ĐI TRÊN ĐƯỜNG LỚN

(Bút ký và tiểu luận - In theo bản của NXB Văn học 1968)

NHỮNG SUY NGHĨ CỦA MỘT NHÀ VĂN NĂM 1968

Bác Hồ của chúng ta đầu năm 1968 này có thơ:

Tiến lên! Toàn thă’ng ă’t về ta!

Chúng ta phải làm nhiều nhất để đóng góp cho cuộc toàn thă’ng ấy! Và khi gió lớn toàn thă’ng thổi lên vùn vụt, buồm của ta phải bọc cho được gió lớn ấy để băng mạnh lướt tới một cách rực rỡ, đàng hoàng! Mỗi chúng ta nhận phần hy sinh, tăng phần gă’ng sức, để xứng đáng với cái ánh sáng vẻ vang tràn ngập Tổ quốc chúng ta! Và mỗi nhà thơ, nhà văn phải đóng góp bằng ánh sáng! Những điều gì tốt đẹp ta đã nói về thời đại của ta trong hai mươi năm nay, - hãy kể từ Tháng Tám Bốn mươi nhăm - bây giờ đây lại phải nâng cao lên hơn nữa, bởi vì một sự kiện mới đã xảy ra trong hiện thực của thế giới: Nhân dân Việt Nam, người không nhiều, đất không rộng, của không lă’m, đã bẻ gãy cuộc tấn công xâm lược của đế quốc hung hãn nhất thời nay, đế quốc Mỹ. Lênin vĩ đại trước đây đã gọi đế quốc Mỹ là tên khổng lồ hai chân bằng đất sét; nhân vật Việt Nam đã làm cho đế quốc Mỹ.

Thanh thiên bạch nhật rõ ràng cho coi khuỵu hai cái chân đất sét của nó trên đất nước mình!

Một nữ văn sĩ tiến bộ Thuỵ Điển đến thăm nước ta, nói với chúng ta: “Nhờ các bạn mà con mă’t của chúng tôi nhìn đời cũng có sự thay đổi”. Bằng dũng cảm, hy sinh, bằng trí sáng suốt, lòng tin tưởng, bằng những chiến công vang dội thă’ng Mỹ, cứu nước, nhân dân ta đã góp phần lớn lao vào tuổi trẻ của cuộc đời. Tuổi trẻ của cuộc đời! Chân lý này, những người sáng tạo văn nghệ đã nhận thức rồi, lại phải luôn luôn nhận thức trở lại, và cái tuổi trẻ cuộc đời ấy đang mới tinh trên đất nước bị bom cày đạn xé của chúng ta! - Vừa rồi, tình cờ cầm một tập san Tây Âu, tôi đã đọc một bài thơ nổi tiếng của một em bé gái Pháp tám tuổi, dịch ra như sau:

Câybạn của ta ơi!

Cây một mình trơ trọi của ta,

Cũng lưu lạc như ta,

Lưu lạc trong trời đất

Lưu lạc giữa bùn lầy.

Em bé gái ấy bây giờ đã là người lớn và đang viết văn, thế mà bài thơ em làm vẫn được nhă’c lại đến bây giờ, như là một hiện tượng thần đồng; tức là bài thơ đó được chú ý, truyền tụng, gây nhiều vang hưởng. Ôi! Một em bé ngây thơ tám tuổi, mới mở mă’t ra trong xã hội tư sản Pháp, trong thế giới tự do tư bản, đã phải thốt ra cái tâm tình cô độc bơ vơ của mình! - Hãy yên lặng, các bạn ơi, mà nghe đây sự xuất hiện của sự sống tin yêu ở trên Trái đất:

... tiếng gà tiếng gà giục quả na mở mă’t tròn xoe ... giục đàn sao trên trời chạy trốn... gọi ông trời nhô lên rửa mặt... Đúng là “tiếng gà vừa gáy tẻ tè te”! Tiếng gà ấy gáy trên đất Hải Dương, quê của em bé Trần Đăng Khoa tám tuổi khi em làm bài thơ ấy. Ông trời nhô lên rửa mặt trên sông rộng, trên biển lớn, ông rửa mặt đi cho càng sáng hơn nữa, ông ơi! - Mặt của ông trời hay là mặt của chú thiếu nhi Việt Nam đấy?

“Đây không chỉ là chủ nghĩa anh hùng mà là trí tuệ lớn lao của cả một dân tộc đã nă’m vững và phát triển một cách vô hạn những tư tưởng mới” - bạn trên năm châu nói về dân tộc ta như vậy. Những tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin, của Đảng được ba mươi mốt triệu nhân dân ta áp dụng, phát huy vào thực tiễn, tạo thành một cục diện mới lạ vô hạn, hất ngã chỏng gọng cái xe Huê Kỳ. Qua những chiến công hiển hách hiện nay của nhân dân ta, ở trên nước Mỹ có một người phụ nữ từng viết nhiều thơ và bài về ta, đã cảm nghe được một cách rất tinh vi qua vạn dặm rằng trên đất nước Việt Nam này đã sản sinh ra một tư tưởng, một triết học vô cùng hấp dẫn, và Saclôt - Pôlin tên người phụ nữ Mỹ ấy khẳng định rằng tư tưởng triết học ấy nhất định sẽ tràn ngập không những toàn bộ châu Á, châu Phi và châu Mỹ la tinh, mà cả toàn thế giới.

Là những người sáng tạo văn nghệ, những người làm công tác tư tưởng, công tác tâm hồn bằng vũ khí văn nghệ chúng ta trước hết cảm nghe nhặm lẹ và sâu să’c cái chất lượng tư tưởng mới ấy đã sản sinh ra trên đất nước ta, sản sinh đến mức lay trời chuyển đất, cái gánh vẻ vang ấy trên vai dân tộc ta, chúng ta phải biến thành gánh vẻ vang của mỗi riêng mình. - Đồng chí Trường Chinh, khi nói chuyện với đội ngũ văn nghệ, có nói một câu: “Chúng ta là những người vô úy”. Mấy âm thanh Hán Việt, ở đây lại rất khêu gợi; nó có một cái gì trang nghiêm, mãnh liệt, vừa là truyền thống lâu đời của cha ông! Nhà văn Pháp Albert Camus có gọi thế kỷ XX là “thế kỷ của cái sợ”; những người đứng ở một góc độ nào đó nhìn đời mà sợ thật, sợ kỷ nguyên cộng sản cứ tới dần, sợ chiến tranh nguyên tử, sợ một nền văn minh nào đó - tư sản - tă’t đi... Nhưng chúng ta phất ngọn cờ vô úy! Những tiếng “không sợ” ấy vang gọn giữa hội trường như một trái nổ kỳ diệu. - Cũng những bức ký họa của các họa sĩ miền Nam được in ra ấy, tôi đã nhiều lần xem, đã bao lần ngă’m mà yêu mến, tuy nhiên sau khi đọc những lời phát biểu của Saclôt Pôlin, kết hợp với hai tiếng “vô úy” của đồng chí Trường Chinh bên tai hãy còn văng vẳng, hôm trước đây, trong khi tôi cùng với một chị phóng viên nhà báo đợi lấy thuốc ở bệnh viện Bạch Mai, chúng tôi rủ nhau đến xem những ký họa ấy dán ở trên một bức tường, thì lần này tội lại khám phá những ba, những má, những anh trinh sát, những em giao liên miền Nam ấy dưới một ánh sáng mới lạ hơn nữa. Tôi chú ý đến tư tưởng của họ, đến những con mă’t của họ. Nhìn ký hoạ một ông cụ cương kiên, quă’c thước, chị phóng viên trẻ bỗng thốt lên: “Như Văn Thiên Tường!”. Chị ơi, chị đã thấy mặt Văn Thiên Tường bao giờ chưa? Chị nhỉ, nếu chúng ta chưa được gặp Văn Thiên Tường trong quá khứ, thì bây giờ chúng ta gặp.

Tổ quốc ta, đất nước ta đang là đất của mùa gặt lớn lao như thế. Tuy nhiên, có được căn bản nhận thức ấy rồi, nếu không viết, thì cũng chẳng bao giờ có tác phẩm. Tôi xin phép được nói tâm sự riêng, không phải là vì tôi quan trọng gì, nhưng vì văn học là trường thành thật, và tôi muốn thấy vấn đề một cách rất cụ thể. Người công nhân, người nông dân luôn luôn phải nghĩ đến sản xuất, đến thành phẩm và nông phẩm; nhà thơ có cái lợi thế hơn là dễ thề thốt, bộc bạch tấm kiên trung của mình với Nhân dân, với Đảng bằng những lời trữ tình. Nhưng thề thốt rồi, còn phải làm nữa chứ. Khi má tôi còn sống, ở Bình Định, mỗi lần tôi ở xa về thăm má, thì má tôi mừng quýnh, vồn vã, nhưng xong rồi má tôi để tôi nói chuyện với bà ngoại, cậu dì, bà con, còn má tôi thì lặng lẽ đi chợ, về nấu cơm cho tôi ăn, một bữa ăn ngon lành mà đến nay tôi vẫn còn nhớ. Ôi! Dường như những tình thương yêu lớn trong đời thường muốn tỏ ra bằng hành động, bằng sự việc. Tôi nghĩ nhà thơ, nhà văn có tấm lòng son să’t thì phải đêm đêm ngày ngày chăm chăm chú chú nghĩ đến hành động cụ thể của mình; đó là tác phẩm. Không sáng tác cụ thể, thì ăn sao ngon? Ngủ sao Yên?

Nhưng trong sáng tác cụ thể, thì tôi muốn nói rằng riêng cá nhân tôi, khi sờ lên trên đầu, đã thấy một đống tuổi trên đó! Vâng, tôi không muốn chỉ nói mênh mông, bát ngát, cho nên tôi phải đếm xỉa đến cái lực của mình. Người đời nói: Có những lúc “lực bất tùy tâm”. Tâm, và tư, và chí giả thuyết như đã đủ rồi, thì còn lực rất là quan trọng! Tôi rất cảnh giác, rất phải đề phòng với lực, với sức viết của mình. Nếu như qui nạp được những chất lượng cần thiết cho sự sáng tác vào hai trục chính, thì tôi nói: một là cần sự già dặn của tư tưởng, hai là cần sự trẻ trung của cảm xúc. Tư tưởng phải già dặn, nghĩa là chín chă’n, cao và sâu, đó lại là hình thái trẻ của tư tưởng, vì tư tưởng mà non thì lốp lép, ọp ẹp; nhưng xúc cảm của văn, nhất là của thơ thì nhất định không được già, mà phải trẻ luôn luôn! Cái trẻ luôn luôn của xúc cảm, của yêu thương, chính là lực của sự viết văn đó. Nhưng tạo vật chơi khăm nhà thơ, chất tuổi lên đầu anh, anh tính sao đây? Nhiều khi buột mồm đùa vui với các bạn, tôi nói: - Nàng vợ chung tình, chung thủy với chồng, chứ nàng thơ thì chẳng chung thủy với ai hết! Nhà thơ mà không làm thơ được nữa - tôi muốn nói làm thơ từ khá trở lên - thì nàng thơ bỏ anh mà đi ngay (cố nhiên anh lại làm thơ được, thì nàng thơ sẽ trở lại). Nói cho quá quă’t như vậy, để mà chăm lo bồi đă’p tư tưởng và chăm lo nuôi dưỡng xúc cảm.

Tư tưởng không gă’n liền trực tiếp với sự mạnh yếu của thân thể, nhưng xúc cảm gă’n liền rất nhiều với thân thể, bởi vậy nên phải đề phòng với tuổi tác, và bởi vậy nhà thơ phải chăm sóc cho sự nhạy bén lâu dài của xúc cảm ngay trong khi nó hãy còn tràn đầy nhất. Làm nghề gì phải lo nghề ấy, nhà thơ có thể vô tâm với sức xúc cảm của mình được sao? Cứ để nó tự nhiên nhi nhiên sớm nở tối tàn hay sao? Mitsurin nói về cây cối hoa quả: Bây giờ không phải là chờ đợi tạo hóa ban cho, mà phải giành giật lấy trong tay tạo hóa. Nhà thơ nhận thức được, tri giác được về sức trẻ của văn minh, thì có thể đẩy lùi sự tàn phai, và chọc thủng được sự bao vây của tạo vật!

Hãy nhìn đời bằng đôi mă’t xanh non

Hãy để trẻ con nói cái ngon của kẹo

Hãy để cho bà nói má thơm của cháu

Hãy nghe tuổi trẻ ca ngợi tình yêu.

Tôi không hề dám cho rằng sức trẻ của văn minh không thể mòn, cho nên từ năm 1957, đã tự viết châm ngôn ấy để răn mình. Nhà thơ đừng đứng ỳ một chỗ bị động với tuổi, mà phải tìm thế đứng di động thế nào để cho sự vật lồ lộ cái góc độ nào có lợi nhất, trẻ nhất, đẹp nhất của nó. Cái má thơm của con nít chưa phải là thơm nhất đối với người mẹ đẻ ra nó, mà chính là thơm tho tuyệt vời đối với bà nó; bà cụ tuổi tác nhăn nheo gần đất xa trời, hít thở má cháu non nớt quí báu vô cùng, như một trái diệu kỳ của tạo hóa! Còn có cách nào khác hơn, hỡi các bạn nhà thơ, nhà văn đã có nửa thế kỷ trở lên ở trên đầu? Chỉ có cách đứng về phía những người trẻ, những sự vật trẻ, những giai cấp trẻ, những dân tộc làm cách mạng, chỉ có cách là nhìn từ góc độ luôn luôn cách mạng của cuộc đời!

Và nếu có một vài vấn đề nào đó chưa tự giải quyết được của tư tưởng, của nhận thức, thì cũng đừng vì vậy mà cả đoàn quân của mình - mỗi người nên tự coi mình như một đoàn quân - sa lầy ở đó không nhích được lên; và nếu giá như dạ dày có bị loét, đại tràng có bị viêm, thì hãy khoanh vùng cái bệnh của cơ thể lại đó, như că’t chỗ ủng của một quả cam, không cho chỗ đau chi phối cả một sự sống! Tôi nhớ khi anh Huy Cận bạn tôi bă’t đầu vào làng thơ, một ông giáo dạy anh từ cấp ri-me, sơ học, đã có con mă’t xanh đoán được khiếu thơ của anh từ nhỏ, ông giáo viết thư khuyên người học trò cũ của mình đã thành thi sĩ: - “Trò hãy thở thật sâu!”. Ý ông muốn bảo vệ và phát huy tài năng của Huy Cận, nên khuyên anh nhiều điều, trong đó có việc phải biết thở ốc-xy vào ngực cho tốt! - Nhà thơ phải giành giật sức khỏe trong tay tạo vật, bằng thể dục; sức khỏe là một nguồn lớn bồi dưỡng sức văn!

* * * Cuộc đời của chúng ta nay đẹp đẽ rạng ngời, đáng cho chúng ta đổ xương máu mình ra để mà bảo vệ. Tôi ao ước và ao ước. Chỉ một cái việc làm anh kép, bác xẩm vẻ vang đi bình thơ tận nơi cho những người chiến đấu và lao động nghe ngay tươi sốt, cũng đáng cho mình sống một, hai cái đời nữa! Về huyện Tiên Hưng, Thái Bình, đất 5 tấn yêu thơ đến lạ! Bốn ngày tôi đã làm sáu cuộc bình thơ; sáng hôm sau ra đi, huyện ủy còn nói: “Có xã Hoa Lư mê thơ lă’m, muốn anh về đó thêm nửa ngày”. Buổi phục vụ xong, đồng chí bí thư đảng ủy xã phát biểu: “Cuộc bình thơ cũng bằng một sự đầu tư vật chất vào cho xã”. Tôi ao ước, ao ước muốn viết được nhiều tiểu luận, vì công chúng mới của ta cần chiếm lĩnh kho tàng văn hóa, rất cần sự môi giới của các nhà văn. Tôi ao ước viết Thi thoại, cái việc mà Tùy Viên xưa đã làm, mình với người đọc cũng như đôi bạn gác đùi lên nhau nói chuyện thơ xưa nay, thích chí vỗ đùi mình hóa ra vỗ sang đùi bạn! - Đọc báo Nhân dân, tôi ao ước: Làm thế nào từ những nét thực tế hùng vĩ đăng trên báo, tập trung lại thành văn, thành thơ; Thông tấn xã Giải phóng kể lại trận tiêu diệt căn cứ hạm đội Mỹ trên sông Hàm Luông (đêm 29-12-1967); không phải cái không khí Phong tiêu tiêu hề, Dịch thủy hàn của Kinh Kha nhập Tần, mà một không khí anh hùng ca mạnh sáng lạ thường: “Bấy giờ thủy triều đang dâng lên, gió từ biển thổi vào rất mạnh, từng lượn sóng cao bằng ngôi nhà xô lên như giận dữ. Các cánh quân của ta đều báo cáo về ban chỉ huy: ”Tất cả đã sẵn sàng!". Trước đó, “tiếng vũ khí khua lách cách giữa đêm khuya làm tăng thêm khí thế hào hùng của đoàn quân xuất trận”, sau đó “Những tên giặc Mỹ trên chiếc tàu la khóc vang cả khúc sông...”, tôi đọc vừa vui sướng, mà vừa ấm ức, nhà văn phải có nhiệm vụ gia công thêm vào đây, làm thành cái loại văn sử hay và ngă’n gọn như khă’c vào đá, hoặc nhà thơ viết thành tráng ca... Tôi ao ước làm thế nào hút nhuỵ mật từ những sáng tác quần chúng hiện nay đang lên một chất lượng cao, vượt bậc thành những bài thơ thật xứng đáng với tên ấy! Tôi vừa mới được đọc những thơ, ca dao của Đại đoàn Chiến thă’ng làm trong khi hành quân ngàn dặm:

Đèo cao tiếng sáo lại càng cao,

Gánh nặng đường xa có nặng nào.

Dồn dập bước chân theo nhịp sáo,

Trời mây vi vút cũng nao nao...

Thật là thơ bộ đội của năm 1967, cao lă’m rồi, đúng là tâm hồn và chí khí của quân ta năm 1967-68, và là một đoàn quân rất trẻ! Tôi ao ước, ao ước, mà đã ao ước thì phải hẹn hò, và hẹn hò là một cách đề ra nhiệm vụ, phải gă’ng sức thực hiện. Tôi sực nhớ lại những câu thơ khuyên học trò, mình thuộc lòng:

Chớ nghe bướm nọ hoang đường

Bạn bè rủ rén kiếm đường giong chơi.

Ong này là kẻ lo đời,

Tờ mờ đã thấy bay ngoài trời sương...

Ai có ngờ những câu thơ học từ khi tóc còn để chỏm lại có ích cho mình khi đã có nửa thế kỷ ở trên đầu! Ăn cũng đã từng ăn rồi, ngủ cũng đã từng ngủ rồi, nói chuyện mung lung thiên địa cũng đã từng nói rồi, bây giờ Ong này là kẻ lo đời, tiết kiệm thì giờ, mười cạnh đúc làm một trự(1), phải nă’m năm ngón tay xòe lại thành một quả đấm, phải nhè nhè mà thụi, mà sáng tác! Nhà văn nói đến việc chui xuống bếp thì mới có những món xào nấu cụ thể, nhưng hồn vẫn luôn luôn để ở gió giục, mây vần của thời đại, phải luôn luôn nhận thức cái trẻ vô song, cái càng ngày càng trẻ của thời đại, mà thời đại cụ thể trên đất nước Việt Nam ta thì trẻ đến tuyệt vời!

Một lần tôi về phục vụ bình thơ ở xã An Dục, huyện Phụ Dực, Thái Bình; bà con chiều hôm ấy cuồn cuộn đi nghe thơ, có những bà đang cấy giữa đồng, cũng gượm tay, lên bờ đi nghe thơ cái đã. Hai đồng chí ở xã bèn đèo nhau xe đạp đến nghe thơ, một anh nhảy lên cái đèo hàng, một anh phóc lên yên, họ lý thú quá nên rất cấp bách, thế là hai đồng chí xã cùng ngã ra giữa đường làng. Họ ngã mà vẫn cứ cười như ngô nở, hoàn toàn

(1) Tục ngữ ở Nghệ Tĩnh: mười cạnh đúc làm một chữ tiền, đọc
thành một trự tiền theo lối địa phương.

không để ý gì đến cái sự lăn kềnh ấy, lại lên xe đèo nhau đi, giữa những trận cười chưa tă’t bao giờ. Thì ra cái ngã ấy do họ vui mà mới xảy ra, và cái ngã ấy làm cho họ vui thêm. Nửa năm rồi, mà tôi vẫn không quên hai cái nụ cười ngã xe đi nghe thơ ấy. Tôi còn coi như đó là một sự tâm đă’c, một sự khám phá của tôi, có thể ích lợi cho tôi suốt đời, vì tôi lại thêm giác ngộ sâu să’c về sức sống vui của quần chúng nhân dân ta, của dân tộc Việt Nam ta, ngay giữa những ngày bom đạn Mỹ đê hèn gieo tóc tang đổ vỡ.

Đó là sự tâm đă’c của lòng yêu, tâm đă’c về sức mạnh lớn lao đang tiến tới, không gì ngăn cản nổi; sức mạnh ấy, tôi mà biết nhận được một mảnh vào tâm trí, cũng làm cho mình bừng sáng khỏe vui: Sức mạnh lạc quan ấy nhất định dẫn dân tộc ta toàn thă’ng(1).

20-1-1968
(1) Tham luận ở Đại hội Văn nghệ lần thứ IV

HÒA BÌNH GĂN VỚI ĐỘC LẬP TỰ DO

Gửi các bạn trí thức miềnNam ở các đô thị thân mến.

Hôm nay, tháng tám âm lịch có trung thu cổ truyền vừa hết, thì đã sang tháng chín chín hoa quả, vẫn là trong mùa thu muôn đời ấy, mùa thu đẹp của nước Việt ta, nă’ng vàng như mật ong; tôi là một người vốn quê ở miền Trung, cha Hà Tĩnh, má Qui Nhơn, mà mê cái mùa thu xứ Bă’c vô hạn, mùa thu hồng cốm, mùa thu chuối trứng cuốc, mù thu vỏ bưởi vàng bóc thơm mười đầu ngón tay... Chao ôi! Các bạn trí thức ở miền Nam thân mến! Tôi chỉ mới vừa nhă’c đến có chừng ấy, mà mă’t tôi đã hồ như ướt lệ! Trái tim chúng ta có lỗ tai, nó nghe một cách kỳ diệu những đẹp đẽ, và cả những sung sướng nữa của đất nước quê ta. Tôi biết ăn ngon, tôi nghe cả cái thi vị của đĩa ốc mùa thu vỏ ánh dưới trăng, lá gừng thơm phức! Tuy nhiên, nếu mà miệng tôi có nhai ngon ngọt, thì cổ tôi cũng nuốt nghẹn ngào! Bởi vì sự vật móc xích lẫn nhau, tôi không thể bưng tách cái đĩa ốc ngon của quê ta ra khỏi đất nước này để mà thưởng thức! Vì vậy mà, vừa mới thiết tha nói đến cảnh vật mùa thu Việt đẹp, hoa quả và thức ăn mùa thu Việt ngon, cái đẹp và cái ngon ấy rất lớn lao! Thì đã đụng ngay tới một nỗi đau đớn giận hờn uất ức lớn lao khác. Nguyễn Đình Chiểu nói, bằng lời của ông già chủ quán: Bởi chưng hay ghét cũng là hay thương; thương đến đâu, thì lập tức ghét đến đó, thương càng cao, thì ghét lại càng sâu. Trái tim ta tạo ra để yêu thương, nhưng những kẻ thù của sự sống bă’t ta phải căm ghét. Tổ tiên chúng ta từ ngàn năm xưa bảo vệ đất nước đã phải làm như vậy, con cháu là chúng ta ngày nay bảo vệ đất nước cũng không thể làm khác được. Ôi! Hòa bình! Hòa bình.

Hòa bình xanh biếc và son đỏ Nước ngọt với trời trong, Nhà máy mới dựng xong Lúa vừa đông sữa ngọt; Mẹ hiền ru thánh thót, Vợ trẻ ngực sinh sôi, Chồng khỏe mạnh cày vui, Trẻ tươi cười mă’t thỏ... Chúng ta ai mà chẳng nhạy cảm đối với những hạnh phúc của Hòa bình! Nguyễn Trãi, sau khi cuộc Kháng chiến mười năm chống xâm lược nước ngoài thă’ng lợi, tâu với vua:

- “Hòa bình là gốc của nhạc; muốn cho nền nhạc ở trong nước được phấn chấn, cần phải làm cho dân áo ấm cơm no...”. Dân tộc Việt Nam có truyền thống yêu chuộng Hòa bình. Bây giờ giặc đế quốc Mỹ lại lên lớp cho nhân dân ta

về lòng yêu Hòa bình; Giôn-bớc Huê Kỳ ở Liên hợp quốc

lại làm như chìa bàn tay hòa bình ra cho chúng ta bă’t! Chúng nó mở một chiến dịch hòa bình; hết đợt cũ sang đợt mới, và lần này càng tha thiết hơn những lần trước, những con chó sói răng nanh lại ngước mă’t lên trời ra vẻ hiền hậu, lấy bàn chân có móng đập vào trái tim, thề thốt thiện chí hòa bình!

Các bạn trí thức miền Nam thân mến! Còn ai yêu quí Hòa bình hơn chúng ta? Còn gì Hòa bình cho bằng những làng mạc Việt Nam ta hàng rào tre lòa xòa tươi tốt, biếc xanh mát mă’t, lại kẽo kẹt vặn mình khi có gió thổi! Nhân dân Việt Nam ta cũng Hòa bình như cây tre Việt Nam ấy. Nó yên bình như vậy đó, nhưng đừng có đụng vào nó, đừng có hòng khuất phục nó! Tre khi bị bẻ cong Uốn mình mà quật mạnh! Gai chọc thủng mặt thù, Tre thành chông có ngạnh!

Trẻ ken dày lũy chă’c, Cướp vô, gậy đánh què! Nhưng bă’c thang, dựng cột, Đan giỏ: Lại hiền tre. Cây tre làm gậy tầm vông, làm chông có ngạnh, chống thù một cách ghê gớm cũng là cây tre đan rá vo gạo hòa bình, và ngược lại, nếu cần thiết!

Hơn hai mươi năm nay, bă’t đầu từ ngày 23-9-1945 Nam bộ đứng lên kháng chiến, chúng ta không làm gì khác hơn là giành lấy một cuộc sống độc lập, tự do, hạnh phúc trong Hòa bình. Nhưng cây muốn lặng, gió chẳng ngừng! Cuộc đời này hãy đang còn bọn đế quốc thực dân, bay giờ là đế quốc Huê Kỳ thực dân kiểu mới càng tàn ác dã man hơn bọn nào hết! Thưa các bạn thân mến! Có ai ngờ đến ngần này tuổi đầu, tôi mới nhận thấy ra cái cảnh con hôn mẹ, mẹ hôn con! Hôm ấy tôi đến thăm nhà một chị bạn gái của tôi, đến ngồi một lúc thì chị đi công tác vừa về; đứa con trai đã tám tuổi chạy đến nhảy lên lòng chị; thế là đã xảy ra một sự diệu kỳ trong vũ trụ; hai mẹ con họ ôm lấy nhau, đứa bé rối rít reo vang, nó vùi đầu vào lòng mẹ, nó gọi “mẹ ơi!” “mẹ ơi!”; chao ôi! Thì ra con gặp mẹ, mẹ gặp con có thể sung sướng đến thế ấy! Ba năm rồi, tôi vẫn nhớ mãi cái hiện tượng một tối hôm ấy, nó giác ngộ tôi thêm về sự sống! Tôi nghĩ: Không có gì cao hơn sự sống. Duy chỉ có một điều cao hơn sự sống: là khi sự sống bị đe dọa, xúc phạm, thì vì sự sống mà hi sinh. - Chân lý ở đó, ở mẹ nựng con, con hôn mẹ, ở vợ chồng mừng rỡ gặp nhau, ở bà thơm cháu, ở bạn tri kỷ uống tách nước trà cùng nhau tâm sự. Hạnh phúc rất đơn giản, rất phải lẽ, mà cớ sao khó thực hiện vậy, hở các bạn? Khó thực hiện cho nhiều người, cho tất cả mọi người! Đói thì phải được ăn để no, chân lý đó trẻ con cũng biết! Thế mà sao đến bây giờ một phần lớn nhân loại vẫn chưa được hưởng cái chân lý ấy? Nhà thơ Petôphi ở giữa thế kỷ 19 hỏi: “Đất hỡi! Sao mày uống nhiều máu con người như thế? Ngần ấy chưa đủ sao?”. Tại ai? Tại ai, hỡi các bạn? - Câu trả lời đã rõ như ban ngày! Tại có những bọn sống bằng áp bức bóc lột, những bọn sống vì chiến tranh. Chúng nó xây cái phè phỡn, cái thịnh vượng của chúng trên sự chia lìa, trên cái đói, trên cái chết của người khác. Đế quốc Mỹ đừng có ném hỏa mù! Các người ở tận bên đông Thái Bình Dương, xa tít khơi, còn nước Việt Nam ta ở tây Thái Bình Dương cớ gì đem trên ba mươi vạn quân sang nước ta bă’n giết, đốt phá? Kẻ xâm lược phải chấm dứt xâm lược, không có thể san bằng bọn cướp nước với người bảo vệ Tổ quốc. Bọn xâm lược không có quyền đòi hỏi người bị xâm lược gì cả! - Hay là đế quốc Mỹ cứ nói chuyện phi lý, bởi cậy mình có cái lý của kẻ mạnh? Thì đế quốc Mỹ không phải là kẻ mạnh nữa rồi. Tên khổng lồ có hai chân bằng đất sét. Nhân dân Việt Nam ta đã đánh vào hai cái chân đất sét ấy rồi; Mỹ đã bất lực trong âm mưu giành lại thế chủ động và làm thay đổi cục diện chiến tranh, bởi chúng ta có sức mạnh vô địch của chiến tranh nhân dân mà sức sáng tạo đang phát huy đến cao độ. Nhưng chúng vẫn cố xoay xở đến cùng, chúng giở trò bịp bợm “tiến công hòa bình”, đàm phán hòa bình, trong lúc chúng chuẩn bị những bước leo thang nghiêm trọng hơn nữa, trong khi Mỹ có những hành động xâm lược ở vĩ tuyến 17 và vẫn tiếp tục tàn sát nhân dân ta.

Y tá Trần Xuân Đậu ở mọt bệnh viện miền Bă’c hàng chục lần tiếp hơi thở cho một em bé đã chết ngất và cứu được em sống lại. Ai yêu sự sống hơn chúng ta? Chúng ta từng li, từng tí vun đă’p cho máu xương da thịt con người, mà đế quốc Mỹ thì máy bay B52, chất độc và hơi ngạt giết người hàng loạt! Vâng, chúng ta yêu hòa bình, nhưng hòa bình gă’n liền với độc lập tự do; chúng ta không thể sống trong một thứ hòa bình quỳ gối! Vì thế mà nhân dân ta hy sinh xương máu hơn hai mươi năm nay! Nhà thơ Tản Đà trước đây nói: Của thiêng ai bán mà mua, Ai cho mà lấy, ai thừa mà xin! Không có gì quý hơn độc lập tự do, và độc lập tự do ấy không đế quốc Huê Kỳ nào có thể bố thí cho ta được, mà chúng ta phải giành giật lấy. Đế quốc Mỹ hãy ngừng ném bom ở miền Bă’c, rút quân ra khỏi miền Nam, là tức khă’c có hòa bình. Đế quốc Mỹ không chịu như thế, thì sức mạnh của dân tộc ta từ Bă’c chí Nam sẽ bă’t đế quốc Mỹ phải chịu như thế!

Một nghìn năm trăm máy bay giặc Mỹ đã rơi trên miền Bă’c. Những chiếc từ khoảng 1350 gì đó đến 1500 đã rơi trong mùa thu vàng đẹp của nước ta, và máy bay Mỹ còn rơi nữa cho đến hết mùa thu, và còn rơi nhiều nữa trong những mùa chúng xâm lược. Chúng nó không thể ngăn được tháng Chín chín hoa quả của đất nước ta! Nhân dân ta đang vượt lên muôn vàn gian khổ hy sinh để giành lấy hòa bình, độc lập, tự do chân chính. Dân tộc ta không những chiến đấu cho bản thân mình, mà còn chiến đấu cho hòa bình, cho tự do của toàn thể nhân loại. Toàn thể loài người tiến bộ thấy rõ cái chính nghĩa lớn lao ấy. Và những Bertrand Russel, những Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir..., những người trí thức yêu chuộng lẽ phải trên thế giới đòi lập tòa án nhân loại xử bọn tội phạm chiến tranh Mỹ đối với Việt Nam.

Hòa bình quý báu! Hòa bình chân chính trong độc lập tự do, hòa bình của những người đứng thẳng đội trời đạp đất ở đời! Những người trí thức Việt Nam chân chính, Nam cũng như Bă’c, bất kỳ ở đâu, nguyện phấn đấu cho hạnh phúc ấy, cho những “ngày mai ca hát” ấy.

15-10-1966

MỘT BUỔI SÁNG TRONG VƯỜN HOA THỐNG NHẤT

Gửi các bạn tri thức và văn nghệ sĩ miền Nam ở các đô thị thân mến.

Cách đây mấy hôm, một buổi sáng tôi vào thăm Vườn hoa Thống Nhất. Ngót mấy tháng nay tôi không vào chơi vườn này; hôm nay đến, tôi lại như nhìn thấy lần đầu cái vườn hoa ấy.

Thật là một buổi sáng rất đẹp! Năm nay rét muộn lă’m, nên khi đã rét thì rét liền thật dài ngày và rét rất gay gă’t. Nhưng sau mấy đợt lạnh buốt chân cóng tay, sáng nay mặt hồ Thống Nhất sáng sủa như một gương mặt xinh tươi. Cái rét đã dịu đi trong gió, đủ đánh vào kích thích da thịt cho máu chạy thêm hăng; tôi phơi phới cảm thấy mùa xuân đang đến. Một chiếc cầu bă’c qua nước hồ đi vào chiếc đảo nhỏ; chung quanh bờ đảo là liễu xanh và dừa, dừa đang ra trái non. Hồ Thống Nhất này trước kia là hồ Bảy Mẫu bỏ đấy hoang vu, tôi đã từng cùng với bạn bè góp mồ hôi mình đă’p chữa hồ cũ thành ra hồ mới. Nay bên hồ Thống Nhất, tôi được hưởng một buổi sáng trời nước cỏ hoa thật là thú vị, phơi phới như mình cũng là mùa xuân!

Vào giữa chiếc đảo, tôi giật mình gặp một bồn lớn hoa hồng nhung, bên cạnh bức thêu bằng cỏ hai màu viết mấy chữ “Hà Nội - Huế - Sài Gòn”. Mải mê viết lách, mải đi về các địa phương bình thơ cho bà con nghe, chống Mỹ cứu nước người thơ cũng như mọi người, ai mà chẳng khẩn trương làm việc hết sức mình; hôm nay được một bữa tiệc hoa hương, tôi thật là khoan khoái; áng tiệc hoa hồng dưới trời trên nước ở giữa cỏ cây, đã đặt tâm hồn tôi đúng vào giữa ý nghĩa của cuộc đời! Phút chốc tôi nhớ đến tập thơ Vườn hồng của Saađi, nhà thơ cổ điển trứ danh Ả-rập; phút chốc tôi nghĩ đến “vườn hồng chi dám ngăn rào chim xanh”, câu thơ yêu mến làm sao! Của Nguyễn Du; phút chốc tôi nghĩ đến bài thơ “Hoa hồng Saađi” của nữ thi sĩ Marceline Desbordes-Valmore: “- Em muốn đem hoa hồng về tặng anh, em tham quá đựng đầy cả vạt áo, thă’t nút không khéo, cả một vạt hoa nứt tung rơi bay tỏa khă’p ra trời, ra biển đi tất cả, thôi anh hãy hít thở áng hương hồng đã ướp lại trong hồn em!”. Các bạn tri thức và văn nghệ sĩ miền Nam ở các đô thị thân mến!

Gió xuân của đất nước đã nhận cho tôi gửi vào đến các bạn hương hồng nhung ngào ngạt của Vườn hoa Thống Nhất đây rồi; các bạn ơi! Đêm đêm ngày ngày hoa trên đảo giữa hồ Thống Nhất hết đóa này nở đến đóa khác nở, vẫn ướp hương dòng chữ cỏ thêu “Hà Nội - Huế
- Sài Gòn” tại nơi đây; phải chăng đây là một cái bàn thờ của tâm hồn người Việt Nam chúng ta ở giữa “nghìn năm văn vật đất Thăng Long”, ở giữa thủ đô nghìn cổ Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội? Muôn nghìn ý nghĩ xô đến trong tôi lúc ấy; từ cái điểm đẹp bồn hoa hồng nhung ngào ngạt sáng hôm ấy, mà tôi nghĩ đến ý nghĩa của cuộc đời. Ý nghĩa của cuộc đời là “bánh mì và hoa hồng cho tất cả mọi người”, như một nhà triết học cách mạng đã nói, hoặc là “cơm và hoa hồng cho tất cả mọi người”.

Đó là chỗ đi tới của cách mạng: mọi người đều có bà chúa hoa că’m ở trong phòng nhà xinh xă’n, có được bụng no để mà khỏi nghĩ tới cái đói mới có thể nghĩ tới ngă’m hoa, và có được thì giờ nghỉ ngơi mới ngă’m hoa được. Trong lúc tôi còn thẩn thơ qua lại cho hương hồng đi vào thấm tận mọi ngõ nẻo của tâm hồn mình, thì những người thợ làm vườn vẫn đang còn că’t tỉa các bờ cỏ biếc, quét dọn các lối đi, làm cái công việc của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa giao cho. Con trai, con gái chọn góc độ đứng bên hàng dừa xanh chụp ảnh. Tôi biết lă’m, những người dân Thủ đô đem hết sức mình làm việc để chống Mỹ cứu nước, gặp ngày nghỉ hoặc ngoài giờ ca kíp, lại ra hồ Thống Nhất xinh đẹp mà đi dưỡng tâm tình; những cặp vợ chồng, những đôi tình nhân trước hôm ra đi hai nẻo đánh Mỹ, lại lưu niệm với nhau ở đây, cùng về gặp nhau mấy hôm, lại muốn sum họp nhau giữa cảnh hồ đẹp; các tỉnh, các miền về cũng vào giữa đảo thăm bồn hoa Hà Nội - Huế - Sài Gòn! Do đó bồn hoa hồng nhung thơm phức như hương mật của cuộc đời cũng đang yêu nước chống Mỹ, yêu nước vì hoa cũng có một tổ quốc! Tôi không nghĩ tới sao được, giặc Huê Kỳ xâm lược không muốn “cơm và hoa hồng cho tất cả mọi người”, tuồng chi là giống hôi tanh, sao chúng nó phản văn minh, phản chính nghĩa, phản sự sống, “phản-hoa-hồng” đến cái mức ấy! Một không khí xuân về phảng phất ngay trong gió hãy còn rét, tôi nghĩ đến tết cổ truyền của dân tộc, từ Nam chí Bă’c cùng ăn một cái tết “thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ - nêu cao pháo nổ bánh chưng xanh” thì ấm cúng biết bao! Hình thức của chiếc bánh không quan trọng, miền Nam không gói bánh chưng mà gói bánh tét, thì các dân tộc vùng núi ở miền Bă’c cũng gói bánh tét, nhưng họ gọi tiếng dân tộc là bánh tày; thực chất vẫn là nếp, nhân đỗ thịt, và gói lá, nấu đêm ba mươi... Chính vì độc lập của tổ quốc, tự do của nhân dân và cũng chính vì “thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ” ngày Tết cho tất cả mọi người, mà bao nhiêu chiến sĩ đã và đang hy sinh xương máu, thực chất của cách mạng là như vậy!

Các bạn tri thức và văn nghệ sĩ miền Nam ở các đô thị thân mến. Chung quanh bồn hồng nhung ngào ngạt và bữa cơm có thịt cho nhân dân, chung quanh cái giá trị làm người cho tất cả mọi người, mà xảy ra một cuộc đấu tranh đến quyết liệt như thế; giặc Huê Kỳ đã từng ném bom xuống thủ đô Hà Nội; trời của chúng ta không những chỉ có nước rơi xuống lúc trời mưa, hay chỉ có sao băng đổi ngôi cho mă’t nhìn ban đêm tuyệt đẹp, mà còn có bom đạn Mỹ rơi xuống gieo chết chóc. Hôm nay sang năm mới, tôi không muốn lại “dùng những câu thơ Việt Nam mà nói những tội ác của Huê Kỳ”, những chữ “Mỹ” đê hèn ấy làm xấu cả ngôn ngữ Việt Nam! Tôi có nói, tôi phải nói đến giặc xâm lược Mỹ chứ, nhưng chỉ nói dưới góc độ đẹp đẽ vô cùng của những người đánh Mỹ, thă’ng Mỹ. - Ngày Tết nói chuyện chiến thă’ng quân xâm lược, đó chẳng phải là cái truyền thống Quang Trung hay sao? Trong một hội nghị quốc tế của các nhà văn thế giới ủng hộ Việt Nam, bản tuyên ngôn có viết câu này: “... Trước mă’t chúng ta cũng đang diễn ra một trong những chiến công vĩ đại nhất trong lịch sử loài người”; chiến công của những con cháu của Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung ở thời nay đánh khuỵu tên đế quốc đầu sỏ Mỹ, được liệt vào hàng những chiến thă’ng quân sự lớn lao nhất của suốt lịch sử nhân loại! Bên cạnh những lời sang sảng ca ngợi dân tộc Việt Nam anh hùng chúng ta, làm căng ngực mọi người dân Việt, còn biết bao lời tâm tình thấm thía và sâu să’c. Một nữ văn sĩ Thuỵ Điển sang thăm nước ta, nói: “Việt Nam là trái tim của nhân loại”. Nữ thi sĩ Blaga Đimitrôva từ Bungari sang thăm Việt Nam đã làm một chùm thơ 31 bài về chúng ta. Chị nói: “Từ góc trời xa, sang trời một góc, đến Việt Nam, tôi đã ngầm sợ phải đưa cái nhìn vào một giếng sâu ă’p tràn nước mă’t, trong đó thấy những mă’t đầy chết chóc; nhưng đến đây, tôi đã gặp gỡ với nụ cười! Qua nụ cười của người Việt Nam hiện nay, tôi nhìn ra được cả nỗi đớn đau, với niềm thương mến, và sức hùng mạnh!”. Chị lại nói: “Tôi đã tìm thấy sự yên tĩnh bên trong, - ở giữa xứ này khói lửa... Lương tâm yên tĩnh lạ lùng - ở giữa trận cuồng phong, bão táp”. Nữ văn sĩ Pháp Madeleine Riffaud đã đi thăm vùng giải phóng miền Nam, lại từ Pari đi một chuyến sang thăm miền Bă’c; chị xuống Hải Phòng vào hôm đế quốc Mỹ ném bom ở Cảng, băng thu âm của chị đã ghi những tiếng bom tội ác của Mỹ ở Hải Phòng; nhưng điều kỳ lạ là ở đây, trong lúc Mỹ dậm dọa trợn mă’t phùng mang gieo chết chóc như thế, thì tại khách sạn Cát Bi, nơi chị ở, các nữ tự vệ ôm súng chạy tới vị trí bă’n máy bay, vừa chạy vừa khúc khích cười.

Nghe tiếng cười của thời gian khúc khích.

Tiếng cười Việt Nam ấy đã vào máy thu âm cùng với tiếng bom Mỹ, để nhà báo quốc tế đưa về phát thanh cho khă’p bốn biển, năm châu nghe! Thời gian khúc khích bởi thời gian ủng hộ chúng ta, vì chúng ta đi thuận chiều lịch sử!

Bình tĩnh, dân tộc Việt Nam ta tuyệt vời bình tĩnh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ vĩ đại này, bởi chúng ta rất mực sáng suốt, nă’m chă’c chiến thă’ng! Trong lúc đế quốc Mỹ họp hội nghị Hônôlulu với chư hầu và nguỵ, thì thủ tướng Phạm Văn Đồng giữa trăm công ngàn việc cấp thiết, vẫn đến họp với các nhà văn và các nhà nghiên cứu bàn về việc “Bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt”. Thủ tướng mở đầu nói: “Các đồng chí cũng biết rằng mấy hôm nay đế quốc Mỹ đang họp ở Hônôlulu để bàn kế đánh chúng ta mạnh hơn nữa, nhưng chúng ta vẫn có một cuộc họp về tiếng Việt. Việc này có cái đạo lý của nó...”. Đúng như vậy, chúng ta vẫn cứ lo phát huy cái đẹp đẽ của tiếng Việt để lại cho con cháu trăm đời về sau!

Và sự sống cất cao tiếng hát hơn bao giờ hết. Giữa những lúc như ở Bến Súc, giặc Mỹ xóa một thị trấn mất khỏi bản đồ, cho xe ủi đất Huê Kỳ trộn nhà cửa vào đất với cây cỏ, dồn mấy ngàn đồng bào ta vào trại tập trung Phú Cường, giữa lúc bạo lực tung hoành trên một địa điểm nào đó, thì lấy gì phân biệt chết với sống đây? Lấy trái tim mà phân biệt. Trái tim chỉ có một chức năng là yêu thương sự sống, trái tim căm thù giặc Mỹ đến không đội trời chung với nó, cũng là vì yêu thương sự sống. Trí óc, trí tuệ quí báu vô cùng, nó sản sinh ra được khoa học, nhưng khoa học giải phóng cho con người mà cũng có thể giết người đến tận cùng dã man, như đế quốc Mỹ đã sử dụng nó. Còn trái tim thì không nhầm một chút nào khi phân biệt cái sống và cái chết; cái gì thuận với tình yêu thương là sống, cái gì phản với tình yêu thương là chết; những tên Mỹ đang điều khiển những cái máy giết người, chúng là những thằng chết, mặc dầu đang cựa quậy hung hăng; còn những Nguyễn Văn Trỗi, Nguyễn Văn Bé của ta hy sinh rồi vẫn tươi roi rói như sự sống. Đồng bào Bến Súc bị Mỹ lôi đi, họ đi tới đâu là đem quê hương làng phố Bến Súc tới đó; ngạn ngữ Âu tây nói: “Kẻ nào cười được cuối cùng mới tha hồ cười”; bọn Mỹ ngay bây giờ mặt đã nhăn như cái bị, những thằng chết ấy chẳng bao giờ chiến thă’ng! Ta nói với nhau: “Chúng ta yêu sự sống”. Ta nói với Mỹ: “Chúng ta là sự sống!”, sự sống là người chiến thă’ng cuối cùng. Dân tộc ta dám sống, biết sống, sống mãi. Những người đánh Mỹ, thă’ng Mỹ đứng về phía bánh mì, cơm và hoa hồng cho tất cả mọi người. Đó là tin xuân sớm sủa cách đây mấy hôm tôi nhận được ở vườn hoa Thống Nhất! Chúc cho hương hoa hồng từ giữa hồ Thống Nhất tại Hà Nội theo gió xuân vào đưa tin xây dựng và thă’ng Mỹ của miền Bă’c cho các bạn ở Huế - Sài Gòn! Như trong Đại hội anh hùng chiến sĩ thi đua chống Mỹ cứu nước những ngày đầu năm 1967 vừa rồi đã họp tại Thủ đô, các anh hùng chiến sĩ mỗi người cài một hoa hồng rực đỏ lớn và thă’m ở trước ngực, nhân dân ta hăng hái đánh Mỹ từ Bă’c chí Nam sẽ cài lên ngực mình những hoa hồng khải hoàn chiến thă’ng!

22-1-1967

CÙNG XƯƠNG THỊT VỚI NHÂN DÂN

Tôi cùng xương thịt với nhân dân của tôi. Mỗi vòng bánh xe đạp lăn, mỗi bước chân đi bộ của tôi ở Nghệ An, Thanh Hóa nói với tôi điều đó, lần này càng nhọn să’c hơn bao nhiêu lần. Tôi lại gặp mình đi trên những nẻo đường kháng chiến, trước đây chống thực dân Pháp, nay chống đế quốc Mỹ. Cũng những mảnh đất mười lăm năm trước ấy, tuy nhiên mă’t bây giờ nhìn thấy trải ra rộng hơn, xuyên vào sâu hơn; tuổi tôi thêm trên đầu, nhưng tư tưởng thêm vào trong óc, thời gian không tàn phá được tư tưởng; vẫn là cái đêm thần diệu của chúng ta kháng chiến, nhưng lần này tôi biết nhìn hơn, nên nhìn càng tỏ hơn, sáng hơn: thật ra, chính bản thân cái đêm trong khách quan cũng sáng tỏ hơn kia mà. Ôi đất nước! Sau mười năm xây dựng trong hòa bình, mă’t say với ánh điện do những tay người lao động làm ra, bây giờ ta lại có dịp trong mười đêm, hai mươi đêm, ba mươi đêm liền, nhìn người trong bóng tối, ta nhìn người đất nước ơi, trong lúc chân đạp xe đi, tôi nhìn người. Tổ quốc ơi, trong những đêm lấy làm ngày như thế! Như hai mặt của một trang giấy dính chặt nhau, tôi lật những trang ngày rạng rỡ ánh sáng mặt trời, tôi lại lật những trang đêm mờ tỏ... Tôi đã đi đến vài chục đêm như vậy, từ Thanh Hóa đến Nghệ An, từ Vinh đến Nam Đàn, Thanh Chương, Đô Lương, Tân Kỳ, Nghĩa Đàn lại trở về Cầu Giát, ra Thanh đến các xã Quảng Tường, Quảng Tiến, về các huyện Đông Sơn, Hoằng Hóa... Và cái kỳ diệu đã nảy ra trong trái tim tôi. Như đứa trẻ mă’t đã no nhìn mặt mẹ thương yêu, nó nhă’m mă’t đưa hai bàn tay lên sờ mặt mẹ, nó càng thêm thương yêu mẹ vô ngần; dưới bóng sao, dưới bóng trăng, dưới cả bóng mây đen kịt, phần lớn thấy lờ mờ, có khi thấy khá rõ, nhiều khi như đi trong biển mực, tôi có cảm giác như chủ yếu là hai tay tôi đã được sờ lên những nét mặt của Tổ quốc thương yêu, trái tim bấy giờ nhạy bén lă’m, không nhìn, tôi cũng biết là mẹ... Đã mấy khi tôi thức trọn với núi sông như những lúc hành quân đêm này, từ Hàm Rồng đến Hoàng Mai, từ thành phố Vinh đứng lừng lững ở đầu sóng ngọn gió đến xã Nghĩa Mỹ thân mật bên đường, từ sông Lam đi ngược lên sang sông Vực Lồ, từ núi Chẹt đến núi Chung Sơn(1), qua những cầu Đồi, cầu Hổ, những Tĩnh Gia trở ra phà Ghép, và biển Sầm Sơn... Tôi biết những khoảng tỏ mờ gần xa trong đêm kia làm gì, nghĩ gì, ấp ủ chuẩn bị những gì. Tôi thấy hết trong đêm, bởi trái tim tôi sáng.

*
* *

Thấy trong đêm, tôi thấy rõ trong ngày. Hai tháng vào công tác ở Thanh, Nghệ, máy bay giặc Mỹ với bom đạn, bă’n phá, giết chóc của nó là một hoàn cảnh phải

(1) Núi Chẹt ở Thanh Hóa; núi Chung Sơn ở quê hương Hồ Chủ tịch.

lo liệu, đối phó hàng ngày; ở nơi hỏa tuyến ấy, tôi lại tìm hiểu, tìm yêu cái đất nước trên bao lơn Thái Bình Dương này, đau khổ lă’m, anh hùng vô hạn; tôi lại tìm hiểu, tìm yêu nhân dân vô tận, nhân dân đang đau đớn trong xương thịt, nhưng thân thể trường tồn lành mạnh, hàng triệu người vượt mọi thử thách; đất nước ấy là của tôi, nhân dân ấy là của tôi. Tôi cùng một xương thịt với nhân dân, với đất nước.

Tôi đi sang phà Ghép lần đầu, không khỏi hồi hộp; nhưng từng chặng dọc đường, khuya đến đâu, dân quân cũng đã thă’p những ngọn đèn bè bạn, báo hiệu cho xe hơi và xe đạp biết đường có thể đi được hay đang báo động. Từ xa, nhân viên đã bán vé phà cho khách; cái ấn tượng đầu tiên với tôi đêm ấy, là các đồng chí chở phà tính từng giây cho người sang sông, họ muốn một thử thách ngă’n nhất cho bộ hành, nhưng còn bản thân mình? - Các đồng chí xứng đáng một bản tuyên dương thường trực!

Tôi đạp xe đi về phía Nam với văng vẳng bên tai lời ân cần giục sang phà ấy. Năm ngày ở Vinh, thành phố đứng mũi chịu sào, quật lại cho máy bay Mỹ những đòn đích đáng, bă’n rơi chiếc máy bay Mỹ thứ 300; tôi đã ở Vinh hôm 5 tháng 8 năm 1964, khi lần đầu tiên đạn cao xạ của ta nổ toả trên trời móc máy bay Mỹ xuống; Vinh bây giờ càng gan góc, lầm lì, bền bỉ, những tòa nhà tầng được cất sau mấy vụ cháy điểm màu ngói tươi còn mới lên nền trời xanh; tôi về cảng Bến Thủy phục vụ hàng ngàn công nhân nhà máy gỗ; cái hôm giặc Mỹ ném bom phá nhà máy điện, máy nước, mà đêm đến, những công nhân, cán bộ ty Bưu điện truyền thanh Nghệ An, sau một ngày chiến đấu dữ dội, vẫn tề tựu hàng trăm người yêu cầu nghe nói chuyện thơ; thật là một sự bình tĩnh và một lòng yêu văn học đến kỳ lạ. Tôi đã thăm một dây các huyện lỵ tỉnh Nghệ An, Nam Đàn có một không khí văn vạt; những ngôi nhà nhỏ cũng có sân gạch, có tường hoa giản dị, có dàn thiên lý và trồng nhiều chanh; đồng chí cán bộ huyện đội dẫn tôi đi trên những hào và những ụ súng đào ở thị trấn; một phần nhỏ của hệ thống ba trăm cây số chiến hào và những công sự làm suốt ngày đêm. Hàng nghìn thanh niên Nam Đàn tòng quân; ba nghìn người làm ở công trường thủy lợi Mộ Đức; các mẹ, các chị ở nhà làm việc suốt ngày đêm; vụ chiêm gặt xong sớm hơn năm ngày, vụ lúa thu căn bản hoàn thành, tăng 500 mẫu; nhiều ông cụ đưa con đến cho bộ đội; đồng bào xã Nam Liên góp tre làm công sự, có cụ đưa tre đến hãy còn nhỏ, xin được bù thêm tiền. Thị trấn Thanh Chương còn phô những vết thương tàn phá; không bằng lòng chặt cây dưới gốc, giặc Mỹ đã tốn óc nghĩ ra những thứ bom oái oăm nổ lưng chừng phạt ngang thân cây; những trụ sở cơ quan bị sập đổ, những bộ xương nhà máy còn đứng trên đồi, tố cáo tội ác của địch. Tôi đã đi trong các hào ở đây, đất đỏ ră’n đào tốn công, nhưng công sự rất chă’c; nơi chiến trường này, ba người từ ba nơi khác nhau đã có duyên tao ngộ: Nguyễn Đức Văn, thượng sĩ, phụ trách khẩu trung liên của huyện đội, Nguyễn Văn Xuyến, cán bộ dân quân xã Thanh Chi lên huyện công tác, và Trần Chiến Thuật 19 tuổi, từ xã Thanh Tai lên huyện tòng quân, ba người chưa quen biết nhau đã rất nhanh tổ chức lại thành tổ trung liên, họ bă’n máy bay Mỹ liên tục hai tiếng đồng hồ, không hề tă’c một viên đạn! Bà mẹ của Thuật hôm ấy đi tiễn con lên huyện đã bị thương; Thuật chạy đến thăm, thì mẹ giục con cứ trở về chỗ chiến đấu. Cũng trên đồi Thanh Chương, hình tượng Nguyễn Thế Tư, công nhân xưởng nông cụ Quyết Thă’ng, tự vệ, hy sinh vì bị sập đất chiến hào, lúc đào lên, anh vẫn còn y nguyên trong tư thế ngă’m bă’n địch, như pho tượng sinh động điển hình của tinh thần chiến đấu. Đô Lương vào lúc tám giờ tối, cửa hàng mậu dịch ăn uống, người ra vào tấp nập, khẩn trương; dưới bóng trăng, lờ mờ nước sông Lường chảy qua đập, tiếng ào ào như rầm rộ không ngớt; nơi đập nước này, đội phòng không của ta gìn giữ một cách gay gă’t, đã nhiều lần hạ máy bay Mỹ bén mảng tới đây. Đêm ấy, chúng tôi đạp xe đi luôn lên Tân Kỳ. Mưa núi đã giội rào rào trên áo ni-lông không kín của chúng tôi, mưa lại nín, nín lại mưa, chúng tôi là bốn anh bạn xe thồ văn hóa, ngạo nghễ lội trong nước chảy trên đường; đường kháng chiến, khoảng vă’ng vẻ, đi phải tính cữ trước, không thể nghỉ trọ bất thần giữa chặng, chúng tôi tranh thủ từng phút dưới mưa. Huyện mới Tân Kỳ như măng trẻ đang lên; nơi cái lũng rộng này, màu núi, màu cỏ xanh um, các nhà cơ quan xinh xă’n mới dựng, điểm những màu tường tră’ng ngói đỏ cửa xanh như một nơi nghỉ mát; giặc Mỹ đem máy bay đến bă’n phá, các cơ quan phân tán, thị trấn đang mọc phải tạm ngừng lại. Nhưng công tác không hề vì công việc chuyển địa điểm mà ngừng! Thị trấn Nghĩa Đàn vừa có tên đăng trong công báo, được Chính phủ công nhận thành một thị trấn nông trường với hai nông trường Đông và Tây sông Hiếu, với xưởng 250, với thủy văn, mậu dịch, bưu điện và nhiều cơ quan khác, với hàng nghìn công nhân nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp. Nghĩa Đàn đang nảy nở mạnh mẽ, thì bom đạn Mỹ đến tàn phá gây một tội ác nặng nề. Nhưng cây đã trồng vẫn tiếp tục mọc! Hôm ấy sau mưa, cái giống đất đỏ vùng múi bết chặt vào xe không đẩy đi được nữa, một chiếc xe bò đã chở bốn xe đạp, và chúng tôi tiếp tục hành trình dưới mười cây số rừng cà phê trồng xanh um, đang nở hoa tră’ng toát thơm lừng!

Khi trở ra Thanh, tôi đã về Quảng Tường, Quảng Tiến, hai xã có phong trào dân quân khá nhất tỉnh Thanh Hóa. Bà chủ tịch xã Quảng Tiến, chị Khương, đưa chúng tôi đi thăm xã; những hàng phi lao, những ruộng kê chín trĩu xuống hàng chùm, nhà san sát ở xóm Hải Thôn dọc theo cửa Lịch chảy ra biển; xưa, bà con xóm Thành lập một chiếc thuyền con đánh bóng(1) cua, kéo rụi trong sông, “chồng chài thì vợ cũng chài - làm sao có cá bán mai thì làm”, nghèo khổ quá, có khi con cái nhỏ chết, họ vứt xuống sông trôi, một chiếc mui thuyền chống mấy cột ở; nay nhà ngói, giếng vôi, một lao động được hơn ba tấn cá một năm, dân quân xã có 250 cây mác lào, lưỡi nhọn như lá trúc, đồng chí xã đội trưởng, quân nhân phục viên, khi làm nghề đánh lưới những con ruốc thì đi cà kheo dưới nước sâu dọc theo bờ biển, lên bộ thì đội một chiếc mũ să’t, nhanh nhẹn tập hợp, điều khiển dân quân; có máy bay địch đến gần, anh chị em dân quân ra công sự chờ nó bay thấp là hạ, anh dân quân miền biển vác khẩu trung liên khỏe như một tượng đồng đen.

(1) Bóng: Cái lồng úp cua.

Quảng Tường là một xã mép nước, ở ngay bên biển: Là lá cờ đầu trong phong trào dân quân toàn tỉnh hai năm 1963, 1964; từ lúc có máy bay Mỹ, cũng như Quảng Tiến, Quảng Tường lại làm được nhiều cá hơn mọi năm, mới sáu tháng đã bán được cho Nhà nước 90% tổng số cá trong năm, đẩy mạnh nghề lộng, phát triển nghề khơi; trên biển Sầm Sơn, mặc cho máy bay Mỹ từ biển vào hoặc bay trở ra biển, những buồm thuyền đi làm vẫn phất phới trên sông. Đảng ủy Quảng Tường đã cử người lên miền núi Lang Chánh khai thác 2000 cây tre, về rào làng, xây dựng làng chiến đấu; khi biển lặng, bạn chài đi hai ngày mới về, nên xã đã tổ chức lão dân quân, nữ dân quân và cả thiếu sinh quân, để đảm nhiệm việc canh phòng. Tôi đã đi thăm dân quân “trực chiến” canh giữ bờ biển ban đêm; lờ mờ trăng biển liền với mây trời một màu xám đục, bóng mấy chiếc mảng trên cát, và tiếng hô dõng dạc “Ai? Đứng lại!” của dân quân miền biển chen trong tiếng sóng.

*
* *

Tôi đã nằm trong lúa ngoài đồng cách thị trấn Cầu Giát dăm trăm thước nhìn máy bay phản lực Mỹ bă’n rốc-két phụt ra những làn lửa; tôi rất quen thấy chúng nó lông lộn rên rú như hóa điên hóa dại trên trời, thấy xác mấy chiếc ô tô bị bă’n cháy trên một vài con đường, cũng như tôi đã mấy lần chứng kiến chúng nó trúng đạn của ta, hộc khói trên trời Thanh Hóa, chạy tháo ra biển; ở xã Quảng Tiến tôi đã thấy hai thùng dầu của máy bay Mỹ cất chật một gian đền xưa và cánh máy bay Mỹ nhờ nhà đồng bào giữ hộ; thấy những mảnh vụn máy bay Mỹ mà đồng bào Vinh nhặt như lá rụng; và thấy ở Vinh cả một nhà xác máy bay Mỹ nát vỡ, vặn quẹo, lộn phèo, riêng xác máy bay Mỹ thứ 300 bị bă’n rơi chiếm một gian, phần bày tênh hênh trên bàn, phần nằm dúm dưới đất. Có hôm ở vùng biển Thanh Hóa, thấy máy bay địch lượn lung thiên, thì ra chúng đi tìm xác chiếc máy bay không người lái ta đã bă’n rơi. Tôi cũng đã nhìn tận cái mặt dài, tận cái đầu húi trọc của một tên phi công Mỹ vừa bị ta bă’t một hôm trước rơi ở Yên Thành (Nghệ An). Đó là một con cú nhìn ban ngày, chúng nó chỉ ngổ ngáo vây vo khi có máy móc, công cụ giết người trong tay; tước cái chỗ dựa đê hèn của nó đi, tên phi công Mỹ còn trần trụi là một cục ngu xuẩn sợ chết, không có lấy một chút hiên ngang. Cái văn minh của đế quốc Mỹ đã đào tạo ra những loại người như thế. Nhưng tôi nhớ mãi cái trận địa cao xạ pháo tôi được tới thăm, nhớ trời rộng in bóng những nòng súng lớn cao, cái cảm giác sung sướng chúng ta có sức mạnh kèm theo với chính nghĩa; nơi đây rất khoáng đạt, ở một mảnh đất của Khu 4 này, dịch gần với miền Nam hơn, chúng tôi có ở trên trời đêm sao Bă’c đẩu với cả sao Nam tào rất rõ; hai chùm sao Nam Bă’c đối chiếu nhau treo trên trận địa, ngang nhiên sáng tỏ, như mang một ý nghĩa tượng trưng cho hai miền nước ta. Các đồng chí cao xạ pháo trẻ thă’m như ngọn lửa; có những anh mười tám, mười chín tuổi mới vào bộ đội được mấy tháng đã nă’m vững kỹ thuật; các đồng chí đêm ngày trực trên mâm pháo, mưa nă’ng đều ở ngoài trời, yêu quý từng cỗ súng, sáng lau sương, chiều lau bụi, và giáng cho máy bay Mỹ những sấm sét từ dưới đất lên.

*
* *

Hai tháng công tác vào Khu 4 cho tôi một thu hoạch sâu să’c: nếu không đồng cam cộng khổ với nhân dân trên đường lửa, thì ta sẽ dùng bút thế nào đây? Ta sẽ lấy vốn trung thực ở đâu cho tâm hồn mình để mà viết? Trên đường từ Nghệ ra Thanh, khoảng cầu Khoa Trường, tôi đã gặp những người bệnh của trại chữa phong Quỳnh Lập vừa bị đế quốc Mỹ ném bom, họ lững thững, im lặng dời đi một nơi khác; dưới bóng trăng mờ, tôi như thấy chân họ tê dại đau đớn. Tôi cũng đã qua Ngã ba Môi vừa bị bom ban ngày, trại an dưỡng của các cụ già bị bă’n phá, một cụ già hay làm thơ tôi gặp ở Sầm Sơn, không biết có còn sống không? Xương thịt tôi cùng đau với những vết thương chung. Nhưng cũng ở Ngã ba Môi, ngay đêm ấy dân quân tấp nập chữa đă’p lại đường; đi đường dài, khát, chưa tìm được nước uống, may quá tôi vào gặp nồi nước của họ; đồng chí cán bộ xã đội vui vẻ báo cho tôi biết: đường đã qua được rồi. Chúng nó cố ném từng chiếc cần nhỏ, bom trật xuống đường, nơi thì người gánh đất, nơi thì xe cam nhông chở đá tới, chúng ta hàn gă’n đường lại trong một đêm. Rời Nam Đàn ra đi, chúng tôi trên một dãy đồi nhìn xuống dưới ruộng, bà con đang cày tập thể dưới trăng, tiếng chân trâu bì bõm, xa xa một bạn cày nào cất lên một giọng ví Nghệ rất thanh thoát tự nhiên như là tiếng hát của đất. Ở xã Nghĩa Khánh, máy bay địch lượn gă’t gao, một anh cán bộ quê Bình Định khoe với chúng tôi tinh thần lao động của xã này, những em nhỏ nguỵ trang cả cho trâu, dă’t đi ăn cỏ ban ngày, đồng bào đã quyết gặt hái, cày cấy trước thời hạn. Trên đường, các bạn lái xe bình tĩnh đợi sang phà; tiếng chuyện trò, thỉnh thoảng có tiếng huýt sáo, tiếng hát. Ở Thanh Chương, đêm xuống, Tuấn ba tuổi đang vòi mẹ, mẹ nghe có tiếng ù ù, bảo con: “Giônxơn đấy con ạ!” - bà con ở vùng này gọi máy bay Mỹ như thế. Tuấn đang khóc ngon lành, bỗng lă’ng tai và cãi lại mẹ bằng một giọng Nghệ nguyên chất: “ô tô!”. Thì ra ô tô của ta thật. Và Tuấn nhân đấy cũng bỏ luôn việc khóc. Nhân dân anh hùng, đất nước thì đẹp đến khiến người phải xuýt xoa. Dù đi khẩn trương để bảo đảm độ đường, chúng tôi cũng lặng người đi, trước cái cảnh men bờ núi Rạng trong đêm trăng nhìn xuống sông Lam, rộng, thanh, mà hùng, tiếp theo là hai rặng long não cao lớn, lá lao xao như rung ánh trăng thành tiếng. Những rãnh bò cày trên đất cát biển xã Quảng Tường có một dáng điệu rất cổ sơ, mạ xanh non, phi lao như đậm xanh nhờ có chất muối. Đất Hoằng Hóa (Thanh Hóa) dừa trồng san sát, xa xa gần gần, xanh rười rượi, trường học cho con em chúng ta tường vôi tră’ng mát, mỗi bước chân đi là một ngạc nhiên trước những xóm xanh trù mật. Có kháng chiến mới đi kỹ như thế này, nhưng đất nước càng đẹp, một niềm uất ức như trào lên chẹn lấy cổ anh; bạn tôi trong đoàn mỗi khi xúc động lại nói rất đơn giản:
- “Căm thật! Chúng nó bên Mỹ tha hồ dạo chơi, đất nước mình mà chúng tự đâu đến tàn phá”. Các em nhỏ tám chín tuổi ở Hoằng Hóa đã phải tự lập dă’t nhau ngồi sẵn một chùm trên mép hào giao thông, những con mă’t thỏ mở to quan sát máy bay địch đang bă’n phá trở lại cầu Đò Lèn, miệng liến thoă’ng bàn chuyện máy bay bom đạn! Tôi cũng không quên được một chiếc nôi mây ở Nghĩa Đàn đặt trên miệng hầm. Chúng ta phải phát huy cái khoa học của sự căm thù; cuộc sống bị đe dọa đến mức phải vũ trang bảo vệ cuộc sống. Chỉ có nhân dân là bất tử! Mỗi người tựa vào nhân dân, vào dân tộc mà chiến đấu.

Đồng bào Thanh Hóa rất cảnh giác, trẻ em thấy người lạ mặt là theo dõi, hỏi vặn; các bà đang làm dưới ruộng hợp tác xã, hỏi chúng tôi: - “Các anh ở mô đến đây?” và nửa thật nửa đùa:
- Không đủ giấy tờ, bầy tui bă’t đấy!
- Chúng tôi đi có công tác. Bă’t thì các mẹ phải nuôi

chúng tôi.
- Bầy tui nuôi rồi cưới vợ cho! Tiếng cười, niềm vui không rời nhân dân ta trong bất cứ hoàn cảnh nào.

7-1965

SỨC ẤM VÀ SỨC SÁNG

Năm nay, chúng ta vui sướng chào mừng kỷ niệm ngày thành lập Đảng trong khi cả nước “chống Mỹ hai miền đều đánh giỏi” (thơ Hồ Chủ tịch). Trong lúc cuộc Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào một giai đoạn quyết liệt, đồng thời cũng hứa hẹn những chiến thă’ng càng lớn lao, chúng ta càng thấy vững dạ ấm lòng nghĩ đến Đảng của chúng ta. Ra đời đã 37 năm, Đảng ta hôm nay càng rực rỡ chói lọi trong bão táp kháng chiến lần thứ hai chống đế quốc Mỹ xâm lược. Trên đất nước này của tổ tiên ta ngàn đời để lại, ngọn rau tấc cỏ, dãy núi cánh đồng, con trâu mái nhà, chiếc xe cỗ máy. .. những gì ta có, ta yêu hôm nay đều gă’n liền với lòng chúng ta yêu mến Đảng, giữ gìn vun đă’p vào Đảng như cái vốn vĩ đại nhất hiện nay của nhân dân ta. Đảng là đảng của giai cấp công nhân, của nhân dân lao động và của dân tộc. Đảng, nhân dân, dân tộc, cái khối là - một ấy có thể dời núi lấp biển, có thể chiến thă’ng bất cứ một kẻ thù hung bạo nào, có thể xây dựng mọi cái tốt đẹp ở trên đời. Giặc xâm lược Mỹ gầm rú bằng tiếng máy bay, uỳnh oàng bằng tiếng đại bác, xì xịt mọi thứ hơi độc hóa học; đất nước và nhân dân ta bị những tổn thương biết bao đau đớn, nhưng cái khối là - một ấy vững như dãy núi Trường Sơn, giặc Mỹ nhất định thua, từng bước chă’c chă’n, Đảng đưa chiến thă’ng cuối cùng ngày một đến gần.

Nhân dân là sức mạnh của Đảng, Đảng là ánh sáng của nhân dân. Có nhân dân anh hùng ấy, ở Vĩnh Linh, ở Củ Chi, ở khă’p mọi chiến trường, có đất nước sản sinh ra những đội quân tóc dài và trong tay không cầm vũ khí, hàng vạn người, với khí thế sóng biển tràn ngập kẻ địch, khuất phục uy vũ của nó, bă’t nó phải thua, thì có Đảng anh hùng ấy. Có Đảng do đồng chí Hồ Chí Minh sáng lập và xây dựng, với những lãnh tụ đầu tiên hy sinh dũng kiệt, Trần Phú, Ngô Gia Tự, Lê Hồng Phong... với những lãnh tụ kế tiếp một lòng lo nước, yêu nhân dân, với hàng vạn đảng viên “lo trước thiên hạ, sướng sau thiên hạ”, đi đầu vào khó khăn và cả chết chóc, thì có nhân dân anh hùng ấy. Xa hơn nữa, có lịch sử một dân tộc mấy nghìn năm bảo vệ độc lập của nước nhà chống lại xâm lược, tiêu biểu rỡ ràng nhất là Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, và còn biết bao tổ tiên anh hùng yêu nước: Nguyễn Biểu bị kẻ thù mạnh hơn buộc phải ngồi trước một bữa cỗ đầu người để thử gan xem có dám ăn không, Nguyễn Biểu ung dung ngâm thơ: “Nem công chả phượng còn thua béo”; vì yêu Tổ quốc, Nguyễn Biểu phải lấy đũa khoét mă’t đầu người mà nuốt. Đặng Dung chống lại với quân xâm lược đang mạnh, trước lúc hy sinh, viết:

Vai khiêng trái đất mong phò nước,
Giáp gột sông trời khó vạch mây;

- “Áo giáp tôi vấy máu quân cướp nước hôi tanh, tôi không muốn giặt ở sông thường, mà muốn lên gột ở sông Ngân Hà, nhưng vận nước còn hiểm nghèo, khó vạch mây mà lên”; cái chính khí trung trinh của bao nhiêu tiên liệt ấy truyền lại đến cho con cháu là chúng ta bây giờ. Truyền thống kiên cường, bất khuất ấy của dân tộc kết hợp với truyền thống vẻ vang của Đảng 37 năm nay luôn luôn phấn đấu anh dũng, tuyệt vời trung thành với lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của Tổ quốc, tạo thành sức mạnh không gì thă’ng nổi của dân tộc ta, nhân dân ta ngày nay. Đảng là người huy động, người tổ chức và người cải tạo; Đảng là nhà giáo dục thần tình. Từ khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời, đất nước ta từ Bă’c chí Nam biến đổi dưới sự sáng tạo của Đảng, của tư tưởng Đảng. Nhưng muốn lấy một điểm tập trung hơn cả, là Đảng ta hơn 20 năm có chính quyền đã sáng tạo ra những con người. “Người là cái vốn quý nhất”, thì những con người Việt Nam chúng ta tạo theo gương mẫu, hình ảnh Hồ Chủ tịch, đẹp biết bao! Và hiện nay đứng trên tuyến đầu của thế giới chống Mỹ, càng đẹp biết bao! Cái phẩm chất cao quý của người Việt Nam có Đảng lao động Việt Nam, đóng góp thêm cho nhân loại đúng như lời Măcxim Goocki: “Con người! Hai tiếng ấy vang lên kiêu hãnh!”. Muốn thấy sức ấm và sức sáng của mặt trời, hãy hướng nhìn vào muôn cảnh, vạn vật sinh sống tốt tươi sáng sủa, hoa nở, trái đậu, chim bay! Hãy nhìn những người con do Đảng và Bác Hồ đào tạo ra, và hãy tự hào căng đầy lồng ngực! Đại hội anh hùng, chiến sĩ thi đua chống Mỹ, cứu nước đầu tháng giêng 1967 là đỉnh kết tinh cao nhất trong 20 năm qua của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam; 45 đơn vị và 111 cá nhân được tặng danh hiệu anh hùng, nhưng cũng là đại diện cho bao tập thể và con người xứng đáng nữa. Nói đến những đức tính và thành tích đẹp đẽ của bao nhiêu người ấy là nói đến cái chất sáng trong của tư tưởng Đảng; họ phong phú như sự sống, muôn hình ngàn vẻ, vạn hoàn cảnh, trường hợp, nhưng vẫn là một chất trung với nước, hiếu với dân, vì nhân dân quên mình; họ là tư tưởng của Đảng biến thành hành động cách mạng.

Ở hợp tác xã Vĩnh Kim (Vĩnh Linh) ngày xưa, đồng bào thường đùa hoặc tự mỉa mai mình là “ăn cơm bữa diếp, nghĩa là ăn cơm hôm nảo hôm nao, tức là bụng đói. Ở hợp tác xã Đại Phong ngày trước, ruộng lúc nào cũng mênh mông như nước biển, đi cấy phải uống nước mă’m và ngậm gừng, cấy xong một vụ, các bà, các chị ngoẹo cả cổ... Từ những hoàn cảnh như vậy và còn nhiều cảnh khổ cực hơn nữa, những người có tư tưởng cộng sản đã phấn đấu kích cả cuộc đời lên, lấy tư tưởng của Đảng làm đòn xeo, lấy nhân dân làm chỗ tựa và động lực. Trước Cách mạng, Anh hùng quân đội lái xe Trần Minh Khâm, cha mẹ chết sớm, đi ở, người ta toàn gọi ”thằng Khâm", không ai gọi bằng “anh”; từ khi vào bộ đội, Khâm mới được gọi là “đồng chí”, được tôn lên trở lại làm một người, hơn nữa, một người có chất anh hùng. Tiếng “đồng chí” do Đảng sáng tạo, vào trái tim anh Khâm, đã dần dần biến anh thành một anh hùng thật sự.

Người ta chỉ có thể ứa nước mă’t, giọt nước mă’t kiểu mới toát ra từ những cảm nghĩ cao đẹp, hùng mạnh, khi thấy đạo đức chí công vô tư của Bác Hồ, của Đảng đã thành sự giành nhau của những người cùng một nhiệm vụ, họ tranh lấy sự hy sinh về phần mình. Ở công trường X, làm đường nơi hỏa tuyến, tiểu đội trưởng Hai, quê miền Nam, và tiểu đội phó Lân, quê miền Bă’c, tranh nhau mình là người đi phá một quả bom nổ chậm thật nguy hiểm. Tiểu đội của nữ anh hùng thanh niên xung phong Kim Huế, gồm 16 cô gái, tranh nhau ở lại, không ai chịu về nghỉ dù ốm mệt, để phá bảy quả bom nổ chậm còn lại; họ tranh nhau với bộ đội cho được nhiệm vụ về phần mình; khi đã chia thành ba nhóm, nhóm nọ lại tranh phần việc nguy hiểm với nhóm kia. Cũng ở công trường ấy, trong một đơn vị công nhân, đang thiếu rau xanh nghiêm trọng, chị cấp dưỡng bán với chị y tá lấy một thứ cây rừng chưa ăn bao giờ về nấu thử. Y tá nói: “Em là y tá, em ăn trước”. Cấp dưỡng giật lấy bát canh: “Cái này là em tìm ra chứ”. Sau hai người cùng ăn, và đã tìm ra được một thứ canh rất mát ruột cho những thợ đường. - Đó là những tâm hồn bằng ngọc!

Kháng chiến lần trước, Hồ Chủ tịch dạy: “Tín tâm, quyết tâm”, đánh Mỹ lần này, lòng tin tưởng và chí kiên quyết càng nâng lên cao độ. Trần Minh Khâm lái xe quân đội đi trên bom nổ chậm không biết bao nhiêu lần; anh nói: “Địch càng điên cuồng, thì sáng kiến của chúng tôi càng lă’m, càng quyết tâm cao”. Trần Văn Thi lái xe, xe cũ đưa cho anh, càng chạy lại càng tốt. Nguyễn Văn Tý, thợ hàn ở khu gang thép Thái Nguyên, đau tay phải, tập hàn tay trái, có kết quả; anh nói: “Người thợ hàn trong chế độ ta có cánh tay dài gấp đôi”. Cù Chính Lan còn một hơi thở vẫn đánh xe tăng của thực dân Pháp, làm nảy sinh Nguyễn Văn Bé nát một thân mình làm tan hàng dãy xe bọc thép của Mỹ. Một Bế Văn Đàn hy sinh đã làm xuất hiện bao người lấy thân mình làm giá súng bă’n Mỹ hiện nay. La Văn Cầu tự chặt một cánh tay bị thương ở trận Đông Khê, nay đã có bao chiến sĩ nát một chân vẫn không rời mâm pháo, và những đồng chí bị thương một tay còn một tay vẫn lái xe về đến nơi an toàn...

*
* *

Một hình ảnh tôi được nghe một đồng chí kể lại, luôn luôn vẫn đỏ rực trong tâm trí tôi. Ở căn cứ địa Việt Bă’c, lần kháng chiến trước, Hồ Chủ tịch ngồi trong một nếp nhà có đốt một đống lửa củi rừng to, một tay Bác cời lửa. Mưa, nhà dột, nước lọt xuống vào tới đống lửa, nhưng củi rừng to vẫn cứ cháy bừng bừng. Hồ Chủ tịch chỉ vào đống lửa, nói với mấy người chung quanh: “Cũng như phong trào cách mạng, khi xây dựng được vững chă’c, lớn mạnh, thì không sợ mọi sự phá hoại của địch”. - Mẩu chuyện ấy để ấn tượng trong óc tôi: Bác Hồ ngồi nhen nhóm một bếp lửa, lửa của Bác là tín tâm, quyết tâm, lửa cách mạng ấy 37 năm càng ngày càng rực thă’m. Và ở nơi nhà Bác giữa cây rừng đá thác, Bác có một ngọn đèn dầu hỏa làm việc ban đêm; tôi được nghe kể lại: Mỗi lần đi ra sân hít thở không khí, Bác lại vặn nhỏ đèn xuống, vào, lại vặn đèn lên. Người nhóm lửa cũng là người tránh lãng phí dầu; đôi ngón tay Bác chú ý vặn bấc đèn, mấy giọt dầu hỏa Bác tiết kiệm cho chúng ta có một ý nghĩa yêu thương nhân dân lớn lao vô hạn. Từ Hồ Chủ tịch, từ các lãnh tụ kính mến của chúng ta, nhiệt tình cách mạng và khoa học cách mạng, chủ nghĩa nhân đạo cộng sản và khí tiết người chiến sĩ cộng sản tỏa đến khă’p mọi đảng viên và nhân dân, làm thành tính ưu tú của Đảng ta, của dân tộc ta.

Trong trận chiến đấu gay go quyết liệt chống giặc Mỹ xâm lược, chúng ta càng đoàn kết chung quanh Đảng lãnh đạo. Giặc Mỹ càng hung bạo, càng thi thố cái tài giết chóc của nó, ta càng quyết tiêu diệt chúng, và càng tự hào là người Việt Nam chân chính, càng tự hào đứng dưới lá cờ của Đảng Mác - Lênin, và Đảng Mác - Lênin của chúng ta gă’n liền với chủ nghĩa quốc tế vô sản; chúng ta là một với cái chí khí cộng sản trên thế giới. Năm 1942, khi Đức Hítle đã chiếm Tiệp Khă’c, đồng chí Phuxích đã cho in bí mật và phát đi bài “Dưới lá cờ cộng sản chủ nghĩa”. Phuxích nhă’c lại lời của Xtalin nói về những người cộng sản: “Chúng ta là những người được đúc tôi đặc biệt”, và viết: “Vâng, vì chúng ta là những con người; chúng ta, những người cộng sản, chúng ta yêu đời. Và chính vì thế, mà chúng ta không do dự hy sinh đời sống của bản thân chúng ta, để chiến thă’ng và mở đường cho một đời sống thật, một đời sống tự do, đầy đủ và tươi vui, một đời sống xứng đáng với tên của nó...”. Trong các nhà tù của Mỹ - nguỵ ở miền Nam hiện nay, biết bao chiến sĩ của nhân dân, đảng viên hay không, vẫn giữ vững cái khí tiết cộng sản. Đồng chí Nguyễn Đức Thuận đã ở trong “chuồng cọp” của chúng nó, ngoài đảo khơi Côn Lôn; đây là cái “sáng tạo” giam cầm và đầy đọa mới nhất của chúng; Mỹ - ngụy bây giờ muốn sang trọng thă’ng chúng ta cả về tư tưởng, muốn những người cộng sản phải đầu hàng chúng về tư tưởng. Cuộc đấu tranh này giữa địch và ta ác liệt vô cùng ở trong cái “chuồng cọp” nhốt người. Nhưng đồng chí Nguyễn Đức Thuận đã hoàn toàn đánh bại chúng nó và trở về chiến thă’ng; đồng chí đã không một phút nào lìa xa cái mặt trời tư tưởng của Đảng.

Làm cách mạng là con đường vất vả, gian nguy nhưng lại là con đường nhanh nhất đến hạnh phúc; ngoài ra con đường tă’t nào khác để đi tới hạnh phúc là hưởng trên lưng người khác. Sức ấm, tức là sức yêu; sức sáng, tức là sức nghĩ; tức là trái tim và khối óc của Đảng luôn luôn ở với chúng ta . Đảng ta đã nhìn thấy trước đời sống ngày mai muôn vàn tốt đẹp của nhân dân ta từ Bă’c chí Nam. Chúng ta rất coi trọng đời sống vật chất, Đảng ta lo nghĩ đến từ cái kim sợi chỉ của nhân dân, huống chi cơm áo, cá thịt, nhà cửa, xe cộ, sách vở...; tuy nhiên chúng ta không thuần chỉ nói là có bao nhiêu than, bao nhiêu điện, bao nhiêu thép, không chỉ nói bữa cơm có bao nhiêu thịt. Nếu chỉ kể như thế, thì Mỹ “văn minh” nhất, trái lại, con quỷ vàng ấy bần tiện nhất. Trên một đời sống no ấm, khỏe mạnh, tiện lợi, tốt đẹp, phong phú, chúng ta rất coi trọng văn hóa, tinh thần; chúng ta sẽ xây dựng một đời sống chân chính văn minh, trong đó quan hệ xã hội người với người là đồng chí, là anh em, rất bình đẳng, rất thân ái; đời sống ấy sẽ biểu hiện những gì cao quý nhất của con người, những đức tính mà trong cuộc chiến đấu thần thánh chống Mỹ, cứu nước ta đã mài giũa, rèn đúc thêm như một cái vốn người quý báu nhất.

Và bây giờ thì chúng ta chống Mỹ, đánh đế quốc Mỹ cho đến thă’ng lợi hoàn toàn.

1-2-1967

ĐI TRÊN ĐƯỜNG LỚN

Trên con Đường Lớn, hai mươi năm! Anh đi trên đường, anh sống với con đường nó là lẽ sống của anh, đến cây số Hai mươi - kể từ tháng Tám Bốn mươi nhăm
- anh khẽ dừng bước đứng lại ngă’m đất trông trời... Cây số Hai mươi: Một trạm thời gian trên đường Lịch sử, anh dừng chân nơi trạm không phải để nghỉ, mà để “trông Bă’c, trông Năm, trông khă’p địa cầu”, hai mươi năm đã qua, hai mươi năm sẽ tới, con mă’t của Lịch sử chập vào đôi mă’t của anh; chao ôi, một niềm yêu lớn quật quã trong ngực của anh. Chúng ta kỷ niệm hai mươi tuổi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa năm nay, trong lúc tên khổng lổ hai chân bằng đất sét tấn công nước ta từ Nam chí Bă’c, tên nô lệ của Vàng ấy lại hòng bă’t nhân dân các nước làm nô lệ cho nó, nhưng không may nó đã chọn nhầm nước Việt Nam làm thí điểm điển hình để cho nó thi thố cuộc “trừng phạt” ra gương. Nhân dân miền Nam trước tiên, rồi bây giờ nhân dân cả hai miền Nam Bă’c đã nă’n và đo hai cái chân đất sét của đế quốc Mỹ, đổ nước vào cho rã, lấy súng choảng cho khuỵu, đặt hầm chông đâm nát bàn chân, và chứng minh nhãn tiền trước nhân dân thế giới sự đúng đă’n vô cùng của lời nói Lênin; đừng có sợ tên khổng lồ này, hai chân nó đích thị nặn bằng đất sét!

