi sao điện ảnh sáng chói lúc bấy giờ. "Em như cầu vồng hiện ra sau 7 sắc cơn mưa". Anh đã từng giành rất nhiều câu thơ như thế cho cô đào này. Phàm người tài hoa lại thường đa cảm, mềm yếu, anh đã bằng tất cả sự si mê, sự rối rít của một tâm hồn (Rối rít trong lòng một nỗi em em!)Yêu và bất chấp tất cả -kể cả một thứ kỷ luật gắt gao nhất bấy giờ là kỷ luật quân đội.

Thế nhưng chính tình yêu này đã phản bội anh, đã hành hạ anh, với những chất đắng ngày cứ kết tủa trong tâm hồn anh như một chất độc "Người ta yêu em đến sờn mòn. Người ta yêu em đến nhàu nát". Tôi nhớ ngày xưa nhiều đêm cùng anh lang thang trên những nẻo đường Hà Nội bởi những cơn gió lạnh thổi về, anh hay lẩm bẩm đọc câu thơ ấy của Exênhin cho vơi nỗi lòng mình. Thực sự nghe anh đọc thơ mà lòng tôi cứ rưng rưng thương anh. Dù khi ấy nhỏ hơn anh, lại chưa biết tình yêu là bao nhiêu nhưng tôi cũng thầm hiều rằng: bản chất của tình yêu vốn là không chia xẻ - luôn bị lợi dụng, luôn bị đánh cướp thì luôn bị đau đớn và cay đắng biết dường nào.

Lại thêm nỗi vất vả cuộc đời dành cho người lính cô đơn này nữa. Không công ăn việc làm - tài thì còn người trọng nhưng tính thì lại chẳng ai thương - cánh tay anh đưa lên gõ ở cánh cửa nào cũng bị chối từ. Họ ngoảnh mặt cả với thơ của anh - dù rằng chính nơi ấy hôm qua còn "bốc" anh lên tận mây xanh.

Chính trong nỗi đơn độc về tình yêu, về thế thái nhân tình này Xuân Quỳnh đã đến với anh, thắp lên cho anh một ngọn lửa ấm lòng, một vì sao rực rỡ để rồi từ tình yêu này, Lưu Quang Vũ lấy lại sức bay lên. Quả là chỉ tình yêu mới đền bù cho tình yêu, chỉ tình yêu mới băng bó được vết thương tình yêu.

Và quả "chỉ có thuyền mới hiểu, biển mênh mông dường nào..."

Họ gặp gỡ nhau, đến với nhau từ việc cùng ở chung một khu nhà, chung với nhau nỗi bất hạnh về đổ vỡ gia đình, nhưng trước hết chung với nhau một hồn thơ và một tài năng thơ, sự gần gũi nhau về khát vọng, về cách cảm nghĩ và sự đồng điệu của tâm hồn.Và đặc biệt, dù là một cây bút thơ nổi tiếng, được nhiều người yêu mến và tôn trọng, nhưng trước tài năng của Lưu QuangVũ, Xuân Quỳnh chấp nhận làm dòng sông nhỏ, dồn cả mồ hôi và nước mắt để nuôi lớn cho biển khơi Lưu Quang Vũ. Chị đã nhận ra vẻ đẹp tâm hồn và tài năng tiềm tàng to lớn của Lưu Quang Vũ không phải lúc tên tuổi anh loé sáng, mà ngay lúc còn nằm trong tăm tối, từ lúc bao nhiêu đổ vỡ ập xuống đầu anh. Chỉ có sự thông minh sắc sảo và một tâm hồn rộng lớn của một tài năng "ngang cơ" mới có thể phân biệt được nhau như thế và chấp nhận hy sinh cho nhau như thế. Lưu Quang Vũ đã từng viết về Xuân Quỳnh, từng viết về tình yêu này:

"Khi tàu đông anh lỡ chuyến đi dài

chỉ một người ở lại với anh thôi.

Lúc anh vắng người ấy thường thức đợi.

Khi anh khổ chỉ riêng người ấy tới,

Anh yên lòng bên lửa ấm yêu thương.

Người ấy chỉ vui khi anh hết lo buồn.

Anh lạc bước em đưa anh trở lại.

Khi cằn cỗi thấy tháng ngày mệt mỏi.

Em là sớm mai là tuổi trẻ của anh....

Và rồi

"Anh yêu em và anh tồn tại"

Còn Xuân Quỳnh, trước tình yêu này chị đã viết những gì? không còn trẻ nữa, để chị lặp lại câu hát xưa rằng:

Nếu phải cách biển rồi,

thuyền chỉ còn sóng gió.

Nếu phải cách xa anh,

em chỉ còn bão tố"

mà giờ đây sâu xa hơn, từng trải hơn, mãnh liệt hơn, chị viết:

"Chẳng dại gì em ước nó bằng vàng.

Trái tim em anh đã từng biết đấy.

Anh là người coi thường của cải.

Nên nếu cần anh bán nó đi ngay"

và:

"Em cũng không mong nó giống mặt trời.

Vì sẽ tắt khi bóng chiều đổ xuống.

Lại mình anh với đêm dài câm lặng.

Mà lòng anh xa cách với lòng em".

Chị chẳng muốn trái tim mình là gì cả, chỉ muốn:

"Biết yêu anh cả khi chết đi rồi".

Nhưng đấy là thơ, là sự bộc lộ trong tâm tưởng. Nó còn đụng chạm đến cuộc đời thực, với miếng cơm, manh áo mà cùng với những nghệ sĩ, càng lại diễn thành bi kịch và nhiều cuộc tình tưởng rằng rất thi vị, lý tưởng khi vấp phải "đời" này, bỗng nổ tung như bong bóng xà phòng.

Hai vợ chồng và "con anh, con tôi, con chúng ta" biết bao ngày tháng chỉ một đồng lương ít ỏi của Xuân Quỳnh phải nuôi sống tất cả.

Ðể sống trọn vẹn với tình yêu; hơn nữa để tình yêu thực sự có ích và chấp cánh cho sự nghiệp của chồng, dường như Xuân Quỳnh đã chấp nhận sự hy sinh tất cả mọi nhu cầu bình thường nhất của mình. Một người bạn văn thân thiết của Xuân Quỳnh, có kể một lần, đôi bạn gặp gỡ giữa trưa hè Hà Nội bỏng khát, chị mời Xuân Quỳnh đi ăn một cốc chè đỗ đen giải khát. Nhưng lại thấy Quỳnh lặng đi. Một hồi lâu mới thầm nói: "Thôi, chả ăn chè nữa chị ạ, chị dành cho em mấy mươi xu ấy để trưa nay em mua rau cho cả nhà cùng ăn". Kể lại chuyện này, thực sự vẫn còn nhói lên trong lòng chúng ta nỗi niềm xót xa, nhưng cũng không phải không đọng lại niềm khâm phục sự lo toan, hy sinh vô bờ bến cho tình yêu và hạnh phúc gia đình của Xuân Quỳnh, mà những chi tiết như này là vô vàn trong năm tháng Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ gắn bó với nhau trên dương thế. Thực sự là Xuân Quỳnh yêu đến mãnh liệt, yêu đến tột cùng và hiến dâng tất cả cho tài năng và cuộc đời của Lưu Quang Vũ. Chính sự hy sinh, sự thôi thúc và chắp cánh của Xuân Quỳnh mà Lưu Quang Vũ đã có được một sự nghiệp sáng tác đồ sộ đến thế. Không thể không nói trong gia tài văn học của Lưu Quang Vũ, không có một nửa là tâm hồn và sự hy sinh của Xuân Quỳnh lặn vào để làm nên. Và Lưu Quang Vũ là một "Biển mênh mông dường nào" thì Xuân Quỳnh không chỉ là thuyền để "thấu hiểu" mà còn là một dòng sông nước không cùng để nuôi lớn "biển mênh mông" này...

... Biết yêu anh cả khi chết đi rồi...

Càng sau này, khi con tim càng đau nặng, Xuân Quỳnh càng tâm niệm, càng khắc khoải với câu thơ trên, với mong ước trên, dù là trong lý do để con tim này thêm nhức nhối, có cả một phần do chính Lưu Quang vũ - như chính thơ anh "tự thú".

Thương trái tim nhiều vất vả lo buồn

Trái tim lỡ yêu chàng trai phiêu bạt

Luôn mắc nợ những chuyến đi, Những giấc mơ điên rồ, những ngọn lửa không có thật.

Vẫn là gã trai nông nổi của em...

Thương cảm biết bao trái tim Xuân Quỳnh những ngày đau nặng trên giường bệnh. Trái tim máu thịt có thể ngừng đập, nhưng "biết yêu anh cả khi chết đi rồi" - Có nghĩa là chấp nhận thể xác có thể cô đơn mất đi vĩnh viễn, nhưng tình yêu thì vẫn phải mãi mãi còn...

Và kỳ lạ thay, trái tim đầy nhân ái của Xuân Quỳnh đã không phải cô đơn ra đi. Mà có cả Lưu Quang Vũ. Sau 15 năm gắn bó đã tưởng phải dừng, thì nay họ lại tiếp tục bên nhau, vĩnh viễn bên nhau cùng tình yêu bất tử của mình... Và đấy không chỉ là những vần thơ, mà là những bài ca...

(Báo Ðiện ảnh - Kịch trường)

Anh chờ em cho em vịn bàn tay

Chu Văn Sơn

Sinh ra đã chịu đựng nỗi chơ vơ, côi cút, rồi trên mỗi bước đường đời, mặc cảm côi cút cứ truy đuổi sát gót như một thứ bóng đè lên cuộc đời người phụ nữ này. Vì thế, có thể thấy rằng: cuộc đời và thơ Xuân Quỳnh là một nỗ lực vượt thoát nỗi chơ vơ định mệnh đó. Cũng vì thế, luôn thường trực ở hồn thơ này, một khao khát đến khắc khoải: khao khát được gắn bó và chở che. Dĩ nhiên, ở một người bản tính đôn hậu, chuyện ấy là song phương: vừa được gắn bó với đời, vừa được đời gắn bó; vừa che chở người, vừa được người che chở. Đó là nội dung hệ trọng của hạnh phúc theo quan niệm của Xuân Quỳnh. Và đời chị là hành trình kiếm tìm một hạnh phúc như thế. Chị phải trở thành thi sĩ của tình yêu, phải đặt kỳ vọng vào tình yêu, điều ấy dường như là tất yếu. Bởi vì tình yêu là cứu tinh và cũng là cứu cánh của thi sĩ. Lại cũng tất yếu: tình yêu với Xuân Quỳnh, trước nhất, cao nhất và sâu xa nhất, không thể là gì khác hơn một "sự gắn bó giữa hai người xa lạ"- "Rằng tình yêu không thể tách rời - khi đó em là máu thịt anh rồi - nếu cắt đi anh sẽ ngàn lần đau đớn". Chị nghiệm ra bản chất gắn bó máu thịt ấy ở mọi chốn, mọi thứ trong thế giới này, ở cả sóng và bờ, đồi đá ong và cây bạch đàn, con đường và bàn chân, đường ray và con tàu, tình yêu và thơ ca... mà đậm nhất là ở thuyền và biển: "Nếu từ giã thuyền rồi - Biển chỉ còn sóng gió - Nếu phải cách xa anh - Em chỉ còn bão tố"... Thế nghĩa là, còn thiêng liêng hơn cả những thủy chung, những duy nhất, tình yêu với Xuân Quỳnh là niềm khát khao được gắn bó với con người và cõi sống này. Dĩ nhiên, trước tất cả là gắn bó với người thương, người thân.

"Chất keo" của mối gắn bó đó không có gì khác hơn trái tim và bàn tay. Đây là những hình ảnh trở đi trở lại đầy ám ảnh trong thơ chị. Nó là hiện thân sống động của quan niệm về tình yêu Xuân Quỳnh. Chị đặt niềm tin vào một trái tim thiết thực, biết khước từ mọi biến hoá cao sang hoa mỹ, dẫu có thành vàng, thành mặt trời... Điều ước duy nhất của trái tim kia là: được làm chính nó! Để "làm sống lại những hồng cầu đã chết - biết rút gần khoảng cách của yêu tin", và thiêng liêng hơn là, để gắn bó trở thành vĩnh viễn - "biết yêu anh cả khi chết đi rồi". Còn bàn tay sinh ra là để tuân theo ý nguyện của trái tim đó (Bàn tay em). Trong tình yêu, những nụ hôn ngây ngất, những vòng ôm ghì riết, những ánh nhìn đắm đuối... những cuồng nhiệt hưởng thụ ái tình và tuổi trẻ cứ việc mê hoặc những cây bút thơ tình nào khác. Còn chị, Xuân Quỳnh chỉ chọn cho mình một cử chỉ tay trong tay. Vì sao ư? Đó không hẳn là tình tự, đó là biểu tượng của gắn bó, nương tựa lẫn nhau của cái tôi Xuân Quỳnh với một cái tôi khác để mà vượt qua, để mà trụ vững trong cõi đời đầy bất trắc, đầy những chảy trôi, phiêu dạt sắc sắc không không này:

- Đường tít tắp không gian như bể

Anh chờ em cho em vịn bàn tay

- Bàn tay em trong tay anh xiết chặt

- Thấy anh về cuống quýt nắm tay nhau

Cỏ dưới chân gió thổi trên đầu

Trái tim đập sau lần áo mỏng

- Tay ấm trong tay - chồi non lại biếc

- Tay ta nắm lấy tay người

Dẫu qua trăm suối ngàn đồi cũng qua.

Kinh cầu trong mưa

Hoàng Phủ Ngọc Tường

Nhớ Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ

Mưa một trời hư không

Buồn đau sao muôn trùng

Mưa bay ngoài muôn trùng

Lòng sao như rỗng không

Hai hàng cây âm thầm

Nhớ một làn môi đỏ

Một cung mưa rất trầm

Nhớ hai người qua phố

Trôi êm hai nấm mộ

Một nghìn năm mông lung

Một nỗi khát vô cùng

Khô trên hai phiến đá

Gõ hai đầu âm dương

Một kinh cầu vô vọng

Gửi hai nhành hoa trắng

Về một màu khói hương

Hai cánh chim bay về

Một tinh cầu đã tắt

Hai ánh sao sa mạc

Tan thành một cơn mưa

Trên tài hoa nhàu nát

Trên trần gian khói sương

Trên mặt người biến sắc

Mưa in dấu vô thường.

Hoàng Phủ Ngọc Tường 08.1988

Gửi chị Xuân Quỳnh

Bình Nguyên Trang

Người đàn bà ấy đã đi

Chỉ còn tình yêu ở lại

Chỉ còn biển ở lại

Tôi đọc chị trên sân ga

Trong những toa tàu gió lùa qua cửa sổ

Tôi đọc chị lúc tôi gánh cô đơn trên vai và đi qua phố

Cả những khi tôi một mình giữa chợ

Hát về đôi bàn tay - gia tài nhỏ.

Chị Quỳnh ơi vẫn có những người phụ nữ

Ðêm đêm tự hát ru mình

Bằng trái tim không bằng gì ngoài nghĩa trái tim

(Mặc dù đã có quá nhiều trái tim màu kim loại)

Vẫn có những người đàn bà không thôi khắc khoải

Những vần thơ bão dông táp lên mặt giấy nhàu

Vẫn có những người đàn bà tự hỏi lòng em sẽ về đâu

Nếu ngày mai em không làm thơ nữa

Mỗi ngày đi qua đều mang màu của lửa

Phấp phỏng âu lo mưa gió cuộc đời

Vẫn còn đó những người đàn bà chị Quỳnh ơi

Lo sợ chia phôi ngay cả lúc người yêu chưa tới

Ngay cả lúc gần nhau đã lo sợ ngày mai xa vời vợi

Không đêm nào thôi tiên cảm nỗi cô đơn...

Tôi đọc chị đêm khuya nhung nhớ ngập hồn

Những chuyện cỏn con không còn nghĩa nữa

Thời tôi sống không có gì mới cũ

Không có gì không thể bán - mua

Tôi tự hỏi lòng số phận hay thơ - thơ hay là số phận?

Chị Quỳnh ơi vẫn còn những người đàn bà đang sống.

Với mệt nhoài câu hỏi sẽ về đâu?

Nếu ngày mai em không làm thơ nữa.

Bình Nguyên Trang

Xuân Quỳnh - cuộc đời để lại trong thơ

Những xúc động thường trực

"Người ta làm thơ như thế nào? " Đã nhiều lần, trong tôi nảy ra cái câu hỏi có vẻ tò mò vậy, mà chưa dám hỏi một ai, vì nhiều lần cứ định hỏi là mọi người tìm cách lảng. May mà Xuân Quỳnh không lảng tránh thẳng thừng. Để giúp tôi "mục sở thị", bên cạnh bài thơ, chị cho xem những quyển vở đã ghi chi chít những chữ là chữ: Chị đã nháp bài thơ ra văn xuôi trước khi hoàn chỉnh nó và cho nó một khuôn mặt cố định trên trang giấy.

- Lúc viết những dòng này, tôi như người phát cuồng. Cứ phải ghi bằng hết những ý nghĩ đang ào ào kéo đến trong đầu không cần vần vèo gì vội. Còn sắp xếp lại, đặt vần, tôi làm sau, việc ấy đơn giản hơn.

Ngừng một lát, dường như để nhớ lại một chuyện gì đấy, Xuân Quỳnh kể thêm:

- Hôm nọ có người hỏi tôi có hay thuộc thơ mình không. Quả thật, có khi tôi quên chứ không phải cái gì cũng thuộc đâu. Nhưng những bài thơ mà tôi thích thì bao giờ tôi cũng nhớ, nhớ cái tâm trạng nó chi phối mình, khi làm bài thơ ấy...

- Nghĩa là sự làm thơ ăn ở những xúc động?

- Người khác thế nào, tôi không biết. Với lại, ông còn lạ gì những xúc động ẩm ương của những nhân vật ấm đầu, khi viết tưởng mê man run rẩy lắm mà bài thơ vẫn nhạt như nước ốc. Nhưng đúng là bản thân tôi, lúc viết, như là bị ám ảnh, phải viết ra bằng được mới thôi. Còn hình thức thơ bốn chữ hay thơ tám chữ, chuyện ấy sẽ đến sau. Làm thơ mà có mỗi cái vần bắt không xong, thì còn tính chuyện viết lách làm quái gì nữa.

Nói đến đây, Xuân Quỳnh cười xoà, bảo tôi cất các thứ tài liệu chị cho mượn vào túi, rồi lảng sang chuyện khác.

Mạch thơ hồn hậu

Thời xưa, tương truyền có những nhà thơ xuất khẩu thành chương, những người buộc phải làm thơ về một đề tài nào đó trong một thời hạn nào đó, và danh bất hư truyền, bao giờ cũng viết nên những bài thơ đọc được.

Gạt đi lối bắt vần ép chữ gò gẫm kiểu mấy chàng hay chữ làm thơ con cóc, thì đúng là có những người sinh ra để làm thơ, và các bài thơ được hình thành một cách xuất thần, nghĩa là thật dễ dàng, như có ai ốp đồng vào tay vậy. Kiểu như thơ Hồ Xuân Hương:

- Khéo khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ

- Một đàn thằng ngọng đứng xem chuông

Thơ Tú Xương:

- Sông kia rày đã nên đồng...

ở đây tôi không dám nói trong những người làm thơ hiện nay, ai sẽ còn lại với văn học, sáng tác của ai có giá trị lâu dài. Nhưng nếu như cần nêu lên một người hình như rất gần với thơ, sinh ra để làm thơ, thì người đó là Xuân Quỳnh.

Nhà phê bình văn học Nguyễn Đăng Mạnh có lần bảo tôi:

- Thơ Xuân Quỳnh tự nhiên, như đã gọi là phụ nữ thì phải sinh con đẻ cái vậy.

Sau khi đọc xong bài Sóng, đăng trên báo Văn Nghệ - đầu 1968, nhà thơ Vũ Cao cũng có tâm sự, đúng kiểu đồng nghiệp vẫn nhìn nhau:

- Bài này Quỳnh nó viết bợm thật. Nghĩa là đọc xong, tự nhiên mình cũng có ý nghĩ là phải viết, viết một cái gì cho ra trò một chút, cho nó phải nể.

Những ý kiến tương tự như thế - khen thơ Xuân Quỳnh dễ đọc, khen thơ làm tự nhiên mà thuyết phục - khá nhiều.

Thì ra, bên cạnh việc nhắc nhở nhau lao động kiên nhẫn, bền bỉ, chúng ta còn đều thống nhất ở một điểm nữa: vẻ đẹp cao quý nhất trong văn học phải là vẻ đẹp tự nhiên. Nó không có quyền mang dấu ấn những gắng gỏi gò gẫm nơi tác giả, dù khi viết, tác giả đã phải lao tâm khổ tứ rất nhiều. Nhà văn phải làm chủ cảm hứng của mình, phải biết "thai nghén", chuẩn bị, lại phải mau mắn thông minh khi "sinh nở". Nhiều người thành công cho biết càng kéo dài thời gian viết, tác phẩm càng dễ nhạt.

Theo sự quy định của hoàn cảnh

ấn tượng về một cái gì tự nhiên càng rõ rệt hơn khi người ta nhìn vào con đường Xuân Quỳnh đã qua để đến với văn học.

Có một chi tiết tiểu sử nhiều người đã biết, ấy là trước khi làm thơ, Xuân Quỳnh là một diễn viên múa. Khi nghĩ đến nghề này, nhiều người tỏ ý coi thường và quả thật họ có lý riêng: ở Việt Nam, nghệ thuật múa chưa được nâng lên thành một hoạt động tinh thần mà chỉ dừng lại thuần tuý ở một sự khéo léo bản năng. Trường hợp của Xuân Quỳnh cũng không ra ngoài cái quy luật chung đó. ở tuổi mười bốn, thấy có thông báo tuyển văn công liền thử vào thi xem sao và từ khi thi vào đến khi chia tay chẳng qua một trường lớp nào cả.

Nhưng nghĩ lại thì con đường mà Xuân Quỳnh đến với thơ so với hồi đến với múa đâu có khác? ! Cũng như nhiều bạn bè cùng lứa, người làm thơ này đã làm cái nghề mình có năng khiếu theo kiểu tự nhiên thích, thấy mọi người làm thì cũng thử làm xem sao, và lấy số lượng thơ được công bố để đo tính tài năng của mình; năng nhặt chặt bị, sau những bài đăng báo thì tính chuyện dồn thơ lại thành tập. Nếu cần nói tới một ám ảnh thường trực thì đấy là ám ảnh có tác phẩm được in, hay nói rộng ra, được nói to lên trước mọi người, được xuất hiện trứơc công chúng; ngoài ra những vấn đề như thơ là gì, thơ có thể thay đổi như thế nào xem như chuyện trừu tượng xa vời, không việc gì phải băn khoăn cả. Mỗi cá nhân hãy tự khẳng định đi! Còn cái cách để tự khẳng định thì trông vào những người đi trước! Chẳng hạn, một quy trình làm việc quen thuộc của các nhà thơ lúc này là đi thực tế rồi về có ngay sáng tác kịp thời, quy trình này được Xuân Quỳnh tiếp nhận một cách tự nguyện. Nhiều lần lên rừng xuống biển. Nhiều lần về các vùng nông thôn Thái Bình Hưng Yên. Riêng hai năm 1969 - 1970 lặn lội vào vùng đất lửa Quảng Bình hàng tháng trời. Đi đâu trở về nhà thơ cũng có được những sáng tác mới, chúng mang được cái nhìn riêng về những vùng đất mà trước đó chị hầu như chưa quen biết. Bởi ở đâu chị cũng có được cái nhìn riêng đồng thời tìm ra sự gần gũi giữa mình với hoàn cảnh. "Người làm thơ mang tâm hồn trang trải khắp khung cảnh con người và sáng tác ra đời là một sự đan dệt tự nhiên giữa chủ quan và khách quan" - qua Xuân Quỳnh, một công thức quen thuộc của sáng tác như thế được ứng nghiệm và chứng minh một cách đầy thuyết phục. Xin nhắc lại rằng cái sự tự nhiên này không phải riêng của Xuân Quỳnh mà của cả hàng loạt bạn bè đồng nghiệp. Mỗi thế hệ chỉ có được cái vai trò riêng mà lịch sử giao phó cho họ.

Kể ra cũng có những hành động mà Xuân Quỳnh đã kiên trì theo đuổi để sống với thơ và hơn thế nữa như là chống lại số mệnh. Một thiệt thòi cho chị và cho nhiều bạn làm thơ cùng tuổi là không biết ngoại ngữ. Đau lắm thèm lắm, đành theo những lớp học thêm. Nhưng ở Hà Nội của chúng tôi những năm ấy, giá có biết tiếng sẵn cũng không có sách mà đọc, việc giao tiếp với nước ngoài bị hạn chế đến mức tối đa thì làm sao mà học được? Tôi nhớ có một dạo đi đâu trong túi sách của Xuân Quỳnh cũng có tập bài tiếng Pháp, ngoài ra không thể nhớ hết bao nhiêu lớp chị đã theo học. Bởi lẽ học ít kết quả nên các lớp đó cũng teo dần và ai muốn học lại theo những lớp mới, cả đời đi học mà cũng cả đời chưa thể gọi là biết ngoại ngữ để dùng trong công việc.