Ở miền Bă’c, chúng ta đang chống Mỹ, cứu nước, bảo vệ những thành quả hai mươi năm của Chế độ ta. Cái phản diện dám vác mặt đến trợn mă’t phồng mang dưới hình thức máy bay phản lực và bom đạn, rốc két, con mụ Thần chết nghều ngào quờ quạng má vạc đến xương, mă’t sâu trôn bát đeo cờ Huê Kỳ, lùng lượn kiếm ăn, cái dã man ác thú xổng chuồng từ Nhà Tră’ng và Lầu năm Góc, những thứ đen tối điên cuồng ấy càng làm nổi bật lên hình ảnh tươi sáng chính diện của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Mẹ của mẹ chúng ta, Hồn của hồn chúng ta, đẹp đẽ rực rỡ hơn bao giờ hết! Hàng triệu ngực của chúng ta như những tảng đá xây thành gìn giữ Tổ quốc, như những cái khiên kết lại bảo vệ Chế độ, và nước Việt Nam dân chủ cộng hòa tốt tươi trong sáng của chúng ta còn vững hơn vách thép thành đồng. Hai mươi năm lịch sử! Không là thợ thuyền, dân cày, chỉ ở cái lớp “thường thường bậc trung”, tôi cũng đã rợn mình nhớ lại cái xã hội cũ mà Tháng Tám cách mạng đã đánh đổ. Tôi cũng đã được thoát kiếp đổi đời! Mọi năm, tôi chưa để ý đến, bỗng nhiên năm nay từ quá khứ xa xôi vỡ ra một mảng đau đớn, có phải vì chủ nghĩa nhân đạo cộng sản đã thấm sâu vào trong tôi hơn mọi năm chăng? Từ trong thành phố Qui Nhơn của trí nhớ tôi, bỗng lẩy bật ra cái dãy nhà năm căn của ông nhà giàu Sáu Cưởng cho thuê; với cái giá năm đồng bạc Đông Dương một tháng, thầy tôi đã thuê được một gian trong cùng, đó cũng là một thứ ưu tiên tình nghĩa cho ông Tú họ Ngô. Từ cổng vòi đi vào, có một cái giếng và một khoảnh đất bỏ trống vất vưởng, mẹ tôi (bà vợ cả của thày tôi) đã cần cù trồng trọt một luống mía voi, mấy luống cà chua, chỗ nào xấu lă’m thì trồng củ mì (să’n), tôi vẫn gánh nước tưới, khi cà chua ra nhiều lá quá, muốn cho nhựa nó dồn thành quả, tôi đã lấy mấy ngón tay ngă’t bớt lá đi, còn nhớ mãi cái mùi cây cà chua hăng hă’c cho đến bây giờ.

Cuối mảnh đất là hai gian nhà xí. Vì ở được gian cuối, nên thừa một dải đất, thầy tôi dựng mấy cái cột tre, làm một gian chái, như thế là ông Tú Thọ phong lưu nhất rồi. Mẹ tôi thổi cơm tháng, tôi đi học đip-lôm. Mẹ tôi ngủ cái buồng con trong nhà, còn ngoài chái, thì tôi vẫn nhớ có một ngọn đèn “hột vịt”(1), cả nhà tôi: thầy tôi, tôi và ba em, chất lên trên cái phản mượn của ông Sáu Cưởng. - Nhưng vỡ ra hơn hết trong trí nhớ tôi năm nay, là những láng giềng trong cái xóm năm gian, thân phận năm đồng bạc tiền nhà với nhau, nên nhà tôi đã ở chung với một xã hội đau đớn, mà trước kia mă’t tôi không nhìn thấy rõ. Có anh của ông Sáu Cưởng, nghiện nặng, ở một gian, vô nghề nghiệp, sống bằng tiền xin của em; sát nách nhà tôi có họa sĩ truyền thần Phi Long Phi Hùng chi đó, mê một cô làng hát đâu ngoài Bă’c vào, biết ngâm sa mạc, thường đi cầm quần áo của chồng để tiêu; gian giữa, một lính Tây nghèo thuê làm chỗ ở cho chưa được một me Tây, mà một chị đĩ khá hiền lành, có lúc tên Tây ghen, nó dỗi như trẻ con, chị kia lại dỗ, nó lại dỗi bằng tiếng Pháp; ngoài cùng là con mẹ Bính buôn người, gây như que củi, trán cạo să’c lẻm, anh chồng thường đau mă’t, đeo kính râm, có lẽ cũng là để che bớt màu să’c của

(1) Đèn dầu hỏa, bóng đèn to bằng quả trứng vịt.

sự đời; một hôm tôi thấy con mụ túm xoă’n chặt ghìm đầu đánh một chị tóc rất dài ở gian nhà thứ hai, biết ca Huế; nhà thứ hai có một người ở gái cũng nói tiếng Huế, trông xinh, cô thụt lưỡi nên nói ấp úng; không biết mụ Bính mưu kế làm sao mà mấy tháng sau cô ở gái bă’t đầu đi làm nghề! Nhưng khó quên hơn cả, là một ngày kia mụ Bính cạo trán, cạo lông mày să’c thêm, đánh phấn thoa son, và đeo kiềng vàng, chải tóc vấn rất mượt, không biết để giăng bẫy tiếp ai? Đến nỗi thầy tôi nhà nho dạy chữ Hán mà cũng nảy ra óc trào phúng khi thấy con mụ ma lem trang điểm đến cái kiểu như thế! Ở một cái bếp bỏ không, là gia đình một anh phu xe kéo, che phên chằng đụp, có một cháu trai rất kháu khỉnh đặt tên là Chó con, nó là giọt ánh sáng trong cái mớ xám xịt năm gian này!

Ngày kỷ niệm Cách mạng đã lay tâm trí tôi, và làm vỡ ra một mảng xót xa của xã hội như thế, trong đó tôi đã sống. Chung quanh cái giếng gạch còn rõ trong ký ức tôi, là một ung nhọt, mà bỗng nhiên nhớ lại, tôi rùng mình!

Từ đó đến bây giờ, con đường đi đã rất xa. Ánh sáng hôm nay giọi tôi chan hòa! Sáng trong đời, sáng trong tôi, cái sáng không thể cưỡng lại được, sáng từ qui luật tiến lên của Lịch sử! Từ ngày 5 tháng Tám 1964, giặc Mỹ đem bóng tối đến tấn công miền Bă’c nước ta, nó càng thúc đẩy nhanh thêm, sâu thêm sự nhận thức về ánh sáng của Đảng, của chủ nghĩa xã hội. Chúng ta đi trên Đường Lớn. Mọi con đường để phải dẫn tới con Đường Lớn của lịch sử mà ta đã chọn, đã đi: - Thỉnh thoảng, trên báo chương, trong những câu chuyện khi đi về cơ sở, tôi lại nhặt được những hình tượng điển hình của cái khổ xưa, và tự nhiên bă’t tôi đem đối chiếu với đời mới. Ở thôn Bùi, xưa kia đồng bào đã nấu nước vo gạo làm canh, thôn Bùi nào? Tôi đọc báo rồi quên mất,
- ở tất cả những thôn Bùi. Đồng bào nông thôn Hưng Yên nay mở đường trong xã cho ô tô đi, còn nhă’c lại những đường làng hai người gặp nhau không có chỗ tránh, níu lấy nhau định nhường bước nhưng lại cùng rơi xuống chỗ lầy! Đồng bào Yên Khánh (Ninh Bình) nói: Cầu quá cheo leo, phải cởi quần dài quàng vai mà lội. Đồng bào Yên Lạc (một xã) nói: - Nghèo đói quá, phải bán con đi xa từ nhỏ; đến khi mẹ chết, con đi qua hỏi: Chôn ai? Một chị ở làng Còng, Thanh Hóa, kể với tôi trong giảm tô: - Bọn địa chủ thịt thà phè phỡn, còn tôi thì “mày ngô, đuôi cà”. Tôi không sao lại từ sổ tay của tôi ra đây bảng “So sánh hai cuộc đời” viết chữ xanh đỏ trên những tường nhà xã Xuân Khê nổi tiếng thủy lợi ở Hà Nam, chỉ xin kể hai mục chăn màn (từ 167 cái lên 1.683) và giày dép (từ 141 đôi lên 1.208). Người được sống thỏa, loài vật cũng được nhờ. Ở huyện Duy Tiên, trẻ em một xã may áo bao tải cho trâu đỡ rét, may gối rơm cho trâu chống cằm nhai lại ban đêm đỡ mỏi, hàng tuần các em mở tiệc khao trâu (tại sao nhà thơ không nhân dịp này mà làm một bài thơ về cỏ: Cỏ dầy, cỏ gà, cỏ lưỡi ră’n, cỏ vạc...?). Đi trên Đường Lớn, người văn thơ đồng cam cộng khổ với nhân dân; tuy nhiên trong trăm nghìn cái vui sướng, tôi cảm ơn Đảng vô cùng đã cho toi cái hạnh phúc này: Hai mươi năm nay đã tạo ra trong nhân dân vĩ đại một công chúng lớn lao: Có hằng hà sa số những người yêu văn yêu thơ khă’p các nẻo đường đất nước, đó là những người chủ mới của văn học, những Mạnh Thường Quân, những Chung Tử Kỳ của văn học; anh sung sướng đến mức nào khi trên phố, một thợ chữa điện hai mươi tuổi, một cô bán hoa biết và bình luận đến tác phẩm của anh? Được thế, anh đã có muôn tâm hồn ở trong ngực, ở trong đầu! Cái mạch văn của anh ở đâu ra? Nếu không phải từ những trái tim, trí óc của hàng vạn người thân quí ấy truyền máu sang cho anh? Ai sẽ nuôi cho văn anh không già, không cạn? Nếu không phải là hàng triệu người lao động yêu văn thơ, họ là tinh hoa của Tổ quốc? Thằng giă’c Mỹ xâm phạm đến tính mạng của anh, tính mạng cơ thể, tính mạng tinh thần của anh, nó bă’n giết thịt của thịt anh, máu của máu anh là nhân dân. Anh có một tâm hồn nghệ sĩ, anh yêu đến cả cỏ hoa xinh đẹp, nhưng trước nhất là anh yêu những con người. Một cái gì là hình ảnh của hạnh phúc tức khă’c nhói vào tim anh: Còn giặc Mỹ, không thể có yên vui, hạnh phúc. Một cái gì là chính diện tức khă’c nhă’c anh phải tiêu diệt cái phản diện: Giặc Mỹ! Nhân dân ta tất cả lên đường, mỗi gia đình, mỗi đôi bạn, chúng ta hy sinh không đếm kể, để mỗi người lên vị trí chiến đấu hiệu quả nhất của mình! Hai mươi năm của Chế độ ta là kho tàng, vốn quí của ta, là chỗ tì, đòn bẩy của ta để tiếp tục xây dựng đất nước, cải tạo thế giới. Hai mươi năm ấy, một hòn chì ghê gớm kỳ diệu đặt thêm lên tất cả những bàn cân, hòn chì lạ lùng này thêm trọng lượng vào cho mỗi hạt thóc tăng gia, mỗi con lợn chăn nuôi, mỗi hạt đường kết tinh, mỗi mét vải dệt được. Đặt đầu mũi súng, Hai mươi năm ấy lái cho đúng hướng; đặt trong viên đạn, Hai mươi năm ấy chă’p cánh cho đạn bay; Hai mươi năm ấy ở ngoài Bă’c, Hai mươi năm ấy ở trong Nam, nó vốn là một sức mạnh tinh thần, nó đã thành một sức mạnh vật chất!

Chúng ta yên lă’ng lặng lẽ trầm mặc mà nhìn xem những khuôn mặt người Việt Nam ta sau Hai mươi năm tạc theo hình ảnh Bác Hồ và đi trên Đường Lớn; trong lửa đạn, những khuôn mặt ấy càng sáng tình nhân đạo; thế giới gọi đây là những khuôn mặt của anh hùng! Thôi tôi không thể nói cho hết về những người thương yêu đó nữa. Ta phải quay trở lại nói đến giặc Mỹ, là cái hiện thực khách quan mà ta phải đối phó hàng ngày. Nói không xiết, hôm nay tôi hẵng chỉ nói đến một võ công vẻ vang nhất sau Cồn Cỏ: Đó là võ công Nam Ngạn
- Hàm Rồng, tập trung điển hình được cho chiến tranh nhân dân của ta.

Tôi đã nhiều lần qua cầu Hàm Rồng. Ai qua cầu ở đây mà không ngả nón, cất mũ trông cầu, để chào cầu qua sông Mã của ta và cũng để hóng gió ở trên cầu, xô vào tóc rất mát, vì sông thì sông rộng, nước thì nước sâu, cầu thì cầu cao, và ở đây không xa bờ biển, nên thật ra cũng không chia được gó sông hay là gió biển. Từ ngày 3 tháng 4 năm 1965, Nam Ngạn - Hàm Rồng đã vào lịch sử như một bản anh hùng ca chống giặc đế quốc Mỹ. Vừa qua, về công tác ở Hoằng Hóa, Sầm Sơn, Quảng Tường, Quảng Tiến, tôi đã bao nhiêu lần thấy máy bay Mỹ đến đánh Hàm Rồng; chúng nó có một thứ căm thù trở ngược: đó là hằn thù của ác thú đối với con người, hằn thù của bọn cướp ngày đối với người thiện chí; những tàu bay quằn quèo rít rú nhào lộn của chúng như hình tượng một kẻ thất vọng điên rồ bứt đầu bứt tai, sùi bọt mép, rơi nước dãi, tất cả nào bom các loại, đạn các cỡ, rốc két và tên lửa, là chỉ vì đế quốc Mỹ oán giận đời sống, hằn thù tiến bộ, sợ cầu bă’c qua sông, sợ khiếp vía chủ nghĩa xã hội thă’ng lợi trên miền Bă’c nước ta! Nhưng tôi cũng đã thấy dưới trời Thanh Hóa, chung quanh vùng Nam Ngạn (Hàm Rồng) cũng những máy bay lúc đầu hùng hổ ấy că’p đuôi vãi khói chuồn về phía biển, một phút một sa đoạ xuống gần đất xa trời!

Những hình tượng chiến đấu tuyệt vời nổi lên giữa một tinh thần anh hùng tập thể rất cao. Bom địch nổ tung lên từng tảng đá to như thúng cái bay qua đầu các xạ thủ của ta; những mỏm đá đặt ụ súng từ màu đen chuyển thành màu tră’ng, cỏ non dưới chân các chiến sĩ cháy trụi. Nhưng lửa chiến đấu vì Tổ quốc đã biến các chiến sĩ của ta thành những thánh thần! Nòng súng bă’n đến đỏ au, súng bị tă’c, đồng chí Thuấn ghé răng că’n chặt lấy chiếc đinh ốc, cho đồng đội xoay súng thay nòng. Đạn lửa nó bă’n cháy áo trên lưng đồng chí Khiền. Khiền cởi áo quẳng ra xa, xoay trần quần nhau với giặc, cái mũ chụp trên đầu bay mất lúc nào cũng không biết. Đồng chí Chưởng trên mâm pháo đang bă’n địch, thì chiếc mũ trên đầu bật tung về phía sau, máu trào ra; anh bị thương ở trán, được băng, lại tiếp tục bă’n; súng hỏng, anh chạy phă’t sang khẩu đội bạn, nhưng lại bị thương ở chân; Chưởng lấy tay chẹn vết thương, buộc tạm cho mãu đỡ chảy, lại chạy tiếp đến nhảy lên mâm pháo bạn, chưa kịp ngồi lên ghế số 1 đã nă’m chă’c tay quay, đưa nhanh nòng súng, nhả đạn! Các đồng chí bị bom nổ hất tung ra khỏi công sự, vùi kín người, được moi lên, vẫn không rời tuyến lửa... - Quân anh hùng, dân quân cũng anh hùng, ở giữa nhân dân anh hùng. Nguyễn Thị Hằng, Ngô Thị Tuyển, ai cũng biết chiến công, thành tích của hai cô gái Nam Ngạn. Anh thanh niên Viễn 18 tuổi, đội viên đội thủy lợi hợp tác xã, đã băng qua sông rộng bằng một chiếc thuyền con giữa những cột nước do bom nổ tung cao để làm nhiệm vụ; anh thợ rèn Hạ lao xuống giữa sông cứu một chiếc thuyền gạo bị đứt dây, trôi, và làm trở ngại cho hải quân ta. Chị dân quân xé vạt áo, xé sang tay áo mình để lau đạn, còn thiếu giẻ, chị cởi cả áo lót, đạn vẫn cần gấp, chị xé cả ống quần của mình để lau đạn. Cố Dư, chiếc quán hàng nước bên đường, cũng mang cả mớ chè mồng năm ngon nhất của mình nấu nước cho bộ đội và dân quân; các em trai thoăn thoă’t leo lên hái dừa, cũng để cho các anh ấy đỡ khát trong khi chiến đấu. Sư bà cũng không thể ngồi yên được, xông ra nấu cơm, tiếp tế... - Chính vì hàng ngàn những gương anh dũng và quên mình đó, mà 51 máy bay Mỹ các kiểu đã rơi xuống bằng mọi hình thái trên vùng đất thiêng liêng Nam Ngạn - Hàm Rồng này. Đầu, cánh, cổ, lái, thùng xăng của chúng vương vãi khă’p nơi. Có những xác máy bay lút sâu dưới đất lầy hàng chục thước, có lẽ để cho con cháu ta về sau tìm thấy và ngạc nhiên. Nhiều nơi, đồng bào không làm sao thu nhặt hết xác chúng, cứ để mặc cho chúng nằm đó, còn bận công ăn việc làm. Vì đúng là “tay súng tay cày”, đánh Mỹ là chuyện hàng ngày, nên sản xuất không thể trì hoãn, mà lại càng phải khẩn trương.

Sự sống của ta mạnh hơn cái chết của nó. Những tiếng của sự sống, tiếng hò trâu bò cày ruộng, tiếng rèn, tiếng búa, tiếng lửa ở lò cao, tiếng chồng bảo vợ, tiếng mẹ ru con, không ầm ầm mà vẫn cứ mạnh hơn tiếng gào rú của “ma trời”, “thần sấm” Mỹ! Cỏ cũng mạnh hơn đại bác của giặc cướp nước, biết bao súng lớn của những bọn dữ tợn như Hít-le đã bị cỏ chôn vùi! Tôi đã thấy những chiếc xe tăng nặng của giặc Pháp mă’c lầy ở những chỗ xa tít tă’p trên cánh đồng Điện Biên Phủ, bị sự sống đè lên! Thằng giặc Mỹ thua trẻ con Nam Ngạn, các em gánh lá đến cho bộ đội nguỵ trang súng, nấu nước, tải đạn, và vẫn leo lên cành xoan thăm tổ sáo. Hàng nghìn tấn bom của chúng nó thua hai nghìn quả dừa trong vườn ươm của hợp tác xã Nam Ngạn ta đang nảy lá non mạnh mẽ, thua máy tuốt lúa chạy rào rào, thua tiếng băm bèo của chị Dung, bom vừa tạm dứt đã chạy về trại chăn nuôi cho lợn ăn kịp bữa; thua, thua, thua cành hoa mới cài trên tóc các o dân quân sông Mã bờ Nam.

Hoan hô chiến công Nam Ngạn - Hàm Rồng, tôi hoan hô tất cả các chiến công lớn nhỏ diệt Mỹ, cứu nước. Tôi ca ngợi tất cả những thành tích sản xuất, công trình tạo tác, công lao suy nghĩ nhân ngày kỷ niệm thiêng liêng Hai mươi năm nước Việt Nam dân chủ cộng hòa!

Tôi ca ngợi muôn muôn lần nước Việt Nam dân chủ cộng hòa tươi đẹp lớn mạnh của chúng ta trên con Đường Lớn!

29-8-1965

THƠ VỚI CUỘC SỐNG, THƠ VÀ THỰC TẾ

I

Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa của chúng ta hai mươi tuổi. Hai mươi năm được sống với Chế độ ta. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, tôi muốn ôn lại những sự đổi thay, và sự chuyển biến của tâm hồn, trí tuệ một người làm thơ, viết văn. Thật ra, nhìn một khoảng hai mươi năm thì thấy mình đã đổi khác hẳn rồi, nhưng muốn ôn lại quá trình chuyển biến ra sao, thì lại không phải là dễ, mà có tự giác ôn lại, thì mới thấm thía sâu să’c hơn cái tình duyên của tâm trí mình với Cách mạng, cái ân huệ của Cách mạng. Năm 1959, một tờ báo Âu châu (Pháp) giới thiệu một nhà thơ Ý, Salvator Quasimodo, được giải thưởng Nôben (1959); tôi đọc bài thơ ba dòng này, mà cứ bàng hoàng:

CHƯA CHI CHIỀU ĐÃ TĂT

Mỗi người đứng cô đơn trên trái tim Trái đất Lòng xuyên qua một tia nă’ng mặt trời Và chưa chi chiều đã tă’t. Kể ra thơ ba dòng mà viết như thế là sâu. Tuy nhiên, dùng cái sâu să’c để nói một thế giới buồn bã; bài thơ làm năm 1930, đến năm 1959 được đăng lại trong một chùm thơ như là tuyển. Sau ba mươi năm, tác giả Quasimodo đã đổi khác, lịch sử thế giới 30 năm vũ bão vừa qua đã đưa tâm hồn thi sĩ đổi thay sang về với cuộc sống và đấu tranh; Quasimodo đã là một nhà thơ kháng chiến Ý, và về sau chủ trương “làm lại con người”, rằng “Những tình cảm của con người, ý của con người muốn tự do và muốn ra khỏi cô đơn, đó là những nội dung mới” của thơ. Viết năm 1930, ba dòng thơ trên đây như một di chỉ kể lại giai đoạn văn hóa đã qua của loài người. Với ta thì đã qua, mà với một số nước, một số người thì chưa qua! Ba dòng thơ ấy nói rất đúng cái tâm trạng của con người cá thể chỉ thấy một điều mình là cá thể, một con người bị cầm tù, tự cầm tù trong phạm vi triết lý Cái Riêng; một cái nhà tù rất dịu êm, có song the, có thơ mộng, trong đó ngồi một nàng công chúa đẹp đội mũ phượng; nhưng nàng công chúa héo hă’t rụng tàn, bị giam trong lồng kính pha lê, không giao thông được với bên ngoài, và cứ như thế mà chết..."Lòng xuyên qua một tia nă’ng mặt trời“, đó không phải là một trái tim vô tri, tia nă’ng mặt trời xuyên qua làm cho trái tim ngân vang tha thiết, nhưng đồng thời cũng là một mũi tên làm cho trái tim bị thương một cách nào đó: thứ vết thương nội tại như một định mệnh, vết thương của những xã hội có giai cấp, của những tâm hồn chưa giác ngộ đấu tranh giai cấp, những tâm hồn không đi với thời đại, nên cứ còn sầu như vẫn đang ở khoảng thời gian trong truyện Hồng lâu mộng, dường như lịch sử chưa đi tới đâu! ”Và chưa chi chiều đã tă’t“, buồn biết chừng nào! nói như Tản Đà, ”thơ nghĩ chưa ra, già đã tới", bốn bề hiu hă’t, một tiếng lá rơi được nhân lên như tiếng sấm nổ, đêm đời đã tới, mà vẫn một mình thôi... Không phải tự nhiên mà tôi tán trên ba câu thơ, nhưng ba câu thơ điển hình ấy giúp cho ta thấy rõ một lần nữa cái mới và cái cũ. Nếu giả sử ta chưa có một chỗ đứng vững chãi, một phương hướng chă’c chă’n, thì ta cũng hãy còn xoay chong chóng với ba câu thơ. Nhưng thời gian đã bước đi. Tôi đã hai mươi năm sống trong nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Dịp này, tôi muốn “ôn cũ biết mới”, lấy cũ rõ mới, một phương pháp làm đúng lúc, thì rất bổ ích. Thế nào mà một tâm hồn thi sĩ cảm thương đã chuyển thành một tâm hồn thi sĩ tham gia cải tạo thế giới? Tôi còn nhớ mình trước đây hai mươi năm chỉ toàn diễn tả “tâm tư” kia mà, sao bây giờ lại có thể diễn tả được đời sống? Trước chỉ tự quay nhìn vào trong, bây giờ nhìn được hiện thực bên ngoài? Trước không chịu nhìn, và có nhìn, mở mă’t cũng không thấy. Nhớ lại ngày xưa, sao mà lại có thể mù như thế được? Trong trường Quy Nhơn, tôi cũng không biết nhìn ngay cả những bạn học trò cùng một lớp với mình nữa kia, chỉ theo cảm tình thích người này không thích người nọ, cậu này tốt, đứa kia xấu, anh này con nhà quan lớn ở Huế, rất giỏi đàn nguyệt, mỗi sớm chủ nhật ăn mặc như một công tử bột sữa, xức nước hoa thơm xa một trăm mét, vào nhà thờ liếc gái; cậu kia nhà nghèo chăm học, guốc đã mòn hết gót vẫn còn đi... Ồ mà lạ thật! sao mình xưa kia lại có thể nhìn “khách quan” đến thế, trừ một số đặc biệt mến hay rất không ưa, còn thì hai con mă’t cứ nhìn bạn học như một cái máy ảnh, họ ăn mặc thế nào thì chụp ảnh thế ấy, không có ý kiến ưa với không ưa gì cả, chủ yếu là mình đi trong cái thế giới của mình thế thôi, ở ẩn ngay trong trường học! Bây giờ kiểm điểm lại, thì hóa ra không tự giác, mà những học trò của lớp tôi đã tập hợp ưa mến chơi bời với nhau theo giai cấp của họ, thì ra chưa có ý thức, nhưng những bạn tôi thân thương ngày trước cũng là tiểu tư sản như tôi.

Chưa nói đến chuyện “lửa cơ đốt ruột, dao hàn că’t da” của công nông, tôi hẵng chỉ nói đến cái sợ mà những người trong tầng lớp của tôi đã trải trước Cách mạng tháng Tám. Tổ tiên ta bao nhiêu đời anh dũng chống ngoại xâm, dũng cảm khai phá đất nước, và một trăm năm Pháp thuộc là một thế kỷ người trước ngã, người sau đứng lên tranh đấu; tuy nhiên, trong cái khí hậu “công khai hợp pháp” dưới thời Pháp thuộc, thì cái truyền thống đó bị chìm. Chế độ phong kiến đã dùng cái sợ để áp đảo người dân, cả một hệ thống sợ vây ráp người ta, từ mười cửa điện tra tấn tùng xẻo của Diêm vương, vẽ trên tranh, tạc ở chùa, đến cái mặt méo xệch, con mă’t trợn trừng của những ông hộ pháp bằng đất; “cha mẹ nói oan, quan sang nói hiếp” được coi là lẽ thường, trai gái yêu nhau cũng sợ; đó là cái thế hệ của chị Bốn tôi, cháu gọi má tôi bằng dì, hơn tôi mười lăm tuổi: Em thương anh không dám nói ra, Sợ mẹ bằng đất, sợ cha bằng trời, Sợ vừng mây bạc trên trời mau tan. Chị Bốn tôi cha mẹ chết sớm, bà ngoại tôi nuôi, sợ bà ngoại, sợ cuộc đời biển dâu, lòng người phản tră’c; em sợ cả anh nữa, vì anh là đàn ông, anh có quyền chính thức lấy năm lấy bảy. Chồng lên trên cái khủng bố phong kiến, là cái khủng bố thuộc địa. Lớp chúng tôi sinh ra đã mất nước, đã phải ở trong cái lưới sợ của xã hội Pháp thuộc. Tố Hữu ngay từ bé bỏng nằm co trong lòng mẹ, đã thấy cái “sợ” nó đến:

Ôi những đêm xưa tối mịt mùng, Con nằm bên mẹ ấm tròn lưng; Ngoài hiên nghe tiếng giày đi rỏn, Mẹ bấm con “im, chúng nó lùng!”

Những bà mẹ sinh ra lứa chúng tôi hầu hết giống như bà mẹ của Tố Hữu, trăm dâu đổ đầu tằm, trăm cái khổ đổ lên đầu phụ nữ: “Mẹ ơi! đời mẹ buồn lo mãi - Thă’t ruột, mòn gan, héo cả tim”. Đặc biệt hoàn cảnh riêng tôi, tôi mới biết khôn là đã phải sợ bà vợ cả của thầy tôi má tôi là vợ bé. Chao ôi! Không khui ra thì thôi, vùi lấp đi ở trong quá khứ thì hầu như không có gì cả, mọi vật tự nhiên nhi nhiên, khă’c có cái đời sống mới hiện nay thôi! Nhưng hồ mới khui ra thì đã động tới tầng tầng lớp lớp đời sống cũ; tôi sực nhớ lại: tôi trước kia hoàn toàn không được chút nào như bây giờ. Cái bóng của bà mẹ cả đã làm tuổi nhỏ tôi khiếp hãi, bà bảo tôi: “Tao ho một tiếng, mày cũng phải sợ”. Lớn lên đi học trường Quy Nhơn, sợ các thầy giáo; thầy giáo lớp nhì dữ quá, hai mă’t trợn lên, đỏ hoe, cả lớp sợ khiếp; một ông “đốc”, tức là tốt nghiệp ở trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, dạy Pháp văn ở lớp nhất mê cờ bạc, cả năm không chịu chấm bài luận tiếng Pháp cho học trò, mỗi lần giận thì ném viên phấn xuống đất, đôi mă’t xanh nhợt đi, cả lớp lặng khiếp, nghe rõ tiếng ruồi bay! Nhưng sợ nhất, là chúng tôi còn nhỏ thế, mà cứ kháo thầm với nhau: - Ông đốc tây Đaiđê mỗi lần tát tai học sinh, thì ngón tay in lên má học trò ba ngày chưa lặn, mà mỗi ngón tay lông lá của hă’n có vừa chi, to bằng quả chuối! Cái xã hội cũ bốn chục năm về trước, ngoài những hương lý, chánh phó tổng, những quan nhỏ quan lớn, những bang tá, ông cẩm ông cò, ông tây, quan tây trong đời sống còn rất nhiều “ông” nữa: bà ngoại tôi, má tôi, các dì, mợ tôi ở Bình Định phải chào hỏi kiêng nể những đồ đạc đã ít nhiều thấp cao hóa thành thần tượng, chức să’c; sao trong nhà cửa, bếp núc lại nhiều “ông” thế; ba ông táo đã đành, còn ông cối xay, ông hỏa lò lúc vỡ được đặt ở gốc cây đa to, ông bễ lò rèn, ông che ép mía; lạ thật! đến như ông bình vôi thì có quyền lực gì mà cũng phải kiêng sợ, hay tại cái miệng ông ta cứ hút vôi mãi vào, vêu ra? Bên cạnh các ông đồ đạc, còn có các ông súc vật: ông cọp, ông voi, cá ông, ông rái cá, khi tôi còn nhỏ, người ta còn cúng ông tý, tức là cúng ông chuột; tôi gọi là “con chuột” thì má tôi còn bảo đừng gọi thế mà “ông” báo thù, đêm đến “ông” că’n rách hết quần áo, phải gọi là “ông” tý! Cái thuở tôi còn nhỏ, gò mả có ma, trên những ngọn tre, có ma, ma xõa tóc dài từ trên đầu tre xuống; bến sông có “ma gia” kéo chân người dìm xuống nước; trưa tròn bóng, trên cây cao bóng mát có ma; trẻ con chúng tôi trợn con mă’t kể cho nhau nghe nào ma le, lè lưỡi rất dài, ma đụn, ma xó, ma chó, ma mèo, nếu trên mình bỗng nhiên thấy máu đọng lại một chố tím bầm, thì đó là ma chó nó că’n; mãi đến năm 1941-1942, tôi đã thành người lớn rồi, mà tuần báo tư sản Trung Bă’c còn chộ ma cà rồng ở trên đường ngược, thế mà lă’m người còn tin! - Bây giờ ta kể lại chuyện cũ thì trẻ con cũng bật cười, ấy thế mà trước Cách mạng, đó là chuyện lo âu khiếp sợ của hàng lớp người. Không có Cách mạng, không có Đảng dựng chúng ta đứng thẳng xương sống dậy, tự hào truyền thống dân tộc anh hùng, không có Đảng dạy cho ta đứng vững như trồng trên hai chân lập trường giai cấp vô sản, thì chưa nói đến đói rét, cái đêm “sợ” dài kia còn kéo đến đâu? Tố Hữu là một trong những thanh niên đã sớm đi theo Đảng, từ chú bé “mẹ bấm con im, chúng nó lùng”, đã sớm xé toạc toàng toang cái lưới sợ bủa vây một lớp người; từ những đột phá khẩu mà những người cộng sản lớp trước đã mở ra trên những bức trường thành của đế quốc và phong kiến áp bức vật chất với tinh thần, hàng nghìn vạn người đã xô vào, mở rộng ra; đến bây giờ Kháng chiến lần thứ hai chống giặc Mỹ, thì Đảng đã giáo dục, tổ chức cả một dân tộc ba mươi mốt triệu người hiên ngang đứng đạp đầu thù, dù là kẻ thù hung hãn nhất, nhiều vũ khí tối tân nhất!

*
* *

Trở về trong địa hạt của văn chương, tôi nghĩ đến một quá trình của những hồn thơ từ mất xương thịt của đời sống đã nhờ Cách mạng hồi phục có lại xương thịt của đời sống, những hồn thơ mất máu đỏ của cuộc đời đã trở lại hồng să’c mặt; những hồn thơ nói sự chết dở, “sống mòn” đã trở về nói hành động, hoạt động, lao động, cải tạo thế giới! Cái quá trình “thơ trở về với đời sống” là một quá trình rất tinh vi, dần dà, nhẫn nại, có thể nói là từ lượng biến thành chất; phân tích được một quá trình như vậy là một việc lý thú và bổ ích; nhưng đến hôm nay, về phần tôi cũng chưa làm được cái việc ấy mà tôi rất muốn làm. Năm nay, trong khi toàn dân ta từ Bă’c chí Nam hăng hái đánh Mỹ, cứu nước, kỷ niệm hai mươi năm nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, tôi hẵng nói sức tái sinh kỳ diệu của Cách mạng đối với tâm hồn những nhà thơ trước Cách mạng. Tôi không nói “Những bước đường tư tưởng”(1) của mình 20 năm trước Cách mạng nữa, mà chính yếu nói 20 năm sau Cách mạng tháng Tám. Phương ngôn Âu Tây nói: “Chớ nên thề thốt trước gì cả” Trước đây, một thi sĩ Pháp ở thế kỷ 19 như Lamactin đã từng khẳng định như dao chém xuống đá, rạ chém xuống đất: “Tâm hồn tôi buồn mãi cho đến khi chết”. Đó cũng là một lời oang oang tuyên bố, với một thứ kiêu hãnh. Thôi không nói chuyện một thế kỷ trước; nói khoảng những năm 1920, nhà thơ Tản Đà không hiểu cái sầu lẩn quất tự đâu đến: “Từ vào thu đến nay, ngày cũng có lúc sầu, đêm cũng có lúc sầu... Sầu không có mối, că’t sao cho đứt; sầu không có khối, đập sao cho tan...”. Chàng Mộng Hà trong Tuyết hồng lệ sử thì sầu rồi đem rượu ra uống, uống xong thì tâm hồn trải qua ba bước: “Ngà ngà mà say, ngây ngây mà sầu, rồi lại rầu rầu mà khóc”. Nằm trong hệ tư tưởng và hệ văn học của xã hội cũ, một lớp thi sĩ chúng tôi những năm 1932-1945 trước Cách mạng cũng đã từng nói:

Hãy để chiếc sao băng, băng mãi
Để lòng buồn buồn mãi không thôi.
Mà cái “buồn, buồn mãi” ấy không phải là không hấp
dẫn. Chúng tôi đã buồn, lại còn đề lên đến nguyên tă’c,
(1) Trong tiểu luận Những bước đường tư tưởng của tôi, viết năm
1957, chủ yếu là nói về thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám.

nâng lên đến thiên lý: Bản chất của cuộc đời là buồn; dĩ nhiên là cuộc đời buồn. Rồi không nói đến cuộc đời nữa, tâm hồn tự xét lấy nó và đề lên nguyên lý: Bản tính tâm hồn là buồn, dĩ nhiên là tâm hồn ta buồn. - Ôi! anh thi sĩ trong xã hội cũ sao mà ngây thơ đến thế! Hôi hay thơm là tại mùi bên ngoài đưa vào mũi, nhưng bị mãi mùi hôi hay được mãi mùi thơm kéo dài lâu quá, anh ta đem vận vào mình mà nói: bản tính cái mũi tôi là hôi, hay bản tính cái mũi tôi là thơm! Các anh thi sĩ xưa và trước ơi! tôi rất yêu, rất thương các anh, nhưng những anh nào nói thế thì dại quá. Những anh thi sĩ xưa đã mất, và những anh thi sĩ trước đã cải tạo rồi; cố nhiên tôi rất may mă’n còn sống đến bây giờ và được Đảng giác ngộ cho, nên tôi mới thấy được ra mình đã dại. Sự thật là tôi cao hứng nói vậy, chứ những thi sĩ ưu tú ngày xưa cũng làm thế nào thoát ra khỏi cái hạn chế của thời đại họ, đối với họ, tôi chủ yếu ngả mũ chào; còn những thi sĩ ngày trước với nhau, nhận thức được cái dại cũ, thì chúng ta

Cùng nhau trông mặt cả cười và biết ơn Cách mạng đã làm cho chúng ta khôn.

Thời gian ủng hộ chúng ta khi chúng ta đi thuận chiều của nó, tức là thuận chiều lịch sử. Những ngày Cách mạng tháng Tám mới thành công, những thi sĩ lấy cuộc cách mạng của dân tộc, của giai cấp làm cuộc cách mạng của mình, chúng tôi chỉ biết cái chiều hướng đúng, tốt, đẹp mình đang đi lên, chứ đâu có lường được hết sự tươi thă’m nẩy nở hôm hay? - Cái buồn mà chúng tôi đã nghĩ như cô Kiều là “tẻ vui thôi cũng tính trời biết sao”, thực ra nó nằm trong xã hội thuộc địa và nửa phong kiến, trong hệ thống xã hội tư bản chủ nghĩa; những người “đa tình đa cảm” thì cảm thấy nó nhạy hơn ai, không vui với những kẻ quyền quý giàu sang, nhưng lại buồn một cách bị động, không cất mình ra được khỏi dòng nước thì vẫn bị dòng nước cuốn đi. Xã hội mới, hình thành từ tháng Tám 1945, không khí cách mạng, phong trào cách mạng và kháng chiến càng ngày càng cao, dần dà tẩy độc cho tâm trí chúng tôi. Đó là một sự giác ngộ dần dần, không những ở tư tưởng, bằng lý luận, qua học tập, mà đồng thời và rất quan trọng, là giác ngộ bởi cái thực tế mới của quần chúng. Phải cải tạo mình để mà cải tạo thế giới, và mặt khác, cái thế giới được cải tạo ấy, hướng tới là do ta vạch cho nó đi, nhưng mức độ, tốc độ nẩy nở của nó có những gia tốc bất ngờ, cái thế giới không ngừng đổi mới ấy quay trở lại cải tạo con người. Thời gian đầu, lă’m khi trí tuệ đã xoay chuyển, mà trái tim nghệ sĩ còn như nàng Bao Tự ngậm miệng không chịu cười, do sức ỳ, do quán tính cũ, lại có lúc ngậm chặt miệng lại nữa kia, do cứng đầu! Nhưng cùng làm lụng, công tác, đồng cam cộng khổ với nhân dân, ngày lại ngày, cái buồn của xã hội cũ còn lẩn quất trong trái tim dần dà tống khứ đi lúc nào không biết, như kênh rạch xẻ đất làm trôi chất phèn của Đồng Tháp Mười ra biển! Cuộc sống mới hiện lên, tự mình suy nghĩ trên cơ sở thực tế mới, những quan niệm cũ vỡ đi từng mảng ở bên trong tâm trí, tự mình dùng phương pháp phê bình của chủ nghĩa Mác mà nghiệm lấy chân lý là ở đâu. Lă’m lúc cứ nghĩ ra mà buồn cười một mình, mà thấm thía tự mình biết ơn Cách mạng. Chiêm nghiệm nhiều lần, rồi về sau gặp một số trường hợp, mình cũng là bác sĩ hiểu được bệnh của tâm hồn. Lúc đầu Kháng chiến, vào Thanh Hóa, tôi gặp chi H.C., ca Huế rất hay, có să’c, trước Cách mạng cũng là một người ở xóm yên hoa. Chị ta cứ thích làm cho rất nhiều cán bộ mê chị, thừa người mê chị. Mỗi khi hát bài tứ đại cảnh “Ôi cũng một kiếp hoa” bă’t nhiều vần “a” rất tài tình, chị H.C. lại kêu buồn! Đúng là một kỹ nữ ở đâu thời nào rớt lại. Về sau tôi hiểu căn bệnh của cái buồn ấy. Chị H.C. không thoát được, không muốn thoát cái kiếp hoa đẹp tư kỷ của chị, nên cứ ngồi soi gương kính và soi gương hồn mà thở than. Hai năm sau, từ Việt Bă’c về Thanh, tôi lại gặp chị H.C. ca Huế vẫn hay, să’c đã kém nhiều, và chị đã chạy hàng xách ở chợ Rừng Thông, không khéo đã buôn lậu. Không thể cao đạo với “nghệ sĩ” được, chị đã xuống làm con buôn. Về sau chị ta đã vào thành và phiêu bạt đâu không biết.

Chủ nghĩa nhân đạo cộng sản và lý luận cách mạng đã trả lại vai trò quyết định lịch sử, chủ nhân thế giới cho quần chúng; chưa nói đến thợ thuyền và dân cày, mới nghĩ đến cái đời “những người nho nhỏ” bị cái xã hội cũ khinh miệt - những người này dính líu với tiểu tư sản, trong họ có mình - cũng đã thấy hă’t hiu không chịu được nữa: những ông giáo dạy trường làng phong lưu nghèo khổ, nhỡ tay hồ lơ cái quần chúc bâu xanh quá bị chế là “giáo hồ lơ”, những công chức nhỏ bị gọi là “cạo giấy”, mài mòn đũng quần trên ghế, mài mòn tay áo trên bàn, những thầy ký ga xép..., khái niệm về những người ấy đi đôi với khái niệm trường lớp ba ở làng, ga nhỏ miền ngược, bàn giấy hạng bét, chợ quê, xóm nhỏ... nghèo nghèo, tội tội, gọi họ như vậy là so với tiêu chuẩn giàu có quyền quý mà gọi. Chưa đến cái thế giới của đói rét, mới cái thế giới trung gian hạng thấp mà đã toát ra một sự ngột ngạt đè lên ngực, lên tâm hồn, một thứ hă’t hiu trước đây những thi sĩ thích triền miên trong đó mà làm thơ, bây giờ thì không tài nào mà chịu được cái sương bàng bạc thê lương đó nữa. Một nhân vật phong kiến xưa có thốt: “Làm trai, nếu không để được tiếng thơm lại muôn đời, thì cũng nên để tiếng xấu lại muôn thuở.” Ý kiến đó chứng tỏ trong xã hội cũ, bă’t đầu cầm quyển sách đi học là đã không muốn trở về làm quần chúng nữa, phải lập công danh, “không công danh thì nát với cỏ cây”, phải làm cá nhân anh hùng, không anh hùng tốt thì “anh hùng” xấu, ác; theo nhân vật phong kiến nọ, nói một cách tục tằn, thì không để được tiếng thơm, cũng nên... đánh một cái ră’m thật thối vào trong lịch sử, miễn là để được ấn tượng trong đời! Càng nghĩ càng thấy Cách mạng là cuộc giải phóng vĩ đại, thần kỳ của quần chúng, từ chỗ bị coi là nát với cây cỏ, họ là thơ của muôn bài thơ, nhạc của muôn khúc nhạc!

Lấy đôi mă’t đã có được lập trường giai cấp, quan điểm quần chúng, tôi nhìn lại sự vật mà cười nhoẻn một mình như thế. Tôi rất thích tinh vi, nhưng cũng cảnh giác với một thứ tinh vi nào đó làm xa lìa mình với phần lớn người. Trước kia tôi rất phục một truyện ngă’n nhỏ của Ăngđecxen: Nàng công chúa trên hạt đậu. Một bà hoàng hậu kén vợ cho hoàng tử, muốn tìm cho được một công nương chính cống, không những chỉ là con vua thì được gọi là công chúa, mà phải là công chúa trong cả thể xác, tâm hồn. Một đêm có người thiếu nữ đến và ngủ lại. Hoàng hậu cho chồng mấy lớp đệm rất dày, và dưới chiếc đệm cuối bà ta đặt một hạt đậu tí xíu. Nhưng người thiếu nữ suốt đêm bị hạt đậu dưới mấy lớp đệm cộm đau quá, trằn trọc mãi không ngủ được! Sáng mai hoàng hậu biết đây là một công chúa chính tông, và lấy cho hoàng tử. Thịt da tinh tế đến thế là cùng! Bây giờ thì tôi phục cái tài của Ăngđecxen ở trong truyện, nhưng lại sợ những loại công nương như thế! Về chính trị, về những tình cảm lớn, quần chúng rất tinh vi! Lúc đầu Kháng chiến, qua một làng ở Hải Hậu, Nam Định, tôi thấy một bác xẩm ôm một cây đàn nguyệt gỗ đã mòn hát những bài về Nam Bộ đánh thực dân Pháp, người xúm đông lại nghe rất hào hứng. Chớ nên chỉ thấy một mặt rằng người hát chưa hay và người nghe chưa sành; sao không lật ngược trở lại, nhìn thấy cái khía cạnh sâu să’c này: mặc dù người hát chưa hay nhưng tâm hồn quần chúng vẫn rất nhạy với những tình cảm lớn lao, họ không chờ đợi phải tuyên truyền đến dã nước bọt mới chịu đi làm những nhiệm vụ lịch sử của thời đại. Chính cái phong phú trong tâm hồn quần chúng là nền tảng cho muôn nghệ thuật rồi. Tôi còn nhớ cái tinh vi của một bà chủ nhà lúc tôi còn ở trọ đi học; cái bà béo chễm chệ theo kiểu “trên ghế bà đầm ngoi đít vịt” ấy rất tinh vi, ai cũng khen bà hễ có một con rệp mén nào nhỏ đến đâu trong cái ghế că’n, là bà ta biết ngay, và bă’t cho kỳ được. Da thịt thì giỏi nghe rệp că’n đến thế, nhưng tâm hồn thì nặng hơn trâu, bà ta bóc lột tô trên hàng trăm mẫu ruộng.

* * * Vào trong Cách mạng, tôi dần dà thấm thía, tri kỷ tri âm với chủ nghĩa hiện thực. Chủ nghĩa hiện thực không chộp lấy chụp ảnh, như chủ nghĩa tự nhiên, mà nó chọn lựa, mà nó sáng tạo điển hình; chủ nghĩa hiện thực dựng những nhân vật anh hùng. Thơ hiện thực là thơ trong đó thi sĩ không tự nở như trước kia, mà bám vào thực tế mà nở, tự nở thì có thể nở một cách đồng bóng, bất chấp quy luật xã hội, bám vào thực tế mà nở thì cùng nở với thực tế, và có thể nở lâu dài mãi được. Thơ hiện thực là thơ có tư tưởng và chủ nghĩa anh hùng. Tư tưởng không phải là của một người, mà của một nhóm người; tư tưởng làm sống chủ nghĩa hiện thực là tư tưởng của giai cấp. Chính giai cấp sinh ra ý nghĩ, khơi nên tình cảm, thúc đẩy hành động, gợi thành tác phẩm. Tùy theo tính chất những giai cấp khác nhau mà ý nghĩ, tình cảm, hành động và tác phẩm cao thượng hay là bỉ ổi.

Hai giác ngộ lớn làm trục cho tâm trí tôi là đấu tranh giai cấp và quần chúng. Hiểu biết đấu tranh giai cấp thì mới có nghị lực, có võ trang, kính yêu quần chúng thì mới có tình cảm. Giặc Mỹ hiện giờ tấn công cả nước ta, nó nói với chúng ta rằng: đấu tranh giai cấp là quyết liệt, không khoan nhượng; nó không ngần ngại trước một tội ác nào; chúng ta kiên quyết ra tiền tuyến đánh Mỹ, lên chiến tuyến chống Mỹ, cứu nước! Muốn nhìn mặt trời, hãy nhìn ánh sáng giọi trên vạn vật; muốn nhìn Đảng Mác - Lênin, hãy nhìn thành tựu ở trong quần chúng. Chính “từ chân trời của một người đến chân trời của triệu người”, chính nhờ Đảng dạy cho tôi tìm sức lực ở trong quần chúng, mà từ một thi sĩ của “tâm tư”, tôi đã biết gă’n thơ với đời sống, đời sống thực tế. Nhằm những nơi tiền tiến, đến với những người tiền tiến, tôi đã thấy chủ nghĩa xã hội tươi tốt như cây trồng đã chịu đất; không có chủ nghĩa xã hội thì cũng không có cái ríu rít rậm rật của Hưng Yên, Nam Định, Phú Thọ..; tôi đã thấy cuộc sống mới xã hội chủ nghĩa, chính trị, kinh tế, văn hóa đang như lông măng trên trái đào tơ, có một cái gì rất trẻ báo hiệu một ngày lại hơn lên mãi. “Thơ và đời sống” là thế đấy, có được một khởi să’c nào trong hình tượng, trong vần điệu, một sự trở lại trẻ trung nào trong thơ mình là do sức sống khỏi să’c trong nhân dân. - Trong rừng Quỳ Châu, vào thế giới của cây, tôi muốn một thể thơ phóng sự, nói thi vị, đặc điểm của mỗi loại cây, nói cái nên thơ của hạt giống bay tìm xa xăm trong gió. Về đảo Cô Tô, tôi muốn bước đầu đưa cái thế giới của biển, sóng, đảo, thuyền, cá, dân chài vào thơ. Lên đứng trên đèo Mã Phí Lèng (Sống mũi ngựa), trên một nóc cao của nhà Tổ quốc, tôi lại muốn đưa đá, núi, đèo, búa, choòng, mìn, dây và những người mở đường qua đá hoa cương thành một đối tượng diễn tả. Còn về Hà Nam thì lại là xứ sở của đồng chiêm trũng, người ta câu hàng trăm cây số đường bằng phẳng, ô tô đi được, từ dưới nước lên, bằng nghị lực, bằng “đào mò bốc lặn”. Đến như Hồ Suối Hai dưới chân núi Ba Vì, thì lại là cái ăm ă’p bằng lặng của hồ đầy, đây là anh hùng ca của thủy lợi. Khi còn nhỏ đọc sách, thấy nói Tử Trường (Mã Tư Thiên) trước khi viết văn Sử ký, thì đã đi nhiều nơi Nam Bă’c của Trung Quốc xưa, đến khi viết, thì văn có cái vẻ, cái hơi, cái tiếng của sông rộng, thác cao, hồ đẹp...; văn chương của Tử Trường do lịch lãm mà hay. Mình được Đảng cho đi, đặng chiếm lĩnh đất nước, thâm nhập nhân dân, hỏi còn thời cơ nào tốt quý hơn nữa, sao lại chẳng thể nghiệm cái bài học của Tử Trường?

Nguồn sông Lô, núi Sa Pa, những thác sông Đà: thác Bờ sâu să’c dữ tợn, thác Ổ Gà cứ cạn như không mà lại rất dữ; một dọc các đồn công an vũ trang ở Cao - Bă’c Lạng; một luồng các công trường làm đường trên các đèo Mộc Châu, Pha Đin, Cờlavô đi Sơn La, Lai Châu; các công trường thủy lợi Cổ Đam, Neo - Bùi Hòa; huyện thì như Yên Khánh, sáng sủa như một vừng trán thông minh, như Kim Sơn, máy kéo về cày rậm rực (Ninh Bình); xã thì như Hiệp An, đất hẹp mà thóc no đủ, Hồng Thái; cây trồng làm cho dân giàu (Hải Dương); cùng xanh tốt biếc rờn như nhau mà Thanh Nga (Phú Thọ) như đàn chim xanh muôn cái đuôi xòe là tàu lá cọ, còn Thuận Vi (Thái Bình) thì như mâm hoa quả: cam, na, roi, ổi, trên mâm lại rải chín vàng hoa ngâu!

Nhưng cái động lực, cái trí tuệ, tâm hồn của những cảnh nói kia là quần chúng. Vẻ vang thay nhân dân lao động có phép tiên ở trong tay! Đến nơi đâu, tôi lại giàu nơi đó, tôi lại có nơi ấy; tôi nghe bà con khoe của cải lao động; tôi thấy xã Xuân La (Hà Nam) ghi số của trước và sau Cách mạng trên tường nhà bên đường qua lại; tôi thích nhất là được hầu chuyện thơ cho các ông cụ, bà cụ, bà mẹ, bác gái có con mọn; những người này mà chịu đến ngồi nghe mình phục vụ, lại không bỏ về nửa cuộc, thì là một vinh dự cho người thơ! Tôi chẳng phải tham ăn, nhưng tôi rất quý những bữa tôi “ăn chực” của đồng bào,

Hạt cơm ăn của bà con
Là tình, là nghĩa, là ơn thấm nhuần!

Sao cái việc đồng bào ăn mà lại có thể làm sáng rực tâm hồn tôi như thế! Ở Hà Giang, trong phiên chợ Đồng Văn, chợ đẹp lă’m, đào, lê, mận, những chảo lớn xáng cố, nấu bán thịt bò, dê, trâu; quần áo miền núi nhiều màu, rực rỡ nhất là của các chị U-ní; các đàn ông Mèo ngồi ngoài trời ruống rượu của đồng bào nấu trong những cái bát; trời nă’ng mà mát của cao nguyên. Nhưng chợ đã vãn dần; lúc bấy giờ, trong những gian chợ lợp ngói, quanh những bàn gỗ, một cảnh tượng hiện ra với tôi: Các bà cụ Mèo ngồi ăn, các bà xé những chiếc bánh ngô được cho men vào xốp lên và nướng trên than đỏ. Các bà đeo hoa tai bạc lủng lẳng, mặc váy xòe gai tră’ng, tóc búi dựng trên đầu, mặt rám nă’ng, da dẻ nhăn nheo khỏe mạnh, chân dẻo dai, và các bà cụ Mèo ăn rất khỏe, húp nước xáng cố bằng những cái thìa gỗ. Các xã hội “văn minh”, các giai cấp trên thường cho động tác ăn là dung tục; tôi hôm đó, thấy bữa ăn của các bà cụ Mèo trong quán chợ, thì lòng lại tràn đầy mối tình giai cấp, tình đồng bào, tình nhân loại mênh mông, tôi thông cảm vô hạn tới bữa ăn. Ăn để mà các bà cụ Mèo să’p sửa đường về leo núi! Tôi không thấy dung tục tí nào cả, mà lại thấy ăn uống lớn lao như là cày ruộng, dệt vải, cũng đầy tình người. Thực tình tôi muốn nói với các bà cụ Mèo: “Thế con xin mẹ cho con ăn một miếng với có được không?”. Tôi lại liên hệ nhớ tới Bình Định, khi tôi còn nhỏ, những ngày phiên chợ Gò Bồi buổi trưa, bên cạnh nhà bà ngoại tôi, đồng bào từ xa đến, đi chợ xong ngồi ăn với nhau, họ bẻ bánh tráng nướng (bánh đa) rôm rốp, họ cạp những bă’p ngô đỏ nấu nhừ. Ăn, đối với bình dân là dự trữ để sau đó, làm lụng. Người thi sĩ được giáo dục của Đảng, mến thương đi vào quần chúng, thì quần chúng cũng đi vào thơ của anh, đời sống, sinh khí, sinh lực đi vào thơ anh, chủ động, lạc quan đi vào thơ anh. Phù sa bồi mãi, dần dà, rồi sau đất cũ thành ra đất mới, cuối cùng đất mới là Đất, một cách rất tự nhiên, đơn giản. Trên đây tôi ôn lại những nơi của cuộc sống mới, đất nước mới mà tôi đã thăm vài năm lại đây. Hiện nay, giặc đế quốc Mỹ đã đem máy bay với bom đạn tấn công miền Bă’c, đời sống từ hòa bình chuyển sang kháng chiến chống Mỹ; mấy tuần đi vào Vĩnh Linh, Đồng Hới và hai tháng đi vào hỏa tuyến ở Nghệ An, Thanh Hóa, qua nhiều huyện từ Nam Đàn đến Nghĩa Đàn (Nghệ) về nhiều xã ở Tĩnh Gia, Quảng Xương, Hoằng Hóa (Thanh), tôi lại nhận của nhân dân cái khí thế chiến đấu quyết liệt; đưa xương thịt của mình lên trên cùng một tuyến lửa với nhân dân, tôi thấy tâm hồn mình lại trưởng thành thêm một mức; đời sống kháng chiến chống Mỹ lại càng vào sâu trong thơ, thơ lại càng tin tưởng và chiến đấu, quần chúng lại vẫn là cái nguồn say mê cổ võ lớn nhất cho tôi. Lần đi thực tế vừa qua, tôi thâm nhập ngành Bưu điện, đến Vinh tôi đã vinh dự phục vụ cho hàng trăm chiến sĩ bưu điện đã từng ngạo bom đạn ngồi trực máy nói hay đi nối đường dây điện thoại, đi vận tải theo xe thư. Nhưng bốn hôm say, ngày 4-6-65, giặc Mỹ lại đến oanh tạc nặng, làm hỏng điện, nước. Vinh cả một ngày chiến đấu hiểm nguy căng thẳng; đến tối, dưới một ánh đèn dầu hỏa, chúng tôi đang chuẩn bị xe đạp khuya đi Nam Đàn, thì có hai người bấm đèn pin đến tìm tòi:
- “Anh em đang chờ anh đến phục vụ thơ”. Tôi đến hội trường: hàng trăm người đã ngồi sẵn ở đó; mặc bom đạn ban ngày và dù cho công tác đang bề bộn, họ đòi hỏi món ăn tinh thần! - Thật là một sự bình tĩnh và một lòng yêu thơ đến kỳ lạ! - Và đó là một phần thưởng vô giá cho tâm hồn tôi. Tôi cùng xương thịt với nhân dân của tôi

Cùng đổ mồ hôi, cùng sôi giọt máu Tôi sống với cuộc đời chiến đấu Của triệu người yêu dấu gian lao...

II

Trong cái vấn đề lớn Cuộc sống vào văn thơ, tôi muốn nói thă’t lại chặt hơn một vấn đề: thơ và thực tế. Diễn đạt cái tâm hồn cộng sản của mình, cũng là Cuộc sống vào trong thơ, nhưng tiếp theo đây, tôi muốn lảy ra một vấn đề quan trọng, trung tâm: cuộc phấn đấu để làm những bài thơ hiện thực, để diễn đạt thực tế cách mạng.

Tôi không nói trở lại nữa cái chân lý đã phổ biến: Đời sống, thực tế và quần chúng là kho vô tận, là nguồn bồi dưỡng vô hạn cho nhà thơ. Được bồi dưỡng tâm hồn rồi, còn phải làm ra thơ thì mới có tác dụng của thi sĩ, mới có văn học, cho nên ở đây tôi không nói về hồn thơ nữa (như phần trên), mà nói sang cuộc phấn đấu trong lọ mực: nói sang bài thơ.

Thơ là lọc lấy tinh chất, là sự vật được phản ánh vào trong tâm tình. Nhưng tâm tình, tâm tư ở đây không tách khỏi hiện thực. Chủ nghĩa xã hội có cơ sở vật chất và kỹ thuật của mình, thì hồn thơ cũng có một tấm thân vật chất, cái thân đó là hiện thực, thực tại, sự vật. Tính chất anh hùng của thời đại chúng ta cần có những bản anh hùng ca mới, những sử thi mới, sử thi thì phải có chuyện, có việc. Thơ với đời, mộng với thực không tách rời nhau nữa, đời nên thơ, thực chứa mộng, cho nên thơ hiện nay phải mở rộng và đón những vật và những sự của cuộc sống mới. Cố nhiên không phải đưa vào tất cả để đến nỗi bừa bộn, ngổn ngang trăm thứ trong bài, thì cũng khó mà nên câu tuyệt diệu, và đừng đưa vào một cách lộc cộc, ấm ách như người ăn mà không tiêu. Đưa một cách nào đó, thoải mái, nhưng nên đưa sự vật vào thơ. Tôi nghĩ: những thơ thuần chất, nặng khai thác phía tâm tư, tâm tình (mới) thì ta bao giờ cũng vẫn làm kia mà; và cũng phải công nhận rằng loại ấy rất được công chúng ưa thích, bởi sự vật đã kinh qua một lần tiêu hóa của tâm hồn nhà thơ. Nhưng cần phải mở rộng một cánh thơ nữa: thơ trữ tình diễn đạt thực tại.

Việc này, trong thơ cổ điển đã làm. Bay bổng, tung hứng, xuất sáo, ngang tàng như Lý Bạch, “Lý Bạch là con rồng trong thơ”, đó là sự kiện không phải mờ hay hạ thấp được; cùng với Lý Bạch chúng ta cần phải tăng cường học tập Đỗ Phủ, nhà thơ thiên tài nói về hiện thực của xã hội, đã đưa ào ạt thực tế vào thơ, đã làm những câu thơ hiện thực rất sớm trong văn học thế giới.

Thường sang vặt trộm táo ngoài sân
Bà ấy không con chẳng có ăn... (dịch)

Mở đầu một bài thất ngôn bát cú bằng hai câu thơ như vậy, với một con mă’t không xanh, sẽ hỏi - Đâu là mỹ lệ hóa? đâu là du dương? thơ chi mà tầm thường thế!
- Nhưng đó là hai câu mở đầu hay trong một bài thơ hay của Đỗ Phủ, nói tình cảnh bà cụ già ở láng giềng mình vì thuế má nặng nên nghèo đói, Đỗ Phủ biết bà cụ sang chọc táo nhà mình, nhưng vẫn để yên; nó xuất sáo đối với quan niệm thông thường về thơ là phải đeo nữ trang và nói mung lung thiên địa; rất giản dị, nó để cho sự vật nói; nhưng rất thâm thúy, thi sĩ đã đặt tình cảm của mình vào. Viết về thi hào Vichto Huygô, nhà thơ Aragông đã nói: Con đường dài của Huygô là con đường đi tới chủ nghĩa hiện thực. Huygô đã dần dần trở thành nhà thơ đầu tiên thực sự là hiện thực của nền thơ Pháp. Thơ Huygô không những hiện thực về nội dung: Huygô đã sáng lập ra thơ chính trị trong văn học Pháp, thơ Huygô là thơ tư tưởng, những ý tưởng đó không phải là những ánh quái đản trong tâm hồn mà là những ý tưởng của nhân dân Pháp trong quá trình cách mạng; mà Huygô còn là nhà thơ hiện thực bởi đã làm ra những câu thơ hiện thực. Huygô chống lại lối nói văn hoa của thơ, là nhà thơ đầu tiên đưa lời nói thông thường vào thơ, Huygô khẳng định rằng thơ phải nói tự nhiên, lời lẽ phải thực, ngôn ngữ thơ phải là ngôn ngữ được đổi thay, xáo trộn lại do cuộc sống. - Do một cuộc phấn đấu, lao động lâu dài, mà sau cùng, trong tập Trừng phạt, tập thơ trữ tình lớn đả kích tên hoàng đế Napôlêông III thoán vị của nhân dân, Huygô đã dùng được câu thơ hiện thực thể nghiệm rèn luyện trong ba mươi năm để phục vụ rất khớp mục đích chính trị; từ chỗ điều muốn nói hoàn toàn ăn ý với lời nói, mà nẩy ra “cái công cụ kỳ lạ và mới: câu thơ hiện thực của Vichto Huygô”. Phấn đấu để rèn luyện cho được câu thơ hiện thực, một công cụ tài tình ôm gần được thực tế, chúng ta làm trở lại câu thơ của Đỗ Phủ, nhưng câu thơ hiện thực của Đỗ Phủ để nói đau khổ xót xa, còn câu thơ hiện thực của ta để nói xây dựng tươi sáng. - Câu thơ hiện thực của Việt Nam ta trước đây thường ở trong thơ kể truyện, truyện thơ, hơn là trong thơ trữ tình; ở Truyện Kiều, ở Văn chiêu hồn Nguyễn Du là nhà thơ hiện thực lớn và lãng mạn lớn. Theo ý tôi, cái câu thơ hiện thực số một của Nguyễn Du là “Trên án sẵn có con dao”; Nguyễn Du lần duy nhất, chịu làm một câu thơ lục trong lục bát không phải că’t theo nhịp 3 + 3 mà chữ thứ hai lại “tră’c” như thế. Có người sợ tiếng tră’c chọc vào lỗ tai, đã chữa là “Trên yên sẵn có con dao”, thế thì còn ra cái gì nữa! Huống chi cái án thư đâu có phải là cái yên ngựa! Tôi không hiểu cần phải nói thế nào cho du dương văn vẻ nữa kia chứ? Ở đây, cách nói hay nhất là nói theo lối tự nhiên, thông thường: Trên án sẵn có con dao, câu thơ phá thể bằng tră’c, như văn xuôi ở giữa văn vần, lại xuất sáo như một sự xé rách, một sự đâm chém với hai dấu să’c: trên án sẵn có, cũng có thể nói thêm rằng nó chứa đựng một cái quă’c mă’c, một động tác cầm lấy con dao, với ý định phản đối quyết liệt đến tuyệt vọng; có cái tức tối trên án sẵn có bên trên, thì bên dưới mới có tiếng khóc uất ức: Thương ôi! tài să’c bậc nay, Một dao oan nghiệt dứt dây phong trần!

Hồ Chủ tịch nói ở tập Nhật ký trong tù: Nay ở trong thơ nên có thép. Đưa thép vào thơ là một việc rất khó, rất mới, bởi phần lớn trong thơ về trước là nhiều kinh nghiệm đưa phong hoa tuyết nguyệt, nước biếc non xanh, giai nhân tài tử... chứ còn kinh nghiệm đưa thép vào thơ thì đã được bao nhiêu! Đưa lao động vào trong thơ cũng khó như thế. Nói rộng hơn, đưa thực tế vào thơ, gặp phải một sự cưỡng lại rất mạnh của chất liệu, dẫu sao đưa hoa, đưa tình cảm vào thơ cũng nhẹ nhàng hơn. Tốn công sức hơn cả là làm những câu thơ hiện thực.

Trở lại với câu thơ hiện thực của Vichto Huygô. Cái đơn giản hiện thực trong câu thơ, khi nó thành công, là điều kỳ lạ nhất trong thơ, điều khó đạt nhất. Aragông dẫn chứng bài thơ Kỷ niệm đêm mồng bốn của Huygô; bài thơ nhằm đả kích Napôlêông III, kể lại một em bé bị lính của tên hoàng đế côn đồ bă’n chết. ... Bà cụ kêu: - Có não ruột hay không... Cháu nó chưa đầy tám tuổi, thưa ông Nó đi học, các thầy đều mến lă’m... . . . . . Sớm nay nó còn chơi kia, trước cửa... Em đi qua phố, chúng bă’n vào em... Những nét giản dị đổ vào nhau như những giọt nước rỏ vào một cái bình, cứ rỏ không có bàn luận, đến một lúc bình đầy, tức nước, muốn vỡ! Nhà thơ đã cố ý chọn lấy một số chi tiết hiện thực, chính cái chi tiết rất thực ấy tăng sức chân thật và do đó sức thuyết phục của sự vật. Em bé vô tội chết, chết bởi bọn lính Napôlêông III.

Hai tay buông như kiếm chỗ tựa nhờ,
Còn trong túi: con quay bằng gỗ ổi(1).

(1) Ở Bă’c gọi con quay, ở Nghệ Tĩnh gọi cái cù, ở Khu Năm gọi là cái vụ (toupie). Nguyên văn tiếng Pháp: con quay bằng gỗ cây Buis; tôi tạm lấy một cây gỗ Việt Nam thay vào; trẻ con ta thường tiện con quay bằng gỗ chẩn, gỗ mít, hoặc gỗ ổi; gỗ ổi tốt hơn cả.

Bà già nghèo khổ “Thường sang vặt trộm táo ngoài sân” của Đỗ Phủ, với em bé chết non “Còn trong túi con quay bằng gỗ ổi” của Vichto Huygô chẳng phải đã ngoáy vào lòng ta, gây thương xót và gây căm giận? Những nhà thơ nên tìm những nét hiện thực và điển hình của sự vật để gây trong tâm hồn người đọc cái tình cảm mà mình chờ đợi; đó là bút pháp lớn.

Rèn lấy cho mình câu thơ hiện thực, dùng làm công cụ đặng mà diễn đạt thực tế. Còn thực tế nào có ý nghĩa lịch sử hơn cái thực tế chiến đấu hoàn thành giải phóng dân tộc ở miền Nam và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bă’c nước ta? Nói được thực tế ấy trong thơ, nói mà bảo đảm được cả tính thực tế và tính thơ, đó cũng là cuộc phấn đấu vẻ vang trong cái khó khăn của nó, một cuộc thử thách mới rất say sưa; người thi sĩ phải chứng tỏ lòng yêu Đảng, yêu Nhân dân trong sự lao động cụ thể này.

*
* *

Người thi sĩ cần phải luôn luôn tích lũy ý nghĩ và tình cảm, cần có một niềm yêu thương và say mê thường trực, phải chăng tấm lòng thơ trong người ấy như một thửa ruộng đã cày bừa sẵn, đã túc trực cả “nước, phân, cần” đợi hễ “giống” gieo vào thì có thể nảy cây, khai hoa kết quả? Và sự nhân “giống” này phải rất nhạy; giống reo ră’c, giống cấy ươm đã đành, mà giống bay, giống gió từ xa thổi đến cũng nhặm lẹ giữ lấy ngay, phát triển cho nó một chùm rễ đặng mọc vào đất. Thực tế cách mạng của quần chúng là hạt giống đấy, không có giống thì làm gì có cây, đó là điều kiện tất yếu. Tuy nhiên không nên nghĩ rằng đó là điều kiện duy nhất: nảy nở, thụ thai hay không còn ở đất nữa, cho nên cái xúc cảm của “đất” cũng quyết định sự đẻ. Và khi tôi nói xúc cảm, tôi không chỉ nói rung động tình cảm mà thôi; bởi vì người ta có thể rung động rất nhiều, thiết tha chân thành đến ứa lệ, nhưng ra nước mă’t chưa hẳn đã ra thơ; khi tôi nói xúc cảm, là tôi nói rung động tình cảm cộng với đồng thời với một cơn rung động về vần điệu, hình tượng âm thanh, một hứng thú sáng tạo vậy.

Nói cho đủ các yếu tố sinh ra tác phẩm thơ như thế rồi, để khỏi phiến diện, để cho thật khoa học; nhưng mặt khác, ta cũng phải thấy cái phần tác động bất ngờ của “hạt giống”, của thực tế. Có những khi thực tế ào đến như một trận gió quý, đưa hào hứng lại cho tâm trí, như người đẹp tới làm xảy đến tình yêu, vì vậy nên thực tế không những là một điều kiện tất yếu, mà còn là cái điều kiện tiên quyết. Sau khi đã tới hiện trường, tâm hồn vào không khí lao động, vào chất sáng tạo, hòa mình trong những người lao động, sau khi đã thấy, nghe, cảm, đã như một mảnh să’t ở trong từ trường được dòng điện lao động sáng tạo chạy qua, lúc đó những báo cáo, những tổng kết, những hồ sơ nữa, có thể cung cấp không chỉ những tài liệu, mà cả chất liệu thơ cho thi sĩ. Lúc đó những điều ghi chép rất nhanh cho kịp với người nói, khi trở về nhà đọc lại, bỗng sáng lên. Lúc đó người thi sĩ có thể rút một bài thơ ra từ mớ tài liệu. Lúc tâm hồn bừng sáng, những tài liệu ghi chép như tự tổ chức lại, và có những câu ghi chép nảy lên, thoát ra khỏi sổ tay, thành những câu thơ:

Phải bốn hòn đất chìm Mới một hòn đất nổi. Một con đường đồng chiêm Bằng bảy đường đồng bãi.

Đây là công cuộc đă’p đường đồng chiêm từ dưới nước lên, ở xã Nhân Mỹ, huyện Lý Nhân, Hà Nam. Vứt bốn hòn đất xuống nước, mới được một hòn thành đường đi; đồng bào nói như trên là sát thực tế lă’m, và diễn tả rất giỏi. Tôi nghĩ rằng trong việc làm một bài thơ, khó ai mà nói trước được rằng mình tài giỏi. Không có định mệnh, làm gì có định mệnh! Nhưng trong lúc làm thơ, tôi nghiệm thấy, cũng như ở trong đời, có những cuộc tình duyên gặp gỡ nhau thì kết, như hai cái dốc đổ dồn nước xuống, kết nhanh mà lại sâu, chặt, bền; cũng như có những cuộc tình duyên ỳ ạch “tìm hiểu” đến vài năm mà vẫn cứ chờn vờn, không dấn lên được nữa; (nghiệm thấy như vậy không có gì mâu thuẫn với lời khuyên của Nguyễn Du: “Trăm năm tính cuộc vuông tròn, Phải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông”). Ta cứ xông vào biển thực tại, là nguồn mẹ của tất cả những bài thơ, và dò như là dò địa chất; trong cuộc tìm kiếm đó, ta sẽ thấy có những trường hợp, bài thơ như đã nằm sẵn trong thực tại rồi, người thi sĩ vớ được như vớ được một vỉa kim loại quý, cứ lần theo mạch ấy mà rút bài thơ ra; thật đúng như danh từ người ta nói “đào được mỏ” vậy. Gặp những bài thơ hay nằm sẵn trong thực tại, thì thơ làm không ì ạch, vẫn phải lao động cật lực chứ, nhưng thoải mái, mà kết quả lại lớn. Nhạc sĩ Glinka nói: “Nhân dân sáng tạo ra nhạc, và tôi să’p xếp”. Ở đèo Mã Pí Lèng (Sống mũi ngựa) kia, chẳng phải đã có sẵn một sự cheo leo điển hình trong thiên nhiên hay sao, cái ngẫu nhiên trong trời đất thật đã ưu đãi người nghệ sĩ đi tìm hình tượng; đường quanh quéo đến hai đợt, đợt đầu đã quần 11 chữ chi, đợt sau lại không quần 12 hay 13 chữ chi nữa, mà lại quần đúng con số 11 chữ chi y như đợt trước! Cái thú vị trong thiên nhiên ấy làm cho hình tượng thơ cân đối nhau rất sướng.

Đường đi bao chặng núi non ghen Bậc nhất cheo leo Mã Pí Lèng! Lối cũ ngựa thồ đường tức ngực, Mười một chữ chi quanh quất liền! Được một đoạn bằng chưa kịp thở, Mười một chữ chi quần, lại lên!

Khi bình đoạn thơ này trước công chúng, tôi thấy đồng bào ở Lạng Sơn cười ở đoạn này nhiều hơn đồng bào các nơi khác; xin cảm ơn các vị tri kỷ ở Lạng Sơn! Đồng chí chỉ huy công trường Mã Pí Lèng báo cáo: “Núi đá cao 100o. Phải vạt núi như mũ ông công”; thấy chúng tôi chưa hiểu, anh lại nói thêm: “như tiện khẩu mía bổ ra làm đôi, lấy một nửa. Có nơi phải phạt từ trên cao 48 mét xuống”. Những người mở đường sáng tạo ra chất anh hùng ca lao động, người thi sĩ xin să’p xếp:

Từ măm chục thước cao, ta bửa, Búa đập xuống choòng, choòng nảy lửa. Vạt núi đi như mũ ông công, Như khẩu mía bổ làm hai nửa, Tạo cho đường mới hiện ra dần, Phẳng tựa bàn tay ta mở ngửa!

Hai câu “vạt núi đi” và “như khẩu mía” là lấy gần y như lời nói của đồng chí phụ trách công trường; tuy nhiên người làm thơ phải hữu ý đặt nó vào giữa đoạn, có tiền hô là “năm chục thước cao”, và hậu ủng là “phẳng tựa bàn tay”, thì nó mới nổi bật hơn, và mới tạo thành một đoạn thơ như một đơn vị chặt chẽ trong toàn thể bài thơ. Đứng trên núi cao nhìn xuống dưới kia là sông Nho Quế uốn khúc, tai tôi nghe lào xào, lốp bốp những hòn đá bổ ra được công nhân gạt cho lăn xuống vực, dần dần trên đường lăn, đá gặp nhau, va phải nhau, lôi nhau theo dây chuyền; tôi nghĩ đến hiện tượng đá lăn, đá đổ ở Tây Nguyên, quê hương anh hùng Núp; cũng chỉ có thực tế mă’t thấy và nhất là tai nghe âm thanh đá rơi mới cho người làm thơ viết: Đá nhỏ mới rơi còn lộp bộp

Sau lôi đá lớn đổ rầm rầm.

Hai câu nữa tiếp ngay cái thế đá đổ ấy: Tuột thôi lăn xuống hàng trăm thước,

Cây bốn người ôm cũng vụn tăm! Là vì có trường hợp bẩy một hòn đá còn găm trong tường núi thì nó xô xuống mà lại kéo cả một loạt đá khác, kéo cả anh công nhân, xảy ra tai nạn, lại có cây to ba người ôm lăn xuống, cành bị vụn tan; tôi làm thơ, muốn cách điệu hóa thêm, nên nâng sự vật lên một cấp: cây to đến bốn người ôm, và không những nát vụn như que củi, mà nát biến như tăm xỉa răng vậy! - Bài Mã Pí Lèng có thể nói là một bài thơ có sẵn cả bài ở trong thực tế, mà tôi đến đã may mă’n vớ được, rút ra.

Nhân dân sáng tạo ra ngôn ngữ, ra hình tượng nghệ thuật. Một lần tôi đến Khu Gang thép Thái Nguyên, thấy một cái hộp gỗ đề chữ: “Nhặt nhạnh từng mảnh să’t vụn, từng cái đinh để xây dựng chủ nghĩa xã hội”; liên hệ đến cái hộp ấy, tôi cứ suy nghĩ mà mỉm cười một mình: Nhân dân là vô tận, nhiều khi họ vô tâm như tạo vật thôi, sáng tạo ra cả những câu thơ rồi tung ra giữa trời đất. - Nhân dân có thể vô tâm như biển lớn, nhưng người nghệ sĩ của nhân dân thì không thể vô tâm, mà phải rất hữu ý; đã đi vào thực tế phải hữu tình thu nhặt những sáng tạo thơ của quần chúng; nhiều khi tôi bă’t gặp những câu thơ tự nhiên như vậy, mà hay; tác giả đã nói ra mà không tự biết, thì tôi xin lấy vào trong bài thơ của tôi vậy chứ sao; không phải tôi tham của người, nhưng vì chẳng biết làm thế nào mà trả lại cho từng người được.

Năm 1962, nhân dịp chỉnh huấn mùa xuân, tôi được cùng với các nhà văn về thăm thủy lợi thă’ng lợi của Hưng Yên; một đồng chí thường vụ tỉnh ủy dă’t chúng tôi đi, kể chuyện tỉnh nhà xưa kia liền 18 năm đê vỡ, kể nỗi hạn hán, hạn bèo cạn đến đáy ao, hạn đến cái mức một con đỉa đang bơi, hết nước, phải vă’t qua mô đất mà chết. “Con đỉa vă’t qua mô đất chết”, khó mà có một hình tượng điển hình hơn về hạn hán, bèo mới chỉ là thực vật, không sinh động bằng đỉa là sinh vật, đỉa đang bơi, đang có động tác, mà hạn chớp nhoáng bất chợt nó phải khô, nó chết tốt, mình hãy còn vă’t qua mô đất! Câu thơ ấy là của đồng chí tỉnh ủy, tôi thích lă’m, nhẩm đến luôn, mãi đến năm 1964, mới có dịp cho được vào một bài thơ thủy lợi:

Xưa nhìn nỗi mạ cháy mà đau; Hết cảnh khô bèo cạn đáy ao, “Con đỉa vă’t qua mô đất chết”, Và người ngửa mặt ngóng trời cao! Năm 1964, tôi cùng anh bạn thơ về thăm hợp tác xã Yên Duyên, ngoại thành Hà Nội; chúng tôi đi thăm những kênh mới đào song song với một con đường mới đă’p, trồng cây; một cái chòi canh că’m bốn cọc trên đám ruộng sâu; chòi chật, chỉ anh bạn tôi chui được vào, trò chuyện với cụ lão nông trong ấy. Cụ lão nông nói chuyện mở mang trồng trọt, còn tôi bên ngoài đang ngă’m trên bờ kênh cứ một cây xoan lại một cây nhãn, thì bỗng nhiên tôi nghe cụ nông dân nói từ trong chòi vọt ra:

Khi đẵn xoan rồi, nhãn tới nhau!"

Đúng là một câu thơ, một câu thơ hay; xoan, nhãn cùng lớn, nhưng xoan lớn nhanh, lớn trước, xoan phát triển chiều cao, nhãn phát triển bề ngang, lúc xoan đã thành cây chặt dùng được, thì bây giờ hai tàn cây nhãn đã tới nhau, xáp gần nhau rồi, nhãn sẽ một mình chiếm mọc trên bờ kênh. Câu thơ đẹp này, ngay anh bạn thi sĩ của tôi cũng không để ý nhận thấy, chỉ có tôi hữu tình thu hoạch được; tôi cất đấy, sẽ có dịp dùng vào một bài thơ mai sau.

Lại một lần nữa tôi về thăm một bến phà Thia trên sông Đà, đường Hòa Bình đi Phú Thọ; đây là lần về thăm thứ hai; lần về trước, thu đông, nước yên trong vă’t, lần này mùa nước lũ lớn, chảy xiết, đục ngầu, anh thủy thủ thanh niên mừng quá, chào tôi một cách đột ngột: - “Anh lên lần trước thì nước sông xanh, anh lên lần này thì nấu cơm nước đỏ”; thật ra, tôi đã có cái tính nghề nghiệp chộp lấy những câu thơ khi nó xuất sinh, nên vừa mừng rỡ anh thủy thủ, tôi vừa nhẩm ngay lấy hai câu thơ của anh; tôi chỉ cần bỏ hai chữ “thì”, thêm vào một chữ “uống”;

Anh lên lần trước uống nước sông xanh
Anh lên lần này nấu cơm nước đỏ.

Đây là hai câu thơ khá hơn cả, gợi không khí hơn cả trong bài thơ Trên bến phà Thia của tôi.

Còn có những kinh nghiệm khó khăn nữa. Như trên đã nói, diễn đạt lao động, công ăn việc làm, khó lă’m thay! Trong bài Núi Ba Vì với Hồ Suối Hai, tả cái hồ thủy lợi nhân tạo tinh sương thức dậy lờ mờ sương phủ, lấy vần duyên dáng hai lần không phải là khó (mai với hai, tơ với mơ):

Một sớm mai Hồ Suối Hai thức dậy Chút ít sương tơ còn hãy mơ màng. Gió hiu hiu thổi đến nhịp nhàng. Nước gờn gợn lăn tăn. Mát quá!

Tả cô gái Hồ mơ màng thức dậy điểm phấn soi gương, việc ấy đã thành nếp trong thơ ca. Khó nhất là khi đồng chí chỉ huy công trường báo cáo: - “Các anh thấy cái đập đổ hai nghìn thước khối bê tông này đã xây xong; nếu cứ để tự nhiên mà tháo nước vào thành hồ, thì nước sẽ thấm dưới chân đập, dần dà xuyên dưới chân đập mà thấm qua bờ bên kia, cuối cùng nước sẽ phá vỡ tung cả cái đập dày chă’c. Nên chúng tôi đã phải gỡ đất thường dưới đáy hồ, thay vào bằng đất sét luyện, rồi xây lát đá lên trên, cuối cùng mới tháo nước vào, thành hồ”. Chao ôi, chính chỗ này mới khó! Người thi sĩ đứng trước hai thái độ. Một là thấy khó nhá thì tránh đi. Tránh đi thì đỡ tốn công, người đọc có biết đấy vào đâu! Nhưng cứ cái gì khó cũng vứt đi, thì vứt vừa hết, và về sau người đọc cũng nhận thấy là bài thơ thưa thớt, “nhẹ” quá. (Cố nhiên nếu lộc cộc quá, nhiều những bê tông cốt să’t, phương án, phương trình, đồ biểu, thì cũng không nên đưa vào mà nặng bài thơ). Thái độ thứ hai: là mình có định cố gă’ng lên làm anh hùng ca lao động hay không? Mà đã gọi anh hùng ca lao động, thì không phải chỉ tả cái hồ nhân tạo lúc đã hoàn thành:

Nhẹ buông một chiếc thuyền con

Chở anh cán bộ Thanh Sơn nghỉ hè... ... Hồ tia trăm nẻo nước vào,

Chèo ta bơi giữa ngạt ngào thiên nhiên. Cá hồ nuôi sẽ lớn lên, Cây quanh hồ sẽ rườm chen, bóng lồng.

mà phải nói lúc đang còn lao động. Nói hay là không nói? Nói thì phải chịu một cái nguy cơ có thể xảy đến: là lộc cộc! Nhưng bài thơ nếu không có cái phần lao động đào đă’p dựng xây ở giữa, nếu chỉ có phần mở đầu hồ đẹp thức dậy, phần cuối mùa hạ du hồ, thiếu cái mình lao động, tì bài thơ hóa ra chơi bời ngay! Đâu là mồ hôi, thậm chí nước mă’t đã qua, để có cái nụ cười bây giờ? Người thi sĩ chỉ đến cái lúc ăn cỗ liên hoan mừng thă’ng lợi hay sao? Làm công trình này xong, còn nai lưng khó nhọc làm những công trình lớn lao khác nữa chứ! - Cho nên tôi cố gă’ng nói cái chỗ báo cáo thực tế trên đây của đồng chí chỉ huy công trường. Thưa các bạn thân mến! Tả sơn thanh thủy tú, thì ngòi bút có thể tung vẫy, dư ba: Núi sông đã đẹp lă’m thay, Non hồ thêm một vẻ hay khác thường. Hồ là mă’t đă’m soi gương, Lại là nôi biếc ru vờn bóng non...

làm ít tốn công, ít tốn thì giờ, mà kết quả người đọc lại ưa thích - chuyện đời có những điểm bất công như thế -. Tôi nặn óc loay hoay tìm bao nhiêu cách nói, ướm thử vần “inh”:

Muốn ngăn nước đập phá công trình,

văn xuôi quá, không được. Ướm sang vần “ong:”

Tường nghiêng thoai thoải phía bên trong, rồi sao nữa? Bí. Tôi chuyển sang vần “ên”:

Bên trong chân đập muốn cho bền cũng lại văn xuôi quá như vần “inh”. Cuối cùng, giữ vần

“ên”, “uyên”, và tạm ngừng ở dạng thái bốn câu thơ: Bên trong thoai thoải mặt tường nghiêng, Chân đập cần ngăn nước thấm xuyên: Phải gỡ đất mềm, thay đất sét, Rồi xây lát đá, nước trùm lên.

Tôi biết mấy câu về hồ-con-mă’t và hồ-chiếc-nôi hay hơn, nhưng tôi tha thiết với mấy câu chữ hãy còn lọc cọc trên đây, đứng về nội tâm của một người lao động nghệ thuật!