Rộng hơn câu chuyện ngoại ngữ, Xuân Quỳnh còn không có may mắn được học hết phổ thông mà đi công tác, tức là đi kiếm ăn sớm, và về sau gặp nhiều khó khăn trong việc tự học. Trong khi một số nhà thơ khác cũng xuất thân tương tự nhưng hồn nhiên vào đời rồi chai lỳ đi, chẳng thiết đọc nữa, chẳng những thế quay ra hoặc ngấm ngầm hoặc lớn tiếng tự hào về sự không cần học của mình thì ngược lại Xuân Quỳnh lấy làm tiếc cho mình một cách chân thành. Thành thử có một điều khiến tôi cảm động, ấy là, trong khá đông những người bạn viết văn của tôi, thì đây là một trong vài ba người biết cho sự cần thiết của nghề phê bình văn học mà tôi theo đuổi. Bao giờ nghe tôi kể rằng vừa đọc được một quyển sách hay, nét mặt chị cũng thoáng qua một nét buồn như ân hận rằng lẽ ra mình cũng phải đọc chính quyển sách đó. Thế nhưng cuộc sống xô đẩy rồi cũng phải quen dần và vẻ lam lũ đã là một phong cách ôm trùm chi phối cuộc sống cũng như công việc viết lách.

Không viết thì phí mất!

Hồi trước 1954, ngôi nhà 96 phố Huế vốn là một khách sạn (đâu tên cụ thể là Hotel Lục quốc thì phải). Được cái tiện là ở đó có nhiều loại phòng to nhỏ khác nhau. Bởi vậy, khi trở thành khu tập thể của Hội liên hiệp văn học nghệ thuật, nơi đây có đủ cả những phòng khá to 25- 30 mét vuông chia cho các cán bộ phụ trách hoặc những gia đình đông con, lại có những phòng toen hoẻn 9- 10 mét vuông chia cho những hộ ít người hoặc các cán bộ lương thấp.

Vào khoảng đầu 1968, Xuân Quỳnh và gia đình bốn người (cả chồng con lẫn bà mẹ chồng) được chia hai căn phòng nhỏ như thế ở hai tầng khác nhau. Và một trong hai căn phòng ấy - cái ở tầng ba chứ không phải cái ở tầng tư - kiêm luôn mấy việc: phòng ăn, phòng ngủ, phòng tiếp khách. Thời chống Mỹ mọi người nghèo lắm, các gia đình làm gì có ti-vi, với đủ loại phương tiện giải trí như bây giờ. Suốt ngày chạy vạy đong cho được cân mì hoặc mua cho được lạng thịt và lo hết việc cơ quan trở về đã đủ mệt rồi, cánh cán bộ nhà nước nhiều buổi tối không nghe đài cũng chỉ ngồi dông dài tán chuyện thời sự, cuộc sống uể oải cầm chừng lây ngay cả vào đám người làm nghề sáng tạo, thành thử thấy ai làm được cái gì cho ra tấm ra món cũng thấy quý. Một lần sau khi được tác giả đọc cho nghe một bài thơ đáng gọi là hay, mà chỉ vừa nghe nói là định viết vào tối hôm trước, tôi hỏi lại Xuân Quỳnh:

- Bà làm vào lúc nào thế này?

- Hôm qua tiễn các ông về, rồi buông màn cho thằng cu xong tôi mới lấy giấy bút ra, lúc kê lên đầu gối lúc bò ra sàn mà viết. Gần sáng mới chợp mắt được một lúc.

- Sao tự nhiên lại hăng hái thế?

- Sống từ sáng đến chiều vớ vẩn rồi lúc bắt đầu quay về với thơ chỉ nghĩ "không viết thì phí mất!" Thế là lại phải cố mà viết bằng được. Chỉ sợ bao nhiêu nỗ lực của mình chẳng đi đến đâu chỉ sản sinh ra được những bài thơ dở, khiến người đọc người ta dửng dưng thì cũng buồn lắm.

Trước tiên là viết cho mình

Hẳn ai cũng biết mối quan hệ giữa thơ và cuộc sống hàng ngày của người làm ra những bài thơ ấy là một trong những khâu thiết cốt đối với nghề thơ. Thế nhưng từ chỗ biết vậy đến chỗ có cách xử lý đúng mức là cả một chuyện rắc rối và nhiều người chỉ nhờ may mắn mà dến được với con đường đúng đắn. Xuân Quỳnh chính là một trong những người đó.

Chẳng hạn, chúng ta đều biết những địa danh được nói tới trong một sáng tác (tên một con sông, một dãy núi), vốn không phải là một cái gì quan trọng. Trong một bài thơ tình, xã Bảo Ninh hay xã Quang Phú, núi Cánh Diều hay núi Mây Bay thì cũng thế. Không thiếu gì người, không đến biên giới bao giờ vẫn sẵn sàng đề dưới bài thơ phục vụ kịp thời của mình mấy chữ: "Biên giới Tây Nam ngày... " cốt để đăng báo. Hoặc lịch sử thơ ca còn ghi không ít trường hợp những bài thơ xuất hiện vì cớ này song lại được tác giả lái sang một ý nghĩa đâu đâu mà bài thơ vẫn đọc được.

Nhưng Xuân Quỳnh sống theo một niềm tin khác, và một hành động mang tính tiểu xảo như vậy bị chị coi là gian manh, không thể chấp nhận được. Trước khi đưa ra bài thơ để mọi người cùng đọc và hy vọng rằng nó cần thiết cho họ, chị đến với thơ để nói về mình. Nhìn vào con người và sự vật chung quanh chị thấy có bản thân ở bên trong và đấy là cái hích đầu tiên buộc chị cầm bút. Những người có quen riêng tác giả Gió Lào cát trắng đều biết chị có thói quen diễn tả tâm trạng của mình qua thơ đúng đến từng khía cạnh, tưởng là nhỏ nhặt. Mỗi bài thơ ra đời, đều có cái lý lịch của nó. Nó chỉ ra đời với những nguyên cớ cụ thể mà người viết muốn đặt vào nó, gửi gắm tâm sự của mình trong nó. Nếu chắp các bài thơ đó lại, người ta có thể có cả cuộc đời Quỳnh. Đấy không phải là một sự khoe khoang hay láu cá nào hết. Xuân Quỳnh buộc phải viết vậy, hàng ngày, chị đã nghĩ bằng thơ, sống bằng thơ, dùng thơ để tự hiểu mình. Lúc làm xong bài thơ cũng là lúc nhà thơ thấy lòng vợi đi ít nhiều, vì những dòng chữ kia như biết chia sẻ với tác giả của nó, cả những vui sướng cực độ, lẫn những đau đớn đến xé ruột xé lòng. Một lần nào đó chị tự hào bảo riêng với tôi:

- Nói được niềm vui nỗi khổ của chính mình, tôi cảm thấy có cái sung sướng không mấy ai có! Như người khác không được yêu mà mình được yêu, như người khác chỉ biết im lặng mà mình biết nói, và nói lên được thành tiếng, hỏi không vui sao được?

Nhạy cảm: ưu thế và tai vạ

Có một bài thơ Xuân Quỳnh viết mang tên Con yêu mẹ, ở đó khi kể lại cuộc trò chuyện giữa hai mẹ con, tác giả ghi lại mấy câu vui vui của đứa trẻ nào là Con yêu mẹ bằng trời xanh Rộng lắm không bao giờ hết, rồi vân vi đủ thứ, và kết lại bằng câu Con yêu mẹ bằng con dế. Một ý tưởng đột ngột mà người ta chỉ bắt gặp ở trẻ con!

Cái cách đùa cợt của đứa trẻ mà nhà thơ ghi lại trong câu thơ ấy thực ra rất gần với cách nghĩ của chính Xuân Quỳnh hàng ngày. Trước mắt anh chị em cùng cơ quan hoặc là hàng xóm láng giềng, nhà thơ thường hiện ra như một con người hồn nhiên cởi mở. Chị bắt chước cách nói của người nọ, nhại những ý nghĩ buồn cười của người kia. Nhiều khi cùng chứng kiến một khung cảnh, chưa ai cười được thì con người nhạy cảm ấy đã nghĩ ra cớ để cười. Đi đến đâu là chị mang theo đến đấy sự vui vẻ, chẳng cần dụng công chị cũng kéo được mọi người bỏ công bỏ việc ngồi nghe.

Đó là nhờ cái tài ăn nói bẩm sinh: dù thuật chuyện mình hay chuyện người thì chị cũng biết làm bật lên cái khía cạnh hài hước của nó, và mang lại cho nó một vẻ sinh động. Thậm chí còn có thể nói có một con người văn xuôi trong cách nhìn đời của nhà thi sĩ.

Trong đời sống cũng như trong sáng tác, một sự nhạy cảm như thế là rất cần thiết. Nếu như nó lại được dắt dẫn bởi một lý trí sáng suốt thì sẽ có thể dẫn người ta đi rất xa. Song có một điều ngược lại mà ít ai biết: nó cũng có thể là nguồn tai hoạ và khi đó da càng mỏng càng đau, kẻ nhạy cảm có nghĩa là kẻ chuốc lấy nhiều xót xa ê chề hơn người khác. Khốn thay đó lại là chỗ yếu không thể khắc phục của Xuân Quỳnh! Sắc sảo khi bàn tính hộ người song trong việc mưu cầu hạnh phúc riêng thì con người ấy thường vụng dại. Đọc thơ của chị, nhất là thơ tình một hồi, chúng ta thấy hiện lên hình ảnh của một người yêu rất nhiều mà nhận lại chả bao nhiêu, đơn độc đi trong cuộc đời, và lúc nào cũng cảm thấy phía trước là bất hạnh, là bão tố.

ở trên tôi đã kể lúc cao hứng lên, Xuân Quỳnh từng tự hào vì nỗi được nói to lên giữa cuộc đời im lặng. Thế nhưng, những lúc vất vả quá - vất vả với nghĩa bế tắc, dằn vặt, vất vả về mặt tinh thần - Xuân Quỳnh lại quay ra mát mẻ.

- Thỉnh thoảng có người, thấy mình khổ quá, mà vẫn làm được thơ, tỏ ý an ủi "Bà cứ ráng chịu, rồi chắc có thơ hay", tôi đã trả lời thẳng thừng "Tôi sẵn sàng từ bỏ hết những bài thơ kia đi, miễn là tôi khỏi khổ!"

Khao khát và lầm lỡ

Trong cơn say sưa bộc bạch, một nữ văn sĩ từng tự nhận:

"Nếu còn tin tưởng ở Thượng đế, tôi sẽ cám ơn Người đã ban cho tôi một cuộc sống gồm có những dịp lầm lỡ, cộng thêm với một chút hơi nhiều lý trí, cộng thêm với một chút hơi nhiều lòng tham vọng và ý chí ngạo mạn. "

Tuy ở một phương trời khác, nhưng Xuân Quỳnh có thể hoàn toàn chia sẻ với những tâm sự kiểu đó: Cái chính là ở con người này quá nhiều tham vọng. Những chùm hoa dại trên núi Hoàng Liên nói lên những ước ao bình thường nhất mà vẫn không thành. Con đê biển tượng trưng cho sự chịu đựng tức một sự hy sinh kể ra cũng cần thiết nhưng lại tước đi của người ta biết bao mơ ước! Dù biết rằng những hạn chế ấy là không tránh khỏi, song trong lòng người làm thơ vẫn dậy lên những khao khát thay đổi. Có cảm tưởng với Xuân Quỳnh sự ham sống là một bản năng thường trực và càng không được thỏa mãn càng thèm muốn. Ngay trong những ngày sống hạnh phúc, con người đó vẫn cảm thấy là phải mau tận hưởng, nếu không, nó sẽ qua đi rất nhanh. Cuộc sống vì thế bao giờ cũng căng lên như những sợi dây đàn, người ngoài nhìn vào thấy sợ hãi thay cho người trong cuộc, nhưng lại hiểu rằng đó là cội nguồn của sáng tạo.

Giữa đám bạn bè cùng nghề, người thi sĩ này thường tự nhủ: "Đối với người sáng tác, không gì sợ bằng sự nghèo nàn. Nghèo trong cảm xúc nhận xét thì không thể tha thứ được". Trong đời sống hàng ngày cũng như trong sáng tác, không chịu được cái gì trung bình nhợt nhạt. Yêu hay ghét, đều phải hết lòng. Thà thái quá còn hơn bất cập. Và bởi lẽ xúc cảm là cụ thể, là của từng giây phút một, nên chúng thường xuyên thay đổi, một sự thay đổi đột ngột khiến người ngoài nhìn thấy chóng mặt.

Một người bạn của Quỳnh lúc trẻ là Bằng Việt đã diễn tả rất hay lối cảm xúc đó của tác giả Gió Lào cát trắng. Bài thơ Người cùng đi một đường chỉ có cái phụ đề "gửi một người làm thơ cùng lứa tuổi" nhưng ai đọc cũng có thể đoán ngay là đề tặng Xuân Quỳnh:

Lại con đường đỏ rực dưới cây xanh

Đi như lao, như lửa cháy trong mình

Nhịp thơ bạn bỗng bồi hồi mạch đập

Những sườn dốc, rồi những cua vòng gấp

Băng trong đời, như bạn đã từng quen

...

Vẫn đó - gió Lào cát trắng trong thơ

Những thượng nguồn sông, buồn vui bất chợt

Như lòng bạn, lũ trào dâng đột ngột

Cuốn mình đi, đắp những bãi bờ xa

Về phần mình, tôi nhớ những ứng xử của Xuân Quỳnh trong đời sống hàng ngày, nét mặt bồn chồn của chị khi chị gặp một người này, khi mong được tham gia một chuyến đi kia, hoặc nỗi sung sướng và thái độ trân trọng, quý hoá, khi được cầm trên tay một cuốn sách mà từ lâu đã nghe tiếng. Có thể nói đấy là những lúc con người ấy biết sống hết từng phút giây một! Sự thiếu nhẫn nại toát ra ở cái run rẩy của giọng nói. Vẻ sốt sắng hiện lên trên nét mặt. Tham lam quá đi, mà sự tham lam ở đây lại lộ liễu quá đi - người ta có thể nhận thấy như thế, và chính Xuân Quỳnh cũng đã cảm thấy như thế. Nhưng bởi lẽ, nỗi ham muốn đã lên đến cực độ, lại hiểu rằng, vì thơ, vì sáng tác, sự ham muốn của mình là không vụ lợi (nghĩa là người ta cũng dễ tha thứ), nên Xuân Quỳnh vẫn sống vậy. Một cách sống luôn luôn mang lại những sung sướng, và đau khổ hơn người. Câu chuyện sau đây minh chứng cho điều đó: Nhà thơ có một người chị là Đông Mai hiện đang dạy học ở thành phố Hồ Chí Minh. Một lần, có một người bạn của Xuân Quỳnh từ Hà Nội vào tới thăm chị Mai.

- Thế nào cậu, dạo này ngoài đó, Quỳnh nó sống thế nào? Vui hay buồn?

Người bạn kia ngẫm nghĩ một lúc rồi trả lời:

- Em gái chị là một người đặc biệt, nên vui cũng vui hơn người khác mà buồn cũng buồn hơn người khác, làm sao trả lời cho rành rọt được.

Khi nghe kể lại như vậy, Xuân Quỳnh chỉ cười, không phản đối. Chắc trong thâm tâm Quỳnh nghĩ "Đúng là giời đày mình, nhưng có thế, mình mới viết được".

Ảo tưởng dai dẳng

Từ khi cho in những bài thơ đầu tiên, cho tới giữa năm 1988, sửa soạn tập thơ cuối cùng, Xuân Quỳnh đã có một chặng đường thơ khoảng một phần tư thế kỷ. Nhìn vào thơ, thấy con đường con người này đi khá thông thoáng cứ đều đều vài ba năm lại có một tập thơ ra đời. Trong khi nhiều người bạn cùng lứa đã bỏ cuộc nhiều người già đi, cũ đi, tự lặp lại mình trong thơ thì trên đại thể thơ Xuân Quỳnh vẫn giữ được cái duyên riêng, và có được cái hơi trẻ trung, tươi tắn. Chẳng những thơ bầu bạn với Xuân Quỳnh, thơ còn nâng cao con người nhà thơ lên. Qua thơ, người ta bắt gặp một Xuân Quỳnh hào phóng, nồng nhiệt, tha thiết với cuộc sống.

Tuy nhiên cũng từ đây cách suy nghĩ của Xuân Quỳnh có một khía cạnh mà từ lâu tôi đã muốn coi như một nhược điểm, ấy là chủ quan, chủ quan đến mức quá tự tin. Biển quen theo những quy luật của mình, một câu thơ như vậy buột ra trong một bài thơ viết về biển, và những người có quen biết đều hiểu rằng đó là lúc nhà thơ nói về bản thân song đều lo lắng hộ: những ngạo nghễ kiêu hãnh kiểu ấy nó có phần phỉnh nịnh tuổi trẻ nên lại càng khó gạt bỏ

- Một tình yêu như thế vẫn y nguyên

- Chỉ còn lại một màu hoa rất trắng

- Đất qua rồi những yêu thương

Có chăng lời hát vẫn còn mà thôi

- Thời gian của ta không bao giờ mất

Không gì khác đó chính là những ảo tưởng. Những ảo tưởng trong thơ nhưng cũng là ảo tưởng trong đời sống. Những ảo tưởng này vốn không chỉ là của riêng của Xuân Quỳnh mà là của hàng loạt người cùng tuổi, song nếu ở ngoài đời người ta chỉ nói vậy thôi rồi người ta vẫn thực dụng vẫn kiếm chác, thì nhà thơ của chúng ta sống với nó một cách chân thành, đấy chính là đầu mối của nhiều bi kịch mà chị sẽ phải đón nhận.

Trong số những bài thơ mang ảo tưởng của Xuân Quỳnh, tôi nhớ hơn cả đến một bài mang tên Có một thời như thế nhà thơ cho in vào đầu 1985. Cái thời nói ở đây là quá khứ của mỗi chúng ta. Tác giả đã bắt rất trúng cái thần của nó khi miêu tả nó trong sáng nó đẹp theo kiểu mơ ước viển vông niềm vui thơ dại hoặc luôn hy vọng để rồi luôn thất vọng tôi đã buồn đã khóc những không đâu... Ngoảnh lại cái thời đó, nhà thơ thấy mình đã thay đổi mái tóc xanh bắt đầu pha sợi bạc. Cùng cảm hứng về sự già đi của bản thân là suy nghĩ chung về sự chuyển biến của đời sống Tôi biết chắc mùa xuân rồi cũng hết - hôm nay non mai cỏ sẽ già. Và sau hết nhà thơ kêu gọi mọi người không tự mê hoặc mình bằng quá khứ mà hãy hướng về cuộc sống trước mắt:

Quá khứ đáng yêu quá khứ đáng tôn thờ

Nhưng không phải là điều em ao ước

Có điều trong lúc tỉnh táo như vậy tác giả vẫn để chen vào hai câu thơ nói về mình một cách ảo tưởng:

Em biết quên những chuyện đáng quên

Và biết nhớ những điều em phải nhớ

Khi nghe tôi biện luận "Người mà làm chủ được hoàn toàn tình cảm của mình như vậy thì chỉ còn là cái máy "nhà thơ chỉ cười xoà, song tôi biết trong thâm tâm chị hiểu "rằng quen mất nết đi rồi ", làm sao mà vượt lên khỏi cái chương trình mà thời đại đã đặt vào mình cho được.

Những gì còn lại

Thời gian vốn có sức ám ảnh với tâm trí nhà thơ này. Ngay từ khi mới trên hai mươi bắt tay làm những bài thơ đầu tiên về tình yêu trong bài Chồi biếc, chị đã viết đại ý mình chỉ là một phần tử nhỏ nhoi trong dòng người vô tận và tự nhủ sẽ có lúc hết phiên để nhường cuộc đời đẹp đẽ này cho những cặp tình yêu khác. Vào khoảng những năm tám mươi tức khi đã bước sang tuổi bốn mươi thì cảm giác ấy càng nẩy nở thường trực. Bài Hoa cúc láy đi láy lại nỗi đau xót âm thầm khi tự thấy mình không còn được như hôm qua:

- Bao mùa thu hoa vẫn vàng như thế

Chỉ em là khác với em xưa

...

- Bao ngày tháng đi về trên mái tóc

Chỉ em là khác với em thôi

Cũng từ đây trong thơ đã len vào những giai điệu khác.

- Đường tít tắp mà ngày đang xế bóng

Mệt mỏi chăng hỡi người bạn đồng hành

Sự mệt mỏi ấy trước tiên là đến từ phía cuộc sống, những lo toan chợ búa gia đình chồng con mà càng những năm gần đây, với Xuân Quỳnh, càng là một gánh nặng. Nhưng có thể là còn từ phía sáng tác nữa chăng? Tôi nhớ những lần trò chuyện, khi nào nghe tôi kể có đọc thêm được quyển này quyển kia, là y như Xuân Quỳnh có vẻ buồn hẳn đi. Hình như một người nhạy cảm như chị một lúc nào đó, đã mang máng nhận ra rằng trong thơ mình đã đi đến cùng trên con đường đã chọn mà đi tìm những nẻo lối mới, thì chưa biết ở đằng nào. Những đòi hỏi học thêm, đọc thêm, những đòi hỏi tìm sự bồi bổ của văn hoá nói chung, đến tuổi này càng thấy bức thiết, mà sức lực đâu được như xưa, thời gian còn lại rất ít. Cái bi hài kịch mà mình nhìn nhận thấy ở không ít bè bạn - bi hài kịch của những người được một hai cuốn sách đầu, đã trở thành nhà thơ nhà văn rồi, thì sống lêu têu vạ vật chả còn viết được cái gì nên hồn - cái bi hài kịch ấy, lúc nào cũng có thể đến với mình chăng? Nếu thế thì buồn, thì mỏi mệt cũng là điều khó tránh.

Còn nhớ khoảng 1985—1986, thỉnh thoảng tôi lại nghe Xuân Quỳnh thở ra những điều ngán ngẩm:

- Dạo này tôi rất chán. Nhà cửa chật chội, nóng nảy, bận bịu...

Tôi cũng hùa theo:

- Đời sống khổ quá, có lúc tôi đã tự nhủ: Chết đi, cũng chả có gì phải tiếc.

- Tiếc thì không tiếc, nhưng nghĩ có lúc cuộc sống này không có mình nữa cũng buồn.

Đến đó, câu chuyện của chúng tôi chuyển sang một hướng khác. Nhưng ra về, mà tôi cứ nghĩ vân vi mãi, chẳng lẽ người kêu rằng chán đời, chán làm thơ đó, lại là Xuân Quỳnh? Bởi những tập sách còn kia, giở trang nào ra chẳng bắt gặp một con người thèm yêu, thèm sống, và một trong những bài thơ hay nhất của người đó mang tên Nếu ngày mai em không làm thơ nữa:

- Và trời xanh xin trả cho vô tận

Trời không xanh trong đáy mắt em xanh

Và trong em không thể còn anh

Nếu ngày mai em không làm thơ nữa.

Điều gì đã xảy ra với người làm thơ đó và những người cùng lứa khác? Lâu nay, cứ tưởng mình và bạn bè mình còn trẻ, nay hoá ra ở ngưỡng cửa của tuổi năm mươi rồi, những điều lúc trẻ, tưởng là xa lạ, sự sống, cái chết là điều phải bàn rồi. Đã đến lúc mình có thể chết rồi chăng? Hay chết cũng chưa thể là một sự giải thoát đích thực, để chuẩn bị cho một cái chết xứng đáng phải tiếp tục sống nữa, sống mãnh liệt hơn. Chưa kịp bàn thêm với nhau thì Xuân Quỳnh đã đi xa rồi, và giờ đây, đối với tôi, chỉ còn có cách tiếp tục tìm câu trả lời ở những dòng thơ người bạn đó đã viết.

Lê Minh Hà giới thiệu

Thơ Xuân Quỳnh

THƠ TÌNH YÊU

MÙA HOA DOI

Bây giờ mùa hoa doi

Trắng một vùng Quảng Bá

Sóng ven hồ cứ vỗ

Anh một vùng cây tre

Ta đến rồi ta đi

Bao lần anh có nhớ

Dưói vòm cây lặng lẽ

Dưới vòm cây chờ mong

Cánh buồm trôi ngoài sông

Bò tập cày trên bãi

Nâu một vùng đất mới

Đợi tay người gieo trồng...

Anh có đi cùng em

Đến những miền đất lạ

Đến những mùa hái quả

Đến những ngày thương yêu

Qua nắng sớm mưa chiều

Qua chặng đường tàn phá

Qua rất nhiều nỗi khổ

Qua rất nhiều niềm vui ...

Anh có nghe hoa rơi

Quanh chỗ mình đứng đó

Hoa ơi sao chẳng nói

Anh ơi sao lặng thinh

Đốt lòng em câu hỏi:

"Yêu em nhiều không anh?"

SÓNG

Dữ dội và dịu êm

Ồn ào và lặng lẽ

Sóng không hiểu nổi mình

Sóng tìm ra tận bể

Ôi con sóng ngày xưa

Và ngày sau vẫn thế

Nỗi khát vọng tình yêu

Bồi hồi trong ngực trẻ

Trước muôn trùng sóng bể

Em nghĩ về anh, em

Em nghĩ về biển lớn

Từ nơi nào sóng lên?