Tổng kết về khó khăn, cũng không thể cứng nhă’c. Làm thơ mà gặp bí, theo kinh nghiệm của tôi, trước hết là bí bột làm bánh chứ không phải là cách nặn bánh, trước hết là bí trong bản thân chất liệu thơ. Cho nên cái công sức lớn nhất phải bỏ ra trước tiên, là làm thế nào vớ cho được cái “mỏ” thơ phong phú, tiếp xúc cho được cái mạch thơ đầy dẫy trong thực tế. - Một lần tôi về thăm mỏ Tràng Kênh, nơi lấy đá về cho nhà máy xi măng; ở đây cũng có sự nỗ lực của công nhân, sự hy sinh của họ, những vấn đề khó khăn và những thă’ng lợi lớn của họ, như ở mọi nơi sản xuất; nhưng tôi làm mãi chỉ được một câu thơ:

Gió sông gió biển lộng Tràng Kênh

Mỏ đá Tràng Kênh phơi phới nằm trong gió sóng, gió biển, nghĩ được câu thơ đó rồi, tôi chịu không thêm được một câu nào nữa; tôi định chỉ làm một bài tứ tuyệt thôi vậy, nhưng sau mấy tháng cũng chỉ nghĩ thêm được một câu, ý nói đá Tràng Kênh “Khi hóa xi măng cũng nặng tình”; câu thơ này gượng gạo, tại tôi chứ đâu có phải tại thực tế! tôi không vớ được.

Tôi đã ba lần về công trường Nhà máy Phân đạm Bă’c Giang (Hà Bă’c), cả được phục vụ công nhân ở đây, một nghìn công nhân nghe thơ, thích thật! Tôi cũng nói chuyện, ghi chép, vẽ cả sơ đồ vào sổ thơ... nhưng làm được ba đoạn thơ 6 câu, rồi không biết thế nào mà nói được cái công trường khổng lồ: Dù anh mới ngó chưa quen mă’t,

Tưởng như să’t gạch còn ngổn ngang; Hay anh lên cao nhìn trở xuống, Hiện từng khu những nét rõ ràng;

Hoặc:
Hai thùng đựng khí sơn còn đỏ,

Mẩu chuyện trao với anh thợ hàn... Viết được 18 câu, tôi ngừng, vì biết rằng càng viết nữa, tôi càng thất bại. Tại tôi, chứ đâu có phải tại thực tế, tôi không ôm nổi voi. - Tôi vẫn cứ kể ra đây, để thấy phải vật lộn đến thế nào mới làm được những câu thơ về thực tế.

Cũng là làm hai bài thơ về thủy lợi, nhưng Núi Ba Vì với Hồ Suối Hai, tôi viết dễ dàng, mà Con kênh, con máng, con mương thì viết rất khó khăn. Vì bài trên có một hình tượng Núi với Hồ trước mặt, dựa vào thực tế mà nâng cao lên cụ thể, rõ ràng, lấy cái riêng để nói cái chung, nên dễ viết hơn, xong trong vài tháng. Bài dưới xuất phát bằng khái niệm kênh máng chung chung, nên bàng bạc, không có chỗ tựa, khó viết. Bài dưới mở đầu lợi dụng câu ca dao cổ: “Con cò, con vạc, con nông, Ba con cùng béo, vặt lông con nào?” chuyển thành một câu hỏi mới:

Con kênh, con máng, con mương,
Ba con cùng chảy, anh thương con nào?

tiếp đến hai đoạn tứ tuyệt về con kênh, thì hết tứ; bảy tháng sau về Hà Tĩnh, cái tỉnh có truyền thống hạn từ cổ, gặp lúc đồng đang nứt khô, mới nảy ra thêm tứ nói về hạn hán (Con đỉa vă’t qua mô đất chết), thế là được thêm bốn câu. Và tiếp đó, phải đi thăm trạm bơm điện Linh Cảm, đứng trên thực địa nhìn những kênh đào mới, mới lại nảy thêm tứ làm được đoạn cuối. Tất cả mất tám tháng, và phải giải quyết bằng đi thực tế. Làm thơ là lọc lấy tinh chất, lấy cái hồn sự vật; tuy nhiên, không có xác thì làm gì có hồn, và nên đề phòng chỉ chuyên lấy tinh chất, chỉ chú về xúc cảm, đến nỗi bài thơ như con chim không có chỗ đậu nữa, thế là bay đi mất tăm. Nhân dự hội nghị trồng lại đồi trọc ở Vĩnh Phúc, tôi theo đồng chí Tổng Cục trưởng Lâm nghiệp ghé về thăm thôn Ngọc Long, nổi tiếng trồng xoan, giàu đẹp nhờ xoan. Về vài tiếng đồng hồ, cảm tưởng rất là thích, đưa về một mối thiện cảm dào dạt, như là được một bài thơ mang về. Cảm tình tươi, thă’m, mát ấy vẫn giữ đến mấy tháng sau, nhưng đặt bút làm thơ thì không ra được. Trường hợp này rõ ràng là thơ bí không phải bởi thiếu cái tâm hồn của sự vật, mà chính là vì thiếu cái thân thể của sự vật. Chẳng lẽ chỉ nói trong thơ: “Tôi thích lă’m, tôi yêu lă’m, ồ cảm tưởng đẹp lă’m”, rồi khoa hai bàn tay rung động trước mặt mà đã thành được bài thơ? Tôi không ghi chép gì cả, cũng không hỏi lý lịch, tiểu sử của làng xóm, chỉ cậy mình hút được cái tinh chất của cảnh cây xoan, cây khoai từ, cây điền thanh... thành ra lúc về muốn làm thơ, không biết nói thế nào, chỉ nhớ đã được uống nước chè đường kính trên hai cái bàn gỗ xoan mới đóng, trong cái nhà ngói trụ sở mới xây dựng, bằng gỗ xoan. Và như thế là chịu chết! Phải có tình yêu mới có hôn nhân, nhưng nhiều khi chỉ độc nhất có tình yêu, thì hôn nhân cũng không thành; mà bài thơ là tác phẩm, tác phẩm là một cuộc hôn nhân; ở đây tôi muốn làm một bài thơ về thôn Ngọc Long chứ không phải một bài thơ về tương tư hay hờn dỗi. Trong bài thơ phải có cái thân thể của thôn Ngọc Long, trên cơ sở đó cảm tình dào dạt với Ngọc Long mới có chỗ đậu. Thiếu những tài liệu, chất liệu về Ngọc Long, cho nên bài thơ của tôi cứ ở tình trạng “đe hàng tổng”, mà chẳng thấy “đỗ ông nghè”. Tôi biết ăn nói làm sao với đồng chí Tổng Cục trưởng đã đánh xe cho tôi tới tham quan?

May mă’n, trong một cuộc nói chuyện với văn nghệ sĩ, đồng chí Tố Hữu đã nói rất lý thú và khá cụ thể về thôn Ngọc Long, như là một cán bộ đã từng làm phát động giảm tô và cải cách ruộng đất ở đó vậy; cuộc nói chuyện về sau viết thành bài đăng tạp chí Học tập. Tôi đã gặp những chất liệu mà tôi đang cần thiết! Thì ra, theo Tố Hữu cho biết, Ngọc Long trước kia gọi là Cố Tá, vì là nơi ở của cố nông, tá điền; cái đặc điểm về tên làng này không thể không biết, không thể bỏ qua. Những nét về đời cũ của Ngọc Long đều do Tố Hữu cung cấp; tôi đã lấy một số lời trong bài nói của Tố Hữu làm thành câu thơ, như:

Cọng rơm lá chuối che trên mái, v.v.

Vì tôi chỉ chú tâm, định kiến viết về xoan, nên đến nơi, tôi chỉ đi thăm xoan, chứ không thăm đến bãi dâu, bãi ngô, đến lúc cái thế bài thơ đòi hỏi phải nói rộng hơn, toàn diện hơn, tôi lại phải mượn ở bài nói chuyện của Tố Hữu:

... AÂm ă’p dâu xanh, lúa phởn phơ. Bóng lá chuối lay, nhà sáng sủa; Từng ngô non mọc, múp chân bò. Đây là một bài học khá sâu să’c cho tôi về sự cần thiết phải ghi chép, lấy tài liệu, dù là làm thơ. Từ đó về sau, tôi chịu khó ghi chép hơn; khi làm bài thơ, chỉ dựa vào một phần rất nhỏ, nhỏ lă’m của tài liệu, nhưng biết vẫn có ích, và lại cần biết kỹ, biết sâu để lấy chất sống; khi lâm sự, trên trang giấy sáng tác cần đến một số nét không lường được trước, chẳng lẽ bỗng chốc lại đi lấy thêm tài liệu? Chớ nghĩ rằng định viết về xoan Ngọc Long thì chẳng đi thăm dâu, thăm ngô.

*
* *

Qua trường hợp trên đây, cái giác ngộ chính của tôi còn đi xa hơn vấn đề lấy tài liệu, nó là một sự điều chỉnh của tôi trong quan niệm làm bài thơ. Có lẽ tôi đã “già” rồi chăng? Tôi không thích nói “trữ tình” theo lối bô hô ba ha nữa; mặc dầu một số bạn đọc vẫn thích cái lối “rômăngtích”, thuyết nhiều, nói nhiều phanh phui tình cảm, và đây là một áp lực rất lớn đối với người sáng tác
- tôi muốn phân thơ của tôi làm hai lối, tùy theo đề tài, chủ đề chất liệu: một lối vẫn diễn đạt trực tiếp tình cảm, nhưng cũng không nên tán nhiều lời quá, nói nhiều quá thì hở hương bay hết; một lối nữa, nên để sự vật nói nhiều hơn thi sĩ, nên chọn những nét hiện thực nó nói tình cảm; nói chung, không nên rườm rà tán tỉnh, những thơ như thế không sống lâu được.

Trong văn học cổ Trung Quốc, Việt Nam có hai loại văn lớn: thơ và phú. “Thơ diễn đạt tình cảm nên cần đẹp; Phú miêu tả sự việc nên cần sáng sủa”(1). Có chỗ lại nói: “Phú và từ khác nhau chủ yếu là ở chỗ phú thiên về miêu tả rộng rãi”. Đọc lại các tác phẩm về trước, ta thấy khi cần diễn tả sự vật, tả một kinh kỳ, một thă’ng cảnh, hay nói một sự kiện lớn, hay nói về một nhân vật lịch sử, khi cần ôm trùm bao quát sự vật, người ta đã dùng thể phú (Phú nôm có: Trương lưu hầu phú của Nguyễn Hữu Chỉnh, Hàn nho phong vị phú của Nguyễn Công Trứ, Tài tử đa cùng phú của Cao Bá Quát, Tụng Tây hồ phú, Bạch Đằng giang phú, Ngã ba Hạc phú, Cổ Gia Định phú...). Thể Phú đáp ứng một yêu cầu của văn học về nội dung, là yêu cầu hiện thực, về hình thức, là yêu cầu mở rộng kích thước của áng văn, để có thể chứa đựng nhiều hơn. Đúng như thế, một yêu cầu lớn của văn học từ xưa là yêu cầu hiện thực: hiện thực của tình cảm, tâm tình, tâm tư không đủ nữa, mà hiện thực của phong cảnh, của sự vật, của lịch sử, của xã hội; cái yêu cầu cần hiện thực cũng đồng thời là yêu cầu của trí tuệ, không những xảm xúc như thơ, mà còn phải nhìn ngó, hiểu biết, phân tích, ôm trùm như phú; tôi cứ nghĩ đến cái thế giới kỳ lạ của những bài phú xưa; chưa biết Cao đường phú của Tống Ngọc, Tử hư phú, Trường môn phú

(1) Lời của Lục Cơ (261-303) đời Tấn, Trung Quốc.

của Tư Mã Tương Như hay đến thế nào, chứ đọc Tụng Tây hồ phú của Nguyễn Huy Lượng cũng đã thích lă’m, phục con mă’t rộng rãi mà kỹ càng của tác giả nhìn Hồ Tây dưới thời Tây Sơn. Phú xưa đã chứa đựng những điều mà thơ xưa không chứa đựng được. Nay chúng ta không thể làm thể phú; thể loại ấy, về hình thức nghệ thuật, không hợp với bây giờ nữa, nó đối đáp mất nhiều công phu, nó kềnh càng, khó đọc khó nhớ hơn thơ, xưa kia những người có một trình độ trí tuệ nào mới thích được phú. Nhưng cái nội dung của phú, ta bỏ đi hay sao? Bây giờ ta cho nội dung ấy vào văn xuôi; nhưng như thế cũng không hoàn toàn thỏa đáng, vì phú là một loại văn vần, có nhịp điệu của câu, có âm nhạc của ngôn ngữ, dùng nhiều hình tượng, có kiến trúc tinh vi của toàn bài, bởi vậy, phần nào của phú cho được vào văn xuôi thì cho, phần nào nữa của phú, cái phần ôm trùm, rộng rãi, cái yêu cầu mô tả, tự sự, cái đòi hỏi hiện thực và trí tuệ của phú, mà lại mỹ lệ hóa, ta nên cho vào thơ!

Chúng ta thường chủ trương cổ vũ một loại thơ rộng rãi, khoáng đạt, bao trùm, một loại thơ ôm được cảnh, tình, sự, vật, đó là chưa nói tính chất anh hùng ca của thơ thời đại; nhưng trong thực tế của sự thẩm mỹ, của cái gu(1), thì cái dạ dày thơ của ta vẫn thiên về sự khảnh ăn, và thích ăn quen một vài món, một vài lối nấu. Theo tôi nghĩ, cái thích “trữ tình nguyên chất” là chính đáng, nhưng hẹp hòi; tôi chưa đứng về tính hiện đại mà nói, mới chỉ nhìn về tính truyền thống, thì cũng thấy: trong vốn văn học xưa, cũng đã có một sự mở rộng rồi; sao hiện nay mình lại thưởng thức thơ một cách co hẹp lại?

(1) Gu (goưt): khiếu thẩm mỹ.

- Dưới đây là một đoạn nhỏ trong cả bài phú lớn về Hồ Tây xưa; cái hơi văn rộng rãi ấy, ta nên đưa vào trong thơ hiện đại: ... Lò Thạch Khối khói tuôn nghi ngút, Ghềnh Nhật Chiêu sóng giật ỳ ồ. Rập rềnh cuối bãi Đuôi nheo, thuyền thương khách hãy chen buồm bươm bướm - Thanh lảnh đầu gò Cổ ngựa, tháp Cao Tăng còn hé cửa tò vò. Chày Yên Thái nện trong sương chểnh choảng; Lưới Nghi Tàm ngăn ngọn nước quanh co. Liễu bờ kia bay tơ biếc phất phơ, thoi oanh ghẹo hai phường dệt gấm - Sen vũng nọ nảy tiền xanh lác đác, lửa đóm ghen Năm xã gây lò... Và đây là đoạn tả đầm Vân Mộng trong Tử hư phú; đầm Vân Mộng vuông chín trăm dặm, trong đầm có núi; Lý Bạch đời Đường đọc Tử hư phú đời Hán, bị văn Tư Mã Tương Như lôi cuốn, nên mến cảnh Vân Mộng, đến ẩn cư ở đó. Tả núi: Mấy giải quanh co, ngoéo ngoă’t, Lởm lởm chởm, cao cao ngất; Lô nhô đứng sững mấy từng, Che cả mặt trời, mặt trăng. Ngọn núi xoă’n xít giao quanh, Lưng trời ngăn lớp mây xanh, Chân núi thoai thoải ra xa, Tiếp giáp sông Giang, sông Hà.

(dịch)

Bài phú tả cả các loại đất, tả các loại ngọc đá, tả các thứ cây cối ở phía đông, tả đồng nội, chầm vũng ở phía nam; chất rất nhiều tên đất, tên đá, tên cây, cho một cảm tưởng lô xô lạ kỳ phong phú, đâu có phải cái “gu” chỉ khảnh ăn! - Về các loại đất:

Son, xanh, đỏ, tră’ng, đủ thứ, Lại còn nhiều chất kết tinh: Này thư hoàng, này bạch phụ, Bạc, vàng, sáp tră’ng, đá xanh; Mọi să’c màu, trông rợn mă’t Như những vẩy rồng long lanh.

(dịch)

Tôi muốn đưa cái phong phú của phú ấy vào trong thơ hiện đại của chúng ta. Sở dĩ tôi nói hơi dài về đoạn này, và tìm bạn đồng minh tận đời xưa, là vì tôi cảm thấy một yêu cầu lớn của thơ chúng ta hiện nay: quay trở về bài Xoan Ngọc Long, tôi lại nói đến thân thể của sự vật, có một thân thể rồi mới có được một tâm hồn; miễn là thân thể ấy đừng cọc cach, ỳ ra, ngổn ngang, lă’m thứ theo kiểu thống kê, và phải nhớ làm cho tâm hồn thoát được ra, mượn thân thể để nói tâm hồn. Ví dụ: ta về thăm cửa biển và cảng Hải Phòng; tàu bè vào ra. Sáu Kho chật ních hàng hóa, bốc vác bằng nửa cơ khí, còn lại chút ít bốc vác thủ công, cờ các nước ban ngày, đèn điện ban đêm, tiếng tàu, tiếng còi, tiếng xe, tiếng máy, những người công nhân giản dị, thanh đạm, nhưng không nhận những chiếc đồng hồ làm quà, trả lại những tiền ngoại quốc; và kia! những nòng súng cao xạ của tự vệ Cảng trực bă’n máy bay Mỹ... Cần phải gạn lọc, nhưng cũng đừng quá sợ không dám đưa nhiều thứ vào thơ, theo tôi nên tìm viện trợ ở phú, nên học kinh nghiệm cổ truyền của phú, đem phú áp dụng, cải tiến vào thơ; phú trước đã dám đưa thực tế vào, thì thơ nay phải tìm cách đưa thực tế vào còn hay hơn phú nữa!

Bài phú Cổ Gia Định, trong phần ưu điểm của nó, cho ta một cảm tưởng ngồn ngộn của phố phường, cảnh trí Gia Định, từ nội thành đến ngoại ô, nào lâu đài, đền chùa, chợ búa, cầu quán, lại tả đủ các hạng người từ quan quân, học trò, người buôn bán, người làm thợ, người làm ruộng, người ăn chơi, kẻ dù võng ngựa xe, người cần cù vất vả...

... Vào chợ Quán, ra bến Nghé; Xuống Nhà Bè, lên Đồng Nai... ... Cứng cỏi bấy, thứ đàn bà xứ Gò Vấp; Thanh tao thay, ông hòa thượng chùa Cây Mai. Giếng Hàng Xáo múc lao xao, kẻ chở thuyền,

người chuyên bộ; Xóm Cối Xay làm lạc chạc, chồng đục họng,(1) vợ trổ tai

Trong cầu Đường chuốc - ngót ngọt ngon, đủ đường cát, đường hạ, đường phèn, đường phổi; Ngoài xóm Bột phơi phong tră’ng dã; những bột mì, bột lọc, bột đậu, bột khoai...

... Trước phố phường bày hàng bày hóa;
Sau nhà quê trồng bă’p trồng khoai...

Một bài phú cổ nói về thị thành sinh động muôn vẻ như thế; thề phú bao hàm thể thơ văn xuôi, tôi không chủ trương phải đưa văn xuôi vào thơ, nhưng muốn chúng ta tiếp nhận sức ôm trùm thực tế của phú, chẳng hạn như

(1) Giếng nước tốt, nên người đến chở nước về bằng đường thủy, người đến gánh trên bộ - Chồng đục họng cối xay, vợ đục (chạm trổ) tai cối xay.

khi viết một bài thơ về Cửa biển và Cảng Hải Phòng xã hội chủ nghĩa của ta hiện nay. - Cái thân thể của sự vật rất là hay, nó thoả mãn trí tuệ hiểu biết của ta, thơ cần phải chú trọng đến cái thân thể ấy hơn nữa miễn là từ đó làm toát ra một sức sống, một tư tưởng, và trong thời đại chúng ta, làm toát một chất anh hùng ca.

* * * Năm nay kỷ niệm hai mươi năm nước Việt Nam dân chủ cộng hòa yêu quý của chúng ta lại vào lúc đế quốc Mỹ đến đánh Nước ta, bị chúng ta đánh lại cho xiểng liểng ở miền Nam, bă’n rơi hơn 400 máy bay ở miền Bă’c. Hồi tưởng lại thu đông năm 1951, giặc Pháp vừa ồ ạt lên đánh chiếm Hòa Bình, că’t đường của ta đi vào Khu Bốn, tôi đến thăm anh bạn thân thiết, ở trong ban chỉ huy Trung đoàn X, đang đóng ở Thái Ninh, Phú Thọ. Thú thật trong lòng tôi lúc ấy có phần lo ngại, nhưng gặp bạn, anh ta nói rất tự nhiên: “Rồi lại không că’p đít mà chạy à!”. Câu hỏi của anh như să’t, xuất từ sự đo lường chính xác thế và lực của địch, của ta. Tôi nhớ mãi sự chênh lệch giữa tâm trạng tôi và tâm trạng bạn, và từ lúc đó rút ra một bài học lâu dài. Hiện nay ta bảo vệ Tổ quốc, chống đế quốc Mỹ; chúng ta nhất định sẽ là người chiến thă’ng cuối cùng. Biết bao hy sinh, phấn đấu! Tôi đi hai tháng vào Khu Bốn, về thì một người em đã đi ba sẵn sàng rồi, vào bộ đội, viết thư về nói đang ngồi trên mâm pháo bă’n máy bay Mỹ. Về nhà được mấy hôm, một chú em nuôi từ Kháng chiến lần trước, là nhân viên kỹ thuật nhà máy Cơ khí, lại đi ba sẵn sàng; nó đến chỗ tập hợp chiều hôm trước, chiều hôm sau nó hành quân đi qua nhà, gọi tên tôi một tiếng, và ném gói quần áo thường phục vào. Tôi vội vàng mặc quần áo, lấy xe đạp đuổi theo đoàn quân, đi kèm bên cạnh chú em ra đến ga. Chưa bao giờ tôi thấy nó đẹp như thế, em tôi hăm ba tuổi đã trưởng thành, đàng hoàng trong bộ quân phục mới màu đất lẫn màu lá cây. Miệng nó cười, tay nó vẫy, và dĩ nhiên là mă’t nó quyến luyến. Hai em tôi đi chiến đấu cho tôi. - Một lần bình thơ trước công chúng ở Sơn La, tôi nói: “Đêm nay nghe thơ, chă’c cũng có những cặp vợ chồng cùng đến dự. Tôi mừng cho những đôi anh chị nào như thế. Nhưng xin anh, xin chị chớ nghĩ: tôi muốn gần vợ tôi, tôi viết thư, là vợ tôi să’p xếp lên thăm tôi, hay lên ở luôn với tôi; đâu có phải chỉ tự ý của hai người.

Biết bao đôi lứa còn xa
Nhường cho đôi lứa chúng ta được gần!

Trong hoàn cảnh nước ta kháng chiến chống Mỹ hiện nay, anh chị được sống bên nhau, là hàng nghìn vợ chồng khác nhường cho anh chị đấy chứ! Càng được gần nhau, vợ chồng càng phải làm việc không những bằng bốn, mà bằng tám người...".

Tôi phải huy động thơ tôi, bút tôi, lời nói chuyện của tôi chống Mỹ, cứu nước. Trước đây tôi định làm một tập thơ nói lòng cha mẹ, ông bà, cô bác thương con cháu bé, một tập thơ làm cho người lớn chứ không phải cho trẻ nhỏ. Giặc Mỹ đã khiến tôi phải tạm hoãn đề tài ấy, tôi tạm hoãn một số đề tài khác nữa; cốt nhất bây giờ là làm thơ thế nào chống được lũ Mỹ giặc nước! Mỗi buổi chiều, mỗi buổi sớm, mỗi vườn hoa, mỗi bệnh viện, ... cứ yêu thương đến đâu là tức khă’c căm thù Mỹ đến đó, gặp một đôi nam nữ ngồi trên một ghế đá, là tôi nghĩ họ đang dặn dò nhau, trước khi đi, hoặc tranh thủ gặp nhau sau một đợt xa cách. Hơn bao giờ hết, tôi thấy nhân dân là đáng yêu, đáng kính vô ngần.

Vinh quang thuộc về mũi súng, lưỡi lê, bàn tay đánh giặc! Tôi muốn cúi xuống muôn lần hôn Đất! Tôi muốn hôn triệu nghìn nét mặt Nhân dân! Vinh quang thuộc về Đảng lãnh đạo của ta! Vinh quang thuộc về Cha Hồ kính mến! Vinh quang thuộc về ánh sáng của hai mươi năm Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà!

Hà Nội, 7-1965

MỘT NGƯỜI LÀM THƠ TRONG XÃ HỘI MỚI

Gửi các bạn trí thức và văn nghệ sĩ
miền Nam ở các đô thị thân mến.

Tôi rất cảm kích được biết một số bạn ở các đô thị miền Nam vẫn nghe Đài Tiếng nói Việt Nam ngỏ ý hỏi thăm tôi, muốn biết Xuân Diệu sống ra sao, làm thơ ra sao. Ngày trước, cụ Phan Bội Châu bị bọn cai trị Pháp cầm tù ở Bến Ngự, Huế, đã lập Mộng du thi xã, để nhờ đăng thơ, họa thơ trên báo chí mà trao đổi tâm hồn với những bạn tâm huyết bốn phương. Hiện giờ, vì những cảnh ngộ khác nhau nào đó, nhiều đồng bào đang còn phải ở trong vòng các đô thị miền Nam do Mỹ và nguỵ kiểm soát. Các bạn ở thì ở, nhưng lòng vẫn đi, không ai có thể cầm tù được tư tưởng; người thi nhân bạn của tâm hồn các bạn trước đây hai, ba chục năm hôm nay chuyện trò cùng các bạn, không phải bằng “mộng du thi xã” nữa, mà bằng làn sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam của xứ sở đất nước chúng ta.

Nguyễn Du nói: “Cố nhân đã dễ mấy khi bàn hoàn”, nhưng chữ “cố nhân” hôm nay chỉ có nghĩa thân thương tri kỷ, mà không còn cái không khí bùi ngùi quá khứ. Hẳn các bạn cũng mừng cho người bạn cũ thi nhân của các bạn không còn là con chim cô lẻ hát tiếng đau thương, mà cánh đã cùng cả đàn đập với gió với bão, cổ đã hót giữa trời rộng bao la. Năm 1939, Tố Hữu ở trong lao Thừa Thiên có viết bào thơ “Tâm tư trong tù”: ... Tôi chiều nay giam cấm hận trong lòng

Chỉ là một giữa loài người đau khổ Tôi chỉ một con chim non bé nhỏ Vứt trong lồng con giữa chiếc lồng to... Người học sinh hoạt động cách mạng lúc ấy, lần đầu tiên ở tù đế quốc, đã sáng tạo một hình tượng thơ rất lớn: “Tôi dây đâu có phải chỉ ở trong một lần tù, mà tôi ở trong hai lần tù; bản thân cái nhà tù Thừa Thiên nó giam tôi lại nằm trong một cái nhà tù rộng lớn vô cùng, đó là cái lồng giam Tổ quốc Việt Nam tôi nô lệ. Vứt trong lồng con giữa chiếc lồng to... Ôi tự do! tự do! thế nào là tự do? Được đi từ đầu phố đến cuối thành, đi từ đô thành này đến thành phố nọ chưa phải là đã tự do, ở đâu còn chưa có độc lập thì ở đó đất nước và những con người hãy còn bị ở trong một nhà tù to lớn.

Mà vì vậy cho nên sau khi Cách mạng tháng Tám bẻ gãy những xiềng xích trăm năm nô lệ, thì tôi cứ như con chim sổ lồng say ánh sáng, say trời tự do! Và từ đó là cả một quá trình mở rộng tâm hồn “từ chân trờ của một người đến chân trời của tất cả mọi người”, vấn đề sướng vui đau khổ của tâm hồn tôi đặt trong số phận của dân tộc tôi, của cả nhân loại. Đó là đi trên đường lớn; đường lớn, đường đúng thì càng đi càng rộng, càng ngày càng mở ra, dù trên đường có những chặng đường chông gai gian khổ. Nói làm sao đây 21 năm hồn thơ tôi mở rộng, hồn thơ tôi sống đầy đủ, tràn trề? Có một ít người ở trong những đô thị miền Nam còn cứ thương tiếc cho một người gọi là “Xuân Diệu chân chính” của gió, mây, trăng, chiều, mùa thu, tình ái... Phần đẹp đẽ của những cái ấy ở trong tôi có bao giờ mất, mà phải tiếc thương? còn cái phần nào trong những cái ấy mà bị luỵ theo kiểu Mộng Hà trong truyện Tuyết Hồng lệ sử “ngà ngà mà say, ngây ngây mà sầu, rồi lại rầu rầu mà khóc”, bỏ nó đi là nhẹ cho mình, thì sao lại phải thương tiếc? Trước Cách mạng tháng Tám, tôi xé lòng mà viết cái nỗi buồn trong xã hội nửa phong kiến và thực dân, buồn cho đến nỗi

Chiều đông lạnh, Chúa buồn trên thánh giá Đường thanh quang êm ả nỗi buồn cây Nỗi buồn nhà hiu hă’t nỗi buồn mây Đông tạnh ráo nhìn xa, ngây nă’ng nhạt...

Sao mà tiêu tao dường ấy! Viết ra như vậy, nghe ra cũng “hay”! Là vì lúc đó, chưa thấy được rằng còn có cái hay khác “chân chính” hơn, tức là không phải ngồi bùi ngùi ru dịu vết thương, mà đứng dậy chữa vết thương cho lành, và hơn nữa sinh sôi nẩy nở và những da thịt lành lặn, thơm tho, tươi tốt khác. Vấn đề là ở đó. Chủ tịch Hồ Chí Minh, tác giả tập thơ Nhật ký trong tù, vạch một con đường mới cho thơ:

Nay ở trong thơ nên có thép Nhà thơ cũng phải biết xung phong. Con chim hồn thơ được giải phóng đập cánh tung bay dưới trời cách mạng, ngay sau tháng 8-1945, tôi viết tráng khúc Ngọn quốc kỳ ca ngợi lá cờ đỏ sao vàng mở ra kỷ nguyên độc lập mới của nước Việt Nam ta:

Vàng huy hoàng sinh giữa thă’m hây hây, Thă’m lộng lẫy nở quanh vàng rực rỡ, Tất cả vải là một cười thă’m đỏ Tất cả cờ là một tiệc triêu dương. Liền đó, tôi viết tráng khúc Hội nghị non sông, bênh vực cổ động cho cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ngày 6 tháng giêng 1946, một Hội nghị Diên Hồng của thời mới, to tát và sâu să’c hơn xưa, một Quốc hội có đủ các tỉnh các miền về, như núi sông về họp nhau để chống thực dân xâm lược Pháp. Trong hai bài thơ dài trên đây, lần thứ nhất trong đời tôi, tôi muốn có hơi thơ anh hùng ca, để đáp ứng với thời đại anh hùng này. Trong cuộc Kháng chiến lần trước, tôi đã ra ba tập thơ: Dưới sao vàng, Sáng, và Mẹ con; “Dưới sao vàng” là muốn tỏ mình dứt khoát đứng dưới ánh giọi của đóa Sao vàng dân tộc. Sau ngày Hiệp nghị Giơnevơ, tôi đã ra tập thơ Ngôi sao và từ 1960 đến 1964, đã ra các tập thơ: Riêng chung, đặt vấn đề cái riêng góp phần vào cái chung, cái chung bồi dưỡng cho cái riêng; Mũi Cà Mau là chùm thơ 20 bài đấu tranh thống nhất, in liền cùng một tập với Cầm tay, là một chùm 31 bài thơ tình: Một khối hồng, ý muốn nói trái tim thăm đỏ, là một tập thơ chủ yếu nói về xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bă’c, trong năm chục bài cũng có mười bài thơ tình yêu. Mảnh đất cũ được phù sa bồi mãi dần dà, rồi sau đất cũ thành ra đất mới. Hồn thơ tôi cũng vậy, hồn thơ cũ mất thịt xương của đời sống, tự mình đau khổ, tự ví mình “như tằm xuân rút ruột để giam thân”, lại tự ví mình như con ve võ vàng lép kẹp, “dưới gốc nào đâu thấy xác ve - thế mà ve đã tă’t theo hè”; vào Cách mạng,

hồn thơ tôi lấy lại máu thịt của đời sống, mọi vật cùng với hồn mình tươi thă’m trở lại. Đến một giọt nước mă’t cũng thay đổi, từ những giọt lệ cũ:

Rụng lá trên cây, nhạt nă’ng trong chiều, Khóc còi tàu đem khuất mất người yêu, Khóc với nhạc sầu biệt người chín suối... ... Khóc là ngôn ngữ để tỏ yêu đương...

bỗng dần dần chuyển sinh ra những giọt lệ mới:

Một nguồn lệ từ bao la vĩ đại Từ nghĩa lớn của nhân quần sông núi Từ tương lai, từ phơi phới trên cao, Ào ạt tới như mùa xuân đổ suối, Sương sớm mai trên mặt thă’m hoa đào!

đó là thứ nước mă’t kỳ lạ ứa ra khi cảm thấy một cái gì lớn lao, khi đứng giữa hàng vạn người cùng một tình cảm dào dạt to tát như mình; “Xưa lệ sa, ta oán hận đất trời - Nay lệ hòa, ta lại thấy đời tươi”.

Cách mạng đổi thay con người, đến nước mă’t cũng không bi luỵ nữa, nước mă’t cũng lớn lao và lạc quan! Đất nước tự do của ta ấy, hai chân cụ thể hãy đo dọc đo ngang. Không phải là đi giang hồ như xưa, càng đi càng thấy “thiếu quê hương” và càng thấy bơ vơ quạnh quẽ, mà giờ đây đi tới đâu là thấy bừng sáng ở đó. Cách mạng đã trả lại cho Tổ quốc, lại còn gỡ màng mă’t cho tôi biết nhìn thấy nhân dân, nhân dân lao động vốn có tự muôn đời, nhưng trước khi tôi chưa nhận thức được, vả lại trong cái thời cũ “Hoàng kim hă’c thế tâm” ấy, tôi

Đi trong đời như kẻ bị lột da,
Rách đau thương ở giữa bọn gian tà.

Ôi! cái cuộc xử lăng trì của người thi sĩ sống trong xã hội cũ ngày ngày phút phút luôn luôn đau khổ ở giữa bọn tàn ác và tră’ng trợn. Những người lao động chân tay và trí óc, những người sản xuất ra tất cả, từ cơm tạo, quần áo, nhà cửa đến sách vở, thơ nhạc... nhà thơ khám phá ra họ, là như con suối đã chảy ra đại dương; đã sống được trong vạn triệu người khác rồi. Và cái anh học sinh trường Pháp - Việt xưa, ông giáo gọi lên bảng là đỏ mặt, toát mồ hôi và nói ấp úng, cái người từ năm 1940 đến 1943 đi làm tham tá - còm mi nhà Đoan thương chánh ở tại Mỹ Tho (Nam Bộ) sợ tên chủ sự rơxơvơ Pháp như cọp, cái anh thi sĩ cũ bối rối đứng trước đông người, có ai ngờ Cách mạng đã tạo được thành một người đi bình thơ ở trước hàng ngàn công chúng! Đó là hào khí của tôi, ôm cây đàn thơ đi trên khă’p các nẻo đường đất nước, trong hai mươi mốt năm đã phục vụ biết là mấy trăm cuộc bình thơ, riêng trong năm 1965 kỷ niệm Nguyễn Du đã 35 cuộc nói; nếu tôi có ra vẻ khoe, thì cũng là cố nhân khoe cùng tri kỷ, khoe tôi là anh kép, bác xẩm vẻ vang, được Cách mạng tạo điều kiện cho đi nói thơ khă’p từ giới tuyến Vĩnh Linh đến chóp núi Hà Giang, đến nơi nghỉ mát Sa Pa, từ Sơn La, Lai Châu ở núi rừng Tây Bă’c đến Quảng Yên, Hòn Gai, Hải Ninh ở bờ biển Đông Bă’c, ra đảo Cô Tô lại về với đồng bằng Thái Bình, Hưng Yên, Hải Dương; về Khu Bốn Thanh - Nghệ - Tĩnh lại đến với đất đồi Vĩnh Yên, Bă’c Giang, Phú Thọ... vừa thưa chuyện với đồng bào về những bài thơ khá nhất mình đã làm, vừa làm ra những bài thơ mới, rất nhiều phen làm xong là đưa những đứa con thơ ra trình diện với chính những người đã cho mình cái chất nguyên gốc để làm thơ.

Các bạn trí thức và văn nghệ sĩ miền Nam ở các đô thị thân mến!

Từ sau Hiệp nghị Giơnevơ, đất nước ta tạm thời chia làm hai miền, thì một nửa trái tim của thơ Việt Nam là để ở miền Nam yêu dấu! “Nửa trái tim” cũng chỉ là một cách nói, đúng hơn là ta nhớ người thương yêu nhất như nửa người của mình bằng tất cả trái tim ta! Tôi xin trước nhất nói một số vần thơ của mình viết về đấu tranh thống nhất. Miền Nam ơi! Hỡi mình, những núi Chư Lây,

Uốn quanh Trà Khúc, tuôn đầy Cửu Long, Sông Hương hương nước thanh trong,

Trăng lam Đèo Cả, mây hồng Hải Vân, Hỡi mình, biển đẹp vô ngần

Sóng xanh như đến dừng chân Sa Huỳnh; Những đồng Nam Bộ, hỡi mình, Mảnh vườn Sa Đéc, con kênh Tháp Mười! Bình Định là quê má, quê ngoại của tôi, tôi “Cha đàng ngoài, mẹ ở đàng trong”, ông đồ nho nghèo xứ Nghệ trước đây hơn năm chục năm đi vào miền Nam dạy học, đã lấy một cô thợ làm nước mă’m ở cái vạn Gò Bồi. Sinh ra lai Bă’c lai Nam như vậy, tôi càng gă’n bó với cái đất chôn nhau că’t rốn của tôi. Tháng 10 năm 1946, tôi từ Hà Nội vào thăm mặt trận kháng Pháp ở Đèo Cả, Cung Sơn, lúc trở ra Thủ đô được vài tuần thì bùng nổ Kháng chiến cả nước, thế là hơn hai chục năm rồi, tôi chưa thấy lại quê má, hỡi các bạn ở miền Nam mến thương ơi! Mũi Cà Mau lấy đặt tên cho tập thơ đấu tranh thống nhất của tôi, bởi cái mơm đất ở cuối quê hương ta ấy là một mũi gươm đâm thẳng vào ngực kẻ thù; nước ta dài 3.000 cây số bờ biển.

...Tổ quốc tôi như một con tàu, Mũi thuyền ta đó, mũi Cà Mau. Những dòng sông rộng hơn ngàn thước Trùng điệp một màu xanh lá đước Đước thân cao vút rễ ngang mình Trổ xuống nghìn tay ôm đất nước. ... Nă’ng mưa có thể đổi trăm màu Lòng không rời hướng mũi Cà Mau! Cách mạng đã cho tôi vũ khí cầm trong tay, là ngòi bút. Từ ngòi bút cũ tự đâm vào lòng mình mà phanh phui mổ xẻ, nay đã chĩa ra đâm được kẻ thù một cách quyết liệt lợi hại, lại chẳng sướng sao! Thơ đấu tranh thống nhất là thơ đánh quân Mỹ cướp nước và bọn nguỵ bán nước. Ôi! đâu còn có phải cái hình tượng xưa “anh học trò trói gà không chặt” hay là chàng thi sĩ thì cũng thế, tôi đứng trước chiến lũy cùng với toàn dân, cảm thấy bàn tay của tôi mạnh lă’m, cảm thấy bút của tôi cầm cũng mạnh lă’m, bởi nó là Bàn tay ta, bàn tay lao động sáng tạo ra tất cả và bàn tay chiến đấu cải tạo được tất cả. Cả đất nước ta chính cũng là cái bàn tay ấy! Bài thơ “Bàn tay ta” làm tháng 5-1961 sau khi Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam ra đời, lúc ấy đang còn tên Ngô tổng thống; chính nhân dân miền Nam đồng khởi, lại bao vây địch và nguỵ trở lại.

Tên lùn Ngô chạy quanh lòng chảo
Càng chạy càng lùn, càng lún sâu điên đảo.

lùn, lún là người làm thơ dùng âm thanh mà gí, gí cái đầu tên bán nước xuống. Chúng bay lâm thời có thể chém giết, nhưng lũ bay có thể chở đất của miền Nam đi đâu được chăng? đất ấy là của nhân dân chúng ta, tất cả những gì ở trên đất ấy sớm muộn cũng thuộc về bàn tay của chúng ta!

Bàn tay ta là đất nước non sông Là phố xá Sài Gòn, là đồn điền ở Kông Tum, Bay có lúc giong xe ngọc vàng tràn ngập, Lên xuống những cầu thang, ra vào

Dinh Độc lập, Tưởng như nhà cửa, ruộng đất, trời mây, Bát đĩa, mâm bàn, là của chúng bay. Nhưng cả non sông là một bàn tay, Hết chợ thì quê, bến thuyền, đường sá, Ba gạc trên cây, hầm trong kẽ đá, Một viên gạch trong dinh, một đinh ốc dưới cầu, Xe ở ga ra, gối ở trên lầu, Tất, tất cả dính liền vào gốc đất Vĩ đại bàn tay, Mê Kông là máu uất. Con sông Cửu Long giang cuồn cuộn ấy vẫn là dòng máu của Nam Bộ, của miền Nam, khi máu ấy không uất nữa, khi nhân dân miền Nam đã đồng khởi, thì sẽ trôi phăng ra biển Đông tất cả bọn nguỵ và chủ thầy Mỹ của chúng.

II

Các bạn trí thức và văn nghệ sĩ miền Nam ở các đô

thị thân mến, Có người hỏi: Xuân Diệu có được tự do sáng tác hay không? Gọi là xã hội “com măng”, đặt hàng nhà thơ là như thế nào? Đã làm theo “đơn đặt hàng” thì còn gì là cảm xúc?

- Thưa các bạn, tôi xin trả lời bằng chữ “phải”. Chữ “phải” của Việt Nam ta vừa có nghĩa là “cần thiết”, như nói: phải làm phải ăn, vừa có nghĩa là “đúng”, như lẽ phải, “thuận”, như tay phải, thêm có nghĩa là “hợp”, như câu thơ “Phải duyên hương lửa cùng nhau - Xe dê lọ ră’c lá dâu mới vào” trong Cung oán ngâm khúc. Tự do sáng tác của nhà thơ như chữ “phải” ấy của tiếng Việt. Tôi “phải” viết vì đề tài ấy hợp với lẽ phải, lương tâm tôi kêu gọi tôi viết, tôi viết bằng tay phải, và viết như vậy là phải duyên; nhưng không ai bă’t buộc tôi phải viết ngay, tôi nhận thức được rồi, thì dần dần từ trí tuệ, từ lương tâm thấm tới tâm hồn, chuyển tới ngòi bút. Cũng như xã hội “đặt hàng” cho thi sĩ, thì cũng như ca dao ở Nam Ngãi Bình Phú nói: “Còn duyên kẻ đón người đưa, Hết duyên đi sớm về trưa một mình!” - đó là vì xã hội săn đón thi sĩ, muốn thi sĩ có thơ về những vấn đề lớn lao hoặc cần thiết của xã hội. “Giặc đến nhà đàn bà phải đánh”, từ bà Triệu, bà Trưng, từ thời đại Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, đàn bà cũng đã đánh giặc như vậy, nhà thơ không đánh giặc hay sao? - và tất yếu là lúc đầu chưa quen với những đề tài chiến đấu, viết chưa được sâu, về sau nhuyễn dần và thành thạo. Than ôi! cái lứa thi sĩ chúng tôi sinh ra thì đã mất nước, và bị chính phủ Đông Dương kiểm duyệt văn bài, chỉ để cho ngòi bút công khai chạy ào một chỗ gió, mây, trăng và tình ái, cho nên trong xã hội cũ, mới không biết làm thơ chiến đấu; chứ còn một Vichto Huygô sống ở thế kỷ 19, trong một xã hội tư sản, mà vẫn oang oang đánh Napôlêông III, Petôphi, thi hào dân tộc Hungari, làm cách mạng tư sản dân quyền năm 1848, mà đầy vần thơ thép. Petôphi đã đặt một tương quan rất đúng, rất đẹp:

Tự do và ái tình, Vì các ngươi ta sống. Vì tình yêu lồng lộng Tôi xin hiến đời tôi. Vì tự do muôn người Tôi hy sinh tình ái! Tình yêu đâu có phải chỉ là chăn gối, tình yêu chính còn là mộng tưởng của một tâm hồn người; vì vậy nên Petôphi xin hiến cả đời mình cho tình yêu. Tuy nhiên, cái khác nhau giữa tâm hồn thật đẹp và tâm hồn không đẹp, là nếu độc lập của dân tộc, tự do của nhân dân mà cần đến, thì nhà thơ hy sinh cả tình yêu mà anh quý vô cùng ấy. - Tôi rất yêu sáu câu thơ đó của Petôphi. Tâm hồn tôi được mở rộng đến chân trời của dân tộc, của nhân dân, của nhân loại. Những dây đàn mới được thêm vào cây đàn thơ của tôi. Tôi làm thơ về hồ và biển, về đảo và núi, mà lại ca ngợi những công trình sáng tạo lao động của nhân dân.

Trước kia tôi yêu thiên nhiên sông núi chung chung, chú ý đến thời tiết sương sa gió thổi, đến cỏ hoa, chim chóc, chú ý đến cục bộ hơn là cả những toàn cảnh lớn lao. Thưa các bạn, trong những năm hòa bình, nhân dân ta ở miền Bă’c đã tạo ra bao nhiêu kỳ vĩ mới. Thi sĩ Nguyễn Khă’c Hiếu trước đây đã tự lấy hiệu là Tản Đà, với cái cảnh nghìn cổ “Nước gợn sông Đà con cá nhảy, Mây trùm non Tản cái diều bay”; nay thì không những chỉ có bộ hai núi và sông xưa, mà đã có một bộ ba là núi, sông và hồ, bởi dưới chân núi Ba Vì, nhân dân đã tạo hồ chứa nước Suối Hai đựng 48 triệu thước khối nước. Người ta hỏi, và núi Tản Viên trả lời:

- Anh từ đỉnh lớn anh coi Nước gương hai mặt, anh soi mặt nào?
- Anh soi bên lựu bên đào,

Ngàn xưa anh vẫn soi vào Đà Giang Sông Đà phía trước hiên ngang

Soi từ lập địa tạo thiên đến giờ; Phía sau suối đổ - ai ngờ Ngày nay anh bỗng soi Hồ Suối Hai. Đến khi nước nhà thống nhất, các bạn ra thăm lại đất cổ tổ tiên, sẽ thấy Hồ Suối Hai tuyệt mỹ ấy; tôi đã từng du hồ trên đó, “Hồ xanh chân núi, trong ghê!”, có thể nói còn đẹp và thần tiên hơn Hồ Tây nhiều. Và đây là trên biển; tôi đã ra thăm “Chòm Cô Tô 17 đảo xanh”, thuộc tỉnh Quảng Ninh, mực khô nướng rất ngon mà trước đây ta gọi là mực Bă’c Hải, vốn thật là cá mực của đảo Cô Tô ấy. - Ai đã bảo là vào cách mạng thì thơ khô cạn? Phần tôi, tôi thấy trong cách mạng hãy chỉ nói về phong cảnh, thì thơ về phong cảnh cũng phong phú thêm lên. Ở đảo Thanh Lân trong chòm Cô Tô, đồng bào trồng rất nhiều chanh, đến nỗi gió thổi qua đó: “Gió thơm mùi hoa cam lá chanh”, và những người dân chài ở Cô Tô đi ra khơi: “Thuyền cày bể biếc sinh thêm sóng”. Những thi sĩ trong Cách mạng lại càng ân tình sâu să’c với phong cảnh; tuy nhiên không phải là thanh nhàn du ngoạn, và trong du ngoạn đó lại tịch mịch xa vă’ng như ở cảnh Thiên thai nào; cảnh ở đây ríu rít tình người và xôn xao lao động. Ở chòm đảo này,

Đã mấy nơi nào như Cô Tô Đồi mồi cũng có, lại san hô; Thả dê trên đảo Cô Tô tử, Nơi hải sâm nuôi, tựa cảnh hồ... Mực ống mang nhầm tên Bă’c Hải, Cá hồng được chuyến, kíp phơi khô. Và đây là trên đỉnh Hà Giang, tại cái đèo cao Mã Pí Lèng, tiếng đồng bào Mèo nghĩa là Sống-mũi-ngựa, bởi cái đèo này dốc đứng, thẳng quá! Từ xưa, thơ tả chim, hoa, lá, tả gió, mây, trăng êm đềm mềm mại, thì dẫu sao cũng tương đối dễ; người thi sĩ muốn góp sức mình cải tạo thế giới cần phải học tả cả gian nan và lao động; trong việc diễn đạt này, thơ cách mạng vẫn còn học được ở Đỗ Phủ hoặc ở hơi thơ Lý Bạch trong bài Thục đạo nan, để nói việc làm con đường mới cheo leo trên núi đá hoa cương đi qua Cổng trời.

... Dốc như thành vại không nơi bám, Riêng tuyển đội “Thanh niên dũng cảm” Tạo một đường lửng giữa sườn non Lấy chỗ đặt chân rồi lấn, hãm; Đục đá, tra mìn, đốt - cháy mìn! Trên trán mồ hôi còn lấm tấm...

Yêu hồ, biển, đảo, núi, tôi còn yêu những vườn của
xã Thuận Vi, Thái Bình
Đã xanh ngâu mượt cành chi chít,
Lại biếc dâu tơ nhánh dậy thì.

Và tôi lại yêu những cảnh xây dựng: mười một năm nay, trong lòng tôi vẫn cứ rì rầm cái khúc nhạc “Ngói mới” thă’m đỏ, từ thành thị đến thôn quê tấp nập xây dựng, “mái nhà máy mới, mái nhà thương - mái chợ xum xuê, lại mái trường”... giặc Mỹ leo thang ném bom ra miền Bă’c, càng gây căm thù cháy bỏng trong lòng mọi người.

... Tôi đi trên đất nước thân yêu Không biết bao nhiêu, chỉ biết nhiều

Ngói mới! Muốn trùm hạnh phúc dưới trời xanh Có lẽ lòng tôi cũng hóa thành Ngói mới! Lòng người làm thơ mở đón cuộc sống mới như vậy đó, tâm trí, lên cao với những người xây ống khói nhà máy, trồng cây ngày tết với đồng bào, đi lên rẻo cao dạy học với các “thầy giáo Phụng”, vào rừng Quỳ Châu xem khai thác gỗ, v.v... Cái hào hứng ấy mở rộng ra đến những thành tựu kỳ công của các nước xã hội chủ nghĩa là lực lượng quyết định ở thời nay cho sự phát triển của loài người; giới thi sĩ là những chuyên gia của mơ mộng tự ngày xưa, “Trăng, vú mộng đã muôn đời thi sĩ - Giơ hai tay mơn trớn vẻ tròn đầy”, tôi phải hào hứng đến bao nhiêu khi lần đầu tiên, Liên Xô đưa tên lửa đặt quốc huy búa liềm lên mặt trăng! Hồ Xuân Hương ngày trước nói: “Một trái trăng thu chín mõm mòm”, hẳn đó là trái dưa hấu chín, vậy thì bây giờ

Ta nhìn trăng như một quả dưa trời Ta đã bấm dấu móng tay lên đó! Người đã phóng bàn tay vào vũ trụ Bă’t được trăng rồi. Trăng hỡi, bă’t tay! Và cả tình yêu nữa, đề tài mà người ta gọi là “sở trường” của tác giả Xuân Diệu, tình yêu bây giờ đâu có kém phần thă’m thiết hơn trước? duy không phải là hai người trẻ nhỏ đơn độc rủ nhau chơi ú tim trong vườn vũ trụ một cách mê say, mà sự say đă’m của tình yêu được nằm trong niềm ủng hộ chở che của một xã hội hưng thịnh đang xây tương lai trường cửu cho những cặp con cái của mình: Anh đã đi với em trên đất nước Dép ta gần đôi lúc giẫm vào nhau Những chùa đẹp gợi cùng ta thuở trước Những công trường nhà máy ngó về sau!

Hãy lấy ví dụ một bài thơ tình làm năm 1952: Biển. Con người ngày cũ đứng trước biển thì chỉ cảm thấy mình bơ vơ nhỏ bé so với tạo vật, “chút thân bèo bọt” “dã tràng xe cát biển đông”; thi sĩ Huy Cận trước kia nói hồn mình như đảo bị bỏ, “Thuyền không giao nối dây qua đó, Vạn thuở chờ mong một cánh buồm”, thi sĩ Phạm Hầu đứng ở Vọng Hải Đài trên Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng) thấy chính trái tim mình đang như thuyền bị đă’m. “Giơ tay ta vẫy ngoài vô tận - Chẳng biết xa lòng có những ai?”. Phải có Cách mạng mới cho tôi một vũ trụ quan ở đó con người là chủ, thì biển mới trở thành ấm cúng; con người du hành vũ trụ đã bay quanh Trái đất, cả Trái đất còn nằm trong tâm trí của con người, nữa là biển! Biển đối với tôi nay trở thành hình tượng của tình yêu, biển yêu bờ, vỗ bờ, hôn bờ mãi mãi!

Anh không xứng là biển xanh Nhưng anh muốn em là bờ cát tră’ng Bờ cát dài phẳng lặng Soi ánh nă’ng pha lê. Ôi! em-bờ-biển, em đẹp đẽ làm sao! Bốn vần àng với

bốn dấu huyền nằm trong bốn câu ngũ ngôn, như bốn đợt sóng vỗ bờ, ào ào tiếng sóng: Bờ đẹp đẽ cát vàng

Thoai thoải hàng thông đứng
Như lặng lẽ mơ màng

Suốt ngàn năm bên sóng. Em là bờ biển đẹp, thì anh sẽ xin làm sóng hôn bờ: Anh xin làm sóng biếc

Hôn mãi cát vàng em Hôn thật khẽ, thật êm Hôn êm đềm mãi mãi.

Mà khi biển đã hôn bờ, thì biển hôn theo lối khổng lồ:

Đã hôn rồi, hôn lại Cho đến mãi muôn đời Đến lan cả đất trời Anh mới thôi dào dạt.

Cũng có khi ào ạt Như nghiến nát bờ em Là lúc triều yêu mến Ngập bến của ngày đêm. Những tình nhân không “chung kiếp dạ tràng” nữa, mà tình yêu của họ được hóa thành vĩnh viễn cùng vũ trụ; sóng đến vỗ bờ, tung bọt sóng lên tră’ng xóa, gió từ khơi đến bay đưa bọt ấy vào đất liền, bố cáo cùng nhân loại, đưa lên trên trời, trình bày cùng vũ trụ:

Anh không xứng là biển xanh Nhưng cũng xin làm bể biếc Để hát mãi bên gành Một tình chung không hết,

Để những khi bọt tung tră’ng xóa Và gió về bay tỏa nơi nơi, Như hôn mãi ngàn năm không thỏa, Bởi yêu bờ lă’m lă’m, em ơi! Sự say đă’m này còn cao hơn khi tác giả bài thơ hãy còn trẻ tuổi! Bài Biển đã đăng báo Văn học và xuất bản vào tập thơ Cầm tay, chứng tỏ trong Cách mạng, tình yêu không hề bị khô cạn.

III

Các bạn trí thức và văn nghệ sĩ miền Nam ở các đô

thị thân mến, “Phù sa bồi mãi đất hồng”, phù sa cách mạng bồi cho tâm hồn tất cả các nhà thơ từ xã hội cũ chuyển sang xã hội mới. Chúng tôi cùng đi kháng chiến chống thực dân Pháp lần thứ nhất, chúng tôi hiện nay lại cùng với nhau kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược.

Các bạn thơ của tôi cùng một lứa của thời kỳ “Thơ mới 1932-1945", mỗi người mỗi vẻ, cùng đóng góp vào bản hợp tấu thơ hai mươi mốt năm nay trong nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Huy Cận vẫn điệu thơ suy tưởng ấy, nhưng không siêu hình nữa, về Hòn Gai, Cẩm Phả, làm chùm thơ ”Vùng mỏ" rất được hoan nghênh, trước thơ buồn nay thơ lại thă’m. Chính Huy Cận, người làm bài thơ Buồn đêm mưa cũ

Đêm mưa làm nhớ không gian
Lòng run thêm lạnh nỗi hàn bao la...
nay lại viết: “Lưa thưa mưa nhỏ ấm chân trời”, và người
thi sĩ viết nhiều về mưa tổng kết:

Mưa xưa rời rạc tần ngần Mưa nay ríu rít nhân quần tiếng vang Giọt mưa cũ ố vàng thơ phú Triều thơ nay đoàn tụ lúa xanh. Lưu Trọng Lư, quê Quảng Bình, đặc biệt viết nhiều về hai bờ Bă’c Nam trên Cửa Tùng với sông Hiền Lương giới tuyến, gần đây đã viết về một cuộc chiến đấu của hải quân đánh máy bay Mỹ trên sông Gianh. Chế Lan Viên xưa than khóc Điêu tàn của xã hội, nay đứng trên tuyến đầu đánh giặc Mỹ, ca ngợi “Cái hầm chông giản dị” mà ghê gớm của đồng bào miền Nam; Tế Hanh vẫn điệu thơ thấm thía như trước, mà nói “Lòng miền Nam”, “Gửi miền Bă’c”, thêm một khía cạnh đặc biệt của tâm tình những người tập kết; thạc sĩ Huy Thông vă’ng làm thơ đã lâu, vừa rồi viết bản thơ dài “Cái én” tức là chim én báo hiệu mùa xuân ở miền Nam thă’ng lợi; nữ thi sĩ Anh Thơ vẫn làm thơ đều mãi cho đến nay, không chỉ họa những “bức tranh quê” nữa, mà nói những tình người; hai nhà thơ vừa đã qua đời Nguyễn Bính và Vân Đài vẫn làm thơ về cuộc hồi sinh của cuộc đời cho đến khi mất; Đoàn Văn Cừ sở trường về những cảnh quê với những màu să’c dân gian như trong tranh gà lợn, nay nhìn những xóm làng hợp tác đổi mới càng vui tươi... Trong các nhà thơ trào phúng, lão tướng Tú Mỡ đã lập nhiều chiến công đánh giặc Pháp trên mặt trận tuyên truyền, rồi lại tiếp tục đánh Mỹ Diệm, Mỹ - Khánh, đến nay 68 tuổi, vẫn còn dõng dạc đăng thơ đánh Mỹ trên báo. Tôi hòa tiếng hát với những bạn thơ ấy, với những nhà thơ hơn tôi mười tuổi hoặc trạc tuổi với tôi, và với các bạn thơ trẻ hiện nay kém tôi hai, ba mươi tuổi, cảm thấy ấm cúng, vui sướng lạ thường! Chúng tôi là những người có ích cho xã hội, được xã hội quý trọng, đồng bào yêu thương.

Một số bạn còn muốn biết Xuân Diệu sống ra sao? Lòng quá mến thương của các bạn ấy khiến tôi bối rối nói đến mình. Thưa các bạn, còn phải nói lại nữa hay sao, cái đời cực xưa của các thi sĩ! Xã hội cũ, ai có tiền của, chức vị, sung sướng những ai đâu, chứ thi sĩ xưa thì sướng cái gì! Năm 1938-39, ở cái nhà 40 Hàng Than trên gác thì thi sĩ Xuân Diệu lúc đó đã ra Thơ thơ, đi dạy học tư, ở với thi sĩ Huy Cận, lúc đó să’p ra Lửa thiêng, học trường Cao đẳng Canh nông; tầng dưới là thi sĩ Lưu Trọng Lư, tác giả Tiếng Thu, viết truyện bán hàng tháng cho một nhà xuất bản; chính tôi lúc đó đã thốt lên tiếng kêu: “Nỗi đời cay cực đang giơ vuốt Cơm áo không đùa với khách thơ”. Cái phố Hàng Than này nghèo nghèo, trơ trụi không cây, Huy Cận bảo: “Phố không cây thôi sầu biết bao chừng!”, nhà trước mặt là hàng cơm cho các phu xe kéo, tiếng ăn uống, nói chuyện kéo dài mãi suốt đêm, thỉnh thoảng có tiếng cai xe đang đêm đi bă’t phu xe để lấy tiền. Chị Lưu Trọng Lư bày mấy chai rượu dâu Quảng Bình, bán kiếm thêm chút hoa hồng để đỡ gánh cho anh Lưu Trọng Lư. Những công chức ngày xưa, tiếng Pháp còn gọi là dân vô sản có đeo cổ giả và ca vát, chứ còn thi sĩ chúng tôi xưa là những dân nghèo thành thị cũng không có cả cổ giả và ca vát nữa kia.

Ngày xưa Thơ Thơ của tôi in lần đầu chỉ được 1.000 quyển. Nay Riêng Chung in 6.000 quyển, các tập thơ khác cũng in bốn năm nghìn trở lên. Mọi người đều yêu thơ, đọc thơ, mua thơ. Và tôi lại có lương cán bộ của Nhà nước. Tôi sống đàng hoàng hơn ông còm-mi Diệu ở Mỹ Tho nhiều, “Nhà tôi 24 Cột Cờ - Ai yêu thì đến, hững hờ thì qua”, tôi lại ở cùng một nhà với bạn thơ Huy Cận, tôi tầng dưới, bạn tôi tầng trên, và đường Cột Cờ nay có tên mới là đường Điện Biên Phủ! Chúng tôi là những thi sĩ của đất nước, của nhân dân. Nhưng nói về đời sống vật chất là để cho biết thế thôi, bởi một số bạn quá yêu muốn đi vào đến đời sống thân mật. Chứ còn cái của cải vô ngần của tôi, chính là lòng yêu của bạn đọc. Văn hào Lêông Tônxtôi ở nước Nga cũ của Sa hoàng cũng không thể có những bạn đọc như trong nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Tôi là anh kép, anh xẩm vẻ vang đi bình thơ cho người lao động nghe kia mà! Cho nên tôi được quần chúng mến thương ban cho những ân huệ mà không một Mạnh thường quân, một vua Lu-y thứ 14 nào có thể sánh được. Khi ngồi viết ở nhà mệt óc, tôi đi bình thơ ở các tỉnh, rồi đến các huyện. Đến nay thì đã đến mức các xã lên Hà Nội, yêu cầu anh thi sĩ đi về xã nói chuyện thơ. Ở một xã thuộc Bă’c Ninh, đồng bào đến nghe hàng nghìn người, họ đã mă’c micrô đặng thi sĩ nói kỷ niệm 200 năm tác giả Truyện Kiều cho họ nghe. Tết năm kia, tôi về ăn tết Thái Bình, mồng hai Tết, bình thơ ở xã, một thanh niên gặp tôi: - “Chào bác, cháu đã được nghe bác nói chuyện thơ ở Lai Châu”. Thì ra chàng thanh niên đã lên khai hoang trên Tây Bă’c, nay về thăm quê nhà. Một lần, đến mua hoa trước cửa chợ Đồng Xuân, cái anh thi sĩ khó tính về mỹ thuật và tạo hình, chê bó hoa ladơn mình đang chọn là: - “Hoa không được mới, bà hàng ạ”. Bà bán hoa không phật ý, mà lại còn tươi tă’n nói: “Hoa mới chứ bác, hoa mới, ngói mới”. Tôi không hiểu ra làm sao: - “Sao lại hoa mới ngói mới hở bà?” “Ngói mới” bác bình thơ ở Văn Miếu ấy!". Thì ra là bà bán hoa, những người lao động bình thường vẫn hàng ngàn người dự các buổi thơ ở Văn Miếu có các thi sĩ tham gia! - Cũng như đi mua hoa ở Bờ Hồ, quầy hàng mậu dịch, hàng hoa vốn không cho chọn, nhưng với người thi sĩ, chính các chị bán hoa lại chọn cho mình. Rồi: “Bác bình thơ cho nghe đi!”. Tôi phục vụ tại chỗ ngay cho những phụ nữ ấy, đọc:

Em choàng lưới mũ cho anh

Áo anh em nhuộm màu xanh lá rừng Chiếc ba lô cũ đã dùng,

Tuy em khéo léo chữa từng đường kim Gọn gàng túi buộc gạo đem, Muốn hôn nghìn bận tay em đậm đà... Đây là bài thơ “Vợ chuẩn bị hành trang cho chồng vào hỏa tuyến” tôi đã làm năm 1965, khi să’p sửa đi qua phà Ghép. Các chị bán hoa lấy bút chì chép chép vào sổ tay. Đó là phần thưởng vô giá cho một người thi sĩ sống trong Chế độ mới. Bởi vì người thi sĩ nói hộ tâm trạng cho hàng vạn người hiện nay:

Giặc Mỹ! Giặc Mỹ phá đời chúng ta!
Anh cách em xa đôi ta đánh giặc"

những cặp vợ chồng, những cặp tình nhân nói với nhau như thế. Từ ngày 5-8-1961, giặc Mỹ đã xâm lược miền Nam, còn tiến hành chiến tranh phá hoại miền Bă’c. Các nhà thơ đã lên đường vào hỏa tuyến Khu Bốn cũ, và bây giờ họ có mặt ở tất cả các nơi có chiến đấu căng thẳng. Về phần tôi, sau khi đi vào Đồng Hới và Vĩnh Linh, tôi lại thâm nhập ngành bưu điện và truyền thanh, từ Vinh lên các huyện Nam Đàn, Thanh Chương, Đô Lương, Tân Kỳ, Nghĩa Đàn và trở ra Thanh Hóa, trong hai tháng: chính những lúc nếm gian khổ, và trải qua những khi có thể nguy hiểm đến tính mạng, những “đêm hành quân” là những khi thơ vọt ra từ những chỗ sâu să’c nhất của tâm hồn! ... Đã mấy khi tôi thức với non sông

Hàng chục đêm ròng mă’t chong chân bước Đêm hành quân thả tâm hồn đi trước Yêu với căm, Hai đợt sóng ào ào Vỗ bên lòng, dội mãi tới trăng sao...

Từ những câu thơ này, mà tôi đã lây ra mấy chữ Hai đợt sóng, làm tên tập thơ mới nhất của tôi với chủ đề chống Mỹ, cứu nước. Hai đợt sóng ấy là yêu nước và căm thù: đây là tình cảm mới của thời đại cách mạng quyết liệt, chiến thă’ng vẻ vang, tấn công vào những đồn lũy cuối cùng của chủ nghĩa đế quốc, mà tiêu biểu nhất là đế quốc Huê Kỳ. Tuy nhiên yêu nước, căm thù vốn vẫn là truyền thống hàng nghìn năm chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam ta. Cụ Đồ Chiểu mộ hiện nay ở Ba Tri đã nói chí lý trong Lục Vân Tiên: “Bởi chưng hay ghét cũng là hay thương!”.

Người thi sĩ hiện nay tha hồ phát huy sáng tạo, tìm tòi kỹ thuật để mà nói anh dũng vô song của nhân dân ta, nói cái tột cùng đê mạt của Mỹ cướp nước, và nói chúng ta đang trên đà chiến thă’ng vĩ đại. Tôi đã tổng hợp rất nhiều lần xem xác máy bay Mỹ trong bài “Đi thăm bãi tha ma tàu bay giặc Mỹ”. Đánh Mỹ, người làm thơ dõng dạc đánh nó bằng tư tưởng, và còn có cái vui thú đánh nó bằng vần, bằng nghề thơ của mình. Tôi đã tận dụng hai vần e và eo của ngôn ngữ Việt Nam ta để triệt để nói cái thảm hại của những xác chết tàu bay Mỹ, dấn cái “uy lực không quân Mỹ” xuống bùn. Vần e là ghè lên, đè bẹp, chúng ta giẫm xuống dưới chân:

Một lũ xác sè sè, le te, đui què, bẹp gí,
và vần eo lại hiểm hóc hơn gợi vă’ng teo, hă’t heo, chán

phèo, mốc meo: Một lũ xác sè sè, le te, đui què, bẹp gí, Những thân hình ma quỷ Mỹ nằm queo, Thấy tro than tưởng nghe tiếng cháy xèo Vết sẹo lửa hãy còn đeo trên cánh! Bao nhêu tên ghê gớm, huênh hoang, hoặc dậm dọa

của tàu bay Mỹ đều trở thành mai mỉa:

Đầu, cổ, cánh chia ra tan vạn mảnh, Nhặt về đây cùng so sánh tai ương! Ma của “con ma” kinh đạn súng trường; “Giặc nhà trời” chỉ còn xương một nă’m; Im lặng ngă’t chẳng thấy oai “Thần sấm”; “Tháp tự quân” tiếc mãi cái thân già Đã bỏ mình vì Đức chúa Đô la! Hàng ngàn chiến công của nhân dân, bộ đội ta, may lă’m người thi sĩ mới nói được một! biết sự chênh lệch đó, nên tôi cố gă’ng ít ra cũng nói cái chiến công gìn giữ Cầu Hàm Rồng nổi tiếng ở Thanh Hóa trên sông Mã; Mă’c Namara tháng 7-1965 từ hàng không mẫu hạm Independence đích thân ra lệnh cho 18 máy bay Mỹ đi ném bom cầu Hàm Rồng, nhưng từ trận đầu tiên ấy cho đến hàng trăm trận về sau của chúng nó, cho đến hôm nay đều đã bị bẻ gãy; ở đầu cầu phía bờ Nam, có Nguyễn Thị Hằng, khu đội trưởng dân quân, đã nổi tiếng trong nước và trên thế giới:

Đạn súng trường vết thương khó chữa Máy bay thù sợ lửa dân quân Súng trung liên tiếp liền cao xạ Chiến tranh nhân dân, chiến tranh thiên thần ... ... Thừa gan dạ, gái mà lực lưỡng Chị Hằng tôi không ở cung trăng Ở Nam Ngạn làm khu đội trưởng, Khi chỉ huy bình tĩnh ai bằng!

Dân tộc Việt Nam ta chiến đấu không đơn độc. Cụ Bertrand Russel, nhà triết học Anh nổi tiếng thế giới đã xúc tiến một Tòa án nhân dân thế giới xử tội những tên trùm tội phạm chiến tranh ở Việt Nam: Johnson, Mac Namara, Dean Rask...; đây là tiếng nói của chính nghĩa, của loài người tiến bộ ủng hộ Việt Nam:

... - “Ta là bão góp từ muôn triệu tiếng Có tiếng còn e ấp khởi đầu thôi, Có tiếng đã lôi ngàn tiếng đáp lời, Có tiếng như mặt trời lên đỉnh ngọ, Tiếng tha thiết cảm ơn! tiếng rầm rầm ủng hộ, Có tiếng nghẹn ngào lệ xuống ướt môi; Những tiếng xin tình nguyện súng trên vai, Tiếng ca ngợi Việt Nam tuyệt vời dũng cảm; Tất cả giận căm đã thành bản án, Vâng chính ta, tiếng nói của loài người! Tòa án nhân dân thế giới đây rồi, Ta: Chân lý! Ta: Đất trời! Ta: Chính nghĩa!
- Giôn-xơn! mày đã giết bao nhiêu con trẻ? Cớ sao mày lại xé, những áo bà ba? Chất độc từ ruột thối của mày ra, Sao vung vẩy trên ruộng, rừng nước Việt?”

Các bạn trí thức và văn nghệ sĩ ở các đô thị miền
Nam thân mến!

Nói chuyện cuộc sống và việc làm thơ của bản thân tôi, hay chỉ là tâm sự của một trong những người lao động nghệ thuật trong 21 năm qua dưới chế độ Việt Nam dân chủ cộng hòa; cái “tôi” không có gì quan trọng, quan trọng là lý tưởng tôi phục vụ, nhân dân tôi kính yêu và nghệ thuật tôi say mê. Tôi viết bài này trò chuyện với các bạn, khi giặc Mỹ đã đến ném bom xuống Hà Nội, thủ đô chung của chúng ta, trái tim khối óc của đất nước ta từ bao đời. Nhân dân Hà Nội tuyệt vời dũng cảm, bă’n rụng hàng trăm máy bay Mỹ, băng bó vết thương của mình và bình tĩnh lao động như thường ngày. Nói đến trái tim và khối óc của đất nước, thì người thi sĩ càng cháy bỏng yêu Thủ đô và căm thù giặc Mỹ; việc gần gũi sát xương của tôi trong Kháng chiến chống thực dân Pháp lần trước, tôi đã cháy một tủ sách hàng 15 năm xây dựng, lần này giặc Mỹ ném bom, bă’n rốc két vào Hà Nội, tôi lại phải lo sơ tán những bản thảo Thơ thơ, Phấn thông vàng, Gửi hương cho gió, Ngọn quốc kỳ, Hội nghị non sông, và sách công trình lao động ba mươi năm của mình. Cái lý do riêng đó thêm vào lý do chung khiến tôi càng căm thù giặc Mỹ! Thưa các bạn, chuyện tâm sự lâu ngày đã khá dài, nhưng nào có hết. Thân ái bă’t tay nhau qua không gian! Chúng ta chúc nhau lần sau tái kiến, tái kiến tận chót mũi Cà Mau.

28-12-1966

MỘT CHÚT TÂM SỰ VỀ LÀM THƠ CHIẾN ĐẤU

Hôm nay tôi không phát biểu về phong trào chung thơ hiện nay đang phấn đấu ở hàng đầu chống Mỹ, cứu nước, đấu tranh thống nhất, xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tôi chỉ xin phép trình bày lại vài ý nghĩ của tôi mấy tuần gần đây, trong trường hợp cá biệt và cụ thể vừa qua xong một trận ốm, ngồi nghĩ riêng cho mình. Thành thật nói, tối đã nghĩ: - “Đến cái tuổi này của mình, làm sao đây, để còn có được thơ chống Mỹ, cứu nước, có thơ chiến đấu ở trên mũi nhọn của thời đại?”. Chúng ta không thể nói đến trách nhiệm tập thể đối với văn học, đối với món ăn tinh thần của nhân dân, mà không nói đến trách nhiệm của riêng từng người sáng tác một đối với vấn đề này. Cái nợ vẻ vang chung phải thành ra cái nợ thă’t buộc riêng của mỗi người làm thơ, nếu không thì sẽ chẳng có ai trả nợ cả! - Thường đi bình thơ phục vụ, nhiều lần tôi đã tâm sự vui vui trước công chúng: - Bộc bạch cái lòng trung thành của mình với Đảng, với Chế độ, cái ấy rất quý, tuy nhiên, không phải là mãi mãi cứ thề thốt, dù là thề thốt thành thật; ngay giữa vợ chồng với nhau, thỉnh thoảng lại ôn lại những lời thề hẹn cũng là một cách củng cố tình yêu, nhưng cái chính là phải chứng tỏ tình yêu da diết bằng cư xử, bằng việc làm mỗi ngày. Người thi sĩ phải chứng tỏ “một khố hồng” của trái tìm mình với Đảng, với Nhân dân bằng lao động nghệ thuật, tức là sản xuất chiến đấu của anh ấy. Không thể nào thiết tha với chủ nghĩa xã hội mà tuần trước anh ấy đăng thơ lên báo ca ngợi: Chế độ ta thật là ưu việt! Mấy tuần sau lại thấy anh đăng một bài thơ khác lên báo ca ngợi: Ưu việt thay chế độ chúng ta! Nếu làm thơ như vậy thì có tha thiết cũng cầm bằng

như không tha thiết. Đó là tôi giả thuyết ra để làm vui với công chúng.

Vậy tôi vừa mới tự hỏi mình cái câu hỏi rất gay go; tôi đã qua một cuộc tự dồn mình đến chân tường: Trăm năm biết có thơ gì nữa không? Xin các bạn đừng cười cái đợt tự ti vừa rồi của tôi!

Sự vật phát triển theo làn sóng, cho nên thỉnh thoảng tôi lại tự ti như vậy. Lúc đó tôi đã phải tự chọc thủng cái đợt sương mù tự ngờ vực, một cách rất kiên nhẫn, chân thực, không huênh hoang dễ dàng. Tôi lại thấy như từ zêrô mà đi (vì nếu giả như tôi không làm thơ chiến đấu được nữa, thì đứng về cuộc sinh đẻ này mà nói, tôi lại zêrô thôi!). Trong tâm tư mình với mình, tôi đã giải quyết trước hết bằng nhận thức:

Cần phải nhận thức, nhận thức, nhận thức; đã nhận thức rồi cần phải nhận thức trở lại rằng chúng ta đang sống một thời đại ghê gớm. “Chào Sáu mốt, đỉnh cao muôn trượng”, câu thơ Tố Hữu ấy nói một sự thật củ thời đại bản lề mà ta đang sống, rằng năm sau lại dồn chứa cao hơn năm trước, Cách mạng lại tích lũy được thêm lực lượng, đồng thời khoa học làm cách mạng của chúng ta càng hiệu quả, càng nă’m chă’c thành công. Mùa thu 1966 này đã cao thêm một chiến thă’ng Mùa khô vĩ đại. Mặt khác, sự lồng lộn của giặc Mỹ càng dữ dội hơn cho đến một điểm cao nhất; cuộc giãy đành đạch ấy của địch làm ta phải đổ vỡ nhiều hơn, rung chuyển đến cả đất nước ta! Nói như trên đây, cũng hãy đang còn trừu tượng. Ở người thi sĩ, nhận thức và xúc cảm gă’n liền. Trong mỗi bữa ăn của ta, mỗi khúc đường đi, mỗi cuộc chia tay, sum họp, có cuộc vật lộn quyết liệt giữa ta và địch. Chung quanh ta biết cơ man nào là sự kiện; hằng ngày đọc báo, mỗi việc đều lớn lao; nếu vì nhiều quá mà khiến cho sự xúc cảm nhụt đi, thì phải khám phá trở lại! Tôi nói vậy, vì nếu hẵng chỉ kể một tháng ở trong bệnh viện, tôi cũng đã có thể thu thập biết bao tài liệu của những người chiến đấu lâm thời tới đây điều trị; mă’t tôi nhìn thấy, tim tôi phải cảm thấy, chứ ở đâu xa. Tôi cứ trách mình bỏ qua biết bao là sự kiện có thể thành thơ được.

Hãy nhìn đời bằng đôi mă’t xanh non! Kể chi cái tuổi nó cứ chồng lên ở trên đầu! Vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước này, số tuổi tôi không ít như khi vào cuộc Kháng chiến lần trước; bây giờ làm thế nào? Anh không thể đòi hỏi ruột già của anh nó tốt mãi, nó đừng “viêm đại tràng”; trên cái vốn tế bào và lục phủ ngũ tạng cụ thể của anh, anh phải chống han gỉ của tâm hồn và xúc cảm. Anh phải luôn luôn khám phá cái thực tại nhân dân ta đang đánh Mỹ một cách ghê gớm, lớn lao, như anh khám phá người yêu hay khám phá đứa con yêu. Yêu, thì luôn luôn thấy đối tượng mình yêu là mới mãi, thì xúc cảm không bao giờ tê liệt, thì không bao giờ “coi thường”! - Điều kiện quyết định trước hết của sự sáng tác, là làm cho chủ quan của mình phù hợp với khách quan; cái chìa khóa ở đó.

Tôi đọc chuyện Bà má Bời Lời trên báo Nhân dân; hàng ngàn bà má miền Nam cũng dũng cảm như thế; chính vì vậy mà rất nên lấy một Bà má để nói đến bao nhiêu bà má; ngoài những sự việc ở đây làm cho tôi chú ý, tôi còn chú ý đến sức gợi cảm của âm thanh, hai âm a (Bà má), lại hai âm ơi (Bời Lời), nếu người làm thơ biết điển hình hóa sự việc lên, thì cái lợi thế của âm thanh này cũng đóng góp thêm cho bài thơ được dễ nhớ trong lòng người đọc. Bao nhiêu bà mẹ trên đời

Cảm thương Bà má Bời Lời Việt Nam...

Mở đầu như thế: rồi sao nữa? Đó còn là phải phấn

đấu... Nói đến việc cần làm cho nhận thức và xúc cảm đánh giặc Mỹ luôn luôn nhọn să’c, tôi lại nghiệm thấy một điều:

Nhà thơ phải thường trực tă’m mình trong thực tiễn đánh Mỹ, chứ không phải “thúc đi, hò đứng”, không phải ào ào ạt ạt kéo nhau đi, sau đó rồ lại im vă’ng; nhưng mặt nữa, tôi có kinh nghiệm bản thân, là trong lúc đi vào thực tế thành một chiến dịch, như chuyến vào hỏa tuyến Khu Bốn cuối năm 1965, thì bốn anh em tổ nhà văn chúng tôi xúc cảm mạnh hơn, ấn tượng rất sâu. Vì đi một cách chủ động, mă’t tai rộng mở, săn đón sự việc, tâm tư rất tập trung và phải phấn đấu gay go, cho nên xúc cảm rất nhạy bén, nhọn să’c. Những thu hoạch trong chiến dịch đi hai tháng ấy vào nhiều huyện tỉnh Nghệ An, nhiều xã tỉnh Thanh Hóa đối với tôi đến nay vẫn chưa dùng hết, và là một cái vốn đầu rất quý, mà những cuộc đi sau cứ thêm vào. - Cái thuyết của văn nghệ chúng ta, thực hiện trong hơn hai mươi năm nay từ sau Cách mạng tháng Tám: đi vào mũi nhọn của cuộc sống, là một thuyết mãi mãi tốt đẹp và có hiệu quả.

*
* *

Tin xin nói sang một điểm khác. Làm thế nào để sinh ra được những bài thơ khá? - tôi chưa dám nói đến chữ “hay”, vì đẻ thơ hay khó lă’m. Ở điểm này, tôi cũng chỉ nói một khía cạnh. Một kinh nghiệm luôn luôn giúp đỡ tôi, là câu châm ngôn: “thất bại là mẹ thành công”. Nói như vậy không phải anh nằm ỳ, thỏa thuê trên sự thất bại, và anh coi thường thất bại. Nhưng khi ở trong bếp nước của việc làm thơ, mà anh bị chủ nghĩa thành tích, thì anh khó mà đặt bút. Anh phải có gan nhận trước sự thất bại, anh đừng sợ làm những bài thơ trung bình. Theo tôi nghĩ, không có những bài thơ trung bình thì cũng không có những bài thơ hay, những bài thơ trung bình là những người lính tốt trong đoàn quân trên cơ sở trung bình tốt mới nảy ra những đột xuất, những kiệt xuất. Tôi thường nghĩ đến Vichto Huygô; có lẽ trên đời, ít có những thi sĩ nào làm nhiều bài thơ trung bình tốt như Huygô, nhưng cũng ít có những thi sĩ nào trong văn học Pháp có được nhiều bài thơ thành tựu hơn Vichto Huygô; nếu cần kể nhà thơ lớn nhất của văn học Pháp, thì phải để Vichto Huygô. Gấm là trên một cái nền dệt bằng những sợi tơ quý mà kết nên những đóa hoa rất đẹp; người biết yêu gấm, là người thích những hoa đẹp của gấm đồng thời với cái nền kia, chứ không phải muốn tỏ ra rằng ta sành, mà chỉ nhặt riêng những cái hoa thêu của gấm! Đối với các tác phẩm của một thi sĩ trong văn học cũng vậy. Vấn đề không phải là văn của một tác giả có những nhược điểm, mà vấn đề ở chỗ văn ấy có những ưu tú gì lấn át những nhược điểm; có những nhà dịch văn có tài vẫn than phiền về những nhược điểm lớn của văn Sêchpia; có người đã nói đùa rằng Uytman (Whalt Whitman) đã nuốt vào bụng cả một pho từ điển, tại vì những lúc ông kể về địa lý, về nghề nghiệp, về giao thông, về thực tiễn, v.v... thì ông đưa ra cả những tràng danh từ. “Văn ôn, võ luyện”, cần phải luyện bút thơ luôn, đừng sợ làm những bài thơ trung bình, nhưng với điều kiện không nên quên, là làng nhàng hoặc trung bình non, thì anh để trong bếp thơ bản thảo của anh mà dùng riêng thôi; còn trung bình khá trở lên thì hãy đưa ra đăng báo. Những nhà văn, nhà thơ của ta cần phải động bút nhiều hơn nữa; các “nhà máy thơ” phải sản xuất nhiều hơn nữa! Chỗ vứt đi sẽ rất nhiều, nhưng chỗ còn lại cũng sẽ khá nhiều. - Vừa qua tôi về thăm Cọc Sáu ở mỏ than Hồng Gai Cẩm Phả, và tôi đã nhận được Bài học than Cọc Sáu, định làm thành một bài thơ lấy tên như thế. Ở đó, trong sáu triệu tấn than đào lên, thì mới lọc được một triệu tấn than, có khi phải bảy đất mới được một than; than nằm từng vỉa, dày nhất 15 mét, mỏng nhất 4 mét, cũng có những vỉa dối chỉ 10 phân, 20 phân; có một cái bãi thải rất to, để thải đất! Mỗi nhà thơ cũng phải có một “bãi thải” như thế, chỉ có khác là để nó ở trong bản thảo (chứ không nên đưa ra lộ thiên trên các mặt báo!). - Phải bỏ rất nhiều bài thơ xoàng, mới có được một bài thơ hay; và, muốn có nhiều bài thơ xoàng để bỏ đi, thì phải biết nhiều! Ở trong thơ, cái say mê chủ quan rất là quan trọng. Sự sống sở dĩ có được, vì có tính năng động chủ quan bên trong của vật chất. Tuổi trẻ đáng quý vô hạn là vì thế, vì sức sống của nó! Một trái xoài xanh, hai hàm răng trẻ
Că’n phập vô, ai thấy cũng phải thèm! Nếu không có hai hàm răng trẻ như vậy, sao gọi là thi sĩ? - Tôi vẫn nói với anh bạn tôi Huy Cận là phải làm nhiều thơ hơn nữa và sẽ thất bại nhiều hơn nữa, nhưng đó là tạo điều kiện cho sự thành công. Tôi có quen một anh công nhân điện ở Việt Trì, anh tập viết văn còn kém lă’m, nhưng nếu so cái trình độ kém của văn anh với lòng say mê viết văn của anh, thì có thể nói là rất đáng ngạc nhiên và khâm phục. Sao một người viết yếu như thế, mà cứ viết năm bảy bài, mỗi bài hai mươi trang. Ít nhất chúng ta cũng phải học cái hăm hở, cái tính năng động chủ quan ấy của anh thợ điện trẻ; sao những nhà thơ có năng khiếu lại không say mê viết như anh? Nếu được phép tâm sự riêng, thì tôi xin kể lại rằng tôi thường dùng đến cái phương pháp sau đây. Tôi tự bă’t buộc mình phải làm. Khi làm một bài thơ cần thiết, tôi học tập tinh thần Bế Văn Đàn lấy thân làm giá súng, hoặc Trần Hưng Đạo chặt cầu; trong khi đánh quân Nguyên xâm lược nước ta, có lần Trần Hưng Đạo đem quân qua cầu sang sông để lên mặt trận, Hưng Đạo cùng với ba quân thề: một là chết, hai là thă’ng giặc trở về: và Hưng Đạo cho chặt cầu sau khi đã qua sông, không còn con đường rút lui nào nữa, phải chiến thă’ng và trở về trên một chiếc cầu bă’c lại mới toanh!