Sóng bắt đầu từ gió

Gió bắt đầu từ đâu?

Em cũng không biết nữa

Khi nào ta yêu nhau

Con sóng dưới lòng sâu

Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ

Ngày đêm không ngủ được

Lòng em nhớ đến anh

Cả trong mơ còn thức

Dẫu xuôi về phương Bắc

Dẫu ngược về phương Nam

Nơi nào em cũng nghĩ

Hướng về anh - một phương

Ở ngoài kia đại dương

Trăm nghìn con sóng đó

Con nào chẳng tới bờ

Dù muôn vời cách trở

Cuộc đời tuy dài thế

Năm tháng vẫn đi qua

Như biển kia dẫu rộng

Mây vẫn bay về xa.

Làm sao được tan ra

Thành trăm con sóng nhỏ

Giữa biển lớn tình yêu

Để ngàn năm còn vỗ.

29-19-1967

ANH

Cây bút gẫy trong tay

Cặn mực khô đáy lọ

Ánh điện tắt trong phòng

Anh về từ đường phố

Anh về từ trận gió

Anh về từ cơn mưa

Từ những ngày đã qua

Từ những ngày chưa tới

Từ lòng em nhức nhối...

Thôi đừng buồn nữa anh

Tấm rèm cửa màu xanh

Trang thơ còn viết dở

Tách nước nóng trên bàn

Và lòng em thương nhớ...

Ở ngoài kia trời gió

Ở ngoài kia trời mưa

Cây bàng đêm ngẩn ngơ

Nước qua đường chảy xiết

Tóc anh thì ướt đẫm

Lòng anh thì cô đơn

Anh cần chi nơi em

Sao mà anh chẳng nói

Anh, con đường xa ngái

Anh, bức vẽ không màu

Anh, nghìn nỗi lo âu

Anh, dòng thơ nổi gió...

Mà em người đời thường

Biết là anh có ở !

19-7-1973.

THƯƠNG VỀ NGÀY TRƯỚC

Bao người yêu đi tiễn đưa nhau

Những chuyến xe khuất về biên giới

Người tôi yêu trước cũng là bộ đội

Ngày lên đường tôi chẳng tiễn chân theo.

Ngày ấy nào anh đã có em đâu!

Tuổi mười sáu ghi nhiều nhật ký

Những làng phố, nhứng tình yêu thơ trẻ

Có dòng nào trong đó nhắc tên em?

Chuyện qua rồi anh cũng đã quên

Chẳng dám trách, chỉ thoảng buồn nho nhỏ

Lòng những muốn trở thành ngọn cỏ

Bên lề đường ngày ấy tiến anh đi

Muốn thành rừng muôn tán lá chở che

Muốn thành suối giữa đường xa nắng rát

Khi anh ngủ em muốn thành bài hát

Hát ru lời của mẹ ngày xưa

Cơn sốt rừng vàng mắt sạm da

Em, đồng đội sẻ cùng anh ca nước

Làm hạt bụi dưới chân anh bước

Làm mái nhà che những cơn mưa

Bao gạo quàng vai trong cơn đói sớm trưa

Làm ánh lửa giữa rừng khuya phía trước

Lòng em thương làm sao mà nói được

Như trời xanh vô tận mãi màu xanh

Dẫu bây giờ em đã ở bên anh

Chung lo lắng, chung vui, buồn mơ ước

Em vẫn cứ thương về ngày trước

Người yêu em thuở trước có em đâu...

CHỈ CÓ SÓNG VÀ EM

Đã xa rồi căn phòng nhỏ của em

Nơi che chở những người thương mến nhất

Con đường nắng, dòng sông trước mặt

Chuyến phà đông. Nỗi nhớ cứ quay về

Đêm tháng năm hoa phượng nở bên hè

Trang giấy trắng bộn bè bao ký ức

Ngọn đèn khuya một mình anh thức

Nghe tin đài báo nóng, lại thương con

Anh yêu ơi, hãy tha lỗi cho em

Nếu đôi lúc giận hờn ânh vô cớ

Những bực dọc trong ngày vất vả

Làm anh buòn mà em có vui đâu

Chỉ riêng điều được sống cùng nhau

Niềm sung sướng với em là lớn nhất

Trái tim nhỏ nằm trong lồng ngực

Giấy phút nào tim đập chẳng vì anh.

Một trời xanh, một biển tận cùng xanh

Và gió thổi và mây bay về núi

Lời thương nhớ ngàn lần em muốn nói

Nhưng bây giờ chỉ có sóng và em...

BÀN TAY EM

Gia tài em chỉ có bàn tay

Em trao tặng cho anh từ ngày ấy

Những năm tháng cùng nhau em chỉ thấy

Quá khứ dài là mái tóc em đen

Vui, buồn trong tiếng nói, nụ cười em

Qua gương mặt anh hiểu điều lo lắng

Qua ánh mắt anh hiểu điều mong ngóng

Anh nghĩ gì khi nhìn xuống bàn tay ?

Bàn tay em ngón chẳng thon dài

Vết chai cũ, đường gân xanh vất vả

Em đánh chắt chơi chuyền thuở nhỏ

Hái rau rền rau rệu nấu canh

Tập vá may, tết tóc một mình

Rồi úp mặt lên bàn tay khóc mẹ.

Đường tít tắp không gian như bể

Anh chờ em cho em vịn bàn tay

Trong tay anh, tay của em đây

Biết lặng lẽ vun trồng gìn giữ

Trời mưa lạnh tay em khép cửa

Em phơi mền vá áo cho anh

Tay cắm hoa, tay để treo tranh

Tay thắp sáng ngọn đèn đêm anh đọc

Năm tháng qua đi mái đầu cực nhọc.

Tay em dừng trên vầng trán lo âu.

Em nhẹ nhàng xoa dịu nỗi đau

Và góp nhặt niềm vui từ mọi ngả

Khi anh vắng bàn tay anh biết nhớ

Lấy thời gian đan thành áo mong chờ

Lấy thời gian em viết những dòng thơ

Để thấy được chúng mình không chắc trở...

Bàn tay em, gia tài bé nhỏ

Em trao anh cùng với cuộc đời .

HÁT RU

Bình hoa đã ngủ trên bàn

Kìa trang sách gấp ngọn đèn thiu thiu

Ngủ đi, người của em yêu

Này, con tàu lạ vừa neo bến chờ

Trời đêm nghiêng xuống mái nhà

Biển xanh kia cũng đã mơ đất liền.

Anh mơ anh có thấy em

Thấy bông cúc nhỏ nơi triền đất quê

Chiếc mo rơi ở bờ tre

Con sông thăm biển đã về rừng xưa

Đám mây về với cơn mưa

Con đường đi tới miền chưa có đường.

Ngủ đi vầng trán yêu thương

Bức tranh đã ngủ mặt tường lặng im

Ngủ đi, hòn đá thì mềm

Bàn chân thì cứng ngọn đèn thì xa

Thời gian như gió thoảng qua

Tình yêu là cánh đồng hoa giữa trời

Tay ta nắm lấy tay người

Dẫu qua trăm suối ngàn đồi cũng qua .

THƠ VIẾT TẶNG ANH

Tháng mười trời trải nắng hanh

Có cô hàng phố phơi chăn trước thềm

Gió qua lay động bức rèm

Tấm gương trong suốt ánh đèn nê-ông.

Tôi không có một căn phòng

Lang thang suốt những năm ròng tuổi thơ

Gia tài là mấy vần thơ

Dẫu bao người đọc vẫn chờ đợi ai

Núi cao biển rộng sông dài

Tôi đi khắp chốn tìm người tôi yêu

Tấm khăn và những đường thêu

Nghe trong điệu hát những điều say mê.

"Có anh dũng sĩ trở về

Tấm huân chương dưới nắng hè chói chang"

Đêm dài thức nhớ lang thang

Người yêu tôi với con đường mùa đông

Anh là của những dòng sông

Của miền gió cát, của vùng bão mưa

Anh là của những vần thơ

Còn phần nào để bây giờ của em.

Ở bên hàng phố trước thềm

Hoa phong lan, điệu nhạc êm buổi chiều

Vị chua là bát canh riêu

Vị cay là trái hạt tiêu đất mình

Em không có đến bức mành

Để che nắng gió cho anh tháng ngày

Gia tài chỉ có bàn tay

Đường gân xanh, vết chai dày từ xưa

Gia tài chỉ có bài thơ

Bao năm viết để bây giờ tặng anh.

THUYỀN VÀ BIỂN

Em sẽ kể anh nghe

Chuyện con thuyền và biển

"Từ ngày nào chẳng biết

Thuyền nghe lời biển khơi

Cánh hải âu, sóng biếc

Đưa thuyền đi muôn nơi

Lòng thuyền nhiều khát vọng

Và tình biển bao la

Thuyền đi hoài không mỏi

Biển vẫn xa... vẫn xa

Những đêm trăng hiền từ

Biển như cô gái nhỏ

Thầm thì gửi tâm tư

Quanh mạn thuyền sóng vỗ

Cũng có khi vô cớ

Biển ào ạt xô thuyền

(Vì tình yêu muôn thuở

Có bao giờ đứng yên?)

Chỉ có thuyền mới hiểu

Biển mênh mông nhường nào

Chỉ có biển mới biết

Thuyền đi đâu, về đâu

Những ngày không gặp nhau

Biển bạc đầu thương nhớ

Những ngày không gặp nhau

Lòng thuyền đau - rạn vỡ

Néu từ giã thuyền rồi

Biển chỉ còn sóng gió"

Nếu phải cách xa anh

Em chỉ còn bão tố

SÂN GA CHIỀU EM ĐI

Sân ga chiều em đi

Mênh mang màu nắng nhạt

Bụi bay đầy ba lô

Bụi cay xè con mắt

Sân ga chiều em đi

Gạch dưới chân im lặng

Bóng anh in thành tàu

Tóc anh xoà ngang trán

Sân ga chiều em đi

Bàn tay da diết nắm

Vừa thoáng tiếng còi tàu

Lòng đã Nam đã Bắc.

Anh thương nơi em qua

Những phố phường nhộn nhịp

Bỡ ngỡ trong ánh đèn

Còn lạ người lạ tiếng.

Anh thương nơi em qua

Những phố phường nhộn nhịp

Bỡ ngỡ trong ánh đèn

Còn là người lạ tiếng

Anh thương nơi em qua

Những sương chiều mưa tối

Dặm đường xa nắng dãi

Chuyến phà con nước dâng

Em xao xuyến trong lòng

Nhớ về nơi ta ở

Mùa thu vàng đường phố

Lá bay đầy lối qua.

Ngọn đèn và trang thơ

Tiếng thở đều con nhỏ

Màu hoa trên cửa sổ

Quán nước chè mùa đông

Con tàu với dòng sông

Ra đi và trở lại

Hà Nội ơi Hà Nội

Sân ga chiều em đi

1976

HÁT RU CHỒNG NHỮNG ĐÊM KHÓ NGỦ

Anh không ngủ được ư anh?

Để em mở quạt quấn mành lên cho

Lặng sao cái gió mặt hồ

Ghét sao cái nóng đầu mùa đã ghê!

Đoàn thương binh mới trở về

Đánh nhau trước cửa hàng bia lúc chiều

Anh không ngủ được anh yêu?

Nghe chi con lũ đang chiều nước dâng

Ngày mai cây lúa lên đòng

Lại xanh như đã từng không mất mùa

Con sông bạn với con đò

Con người bạn với câu hò trên sông.

Ngủ đi, em khép cửa phòng

Để em lên gác em trông xem nào

Ai đồn rằng cọ cháy cao

Người dân Vĩnh Phú đốt bao nhiêu đồi

Hình như lửa đã tắt rồi

Gió không thổi nữa anh ơi yên lòng

Thương gì người đói lang thang

Xin ăn trên khắp phố phường ngoài kia

Ngủ đi anh hãy ngủ yên

Rồi mai họ sẽ trở về quê thôi

Lòng thương chỉ nói bằng lời

Lấy đâu ra gạo cho người được no

Khuya rồi anh hãy ngủ đi

Để em trở dậy em che bớt đèn

Đứa nào nó nói cùng anh

Cái tin chết của bạn mình vừa xong

Chắc là đường đất khó khăn

Nên thư từ chẳng thể năng gửi về

Anh ơi anh hãy ngủ đi

Thằng con ta nó nằm mê đó mà

Ngày chơi súng giả ba lô

Làm anh giải phóng hét hò suốt thôi

Mười năm sau lớn lên rồi

Sẽ quên đi những trò chơi bây giờ

Ngủ đi anh, hãy ngủ đi...

ĐÊM CUỐI NĂM

Đã mùa hoa cúc vàng

Lại một năm sắp hết

Thời gian sao trôi nhanh

Ngổn ngang nhiều công việc

Thế là ba cái tết

Hai chúng mình có nhau

Dù chưa phải là lâu

Nhưng cũng không ngắn ngủi

Hạnh phúc tính bằng năm

Cây tính bằng mùa trái

Dẫu lòng em không quên

Con đường ga cát bụi

Bóng anh đi lầm lụi

Sông đôi bờ cách xa

Dẫu lòng em chưa qua

Những hồi còi báo động

Những căn hầm nước ngập

Con chúng ta còn thơ...

Em đâu nhắc chuyện qua

Để cho lòng tủi cực

Em nhớ lại ngày xa

Thấy mình thêm hạnh phúc

Qua bao ngày lửa đạn

Đất về với mùa xuân

Như em về với anh

Qua những ngày sóng gió

Ở ngoài kia đường phố

Màu áo chen màu hoa

Anh có nghe: ngoài ga

Tiếng con tàu đang gọi

Mùa xuân 1976

DẪU EM BIẾT CHẮC RẰNG ANH TRỞ LẠI

Thị trấn nào anh đến chiều nay

Mảnh tường vắng, mùa đông giá rét

Dẫu em biết không phải là vĩnh biệt

Vẫn thấy lòng da diết lúc chia xa

Xóm làng nào anh sẽ đi qua

Những đồng lúa, vườn cây, bờ bãi...

Dẫu em biết rằng anh trở lại

Ngọn gió buồn vẫn thổi phía không anh.

Thời gian trôi theo cánh cửa một mình

Hạt mưa bụi rơi thầm trên mái ngói

Tờ lịch mỏng bay theo lòng ngóng đợi

Một con đường vời vợi núi cùng sông

Gọi ngàn lần tên anh vẫn là không

Chỉ lá rụng dạt dào lối phố

Dẫu em biết rằng anh, anh cũng nhớ

Nhưng lòng em nào có lúc nguôi quên.

6-3-1985

THƠ TÌNH CUỐI MÙA THU

Cuối trời mây trắng bay

Lá vàng thưa thớt quá

Phải chăng lá về rừng

Mùa thu đi cùng lá

Mùa thu ra biển cả

Theo dòng nước mênh mang

Mùa thu và hoa cúc

Chỉ còn anh và em

Chỉ còn anh và em

Là của mùa thu cũ

Chợt làn gió heo may

Thổi về xao động cả:

Lối đi quen bỗng lạ

Cỏ lật theo chiều mây

Đêm về sương ướt má

Hơi lạnh qua bàn tay

Tình ta như hàng cây

Đã bao mùa gió bão

Tình ta như dòng sông

Đã yên ngày thác lũ.

Thời gian như là gió

Mùa đi cùng tháng năm

Tuổi theo mùa đi mãi

Chỉ còn anh và em

Chỉ còn anh và em

Cùng tình yêu ở lại...

- Kìa bao người yêu mới

Đi qua cùng heo may.

HOA CỎ MAY

Cát vắng, sông đầy, cây ngẩn ngơ

Không gian xao xuyến chuyển sang mùa

Tên mình ai gọi sau vòm lá

Lối cũ em về nay đã thu

Mây trắng bay đi cùng với gió

Lòng như trời biếc lúc nguyên sơ

Đắng cay gửi lại bao mùa cũ

Thơ viết đôi dòng theo gió xa.

Khắp nẻo dâng đầy hoa cỏ may

Áo em sơ ý cỏ găm dầy

Lời yêu mỏng mảnh như màu khói

Ai biết lòng anh có đổi thay?

NÓI CÙNG ANH

Em vẫn biết đấy là điều đã cũ

Chuyện tình yêu, quan trọng gì đâu:

Sự gắn bó giữa hai người xa lạ

Nỗi vui buồn đem chia sẻ cùng nhau

Em đâu dám nghĩ là vĩnh viễn

Hôm nay yêu, mai có thể xa rồi

Niềm đau đớn tưởng như vô tận

Bỗng có ngày thay thế một niềm vui

Điều hôm nay ta nói, ngày mai

Người khác lại nói lời yêu thuở trước

Đời sống chẳng vô cùng, em biết

Và câu thơ đâu còn mãi ngày sau

Chẳng có gì quan trọng lắm đâu

Như không khí, như màu xanh lá cỏ

Nhiều đến mức tưởng như chẳng có

Trước cuộc đời rộng lớn mênh mang

Nhưng lúc này anh ở bên em

Niềm vui sướng trong ta là có thật

Như chiếc áo trên tường, như trang sách

Như chùm hoa mở cánh trước hiên nhà

Em hiểu rằng mỗi lúc đi xa

Tình anh đối với em là xứ sở

Là bóng rợp trên con đường nắng lửa

Trái cây thơm trên miền đất khô cằn

Đó Tình yêu em muốn nói cùng anh

Nguồn gốc của muôn ngàn khát vọng

Lòng tốt để duy trì sự sống

Cho con người thực sự Người hơn.

TỰ HÁT

Chẳng dại gì em ước nó bằng vàng

Trái tim em anh đã từng biết đấy

Anh là người coi thường của cải

Nên nếu cần anh bán nó đi ngay

Em cũng không mong nó giống mặt trời

Vì sẽ tắt khi bóng chiều đổ xuống

Lại mình anh với đêm dài câm lặng

Mà lòng anh xa cách với lòng em

Em trở về đúng nghĩa trái tim

Biết làm sống những hồng cầu đã chết

Biết lấy lại những gì đã mất

Biết rút gần khong cách của yêu tin

Em trở về đúng nghĩa trái-tim-em

Biết khao khát những điều anh mơ ước

Biết xúc động qua nhiều nhận thức

Biết yêu anh và biết được anh yêu

Mùa thu nay sao bão mưa nhiều

Những cửa sổ con tàu chẳng đóng

Di đồng hoang và đại ngàn tối sẫm

Em lạc loài giữa sâu thẳm rừng anh

Em lo âu trước xa tắp đường mình

Trái tim đập những điều không thể nói

Trái tim đập cồn cào cơn đói

Ngọn lửa nào le lói giữa cô đơn

Em trở về đúng nghĩa trái-tim-em

Là máu thịt, đời thường ai chẳng có

Vẫn ngừng đập lúc cuộc đời không còn nữa

Nhưng biết yêu anh có khi chết đi rồi

HOA CÚC

Có thay đổi gì không cái màu hoa ấy

Mùa hạ qua rồi lại đến mùa thu

Thời gian đi màu hoa cũ về đâu

Nay trở lại vẫn còn như mới mẻ

Bao mùa thu hoa vẫn vàng như thế

Chỉ em là đã khác với em xưa

Nắng nhạt vàng, ngày đã quá trưa

Nào đâu những biển chờ nơi cuối đất

Bao ngày tháng đi về trên mái tóc

Chỉ em là đã khác với em thôi

Nhưng màu hoa đâu dễ quên nguôi

Thành phố ngợp ngày nao chiều gió dậy

Gương mặt ấy lời yêu thuở ấy

Màu hoa vàng vẫn cháy ở trong em.

TÂM TƯ VÀ SUY NGẪM

CHỒI BIẾC

Dưới hai hàng cây

Tay ấm trong tay

Cùng anh sóng bước

Nắng đùa mái tóc

Chồi biếc trên cây

Lá vàng bay bay

Như ngàn cánh bướm

(Lá vàng rụng xuống

Cho đất thêm màu

Có mất đi đâu

Nhựa lên chồi biếc)

Này anh, em biết

Rồi sẽ có ngày

Dưới hàng cây đây

Ta không còn bước

Như người lính gác

Đã hết phiên mình

Như lá vàng rụng

Cho chồi thêm xanh

Và đời mai sau

Trên đường này nhỉ

Những đôi tri kỷ

Sóng bước qua đây

Lá vàng vẫn bay

Chồi non lại biếc

2-1-1963

GỬI LẠI THÀNH PHỐ NẮNG

Ngày mai tôi xa rồi

Biết bao giờ trở lại

Ôi thành phố tôi yêu

Dưới một trời nắng dãi

Nắng như màu lửa cháy

Sém lòng một vết thương

Mai dù đi tới đâu

Vẫn mang màu nắng ấy.

Ngày mai tôi xa rồi

Lòng tôi còn ở lại

Một chút tình yêu tôi

Như vệt đèn le lói

Lẫn trong triệu ánh đèn

Lẫn trong màu áo mới

Lẫn trong những ngã tư

Tiếng còi xe giục gọi

Tình yêu như hạt bụi

Vướng lối chân người qua

Tình tôi như màu hoa

Trong mảnh vườn đã tối

Như tiếng vang hòn sỏi

Giữa biển đời mênh mông

Dẫu có cũng bằng không

Chỉ riêng mình tôi biết

Bạn bè đâu vắng hết

Cửa khoá đường phố đông

Những chiếc cầu qua sông

Xa lộ dài tít tắp

Ôi cái thành phố nắng

Tình yêu tôi nhỏ nhoi

Ở đấy chỉ cha tôi

Hiểu tình thương tôi lớn

Cửa căn phòng chật hẹp

Tóc bạc ngóng chờ con

Bình minh lại hoàng hôn

Chia li và gặp gỡ

Cuối đường ra tới chợ

Tiếng gậy người âm vang

Giữa nhịp sống đua chen

Tôi vẫn còn nghe rõ:

Tình thương tôi bé nhỏ

Thành phố nắng xa xôi

Biết được chỉ cha tôi

Nhưng người nay đã chết .

2-1978

THƠ TÌNH TÔI VIẾT

Thơ tình tôi viết cho ai

Giữa muôn sóng nước nơi ngoài đảo xa

Lán che, công sự là nhà

Nhớ thương cất đáy ba lô theo cùng

Một mảnh vườn, một dòng sông

Mặt người con gái như vầng trăng thu

Gửi ai tôi viết dòng thơ

Đến nơi biên giới mịt mờ mây bay

Núi cao, rừng rậm, sương dày

Cùng cây súng thức đêm ngày khôn nguôi.

Thương về mặt nước giếng thơi

Hoa ngâu thơm suốt dặm dài tiễn đưa.

Biết bao khao khát đợi chờ

Núi xa, biển rộng, nắng mưa mấy thời

Thơ tình tôi viết cho tôi

Qua cay đắng với buồn vui đã nhiều

Vẫn còn nguyên vẹn niềm yêu

Như cây tứ quí đất nghèo nở hoa.

Ơn người gió lạnh sương sa

Cho tôi ở dưới mái nhà bình yên

Mực thơm, giấy trắng ngọn đèn

Dòng thơ tôi viết thâu đêm tặng người.

12-1983

THƠ VIẾT CHO MÌNH

VÀ NHỮNG NGƯỜI CON GÁI KHÁC

I

Các cô gái cùng thời với tôi

Tôi giống các cô và lại khác các cô

Trán tôi dô ra bướng bỉnh hơn, bàn tay thô lại còn vụng nữa.

Vụng đến nỗi không chỉ mó tới đâu là đổ vỡ.

Mà khi nói chuyện với ai, tôi thấy tay thừa không biết dấu

vào đâu.

Như các cô tôi có một tình yêu rất sâu

Rất dữ dội nhưng không bao giờ yêu được hết

Ở các cô, các cô âm thầm chịu đựng

Cho đến ngày tình yêu ấy tắt đi.

Còn ở tôi, tôi mang nó nặng nề

Muốn nguôi quên, nó lại ngày càng lớn

Luôn xao động, tôi không sao ngủ được.

Không làm sao có thể ngồi nguyên

Tôi sợ màu trời sau khung cửa bình yên

Con đường vắng người đi và rừng cây lặng gió.

Tôi yêu những dòng sông mùa nước lũ

Sau phá phách ngàn đời vẫn là lượng phù sa

Cơn mưa rào, yêu biết mấy cơn mưa

Qua sấm sét, cỏ cây từng trải

Tôi không thích nhìn ngôi nhà lộng lẫy,

Bằng những công trình còn sắt thép ngổn ngang

Những công trình giống như tuổi thanh niên

Chưa hoàn chỉnh nhưng đó là hi vọng.

Nếu được đổi nghề tôi sẽ xin đi xây dựng

Không phải ở trong nhà rộng mát này đâu

Với nghề kia tôi luôn được bắt đầu

Mùi vôi vữa bao giờ cũng mới...

Những cái chính chúng ta ta thường chả nói

Mà bọn con gái mình hay nói xấu lẫn nhau

Bọn con trai nghe lỏm đôi câu:

"Cô này lác, cô kia thì cằm lẹm..."

Họ khinh chúng ta và lời cửa miệng:

"Chuyện đàn bà".

Họ có biết đâu

Biết bao điều mãi tận thẳm sâu

Ta chịu đựng hy sinh vì họ.

II

Dẫu sao con trai cũng là đáng quí

Mỗi người sinh ra đã hướng sẵn một chân trời

Việc hôm nay họ không để ngày mai

Họ lượng sức, lượng đường "đi phải đến".

Đầu óc họ đã quen tính toán.

Mỗi khoản trong đời đều xếp thành ngăn:

Ngăn làm thơ, ngăn đánh giặc, gia đình

Tình yêu nữa cũng trong chăn của họ

Ôi con trai thật kì lạ

Tôi yêu tất cả mọi người mà chẳng yêu được riêng ai

Không sĩ diện đâu, nếu tôi yêu được một người

Tôi sẽ yêu anh ta hơn anh ta yêu tôi nhiều lắm

Tôi yêu anh dẫu ngàn lần cay đắng...

Con gái chúng mình mang tiếng nhỏ nhen chật hẹp,

Nhưng hơn bọn con trai cái đức biết hi sinh

Ta yêu người con trai không phải vì mình

Mà họ yêu ta vì họ yêu chính họ

Được yêu hai lần, họ cao lên một bậc

Ta không được yêu cảm thấy thấp dần đi

Vì chính ta cũng chẳng yêu ta.

Chúng ta cam lòng với việc tần tảo nuôi con việc đồng ruộng

hậu phương là việc phụ.

Con trai cho rằng ra mặt trận, làm thơ... là việc chính của

đời kia.

Nhưng họ đâu biết rằng nếu không có chúng ta thì họ cũng

chẳng đánh giặc làm thơ.

Không có chúng ta, chỉ họ sống với nhau thôi họ sẽ trở thành

ngu ngốc.

III

Và cả anh, anh yêu của riêng em

Khi anh nói yêu em, trái tim em đập chừng mạnh quá.

Mạnh đến nỗi em tưởng là nghe rõ

Tiếng tim anh đang đập vì em

Em yêu anh, yêu anh như điên

Em viết những bài thơ tình yêu tưởng anh là ý tứ

Trán em bớt dô ra, bàn tay không vụng nữa

Tay này đây, em may áo cho anh

Bàn sẽ cắm hoa, tường sẽ treo tranh

Em sẽ làm theo những điều anh mơ ước

Và khi nào anh buồn, em sẽ hát

Bài hát tình yêu ca ngợi con trai

Khi chỉ anh nghe, hát cho cả mọi người

Để họ biết thế nào là hạnh phúc

Em yêu sự thông minh hóm hỉnh

Đến thói thường hay cáu gắt của anh

Nếu đời anh đã xếp thành ngăn

Em sẽ đảo tung lề thói cũ.

Điều đơn giản anh hiểu ra tất cả

Rằng tình yêu không thể tách rời

Khi ấy em là cơ thể anh rồi

Nếu cắt đi anh sẽ ngàn lần đau đớn

Nhưng mà anh thì vẫn là anh

Anh không vượt qua bọn con trai ấy nữa

Anh tính nỗi đau, niềm vui bằng tháng, bằng tuần lễ

Nhưng với em, em hiến cả cuộc đời

Anh tiếc thời gian chúng ta đã qua rồi

Em, em biết không gì mất được

Bài thơ nói về trái tim anh lại viết bằng bộ óc.

Đọc bài thơ yêu em thấy sự chia xa

Và bỗng nhiên em lại bơ vơ

Tay vẫn vụng, trán dô ra như trước

Biết bao giờ em trở nên tốt được

Vì khi già tay còn vụng về hơn!

21-10-1970

THƠ VUI VỀ PHÁI YẾU

Những người đàn ông các anh có bao nhiêu điều to lớn

Vượt qua ô cửa cỏn con, văn phòng hẹp hàng ngày

Các anh nghĩ ra tàu ngầm, tên lửa, máy bay

Tới thăm dò những hành tinh mới lạ

Tài sản của các anh là những tinh cầu, là vũ trụ

Các anh biết mỏ dầu, mỏ bạc ở nơi đâu

Chinh phục đại dương bằng các con tàu

Đi tới tương lai trên con đường ngắn nhất

Mỗi các anh là một nhà chính khách

Các anh quan tâm đến chuyện mất còn của các quốc gia.

Biết bao điều quan trọng được đề ra

Những hiệp ước xoay vần thế giới

Chúng tôi chỉ là những người đàn bà bình thường

không tên tuổi

Quen việc nhỏ nhoi bếp núc hàng ngày

Cuộc sống ngặt nghèo phải tính sao đây

Gạo, bánh, củi dầu chia thế nào cho đủ

Đầu óc linh tinh toàn nghĩ về chợ búa

Những quả cà, mớ tép, rau dưa

Đối với Nít và Kăng, những siêu nhân nay và xưa

Xin thú thực: chúng tôi thờ ơ hạng nhất

Chúng tôi còn phải xếp hàng mua thịt

Sắm cho con đôi dép tới trường

Chúng tôi quan tâm đến xà phòng, đến thuốc đánh răng

Lo đan áo cho chồng con khỏi rét...

Chúng tôi là những người đàn bà bình thường trên trái đất.

Quen với việc nhỏ nhoi bếp núc hàng ngày

Chúng tôi chẳng có tàu ngầm, tên lửa, máy bay

Càng không có hạt nhân nguyên tử

Chúng tôi chỉ có chậu có nồi có lửa

Có tình yêu và có lời ru

Những con cò con vạc từ xưa

Vẫn lặn lội bờ sông bắt tép

Cuộc sống vẫn ngàn đời nối tiếp

Như trăng lên, như hoa nở mỗi ngày...

Nếu không có ví dụ chúng tôi đây

Liệu cuộc sống có còn là cuộc sống

Ai sẽ mang lại cho các anh vui buồn hạnh phúc

Mở lòng đón các anh sau thất bại nhọc nhằn

Thử nghĩ xem thế giới chỉ đàn ông

Các anh sẽ không còn biết yêu biết ghét

Các anh không đánh nhau nhưng cũng chẳng làm nên gì hết

Thế giới sẽ già nua và sẽ lụi tàn

Ai sẽ là người sinh ra những đứa con

Để tiếp tục giống nòi và dạy chúng biết yêu, biết hát.

Buổi sớm mai ướm bước chân mình lên vết chân trên cát

Bà mẹ đã cho ra đời những Phù Đổng Thiên Vương

Dẫu là nguyên thủ quốc gia hay là những anh hùng

Là bác học... hay là ai đi nữa

Vẫn là con của một người phụ nữ

Một người đàn bà bình thường, không ai biết tuổi tên

Anh thân yêu, người vĩ đại của em

Anh là mặt trời, em chỉ là hạt muối

Một chút mặn giữa đại dương vời vợi,

Lời rong rêu chưa ai biết bao giờ

Em chỉ là ngọn cỏ dưới chân qua

Là hạt bụi vô tình trên áo

Nhưng nếu sáng nay em chẳng đong được gạo

Chắc chắn buổi chiều anh không có cơm ăn.

Vài đoạn thơ vui nhân dịp ngày xuân

Đùa một chút xin các anh đừng giận

Thú thực là chúng tôi cũng không sống được

Nếu không có các anh, thế giới chỉ đàn bà.

1986

CÓ MỘT THỜI NHƯ THẾ

Có một thời vừa mới bước ra

Mùa xuân đã gọi mời trước cửa

Chẳng ngoái lại vết chân trên cỏ

Vườn hoa nào cũng ở phía mình đi

Đường chẳng xa, núi không mấy cách chia.

Trong đáy mắt trời xanh là vĩnh viễn

Trang nhật kí xé trăm lần lại viết

Tình yêu nào cũng tha thiết như nhau

Có một thời ngay cả nỗi đau

Cùng mạnh mẽ ồn ào không giấu nổi

Mơ ước viển vông, niềm vui thơ dại

Tuổi xuân mình tưởng mãi vẫn tươi xanh

Và tình yêu không ai khác ngoài anh

Người trai mới vài lần thoáng gặp

Luôn hi vọng để rồi luôn thất vọng

Tôi đã cười đã khóc những không đâu

Một vầng trăng niên thiếu ở trên đầu

Một vạt đất cỏ xanh rờn trước mặt...

Mái tóc xanh bắt đầu pha sợi bạc

Nỗi vui buồn cũng khác những ngày xưa

Chi chút thời gian từng phút từng giờ

Như kẻ khó tính từng hào keo kiệt

Tôi biết chắc mùa xuân rồi cũng hết

Hôm nay non, mai cỏ sẽ già.

Tôi đã đi mấy chặng đường xa

Vượt mấy núi mấy rừng qua mấy biển

Niềm mơ ước gửi vào trang viết

Nỗi đau buồn dồn xuống đáy tâm tư

Em yêu anh hơn cả thời xưa

(Cái thời tưởng chết vì tình ái)

Em chẳng chét vì anh, em chẳng đổi

Em cộng anh vào với cuộc đời em

Em biết quên những chuyện đáng quên

Em biết nhớ những điều em phải nhớ

Hoa cúc tím trong bài hát cũ

Dẫu vẫn là cung bậc của ngày xưa

Quá khứ đáng yêu, quá khứ đáng tôn thờ

Nhưng đâu phải là điều em luyến tiếc.

11-1984

THƠ TÌNH CHO BẠN TRẺ

Vẫn con đường, vạt cỏ tuổi mười lăm

Mặt hồ rộng, gió đùa qua kẽ lá

Lời tình tự trăm lần trên ghế đá

Biết lời nào giả dối với lời yêu...

Tôi đã qua biết mấy buổi chiều

Bao hồi hộp, lo âu và hạnh phúc

Tôi trăn trở nhiều đêm cùng hoa cúc

Đợi tiếng gà đánh thức sự bình yên

Dòng sông này, bãi cát, cánh buồm quen

Hoa lau trắng suốt một thời quá khứ

Tôi đa đi đến tận cùng xứ sở

Đến tận cùng đau đớn, đến tình yêu

Buổi chiều này sặc sỡ như thêu

Muôn màu áo trong hoàng hôn rạng rỡ

Bàn tay ấm, mái tóc mềm buông xoã

Ánh mắt nhìn như chấp cả vô biên

Chẳng có thời gian, chẳng có không gian

Chỉ tuổi trẻ, chỉ tình yêu vĩnh viễn.

Người mới đến những nơi tôi từng đến

Lại con đường vạt cỏ tuổi mười lăm

Lại hàng cây nghe tiếng thì thầm

Lời thành thật, dối lừa trên ghế đá...

Nào hạnh phúc, nào là đổ vỡ

Tôi thấy lòng lo sợ không đâu

Muốn giãi bày cùng ai đó đôi câu

Về tất cả những gì tôi đã trải

Mong rút ngắn đặm đường xa ngái

Để cho người tới đích bớt gian truân

Bao khổ đau, sung sướng đời mình

Xin tặng bạn làm bước thang hạnh phúc

Nhưng tôi biết chẳng giúp gì ai được

Những vui buồn muôn thuở cứ đi qua.

LẠI BẮT ĐẦU

Lại bắt đầu từ những trang giấy trắng

Lại ngọn đèn, màu mực những câu thơ

Lại nhịp đập bắt đầu, tim rạo rực

Trước biết bao nao nức với mong chờ

Một con tàu chuyển bánh ngoài ga

Làn nước mới, trời xanh và mây trắng

Ngôn non mướt, bãi cát vàng đầy nắng

Như chưa hề có mùa lũ đi qua.

Như chưa hề có nỗi đau xưa

Lòng thanh thản trong tình yêu ngày mới.

Một quá khứ ra đi cùng gió thổi

Thời gian trôi, kí ức sẽ phai nhoà.

Những mùa sen, mùa phượng đã xa

Trên khắp nẻo lại bắt đầu mùa cúc

Rồi hoa đào lại tươi hồng nô nức

Như chưa hề biết đến tàn phai.

Tay trong tay tôi đã bên người

Tôi chẳng nói điều chi về vĩnh viễn

Vì mỗi sáng khi mặt trời hiển hiện

Là một ngày tôi lại bắt đầu yêu.

Nếu ngày mai em không làm thơ nữa

Nếu ngày mai em không làm thơ nữa

Cuộc sống trở về bình yên

Ngày nối nhau trên đường phố êm đềm

Không nỗi khổ, không niềm vui kinh ngạc

Trận mưa xuân dẫu làm ướt áo

Nhưng lòng em còn cảm xúc chi đâu

Mùa đông về quên nỗi nhớ nhau

Không xôn xao khi nắng hè đến sớm

Chuyện hôm nay sẽ trở thành kỉ niệm

Màu phượng chẳng nồng nàn trên lối ta đi.

Gió thổi nơi này không lạnh tới nới kia

Lời nói tâm tình trở nên nhạt nhẽo

Nghe tiếng con tàu em không thể hiểu

Tấm lòng anh trong mỗi chuyến đi xa

Em không còn thấy nhớ những sân ga

Những nơi đã đi, những nơi chưa hề đến

Khát vọng anh dẫu hoà trong sóng biển

Sóng xô bờ chẳng rộn đến tâm tư

Một ngày nào đọc lại dòng thơ

Âm điệu ấy chẳng còn gieo tiếng nhạc

Chất men nào làm em choáng váng

Cũng phai dần theo những tháng năm xa.

Như hòm thư không còn một phong thư

Hết ngọn lửa lạ lùng, thôi mùa mây phiêu bạt.

Ơi trời xanh - xin trả cho vô tận

Trời không xanh trong đáy mắt em xanh

Và trong em không thể còn anh.

Nếu ngày mai em không làm thơ nữa.

18-7-1967

THỜI GIAN TRẮNG

Cửa bệnh viện ngoài kia là quá khứ

Những vui buồn khao khát đã từng qua

Nào chỉ đâu những chuyện ngày thơ

Con đường gạch eo bèo hoa tím ngắt

Những ô ăn quan, que chuyền bài hát

Những mùa hè chân đất tóc râu ngô

Quá khứ em không chỉ ngày xưa

Mà ngay cả hôm nay thành quá khứ

Quá khứ của em ngoài cánh cửa

Gương mặt anh, gương mặt các con yêu...

Em ở đây không sớm không chiều

Thời gian trắng, không gian toàn màu trắng

Trái tim buồn sau lần áo mỏng

Từng đập vì anh vì những trang thơ

Trái tim nay mỗi phút mỗi giờ

Chỉ có đập cho mình anh đau đớn

Trái tim này chẳng còn có ích

Cho anh yêu, cho công việc, bạn bè

Khi cuộc đời trôi chảy ngoài kia

Thời gian trắng vẫn trong bệnh viện

Chăn màn trắng, nỗi lo và cái chết

Ngày với đêm có phân biệt gì đâu

Gương mặt người nhợt nhạt như nhau

Và quần áo một màu xanh ố cũ

Người ta khuyên "lúc này đừng suy nghĩ

Mà cũng đừng xúc động, lo âu"

Phía trước, phía sau, dưới đất, trên đầu

Dường trong suốt một màu vô tận trắng.

Muốn gánh đỡ cho em phần nặng nhọc

Tới thăm em rồi anh lại ra đi

Đôi mắt lo âu, lưòi âu yếm xẻ chia

Lúc anh đến lúc anh đi thành quá khứ

Anh thuộc về những người ngoài cánh cửa

Của con đường trang viết, trang thơ

Mùa vải thiều lại tới mùa dưa

Mùa hoa phượng chắc rơi hồng mái phố

Đường cuốn bụi bờ đê tràn ngập gió

Những phố phường lầm lụi với lo toan,

Dù cùng một thời gian, cùng một không gian

Ngoài cánh cửa với em là quá khứ

Còn hiện tại của em là nỗi nhớ

Thời gian ơi sao không đổi sắc màu.

CHUỒN CHUỒN BÁO BÃO

Lại gặp lại cánh chuồn ngày thơ bé

Bay đan nhau dệt mảnh nắng cuối cùng

Con chuồn ngô hay làm dáng

Chao mình soi mặt ao trong

Đốt cháy lòng một nét chờ mong

Con chuồn đỏ thân ngời như ngọn lửa

Con chuồn vằn mang những điều kì lạ

Với đứa trẻ nào chưa biết bơi

Ơi cánh chuồn gợi những buồn vui

Cánh chuồn nào bay vào những nỗi nhớ?

Ngon sào thưa cánh buồm ai ngái ngủ

Những cánh buồm mỏng mảnh như tình yêu!

Gió heo may hôm nay về chăng

Mà chuồn chuồn bay về dăng dăng

Báo cơn bão phương nào thổi tới?

Đường sẽ vắng nếu trời bão nổi

Cánh cửa nhà sập lại trước khi mưa

Con chim tìm tránh bão sẽ về xa

Con kiến nhỏ cũng ẩn mình trong tổ

Không còn trời xanh chỉ mưa và gió

Những dòng sông không nhà cửa miên man

Và mây, mây khắp chốn lang thang

Chặn bốn phía những cỏ cây tội nghiệp

Cho cơn lốc dữ tợn về bẻ nát

Trái đất này sẽ nhấn chìm trong mưa

Không tìm đâu một chỗ nương nhờ!

Mỏng manh thế chịu làm sao nổi

Chuồn chuồn ơi báo làm chi bão tới

Trời bão lên rồi mày ở đâu ?

NHỮNG BÀI CA CUỘC SỐNG

TIẾNG GÀ TRƯA

2-7-1965

Trên đường hành quân xa

Dừng chân bên xóm nhỏ

Tiếng gà ai nhảy ổ:

"Cục...cục tác cục ta"

Nghe xáo động nắng trưa

Nghe bàn chân đỡ mỏi

Nghe gọi về tuổi thơ

Tiếng gà trưa

Ổ rơm hồng những trứng

Này con gà mái tơ

Khắp mình hoa đốm trắng

Này con gà mái vàng

Lông óng như màu nắng

Tiếng gà trưa

Có tiếng bà vẫn mắng:

- Gà đẻ mà mày nhìn

Rồi sau này lang mặt!

Cháu về lấy gương soi

Lòng dại thơ lo lắng

Tiếng gà trưa

Tay bà khum soi trứng

Dành từng quả chắt chiu

Cho con gà mái ấp

Cứ hàng năm hàng năm

Khi gió mùa đông tới

Bà lo đàn gà toi

Mong trời đừng sương muối

Để cuối năm bán gà

Cháu được quần áo mới

Ôi cái quần chéo go

Ống rộng dài quét đất

Cái áo cánh chúc bâu

Đi qua nghe sột soạt

Tiếng gà trưa

Mang bao nhiêu hạnh phúc

Đêm cháu về nằm mơ

Giấc ngủ hồng sắc trứng

Cháu chiến đấu hôm nay

Vì lòng yêu tổ quốc

Vì xóm làng thân thuộc

Bà ơi, cũng vì bà

Vì tiếng gà cục tác

Ổ trứng hồng tuổi thơ.

NHỮNG CON ĐƯỜNG THÁNG GIÊNG

Tôi yêu những con đường Hà Nội

Cuối năm cây cơm nguội lá vàng

Những ngọn đèn thắp sáng lúc hoàng hôn

Mái phố cũ nhấp nhô trong khói nhạt

Ngã năm rộng, cỏ ven hồ xanh mướt

Năm nay đào nở sớm, tháng giêng sang

Tháng giêng bỡ ngỡ búp vàng non

Nhiều trẻ con và nhiều chim sẻ

Những con đường đông vui như tuổi trẻ

Như cuộc đời, bao kỉ niệm đi qua

Anh trở về sau những tháng năm xa

Cây đã lớn, lòng ta nhiều không đổi khác

Như đất nước vừa qua thời lửa đạn

Lại ngỡ ngàng: chim nhỏ tháng giêng xuân

Lòng chưa quên ngọn lửa sáng đêm rừng

Câu thơ viết dưới bầu trời báo động

Tôi yêu những con đường gió lộng

Buổi mai chiều tíu tít bánh xe lăn

Mỗi ngôi nhà như dáng một người thân

Ô cửa nhỏ mở về bát ngát.

Tôi yêu những phố dài tít tắp

Con đường nào cũng dẫn về anh

Bước chân đi xoá động cả tâm tình

Cây trổ lá như thời gian vẫy gọi.

Những con đường ra đi, nay trở lại

Chồng gạch cao vừa dỡ ở gian hầm

Từng chở che người đêm tối bom rung

Sẽ lớn dậy với ngôi nhà đang dựng

Thành tường vách chở che cho hạnh phúc

Thành bậc thềm mở cửa đón ban mai

Tôi yêu những con đường lấp lánh mưa bay

Chim sẻ sẻ và mùa xuân đến sớm...

THÁNG NĂM

1967

Giấc ngủ vừa chợp qua

Nắng đã về trước cửa

Đêm ngắn phút gần nhau

Ngày dài như nỗi nhớ

Nước sôi ngầu bọt thau

Luộc mình con cá nhỏ

Con cua chín vàng mai

Ẩn vào trong cụm lúa

Cỏ dại không người che

Rã rời mang sắc úa...

Nhưng hãy nghe hãy nghe

Trên những cành phượng đỏ

Trong những đầm sen nở

Hương tháng năm lan xa

Màu tháng năm rực rỡ

Tơ giời giăng ngoài sân

Cây bàng xòe trước ngõ

Đêm xanh vời trăng sao

Con ve vàng lột vỏ

Con chim tha rác về

Tháng năm - mùa sinh nở

Tình yêu như tháng năm

Mang gió nồng nắng lửa

Lòng anh là đầm sen

Hay là nhành cỏ úa

KHÔNG ĐỀ

Sắc lá phong rực vàng lên lần cuối

Trái mùa thu chín vội trước khi xa

Như ngọn đèn lửa bùng lên rực rỡ

Ánh hoàng hôn rực cháy trước hiên nhà

Cũng có thể mùa thu chưa hết

Vẫn còn đang lưu luyến khách đi qua

Cũng có thể là tôi đến chậm

Thấy màu mây rừng lá tưởng còn thu

Mạc Tư Khoa 9-1987

HÁT VỚI CON TÀU

Mùa xuân đất nước mênh mông

Con tàu đi giữa muôn lòng thương yêu

Tàu qua những sớm những chiều

Những sông, những núi, những đèo tàu qua...

Nơi nào cũng muốn là ga

Một bàn tay vẫy tha thiết con tàu

Một lời hát gửi theo sau

Một bình minh ở trên đầu cùng đi

Biển xanh là nỗi nhớ quê

Trời xanh như những cách chia đã lìa

Phố xanh trong những ánh đèn

Làng xanh đang xoá những miền thép gai

Em không nói được nên lời

Giấu trong đáy mắt tiếng cười của em

Những rừng những núi chưa quen

Những làng những phố biết em lần đầu

Mà em đã nhớ từ lâu

Mà em vẫn ước cùng nhau trở về

Con tàu nối lại trăm quê

Những tên xa vợi nay nghe hoá gần

"Đường vô xứ Huế quanh quanh"

Mà sông Hương với Ngự Bình là đây

Con tàu đi giữa biển mây

Hải Vân ta biết có ngày ta qua

Nha Trang sóng vỗ bên nhà

Phan Rang, Phan Thiết còn xa nữa mình ?

Lặng yên, nghe rõ không anh

Trái tim đập giữa mênh mông đất trời

Khi vô thành phố tên Người

Con tàu như cũng nói lời thiết tha

Qua rồi bao nỗi cách xa

Quê anh giờ cũng đã là quê em

Cỏ cây, ngọn gió cũng quen

Vừa nghe tiếng nói đã nên mặn mà

Thơ em đã có bóng dừa

Có dòng kênh với con đò quê anh

Có bao trai gái đất mình

Ra đi, giờ cũng như anh trở về

Này anh, em hát anh nghe

Dẫu không hay cũng đừng chê đừng cười

Mùa xuân tôi hát với người

Với con tàu - hát những lời thương yêu

Mùa xuân 1976

CỐ ĐÔ

Với vết chân của bầy dã thú

In trên nền gạch cũ trước lăng vua

Với dòng sông như không chảy bao giờ

Vẫn mờ ảo ngàn năm màu sương khói

Tà áo trắng bay về đâu vời vợi

Con thuyền khuya trăng gọi phía nguồn xa

Màu nắng in trong mắt tự ngàn xưa

Căn nhà cũ, mảnh vường hương ngày cũ

Dẫu hiện tại mà như quá khứ

Là quê hương dù không phải quê hương.

Dường như đây, tôi có nỗi buồn

Có hạnh phúc, có một thời thơ bé

Có khát vọng những năm còn rất trẻ

Tôi thuộc từ ngọn cỏ đến nhành cây

Tôi thương về vời vợi những trời mây

Nhịp tim đập tiếng chuông ngày nắng xế.

Đường xa ngái cho lòng da diết thế

Con nước nào ra bể chiều nay

Đến nao lòng là giờ phút chia tay

Con sông cũ mảnh vườn xưa ngày cũ

Như vĩnh biệt tuổi thơ và quá khứ

Bạn bè ơi dẫu tôi sẽ quay về

Nhưng chắc rằng tất cả chẳng như xưa

Tôi sẽ khác, cố đô rồi cũng khác.

Huế, 11-1984

MÙA HẠ

Đó là mùa của những tiếng chim reo

Trời xanh biếc, nắng tràn trên khắp ngả

Đất thành cây, mật trào lên vị quả

Bước chân người bỗng mở những đường đi

Đó là mùa không thể giấu che

Cả vạn vật đều phơi trần dưới nắng

Biển xanh thẳm, cánh buồm lồng lộng trắng

Từ những miền cay đắng hoá thành thơ.