Có lần mấy đồng chí đến yêu cầu tôi làm một bài thơ ca ngợi chiến công Nam Ngạn - Hàm Rồng và cho tôi hạn hai ngày hai đêm. Thấy các đồng chí đến tận nhà mình trao cái “đơn đặt hàng của xã hội”, tôi rất cảm động. Không có cách từ nan nào khác, tôi bèn nói nửa đùa nửa thật: - “Các đồng chí đã tín nhiệm tôi, thì thế nào tôi cũng phải làm bài thơ ấy, sống chết gì tôi cũng phải làm cho có bài thơ. Thà làm ra, dở, mà vứt đi không đăng, chứ không được không làm!”. Và như thế là tôi hầu như khóa trái cửa phòng lại, tự nhốt mình trong cũi, nhất quyết làm cho ra bài thơ Hàm Rồng. Chính cái ý “thà thơ dở mà vứt đi không đăng” lại là một chỗ dựa vững chă’c cho tôi phấn đấu; mất thì tôi chỉ mất công lao động, mà được thì tôi được một bài thơ; dù có thất bại, nhưng tôi đã làm, như vậy tôi rất yên với lương tâm. Tôi cố hết sức ít nhất cũng sinh ra hình hài một bài thơ, hình hài ấy có thể không sống, nhưng cũng có thể sống, có tâm hồn, có cánh! Hạn 48 giờ cứ trôi đi dần dần, tôi bứt tóc bứt tai, vật lộn với sáng tác; không thể gia hạn hơn nữa, vì báo không thể chờ! Lần ấy, may sao tôi đã xong bài thơ Nam Ngạn - Hàm Rồng chưa hết 48 tiếng.
- Đối với vụ giặc Mỹ ném bom giết các em học sinh ở Hương Khê, tôi cũng làm thơ theo cách “chặt cầu rút lui” như thế. Khi ta hạ đúng 1.000 máy bay giặc Mỹ, tôi cũng làm một bài thơ theo lối khẩn trương như vậy; lần này thì đúng là “thà dở mà vứt đi không đăng”. Tôi đã làm gần xong một bài thơ chín đoạn cho báo, nhưng thấy nó kém và thấy bạn tôi Huy Cận làm được một bài khá hơn, tôi đưa bài của tôi vào “bãi thải”... Vì muốn có cái vui sướng lớn lao thông qua quần chúng đọc thơ mà tác động có kết quả đến một mức nào vào công cuộc làm nên lịch sử, cho nên người thi sĩ mới lao tâm khổ tứ khép mình vào một kỷ luật lao động nghệ thuật gă’t gao, chứ nếu không thì đi chơi phố thú hơn là khóa trái cửa phòng mình mà vật lộn với trang giấy! Bạn Vĩnh Mai chỉ đồng ý có một nửa với cái việc “Chặt cầu rút lui của Trần Hưng Đạo” và nói: “Thực tế tôi cho là phải dè chừng cái lối thơ đặt hàng của các báo... Nhưng cái khổ là thấy không làm được, thấy mình không có cảm xúc mà cứ phải làm vì đã trót nhận lời... Bài thơ hay là bài thơ đã chín đỏ trong tâm hồn nhà thơ”.

Theo tôi nghĩ, “nhà thơ” phải tự trách mình chứ đừng trách các báo đặt hàng. Các báo phản ánh cái đòi hỏi của xã hội; vì tin cậy và quý trọng thơ với nhà thơ, mà xã hội ta mới đòi hỏi vũ khí thơ trên chiến tuyến. Mặt khác, những nhà thơ bốn mươi tuổi trở lên đã có cái vốn hơn hai mươi năm sống trong Chế độ ta chứ không phải mới ngày một ngày hai! Và xã hội ta đã đặt hàng như thế hơn hai mươi năm rồi, nhà thơ vẫn chưa quen sao? Bài thơ hay là bài thơ đã chín đỏ trong tâm hồn, đó là chân lý vĩnh cửu, nhưng tại sao mãi mà thơ của nhà thơ vẫn chưa chín? bạn Vĩnh Mai nên nói cho tách bạch, chính xác hơn. Có thể từng đề tài một, thì chưa chín với đề tài mới quá, bất ngờ, ví dụ như nhà thơ lâu nay chưa chú ý đến vấn đề bưu điện, thu mua lương thực, gửi tiền tiết kiệm, v.v... Nhưng đối với xã hội ta, thực tiễn ta, lập trường giữa ta và địch, thì hai mươi năm đã khá chín rồi! Lấy cái nền tảng chín đó mà làm vốn để viện trợ cho những đề tài chưa chín. Sáng tác thơ cũng như trong tình yêu; thời gian có một sức rất lớn, tuy nhiên cái chín của tình không hoàn toàn phụ thuộc vào thời gian! Phải duyên hương lửa cùng nhau, gặp nhau là gă’n bó, kết nhau.

Còn một điểm nữa, là nếu nhà thơ này chưa làm được về đề tài này thì cũng có nhà thơ khác làm được. Hai mươi mốt năm rồi!

Thơ đánh giặc là thơ bă’n súng, không thể trì hoãn mà phải tác động đúng lúc vào thời gian. Những đề tài ấy rất khó; phải có gan nhận trước lấy thất bại; thất bại thì giữ riêng cho bản thân mình, thành đạt thì xin hiến cho công chúng thân yêu. - Còn cố nhiên trong khi làm thơ thì tất cả danh dự của mình là cố gă’ng làm cho hay nhất.

*
* *

Bây giờ tôi xin nói linh tinh chút ít về cái công việc làm thơ đánh giặc, về “những vấn đề của sản xuất”. Tôi xin tâm sự về những khó khăn, những dang dở.

Cuối tháng 5 năm 1965, trên đường vào hỏa tuyến Khu Bốn, tôi đã dừng lại ở phòng bưu điện Sầm Sơn, trước khi qua phà Ghép. Lúc này, tôi đã viết bài lục bát nói vợ chuẩn bị hành trang cho chồng đi vào tuyến lửa, có câu thơ “Một người chiến đấu vớ hai tâm hồn”... Đồng thời, tôi viết bài thơ Cồn cỏ. Cồn Cỏ là chiến công đầu, chiến công bậc nhất của miền Bă’c, danh vang cả nước, danh vang thế giới. Tôi rất cảm động đọc những bài đầu tiên về Cồn Cỏ đăng trên báo Nhân dân và trên báo Tiền phong. Tôi lọc chép vào bản thảo thơ những nét hay nhất, để ghi nhớ cho đỡ bề bộn, và cho dễ nhập tâm; tôi ghi cả vào sổ làm thơ cái cảm tưởng khi xem ảnh bốn chiến sĩ Cồn Cỏ đăng trên báo, từ trái sang phải: “Ảnh rất tươi tă’n, sáng sủa, cả bốn đều cười. “- Nguyễn Văn Tảo, thanh niên lao động, pháo thủ số

1, đã chiến đấu 30 trận. “- Nguyễn Văn Dinh, thanh niên lao động, khẩu đội

trưởng, đã chỉ huy gan dạ. “- Bùi Thanh Phong, pháo thủ số 1, đã chiến đấu 40

trận. “- Nguyễn Hữu Cầu, thanh niên lao động, pháo thủ

số 1, đã chiến đấu 37 trận...” (Đó là tài liệu tháng 5-1965, đến nay thì không biết bao nhiêu trận). Tôi ghi về các chiến sĩ như thế, vì con người là hồn của sự vật. Và bài thơ Cồn Cỏ của tôi bă’t đầu: Cồn Cỏ! Cồn Cỏ! Bốn cây số vuông,

Bé hạt tiêu trên vời biển cả... Cỏ trên cồn vẫy gió đại dương, Đá chênh vênh rợp tàn đu đủ...

Một chiến thuyền thả neo bất dịch, Một pháo đài vỗ muôn trùng. Giặc hóc phải mảnh cồn vô địch, Khi yêu thương đã hóa thép, đồng! Khi đất nước tin vào Cồn Cỏ Như mă’t mình canh ngó đại dương; Khi con mă’t ngày đêm đảo nhỏ Dõi đất liền, dựa cả non sông.

Thái Văn A! Mảnh bom vào giữa thịt...

Được ba đoạn, đến bă’t đầu đoạn thứ tư, là bài thơ tôi loay hoay sa lầy. Nó sa lầy từ đó cho đến bây giờ (7-1966). Nay tôi nhìn lại, sau một năm hai tháng ngă’c ngứ, thì thấy rằng bài thơ sa lầy khi tôi bă’t đầu tự sự...

Thái Văn A! Mảnh bom vào giữa thịt Đất dưới chân đã nghiêng ngả, tròng trành, Anh vẫn đứng, vững cao, nhìn thẳng địch Sáng mă’t, tai, vì đội pháo cần anh... Bă’t đầu tự sự, thì sự việc ào đến nhiều quá; vô tình mà tôi đã mở rộng khổ thơ, từ 7 chữ đã sang 8 chữ lúc nào không biết! Rất cần thơ tự sự; chúng ta đang cần thơ sử thi; tuy nhiên, cũng từ gạo, nhưng là cháo, là cơm, hay là bùn, là bánh đúc... mỗi cách chế biến có phép tă’c, hương vị riêng của nó. Một là bă’t đầu vào tự sự thì không biết chọn sự kiện nào, bỏ sự kiện nào, bối rối phân vân; hai là hương vị đoạn thơ tự sự (thứ tư) không hợp với hương vị ba đoạn thơ trên, là loại thơ tổng hợp, rút lấy tinh chất; thành ra bốn đoạn thơ kia không có chung một đáng điệu thống nhất chi phối toàn bài! Tư tưởng đã có, nhiệt tình rất có, tài liệu cũng có, nhưng tác phẩm thơ còn có quy luật nội tại của nó nữa; viết đến đoạn thơ thứ tư, tôi cảm thấy dưới ngòi bút không ổn, và cảm thấy nếu cứ làm nữa như đoạn thứ tư, thì bài thơ hứa hẹn sẽ dài! Mà đã dài rồi, thì sẽ làm thế nào để quay về với bút pháp của ba đoạn mở đầu? - Tôi có thể tung hô lên trước cả thế giới niềm kính phục thương yêu vô hạn của tôi đối với Cổn Cỏ, nhưng bài thơ của tôi vẫn chưa xong! Và hiện nay, tôi đã đọc thêm sách mới về Cồn Cỏ của Nguyễn Khải, của Hồ Phương, cả bài báo của Thái Văn A nữa, tôi đang tính làm thế nào để cho ra bài thơ Cồn Cỏ. - Có lẽ khi đọc xong nhiều các tài liệu nữa, tôi sẽ nói cái cảm nghĩ chung của tôi trong 8 hay 10 đoạn bốn câu; có lẽ làm cách ấy thì mới xong bài thơ; tuy nhiên, cách ấy lại là một cách tốn sức suy nghĩ, sức tiêu hóa hơn cả!

Một ví dụ nữa là bài thơ Những đêm hành quân. Cùng một nguồn tư tưởng, cảm xúc của chuyến hai tháng đi hỏa tuyến Thanh - Nghệ, mà chảy ra hai suối. Thoạt đầu, trong lúc đạp xe trên đường, đã ra bốn câu thơ:

Tôi cùng xương thịt với nhân dân của tôi, Cùng đổ mồ hôi, cùng sôi giọt máu Tôi sống với cuộc đời chiến đấu Của triệu người yêu dấu gian lao... Nhưng làm thơ khó, nên trong khi chờ đợi, tôi đã viết bài bút ký Cùng xương thịt với nhân dân. Mất ba tuần, bài văn đã xong, mà sau đó tôi còn tiếp tục kỳ khu với bài thơ, từ tháng tám 1965 đến tháng năm 1966. Lại cũng như trường hợp bài Cồn Cỏ, tôi không biết lấy nét gì bỏ nét gì của thực tại đã thu lượm được và cảm xúc vào. Đến tháng 5 vừa rồi, làm xong được bài thơ, là do đã chọn được những nét chính và có gan bỏ đi những nét chưa phải là chính; cả những sự kiện kể đến trong bài văn xuôi dài, chỉ lọc ra có vài chục câu thơ. Hiện nay tôi còn hai món nợ: Bài thơ Cồn Cỏ và bài

thơ Hải Phòng. Những hạt giống đầu tiên của bài Hải

Phòng gieo vào lòng tôi từ tháng 5-1965 khi đi thăm Cảng và theo tàu hoa tiêu đi ra Cửa biển. Sao mà tôi mang nợ, để nợ lâu đến thế với Cửa biển! Tuy nhiên, bây giờ tôi cũng hơi thấy ra rằng, tôi đã sa lầy ở đây, bởi vì tôi đã tham đến những Sáu Kho, tôi đã nuôi một ý muốn nói đến nhiều sự kiện quá, tôi hơi nhầm lẫn văn xuôi và thơ! Chưa giải quyết được cụ thể, nên bài thơ vẫn chưa hoàn thành.

Đại khái, tôi có mấy ý kiến như thế trong buổi trò chuyện hôm nay. Thỉnh thoảng tự ti về mình, như chuyến vừa qua, tôi lại phải nhẫn nại tự xuất phát từ một cái gì đã san bằng, từ đó lại xây dựng trở lại một cách rất vất vả, và không sợ tốn máu tim, không sợ tốn mồ hôi óc! Có lẽ làm thơ cũng giống như trong tình yêu; tình yêu không chịu yên nghỉ, thỉnh thoảng lại nghi ngờ ghen tức như không được yêu lại hoặc bị tình phụ, do vậy mà lại yêu hăng say như khi mới bă’t đầu! - Hôm nay tôi nhân một đợt tự ti mà phát biểu về cái khía cạnh gian khổ của lao động nghệ thuật; chứ còn nghệ thuật là trống giong cờ mở, tấn công địch, ca ngợi ta, là say sưa phơi phới - cũng như tình yêu. Muốn diễn đạt được rành mạch, chính xác ý mình hơn, tôi đã viết lại những lời phát biểu ra thành một bài văn viết.

9-6 - 25-7-1966

BẢN ANH HÙNG CA GIAO THÔNG

Những người yêu nhau thường nhă’c đến cái ngày đầu tiên họ gặp gỡ, một ngày bừng sáng lên đối với họ, mọi vật như kỳ diệu ra từ đó; cha ông ta không muốn chỉ nói một chữ: “tình” mà nói đến hai chữ: “ân tình”, yêu nhau cũng là đưa ân huệ đến cho nhau. - Tôi cảm ơn một ngày tháng 7 năm 1964, đời người của tôi được nới rộng thêm ra một gian hay một toa, thật ra là được bồi đă’p thêm một thế giới; từ tháng ấy, năm ấy, đời tôi và tâm trí tôi được giàu thêm cái thế giới của ĐƯỜNG ĐI. Đường đi muôn dặm, “Đường lên hạnh phúc rộng thênh thênh”, “Đường Cách mạng dài thêm Kháng chiến”, ngã ba đường cái, “hai con đường”, đường rộng lối dài, đường ngang ngõ tă’t, đường chạy, đường bay... thật ít có những khái niệm nào lại phong phú như khái niệm ĐƯỜNG ĐI; có thể đầu tư hàng trăm bài thơ, câu thơ vào đó... Nhưng tôi muốn nói hẹp lại hôm nay là đường của Bộ Giao thông quản lý, con đường bằng da bằng thịt của đất, bằng xương của đá, bằng máu mủ của nhựa, chân có thể đi, xe có thể chạy trên ấy; tuy vậy, chỉ hạn chế lại như thế, những con đường vật chất và cụ thể ấy vẫn cứ mở ra, vẫn cứ xăm xăm, vẫn cứ bát ngát, vẫn cứ cựa quậy uốn khúc vụt chạy ra xa, như vào cả trong cõi tinh thần!

“Anh đã đi với em trên đất nước” , trên đời này, ai mà chẳng đi đường; đời tôi cũng đã đi rất nhiều đường rồi chứ, tuy vậy, đến tháng 7 năm 1964, tôi mới đi đường với Bộ Giao thông, đi những con đường của Bộ Giao thông; và sự kiện ấy mới mở ra cho tôi cả một thế giới. Trước kia và xưa kia, tôi đã đi đường như một khách qua đường, lơ láo, vô tình, giẫm hai chân thịt lên trên cái đường đi, nào có biết gì bên trong và ở dưới! - Hỡi anh đi đường cái quan. Dừng chân đứng lại em than đôi lời, câu ca dao ngày xưa con gái hát ghẹo con trai đấy, nhưng sao cũng buồn thế, anh đi đường cái quan vô tình lă’m anh ơi! và đường cái quan buồn lă’m anh ơi! đường cái quan nha sai ta phải đă’p, cái roi ngựa quất lên cái lưng người; và tại sao mà em lại phải than đôi lời? vì thân phận em thì buồn, mà con đường cái quan thì thăm thẳm, hun hút, chẳng biết nó đi đến đâu?... Trong đời mỗi người, vẫn còn có những mảng quan liêu đối với sự vật; thời gian đã chất lên đầu tôi hàng mớ tuổi, mà vẫn chưa khám phá ra cái thế giới của những con đường. Ngày xưa, sống trong cái xã hội cụt đường không lối thoát, người thi sĩ thường “nhớ nhung về đứng ngã ba”, đứng ở ngã ba để mà thấy bâng khuâng hơn ở đâu hết, và con đường là đường vô trách nhiệm nên tôi cũng không buồn biết ai làm ra nó; tuy nhiên, dưới thời Nhật thuộc, thì tôi còn nhớ rất rõ là đường Hà Nội và đường ra các tỉnh rất nhiều ổ gà, chiếc xe đạp của tôi vồng lên nhảy xuống cà rịch cà tang xóc tôi đến nỗi bây giờ tôi vẫn chưa quên, hình ảnh của một xã hội rách nát, cơ khổ. - Từ ngày Cách mạng, con đường là đường của chúng ta, tuy vậy, ngoài cái khái niệm làm chủ và tự hào chung chung đó, tôi vẫn còn đứng ở trên vỏ con đường của ta. Bởi vậy nên tôi rất cảm ơn cái duyên một ngày tháng 7 năm 1964, tôi được các đồng chí Giao thông cho vào trong nhà cửa bếp núc của con đường, tôi đã nhìn đường bằng con mă’t của những người sinh ra nó, và đó là cách nhìn đúng nhất, tung thâm nhất đối với sự vật. Mà sự vật của những con đường chúng ta thì hùng thật, hay thật, dạt dào quấn quyện; những con đường giao thông vận tải! đầy chiến công, đầy trí tuệ và tình nghĩa, một cơ sở vật chất khổng lồ của chủ nghĩa xã hội đang xuân!

*
* *

Xin lỗi với trăm nghìn sự việc rất hay của Giao thông mà tôi đã được chứng kiến, xin lỗi với hàng mấy chục mảnh đất đều yêu quý mà Giao thông đã cho tôi đến thăm, tôi còn nợ ân tình nhiều lă’m lă’m, cho tôi trả dần mà chưa chă’c đã hết - nhưng xin cho tôi ưu tiên viết về hai chương anh hùng ca như đôi câu đối trên núi dưới nước rất xứng nhau trong bản Anh hùng ca Giao thông vĩ đại. Chương anh hùng ca thứ nhất diễn ra ở trên tỉnh Hà Giang. Khi chúng tôi đến thì con Đường Hạnh Phúc, nhìn lên bản đồ thấy cao chót vót đã làm xong, nhưng “hãy còn thoang thoảng hương trầm chưa phai”, tiếng thơm lao động vẫn còn. Cành trên ấy người ta khó quên, từ Hà Giang đến huyện Đồng Văn, mỗi cảnh đẹp lại gă’n liền với chiến công làm đường, những chiếc bia mới hãy còn ghi tạc. Vì đường núi cao cao quá, có những chỗ cao đến 1300 thước trên mặt biển, nên một không khí rét hoặc mát thường trực phả vào mặt anh, kích thích trên mặt các tế bào của anh, tạo một cảm giác phơi phới, người ta lên đây thấy một cái gì nhẹ nhõm, như một cái gì mở, mở ra trong tâm hồn, tôi cho đó là một lạc thú lớn của rẻo cao mà ở dưới thấp không bao giờ có được! Con đường lên Đồng Văn cứ chạy ngược lên trời, có lúc mây và xe cùng song song đua nhau vượt lên; bốn “Cổng trời” nổi tiếng của Hà Giang nay đều ngỏ cửa, trước kia thì thổ phỉ quanh năm chiếm cứ, “khép cổng trời” để quấy nhiễu nhân dân. Có chỏm cao nhìn xuống thấy một biển núi lô nhô, đó là vịnh Hạ Long nổi; có rất nhiều chỗ nhìn xuống thấy bản làng mờ mịt trong một màu lục sẫm rừng già; có những chỗ mây với núi ôm ấp lẫn nhau gần xa đậm nhạt; có những đoạn dài xe chạy cùng một hướng, mà con đường ngoằn ngoèo men theo dưới núi, cứ ngỡ là xe chạy ngược chiều nhau. Đẹp nhất có lẽ là khi xuống hết Cổng trời, dừng chân lại nhìn Quản Bạ ở bên dưới kia, nă’ng chiều vàng như mật ong giọi nghiêng nghiêng, từng ngôi nhà mái rạ vàng, từng khóm nứa thanh thú xanh biếc, từng con đường nhỏ đều rõ mồn một, hình khối màu să’c như có ai tô nổi thêm, cao nguyên Quản Bạ như triền miên quên cả bóng chiều, không gian yên lặng mà có cảm tưởng như một tiếng sáo nổi lên thánh thót véo von, đó là nhạc khúc, nhạc cảnh của đất nước xinh xă’n lạ lùng! Đi xuống gần nữa, thì cảm giác đã đổi kém rồi, càng chứng tỏ cái thế địa điểm “đứng tựa Cổng trời nhìn Quản Bạ” thật là có một không hai vậy!

Trước khi khánh thành con Đường Hạnh Phúc, thì gần tám vạn đồng bào vùng cao Hà Giang chưa hề thấy ô tô; nay thì thấy rồi, sờ và ngồi lên rồi. Đường Hạnh Phúc đi trên 66 cây số đá xanh, 59 cây số đá sít, 29 cây số đất, nghĩa là phải đào phá đi chừng 60 vạn thước đã, 2 triệu thước khối đất, đồng bào các dân tộc đã đổ vào hai triệu ngày công! Vă’n tă’t kể lại: Mìn dùng 25 tấn, chỉ có một máy khoan đá, ngoài ra: toàn tay; không có ô tô vận tải. Toàn đèo dốc, đi chữ chi, một bên núi cao, một bên vực sâu, suối; càng lên cao thì rét; từ đông sang xuân, rất thiếu nước; đá thạch anh cứng ghê gớm; địa điểm làm lán khó, lán phải ở xen dưới sâu, vật liệu làm lán cũng gay, trên cao toàn núi đá, không có cây! - Thiếu gì cho bằng thiếu nước: một phụ nữ một tuần lễ chỉ phân phối được ba ca nước dùng riêng; nước lấy ở khe đá núi rỉ từng giọt, đặt chảo từ chiều trước, sáng sau mới có nước nấu cơm. Ở dốc Cán Tỷ, dân phải xuống sông Tràng Kìm, đi dốc tám cây số để lấy mấy ống bương nước đặt vào cái địu “quẩy tấu”. Ở Lùng Táo, dốc không có chỗ nghỉ, đã gánh thì phải đi luôn; Lũng Cẩm không có nước. Thái Phì Tẻng không có nước; đến Xà Phìn muốn lấy nước phải về Yên Minh xa 40 cây số; có khi vét ở hốc đã gánh về xanh lè, tanh, có khi còn ít nước rêu cũng quét về, lấy vải màn lọc, một thùng nước có đến một bát nòng nọc... Càng lên càng khó. Dốc Thẩm Mã ba khoanh; dốc Lán Xì rét nhất; quãng Lũng Hòa 40 thước, cả một đại đội Cao Bằng phải vạt núi ba tháng: gần đến Xà Phìn, thành đá dựng phải treo người mà làm; nóng rất nóng, lạnh rất lạnh; từ Phó Cáo lên, nước đóng váng, tờ mờ sương còn mù, ba bốn thước không thấy nhau; ăn cơm rất sớm, đi làm liền tám tiếng. Mấy năm gần đây, ngoài cỗ tú lơ khơ, rất hiu quạnh; cả tỉnh chỉ có vài đội chiếu bóng, hai tháng mới đến công trường một lần. Như thế, như thế, mà chương anh hùng ca Đường Hạnh Phúc vẫn làm xong! Ngày hội thông xe (9-9-1963) cả miền Bă’c, cả nước nhà cùng mừng rỡ với tỉnh Hà Giang. - Trước, cánh đồng Phó Cáo và Lũng Cẩm bát ngát thuốc phiện, nay ngô lay cờ. Huyện Đồng Văn thanh toán được nạn thiếu ăn. Phụ nữ Mèo đi ra Phó Bảng khái thai; bột D.T.T. đưa về phun chống sốt rét; thủy lợi tốt; xã nào cũng có trường cấp 1, giáo viên xuôi lên, thạo tiếng Mèo.

Và chương anh hùng ca trên đá núi ấy có chịu dừng đâu, hợp tấu lao động lại trỗi lên, đến một cao trào tưởng như bao nhiêu dây đàn phải đứt! Mã Pí Lèng, Mã Pí Lèng! như một nóc nhà cheo leo của Tổ quốc, chiếc đèo Sống Mũi Ngựa này đứng thẳng 90 độ, bao nhiêu khó khăn đã từng diễn trên đường Hà Giang - Đồng Văn thì bây giờ hầu như tập trung trên cái quãng đèo danh bất hư truyền này của đường Đồng Văn - Mèo Vạc. Chúng tôi đến ngay ở chỗ cao độ này, một cây số nơi khác thường mất 4.000 công, thì một cây số ở Mã Pí Lèng mất từ 14,000 đến 19.000 công, có cây số tốn 33.000 công! Táng giêng, tháng hai sa mù như một biển hơi; giữa bao nhiêu tên tiếng Mèo ở trên cao bỗng lọt một tiếng Kinh ở dưới vực thẳm: đó là con sông Nho Quế, nghe hiền lành nho nhã làm sao! Đá gan trâu cứng lă’m, chữa mười hai lần mới được một lỗ mìn; thường mẻ, chùn choòng, có khi gãy; có những mũi choòng bị hóc luôn trong lỗ đá! - Phải bỏ hoàn toàn đường ngựa thồ cũ, tạo một con đường mới, lửng trên sườn núi; phải làm những chỗ đứng cho chủ lực sau này thi công; nhưng đường mới, khi bă’n mìn không có chỗ chạy! Phải tổ chức một số khỏe, khám từng người như tuyển bộ đội, để khi nổ mìn thì chạy được. Hàng trăm lá đơn xin vào, và “Đội thanh niên dũng cảm” ra đời. Ngòi mìn phải dài hai thước rưỡi, căng dây thật vững chă’c, trụt dây xuống, đốt mìn, lại kéo dây leo lên, chạy mìn!

Con người să’t chiến đấu với cả bốn mùa, nă’ng thì dãi nă’ng, mưa thì dầm mưa. Găng tay một tháng rách một đôi; mười lăm ngày phải thay thừng. Đội “Thanh niên dũng cảm” ba mươi người, ba chục ngày chỉ đục được ba mươi mét! - Dốc thẳng, nếu tuột thì lăn hàng trăm thước; mưa đánh rơi hòn đá to bằng cái bàn.

Chúng tôi đến đó, gặp lúc mìn nổ, hàng trăm phát như đại bác rền núi rung đá, nghe thật lớn lao! Đẹp thay những người thanh niên ở đây, thă’t nịt da ở lưng, buộc mình vào núi và quyết đặt cho được con đường dài vào giữa miệng núi đá hoa cương, như tra khớp să’t vào miệng con ngựa lòng lên hất đầu! Nhất định, nhất định họ làm được. Và con đường Đồng Văn đi Mèo Vạc, con đường nổi sóng nổi gió ở giữa lòng đá ră’n ấy, sẽ lặng yên bình tĩnh uốn khúc như sông đã êm, hoàn thành một tráng khúc mở đường trên núi cao cho Tổ quốc!

* * * Chương anh hùng ca thứ hai diễn ra ở tỉnh Hà Nam đồng chiêm, tỉnh nghèo đã đẻ ra nhà thơ Nguyễn Khuyến.

Nam Định, Ninh Bình cũng có những chiến công vẻ vang làm đường đồng chiêm, nhưng điển hình hơn cả có lẽ là Hà Nam, sao mà mấy huyện chìm ngập dưới nước và dưới nghèo:

Nam Xang úng thủy lă’m ốc nhồi,
Bình Lục phì phèo hút thuốc hôi...

Người ta còn kể lại những cảnh ngoi ngóp xưa trên đất Hà Nam này; một điệp khúc lặp đi lặp lại: “tứ cố đại hà”, đồng tră’ng nước trong, rau rong cua kềnh, hoa bèo hoa súng: dập dềnh con đò nhỏ, chiếc thuyền thúng; mùi nước tanh, tiếng sóng đồng vỗ ì oặp vào những bờ làng nổi nênh ẩm ướt... Người của xứ đồng chiêm này bỏ làng ra đi, cũng chẳng có một con đường để nhớ lối về. Làng mạc như đảo hoang, con chó, con chuột, con lợn ở đây bơi cũng phải giỏi, con trâu con bò ở đây, bị buộc mãi trên gò, mõm rứt rễ cỏ ăn đến rớm máu. Đồng sụt, nước thúng phân đội đầu chảy rỉ xuống cái mo cau lót đáy, chảy xuống tai xuống mă’t, vẫn phải bấm ngón chân đi dưới nước mà dò. Vãi phân cũng vãi hờ ở trên mặt nước. Dân không thích cày cấy chỗ xa, ngại gặt về phải gánh, khi cất gánh lúa lên, nhìn đâu cũng chỉ thấy bát ngát, lại phải lội bùn; gặt khổ quá, thợ gặt trốn.

Chữ tội với chữ lội một vần, những nông nỗi ấy diễn
mãi hàng trăm, ngàn năm!

Từ cái đất sống ngâm da chết ngâm xương, bản Anh hùng ca của Giao thông nổi lên, và lần này, nổi từ dưới nước.

Phải bốn hòn đất chìm Mới một hòn đất nổi. Một con đường đồng chiêm Bằng bảy đường đồng bãi. Nhân dân Hà Nam đã lấy hàng trăm, hàng trăm cây số đường từ dưới đáy nước lên, bằng đào đă’p, bằng “đào mò, bốc lặn”. Một con đường trục của huyện Lý Nhân dài
79 cây số, đào đă’p gần 47 vạn thước khối đất, hết ngót
20 vạn ngày công; đường trục của xã, đường từ thôn xóm ra đồng cũng vô vàn công người và thước đất như thế. Huyện Thanh Liêm ba tháng làm con đường từ phố Cà đi phố Đông, 20 cây số băng qua đồng chiêm trũng mênh mông; đường xưa hỏng, lở, ngập, đến vụ nước to sóng đánh, có đoạn mặt đường bốn thước, sau vụ nước chỉ còn lại hai mươi phân. Ngay đến khi đường đã làm rồi, mà gặp ngày gió to, sóng bạc đầu từ xa xô về, trùm qua mặt đường, người ngồi trong ô tô như đang bồng bềnh trên chiếc thuyền giữa biển đồng chiêm, bọt nước tung vào thân xe rào rào như sóng vỗ; thật là một cảnh kỳ lạ.

Kể sao cho xiết công của xã Khả Phong ba năm lấy đá Quyển Sơn, vận đá hộc về, chữa những con đường trâu đi nát bét, đường thấp hơn ruộng, biến những bờ lầy lội thành những đường phẳng phiu mặt rộng rải đá, xe ô tô chạy được, chính và phụ có đến 57 cây số đường giải phóng đôi vai. - Thôn Tâng ở xã Thanh Hương từ thượng cổ chỉ cấy một vụ, đã đă’p con đê, con đường Ấp Bă’c dài hơn nghìn thước, khoanh vùng nằm giữa hai dòng nước, cấy được 160 mẫu mùa, thả được một trăm mẫu cá.

Bỗng cơn bão số 11! Cánh đồng mênh mông toàn tră’ng, gió may giật mạnh, sóng đồng từng đợt vỗ cao. Trống đánh liên hồi hết xóm này sáng xóm khác: đi cứu đê! Dân quân, thanh niên đổ ra, các cụ già cũng nhảy xuống nước, râu xõa trên sóng. Các chị phụ nữ lội xuống nước sâu, bốc đất lên đă’p. Mười giờ đêm, bão to, đê Ấp Bă’c gần vỡ. Không thể để đường bị sóng bạc đầu cuốn mất! Hàng chục chị em nhảy xuống dòng nước đang ầm ầm đánh vỗ, quàng vai khoác tay nhau làm bức tường chă’n sóng. Chuối đang trổ buồng, tre să’p làm nhà, cánh cửa, hàng trăm lá cót cũng tự nguyện đưa ra, ghép vào bờ, ấp ủ cho con đường đừng lở một hòn đất. Người đi phải bò trên đê; đèn bão xách đi tra xét những chỗ dò, rỉ. Ba trăm chiếc gầu cũng được đem ra tát. Từng đợt tiếng ào ào đêm ngày tát nước. Có những người rét cóng phải đưa về sưởi, quần áo ướt suốt ngày đêm. - Trận chiến đấu với thiên nhiên, nhân dân thôn Tâng đã ca khúc khải hoàn trên con đê và con đường đồng chiêm khoanh nước làm được hai mùa, gọi là Ấp Bă’c. Người hết phải nhận lúa cứu tế, mà con trâu cũng có cỏ bờ đê mà ăn, nó không phải lội, không phải dìm mình, không ốm, không chết. Và cái đoạn rất điển hình trong thiên anh hùng ca làm đường dưới nước, có lẽ là trường hợp xã Nhân Mỹ. Nhân Mỹ là đồng chiêm trũng nhất của huyện Lý Nhân rất trũng, nó là cái rốn của huyện Lý Nhân, chỉ cao sáu tấc trên mặt biển. Nếu đài khí tượng báo trận mưa vừa qua là 200 ly, thì chă’c chă’n nước ngoài đồng của Nhân Mỹ đã dâng lên 400 ly! Ôi xưa kia “mênh mông bể Sở”, làng nổi cheo veo! Khổ nhất làng Thông, làng Gia, làng Bồ. “Trăm cái tội không bằng cái lội Long Xuyên”, cái lội ở chợ Chanh. “Chớ gặt đồng Thông, bại hông có ngày!”. Một năm phải đi thuyền sáu tháng, có người đă’m đò mà chết. Ruộng chìm nghỉm dưới nước, phải đóng cọc lim bốn góc, rồi lần mò ruộng mà cày cấy. Làm mạ từ thượng cổ, phải đấu nước để gieo mạ; tát một vùng mạ hết tháng trời. Đồng sụt, gánh phân thì quét lê vào lúa, nên phải đội phân đi hàng hai ba cây số.

Xã Nhân Mỹ đã từ cái cảnh lưu truyền nghìn cổ ấy làm một cuộc biến đổi lạ kỳ, cho nước chảy ra sông Long Xuyên và sông Châu Giang, làm một con đường nổi trên nước, ô tô chạy được. Mỗi năm hai phần ba công là sản xuất, một phần ba công là đào đă’p. Đường phải đă’p ba lần, lần trước lún, lần sau cũng lún; đào một bên không đủ đất, nên phải đào hai bên. Phải ghép đất, lấy từ dưới nước lên, xếp như xếp gạch, mầu ra ngoài, gốc vào bên trong. Phải chôn những tảng đất xuống một thước rưỡi dưới bùn, thì đường mới chă’c. Xưa, đàn ông trong xã phần lớn đi làm thợ mộc, nay

số lớn nam giới cũng ra đi, phụ nữ ở nhà làm tất, từ đào huyệt đưa đám ma đến làm đường đồng chiêm. Các cô gái trẻ tuổi và dáng dấp học trò trong tổ “đào mò, bốc lặn”, một chiếc thuyền với một chiếc mai bén, hụp lặn suốt ngày; mấy cô mặt ngửa lên trời, chân lần theo máy xă’n đất, mấy cô khác tóc búi ngược dựng đứng, lặn xuống nước thật nhanh, bốc đất thật nhanh bê lên thuyền; mò được những cục đất lớn, nhưng cũng có lúc chỉ nhặt được những cục đất nhỏ; đất bưng được lên tay, sóng còn xô vào đánh vỡ; nhưng cứ kiên trì xếp cho đầy thuyền, cách xa con đường đang đă’p hàng trăm thước. Ngâm như thế suốt ngày trong nước đục ngầu, da tái mét, tóc bết chặt, nước ngấm vào lỗ tai! Một kiện tướng như cô Thanh cũng chỉ đào được hơn hai thước khối đất một ngày. Ấy thế mà huyện Lý Nhân đã vực ở dưới nước lên 500 kilômét đường xã, thôn, xóm! Thiên anh hùng ca đôi bên nước bạc, ở giữa đường vàng, đường mỗi tấc đất là một tấc vàng lao động, vô vàn là mồ hôi đã chảy xuống đất, nhưng kỳ diệu thay! mồ hôi càng thấm, thì đường càng cao đẹp ráo khô! Ở Hà Nam, xe ô tô chúng tôi đã qua chiếc cầu tre chịu được tám tấn của xã Thanh Nguyên. Chúng tôi đã lăn bánh xe trên con đường 63, nơi đầu tiên tìm ra cách rải cứng mặt đường cho máy kéo chạy, cho trâu đi mà không nát: trộn các thứ xỉ vôi, gạch vụn, cát... vào với đất và làm mui luyện với rảnh thoát nước để nước dốc đi. Từ con đường 63 này, kinh nghiệm sẽ về giúp cho nông thôn ta thă’ng những con đường nghìn cổ gập ghềnh sống trâu, ngày mưa thì hóa ra bùn và trơn như mỡ. Chúng tôi đã về xã Liêm Trực, khi cái tên thôn Lầy ở xã này đã hoàn toàn mất hết ý nghĩa cũ. Thiên anh hùng ca Giao thông ở đất đồng chiêm, càng rõ rệt mỗi hòn đất có tác dụng đủ năm mặt: đất là đường, là mương, là cây, là bờ vùng ngăn nước, là bờ vùng thả cá! Bản Anh hùng ca Giao thông cũng là bản tráng ca thủy lợi, là tráng khúc vận tải. Những cánh đồng đã rút hết nước, tôi đi giữa bốn bề lúa xanh rờn rợn; lúa, lúa, biết là lúa mới mới về, người ta muốn lăn mình trên lúa xanh, cuốn lúa vào người như một tấm thảm kỳ diệu, cho bõ nghìn năm đau khổ bởi đồng lụt nước dềnh. Và giữa lúa là đường mới đã đi, rộng, thẳng, và bằng; trên đó reng reng tiếng chuông xe đạp, tiếng nói cười của người đẩy xe cải tiến, tiếng bánh xe să’t, gỗ, cao su, lâu lâu vang còi ô tô, và trẻ con nhìn đường, gọi những hằn bánh xe ô tô là hoa lốp. Và người ta kể lại những chuyện lúc đầu còn như thực như hư, đường mới nổi lên từ đáy nước: có bà Việt kiều xa quê mấy chục năm, nay về thăm làng nước, chân lại đặt lên cái bến đò cũ khi mình còn là cô con gái khổ cực ra đi; lúc ấy, đêm đã muộn, trời tối, bà tưởng như sóng đồng còn vỗ, bèn cất tiếng gọi “đò!” ở một nơi đồng lúa đã chín vàng ôm mép một con đường từ lâu khô ráo. Lại chuyện anh bộ đội hai năm mới về phép, về tới cái cống Vùa, đứng sững lại như bị ai đã làm phép biến mất cái chỗ lội chợ Chanh quen thuộc quá thành một con đường trước mặt thênh thang. Và còn chuyện đồng chí chủ nhiệm hợp tác kia bị cái dòng nước ngấp nghé ngang cổng nhà từ đời ông đến đời bố đến đời mình ấn tượng quá sâu, nên mấy hôm đầu ngủ dậy vẫn quen xă’n quần lên đến gối rồi mới ra ngõ!

*
* *

Những chuyến đi có tổ chức đã giúp tôi đi, nghe, nhìn những con đường như là người của Giao thông. Không nói tất cả những đường mình đã đi, mà chỉ nói trong chừng mực những chuyến đi với Giao thông ấy, tôi cũng đã thu hoạch bao là kho tàng giàu mạnh của đất nước, của nhân dân; về ở Hà Nội, chỗ trái tim mà các mạch đường dồn về, tôi lại cho tâm trí tôi theo các mạch đường đã đi mà tỏa ra mười hướng. Bản Anh hùng ca Giao thông, từ núi tới đồng, trèo núi băng sông. Những con đường ngang dọc, dài ngă’n, đá đất, thẳng cong tầng tầng lớp lớp đủ các thứ thấp cao so với mặt bể, ai có ngờ những con đường với những cột cây số đề đủ tên tỉnh, thành, huyện, những tên đất Bă’c, những tên đất Nam, những con đường với các thứ biển chỉ dẫn, giải thích khi qua đèo, qua cầu, qua chợ, với những cột quét vôi tră’ng, đầu sơn đỏ cẩn thận đứng gác lúc quanh co, ai có ngờ những con đường ban ngày đẹp như tranh, ban đêm hiện dưới đèn pha với những hàng cây huyền ảo, những con đường thiên hình vạn trạng ấy lại đưa tôi đến những con người!

Trước hết, những con người của Giao thông. Các đồng chí ở các ty, rồi các đoạn, các hạt, các cung, một thế giới đường sá và con người mở ra với tôi; tôi còn nhớ nét mặt gân guốc của họ, nhớ cả râu trên mép, kính trước mă’t của mấy đồng chí trưởng, phó ty, nhớ cái mình dai dẳng dẻo dai như thân cây ổi của hai cán bộ cầu đường miền núi ba mươi nhăm tuổi, da ngăm, mă’t đen ánh, bă’t tay họ như nă’m tay nă’ng gió phơi phới trên cao, sờ da tay họ tưởng sờ những mặt đường... Trước kia, tôi hoàn toàn không biết rằng trên những thiên lý đường đi, dù đường đèo heo hút gió xa lă’c mấy trùng, cũng không ai bỏ đường ra đấy cho thiên cho địa, cho tự nhiên nhi nhiên. Chế độ ta không có những con “đường hoang”, mà đường Nhà nước đã sinh, thì dù trên những thứ đèo “mó dái giời” rét đến nứt đá, cũng vẫn có người lo nuôi đường, chăm đường.

Từ ngày tôi khám phá ra thế giới các cung, cát hạt giao thông, tôi không qua đường như một “khách qua đường” nữa; đi công tác khác, mỗi lần xe chạy nhanh qua cái biển chữ đề: Cung X... hạt Y... là tôi mỉm cười gật đầu chào, cho dù không thấy ai. Thế là tôi bảo đảm có bầu bạn, có thân quen trên nghìn vạn dặm đường trường. Chỉ vì ở Tuyên Quang, tôi đã đến thăm hạt Yên Sơn, thấy nhà ở, vườn rau, luống hoa, chuồng lợn của các anh các chị bảo dưỡng ngăn nă’p cần cù, sinh sôi nảy nở, chỉ vì thuộc hạt Yên Sơn, tôi cũng đã xuống thăm một cung, phía trước có ao nuôi cá, phía sau trồng hàng đồi chè, hàng nghìn cây nhãn “lấy đường nuôi đường”, tăng gia thật sự như là một nông trường nho nhỏ nào vậy (và tại sao các anh, chị lại că’t tặng chúng tôi một bó hoa? các anh, chị yêu văn học lă’m; chúng tôi nhận một gói lạc bóc vỏ của Ty Giao thông Tuyên Quang trao, đó là quà trồng trọt của những anh, chị bảo dưỡng đường trên trục Bình Ca - Đèo Khế gửi về tặng văn nghệ sĩ), chỉ vì tình cảm quý báu của những người giao thông Tuyên Quang đối với chúng tôi, mà tôi đã nhân cái tình ấy lên cho vạn cung nghìn hạt trên đường.

Nào đâu là những “phu lục lộ” trên những đường tối tăm chế độ cũ! Nào đâu những đường tù làm, những đường trên rừng do máu xương chính trị phạm đă’p nên, “Mỗi hòn đá đó bao hòn huyết - Một khúc cầu đây mấy khúc thây!”. Chỉ thấy tươi sáng những người lao động. Chỉ thấy bản Anh hùng ca Giao thông xã hội chủ nghĩa. Với cái ki xúc cát, đá dăm, tay cầm nă’m những cuốc, xẻng, xà beng, búa tạ, búa con, cuốc bàn, những người thợ đường ở các cung, hạt chăm sóc cho mặt đường tốt đẹp, vá da đường rách, thay xương thịt mới cho những đường nghiền nát! có khác gì họ chăm con mọn, chỗ này tu bổ vừa xong, chỗ kia đã đòi sửa chữa... - Trên đỉnh đèo Păc Xum, ở cây số 31 đường Hà Giang đi Đồng Văn, có một ngôi nhà

Mái cao, sân rộng, hàng hiên thoáng
Phía sau đào biếc mọc rườm rà.

Đó là Cung 31; được như vậy, nhờ chị Phà, cung trưởng, chị Nhật, cung phó, cùng mấy nữ đã đi đầu lên rừng đẵn khiêng cột nặng về dựng; hai chị đã phá cái tục lệ cũ không cho phụ nữ leo lên lợp nhà. Vì đường lên dốc xuống dốc nhiều, nên Cung 31 chỉ phụ trách tám cây số; thế mà bao nhiêu công việc! Ngày thường, giữ gìn mương rãnh, tiêu diệt ổ gà; đường lệch thì là cho bằng, sống đường cao thì gạt sang hai bên; chỗ trơn quá thì cuốc lên, cho đá dăm vào (gọi là đá 46); ngày xưa gió bão lũ, gặp đá đổ xuống thì bẫy, không bẫy được thì phá mìn; gặp cầu hỏng: chữa ngay! chặt cây, xẻ ván thay! gặp đất sụt thì cạo đi cho xuống vực; ướt mình trong mưa, lội nước lũ bì bõm, nguy cơ đá lăn cây đổ luôn luôn đe dọa, làm từ sáng thật sớm đến giữa tối chưa về, và hàng tuần như vậy. Còn một giờ tă’c đường, còn cháy ruột những người gìn giữ đường.

Mỗi cây số đường không những là tiền kho của ngân sách Nhà nước, không những sinh ra đường khó khăn như ta đã thấy, mà nuôi dưỡng đường cũng lại là vất vả gian lao. Tôi thấy rất hay câu nói của một công nhân giao thông: “Không những mưa trôi lũ xói làm cho chúng tôi xót xa, mà nă’ng hanh, mỗi chiếc ô tô chạy vụt qua, gió cuốn bụi bay đi như bào mất một phần da thịt của đường, chúng tôi cũng bồi hồi tiêng tiếc...”.

Trong hình thế chống Mỹ hiện nay, các cung các hạt giao thông bảo vệ đường, là bảo vệ Tổ quốc chống với quân thù. Các cung ở miền núi ngày đêm tuần đường gác cầu; có hạt ở Quảng Bình đã bă’t được biệt kích; Cung Khe Sanh đã bă’t sống được phi công Thái Lan. Tại Quảng Bình, giặc Mỹ ném bom nổ chậm trên đường; bất kể nguy hiểm, mấy công nhân ở một cung gần đó đã ra bom bom nổ chậm dời đi cách xa mặt đường; khi bom nổ, đường đã không bị hỏng, và người đi cũng tránh được tai nạn. - Giặc Mỹ hiện giờ cố sức ném bom phá đường, phá cầu của ta, thì những người giao thông với quần chúng nhân dân lại thi gan với chúng, quyết bảo đảm cho các huyết mạch đường sá vẫn cứ nối liền thông suốt! Những con đường đã đưa tôi đến những con người. Trên dọc đường đi lên Sơn La, Lai Châu, trên những đèo Mộc Châu, đèo Cơlavô, đèo Pha Đin, tôi đã đến thăm, ăn ngủ, hầu chuyện thơ ở các công trường làm đường, chữa đường. Đường Tây Bă’c mà mở rộng an toàn như bây giờ, hết cái cảnh cheo leo đường hẹp bên mép vực thẳm chênh vênh, trên xe nhìn xuống mà lạnh tóc gáy, đó là nhờ bản Anh hùng ca Giao thông. Nhờ nhiều công trường, trong đó có công trường Sáu khổng lồ gọt núi, vạt núi để chống sụt lở, màu xanh cỏ mất đi, màu đất hiện ra nâu xám trên những khoản lớn lao, xe ủi đất hung hăng mà cần mẫn, hùng hục tiến lui, nổ máy phành phạch, suốt ngày nó bơi trên biển đất ở trên dồn xuống, xử trí với cái ngổn ngang đất ấy, làm thành ra những khoảng rộng bằng phẳng để đường đàng hoàng chạy lên. Tiếp xúc với những người thợ đường trẻ trung (bao gồm cả những kỹ sư) trong những lán, dự một đám cưới của họ, liên hoan thơ với họ, ở những nơi đây cũng như ở Mã Pí Lèng, những thanh niên nam nữ dạt dào sức lao động, sức văn hóa, trong tâm hồn họ cháy ngọn lửa Nguyễn Văn Trỗi, át cả sương sa gió lạnh, ào ạt cả núi vă’ng rừng xanh! Những con đường giao thông đã đưa tôi đến những con người, những con người quần chúng làm giao thông nhân dân không chuyên nghiệp mà tác dụng ghê góm. Chính phủ làm trục chính, nhân dân làm chân rết về nông thôn. Tôi đã vào với bản Anh hùng ca Giao thông ở huyện Ý Yên, huyện Nghĩa Hưng, Nam Định, huyện Yên Sơn, huyện Yên Khánh, Ninh Bình, huyên Hoàng Xu Phì Hà Giang, xã Quang Minh giáp giới giữa Tuyên Hà: nơi nào cũng đáng nói, đáng ca! Đường vào cái đất Hoàng Xu Phì kháng chiến nổi tiếng, lại không nhiều chiến công hay sao? con đường qua nhiều đá núi, mìn nổ đã văng chặt trụi cả cây, con đường công sức ấy của các dân tộc miền núi cũng là một con “đường chè”, chè Phìn Hồ. Cái xã Quang Minh, trước đồng bào qua lại phải chui luồn bụi cao cây rậm, có dám mặc bộ quần áo chàm mới nhuộm mà đi chợ à, mặc về thì bẩn hết, nay ô tô vào đến tận nhà sàn; mà các thứ nước ao, nước mỏ lần, nước tràn, nước giã gạo, nước tă’m ở đây làm cho chung quanh nhà sàn xinh đẹp lạ! Xã Nghĩa Đồng hàng trăm, hàng trăm “xe đạp” gỗ, thồ phân, thồ mạ ung dung trên đường rộng ra đồng; xã Nghĩa Hồng giàu cói, giàu thóc gạo, giàu cam, đều từ giao thông thủy lợi mà ra, dàn nhạc kèn đồng vàng chóe thổi lên, ca ngợi Chế độ ta đưa hạnh phúc đến cho đồng bào công giáo. Huyện Kim Sơn trị thủy giỏi, do đó mà lợi giao thông, có những con sông Phụ nữ, hoàn toàn do tay phụ nữ đào, có đường rộng, chă’c, đón xích cày máy về cày, được nhiều diện tích. Yên Khánh, cái huyện ấm áp tình người, không những “đường Yên Khánh lă’m cát dễ đi” mà đất nước có cái sáng sủa ánh lên của trí tuệ; nơi đây năm 1961-62 đã giật lá cờ đầu thủy lợi giao thông toàn miền Bă’c, chính nơi đây là xuất phát phong trào giao thông nông thôn, với năng suất cao; sông chợ Cát trước xă’n quần lội qua, nay đào sâu, to, nă’n thẳng, trên đường năm mét mặt, trục chính cho máy cày đi và vận tải thủy, làm mười bảy ngày...

*
* *

Những đoạn đường đi với Bộ Giao thông, với cái cách nhìn từ trong ra ấy, giúp cho tôi một cái chìa khóa để mở tất cả những kho tàng đường sá của nhân dân. Đi đâu, đến đâu, hai chân giẫm từng bước đường, hai bánh xe đạp lăn, hay ngồi trên ô tô bốn bánh phóng, tôi sẽ suy xa nghĩ rộng đến tấc đá tấc vàng, đến cái nghĩa đá vàng của Giao thông vận tải, tôi sẽ nghiêng tai lă’ng nghe bản Anh hùng ca Giao thông vĩ đại, hay và đẹp không bao giờ dứt. Dù nă’ng sớm mới lên hay tà tà bóng ngả, dù trưa nóng bỏng hay khuya im lìm, con đường bao giờ cũng nên thơ; thơ lên đường, thơ dừng nghỉ, thơ vừa đi vừa suy nghĩ, thơ đường trường, thơ nhìn nhanh chậm hai bên, thơ hứa hẹn nơi sẽ đến. Đường cái ơi! và cả những đường con nữa! hết đường cái quan mà là đường cái dân, hết tội, hết lội, bỏ gồng gánh, địu bế, trên vai, trên lưng, trên đầu, đường cái ta đi ta hát, vạn nghìn chuyên chở, muôn vạn hiểu biết, đi một quãng đàng học một sáng khôn, đi cho đến nơi, về cho đến chốn, đường có thể ngoằn ngoèo khuất khúc, lòng dạ bao giờ cũng đúng đă’n thẳng ngay! Những con đường mở ra! đi ta đi! Mặt trời hứa hẹn những chân trời đẹp mới!

Hà Nội, 17-3-1965

THÀNH PHỐ LÊNIN ANH HÙNG

Ở đây “mười ngày đã rung động thế giới” (1); ở đây, lần đầu trong lịch sử nhân loại, “Chị nổi dậy hồng hồng trên tuyết tră’ng”(2); ở đây, lần đầu tiên trên să’c máu của công nhân người ta đặt một cặp búa liềm với một ngôi sao. Sáu mươi sáu con sông, dòng kênh quanh quất qua đây, làm thành một trăm linh một hòn đảo, nối liền bằng sáu trăm hai mươi chiếc cầu. Cung điện, lâu đài, vàng ngọc, ché sứ, độc bình, ngai vua, thượng lâm ngự uyển, trăm nghìn pho tượng, những mũi tên giát vàng cao vút chói lọi trên những nóc tháp, những đại lộ thênh thang đi qua phố xá vườn tược, những cừ đá hoa cương chạy theo sông dài và có bậc lên xuống... ngày 26 tháng Mười năm 1917, lần đầu tiên trên Trái đất đã thật sự vào tay những người đói nghèo lao khổ.

Từ mảnh đất thành phố diễm lệ này, mở đầu cái lực lượng quyết định số phận của loài người trong thời đại chúng ta: chủ nghĩa xã hội. Ai đi tới đây là người của các giai cấp, các dân tộc bị áp bức mà không sống lại

(1) Quyển sách của John Reeds, ký sự về Cách mạng tháng Mười,

được Lênin khen. (2) Câu thơ của Tố Hữu trong bài “Nhớ người Chị phương Bă’c”.

trong tâm hồn những ngày chuyển đất, công nhân Pêtrôgơrat võ trang tổng khởi nghĩa thành công, lập chính quyền xô viết ở nước Nga, mặc dầu việc đó đã lâu ngót năm mươi năm rồi! - Lêningơrat đẹp, đẹp lă’m, là một thành phố đầu tiên (không kể Vecxây và một số ngoại ô của mấy thủ đô Âu châu) đã được kiến trúc theo một quy hoạch định trước, đường nét rõ ràng sáng sủa làm cho khách đến chú ý ngay, có rất nhiều cây xanh, đường rộng, và vườn tược chiếm một phần năm diện tích. Thi hào Puskin ngày trước cũng đã từng ca ngợi những vẻ đẹp này:

... Ngồi viết trong nhà, ta không thă’p nến Đêm mơ mộng không vừng trăng hiển hiện Mà cứ sáng như trong vă’t hoàng hôn. Ta nhìn ra thấy rõ như in, Những đường phố rộng thênh thang, Đài Hải quân ngọn tên vàng lấp lánh...

Những kiến trúc sư trứ danh đã nối nhau ngót ba thế kỷ nghĩ tạo ra những khu công trình hòa hợp; hàng vạn nông dân bị bă’t đến trên hai bờ sông Neva đào kênh, mở đường, khuân đá hoa cương xây cừ dài dằng dặc, đóng hàng muôn cọc trong đất sình lầy; bàn tay lao động khéo léo ba trăm năm làm cho lâu đài như múa dựng trải ra trong khung trời, nước, đất; bây giờ lá cây xanh thấp thoáng che lâu đài ẩn hiện, cỏ biếc mượt trải dưới chân lầu; cột cẩm thạch tră’ng, cột tră’ng cẩm thạch song song chạy thẳng ở mặt tiền nhà hay chạy tròn, chạy vuông trên đỉnh vút cao... nhưng đẹp nhất là gương dài dòng sông, gương ngă’n kênh rạch soi bóng lầu điện.

Lêningơrat xứng đáng được coi như một trong những thành phố đẹp nhất thế giới. Tuy nhiên chúng ta không phải là thứ khách du lịch đi tìm cái đẹp bàng quan. Trong những ngày đau đớn tháng giêng 1924, khi nhân loại khóc thương cái chết của Lênin, thì thành Pêtrôgơrat được nhận cái tên vinh quang hiện giờ! Người nào đã sống mãi giữa Lêningơrat cũng không thể nào nhầm được với những di tích Cách mạng tháng Mười lớn lao ở đây, huống chi tôi thành tâm thành ý đặt chân lần đầu tiên trên đất thánh của Cách mạng vô sản. Còn nhớ giữa rừng kháng chiến Việt Bă’c cùng với lớp học bốn trăm cán bộ, tôi được nghe chị Nguyễn Thị Chiên năm 1953 đi Liên Xô về kể chuyện đến Lêningơrat thăm chiến hạm Rạng Đông, thăm hồ Radơlip có cái lều cỏ của Lênin ở náu thân, cải trang làm thợ că’t cỏ, với hai khúc cây cưa ra một làm bàn, một làm ghế... Từ năm ấy lặng nghe đã sung sướng lă’m rồi. Nay cái chiến hạm mở ra bình minh thả neo trước mặt.

Từ nhiều năm, hình ảnh Lênin ngồi làm việc trên những chiếc ghế bọc vải tră’ng trong điện Smônny đã thuộc lòng; tuy nhiên, trong bức tranh họa sĩ vẽ, mấy cái ghế ấy vẫn to quá; những cái ghế thật trước mặt tôi còn giản dị hơn, tầm thước hơn; một cái bàn hình bầu dục, mấy ghế dựa, một bàn giấy nhỏ phủ dạ xanh có chiếc máy nói kiểu cũ... sau một tường ngăn bằng ván và thấp, là nơi ngủ: một tủ áo, hai cái giường să’t nhỏ, chen giữa là một bàn con trên có một cái gương; tất cả là cái vĩ đại lạ lùng của sự đơn giản kỳ diệu! Lêningơrat mang trên mình những vết tích của Lênin, cũng đồng thời là những bước đi của lịch sử kỷ nguyên mới. Năm 1895, Lênin bị bă’t giam mười bốn tháng, Người viết sách trong xà lim, dùng sữa làm mực, lấy ruột bánh nặn thành lọ con đựng thứ mực đặc biệt ấy, nghe một tiếng động nhỏ khả nghi ở nơi cửa mă’t cáo là Lênin nuốt đi ngay. Trong một bức thư gửi ra ngoài, Lênin đã đùa: “Hôm nay tôi đã nuốt sáu lọ mực!”. Chúng ta vẫn hãy như còn nghe tiếng ào ạt cái đêm 3 tháng tư năm 1917 ấy, Lênin ở Phần Lan về nước. 11 giờ 10 đêm. Lênin, chung quanh có bạn hữu giương cao cờ đỏ, vừa hiện ra trước cửa ga, thì hàng nghìn thợ thuyền, binh lính, thủy quân “hoan hô” thành một tiếng như sóng gầm, những chiếc mũ tung lên trời, nhạc kèn đồng nổi dậy vang, và người ta gào đến vỡ ngực: “Lênin muôn năm!”, “Chào người lãnh đạo giai cấp công nhân!”. Liền đó thợ thuyền công kênh Lênin lên một chiếc xe bọc să’t. Từ trên cao diễn đàn bất ngờ ấy, Lênin hô hào giai cấp vô sản thành phố Pêtrôgơrát và kêu gọi tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa. Chiếc xe bọc să’t ấy bây giờ đứng trong vĩnh cửu, trước Viện bảo tảng Cách mạng lớn xã hội chủ nghĩa tháng Mười, và trên mình còn đề: “Kẻ thù của tư bản”. Những thế kỷ có thể trôi qua, các thế hệ đến muôn đời còn kể lại những đêm thức suốt sáng của Lênin. Người đến điện Smônny, trực tiếp chỉ huy Ủy ban Quân sự cách mạng; đêm 25 tháng Mười, khuya lă’m, Đại hội các Xô viết nước Nga khai mạc trong phòng khánh tiết điện Smônny mà Lênin không đến dự được, vì cuộc khởi nghĩa đang lên đến điểm cao nhất. Bốn giờ sáng, các đại biểu nhiệt liệt hoan hô tin báo đến: Cung điện Mùa Đông đã bị chiếm và Chính phủ lâm thời bị bă’t. Lênin, sau ròng rã suốt hai ngày hai đêm làm việc, về nghỉ một chút ở nhà một đồng chí bônsơvich già. Lão đồng chí nhất định khuyên mời Lênin ngủ trong một phòng nhỏ riêng. Cả nhà đi nằm, Lênin cũng tă’t đèn. Nhưng chẳng được lâu. Biết chă’c cả nhà đã ngủ rồi, Lênin trở dậy rất khẽ, đóng kín cửa phòng, thă’p lại ánh sáng, lần đến bàn và lại mê mải làm việc. Mãi gần sáng, Người tă’t đèn đi nằm. Một lúc sau, Người bước vào buồng ăn, dáng rất nhẹ nhàng tươi tỉnh, và chúc mừng cả nhà: “Chúng ta hiện đang ở vào ngày thứ nhất của Cách mạng xã hội chủ nghĩa”. Khi mọi người ngồi vào bàn uống nước trà, Lênin rút trong túi ra mấy tờ giấy viết chữ nă’n nót, và đọc bản Să’c lệnh về ruộng đất trứ danh Người đã thảo trong đêm qua. Ở Lêningơrat đây, tôi được hưởng lại trong bản thân mình cái nguồn vui sướng đầu tiên ở trên địa cầu của ba vạn gia đình thợ thuyền, ngay những ngày đầu tiếp theo Cách mạng tháng Mười, đã được rời bỏ những nhà hang chuột, về ở những nhà bền tốt của khu trung tâm, và những dinh công hầu, lầu ông hoàng bà chúa đã thành nhà nghỉ ngơi, nơi giải trí của dân-đi-chân-đất. Tôi còn tưởng nghe thấy trống giong cờ mở, tháng năm năm 1918, nhóm người lao động đầu tiên đến thăm Pêtchơp, một lâu đài của Nga hoàng, và sau đó nhiều lầu điện cũ vua Nga biến thành nơi của công chúa. - Tôi được lần lên lịch sử, nghe những âm thanh vang động đầu tiên đặt cho cái khoảng rộng ở gần điện Xmônny: nó mang tên là quảng trường Chuyên chính vô sản: Đặt tên mới mẻ, kỳ lạ như vậy cho các khoảng rộng, chẳng phải cũng đột ngột như tiếng đại bác nổ đầu của chiến hạm Rạng Đông bă’n vào chế độ cũ hay sao; đó là những thứ tên đánh thót run bần bật cho tất cả những bọn áp bức bóc lột. Tôi chiêm ngưỡng tưởng nghe những tiếng vô tuyến điện từ chiến hạm này đánh đi lời kêu gọi của Lênin: “Hỡi dân Nga!” báo tin thành công Cách mạng tháng Mười; chỉ trong năm 1961, gần hai mươi vạn người đã lên thăm Chiến hạm, trong số đó bốn vạn người đã đi đến từ 89 nước. Có Quảng trường Đình Công, đặt tên ấy do đấu tranh cách mạng của thợ thuyền trong khu phố. Trên quảng trường, chen giữa đá lát màu xám, có những khoảng lớn lát đá hoa cương đỏ, đây không phải là đãng trí, mà đây là ghi lại những chỗ công nhân đã đổ tưới máu mình xuống đất và ngã gục ngày 9 tháng giêng 1905 trước mũi súng của lính Nga hoàng. Tôi dạo trên Quảng trường Macxơ thênh thang, cỏ trồng đẹp đẽ, lâu đài bốn xung quanh bao bọc, mà còn tưởng từ hai thế kỷ trước, khoảng rộng này bỏ lăn lóc chỉ có đất trụi, chẳng lối đi, không cây cỏ chút gì, thỉnh thoảng gió lốc mùa hè xoáy tròn cát bụi. Từ sau khi Sa hoàng sụp đổ, đây là nơi mít tinh, biểu tình của thợ thuyền Pêtrôgơrat chống chiến tranh đế quốc và Chính phủ lâm thời. Tại đây, những liệt sĩ đã ngã xuống vì Cách mạng. Tại đây, năm 1919, đã được dựng lên đài liệt sĩ cách mạng, khă’c những dòng thơ của Lunatsacski:

Do ý quân bạo chúa Các dân tộc xé nhau; Pêtecbua lao khổ, Người đứng lên lần đầu!... Và vào dịp kỷ niệm 40 năm Cách mạng lớn tháng Mười, ở giữa một tảng đá hoa cương vuông, người ta đã đốt lên một ngọn lửa không bao giờ tă’t.

* * *

Lêningơrat không có “ngoại ô” hiểu theo cái nghĩa thông thường: ngoại ô thợ thuyền thì nhà cửa phải vá víu tùy tiện. Từ phía Mascơva đến, vào thành phố đã thấy ngay những tòa nhà tám chín tầng mở đầu cho những khu nhà cao, gọn, sáng sủa, và đại lộ thì rộng sáu mươi thước.

Tôi đã đến thăm nhà một công nhân tiên tiến của nhà máy Kirôp. Khu phố này gồm bằng những khối nhà mới, xây bằng gạch xilicát, chống mưa, chống ẩm, nên tường xây xong không cần phải trát vữa, quét vôi, gạch cứ để tự nhiên như tường chùa Tây Phương bên ta; ở giữa khóm nhà là vườn chơi củ trẻ con, ở mỗi khu có nhà trường, trẻ con khỏi phải băng qua phố mà đi học; người ta đang tính chuyện dời đường xe lửa qua đây đi xa hơn nữa để khu phố khỏi bị ồn ào. Trẻ con xum xít đập những viên nổ, nghe như pháo tết đốt ở bên ta. Tôi bước vào sự ấm cúng của gia đình người công nhân đã làm 35 năm, đã tham gia từ khi phong trào thi đua lao động Stakhanôvit, và từ 1962 đã được danh hiệu là “người thợ cộng sản”. Nhà máy của anh trước tên là nhà máy Putilôp, tháng hai năm 1917 đã đình công trước nhất, mở màn cho cuộc tổng đình công dẫn đến Cách mạng tháng Hai. Thợ thuyền nhà máy Putilôp đã vào Tự vệ Đỏ, dự phần tấn công Cung điện Mùa Đông. Trong các kế hoạch năm năm đầu tiên, nhà máy làm máy tuyếcbin, làm môtơ cho máy gặt đập; khi Lêningơrat bị bao vây, nhà máy Kirôp ở ngay nơi tiền tuyến và cứ sản xuất cho mặt trận, dưới làn bom đạn. Công nhân Nhà máy Kirôp đã trao cờ cho một đơn vị xe tăng, yêu cầu đưa đi că’m trên Cửa Bơrăngđơbua (Brandebourg) tại Bá Linh. Ý nguyện ấy đã được thực hiện, và về sau Hồng quân lại trao lại cờ cho Nhà máy. Hiện nay Nhà máy Kirôp sản xuất máy phát điện và các loại máy điện. Câu lạc bộ có 19 vạn quyển sách, 1300 vé đi nghe nhạc, công nhân chỉ mua nhoă’ng một lúc hết. Tôi nhớ mãi đôi mă’t sáng và hiền sau kính tră’ng, trên khuôn mặt nhỏ nét, hồng hào, tóc húi ngă’n của Oscar Felsing, đồng chí công nhân 52 tuổi. Các gia đình xô viết rất đôn hậu, tính đôn hậu càng rõ ở một gia đình công nhân. Chồng thợ vợ thuyền, nhà đã có chiếc xe ô tô Môtcôvích ngày nghỉ tự lái lấy xe vào rừng hái nấm, một cháu trai duy nhất 12 tuổi, học lớp 5; tòa nhà cất đã ba năm, do nhà máy bỏ tiền, gia đình Felsing được trao cho ba buồng, có bếp. Bạn nhà văn cùng đi với tôi cho biết: bản thân nhà văn cũng được ba buồng như thế, và lương của vợ anh là kỹ sư, chỉ bằng nửa lương người thợ Felsing. Hai vợ chồng công nhân chủ nhà nhất định đãi người bạn Việt Nam bánh kẹo, rượu nho, và hoa quả; chị phiên dịch tiếng Pháp có cái tên Tatiana như trong vở kịch thơ Epnêghi Ônêghin của Puskin; người công nhân khoe lại những cuộc triển lãm về Việt Nam mà mình đã dự, kể lại những tên, những chuyện về Việt Nam đánh Mỹ mà mình như đã thuộc; tôi nhấc một quả táo, nói: “Đây là quả của tạo vật, và đây cũng là thành quả lao động của các bạn” - chú thiếu niên quàng khăn đỏ lại cứ nhất định đóng vai trò chủ nhà quý khách, yêu Việt Nam, tiếp mọi thứ cho tôi. Trong cái không khí thân mến hiền lành, chuyện lại trở về thiên anh hùng ca thành phố Lênin chiến đấu:

- “Ngày 10 tháng chín 1941, quân Đức bă’t đầu bao vây Lêningơrat; tôi ở đến tháng tám 1942. Hai năm ấy khổ nhất. Cả thành phố như chết: chỉ những người đi bộ đến nơi làm việc; không có điện; đi lấy nước ở giếng đục thủng xuống băng sông Nêva; khẩu phần 125 gam bánh một ngày làm bằng mạt cưa, gọi là ”bánh mì trong cuộc bao vây". Bố, chị: mất. Cô, bà, anh: mất. Trong nhà, mười người qua đời. Mùa xuân đến, đưa những xác người chết lên xe, cứng như củi. Vợ tôi ở tuyến đầu của mặt trận, làm nhân viên rađiô. Tôi đi đến sông Vônga, làm đồ điện cho máy bay oanh tạc; tính ra, mười người dân đi làm để trang bị cho một người lính. Năm 1945, tôi lại trở về Lêningơrat, về lại nhà máy Putilôp. Bà chị vợ tôi chồng chết, chỉ còn một con gái, ở chung với tôi. Cháu gái làm thợ điện...". Người xô viết tính tình rất cởi mở, hồn nhiên, họ khoe mà không phải khoe khoang, khoe một cách thật thà, như chia sẻ với mình. Khoe thành tích lao động, bằng khen, khoe các chuyến đi, ảnh đã chụp. Người công nhân xô viết tặng tôi cái ảnh mộ Tônxtôi anh đã lái xe nhà đi đến thăm và chụp lấy, và kể cho tôi biết mẩu chuyện tôi chưa biết bao giờ. Khi còn nhỏ, hai anh em Tônxtôi đã chặt và khă’c dấu vào một cành cây trong rừng Tula, nguyện thề sống sẽ làm việc cho đời; cây gậy đó, Tônxtôi chôn xuống đất; khi chết, Tônxtôi dặn sẽ chôn mình ở cái nơi trong rừng Tula đã vùi cây gậy ước thề kia. Lêningơrat được tặng danh hiệu Thành phố anh hùng. Làm Cách mạng tháng Mười năm 1917, và phá cuộc bao vây 900 ngày của quân phát xít Đức từ tháng tám 1941 đến tháng giêng 1943, trên lịch sử ít có những thành phố nào hai lần vẻ vang cỡ Lêningơrat. Tôi biết lă’m, những huy hoàng tráng lệ hôm nay thành phố Lêningơrat đã được hồi phục lại sau một cuộc tàn phá kinh khủng. Một vạn tòa nhà bị sập nát hoặc hỏng nặng, chúng nó đã chặt đổ mười vạn cây cổ thụ, các quảng trường xinh đẹp đã cuốc lên trồng khoai, chung quanh Cung điện Mùa Đông cỏ đã mọc như rừng, cầy cáo khoét hang ở... - Mỗi gia đình vẫn còn nhớ thiên anh hùng ca nhỏ của mình. Chúng tôi ăn bữa tối ở gia đình nhà văn Juôcba, tác giả truyện anh hùng Matơrôxốp lấy mình lấp lỗ châu mai, đã được Nhà xuất bản Quân đội nhân dân dịch ra tiếng Việt. Tay xúc món “xà lách Nga” đã thành một danh từ thế giới, miệng nhấp cốc rượu bầu bạn, mà không sao khỏi nhớ những ngày ghê gớm của thành phố mình đang ở, chiếc ghế mình đang ngồi đặt trên một miếng đất hy sinh có một và dũng cảm tuyệt vời! Nhà văn 70 hồi tưởng: - “Tôi ở mặt trận; vợ tôi làm hố chóng xe tăng. Con tôi hiện làm kỹ sư thì còn nhỏ xíu ở với bà. Hai vợ chồng tôi đã chiến đấu... Tôi nay ốm nhiều bệnh là có lý do. Không hiểu làm sao chúng tôi lại sống sót được. Ngày có đến một nghìn người chết, khă’p nơi. Chuyện không vui, nhưng tôi cũng kể. Khi quân Đức đến gần, sư đoàn của tôi bị bao vây, bảy sư đoàn địch vây một sư đoàn xô viết. Quân đội Liên Xô tập trung chung quanh Lêningơrat để sau phản công. Nhưng rất khó cố định mặt trận, vì có những đơn vị bị quân Đức bao vây. Rất nhiều bãi sình lầy. Chung quanh Lêningơrat cần phải cứu lấy các khẩu trọng pháo. Đơn vị tôi đi 22 ngày, thiếu lương thực, phải ăn ngựa, cố tiến gần đến Lêningơrat. Không thể đưa xe tăng, đại bác qua những đầm lầy. Phải chặt cây lót đường để đưa đại bác đi. Ngày bom đạn, máy bay Đức dễ trông thấy; đêm súng nó bă’n từng ô vuông. Nó ném truyền đơn lẫn với bom: ”Các người là những thằng điên! Các người hàng đi! Nếu không, các người sẽ bị trộn vào với đất". Chúng đã trộn chúng tôi với đất thật đấy. Nhưng mặc dù tất cả, những người chúng tôi cứ tiếp tục, và đã chọc thủng được vòng vây, vào Lêningơrat. - Hitle đã in sẵn giấy mời chiêu đãi thă’ng trận Lêningơrat tại khách sạn Astorias sang nhất thành phố. Nhưng tháng giêng 1943 chúng tôi đã phá vây; khi quyết phá vòng vây, thì trọng pháo của chúng tôi bă’n rất dữ, đến lượt chúng tôi trộn lẫn chúng vào với đất! Rét! Ba mươi độ dưới không. Rét ghê! Phải uống rượu vốtka đục gọi là “rượu gãy hàm”; cấm thă’p lửa ban đêm để sưởi; vả lại không được phép say, vì să’p tấn công. Người ngủ trên tuyết, không dậy nổi, vì quần áo dính vào băng. Tháng giêng 1944 thì đuổi hẳn quân Đức; đến lượt chúng tôi vây nó, đánh lại nó. Matơrơxôp năm 1943 đã lấy mình bịt lỗ châu mai địch, nhưng có một người thợ ở Lêningơrat đã làm như thế trước Matơrơxôp một tháng. Trong chiến đấu, một thanh niên cộng sản bị gãy khẩu tiểu liên, còn liên thanh Đức thì vẫn nhả đạn; anh đã xông tới trước, đạn thủng ngực, nhưng có đủ thì giờ bóp cổ chết tên lính Đức, và anh hy sinh. Có thể kể nhiều chuyện như thế". Bà Juôcba như một người chị hiền lành, luôn luôn bà

chủ nhà áy náy thấy khách ăn ít: “Làm thế nào để các anh ăn?”; người phụ nữ điềm đạm lấy làm ngượng khi chúng tôi hỏi và phải nói đến bản thân mình:

- “Tôi đã làm như mọi người thôi, tôi góp phần vào chống giữ Lêningơrat. Nhưng có những người thật là ghê gớm, thật là anh dũng. Trong nhà chúng tôi ở trước có 22 hộ, mà chỉ còn sống có hai người”. Lão đồng chí Juôcba đỡ lời vợ:
- “Mùa đông 1941-42 thật đã gay go! Xuân đến, tôi về thăm vợ ở Lêningơrat; có lẽ vợ tôi quên rằng lúc đó đã cho tôi ăn thức gì. Một đĩa có một cái gì xanh xanh.

- “Gì thế?” - “Rau pissenlit”. Thì tôi cho anh ăn thức gì tôi kiếm được!" - Thỉnh thoảng tôi từ mặt trận đưa về chút ít bánh mì".

Anh Nguyễn Đình Thi nói: “Phụ nữ có một vai trò thật lớn lao!”. Phòng ăn có đàn pianô, có máy vô tuyến truyền hình. Bữa ăn có trái ô liu, có nhiều thứ giò lợn, có trứng cá cavia. Bà Juôcba kể tiếp:

- “Tôi lúc đầu đi làm công sự, đào những hố chống xe tăng, xây những cứ điểm phòng ngự; chỉ có đàn bà làm, đàn ông ra mặt trận. Chúng tôi làm đêm làm ngày; khi bị bao vây, thì làm công sự ở trong Lêningơrat. Về sau tôi vào giúp việc ở bệnh viện.”

Nhà Văn Juôcba nói: “- Nếu tôi trẻ hơn, tôi muốn đi thăm Việt Nam. Trước kia, tôi làm phu chăn cừu. Tôi đã dự ba cuộc chiến tranh. Cả họ Juôcba nhà tôi, chỉ có tôi là người duy nhất học xong đại học, chỉ có chính quyền Xô viết mới cho tôi được như thế.”. Tôi muốn tiếp lời người anh thân mến: “Cũng chỉ có dưới chính quyền Xô viết, anh mới trở thành một nhà văn.”

Tôi không muôn vàn mến yêu gia đình này sao được, khi mà người con trai độc nhất của ông cụ bảy mươi tuổi này đã sang Việt Nam làm chuyên gia mỏ ở Uông Bí, để lại hai cháu nhỏ cho ông bà nuôi, vì vợ anh đã chết; và hai cháu thiếu mẹ, nên đã gọi bà nội là mama (mẹ).

*
* *

Lêningơrat hiện nay đóng tàu, làm các máy cơ khí, máy chính xác, máy điện tử, đã đóng chiếc tàu phá băng “Lênin” chạy bằng nguyên tử, làm tuyếcbin thủy điện khổng lồ, làm những máy bào, máy phay tự động, có chiếc cao bằng một nhà ba tầng; lại là một trung tâm văn hóa lớn lao. Thành phố Lênin, thành phố anh hùng! Buổi sáng ấy thật là trong sáng, chúng tôi đến thăm nghĩa địa Pitcarepcôi (Piscarepcôie). Không phải chuyện thường, mà nơi đây đã chôn sáu mươi vạn thường dân hy sinh trong khi chống giữ Lêningơrat. Bát ngát những khu đất phẳng hình chữ nhật mọc cỏ xanh, lặng lẽ trang nghiêm: đó là những mồ tập thể; tượng Bà mẹ Tổ quốc đứng cao, đăm chiêu mạnh mẽ, hay tay nâng cành lá vinh quang; khung cảnh thật trầm hùng, mà không có một chút bóng tối. Thơ khă’c vào đá, những câu thơ văn xuôi nhịp điệu dài rất hợp ở đây:

“... Thần chết sợ chúng ta! Chúng ta không sợ cái ”chết..."

“... Những chiến công diệu kỳ, các đồng chí đã làm nên một cách giản dị, một cách xứng đáng; cùng với Tổ quốc, các đồng chí đã đem chiến thă’ng về.” “Trên khoảng đồng buồn thương trang nghiêm này,

nghiêng những thân cờ, nghiêng mình Tổ quốc.”

Kalinin nói, khă’c vào đá: “Những thế kỷ sẽ đi qua, nhưng chiến công Lêningơrat sẽ còn mãi mãi.” Một ngọn lửa bất diệt thă’p giữa đá hoa cương. Cái hình ảnh lớn lao của sự hy sinh vĩ đại này không xa tâm trí tôi mà luôn chen lẫn vào trăm nghìn cảnh sống, cảnh đẹp của Lêningơrat huy hoàng, kiều diễm. Khi chúng tôi trò chuyện bằng tiếng Việt Nam với một số sinh viên ngoại ngữ xô viết, thì ngoài cửa kính chim hải âu từ biển vào đập cánh tră’ng trên sông Nêva; rừng thu, cây thu của xứ lạnh vàng rực lạ lùng, những vườn tược rộng rãi rất thơ của Lêningơrat trải muôn điệu lá đỏ vàng mà trong đời tôi bây giờ mới thấy được, tưởng như bóng dáng thi hào Puskin một tay đút dưới áo đặt lên ngực còn bách bộ suy nghĩ đâu dưới ánh lá vàng này; viện bảo tàng Ở Ẩn, cái vốn nguyên thủy của nó (năm 1764) là tài sản riêng của nữ hoàng Catơrin thứ hai, mụ đã viết trong thư gửi đi: “Chỉ có ta và lũ chuột là có thể ngă’m nghía tất cả những cái này.”; bây giờ của cải nghệ thuật của nhân dân xô viết trưng bày la liệt trong 340 phòng, gồm hơn hai triệu thứ, tôi đã lạc một cách say mê trong một phần nhỏ của kho tàng văn hóa ấy; tôi đã đến thăm hãng điện ảnh lớn Len film; tôi đã đi trên lề đại lộ Nepski, chen chúc với những người dân Lêningơrat hòa nhã... và luôn luôn tôi biết cái giá rất đă’t của một ngày hạnh phúc nó là kết quả của chiến đấu hy sinh. Khi tôi bay trên biển Bantich vào lúc chiều tà, rời thành phố Lênin ở cực bă’c xuống Ôđetxa phương Nam, khi mặt trời chìm một nửa đỏ xuống biển và hoàng hôn kéo dài, chân trời trên biển cứ ráng đỏ luôn và càng xa tôi, tôi lại nhớ hình ảnh bà cụ qua đường ở Lêningơrat hôm ấy tuyết xuống. Tôi và anh Nguyễn Tuân cứ ao ước nhìn cho được tuyết trong đời. Chúng tôi đang ở trong phòng khách sạn, bỗng anh Nguyễn Đình Thi ở tầng trên gọi dây nói báo tin cho chúng tôi: “Nhìn ra cửa đi! Tuyết xuống đấy.” Phía ngoài cửa kính, bông tuyết nhảy nhót loạn bay, như mưa, như có gió nhẹ thổi, như bột ră’c, như hoa tung, lao xao cả không gian. Thật là một nhạc-vũ-khúc im lặng, một nhạc-vũ-khúc cho con mă’t, cho tâm tình. Tuyết bay, tuyết bay nhẹ nhàng. Tôi xuống khỏi khách sạn đi ra đường, vui tuyết mới; tôi có nói câu nào đâu, nhưng một bà cụ qua đường nhìn thấy tôi tóc đen, mă’t đen, biết người ở xứ mặt trời đến, bà cụ đáp lại cái câu nói thầm trong ánh mă’t tôi ngạc nhiên, bây giờ bà cụ vừa đi qua vừa gật đầu với tôi, và nói như ca lên: “Tuyết tră’ng!” Đó là một người dân Lêningơrat.

9-2-1966

GĂP NHỮNG CON NGƯỜI XÔ VIẾT

Sức giàu mạnh của Liên bang Xô viết là dựa trên những bàn tay, những trí tuệ của hàng trăm triệu người, những con người đã được đào tạo ra từ Cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại. Những con người ấy, tôi đã được nhìn hàng nghìn, hàng nghìn ở những thành phố, hàng trăm, hàng trăm ở một nông thôn, tuy nhiên trong thời gian ngă’n ngủi năm tuần lễ thăm Liên xô (tháng 10-1965) tôi cũng chỉ được trò chuyện, gần gũi với một số rất ít, dăm chục người chăng? Cùng ăn một bàn lại ít hơn nữa; nhưng những người tôi đã gặp đó đều có mang mỗi người một cách cái tính chất không pha lẫn được, cái đặc điểm đã làm cho Bôrit Pôlêvôi đặt tên một quyển sách của mình: “Những người xô viết chúng tôi”. Đứng trong lòng của đập thủy điện lớn nhất thế giới Bơratscơ (Braskt), dài 1500 mét, cao 120 mét từ đáy sông lên, sừng sững khổng lồ, đang làm tỉ kilôvat giờ điện thứ 13 (trong tháng 10/65), tôi nhìn xuống sông Ănggara nước xoáy cuộn sau khi đã chảy qua các tuyếc bin; lời nói thiên tài của Lênin; “Chủ nghĩa cộng sản là chính quyền xô viết cộng với điện khí hóa toàn quốc” tạc vào bê tông tỏa ánh sáng rực rỡ trên đầu tôi; tôi thấy mình như cũng đang thă’ng thiên nhiên một cách vẻ vang, thấy mình như vốc trong tay một thác điện; nhưng tôi nhìn quanh mình, chỉ thấy chỉ huy tất cả là một kỹ sư trưởng, trông coi tất cả là một số ít công nhân, họ có một cái bàn ping-pong trong câu lạc bộ; những người ấy đơn giản hiền lành biết bao! biết chúng tôi là những nhà văn Việt Nam, họ vui vẻ giảng cho chúng tôi, vui lòng đưa chúng tôi đi xem khă’p chốn. Nhưng tôi biết một nhúm người ít ỏi đó có cái sức mạnh ghê gớm của hàng triệu người đã chiếm lĩnh khoa học kỹ thuật tiên tiến; tôi tưởng tượng bảy tám năm về trước, khi quanh đây rừng tai ga hãy còn làm chủ và những con muỗi chân dài và nhỏ đốt rất đau, những người đầu tiên đến căng lều vải ở, xua gấu vào rừng, những chuyên nguyên liệu đầu tiên chở theo đường sông, vân vân... rồi tôi lại nhìn những áo sơ mi giản dị trên lồng ngực căng ưỡn của những công nhân ở đây; tất cả ánh sáng của đập Bơratscơ này đã vào trong mă’t của họ. Và tôi quý biết bao cái cử chỉ của người công an võ trang phụ nữ đã nghiêm trang kiểm tra cẩn thận giấy phép của những người vào thăm; chị ấy không đùa với việc bảo vệ thành quả lao động này, nó là tài sản của toàn dân xô viết.

Trưa hôm ấy chúng tôi vào thăm gia đình của người chị anh lái xe cho chúng tôi ở Bơratscơ; chồng người chị ấy là một kỹ sư, nay làm cán bộ kinh tế; anh đã ở Xibêri hai chục năm; anh nói: “Gặp gấu, tôi gọi bằng cậu”. Anh kể trở lại bản anh hùng ca ở Bơratscơ và tặng chúng tôi những chiếc ảnh khi đập đang còn xây dựng. Tình cờ hôm đó lại đúng vào ngày mừng sinh nhật của anh. Nhất kiến, cả gia đình đã bă’t chúng tôi ngồi vào cái bàn ăn tròn, như bạn thân từ lâu lă’m; tôi mới biết tính hiếu khách cổ truyền của người Nga, mà bây giờ là người Nga xô viết, là “danh bất hư truyền”.

Má tôi là một người miền Nam, Việt Nam, tôi có máu miền Nam ở trong một nửa người, và dường như các miền Nam của các nước vẫn có một cái gì giống nhau, dù ở châu Âu hay châu Á; những người miền Nam có nhiều mặt trời ở trong máu và trong tính tình. - Cảng Ôđetxa ở trên Hă’c Hải buổi chiều thật là đẹp. Đứng trên chót cùng của những bậc tam cấp nổi tiếng, gọi là những bậc tam cấp Pôtemkin, thật cao, tôi nhìn ra biển: các tàu đã bă’t đầu lên đèn, trên mặt biển có những thành phố nổi, những chòm sao... Nhưng đáng thích hơn, là buổi sáng trên Cảng, công cuộc lao động chuyên chở thật là tấp nập. Người hướng dẫn chúng tôi là phó giám đốc Cảng, trước đây là một thủy quân đánh bộ, vào giải phóng Ôđetxa rồi ở luôn đây 20 năm. Chúng tôi đi giữa những cột chơm chởm của 85 cần trục, cái lớn nhất là 120 tấn; mă’t chúng tôi nhìn những tàu các nước cập bến; 98% công việc ở đây đã cơ khí hoá. 7000 người làm việc ở đây; nhà ăn sơn xanh cho Cảng vui mă’t; những kho chứa hàng đầy ă’p; nhà máy ướp lạnh đang xây; tàu đi Batumi, tàu đi Lét-tôni, tàu đi ra ngoại quốc; biển màu nước sẫm, cho nên đặt tên Hă’c Hải tương phản với những cánh chim hải âu bay liệng tră’ng phau... Đồng chí giám đốc Cảng vốn quê ở Atstrakhăng có nhiều cá esturgeon và trứng cavia rất quí, có con làm thợ máy tàu thủy, đã có một cháu, đã nhiều chuyến đi Cuba, đã từng phụ trách chiếc tàu “Lêningơrat” chở dầu hỏa sang Việt Nam, đã ghé các bến Thượng Hải, Xanhgapo, đã nhiều chuyến đi trên biển Bă’c cực gặp những núi băng rất là nguy hiểm: con “sói biển” 53 tuổi ấy có một tâm hồn lãng mãn cách mạng.

Anh nói: - “Sau chiến tranh, cảng Ôđetxa bị phá hoại tất cả, chúng tôi phải làm lại. Cũng như ở bên nước Việt Nam của các đồng chí, chúng tôi đã vừa xây dựng Cảng vừa khai thác. Hiện nay cảng Ôđetxa có hai triệu rưỡi hành khách đi tàu trong một năm, có nhiều khách du lịch. Hai năm nữa, mời các anh trở lại đây! Các anh sẽ thấy một cầu tàu ba tầng; tầng dưới là kho hàng, tầng giữa là trị sự và khách sạn; còn tầng trên là tiệm ăn. Không ở đâu có một nhà ga như vậy, ga cho khách đi tàu thủy, ga chung quanh có biển! Hai năm nữa, các anh trở lại đây, ngồi trên tầng thượng, uống với tôi một li rượu cô nhă’c! Về phần tôi, tôi luôn sẵn sàng đi Việt Nam làm thủy thủ, làm lính trên ngư lôi hạm, trên diệt ngư lôi hạm. ...”. Tôi tưởng hiếm mà có một người giám đốc Cảng nhìn thấy rõ tương lại như thế; không! đi 50 kilômét, đến Ilisốp, tôi lại gặp một ông giám đốc Cảng với màu să’c và cá tính khác, nhưng cũng đầy lãng mạn cách mạng như con “sói-bể” Ôđetxa. Cảng Ilisôp là lấy tên của Lênin (Ilisơ). Ôđetxa đã 174 tuổi, Ilisôp mới có 9 tuổi, nhưng Ilisôp sẽ còn lớn hơn cái cảng lớn Ôđetxa. - “Sẽ thế này. .. sẽ thế kia...”, đồng chí giám đốc Cảng ở đây nói với rất nhiều chữ “sẽ”; không phải là một tương lai ước vọng mơ màng, mà một tương lai đã đặt trong kế hoạch, nghĩa là nhất định sẽ thực hiện. Và lại còn thực hiện vượt mức! - “Ilisôp hiện giờ có ba vạn dân, sẽ có mười vạn dân. Ba mươi nước đã có tàu đến đây, sẽ còn nhiều nước nữa đến; đây là cửa xuất cảng máy lớn nhất của Liên Xô...”. Vâng, Mã Lai, Nam Dương chở cao-su đến đây, Ấn Độ chở đay, Ai Cập chở bông, Tuynidi chở dầu dừa, Việt Nam chở ván sàn đến đây. Tôi lên thăm chiếc tàu Đội tiên phong của Lênin ở Việt Nam về; tôi sung sướng thấy qua bao nhiêu đường bể, trong buồng trưởng tàu được trang hoàng với những đồ mỹ nghệ của nước ta. Người giám đốc Cảng Ilisôp này nụ cười cởi mở trên chiếc cằm hai ngấn, cha mẹ trước kia đều làm thợ, nhà nghèo, 14 tuổi đã đi kiếm việc; nay 49 tuổi, có một con trai cũng làm nghề biển, đang học ở một viện hàng hải. Tỗ rất cảm động khi nghe người nghề biển ấy tỏ ra hiểu và quí nghề văn: “ - Tôi yêu những nhà văn. Họ dạy tình mến thương, tình bầu bạn, tình yêu nước, ca ngợi những điều tốt nhất trên đời, đả kích những cái xấu. Một người lính, một vị tướng, nếu đọc họ, sẽ nhận ảnh hưởng của họ. Nghề viết văn khó lă’m. Nhưng làm Cảng cũng khó!”

*
* *

Làng “Suốt Lớn” ở trên đường từ thành phố lêccut đi đến hồ Baican, cách hồ 14 kilômét. Trước ở nơi khác, sau do làm thủy điện, nước dâng lên, làng đã dời đến ở nơi này. Một làng của Xibêri có suối, có cầu gỗ bă’c ngang, có đường đi ra bờ sông, có những ngôi nhà gỗ bên sông, nghĩa là rất nên thơ. Ba giờ chiều, gà gáy. Bò khoang đang gặm cỏ. Chim bồ câu đậu trên cột điện gỗ. Củi chất thành những đống, chao! củi tức là ấm áp, bếp nước, sưởi đốt, là tình nhà cửa gia đình. Trên những mái nhà, là cột rađiô và cột vô tuyến truyền hình. Lá thu vàng kêu lạp xạp dưới chân. Dê tră’ng. Ngựa kéo xe, cái ách thật cong, rất điển hình của xứ sở này.

Đồng chí bí thư Chi hội Nhà văn Xibêri đưa chúng tôi đi thăm hồ Baican về, chúng tôi ngỏ ý muốn dừng lại thăm làng, thăm một gia đình nông dân xô viết, thì đồng chí đã không chọn lựa, đưa chúng tôi vào một ngôi nhà gỗ nhỏ rất khiêm tốn. Đó là gia đình Bơrukhanôp. Nhà hai buồng đơn giản và ấm cúng, bộ bàn ghế gỗ mấy cái giường hẹp, chiếc máy rađiô, khẩu súng đi săn của ông cụ treo trên tường, bức hình Đức Chúa Bà (icône) nhuộm màu thời gian đặt trên kệ. Trong mảnh vườn nhỏ, trồng khoai tây. Đây là nhà hai ông bà cụ đã về hưu. Chủ nhà xin lỗi nhà cửa luộm thuộm vì đang nhờ láng giềng làm lại mái nhà mới. Bà cụ nhanh nhẹn, ông cụ ít nói. Lương hưu hai cụ cộng được 80 rúp một tháng. Áo quần của người lao động. Thuốc lá mời khách là thuốc lá bình dân. Anh bạn nhà văn Xibêri đã không bố trí lên khung gì cả, cứ để chúng tôi tiếp xúc với sự thật. Nhưng ấn tượng đối với tôi thật là sâu să’c. Đây là đất, đây là những người đứng lên từ đất, hai tay da mồi hãy còn vặn vẹo những đường gân lao động. Ông bà đều 70 tuổi. Ông cụ trước kia làm ở nhà máy đóng tàu nhỏ đánh cá. Nay đi đánh cá thêm. Bà cụ trước có đi đánh cá, những năm chồng và con đi đánh trận.

Dĩ nhiên, biết chúng tôi là người Việt Nam thì hai cụ chủ nhà hỏi ngay tin tức cuộc kháng chiến chống Mỹ. Bà cụ nghe, rơm rớm nước mă’t, nói rất ngă’n:

- “Đánh một cái cho nó chết!”. Ông cụ nói:
- “Bọn Mỹ không cho người ta sống bình yên!” Ông cụ đã ở 12 năm trong quân đội, đã dự Chiến tranh 1914 - 1918, đã tham gia Nội chiến, và đã dự suốt cuộc Chiến tranh vệ quốc. Ông bà cụ có hai con trai, một hy sinh ở mặt trận, một 22 tuổi, chết ở trên sông vì cừu người.

- “Các anh cho biết thêm tin tức chiến trận, và sống thế nào.” Còn một ít sức của người già, hai cụ cũng cứ tỏ ra quă’c thước: - “Chúng tôi chống chiến tranh ăn cướp!”. Ông cụ nói: “Trước đây chúng tôi cũng đã hạ được máy bay quốc xã bằng súng trường.” Bà cụ nói: “Trong chiến tranh, chúng tôi đã phải ăn theo khẩu phần đấy.”.

Câu chuyện chuyển sang hỏi thăm nhau về tình hình gia đình. Hai cụ còn lại một gái lấy chồng ở lêccut, là phi công; có hai chân, một lớp 9, một lớp 7. Bà cụ hỏi và ghi địa chỉ của chúng tôi. Vạn thủy thiên sơn, biết bao giờ mới gặp nhau trở lại! Nhưng lòng ân cần tha thiết vẫn cứ tưởng như sẽ viết thư thăm hỏi nhau. Ông cụ khen vợ:
- Bà nhà tôi giỏi văn hóa lă’m đấy! Bà cụ ngượng nghịu:
- Tay tôi viết đã run run rồi. Chúng tôi nhìn lên tường: Ảnh người con trai đã hy

sinh vì Tổ quốc. Anh bạn nhà văn Xibêri nói với tôi:
- “Vào gia đình nào, cũng thấy như vậy: ảnh người

trèo ở chỗ quí nhất, và đề ngày hy sinh.” Khi chúng tôi từ giã ra về, đi ra cửa, thì nhìn thấy đóng củi bổ từng thanh xếp ngay thẳng, gợi không khí mùa đông să’p tới. Trong chuồng, một con lợn đang ụt ịt. Khoai tây trong vườn không tốt, lấy cho lợn. Lợn to mùa đông sẽ thịt. Hai ông bà cụ xô viết cộng 140 tuổi gửi lời chào thăm

nhân dân Việt Nam anh hùng, và hãy còn áy náy mãi:
- “Nếu không chữa nhà, thì...”

* * * Tôi đã có dịp viết về thành phố Lênin anh hùng ghê gớm, chiến thă’ng được cuộc bao vây 900 ngày của quân Hitle, về những con người xô viết tôi đã gặp ở đó. Nay tôi chỉ xin thêm một điều chưa viết: một người của thời đại chúng ta, một nhà bác học mới 35 tuổi, đã có tiếng trên quốc tế. Như ở nước ta nói, anh ấy “hiền như Bụt”. Ấn tượng đó không phai trong óc tôi: nét mặt hiền như hạt cơm của nhà vật lý thanh niên, đôi lông mày rậm làm cho mă’t sâu să’c thêm, một nụ cười hồn hậu như trẻ nhỏ, và một giọng nói dịu nhẹ như thủ thỉ, cả người khiêm tốn lạ lùng.

- “Tôi chỉ là một người ước nguyện làm một nhà khoa học thôi... Hiện nay, tuổi trung bình của các nhà bác học đã thấp xuống. Tôi rất thiếu thì giờ. Ở trong phòng khách sạn nào, tôi cũng có thể tranh thủ làm việc được.
- Từ lúc ít tuổi, tôi đã có những tập quán làm việc khoa học. Nghề gì cũng vậy. Muốn thành kỹ sư không đủ, mà phải thực sự trở thành kỹ sư.”

Anh Borit có một con; anh làm ở Viện vật lý, nghiên cứu về thuyết hấp dẫn trong vũ trụ; vợ anh làm ở Viện quang phổ. Anh nói chuyện về Viện Đupna trên sông Vonga, “Tôi có đến đó một tuần, thích lă’m. Tôi đã dự một cuộc tọa đàm ở trung tâm Xibêri của Viện Hàn lâm khoa học...”, và trong khi anh nói về việc người ta nghiên cứu từ trường, của sao Kim thì thấy rằng sao Kim không có từ trường, nói về công cuộc đào tạo, chọn lọc những người nghiên cứu vật lý xuất să’c, tuổi của loại cán bộ này chỉ mới 27, thì tôi nhìn cái sơ-mi cài cổ không ca vát của anh, nhìn mớ tóc để tự nhiên chải bằng ngón tay, dường như anh không chú ý đến việc gì ngoài khoa học. Có chứ, còn chút ít thì giờ nào thì anh đành nghe hòa nhạc, đó là niềm say mê của anh. - “Tôi rất sung sướng hôm nay vì gặp những đồng chí Việt Nam”, anh nói chuyện về thời đại của chúng ta: - “Tôi không nghĩ rằng thời đại này chán lă’m, như có người ở phương Tây còn nói” - và trong khi anh tâm sự rất hiền hậu, thì tôi thấy như bộ quần áo len không sang trọng của anh toát ra một đức độ, và mă’t tôi cứ nhìn cái đồng hồ bình dân trên tay của nhà bác học trẻ này.

* * * Trong các thành phố tôi đến thăm, thì đã có ba là những Thành phố - anh hùng: Lêningrát, Ôđetxa và Mascơva. Mascơva mênh mông biển người, ban ngày thênh thang đường rộng, ban đêm rực rỡ ánh điện, tôi chưa quen với nhịp sống rộn rịp của thủ đô nên chóng mệt, nhưng Mascơva có một sức sống rất lôi cuốn.

Chúng tôi đã đến thăm Sư đoàn cận vệ Taman, một sư đoàn xe tăng bảo vệ Mascơva. Hôm ấy chủ nhật mà buổi chiều có đến hàng năm trăm hồng quân đến dự buổi họp chào mừng các đại biểu Việt Nam. Sư đoàn có 33 anh hùng toàn Liên Xô, hàng vạn chiến sĩ có huân chương và huy chương; sư đoàn đã diệt hàng vạn quân quốc xã. Chúng tôi đã lên đứng trên xe bọc thép có thể bơi qua sông, và xe diễu đi. Tha hồ mà gặp gỡ những chiến sĩ xe tăng! Trong cuộc mít tinh, người lên phát biểu là một chiến sĩ mặt rất trẻ và hiền lành; người hồng quân ấy cho biết cả trung đoàn đã ghi tên tình nguyện sang chiến đấu ở Việt Nam. - Và trong khi đi thăm doanh trại, nơi ăn chốn ở của chiến sĩ, tôi không quên được cái cách của quân đội xô viết tưởng nhớ những liệt sĩ anh hùng. Tôi ghi nhớ mãi một chiếc giường đơn giản của người lính đặt giữa hàng trăm chiếc giường khác, chăn đệm gọn gàng như ở đây vẫn có người ngủ, nhưng trên giường treo một bức ảnh, một lá cờ đỏ, và huân chương sáng rực. Tên người hy sinh: Josif LAAR sinh năm 1905, mất năm 1943, đã lấy mình lấp lỗ châu mai, dọn đường cho chiến thă’ng quân địch. Từ lúc đơn vị về ở chỗ cố định, giường của liệt sĩ LAAR lại được xếp đặt chăn đệm tươm tất như khi còn sống, và bên giường, luân phiên có chiến sĩ đến nằm ngủ gác danh dự. Hai con trai của LAAR lần lượt đi nghĩa vụ quân sự, lại vào đại đội của bố, và hết anh đến em, đêm đến đã làm người gác danh dự bên giường của bố. Đơn vị luôn liên hệ giúp đỡ người vợ của liệt sĩ; hai con hết hạn nghĩa vụ lại đi công tác, mà chiếc giường của người anh hùng lấp lỗ châu mai LAAR hơn hai mươi năm sau, có thể nói như là không bao giờ để cho hương tàn khói lạnh, đó là một cách tưởng nhớ liệt sĩ thật là thấm thía, chí tình! Hôm ấy là chủ nhật đầu tiên chúng tôi đến Mascơva; chúng tôi đến thăm khu Bảo tàng nhà tu viện cũ Novodévitcho; sát liền đó, là một nghĩa địa có mộ Gogol, Tchékov... Tôi đã xúc động rất mạnh khi thấy người Nga, người xô viết, người Môtcôvit chăm sóc cho người chết như thế nào. Nước mă’t tôi bất giác ứa ra, khi thấy một người con mang đến một tấm vải tră’ng rất to, ôm choàng lấy mộ, lấy bia vào lòng, lau mộ lau bia cho cha sạch không còn một hạt bụi, đá cẩm thạch bóng lên ánh nước! Cuối thu rồi, mà trong nghĩa địa nhiều hoa tươi đẹp hơn bất cứ ở nơi nào. Người ta nhìn thấy tấm lòng chung thủy của một dân tộc. Ở Mascơva, chúng tôi tiếp xúc nhiều với những nhà văn; mà không thể tách nhà văn - con người với nhà văn
- tác phẩm. Chúng tôi đến thăm nhà riêng của tác giả Những ngày và những đêm Stalingơrat ở ngoại ô trong một khung cảnh yên tĩnh dường như là thôn quê. Nhà văn xô viết tóc đã bạc nhưng dáng mặt, tinh thần vẫn trẻ trung, nụ cười có đức độ, đôi mă’t hiểu thấu những gì sâu să’c của tâm hồn người. Bữa cơm thân mật đã về cuối. Người con trai trẻ tuổi của nhà văn râu để quanh, dài xuống dưới cằm; tôi chưa quen với kiểu râu ấy, thoạt nhìn thì thấy như là tợn; nhìn kỹ, người thanh niên gần hai mươi sáu tuổi ấy có tâm hồn trong sáng như một trẻ con; anh ta đã gục đầu trên bàn ngủ thiếp; mặc dù anh đã lớn, sống bằng nghề biên tập viên nhà xuất bản, với lương riêng, nhưng trước mặt cha, anh hồn nhiên như hãy còn nhỏ. Nhà văn xô viết lão luyện thấy con ngủ, khẽ ra hiệu mời khách rút sang phòng bên cạnh tiếp tục trò chuyện với chủ; chúng tôi nhẹ nhàng lướt chân, chia sẻ nỗi lòng thương mến của người cha hiền từ nâng niu giấc ngủ của con. Tôi hiểu rồi: chính những tác phẩm ưu tú của nhà văn ấy là do trái tim xúc cảm yêu thương những con người, trong đó tấm lòng cha chiếm một phần quan trọng... Ở tất cả những nơi tôi đã đến thăm, là một người nước ngoài, tôi tiếp xúc nhiều với những lái xe. Đó là anh lái xe ở Bơratscơ, đã từng là hồng quân sang đến tận Bá-linh; đó là bác lái xe ngót 50 tuổi, đã từng cộng tác ở Triều Tiên, Trung Quốc, bác muốn sang Việt Nam giúp ta đánh Mỹ... Và những bà, những chị phụ nữ ở các khách sạn, họ có truyền thống của người phụ nữ ở Nga, kính nể khách, nhưng mà che chở khách như một người chị một người mẹ. Và những người phụ nữ đứng bán hàng, ngồi ở quỹ, sao mới thấy người Việt Nam, nghe mă’t đã đỏ, dù chỉ là gặp nhau trong phút giây, giữa công việc bận bịu. “Những con người xô viết”! Đó là kỷ niệm sâu să’c nhất của tôi, sau khi đi thăm Liên bang xô-viết về... Hôm ấy lại lêccut, thủ phủ Xibêri, tôi gặp một cây bút trẻ xô viết; anh thanh niên này thích viết kịch; anh từ Nôvôxibiếc, tận đằng đông Xibêri, về thăm dập Bơratscơ, thế là cùng đi với chúng tôi. Chúng tôi rất chóng thân nhau. Anh đóng hoạt kịch tài lă’m, chỉ cần cầm một cái ô, đem cặp nách, và thay đổi nét mặt nhanh chóng, anh đã giống hệt như một hề xiếc. Đến Bơratscơ, anh chạy tìm đủ các thứ ảnh đem biếu chúng tôi, anh mua quà bánh cho chúng tôi; vì tình quốc tế, mà anh hóa như người cần vụ cho chúng tôi vậy! Anh kể chuyện mình; vốn là thanh niên Lêningrat, theo tiếng gọi của Đoàn, đi khai thác Xibêri. Đã có vợ, một con; vợ cũng đi trên chuyến tàu tiến về Xibêri, anh vô ý đạp vào giày của chị. Vợ chồng rất yêu nhau, nhưng thỉnh thoảng có cãi cọ; những lúc ấy thì cả hai đều hối: - Biết thế thì hôm ấy đừng giẫm lên chân nhau! Anh bút trẻ xô - viết thật hiền lành. Một đêm thanh tịnh, anh thủ thỉ bên tai chúng tôi: - “Các đồng chí về nước, có cần gì, viết thư sang cho tôi. Tôi muốn tặng các đồng chí một ít thuốc men, không phải với danh nghĩa gì, mà chỉ là nhân danh một con người”. Tuổi anh trẻ, tấm lòng hồn nhiên, nhưng suy nghĩ chín chă’n. Thấm thoă’t đã hết ba ngày, anh phải trở về Nôvôxibiếc. Anh đến phòng tôi, chào từ biệt, mà tôi bỗng bàng hoàng hoảng lên vì phải xa nhau. Chúng tôi cố nói cho nhau hiểu. Tôi bảo bằng tiếng Anh bập bõm: “You véry good man! Anh là người tốt lă’m!” Anh ấy không biết nói gì hơn, cũng bảo tôi: “You véry good man!”. Tôi xuống khách sạn, ra đến ô-tô buýt tiễn anh, quyến luyến lạ lùng và xót xa từ biệt. Xe anh đi rồi, mà tôi vẫn tự lă’ng lại lời cuối cùng tôi đã nói với anh không biết mấy lần:
- You véry good man!

26-10-1965

HỒN THƠ TUỔI TRẺ LỨA HAI MƯƠI

Tôi có duyên lă’m mới được hai niềm vui trẻ trung đến cho mình cùng một buổi sáng: Sau khi đi dự “Đại hội thi đua các đội thanh niên xung phong chống Mỹ, cứu nước” toàn miền Bă’c về, tôi đã được một bạn từng công tác nhiều với thanh niên xung phong kể cho nghe những nét sống về những người “không có việc gì khó” ấy, đồng thời tôi lại được Tòa soạn báo Tiền phong đưa đến cho xem một cuộn thơ của bạn trẻ khă’p nơi gửi về, mà phần lớn là của thanh niên xung phong. Chẳng duyên chưa dễ vào tay ai cầm, trong tâm hồn tôi chen lẫn những chiến công thă’ng Mỹ của thanh niên xung phong cùng với những tiếng hát của họ; hôm nay tôi không điểm thơ, không phê bình thơ một cách nghề nghiệp, mà tôi chỉ muốn hát theo hồn thơ tuổi trẻ của lứa hai mươi hiện nay...

Trước đây khoảng ba mươi năm, tôi ca ngợi tuổi trẻ: Gánh hai mươi tuổi, nhẹ nhàng sao! đó là ca ngợi tuổi trẻ chung chung của đời người, còn

thật ra, lứa hai mươi tuổi trước tháng Tám 1945, nếu họ không được giác ngộ cách mạng, thì tâm hồn họ là một gánh nặng nề, u uất, tuổi đời phây phây vừa mới tung cánh họ lên, thì cái lồng cũi của đế quốc cướp nước lại úp chụp ngay họ lại.

Chỉ có thanh niên từ sau Cách mạng tháng Tám mới thật là trẻ, tuổi trẻ đời của họ gặp tuổi trẻ hồi sinh của Tổ quốc, trong mùa xuân tái sinh của loài người có chủ nghĩa xã hội. Và điểm cao nhất của niềm trẻ trung hân hoan ấy là lứa thanh niên trong ngoài 20 tuổi hôm nay, họ là thế hệ sinh ra cùng với nước Việt Nam dân chủ cộng hòa; lịch sử có những năm tháng diệu kỳ, không phải lúc nào người ta cũng được sinh ra cùng với một tháng ngày như Cách mạng tháng Tám! Lứa tuổi hai mươi ấy hiện nay đã tỏ ra mình ngang tầm với lịch sử, xứng đáng với cha ông anh hùng. Bác Hồ tự hào có những người cháu anh hùng như lứa tuổi hai mươi hiện nay. Tôi đã từng được chứng kiến cái mùa xuân tâm hồn của anh bộ đội những năm 1949 - 1950 trong Kháng chiến lần thứ nhất; hành quân giữa rừng lên đánh những đồn Đại Bục, Đại Phác, Phố Ràng trong chiến dịch sông Thao, anh ấy hát:

Nă’ng vàng suối chảy trong xanh
Gió hiu hiu thổi trên cành nguỵ trang.

Anh bộ đội bảo vệ căn cứ địa trung ương khi chữa một mái đình dột nát thành một nếp đình ấm cúng xong, nói với con chim"

Chim ơi mày ở nơi nao?
Vì chưa có chỗ thì vào ở chung.
cũng là anh bộ đội đêm khuya trong chiến dịch Lê Hồng
Phong (đánh Phố Lu) nói với cây súng:
Nằm đây bố trí bên nhau.
Súng ơi có rét chui đầu vào chăn!

Ba câu thơ lúc bát lấy ở ba nơi, ba lúc khác nhau, đặt gần nhau làm thành bài thơ của một mùa xuân tâm hồn: lứa những người hai chín, đôi mươi những năm 1949 1950. Nay họ đã thành cái khung cán bộ vững vàng cho những người khi ấy mới được bốn, năm tuổi; những người khi ấy dăm tuổi thì bây giờ đã là đồng chí bộ đội tân binh, anh và chị thanh niên xung phong chống Mỹ, cứu nước. Tôi lại được chứng kiến một mùa xuân tâm hồn của lứa trẻ mới mẻ bây giờ. Mùa xuân của họ bật tung nở rộ một cách diệu kỳ! Bởi ai có ngờ cơn bão táp ghê gớm vĩ đại chống giặc Mỹ xâm lược lại là một mùa xuân sơm thúc những chồi nụ tài năng đạo đức của họ ngạo nghễ ra giữa gió sương, và phát huy tươi đẹp lạ thường. Cha mẹ sinh họ ra, nuôi dưỡng họ khôn lớn, cho họ đi làm cháu Hồ Chủ tịch, cũng không ngờ được hết rằng chỉ sau một thời gian ngă’n ở đơn vị, ở đội ngũ, những bức thư họ viết về tâm hồn đã sáng đẹp lên biết bao! Những thành tích họ báo về thật nức lòng; có những bậc cha mẹ giọng run run mách tin với bà con, bạn bè, cùng con của họ ở xa vừa mới được kết nạp vào Đảng. Dĩ nhiên hôm nay tôi phá vỡ đê của ngôn ngữ để cho dòng tâm tư tình cảm của lứa tuổi hai mươi hồn nhiên dào dạt tan chảy vào tâm hồn tôi; có thể nói để cho phù sa của lứa tuổi họ bồi bổ cho miếng đất của tuổi tôi không khéo mà dễ cỗi cằn; như đối với mùa xuân tâm hồn của lứa trẻ trước đây, tôi lại nghe lứa hai mươi tuổi kháng chiến đánh Mỹ này bằng lă’ng tai tri kỷ nhất; khi đã định hiểu nhau hơn cả ngôn ngữ nữa, thì câu nệ ở lời, ở chữ, ở vần, ở bằng bằng tră’c tră’c lại hóa ra không phải cách. Tôi hiểu hết những lời mùa xuân của họ: XUÂN VỀ Xuân đã đến bên tôi người lính mới,

Mười chín tuổi đời thêm một tuổi quân. Tôi reo ca với nă’ng sớm mùa xuân, Mà tay súng săn gân nă’m chặt. Tôi đứng đây núi nào cao nhất, Bă’n tan hoang chim să’t trên trời Xuân về đưa tôi đến biển khơi Đôi hải đăng mặt biển sáng ngời Suốt đêm ngày tay súng không lơi Làm người lính sống nơi hải đảo. Xuân bước nhẹ trên lòng phà mâm pháo Như tiếng mẹ ru bên võng hồi nào Tôi say sưa với nòng súng giương cao Hồn tôi sáng như sao trong đêm tối...

Đỗ Xuân Thuấn
(HT 6419 BTG.)

Gặp một giọng thơ như những đoạn trên đây, bỗng nhiên tôi đã chọn lựa và thưởng thức theo phạm trù văn học dân gian; cũng như hội họa dân gian không phải cao hơn hay là thấp hơn hội họa nghệ sĩ, mà là một không khí riêng, một nhạc điệu riêng, có ở trong không khí ấy, nhạc điệu ấy thì mới xúc cảm được với tâm hồn của tác phẩm; nhưng đoạn thơ như trên đang đi trên đường từ hình thái tự nhiên đến hình thái trau chuốt và rất đáng yêu. Những vần thơ đầu tiên của Tố Hữu cho đến hôm nay vẫn không mất cái lông tơ mượt non quí giá của tuổi trẻ: Xuân bước nhẹ trên cành non lá mới

Bạn đời ơi, vui chút với trời hồng...

Cái lông tơ trên má tuổi xuân ấy, tôi thấy trở lại trong thơ các bạn trẻ hôm nay. Lời chưa có gì mới, nhưng sao tôi vẫn cảm được cái rất mới ở trong trái tim họ:

Cuộc đời tôi, một con tàu rời bến Lướt sóng xô mặc gió biển gầm reo Vẫn bước đi mặc vách núi tai mèo Tôi vẫn vượt mặc đèo cao vực thẳm...

Có lẽ tôi đã bị nam châm của tâm hồn họ hút tôi, nên tôi xúc cảm với những lời bình thường - mà tôi thấy rung động. Tác giả bốn câu trên đây viết tiếp: Xuân đã về rồi, gió lùa khe cửa

Thêm một mùa xuân nữa đến với tôi Nói làm sao hết cảm xúc bồi hồi Của tôi, đối với mùa xuân đầy ý nghĩa...

Lại Phú
(đơn vị Q.T.)

Một bạn viết Mùa xuân thanh niên để “mến tặng các bạn đoàn viên thanh niên nhân bước sang năm công tác, chiến đấu mới”:

Đầu cành đào nở mấy bông Phảng phất hương bay nă’ng hồng mưa bụi Ôi mùa xuân đã tới! Tuổi thanh xuân như cánh én ngang trời Mười tám, đôi mươi Áo chưa sờn đã chật Ước mơ dài vô tận Chiến công vượt tuổi đời Hoa nở trên môi, gian khổ đẩy lùi Sau lý tưởng và thiết tha chân lý. ..

Bài thơ kết thúc, đúng là lồng lộng như tuổi thanh
niên:

Vì không gian là của chúng ta Vì thời gian là của chúng ta Tuổi trẻ bước đi Tư thế đàng hoàng những người chiến thă’ng!

Thái Quỳnh
(TH. 31472 OK.)

Những lời phơi phới, giá trước kia người ta cũng có thể cho là bay bướm, nhưng hiện giờ chúng ta thấy chă’c chă’n như rựa chém xuống đá, bởi đó là lời từ những chiến trường, công trường chống Mỹ gửi về. Thơ này toát ra từ cuộc đời chiến đấu. Anh bạn sau đây chú thích cuối bài thơ Xuân tuổi trẻ: “Vì tôi mới tập viết, xin yêu cầu tòa soạn góp ý kiến!”; anh thành thật nói thế, nhưng anh đã xông pha biết bao nhiêu trên những chặng đường bom đạn, đến nỗi “Những tên phà, tên bến, tên sông - Trong ta đã trở thành nhịp thở”, anh đã chứng kiến bao sự hy sinh của đồng đội, đồng chí:

Có chị hai hàm răng nghiến chặt Ôm xác bạn mình, nước mă’t vòng quanh Cởi áo lành lót thịt da cháy sém, Vuốt lại mái đầu, lau sạch từng vết máu, Ngọn lửa căm thù chứa chật mă’t bồ câu!

Vì anh đã chiến đấu, nên cái “mới tập” của anh vẫn chứa
đựng hơi sống, hơi ríu rít ước mơ, và hơi anh hùng:

Quên sao được, những đoàn tàu hối hả, Ngày lại ngày sớm tối siêng năng, Chở nặng những mùa xuân hò hẹn Làn gió đưa hương, những ánh trăng rằm.

Quên được sao, những goòng tàu đêm

chuyển đá, Mưa đầy trời - buốt nhức đôi vai, Giữa biển mù sương ta đã thấy chân trời Những vườn hoa bốn mùa rực rỡ Những ống khói, công viên, mái trường,

đại lộ... Ôi! Không thơ nào nói hết được ngày mai. Có người hỏi: - Sao các anh, anh hùng thế, Vẫn hiên ngang ca hát trước đạn bom? Họ đều ngạc nhiên và trả lời ngă’n gọn:
- Rất bình thường như ta thở, ta ăn!...

Quốc Đông
(N. 81-2-P.37)

Một bạn gái như là nói hộ cho tiểu đội 6 (đại đội 759) của nữ anh hùng thanh niên xung phong Nguyễn Thị Kim Huế, gồm mười sáu cô gái từ 16 đến 22 tuổi, xẻ núi chữa đường trong bom đạn mà hầu như không cảm thấy gian khổ, nguy hiểm, rất lạc quan, rất tươi; có khác chăng là trong thơ còn chênh, vẫn chưa bằng cái hiện thực trong đời:

Bom nổ ngày đêm, lửa đạn quản gì Đường chúng em đă’p phẳng lì xe chạy Đạn rốc - két, bom giờ... nằm đấy Có tay em mở lấy thuốc làm mìn Thay pháo xuân phá đá đục lên Đường ra mặt trận mở thêm muôn ngả Xuân thă’ng giặc Mỹ! xanh trời xanh lá Xanh mái tóc em, sỏi đá cũng thay màu Xanh să’n khoai... rừng sâu chim gọi bạn. Và, em đi! Súng khoác vai, nòng lên sẵn đạn Xuổng, cuốc bên mình vui đón xuân sang...

Nguyễn Thị Quế Hương

Người xây dựng, sửa chữa đường của tiền tuyến “Tất cả gốc gai ta thừa sức đạp bằng”, thì Người gác đường trong đêm xuân đã bao đêm không ngủ, “Đêm nay xuân về nghe đông đi cuốn gió”, lại chong đèn bền bỉ với niềm tin:

Đêm nay người gác đường chong đèn trước gió Để lòng reo với vạn chuyến xe đi Mă’t sáng long lanh, mặt người rạng rỡ Chỉ lối cho xe chạy giữa đêm xuân Những đoàn xe đi, tiếng vọng rì rầm Như đang nói cùng anh ngàn lời tâm sự:
- Đã bao chuyến xe rồi, đồng chí ơi có nhớ? Mỗi một chuyến xe tôi chở một chiến công Người gác đường vui - vui tự đáy lòng Khi chuyến xe qua, anh thấy chiến công mình

đang nở, Xe chạy nghe vui, giao thừa không đỗ Những đoàn xe dài đón xuân không ngủ. Người gác đường chong đèn Thức cùng xe đi, Gửi theo xe phần chiến công diệt Mỹ.

Trần Hồng Dương
(Tuyên Quang)

Các bạn trẻ đã làm nhiều bài thơ về Bác Hồ; Bác đã cho họ những câu thơ “đào núi và lấp biển - có chí ă’t làm nên”, hiện nay họ quật giặc Mỹ với cái khí thế của những câu thơ ấy. Đọc Thư Bác, đối với họ là một vui sướng vô hạn:

Ôi lời Bác ấm từng hơi thở Bác ở xa mà tôi tưởng rất gần... ... Thư đọc bao lần mà nghe chưa đủ, Muốn nuốt từng lời, muốn nhă’c từng câu.

Cho dù khó nhọc gian lao Đời ta có Bác dạt dào niềm vui. Khó khăn ta quyết đẩy lùi, Quân thù ta quyết chôn vùi dưới chân.

Ngọc Lương
(HT. 4491 - NE)

Đối với Đảng cũng như thế. Trong những Đêm hành quân, người thanh niên “Cõng máy trên lưng vượt chặng đường dài - Vai tê buốt đôi bàn chân nhức nhối” vẫn nghĩ rằng mình đang theo Bác, theo Đảng lên chiếm lĩnh những đỉnh cao chót vót: Ngày mai!

Khi bóng tối phủ đầy lên vai áo Đêm khuya dần, sương thấm ướt bàn chân Tôi mải bă’t mục tiêu trong kính ngă’m Bỗng lệnh truyền: thu máy hành quân... ... Đời bộ đội đi biết bao đường đất Vượt suối trèo đèo, gội gió sương đêm Nhưng nỗi bận hành quân thêm vững bước Đời tôi đang được Đảng giũa rèn

Ngọc Lương

Nhà thơ Exênhin sau Cách mạng tháng Mười đã làm

thơ nói:
- “Tôi muốn vứt giày đi chân đất chạy theo những đoàn viên thanh niên cộng sản”. Đó là cách mạng vô sản đầu tiên trên Trái Đất, không chạy theo mà kịp được sao! Bạn nhà văn lứa với tôi, những Nguyễn Đình Thi, Nguyên Hồng, Bùi Hiển... đã có con đi bộ đội. “Con hơn cha là nhà có phúc”, con theo truyền thống tốt đẹp mà cha đã tiếp nhận, và cha cũng hướng theo con, vì đó là tương lai. Riêng tôi, từng lứa tuổi trẻ lớn lên, tôi lại học tập mùa xuân tâm hồn của họ, hít thở sức sống mới vào căng lồng ngực mình!

Đây, trang sử của Đội thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước, đội quân lao động cách mạng, “Hỡi anh bộ đội không sao!”. Họ đang viết lịch sử, tôi đọc mà vui sướng, thấm thía, cảm thấy hào khí của dân tộc! Để làm vốn cho tương lai, Đảng đã và đang đào tạo một mẫu mực thanh niên vì nhân dân quên mình, không tính toán lợi ích cá nhân, tôi luyện ở những nơi khó khăn gian khổ nhất, đồng thời lao động với năng suất cao nhất, có kỹ thuật và sáng tạo. Những người ấy bảo đảm giao thông vận tải ra mặt trận, làm cầu giỏi như công nhân, kích, kéo, hàn, tán; biết các nghề của cầu: nguội, să’t, những người ấy làm đường xe lửa: đẽo tà vẹt, rải tà vẹt, xẻ đá, đặt đường ray, chèn đường; những người ấy phá bom nổ chậm gan dạ phi thường, gặp cản trở do địch gây nên thì làm đường ngầm, đường tránh, đường nhánh, hoặc làm hẳn đường mới. Đại đội 759 đã được tuyên dương là một tập thể anh hùng; máy bay giặc Mỹ đánh dữ dội cố giết công nhân, nó cố tình làm cỏ hai bên đường, nhưng những công trường của đại đội 759 là “Cồn Cỏ trên đất liền”, “Củ Chi của miền Bă’c”, không những ta vẫn làm đường, chữa đường, không hề để tă’c xe quá 24 tiếng, mà anh chị em còn sinh hoạt vui vẻ. Điểm tôi muốn nói là cái kỳ diệu của tâm hồn thanh niên; những người tuổi trẻ ở đây hy sinh, lạc quan, và sáng tạo. Họ tranh nhau lĩnh lấy một nhiệm vụ có thể nguy đến tính mạng. Tiểu đội trưởng Phạm Minh Hai, quê ở miền Nam, được phân công đi phá bom nổ chậm trên mặt đường; tiểu đội phó là Lê Viết Lân giành lấy đòi đi phá. Hai người thương nhau như ruột thịt; mẹ của Lân gửi khoai luộc phơi khô từ Quảng Bình đến, thì Lân chia cho Hai, Hai đi họp được chiếc kẹo thì đem về cho Lân. Hai bảo Lân: “Lân không tin mình sao?” Lân báo cáo với các thủ trưởng: -"Tôi lúc trước sản xuất đá, bă’n mìn thạo, nên đã quen". Hai cãi: “Tôi cũng quen!”. Hai người tranh nhau; đại đội trưởng nói: “Lân vừa đi công tác về, hãy còn mệt”. Lân bèn đưa ra lý lẽ cuối cùng: “Hai quê ở miền Nam hằng ngày tha thiết muốn thấy lại quê hương. Còn tôi quê ở đây, tôi sẵn sàng hy sinh ngày trên đất quê hương tôi”. Các thủ trưởng hội ý lại, và giao việc cho Lân. Lân ôm chầm lấy Hai: “Cậu đừng giận mình nhé!”. Lân cởi luôn chiếc áo mới cho Hai, đưa mũ cho Hai. Bí thư chi bộ đưa bật lửa cho Lân, nói: “Đảng tin cậy ở đồng chí.”. Lân đáp: “Tôi tin tưởng sẽ trở về tiếp tục chiến đấu với các đồng chí.”

Và Lân đi, rứt dây rừng để buộc bộc phá vào bom, bom rất lớn, ngồi xuống bên cạnh nó thì không thấy gì bên kia. Să’p đốt mìn, Lân chợt nhớ: Nếu nó nổ thì sẽ hại mặt đường, lại cởi bộc phá ra, rút cọc làm bẫy xeo bom ra vệ đường, lại buộc bộc phá vào bom, châm lửa vào dây ngòi, chạy thong thả vừa ngoái đầu xem lửa đã bén chưa.

Xin lỗi các bạn, tôi să’p sửa lạc đề, bởi câu chuyện Lân và Hai tranh nhau sự hy sinh, vĩ đại quá, làm tôi ứa những giọt nước mă’t thiêng liêng và làm tôi mê mẩn... Nhưng một mẩu chuyện này trong bao nhiêu chuyện anh dũng, đã nói đến cao độ tâm hồn đẹp đẽ vô hạn của lứa tuổi hai mươi. Đó là nguồn thơ, đó là nguồn vui của họ! Họ đặt nhiều câu hò giữa làm lụng:

Nhìn lên mặt cầu mà lòng ta căm giận Ngó xuống mặt đường, uất hận biết bao! Nhanh tay ta cuốc, ta cào Để đường nối lại xe vào xe ra. Và nếu các bạn cho phép, thì tôi xin kể một chuyện vui chân thật bằng ca dao. Chính là ở trong tiểu đội mười sáu cô gái anh dũng của nữ anh hùng Kim Huế. Coi thường khó khăn nguy hiểm, họ đùa như mọi thanh niên. Một đoàn xe bộ đội đi qua, các anh đã quen với tiểu đội 6 này, hỏi: “Các cô có thương bộ đội không? Có thương lái xe không?” Trả lời: “Có lă’m. Nhưng thương đồng bào miền Nam hơn”. Một anh bộ đội hò: Bao giờ thống nhất nước nhà

Thì anh sẽ lấy vợ “ba sẵn sàng”!
Cô gái tinh nghịch nhất trong tiểu đội hò lại:
Tội gì mà lấy lái xe,

Đi ba cây số còn nghe mùi dầu! Họ có đồng chí với nhau thì mới dám nói đùa mà không sợ chạm tự ái như thế; và ta phải nhận là câu ca dao rất lưu loát! Chị Huế mă’ng bạn: “Đây là bộ đội lái xe. Đừng có hò nhảm!” và chính Kim Huế hò chữa một câu đáp lại câu xướng bên nam lúc đầu: Tội gì mà lấy “sẵn sàng”, Ba năm thống nhất lấy nàng văn công!

Văn công là đại diện cho người đẹp; câu này là một cách nói mát rất thân mến.

Những người đứng trên bom nổ chậm, bă’t nó hàng phục, họ vui đùa hồn nhiên như thế. Tâm hồn họ lớn lao vô cùng. Tôi không lạc đề đâu; có một sợi dây khăng khít giữa chiến công, đạo đức của thanh niên xung phong chống Mỹ, cứu nước và những vần thơ trong sáng thật đáng yêu của tuổi trẻ. Mùa xuân tâm hồn ấy, dưới hai mặt: hành động và sáng tác là một mùa xuân của dân tộc Việt Nam ta. Tôi hoàn toàn mến yêu và kính phục các “cô”, các “chú” em tôi, những thanh niên thế hệ Hồ Chí Minh; sở dĩ có bài này, cũng là do lòng yêu kính đó; vẳng bên tai tôi tiếng các cô, các chú ca hát khă’p trên những nẻo đường chống Mỹ: Nă’ng ấm lên rồi muôn lá nguỵ trang reo

Đoàn ta đi xanh ngát cả mây chiều...
25-7-1967

CÁC NHÀ THƠ HỌC NHỮNG GÌ Ở CA DAO?

Chúng ta bây giờ đang đánh Mỹ, cứu nước, cũng hôm nay chúng ta lại thành lập Hội văn nghệ dân gian, trong đó có văn học dân gian, có ca dao. Đây là một hành động yêu Tổ quốc, nghĩa là một hành động chống đế quốc xâm lược Mỹ. Có thể nói, đồng thời với súng đạn, lưỡi lê, chúng ta lấy ca dao ném vỡ đàu giặc Mỹ. Chúng ta cương quyết diệt giặc Mỹ bởi chúng ta yêu vô cùng đất nước quê hương, yêu nhân dân đồng bào. Những câu ca dao tự nghìn đời tổ tiên để lại xoáy vào ruột rà của ta, làm động tới niềm yêu thương sâu să’c lớn lao. Các đồng chí giải phóng quân, bộ đội, các bạn du kích, dân quân! Cho tôi xin nửa tiếng đồng hồ nói ca dao Việt Nam cho các bạn nghe, cho tôi nói “Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương”, cho tôi nói “Con ơi nhớ lấy câu này, cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan”; cho tôi nói “Em nghe anh đau đầu chưa khá - Em băng đồng chỉ sá hái ngọn lá cho anh xông...” của Bình Trị Thiên; cho tôi nói “Sớm mai anh xách cái thõng ra đồng
- Em bă’t con cua em bỏ vô trong cái thõng - Nó kêu cái rỏng, nó kêu cái rảnh, nó kêu: Chàng ơi!” của Nam, Ngãi, Bình, Phú; cho tôi nói “Nước chảy liu riu - Lộc bình trôi riu ríu...” của Nam bộ; và nhiều, nhiều những

câu khác nữa từ Nam chí Bă’c, như có đất, như có nước, như có cát, có biển, như có mồ hôi người; các đồng chí sẽ cảm thấy dần dần tụ lại nơi khóe mă’t một giọt ướt sáng ngời, đó là một giọt tinh túy chă’t ra từ ruột của non sông! Chính cái ánh ca dao trên mă’t đó cũng là một động lực ghê gớm thúc đẩy các đồng chí quyết liệt bă’n trúng giặc Mỹ.

Các nhà thơ học được những gì ở ca dao? - Học được nhiều lă’m.

Riêng tôi, từ hơn ba chục năm nay tôi đã học. Làm nghề gì, lo nghề gì. Làm thơ, mà không hữu ý nghe, học ca dao từ thuở mới biết khôn, thì, như lời Khổng Tử: “Không học Kinh Thi lấy gì mà nói?”, không học ca dao từ nhỏ, thì làm sao cho giỏi được thơ? Nguyễn Du đã đi học trường của cô Uy, cô Sạ, Trường lưu nhị nữ, đã trước tiên học trường hát ví của các cô gái phường vải, thì mới có hơi thơ Kiều; Puskin vỡ lòng đã học trường văn học dân gian của Nga, của bà nhũ mẫu. Nay tôi chỉ kể những kỷ niệm trên đường Kháng chiến lần trước của mình. Tuổi trên ba mươi, lại mang sẵn ý thức gặp ca dao hay ai đánh rơi thì nhặt lấy ngay về mà cất, tôi đã được những cái sung sướng thật thú vị của thơ. Đó là trên Đường chè ở Phú Thọ từ Thái Ninh ra Chân Mộng, trong đoàn gánh chè, có một ông cụ còn khỏe mạnh tay đánh xa, chân dẻo chạy, râu ngă’n lất phất, miệng đang đà chuyện bỗng thốt:

Xuềnh xoàng đánh bạn xuềnh xoàng,
Trẻ vui bạn trẻ, già “choang” bạn già!

Ông cụ ấy đi qua đã lâu, mà tôi đến nay còn nghĩ: đây là một ví dụ rất điển hình cho các bạn mới làm thơ thấy sự ích lợi của cái vần. Nhờ có vần “xoàng”, mà ca dao đã hạ được một chữ choang lý thú; “già choang bạn già” đối với trẻ vui bạn trẻ, “choang” đây ăn khớp biết bao, như hai vật gặp nhau đánh “choang”, như ánh sáng sáng “choang”.

Một lần khác, tôi ở Đại Từ đi đến phố Ba Giăng có cà phê Ly rất ngon, thì nghe thấy một bà cụ bán hàng đang nổi một cơn ngoa ngoă’t; hôm ấy bà cụ nói nhiều lă’m, ỏm cả tai hàng xóm, bỗng nhiên trong cái đám chữ dỗi hờn xỉa xói, ánh lên một câu ca dao:

Bà già sóng sánh như bát nước chè!

Bà cụ còn nói: “ mặt thì rỗ tuếch, lại què một chân”, nhưng tôi vứt cái câu dưới thô kệch kia đi, mà chỉ đón ngay lấy cái câu trên hay quá; chao ôi, cảm ơn bà cụ tự dỗi cái thân mình già, mà đã biếu tôi một hình tượng thật là sinh động; tôi chẳng còn nhớ bà cụ giận hờn ở đâu nữa cả, tôi chỉ thấy hình ảnh má yêu thương gần gũi của tôi, tuổi già sóng sánh như bát nước chè, sao ca dao tả tuổi già đúng thế! Má tôi tay bưng không vững lă’m nữa, miệng nhai không đủ răng nữa, các phản xạ không hoàn toàn chính xác, như một bát nước chè đầy bị chao đi chao lại, hình tượng sóng sánh thật là hay! Lại một lần nữa về khu Tư, khoảng Thanh Hóa đi vào Nghệ An, mấy bà vừa gánh cá biển đi thật nhanh để giữ lấy tươi đem đến chợ, vừa chuyện giòn giã; bằng cái giọng Thanh Hóa mà tôi cảm như truyền lại từ đời Bà Triệu, một bà đứng tuổi vừa chạy vừa nói, tôi tưởng như bà dạy cho chính tôi:

Sự đời nước mă’t soi gương,
Càng yêu mến lă’m, càng thương nhớ nhiều!

Một câu ca dao nói: “ Trời sinh con mă’t là gương” cũng đã hay; nhưng câu này còn hay hơn nhiều. Trong cái xã hội cũ đau đớn kia, sự đời nước mă’t soi gương, anh, chị khóc ra nước mă’t, rồi anh, chị lại soi mình trong cái khoảng nước mă’t ấy! Trong thực tại vật chất, có ai soi nước mă’t bao giờ, nhưng trong thực tế tinh thần, càng yêu mến lă’m, thì càng thương nhớ nhiều, chữ nước mă’t soi gương thấm thía, sâu să’c biết bao! Mà cũng triết lý dường bao!

Tôi muốn nói có sách mách có chứng, để tạo một không khí thông cảm chung quanh, thì câu ca dao mới nổi bật, chứ không thì có thể bay đi mất thôi! Năm 1954, tôi đi că’t amiđan với đồng chí Tố Hữu ở bệnh viện kháng chiến của bác sĩ Trần Hữu Tước; că’t xong vui sướng să’p bình phục, tôi ngồi tán chuyện ca dao với mấy anh bộ đội; một anh bộ đội còn trẻ nói giọng xứ Nghệ bèn góp:
- “Khi còn ở quê tôi, tôi có nghe một câu như thế này: Trèo đèo hai mái chân vân,

Lòng về Hà Tĩnh, dạ ái ân Quảng Bình!"

Anh đọc lại rất hồn nhiên, có biết đâu rằng anh đã cho tôi một viên ngọc! Thật đúng tâm trạng cái người Hà Tĩnh vô ở, vô yêu Quảng Bình - hai tỉnh ấy như môi với răng, ra vô nhiều lă’m - để lại mối tình ở đâu cầu Roòn, Ba Đồn chi đó, chân bước lên đèo Ngang; tới đỉnh đèo rồi, một chân đặt ở mái về Hà Tĩnh, một chân đặt ở mái lại Quảng Bình, Trèo đèo hai mái chân vân, chân vân là tiếng mới do hoàn cảnh mà tự sáng tạo ra, nó tổng hợp chữ chênh vênh là đèo với chữ phân vân là dạ! Mà nó lại chân là ở bàn chân, tụ tình cảm! Lòng về quê hương Hà

Tĩnh, nhưng dạ lại ở với ái ân Quảng Bình! Nếu bày ra một cảnh như trên ở sân khấu, đứng cao trên đèo, hai chân hai mái, mă’t trông hai phía, mà hát câu ca dao này thành một điệu hát nam, thì nổi bật biết bao nhiêu!

Đó chỉ là mới lấy có ba ví dụ bản thân tôi học ca dao! về sáng tạo vần, về sáng tạo hình tượng, về sáng tạo tiếng, chữ. Một ví dụ thứ tư nữa cũng cứ nên lấy, xin quí vị nghe đến cũng nên phóng tâm cho, là tôi đã sưu tầm ở làng Còng, trong đợt đi phát động giảm tô năm 1952, huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa. Bà Bự, chăn bò thuê cho cả làng Còng, nghèo nhất xóm mà cũng rộng bụng nhất làng, thuật lại với tôi câu chuyện của hai vợ chồng hiện nay đề huề có bốn con, khởi đầu là chỉ tại trêu tức nhau bằng ca dao. Hai anh chị nông dân đang xuân, giữa cả bọn hát đối hát đáp, anh con trai nhằm vào chị con gái xinh nhất làng mà hát một cách ỡm ờ:

Hoa kia tươi tốt rườm rà
Tuy rằng tươi tốt, khi mà châm ong.

“e có khi mà châm ong”, nói tă’t thành “khi mà châm ong”. Nó ong châm không hiểm bằng nói châm ong; “châm ong” có bao gồm chữ “bị” hiểu ngầm trong ấy. Bị tấn công ác và bất ngờ như thế, nếu không phải là một cô gái có bản lĩnh và có tài ngôn ngữ, thì ă’t là bị tẽn mà ă’ng miệng. Nhưng cô gái làng Còng, thật là bất ngờ và kỳ lạ, bốp chát trả lời được ngay anh con trai:

- Anh ở trong ấy anh ra?
Cớ sao anh biết vườn hoa chị tàn?
Thế đã hay lă’m rồi, nhưng cô gái còn bồi thêm cho
một tầng nữa:
Hoa tàn nhưng nhị chưa tàn,

Muốn xem chị vén bức màn cho xem! Có thể nói là anh con trai đã bị hạ “nốc ao” nằm đo ván, trong cái trận đọ ca dao này! Ấy vì thế mà về sau họ thành vợ chồng! Và tôi nghĩ cái ví dụ này là một đỉnh cao độ của sự đối đáp giữa con gái, con trai.

*
* *
Cái đêm hôm ấy đêm gì!

Bóng trăng lồng “bóng thuyền” đi trập trùng! Cái đêm kháng chiến có trăng ấy, tôi với Huy Cận và mấy anh bạn ở Bộ Kinh tế đi thuyền dọc từ Nam Đàn về Đô Lương

Nước sông Lường ai lă’ng mà trong,

Duyên chàng ai tạc, cho lòng em say? Bà chèo đò hát như thế; thì ra đây là trên sông Lường, và Đô Lương vốn tên là Đô Lường, tại Tây nó viết trên bản đồ như thế, nó đọc ra Đô Lương, và tôi đã nhầm theo. Tôi cứ oán giận tôi mãi, tại tôi không biết viết tốc ký, tại tôi không biết chong một ngọn đèn mà chép, hay là giá Kháng chiến lần trước mà có được một cái máy thu tiếng vào giây; 1948, đến bây giờ đã là 18 năm rồi chứ ít gì, thế mà tôi cứ nhớ mãi, ấn tượng sâu să’c lạ lùng! Tôi cảm thấy như mình không nhớ được lấy một phần trăm của cái bữa tiệc ca dao mà bà chèo đó cho chúng tôi tưởng. Bóng trăng em tưởng bóng đèn Bóng cây em tưởng bóng thuyền anh sang. Đất sông lại đổ xuống sông Không ai chờ bạn như công ta chờ...

Thật là những câu của những người sống trên sông nước. Bà chèo đò đêm ấy bao nhiêu tuổi? Cũng phải đến bốn mươi nhăm. Đêm trăng sáng đẹp trong ngần tiếng mái chèo vỗ vào ánh trăng như vang ngân mãi trong không gian pha lê, giữa cảnh non sông thanh tú, năm người ngồi trong lòng thuyền và hai người chèo thuyền ở mũi, ở lái đều hóa thành thi sĩ tất cả. Bác gái Nghệ An hát hết câu này sang câu khác, lời ca dao trên sông Lường sao mà trong thế! Chúng tôi phục những câu văn hay, đẹp, có lẽ một phần vì những ca dao ấy đọc lên trong khung cảnh này, thì giá trị văn học được tôn lên, chúng tôi hỏi bà chèo đò: - Ở đâu mà bác biết nhiều câu như thế?
- Ở nơi mui ấy, chứ ở đâu! Bác ấy bảo là ở nơi môi bác mà ra. Nghĩa là bác có thể đặt lấy bao nhiêu cũng được! Bà chèo đò lại cho chúng tôi biết:

- “Thường thường, thuyền gặp nhau trên sông, nam hát, nữ hát, đầu hôm mới gặp thì hát đố, hát đối, giữa đêm thì hát kết, cuối đêm thì hát trách”.

Bă’t đầu thì thử tài ứng đối, chọi trí thông minh, hát chào nhau, hát đố nhau bă’t trả lời. Vãn cái nhộn nhịp đầu hôm, đêm sâu dần, hai bờ vă’ng vẻ, làng mạc đôi bên như dần dần ngủ hết, lúc đó xem những câu ân tình ra mà hát, hát kết, “đôi ta như thể con bài, đã đánh thì kết, chớ nài thấp cao”. Nào đã yêu chi nhau dâu, nhưng cái thế văn chương nó đẩy đi như thế, mỗi người như đóng một vai ân tình, đó là người nam nói chung kể tình với người nữ nói chung, hay người con trai muôn đời nói với người con gái muôn thuở... Bà chèo đò hát: Nghe lời bạn nói đậm đà Chồng con chẳng phải, rứa mà em thương

Một câu sâu să’c chí tình:
Cơm ăn mỗi bữa một lưng
Nước uống cầm chừng, để dạ thương anh.
Một câu như vẽ cho thấy thật trước mă’t, mà rất có
duyên:
Vợ chồng như đôi cu cu

Chồng thì đi trước, vợ gật gù theo sau. Đến như câu sau này thì thật mới lạ; thường tình thì trong xã hội, người đàn ông cứ giành lấy mà nói anh yêu em đến mức này mức nọ, chứ trong văn học thế giới, nhất là ở Á đông, có mấy khi thấy người phụ nữ nói em yêu anh đến nỗi nọ mỗi kia. Ca dao nói: Em thấy anh như thấy mặt trời Chói chang khó ngó, trao lời khó trao.

Thật là như Phèdre mới thoạt thấy Hippolite trong vở kịch của Racine; yêu anh mà thấy chói cả mă’t, đúng người đàn ông là mặt trời, đúng là vầng dương, ánh của khí dương.

Trên sông, đôi đò, càng hát lại càng kết. Nam Bộ có câu hát về hai chiếc đò: Bớ chiếc ghe sau, chèo mau anh đợi!

Kẻo khúc sông này bờ bụi tối tăm. Đó là tình yêu của hai người lao động, Bờ chiếc ghe sau! Chao! Thương yêu biết chừng nào! Chèo mau anh đợi, người mà lại xưng “anh” với một chiếc thuyền. Đây

là trường hợp kết của hai chiếc thuyền! Mà đã kết rồi, thì să’p xa nhau, đêm gần tàn. Nước chảy xuôi con cá buôi nó lội ngược Nước chảy ngược con cá vược nó lội ngang. “Gặp nhau còn biết trên sông bến nào”, phải xa nhau thì tiếc, thì ức, thì tức, cho nên theo bà chèo đò nói thì đoạn cuối cùng của cuộc hát là hát trách. Trách anh, trách em, thật ra là trách hoàn cảnh, trách tình thế. Trách mà đến như câu ca dao này đêm ấy trên sông Lường:

Gió sao gió mát sau lưng

Dạ sao dạ nhớ thương dưng thế này. thì tôi cho là một trong những câu thơ hay nhất trên đời! Người chèo thuyền lấy việc cụ thể không thấy gió mát trước mặt, mà mình đứng chèo chỉ thấy gió mát sau lưng, đặng mà liên hệ giận cho cái trái tim của mình thương nhớ làm chi cái kẻ không yêu mình! Cái người dưng mà mình không thể dửng dưng được!

*
* *

Những nhà thơ học những gì ở ca dao? Học như mọi người, thu hoạch như tất cả mọi người thu hoạch của ca dao; học tính giai cấp trong đó, học lập trường của những người lao động, học cái hiện thực của việc đời qua mấy nghìn năm trong đó, học các tương quan xã hội, học cái tương quan nam nữ trong các chế độ cũ, học tên đất tên nước, tên sao, tên cá, tên chim muông, tên hoa cỏ..., học máu và mồ hôi, nước mă’t và nụ cười của những con người... Nhưng nói hẹp hơn, các nhà thơ học được thơ ở trong ca dao.

Học cái ngă’n của ca dao. Ve vẻ vè ve, cái vè thì dài, nhưng tuyệt đại đa số của ca dao là ngă’n, chủ yếu là một đôi sáu tám. Nói ngă’n thật! Gọn thật! Hai câu 14 chữ là giải quyết.

Thứ nhất là hổ mang hoa,
Thứ nhì Trần Tán, thứ ba Bùi Bành.

Đó là một câu thơ kể ră’n rết hay là kể quan lại tàn ác? Chẳng thèm nói dài, nói như tạc lời vào bia đá, bia lưu xú ô danh muôn thuở, căm hờn muốn đánh cho chết ră’n cũng ngụ luôn ở trong câu. Thơ Nhật Bản có ba câu ngă’n cũng gọi là một bài hai kai; thực tế mỗi câu ca dao Việt Nam sáu tám đứng riêng, là một bài thơ 14 chữ. Tổng kết một mảng kinh nghiệm ở đời, thành một thứ châm ngôn cục bộ thì ngă’n gọn đã đành:

Rượu ngon bất luận ve sành
Rách mà khéo vá hơn lành vụng may.
Tình cảm dạt dào như sóng tỏa, cũng ngă’n gọn 14
chữ:
Chiều chiều ra đứng ngõ sau,
Ngó về quê mẹ ruột đau chín chìu

Chỉ 14 chữ thôi, nên phải chọn nét nào điển hình nhất, phải ra đứng ngõ sau chứ không đứng ngõ trước, ngõ sau mới trông ra cánh đồng hiu hiu vă’ng vẻ, phải là chiều chiều, công việc, cơm nước xong thì mới quạnh hiu; mà phải nói một cách nổi bật nhất; ruột đau chín chìu, âm thanh đi với chiều chiều, rất gợi cảm. Tôi nghĩ

ca dao truyền thống của Việt Nam cũng như Kinh Thi của Trung Quốc (dịch theo nguyên điệu): Gập ghềnh gò cao Ngựa nhọc xiết bao! Thôi ta rót chén rượu đào, Lòng thương hoa lãng xao!

*
* *

Hái rau quyển nhĩ Giỏ nghiêng chẳng đầy; Đặt bên đường cái, Nhớ người không khuây!

Ca dao nước nào cũng có cái hay khó nói cho hết
được!

Các nhà thơ học cái tính lưu truyền của ca dao. Chớ nhớ rằng: cao dao câu nào cũng hay. Thật ra câu nào còn lưu truyền được đến ngày nay là đã trải qua một cuộc đào thải tự nhiên gă’t gao, khe khă’t. Từ khi có chữ viết, và nhất là từ lúc có máy in, thì tờ giấy cứ nhă’m mă’t lại mà giữ những gì được viết, in ở trên giấy, văn dở cũng như văn hay (cố nhiên là giữ thế thôi, chứ văn dở cũng không thể truyển đi được); nhưng trước khi có chữ viết, hoặc là khi có chữ viết rồi, mà chữ viết chỉ để chép những văn khoa cử, bác học và chuyên nghiệp, chẳng chép văn bình dân, nghĩa là có chữ cũng như không đối với văn bình dân, thì văn bình dân, ca dao chỉ truyền đi bằng miệng, mà cái miệng thì văn dở nó không chịu chở như tờ giấy vô tri; vì cái miệng gă’n liền với trí nhớ, có nhớ có thuộc mới truyền, và trí nhớ thì nó rát chọn lựa, tức là bỏ những rườm rà vô ích, giữ lấy cái chính, có chất lượng. Nói như vậy không phải là những ca dao nào còn lại đến bây giờ đều là hay; còn phải tiếp tục gạn lọc cao hơn nữa. Nhưng có một sự thật, là hàng nghìn, nghìn, hàng vạn, vạn câu ca dao đã bị chết dọc đường thời gian những nghìn năm lịch sử của dân tộc ta; câu nào thích ứng được mới sống lại và lưu truyền. Những người làm thơ nên học tập những câu ca dao hay còn truyền lại, nghiên cứu xem tại sao vượt được những nghìn năm? Bay được từ miệng này sang miệng khác, đi được suốt từ Bă’c chí Nam dài dặc, và cố gă’ng cho thơ mình cũng được như thế (khó lă’m!). Một câu ca dao như câu được hát ở những ngày hội Đền Hùng hàng năm: Này lên! Này lên! Này lên!

Lên non Cổ tích, lên đền Hùng vương.

Những người đu trên chiếc đu tiên hát như thế; Cổ tích là thôn Cổ tích thuộc huyện Lâm Thao, Phú Thọ, cái tên làng này đã có từ bao ngàn năm? Và câu ca dao đặc biệt kia có thể nó lưu truyền từ những ngày hồi giỗ tổ đầu tiên, qua mấy nghìn năm cũ! Nó lưu truyền được bởi nó có đặc tính là cho người ta ngờm ngợp một cách khoái trá như lúc đánh đu, ba đợt lặp lại “Này lên”, lên! Lên! Lên! Bay như đu bổng!

Ca dao hay lưu truyền lại được, vì nội dung thiết cốt đến người ta, bổ ích cho người ta; ca dao sinh ra là do thời sự, do phút giây, ngày tháng hôm đó cần thiết, nhưng lại nói được chuyện lâu dài, phổ biến được trong thời gian và không gian, và hình thức thì giản dị không cầu kỳ ră’c rối, mà lại có nét đặc biệt điển hình.

Các nhà thơ học được ở ca dao tính đa dạng: nhiều vẻ, nhiều mặt, nhiều bề. Vì là của hàng vạn tác giả ở khă’p mọi nơi (không để tên lại), mỗi người, từ cái hiện thực mà mình nhận thấy, thốt lên một bài ca dao nên họp ca dao của vạn nhà ấy, thì thật là phong phú vô hạn. Đọc đi, đọc ca dao đi! Ca dao ở Bă’c Bộ cho đến Nghệ Tĩnh, được biết đến nhiều rồi; ca dao Nam Trung bộ cũng đã được in thành hai quyển sách, bản thân tôi cũng đã được nghiên cứu đến; còn ca dao Bình Trị Thiên thì hãy đang còn in(1), và riêng tôi, thì tôi mới thực sự khám phá, nên hôm nay tôi đặc biệt lấy ví dụ trên mảnh đất mới này. Nhiều dạng biết bao! Đáng yêu quí biết bao! Lên non đón gió lấy trầm

Xui ong lấy mật, xui tằm nhả tơ.

Cái anh, cái chị thi sĩ nào đây, từ bao giờ đã làm cái việc xúi giục rất sáng tạo ấy! Dường như trí nhớ tôi chưa thấy có thi sĩ chuyên nghiệp nào xưa nay trong văn học thế giới đã xui ong lấy mật! Xui gì mà xui hay, xui đẹp thế. Và đón gió lấy trầm: người lên rừng đón tìm cho được cây gió đã lâu năm, khô lại, trong lõi cây đã thành trầm hương.

Có duyên đứng ngái (2) cũng mê! Đó là chân lý phổ biến, nhưng ca dao nói lên được, cũng là một sự khám phá. Con thương thầy mẹ không nghe,

Đá đè trên cỏ, hè hè! Nhấc đi.
(1) Sau bản tham luận này, đã xuất bản.
(2) Ngái: xa.

Cũng là một chân lý nữa, chân lý của tranh đấu, của cái phải vượt qua cái trái; câu này không những mang mầm mống cho luật hôn nhân và gia đình của xã hội ta hiện nay, mà hè hè nhấc đi, còn rộng ra đến mọi cuộc “cách cái mạng”!

Tưởng rằng trọn thủy trọn chung
Không hay như pháo nổ đùng ngang lưng.

Quan sát rất giỏi về cái pháo nổ, nó nổ ngang lưng, ai đâu có ngờ nó lại nổ ngang ngửa như thế, đem ví pháo nổ với người nửa chừng tệ bạc. Cao dao Bình Trị Thiên đây thật là đa dạng khi nói những khía cạnh tinh vi của tình ái, tình cảm đã tinh vi, mà cách nói cũng tinh vi, nói móc mói nhẹ nhàng thấu gan thấu ruột người ta. Trách người chóng quên: “Lâu ngày nhă’c lại kẻo phai, Ví dầu bạn có nghe ai cũng đành”; “Ơi người bạn cũ kia ơi, Đã lâu chỉ mấy mà nguôi tấm lòng!” Trách người hay ngủ: - “Đêm khuya đặng gió thanh trời, Khuyên chàng bớt ngủ nghe lời em than”. Anh đừng nên nói rằng anh có nhớ thương em mà anh sầu, sầu chi anh! “Sầu chi dạ đó, kêu van! Sầu em chín chiếc ghe loan chở đày”. Người ở xa tới thật là đáng sợ! “Đường xa ơi hỡi đường xa, Đem sầu tới bỏ cho ta mà về.” - “Không nên tình cũng xưa nay, Ở chi sấp mặt xây mày rứa anh!” câu trách đó là nặng. Câu trách này thì nhẹ hơn, nhưng cũng đủ chết người: “Ở chi hai dạ ba lòng, Dạ cam thì ngọt, dạ bòng thì chua”; còn câu trách đây thì nhẹ lă’m: “Căn duyên chăng đó hỡi trời? Gió nam phảng phất mát rồi lại không!”, nhưng ngẫm kỹ, chẳng thấm thía hay sao?

Cái giọng nói Huế, quê mẹ của nhà thơ Tố Hữu, tôi tưởng nghe nó bên tai, dễ thương mà da diết trong những câu này: “Vì ai kim, cúc phân li, Nghĩa nhân gián đoạn chỉ vì tại anh” - “Trăm năm không bỏ nghĩa đi, Sao mà chàng cứ hồ nghi rứa hoài”. Giọng nói “mô, nào” đã hay, mà tình cảm trong câu lại càng đáng yêu hơn nữa: “Chồng con mô có anh nào! Em còn lựng đựng vườn đào sớm trưa”.

Ca dao ở đây đa dạng, khi nói những cảnh vật đất nước “Đêm khuya trăng lệch trời trong”, “Đêm khuya trăng giọi thềm đình”, “Sáng trăng lại sáng mờ mờ”, khi sáng kiến ra những câu sáu để lấy vần cho câu tám: Với tay vin nỏ đến rui... Với tay vin nỏ đến kèo... Với tay vít ngọn tre còng, Hỏi thăm anh thử trong lòng thương ai“, khi sáng tạo những cách nói về ”hai ta": “Hai ta như rượu với men, Đang say ngây ngất ai dèm chớ xa”; đa dạng khi nói, đây là ngây thơ thật hay là vui đùa ý nhị: “Thương anh bụng sát tận da, Anh thì không biết, tưởng là đói cơm”; khi tả cảnh xã hội: “Lấy chồng mười chín mụ o, Hai mươi ông chú nhọc lo thêm buồn”, khi tả cảnh nghèo khổ: “Lấy chi trông cậy từng giờ, Ba con rận đói ngồi chờ nước sôi!”.

Như Nguyễn Du nói “ Sen tàn cúc lại nở hoa, Sầu dài ngày ngă’n đông đà sang xuân”, ca dao ở đây lại nói: Chờ chàng xuân mãn hè qua Bông lau đã nở sao mà vă’ng tin. Theo con mă’t của ca dao, bông lau bông sậy là hoa

của mùa thu hơn cả hoa cúc. Nói là lấy ở ca dao Bình Trị Thiên, nhưng thật ra, các ví dụ trên đây, tôi chỉ mới lấy trong hát ru em Quảng Bình. Còn dưới đây, tôi chỉ lấy một ví dụ duy nhất trong hò mái nhì, mái đẩy Bình Trị Thiên nói chung:

Thiếp nhớ chàng tấm phên hư, nuộc lạt đứt Chàng nhớ thiếp khi đă’ng nước nghẹn cơm

Ba trăng là mấy mươi hôm Mai nam vă’ng trước, chiều nồm quạnh sau. Hai câu thất biến thể đúng là nhớ thương gă’n liền với lao động; khi thấy tấm phên hư, nuộc lạt đứt, thì nhớ người đàn ông đã từng sửa sang trong nhà; khi đă’ng nước nghẹn cơm, thì nhớ người đàn bà đã từng nấu nướng, chăm sóc cho mình cơn đau ốm; còn hai câu sáu tám, thì là trung tâm của sự trau chuốt: sớm mai thổi gió nam thì thấy vă’ng anh đằng trước, ban chiều gió nồm thổi thì thấy quạnh chàng ở đằng sau; mai chiều, nam nồm, vă’ng quạnh, trước sau, đã bố trí rất cô đúc, rất tự nhiên và thật khêu gợi. Gió nam gió nồm thời tiết gă’n liền với cửa nhà làm ăn thương nhớ, tôi nghĩ rằng truyện Kiều cũng không có một câu như vậy. Thu hẹp trong phạm vi ca dao Bình Trị Thiên, chính là vì chưa có thể tổng hợp nổi về ca dao cả nước từ Bă’c chí Nam, bởi việc sưu tầm đã phát triển ra khá rộng! Gần đây trong cái phong phú của ca dao Nam Trung bộ, công việc sưu tầm lại tiếp tục đi sâu, và dần dần hình thành cái phong phú riêng của ca dao Bình Định; đó cũng là một điều đáng mừng.

Mấy lời em nói Anh hong khói để bền, Dầu trăm năm nữa, không quên lời nào! Nói gác bếp hay hong khói để dành lời nói của em, là nói vui vui, nhưng cũng toát ra cái không khí ăn ham chă’c, mặc ham bền, không khí làm ăn bền chặt, yêu thương bền chặt.

Nếu tiến tới các tỉnh đều đi sâu sưu tầm được ca dao trên mảnh đất của mình, thì chă’c là không những các nhà thơ, mà mọi người còn học được nhiều ca dao hay, mới phát hiện.

Đến đây, să’p đến lúc ngừng lời, tôi bỗng giật thót trong lòng và nghe dấy lên một nỗi kính yêu vẹn toàn đối với ca dao Bă’c Bộ, nơi quê cha đất tổ của dân tộc Việt Nam ta! Tôi không thể lặng im được, trước khi lảy ra dù chỉ là một câu của ca dao đất Bă’c. Lấy câu nào đây trong cái kho tàng gốc gác, cái kho mẹ của ca dao, đầy vàng ngọc? Tôi xin lấy câu này, dưới khía cạnh là nó rất khôn, rất sáng, nó đại diện được cho phương pháp tư tưởng, phương pháp nhận xét, thể nghiệm và tổng kết rất sinh động của dân tộc ta:

Đôi ta như bạn xe thừng,
Trăm đứt nghìn nối, xin đừng quên nhau!

Câu ca dao này Bă’c một trăm phần trăm, bởi Bă’c mới gọi là thừng, chứ Trung và Nam thì gọi là dây, không có tiếng thừng. Câu ấy là phương pháp suy nghĩ biện chứng, thống nhất các mâu thuẫn và đẩy cho sự vật tiến lên. Nghe văn thì tưởng cũng hay vừa thôi, nhưng càng nghĩ càng thấy đúng, thấy triết lý. Một cây nến cháy sáng không phải là một ngọn nến y nguyên, mà là hàng trăm, hàng ngàn ngọn đèn nến kế tiếp nhau rất nhanh, một phần ánh chết đi lại có một phần ánh mới cháy từ chất mỡ, cho đến lúc tàn cả cây nến; một cơ thể sống là bao gồm cái chết của hàng triệu tế bào cũ và sự sinh ra của hàng triệu tế bào mới; phép biện chứng có trong giới tự nhiên đó cũng có trong thế giới của tâm hồn. Các bạn thanh niên nặng về phương pháp tư tưởng chủ quan, hăng say thường muốn trong tình yêu, có là có cả, mất là mất hết, đó là cái thú vị mê tơi của cái tuổi không bao giờ trở lại ấy. Nhưng càng vào đời, họ càng thấy rằng: trong tình yêu, đòi hỏi tuyệt đối là lẽ thường tình, tuy nhiên nếu cứ động đứt một tí mà đã vứt cả cái dây tơ hồng, thì cuối cùng chẳng có cái dây tơ hồng nào là tồn tại được! Ôi! Cái mầu nhiệm của sự đời chính là ở chỗ đứt một tí mà lại nối nhiều tít, rách một chút mà lại vá nhiều chút, đôi ta như bạn xe thừng, trăm đứt nghìn nối xin đừng quên nhau. Chung thủy không phải là một cái gì trời cho, mà là kết quả của một cuộc đấu tranh chống những khả năng không chung thủy; chung thủy là do sự xây dựng, sự vun đă’p đẹp đẽ biết bao của con người! Xe thừng! Đó là động tác chủ đạo của việc đời, của sự lập chí, bện nghìn sợi ngă’n thành một dây dài, xe trăm dây nhỏ thành một thừng to buộc được chiếc thuyền buồm sóng đánh! Đứt nối! đó là động tác, là thái độ chủ đạo trong tình yêu. Tôi xin tặng câu ca dao Bă’c Bộ sâu să’c kia cho tất cả những bạn trẻ, họ nên học thuộc lòng để tự trang bị cho mình đi một con đường dài trăm năm của tình yêu.

* * *

Chúng ta hôm nay thành lập Hội văn nghệ dân gian là một hình thức rất tinh vi chống Mỹ, cứu nước. Chúng ta biết rằng chính Các Mác và Fêđêrich Ăngghen đã sưu tầm dân ca, ca dao Đức, những ca dao trên sông Ranh (Rhin), giữa hàng trăm câu khác, có những câu như: Nếu anh hỏi giữa mùa đông

Làm sao tìm thấy bông hồng đỏ tươi?
- Hãy theo đường ấy anh ơi Con đường của trái tim người anh yêu. Đó là do Mac sưu tầm. Chúng ta nay đi trên con đường của Mac, của Maxim Gorki đối với văn học dân gian. Con đường ấy lớn, quanh minh, chính đại. Con đường văn nghệ dân gian Việt Nam, con đường ca dao Việt Nam mấy nghìn năm đã từng xéo xác của những quân thù xâm lược, có chiến thă’ng được quân cướp nước mới còn được văn nghệ, ca dao của Tổ quốc. Con đường ngàn xưa ấy trong lịch sử dân tộc ta hiện đang xéo xác đế quốc Huê kỳ xâm lược, xéo thật nhiều càng tốt, đổ chúng ra biển Đông, đặng cho trên một đất nước thống nhất, độc lập, tự do, rạng rỡ văn nghệ dân gian Việt Nam, dưới Chế độ ta đã thành văn nghệ nhân dân Việt Nam.

21-11-1966

CẢM NGHĨ ĐỌC “BẤT KHUẤT”

Đồng chí Nguyễn Đức Thuận đứng đèn. Tại sao cảnh tra tấn đó lại để ấn tượng sâu đến thế. Bất giác người ta nghĩ đến trong truyện “Hoàng Trừu” cổ truyền có cảnh người phụ nữ đi tìm chồng bị lưu lạc, làm đầy tớ cho một bà chúa, bị nghi oan và bị hình phạt:

Phòng khi khách đến chơi nhà,

Chúa truyền cây thịt kia ra đội đèn, Một khi là một lần truyền

Đổ dầu, đốt lửa, đội lên trên đầu Một tay trước; một tay sau; Đội xong một bữa cơm chầu mới thôi. Cái cảnh “cây thịt đội đèn” chưa phải mức tột độ tàn ác, thế mà đã in mãi trong trí nhớ người đọc hàng trăm năm, vì nó bă’t một con người phải làm một cái giá gỗ. Đến cái cảnh người cộng sản Nguyễn Đức Thuận chịu nhục hình đứng đèn của bọn Mỹ - nguỵ tại Việt Nam ở nửa sau thế kỷ 20, thì ghê gớm biết đến mấy vạn lần hơn? Hai ngọn đèn mỗi ngọn mạnh đến 500 oát bật cháy ở cách gáy anh Thuận chừng một gang. Ánh đèn như khoan giọi tun hút, như phanh phui moi bới óc tôi. Đầu tôi lúc ong ong, lúc âm u, lúc co thít, lúc nở giãn, lúc đông đặc, lúc chảy loãng.

... Hai ngọn đèn tựa hồ đã hút khô hết tất cả những hạch tiết nước ở trong người tôi... Tôi ngỡ mình đang đứng nhờ trên hai chiếc cọc lung lay, hai chiếc cọc ấy xuyên dần lên ngực tôi, xuyên ngược mãi lên và să’p xuyên tới óc...

Tôi không thể chép lại hết cả những trang văn viết về hai đợt đứng đèn, đợt thứ nhất hai ngày ba đêm, đợt thứ hai đúng chín ngày chín đêm. Đợt sau dưới hai bóng đèn mạnh mỗi ngọn một nghìn oát! Anh Nguyễn Đức Thuận đứng, và trên đầu anh là ánh sáng chói lòa. Ánh sáng nóng như thiêu, nó vừa là ánh sáng vừa là thứ tia giết người, nhưng vì anh Thuận đã chiến thă’ng hai đợt đứng đèn, nên ánh sáng ấy trở thành ý nghĩa hào quang trên đầu người cộng sản! Ngũ Tử Tư thuở xưa lo nghĩ một đêm mà sáng dậy đầu bạc hết, đến nỗi đi qua cửa ải mà những người giữ ải đang tìm bă’t ông lại không nhận ra ông, Nguyễn Đức Thuận sau một ngày một đêm đứng đèn, tóc đang đen bỗng tră’ng gần hết.

Trong đợt chín ngày chín đêm dài dằng dặc ấy, có ba ngày đêm hoàn toàn không ăn không uống, hoàn toàn đứng chống tay vào tường, thần kinh bị các câu hỏi liên tiếp dồn dập tới rỉa rói. “Đứng đèn” là một chương có giá trị một điển hình.

Sở dĩ chương ấy nổi bật lên và in sâu vào trí nhớ người đọc, theo tôi nghĩ, là vì bên cạnh nội dung của sự việc, trong văn học còn có quy luật nội tại của hình tượng. Kinh nghiệm đã qua về những thơ văn viết những nỗi khổ của nông dân và những tội ác của giai cấp địa chủ trước đây, cho ta thấy rằng: không thể phải hễ cứ mức độ của tội ác thật nặng, thì hình tượng nghệ thuật để lại đã thật sâu, nhiều khi tội ác quá dã man, người đọc ghê tởm, ngán ngẩm, sự quá xúc cảm hầu như trở thành không còn xúc cảm được nữa, và tội ác thuộc về phạm vì tòa án; ta thường nói: mặn đă’ng, mặn chát, quá mức mặn thì chẳng còn ra là mặn nữa, mà trở thành đă’ng, chát, đó là quy luật của sinh lý, của xúc cảm. Do đó mà nhiều khi những hình tượng tội ác đến cùng cực, khủng khiếp, như tùng xẻo, băm vằm... làm cho sự xúc cảm của người đọc chát đi, như mực đen đổ lên giấy, khó để lại hình thù màu să’c gì nữa. Và cũng vì vậy mà hình tượng tra tấn đứng đèn trở thành rất điển hình, rất ấn tượng: nó dã man tàn ác một cách rất tinh vi, mà nó lại là nhục hình bằng ánh sáng, vừa vật chất lại vừa tinh thần, người tù cách mạng ở trong một tình thế, một tư thế đứng thẳng, sức chịu đựng và chống đỡ của thần kinh thật là kỳ diệu, mỗi giờ khă’c, ngày đêm đi qua căng thẳng lạ lùng, và tất cả đã xảy ra trong một ánh sáng sáng đến kinh khủng! Cảnh huống này có thể dựng thành màn kịch hoặc phổ thành bản thơ anh hùng ca: “Người cộng sản chín ngày đêm đứng đèn, thă’ng lợi”.

*
* *

Trong giai đoạn của cách mạng thế giới hiện nay, đế quốc Mỹ và bọn nguỵ ở miền Nam Việt Nam không thể chơi sang nới tay, “độ lượng” gì hết đối với những người cách mạng bị chúng bă’t cầm tù. Chính bởi vì cách mạng hiện nay ở những vị trí rất mạnh, mà chúng nó ở trên thế suy yếu. Quạ nào thì cũng là đen, tuy nhiên những nhà tù của thực dân Pháp trước đây bị những nhà tù của Mỹ nguỵ về sau này vượt xa về tàn ác. Bởi lịch sử càng tiến tới, Mỹ - nguỵ càng hoảng hốt trước thế chiến thă’ng của cách mạng hiện nay. “Chuồng cọp”! đó là sáng tạo cao nhất của chúng nó. Trong khi chúng ta sáng tạo ngày càng cao đẹp về lòng dũng cảm, về gương chiến đấu, về trí xây dựng, thì chúng nó tăng cường đen tối, vặn óc tổ chức ra những chuồng cọp “mới”, trước kia thực dân Pháp chứa hai người, thì nay chúng chứa năm, sáu người, nghĩ ra những kiểu đánh mới, đánh lúc người tù ở chuồng cọp ra đi lấy cơm, đánh lúc người tù ăn xong bụng no, mười thằng đánh một người tù, đó là tỉ lệ tối thiểu đã được qui định; những tên ác ôn bă’c ghế vải nằm trên trên chuồng cọp, mười phút lại đảo quanh một lượt nhìn thông xuống trong chuồng; nó bă’t gặp mă’t ta nhìn lên thì nó đâm sợ:
- “Mày nhận mặt tao để sau này trả thù sao?”, rồi nó đánh cho tới khi nào hết cơn sợ hãi của nó. Bị chi phối bởi cái sợ, nhưng bọn Mỹ - nguỵ lại muốn thă’ng người tù cách mạng ngay chính trong tư tưởng của họ, về điều này thì chúng lại “chơi sang”, đòi hỏi phải đầu hàng chúng về tư tưởng kia, trường kỳ truy bức tư tưởng đến cùng, dồn người tù chạy quanh cái chết, và chừa một cánh cửa “sống”, đó là ly khai. - Và chính ở trên mảnh đất này, diễn ra cuộc đấu tranh quyết liệt giữa địch và ta, cuộc chiến đấu khổng lồ của những người bất khuất, đêm đêm ngày ngày từng giây từng phút chiến đấu chống “ly khai”. Đế quốc Mỹ rút từ những kinh nghiệm chống cộng sản trên toàn thế giới mà nhất quyết phải bă’t người tù cách mạng khuất phục chúng từ trong tim, trong óc; chúng nó có lưng chừng đâu, chúng nó đặt vấn đề tư tưởng rất cao; chúng nó muốn đứng rất vững chãi trên cái lập trường phản cách mạng của chúng! Và những người cộng sản chân chính ở trong tù nhất định có quyết tâm ngược lại; đây là một mặt trận ghê gớm, giành giật nhau với địch một cái gì đó tưởng như là vô hình; chúng nó nói: “Ông ạ, ông ký giấy ”ly khai" mà bụng ông không “ly khai” thì ai làm gì được ông. Chẳng lẽ câu nệ một chút thủ tục giấy tờ mà các ông đành chịu chết, bỏ dở cuộc đấu tranh à.." Nguyễn Đức Thuận đã phải muôn vàn cảnh giác đối với bản thân mình, tổ chức tất cả tư tưởng, tình cảm của mình hướng vào chỉ một chấm sáng: giữ tròn khí tiết; sống cho vẻ vang, chết cũng vẻ vang, sống cũng chiến thă’ng, bị bàn tật cũng chiến thă’ng, mà chết cũng chiến thă’ng. Cái nguồn gốc của tất cả những võ công, những thành tích kỳ lạ, những chiến thă’ng lớn lao của người cộng sản trước hết là ở từ tim óc mình mà ra, ở lò lửa đỏ tụ lại giữa tâm trí. Nguyễn Đức Thuận đã tâm niệm: “Không luyến tiếc bất cứ cái gì trên đời này, chỉ một lòng hướng về với Đảng, với dân, tất cả các cái khác đều là vô nghĩa...”. Xuất phát từ tình yêu, yêu nhân dân, yêu giai cấp, yêu đoàn thể hơn yêu cá nhân mình. Chỉ có xuất phát từ pháo đài đó, thì mới có sức mạnh giữ được trận địa.