Đó là mùa của những ước mơ

Những dục vọng muôn đời không xiết kể

Gió bão hoà, mưa thành sông thành bể

Một thoáng nhìn có thể hoá tình yêu

Đó là mùa của những buổi chiều

Cánh diều giấy nghiêng vòm trời cao vút

Tiếng dế thức suốt đêm dài oi bức

Tiếng cuốc dồn thúc giục nắng đang trưa

Mùa hạ của tôi, mùa hạ đã đi chưa

Ôi tuổi trẻ bao khát khao còn, hết?

Mà mặt đất màu xanh là vẫn biển

Quả ngọt ngào thắm thiết vẫn màu hoa.

HOA TƯỜNG VI

Trắng với hồng và tim tím nhạt

Tựa màu mây phiêu lãng cuối trời xa

Hoa tường vi như thực lại như mơ

Cùng tôi sống suốt một thời trẻ dại

Vóc nhỏ nhắn trước tấm gió thổi

Tôi hiểu điều trong lá nói lao xao

Ở nơi nào hỡi điệu ca dao

Từng ca ngợi một loài hoa chưa có

Hoa phảng phất mối tình trong chuyện cổ

Mang lỡ lầm oan ức đã xa xôi.

Hoa tưòng vi thời trẻ dại của tôi

Bên mái rạ một mảnh vườn hẻo lánh

Ngày mưa bụi khắp nẻo đường vừa tạnh

Những cụm hồng, cụm tím lẫn màu xanh

Tôi có hoa bè bạn bên mình

Hoa hiểu cả những điều tôi chẳng nói.

Tôi đã qua bao thác ghềnh đá núi

Qua thời gian - tóc thoáng sợi màu mưa

Hoa tường vi của những ngày xưa

Tôi vẫn nhớ một màu mây phiêu lãng

THÀNH PHỐ QUÊ ANH

Mỗi người có một quê

Ngày dại thơ để ở

Tuổi niên thiếu để yêu

Và lớn lên để nhớ

Anh thường kể em nghe

Về một bờ sóng vỗ

Một miền biển mặn mòi

Nơi con tàu về đỗ

Anh thường kể em nghe

Về một thành phố gió

Một thành phố miền trung

Cát bay đầy cửa sổ

Thành phố xa đó ơi

Nơi anh chưa hề ở

Nơi anh không hề sinh

Mà sao anh vẫn nhớ

Anh đừng gọi quê anh

Quê chúng mình đấy chứ

Nhiều đêm em vẫn mơ

Thấy biển về trước cửa

Nhiều khi em vẫn thương

Tán dừa xanh giữa lửa

Đứng trên đê sông Hồng

Nghe sông Hàn sóng vỗ

Ôi núi Ngũ Hành Sơn

Niềm khát khao tuổi nhỏ

Những màu đá thần tiên

Trong những câu chuyện cổ...

Nhưng quê anh biết đâu

Có cả em đấy nữa

Nhưng quê mình biết đâu

Là chúng mình vẫn nhớ

Dưới một trời phượng đỏ

Trong những ngày đạn bom

Vẫn có những người con

Mong tới ngày họp mặt

Đất nước giờ thống nhất

Con đường xanh những cây

Con đường rợp cờ bay

Trong mắt người rực rỡ

Ta đi theo mùa xuân

Em về với quê anh

Miền khát khao tuổi nhỏ

Thành phố đã bao năm

Chỉ là trong nỗi nhớ

Trời xanh trên mái nhà

Trời xanh ngoài biển gió

Anh ạ quê chúng mình

Mùa xuân về trước ngõ.

12-1975

MÁI PHỐ

Yêu thương là lòng anh

Bao dung là mái phố

Sinh ở đây thuở nhỏ

Lớn lên tôi đi xa

Trời khi nắng khi mưa

Lại nhớ về mái phố

Ơi cái màu ngói cổ

Màu áo mẹ gian lao

Những nét thấp đường cao

Tình yêu không bình lặng!

"Mái buồn nghe sấu rụng"(1)

Cám ơn người làm thơ

Đã đem lòng người xa

Trờ về bên mái phố

Từ những ngày gian khổ

Từ lửa táp bom rơi

Tôi nghĩ về phố tôi

Thấy sao mà vững dạ

Tôi về trong mái nhỏ

Sau mỗi lần gian nan

Như tìm đến bên anh

Sau mỗi niềm cay đắng

Dưới mái nhà thầm lặng

Nghe nắng trời ngoài ô

Nghe gió mạnh về xô

Niềm xạc xào của lá

Nghe hạt mưa nho nhỏ

Từng động lòng tuổi thơ(2)

Nghe rét mướt tràn về

Và ngừng trên mái phố.

Đã quen nhiều gian khổ

Đã quen nhiều hy sinh

Yêu thương là lòng anh

Bao dung là mái phố

________

[1] Thơ Chính Hữu

[2] Ý một câu thơ Bằng Việt

MẸ CỦA ANH

Phải đâu mẹ của riêng anh

Mẹ là mẹ của chúng mình đấy thôi

Mẹ tuy không đẻ không nuôi

Mà em ơn mẹ suốt đời chưa xong

Ngày xưa má mẹ cũng hồng

Bên anh mẹ thức lo từng cơn đau

Bây giờ tóc mẹ trắng phau

Để cho mái tóc trên đầu anh đen

Đâu con dốc nắng đường quen

Chợ xa gánh nặng mẹ lên mấy lần

Thương anh thương cả bước chân

Giống bàn chân mẹ tảo tần năm nao.

Lời ru mẹ hát thuở nào

Chuyện xưa mẹ kể lẫn vào thơ anh:

Nào là hoa bưởi hoa chanh

Nào câu quan họ mái đình cây đa

Xin đừng bắt chước câu ca

Đi về dối mẹ để mà yêu nhau

Mẹ không ghét bỏ em đâu

Yêu anh em đã là dâu trong nhà

Em xin hát tiếp lời ca

Ru anh sau nỗi lo âu nhọc nhằn

Hát tình yêu của chúng mình

Nhỏ nhoi giữa một trời xanh không cùng

Giữa ngàn hoa cỏ núi sông

Giữa lòng thương mẹ mênh mông không bờ

Chắt chiu từ những ngày xưa

Mẹ sinh anh để bây giờ cho em

CHỊ

Đi qua đường là phải trông xe

Chị biết Quỳnh rất hay vô ý

Bao giờ chị cũng dặn em thế

Chăm cho em từng việc hàng ngày

Chị trách em - khi nắm cổ tay:

- Quỳnh gầy thế chẳng chịu ăn gì cả!

Thấy em buồn chị buồn hơn nỗi buồn của chị

Thấy em vui chị vui hơn nỗi vui của em

Lớn rồi mà chị chẳng tin

Chị vẫn coi em như ngày còn bé

Em đã lớn vượt xa điều chị nghĩ

Khổ hơn nhiều cái khổ chị lo

Vui hơn nhiều cái vui chị cho

Trên đường đi bước thành bước bại

Nhưng mỗi bận em buồn, chị hỏi

Em bảo rằng: "em mệt chút thôi".

Khi đi xa giữa bom đạn tơi bời

Thư em viết: "nơi này yên tĩnh quá".

Em thương chị bao lâu rồi vất vả

Đêm soạn bài, ngôi trường gió hoang sơ

Giữa tiếng bom thù và dưới những bão mưa

Cơn sốt cháu võ vàng đôi mắt chị

Nên vui buồn mà em vẫn có

Bao nhọc nhằn em đã từng qua

Chỉ bạn bè em viết và thơ.

Em đã viết những điều em đã sống

Mà trước chị em lại thường im lặng

Nên chẳng bao giờ chị hiểu em

Ai nói gì về em chị cũng không tin

Vì chị nghĩ chị hiểu em hơn tất cả

NGỦ NÀO NGỦ NGON

Ngủ nào ngủ ngon

Mi yêu của mẹ

Mẹ hát khe khẽ

Cái lá cái hoa

Con đường còn xa

Ngôi nhà thì bé

Ngủ đi con mẹ

Chim về tổ chim

Đàn kiến đang khiêng

Cái mồi to quá

Hát về con cá

Hát về dòng sông

Cây lúa trên đồng

Máy cày dưới ruộng

Bát canh rau muống

Cái bếp đèn dầu

Lửa nhen nơi nào

Hát về nơi ấy

Ngủ, con sẽ thấy

Sông ở nước nhà

Con đường hết xa

Bàn chân đi khắp

Hoa thành lửa thắp

Lá là trời xanh

Căn phòng của mình

Mênh mang như bể?

Lời ru của mẹ

Bỗng hoá thành thuyền

Chở con đi xem

Bao bờ bến lạ

Nếu con không ngủ

Hoa chỉ là hoa

Con đường còn xa

Ngôi nhà vẫn bé

Con thuyền của mẹ

Lại hoá lời ru...

Ngủ nào ngủ đi

Mi yêu của mẹ.

LỜI RU CỦA MẸ

Lời ru ẩn nơi nào

Giữa mênh mang trời đất

Khi con vừa ra đời

Lời ru về mẹ hát

Lúc con nằm ấm áp

Lời ru là tấm chăn

Trong giấc ngủ êm đềm

Lời ru thành giấc mộng

Khi con vừa tỉnh giấc

Thì lời ru đi chơi

Lời ru xuống ruộng khoai

Ra bờ ao rau muống

Và khi con đến lớp

Lời ru ở công trường

Lời ru thành ngọn cỏ

Đón bước bàn chân con

Mai rồi con lớn khôn

Trên đường xa nắng gắt

Lời ru là bóng mát

Lúc con lên núi thẳm

Lời ru cũng gập ghềnh

Khi con ra biển rộng

Lời ru thành mênh mông...

CON CHẢ BIẾT ĐƯỢC ĐÂU

(Thơ xuân cho con)

Tặng Quỳnh - Thơ

Mẹ đan tấm áo nhỏ

Bây giờ đang mùa xuân

Mẹ thêu vào chiếc khăn

Cái áo và cái lá

Cỏ bờ đê rất lạ

Xanh như là chiêm bao

Kìa bãi ngô, bãi dâu

Thoáng tiếng cười đâu đó.

Mẹ đi trên hè phố

Nghe tiếng con đạp thầm

Mẹ nghĩ đến bàn chân

Và con đường tít tắp

Bỗng như lên tiếng hát

Từ màu mạ dưới đồng

Từ hạt cây trong rừng

Từ cánh buồm trên biển

Thường trong nhiều câu chuyện

Bố vẫn nhắc về con

Bố mới mua chiếc chăn

Dành riêng cho con đắp

Áo con bố đã giặt

Thơ con bố viết rồi

Các anh con hỏi hoài:

- Bao giờ sinh em bé?

Cả nhà mong con thế

Con chả biết được đâu

Mẹ ghi lại để sau

Lớn lên rồi con đọc

1-1975

MẸ VÀ CON

Viết cho Tuấn Anh

- Mẹ ơi, bông hoa kia

Là của ai hở mẹ?

Cái màu xanh trên cửa

Kia nữa là của ai?

- Của con đấy con ơi

Đều của con tất cả

Cái màu xanh trên cửa

Cái bông hoa cuối vườn

Ông mặt trời chiều hôm

Tiếng chim kêu buổi sáng

Cái mặt ao lẳng lặng

Có con cá đang bơi

Cái dòng sông trôi trôi

Có con thuyền mới đỗ...

Là của con cả đó

Cả mẹ cũng của con.

Con ôm mẹ con hôn:

- Của Con sao nhiều thế?

- Ừ của con nhiều quá

Nhưng mẹ lại nhiều hơn

Vì tất cả của con

Mà con là của mẹ.

30-1-1972

CON YÊU MẸ

- Con yêu mẹ bằng ông trời

Rộng lắm không bao giờ hết

- Thế thì làm sao con biết

Là trời ở những đâu đâu

Trời rất rộng lại rất cao

Mẹ mong bao giờ con tới!

- Con yêu mẹ bằng Hà Nội

Để nhớ mẹ con tìm đi

Từ phố này đến phố kia

Là con gặp ngay được mẹ.

- Hà Nội còn là rộng quá

Các đường như nhện giăng tơ

Nào những phố này phố kia

Gặp mẹ làm sao con gặp hết!

- Con yêu mẹ bằng trường học

Suốt ngày con ở đấy thôi

Lúc con học, lúc con chơi

Là con cũng đều có mẹ

- Nhưng tối con về nhà ngủ

Thế là con lại xa trường

Còn mẹ ở lại một mình

Thì mẹ nhớ con lắm đấy

Tính mẹ cứ là hay nhớ

Lúc nào cũng muốn bên con

Giá có cái gì gần hơn

Con yêu mẹ bằng cái đó

- À mẹ ơi có con dế

Luôn trong bao diêm con đây

Mở ra là con thấy ngay

Con yêu mẹ bằng con dế.

CHUYÊN CỔ TÍCH VỀ LOÀI NGƯỜI

Trời sinh ra trước nhất

Chỉ toàn là trẻ con

Trên trái đất trụi trần

Không dáng cây ngọn cỏ

Mặt trời cũng chưa có

Chỉ toàn là bóng đêm

Không khí chỉ màu đen

Chưa có màu sắc khác

Mắt trẻ con sáng lắm

Nhưng chưa thấy gì đâu!

Mặt trời mới nhô cao

Cho trẻ con nhìn rõ

Màu xanh bắt đầu cỏ

Màu xanh bắt đầu cây

Cây cao bằng gang tay

Lá cỏ bằng sợi tóc

Cái hoa bằng cái cúc

Màu đỏ làm ra hoa

Chim bấy giờ sinh ra

Cho trẻ nghe tiếng hót

Tiếng hót trong bằng nước

Tiếng hót cao bằng mây

Những làn gió thơ ngây

Truyền âm thanh đi khắp

Muốn trẻ con được tắm

Sông bắt đầu làm sông

Sông cần đến mênh mông

Biển có từ thuở đó

Biển thì cho ý nghĩ

Biển sinh cá sinh tôm

Biển sinh những cánh buồm

Cho trẻ con đi khắp

Đám mây cho bóng rợp

Trời nắng mây theo che

Khi trẻ con tập đi

Đường có từ ngày đó

Nhưng còn cần cho trẻ

Tình yêu và lời ru

Cho nên mẹ sinh ra

Để bế bồng chăm sóc

Me mang về tiếng hát

Từ cái bống cái bang

Từ cái hoa rất thơm

Từ cánh cò rất trắng

Từ vị gừng rất đắng

Từ vết lấm chưa khô

Từ đầu nguồn cơn mưa

Từ bãi sông cát vắng...

Biết trẻ con khao khát

Chuyện ngày xưa, ngày sau

Không hiểu là từ đâu

Mà bà về ở đó

Kể cho bao chuyện cổ:

Chuyện con cóc, nàng tiên

Chuyện cô tấm ở hiền

Thằng Lý Thông ở ác...

Mái tóc bà thì bạc

Con mắt bà thì vui

Bà kể đến suốt đời

Cũng không sao hết chuyện

Muốn cho trẻ hiểu biết

Thế là bố sinh ra

Bố bảo cho biết ngoan

Bố dạy cho biết nghĩ

Rộng lắm là mặt bể

Dài là con đường đi

Núi thì xanh và xa

Hình tròn là trái đất...

Chữ bắt đầu có trước

Rồi có ghế có bàn

Rồi có lớp có trường

Và sinh ra thầy giáo...

Cái bảng bằng cái chiếu

Cục phấn từ đá ra

Thầy viết chữ thật to:

"Chuyện loài người" trước nhất.

LỜI RU TRÊN MẶT ĐẤT

Rào rào tiếng những bầy ong

Chuyên cần là tiếng cái tằm nhả tơ

Mẹ còn đang bận đưa ru

Cái hoa bận đỏ cái hồ bận xanh

Hạt cây đang bận nảy mầm

Con quay quay có một mình ngoài kia

Ngủ đi con hãy ngủ đi

À ơi... cái ngủ đang về cùng con

Từ trong lá cỏ tươi non

Vượt lên mặt đất vẫn còn mảnh bom

Từ ngôi nhà mới vừa làm

Nghe trong cái ngủ nồng nàn mùi vôi

Ngủ đi qua suối qua đồi

Qua trong lòng đất, những lời ru qua...

Đây dòng sữa trắng như ngà

Dẫu thôi hạt sạn, dẫu xa cửa hầm

Vẫn còn bùn lấm đôi chân

Tuy nguồn nước đã trong ngần lời ru

À ơi... ngọn lửa ngày xưa

Mẹ nuôi dưới đất bây giờ về đâu?

Nhìn lên rực rỡ trên đầu

Lửa hôm qua đã trong màu cờ bay

Đất chung sống với ban ngày

Người chung sống với hàng cây người trồng

Lại thương con dế dưới hầm

Những năm bom đạn sống cùng lời ru

Đã tan những đám mây mù

Ông trăng tròn giữa đêm thu mát lành

Cái nôi thôi mắc cửa hầm

Trắng tinh cái tã, xanh trong bầu trời

"Ba tháng lẫy, bảy tháng ngồi"

Con đường xa tắp đất thời mênh mông

Gió lên từ những khu rừng

Mùi hương thơm tự trong lòng của hoa

Bốn phương đâu cũng quê nhà

Như con tàu với những ga dọc đường

Đất qua rồi những đau thương

Có chăng lời hát vẫn còn mà thôi

À ơi... con ngủ... à ơi....

ĐÊM TRỞ VỀ

Một nhành cây đập khẽ vào cửa sổ

Một nhành cây ướt đẫm mưa rào

Đêm bên bờ biển, cát và sao

Gian nhà trọ, ngọn đèn vàng bé nhỏ

Đêm đầu tiên tôi trở về quê cũ

Chưa thấy mặt người thân, chưa gặp được xóm làng

Chỉ ánh sao, mùi cỏ cháy hun thuyền

Một nhành cây đập khẽ vào cửa sổ

Có thể là ngọn gió

Lá rào rào nước rơi

Hay một cánh chim bay

Thuỷ triều lớn đang ngập tràn khắp bãi

Những tảng đá vôi trắng tinh như muối

Những tảng đá xanh lấp lánh rong mềm

Tôi mở cửa ra vườn

Bốn bề xào xạc

Từ cành thấp lên cành cao

Từ cây này sang cây khác

Tiếng thì thầm lan mãi đến xa xôi

Có lẽ nào cây đã nhận ra tôi?

Chân tôi bước trên đất và trên cỏ

Tôi nghe tiếng chim đêm, tôi chạm vào tảng đá

Lòng bỗng xạc xào run rẩy như cây

Trời sáng mau đi cho tôi gặp mặt người

Hai mươi năm hai mươi năm mong nhớ

Hai mươi năm tôi mới có một khung cửa sổ

Để mở ra là gặp quê nhà.

Ôi mùi thơm của những bông hoa

Những nhành cây như bàn tay trìu mến

Của quê nhà đang ngả xuống vai tôi

Nước mắt hoà với giọt mưa vui

Gà gáy sáng, vòm xan nắng dậy!

Đà Nẵng, 1975

SẼ CÓ MÃI CÔ BÉ MƯỜI SÁU TUỔI

Bài hát tình yêu em hát ngày xưa

Những mơ ước chờ mong tuổi trẻ

Phố xá xanh trong chiều đầy gió

Phông màn nhung, quá khứ của đời em

Về đâu rồi điệu hát thân quen

Những tà áo muôn mùa rực rỡ

Dòng sông chảy suốt bài ca một thuở

Những khu rừng, thành phố, xóm làng xa...

Về đâu rồi cô bé ngày xưa

Mười sáu tuổi đâu rồi năm tháng cũ

Dòng nhật ký còn nguyên trong cuốn sổ

Về những làng những phố những tình yêu

Chiều mùa xuân nước xiết chân cầu

Nhà hát lên đèn trong tiếng nhạc

Bài hát nói về bao điều khao khát

Vẫn tình yêu muôn thuở tự ngày xưa

Phông màn xanh, thời gian của bây giờ

Người đứng hát trẻ trung như lời hát

Gió thao thức những chân trời phiêu bạt

Thổi điên cuồng trên tà áo thơ ngây

A mùa xuân như cầm được trên tay

Và tuổi trẻ vẫn muôn đời tiếp nối

Sẽ có mãi cô bé mười sáu tuổi

Dẫu tóc em năm tháng đổi thay màu.

11-1982

Thơ Lưu Quang Vũ

THƠ TÌNH VIẾT CHO EM

Lá cơm nguội rụng vàng mặt phố

Mùa đông sắp tới rồi

Mùa đông này ta sẽ phải chia tay

Một chuyện chia tay, có gì đâu em nhỉ!

Một chuyện tình tan vỡ, có gì đâu

Kết thúc một năm bao giờ chả thế!

Sau mọi điều, lại chỉ có mùa đông

Có gì đâu mà tiếc mà buồn.

Em biết đấy, anh chẳng tin định mệnh

Nhưng trên đời này chỉ ước mơ là có thật

Hai ta hãy là giấc mộng của nhau thôi.

Em là tia nắng soi anh đến trọn cuộc đời

Chẳng có ai yêu em như thế được.

Em ở đâu, dù cùng trời cuối đất

Dù năm tháng dài lâu

Dù sướng vui hay cùng cực khổ đau

Anh vẫn ở bên em mãi mãi,

Là bậc cửa dưới chân em qua lại,

Là cốc nước trên môi em run rẩy,

Chiếc lá trên tay em,

Giọt mưa trên em áo,

Như hạt bụi trên mặt bàn em quét.

Có gì đâu mà khóc

Hạnh phúc chỉ là điều bịa đặt

Nên tình yêu là chuyện viển vông thôi

Sương mùa đông lặng lẽ đã dăng đầy

Bao kỷ niệm, quên đi đừng nhớ nữa

Lá sẽ rơi trên cỏ mòn lối cũ

Thân cây xưa sẽ gục đổ bên thềm

Lời anh nói vang lên

Như những lời vĩnh biệt

“Cuộc sống chia rẽ chúng ta

Chỉ cái chết là nối gần nhau lại”

Sau này chết đi, ở bên nhau mãi

Chấm dứt mọi đắng cay buồn tủi

Mọi nhọc nhằn ngang trái

E chúng mình không nhận được ra nhau.

EM

Em làm thay đổi đời anh

Như màu trời đổi thay sắc nước

Như gió bấc, gió nồm đổi mùa nóng lạnh

Như phù sa đằm thắm tạo đồng bằng

Anh vào trong vòng tay em

Như tàu vào bến cảng

Biết em là nước mắt của quê hương

Có gì đâu. Chuyện đơn giản dễ dàng

Mà đến nay anh vẫn chưa hiểu hết

Giữa ý nghĩ rối ren, em là mặt trời trong biếc

Ý nghĩ của anh, thành vầng trán của em

Mỗi ngôi nhà, ngọn gió, mỗi ban đêm

Mỗi tiếng hát đều vọng từ em tới

Anh đọc bao sách dày về tình ái

Bao vần thơ anh viết trót đau buồn

Cứ nghĩ rằng những thiếu nữ như em

Chỉ có trong giấc mơ huyền hoặc

Trên đời này niềm vui không có thật

Và tình yêu chỉ trong chuyện mà thôi

Anh hay đâu, anh đã lầm rồi

Em vụt đến cho lòng anh chói lọi

Em vụt đến như mùa xuân bối rối

Với tình yêu là ngọn gió màu xanh

Người đầu tiên hiểu đôi mắt anh

Người duy nhất hiểu điều anh chẳng nói

Hiểu nỗi anh lo, cả những điều tội lỗi

Vẫn bao dung như biển lớn yên lành

Không có em anh sống cũng chẳng là anh

Cám ơn bàn tay chỉ sắc màu hạnh phúc

Em là rễ nối liền anh với đất

Lại là chồi mở búp đón sương mai

Lạ lùng như giấc mơ, mà chẳng phải giấc mơ

Em rất thật như là da thịt

Gần gụi lắm như cơm ăn áo mặc

Lại lung linh như một ánh trăng ngà

Hơi thở êm đềm, đôi mắt mở to

Ngày hạnh phúc có nụ cười mỏi mệt

Là dịu dàng, em cũng là mãnh liệt

Như thủy triều sóng mạnh vỗ vào đêm

Ôi đêm này anh biết nói gì thêm

Em đã là tất cả:

Sao của hoàng hôn

Mầm thơm của mạ

Niềm tin cần cho những năm gian khổ

Và tình yêu nuôi nấng những con người.

EM

Em không bước ra từ một tấm gương câm

Không đến từ một con tàu trong trí nhớ

Không phải từ một giấc mơ một dòng sông hay lùm cây rực rỡ

Em đến giữa một ngày trong những ngày sống thực của anh

Một sớm mai có tiếng chổi quét đường

Vỉa hè lấm bụi than, cửa hàng bán trái cây, những xe nước đá

Những người lính ngồi đợi tàu, những ngôi nhà gạch vỡ

Em treo áo mưa lên chiếc đinh ở trên tường

Em bước qua bậc cửa, em ngồi ở bên bàn

Bóng em lung lình, đêm không còn lạnh giá

Em mua rau ở chợ về, em chụm diêm nhóm lửa

Chúng ta nhận ra nhau giữa triệu con người

Anh thấy trán em lo âu, anh nghe tiếng em cười

Một thực tại rất gần, một thực tại có thể đưa tay là nắm được

Em ngẩng đầu, mái tóc đen cắt ngắn

Đôi mắt to vừa dịu lành vừa gay gắt

Nhìn thấy đời anh nỗi khổ niềm vui

Biến niếm tin lẻ loi thành niềm tin của hai người

Những ngày của riêng anh những ngày của riêng em bây giờ chung một

Chung nhau chân trời chung nhau trang sách

Chung nhau một ngọn đèn và khung cửa mưa rơi

Thời ki bịch thảm thương của những nàng Juliette đã qua rồi

Chúng ta có hai bàn tay để gìn giữ vun trồng làm việc

Đường xa lắm mà đời người thật ngắn

Phải có sức lực và lương ăn cho mỗi chuyến đi

Phải hiểu thấu mọi điều để thắng nỗi hoài nghi

Để sống với đời thường và sống cùng giấc mơ phía trước

Dù sao cuộc đời đã giành em lại cho anh

Điều mong ước đầu tiên, điều ở lại sau cùng

Chúng ta đi bên nhau trên mặt đất

Dẫu chỉ riêng điều đó là có thật

Đủ cho anh mãi mãi biết ơn đời

BÀI HÁT ẤY VẪN CÒN LÀ DANG DỞ

Nắng đã tắt dần trên lá im

Chiều đã sẫm màu xanh trong mắt tối

Ðường đã hết trước biển cao vời vợi

Tay đã buông khi vừa dứt cung đàn

Gió đã dừng nơi cuối chót không gian

Mưa đã tạnh ở trong lòng đất thẳm

Người đã sống hết tận cùng năm tháng

Sau vô biên sẽ chỉ có vô biên

Anh vẫn chưa nói được cùng em

Bài hát ấy vẫn còn là dang dở

Chưa hiểu được mùi thơm của lá

Chưa nghe xong tiếng hót của chim rừng

Yêu thương hoài vẫn chưa đủ yêu thương

Ôi nếu phải tan thành bụi cát

Thành hư vô, không khí trời, không ánh sáng

Chỉ rỗng không, câm lặng, vô hình

Sẽ ở đâu, bài hát ấy của anh

Gương mặt của hôm nay ơi, em của những ngày đang sống?

Không ôm được cả bầu trời lồng lộng

Nhưng có thể cầm một chùm quả trên tay

Có thể trồng thêm một bóng mát cho ngày

Không tới được một vì sao xa lắc

Nhưng có thể đến trong mùa cấy gặt

Làm thuyền trên sông, làm lúa trên đồng

Làm ngọn lửa hồng, làm tấm gương trong

Và nhận hết niềm vui trên cõi sống

Mũi kim nhỏ mà chiều mau tắt nắng

Có sao đâu: áo đẹp đã xong rồi

Phút cuối cùng tay vẫn ở trong tay

Ta đã có những ngày vui sướng nhất

Ðã uống cả men nồng và rượu chát

Ðã đi qua cùng tận của con đường

Sau vô biên dẫu chỉ có vô biên:

Buồm đã tới và lúa đồng đã gặt.

VƯỜN TRONG PHỐ

Trong thành phố có một vườn cây mát

Trong triệu người có em của ta

Buổi trưa nắng bầy ong đi kiếm mật

Vào vườn rồi ong chẳng nhớ lối ra

Vườn em là nơi đọng gió trời xa

Hoa tím chim kêu bàng thưa lá nắng

Con nhện đi về giăng tơ trắng

Trái tròn căng mập nhựa sinh sôi

Nơi ban mai cỏ ướt sương rơi

Một hạt nhỏ mơ hồ trên má

Hơi lạnh nào ngón tay cầm se giá ?

Suốt cuộc đời cũng chẳng hiểu vì sao...

Nơi đêm khuya vọng lại tiếng còi tàu

Bỗng nhớ xa xôi những miền đất nước

Nơi bài hát lên đường ta hẹn ước

Nơi góc vườn ta để quên chùm hoa...

Nơi vòm lá rì rào xao động cơn mưa

Quả ngọt chín khi mùa ve lại đến

Những chân trời màu hồng, những chân trời màu tím

Những ngôi sao bàng bạc cả hoàng hôn

Nơi lá chuối che nghiêng như một cánh buồm

Cánh buồm xanh đi về trong hạnh phúc

Se sẽ chứ, không cánh buồm bay mất

Qua dịu dàng ẩm ướt của làn môi

Dưa hấu bổ ra thơm suốt ngày dài

Em cũng mát lành như trái cây mùa hạ

Nước da nâu và nụ cười bỡ ngỡ

Em như cầu vồng bảy sắc hiện sau mưa

Đến bây giờ đánh giặc anh đi xa

Nhìn lại mảnh vườn xưa thấy hẹp

Biết bao điều anh còn chưa nói được

Rối rít trong lòng một nỗi em em

Rừng rậm đèo cao anh đã vượt lên

Theo tiếng gọi con tàu ngày bé dại

Vườn không níu được bước chân ở lại

Nhưng lá còn che mát suốt đường anh

Mảnh vườn em vẫn là mảnh vườn xanh

Nơi ban đầu lòng ta ươm tổ mật

Nơi ta hái những chùm thơ thứ nhất

Nơi thu sang mây trắng vẫn bay về

THƯ VIẾT CHO QUỲNH TRÊN MÁY BAY

Có phải vì mười lăm năm yêu anh

Trái tim em đã mệt?

Cô gái bướng bỉnh

Cô gái hay cười ngày xưa

Mẹ của các con anh

Một tháng nay nằm viện

Chiếc giường trắng, vách tường cũng trắng

Một mình em với giấc ngủ chập chờn

Thương trái tim nhiều vất vả lo buồn

Trái tim lỡ yêu người trai phiêu bạt

Luôn mắc nợ những chuyến đi, những giấc mơ điên rồ, những ngọn lửa không có thật

Vẫn là gã trai nông nổi của em

Người chồng đoảng của em

15 mùa hè chói lọi, 15 mùa đông dài

Người yêu ơi

Có nhịp tim nào buồn khổ vì anh?

Thôi đừng buồn nữa, đừng lo phiền

Rồi em sẽ khoẻ lên

Em phải khoẻ lên

Bởi ta còn rất nhiều dặm đường phải đi

Nhiều việc phải làm nhiều biển xa phải tới

Mùa hè náo động dưới kia

Tiếng ve trong vườn nắng

Và sau đê sông Hồng nước lớn

Đỏ phập phồng như một trái tim đau

Từ nơi xa anh vội về với em

Chiếc máy bay dọc sông Hồng

Hà Nội sau những đám mây

Anh dõi tìm: đâu giữa chấm xanh nào

Có căn phòng bệnh viện nơi em ở?

Trái tim anh trong ngực em rồi đó

Hãy giữ gìn cho anh

Đêm hãy mơ những giấc mớ lành

Ngày yên tĩnh như anh luôn ở cạnh

Ta chỉ mới bắt đầu những ngày đẹp nhất

Vở kịch lớn, bài thơ hay nhất

Dành cho em, chưa kịp viết tặng em

Tấm màn nhung đỏ thắm

Mới bắt đầu kéo lên

Những ngọn nến lung linh quanh giá nhạc

Bao nỗi khổ niềm yêu thành tiếng hát

Trái tim hãy vì anh mà khoẻ mạnh

Trái tim của mùa hè, tổ ấm chở che anh...

7/5/1988

SUY TƯỞNG

Xưa anh như lá thư không địa chỉ

Con tàu không lửa than con thuyền cũ không buồm

Anh nghĩ quá nhiều về những khoảng vô biên

Những đảo lạ trong khói mờ ẩn hiện

Nay anh chỉ tin

Những nhành cây trong tầm hái của con người

Những nguồn suối có thể cho nước uống

Những mảnh ruộng có thể sinh quả ngọt

Những ngôi nhà sống được ở bên trong

Xưa anh thích những lời nói đẹp

Nay anh thích những lời nói đúng

Anh hiểu lại từ đầu những chân lý giản đơn

Con người cần đến nhau con sông về biển rộng

Muốn gặt hái phải tự mình gieo hạt

Không làm người thua cuộc ở trong đời

Xưa anh tưởng chỉ cần can đảm

Nay anh hiểu phải làm người chiến thắng

Anh không tin kẻ buồn nản cô đơn

Anh đã chán những anh hùng thất bại

Trước anh tự hào thấy mình chẳng giống ai

Nay anh vững tâm thấy mình với mọi người

Chung nỗi khổ niềm vui chung ước vọng

Hôm qua đời anh chẳng có ích cho ai

Như cái vỏ diêm ướt lạnh giữa trời

Anh đo niềm vui bằng những gì anh nhận được

Nay bằng những gì anh mang cho người khác

Chẳng khoanh tay chờ đợi ở ngày mai

Anh nhập vào hơi thở lớn hôm nay

Anh có lại niềm vui và sức lực

Nhờ em cho em đời sống của anh ơi

1978

BẦY ONG TRONG ĐÊM SÂU

Tâm hồn anh dằn vặt cuộc đời anh

Thắp một ngọn đèn hồng như ánh lửa

Đêm sâu quá đêm nào biết ngủ

Chỉ con người đến ngủ giữa đêm thôi

Mà có ngủ đâu người ta đợi mặt trời

Đợi lâu quá nên để cơn mơ chờ đợi vậy

Trong cơn mơ là cuộc đời thức dậy

Con ong vàng bé nhỏ đến tìm em

Con ong xanh có đôi mắt đen

Con ong trắng bơ vơ trong tổ vắng

Con ong đỏ là con ong thơ thẩn

Bay đi tìm hương nhuỵ mất từ lâu

Đã chết rồi ơi chú ong nâu

Để hoa rụng mùa thu thương nhớ bạn

Anh như ong bay giữa trời lận đận

Trời đêm dài chẳng có một ngôi sao

Em ở đâu em ngủ ở phương nào

Môi em thở những điều gì khe khẽ?

Em em gần hay em xa thế nhỉ

Đến bất ngờ loá nắng giữa lòng đau

Anh có hẹn đâu anh chẳng nói câu nào

Anh chỉ buồn thôi, em chỉ buồn thôi, ai biết

Tóc em dài như một ngày mỏi mệt

Em đợi chi anh em cần chi anh?

Anh đợi chờ em, không đợi sao đành?

Đêm như biển không bờ bóng tối rất thẳm sâu

Đời cũng như biển kia anh lại giống con tàu

Tàu anh đi đi hoài trên biển vắng

Mong tìm được một bóng hình bè bạn

Đến bây giờ anh gặp được tàu em

Anh mở gió tâm hồn cho buồm thắm kéo lên

Ai ngờ tàu của em lại là tàu cướp biển

Em cướp hết cuộc đời anh, em lấy hết

Trói anh vào cột buồm của tình yêu

Bão táp nổi lên, chớp giật,tàu xiêu

Em đứng đó hãi hùng ngơ ngác

Anh cũng thương em suốt đời trên sóng nớc

Cướp được tàu anh tưởng có ngọc vàng

Ngờ đâu chỉ là ván nát sàn hoang

Còn trơ lại hồn thơ tai ác quá

Nhưng thôi em ơi đấy chỉ là lời ru trong giấc ngủ

Anh thương em đây anh lại êm đềm

Làm con ong vàng đến ngủ giữa tóc em

Con ong xanh có đôI mắt đen

Con ong trắng là con ong thương nhớ

Con ong đỏ chính niềm tin ấp ủ

Còn hạnh phúc cuối cùng là tiếng hát chú ong nâu.

NHÀ CHẬT

Nhà chỉ mấy thước vuông sách vở xếp cạnh nồi

Nếu nằm mơ em quờ tay là chạm vào thùng gạo

Ô tường nhỏ treo tranh và phơi áo

Ta chỉ có mấy thước vuông cho hạnh phúc của mình

Nhà chật như khoang thuyền hẹp nhỏ giữa sông

Vừa căng buồm để đi vừa nấu cơm để sống

Phải bỏ hết những gì không cần thiết

Ta chỉ có mấy thước vuông cho hành lý của mình

Khoảng không gian của anh và em

Khi buồn bã em không thể quay mặt đi nơi khác

Anh không giấu em một nghĩ lo nào được

Ta chỉ có mấy thước vuông để cùng khổ cùng vui

Anh ngẩng lên là ở cạnh em rồi

Bạn thuyền ơi ngoài kia chiều lộng gió

Bên cửa sổ của gian phòng nhỏ

Mắt em xanh thăm thẳm những chân trời

ANH CHỈ SỢ RỒI TRỜI SẼ MƯA

Anh chỉ sợ rồi trời sẽ mưa

Xoá nhoà hết những gì em hứa

Mây đen tới trời chẳng còn xanh nữa

Nắng không trong như nắng thuở ban đầu

Cơn mưa rào nối trận mưa ngâu

Xoá cả dấu chân đi về thuở ấy

Gối phai nhạt mùi hương bối rối

Lá trên cành khô tan tác bay

Mưa cướp đi ánh sáng của ngày

Đường chập choạng trăm mối lo khó gỡ

Thức chẳng yên dở dang giấc ngủ

Hạnh phúc con người mong manh mưa sa

Bản nhạc ngày xưa khúc hát ngày xưa

Tuổi thơ ta là nơi hiền hậu nhất

Dẫu đường đời lắm đổi thay khó nhọc

Tựa đầu ta nghe tiếng hát ru nhau

Riêng lòng anh anh không quên đâu

Chỉ sợ trời mưa đổi mùa theo gió

Cây lá với người kia thay đổi cả

Em không còn màu mắt xưa

Anh chỉ sợ rồi trời sẽ mưa

Thương vườn cũ gẫy cành và rụng trái

Áo em ướt để anh buồn khóc mãi

Ngày mai chúng mình ra sao em ơi....

VẦN THƠ TÌNH VIẾT VỀ MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG CÓ TÊN

Khi em ngẩng đầu lên, anh biết đêm đã xuống,

Gió thổi qua biển lớn và mưa rơi trên những vòm lá rậm

Khi em mỉm cười,

anh biết những bông hoa nở cánh trong im lặng,

lũ trẻ nhảy đùa trên phố sớm

Khi em để tay lên chốt cửa,

giọt ánh sáng chập chờn trong trí nhớ,

anh thấy lại chiếc găng cũ quên nơi tủ áo

chuyến tàu dài đi ngang thị trấn cũ

ở đó thằng bé trong anh chờ mong mùa hạ đến

Khi em tìm nắm ngón tay anh,

đầy thất vọng nảy sinh dòng nhựa mới

Khi em nhắm mắt lại,

Anh biết có những con ngựa hoang đang đi trên đồng cỏ

Khi em tựa xuống vai anh,

Lúa gặt về nóng rực,

Con gái con trai hát trên lưng đồi nắng

mật độ tràn trên suối đất thơm

Khi em quay mặt đi,

Tóc loà xoà gáy lạnh,

Anh biết đâu kia còn những giọt nước mắt

nỗi đau buồn xói lở những dòng sông

Khi em ra đi, anh biết có con đường đang dẫn về phía trước

Khi em soi vào tấm gương, anh biết cuộc đời ta là một dấu hỏi dài

MƯA

Em đứng bên anh nồng nàn mùa hạ

Chưa kịp lời tình tự

Trời đã oà cơn mưa

Vườn run lên trong nước mắt trẻ thơ.

Mắt em ướt nhòa sung sướng

Nước rửa sạch bụi đường trên trán

Tóc hóa thành dòng suối màu đen

Những chậu thau đồng lanh canh dưới hiên.

Những mái tôn ào ào nước dội

Trẻ hò reo, xe bóp còi inh ỏi

Đường thành sông nước xiết trôi băng

Những cánh hoa kim phượng như những chiếc thuyền vàng.

Chở niềm vui đơn sơ, kỳ lạ

Mưa rộng dài xóa những nỗi lo riêng

- Thôi anh đừng nói với em anh đừng nói với em

Về hạnh phúc khó khăn về đường dài xa ngái

Đừng dò hỏi tương lai đừng đắn đo e ngại

Đừng thổ lộ yêu thương đừng nhắc chuyện xa xưa

Anh hãy nghe tiếng mưa tiếng mưa tiếng mưa

Trên những cánh đồng đất nâu tơi tả

Ướt đẫm cả tiếng cười ướt đẫm cả lưỡi cày cả hạt ngô mầm mạ...

Các tường nhà trong một sắc áo chung

Chùm vải sẽ sai quả mận sẽ hồng

Cửa kính ướt sẽ thành gương trong trẻo

Tất cả sẽ giản đơn, chân thành, dễ hiểu

Trên đất đai từng đau khổ của ta

Em đưa tay hứng những hàng mưa

Bàn tay như đài hoa như búp lá

Thôi anh đừng nhìn em đừng nhìn em nữa

Em hiểu điều gì đã gắn bó đôi ta

Em hiểu điều gì... Ôi tiếng mưa tiếng mưa...

THƠ TÌNH VIẾT CHO MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG CÓ TÊN (I)

Lá cơm nguội rụng vàng mặt phố

Mùa đông sắp tới rồi

Mùa đông này ta sẽ phải chia tay

Một chuyện chia tay có gì đâu em nhỉ?

Một chuyện tình tan vỡ, có gì đâu

Kết thúc một năm bao giờ chẳng thế

Sau mọi điều lại chỉ có mùa đông

Có gì đâu mà tiếc mà buồn

Em biết đấy, anh chẳng tin định mệnh

Nhưng trên đời này chỉ ước mơ là có thật

Hai ta hãy la giấc mộng của nhau thôi

Em là tia năng soi anh đến trọn cuộc đời

Chẳng có ai yêu em như thế được

Em ở đâu, dù cùng trời cuối đất

Dù năm tháng dài lâu

Dù sướng vui hay cùng cực khổ đau

Anh vẫn ở bên em mãi mãi

Là bậc cửa dưới chân em qua lại

Là cốc nước trên môi em run rẩy

Chiếc lá trên tay em

Giọt mưa trên áo em

Như hạt bụi trên mặt bàn em quét

Có gì đâu mà khóc?

Hạnh phúc chỉ là điều bịa đặt

Nên tình yêu là chuyện viển vông thôi

Sương mùa đông lặng lẽ đã dăng đầy

Bao kỷ niệm quên đi, đừng nhớ nữa

Lá sẽ rơi trên cỏ mòn lối cũ

Thân cây xưa sẽ gục đổ bên thềm

Lời anh nói vang lên như những lời vĩnh biệt

"Cuộc sống chia rẽ chúng ta

Chỉ có cái chết nối liền nhau lại"

Sau này chết đi, ở bên nhau mãi mãi

Chấm dứt mọi đắng cay buồn tủi

Mọi nhọc nhằn ngang trái

E chúng mình không nhận được ra nhau.

THƠ TÌNH VIẾT CHO MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG CÓ TÊN (II)

Mái nhà nâu nhấp nhô

Trong khói mờ ẩn hiện

Cây bàng cao lá tím

Uớt nhoà sương ngã ba

Nhìn nhau không thể xa

Đèn mùa đông vụt tắt

Màu áo em đỏ rực

Cháy sau vòm cửa đêm

Giờ anh như con thuyền

Bồn bề như sóng vỗ

Xô dạt về tựa ngủ

Trên rộng dài bến em

Em chiếm hết anh rồi

Những cánh đồng trắng xoá

Những ngả đường đói lả

Và giấc mơ sau cùng

Anh dâng em tất cả

Đây chùm hoa cúc nhỏ

Rụng cánh xuống vai trần

Anh ngập tràn lòng em

Những màu và những tiếng

Trời xanh và cánh rộng

Anh hôn từng ngón tay

Anh hôn làn tóc xoã

Trên trán buồn âm u

Anh hôn lên đôi mắt

Môi chạm vào bao la

Ôm em trong vạt áo

Như hoa hồng ngày xưa

Thôi mắt đừng xót xa

Nỗi buồn thời quá khứ

Từ nay anh sẽ thở

Trong mối tình của em

Lưu lạc giữa hoàng hôn

Đồng mưa và cỏ lạnh

Nghẹn ngào nhớ thương em

Dưới một trời bom đạn

Đường anh xa vắng lắm

Lòng em có đến cùng

Áo em bay mênh mông

Chập chờn trên gác tối

Ngọn lửa nhỏ cô đơn

Đang nghĩ về phương ấy?

THƠ TÌNH VIẾT CHO MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG CÓ TÊN (III)

Người đàn bà mặc áo mưa xám

Đội mũ nồi đàn ông

Đi lang thang trên các thành phố

những bờ bể chênh vênh kè đá

Những nhịp cầu những cửa kính mờ sương

Người đàn bà không tên

Đi suốt tuổi thơ tôi trống trải

Đêm tối đen chiều hoang buồn tủi

Người đàn bà ấy đến ngồi bên tôi

Mắt mênh mông lặng lẽ ngón tay gầy

Giọt mưa lạnh chảy dài trên má

Ngọn đèn vàng ô kính vỡ

Con ngựa gầy phiêu bạt thảo nguyên xa

Tôi lớn lên trong ngọn gió nhà ga

Ngọn gió dữ của rừng già khắc ngiệt

Bao giấc mộng gió đuổi vào dĩ vãng

Chỉ thổi bùng nỗi nhớ về em

Bao lưỡi lê đỏ sẫm máu hoàng hôn

Tường gạch đổ những tờ lịch nát

Tôi bôi xoá rất nhiều thề ước đẹp

Riêng với em tôi chẳng phản bao giờ

Người đàn bà chơ vơ

Đi vòng quanh chiếc đĩa hát khổng lồ

Trong bản nhạc đợi chờ của Gric

Gương mặt đẹp chập chờn sau lọ mực

Khi âm thầm tôi viết những dòng thơ

những dòng thơ giằng xé dày vò

Là mây trắng của một đời cay cực

vượt lên trên những mái nhà chật hẹp

Em em là mây trắng của đời tôi

Em nơi đâu? bao năm tháng qua rồi

Người ta bảo rằng em đã chết

Người ta bảo quên đi đừng phí sức

Hay chấp nhận những vách tường có sẵn

Em làm gì có thật mà mong

Người đàn bà đội mũ nồi đàn ông

Áo mưa xám lang thang thành phố lạ

Những ngọn lửa mong manh kè đá

Những nhịp cầu những cửa kính mù sương

Tôi làm sao có thể nguôi yên

Khi biết ở nơi nào em vẫn sống

Em sẽ đến như ngày rồi sẽ nắng

Tôi sống bằng khoảng rộng ở nơi em.

NHỮNG NGÀY CHƯA CÓ EM

Những ngày chưa có em

Anh như suối lang thang trong núi

Chưa từng biết trung du chua có bến có thuyền

Những ngày chưa có em

Anh như một toa tầu bỏ vắng

Rất nhiều gió thổi qua cửa lạnh

Nhưng thiếu lửa thiếu tiếng còi không biết lối về ga

Cậu bé con đôi mắt thơ ngây

Đã đánh mất kho vàng và tiếng hát

Anh bỏ hồ trong, bỏ vườn cây mát

Đi tìm chân trời nhưng chỉ thấy cô đơn

Mưa trên đường xa mưa trên cửa sổ tâm hồn

Ôi tuổi thanh xuân trôi qua bằng những đêm trăn trở

Sách vở và cha anh không giải được cho mình

Anh trở thành đứa trẻ hư thân

Không chịu vâng lời không chịu ngủ

Chẳng lời ru nào làm anh yên lòng cả

Anh nghi ngờ đến cả giọt sương rơi

Bỗng một ngày em tới em ơi

Anh như gặp biển khơi gặp nhà ga bóng mát

Anh thấy chân trời tuổi thơ bát ngát

Em dậy anh nhìn cái thật của đời

Hiểu bao điều lòng anh vẫn non tươi

Chẳng còn là đám mấy rách rưới

Từ nay có nhau từ nay không còn bóng tối

Em trả lại cho anh hơi thở dáng hình

Mang niềm tin thầm lặng của bình minh

Em giải thoát cho anh khỏi nỗi cô đơn lầm lỗi

Anh trẻ lại, đời chẳng còn rắc rối

Trước câu trả lời đơn giản: hãy yêu thương

Em dậy anh biết mơ ước biết tin

Bạn bè trẻ con đất đai mùa gặt

Gạt khổ đau bàn tay em gieo hạt

Xoá lo âu hy vọng lai căng buồm

Trước tình em đáng lẽ phải lặng yên

Như biển cả vỗ bên mình Tổ quốc

Mái tóc em là xứ sở của anh

Mái tóc đen như một nỗi kinh hoàng

Phủ xuống hồn anh hoang dại mà ấm áp

Em đã tới diệu kì như âm nhạc

Đất mênh mông chuyển gió tới chân trời.

Trăng mọc rồi đêm rộng quá em ơi!