Có lúc tưởng chừng như phát điên, anh Thuận tập hô khẩu hiệu trước đi, khi còn tỉnh, cho nhập tâm thành ra quán tính đi, để khi điên đừng nói lảm nhảm có hại cho uy tín của Đảng. Tôi thấy Nguyễn Đức Thuận đã chuyển tư tưởng, chí khí thành ra tình cảm một cách rất thần tình: “... mỗi sợi tóc, mỗi mảng thịt, mỗi giọt máu trên người tôi đâu có còn là của tôi. Bă’t đầu từ lúc này, tôi càng nhận rõ mỗi ý nghĩ, mỗi cảm giác, mỗi ký ức đâu có còn là của tôi nữa. Tất cả tôi đã thuộc về cách mạng. Cách mạng trao cho tôi và tôi nguyện làm người quản lý trung thành, quyết giữ gìn trọn vẹn tài sản của cách mạng”.

*
* *

Bọn chúng nó nghiến răng lại khi nói đến mấy chữ “cộng sản”. Thời gian luôn luôn diễn biến và sinh ra cái mới. Kẻ thù giai cấp không đứng yên, mà cố hết sức cọ quậy trong thời gian. Người cách mạng lão luyện nă’m trước được quy luật gă’ng sức ấy của địch và chuẩn bị đối phó. Anh Thuận bảo: - “Cách tra tấn của bọn Mỹ Diệm cũng khác hẳn cách của bọn thực dân Pháp. Không thể kể hết các kiểu tra tấn của chúng”. Cái dùi cui của Mỹ cũng khác của Pháp, điểm trang sơn chữ “diệt cộng”, hoặc “khai thì sống, không khai thì chết”, cái dùi cui thành ra có hồn, hồn phản động! - Mặt nạ Mỹ để tra tấn, đă’p hai mảnh lên mặt người tù rồi vặn ốc ở hai bên thái dương, mang nhãn hiệu U.S.A... Xà - lim Mỹ hẹp mỗi bề chừng một mét hai, bước xéo góc mới được đúng ba bước, cửa să’t dày năm ly!

Chúng nó “sáng tạo” lă’m chứ, biết huy động cả sự im lặng để chống cộng sản, một mình người tù với cái buồng im lặng triệt để, nước muối thấm vào trần, vào tường nhớp nhúa, chọc tức thần kinh người tù một cách ghê rợn. Chúng lại không cho ngủ, người tù să’p thiu thiu thì chúng đập cửa cho dậy và như thế liền hàng nửa tháng. Bằng sức mạnh tạm thời của chúng trên một địa điểm, trong một thời gian, bọn địch tạo ra một cái từ trường, một cái từ trường mạnh. Ở vào trong cái từ trường đó, sinh ra lă’m thứ ăn làm đối xử, tùy theo tính giai cấp và tùy theo cá tính; có những con người và rất nhiều con ngợm, những kẻ đã biến thành ra súc vật. Ghê gớm thật. Dưới cái chính quyền của địch sản sinh ra bọn phản - người đã nâng sự tra tấn lên đến hàng nghệ thuật. Bọn địch ở Ôma - Tổng nha công an cảnh sát trung ương - có một cái búa kền, một hộp đinh hai phân đều rất đẹp; chúng lim dim mă’t kén từng chiếc đinh, gại gại đầu xem có nhọn không, rồi bất thần đánh phập rất ngọt giữa móng tay tù. Thảm hại và buồn cười nhất - hãy lấy một cảnh anh Nguyễn Đức Thuận đến Côn Đảo làm ví dụ - là khi chúng nó chưng diện. Địch bă’t tù ngồi xếp hàng năm rồi chúng đi đếm số. Lính bảo an quần áo vàng khè gác đầy bốn phía. Bọn sĩ quan, lon, dây, mề đay lủng liểng, hầm hầm đi lại. Cũng lon, cũng mề đay, và rất nhiều dây trên ngực, thì ra chúng nó cố tổ chức thành ra một quốc gia bù nhìn thật.

Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai,
Cũng gọi ông Nghè có kém ai!

Với tất cả cái nghi vệ của một “quốc gia”. Và cũng trong cái từ trường ấy, có cả bọn tù tay sai lăng xăng quát tháo, lũ tù tay sai “ngoạc mồm ra hô ủng hộ cái này, đả đảo cái kia”.

Trong cái từ trường ấy, giữa sát khí đằng đằng của địch, thì người đảng viên cộng sản chân chính ôm lấy khí tiết “như bông hoa trước ngực, hương thơm muôn thuở”, cái tương phản ấy đẹp đẽ biết dường nào!

*
* *

Phải hết sức cảnh giác với sự phát triển của cái xấu trong con người. Khi nhìn thấy cái xấu xa ấy phát triển trong bọn địch đến mức lạ kỳ, quái gở cũng là một cái gương phản diện nhãn tiền cho ta cảnh giác từ xa.

Thằng thượng sĩ Lưu, trưởng lao bảo an ở Côn Đảo, là một ác quỉ ai cũng biết tiếng. Bọn tôi tớ cho địch thành ác quỉ, ác ôn không phải là ít. Chúng nó tra tấn, đánh giết, nhổ vặt râu các cụ già, chờ và hỏi: râu đã ra dài chưa, để cho tao bứt, vân vân... là chuyện thường; nhưng sao lại đến mức thằng thượng sĩ Lưu “đã nhiều lần că’n cổ tù, că’n rồi nhay nhay cho đến đứt như chó că’n...”? Sao thằng Lưu lại phải tự làm mình cho như hệt một con chó ngao că’n cổ? Sao nó lại có cái nhu cầu bă’t chước thi với chó bécgiê? Con người, khi đã sa đọa mà không bám được vào đâu để ách lại cái đà xuống dốc, thì sẽ lăn tuột xuống không biết đến đâu mà lường. Lép Tônxtôi, trong tiểu thuyết của mình, có tả một tên quí tộc chui xuống bàn bò bốn cẳng tìm một vật gì đó, có người đá nhầm vào mình nó, nó lấy làm thích như bỗng đã biến thành một con chó, và yêu cầu: đá thêm nữa đi! Lép Tônxtôi biết thật đã sâu să’c cái đáy thẳm của một số, thứ, hạng người. Trong cái xã hội giai cấp, không có sự giúp đỡ của tập thể, khi một người đã ở dưới bùn và không huy động nổi một nghị lực nào để tự cất mình ra khỏi, thì người ấy có khuynh hướng vục sâu nữa xuống bùn, mà đã vục sâu rồi, thì thích vục sâu thêm, thậm chí ưa cái mùi tanh của bùn. Thằng Lưu đi đến cái chỗ mà nó đã tới, theo cái lôgích oái oăm, bệnh hoạn của cái xã hội đàn áp bóc lột.

*
* *

Nguyễn Đức Thuận là Phan Trọng Bình, là ông già Ngọc, là em Mười, là chị Trinh... là những người đã lập nên miếng đất xã hội chủ nghĩa, dựng nên pháo đài xã hội chủ nghĩa ngay trong nhà tù của địch. Anh Thuận rất thương yêu và luôn kính trọng những người ấy. Sách Bất khuất của anh là anh viết hộ, viết thay cho bao nhiêu đồng chí cương kiên. Anh Thuận ca ngợi đôi con mă’t của anh Hiếu, tuy đã ngoài năm mươi tuổi nhưng đôi mă’t “vẫn đẹp lạ thường, trong xanh, không chút vẩn đục.” “Hình như cái xấu xa không lọt vào được đôi mă’t của anh.” Anh Hiếu thật thà, giản dị, hồn hậu cho đến khi chết.

Đôi mă’t trong xanh của anh Hiếu làm tôi liên hệ với ánh trăng trong của tâm hồn anh Bình. Những đồng chí ấy “vẫn yêu cuộc sống, vẫn muốn sống, vẫn tranh thủ sống, đồng thời lại sẵn sàng chết, quyết chết. Nếu không yêu cuộc sống thì hóa ra một lũ liều mạng hay sao?”. Trong chuồng cọp, anh Bình tháng nào cũng dành mấy đêm ngă’m trăng, qua một chỗ ngói hở trên mái chuồng cọp; anh tính ngày nào là mười bốn, rằm, và mười sáu, rút kinh nghiệm giờ nào của ngày nào thì trăng mọc đến đâu, để lúc đó thức dậy mà xem trăng; chỉ có anh Bình mới kỳ công “bă’t” được trăng như vậy. Ánh trăng trong sáng biết chừng nào, trong hoàn cảnh ấy! Và tâm hồn ngă’m trăng ấy đẹp biết chừng nào!

*
* *

Tôi đã được mấy lần gặp anh Nguyễn Đức Thuận, được có lần nghe anh phát biểu ngă’n về kỷ niệm Chuồng cọp, nhưng chưa được lần nào chuyện trò với anh. Tôi thấy anh Thuận rất hiền, mặt anh là khuôn mặt đức hậu. Tóc anh vẫn còn bạc kia trên đầu, đó là cái bạc tóc đứng đèn. Và tôi cứ suy nghĩ mãi: thế mà anh Thuận có con mă’t cực kỳ să’c sảo, đọc được qua cái vỏ sọ của địch, có bộ óc cực kỳ mưu lược, xét trước được từng bước âm mưu của địch, tính toán đối lập với địch không để một kẽ hở, anh đã quă’c mă’t mă’ng thằng Lam Sơn đến nỗi tên phản bội mặt thiết bì, mă’t lé ấy sợ quá, xám ngoét cả mặt lại.

Những người cách mạng lâu năm rất lõi đời, khó lấy vải thưa mà che mă’t họ, một anh Thuận, một anh Bình không phải là “tay vừa”. Nhưng cũng những người ngồi trên đầu địch ấy - về lập trường là lẽ dĩ nhiên rồi, tôi muốn nói về khôn ngoan kia, những người ấy có một trái tim rất hiền, một hồn người trong sáng. Cái Tết hoà bình đầu tiên năm 1955, “ngày nào, ba về nhà gặp con ở chân thang lầu, ba dang hai tay ra đùa con: ”Ba bă’t con! Ba bă’t con!", con chạy lon ton lên lầu, mừng ríu lưỡi: “Má ơi! Ba về, má ơi! Ba về! Ba bă’t con...”, những người ấy biết làm cha, làm chồng, biết làm con hiếu cháu thảo, làm đồng chí thành tâm. Chỉ cần vài trang lưa thưa ở cuối sách là đã khêu gợi được cả một chiến khu tươi sáng; niềm yêu thương; yêu Đảng ta, yêu dân mình vốn đã lă’ng rất sâu làm đáy của lòng, nên chỉ vài nét phác họa đủ dựng lên bản chất của xã hội chúng ta.

*
* *

Người viết Bất khuất nếu chỉ kể một cái công nhớ lại, làm sống lại những cảnh tình trong trí để ghi lên trang giấy, thì cũng đã là một công trạng lớn rồi. Bất khuất có tính khoa học, có tính đúc kết kinh nghiệm trao lại cho những chiến sĩ về sau, cho những người tiếp tục sự nghiệp cách mạng; những kinh nghiệm quý vô hạn, đồng thời rất cảm động lòng người. “Bị đánh mà quần áo rách, da thịt dính xuống sàn xi măng thì đau lă’m... - Lý tưởng nhất là chỉ bao xi măng. Của ấy bện dây không thứ nào địch nổi. - Nằm liệt hàng tháng, muốn trở mình, phải từ từ rút cánh tay quặp dưới bụng ra đưa lên đỡ lấy má, làm như cái gối. Chân trái từ từ duỗi ra, đồng thời tay trái chống xuống sàn...”.

Bất khuất được viết với tính cách văn học, luôn luôn chú ý đến tính xúc cảm và tính cụ thể làm cho người đọc như thấy hiện lên nhân vật, cảnh vật, sự vật. Tiêu biểu là những trang viết về trở lại Côn Đảo sau mười sáu năm, tình cảm dạt dào, phân tích sâu să’c. “Chao! Cảnh vật hệt xưa, cũng bức tường ấy, mái nhà đỏ ấy, cũng ngọn cây và hình như cũng cả đám mây ấy nữa...”.

... “Nước cạn, cầu cao, leo rất chật vật. Riêng tôi, khi bám những phiến đá hộc của cầu tàu, lại nhớ đến biết bao kỷ niệm...” Đi về này những chốn này năm xưa, người tù cách mạng tuổi trẻ và tuổi trung niên đều là đi đày ở Đảo. Những chương như chương đấu tranh bất khuất chống ly khai ở chuồng cọp, thật là quyết liệt, căng thẳng, kỳ lạ, anh hùng. Tuy nhiên tôi không hoàn toàn đồng ý với ý kiến nói: “Không ai đọc Bất khuất lại nghĩ trước tiên đến chuyện ”văn chương" và đem nguyên tă’c về bố cục, về xây dựng nhân vật để phân tích, bình giá tác phẩm". Không nên trước tiên lại nghĩ đến “văn chương”, bố cục, xây dựng... nhưng dù muốn, dù không muốn, cuối cùng người ta vẫn cứ nghĩ đến những nguyên tă’c của văn học. Theo tôi nghĩ, hiện giờ, trình độ viết cũng như trình độ của người đọc cho phép và yêu cầu ta nghĩ đến những nguyên tă’c đó; là vì, sau thời kỳ quen hơi bén tiếng, hồ hởi đón mừng lúc đầu, thì với sự lă’ng lại của thời gian ví dụ là từ một năm trở đi sau lúc sách xuất bản, người ta nhận thấy rằng các “nguyên tă’c” văn học ấy vẫn cứ tác động vào sự nổi nhiều hay nổi ít, lă’ng nhiều hay lă’ng ít của quyển sách. Và dù tự giác hay không tự giác, người đọc không những đòi hỏi tính văn học của một áng văn, mà nâng sự đòi hỏi ấy lên đến tính tác phẩm, nghĩa là với thời gian họ muốn quyển sách thành một tác phẩm, tức là có một giá trị văn học lâu dài. Chính vì tôi yêu mến và quí trọng Bất khuất, chính vì tôi đánh giá cao Bất khuất trong trạng thái như hiện nay đã viết, mà tôi đòi hỏi thêm, chứ không phải gác hẳn lại các thứ đòi hỏi thì mới là yêu kính. Tôi đã đọc Bất khuất từ tháng 10-1967 (và trước nữa, đã đọc đăng trên báo), khi đem sách đi theo mình bên bờ Hă’c Hải, thế nhưng đến hôm nay mới dám viết một số ý nghĩ hãy còn rời rạc, là vì tôi muốn để cho quyển sách có thì giờ chao lên chao xuống trong tâm hồn tôi, như một chiếc thuyền mới hạ thủy cần có một thì giờ ổn định trên sóng nước. Tôi đã đọc Bất khuất mà rất yêu mến, tôi gạch dưới những dòng tôi thích, đến gần đặc một số đoạn, số trang; tuy nhiên trải qua một số tháng ngẫm đi ngẫm lại, tôi cảm thấy cứ còn có một cái gì vướng vướng trong sự ưa thích của tôi, nói về tác phẩm. - Bây giờ thì thời gian đã giúp tôi trông thấy được rõ cái vướng ấy từ đâu tới. Khi Bất khuất được tái bản, có lẽ tác giả nên nghĩ đến tính tác phẩm của quyển sách hơn nữa; làm một việc gì cũng có hy sinh, viết văn cũng phải có hy sinh, không hy sinh thì khó mà viên mãn được tác phẩm. Trong cái dạng ban đầu của sách được in ra, người viết lấy sự khôi phục lại sự việc là chính; sau cái đòi hỏi đầu tiên ấy, người viết, theo ý tôi, cần hy sinh về phần tài liệu, mà chú ý nhiều hơn đến quy luật tiếp nhận của tâm trí người đọc; cần phải tước bớt tài liệu đi, để tránh trùng điệp, để giúp người đọc dễ nhớ hơn, có dễ nhớ hơn thì mới thấy hay hơn; viết hồi ký thì không thêm, nhưng nhất định có thể bớt, mạnh dạn tước bớt để nổi bật lên những nét chính, đỡ bề bộn, chính vì bề bộn và trùng điệp (ví dụ các nhà tù trùng điệp nhau) mà gây nên cái vướng trong sự ưa thích mà tôi nói trên đây. Thấy rồi thì rất đơn giản. Ấy thế mà khi chưa thấy thì cần phải có thời gian mới hiện rõ.

*
* *

Đọc Bất khuất đã lâu, mà đến bây giờ, và có lẽ là đến

mãi mãi, tôi không hết bâng khuâng vận vào mình. Trước kia, ở cái thời kỳ hãy còn ù ù cạc cạc sống bản năng và tư kỷ, thì người ta sống một cách trời cho; càng ngày được lớn lên về tâm trí, tôi càng quí trọng sự sống; không phải chỉ một cách hưởng thụ: được sống thì quí biết bao, nhưng bởi khía cạnh chính yếu, căn bản này: mình được sống là vì có người khác hy sinh cho mình,

Biết bao đôi lứa còn xa
Nhường cho đôi lứa chúng ta được gần.

khi ý nghĩ đã cuốn được vào trong cái guồng ấy rồi, thì trái tim trở nên nặng đồng cân; sống cho phải lẽ hợp tình, chứ không phải sống tự phát như trong xã hội tư bản chủ nghĩa. Trên đời này còn chủ nghĩa đế quốc và còn những giai cấp phản động nă’m quyền, thì đâu đó trên Trái đất, gần ta hay xa tít tă’p, vẫn có người vì độc lập, tự do, vì chính nghĩa mà bị tù đày tra tấn. Huống chi khi một nửa nước còn có bọn Mỹ - nguỵ lâm thời hoành hành. Không, anh không thể cúi mặt xuống mà ăn, quă’p lấy gối mà ngủ, những người hy sinh đang thao thức mãi ở trong anh! Những ngọn đèn một nghìn oát đang có ai phải đứng ở dưới, tiếp theo những Nguyễn Đức Thuận? Anh Thuận nhớ lại những chữ HY SINH BẤT KHUẤT mình đã viết trong xà lim, tự hỏi: - “Hiện nay không biết ai đang nhìn dòng chữ ấy?”. Một ngày đội trời đạp đất ở đời là liên quan tới bao nhiêu cực hình của chiến sĩ cách mạng đang chịu trong nhà tù phản động. “Ngay cái đạp đầu tiên, anh Phan Trọng Bình gãy liền ba xương xườn bên trái, cái đạp thứ hai anh gãy một đốt xương sống”, ngực anh vốn bị lõm bên phải từ trận đòn ra lấy cơm năm 1959, lại còn cao hơn phía bên trái mới gãy ba xương sườn. Anh Thuận cũng gãy một xương sườn bên trái, trong trận đòn 27 tháng 3 ấy. - Những lần tôi gặp anh Thuận bây giờ, tôi vẫn tự hỏi về cái lỗ rỗng trong ngực anh Thuận; trong tâm trí tôi, người đọc Bất khuất, cái gì giống một giọt nước ọc ọc chạy qua chạy lại, một giọt máu gì đọng lại đang len lỏi, lăn đi lăn về trong ngực anh Thuận, vẫn cứ còn lăn, bởi sức mạnh diễn tả của văn học, bởi giá trị điển hình đau đớn của cái giọt ấy. Sự sống quả là vô cùng quí giá, bởi nó ở trong tôi là do được chuộc bằng muôn vạn cực hình của những người đáng kính đáng yêu trong truyện Bất khuất, chỉ một giọt máu đau đớn của họ trong địa ngục của Mỹ nguỵ cũng đủ làm cho kinh ngạc cả thế gian! Từ họ đến những kẻ chỉ biết sống để mà “đớp”, thế nào cũng được, miễn là bảo đảm mỗi ngày có mấy lạng thịt bò ngon làm bít tết, cũng đã xa quá rồi.

Bất khuất là một hồi ký quí giá, một kho chất liệu đặc biệt, ta có thể học tập được trong đó bao nhiêu kinh nghiệm, bao nhiêu hiểu biết về địch và ta; nó đánh dấu một bước quan trọng trong việc viết hồi ký tranh đấu.

Phải sống với cái triết lý sống của Đảng ta, đã được diễn đạt tập trung trong Bất khuất; mọi triết lý sống lưng chừng nào khác đều là nhạt nhẽo, đều là vô nghĩa, đều là đáng xấu hổ.

28-6-1968

VÀ CÂY ĐỜI MÃI MÃI XANH TƯƠI

(In theo bản của NXB Văn học 1971) MÙA XUÂN 40 NĂM

Tôi đi về Hà Bă’c trình bày thơ Nhật ký trong tù và những bài thơ khác của Bác Hồ với đồng bào, đồng chí ở đây. Từ khi Bác mất, lòng nhớ yêu thương tiếc vô hạn của nhân dân đối với Bác Hồ đã tìm cách kết tinh vào sự rất mực trân trọng yêu thương những thơ Bác để lại.
- Tôi ôm thơ Bác vào lòng như một hành trang diệu kỳ vô ảnh, đi về huyện Gia Lâm, huyện Vĩnh Tường, xã Đại Từ, xã Chiến Thă’ng, đi tới ga Hà Nội, Câu lạc bộ Khu Ba Đình, đội Cầu Long Biên, Xưởng may Mười, đi sang Hà Tây, đi vào Thanh Hóa; trời ơi tôi nhớ thương Bác mà tôi đi, đồng bào các nơi nhớ thương Bác mà gọi bảo tôi đến phục vụ, tôi đi để tôi gặp Bác ở trên đất nước, ở trong tâm hồn tôi, ở trong mă’t của đồng bào. Ai đây người bạn xô viết ở tận xa xôi mà đã cảm nghe cái niềm chi rất sâu să’c trong thơ Hồ Chủ tịch:

Hãy để Người đi mãi trong thơ, Trong tình nhân loại với ước mơ, Trong ánh đường đời, trong trí tuệ, Vĩnh viễn trong tim mãi chẳng mờ. Và những ngày đầu năm 1970, những cuộc bình thơ Bác đưa tôi về huyện Lạng Giang, huyện Yên Thế, huyện Tân Yên, tỉnh Bă’c Giang cũ. Sao xúc cảm vào tôi sâu să’c đến thế, những đồi, những đồi, và những đồi, và trên những đồi lượn khúc, trải dài, cao vừa, thấp ít, như chạy tiếp sức nhau đó, thì là những cây bạch đàn, những cây bạch đàn, và những cây bạch đàn; thì là ông cụ trồng cây, ông cụ trồng cây, và ông cụ trồng cây... Chă’c các bạn cũng biết cái dáng thân cây bạch đàn. Nó rất có duyên, nó đứng lên, nó hơi uốn éo một tí, uốn éo ít cũng hóa ra uốn éo nhiều, bởi lá nó dài, gợi cái dài của lá liễu, và khi gió đã thổi vào nó, thì nó bă’t lấy ngay, làm như là một khúc múa tha thướt, kèm một điệu nhạc lao xao, lai rai. Và vũ khúc bạch đàn này chạy trên trùng điệp những ngọn đồi ba huyện tôi đi qua. “Đất duyên dáng những vú đồi mơ mộng”, một câu thơ trước đây nói thế, đúng lă’m. Nhưng muốn chính xác hơn, thì phải nói: mới đúng có mươi năm lại đây thôi, trước đây ba huyện đồi này đều là trọc, lâu lă’m, từ lâu lâu lă’m, đã hàng mấy trăm năm, trong xã hội cũ, người ta đã phá rừng, chặt cây liên tục ở vùng này, để đến nỗi liên miên những đồi đỏ hóa đá ong, tỏa ra một nỗi trơ trụi khô khan đến vă’ng vẻ thê lương. Thế mà bây giờ xe đạp của tôi qua những ngoẹo đường mùa xuân về trên cây bạch đàn, đường đỏ, cây xanh, bao nhiêu là sinh sống đã phủ lên đất chết được hồi sinh, nhìn ra xa xăm lại càng đẹp. Tự nhiên tôi nghĩ: Ông-cụ-trồng-cây, Ông-cụ-trồng-cây. Đó là Bác Hồ yêu quý của chúng ta; câu nói “Bác Hồ sống mãi” thật là có máu thịt; Bác sống trong công trình, trong tác phẩm, trong sự nghiệp của Bác; Thơ Tố Hữu nói: Bác sống như trời đất của ta. Tại sao nói như thế? Câu thơ rất đơn giản, nhưng phải suy nghĩ kỹ mới hiểu hết được. Bác “lo trồng cây vì lo thiếu cột nhà”, năm 1970 này là kỷ niệm 10 năm Bác Hồ kêu gọi Tết trồng cây; Bác kêu gọi trồng cây vì cây rất ích lợi. Tuy nhiên Bác Hồ không chỉ những yêu cây, quý cây vì nó ích lợi mà thôi. Tôi được nghe kể lại chuyện rằng: Một lần, mấy đồng chí phục vụ gần Bác, thấy cây che cớm bóng lên mái nhà sàn của Bác, sợ thiếu ánh nă’ng, ảnh hưởng đến sức khỏe Bác, muốn chặt cái cây đi. Bác bảo: - Sao lại chặt nó? Nó là một cái cây kia mà! - Như thế là ý Bác nói: Nó có quyền sống bởi nó là một cái cây, với cương vị là một cái cây. Rồi Bác cho ý kiến là nếu nó cớm bóng nhiều, thì chỉ nên tỉa bớt cành, lá, chứ không được chặt. Tố Hữu nói: “Bác sống như trời đất của ta”, là ý nghĩa như thế, Bác chở che sự sống, Bác là ông tạo hóa.

Bây giờ xe tôi lượn giữa những đời bạch đàn, tôi trông cây lại nhớ đến Người; tự nhiên hình ảnh Bác, râu tóc Bác chập vào với cảnh đồi bạch đàn lá dài khẽ rung rung phơ phất. Và từ Bác Hồ, Ông-cụ-trồng-cây số một, tôi vừa đi vừa như thấy biết bao nhiêu cụ già trồng cây ở những đồi ba huyện này, đôi dép cao su bất hủ của Bác đã nhân lên ở dưới chân những cụ già trồng cây; các cụ học tập Bác Hồ, bàn tay của các cụ nơi rừng bạch đàn này tươi tốt thật, đẹp thật! Bă’t đầu là từ Ông cụ trồng cây số Một. Bă’t đầu là từ Bác Hồ. Bă’t đầu từ “Đường Kách mệnh”, Hồ Chủ tịch viết và cho in năm 1926 tại Quảng Châu, từ “Bản án chế độ thực dân Pháp” in tại Pari, 1925. Từ những bài giảng của đồng chí Vương (Bác Hồ) ở lớp huấn luyện chính trị đầu tiên cho những anh em ở trong nước ra (8-1926, Quảng Châu); “Mỗi khi Người giảng bài, cả lớp học đều say sưa... Lời nói của Người sao mà có sức hấp dẫn lạ thường. Nó thu hút được tâm hồn và tập trung được tư tưởng người nghe. Nó đi sâu vào lý trí, tình cảm của từng người... Những câu kết luận, những ví dụ của đồng chí Vương giảng cho ở Quảng Châu, cũng như những hình ảnh của Người... đến nay mấy chục năm rồi mà sao vẫn không quên được”(1). Bă’t đầu từ Hồ Chủ tịch sáng lập Đảng ta (1930), cuộc họp do Bác chủ trì để thống nhất ba nhóm cộng sản là ở ngay trên một bãi đá bóng tại Hương Cảng, trong khi người ta đá bóng và chú ý vào quả bóng, thì mình họp mới không ai để ý: “Như đứa trẻ sinh nằm trên cỏ” (Tố Hữu), cỏ của bãi đá bóng.

Trong buổi lễ kỷ niệm ba mươi năm thành lập Đảng (1960), Bác Hồ nói: “Đảng ta là con nòi, xuất thân từ giai cấp lao động”. Chữ Bác dùng thật là hay: “Con nòi”, tông gốc của Đảng ta thật là chân chính, nền tảng của Đảng ta vững chãi ngay từ lúc đầu. Những đồng chí lãnh tụ cộng sản Việt Nam đầu tiên, do Bác Hồ đào tạo, là những ngọn lửa bừng bừng cháy mãi, truyền ánh sáng và sức nóng cho đến ngày nay và mai sau, Bác Hồ nói: “Chỉ riêng trong cấp Trung ương của Đảng đã có 14 đồng chí bị đế quốc Pháp bă’n, chém, hoặc đập chết trong nhà tù. Máu đào của các liệt sĩ ấy đã làm cho lá cờ cách mạng thêm đỏ chói”.

Sáng đẹp thay Trần Phú, đồng chí Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng ta, bản “Luận cương chính trị” đã đi vào lịch sử, lời nói cuối cùng đáp lại bọn quan tòa Pháp vang

(1) "Nhớ lại lớp huấn luyện đầu tiên" - Phan Trọng Bình, Nhân dân
ngày 10 tháng 1 năm 1970.

dội mãi trong những thế hệ đảng viên về sau: - “Phải, Trung ương tao nhiều người, và khi làm việc tao còn trực tiếp với nhiều đồng chí, đồng bào tao. Nhưng tao biết nhiều người là để làm việc cho Đảng tao, cho Nước tao, chứ không phải để khai với chúng mày”. Ôi! bản anh hùng ca của những người cộng sản Việt Nam, đứng giữa trời đất không thẹn! Ngô Gia Tự vượt Côn Đảo (1-1935), biển cả mênh mông đã cướp mất 25 tuổi thanh xuân đầy sức sống của người đồng chí đã tham gia thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng; bị bă’t, bị tra tấn chết đi sống lại, vẫn nhă’c nhủ anh em: “Sinh mệnh của Đảng quý hơn sinh mệnh của mình”. Đồng chí Lê Hồng Phong. Trưởng đoàn đại biểu Đảng ta tại Đại hội Quốc tế lần thứ bảy (7-1935), người lãnh đạo xuất să’c và anh hùng đã kiệt sức trong nhà tù đế quốc; một lần đồng chí đang ăn cơm, bọn cai tù xông vào đánh túi bụi, đồng chí thản nhiên ngồi ăn bát cơm chan máu: “Chúng mày nói ngày nào không đánh chúng tao thấm máu, chúng mày không ăn được cơm. Chúng tao phải ăn cho có sức để chống lại chúng mày!” Nguyễn Văn Trỗi, 23 năm sau, đã làm lại cử chỉ của đồng chí Nguyễn Văn Cừ, người Tổng Bí thư thứ hai của Đảng tại trường bă’n Bà Điểm (Gia Định) đã giật tấm băng đen bị mă’t, nhìn thẳng vào họng súng quân thù mà hô lớn: “Cách mạng Đông Dương thành công muôn năm!”. Và câu nói Hoàng Văn Thụ, Ủy viên Ban Thường vụ Trung ương, người dân tộc Tày, trước lúc bị xử bă’n (5-1944), đã như lời báo trước đanh thép của Lịch sử: “Trong cuộc đấu tranh sinh tử giữa chúng tôi, những người mất nước, và các ông, những kẻ cướp nước, sự hy sinh của những người như tôi là sự dĩ nhiên. Chỉ biết rằng, cuối cùng chúng tôi sẽ thă’ng”.

Và trong 31 đồng chí hiện nay là Ủy viên Trung ương Đảng ta, trước ngày khởi nghĩa đã được đế quốc Pháp tặng cho 222 năm tù đày.

Bă’t đầu từ những đồng chí lớp thứ nhất đi trước vẻ vang, từ chiếc áo gối chị Nguyễn Thị Minh Khai tước từng sợi áo tù đan thành để gửi về tặng cha mẹ trước ngày mình bị xử bă’n, chiếc áo gối tượng trưng cho dạ dă’t gan vàng, dạ să’t bền bỉ, gan vàng yêu thương. Mới có ngày nay đồi ba huyện Bă’c Giang tha thướt bóng dáng bạch đàn. Mới có ngày nay chính quyền ta vững như bàn thạch. Mới có bây giờ Việt Nam tên tuổi chói lọi giữa hoàn cầu.

*
* *

Tôi vấn nhớ 17 năm về trước (1953), trong hội trường lớn ở trong rừng, giữa Căn cứ địa Trung ương, tôi cùng với bốn trăm đồng chí lă’ng nghe La Văn Cầu nói chuyện. Nữ anh hùng Nguyễn Thị Chiên, trong bài kể chuyện cuộc đời của chị được in thành sách, đã dạy cho tôi một câu tục ngữ rất là hình tượng, nói cái khổ của phụ nữ nghèo trong cả xóm cả làng mình dưới thời cũ: “Tiền vải váy chị không bằng tiền chỉ váy tôi!”, nghe mà buồn cười đến chảy nước mă’t, thì ra váy đụp đi đụp lại, chỉ đủ chạy tiền để lần hồi mua chỉ vá mãi! Anh hùng La Văn Cầu thì kể lại kiếp trước của mình, thuở Đảng chưa đưa chính quyền lại cho nhân dân.

- ... Một hôm, bố tôi đang đan một cái sọt đựng một con lợn nhỏ 5 cân đem đi bán, thì ở huyện về bă’t đi phu. Bố tôi không đi. Chúng nó ném sọt đựng lớn xuống sàn, lôi bố tôi, đem xuống trói dưới cột nhà đánh chảy máu mũi, mồm, bă’t mẹ tôi và tôi xem và bă’t cười. Chúng nó nhìn thế, cười. Nó lôi bố tôi đi ba mươi thước, thì máu chảy đỏ ồng ộc trên mặt đất. Nó giam hai tháng. Khi về, thì không nhận ra mặt bố nữa, không thấy thịt, chỉ thấy xương và da thôi. Không tiền lấy thuốc. Bố tôi chết. - Hai năm sau, tôi chín tuổi. Trong họ tôi có ông bác, làm tay sai cho Pháp; đánh bạc thua, ông tịch thu ruộng của mẹ tôi và tôi, đuổi chúng tôi ra khỏi nhà lúc 10 giờ đêm, không được ở ăn tết. Mẹ và tôi ăn tết không bằng giá một cái mũ bê rê của nhà giàu, không bằng một cái pháo của họ, pháo lớn giá đến 5 đồng. Chúng tôi bỏ cả hai con trâu. Mẹ cõng tôi, về nhà ông. Một đoạn đường đi ăn xin. Bên phải núi đá cao, bên trái: con sông to xanh biếc; có nhiều hổ, cáo; sáng trăng, gặp con cáo mẹ cũng sợ, ngã xuống. Chim to ăn cá bằng con ngỗng nhảy vào că’n, mẹ và tôi cùng ngã. Con chim khảm khă’c kêu, gợi mẹ tôi nhớ bố tôi. Mẹ tôi ôm tôi toan nhảy xuống sông. Nghĩ lại mình là người, thiên hạ cũng là người. Lúc ấy đã nhảy xuống sông rồi, nhưng mẹ lại bơi ôm tôi lên bờ đất, ướt hết, rét cầm cập..." “... Khi tôi 11 tuổi, có phong trào bọn nhà giàu đi học. Tôi đi xin học nợ với người ta, đến nơi van, nhưng họ mă’ng: ”Không có tiền thì cút về nhà!". Tôi đi xin lần nữa, hẹn sẽ lấy củi bán trả tiền cho, ba lần đều bị đuổi ra. Tôi nảy ra ý: học trộm. Lúc người ta ôn, thì tôi ghé nhìn vào chữ họ, lúc họ quay lại, thì tôi lại chạy đi...".

“... Khi tôi 13 tuổi, tôi đánh vỡ đồ của nhà giàu. Bọn chúng năm người đánh tôi mê man, rồi bỏ chạy cả. Khi mẹ tôi và bố dượng tôi ở rừng về, sờ thấy thân tôi lạnh, tưởng tôi chết rồi. Nhờ anh chị trong họ đem đi chôn. Bế đến mặt hố, đặt xác xuống hố, thì tôi ho một cái, sống lại”

“... 1945, Cách mạng tháng Tám, không khí mới mẻ. Biểu tình, mít tinh. Tôi tham gia thiếu nhi cứu quốc, vác chân dung Cụ Hồ với các anh, chị. mẹ và tôi thấy trẻ hẳn, yêu đời hẳn. Làng mạc không âm thầm như trước nữa. Nạn đói vẫn còn, nhưng không ai hành hạ, không ai mă’ng chửi.

Anh bộ đội dạy tôi ba tháng biết đọc, biết viết, biết súng. Đến năm 1948, 16 tuổi, tôi bảo mẹ: “Con xin phép mẹ đi tòng quân với bộ đội”.

Chuyện cuộc đời cũ của La Văn Cầu, người anh hùng chặt cánh tay bị thương của mình để tiếp tục lao bộc phá vào lô cốt chính của địch, góp phần xứng đáng vào chiến thă’ng Đông Khê (1950), cũng là chuyện của mấy chục triệu cuộc đời người, trước khi Đảng lãnh đạo và tổ chức Cách mạng tháng Tám thành công. Đới anh Cầu đã đói khổ một cách điển hình.

*
* *

Hôm nay tôi giở lại những trang ghi chép thành tâm của mình đã 17 năm qua, không thấy cũ một chút nào, mà lại thấy cái luôn luôn nguyên mới của sự sáng mă’t, sáng lòng, của sự giác ngộ cách mạng.

Ôi! Vui sướng lớn lao thay, là sự hiểu biết, hiểu biết cái gì sẽ qua và cái gì sẽ tới, cái gì sẽ tàn và cái gì sẽ nở, sự hiểu biết đó là khổng lồ. Giặc đế quốc Mỹ có khoa học và kỹ thuật, nhưng chúng nó phản khoa học về căn bản; đối với lịch sử, chúng nó cố rúc đầu vào cánh như con đà điểu, cố không nhìn thấy cái gì đang rụng và cái gì đang mọc, nhất quyết tồn tại, lại hết sức níu cản thời gian, ngăn chặn lịch sử. Bởi vậy chúng nó mới là tên khổng lồ hai chân bằng đất sét, như Lênin đã nói. Đảng Mác - Lênin của chúng ta đã cho chúng ta sự hiểu biết, trước hết là sự hiểu biết về bước đi của xã hội loài người, của xã hội Việt Nam. Mạnh mẽ thay là bước đi tiếp nối của bốn mùa, bốn mùa là sức quay của Trái đất, Trái đất có lịch sử tiến lên không gì cưỡng lại được. Trong những thời kỳ đen tối nhất trước tháng Tám 1945, Đảng ta đã thấy vừng hồng của sự cướp chính quyền thă’ng lợi. Trong cuộc Kháng chiến lâu dài, những lúc gay go gian khổ nhất. Bác Hồ đã nhất quyết sự thành công. Theo tôi được biết và sẽ được đọc, năm 1950, trên bản tổng quát tình hình nửa thế kỷ do Bác thảo lấy, in đá, tôi còn nhớ rõ să’c giấy màu xanh, Bác Hồ nhìn lại cả lịch sử thế giới 50 năm. Bác mở đầu bằng một suy nghĩ lớn rộng sâu xa:

Sự đời trông thấy mà ... lòng,
Mỗi trang lịch sử, một trùng biển dâu;

Không phải “mà đau đớn lòng” y như câu thơ Nguyễn Du; Bác chỉ gợi cho ta nghĩ ngợi, theo lối viết độc đáo của Bác; đứng chỗ nửa của thế kỷ 20, Bác là nhà cách mạng lớn và nhà nhân đạo lớn. Chính trong bài viết đó, Bác Hồ yêu quý đã dẫn ra câu ca dao của tổ tiên ta xưa: Con să’t đánh ngã ông Đùng

Đă’p mười chiếc chiếu không cùng bàn tay;

Câu ca dao cổ truyền thật là có một không khí anh hùng ca: ông Đùng, tức là một thứ khổng lồ, to, cao, lớn, đến nỗi mỗi bàn tay xòe của y, đă’p đến mười chiếc chiếu mà vẫn không cùng, không che kín hết được; ấy thế mà con chim săn să’t đánh cái ông Đùng ngã lăn kềnh ra! Ôi! ai có ngờ đâu lịch sử, 15 năm sau bài của Bác viết, lại chứng tỏ sự vô tận của câu ca dao Việt Nam; ông Đùng trước, là đế quốc Pháp, đã ngã lăn đùng, đành rồi; đến bây giờ ông Đùng sau, kinh khủng hơn, là đế quốc Mỹ, lại lăn đùng ra nữa. Đã như vậy, thì tất cả mọi thứ ông Đùng có thể có ở trên đời này đều có thể bị nhân dân Việt Nam đánh cho ngã lăn đùng kềnh! Không phải ngẫu nhiên, không phải chỉ là một sự sáng tạo hình tượng cho thật hay, mà là cái thần, cái bản lĩnh, cái thiên tài, cái thực tế của dân tộc ta từng đại phá quân Nguyên, vào trong câu ca dao đã được Bác thuộc.

*
* *

Anh bạn thiết cốt của tôi đi dự Hội nghị văn hóa thế giới ở La Habana (Cu Ba 1968) về, có kể cho tôi nghe những lời lý thú trao đổi những lúc giải lao, những mẩu chuyện ý nghĩa khi gặp gỡ trong các hành lang; những lời phát biểu không chính thức ấy, lă’m khi mới để lộ hết những suy nghĩ trong thâm tâm của các đại biểu. Có những trí tuệ đến từ năm châu bốn biển tâm tình với bạn tôi, nói: “Lịch sử loài người có những chặng, những bước ngoặt quyết định; có những đất nước xứ sở và những dân tộc đã từng là nơi tháo ra một điểm nút cho lịch sử nhân loại, nơi mở những chân trời phát triển rộng lớn cho tương lai, chúng ta hãy gọi đó là những ”thời điểm" của lịch sử thế giới. Ở cổ xưa, Hy Lạp đã là một “thời điểm” của nhân loại, mà La Mã không được là một thời điểm, mặc dù rất mực hùng mạnh, La Mã chỉ tiếp nhận và phát huy Hy Lạp, còn chính Hy Lạp, với tư tưởng, triết học, nghệ thuật trong sáng, hòa đối của mình, mới mở đầu cho một kỷ nguyên mới cho nền văn minh, lấy con người làm trung tâm. Ở thế kỷ 16, nước Ý là một “thời điểm”, vì đây là nơi phát nguyên chính của thời đại Phục hưng, với sự đổi mới tân kỳ của văn học, nghệ thuật và khoa học, ảnh hưởng lớn lao đến trí tuệ loài người. Sang cuối thế kỷ 18, nước Pháp lại là một “thời điểm”, bởi đây là nơi nổ ra Cách mạng tư sản dân quyền 1789. Và phải chờ đến đầu thế kỷ 20, năm 1917, thì nước Nga là một “thời điểm” mãnh liệt, đây là cái nói của Cách mạng Tháng Mười, đưa giòng lịch sử nhân loại chảy vào một đường hướng mới hoàn toàn". - Đến đây, những người hiểu biết ở bốn phương trời, mười phương đất tâm sự bên tai bạn tôi: “- Và bây giờ, Việt Nam là một ”thời điểm" của lịch sử nhân loại". Câu nói vă’n tă’t của những người tri kỷ trên thế gian làm cho bạn tôi suy nghĩ rất nhiều, bởi anh muốn khách quan và rất mực khiêm tốn, chuyện này không dung nạp sự huênh hoang. Sau khi đã cân kỹ lại câu nói trên đây, bạn tôi thấy tâm hồn, trí tuệ mình ngân run một luồng sức điện thật là kỳ diệu, Việt Nam đánh thă’ng đế quốc Mỹ xâm lược, đó là chặn lại một tai họa cho loài người; đó là mở đầu cho một kỷ nguyên: Con người sau khi đã sáng tạo được một sức mạnh của máy móc, khoa học và kỹ thuật ghê gớm có thể tranh quyền với tạo hóa, thì cũng đồng thời bị nguy cơ cái sức mạnh vật chất ấy nó đè mình, nó biến mình thành máy, thậm chí thành súc sinh, thì cũng đồng thời những thế lực phản động nhất dùng sức mạnh đó không phải để giải phóng con người, mà để đè bẹp độc lập tự do của con người, thần sấm, con ma, giặc nhà trời sổng chuồng ra gào rú, giết dóc với một tốc độ siêu âm. Việt Nam đánh thă’ng vào đế quốc Mỹ, đánh cho nó sứt đầu mẻ trán, rút lui, co lại, xẹp đi, là chứng minh bằng hai năm rõ mười rằng: Thiên tai đã không đáng sợ thì nhân họa cũng không đáng sợ, con người là mạnh nhất, là sáng nhất, đẹp nhất, vốn người là quý báu nhất.

Việt Nam là một “thời điểm” của nhân loại: không cần phải nói dài hơn nữa, tự nhiên từ câu ấy toát ra lời ca ngợi không cùng Đảng Mác - Lênin của Việt Nam, Đảng của chúng ta, người lãnh đạo, tổ chức sự nghiệp chống Mỹ cứu nước chiến thă’ng kỳ vĩ này.

*
* *

Ngày kỷ niệm Đảng ta ra đời đã 40 năm, mồng 3
tháng 2 dương lịch năm nay, đúng vào ngày 27 tháng chạp Kỷ Dậu trước tiết lập xuân một ngày. Kỷ niệm 40
năm Đảng ta gặp vào đầu xuân, xuân Canh Tuất là mùa xuân Bốn mươi năm đời ta có Đảng. Đảng là xuân của tất cả mọi mùa xuân, Đảng là xuân dân tộc, xuân nhân loại. Đảng ta đã sáng tạo ra lịch sử hiện đại vẻ vang của nước ta. Được như thế, là nhờ Đảng có đường lối đúng và nhờ Đảng ta đã tạo ra những con người cộng sản chủ nghĩa. Phát triển một lời nói của Stalin, đồng chí Phuxích viết trong bài in bí mật năm 1942 chống Đức Hítle: - “Chúng ta là những người được tôi luyện đặc biệt”. Phải, vì chúng ta là những con người; chúng ta, những người cộng sản, chúng ta yêu đời. Và chính vì thế, mà chúng ta không do dự hy sinh đời sống của bản thân chúng ta, để chiến thă’ng và mở đường cho một đời sống thật, một đời sống tự do, đầy đủ và tươi vui, một đời sống xứng đáng với tên của nó...". Đây là chân lý phổ biến của tính cách cộng sản chủ nghĩa... Thời đấu tranh bí mật trước Cách mạng tháng Tám, các liệt sĩ cộng sản đã làm như thế, trong Kháng chiến chống Pháp, các chiến sĩ kháng chiến đã noi theo như thế; Tố Hữu viết, ngày kỷ niệm 30 tuổi Đảng sinh: Những hồn Trần Phú vô danh

Sóng xanh biển cả, cây xanh núi ngàn,

vô tận anh hùng, không thể nào kể xiết.

Từ ấy đến nay, tiếp theo mười năm, trong cuộc Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hiện nay, Đảng ta đã xây dựng những con người ngang tầm với lịch sử bây giờ đòi hỏi, những dũng sĩ diệt Mỹ hiểu nghĩa trực tiếp và nghĩa rộng, những con người anh hùng hiện tại của dân tộc Việt Nam ngàn thuở anh hùng. Tôi đã được gặp những cô gái 16, 17 tuổi, mặc áo thanh niên xung phong, đã ở Cua chữ A, cái Cua chữ A ác liệt, nổi tiếng là “Cồn Cỏ của Trường Sơn”, bom đạn nung toàn đất đỏ, khói xạm đen, như một tổ ong khổng lồ, có đêm nó đánh chín lần, đánh tọa độ, đánh bổ nhào, nó dùng B52; các cô gái lúc ra đi, còn tính hay khóc, nhận được thư nhà: khóc; không nhận được thư: cũng khóc; mới vào Trường Sơn, sên vă’t bám đầy chân, dẫy nẩy: khóc. Nhưng từ điểm xuất phát ấy, những tư tưởng đẹp nhất của thời đại chúng ta, những tư tưởng của Đảng đã rèn luyện họ; họ lập thành tổ nữ đánh mìn, dùng bộc phá thạo, mở đường; chiếm lĩnh vị trí trên Cua chữ A, 60 phần trăm là nữ. Xưa ba Nữ Oa đội đá vá trời, nay các cô gái Việt Nam khuân đá và đường, xuống dưới thang đưa đá lên; phụ nữ lát đá còn cẩn thận hơn cả con trai; “quyết tử cho đường quyết thông, máu đổ nhưng đường không tă’t”. Đường này do thanh niên vẽ trước nhất trên bản đồ Tổ quốc rồi làm ra đầu tiên, phải bảo vệ cho kỳ được! Đêm Giao thừa, Chi đoàn Thanh niên ra ba xe cải tiến, sáng mồng một làm ngay. Các cô thanh niên xung phong vừa kể cái ác liệt cho tôi nghe, B52 thả bom khói mù mịt, trăng tỏ tự nhiên tối om, vừa điểm xuyết những hình ảnh họ cải thiện đời sống trên Trường Sơn ấy; trên ấy gà không toi, gà nuôi nhiều quá, mỗi khi muốn gọi dây nói phải đuổi gà đi, gà rừng nhập bầy ăn với gà của đội.
- Tôi lă’ng nghe, tôi nhìn thẳng những người con gái dũng cảm ấy, mà bom Mỹ đã từng thảy lên như hạt gạo trên sàng, những người thă’ng Mỹ đã từng thảy lên như hạt gạo trên sàng, những người thă’ng Mỹ ấy vẫn giữ những nét thùy mị của người con gái Việt Nam.

* * *

Tôi xin cảm ơn Đảng của tôi với cương vị là một người làm thơ. Tôi còn nhớ hôm ấy, 17 năm về trước, tôi bă’t đầu nghĩ một bài thơ về anh hùng La Văn Cầu. Tôi cảm động nhất là anh Cầu chào chúng tôi mà chỉ giơ lên cánh tay duy nhất của anh

La Văn Cầu giơ một cánh tay...

tôi bă’t đầu một bài lục bát với câu ấy. Nhưng lạ quá! Tôi không làm tiếp được nữa. Nói thành thật là vă’n tă’t: là đến đấy rồi tôi bí. Bởi nói chung làm thơ là khó, và làm thơ về cái mới rất khó. Tôi nhă’c lại cái khó cũ, để thấy rằng đến bây giờ thời gian đã ủng hộ tôi, bởi tôi kiên trì theo chiều tiến thuận của thời gian! Bây giờ tôi không câm, bút của tôi không câm với cái mới; sung sướng thật! nói được cái mới, của chúng ta, của thế gian, cái mới nhờ Đảng mà có! Đồng chí La Văn Cầu, đêm ấy ở đồn Đông Khê, nhờ tiểu đội trưởng của mình chặt hộ cánh tay bị thương; tiểu đội trưởng là anh họ, có tình gia đình, ái ngại. Cầu bảo: “Không phải việc gia đình, mà việc nhân dân”! Tiểu đội trưởng nhă’m mă’t chặt tay Cầu, cánh tay rơi xuống hào giao thông. Cánh tay còn lại của anh đã phá tan lô cốt địch. - Những tư tưởng của Đảng khi vào tâm trí La Văn Cầu, còn tiếp tục thấm sâu hơn nữa sau chiến công của anh. Ban chỉ huy hạ lệnh anh phải về phía sau điều trị. Một đồng chí liên lạc dìu anh đi. Cầu bảo: “Dịp đây là để trả thù cho anh em và lập công, đồng chí ở lại, tôi có hai chân để về”. Đồi thoai thoải cỏ gianh, Cầu trượt chân rơi xuống lăn dài, một quả đại bác nổ cách anh 10 thước, anh mê đi. Sáu chị dân công đến cáng anh. Tỉnh dậy, Cầu bảo: - Cáng cần chở các bạn tôi nằm trên kia". Các chị lấy khăn xé ra buộc cánh tay cho anh, vì băng tuột cả. Cầu ngăn lại: “Các chị đã không nón, xé khăn thì sương xuống bị cảm, không làm được nhiệm vụ”. Và như thế Cầu tự mình đi về phía sau; nhìn lên đã thấy lá cờ chiến thă’ng của ta bay trên đồn địch. Tôi nghĩ: Cái chặng nhường nhịn thứ hai của La Văn Cầu cũng đẹp như cái chặng hy sinh và dũng cảm thứ nhất của anh, đó là cái đẹp của tư tưởng vô sản chí công vô tư của Hồ Chủ tịch. - Trong chống Mỹ cứu nước, 17 năm sau, Bùi Ngọc Dương, người chiến sĩ công binh, đã làm đúng như gương La Văn Cầu, cũng chặt cánh tay bị thương của mình, tiếp tục diệt Mỹ trong chiến thă’ng Khe Sanh.

Ồ! sung sướng biết bao nhiêu, “ Đảng cho ta trái tim giàu”, Đảng cho người làm thơ cái giọng nói cất lên trong gió bão, đua to với tiếng sóng, thì rộng với không gian, cái giọng nói lọt được vào tai những triệu người, cổ võ được họ làm nên lịch sử, ca ngợi những La Văn Cầu vô tận do Đảng sinh ra! Xuân năm nay, Bốn mươi năm của Đảng càng đưa

một sức mới cho thiên nhiên và con người.

Mổ, mổ nữa đi, Hỡi cái mỏ son của chiếc chồi non nhọn hoă’t Rất mục măng tơ, tưởng yếu như sên, nhưng

cường hơn să’t, Bao nhiêu vỏ cây già khấc - từ trong cùng bật tung ra! Bao nhiêu bề dày của vỏ cây cũng bị cái mỏ chim của mầm chồi từ phía trong phá ra để làm mùa xuân cho đời. Đó là Cách mạng tháng Mười, đó là Cách mạng tháng Tám, đó là Chống Mỹ, cứu nước của Việt Nam.

Cuộc sống của chúng ta hiện nay, từ hậu phương ra tiền tuyến, từ nông thôn đến thành thị luôn luôn sinh ra những mầm xuân mới. Nhất định chúng ta chiến thă’ng hoàn toàn giặc Mỹ, nhất định chúng ta xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công. Chúng ta yêu sự sống, chúng ta là sự sống. Tôi đi trên phố Thủ đô, thấy một cảnh này của mùa xuân cuộc đời. Ở chỗ chă’n ngang đường cho xe lửa qua, đèn đỏ đã thă’p, một thiếu nữ nhân viên hỏa xa bă’t đầu đẩy cái chă’n đường ra, như cái thành cầu. Phía bên kia, mấy chục anh bộ đội trẻ đang đi tới trong hàng ngũ, thấy thế, nhanh như điện, họ xin phá hàng và chạy vượt qua. Họ chạy cho kịp thời cơ như thế, thì lý thú lă’m, vừa gọi nhau vừa cười ra rả; đến ngang cô gái đẩy chă’n, họ nhìn cô như “xin lỗi thế này cũng không đúng lă’m”, đặng cô gái trùng trình cho một tí chút; cô gái trẻ xinh thì hai cái bím tóc lă’c lư hai bên đầu như không đồng ý, nhưng tay đẩy thì chùn lại, thế là bộ đội trẻ đã bay qua chỗ chă’n đường như một đàn chim, để lại trên môi cô gái đẩy chă’n một chúm chím bất tuyệt.

Tôi xin chào mừng Đảng ta bằng cái chúm chím môi của mùa xuân này.

20-1-1970

BÁC HỒ THƯƠNG YÊU

... Bác Hồ nằm trong trái tim thế giới Bác Hồ đi giữa trời đất bao la Chúng cháu thương yêu Bác lă’m, Bác à; Từ những cửa sổ của thế gian

mở trên những trang báo lớn Đứng tựa thời gian, Bác nhìn chúng con

tươi tă’n, Tất cả Bác Hồ từ khi tuổi trẻ đến 79 mùa xuân...

X.D. Xem triển lãm “Nhân dân thế giới thương tiếc Bác Hồ” “Nét mặt Hồ Chủ tịch trông có vẻ rất trẻ nếu không có đôi mă’t sáng ngời và chòm râu dài”; hôm 15 tháng 7 năm 1969, Sáclơ Fuôcniô được Bác Hồ tiếp, kể lại như thế. “... Con người mà sự có mặt phi thường như choán hết cả gian phòng, có thể nói làm xóa nhòa sự có mặt của những người khác; nhưng sự săn sóc, thái độ ân cần hết sức lịch thiệp và hòa nhã của người đối với khách làm cho người ta trong những phút đầu thấy đôi chút lúng túng nhưng sau đó lại tạo ra một bầu không khí thân mật thoải mái ngay...”. Tôi rất yêu những nét chân dung của Bác như vậy; đây là bức chân dung của Bác gần đây nhất. Tôi được xem trong phim điện ảnh Bác Hồ tiếp các chiến sĩ Miền Nam; Bác ngồi trong ghế đệm, các cháu chiến sĩ trai và gái, cậy ta là Miền Nam trong trái tim của Bác, quây quần ôm lấy Bác, dám mơn trớn xoa chòm râu của Bác, Bác cứ để cho các cháu Thành Đồng làm nũng với Bác như thế. Từ khóm người Bác - cháu ấy toát ra một cái gì lớn lao và yêu thương vô hạn: Bác râu tóc bạc phơ, như núi Tản Viên - Phăng Xi Păng Chư Lây, xuống đến các cháu chiến sĩ trai gái như đồng ruộng và sông ngòi, bức tranh tự mình đầy đủ và sinh động. Sao với các cháu, Bác hiền từ thế. Tôi dám nghĩ một cách dân gian rằng, đời xưa Bác Hồ là ông quán trong truyện Lục Vân Tiên dưới bút của cụ Đồ Chiểu: “Hỏi thời ta phải nói ra - Vì chưng hay ghét cũng là hay thương”. Bác xuất phát từ thương yêu, muốn thực hiện được thương yêu, Bác phải căm thù quyết liệt và đấu tranh triệt để, đặng mà đi tới được thương yêu vẹn toàn. Ôi! những giọt lệ rơi từ đôi mă’t Bác, biết bao nhiêu là giọt đã rơi, đó là suối vô tận yêu thương cuộc đời: nhiều lần, trước Quốc hội, nhă’c đến Miền Nam, Bác lại rút mù soa thấm nước mă’t; tôi được nghe kể lại rằng: sau Cách mạng tháng Tám, khi ở trên lầu Bă’c Bộ Phủ, có lần Hồ Chủ tịch đến khép một cánh cửa trong lúc đêm khuya, Bác bỗng nghe tiếng trẻ con non nớt vẫn còn rao bán bánh mì trên đường phố vă’ng, Bác ứa nước mă’t. Trong rừng Việt Bă’c, năm 1948, khi trao thanh gươm phong Đại tướng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp, Bác gọi là “chú Giáp” và Bác cũng ứa nước mă’t. Uy vũ lớn, chí khí să’t thép, quyết định cao cả, Bác là người cha của quân đội nhân dân ta anh dũng tuyệt vời, quyết chiến quyết thă’ng với tinh thần của Hồ Chủ tịch, những sự kiện do hoàn toàn thống nhất với lòng nhân của Bác, lòng nhân truyền thống từ ngàn thuở tổ tiên ta. Là ngọn lửa cách mạng, Bác là dòng suối tươi mát không cùng.

Tôi yêu những nét gì thuộc về con người Bác; những nét ấy cho tôi thấy Bác còn sống mãi. Đồng chí Bùi Lâm ngày trước ở Pari (Pháp) đã để ý nhìn đôi giày của Bác: một đôi giày đã cũ, là loại đế rất cao, có cổ, để đi lâu mòn, lâu hỏng. Đồng chí Nguyễn Khánh Toàn kể lại rằng ở Liên Xô rét 30 độ dưới zêrô, sáng nào dậy Bác cũng tập thể dục, trong buồng có dây chun, quả tạ; Bác “nói giờ nào đúng giờ ấy, nói ở chơi bao nhiêu thì ngồi chơi đúng bấy nhiêu, đố ai vì một lý do gì có thể giữ Bác lại thêm được mấy phút - Bác không lề mề, la cà, không việc nọ xọ sang việc kia.” Ôi! tôi ngồi trước muôn ngàn nét, việc, sự kiện, ký ức, hồi ký kể lại về Bác, trong cái biển sống ấy tôi tă’m tâm trí mình, tuy vậy tôi cố gă’ng lần về, tìm về một trung tâm. Tôi tự tìm tôi, tình cảm gì của tôi sâu nhất đối với Bác? - Tôi thương yêu Bác. Tôi thương yêu Bác, vì Bác là người rất mực thương yêu. “Một trong những trí tuệ sáng sủa nhất, thấu suốt nhất của thời đại chúng ta”, “Các nhà viết sử trong tương lai sẽ đặt Hồ Chí Minh vào số ba hoặc bốn nhân vật vĩ đại của thế kỷ 20 - không có nhiều hơn nữa - đã làm cho xứ sở của mình thành những dân tộc tự do, độc lập, không bị nô dịch vào quyền lợi của tài phiệt quốc tế...”, một tạp chí Tây Âu viết như vậy. Bác làm cách mạng, lãnh đạo cách mạng, đưa cách mạng đến thành công - cách mạng của một dân tộc và của cả thế giới. Tài trí của một lãnh tụ như sự să’c bén của một thanh gươm; lịch sử chứng minh rằng tài trí ấy phải thống nhất hoàn toàn với nhân đức. Nhân đức phải lãnh đạo tài trí. Sự nghiệp của Hồ Chủ tịch làm cho nhân loại mến yêu. Chí công vô tư, sự nghiệp ấy hoàn toàn là nhân nghĩa. Trong sự nghiệp của Bác, trong những vạn lời kể lại về Bác, tôi tìm về con người.

Bác ơi, tim Bác mênh mông thế , Bác là người vô hạn thương yêu. Bởi vậy Bác xúc động những trăm triệu con người. Người ta ca ngợi sự nghiệp của Bác và trái tim của Bác.

Khi Bác từ nước Pháp ra đi, những đồng chí Xênêgale, Marôc, Angiêri, Mangát... đã cùng làm tờ báo Người cùng khổ với Bác, nhận được bức thư để lại: “... Tôi đã trả tiền thuê nhà cho tòa báo đến cuối năm. Tiền in cũng đã thanh toán. Chúng ta không mă’c nợ ai. Sổ thư viện để ở trong ngăn kéo bên phải. Sách cho mượn đã lấy về, trừ những sách cho những hội viên đi nghỉ mượn...”. Bác rất chu đáo. Cuối thư Bác nói với cháu gái tám tuổi và cháu trai bốn tuổi, con của ông luật sư người đảo Ăngti mà Bác vẫn thường đến nhà: “... Có lẽ rất lâu các cháu sẽ không được thấy chú Nguyễn, không được leo lên đùi lên lưng chú như các cháu thường làm...”. Bác đã yêu thương thiếu nhi ngay từ khi Bác còn trẻ. Và điều làm ta vô hạn xúc động là: “... Các cháu ngoan. Học thuộc bài. Vâng lời cha mẹ. Đừng đánh con chó nhỏ Mariúyt (Marius) của các cháu...”. Mấy chục năm sau, hôm nay lời dặn dò của Bác “đừng đánh con chó nhỏ” vẫn rung động trên trang giấy, trong lòng ta.

Chúng ta hãy tìm hiểu một điểm thôi, ví dụ đức tiết kiệm của Bác. Bác rất tiết kiệm. Bác rất tiết kiệm, vì nước ta còn nghèo. Nhưng tôi nghĩ, hai mươi năm sau, khi nước ta đã giàu lên rồi, và Bác còn ở với chúng ta, tôi dám chă’c Bác vẫn tiết kiệm như bây giờ. Theo tôi hiểu, Bác tiết kiệm vì Bác không nỡ phụ người, không đành phụ của. Bác tiết kiệm không phải chỉ vì lý do kinh tế, mà chính bởi tại lòng nhân. Anh Diệp Minh Châu, nhà điêu khă’c, kể lại trong hồi ký của mình rằng: Hồi Kháng chiến trước, anh thấy Bác mỗi bữa chỉ ăn hai bát cơm, anh bày cho anh Định là người nấu ăn cho Bác, “làm thêm nhiều món, biết đâu lạ miệng Bác ăn được nhiều chăng? (Mà nào có gì đâu, chỉ là rau rừng, đọt bí, măng nứa vậy thôi). Nhìn cơm, nhìn thức ăn, Bác nói với anh em: ”Hôm nay các chú làm cơm cho Bác nhiều quá, Bác ăn còn thừa, đổ đi cũng không ai biết, nhưng Bác không nỡ. Đồng bào mình đang thiếu thốn...". “Bác không nỡ”. Vì vậy cho nên, tôi được thấy trong nhà của Bác ở góc vườn Phủ Chủ tịch, Bác cũng có một miếng xà phòng tă’m - màu xanh - đựng trong một cái hộp như chúng ta, nhưng Bác thương miếng xà phòng, nhặt mấy viên sỏi kê dưới miếng xà phòng; như thế là miếng xà phòng có một làn gió thổi ở dưới lưng, luôn luôn khô ráo. Đó là tiết kiệm; đó không phải chỉ là tiết kiệm, đó là triết lý; đó là thái độ ở đời: miếng xà phòng là kết tinh của lao động, không nên phụ nó...

*
* *

Ôi! Bác Hồ ơi, những xế chiều Nghìn thu nhớ Bác biết bao nhiêu... Tố Hữu đã nói cho chúng ta thương yêu Bác không bờ bến. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, lòng chúng ta yêu thương Bác không hề vơi; chúng ta cha truyền con nối đời này tiếp đời khác yêu thương Bác Hồ; Bác đã hóa thành trái tim đập trong lồng ngực vạn thuở của người Việt Nam chúng ta. Bác ơi! trái tim Bác lớn lao mênh mông yêu mến như thế, trái tim Bác đã hóa thành sự sống vĩnh cửu rồi; tình cảm của Bác còn nuôi được mãi mãi muôn vàn thế hệ!

Tự bản thân tôi đã hiểu cái tình cảm của những liệt sĩ “phút giây thiêng, anh gọi Bác ba lần”, của những chị trong tù bị chúng nó đốt, nhìn vào hình ảnh Bác trong tâm trí mình và lấy được sức chống chọi. Trong kháng chiến lần trước, một lần tôi cùng anh Đặng Xuân Thiều (bây giờ đã mất) từ Việt Bă’c đi về Liên khu ba. Khoảng chín giờ sáng hôm ấy, chúng tôi đạp xe quãng Gò Tra nghĩ lại mới thấy mình chủ quan khinh địch một đoạn đường dài bốn kilômét hai bên không có cây cối. Hai anh em đang đạp xe băng băng, thì một máy bay trên trời bă’t gặp chúng tôi. Đúng là nó bă’t chộp gặp chúng tôi, vì chúng tôi vừa quãng xe trên đường, chạy tạt ngang, tôi chỉ kịp dúi mình nằm rạp trong một cái bụi, thì nó đã quay lại. Tính mạng treo ở sợi tóc, trong khi nguy kịch, tự nhiên tôi nghĩ ngay đến Hồ Chủ tịch, tôi thấy hình ảnh Bác. Máy bay giặc Pháp bă’n một loạt đạn rồi đi luôn. Anh Thiều và tôi trở ra lấy hai chiếc xe, thấy vết đạn xáo đất xung quanh. Ngót hai mươi năm rồi, hôm nay tôi vẫn còn nhớ: nhanh như chớp, khi trán tôi cúi đụng đất để tránh đạn, thì cũng là lúc hình ảnh Bác bỗng nhiên lóe sáng trong tâm trí tôi như chỗ tựa tột cùng. Như thế là từ bao giờ, Hồ Chủ tịch đã là nền tảng của tâm hồn và ý tưởng của tôi, đó là tâm niệm của tôi, để trở thành một phản xạ của tâm linh tôi trước nguy biến. Như vậy tôi một phần đã sống cái tình cảm đối với Bác của những chiến sĩ hy sinh.

Trước đây 22 năm, đồng chí Phạm Văn Đồng khi viết quyển sách Hồ Chủ tịch, hình ảnh của dân tộc, đã nói: “Đời Hồ Chủ tịch trong như ánh sáng”. Khi bác mất, đồng chí Brejeniep, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô, lại nói một ý với đồng chí Phạm Văn Đồng: “Đời đồng chí Hồ Chí Minh trong suốt như pha lê”; trong suốt như pha lê, trong như ánh sáng, tức là không tì vết của chủ nghĩa cá nhân, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, đẹp đẽ vô cùng. Lòng Bác yêu thương người đã thành lòng người yêu

thương Bác. Tôi còn nhớ đã 14 năm trước, tôi được vào trong Phủ Chủ tịch, đứng trước các món quà khă’p nơi gửi đến mừng ngày sinh nhật Bác năm 1955. Lúc đó, tôi được biết: ngày thường văn phòng Hồ Chủ tịch nhận được mỗi tuần từ 600 đến 1000 thư và ngày 19 tháng năm 1956, nhận được hai nghìn năm chục lá thư, trong đó có 761 thư của Hà Nội. Trước mă’t tôi: gửi về dâng Bác, đây là lá cờ đỏ sao vàng ở trong Khám lớn Sài Gòn; tự tay những đồng chí tập kết mang ra, đây là hộp đất của đồng bào Nam bộ gửi về Bác; đây là hai lá cờ bộ đội ta lấy của địch khi vào giải phóng Sơn La ngày 22 tháng 11 năm 1952 tặng Bác: một lá cờ của nguỵ và lá cờ của đội quân thuộc địa Pháp 10eRAC vốn ở Triều Tiên về. Tù binh gửi tặng Bác một chim bồ câu khă’c trên ván mộc; tặng Bác, đây là cây bút to bằng sừng của Liên khu Năm, cái hộp gỗ chạm của Quảng Bình, thanh quế Quỳ Châu ở Nghệ An, bức ảnh Bác bằng mây đan rất giống, của Hà Đông, cái quần màu chàm rất nặng của miền núi... Gửi đến tặng Bác còn có tấm thảm Ấn Độ, bức thổ cẩm Nam Dương... Bác không nhận quà, mà các nơi vẫn cứ gửi. Một địa chỉ như đá nam châm: của cải đất nước, sản phẩm bàn tay và trí óc, tấm lòng của nhân dân, tự nguyện theo đây mà gửi về “Hồ Chủ tịch - Hà Nội”!

Chúng ta nhớ Bác, con người sống nhất, “con chim đại bàng của núi Trường Sơn”; chúng ta thấy Bác sinh động vô cùng. Bác ngồi trong chiến khu Việt Bă’c,

Xem sách, chim rừng vào vào cửa đậu,

Phê văn, hoa núi ghé nghiên soi. trước đây, tôi cứ nghĩ: câu thứ hai, là Bác sáng tạo hình tượng, hoa núi, ít nhất cũng ở ngoài dậu, ngoài rào, Bác lấy ý thơ, tứ thơ đưa hoa lại gần soi vào nghiên mực; hôm nay tôi mới biết rõ(1) rằng nhà sàn của Bác rất nhỏ, có sáu chân cột, đứng dưới đất có thể với tay tới, khi lên thang phải lom khom mới vào nhà được, nhỏ quá cho nên cây rừng nghiêng bóng che phủ mái nhà, nở đầy hoa soi bóng xuống nghiên mực chữ nho của bác. Thế giới đăng ảnh Bác ngồi giữa chiến khu, một tay nâng trán đọc sách, một tay đặt lên bàn nứa, cái tay áo kaki của Bác ngă’n quá, nghĩa là áo Bác mặc không vừa. - Ở tù quân Tưởng, thơ Bác nói Bác cũng bị ghẻ như mọi người tù, xương thịt Hồ Chí Minh không phải là xương thịt cao cấp. Kháng chiến chống Pháp, Bác cũng bị sốt rét như chúng ta. Thương nhất, là khi đang lên cơn, Bác ngồi ôm lấy cột nhà sàn, tay run run; hồi lâu, Bác sờ trán thấy mồ hôi ra, nói: “Bây giờ đỡ rồi!”. Thưa với Bác, xin Bác

(1) Đọc “Đường về với Bác” hồi ký của Diệp Minh Châu.

nằm nghỉ, Bác lă’c đầu: “Công việc nhiều lă’m. Không nằm được. Nằm xuống sẽ không dậy nổi!”. Có nỗi khổ nào Bác không cùng chung với nhân dân? Bác sang Pháp (1946), các nhà báo Pháp hỏi Bác về sự ăn mặc quá giản dị của Bác, Bác nói: “Tôi mặc thế này, chứ đồng bào tôi vừa ra khỏi cảnh mất nước, còn mặc khổ hơn”. Chúng ta nhớ lời ăn tiếng nói của Bác, rõ ràng là Bác vẫn sống. Trượt chân nhỡ bước sa vào hố,

May nhảy ra ngoài, xuýt nữa nguy!

Bác bị quân lính Tưởng áp giải Bác đi ban đêm, xuýt nữa rơi xuống hố gãy chân, nhưng Bác rất nhanh nhẹn đã nhảy tránh kịp, rõ ràng Bác vẫn còn sống trong thơ của Bác, như mới hôm qua! Giọng Bác căn bản vốn là giọng xứ Nghệ, nhưng Gió sương bốn biển pha hơi ấm, Bác đã nói thạo bao nhiêu ngôn ngữ trên thế giới này, cũng như đồng chí Nôxaca Xandô, Chủ tịch Đảng Cộng sản Nhật Bản nói: “Hai bàn chân của đồng chí Hồ Chí Minh thu hút tâm trí tôi. Tôi nghĩ: Hai bàn chân này đã đi khă’p thế giới.”, giọng của Bác rất Việt Nam nhưng trong đó có hơi của năm châu bốn biển, không phải giọng của một địa phương nào hết; Bác phát âm không lớn, nhưng giọng rền ấm, vang như tiếng chuông. Chúng ta nghe Bác còn nói, thấu tận tâm can con người, trong một Ngày thương binh liệt sĩ. “Từ trước đồng bào đã giúp đỡ nhiều. Nhưng chân tay tàn phế của thương binh không mọc ra được, và những tử sĩ sẽ không thể tái sinh”, và yêu cầu đồng bào vẫn tiếp tục giúp đỡ. Chúng ta còn thấy Bác, sau 52 năm đi xa, trở về quê làng Sen, đang tự rót nước mời các phụ lão, khi bóc thuốc lá đưa đến tận tay những người bạn già, Bác mời các cụ hút thuốc cho “thơm râu” - dĩ nhiên là nói đến hai tiếng ấy, Bác mỉm cười. - Ồ! anh thủy thủ hải quân còn đón Bác lên thăm tàu mình, Bác dạy con cách cuộn dây

Khi tàu rời bến, đẩy cây sào dài. Bác yêu con, Bác lái thay Mũ mềm Bác đội, dải bay gió vờn,

thì ra Bác vẫn là anh Ba làm công trên chiếc tàu La Tocque Tréville năm xưa, còn công việc nào trên tàu mà Bác không biết, nhưng lý thú nhất là Bác, người lái con tàu vận mạng của Tổ quốc, Bác hôm nay đội mũ hải quân, lái tàu thật sự, gió biển nước ta đang mơn mặt Bác như thế nào? - Và chúng ta còn thấy Bác tươi tă’n đọc thơ (ngày 20-5-1968):

Bảy mươi tám tuổi chưa già lă’m,
Vẫn vững hai vai việc nước nhà...
*
* *

Kỳ diệu thay! mối giao cảm giữa các tâm hồn cao đẹp và cộng sản. Năm 1923, đồng chí Nguyễn Ái Quốc sang Liên Xô, hoạt động trong Quốc tế Cộng sản. Nhà thơ xô viết Ôxip Manđenstam, chă’c lúc đó cũng còn trẻ như Bác, đã được gặp Bác. Lạ thay con mă’t tinh đời! nhà thơ Manđenstam nhất kiến đã viết lên câu này từ 47 năm về trước: “... Từ Nguyễn Ái Quốc đã tỏa ra một thứ văn hóa, không phải là văn hóa Âu châu - mà có lẽ là một nền văn hóa tương lai”. Lúc Bác mới 33 tuổi, Bác đã để một ấn tượng tốt đẹp phi thường vào tâm trí của một thi sĩ cộng sản - ta phải nói rằng một thi sĩ có cái tiên tri tiên giác. Lúc đó Bác là người Việt Nam duy nhất ở Mạc Tư Khoa và có lẽ là duy nhất ở Liên Xô. Một mình Bác đã đại diện cho dân tộc Việt Nam: “ một dân tộc rất lịch thiệp và độ lượng, rất ghét những gì thái quá. Dáng dấp của con người đang ngồi trước mặt tôi đây, đồng chí Nguyễn Ái Quốc, cũng đang tỏa ra một cái gì thật lịch thiệp và tế nhị”. “Trong tiếng nói trầm trầm lă’ng xuống, những cử chỉ cao thượng của Nguyễn Ái Quốc, tôi như nghe được tiếng nói ngày mai, thấy được cái hiền hòa của một đại dương tình bè bạn thân ái trên khă’p Trái đất này!

Bốn mươi bảy năm, một trăm năm, một trăm năm mươi năm, hai thế kỷ... Bác Hồ của chúng ta thuộc về vĩnh cửu, về cái vốn lớn chung của toàn thể nhân loại; Trái đất đã phân công cho sóng của bờ biển hình chữ S rì rầm không thôi dưới chân của Bác, kể cho Bác Hồ nghe triều không cùng của Cách mạng và Tiến bộ, hát cho Bác Hồ nghe thi vị của sông núi tập trung về quanh bờ biển, - Bác Hồ ơi, chúng con, chúng cháu yêu thương Bác không cùng, không cùng!

Hà Nội 19-5
10-8-1970

LÊNIN, VẦNG TRÁN TÔI YÊU Bút ký

Lênin là ngọn cờ đỏ gió tung bay mãnh liệt trên cột buồm cao của một chiếc tàu đang rẽ sóng lớn tiến băng băng tới, Lênin là sức sáng, sức thă’m ở trong thế cử động không dừng, Lênin là sự tiến công không có gì cản nổi. Đồng chí Xtalin gọi Lênin là “chim phượng hoàng đại ngàn”. Maiacôpxki viết về Lênin, dẫn lời một bài hát: “Tự tay chúng tôi, hỡi người yêu mến nhất chúng tôi xin vuốt cặp mă’t chim ưng”.

Lênin! Một trăm năm đã qua từ khi Người ra đời, ở tận tít miền xa Ximbiếc (bây giờ gọi là Ulianốpxcơ) của nước Nga. Những người thiện chí trên khă’p Trái đất chă’c cũng nhìn thấy Lênin như tôi, Lênin một người sống nhất, Lênin đang nói trên diễn đàn, Lênin đang đi, Lênin đang nâng trán suy nghĩ, và nhất là khi Lênin đang ở giữa quần chúng. Từ trong đêm tối mất nước, bốn mươi năm về trước, bản thân tôi khi còn nhỏ tuổi, đã được nghe thì thào kín đáo và thấm thía hai âm thanh đã trở thành tiếng Việt: “Lêninh”, người ta nói đến chủ nghĩa Lêninh, đến những đồ đệ của Lêninh... Khi đã thành người, từ Cách mạng tháng Tám, làm dân của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, ở đây chủ nghĩa Mác
- Lênin đã thành hệ tư tưởng của nhân dân, thì hình ảnh Lênin trong tâm trí tôi càng ngày lại càng sinh động; tôi càng trưởng thành về chính trị, thì Lênin càng sống hơn nữa trong tâm trí tôi. Và trường hợp đồng chí lãnh tụ Lênin là một trường hợp diệu kỳ đặc biệt; Lênin không những là tượng trưng cho Cách mạng tháng Mười, cho chủ nghĩa xã hội dựng xây và thă’ng lợi ở Liên Xô, cho phong trào cách mạng lớn lên như vũ bão trên thế giới, Lênin không những là lá cờ búa liềm, là ngôi sao năm cánh, mà Lênin sống một cách kỳ diệu như một con người cụ thể, và người ấy sống mãi: con người Lênin hấp dẫn lạ lùng cũng như lãnh tụ Lênin tỏa sáng kỳ lạ! Tôi ở xa đất nước Xô viết hàng vạn kilômét và sống sau Lênin ba bốn chục năm mà cứ cảm như chính mă’t mình đã trông thấy Lênin khi Người còn sống. Đâu có phải chỉ bởi vì, trong Kháng chiến chống Pháp, giữa rừng núi vă’ng vẻ Việt Bă’c, trong một hoàn cảnh tâm lý rất dễ thu ghi ấn tượng, tôi đã được xem một cuốn phim như “Lênin những ngày tháng Mười”, hoặc là bởi vì, từ lâu tôi đã được xem những tranh hội họa sinh động về Lênin, nhiều ảnh Lênin. Những hình ảnh ấy làm một cái nền trong tâm trí tôi để cho chính bản thân đồng chí Lênin thổi vào đó sức sống kỳ diệu của mình, truyền vào đó cái tinh anh bất diệt của mình. Là người đã dịch trường ca Vlađimia Ilich Lênin của Maiacốpxki, ra thơ Việt Nam, tôi nhớ mãi đôi mă’t, cái nhìn của Lênin dưới bút nhà thi hào Xô viết:

Người lại, qua... dừng bước,

mă’t nheo nheo, Rồi lại đi,

sau lưng tay vă’t... ... Và tôi biết

cặp mă’t ấy sự vật đều thông hiểu Bất cứ gì cũng thành sáng tỏ, trong veo.. Tôi cũng rất nhớ Macxim Goócki tả Lênin đứng đó trên diễn đàn “như một tác phẩm nghệ thuật cổ điển: không thiếu một nét, cũng không thừa một nét”. Lênin là người sống nhất ở trên đời này, tôi thuộc lòng sự nghiệp của Lênin cũng như tôi thấu rõ tính tình, dáng dấp, điệu bộ của Lênin; Lênin, con người rất mực đáng yêu, tuyệt vời giản dị, mỗi cử chỉ đều tự nhiên, mỗi lời nói đầy ý nghĩa, không phải cái kiểu oai phong như “tay quân phiệt chiến thă’ng ngựa xe - một cái giật cương xéo người anh nát: (thơ Maiacốpxki), mà bậc vĩ nhân ấy bước vào nhà chúng ta, ”đầu không chạm không chê khung cửa thấp"; Lênin vĩ đại mà lại ngang cùng tầm thước với chung quanh. - Hồi ở Xibêri, Lênin thích hát và hát nhiều. Lênin ham săn bă’n, chỉ phải cái hay nóng ruột. Lênin rất thích biển, với sự chuyển động không ngơi và cảnh rộng bao la của nó. Nữ đồng chí Crúpxcaia nói: “Lênin yêu thiên nhiên, yêu cánh rừng xanh lá mùa xuân, những con đường núi và những hồ, yêu tiếng ồn ào của thành phố lớn, yêu lớp người lam lũ, yêu các đồng chí, yêu phong trào, cuộc đấu tranh, cuộc sống với toàn bộ tình hình nhiều vẻ của nó”. Bên cạnh sự nghiêm khă’c về nguyên tă’c, Lênin là một người rất mực lạc quan trong quan hệ với người khác; Lênin biết cách lôi cuốn mọi người bằng những tư tưởng của mình, đồng thời biết cách phát huy những mặt tốt của mọi người, những mặt mà người khác không tìm được. - Trong mỗi đồng chí cùng hoạt động, tựa như có một phần của Lênin, bởi vì có thể là do ở chỗ Lênin đã trở thành thân thiết với họ.
- Khi làm chủ tịch một phiên họp, Lênin giữ mực công bằng, cao độ, không hề mảy may có gì bất công với những người đối lập, dẫu rằng trong khi phát biểu, Lênin có gay gă’t với họ đến mức nào. Khi viết, Lênin thường đi lại nhanh từ góc nhà này đến góc nhà kia, và khe khẽ nói lên những điều định viết. - Lành mạnh tuyệt vời, Lênin nói: “Đúng thế đấy, khi một người khỏe mạnh muốn ăn, là người ấy muốn ăn thật sự; khi muốn ngủ, anh ta muốn ngủ đến mức không tự hỏi mình có cần phải ngủ trên một chiếc giường êm ái hay không, và khi căm giận, thì anh ta cũng căm ra trò...” - Vì tất cả những khía cạnh trên đây, mà tôi tưởng mình như thật đã trông thấy Lênin.

*
* *

Bác Hồ khi sinh thời, đã kể lại lần đầu tiên ở Pari, Người đã được một đồng chí Pháp đưa cho đọc “Luận cương của Lênin về các vấn đề dân tộc và thuộc địa” đăng trên báo Nhân đạo: “Luận cương của Lênin làm tôi cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên. Ngồi một mình trong buồng, mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo: ”Hỡi đồng bào bị đọa đày đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta." - Từ đó, tôi hoàn toàn tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba". Hồ Chủ tịch gọi chủ nghĩa Lênin là “mặt trời soi sáng con đường chúng ta đi tới thă’ng lợi cuối cùng”, và ví ảnh hưởng của Cách mạng tháng Mười và Lênin đối với những người cách mạng Việt Nam “Tựa như người đi đường đang khát nước mà có nước uống, đang đói mà có cơm ăn”. Mình mặc bộ quần áo mùa thu mỏng mảnh, Bác đã đi viếng linh cữu Lênin trong một đêm mùa đông 1924 rét 40 độ dưới không; Bác nói: “Tôi không thể chờ đến ngày mai để viếng Người bạn vĩ đại nhất của nhân dân các nước thuộc địa”, Năm 1941 ở Pác Bó, núi Các Mác và suối Lênin là những tên Bác lấy tự trong trái tim mình ra đặt. Đối với Bác Hồ, Lênin là vô cùng gă’n bó, Bác đã tiêu biểu cho sự trung thành vô hạn đối với chủ nghĩa Lênin, Bác là người suốt đời biến chủ nghĩa Lênin thành hiệu quả cách mạng: giải phóng dân tộc mình, góp phần lớn lao giải phóng các dân tộc thuộc địa. - Và, diệu kỳ thay! lịch sử đã cho phép gần hai hình ảnh Lênin và Hồ Chí Minh; tôi mơ màng khép mă’t, nhìn vào hai cuộc đời đã đi vào vĩnh cửu trường sinh, tôi thấy hai dáng người cũng thanh nhẹ, vóc cũng không cao, bước cũng thoăn thoă’t; có một đặc điểm của Lênin đối với chúng ta thật là mến thương thú vị, là nét mặt Lênin có một vẻ gì Á đông; Maiacốpxki viết: “Trán mênh mông bát ngát - trán Lênin”; Tố Hữu viết về Bác Hồ: “Trán mênh mông thanh thản một vừng trời”. Các báo phương Tây đăng bài sau khi Bác mất: ở thế kỷ XX này, tự nhiên người ta gă’n liền hai hình ảnh: Lênin và Hồ Chí Minh... Chúng ta hiểu: bởi vì Lênin giản đơn như chân lý, Bác Hồ cũng giản đơn như chân lý, bởi sức vang xa của hai lãnh tụ, bởi sự thu phục nhân tâm... Một công nhân lao động tiên tiến Liên Xô viết: “Chủ tịch Hồ Chí Minh mất đi, giai cấp vô sản thế giới mất một con mă’t, một cánh tay phải của Lênin”; thoạt đầu đọc, tôi hơi ngờ về cách hành văn: Sao không nói “một con mă’t phải, một cánh tay phải”? Sau đó, tôi thấy ngay: hai con mă’t đều nhanh tỏ như nhau, duy tay phải thì nhanh mạnh hơn tay trái - anh công nhân Xô viết viết như vậy là rất chính xác. Đồng chí Chủ tịch Đảng Cộng sản Nhật Bản sang viếng Bác, về nước nói: “Đồng chí Hồ Chí Minh là Lênin của Việt Nam”. Ôi! Thương tiếc Bác Hồ trong những ngày kỷ niệm Lênin, chúng ta đứng trước ngôi nhà của vĩnh viễn, kính viếng hai Người thương yêu nhất của chúng ta, hai Người sống nhất, hai Người sống mãi muôn đời. Trong nhà sàn của Bác, giữa vườn Phủ Chủ tịch, Bác Hồ đã treo ảnh Lênin: Ta vào thăm Bác, gặp Lênin

Trán rộng yêu thương, rõi mă’t nhìn Người đến cùng ta, ngồi với Bác Như hình với bóng, một anh linh.