CHIỀU CHUYỂN GIÓ

Chân bước vội em về từ phố rộng

Mang mùa hè xanh biếc trên vai

Chiều mênh mông gió lớn thổi từ trời

Em bỏ nón tóc loà xoà trên má

Ngày thường nhật chẳng có gì lạ cả

Sao suốt chiều anh cứ đợi mong em

Anh hồi hộp vào ra anh xếp sách dọn bàn

Và gió cứ đập hoài ngoài cửa sổ

Chỉ gió chuyển chứ có gì khác lạ

Hè sắp qua thu sắp trắng bên trời

Sống bên em thấm thoắt tháng năm trôi

Lòng sao vẫn ngỡ ngàng như mới gặp

Anh nghe tiếng những vòm cây gió động

Lá chập chờn muôn chấm nắng rung rinh

Nắng tan ra như hơi thở vô hình

Hơi thở lớn ào ào trên phố xá

Những mái nhà trập trùng như biển cả

Sự diệu kỳ của trời đất mông mênh

Sự diệu kỳ của tia nắng mong manh

Sự diệu kỳ của cuộc đời mạnh mẽ

Vừa bí ẩn vừa rõ ràng đến thế

Không cho ai được sống nửa vời

Có em anh hiểu lại cuộc đời

Có em anh bắt đầu tất cả

Bắt đầu con đường bắt đầu nhịp thở

Mùa hạ đầu tiên ngọn gió đầu tiên

Muồn trao em gương mặt đến tâm hồn

Đều trong trắng tràn đầy thuần khiết nhất

Niềm vui sống như dòng sông mãnh liệt

Mỗi sớm mai một cảng mới để lên đường

Đất đai thành xứ lạ lúc trăng lên

Còn bao chân trời mình chưa tới được

Bao hy vọng khổ đau nụ cười nước mắt

Mỗi con đường lại có những ngã ba

Dẫn đến vô biên bao chuyện bất ngờ

Rao bài hát mình chưa nghe kịp

Trang giấy rộng ngòi bút đưa gấp gấp

Quyển sách hay cuống quýt lật trên tay

Muồn đọc hết trang kia sợ bỏ sót trang này

Anh là kẻ suốt đời tất bật

Suốt đời vội đi suốt đời nóng ruột

E tới nơi mùa đã gặt xong rồi

Nhưng cốc rượu đầy uống mãi chẳng hề vơi

Sau mùa hạ đến mùa thu lá đỏ

Sau mùa cúc lại mùa hoa vạn thọ

Sau cửa gương là đôi mắt thương yêu

Ôi vai em mềm ấm biết bao nhiêu

Em ngoảnh lại nhìn buổi chiều lộng gió

Tim anh đập như quả chuông bé nhỏ

Dưới hồi chuông vô tận của trời xanh

GỬI

Chúng ta gặp nhau quá muộn trong đời

Chúng ta cách nhau như buổi sáng cách buổi chiều

Chẳng dám mong một lần gặp gỡ

Giữa chúng ta là một ngày cực khổ

Có nắng gắt buổi chiều, có bụi nóng ban trưa

Có bao nhiêu mệt mỏi và xa lạ

Tôi biết trái tim không có tội gì đâu

Nhưng thuyền có bến rồi không dại dột đi tìm sông nữa

Còn lạ gì khe khắt của người qua

Dẫu chán nản dẫu lỡ rồi đành cứ sống

Cũng chẳng nơi nào khác được thế đâu

Câu chuyện này rồi sẽ dễ quên thôi

Chúng ta gặp nhau quá muộn trong đời

Tôi chỉ là cây trong nỗi buồn bão gió

Tự hiểu nhé với nụ cười buồn bã

Chúc yên lòng và sẽ gặp niềm vui

Cũng là lời từ biệt của tôi.

CHƯA BAO GIỜ

Buổi chiều nào như buổi chiều nay

Biết nói gì cho đủ với nhau đây

Nắng rung rinh khắp ngả đường Hà Nội

Còi báo yên vừa nổi

Chuông tàu đã leng keng

Mắt ai soi vào cũng sâu thẳm niềm tin

Đây chị công an viên

Mang ngôi sao chính quyền trên mũ

Đứng canh ngã tư suốt giờ súng nổ

Đây quầy hợp tác bán rau non

Những ngày mưa nắng đạn bom

Chưa lúc nào rau lên giá

Riêng điều ấy đơn sơ trên phố nhỏ

Cũng đáng cho ta cầm súng em à

Mà chiều rồi ngoại ô xanh đằng xa

Nhấp nháy lửa hàn vui phố cũ

Một con tàu chạy về ga Hàng Cỏ

Khung cửa nào cũng có mặt người thương

Trên mảnh bom nhắc nhối cắm lòng tường

Chiêm chiếp mái hồng tổ chim mới nở

đường rộng xe đi cuộn gió

Nào ta lên Chèm trông điện sáng quê em

Hay xuống thăm đồng cá bạc Yên Duyên?

Phản lực mình đang lao qua trời rộng

Ôi những ngày đêm nổi còi báo động

Vầng trán mẹ hiền

Không một phút bình yên

Ô cửa phòng ta mở thành ụ súng

Đường phố của ta dàn thành thế trận

chắt chiu từng dòng điện hạt ngô

nhưng chiều nay, chiều nay hoa ngoại ô

Cứ ùa vào phố phường như ánh nắng

Bàn tay em sáng bừng bông huệ trắng

Ôi bàn tay cầm súng

Bàn tay thơm phù sa

Giờ đang chiều tháng tư

Trong vườn chùm nhót đỏ

Dãy bàng lên búp nhỏ

Xanh như là thương nhau

Công sự tươi màu rau

Súng ở tay em, vững lòng biết mấy

Em ơi, em là Hà Nội

Anh chưa bao giờ yêu Hà Nội như hôm nay

Hà Nội 4/1967

LÁ THƯ

Quán cà phê dưới gầm cầu xe lửa

Hạt mưa rơi đen trên ô kính vỡ

Ngón tay dài trong bóng tối run run

Lá đầu thu xao xác bên đường

Trời chuyển gió sắp quay cuồng bão lớn

Điều tôi nói phải chăng là quá muộn

Em u buồn em có nhận hay không

Em gầy như hoa huệ trắng xanh

Ngọn lửa nhỏ giữa hai vực thẳm

Em tê dại, em âm thầm kiêu hãnh

Em cô đơn như biển lạ lùng ơi.

Đi tìm nhau suốt đời

Sao bây giờ mới gặp

Khi mặt đất mênh mông đầy biến loạn

Khi bước chân lầm lạc

Khi con người giết nhau

Những lá thư không biết gửi về đâu

Những hải cảng không có tàu cập bến

Quen thất vọng, tôi hồ nghi mọi chuyện

Tìm trong mắt em náo động những chân trời.

Ngõ phố dài hôm ấy mưa rơi

Đá xa vắng trên mặt đường ướt lạnh

Tóc em rối và áo em đỏ thắm

Những bức tranh nổi gió ở trên tường

Hoa cúc vàng - nỗi nhớ của hoàng hôn

Những dãy phố - những con thuyền phiêu bạt

Những người con gái con trai im lặng

Mắt mở to trong nắng thẳm mong chờ .

Thế giới xanh xao những sự thực gầy gò

Em đã đập vỡ ra từng mảnh

Giấu sôi sục trong những đường nét lạnh

Em đi tìm thế giới của riêng em

Tình yêu và nỗi khổ của riêng em

Niềm tin lớn giữa cuộc đời vô lý

Nghĩ về em bao buổi chiểu lặng lẽ

Tìm trong em bao khát vọng không ngờ

Môi tôi run những lời nói dại khờ

Em ẩn hiện sao còn xa lạ thế

Tôi ảo tưởng quá nhiều ư ? Có lẽ

Em cần gì gió lốc của đời tôi.

Mai em đi, mùa hạ cũng qua rồi

Tôi ở lại một mình trên phố vắng

Hoa cúc rối chiều xuân nào tôi đến

Chẳng gặp em, chỉ màu hoa vàng rực

Đêm nay về đốt lửa hồn tôi.

Đêm phòng không tiếng nổ vỡ khắp trời

Thời đau khổ chung quanh đều đổ nát

Nỗi cô độc đen ngòm như miệng vực

Tôi muốn đi tới đích cùng em

Tôi phải đi tới đích cùng em

Lòng tôi như buổi sớm vẫn nguyên lành

Em nhận lấy, em đừng e ngại mãi

Tôi tan nát, tôi kinh hoàng sợ hãi

Em cô đơn rồ dại của tôi ơi!

NÓI VỚI CON CUỐI NĂM

Tặng Lưu Minh Vũ

Cha lên làng sơ tán thăm con

hoa mận nở trắng vườn

năm sắp hết

chợ quê rộn rịp

vàng hương nếp mới lá rong xanh

Hai cha con ngồi trên bờ đê cao

sông chiều nhút khói

gió rạp mình cỏ dại

sau lưng Hà Nội sương mờ

thành phố vừa trải qua

những trận bom huỷ diệt

lòng cha giờ dập nát

những xác người máu loang

biết nói gì với con

đôi mắt trẻ đen tròn ngơ ngác thế

cuộc chiến đã mấy chục năm trời

con mới gần ba tuồi

tia nắng sớm mong manh chùm lá mới

đêm của đời gió bão đã dài lâu

Con bi bô với bàn ghế cỏ cây

tập gọi tên các sự vật trên đời

tập tin lời người lớn

cha làm sao nói được

những khổ đau lầm lạc trên đường

các ác đen xì trong mỗi quả bom

mang mặt đẹp nói cười khôn khéo

Con hát ngọng nghịu

"vịt dắt tay gà đi chơi"

áp trán vào gò má thơ ngây

cha bỗng thấy chẳng còn gì đáng sợ

cha dậy con mến thương tất cả

rồi tự con sẽ biết căm thù

cha dậy con tin yêu từ ngọn cỏ

rồi mai sau con sẽ nghi ngờ

con sẽ trả lời những câu hỏi đời cha

Con cũng sẽ đặt nhiều câu hỏi mới

lòng cha dẫu héo khô cành mận dại

nhựa âm thầm buốt trắng những chùm hoa

con ơi con hãy tha thứ cho cha

cha chẳng thể nào sống cùng mẹ được

đời cha nắng gắt

mẹ con cần suối mát của đồng vui

con khôn lớn trên đời

hãy yêu thương mẹ

và hãy hiểu cho cha

Tết hoà bình đầu tiên

đất nước nghèo xơ xác

cha cũng chẳng đủ tiền

mua cho con áo đẹp

chiều bên sông gió rét

con lặng nhìn tít tắp bãi ngô xa

- Bên kia sông là gì hở cha?

- Bên kia sông có đường đất đỏ

có ruông mía trổ cờ trắng xoá

những vườn đầy quả ngọt những đồng hoa.

- Có bươm bướm không cha?

- Có, có rất nhiều bươm bướm

Con thì thầm trong hơi thở mạnh

- Sông rộng thế làm sao sang được?

Cha ôm con vào lòng, con bé bỏng của cha

- Bên kia sông có nhiều bướm nhiều hoa

rồi cha con ta sẽ tìm được con đò

đi sang bên ấy.

1972

"Đời cha nắng gắt - Mẹ con cần suối mát của đồng vui - Con khôn lớn trên đời - Hãy yêu thương mẹ - Và hãy hiểu cho cha" .... Nghe thật xót xa. Lần đầu tiên đọc bài thơ này, mình đã rơi nước mắt. Cùng với bài "Từ biệt" LƯU QUANG VŨ viết gửi Tố Uyên, những bài thơ này đánh dấu một quãng thời gian thơ của LƯU QUANG VŨ nhiều trăn trở và nghi ngờ nhất.

TỪ BIỆT

Thôi nhé em đi

Như một cánh chim bay mất

Phòng anh chẳng có gì ăn được

Chim bay về những mái nhà vui

Nghĩa gì đâu kỷ niệm tháng năm dài

Lời thương mến nhớ lại thành chua chát

Lòng ta cạn hay tại đời quá hẹp

Nghĩ cho cùng nào dám trách chi em

Những ngày qua không thể dễ nguôi quên

Em lạc đến đời anh tia nắng rọi

Anh thuở ấy lòng thơm trang giấy mới

Mối tình đầu tóc dại tuổi mười lăm

Anh làm sao quên được những con đường

Lá vàng rơi trên cỏ

Nhớ vai em chập chờn hoa gạo đỏ

Nhớ vầng trăng xẻ nửa lúc xa xôi

Nhớ lời yêu trong những lá thư dài

Sao em muốn anh quên nhanh chóng thế

Anh cũng lạ cho mình xe cát bể

Chắp đời em vào với cánh buồm anh

Anh giặt áo cho em anh dọn bếp sửa buồng

Lúc em vắng anh thường ngồi tựa cửa

Anh cứ nghĩ thương nhau là tất cả

Nhưng em cười khi anh chẳng thể vui

Hai ta không đi một ngả đường dài

Không chung khổ đau không cùng nhịp thở

Những gì em cần anh chẳng có

Em không màng những ngọn gió anh trao

Chiếc cốc tan không thể khác đâu em

Anh nào muốn nói những lời độc ác

Như dao cắt lòng anh như giấy nát

Phố ngoài kia ngột ngạt những toa tàu

Tiếng bán mua tiếng cãi chửi ồn ào

Những nhà cửa nhỏ nhoi những mặt người bụi bẩn

Cánh chim vàng lạc đến đỉnh rừng hoang

Nay trở lại với cỏ mềm quả ngọt

Hãy ra đi sung sướng

Thật ra mà nói chẳng có gì để nói

Giã từ

1972

Nhớ lại bài thơ "Gửi em và con" mà LƯU QUANG VŨ viết năm 1970 mới thấy hạnh phúc quả thật quá mong manh.

GỬI EM VÀ CON

Lần đầu tiên nghe con trở đạp

Em quặn lòng nhưng náo nức yêu thương

Tháng thứ tám mang thai em mệt

Da xanh gầy đôi mắt cũng to hơn

Từ nay trong em có hai trái tim

Tim của mẹ đập dồn mong đợi

Trái tim con mong manh êm ái

Anh đếm thầm trong mỗi đêm sâu

Ơi người thương sắp tới ngày làm mẹ

Anh nhìn em như mới gặp lần đầu

Dẫu yêu nhiều chưa hiểu hết em đâu

Trong đáy mắt có gì như ánh lửa

Em nhẹ bước đi nâng niu gìn giữ

Cắt áo mềm may mũ bé cho con

Anh quên đi bao nỗi lo buồn

Nghe con khoẻ ngày thêm đạp mạnh

Anh mong đợi ngày cha con gặp mặt

Con thân yêu người bạn nhỏ của cha

Mẹ là cây con là trái là hoa

Trong gian khổ con là mầm xanh biếc

Buổi ra đời thấy trời cao có ngợp

Con hãy nhìn vào mắt mẹ con ơi

Đời chông gai vẫn mong con ra đời

Bài thơ đẹp cha dành cho buổi ấy

Mẹ bấm ngón tay mong con lắm đấy

Cha chờ con càng yêu mẹ của con

Thay đổi đời cha sinh nở đời con

Mẹ là bến của mênh mông biển thẳm

Mẹ là mái che đời cha mưa nắng

Con là cánh buồm cha gửi đến mai sau

1970

CHIA TAY

Cho anh hái một nhành mi xanh biếc

Trong giây phút hai ta tiễn biệt

Nắng rụng vào khoé mắt thoảng bóng mây

Tơ buông tơ hay gió se qua tay

Theo khắp chốn đường anh xa tắp

Một nhành mi thôi làm sao mà gặp

Ở chân trời đang gọi không phân vân

Cây đâm chồi khúc nhạc mùa xuân

Bàn tay vẫy trong nắng nhoà xin chớ tiếc

Đời rất rộng không lo lẻ chiếc

Thôi đưa nhau đừng nhìn theo anh

Nước mắt đừng ướt buổi chiều xanh

Nỗi buồn ấy ai nào biết được

Đối với anh chỉ con đường phía trước

Buồn không cùng nhưng mà phải đi thôi

Cánh chim bay và tàu đã nổi còi

Anh chẳng còn gì nữa

Anh chẳng còn gì nữa để yêu em

Chẳng còn gì nữa

Những con chim ngờ nghệch tuổi thơ

Trong chiếc bẫy thời gian đã chết

Hàng rào mát với quả chuông sùng tín

Đã tan thành cát bụi dưới lòng sông

Bây giờ anh trong suốt như không khí

Như gió hoang không hình không giới hạn

Không nhà không chốn nghỉ không tên

Không gương mặt không nụ cười để hiện trước em

Chỉ có gió

Em làm sao thấy được

Tay xinh nhỏ mắt nhìn nghiêm khắc

Em có nhận ra không?

Em đi nhanh cho kịp chuyến tàu đông

Và anh đứng âm thầm trong bóng tối.

Lưu Quang Vũ

LÝ THƯƠNG NHAU

Con cá rô nằm vũng chân trâu

Ðồng mưa nước trắng

Bàn tay em mát lạnh

Bây giờ đâu

Ngón tay xanh xao

Nắng chiều kẽ lá

Ngón tay gầy nhánh mạ

Anh không còn nắm nữa

Bây giờ đâu

Lý thương nhau

Câu hát chiều đông trước

Gà con cỏ ướt

Chân vang run run

Ðã trót thương em

Làm sao xa được

Thôi em đừng khóc nữa

Ðường dài nắng chang

Muốn bỏ đi tất cả

Mặc trống đánh ngũ liên

Mặc quan sai xuống thuyền

Vứt bao vàng bẻ giáo

Anh ở lại cùng em

Nếu đường đừng xa thế

Nếu em chẳng mạ xanh lá bé

Nếu anh không giếng thẳm rơi gầu

ích chi đâu

Ðành ngoảnh mặt cúi đầu

Thôi đừng thương mến nữa

Thôi tiếng hát chớ nghẹn ngào trong gió

Lý thương nhau...

THƠ RU EM NGỦ

Ngủ đi em trời xanh sau lá thưa

Trưa đã sẫm rồi cửa ngỏ sương sa

Em nằm nghiêng tóc cụp xuống như lông thỏ

Như con sóc hiền như chùm dẻ mùa đông

Ngủ đi em ơi gian phòng nhỏ như thuyền

Giấc ngủ trôi về như dải sông đen

Có rong dại và ngút ngàn lau trắng

Một thành phố xa xôi có nhịp cầu đá xám

Con quay nâu quay trên hè phố vắng

Con sẻ gầy trên gió hát ngu ngơ

Ngủ đi em sân thượng áo phơi

Những tấm chăn hoa những thảm màu sặc sỡ

Rãnh nước chung quanh khu nhà nhỏ

Khói mịt mù mắt trẻ con cay

Ngủ đi em ơi trên tường mảnh chai

Không ngăn nổi những đám mây xô giạt

Những quả đồi cao những thung lũng hẹp

Tiếng tù và vang dội lòng khe

Ngủ đi em ơi những người gặt lúa về

Đang múa trên bờ ruộng

Tiếng tay vỗ nhịp nhàng như sóng

Tiếng hát chập chờn lúc hiện lúc tan

Ngủ đi em ơi làng biển nắng chang

Không có chiếc thuyền nào bão lật

Trong rừng thẳm không ai lên cơn sốt

Người lính bị thương vết bỏng đỡ đau rồi

Em hãy yên lòng một lát thảnh thơi

Ước chi lo mọi nỗi em lo buồn mọi nỗi em buồn

Cho phút giây này em được ngủ ngon

Ta sẽ cùng qua bao làng mạc ruộng vườn

Bao giếng nước ngày vui bao mùa cấy gặt

Người đi đường mệt mỏi ơi ngủ đi cho lại sức

Như chưa hể khổ nhọc

Như chưa hề đắng cay

Anh ở cạnh em đây

Đừng sợ xa nhau nữa

Nắng chiều trên ngọn lá

Gió cồn bụi trắng bay

Nẻo dài còn đợi đấy

Ngủ đi bạn đường ơi!

MƯA DỮ DỘI TRÊN ĐƯỜNG PHỐ TRÊN MÁI NHÀ

Tặng Quỳnh, ngày xưa

Mưa dữ dội trên đường phố trên mái nhà

Như thác trắng vỡ tan như bạc của trời như bước chân của ký ức

Em vuốt nước mưa chảy ròng trên mặt

Ngoảnh đầu nhìn về đâu?

Trong tiệm cà phê, bài hát về một người đàn bà cầm trái táo

Người đàn bà mặc áo xanh đi dưới biển lá vàng

Những người ngồi sau cửa kính nói gì ta chẳng biết

Chỉ thấy họ cười và bình hoa đổ máu run run

Những điếu thuốc những làn khói những vỏ chai rỗng không

Những tờ báo, tấm ảnh cũ, một nửa khuôn mặt trong tấm gương

Một chiếc xe bịt kín đi qua

Năm tháng và tuổi trẻ đi qua

Mắt em buồn hoang vắng

Làm sao anh biết được

Điều ta tìm ẩn hiện nơi đâu

Mỗi con người một vật thể cô đơn

Nhìn rõ nhau qua cửa kính trống trơn

Nhưng không thể nghe nhau không thể nói

Bây giờ anh chỉ còn là một chiếc cốc vỡ, một vết thương

Buổi chiều, những trái cây mùa thu thơm ngát

Em bảo phải cần tìm một lý do để sống

Để gắn bó để lòng mình yên ổn

Thật thế chăng, có thể có không em?

Thuốc người ốm có chữa được người ốm khác?

Bàn tay xanh xao quả táo âm thầm

Con chim sẻ bay vù qua khung cửa vỡ.

Tiếng chuông rung tiếng ngón tay ai gõ

Hãy bình tĩnh, bình tĩnh

Những khuôn mặt những vòng xoáy những đám mây

Sẽ hiểu được sẽ không còn đáng sợ

Chúng ta sẽ chịu được khổ đau sẽ làm việc

Đóng một cái đinh treo một tấm áo

Và yêu nhau dưới một ngọn đèn

Những ngón tay có thật thế chăng em?

Mưa như bước chân những khát vọng vô hình

Trên một biển lá vàng đang nổi gió

9.1973

NGÀY HÈ TRỞ RÉT

Giữa mùa hè nắng chang

sớm nay ngày trở lạnh

heo may và mưa xám

se lòng như chớm đông

phố phường ngỡ rộng hơn

gió lùa khung cửa rét

như một chiều đông trước

em về mưa ướt vai

"nỗi buồn riêng trong cây

chỉ có mình em biết

suốt đời không ngủ được

là ngọn gió heo may"

vòm lá ướt sớm nay

sau mưa càng óng mượt

người đi xe tíu tít

phải em đang mong chở

Ôi cái rét trái mùa

đất trời kỳ lạ thật

khó hiểu như lòng người

những vui buồn trái ngược

Hôm qua còn nóng bức

và mai lại nắng thiêu

ngày lạnh được bao nhiêu:

một nụ cười bé bỏng

một lá thư đến chậm

từ đâu ngọn gió về?

Thương ngày lạnh giữa hè

không theo mùa định trước

thương em, thương chẳng hết

năm tháng đã qua nhanh

em ở giữa lòng anh

một ngày hè trở rét...

HOA VÀNG Ở LẠI

Mưa thu ướt đẫm cánh hoa vàng

Gió lục địa tràn về như bão

Gió phiêu bạt phập phồng nếp áo

Mây đầy trời đất lạnh sáng mênh mông

Những cánh đồng hoa cúc mọc rưng rưng

Chùm nắng lạ tươi vàng trên cỏ dại

Trăng ngả xuống cho hoa mềm thức dậy

Những bức tường lẩy bẩy bóng hoa lên

Em trở về đêm lạnh áo em đen

Gian phòng nhỏ một bình hoa ướt sũng

Em đã ngủ anh ngồi im lặng

Cái màu hoa ám ảnh suốt đêm dài

Ở ngoài kia thành phố mưa bay

Bùn lầy lội những ngả đường khuya khoắt

Mưa và gió ầm ào trên mặt đất

Hai chúng mình bên cạnh một loài hoa

Sắc hoa vàng những miền đất ta qua

Biển và cát của một thời trẻ dại

Những làng vắng màu hoa trên cát cháy

Con sóng đêm vàng chói cánh tay nâu

“Quả chuông vàng rung ở cuối rừng sâu”

Bài hát ấy bây giờ ai hát lại

Khói nghi ngút suốt mùa hè bom dội

Một chùm hoa bên suối báo vào thu

Một chùm hoa hái vội đặt trên mồ

Thằng bạn cũ nơi đỉnh đèo nằm lại

Đêm nay gọi tìm nhau trong đất tối

Mắt to vàng nóng bỏng giữa đài hoa

Đã qua đi thời say đắm mong chờ

Vẫn còn đó một màu hoa gay gắt

Cái màu hoa cô độc

Nở âm thầm trong giá buốt heo may

Em của năm nào em của hôm nay

Em đang thở hay hoa vàng đang thở

Gương mặt của tình yêu và nỗi khổ

Phương xa nào đến ở cùng tôi

Cái người trai đêm vắng lặng im ngồi

Cốc rượu đắng cùng hoa chuốc lửa

Tưới rượu xuống hoa vàng lả tả

Thấy chập chờn sao mọc nắng dâng lên

Cháy bên mình không một phút nguôi yên

Tình đã hẹn đời không thể khác

Chỉ e nữa lòng em rồi cũng nhạt

Quên hoa vàng ở lại những đêm mưa

MÙA THU ẤY VẪN CÒN NGUYÊN Ở ĐÓ

Ta sẽ qua bao năm tháng rộng dài

Mùa thu đó vẫn còn nguyên ở đó

Sẽ đến lúc em không còn e sợ

Trước những gì sẽ tới trước tình anh

Ta sẽ qua bao cánh cửa nhọc nhằn

Qua lửa ấm của những mùa đông lạnh

Qua gió ngợp của những bờ sông nắng

Qua sóng bồi cát lở của buồn vui

Cát vô biên che phủ dấu chân người

Thành phố mới chắc ta không kịp tới

Trang giấy hết vầng trăng vừa khép lại

Hết nhà ga chỉ còn có con tàu

Mưa trên sông tóc trắng ở trên đầu

Anh sống hết bài thơ anh đã viết

Em thương ơi khi đó em hiết hết

Điều anh không biết nói hôm nay

Ta ngoảnh đầu nhìn lại tháng năm dài

Mùa thu ấy vẫn còn nguyên ở đó

NỬA ĐÊM NỖI NHỚ

Em kỳ lạ làm sao, tôi vừa yêu vừa sợ

Đã tránh đi vẫn muốn tìm gặp nữa

Quá xa xôi em lại quá gần

Lúc kiêu ngạo lúc như cô gái nhỏ

Xách đôi guốc mòn trong khu rừng lạ

Nhiều bùn lầy và đom đóm ma

Tôi thương em thương đến xót xa

Em quá hiểu tôi, tôi e ngại

Khao khát của em không phải của người con gái

Không có ở người con trai

Nỗi buồn riêng trong cây

Chỉ có mình em biết

Suốt đời không ngủ được

Là ngọn gió heo may

Trời rộng của anh ơi

Biết em xa thẳm thế

Vẫn muốn bồng trên tay

Nơi đảo xa chỉ nước với trời

Nơi cát vắng em đi bao ngả gió

Nửa đêm nỗi nhớ

Đập cửa gọi thành tên

Lần đầu tiên tôi nghĩ trọn về em

Chẳng biết giấu lòng mình

Anh trẻ dại anh có bao tính xấu

Trước mặt em anh cứ huyên thuyên

Đỏ mặt sợ mình lố bịch

Có ích gì đâu có cách nào cứu vãn

Người đã lên đường, tàu đã đi xa

Anh chỉ là ngọn lửa ở thềm ga

Sao cứ đêm ngày khao khát

Nghĩ về em không một phút nào yên

Ngoài kia mưa trong nằng sáng bừng lên

Như những nắm hoa ai ném vào cửa kính

Dẫy phố xám hết nằm trong gió lạnh

Em đi xa em trở lại rồi

Anh vẫn rụt rè không dám nói

Chẳng lẽ em chưa biết hay sao

Em lấy nụ cười giấu nỗi lo âu

Che yếu mềm bằng lời giễu cợt

Em gượng bông đùa mà anh muối xát

Ước chi còn tất cả để trao em

Mơ ước, tình yêu, nỗi vui sướng đầu tiên

Gửi em hết, em đừng đi vắng nữa

Nằng mong manh, cành xoan cao bỡ ngỡ

Những dòng thơ anh viết đã vui hơn

Ta sẽ ra ngoại thành xem rau cải lên non

Em trẻ đẹp như ngày ta mới gặp

Anh lại có sự tươi bền của đất

Nói với thời gian bằng sắc cỏ xanh rờn

THU

Thu chưa vàng

nắng đã se se

thu đến rồi ư

gió đã về

cây trớt xạc xào bao lá nhỏ

phập phồng sông đỏ cỏ ven đê

thu sớm đầu ô những mái tranh

em của anh

ôi ngón tay lành

ta ngồi trên bến con tàu trắng

sông rộng mây mờ chân núi xanh

như một người quen xa vắng mãi

anh ngỡ quên thu bỗng trở về

đã lâu ta chẳng ngồi trên cát

lâu rồi em chẳng hát anh nghe

bao nhiêu ngày tháng bao đường sá

khuya sớm vui buồn nay có em

em gầy đi đấy đôi vai nhỏ

lẫn với bờ cây lẫn với thuyền

ta ngước nhìn lên

hoa mướp vàng

rung rinh như những quả chuông con

nắp lấp loáng trên buồm

thuyền mịt mù trong khói

sông thời gian trôi băng

cây mùa thu ở lại

lòng ta như đất bãi

rì rầm con sóng nâu

lại gặp trời thu xa

như buổi đầu cuộc đời

trong xanh và rộng rãi

ngỡ ngàng mà mến yêu

anh vẫn như con tàu

luôn bồn chồn ra đi

nhưng chiều nay bên em

lòng như con chim nhỏ

như rung rinh lá cỏ

trên tay mình xanh non

MÙA GIÓ

Biết chăng em đã sang mùa gió lộng

Bốn hướng trở mình lạnh chuyển không gian

Những lá lớn của mùa hè đã rụng

Chụm nhau xạc xào trên bãi tối mênh mang

Giấc mơ lạ về theo cơn gió lạ

Cơn gió quen thầm thĩ giấc mơ quen

Cầm tay nhau run rẩy cả trời đêm

Trong mắt ướt một vì sao thoáng hiện

Em có thấy những hồ xa vụt biến

Những con đường, những nhà cửa rung rinh

Em có nghe đất trời đang náo động

Như tình em nổi gió giữa hồn anh

1968

MẮT CỦA TRỜI XANH

Tóc của đêm dài, mắt của trời xanh

mắt của phương xa, tay của đất nâu lành

người yêu như lửa và như lụa

bản nhạc ngày xưa, con tàu xứ lạ

Nắng cuối mùa dông, hoa chớm thu...

Bánh xe lăn bờ biển cát bao la

con ve xanh mưa rào ướt đẫm

đôi mắt to nóng bỏng

nói chi lời tàn nhẫn để anh đau?

Ru em bên bờ sâu

lòng đêm rừng thăm thẳm

mặt trời - chiếc mũ vàng chói sáng

nghiêng một ngày xuống ngủ ở vai em

Anh muốn làm cánh cửa để em quên

ngọn gió nhỏ trên trán em kiêu hãnh

làm cốc nước em cầm trưa nắng gắt

làm con đường quen thuộc để em qua

Vì em, anh viết những bài thơ

gương mặt ấy không gì thay được cả

mặc ai bảo tình yêu giờ đã cũ

như vầng trăng như ngọn thủy triều...

Anh vẫn dựng ngôi nhà theo quy luật của tình yêu

chẳng cần những lâu đài lạnh giá

chỉ tin nơi nào có em đến ở

chỉ sống bằng hơi thở của em thôi.

EM SANG BÊN KIA SÔNG

Em sang bên kia sông

những ngày mưa dằng dặc

hạt cốm xanh như ngọc

se dần trong lá sen

Có muộn lắm không em

Ngày qua không trở lại

Bên kia vùng Thạch Bàn

Trong mưa và trong khói

những ngả đường lầy lội

em đi em nghĩ gì?

Đã qua cả mùa hè

chờ em em chẳng tới

hết mùa thu ngắn ngủi

bây giờ đông đã sang

Trách chi lòng em quên

điều anh chưa nói được

một tình yêu vô vọng

có giúp gì em không?

Sớm nay em sang sông

guốc mòn trên vũng lội

em bao giờ cũng vội

mưa đầy trời thế kia

Gió bấc đã tràn về

Em có mang áo ấm

Mưa loang tờ giấy mỏng

Có nhắc gì đến anh?

Em đi xuống Bát Tràng

Nhìn lò nung lửa thắm

Lòng anh như men rạn

vỡ trên bình gốm nâu

đường trơn em hay vấp

Đừng trách anh nhắc nhiều

nếu thấy chẳng cần nhau

lời anh đừng nhớ lại...

nhưng nếu lòng thương yêu

đừng quên anh vẫn đợi

Vừa mong vừa sợ hãi

gặp nhau rồi ra sao

lá sấu rụng ào ào

nước dâng đồng bãi ngập

cầu đông, chiều tối lạnh

biết em về kịp không?

KHÔNG ĐỀ

Anh lên xứ Đoài xưa

Ba Vì mây trắng

Nhớ mặt em gầy sau lá mưa

Lênh đênh bến nước Trung Hà

Những chị buôn chè

Ngủ hè phố cũ

Con bò gầy đói cỏ

Đi trên đồng mê man

Những pho tượng gỗ chùa Phùng

Thiêm thiếp dưới tầng lá mục

Còm cõi bà già chợ huyện

Khóc thời con gái thuốc lào say

Ông tiến sĩ giấy ngồi chắp tay

Ham rượu nên vua bỏ

Hia rách áo hồng ủ rũ

Em mua về cho anh

Khuôn tượng dân gian

Anh treo trên tường

Nhìn em mà thương

Đốt một tuần nhang

Lau bức sơn dầu lấm bụi

Cô Kiều đàn nguyệt tặng chàng Kim

Người hoạ sĩ nay giả điên

Mắt buồn ngơ ngác

Mặc áo mưa đi lang thang

Giấy vụn lông chim dính đầy tóc bạc

Tranh đẹp chẳng ai mua

Gác xép gió lùa

Hoạ sĩ già nằm dưới pho tượng cổ

Nghe trong đầu sóng vỗ

Tiếng trẻ con thì thào

Bàng hoàng thức dậy

Ôm phích nước hát nghêu ngao

“ Người đẹp trong tranh chẳng có đâu

Mong gì kì ngộ..”

Em đừng thương anh nữa

Anh đi lủi thủi trên đường

Đánh mất lòng tin

Tìm về bếp lửa

Xem trẻ mục đồng

Múa trong tượng gỗ

Những đôi vợ chồng

Cởi áo cho nhau

Bài thơ không đề

Chép trên giấy bản

Em cần gì giếng lạnh

Tâm hồn anh cô quạnh dưới lòng sâu

Ngẩng lên biền biệt mây cao

Cuộc đời thăm thẳm

Tình anh như cỏ lau

Tìm nhau trên đất vắng

Nơi ấy em về mưa sẽ tạnh

Hoa cúc nở vàng trên cánh tay

EM

Em không bước ra từ một tấm gương câm

Không đến từ một con tàu trong trí nhớ

Không phải từ một giấc mơ một dòng sông hay lùm cây rực rỡ

Em đến giữa một ngày trong những ngày sống thực của anh

Một sớm mai có tiếng chổi quét đường

Vỉa hè lấm bụi than, cửa hàng bán trái cây, những xe nước đá

Những người lính ngồi đợi tàu, những ngôi nhà gạch vỡ

Em treo áo mưa lên chiếc đinh ở trên tường

Em bước qua bậc cửa, em ngồi ở bên bàn

Bóng em lung lình, đêm không còn lạnh giá

Em mua rau ở chợ về, em chụm diêm nhóm lửa

Chúng ta nhận ra nhau giữa triệu con người

Anh thấy trán em lo âu, anh nghe tiếng em cười

Một thực tại rất gần, một thực tại có thể đưa tay là nắm được

Em ngẩng đầu, mái tóc đen cắt ngắn

Đôi mắt to vừa dịu lành vừa gay gắt

Nhìn thấy đời anh nỗi khổ niềm vui

Biến niếm tin lẻ loi thành niềm tin của hai người

Những ngày của riêng anh những ngày của riêng em bây giờ chung một

Chung nhau chân trời chung nhau trang sách

Chung nhau một ngọn đèn và khung cửa mưa rơi

Thời ki bịch thảm thương của những nàng Juliette đã qua rồi

Chúng ta có hai bàn tay để gìn giữ vun trồng làm việc

Đường xa lắm mà đời người thật ngắn

Phải có sức lực và lương ăn cho mỗi chuyến đi

Phải hiểu thấu mọi điều để thắng nỗi hoài nghi

Để sống với đời thường và sống cùng giấc mơ phía trước

Dù sao cuộc đời đã giành em lại cho anh

Điều mong ước đầu tiên, điều ở lại sau cùng

Chúng ta đi bên nhau trên mặt đất

Dẫu chỉ riêng điều đó là có thật

Đủ cho anh mãi mãi biết ơn đời

DI CHÚC TÌNH YÊU

Trên bình nguyên đá và cát bỏng

Nỗi cô quạnh con người dưới nắng

Thịt xương ta là tù ngục của hồn ta

Thân xác hẹp hòi mà ta khao khát bao la

Bầy chim dữ đen ngòm đang chặn lối

Những buồn chán nửa người nửa khói

Những thân cây mệt mỏi

Đang chồm lên như nghiến nát ta rồi

Lại gần đây gần nữa em ơi

Ta tựa vào nhau không sợ hãi

Anh và em, đôi ngực trần trơ trọi

Thách thức tương lai

Thách thức hào sâu thách thức bầu trời

Những cối xay gió và bóng đêm độc ác

Em - vết thương và bàn tay hàn gắn

Là cơn khát khô cũng là suối mát lành

Anh nâng tình yêu làm chiếc mộc làm thanh gươm

Nhận tất cả và chối từ tất cả

Tìm đến, vượt lên, rồi lại tìm đến nữa

Dòng sông lớn luôn băng đi hối hả

Là sự tự do ta tặng cho mình

Lẽ sống và lẽ chết của anh,

Ta đi mãi về nhau tìm mãi bản thân mình

Cuộc chinh phục suốt đời không tới đích

Cuộc chinh phục suốt đời không chiếm lĩnh

Những địa tầng đảo mới những ngôi sao

Thật nhọc nhằn mà cũng sướng vui sao

Ta gửi lại những đỉnh non cao vời nên giá lạnh

Nỗi thất vọng làm gương soi hy vọng

Ta gửi lại tình yêu như ánh sáng hiền hoà

Và chân trời - di chúc của đời ta.

MẶT TRỜI TRONG TRÍ NHỚ

Đời tôi những chuyến ra đi

Tàu thuỷ kéo còi buồn bã

Những con tem xanh đỏ

Những ngọn đèn heo hút ngoài ga

Em là món ăn quen thuộc chốn quê nhà

Chiếc chìa khoá năm xưa đánh mất

Những ghế bàn tuổi nhỏ đã quên đi

Em cách xa như đất nước chia lìa

Như hạt bụi cay xè trong mắt

Em như đất này khó nhọc

Thành phố này gian truân

Những chuyến tôi đi sao em không hiểu được

Tôi tìm em trong nỗi khổ muôn người

Khát khao sao những phía trước chân trời

Tôi đập vỡ những bức tường thê thảm

Những ngón tay em nhỏ nhắn

Đã giữ từ lâu cái đích của loài người

Trái dâu mùa hạ hồng tươi

Những bông hoa cắm trên bàn đơn giản

Quyển sách em đọc thầm đêm vắng

Mớ rau cải cúc xanh rờn

Và những đứa con

Lớn lên trong tháng ngày nối tiếp

Những đứa trẻ không bị ai giết chết

Không bị ai làm nhục

Mang niềm vui cho tất cả mọi người

Vâng mọi điều bình dị thế thôi

Anh nào dám trách lòng em nhỏ hẹp

Cho đời đẹp ta sợ gì cái chết

Mọi khổ đau ao ước cũng vì em

Người đánh lên tiếng trống của rừng đêm

Người nổi gió những vần thơ có cánh

Người thức tỉnh những cánh đồng im lặng

Những lá cờ chôn cất ở rừng sâu

Những mặt trời trong trí nhớ lao đao

Hoa bất tử mọc lưng đồi hoang dại

Những cánh buồm mênh mông trên biển chói

Những con tàu tất cả dẫn về em

KHÔNG ĐỀ

Anh xé quyển thơ anh viết mấy năm ròng

Anh xé lòng anh những đêm mất ngủ

Cửa kính đóng xong anh đưa tay đập vỡ

Đời anh ổn định rồi anh lại phá tung ra

Anh khờ dại anh tự làm mình khổ

Anh sợ những dây chằng anh sợ cái lồng chim

Muốn quên nỗi đau mà không thể nào quên

Anh buồn lắm em đừng giận nữa

Đừng giận những khi bỏ em anh lang thang

Như một kẻ không nhà không cửa

Em chong đèn ngồi bên cửa sổ

Mong anh về trong khoé mắt đăm đăm

Anh như con sông cứ muốn chảy ngược dòng

Khi tuyệt vọng không muốn làm em khổ

Anh bỏ nhà ra đi như ngọn gió

Ngọn gió âm thầm quằn quại vẫn yêu em

Em mênh mông đôi mắt mở to nhìn

Anh trở lại như chim về với tổ

Em là bóng cây em là bếp lửa

Che mát và sưởi ấm lòng anh

Bây giờ anh chỉ còn lại em thôi

Anh chẳng nghĩ những gì xa xôi nữa

Anh chẳng đua chen chẳng mất công cãi vã

Chẳng nói những lời to tát rỗng không

Mọi tên tuổi vinh dự chỉ hư danh

Chẳng nghĩa lý bằng chiều nay em nhóm bếp

Phiên chợ xanh non màu rau diếp

Tiếng trẻ cười tiếng chim hót xa xa

Buồn làm chi này đây những bông hoa

Hoa trong trắng hiểu rõ lòng anh lắm

Như kẻ đi xa vứt áo choàng bụi bặm

Anh trở về nhà tắm nước giếng trong

Trước nhộn nhạo của đời nay anh dửng dưng

Điều dối trá anh chẳng màng nghe nữa

Anh có tấm lòng anh còn tất cả

Anh còn em ta sống lại cuộc đời

NGÃ TƯ THÁNG CHẠP

Ngã tư mưa

Oà lên vai gương mặt đẹp

Nhà cửa như quần áo rách

Xích lô lầm lũi lên cầu

Bà già bán thông phong bóng đèn

Ca thán về thời buổi khó

Người ta đánh một thằng ăn cắp

Mặt trẻ ranh gian giảo

Máu chảy ròng xuống vai

Ai nói oang oang

Những tin chiến sự

Ai cười lên ha hả

Riễu một người ngã xe

Tôi mua hào thuốc lá

Ngồi hút mà buồn thiu

Em yêu hay không yêu

Quan trọng gì mà phải khổ

Thôi chẳng chờ mong nữa

Chẳng đua chen với cuộc đời này

Xin chối từ cái bàn tiệc đắng cay

Lòng tốt ai cần đến

Thơ không đâu dùng

Anh như thằng bờm

Chẳng thiết trâu bò chẳng thiết lim

Chỉ nhận nắm xôi cười ngặt nghẽo

Muốn lên tàu đi đâu thật xa

Nhưng nhà ga đã sụp

Ngã tư mưa nhớ em

Vừa thương vừa trách giận

Sao chân em dẫm đạp

Lên những gì tôi yêu

1972

LẠI SẮP HẾT NĂM RỒI

Buổi sáng chúng ta gặp nhau

Lá cuối mùa đông

Như những bàn tay rụng xuống

Chúng ta bảo nhau tin chiến sự

Những vùng đất thân yêu trong đạn dữ

Hạm đội Mỹ đậu sát đất liền

Những tên nghị viện đòi đổ bộ

Những đứa trẻ con vô tư

Những đứa trẻ con mười bảy tuổi

Hôm nay tòng quân

Lại sắp hết một năm

Đất nước chưa xong giặc

Bao nhiêu người chết

Tiếng súng đóng đinh lên ngực cuộc đời

Trên nền cũ tay ta phá nát

Chưa xây xong được gì

Những ước mơ tuổi mười tám của ta

Tất cả còn đang dang dở

Nụ cười trên môi thật khó

Trồng cây lúa thật cay cực

Sắp hết năm đêm nằm thường muốn khóc.

Người qua đường với ta như ruột thịt

Chưa ai trọn một ngày vui

Buổi sáng chúng ta gặp nhau

Bao nhiêu dự định phải làm

Buổi sáng xua tan mộng đẹp của đêm

Buổi sáng đuổi đi chỗ khuất của lòng

Năm mới sắp sang

Hoa cải tươi vàng

Độ này thức ăn rẻ hơn trước

Mọi người nói thật hơn

Những mầm cây lớn âm thầm trong tối

Sẽ làm cho mặt đất ngập màu xanh

Cần phải yêu thương hy vọng đấu tranh

Để giải thích và đổi thay cuộc sống

12.1970

BÀI HÁT ẤY VẪN CÒN LÀ DANG DỞ...

Nắng đã tắt dần trên lá im

Chiều đã sẫm màu xanh trong mắt tối

Đường đã hết trước biển cao vời vợi

Tay đã buông khi vừa dứt cung đàn

Gió đã dừng nơi cuối chót không gian

Mưa đã tạnh ở trong lòng đất thẳm

Người đã sống hết tận cùng năm tháng

Sau vô biên sẽ chỉ có vô biên

Anh vẫn chưa nói được cùng em

Bài hát ấy vẫn còn là dang dở

Chưa hiểu được mùi thơm của lá

Chưa nghe xong tiếng hót của chim rừng

Yêu thương hoài vẫn chưa đủ yêu thương

Ôi nếu phải tan thành bụi cát

Thành hư vô,không khí trời,không ánh sáng

Chỉ rỗng không,câm lặng,vô hình

Sẽ ở đâu,bài hát ấy của anh

Gương mặt của hôm nay ơi,em của những ngày đang sống?

Không ôm được cả bầu trời lồng lộng

Nhưng có thể cầm một chùm quả trên tay

Có thể trồng thêm một bóng mát cho ngày

Không tới được một vì sao xa lắc

Nhưng có thể đến trong mùa cấy gặt

Làm thuyền trên sông, làm lúa trên đồng

Làm ngọn lửa hồng, làm tấm gương trong

Và nhận hết niềm vui trên cõi sống

Mũi kim nhỏ mà chiều mau tắt nắng

Có sao đâu:áo đẹp đã xong rồi

Phút cuối cùng tay vẫn ở trong tay

Ta đã có những ngày vui sướng nhất

Đã uống cả men hồng và rượu chát

Đã đi qua cùng tận của con đường

Sau vô biên dẫu chỉ có vô biên :

Buồm đã tới và lúa đồng đã gặt.

HOA TẦM XUÂN

Con đường này xưa có tầm xuân nở

Dòng sông cũ cánh buồm giăng trắng xoá

Nay cạn khô trong cỏ dại u buồn

Những đền đài thuở trước đã tan hoang

Những chùa cổ chiều mưa rêu lạnh ướt

Chìm trong đất những chùm hương dĩ vãng

Tầm xuân ơi hoa chết đã lâu rồi

Nay ta về lặng lẽ tháng giêng hai

Em nhắc chuyện những bông tầm xuân cũ

Giọng em sáng như một chùm nắng nhỏ

Ấm chiều sương run lạnh của chùa hoang

Tro phủ lòng anh những trìu mến đã tàn

Em chẳng biết em vô tư khêu dậy

Và gió thổi quanh em, tóc rối

Những bông hoa đã vụt mất bay về

Như giọt sương run rẩy cạnh đường đi

Như hoa vẫn còn hồng trên mặt đất

Hoa tìm mùa xuân suốt đời chẳng gặp

Anh suốt đời chẳng gặp sắc tầm xuân

Em hồn nhiên em chẳng biết anh buồn

Em cứ kể về loài hoa bé nhỏ

Những chùm hoa nở bừng trong gió

Những chùm hoa ngày cũ chết lâu rồi.

Mùng 3 Tết Nhâm Tí

HOA VÀNG Ở LẠI

Mưa thu ướt đẫm cánh hoa vàng

Gió lục địa tràn về như bão

Gió phiêu bạt phập phồng nếp áo

Mây đầy trời đất lạnh sáng mênh mông

Những cánh đồng hoa cúc mọc rưng rưng

Chùm nắng lạ tươi vàng trên cỏ dại

Trăng ngả xuống cho hoa mềm thức dậy

Những bức tường lẩy bẩy bóng hoa lên

Em trở về đêm lạnh áo em đen

Gian phòng nhỏ một bình hoa ướt sũng

Em đã ngủ anh ngồi im lặng

Cái màu hoa ám ảnh suốt đêm dài

Ở ngoài kia thành phố mưa bay

Bùn lầy lội những ngả đường khuya khoắt

Mưa và gió ầm ào trên mặt đất

Hai chúng mình bên cạnh một loài hoa

Sắc hoa vàng những miền đất ta qua

Biển và cát của một thời trẻ dại

Những làng vắng màu hoa trên cát cháy

Con sóng đêm vàng chói cánh tay nâu

“Quả chuông vàng rung ở cuối rừng sâu”

Bài hát ấy bây giờ ai hát lại

Khói nghi ngút suốt mùa hè bom dội

Một chùm hoa bên suối báo vào thu

Một chùm hoa hái vội đặt trên mồ

Thằng bạn cũ nơi đỉnh đèo nằm lại

Đêm nay gọi tìm nhau trong đất tối

Mắt to vàng nóng bỏng giữa đài hoa

Đã qua đi thời say đắm mong chờ

Vẫn còn đó một màu hoa gay gắt

Cái màu hoa cô độc

Nở âm thầm trong giá buốt heo may

Em của năm nào em của hôm nay

Em đang thở hay hoa vàng đang thở

Gương mặt của tình yêu và nỗi khổ

Phương xa nào đến ở cùng tôi

Cái người trai đêm vắng lặng im ngồi

Cốc rượu đắng cùng hoa chuốc lửa

Tưới rượu xuống hoa vàng lả tả

Thấy chập chờn sao mọc nắng dâng lên

Cháy bên mình không một phút nguôi yên

Tình đã hẹn đời không thể khác

Chỉ e nữa lòng em rồi cũng nhạt

Quên hoa vàng ở lại những đêm mưa.

HẾT