Tố Hữu
*
* *

Lênin nói: “Chỉ khi nào cùng lao động chung với công nhân và nông dân, người ta mới trở thành một người cộng sản chân chính”. Lênin cho tôi cái nền tảng của tư tưởng, cái nền tảng của mọi nghệ thuật: lòng yêu kính quần chúng nhân dân, lòng yêu mến, tin tưởng giai cấp công nhân. Lênin luôn luôn thích đi vào quần chúng công nhân, có một cảm tính đặc biệt: hiểu được sâu să’c những điều mà giai cấp công nhân suy nghĩ trong một thời điểm nhất định. Đội một chiếc mũ cát két thông thường, Lênin có thể trọn lẫn trong một khu phố thợ thuyền; khoác chiếc áo ngoài vải thô, Lênin có thể lẫn lộn trong một đám nông dân Nga, Lênin dạy cho các nhà văn hóa mình làm một trong quần chúng, lấy sức sống, sức mạnh, và sức văn trong quần chúng. Lênin rất chú trọng đến các vấn đề phát triển văn hóa. Văn hóa vô sản, theo Lênin, chỉ có thể xây dựng được bằng cách thu hút tất cả tinh hoa văn hóa nhân loại đã sản sinh ra dưới các xã hội quan liêu cũ, kết hợp với những cái đẹp đẽ mới nảy nở dưới chính quyền nhân dân. Tôi đã say sưa đọc một tập sách gồm những să’c lệnh, nghị quyết, phát biểu của Lênin về vấn đề những thư viện cho quần chúng nhân dân. Chỉ một điểm đối với thư viện, Lênin cũng đã để lại một hình ảnh trìu mến lạ lùng: “... Người nhân viên phòng đọc đã từng chứng kiến những buổi sáng sớm, có một nhà cách mạng người Nga mặc chiếc quần rẻ tiền kiểu Thuỵ Sĩ, bị bùn bă’n lấm vì quên xă’n lên, tới thư viện cầm lấy quyển sách để lại hôm qua - cuốn sách nói về chiến đấu trong các ụ ngoài phố, về kỹ thuật tấn công - ngồi vào chỗ cũ bên bàn cạnh cửa sổ, với điệu bộ quen thuộc đưa tay vuốt lớp tóc cứng trên đầu hói và mải mê đọc, thỉnh thoảng đứng lên lấy cuốn từ điển to trên giá sách... rồi đi đi lại lại và ngồi xuống bên bàn chăm chú viết gì đó bằng nét chữ nhỏ trên tờ giấy gập tư”. Lênin không những đã đọc mà còn nhiều lần đọc đi đọc lại những tác phẩm của Tuốcghêniép, Lép Tônxtôi, “Làm gì?” của Tsécnưsépxki, những khi quá mệt, Lênin đọc Puskin, Lécmantốp, Nêcơrátxốp và nói chung, Lênin biết nhiều, và rất thích các nhà văn cổ điển; mạnh bạo và sáng suốt biết bao, tháng 1 năm 1918, mặc dù chính quyền Xô viết chưa được một tuổi phải trải qua trăm ngàn thiếu thốn khó khăn, Lênin đã chăm lo việc in các tác phẩm cổ điển Nga và thế giới bán rẻ cho quần chúng đọc.

Lênin nhấn mạnh vào tính Đảng trong văn học, nhất định văn học phải là một cái bánh xe, một cái đinh ốc trong guồng máy của Đảng, đồng thời cũng nói trong văn học, cần dành chỗ cho những sáng kiến cá nhân. Lênin cũng đã ra tấm gương sáng suốt vô hạn, khi đứng về thẩm mỹ đối với các tác phẩm văn nghệ, Lênin phân biệt những ý kiến của cá nhân mình, không coi đó là những ý kiến có tính chất quyết nghị của Đảng. Hình ảnh lãnh tụ Lênin thân mến, ấm cúng biết bao khi đến thăm nơi ở của Mácxim Goócki tại Luân Đôn, Người cứ băn khoăn áy náy lo cho Goócki bị rét; Người đến gần giường nằm của Goócki, sờ vào chăn đệm, và bảo nhỏ với đồng chí đi theo mình: - “Vải rải giường ẩm quá, cần phải hơ cho khô đi, không thì Alếchxây Maximôvích (tức Goócki) sẽ bị ho đấy”. Và Lênin cũng là người chỉ rõ cho Goócki thấy cái khuyết điểm chính của tiểu thuyết Người mẹ là lý tưởng hóa những người trí thức. Hình ảnh Lênin lớn lao biết mấy, trí tuệ của Người thật là muôn mặt, khi Người nghe nhạc Béttôven: “- Tôi không thấy có gì đẹp hơn bản nhạc Apxiônata, tôi có thể nghe lại mỗi ngày. Thật là một âm nhạc lạ kỳ, cao siêu. Tôi cứ tự nói với mình một cách kiêu hãnh, có thể là một thứ kiêu hãnh ngây thơ: đây là những kỳ quan mà con người có thể tạo được”. Và lim dim mă’t, Người nói thêm: “... Tôi muốn mơn man cái đầu của những người sống trong một địa ngục ghê tởm, mà có thể tạo ra bao nhiêu đẹp đẽ dường này”. Chính Lênin thường nhă’c lại một lời nói rất đẹp của Gơttơ: Mọi lý thuyết đều màu xám và cây đời mãi mãi xanh tươi. Trí tuệ của Lênin là cây đời mãi mãi xanh tươi ấy. Lênin là người rất mực thực tế và lạc quan, tin tưởng tuyệt đối vào những động lực chính của xã hội: Người vững vàng bình tĩnh vì đánh giá đúng cái hướng đi của những động lực đó. Người không chấp nhận rằng sự sai lầm của một người mà lại có thể ảnh hưởng tai hại đến dòng đi của cách mạng.

*
* *

Tôi đã thăm Lêningơrát, viện Xmônni, điện Cremlin, tôi đã hai lần đứng trên đập Bơrát, ở đó được khă’c dài lời nói của Lênin: “Chủ nghĩa cộng sản là các xô viết cộng với điện khí hóa cả nước”; tôi đã được nghe, từ máy ghi âm, giọng nói Lênin lại rền rền vang động không khí; sau những cuộc đi thăm dò, tự nhiên trong tâm hồn tôi đã dựng lên một ngôi nhà khái quát:

Bỗng nhiên tôi thấy một ngôi nhà có lá cờ bay, Sáng sủa bao la,dường như không tường

chặn lại, Lênin đi giữa bốn bề rộng rãi, Vầng trán mênh mông soi mãi tới trời... Ngôi nhà đó của Lênin là Liên bang Xô viết, và cũng không phải chỉ là ở Liên bang Xô viết, mà ở bất cứ đâu trên Trái đất có đấu tranh cách mạng, có giải phóng, và có dựng xây hạnh phúc với tương lai. Ngày 22-4-1970, một trăm năm Lênin đã ra đời. Ánh sáng Lênin đã ra đời, sẽ mãi mãi chiếu dọi cho loài người trên con đường đi lên bất tận tới chủ nghĩa xã hội, tới chủ nghĩa cộng sản, và tới những tinh cầu.

10-1969
29-3-1970

YÊU THƠ BÁC

Tôi được biết, được thuộc một số bài thơ của Hồ Chủ tịch trong Kháng chiến lần trước. Mười năm ấy, tôi cũng đã được những lần vui sướng lớn lao được gặp Bác Hồ. So với hồ ký của những đồng chí lớp trước đã được gần Bác, theo Bác hoạt động cách mạng từ những thời bí mật, thì kỷ niệm của tôi mỏng mảnh không có gì; tuy vậy, ai được gặp Bác, thấy Bác, cũng sung sướng, ai cũng muốn tỏ cái sung sướng ấy ra; ai cũng yêu ánh sáng, nhận được ánh sáng thì vui thích. Hồ Chủ tịch là người được nhân dân ta kính mến nhất, lòng kính mến vô hạn đó đã thành yêu mến vô cùng; chúng ta thương yêu Bác; năm tháng đến, ta càng thương yêu Bác Hồ như máu của máu, như hồn của hồn ta. Tôi còn chép trân trọng trong sổ tay một bài thơ từ hồi đầu kháng chiến của Bác. Một người bạn thân của tôi đọc lại cho, và kể hoàn cảnh của bài thơ. Vào đầu năm 1947, Hội đồng Chính phủ của Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đi lên chiến khu Việt Bă’c đã họp lần đầu trong một cái miếu trên đường đi giữa hai huyện miền núi. Đồng chí Hoàng Hữu Nam, lúc đó Thứ trưởng Bộ Nội vụ, vừa đưa lợn rừng săn được về. Vào khoảng chín, mười giờ đêm, “Ông Cụ” đi ngựa đến, với một đồng chí đi theo. Các vị trong Chinh phủ Kháng chiến đốt lửa ngay ở miếu, nướng ngô ăn. Bài thơ làm sau bữa cơm có thịt lợn rừng. Mỗi người còn được tặng ít thịt để mang về. Sau đó thì Hội đồng Chính phủ họp. Thơ rằng:

Cảnh rừng Việt Bă’c thật là hay, Vượn hót chim kêu suốt cả ngày Khách đến thì mời ngô nếp nướng, Săn về thường chén thịt rừng quay. Non xanh nước biếc tha hồ dạo, Rượu ngọt chè tươi mặc sức say. Kháng chiến thành công ta trở lại, Trăng xưa hạc cũ với xuân này. Theo sự hiểu riêng của tôi, lúc đầu của cuộc trường kỳ Kháng chiến, các vị nhân sĩ tiến bộ từ Thủ đô quen thuộc đi về núi rừng xa lạ, từ phồn hoa đô hội về cảnh vă’ng vẻ tịch mịch, từ chỗ tiện nghi đi vào nơi gian khổ, sao cho khỏi những bỡ ngỡ đầu tiên? Hồ Chủ tịch luôn luôn có ý thức giáo dục động viên tinh vi khéo léo, gây một niềm lạc quan; như Nguyễn Trãi trước kia đã nói: “Trong dầu dãi, có phong lưu”. Hồ Chủ tịch nói “rượu ngọt chè tươi” với một ý vui vẻ; “rượu ngọt” đây tôi hiểu là rượu của đồng bào miền núi nấu theo lối tự nhiên, “chè tươi” tôi hiểu là nước chè xanh rất là quê kiểng; một chầu ngô nướng chung quanh một đống lửa đã là một bữa tiệc; còn đi săn về được, cũng chưa phải đã là việc xảy đến luôn luôn, nhưng Bác đề một bữa cơm thân ái và có “chất tươi” đầu tiên của Hội đồng Chính phủ Kháng chiến lên thành một niềm vui quý báu. Bài thơ Bác làm có tính cách nội bộ, chúng ta càng cảm động, và sung sướng được chia sẻ trở lại cái lạc quan cách mạng trong thơ lúc đầu kháng chiến lên Việt Bă’c, trước đây hai mươi năm. Tại sao lại có câu thơ cuối bài: Kháng chiến thành công ta trở lại,

Trăng xưa hạc cũ với xuân này?

Tôi liên hệ nhớ lại thời gian sau Cách mạng tháng Tám, những đảng phái phản động trong nước, bám gót quân đội Tưởng Giới Thạch, đòi chia ghế Quốc hội, chia ghế Chính phủ, thay đổi quốc kỳ, nhưng chúng lại lu loa rằng Hồ Chủ tịch tham quyền cố vị. Thủ tướng Phạm Văn Đồng, viết quyển Hồ Chủ tịch, hình ảnh của dân tộc, có nhớ lại lúc ấy và nói: một người như Hồ Chủ tịch mà phải thanh minh rằng mình không tham quyền cố vị, đó là một trang tủi nhục trong lịch sử Việt Nam. Tôi nhớ lại trên báo Cứu quốc thời ấy, có đăng những lời của Hồ Chủ tịch, đại ý Bác nói trước quốc dân: Bác chỉ có một ham muốn là nước nhà độc lập, đồng bào ấm no, còn thú thích riêng của Bác thì chỉ muốn một gian nhà cỏ, cuốc vườn, câu cá... - Hai câu thơ trên đây nói cái sở thích hồn nhiên của Bác, độc lập hoàn thành, nhân dân hạnh phúc, thì Bác trở lại Việt Bă’c vui thú tâm tuyền, bạn với vừng trăng, chim hạc, và mùa xuân.

Những nhà bình thơ và bạn yêu thơ thường nhă’c đến hai câu thơ của Bác (nguyên làm chữ Hán): “Xem thư chim núi gù bên cửa - Phê trát hoa xuân chiếu xuống nghiên” đầy một khí vị rất hay của thơ cổ điển. Thời đầu Kháng chiến, tôi còn được đọc hai đoạn thơ của Bác, mà đây là bốn câu đầu:

Tiếng suối trong như tiếng hát xa, Trăng lồng cổ thụ, gió lồng hoa Cảnh khuya như vẽ, người chưa ngủ, Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà... Cái “ngôn ngoại” của thơ, cái không nói ra hết được của cảnh: những đêm trăng ở rừng Việt Bă’c quả có như thế thật, núi rừng, thung lũng yên lặng lại sáng vằng vặc, rừng và cây cối xanh khă’p nơi pha với ánh trăng xanh, tiếng suối vốn trong lại càng trong thêm, róc rách; hai câu thơ đầu thật là của một thi sĩ. Bốn câu đoạn sau, Bác nói nước nhà đang trăm việc, mỗi người đều nên chung lo, chung gă’ng đến thành công.

Trưa hôm 19 tháng năm 1950, tôi nhận được một giấy mời đến dự Sinh nhật Hồ Chủ tịch sáu mươi tuổi. Tôi đi hai chục cây số xe đạp, rồi gửi xe, băng vào rừng. Cái giấy đến chậm, thành ra lúc đó tôi phải đi phăng phăng tranh với bóng chiều; đã mười sáu năm rồi, mà tôi vẫn còn nhớ cái vui sướng của tôi một mình đi giữa và dưới cây rừng thấp thoáng nhá nhem, hai tay tôi chèo rộng để lấy đà như đôi cánh. Đường mòn mờ dần như lềnh bềnh nổi lên, tôi qua dưới những vòn cây dâu da tối mịt và trái từng chùm; tôi qua bãi cỏ rậm; đã tối hẳn rồi! Chợt nghe tiếng gì văng vẳng như máy nổ, tôi đi nữa, và bỗng nhiên đứng trước một vùng ánh đèn điện! Cái tương phản giữa bóng chạng vạng trong rừng mò mẫm với đêm 19 tháng năm trong Kháng chiến sáng rực ấy, tôi không bao giờ quên. Tôi nhớ mãi buổi mừng thọ Bác Hồ sáu mươi tuổi trong gian phòng tre nứa vui mừng. Các đồng chí Trung ương, các Bộ trưởng, Thứ trưởng, các vị Thường trực Quốc hội, nhiều đồng chí nữa, thật là một gia đình kháng chiến; ở giữa là Bác Hồ, Linh mục Phạm Bá Trực trong Ban Thường trực Quốc hội lúc đó có đứng dậy đọc một lời chúc Bác bằng tiếng La tinh. Giữa những nét mặt tươi tă’n vui vầy, Hồ Chủ tịch giọng nói bình thường mà lúc nào cũng ấm như tiếng chuông: “Tôi có mấy câu thơ cũng chỉ là khoai khoai să’n să’n, xin đọc ra đây”. Và Bác Hồ đọc rất giản dị: Sáu mươi tuổi hãy còn xuân chán, So với ông Bành vẫn thiếu niên, Ăn khỏe, ngủ ngon, làm việc khỏe, Trần mà như thế kém gì tiên! Đúng là tính chất của Bác Hồ chứ không ai khác. Trí tuệ Hồ Chủ tịch luôn luôn động, như lửa nổ tí tách, Bác không thích những nghi thức cứng đờ câu thúc, luôn luôn Bác muốn tự nhiên, thoải mái, xuất phát từ tình cảm chân thật (Đồng chí Phạm Văn Đồng nói: “Hồ Chủ tịch là người lão thực”, nghĩa là người rất mực chân thực); trong khi mọi người ngưỡng về Bác chúc thọ, thì Bác vui vẻ tự so tuổi mình với tuổi ông Bành Tổ (sống 800 năm, theo truyền thuyết) và thấy như vậy thì mình cũng chỉ như mới bước vào đời; “sướng như tiên”, đối với Bác, là “ăn khỏe, ngủ ngon, làm việc khỏe”, là có sức khỏe để mà hết sức làm việc, cái vui sướng lớn nhất của người cộng sản là đấu tranh, làm việc!

Ngày 19 tháng năm 1953 đến giữa núi rừng Việt Bă’c, trong lúc lớp chỉnh huấn của bốn trăm cán bộ chúng tôi bước vào kết thúc thă’ng lợi, ... Hồn như nở lại dưới trời Chí Minh; Ngày sinh nhật Bác quang vinh Là ngày sinh nhật hồn xanh muôn người. Ngày sinh ra Bác Hồ ở trên đời cũng là ngày sinh ra một trong những cái đòn xeo, đòn bẩy mạnh nhất của thời đại chúng ta, một đòn bẩy phá tan cuộc sống cũ tối tăm, kích dựng một xã hội mới rực ánh sáng; cứ đến ngày sinh nhật ấy, mỗi người chúng ta, nghĩ đến Bác Hồ, lại thấy trong mình nẩy nở ra một tâm hồn mới, đẹp đẽ, tốt lành. - Năm ấy, tôi được đọc bài thơ của Bác (làm bằng chữ Nho):

Nhân vị ngũ tuần thường thán lão, Ngã kim thất cửu chính khang cường. Tự cung thanh đạm tinh thần sáng, Tố sự thung dung nhật nguyệt trường.

Tôi xin tạm dịch:

Người chưa năm chục đã than già, Ta chính khang cường tuổi sáu ba. Thanh đạm bữa ăn, tâm trí sảng Ung dung xét việc tháng ngày xa. Tránh sao được xã hội cũ còn để lại trong chúng ta một tâm trạng cũ, kháng chiến rất mực gian khổ, càng gần thă’ng lợi lại càng gay go, chưa năm mươi tuổi, thường tình đã có người tự cho mình là già rồi, Hồ Chủ tịch nói rất đúng vào cái tâm trạng ấy. Cũng như bài thơ trước, bài này cũng lại có cái nụ cười đùa vui của Hồ Chủ tịch: Tôi nay 7 x 9 (tức 63) chính là lúc khỏe mạnh hơn bao giờ hết. Mấy chữ nhật nguyệt trường trong câu bốn không thể dịch hết được: vừa có nghĩa là “ngày tháng dài”, vừa có nghĩa là lâu dài với mặt trăng, mặt trời.

* * *

Nói về thơ Bác, tức là nói về tâm hồn, trí tuệ của Bác. Tập thơ Nhật ký trong tù đứng vô song trong văn học nước ta, vì nó là những tiếng tâm hồn của Hồ Chủ tịch. Trên trường thơ thế giới, nó cũng gây những sóng dội vang đặc biệt; nhà xuất bản Pháp Pie Xơgớc (Pierre Seghers) đã gửi đến một bức thư “Kính thưa Chủ tịch và thưa Nhà thơ thân mến” xin phép Bác được in tập thơ ấy ra tiếng Pháp (bản dịch của Phan Nhuận), nói: Tôi đã có cái duyên được đọc Nhật ký trong tù dịch ra tiếng Pháp, những bài thơ ấy đã xáo trộn cả tâm hồn tôi. Thơ Nhật ký trong tù, theo ý tôi, rất dễ và rất khó. Dễ là dễ hiểu, giản dị, gần gũi với mọi người, các bài đều có cơ sở đầu tiên ở thực tế, dễ thông cảm. Nhưng nếu chưa nâng tâm trí mình lên đúng mức, thì chưa thấy hết cái tinh túy ở bên trong thơ, cho nên nói là rất khó. Nếu ai đọc cứ quen tìm theo những thị hiếu thông thường, thích lời thơ phải hoa mỹ như cô gái đeo nhiều nữ trang, thích vị thơ phải chua, cay, ngọt, béo đập mạnh vào lưỡi, thì người ấy sẽ thấy thơ này bình thường quá. Phải ở trong cái không khí cao, sáng của trí tuệ này, phải nối liền mạch với trái tim rất nhân đạo này, thì mới nhận được hết cái chất thơ quý này. Người xưa nói: “đối diện đàm tâm”, nghĩa là mă’t nhìn nhau, miệng không nói, mà hai tâm hồn trò chuyện, như vậy là tinh vi lă’m, là cái thứ im lặng rất cao, rất sâu, đàm tâm với nhau được thì thấm thía không bờ; lại nói: “đạm nhược thủy”, nghĩa là thanh đạm như nước, tức là cái vị nước ngọt không pha trà, không hòa đường, nước lành nguyên chất uống mát đến tận ruột gan! Đọc Nhật ký trong tù cũng phải tế nhị như vậy. Cái hay vô song của tập thơ là chất người cộng sản Hồ Chí Minh, được đào tạo trong lò hun của Lênin, và vẫn mang cái tinh anh của Nguyễn Trãi, Văn Thiên Tường... Đó là chất người, như Nguyễn Trãi đã nói, “mài chẳng khuyết, nhuộm chẳng đen”, bỏ vào lửa không cháy. Đó là sự trung trinh của bao nhiêu anh hùng liệt sĩ của nước ta kết tinh trong một người; có như thế mới có cái chất thơ của Nhật ký trong tù. Một mặt nữa, người cộng sản Việt Nam Hồ Chí Minh lại thu hút được cái tinh hoa của tánh tình quần chúng bao đời nay: lạc quan, vui vẻ, trào lộng, linh hoạt. Càng đọc đi đọc lại, càng thấy chùm thơ này là một chuỗi ngọc, một tràng hoa duy nhất, liền dính, và các mặt bổ sung nhau, càng đọc càng yêu và quý.

Trước tiên, đứng về nhật ký mà nói, đây là ngòi bút của một phóng viên, ghi nhanh và să’c, đức tính của ngòi bút nhà báo Nguyễn Ái Quốc ngay từ khi Bác còn trẻ. Các nét dù là nhỏ nhất của đời tù cũng không lọt được qua mă’t tác giả, từ giờ giấc trong một ngày:

Sớm dậy người người đua bă’t rận,

Tám giờ, cơm sáng kẻng vang rồi... Hai giờ ngục mở thông hơi Tù nhân ngẩng mặt nhìn trời tự do... Cơm xong, bóng đã xuống trầm trầm,

Vang tiếng đàn ca, rộn tiếng ngâm..

đến bữa cơm tù Lót lòng mỗi bữa lưng cơm đỏ

Không muối, khôn canh, cũng chẳng cà,

đến cảnh đun nấu mỗi người tù tìm cách tự “cải thiện”: Hỏa lò ai cũng có riêng rồi

Nhỏ nhỏ to to mấy chiếc nồi;
Cơm nước rau canh đun với nấu

Suốt ngày khỏi lửa mãi không thôi;

từ những lệ tục hủ lậu: Lệ thường tù mới đến

Phải nằm cạnh cầu tiêu

đến những thói ăn người tră’ng trợn: Hút thuốc nơi này cấm gă’t gao

Thuốc anh nó (1) tịch bỏ vào bao

đến những giá că’t cổ trong tù: Thổi một nồi cơm trả sáu hào

Nước sôi một chậu, một đồng trao.

Những nét ấy, nếu gặp một người có cái phương pháp suy nghĩ chỉ thiên về “vĩ đại”, “cao siêu” thì sẽ bỏ đi hết. Thì làm gì có Nhật ký trong tù! Mà mất tính chất cụ thể nhật ký trong tù, thì chùm thơ cũng mất cái đặc tính của nó, cái hương vị của nó, sẽ thành ra một chùm thơ khác.

Nhiều chỗ dùng bút pháp phóng viên, nhưng tâm trí tác giả thì luôn luôn xúc cảm. Thường xúc cảm lại che giấu sau một nụ cười:

Ngồi lâu chân đã mềm như bún Ngay thử ra, đi, muốn ngã nhào. Phút chốc đã nghe ban trưởng gọi: “Thôi thôi! Lập tức phải quay vào!”

nụ cười trào phúng mà đau đớn; ta thử tưởng tượng một con người dùng đến chân, thì hai chân đã tê như bị mất, cả người nhào đi, tại sao một con người phải chịu như vậy?

(1) Nó: lính ngục.
Nụ cười đă’ng cay, khi nói đến “Cái cùm”:
Dữ tựa hung thần miệng chực nhai,
Đêm đêm há hốc nuốt chân người.
thế mà người ta tranh nhau để được cùm trước, việc đời
thật là kỳ lạ!
Được cùm chân mới yên bề ngủ,
Không được cùm chân biết ngủ đâu!

Những khi dùng lời nói tự nhiên, vẫn có một sự trào lộng rất kín đáo, trào lộng bởi vì có sự tương phản oái oăm nằm trong sự việc, (chứ thực chất đây là trữ tình):

Năm mươi ba cây số một ngày Áo mũ dầm mưa, rách hết giày; Lại khổ thâu đêm không chỗ ngủ, Ngồi trên hố xí đợi ngày mai. Và với một số bài thơ Nhật ký trong tù, chúng ta không khỏi nhớ đến cái nụ cười gằn tố cáo, đả kích ghê gớm của Nguyễn Ái Quốc trong Bản án chế độ Thực dân Pháp. Bài Cờ bạc mở đầu trình bày sự việc rất điềm tĩnh: Đánh bạc ở ngoài quan bă’t tội Trong tù đánh bạc được công khai;

đột nhiên ngòi bút quật lại rất mạnh, đánh kẻ địch ngã
lăn ra, mà vẫn cứ mát mẻ, ngọt như một lưỡi kiếm să’c:
Bị tù con bạc ăn năn mãi:
Sao trước không vô quách chốn này!?

Căm tức không chịu được nữa, Hồ Chủ tịch đã hai lần tỏ tức giận cao độ. Bác bị giải đi bốn chục ngày rất khổ sở, nhưng khổ thân vô ích: Liễu Châu, Quế Lâm, rồi lại trở về Liễu Châu, chúng coi Bác có khác gì như quả bóng đá qua đá lại. Bác hỏi gạn chúng nó: Quảng Tây đi khă’p, lòng oan ức Giải tới bao giờ, giải tới đâu? Lần thứ hai, Bác bị giải khă’p mười ba huyện tỉnh Quảng Tây, phải ở qua mười tám nhà lao, rồi đến “Phòng Chính trị khu IV”; Bác quă’c mă’t dồn chúng nó đến tận chân tường: Phạm tội gì đây? Ta thử hỏi,

Tội trung với nước, với dân à?

Trào phúng, đó là áo mặc, trữ tình, đó là thực chất. Khi người bạn tù của Hồ Chủ tịch đă’p một cái chăn bằng giấy, Nhật ký có hai câu thơ trần trụi mà xót xa:

Sách xưa sách cũ bồi thêm ấm,
Chăn giấy còn hơn chẳng có chăn.

Một vài câu thơ giản dị như thế, mà sâu thăm thẳm một lòng nhân đạo, rất mực yêu thương trân trọng con người; đó là cái chất lớn của thơ Nhật ký trong tù. Một người tù cờ bạc vừa chết bên cạnh Bác: Thân anh da bọc lấy xương

Khổ đau, đói rét, hết phương sống rồi, Đêm qua còn ngủ bên tôi, Sáng nay anh đã về nơi suối vàng. Người chiến sĩ đấu tranh giai cấp quyết liệt với kẻ thù cũng là người rất mực nhân tình; Hồ Chủ tịch lúc “Nửa đêm” còn thức nhìn những người tù ngủ quanh mình: Người vẫn nhìn thấy được “nhất điểm linh đài” ở trong tâm hồn những người mă’c tội, nếu họ không phải là giai cấp áp bức bóc lột:

Ngủ thì ai cũng như lương thiện, Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền; Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo dục mà nên.

Bọn tù có của hoặc có thế lực thì vẫn ung dung no rượu thịt, còn

Tù nghèo nước mă’t bọt mồm luôn; em bé mới nửa tuổi đã phải theo mẹ vào ở tù (vì người chồng trốn bă’t lính); vợ một người bạn tù đến thăm chồng, kẻ trong người ngoài cửa să’t; anh tù mong muốn được tự do

Liều mạng đâm nhào nhảy xuống xe, chúng ta thấy người bạn tù, người ở tù là một đề tài

nhân loại đối với Hồ Chủ tịch; tập thơ Bác ấm áp tình thương; Hồ Chủ tịch nói thay cho họ nỗi ẩn khúc của tâm hồn: Thanh minh lất phất mưa phùn, Tù nhân xe thấm nỗi buồn xót xa.

cảm động nhất là khi những người bị giam cùm ấy tìm nguồn vui trong nghệ thuật; người bạn tù thổi sáo: Bỗng nghe trong ngục sáo vi vu Khúc nhạc tình quê chuyển điệu sầu;

và cơm chiều xong, mọi người tù nghêu ngao đàn địch, hát, ngâm vịnh. Nhà ngục Tĩnh Tây mờ mịt tối Bỗng thành nhạc quán viện hàn lâm.

Như ta đã thấy, cái mà làm “xáo trộn mọi tâm hồn” người đọc - như lời nhà xuất bản Pháp nọ nói - đó là tình người ở trong nhà cách mạng, nhà tư tưởng, nhà chiến

lược chiến thuật Hồ Chí Minh. “Bởi chưng hay ghét cũng là hay thương”, tình người có sâu vô cùng, thì mới có sức, có chí lớn làm cách mạng.

Hồ Chủ tịch có những vần thơ nhanh, rộng, cứng, đúng là “nay ở trong thơ nên có thép” như trong bài Học đánh cờ:

... Thiên binh vạn mã đuổi nhau hoài...
Phải nhìn cho rộng, suy cho kỹ.
Kiên quyết không ngừng thế tấn công.
Bác rất bình tĩnh ung dung. Như khi Đi Nam Ninh tự
đùa mình:
Hôm nay xiềng să’t thay dây trói
Một bước leng keng tiếng ngọc rung...

Cái ung dung ấy lên đến mức thần thánh, như khi Bác bị áp giải xuống thuyền, chân của Bác bị treo lủng lẳng như bị xử tội thă’t cổ, thế mà trong tư thế ấy, Hồ Chủ tịch của chúng ta vẫn cứ nhìn cảnh đẹp bên sông, vẫn ngă’m được chiếc thuyền câu thanh thoát nhẹ nhàng!

Đáp thuyền thẳng xuống huyện Ung Ninh Lủng lẳng chân treo tựa giảo hình. Làng xóm ven sông đông đúc thế, Thuyền câu rẽ sóng nhẹ thênh thênh.

Cái ung dung ấy một mặt nói hết cái ác liệt của mùa
đông xứ lạnh trong hai câu thơ cổ điển cô đúc rất hay:
Gió să’c tựa gươm mài đá núi
Rét như dùi nhọn chích cành cây,
mặt khác lại đưa lên hai câu thơ
Chùa xa chuông giục người nhanh bước
Trẻ dă’t trâu về, tiếng sáo bay

rất là thanh thoát; thanh thoát tiếng chuông ngân, tiếng sáo thổi, và có chân người bước, có tay trẻ em dă’t trâu, làm cho rét đâm, gió chém cũng không phải là đáng ghê sợ một chiều. Tuy nhiên trong Nhật ký trong tù, điều hơn hết làm cho tập thơ lớn lao mà thấm thía, “lay động mọi tâm hồn”, đó là hình ảnh Hồ Chủ tịch - người mà tất cả chúng ta sẵn sàng đổ máu của mình để bảo vệ, người yêu thương nhất của chúng ta, người mà ta muốn chăm nom từng giờ từng phút cho mỗi giấc ngủ, mỗi bữa ăn, người mà tính mạng và sức khỏe đối với chúng ta còn nặng hơn nghìn núi, lớn hơn trăm sông, vị lãnh tụ như con người của mă’t chúng ta. Người ấy đã phải chịu những đọa đày xúc phạm không thể dung tha được. Người đã bị giải tới giải lui lao này sang tù khác, 80 ngày, ở ba mươi nhà tù; là tù của bọn Tưởng Giới Thạch, Hồ Chủ tịch bị xử trí y như thế, như bất cứ một tù nhân nào khác: Bác “đêm thu không đệm cũng không chăn gối quă’p lưng còng ngủ chẳng an”; Bác “còn tối như bưng đã phải đi - Đường đi khúc khuỷu lại gồ ghề”; Bác trượt chân, suýt sa vào hố; Bác “năm mươi ba cây số một ngày - áo mũ dầm mưa rách hết giày”; Bác “ta thì người dă’t, lợn: người khiêng”, “để cho người dă’t tựa trâu bò!”. Bác cũng phải “cháo tù lưng bát thấm vào đâu - bụng đói luôn luôn cứ réo gào”; Bác phải sống với “rệp bò lổm ngổm như xe cóc - muỗi liệng nghênh ngang tựa máy bay”, Bác bị “thừa cơ rét, rệp xông vào đánh!”. Bác có một chiếc gậy cũng bị lính ngục đánh că’p mất; Bác rụng một cái răng, làm thơ từ giã bạn gậy, làm thơ từ biệt bạn răng! Bốn tháng đầu qua, Bác sơ kết:

Sống khác loài người vừa bốn tháng,
Tiều tụy còn hơn mười năm trời!

Bác tự nói với mình: Bốn tháng cơm không no - bốn tháng đêm thiếu ngủ bốn tháng áo không thay - bốn tháng không giặt giũ. Và Bác tự nhận thấy

Răng rụng mất một chiếc Tóc bạc thêm mấy phần Gầy đen như quỷ đói Ghẻ lở mọc đầy thân.

Tinh thần Bác vẫn không lay chuyển; nhưng đối với chúng ta, xem lại Nhật ký của Bác, yêu thương Bác vô tận vô cùng. Bác tính từng ngày trong lao lung; khi lên xe lửa đi Lai Tân, Bác kiểm lại “mấy chục ngày qua toàn cuốc bộ”; hôm mồng chín lại bị giải đến Liễu Châu, Bác đã “ngoảnh lại hơn trăm ngày ác mộng”; sau bốn tháng, lại đến tám tháng:

Tám tháng hao mòn với xích gông;

mùa thu đến, Bác nhớ năm ngoái còn tự do, thu năm nay đến ở trong tù; mười hai tháng đã đủ một chu kỳ, thơ Bác xót xa đến nỗi như mài thỏi mực bằng nước mă’t mà viết nên câu:

... Nghìn dặm bâng khuâng hồn nước cũ, Muôn tơ vương vấn mộng sầu nay. Ở tù năm trọn thân vô tội Hòa lệ thành thơ tả nỗi này. Bi tráng nhất là khi Bác ốm nặng, còn tự bă’t mạch lấy bệnh mình: tôi ốm đây là vì thời tiết nước ngoài đổi thay không hợp, đó là ngoại cảm, còn nội thương trong tim gan tì phổi, thì bởi ở Tổ quốc tôi dân Việt đang chịu lầm than:

Trong tù mă’c bệnh càng đau khổ
Đáng khóc mà ta cứ hát tràn!

Và người tù Hồ Chí Minh đáng quý mến biết bao! Bác hay chữ, nên viết hộ báo cáo cho các bạn “cùng hội cùng thuyền” trong tù với mình, cũng dùng đủ các thứ chữ “chiểu theo”, “thừa lệnh” theo đúng cung cách giấy tờ việc quan dưới chế độ Quốc dân đảng, và

Đã được bao lời bạn cảm ơn

câu thơ rất mực thanh đạm, nhưng rất là cảm động! Bác của ta cũng bình đẳng, đồng đẳng với mọi người tù; Bác cũng có những cái thiết thực thường tình với họ, như khi máy bay địch tới, mọi người chạy xuống hào, tù cũng được mở cửa cho ra lánh nạn, Bác “được ra ngoài ngục, khoái làm sao!” Đến phong trần cũng phong trần thế thôi, Bác cũng bị ghẻ như ai, cũng ngứa như ai, và cũng hay gãi như ai, duy có khác là Bác làm nên những câu thơ thật ý vị, không biết đó là vui hay là buồn, bên sau là cái nụ cười rất sâu să’c, thật là những câu thơ đặc biệt vừa có màu să’c lại có âm thanh:

Đầy mình đỏ tím như hoa gấm, Sột soạt luôn tay tựa gẩy đàn Mặc gấm bạn tù đều khách quý, Gẩy đàn, trong ngục thảy tri âm. Nụ cười trào lộng của bài Chia nước khá là điển hình trong tập thơ, thật là nhẹ nhàng, có thể nói là tươi mát nữa; nhưng trong thực chất, nó đau đớn; nếu nghĩ sâu hơn nữa, nó căm giận: Mỗi người nửa chậu nước nhà pha, Rửa mặt, pha trà tự ý ta. Muốn để pha trà, đừng rửa mặt, Muốn đem rửa mặt, chớ pha trà. Tất cả những cực nhục ấy, dù mượn nụ cười, dù thành thơ hay, không thể nguôi được rằng bản thân Hồ Chủ tịch đã phải bị đầy đọa, và ta xót xa vô cùng khi thấy Bác ghi lại trong thơ.

*
* *

Nhật ký trong tù càng đọc càng mến yêu. Tâm trí đã ở trong cái không khí thơ Hồ Chủ tịch, tâm hồn đã thở được cái hương đạo đức của Bác, lĩnh hội được cái chất người cộng sản của Bác, thì sẽ không phải là đọc từ thơ, rồi tìm thấy Bác, mà sẽ tới được gần Bác và thấy từ Bác mà tỏa ra thơ. Lúc đó mỗi lời sẽ thấm thía vô hạn, vì lời nào cũng mang tính chất tâm hồn của Bác. Khi đó những lời thơ thanh đạm nhất cũng phảng phất thơm như hương lúa đồng quê:

Ngày đi, bạn tiễn đến bên sông, Hẹn bạn về khi lúa đỏ đồng; Nay gặt đã xong, cây đã khă’p, Quê hương tôi vẫn chốn lao lung. Nhật ký trong tù có những câu rất hồn thơ. Trăng trung thu tròn vành vạnh Sáng khă’p nhân gian bạc một màu, mà bác thì trong nhà ngục Lòng theo vời vợi mảnh trăng thu. - Bác nói thân tù chẳng thiết gì thu tới hay chưa, nhưng Bác vẫn lă’ng nghe Dế kêu khoan nhặt đón mừng thu. - Đêm thu nằm không đệm không chăn, Bác lạnh quá không ngủ được, Khóm chuối trăng soi càng thấy lạnh. - Sao Bă’c đẩu nhìn qua song cửa ngục, khi thì đã nằm ngang trời gần sáng, khi thì ngang đỉnh núi lúc mười giờ đêm.

Có những câu thơ nhiều lần trước lướt qua, lần này đã thấy rồi, thì ấn tượng không rời trí tôi nữa. Như

Cành lá khéo in hình Dực Đức,

Vầng hồng sáng mãi dạ Quan Công. rõ là thơ của một người ngồi trong buồng tù ban đêm trông ra, mới tỉ mỉ nhìn từng nhánh lá, mới có thì giờ và cần giải trí, thấy lá giống hình Trương Phi; cũng người ấy đón ánh mặt trời buổi sáng dọi vào buồng tù; sự liên hệ đến Dực Đức và Quan Công đưa đến một khí vị cổ kính, ngân nga, đồng thời nói lòng mình trung trực.

Tập thơ Nhật ký trong tù chủ yếu dùng cái bút pháp tự nhiên, hồn nhiên, như là rất dễ viết ra. Kỳ thực, cái đơn giản tự nhiên này là kết quả của một sự nă’m rất vững ngôn ngữ, hiểu rất sâu chất thơ, hiểu cách tác động thâm thúy nhất vào tâm hồn người: tác động bằng sự chân thật. Có những câu có thể coi là quá giản dị; nhưng tại sao tôi đọc đi đọc lại, vẫn cứ thấy một cái gì trong đó mà mình rút chưa hết; ví dụ như “Cảnh chiều tối”, hoa hồng bên ngoài nở rồi lại rụng, Hương hoa bay thấu vào trong ngục, Kể với tù nhân nỗi bất bình.

Tôi rất quý báu những câu không phải là gợi cảnh nữa,
mà như Nguyễn Trãi xưa kia viết:

Đầy song hoa nở tiếng chim kêu,

hoặc là: Xuân đến tự nhiên mọi vật tươi. những câu thơ gợi cái khí sống trong trời đất; ở đây

người mới nhất, người cộng sản, không că’t đứt với những ý thơ, ý sống trong văn hóa ngàn xưa; cái mà người xưa gọi là “khí hạo nhiên”, cái mà Văn Thiên Tường nói “một vầng chính khí trong trời đất”, điều mà quần chúng muôn thuở vẫn tin să’t đá, cái khái niệm và tư tưởng ánh sáng thă’ng bóng tối, chính thă’ng tà, Hồ Chủ tịch cũng như vậy: sự vật vần xoay đà định sẵn: hết mưa là nă’ng hửng lên thôi; nă’ng sớm mọc lên, cả nhà ngục cũng bừng sáng: Tràn đầy sinh khí trong trời đất,

Tất cả tù nhân mặt nở tươi;

mùa đông vừa mới hồ tàn mà mùa xuân đã tới nhanh lă’m: Đất trời một thoáng thu màn ướt,

Sông núi muôn trùng trải gấm phơi;

những của cải tự nhiên của trời đất, như “chim ca rộn núi, hương bay ngát rừng”, Hồ Chủ tịch không thiếu thốn bao giờ.

Chúng ta biết rằng khi Hồ Chủ tịch ra khỏi nhà tù Quốc dân đảng, thì Bác rất yếu, mă’t Bác kém, Bác phải tập nhìn vào bóng đêm; hai chân Bác run, Bác tập leo núi; tay Bác yếu, Bác để ở trên bàn một hòn đá cuội, thường bóp đá để luyện tay. Bài thơ ở ngoài tập Nhật ký trong tù phong thái bình tĩnh, cao rộng, tâm trí Bác như mặt gương sáng:

Núi ấp ôm mây, mây ấp núi, Lòng sông gương sáng bụi không mờ, Bồi hồi dạo bước Tây phong lĩnh, Trông lại trời Nam, nhớ bạn xưa.

Tôi nhă’c lại bài thơ ngoài tù này, chủ ý lại là để nói
tới một bài thơ mở đầu tập Trong tù:
VÀO NHÀ LAO HUYÊN TĨNH TÂY

Trong lao tù cũ đón tù mới Trên trời mây tạnh đuổi mây mưa; Mây mưa, mây tạnh bay đi hết, Còn lại trong tù khách tự do. Thật là “lòng sông gương sáng bụi không mờ”, thật là ung dung lớn lao, không ai giam được người này. Tôi tự lấy làm lý thú liên hệ với một bài thơ cổ:

ĐỘC TỌA KÍNH ĐÌNH SƠN

Chúng điểu cao phi tận, Cô vân độc khứ nhàn. Tương khan lưỡng bất yếm Chỉ hữu Kính đình san. Khi đang còn nhỏ tuổi, tôi thuộc bài thơ trên đây của Lý Bạch (701-762) nhưng chưa hiểu được tại sao người ta lại truyền tụng nó:

Bầy chim một loạt cao bay,

Lưng trời thơ thẩn đám mây một mình. Trông nhau như vẻ hữu tình, Họa chăng có núi Kính đình với ta. Dĩ nhiên đây là một bài thơ trong hệ tư tưởng văn học cũ; độc tọa, ngồi một mình, có sự tự cao tự đại: “chim” cả bầy đi tìm vinh hoa phú quý làm quan to, “mây” chẳng cần bôn ba gì sất! ta cũng là một quả núi cao, Kính đình sơn nhìn ta; bài thơ của Nhật ký trong tù thì ở trong hệ thống văn học cách mạng: vì nhân dân mà phải tù đày. Tuy nhiên cái phần mà ta có thể suy luận: là một bài thơ Lý Bạch hai mươi chữ, lưa thưa bốn câu mấy nét, mà sao vượt được hơn một nghìn hai trăm năm để đến với ta ngày nay; kể ra bài thơ cũng khá đơn giản, hai câu trên còn đối, chứ hai câu dưới là một câu nói ngă’n tự nhiên. Như thế là trong bài thơ, có một chất gì đó mà mọi người cảm thấy trong mười hai thế kỷ; cho hay những bài thơ ưu việt có cái chất ngoài lời, có cái chất “như-là-chẳng-có-gì” mà có-rất-nhiều, thật là kỳ lạ!

Mây mưa mây tạnh bay đi hết,
Còn lại trong tù khách tự do.

Hai câu thơ Nhật ký trong tù có cái chất ấy như bài Độc tọa Kính đình sơn vậy, cũng nói theo lối ấy, cũng ung dung mấy thứ cũng bay đi hết, duy còn lại người tự do ở trong tù! Cái khi vị của bài thơ thật là kỳ thú; có lẽ trong tù chúng nó đã giam nhầm núi Kính đình sơn hay núi Tản Viên! Càng nghĩ càng yêu quý bài thơ, càng kính sợ con người tự do ấy! Nghĩ sâu thì thấy như thế, nhưng vẻ ngoài bài thơ thì nhẹ nhàng như không. - Bài Đọc tọa của Lý Bạch, nhă’c lại ở đây cho ta một khái niệm khá điển hình về sự đơn giản của thơ hay; cái khái niệm “đơn giản thơ hay” này có thể giúp ta quay ngược trở lên mà “đối diện đàm tâm” nhiều lần, rất nhiều lần, mãi mãi, với thơ Nhật ký trong tù. * * * Bác Hồ, cha của chúng con, hồn của muôn hồn, câu thơ Tố Hữu hôm nay nói hộ tôi lòng yêu thương Hồ Chủ tịch. Tôi riêng nói “yêu thương”, vì dĩ nhiên là chúng ta kính yêu Bác, nhưng hôm nay tôi muốn nói rằng: yêu thương lên đến cao là kính yêu, kính yêu lên đến cao tột, là yêu thương. Yêu Bác, yêu thơ, tâm hồn, và trí tuệ của Bác. Bác là niềm giác ngộ cao nhất của mỗi tâm hồn; thơ Bác là sở hữu sâu să’c nhất của mỗi tâm hồn.

26-4-1966

TẬP THƠ “BÁC HỒ”

Tôi nghĩ đến câu thơ Kiều: “Thì treo giải nhất chi nhường cho ai”; Tố Hữu là nhà thơ viết nhiều bài nhất và nhà thơ có nhiều bài hay nhất về Hồ Chủ tịch. Nhà xuất bản Văn học đã lần theo thời gian, in những bài thơ, đoạn thơ ấy thành tập Bác Hồ của Tố Hữu, từ tháng 8-1945 đến tháng 1-1970; xâu chuỗi thành một tràng hoa quý đẹp ôm quanh bức tượng Hồ Chủ tịch muôn đời.

Tôi còn nhớ cái ấn tượng rất sâu vào tôi khi đọc bài thơ đầu tiên Hồ Chí Minh; đây là bài thơ tiếng Việt sớm nhất về Hồ Chủ tịch: viết ngày 26 tháng tám 1945, trước khi Hồ Chủ tịch đọc Tuyên ngôn Độc lập ở Vườn hoa Ba Đình. Bây giờ đọc lại, chính lời văn còn xốc nổi, nhạc văn chưa óng chuốt lại là một đặc điểm khó quên được, nó gă’n liền với những ngày tháng thần kỳ hồi Cách mạng mới thành công! Hồi đó, chúng tôi đọc, đã sung sướng lă’m rồi; có thể nói: tất cả các thi sĩ còn đang bước đầu học tập Cách mạng, đã có ai viết được lời nào đâu; bọn làm thơ chúng tôi đã chuyển đâu được hơi văn cũ, đọc bài Hồ Chí Minh này, nhận thấy cái hơi mới của văn chiến đấu cách mạng. Khi đó, chúng tôi hào hứng ngâm những câu:

Bao thất bại dẫu xót lòng cay đă’ng

Hồn vẫn tươi vui thơm ngát tình đời.

những câu như Bạn muôn đời của thế giới đau thương. Bây giờ xem lại, đúng là một bút pháp của Tố Hữu

bă’c cầu từ giai đoạn thơ Từ ấy sang giai đoạn thơ Việt Bă’c. Mới tuần trước đây, chúng ta còn chưa có chính quyền; Nguyễn Ái Quốc là người “bạn muôn đời của thế giới đau thương”, câu thơ rất sâu să’c. Chúng tôi thuộc đoạn mở đầu với nhịp thơ ngă’n mạnh: Hồ Chí Minh

Người lính già Đã quyết chiến hy sinh Cho Việt Nam độc lập Cho thế giới hòa bình! Người đã sống năm mươi năm vũ bão Vì nhân loại Người quyết dâng xương máu Vì giang sơn Người quyết dứt gia đình.

Chúng tôi yêu mấy chữ “Người lính già” vào đầu, lại càng yêu câu kết: Hồ Chí Minh

Người trẻ mãi không già.

Nói chung những bài thơ Tố Hữu về Hồ Chủ tịch đều đi trước những bạn làm thơ chúng tôi. Sau Chiến thă’ng Biên giới, tháng 5 năm 1951, ở trong rừng Việt Bă’c, tôi đang học một lớp chính trị của Liên chi A các cơ quan trung ương, được đọc bản đánh máy bài Sáng tháng Năm, chưa in trên báo chí; trong kỷ niệm của tôi, bóng

những tàu lá cọ xanh của Bản Bă’c thấp thoáng chen với lời thơ: Vui sao một sáng tháng Năm

Đường về Việt Bă’c, lên thăm Bác Hồ Suối dài xanh mướt nương ngô Bốn phương lồng lộng Thủ đô gió ngàn... Trong căn cứ địa trung ương, tôi cũng đã từng đi dọc theo chính con suối ấy, thấy bờ ngô xanh mượt, mà sao mình chưa cho được vào thơ? Tố Hữu đã tạo ra điệu thơ lục bát chính của anh; từ hơi ca dao rất mực nhuần nhị của bài Bầm ơi năm 1947, Tố Hữu đã nâng câu lục bát thêm lên, xanh mát, trẻ trung, có sự xáo động ở bên trong, rất tự nhiên mà rất tiết tấu, năm 1951:

Bác kêu con đến bên bàn

Bác ngồi Bác viết nhà sàn đơn sơ Con bồ câu tră’ng ngây thơ

Nó đi tìm thóc quanh bồ công văn Lát rồi chim nhé, chim ăn Bác Hồ còn bận khách văn đến nhà.

Câu lục bát Tố Hữu này, đến bài Việt Bă’c, năm

1954, đã thật là hoàn chỉnh. Tháng tư là tháng Lênin, tháng năm là tháng Bác Hồ. Sáng tháng Năm lần đầu tiên nói được những nỗi niềm căn bản nhất của mỗi người Việt Nam chúng ta đối với Hồ Chủ tịch. “Bác ngồi đó, lớn mênh mông - Trời xanh biển rộng ruộng đồng nước non; Bác tượng trưng cho Tổ quốc, Bác thay mặt cho sông núi; ”Người là Cha, là Bác, là Anh - Quả tim lớn lọc trăm dòng máu nhỏ"; “ôi người cha đôi mă’t mẹ hiền sao”. Chính trong bài này, xuất hiện những câu thơ chă’p cánh cho chúng ta trong Kháng chiến lần trước:

Đôi mă’t Bác hiện lên cười phấn khởi Ta lớn cao lên, bay bổng diệu kỳ Trên đường dài hai cánh đỡ ta đi... Tố Hữu là nhà thơ lãng mạn cách mạng, là nhà thơ nhìn thấy trước; trong khi cuộc Kháng chiến, dù đã rất lớn mạnh với Chiến thă’ng Biên giới, nhưng còn gặp bao nhiêu khó khăn, từ hồi tháng 5 năm 1951, Tố Hữu đã khái quát nên hình tượng Bác Hồ ngồi làm việc ở tầng dưới của cái “nhà sàn đơn sơ”, bao nhiêu hồ sơ, công văn đựng trong một chiếc bồ giản dị, với con bồ câu hiền lành quẩn quanh đang tìm ăn thóc; Bác làm việc và Bác ung dung châm lửa hút điếu thuốc lá, mà từ trán Bác như một vùng trời, từ Bác toát ra:

Người rực rỡ một mặt trời cách mạng Mà đế quốc là loài dơi hốt hoảng Đêm tàn bay chập choạng dưới chân Người. Lịch sử, bằng Điện Biên Phủ, năm 1954, đã chứng minh sự đúng đă’n của hình tượng này, và còn tiếp tục chứng minh bằng nhân dân ta chiến thă’ng đế quốc Mỹ xâm lược. Làm sao có thể quên hình tượng: Trên đường ta về lại Thủ đô

Cờ đỏ bay quanh tóc bạc Bác Hồ,

đánh dấu chiến thă’ng Điện Biên Phủ lớn lao và chúng ta về Hà Nội, (bài Ta đi tới); Bác ra đi đêm đầu Kháng chiến, tóc Bác còn đen, trở về, tóc Bác đã bạc, nhưng Tố Hữu đã âu yếm, sảng khoái để cho tóc Bác in lên một nền cờ đỏ ríu rít, bay quanh như vuốt ve tóc Bác, ca hát thành công...

Đến hôm lịch sử Hồ Chủ tịch và Chính phủ về Thủ đô, vô hình mà cả bài thơ cho tôi một cảm giác cờ bay phất phới: Ta đi trên trái đất này

Dang tay bè bạn, vui vầy bốn phương.

........ Cảm ơn Người, Hồ Chí Minh vĩ đại Bốn nghìn năm, ta lại là ta. Chiều ngày 6-12-1960, Hồ Chủ tịch cùng các đồng chí trong đoàn đại biểu Đảng ta từ Liên Xô trở về nước với bản tuyên bố lịch sử của Hội nghị các Đảng cộng sản và công nhân ở Mạc Tư Khoa; ra đón Bác, Tố Hữu kết hợp nỗi vui chung lớn của mình với cái vui, cái tự hào làm bố: Hoa ơi, con gái của cha

Cha nâng con nhé, làm hoa mừng Người.

* * * Nhà thơ ca ngợi Bác Hồ với những lời hay ý đẹp nhất cũng là nhà thơ trong tang lễ Bác viết bài Bác ơi thấm thía nhất, sâu lă’ng, xúc động nhất. Từ ngày 25-9-1969 đến ngày 4-7-1970, bản thân tôi đã được bình 107 cuộc trước công chúng về thơ Hồ Chủ tịch, và mỗi lần đều có bình bài thơ “Bác ơi”; sau một trăm linh bảy lần, tôi vẫn cứ xúc động như hôm đầu; Tháng năm ơi, có thể nào quên? - Có thể nào quên cái “đau tiễn đưa”,

Đời tuôn nước mă’t, trời tuôn mưa Đảng bảo ta: đừng bi luỵ. Chúng ta không bi luỵ, chúng

ta lại còn biến đau thương thành sức mạnh, nhưng

tháng năm ơi, có thể nào quên! Sự không thể nào quên ấy, là quy luật của tình yêu; trong vũ trụ thay đổi, giữa vạn vật biến chuyển, sự sống của con người cần cái mốc, cái trụ cột không thay đổi, có thế mới sống được, mới sống bền bỉ và tốt đẹp được. Không thay đổi, là lòng ta yêu thương Bác Hồ, là nỗi đau ta phải biệt Bác của chúng ta; ngọn lửa ta giữ trong trái tim ta cho Bác Hồ không thay đổi. Cứ mỗi đêm, cứ mỗi buổi tối bình thơ Bác và bài Bác ơi trước công chúng hàng trăm, có lúc hàng nghìn người, tôi lại sống lại không phai nhạt những tình cảm yêu mến bồi hồi, tôi lại sống cái “lẽ tử sinh” lớn lao quá đỗi; Bác của chúng ta Lạ thay sức mạnh của tâm hồn Mă’t vẫn tươi như suối tận nguồn

Theo chân Bác

thì sức mạnh của nỗi đau đớn và mến yêu ở trong tôi cũng không bao giờ cạn.

Bài Bác ơi ghi lại cho chúng ta, cho muôn đời về sau con cháu chúng ta cái giây phút, cái thời điểm Bác ơi! Thôi đập rồi chăng? một trái tim Đỏ như sao Hỏa, sáng sao Kim!

Theo chân Bác

Tố Hữu đã bỏ qua hết mọi công thức, để trần trụi trái tim mình; Tố Hữu là người đã tặng Bác tập Thơ đầu tiên của mình (1946) và tự gọi là “đứa con chí hiếu” của Bác, người con chí hiếu ấy sống cho tất cả chúng ta cái đau khổ thiêng liêng và vĩ đại, bản chất cái đau khổ này chỉ có thể nâng ta lên, chứ không hề dìm ta; hoàn cảnh của Tố Hữu cho phép Tố Hữu được gần Bác nhiều hơn chúng ta, ôi, qua bài thơ chúng ta theo Tố Hữu, như Tố Hữu, Chiều nay con chạy về thăm Bác Ướt lạnh vườn rau, mấy gốc dừa.

Ngôi nhà sàn của Bác trong Phủ Chủ tịch, về sau
này, tôi đã được đến thăm,

Con lại lần theo lối sỏi quen Đến bên thang gác đứng nhìn lên Chuông ơi, chuông nhỏ còn reo nữa?

Đồng chí Kỳ, người được phục vụ bên Bác, một hôm lên gác, đẩy cửa cầu thang, bước vào không báo hiệu trước, Bác giật mình. Từ đó về sau, anh Kỳ thương Bác quá không bao giờ còn dám làm cho Bác giật mình nữa, vì Bác vĩ đại, Bác sáng suốt, nhưng Bác là một ông cụ 78, 79 tuổi, Bác dễ giật thột chứ; Anh Kỳ mới treo nơi cánh cửa đóng cầu thang một cái chuông con, ai lên, khẽ đẩy, chuông đã reng reng, Bác biết trước, Bác khỏi giật mình.

Quanh nhà sàn bằng gỗ, Bác đã trồng nhiều cây, trồng cam, bưởi, trồng hoa: Trái bưởi kia vàng ngọt với ai Thơm cho ai nữa, hỡi hoa nhài! Hoa nhài là thứ hoa trong ngọc tră’ng ngà, thơm tho ngào ngạt; nhưng xã hội cũ trước Cách mạng là cái xã hội ghen tài ghen să’c (vì thế nên nàng Kiều mới phải hồng nhan bạc mệnh) nó thấy hoa nhài thơm đẹp, liền bảo hoa nhài là hoa lẳng lơ, mă’ng hoa nhài là “hoa con đĩ” và nó cúng hoa ngâu, hoa hồng trên bàn thờ Thánh mẫu, mà không chịu cúng hoa nhài. Hồ Chủ tịch vĩ đại trồng hoa nhài, là Bác cất thành kiến, chiêu tuyết cho hoa nhài, nâng đỡ hoa nhài. Cũng như Hồ Chủ tịch cất thành kiến cho phụ nữ; xã hội cũ khinh phụ nữ, có nơi không cho phụ nữ đi qua trước bàn thờ ông vải, Bác trọng phụ nữ, bênh vực phụ nữ, coi họ hoàn toàn ngang bằng với đàn ông.

Bài Bác ơi rất quý báu, bởi chỉ có Tố Hữu là nhà thơ duy nhất nói lên nỗi niềm tâm sự của Bác Hồ: Ôi! Phải chi lòng được thảnh thơi

Năm canh bớt nặng nỗi thương đời...
... Bác chẳng buồn đâu, Bác chỉ đau
Nỗi đau dân nước, nỗi năm châu.

Thì ra Bác của chúng ta giấc ngủ đâu có được ngon, bởi năm canh quá nặng nỗi thương đời; lòng Bác không thảnh thơi, Bác ôm cả non sông, Bác thương lo cho từng mỗi kiếp người như thế, thì Bác ngủ thế nào được. Bác là người mácxít lêninít vĩ đại, Bác luôn luôn lạc quan; nhưng trái tim Bác đau lă’m; nỗi đau dân nước: giặc Mỹ còn dồn bom đạn vào đồng bào miền Nam, nỗi năm Châu: Bác nói trong Di chúc “... Tôi càng tự hào với sự lớn mạnh của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế bao nhiêu, thì tôi càng đau lòng bấy nhiêu vì sự bất hòa hiện nay giữa các Đảng anh em”.

Bài Bác ơi là một kiểu mẫu cho ta hiểu về nội dung là cái hồn của hình thức, và hình thức tôn nội dung lên. Nội dung ở bài này là Bác Hồ. Tố Hữu đã có được những bài thơ trong sáng mà nhuỵ nhàng để diễn đạt; cái giản dị ở đây là kết tinh của một quá trình nghiền ngẫm, chiêm nghiệm lâu dài của tâm trí, là kết quả của một sự rèn luyện già dặn về ngôn ngữ. Sữa để em thơ, lụa tặng già

là một câu thơ hay, đọc cứ tưởng như rất dễ làm, như là câu thơ tự làm lấy mình vậy. Sự thật không phải là dễ làm những câu thơ như thế. Nhạc điệu bài thơ là cái nhạc điệu riêng biệt của thơ thất ngôn Tố Hữu, cùng một vang hưởng với bài Quê mẹ:

Huế ơi, quê mẹ của ta ơi, với những câu thơ trong bài Mẹ Tơm:

Gió lộng đường khơi, rộng đất trời nhưng ở đây tập trung hơn, cất lọc hơn nữa, nâng cao hơn nữa. Bản thân văn của những câu không có gì lạ; cái hay ở ngoài lời, bởi kết hợp chặt chẽ với nội dung; đọc đến đâu là nghĩ đến Bác Hồ, cho nên hay: Bác ơi, tim Bác mênh mông thế....

Chỉ lo muôn mối như lòng mẹ Nâng niu tất cả, chỉ quên mình. Càng nghĩ đến tính tình đạo đức của Bác, câu thơ

trên đây càng thấm thía; Bác lo là lo cho cả thiên hạ, Bác nghĩ là nghĩ cho cả đồng bào, duy có một người mà Bác quên, người ấy là bản thân Bác! - Và đối với tôi, cao độ của xúc cảm ở những câu này: Bác để tình thương cho chúng con Một đời thanh bạch chẳng vàng son Mong manh áo vải, hồn muôn trượng Hơn tượng đồng phơi những lối mòn. Miệng tôi đọc, mă’t tôi cứ ướt bao nhiêu lần, bởi Tố Hữu đã nói tập trung xoáy vào điểm tổng hợp nhất; đây là điếu văn bi hùng, nhìn lại cả một đời. Người ta nói Lênin giản đơn như chân lý; Bác Hồ cũng giản đơn như chân lý. Cũng có thể nói về Lênin: Một đời thanh bạch chẳng vàng son. Lênin sáng lập ra Nhà nước Xô viết, nhưng trên mình Lênin, Người không thích đeo huân chương. Bác Hồ cũng là “vị Chủ tịch không có huân chương”.

Chúng ta thương Bác của chúng ta “Mong manh áo vải, hồn muôn trượng”; tất cả cái hay từ Bác Hồ vào trong câu thơ, câu thơ hay theo, sống theo Bác, như vậy đã là giá trị lớn của người thi sĩ. Còn như Hơn tượng đồng phơi những lối mòn, thì đáng cho chúng ta suy nghĩ mãi không hết. Bác không thích người ta đúc tượng đồng cho Bác. Theo tôi hiểu, nhân dân ta đã đúc cho Bác hàng triệu tượng ở trong trái tim rồi, Bác cần gì tượng đồng. Tượng đồng mà cuối cùng phơi ở những lối mòn, cỏ mọc lút lên bởi không ai thiết qua lại đó nữa, khỉ ho cò gáy, thì hồn muôn trượng là hơn!

Chao ôi, Tố Hữu lớn bởi nói đến cao độ sự đau đớn thương yêu của ta,

Ôi Bác Hồ ơi, những xế chiều Nghìn thu nhớ Bác biết bao nhiêu: Ra đi, Bác dặn: Còn non nước... Nghĩa nặng, lòng không dám khóc nhiều. Ôi Bác Hồ ơi là tiếng khóc, tiếng nấc; bài thơ Tố Hữu trong tang lễ Bác rất đúng, rất thật, như trái tim ta; hai câu dưới nă’n lại cái vọt ra của hai câu trên, bốn câu như vậy là phải, là vẹn. Bài thơ kết thúc bằng đôi dép lốp cao su đen của Bác và dãy Trường Sơn.

*
* *

Bài Bác ơi được tiếp tục bằng bài Theo chân Bác. Lênin mất ngày 21-1-1924; đầu tháng 10-1924, Maiakốpski hoàn thành trường ca Vlađimia Ilich Lênin. Bác Hồ mất ngày 3-9-1969; sang tháng 1-1970 Tố Hữu đã khái quát cuộc đời và sự nghiệp Bác trong bản thơ dài 460 câu: Theo chân Bác.

Trong bài thơ về Nguyễn Văn Trỗi, Tố Hữu viết: “Có cái chết hóa thành bất tử”. Đến đây, cái “bất tử” đã bị vượt; Bác của chúng ta

Bảy mươi chín tuổi xuân trong sáng

Vào cuộc trường sinh... Tố Hữu viết bài thơ về cuộc trường sinh của Bác. Bác vốn sinh ở làng Sen Ơi hoa sen đẹp của bùn đen: Làng quen như thể quê chung vậy Mấy dãy ao chua, mảnh đất phèn. Bác lớn lên, ở dưới bóng núi Chung Sơn, giữa ba gian nhà cỏ, nhà có một hàng rào dâm bụt đỏ như mọi nhà quê kiểng Việt Nam Bạn xưa, còn nhớ khi câu cá

Nhớ quả cà ngon, nhớ gốc chè. Mười tuổi, Bác đã đi theo cha, là cụ Phó bảng Să’c, vào Huế, lớn lên ở Huế, học ở Huế; 19 tuổi Bác ở Sài Gòn, Bác rời Tổ quốc lên làm công trên một chiếc tàu của Pháp, là rời từ cảng Sài Gòn; cho nên “Bác nhớ miền Nam nỗi nhớ nhà”. Mỗi khi nhă’c đến tuổi trẻ của Bác, là Bác nhă’c đến miền Nam. - Và cuộc đời hoạt động của Bác bă’t đầu ở hải ngoại; đồng chí Chủ tịch Đảng Cộng sản Nhật Bản sang viếng Bác, về nói: “... Không hiểu vì sao đôi chân của đồng chí Hồ Chí Minh đã để cho tôi một ấn tượng rất sâu să’c. Tôi nghĩ: - Đôi chân kia đã đi khă’p thế giới”. - Bài thơ dài của Tố Hữu đã khái quát những năm tháng của Hồ Chủ tịch gă’n liền với lịch sử Việt Nam hiện đại. Đoạn vào đầu bài thơ cũng là đoạn kết, tức chính là mở ra cuộc trường sinh của Bác; Jôzê Mácti, người anh hùng dân tộc Cu Ba, nói: “Danh từ chết không còn đúng nữa, khi sự nghiệp của cuộc đời đã được hoàn thành tốt đẹp”.

Tôi viết bài thơ Mừng thọ Bác
Năm nay vừa tuổi tám mươi tròn...

Người thi sĩ run tay sao! khi hạ chữ tròn này. Vì khó mà được chữ “tròn” lă’m chứ. Bác của chúng ta tám mươi tròn, vẫn tròn vẹn, trọn vẹn, toàn vẹn, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, trong suốt như pha lê, “trong như ánh sáng”, đẹp đẽ viên mãn vô cùng!... Vần tròn của tám câu thơ láy lại,

Tôi viết bài thơ cho các con Mai sau được thấy Bác như còn Phơ phơ tóc bạc, chòm râu mát Đôi dép mòn đi, in dấu son.

như thoát ra ngoài thời gian, thành cuộc tái diễn vô cùng
tận.

Tôi không thuật lại bài thơ, trong đó tiểu sử đời Bác kết làm một với lịch sử của dân tộc ta từ khi mất nước bởi tay đế quốc Pháp cho đến những ngày bây giờ. Tố Hữu có một sức khái quát rất lớn, tránh rơi vào những sự kiện tân văn, mà lấy tính chất của lịch sử; đồng thời nhà thơ đã tạo ra một nhạc điệu thơ chung cho toàn bài, thích hợp với đề tài này. Bài thơ phải rất suy nghĩ, để cho lă’ng các sự kiện lại, cũng như lă’ng tâm tư mình, cho nên nhìn chung, nhạc thơ sáng trong thanh thoát: Từ đó Người đi... những bước đầu Lênh đênh bốn biển, một con tàu Cuộc đời sóng gió. Trong than bụi Tay đốt lò, lau chảo, thái rau...

Tôi yêu những câu thơ đúc kết chă’c nịch. Bác Hồ Nguyễn Ái Quốc đi rất nhiều nước trên thế giới, nhưng Á, Âu đâu cũng lòng trong đục

Vàng máu chia hai cảnh khổ giàu.

Cách mạng tháng Mười Nga thành công: Tủ să’t ngai vàng quăng xuống đất

Tiếng bom Sa Diện: Trái tim Hồng Thái nổ vang trời. Đoạn thơ hay nhất theo ý tôi là khi Bác trở về nước. Trong bài thơ này, Tố Hữu đã dùng rất nhiều im lặng; lă’ng, tức là bao gồm im lặng để mà ngẫm nghĩ; vả lại, muốn nói được nhiều trong ít lời nói, thì phải ngă’t quãng các lời nói bằng im lặng; mỗi im lặng là mỗi ngôn ngoại để mà hàm xúc, vang ngân: Sáng mùa xuân ấy, 41, giờ phút Bác đặt chân trở lại trên Tổ quốc, đất trời lúc ấy có im lặng thật hay không? Suối có róc rách to hay không? Ta không cần phải nghiên cứu trở lại cho thật chính xác. Chỉ biết lúc này cần im lặng, bởi lớn lao vĩ đại, bởi xúc cảm cao độ, bởi rất mực bồi hồi; có im lặng mới nổi bật con chim hót, một con chim hót thôi, như trái tim hót trong lồng ngực; mà có lẽ cả đất nước từ Nam Quan đến Mũi Cà Mau cùng im lặng, toàn thể nhân dân cùng im lặng, bởi chờ đón; Ôi! nếu không dùng cái im lặng, thì lấy gì để diễn tả cái vô biên, cái thiêng liêng? Ôi sáng Xuân nay, Xuân 41 Tră’ng rừng biên giới nở hoa mơ Bác về... Im lặng. Con chim hót Thánh thót bờ lau, vui ngẩn ngơ...

Bác đã về đây, Tổ quốc ơi! Nhớ thương, hòn đất ấm hơi Người. Ba mươi năm ấy, chân không nghỉ Mà đến bây giờ mới tới nơi!

Vẫn cái bút pháp im lặng ấy - thiêng liêng ấy; ta về thăm quê ta Pác Bó: Hỏi dòng khe ấy, hỏi tre lau Những tháng ngày xưa... Bác ở đâu!

Hang lạnh, đêm thâu, ngọn lửa Bác đốt vượt thời gian, không gian, đi vào thế giới và hậu thế: Hang lạnh nhớ tay Người đốt củi Bập bùng lửa cháy suốt đêm thâu Ai hay ngọn lửa trong hang núi Mà sáng muôn lòng, vạn kiếp sau!

Tôi đã đọc một hồi ký cách mạng của chị Trương Thị Mỹ, kể lại mình lần đầu tiên đi lên Chiến khu Việt Bă’c, được gặp Già Thu, mà chưa biết là ai; chỉ thấy mến yêu kính phục Già Thu quá, Già Thu nổi bật hẳn giữa mọi người về diện mạo, dáng dấp, trí tuệ, đạo đức; đến khi được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh, thì: ối giời ôi, chính Già Thu là Hồ Chủ tịch! Tôi theo lời kể của chị Trương Thị Mỹ, cũng cứ tấm tă’c mãi về bóng dáng mến yêu vô hạn của Già Thu, cái tên gọi cũng đã mến yêu rồi, thì hôm nay thơ Tố Hữu kết tinh lại cho chúng ta một đoạn ngày tháng ấy: Việt Minh hai tiếng dậy biên khu

Truyền khă’p dân gian, đuổi giặc thù Cây đá mừng reo theo mỗi bước Sớm hôm xóm núi bóng Già Thu. Trong phần thơ này, Tố Hữu đã dẫn bài thơ “Sáng ra bờ suối, tối vào hang...” của Hồ Chủ tịch. Các bài thơ, câu thơ của Bác dẫn vào trong bài thơ dài này đều rất đă’t; thơ Bác bỗng sang sảng lên, vững chă’c, đầy nội dung .

*
* *
Bác Hồ vẫn ở với chúng ta, Bác vẫn dẫn dă’t chúng
ta; Bác ân cần hỏi han:
Hỏi anh hỏi chị công nhân ấy

Vàng ngọc thi đua được mấy giờ?

Bác an ủi, khuyên nhủ: Hỡi chị hằng trông ngày thă’ng trận

Bác khuyên thương nhớ vững bền lòng.
Bác luôn luôn đã chăm lo cho miền Nam, Bác trước
tiên nghĩ đến Nửa Ta ở đầu sóng gió:

Bản đồ bên vách treo, không nói In mãi bàn tay Bác chỉ đường Tấm lịch ngày ngày nghe Bác hỏi Hôm nay, đâu thă’ng ở tiền phương?

Ba hồng quân Xô viết đã từng đánh Đức quốc xã, tặng Bác thơ: Bình sinh, đầu ngẩng tới trời xanh Khuất bóng, hồn thơm quyện đất lành.

Từ rất xa xôi, ba đồng chí ấy đã cảm nghe được tâm hồn Bác, Bác thương yêu Trái đất, yêu mến Loài người, ôm ấp Dân tộc Việt Nam ta, đầu Bác hiên ngang ngẩng tới trời cao, mà trái tim Bác gă’n chặt ở cùng mặt đất. Fiđen Castrô nói: Bác gieo mầm cho sự sống. Nữ thi sĩ Ấn Độ Amrita Pritam tặng thơ Bác khi Bác sang thăm Ấn Độ: Trái Đất đã mơ giấc mơ đầy hứa hẹn, Một giấc mơ vào buổi đêm tàn. Rằng có người đến gieo mầm sống, Mầm mặt trời - lên trên cánh đồng bầu trời.

Tố Hữu muốn nói điều ấy, Anh dă’t em vào cõi Bác xưa

Đường xoài hoa tră’ng nă’ng đu đưa Có hồ nước lặng sôi tăm cá Có bưởi cam thơm, mát bóng dừa.

Thơ của anh dịu hòa, gă’ng diễn đạt sự yêu thương đã biến thành ra cảnh vật, gă’ng diễn đạt sự yêu thương của Bác đã thành tấm lòng tạo hóa “Bác sống như trời đất của ta”. Nơi Bác ở, ngôi nhà sàn trong vườn Phủ Chủ tịch. Bằng một vài nét không phải tả thực, Tố Hữu gợi lại năm “nhà” năm nơi; nhà cũ bố mẹ Bác đã từng ở, tuổi nhỏ của Bác đã ở: Thăm lại vườn xưa, mái cỏ tranh Thương hàng râm bụt, luống rau xanh Ba gian nhà trống, nồm đưa võng Một chiếc giường tre, chiếu mỏng manh.

Ở ngõ Compoint, thủ đô Pari, Bác là thợ chữa ảnh:

Muôn nỗi đời như ảnh tră’ng đen Bâng khuâng đêm lạnh, thức bên đèn Một hòn gạch nóng nung tâm huyết Mẩu bánh mì con nuôi chí bền.

Ở hang Pác Bó, nghĩa là nguồn nước, có hòn núi Mác,
suối Lênin:
Núi vẫn nghiêng đầu nghe vách đá

Hát cùng cây lá gió ngàn sâu...

Trong Kháng chiến: Nơi Bác ở, sàn mây vách gió

Sáng nghe chim rừng gáy bên nhà Đêm trăng một ngọn đèn khêu nhỏ Tiếng suối trong như tiếng hát xa.

Và ngôi nhà sàn trong vườn Phủ Chủ tịch:

Nhà gác đơn sơ, một góc vườn Gỗ thường mộc mạc, chẳng mùi sơn Giường mây chiếu cói, đơn chăn gối Tủ nhỏ, vừa treo mấy áo sờn...

Máy chữ thôi reo, nhớ ngón đàn
Thong dong chiếc gậy gác bên bàn...

Phần cuối của bài đầm thấm trong một không khí, một nhạc thơ dương hòa như ánh trời dịu sáng; Bác thân mật ân cần với người, với cảnh, với vật, lòng Bác chứa chở tất cả, nên bây giờ mọi cảnh mọi vật đều hãy còn mang nỗi thương yêu của Bác, từ hàng cây bụt mọc Bác đã chăm sóc, - có một cây vàng đi như să’p chết, Bác đã chăm cho xanh tốt trở lại - từ khóm hoa dạ hương, đến chồng thư các cháu bé gửi cho Bác, và Con cá rô ơi, chớ có buồn

Chiều chiều Bác vẫn gọi rô luôn,

thật là đầm ấm nỗi thương yêu: Ôi lòng Bác vậy, cứ thương ta

Thương cuộc đời chung, thương cỏ hoa...

chữ cứ là sự dai dẳng, sự bền bỉ, cứ là từ bao giờ về trước cho đến tận bao giờ về sau, Bác thương mãi thương hoài chúng ta. - Nhà thơ nói đức khiêm nhường của Bác, tự hòa mình trong tập thể, không lấn át tập thể, bằng một hình tượng chọn rất hay:

Như đỉnh non cao tự giấu mình
Trong rừng xanh lá, ghét hư vinh.
*
* *

Ôi! Hồ Chủ tịch thương yêu dấu mến của chúng ta! Bao nhiêu thơ nói cho được sự nghiệp Bác, cuộc đời Bác, tâm hồn Bác? Nối bước Tố Hữu, những thi sĩ Việt Nam nguyện xin diễn đạt Bác, lớp này không tận, sang những lớp mới khác không cùng. Chúng ta vẫn ao ước:

Bác Hồ, Cha của chúng con Hồn của muôn hồn! Cho con được ôm hôn má Bác, Cho con hôn mái đầu tóc bạc Hôn chòm râu mát rượi hòa bình. Có ai ngờ những câu thơ viết hồi Kháng chiến trước lại là viết để nghìn năm, Bác của chúng ta đã vào cõi trường sinh, Bác Hồ sống mãi trong sự nghiệp của chúng ta, trong trái tim dân tộc chúng ta, mà dân tộc chúng ta thì trường tồn, ảnh hình Bác muôn năm cứ đẹp tươi như thế: Nhớ ông cụ mă’t sáng ngời

Áo nâu túi vải đẹp tươi lạ thường: Nhớ Người những sáng tinh sương

Ung dung yên ngựa trên đường suối reo Nhớ chân Người bước lên đèo, Người đi, rừng núi trong theo bóng Người. Hai đoạn thơ trên đây đều là của Tố Hữu.

Hà Nội 10-7-1970

LÒNG BÁC HỒ ĐỐI VỚI LIÊT SĨ VÀ THƯƠNG BINH

Bộ Nội vụ vừa xuất bản quyển “Rạng rỡ dân tộc, vẻ vang giống nòi”, gồm những bài, những lời nói, những thư Hồ Chủ tịch viết về thương binh và liệt sĩ.

Đang khi Tổ quốc lâm nguy, giang san, sự nghiệp, mồ mả, đền chùa, nhà thờ của tổ tiên ta bị uy hiếp; cha, mẹ, anh em, vợ con, thân thích, họ hàng ta bị đe dọa; của cải, ruộng nương, nhà cửa, ao vườn, làng mạc ta bị nguy ngập; ai là người xung phong trước hết để chống cự quân thù, để giữ gìn đất nước cho chúng ta? Đó là những chiến sĩ mà nay một số thành ra thương binh". (7-1947)

“ AÂn quả phải nhớ người trồng cây... Máu đào của các liệt sĩ ấy đã làm cho lá cờ cách mạng thêm đỏ chói. Sự hy sinh anh dũng của các liệt sĩ đã chuẩn bị cho đất nước ta nở hoa độc lập, kết quả tự do. Nhân dân ta đời đời ghi nhớ công ơn các liệt sĩ...” (5-1-1960).

Hồ Chủ tịch rất ân cần chu đáo đối với thương binh, liệt sĩ.

Ân cần chu đáo là một đặc điểm của đức hạnh Hồ Chủ tịch. “Bác ơi, tim Bác mênh mông thế - Ôm cả non

sông, mọi kiếp người” (thơ Tố Hữu); sự nghiệp vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh xuất phát trước tiên từ một tấm lòng yêu thương người không bờ bến. Do yêu thương không bờ bến, mà không bỏ sót một ai. Anh Ba khi làm người dọn dẹp trong một khách sạn nước Anh, đáng lẽ như người khác thì vứt thức ăn thừa vào một cái thùng, đôi khi còn cả phần tư con gà, những miếng bít tết to... nhưng đến lượt anh Ba, anh giữ gìn sạch sẽ, đưa lại cho nhà bếp, bởi anh Ba nghĩ đến những người dân Anh nghèo ở ngoài khách sạn, có thể đưa những thức ăn ấy biếu họ, giảm bớt sự thiếu thốn của họ. Hồ Chủ tịch nghĩ đến toàn thể nhân dân Việt Nam, đến tất cả nhân loại, đến cách mạng và hạnh phúc của thế giới; nhưng trái tim Bác không đành lòng dừng ở nét lớn chung, mà như một người mẹ của cuộc đời, Bác xa xót đến từng nỗi thiệt thòi cụ thể ở trên đời. Mỗi người Việt Nam có cái ưu đãi, là do quá trình lịch sử đấu tranh của dân tộc, do hoàn cảnh của xứ sở đất nước mình, mà rất mực nhạy cảm với những khổ đau lớn còn tồn tại trên Trái đất này; do đó mà giàu tính nhân đạo, tức cũng là giàu tính cách mạng. Ôi Hồ Chủ tịch thương yêu của chúng ta! Tôi còn nhớ năm 1946, một buổi tối tại ấp Thái Hà, ngoại ô Hà Nội, tôi được gặp đồng chí Hoàng Hữu Nam; lúc đó tôi còn non về tuổi đời và tuổi cách mạng; anh Nam, người chiến sĩ đàn anh đi trước, đã giảng cho tôi hiểu, tôi còn nhớ mãi đến bây giờ. Anh Nam nói: “Hồ Chủ tịch đấu tranh cho cả dân tộc ta và cho toàn nhân loại; tuy nhiên, ai thiệt thòi nhất, thì Cụ bênh vực che chở nhất. Cụ bênh vực nhất cho trẻ con, phụ nữ, và các dân tộc thuộc địa. Cho trẻ con, vì chúng nó trứng nước; cho phụ nữ, vì trong xã hội cũ, phụ nữ bị sự áp bức về giai cấp, lại còn bị sự ăn hiếp của đàn ông; cho các dân tộc thuộc địa, vì đó là những người mất tự do, độc lập...” Hiểu rộng ra. Bác bênh vực cho cả các dân tộc miền núi, vì họ bị thiệt thòi trong sự phát triển của lịch sử. Ân cần chu đáo là đức của Bác Hồ. “Ôi Người Cha, đôi mă’t mẹ hiền sao!” (thơ Tố Hữu); trái tim Bác được cấu tạo một cách thế nào mà ôm cả non sông, ấp in từng kiếp người một, như nhựa của cây đại thọ đời đời đi từ gốc rễ bền vững tia khă’p đến những nhánh, những chồi xa nhất; trái tim Bác Hồ đời đời còn đặt giữa thế gian, dòng máu hồng của muôn thế hệ vẫn chảy qua đó. Chúng ta hiện nay “trông cây lại nhớ đến Người”, Bác của chúng ta khi Người còn sống, ăn một miếng cơm, hớp một miếng nước là nhớ đến đồng bào miền Nam, đến chiến sĩ ngoài mặt trận, đến thương binh, đến liệt sĩ.

Ôi! Lòng Bác vậy, cứ thương ta : Bác thương yêu và ân cần chu đáo một cách rất tự nhiên, đó là định nghĩa của tâm hồn Bác; tuy vậy, mỗi khi ta nhận thức trở lại sự chu đáo ấy, ta lại ngạc nhiên vì nó vô hạn sâu xa. Bác có cách nói của Bác:

“Hỡi các liệt sĩ! “Ngày mai là năm mới (mùng 1-1-1955), là ngày đồng bào và bộ đội mừng Chính phủ về Thủ đô. Trong lúc cả nước vui mừng, thì mọi người đều thương tiếc các liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc, vì dân tộc.

Tôi thay mặt nhân dân, Chính phủ và bộ đội kính cẩn nghiêng mình trước linh hồn bất diệt của các liệt sĩ...". Trong lúc mọi người có mặt hớn hở tưng bừng, Bác

Hồ nghĩ trước hết đến những người vă’ng mặt.

“... Tiếng thơm của các liệt sĩ sẽ muôn đời lưu truyền với sử xanh. Một nét hương thanh.

Vài lời an ủi".

Đây không phải chỉ là lễ nghi rất mực trang trọng. Bác Hồ đã đặt trái tim của Bác trong mỗi một lời; Bác dùng chữ “an ủi” là rất hiện thực, và vô hạn thấm thía; chính chữ “an ủi” đó coi các liệt sĩ như những người còn sống.

Hơn ai hết, Bác Hồ an ủi liệt sĩ, chăm sóc thương binh, bệnh binh, nhă’c nhở trông nom các gia đình liệt sĩ, gia đình bộ đội, Đảng ta, nhân dân ta mãi mãi tuân theo ý muốn ấy của Bác.

Quyển sách này sưu tập đến ba mươi bài nói, bức thư, đoạn văn của Bác; Bác là người trước sau như một, không bao giờ Bác quên công lao và hy sinh của những người làm nên chiến thă’ng. Bác khẳng định nhiều lần: “... Những thanh niên đó là anh hùng dân tộc. Đồng bào và Tổ quốc sẽ không bao giờ quên ơn họ (1-1947)”; “Các liệt sĩ đã hy sinh, nhưng công trạng to lớn của các liệt sĩ đã ghi sâu vào lòng của toàn dân và non sông đất nước (31-12-1951)”; “Tôi cùng đồng bào luôn luôn nhớ đến các đồng chí (7-1948)”; và Bác ra gương chung thủy không dời. Liền sau những trận thă’ng lớn. Bác hỏi thăm úy lạo các thương binh: Thư gửi các chiến sĩ bị thương trong trận Đông Khê (9-1950); thư gửi các thương binh tại mặt trận Trung du và Đông Bă’c (2-1951); Bác Khen ngợi các chiến sĩ bị thương và sự tận tâm của các y sĩ, khán hộ, cứu thương (1-1947); những năm đầu mới kháng chiến, Bác còn dặn dò các nhân viên quân y: “Vì sự kích thích trong chiến trận, vì sự sinh hoạt khă’c khổ trong quân đội, vì sự tu dưỡng chưa đầy đủ, hoặc vì những điều kiện thiếu thốn, một số anh em quân nhân không được trấn tĩnh, đối với thầy thuốc không được nhã nhặn. Gặp những ca như vậy, chúng ta nên lấy lòng nhân loại và tình thân ái mà cảm hóa họ. Người ta có câu ”Lương y kiêm từ mẫu..." (3-1948). Đối với những chiến sĩ bị thương tật nặng: “Bác mong những anh em thương tật nặng thì yên tâm an dưỡng”. Đối với những người hăng hái: “Bác gửi lời chúc các chú mạnh khỏe, để sẽ đánh giặc nữa và dặn các chú cứ yên lòng dưỡng bệnh cho mau lành mạnh, chớ vội xin trở ra mặt trận”. Đối với những đồng chí không trở lại chiến đấu được nữa, Bác khuyên: “Khi đã khôi phục sức khỏe, các đồng chí sẽ hăng hái tham gia công tác tăng gia sản xuất để giúp ích cho Tổ quốc, cũng như các đồng chí đã anh dũng giữ gìn non sông; các đồng chí sẽ trở nên những người công dân kiểu mẫu ở hậu phương cũng như các đồng chí đã làm người chiến sĩ kiểu mẫu ở ngoài mặt trận...”.

Đối với đồng bào, Hồ Chủ tịch luôn luôn biểu dương những người con anh dũng của đất nước: “... Họ đã làm rạng rỡ dân tộc, vẻ vang giống nòi”. Trong Báo cáo chính trị đọc tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng (2-1951), Bác nhă’c đến những đồng chí tiên liệt “đã vui vẻ hy sinh hết thảy, hy sinh cả tính mệnh mình cho Đảng, cho giai cấp, cho dân tộc”, và kêu gọi “Tất cả chúng ta phải noi theo các gương anh dũng, gương chí công vô tư ấy, mới xứng đáng là người cách mạng...”. Người cách mạng không thể không học tập gương các liệt sĩ đi trước.

Ôi! Chúng ta nay còn nhớ những năm đầu của cuộc Kháng chiến trước, khi ấy chưa có thuế nông nghiệp; nhiều khoản chi phí của Nhà nước là trông mong ở sự hằng tâm, hằng sản của nhân dân. Tôi còn nhớ năm 1946, đã thành lập “Hội giúp binh sĩ bị nạn”, đó cũng là năm mà được tổ chức “Mùa đông binh sĩ”, với những chiếc áo trấn thủ mang những hình quả trám đầu tiên. Đó là thời kỳ nhen nhúm của chúng ta, cũng là thời mà những tình cảm yêu mến lớn lao được khơi dậy rất thă’m thiết. Tháng 7 năm 1947, bă’t đầu được tổ chức “Ngày thương binh toàn quốc”. Hồ Chủ tịch kêu gọi: “Ngày 27 tháng 7 là một dịp cho đồng bào ta tỏ lòng hiếu nghĩa bác ái, và tỏ lòng yêu mến thương binh...”. Bác gợi ý: “Trong lúc chống nạn đói kém, đồng bào ta đã từng mỗi tuần nhịn ăn một bữa để giúp các đồng bào bị đói. Bây giờ chống nạn ngoại xâm, tôi chă’c đồng bào ta sẽ vui lòng vài ba tháng nhịn ăn một bữa để giúp các chiến sĩ bị thương”. Và Bác “xin xung phong” gửi cho Ban Tổ chức một tháng lương của Bác, một bữa ăn của Bác và của các nhân viên tại Phủ Chủ tịch. Nhiều lần Bác đã gửi tặng lương Bác vào Ngày thương binh. - Từ tháng 7 năm 1951, Hồ Chủ tịch đề xướng việc đón thương binh về làng để giúp anh em cho được lâu dài, gây cơ sở làm ăn cho anh em. Chính Bác đã theo dõi việc thi hành kế hoạch này. Ngày 27 tháng 7 năm sau (1952), Bác viết thư dặn dò rất chu đáo: Về phần đồng bào, “nên coi đó là một nghĩa vụ của nhân dân đối với những chiến sĩ bị thương, bị bệnh, không nên coi đó là một việc ”làm phúc"; về phần anh em thương binh, bệnh binh, “phải hòa mình với nhân dân, tôn trọng nhân dân, tránh phiền nhiễu nhân dân”. Những ngày thương binh, năm 1954,

Bác có “mấy lời nhă’n nhủ”, năm 1956, Bác lại có “mấy lời nhă’n nhủ” về việc thương binh về xã.

Bác không bỏ sót một dịp nào có thể nhă’c đến liệt sĩ, thương binh. Nhân dịp kỷ niệm Hai Bà Trưng và ngày Quốc tế Phụ nữ (8-3-1952), “Tôi kính cẩn nghiêng mình trước linh hồn các nữ liệt sĩ đã hy sinh cho Tổ quốc. Tôi kính chào các bà mẹ có con trong bộ đội, và các bà mẹ cùng vợ con của các liệt sĩ. ... Các bà mẹ chiến sĩ và các chị em giúp thương binh

đã hòa lẫn lòng yêu nước, yêu con, yêu chiến sĩ thành một mối yêu thương không bờ bến, mà giúp đỡ chiến sĩ và săn sóc thương binh như con em ruột thịt của mình...".

*
* *

Anh em thương binh đã làm theo lời Bác. Ngay từ những tháng đầu của cuộc Kháng chiến chống thực dân Pháp, Hồ Chủ tịch đã nhận được nhiều thư của chiến sĩ bị thương hăng hái hứa: hễ vết thương khỏi, lại xin ra mặt trận; Bác viết thư khen ngợi: “Các chiến sĩ đã hy sinh xương máu để giữ gìn đất nước, nay đã bị thương mà còn mong mỏi đi đánh giặc: các chiến sĩ thực xứng đáng với Tổ quốc (1-1947)”.

Hồ Chủ tịch biểu dương, và cũng ân cần khuyên nhủ thương binh: “Chớ bi quan chán nản, phải luôn luôn cố gă’ng”; Bác phòng ngừa khuyết điểm: “Chớ nên yêu cầu quá đáng ra vẻ ”công thần"; Bác vạch cho con đường tiến tới: “Bây giờ các chú tùy khả năng mà tham gia sản

xuất, không yêu cầu làm quá sức. Nhưng với truyền thống oanh liệt của quân đội, thì bất kỳ đi đâu, làm gì đều phải gương mẫu...”.

Cũng như mỗi người Việt Nam chúng ta, anh em thương binh đã phấn đấu làm mọi điều hay, điều tốt, vì yêu Tổ quốc, vì yêu nhân dân, và cũng vì yêu thương Bác Hồ. Những tư tưởng “vì nhân dân quên mình” của Đảng, của Bác Hồ thấm vào lòng mỗi đồng chí thương binh, nảy nở ra thành hành động vun đă’p cho cuộc sống. Ôi! Tai tôi tưởng như nghe, mă’t tôi tưởng như thấy thầy giáo Hồ Văn Thẻ, bị thương khi đánh đồn Phủ Thông trong Kháng chiến trước, trở thành hiệu phó trường Phan Sào Nam (huyện Phù Cừ, Hải Hưng), một chân với chiếc nạng gỗ, đi từ Trà Bồ sang Phương Bồ, từ Ba Đông xuống Phú Mão, lui tới thăm nom mười sáu lớp học phân tán ở bốn thôn, chiến đấu ở mặt trận thứ hai của anh: đào tạo thế hệ tương lai cho Tổ quốc. - Tôi tưởng như văng vẳng bên tai mình câu nói của đồng bào vùng Nam Giang (Nam Đàn, Nghệ An): “Đâu khó, có ông Tư”, người vá đường, chữa cầu, cùng dân quân hí húi lấp hố bom trong lúc giặc Mỹ đánh phá ác liệt; Trần Kim Tư thường nói: “Trước đây còn hai tay, tôi cầm súng đánh Pháp, bây giờ cụt một tay, tôi cầm cuốc, cầm dao sửa đường cho bộ đội ta đánh Mỹ”. - Lê Viết Thập, từ miền Nam tập kết, hỏng hai mă’t và mất cánh tay phải, nhưng được bà con xã Đông Phú (Đông Sơn, Thanh Hóa) thường bảo nhau: “Cứ theo đồng chí ấy mà làm”, bởi anh xung phong làm thủy lợi, chỉ còn tay trái vẫn dùng mai xă’n được những tảng đất lớn, hè lên bờ, hằng năm, làm cho hợp tác xã xấp xỉ 250 công. - Và tiếng ai hát:

“Trường Sơn ơi! Ta đã lên đường” , đêm đêm bài ca Chiếc gậy Trường Sơn lại bay đi các ngõ xóm: đó là Nguyễn Văn Hạnh, trên 20 tuổi, năm 1966, trong một trận chiến đấu dũng cảm, đã hỏng hai mă’t và cụt tay phải, nay về quê ở xã Trần Phú (Thanh Trì, Hà Nội) phụ trách đội thiếu niên xóm 5, từ đội kém nhất xã, năm 1969 đã thành đội tiên tiến, được chọn để xây dựng thành đội kiểu mẫu của toàn xã; bởi thế cho nên giọng của Hạnh hát bài Trường Sơn cất cao mạnh hơn trước, say sưa hơn...

Do những sự đẹp đẽ như trên, nên đã được Bác Hồ viết trong thư nhân ngày 27 tháng Bảy 1959:

“Nhiều đồng chí thương binh đang phụ trách những công tác quan trọng.

“Nhiều đồng chí thương binh ở trại đã tích cực học tập và lao động gương mẫu.

“Tất cả anh em thương binh, bệnh binh đã đem hết khả năng của mình để tăng gia sản xuất và góp phần xây dựng đất nước. Tôi hoan nghênh tinh thần hăng hái lao động của anh em và mong anh em càng cố gă’ng, càng tiến bộ nữa”.

Cảm động biết bao, khi tôi đọc bài của Phạm Hồng Sơn viết về Phan Văn Trầm (đăng báo Nhân dân ngày 26-7-1966). Đọc đã năm năm rồi, tôi cứ vương vấn mãi, đến nỗi gần đây tôi phải đi tìm lại cho được số báo ấy.

Trong một trận chống càn ở Đồng Tháp Mười, Trầm, là cán bộ một trung đội thuộc Tiểu đoàn 307, đã bị thương ở một chân và không may sa vào tay giặc Pháp. Chúng nó đã đánh thuốc mê, cưa tuốt cả hai chân anh, rồi đưa về giam ở Sài Gòn - Gia Định; anh được trao trả như tù binh và tập kết ra Bă’c. Anh được chữa ở viện của ta, rồi về an dưỡng ở một Ty Thương binh. - Chính Phạm Hồng Sơn là Tiểu đoàn trưởng của Tiểu đoàn 307, và bản thân Sơn cũng bị một nửa người hoàn toàn bại liệt; Sơn kể lại Trầm đã đến thăm mình: “Hồi đó, tôi toàn phải nằm ngửa, nên mỗi khi có người vào phòng, thường tôi chỉ trông thấy phân nửa người bên trên. Lần này, tiếng nạng đã đến sát chân giường mà tôi vẫn chưa trông thấy ai cả. Tôi cố ý ngóc đầu lên. Ô, một chú bé! Không, không phải, một người lớn hiển nhiên, thân hình vạm vỡ, nhưng cụt mất cả hai chân, chống một cặp nạng lùn tịt. Bên chân còn lại một đầu gối, được anh lồng vào một miếng đệm cao su làm dép, còn khúc đùi bên kia thì thả lủng lẳng trong một ống quần cụt...”.

Sau cuộc thăm nhau đó, năm 1959 Phan Văn Trầm đã lấy vợ; vợ anh quê ở huyện Văn Giang, Hưng Yên, đã chiến đấu bốn năm, bị thương hai lần và cụt mất chân trái. Hai vợ chồng cộng lại chỉ còn có một chân, đã xin không nhận mọi ưu tiên ở trại an dưỡng mà dă’t nhau về đất Phú Thọ làm ăn. Vợ quẩy nước, chăm sóc lợn gà, trông nom các cháu; chồng thâm canh đổi vụ, trồng đủ ngô, khoai, să’n, đỗ, lạc, vừng, mía, chuối, dứa; anh quân nhân Nam bộ ấy lợp nhà cũng được, trèo cây gồi(1) nhánh cũng được, và khi vợ đẻ, đỡ lấy cũng được. Lă’m lúc anh phải đi ba, bốn ngày liền, để nói chuyện ngoại khóa về thương binh cho các trường học; nhưng anh vừa công tác, vừa sản xuất rất giỏi; mỗi năm hai vợ chồng bán cho Nhà nước gần một tạ thịt, hàng tấn khoai să’n, cung cấp cho hợp tác xã hai tấn phân bón.

(1) Gồi: că’t cành, tiếng Phú Thọ.

Ồ! Sức mạnh nào kỳ lạ đã dựng nên được hạnh phúc cho gia đình này? Những đêm trăng sáng, anh quỳ trên mảnh vườn, tranh thủ cuốc đất; thấy các con đua chơi bă’t đom đóm, ngoan, khỏe mạnh, anh càng thấy yêu đời, càng cuốc hăng, cuốc sâu hơn... Phạm Hồng Sơn ca ngợi Phan Văn Trầm, mà chính Sơn cũng đáng ngàn lần ca ngợi. Phạm Hồng Sơn là điển hình của tinh thần phấn đấu chống thương tật. Đi đến đâu, người sĩ quan thương binh ấy chỉ yêu cầu bệnh viện bố trí giường bệnh của anh gần cửa sổ để lấy ánh sáng làm việc. Có lần trong cơn đau, anh đã níu gãy cả những chấn song cửa sổ. Nhưng đỡ đau được lúc nào, anh học tập; anh học và giỏi tiếng nước ngoài. Anh đã dịch nhiều tác phẩm văn học tiếng Nga ra tiếng Việt, và sách được xuất bản; chín năm cầm súng chiến đấu ở mặt trận, mười ba năm phấn đấu trên giường bệnh, Phạm Hồng Sơn không ngừng phục vụ cách mạng.

*
* *

Quyển sách này của Hồ Chủ tịch chă’c chă’n đưa thêm sức mạnh cho thương binh, bệnh binh, cho các gia đình liệt sĩ, chă’c chă’n tăng cường tình cảm của đồng bào ta đối với liệt sĩ và thương binh. Một luồng yêu thương bao la của Bác thấm cả những trang sách. Chúng ta đọc mà rung động vô cùng, thấm thía vô hạn, chúng ta càng thương yêu Bác Hồ vĩ đại. Tháng Giêng năm 1947, Bác viết trong thư cho Bác sĩ Vũ Đình Tụng: “Tôi được báo cáo rằng: con giai của Ngài đã oanh liệt hy sinh cho Tổ quốc. Ngài biết rằng tôi không có gia đình, cũng không có con cái. Nước Việt Nam là đại gia đình của tôi. Tất cả thanh niên Việt Nam là con cháu tôi. Mất một thanh niên, thì hình như tôi đứt một đoạn ruột”. Năm 1949 Bác viết nhân Ngày Thương binh: “... Từ trước đồng bào đã giúp đỡ nhiều. Nhưng chân tay tàn phế của thương binh không mọc ra được, và những tử sĩ sẽ không thể tái sinh”, và Bác kêu gọi đồng bào tiếp tục giúp đỡ. Như thế là Bác của chúng ta đau ở cánh tay, ở bă’p chân bị că’t của mỗi thương binh, Bác xót xa với mỗi bà mẹ liệt sĩ; cũng như nhà thơ Cu Ba Fêlich Pita Rôđrighê viết: “Bác Hồ đã chết hai triệu lần năm đói 1945". Và chính cái chí khí, cái hùng tâm của Hồ Chủ tịch đã vào trong mỗi chiến sĩ Việt Nam, xốc họ lên tiêu diệt giặc Mỹ hiện nay; ”Hễ còn một tên xâm lược, thì ta phải quét sạch nó đi!". Kháng chiến chống giặc Pháp lần trước, tôi yêu bài thơ chiến đấu Triều Tiên “- Anh ra đi giết giặc Mỹ xâm lăng, em, người con gái Triều Tiên, em đã tặng bộ đội các anh những quả dưa hồng dưa hấu; nay trở về trên cồn đất quê hương, anh chỉ còn có một chân, anh càng đứng vững hơn nữa trên mảnh đất quê hương!”. Biết bao chiến sĩ ta trước đây và hiện nay, vững vàng như thế, đẹp đẽ như thế! Đẹp như Lê Mã Lương dũng sĩ trên Đường số 9, hỏng một mă’t bên phải, không chịu tự cho mình là thương binh, tìm mọi cách để trở lại chiến trường; xin xuống bếp làm cấp dưỡng để tập cho bên mă’t hỏng chịu được xông khói, tập hành quân ban đêm với một mă’t còn lại, sao cho khỏi ngã, tập bă’n súng trúng đích với một mă’t! Và Lê Mã Lương đã trở lại chiến trường...

Tháng Bảy 1971

BỨC CHÂN DUNG BÁC HỒ
(Đọc sách

NGƯỜI TỐT VIÊC TỐT

)

Bác Hồ là người đầu tiên kêu gọi trồng cây, người mở đầu cho những tết trồng cây, và Bác Hồ là Ông Cụ Trồng cây số một. Không những Bác trồng cây cây, mà Bác trồng cây người, Bác chăm dưỡng chúng ta, để chúng ta vòn vọt lớn lao cùng với thời đại, đánh thă’ng giặc Mỹ và xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công. Từ năm 1959 đến nay, Bác Hồ đã thưởng huy hiệu của Người cho hơn bốn ngàn “người tốt làm những việc tốt”; Bác Hồ rất thương yêu và chăm sóc “những người tốt làm những việc tốt”. Đây là phương pháp gây mầm ương giống của Hồ Chủ tịch.

Hồ Chủ tịch đã làm việc này từ khi xây dựng những Chi bộ đầu tiên của Đảng ta, trước đây gần bốn chục năm; đây là một trong những biện pháp cơ bản để xây dựng Đảng và các lực lượng nòng cốt của cách mạng. Phương pháp này của Hồ Chủ tịch, từ những cây giống đầu tiên, đã gây trùng trùng điệp điệp những người chiến đấu từ Lạng Sơn đến Mũi Cà Mau, trở thành nhân dân Việt Nam ta anh hùng làm Cách mạng tháng Tám, làm hai cuộc Kháng chiến lớn lao. Nhưng công cuộc vun trồng này không lấy đâu làm giới hạn, là công cuộc vô hồi vô hạn, nên gần mười năm nay, Bác Hồ lại kiên nhẫn theo dõi nhưng gương mẫu người cụ thể, Bác đọc, xem từng việc làm của họ, và Bác tặng huy hiệu Hồ Chủ tịch cho những người cụ thể ấy, thấm thoát đã có bốn nghìn người được Bác theo dõi và tặng huy hiệu vẻ vang. Và từ bốn ngàn hạt nhân này, sẽ nảy nở trở lại hàng triệu hàng triệu “người tốt làm những việc tốt”, những người trước đây đã tốt giờ càng tốt hơn lên nữa, những em thiếu niên mới vào đời lại trở thành những người tốt mới, tất cả làm thành thời đại Hồ Chí Minh, mang dấu ấn của Người, mang sự sáng tạo của Bác Hồ, Hồ Chủ tịch.

Đó là gương sáng trong vằng vặc, Đó là hình đẹp nhất của ta. Nguyện hy sinh, phấn đấu, xông pha Tác theo Hồ Chí Minh vĩ đại.

*
* *

Những truyện Vì nước vì dân của Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân ấy, những truyện Dân tộc anh hùng, giai cấp tiền phong của Nhà xuất bản Lao động ấy, những truyện Hậu phương thi đua với tiền phương của Nhà xuất bản Phổ thông, những truyện Dũng cảm, đảm đang của Nhà xuất bản Phụ nữ, những truyện Thế hệ anh hùng của Nhà xuất bản Thanh niên, và những truyện Việc nhỏ nghĩa lớn của Nhà xuất bản Kim Đồng ấy, truyện nào, gương nào cũng đẹp.

Một đêm tháng tám năm 1965, mấy chiếc thuyền đánh cá của đồng bào Vĩnh Linh đang ở giữa biển, bỗng bị tàu địch lao tới bă’n, thuyền thủng, nước vào, những người đánh cá của ta bơi giữa sóng. Đồng chí Trái đang bơi, gặp đồng chí Sung đã bị thương ở bụng và ở trán cũng đang cố bơi. Trái động viên Sung: “Trâu đực kể chi trầy da! Ta cùng nhau về đất liền, hè!”. Trái níu lấy chiếc phao của Sung, dìu đi, và dặn: “Cố giữ lấy phao, khi nào mỏi thì nói, chứ không được bỏ phao!”. Một lát sau, Trái nghe Sung nói: “Tôi mệt lă’m rồi, đồng chí thả tôi ra mà bơi vào bờ một mình đi!”. Trái bảo Sung: “Cố lên! chỉ còn vài quãng nữa là vào tới bờ”. Thực ra bờ lúc ấy vẫn còn xa tít tă’p. - Thế là lúc ấy đã xảy ra sự đẹp đẽ kỳ diệu: Trái bèn vừa bơi vừa hát để động viên Sung và động viên cả mình. Đó là tiếng hát giữa biển khơi; Trái hát Giải phóng miền Nam, Cồn Cỏ anh hùng, cứ hát đi rồi lại hát lại, không cần mạch lạc, nhớ đoạn nào thì hát đoạn ấy. Ôi! tiếng hát trong tình thế chuông treo chỉ mành, một người bị thương níu lấy phao cố bơi, với sự dìu giúp của một người nữa; tiếng hát của những người độc lập, tự do ấy có ý nghĩa biết bao! đó là tiếng ca của những con người quyết làm chủ vận mệnh mình. Bấy giờ Sung bị thương đã mệt lă’m rồi, nhưng Sung cũng se sẽ hát. Được thêm ba kilômét, thì gặp một người nữa thuyền đă’m, cũng đang bơi: “Ai hát đó? Giỏi hè!”. Đó là đồng chí Nghi, Nghi hỏi thế, và cùng nhập bọn; Nghi và Trái dìu Sung bơi. Cả ba người lại tiếp tục hát giữa biển khơi mênh mông, trong đêm tối dày đặc. Bơi một quãng nữa thì gặp chiếc thuyền của xã đang đi tìm. Họ được dìu lên thuyền giữa tiếng hò reo của bà con cô bác. Tôi chọn một truyện trên đây để đại diện cho bao nhiêu truyện đẹp đẽ lạ lùng! Ngày xưa có những chuyện Nhị thập tứ hiếu, có những chuyện cổ như chuyện “Dự Nhượng nuốt than báo thù cho chủ”; đạo đức xã hội chủ nghĩa của chúng ta hiện nay hoàn bị hơn, rộng lớn hơn, hợp với chân lý hơn những chuyện ấy về trước; những chuyện trên đây được ghi nhớ, vì đã được chép, kể một cách điển hình. Nay văn học ta, thơ, văn, truyện, kịch.. của ta cần phải chiếm lĩnh những truyện hay của nhân dân, từ đó mà sáng tạo điển hình, để lưu mãi mãi bản chất anh hùng ca, bản chất trữ tình cách mạng của muôn việc hay, gương tốt ấy. Những hình tượng đẹp và hùng biết bao! Nụ, một cô gái, ngồi trên quả bom chưa nổ, tháo cặp tóc trên đầu, dùng cặp tóc cạy nhẹ đất bám vào đầu nổ. Nhìn qua lỗ kiểm tra, Nụ thấy có hiện tượng bom să’p nổ. Rõ ràng là cái thế trèo lên lưng cọp. Nụ không thể chạy đi, mặc cho quả bom nó nổ tàn phá làng xóm, vườn tược. Nụ bèn lấy đinh, lấy trục xe đạp hỏng đặt vào đầu bom rồi dùng búa đóng nhẹ. Nhưng ren ốc chặt quá, không chuyển. Trong những giây tích tă’c, mà mỗi giây lâu bằng một đời người ấy, Nụ bèn rút trong túi ra cuốn sổ nhỏ ghi những điều đã học về cách tháo bom, bình tĩnh xem lại cái đoạn mở ren ốc! Biết rồi, nhớ rồi, Nụ bă’t ren ốc xoay theo ý muốn của mình; và lần lượt tháo hạt nổ, thuốc mồi, gói riêng từng thứ, buộc kỹ vào khăn tay. Và Nụ tiếp tục đi tháo sang quả bom khác. Thật như là trong bài thơ của nữ thi sĩ Blaga Dimitrôva(1) viết, cô con gái hiền dịu Việt Nam đã nhổ răng trong miệng con cọp!

Và thời gian! thời gian ở đây là thước đo cái đẹp đẽ của lòng người! Bà cụ Bông là người đỡ đầu lớp mẫu giáo Yên Sơn, hợp tác xã Yên Duyên, đã gần bảy mươi tuổi, lưng còng, sức yếu, suốt sáu năm liền, ngày nào cũng đến lớp một lát, nếu vă’ng cháu nào không đến, là cụ tất tưởi đi ngay, tìm đưa cháu đến lớp, giao cho cô giáo. Anh Nguyễn Hữu Chă’t hỏng mă’t, trong mười hai năm liền, vẫn làm công tác thông tin, leo lên chòi phát thanh, mưa gió vẫn vác thang dò dẫm đến nơi, trèo lên; anh thích nhất là những lúc được lên chòi gọi loa, thông báo tin tức. Cụ Vũ Văn Giá, ở phố Cầu Đất, Hải Phòng, trong hai năm chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ, đã đào trên một trăm năm mươi hầm hố ở những nơi công cộng. Cụ Trần Kế Thiện trên tám mươi tuổi, quê Hưng Yên, lên chơi với cháu ở Hà Bă’c, đã trồng được hai nghìn cây xoan, để tặng lại cho hợp tác xã xóm Tư Mại trước khi ra về... Và Người đảng viên dân tộc Khùa gương mẫu, và Cô cảnh sát giao thông thành phố Cảng, và Cô dân quân bên sông Gianh, và Người chính trị viên ưu tú, và Bác công nhân nhiều sáng kiến, và Một khẩu đội trưởng pháo binh dũng cảm, và Bà mẹ có bảy con đánh Pháp, đánh Mỹ... mỗi tên bài là đóng góp vào kho tàng nhân dân vĩ đại, đất nước anh hùng.

(1) Bài thơ “Cô con gái và cái chết” trong tập thơ dịch “Vây giữa tình
yêu”.
*
* *

Trong hàng vạn năm qua, ở những xã hội cũ, quần chúng nhân dân ngày ngày vẫn đã làm hằng hà sa số công việc dũng cảm và tài trí, nhưng không được kể công, không ai đếm xỉa, chứ nói gì tới ca ngợi! Từ ngày còn là chú học trò, đọc chuyện cũ, tôi vẫn nhớ mãi đến bây giờ cái tài ba của một bác bán dầu, có thể rót dầu qua lỗ một đồng tiền, rót hàng giờ, mà không vương vãi một giọt. Đọc những “Người tốt việc tốt”, tôi rất yêu trong đó cái không khí sáng tạo những việc hằng ngày. Cuộc đời này sở dĩ đẹp là nhờ triệu triệu những bàn tay cần lao và khéo léo, có triệu triệu những “hoa tay”. Chị Thanh Bàng, cô gái hái chè trên nông trường Mộc Châu, cố gă’ng luyện đôi tay, khi hái phải đưa đều song song trước mặt, hái từ lòng hái ra theo kiểu chữ V. nhịp nhàng giữa đôi tay với đôi mă’t, và cả bước chân; nhìn cây chè, Bàng phân biệt được ngay búp nào nên hái, búp nào để lại. Cũng chính đôi mă’t ấy đã bă’t rất chính xác máy bay Mỹ để kịp thời nổ súng, khi cô trực chiến. Chị Nguyễn Thị Mát, kiểm tiền và giữ quỹ, ngày ngày chăm chỉ rèn cho mình có thói quen bình tĩnh, luyện cho đôi tay mềm mại, nhanh nhẹn, đều đặn, đếm mấy giờ liền mà không thừa một đồng, không thiếu một xu. Mát luôn tự răn mình: “Không có gì quí bằng phẩm giá con người”, xây dựng một đức tính ngay thẳng, trong sạch về tiền bạc. Chị Trần Thị Sơn, chín năm kiện tướng lái xe an toàn, lái xe giỏi, giữ xe tốt, đối với chị, thì mỗi khi ngồi vào buồng lái: phanh phải ăn, còi phải kêu, đèn phải sáng, xe mới lăn bánh. Hà Thị Kim Dung, cô gái Tày, dáng người mảnh khảnh, khuôn mặt nhỏ, đôi mă’t linh lợi, đã vượt xa cả những chàng trai lực lưỡng về năng suất phát hoang; mức phát bãi rừng nứa của nông trường đề ra là một trăm năm mươi mét vuông, Kim Dung thực hiện bốn trăm năm mươi! Đó chẳng phải là công việc bình thường mà kỳ lạ?

Tôi rất yêu cái không khí, cái vị thơ của những công việc hằng ngày; chính những công việc hằng ngày là nền tảng tạo ra cuộc sống, cho nên những việc đó cho ta cái cảm tưởng bên bỉ, vững chãi của cuộc đời: công việc hằng ngày và quần chúng nhân dân, đó là hai chiều vĩ đại của một thực thể thống nhất.

Máy bay Mỹ tới tấp lao xuống bă’n, chiến lán bén lửa cháy rần rật. Ngồi dưới hầm, chị cấp dưỡng Lê Thị Xưng thấy lửa nóng đang tạt đến, hai má nóng bừng bừng. Chị vẫn chăm chú bốc gạo lên lòng bàn tay, và nhờ ánh sáng lọt qua cửa hầm, cẩn thận nhặt đi từng hạt thóc, từng viên sạn nhỏ xíu, để chốc nữa thổi cơm cho tập thể. Chín giờ rồi, tiếng máy bay mất hút, chị bước vội ra khỏi hầm, gọi anh chị em tổ cấp dưỡng. Còn đủ cả. Chốc lát, bếp lại đỏ lửa. Nhưng chảo cơm bă’t đầu sôi, thì một cơn mưa rào ập đến. Xưng bảo một đồng chí lấy ni lông che cho bếp, còn chị thì cứ đầu trần chạy quanh như đèn cù, hết dóm lửa, đảo cơm, lại cầm cuốc xẻ rãnh cho nước không ùa vào bếp. Hình ảnh tíu tít, túi bụi của chị cấp dưỡng sống động, ấm cúng, bền chă’c biết bao! Do vậy mà bữa trưa hôm đó, nhiều anh em về đến nhà, tưởng phải nhịn đói, đã nghe tiếng chị Xưng gọi xởi lởi:
- Các cậu ơi, múc canh ra đi, anh em về rồi đó! Trên tuyến đường đầy bom đạn, muỗi vă’t và gió Lào này, chị Xưng lo cho đơn vị được ăn ngon, có sức, đảm bảo giao thông. Chị đã được cái vui sướng đặt một tên mới cho cây rau chị phát hiện trong rừng, nghìn đời chưa ai biết: chị làm cái việc của Thần Nông xưa; nấu cây rau và tự mình ăn trước thí nghiệm nhiều lần, thấy ngọt, ngon, chị là người đầu tiên trong đời gọi nó là cây “chóc”. Cái nhịp điệu lớn lao của cuộc sống ấy càng cảm nghe rõ rệt trong những ban đêm. Đêm khuya, cả trại chăn nuôi vă’ng ngă’t, chỉ còn một mình cô Lương Thị Thực ngồi bên ngọn đèn dầu trông lợn đẻ; thế là đã hai ba ngày rồi, hôm nào lợn cũng đẻ đêm; có đêm hai ba con cùng đẻ, cô phải chạy đi chạy lại vất vả gấp mấy. Lợn đẻ rơi, sáng phải đi tìm về; có con sẩy thai, phải thức đêm để quấy hồ, nấu cháo cho nó ăn; có con ốm rất nặng. Thực đến bón từng thìa cháo vào miệng. - Lê Trí Trung ở nhà máy hóa chất Việt Trì, nhiều đêm thức tră’ng mày mò nghiên cứu tài liệu kỹ thuật hóa chất nước ngoài và tổng hợp phân tích những số liệu thu lượm được; hình ảnh anh những đêm mệt quá, gục đầu trên sách mà ngủ, gợi một cái gì rất là sâu să’c, cảm động. Công việc! Công việc của chúng ta không phải chỉ là những quá trình móc xích của sản xuất, cũng có trong xã hội tư bản; sở dĩ những công việc của ta đáng yêu đến thế, vì trăm sông đổ vào một biển, vì tất cả đều mang ý nghĩa phục vụ cho đời sống nhân dân lao động. Do đó mà chúng ta đem toàn tâm toàn ý ra làm. Nguyễn Văn Diêm, trong lúc máy bay địch lồng lộn bă’n phá, khói bốc mù mịt, vợ và đứa con đầu lòng bảy tháng đang ở nhà trẻ cách đấy hai trăm mét, lo chạy của công cho nhà máy đã. Một phuy dầu đỏ bị trúng đạn, dầu chảy ra tung tóe, Diêm chạy tới vần cho thùng dầu nằm ngả xuống, ngửa chỗ bị thủng lên trên; ba lò axít đang phản ứng, đạn mà trúng vỡ bình thì hơi độc sẽ tỏa ra, anh phải lập tức dập lò để giảm sức nóng; xong, lại chạy vọt vào ăn nhà có năm chậu cloruya đang cô đặc, cứu lấy clo-ruya... tất cả hiểm nguy, mệt nhọc để dẫn đến một giờ rưỡi sau: “Chảo nấu cao tiếp tục nấu bình thường, và axít lại bă’t đầu phản ứng trong các bình điều chế”.

Có lẽ vì tấm lòng của chị Bê đã hóa ra chỉ, ra tơ dệt quyện gă’n chặt vào tấm vải lớn lao dài rộng vĩnh cửu của cuộc đời, nên chị mới, ngoài việc cấp dưỡng, còn tự nguyện ngày ngày đun nước sôi mang ra đặt bên đường. Những cán bộ đi công tác, dân công đi làm đường, bộ đội hành quân, đồng bào đi xây dựng quê mới, người sơ tán... ai qua lại đoạn đường thuộc huyện miền núi này, phải leo dốc, dưới nă’ng hè, cũng mệt và khát, cứ vào tận bếp đội 7 nông trường Phú Sơn để xin nước, nhiều người khát quá bê cả gàu nước lã múc ở giếng lên tu. Chị Bê nghĩ gần nghĩ xa, bèn kiếm một cái thùng, một cái gáo, cứ sau lúc nấu cơm, nấu thêm vài thùng nước; sôi, chị gánh ra đặt bên đường; quay trở về thì cơm vừa chín, chia cơm gánh ra tận lô cà phê, tận nương rẫy cho công nhân; trưa về, chị ghé qua thăm thùng nước chiêu đãi, hễ thấy hết chị lại nấu đổ thêm vào. Để đi tới những phút giây cao cấp này: Đôi lúc rỗi rãi, chị Bê ra đứng bên thùng nước, nói đôi câu chuyện thăm hỏi đồng bào, cán bộ, bộ đội qua đường ghé vào uống nước, nhìn người uống hả hê, chị vui sướng lạ lùng, như chính mình khoan khoái được uống bát nước mát lòng sau khi trèo con đường dốc cao hun hút!

* * *

Những chuyện “Người tốt, việc tốt” này là ở nơi thượng nguồn của văn học. Bước đầu từ cuộc đời, mới ghi vào thành câu chuyện, những sách ấy cũng đã cho tôi bao hơi ấm nóng của cuộc đời, giáo dục tôi hiểu biết thêm cuộc sống. Đọc một tên người, cụ Vũ Thị Lều ở xã Gia Hưng, Ninh Bình, có năm con đi bộ đội, tôi hiểu rằng bà cụ, năm 1948 đã có con trai đầu lòng đi giết giặc cứu nước, tức là cụ đã sinh ra, lớn lên khoảng bốn chục năm trong xã hội cũ; cái chế độ cũ tàn ngược còn lưu lại ở tên người; bố mẹ của bà cụ, ngày xưa, cũng chỉ dám đặt tên cho con gái mình đến là như thế, là lều tranh lụp xụp, là lều chợ trống trơn, Thiếp than thân phận thiếp thua, - Đèn mờ, lửa bọn(1) dám thua trăng rằm, ca dao cũ ở khu Năm nói như thế; bà cụ Vũ Thị Lều ơi! cháu kính trọng cụ và yêu thương cụ biết bao! một cái tên của cụ cũng nói rằng nhất định cụ phải đi theo cách mạng.

Những truyện “Người tốt, việc tốt” ấy lần đầu tiên cho tôi biết rằng: thì ra còn có thứ ong lỗ, tổ của nó làm ngay dưới đất, trong lỗ; đồng bào miền núi cho ông lỗ là nguy hiểm nhất, bởi dễ vô tình giẫm phải, nó bay ra và đốt rất nặng, có thể nguy đến tính mạng. Những truyện ấy lại cho tôi biết: ngày đêm, cứ vào những giờ phút nhất định, bất cứ ở đâu có những trạm quan sát biển trời, thì những cán bộ khí tượng đều một mực làm những việc giống nhau: từ lúc này, đối với họ ngồi bên bàn máy, mọi việc bên ngoài sẽ đều không lọt vào tai, vào mă’t nữa; những làn sóng điện bay đi báo cho những nơi cách xa hàng trăm ngàn hải lý biết tin trời mây, gió sóng ở khu vực quanh đây ... Những truyện ấy báo với tôi sáng

(1) Lửa bọn (tiếng khu Năm): lửa lụi, đang tàn dần.

tạo của Lê Văn Trực: nối nhiều hố bom lại, có thể làm thành dòng mương dài, đỡ tốn công sức. Những truyện ấy giúp tôi ngẫm nghĩ: hai anh Chính và Lễ nhận thấy rằng những khó khăn về nguyên liệu, về kinh nghiệm... không gay go bằng một vài người không tin vào việc làm của mình; cái khó nhất là đến từ những con người. Vì thế mà phải phấn đấu gấp bội. Những truyện “Người tốt, việc tốt” ấy cũng như ca dao, ca dao dạy cho tôi tên đất nước hoa cỏ, chim muông, thì những truyện này cũng cho tôi biết: Mẹ của cô y sĩ Hồ Thị Đóa, dân tộc Vân Kiều, đã đẻ Đóa trong nạn đói 1945, giữa một đêm giá rét Trường Sơn, bên dòng sông Đă’ng. Đóa rất lanh lẹn, bom nổ ở đâu là Đóa có mặt tại đó, nên mọi người gọi cô là “Con sóc Cẩm Ly” - Cẩm Ly là tên công trường. Cô tham, trung đội trưởng dân quân, cũng được các chiến sĩ pháo cao xạ gọi là “cô sóc” của đơn vị, bởi hễ có tiếng súng nổ, là Tham đến với các khẩu pháo trước nhất và nhanh nhất; địch ném bom tấn, Tham nằm xuống, bom nổ xong, Tham đứng dậy chạy ngay, vác đạn, lă’p ngòi đạn, làm pháo thủ, lau súng, bưng nước, hát, ngâm thơ... Và chi tiết cảm động này: Sau mỗi trận đánh, về nhà, cô sóc mệt rã rời, ngủ một giấc, hôm sau dậy mới thấy đau ở đâu, va vấp, sưng bỏng ở đâu.

*
* *

Vì cuộc đời rộng rãi, lớn lao, vĩnh cửu, mà muôn người tốt đã có ngàn vạn hy sinh. Máy bay bă’n trên đảo Bạch Long Vĩ; bà Trần Tú Hương, ngọn lửa vừa lan tới mái nhà mình, đồng bào định lao vào chữa, thì bà đã ngăn lại, và hướng cho bà con dập tă’t ngọn lửa ở nhà bên cạnh, không để lan rộng ra, vì ở đấy nhiều nhà ở sát mái. Sau khi dập tă’t lửa ở phía ấy, trở lại, thì nhà của bà Hương đã cháy ra tro. Ôi! Cuộc sống! ngươi đẹp biết bao! cho nên bao nhiêu người đã vì ngươi mà quên tính mạng; cô Tô Cẩm Tú trên đảo đã hy sinh; cô giáo Tú không có bà con thân thuộc ở đây, nên bà Hương đã chăm chú như con gái của mình; bà rửa mặt cho cô và chọn bộ quần áo cô giáo Tú ngày thường vẫn thích mặc nhất, mặc cho cô. - Cũng như đối với các liệt sĩ, mẹ O (ở Tiên Lãng, Hải Phòng) thường đến nghĩa trang tưới hoa, quét lá, chăm sóc các phần mộ. - Và Phan Quảng, phóng viên báo Hà Tây, bị bom nổ tiện đứt một chân anh, vẫn nghiến răng ôm chặt, phủ chiếc máy ảnh vào lòng, vì anh vừa chụp được cảnh một chiếc máy bay Mỹ đang bổ nhào, một chiếc khác đang bốc cháy. Đời sống thật là muôn hình vạn trạng trong sự dũng cảm, trong đức hy sinh. Đây, mấy chuyện về học. Thầy giáo Quế cứ khoảng năm giờ sáng, đã có mặt ở nhà em Quyền bảy tuổi, bị liệt hai chân từ bé, để cõng em đi học. Học xong thầy lại cõng em về. Từ chỗ đành chịu mù chữ vì tàn tật, em Quyền đã trúng tuyển học sinh giỏi của trường cấp I. - Cô giáo Lê, dạy bổ túc văn hóa, đôi chân bại liệt từ nhỏ, đi lại rất khó khăn; có hôm mưa dầm lầy lội, một số học viên tưởng cô giáo không thể đến dạy được, nên nghỉ học. Nhưng Lê lại nghĩ: “Ngày mưa, bà con không đi làm đồng, mình có nhiều thì giờ giảng bài, và bà con sẽ yên tâm ngồi học hơn”. Lê nhờ em cõng tới lớp trước giờ. Bà con rất cảm động: Từ đó, cứ nghe kẻng, là mọi người thu xếp đến ngay, không ai để Lê phải đi gọi. Những ngày mưa, bà con còn phân công người cõng Lê đến lớp, người cõng về nhà. - Nhưng cảm động nhất là hai em Phiến và Thỉu, lên mười, thay phiên nhau cõng Việt tám tuổi đi học, Việt bị bại liệt từ mới đẻ. Cứ từng quãng, từng quãng, thay nhau, em thì cõng bạn, em lại ôm sách. Các em đang học vui vẻ, thì giặc Mỹ mò đến bă’n phá trường làng, ném xuống đường ba quả bom sâu như vực; một hôm trời mưa, các em phải vượt qua vùng hố bom trượt chân bị ngã, bùn đất dính bết cả sách vở, tóc tai. Các em nâng nhau dậy, đến vũng nước gột gột xoa xoa, lại cười đùa cõng nhau đến lớp. Nhìn đường trơn, Việt rất thương bạn phải cõng mình khó nhọc; còn Phiên và Thỉu thì lo Việt ngã, chạm đến chân đau của bạn mình. Từ đó, dù trời gió mưa, Phiên và Thỉu đều nhă’c nhau lựa bước, không để Việt ngã lần nào nữa. Chính vì như thế đó, mà Thủ tướng Phạm Văn Đồng nói đến phẩm chất vô hạn cao quí của người Việt Nam chúng ta!

Xưa có chuyện người mù cõng người què, nổi tiếng trên văn học thế giới. Nay, trên miền Bă’c nước ta, có hai thầy giáo Hoành và Chúc, thấy máy bay địch bă’n cháy kho, vội chạy xông đến cứu. Hoành chỉ có một tay, và Chúc hỏng một bên mă’t; gặp vật nặng quá, Hoành gọi Chúc đến đặt lên vai cho mình, rồi hùng hục chạy ra; khói bốc nghi ngút làm cho mă’t còn lại của Chúc chẳng thấy gì, thì Hoành vừa vác vừa chỉ đường cho bạn; đến lúc đàn quạ să’t Mỹ cút thẳng, thì Hoành và Chúc đã cứu được gần hết các thứ trong mấy dãy nhà kho bị cháy.

Dũng cảm! Dũng cảm! Một hình ảnh chiếm lấy tâm trí tôi; hình ảnh Trần Quốc Hai cứu phà. Nửa đêm, phà bị nước lũ giật đứt dây neo, lao vút đi, mang theo chín người, sẽ va vào một tảng đá lớn. Lau sậy hai bên bờ sông chạy ngược về phía sau đến chóng mặt. Hai vừa ốm dậy, chạy lại buộc một đầu dây vào trục neo, đầu đằng kia cuốn chặt vào cổ tay, nhảy ùm xuống sông, ráng sức vật lộn vùng ra khỏi cơn xoáy, bơi vào bờ, tìm cọc buộc dây ghìm phà. Nhưng dây lại đứt tung. Phà và đồng đội tám người lại băng băng cuốn theo con nước lũ. Hai lao mình xuống sông, bơi vượt lên đuổi phà. Anh em ném cho một đầu dây, Hai đón lấy quấn vào cổ tay, rồi lại bơi vào bờ lần thứ hai. Nhưng đoạn bờ này toàn lau sậy, không có một cây to nào. Khúc sông vòng kia rồi, tảng đá lớn kia rồi. Chỉ một lúc nữa phà sẽ xô vào đá, vỡ, với tám đồng chí thân yêu! Hai không thể chần chừ được nữa, bèn cuốn dây vào người, giang tay ôm chặt lấy những bụi lau để ghìm phà. Bụi lau này bị bật gốc, Hai lại nhoài người choàng tay ôm lấy bụi lau khác. Cả một vạt lau dọc bờ sông đổ rạp xuống. Lá lau như hàng trăm con dao să’c cứa vào người anh. Sợi dây ghìm phà siết chặt lấy anh. Mặc! Anh như một con trăn quấn chặt lấy cả một bụi lau lớn, nghiến răng chịu đựng, gă’ng hết sức ghìm phà.

Chiếc phà đã ghìm lại được.

* * *

Bác Hồ là nhà chiến lược vĩ đại, Bác đã nói: “Vì lợi ích mười năm chúng ta phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm chúng ta phải trồng người” (1958). Bác còn muốn bảo với chúng ta : Vì lợi ích của những thế kỷ, phải vun những người tốt làm những việc tốt. Chúng ta cần thấm hiểu được quan điểm quần chúng của Hồ Chủ tịch. Các anh hùng, các chiến sĩ thi đua cũng từ trong quần chúng mà ra, và là gương mẫu rất đẹp, rất sáng; tuy nhiên, còn cần phải có một mức gương tốt phổ cập hơn nữa, người nào có thiện chí và cố gă’ng, cũng có thể đạt tới; như vậy sẽ có hàng triệu, hàng triệu người đạt tới; đó là: “Những người tốt làm những việc tốt” mà Bác Hồ rất vui sướng tặng huy hiệu của Người. Năm 1942, Hồ Chủ tịch đã viết bài thơ Nhóm lửa: Lúc leo lét bă’t đầu nhóm lửa, Biết bao nhiêu là sự khó khăn!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Khi lửa đà chă’c chă’n bén lên,

Thì mưa gió chi chi cũng cháy...

Việc Cách mạng cũng như thế. Lúc đầu rất gian khổ, sai một li là hỏng đi một dặm. Song khi cách mạng đã vững chân, Sẽ ồ ạt lan tràn khă’p xứ, Sẽ vùn vụt như tòa nủi lửa. Sẽ ầm ầm như ngọn thủy trào, Sẽ kéo theo tất cả đồng bào... Cảm động biết bao, Bác Hồ kiên nhẫn ghi từ trên những trang báo, lấy từ trên những tờ báo cáo, gom góp những việc tốt đẹp cụ thể, có những chuyện tưởng như là thường nhất, nhỏ nhất. Công việc mười năm nay của Bác làm, nay bước dần thành một sự kiện to tát, lan tràn; bốn nghìn việc tốt tự tay Bác sưu tầm, kiểm tra, khuyến khích, sẽ có một sức thuyết phục mãnh liệt, một sức giáo dục lớn lao; được nghiên cứu học tập trong nhân dân, sẽ gây một phản ứng dây chuyền, sẽ lôi kéo sáng tạo ra hàng triệu việc tốt mới; Bác Hồ sẽ làm cho cái tốt càng ngày càng thă’ng, càng có ưu thế tuyệt đối, càng đẩy lùi cái xấu rớt lại của xã hội cũ đi vào bóng đen dĩ vãng!

Tôi còn nhớ từ năm 1961, đã có cụ Nguyễn Văn Sôi, bảy mươi tuổi, ở Hải Dương, được tặng huy hiệu Hồ Chủ tịch vì thành tích trồng cây; bản thân tôi đã làm bài thơ về cụ. Từ ấy đến nay, tám năm, đã nảy nở bao nhiêu cụ trồng cây! Có cụ Hà Trọng Ngoan, dân tộc Tày, bảy mươi nhăm tuổi, đã rồng chung quanh nhà được năm nghìn cây các loại, có cả cây lát, cây de. Trả lời một người có ý chế giễu cụ trồng những cây lâu năm, cụ Ngoan cười.

- Bà nói phải đấy. Tôi trồng những cây này không phải cho con cháu tôi, mà cho con cháu của cháu chă’t tôi. Tôi trồng cây lấy bóng che mát cho đời sau đấy!

Gương trồng cây đã sinh sôi nảy nở như vậy, các gương tốt khác cũng sẽ phát huy lan tràn như vậy.

Vẻ vang thay! Những người được giáo dục bằng đạo đức của Hồ Chủ tịch, của Đảng ta, Đảng nối tiếp những truyền thống đẹp đẽ của tổ tiên ta từ xưa và phát huy lên một mức cao đẹp chưa từng thấy. Tôi tin tưởng, tôi chă’c chă’n là cuộc gieo mùa “Những

người tốt làm những việc tốt” này, khởi động do Hồ Chủ

tịch, sẽ khai hoa kết quả cho đến mãi mãi trong tương lai! Bác Hồ, Ông - Cụ - Trồng - Cây

Người ươm hạt chă’c, người gây giống lành. Muôn hoa, vạn trái trĩu cành

Cũng từ nơi một tấc thành mà ra! Bác Hồ chăm dưỡng chúng ta

Đức trong xã hội, chí là non sông; Bao nhiêu chiến sĩ, anh hùng Cũng là một bức chân dung Bác Hồ.

29-1-9169

TỪ BÀI NÓI CHUYÊN CỦA ĐỒNG CHÍ PHẠM VĂN ĐỒNG...

Tôi như thấy mình kính mến và thành khẩn ra đi từ bài nói chuyện của đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Tiếp theo bức thư của Trung ương Đảng, đồng chí Phạm Văn Đồng đã cùng với các đồng chí Trường Chinh, Lê Đức Thọ đem đến cho Đại hội văn nghệ IV cái năng lượng ánh sáng, năng lượng tư tưởng của Đảng.

Những tư tưởng của Đảng diễn đạt trong bài nói chuyện này là một bệ phóng cho những người văn nghệ, cho tôi. Những bạn tôi và những bạn đọc của tôi không cần tôi lại tóm tă’t viết lại những ý kiến trong bài, với đầy đủ một lớp lang như thế, mà họ muốn tôi: - Bây giờ anh suy nghĩ và viết lách sao đây?

Những tư tưởng mới nhất của Đảng đã thành một buổi sớm mai trong tâm hồn tôi. Nhưng tôi nói ra, thế nào cũng lộn xộn, bởi ý, tình chen lấn trong tâm trí tôi nhiều quá. Cha ông ta bảo: “Cơm ăn chă’c bụng”, những tư tưởng chính trị, trước hết là cơm chă’c bụng, làm cho trí tuệ có trọng lượng, có nền tảng vững chãi, khỏi bị chòng chành như một con lật đật nhẹ tếch ở trên đầu. Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội, đó là lẽ sống của chúng ta! Đó là hai cái cực qui tụ tất cả mọi hành động của chúng ta; không còn là Tổ quốc chung chung mà là Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, sự thống nhất ấy tốt đẹp biết chừng nào. Người ta không thể sống mà không có Tổ quốc, đất nước, dân tộc, nhân dân, lịch sử, ngữ ngôn... nhưng Tổ quốc ấy không phải là quốc gia hẹp hòi, không phải cái thứ tổ quốc mà mãi đến thời Hăngri Hainơ (Henri Heine 1797
- 1856), nhà thi hào Đức còn phải chửi: Đáng nguyền rủa, quốc gia láo toét! Nơi thịnh bầy ô nhục gian tà, Nơi gãy tàn cả mọi cành hoa, Nơi sâu mọt sống nhờ lầy lụa...

Nước Đức ơi, oan trái ba tầng Nước Đức già cái hồn cũ rích, Áo liệm ngươi ta dệt đêm ngày, Dệt không ngừng ta dệt liền tay.

Những người thợ dệt Xilêdi

Những nhà văn, nhà thơ Việt Nam hiện nay sung sướng hơn Hainơ biết bao nhiêu! Họ có Tổ quốc chân chính; Tổ quốc của chúng ta đạt cái nơi mà tất cả các Tổ quốc thế tất đều phải đến: Chủ nghĩa xã hội. Đó là chân lý của thời đại ngày nay; chúng ta đang có cái chân lý ấy, đang làm cái chân lý ấy.

Muốn góp sức, góp phần mình vào Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội, người văn nghệ phải thấm nhuần những tư tưởng lớn và đường lối chính trị của Đảng; đây không những chỉ là một thiết yếu mà còn là một nguồn cảm hứng, nghĩa là một sự say mê. Rất say mê, học thuyết Mác - Lê-nin, tư tưởng của giai cấp công nhân, triệt để nhất về cách mạng và đầy đủ, phong phú nhất về xây dựng cuộc đời mới. Rất say mê, cái sư nghiệp và cuộc đấu tranh làm cho tư tưởng của giai cấp công nhân là tư tưởng thống trị ở nước ta, hoàn toàn là hệ thống tư tưởng của toàn thể nhân dân lao động; rất say mê, khi tư tưởng ấy thâm nhập vào quần chúng, trở thành một sức mạnh vật chất, trong sản xuất, trong thay đổi xã hội, và từ đó lại trở lên thành một sức mạnh tinh thần, trong tình cảm mới, phong tục mới. Đồng chí Phạm Văn Đồng khuyên chúng ta luôn luôn đọc những tác phẩm kinh điển Mác - Lê-nin nó làm cho ta do sáng mă’t mà được sáng lòng, trái tim của ta cũng trở nên nhạy cảm đối với sự vật! Lê-nin nói: “Mỗi bà nội trợ cũng trở thành người cai quản Nhà nước”, nhà thơ lại cứ như trong xã hội cũ, chỉ chuyên trị mộng mơ hay sao? Lại từ chối cái quyền lực mà chủ nghĩa xã hội đưa đến cho mình, là trở thành người cai quản Nhà nước như mọi người lao động hay sao? Học tập chính trị, chính xách, đường lối của Đảng cho ta cái quyền lực ấy. Trang sử mới, oanh liệt vô cùng trong lịch sử nước ta và đặc biệt quan trọng trong lịch sử thế giới, là công cuộc chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta hiện nay. Đồng thời chúng ta xây dựng chủ nghĩa xã hội, là làm cái việc mới mẻ nhất, hoàn toàn mới, chống lại cái xu thế tự nhiên muôn đời nào đó. Những người nào đề cao cái mới, ham chuộng cái mới, nếu họ thành thật với họ, thì lôgic hơn cả, là họ phải đi theo chủ nghĩa xã hội! Trong sự nghiệp này, tôi vui sướng thấy Đảng ta, dân tộc ta cũng luôn luôn “là những người giữ vững độc lập, chủ quyền, sáng tạo và độc đáo” như trong cuộc chiến tranh yêu nước, chống Mỹ.

* * * “Ta không phải là bế tă’c!”. Tôi thích cái cách nói này, vì nó rọi một ánh sáng mới trên cái chân lý mà ta hằng nói đến: Xã hội Việt Nam ta hiện nay mở ra, tiến lên, phát huy tới những chân trời vô cùng xán lạn. Câu nói đảo ngược vấn đề này bă’t buộc người trí thức, người văn nghệ, khi tự mình, trong mình mă’c míu vào bế tă’c, thì phải lấy ngay thực tại khách quan mà kiểm tra mình: Xã hội ta khách quan không bế tă’c, vậy thì cái bế tă’c đó chỉ ở trong bản thân mình thôi. Phải từ xã hội mà sáng tác, phải từ nhu cầu của xã hội mà sáng tác, và tài năng riêng của mình là phục vụ cho yêu cầu đó. Có thể nói: Điểm xuất phát của văn nghệ trong xã hội xã hội chủ nghĩa hoàn toàn khác với điểm xuất phát của luồng văn nghệ cũ: Người văn nghệ cũ xuất phát từ bản thân mà sáng tác, may ra cái bản thân ấy phù hợp với sự tiến bộ, thì tác phẩm đi theo chiều hướng tiến bộ, nếu cái bản thân ấy là bế tă’c sa đọa như cái xã hội tư bản chủ nghĩa, thì tác phẩm tự nhiên nhi nhiên là xám xịt, đen tối. Nói ra thì như là dễ hiểu lă’m, nhưng không đâu! Một số người sáng tác cứ còn mă’c míu gỡ mãi không ra, vì không xuất phát từ xã hội của mình, mà mă’t cứ nhìn ở đâu “phương Tây” nào đó, nhìn để mà tham khảo, gạn đục khơi trong, thì là cần thiết, nhưng nhìn mà nhầm lẫn cả không gian, lại thêm bản thân mình (ví dụ như trong các nghệ thuật tạo hình) chưa vượt nổi những vấn đề hình thức và kỹ thuật, cho nên hóa ra lạc khớp với cái xã hội của mình.

“Ta quyết không rơi vào cái ma bùn của mảnh đất này nữa”. “Chúng ta nhất định phải chống những lệch lạc về tư tưởng và chính trị, những lệch lạc không thể dung thứ được”. Nă’m vững quan điểm đúng đă’n, chúng ta phê phán tất cả những lệch lạc; “Chúng ta phê phán rất nghiêm khă’c tất cả những lệch lạc về văn học nghệ thuật, kể cả các trào lưu lệch lạc về văn học nghệ thuật của thế giới, chủ yếu là của phương Tây”. Ngay khi ở trong đêm dày, người sáng suốt đã có thể phê phán cái đêm là đen rồi, nhưng càng ngày bình minh càng tới, tỏ rạng chói lòa, thì tựa trên rạng đông đã có thật, sự phê phán càng dõng dạc, să’c bén, thuyết phục. Lịch sử đang đặt ta ở trong ánh sáng rỡ ràng, cuộc chống Mỹ, cứu nước chiến thă’ng của ta chứng minh hùng hồn sự xác đáng của trí tuệ ta; cái nền tảng của tư tưởng là thấy cho được cái tính chất của các xã hội. Bây giờ tôi có thể tự mình suy nghĩ, chiêm nghiệm. Những nhà thơ Việt Nam tự thấy sung sướng, hào hứng và vẻ vang hát lên bản tráng ca công nghiệp hóa mới bă’t đầu của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa; mà nói rộng ra, mỗi công việc của xã hội ta đều gợi hứng cho nhà thơ. Thế tại sao, cũng là công nghiệp hóa, mà cuộc cách mạng công nghiệp lần đầu tiên ở thế kỷ 18 và sang 19, tại Âu châu, chẳng có ma nào ca ngợi trong thơ? Trái lại, có nhà thơ Pháp (nửa đầu thế kỷ 19) còn làm thơ luyến tiếc chiếc xe đò do ngựa kéo, xe muốn dừng lại dọc đường nghỉ lúc nào thì nghỉ, và trong thơ đó, tỏ vẻ khó chịu với “con bò đực bằng să’t nó rống lên và phì hơi”, tức là những chuyến xe hỏa đầu tiên? Xã hội phương Tây không phải bế tă’c mới bây giờ, “mà từ thế kỷ 19 họ đã bế tă’c”. Ở thời kỳ Phục hưng, lúc thời đại và xã hội Âu châu đang chuyển mình hưng thịnh, thì văn học nghệ thuật thở như cái ngực của biển; nhưng sau đó, chủ nghĩa tư bản phát triển trên máu lầy lụa của giai cấp nông nhân, thì chuyện công nghiệp hóa chỉ là một sự cách mạng về kỹ thuật; còn về chính trị, xã hội tư tưởng, khó mà ca ngợi gì được! Cho nên chẳng ai tìm thấy thơ công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa về phía tích cực; chỉ thấy thơ căm giận, đả kích, như bài “Những người thợ dệt Xilêdi” của Hăngri Hainơ. Thoi đưa, khung cửi kêu răng ră’c, mong muốn cho cả cái bộ máy này gãy đổ, chỏng gọng! Trái lại, một nhà thơ sản sinh ra từ trong xã hội cũ dưới Nga hoàng, như Exênhin (Essénine) bước sang xã hội xô viết, vui lòng làm những vần thơ ca ngợi công trình công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa ngay! Đừng có chỉ xuất phát từ nội tại của kỹ thuật vẽ hay viết văn, làm thơ, thì khó mà thấy cao và xa cho đến chân lý; chủ nghĩa Mác là một công cuộc phê bình vĩ đại, ta phải phê bình ngay từ tính chất của xã hội, đó là cái chìa khóa lớn lao đấy; cái chìa khóa phê bình ấy giúp ta vững càng như kiềng ba chân, ngang nhiên, phơi phới xây dựng xã hội mới Việt Nam trong đó văn học nghệ thuật rất là “gặp thời”, có những thuận lợi quí báu vô hạn. Giặc Mỹ bă’t buộc phải ngừng ném bom không điều kiện trên khă’p miền Bă’c, cuộc kháng chiến của nhân dân ta ở miền Nam đang liên tục tiến công, dồn dập chiến thă’ng bọn Mỹ - nguỵ trong những đồn luỹ sau cùng của chúng; những chiến trường lừng lẫy đó có thể gọi tên chung là “Thă’ng lợi của con người Việt Nam”. Người trên năm châu đã rất tinh; thấy những chiến thă’ng vĩ đại của dân tộc Việt Nam, họ muốn đi sâu ngay đến những con người đã và đang làm ra chiến thă’ng ấy. Và, như đồng chí Phạm Văn Đồng đã thuật lại, có người nước ngoài ao ước sau một đêm ngủ dậy thấy mình trở nên một người Việt Nam! Đảng ta, trong giữa muôn công nghìn việc cấp bách, vẫn cho thành lập Hội văn nghệ dân gian Việt Nam. Hội này vận động sưu tầm ca dao, tục ngữ và ghi chép cả những phong tục người Việt Nam ta; phải, do đâu? Từ bao giờ? Mà có người Việt Nam thă’ng Mỹ hiện nay chứ! Tôi nhớ lại cái tự ti nặng nề của mình và của rất nhiều người chung quanh mình trong khi mất nước, và ngay cả những năm đầu Cách mạng. Tôi nhớ, trước những đợt chỉnh huấn năm 1953, Đảng còn tin ở tôi hơn là tôi tự tin mình! Và bây giờ, cùng với các lãnh tụ của Đảng ta, đồng chí Phạm Văn Đồng rất mực ca ngợi con người Việt Nam: “... Ta có một dân tộc vĩ đại, ta có quần chúng nhân dân vô song, ta có những con người có phẩm chất, có đạo đức, có những tư tưởng và tình cảm cao quí nhất đời này, có phong độ đẹp đẽ...”; tôi nhớ rằng người luôn luôn tin tưởng ở Chúng Ta, người ca ngợi Chúng Ta với những lời tràn đầy tin tưởng, người cổ võ Chúng Ta đợt này tiếp đợt khác, nhà thơ ấy, đó là Đảng ta! Chúng Ta là Dân tộc Việt Nam, Nhân dân Việt Nam, trong đó có anh và có tôi, có bà con mình! Một niềm tự hào chính đáng căng không khí trong lồng ngực chúng ta. Đồng chí Phạm Văn Đồng căn dặn chúng ta: Những người làm văn học nghệ thuật phải thấy cho hết phẩm chất cao quí, đẹp đẽ của con người Việt Nam, và khẳng định với chúng ta: “Đó là những con người xứng đáng của một xã hội đẹp đẽ, lý tưởng”. Ở miền Bă’c đã như thế, ở miền Nam càng như thế. Bao lần ngă’m nhiều đợt tranh vẽ từ chiến trường miền Nam gửi ra, bỗng nhiên tôi phải nhận thấy: Tại sao một số cây bút trước đây đã vẽ ở miền Bă’c, nay gửi tranh từ miền Nam ra, thì tranh cũng có chung một chất, một màu să’c, một hương vị như tranh của các tài năng mới xuất sinh từ đất miền Nam? Có gì huyền bí ở trong Nam chăng? - Đó là huyền diệu chứ không phải huyền bí. Đồng bào miền Nam, trong những chục năm chiến đấu anh dũng vô song đã tạo ra một chất người, một chất tư tưởng và tâm hồn, một chất ánh sáng thấm cả đến đất nước miền Nam, ai cũng phải nhận thấy cái lân tinh ấy trong khí trời, giữa làng mạc, trên kênh rạch... Nói rộng ra, một người nước ngoài tới đây, ă’t phải nhận thấy trên cả đất nước Việt Nam cái ánh sáng của những con người “anh dũng tuyệt vời đồng thời cũng rất hồn nhiên, rất bình dị” này! Đồng chí Phạm Văn Đồng còn nói: “... họ đến đất nước ta, họ trở nên những con người có thể nói là đổi mới, họ trở nên khác”. Đất nước Việt Nam còn có khả năng cải tạo cả những ai ai ở từ đâu mất phương hướng, cho họ tới đây, lại khám phá trở lại “cái mùi, cái vị, cái hương của đời sống!”.

Chúng ta giàu những giá trị quí báu vô cùng. Đảng ta lãnh đạo nhân dân ta, bằng sự xây dựng chủ nghĩa xã hội một cách sáng tạo, nghĩa là bằng cách của mình, trong một thời gian lịch sử tương đối ngă’n, có điện, có máy móc, xe cộ, nhà cửa, áo cơm không thiếu; đó là cơ sở vật chất và kỹ thuật nhất định phải có cho sự nảy nở của đời sống văn hóa; nhưng trên cơ sở đó, nảy nở nhiều hay ít văn hóa, còn tùy ở những con người cụ thể nữa! Có cái xã hội xây dựng hỏng, chết ngạt dưới bóng những nhà chọc trời, muốn đặt một đồng tiền vàng vào trong ngực người thay cho trái tim, và chết ngạt giữa những cái khuy bấm điện với cái tủ ướp lạnh! Cha ông chúng ta, tôi nhó lại, trong hoàn cảnh một nền kinh tế nông nghiệp rất eo hẹp, đã có thể tiếp nhau đến chơi nhà,

... Ao sâu, nước cả, khôn chài cá, Vườn rộng, rào thưa, khó đuổi gà; Cải chửa ra cây, cà mới nụ, Bầu vừa rụng rốn, mướp đang hoa; Đầu trò tiếp khách, trầu không có; Bác đến chơi đây, ta với ta.

Cụ Nguyễn Khuyến nói cho quá như vậy, để đề cao những giá trị tinh thần, đề cao cái hương hoa lan của tình bạn bè tri kỷ, điều mà cụ Nguyễn Trãi cách ta năm trăm năm cũng đã có nói: Hai bữa mừng nhau: một mặt không! Chỉ nhìn thấy mặt nhau đã vui xướng rồi; sự thật là

các cụ hay chữ và giỏi thơ của ta trước kia, trên cơ sở một đĩa lạc rang, đã có thể nói cho nhau nghe tất cả cái hay của thơ Đông Á! - Chúng ta nay không “an bần”, quyết tâm tạo nên sự giàu có, nhưng vẫn “lạc đạo”, đạo đây, là cái đạo đức của con người Việt Nam mới, anh dũng mà nhuần nhị, muốn tạo ra một thế giới rất cao mà không đè lên người!.

Đồng chí Phạm Văn Đồng nói: “Chúng ta coi trọng lĩnh vực văn học nghệ thuật, chúng ta muốn rằng những tác phẩm của chúng ta sống lâu, phát huy tác dụng của nó rất bền bỉ. Không có cái gì thay nó được đâu”. Mà muốn có được những tác phẩm xứng đáng với tên ấy, với mức đó, thì người văn nghệ sĩ “phải có bản lĩnh lớn, có nhiệt tình lớn, có khí phách lớn, và từ đó, có tài năng lớn”.

Đồng chí khuyên chúng ta phải sống cuộc sống chiến đấu, sống sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Chúng ta đang sống dồn, dồn thời gian, dồn không gian; chúng ta sống hiện thực vĩ đại ngày nay, sống tương lai rỡ ràng ngày mai, và sống lại cái quá khứ. Và nguồn cảm hứng này phải luôn luôn sôi nổi; chúng ta phải sống rất say mê, và cũng rất sáng suốt! Học tập, thấm nhuần những tư tưởng đường lối của Đảng (trên đây tôi đã nói). Và phải thu hút tinh hoa của văn hóa xưa nay của nhân loại, phải hiểu biết tất cả kho tàng văn học nghệ thuật của dân tộc và của loài người. Nhà văn phải là kỹ sư tâm hồn; luôn luôn làm người học trò của quần chúng, nhà văn có tham vọng và có nhiệm vụ làm người bạn của quần chúng, chữ “bạn” bao gồm cả cái nghĩa “học thầy không tày học bạn”; nói thật ra, phải làm cho được ba nhiệm vụ nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ của văn học! Muốn thế thì phải “một là học, hai là học, ba là học”, như lời dạy của Lê-nin, và kho tàng văn hóa loài người là nguồn say mê lớn lao và suốt cả đời mình! Không khoái lác, và cũng đừng chán nản, đừng quá ngợp bởi kho tàng ấy to rộng, sâu xa quá. Năng nhặt chặt bị, nhặt đến đâu xâu đến đó, còn cách nào hơn là cứ nhẫn nại và tranh thủ học tập! - Chao ôi! Tôi tiếc biết bao nhiêu khi tôi còn trẻ, tôi không được học một chút gì về âm nhạc! Tôi thấy tiếc vô cùng cái kho tàng âm nhạc chung của loài người mà tôi chưa có thể nói là đã đến gần được ngưỡng cửa! Tôi sao có thể yên tâm về điều ấy được! Tôi bèn cố dành dụm tiết kiệm mua cho được một cái máy quay đĩa và một số đĩa nhạc nổi tiếng xưa nay, cứ vặn mãi nghe đi nghe lại mãi, và tăng dần số đĩa, kỳ cho nhập tâm, cho thấm dần: đó là phương pháp thủ công nghiệp thôi, đáng lẽ ít nhất tôi phải học nhập môn về nhạc, nhưng dẫu sao, làm như thế, chủ quan tôi, tôi cũng cảm thấy nhạc là hay, là rất hay, và tôi rất hiểu những người xã hội chủ nghĩa khi họ nói: “Sao lại sống được mà không có âm nhạc!” - Tôi xin lấy mình ra tỏ bày sự khát thèm đó, để nói với các bạn cũng như tôi: chỉ mới nói về văn nghệ, chúng ta còn phải học nhiều lă’m! Đâu có thể lãng phí thì giờ! Văn học là công cụ để hiểu biết, để khám phá, để sáng tạo thực tại xã hội. .. Đồng chí Phạm Văn Đồng trong một đoạn khác, đã phản đối những người sống trong một hiện thực rất mực tốt đẹp sẵn, nó thành thật dâng sẵn, đón chờ, mà “lại còn bày ra cái chuyện lố bịch”. Bài trừ những thứ bịa lố bịch, bế tă’c, nhưng khuyến khích sự sáng tạo. Tôi nghĩ rằng sáng tạo thì tha hồ mạnh dạn, tân kỳ, nhưng không hề xa tinh thần hiện thực một li, và bảo đảm tính tư tưởng tốt đẹp của tác phẩm. Tôi rất đào sâu suy nghĩ về ý kiến sau đây: “Đã nói đến văn học, nghệ thuật thì phải thấy nội dung tư tưởng rất quan trọng, nhưng đồng thời giá trị nghệ thuật cũng rất quan trọng. Ta đòi hỏi hai mặt đó đều phải tốt một trăm phần trăm”. Tôi chú ý: Đồng chí Phạm Văn Đồng không dùng chữ “hình thức” để đối với chữ nội dung, mà đã dùng chữ nghệ thuật. Chữ hình thức còn có phần hẹp, có thể gây ra hiểu lầm, và từ hiểu lầm rời vào chủ nghĩa hình thức. Chữ nghệ thuật rộng hơn, sâu hơn. Theo tôi hiểu, nghệ thuật là bao gồm tất cả các cách, tất cả hình thức dùng để diễn tả nội dung, và đồng thời là kết quả của sự dùng ấy; nghệ thuật, tức là cả bản thân cái tác phẩm đã thành hình. Mặt nghệ thuật ấy cũng đòi hỏi một trăm phần trăm như nội dung tư tưởng. Ý này được phát biểu giờ đây, khi công chúng, quần chúng yêu văn nghệ, nhất là văn học, đã có một trình độ thưởng thức khá phát triển. Nói đến tính nâng cao không ngừng của công chúng thưởng thức tác phẩm văn nghệ, trong xã hội xã hội chủ nghĩa, tôi liên hệ nhớ tới, trong một bài của Hồ Chủ tịch nói chuyện với Đại hội lần thứ II của Hội nhà báo Việt Nam, đã được báo Nhân dân đăng lại (16-4-1959); đây xin trích mấy câu (trong đoạn này Bác tự xưng thân mật là “mình”): “... Khi đi qua Liên Xô, đồng chí L., phóng viên báo Tiếng còi bảo mình viết bài, và dặn phải viết rõ sự thật, việc đó ai làm, ở đâu, ngày tháng nào v.v... và phải viết ngă’n gọn. Cách đấy mấy năm, mình trở lại Liên Xô. Đồng chí L. lại bảo mình viết. Nhưng L. lại bảo: Chớ viết khô khan quá. Phải viết cho văn chương. Vì ngày trước khác, người đọc báo chỉ muốn biết việc thật. Còn bây giờ khác, sinh hoạt đã cao hơn, người ta thấy hay, thấy lạ, thấy văn chương thì mới thích đọc” Mở đầu bài nói chuyện, đồng chí Phạm Văn Đồng đã nói đến “tầm quan trọng to lớn, sâu xa, và ý nghĩa bền vững vô cùng của văn học, nghệ thuật trong sự nghiệp đấu tranh cách mệnh, cũng như trong cả đời sống của một dân tộc”. Bền vững, tức là trải qua được những tháng năm, vượt được những thế kỷ, như những tượng Hy Lạp, thành quách cũ đã tan hoang cả, đến những thần thánh xưa cũng chết chẳng còn ai thờ, mà các tượng đẹp Hy Lạp xưa cũng chết chẳng còn ai thờ, mà các tượng đẹp Hy Lạp xưa vẫn cứ sừng sững, đẹp mãi với tương lai. Đó là một mẫu mực của kho tàng văn hóa nhân loại ta lấy làm ví dụ. Vì vậy nên, một tác phẩm văn học phải thỏa mãn hai yếu tố: quần chúng với thời gian, sự tán thưởng của quần chúng trải qua thời gian, có thể làm thời trồi sụt, như chiếc thuyền gặp sóng có lúc chòng chành, nhưng nhất định là chiếc thuyền nổi trên biển chứ không phải chiếc thuyền chìm dưới đáy biển! - Nói nôm na, tức là, ví dụ như về tác phẩm văn học: bài thơ, quyển truyện, vở kịch... ý tình phải tốt đẹp, và văn phải hay, ý xấu, thì người ta vứt đi, và văn không hay thì cũng không thể đứng lâu được. Khi đồng chí Phạm Văn Đồng nói: “... Văn học, nghệ thuật là công trình khó lă’m, công phu vô cùng, không giản đơn một chút nào”, tôi hiểu sự đòi hỏi rất cao đó là ở cả hai mặt: mặt hiểu biết đời sống, khám phá đời sống, và mặt hiểu biết nghệ thuật, sáng tạo nghệ thuật. Phải nói như vậy với các bạn trẻ cũng như với các bạn già; với các bạn già, cần nhấn thật mạnh để họ dùi mài cao độ, mà với các bạn trẻ, cũng đừng giấu bớt cái sự thật ấy. Cổ võ, khuyến khích, nâng đỡ nhà văn trẻ không có nghĩa là hạ bớt tiêu chuẩn cho nhà văn trẻ; vì những nhà văn ngồi với nhau hoặc những nhà phê bình và những nhà văn họp lại, không có quyền gì về việc nhích lên hay hạ xuống tiêu chuẩn tác phẩm, bởi người đánh giá tác phẩm, cuối cùng vẫn là công chúng; ví như việc nấu cơm, không phải với người nấu có tuổi thì đòi hỏi cơm chín, dẻo, không ướt không khô, mà với người mới nấu thì đòi hỏi cơm chưa thật chín cũng được (trong miền Nam gọi là cơm mới “sồn sồn”). Cho nên, theo tôi nghĩ: Cái sự thật về công chúng đòi hỏi tác phẩm phải thật đúng, thật tốt, thật hay, ta đừng có giấu giếm!

Tiêu chuẩn, ta không hạ thấp. Xuất phát có thể như người thiếu niên Maxim Goócki, một người mà xã hội cũ gọi là “ma-cà-bông” (do chữ vagaband), lang thang, thất học, nhưng rồi chỗ đi tới là phải như nhà văn hào Maxim Goócki, người sáng lập ra hiện thực xã hội chủ nghĩa, tác phẩm lưu truyền. Để giải quyết vấn đề mức độ, không làm nản những người đến với sáng tạo văn nghệ, mà lại khuyến khích họ, Đảng ta đã coi trọng cả ba thứ quân: quân chủ lực, lực lượng địa phương, và lực lượng ở cơ sở. Đồng chí Phạm Văn Đồng nói: “... Cái ý xây dựng ba thứ quân trong văn học, nghệ thuật là ý tốt lă’m, đúng lă’m, hay lă’m, và làm việc này thì quần chúng sẽ rất ủng hộ. ..”. Trong lịch sử, để chống ngoại xâm, cha ông chúng ta đã từng đề ra và thực hiện “toàn dân vi binh”, bây giờ là chiến tranh nhân dân kỳ diệu của chúng ta; về văn nghệ, Đảng ta, nhân dân ta muốn đội ngũ sáng tác dựa trên lòng yêu mến và ý muốn sáng tạo văn nghệ của tất cả những người lao động, và trong bản thân đội ngũ sáng tác ấy có sự liên quan chặt chẽ giữa “ba thứ quân”. Tôi thấy đây là một sự kiện rất biện chứng.

*
* *

Tôi không thể nói miên man mãi được, mặc dầu những ý tình viết ra đây của tôi chỉ mới là sự khởi động trong tâm trí tôi. Từ bài nói chuyện này mà ra đi, ra đi phấn khởi một cách ngang hàng với những cây bút trẻ nhất! Thật là kỳ thú, thật là khoái trá cho những người thi sĩ, được nghe, được đọc, và được chép lại cái câu rất thơ này: “... đến lúc người ta có cơm đầy đủ rồi, người ta sẽ nói cần thơ hơn cần cơm. Nhưng bây giờ phải phấn đấu thì mới đến ngày đó”. Xin phấn chấn vượt hết mọi gian khổ, đánh Mỹ, cứu nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội, để được phần thưởng vô giá cho các nhà thơ, là mai sau, đến một lúc nào đó, người ta sẽ nói: “Cần thơ hơn cần cơm”!.

25-11-1968

... VÀ CÂY ĐỜI MÃI MÃI XANH TƯƠI

Mấy cảm nghĩ đọc quyển Tổ quốc ta, nhân dân ta, sự nghiệp ta và người nghệ sĩ của đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Tôi gấp quyển sách lại, sau khi đã đọc rất nhiều lần. Những trước tác của các đồng chí lãnh tụ kính yêu của chúng ta, là những lời dạy bảo rất quí báu, những kinh nghiệm hoạt động, những đúc kết suy nghĩ trao túi khôn lại cho chúng ta. Tôi muốn ai cũng có được cái sung sướng tự mình đọc lấy những sách ấy, sung sướng như tôi, hơn tôi đã đọc. Làm cái vai của một người truyền đạt, tớm tă’t, việc này khó, đề phòng sai nguyên ý, và cũng rất dễ khô khan; tôi muốn được có cái phóng khoáng của một người đọc thành tâm thành ý, cứ giản dị nói lên những cảm nghĩ của mình từ quyển sách của đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng.

Đọc sách của một lãnh tụ, luôn luôn tôi tìm thấy ở đây một con người: Một con người ở giữa chúng ta, có một trái tim nhân tình, làm cho giọng nói ấm áp, vui buồn, giận ghét, tin tưởng với ta, lo nghĩ cùng ta. “Phần tôi, lúc đi đến công trường, hợp tác xã, cái mới trong con người của ta cũng đập mạnh vào đầu óc tôi và gây những xúc động sâu să’c; trong tâm hồn tôi, tôi cảm thấy rất sung sướng”... “Đây là một lời tâm sự: Chúng tôi luôn luôn trau dồi nhiệt tình sôi nổi đối với sự nghiệp của chúng ta... Hôm nay nói chuyện với các đồng chí, tôi muốn truyền những điều tôi nghĩ, những tình cảm của tôi đến các đồng chí, để cùng nhau thông cảm, cùng nhau thấy cần phấn đấu để có một nhiệt tình sáng suốt...”. Trong bài in ở cuốn sách về Nguyễn Đình Chiểu, tác giả có viết rằng: Lục Vân Tiên, Nguyệt Nga, tiểu đồng... họ là những nhân vật của một thuở đã qua, điều đó không cần phải nói. Nhưng họ là những con người có ruột gan, xương thịt... Họ là những tấm gương dũng cảm. Vì những lẽ đó họ gần gũi chúng ta và chuyện của họ làm cho chúng ta cảm xúc và thích thú. - Tôi nghĩ rằng trước hơn các nhân vật, chính các tác giả là những con người có ruột gan, xương thịt hơn ai hết.

Điều tôi rất mực xúc động, là đồng chí Phạm Văn Đồng đã viết năm bài về Hồ Chủ tịch. Đồng chí cố gă’ng nói, diễn đạt, rồi lại diễn đạt, năm lần, cái ấn tượng, cái xúc cảm, cái suy nghĩ vô cùng sâu să’c ở trong lòng mình, trí mình về Bác Hồ. Thái độ chân thành, khẩn thiết đó đồng thời nói cái bề sâu, bề cao của tâm hồn người viết.

“Bình sinh Hồ Chủ tịch rất giản dị, lão thực (1). Vĩ nhân, thật vĩ nhân bao giờ cũng giản dị, lão thực. Đã cầu kỳ là thiếu bản lĩnh, cố làm trò để đánh lừa thiên hạ và hậu thế". Người viết những câu gọn ghẽ, să’t đanh này đứng trước lịch sử nhân loại mà cần các thánh hiền, vua

(1) Lão thực: Chữ ”lão" là một trạng từ, có nghĩa là rất mực, tột
cùng.

chúa, anh hùng hào kiệt, làm cả cái việc lột trần trụi ra những bọn giả vĩ nhân. “Vua Nghiêu, vua Thuấn, chúa Giê-su là những người giản dị, lão thực. Ông Lê-nin, ông Tôn Văn, thánh Găng-đi cũng là những người giản dị, lão thực. Bậc đại khoa học, đại văn hào cũng vậy. Trái lại, Hítle là một kẻ gian hùng. Còn bên cạnh Hitle, Mútxôlini chỉ là một thằng hề”.

Tôi rất yêu cái chương “Bình sinh” này, từ lúc quyển Hồ Chủ tịch, hình ảnh của dân tộc xuất bản năm 1948 ở Miền Nam Trung bộ, đến năm 1950 tôi được đọc ở Việt Bă’c và viết bài phản ánh(1). Những nét lão thực của Hồ Chủ tịch được đồng chí Phạm Văn Đồng viết ra một cách trong sáng và đầy tình cảm, đã luôn luôn ở với tôi từ ấy đến bây giờ “... Kể ra, Người có chỗ được biệt đãi: đó là bát nước cơm mà anh Lộc, đồng chí cấp dưỡng lành nghề và thân mến của chúng tôi lúc ấy, bao giờ cũng để dành riêng cho Người, từ biên giới Cao Bằng cho đến Tân trào...”.

Trong bài viết tháng 5 năm 1960, tác giả phác lại những nét chính của con đường lịch sử hoạt động cách mạng 50 năm của Hồ Chủ tịch, cũng như hai bài viết tiếp nhau năm 1950 và năm 1951 là nói về học tập quan điểm nhân dân, quan điểm quần chúng của Bác Hồ.

Trong cả năm bài, tác giả nói với chúng ta: Đời sống của Hồ Chủ tịch là một đời sống khă’c khổ, cần lao, và tranh đấu. Người lãnh tụ của một dân tộc mất nước không thể có một đời sống khác. Hồ Chủ tịch thường nói: “Nước ta còn nghèo, chúng ta không thể sống khác đồng bào”. Cần, kiệm, liêm, chính là đặc điểm của một xã hội

(1) Đăng ở tạp chí Độc lập tháng 5-1950.

hưng thịnh; những điều trái lại là đặc điểm của một xã hội suy vong. Lối đối xử với người, với việc của Hồ Chủ tịch là: Lấy lẽ phải mà thuyết phục, lấy lòng nhân mà cảm hóa, lấy việc làm của mình làm phép tă’c. Hồ Chủ tịch rất coi trọng đạo đức cách mạng, đó là linh hồn của người cách mạng...

Và một câu tổng hợp của tác giả làm cho tâm hồn tôi sung sướng bâng khuâng: “Đời Hồ chủ tịch trong như ánh sáng”. Cái chân lý ấy, thu nhận được vào mình, bỗng nhiên tâm trí mình cũng phản chiếu ra ánh sáng.

*
* *

Đồng chí Phạm Văn Đồng thường biến tư tưởng, lý luận, thành ra tình cảm, nghĩa là thành ra một chất của sự sống, của máu huyết, một chất dễ thấm vào con người ta hơn cả. Không phải ngẫu nhiên mà đồng chí rất thích thú nhă’c lại rằng: Chính Lênin thường nhă’c lại một lời nói rất đẹp của thi hào Gơtơ (Gathe): “Mọi lý thuyết đều màu xám, mà cây đời thì mãi mãi xanh tươi”. Đồng chí nhă’c lại câu này đến hai lần, trong hai bài cách nhau; rõ ràng là đồng chí thấy câu thơ kia của nhà thơ lớn nước Đức là một chân lý mẹ, là chân lý đẻ ra mọi chân lý. Cây đời thì mãi mãi xanh tươi, cây đời là sự sống, sự sống là chân lý vĩnh cửu, sự sống mãi mãi xanh tươi nẩy nở bất diệt. Lý thuyết, lý luận là rút ra từ sự sống, từng thời kỳ một, từng giai đoạn một, lý thuyết, lý luận rút ra được một cách chính xác, tài tình từ kinh nghiệm sự sống thì trở lại cao hơn lãnh đạo được cuộc sống; nhưng chân lý là một quá trình liên tục điều chỉnh, nghĩa là phải làm cho tư tưởng chính xác hơn nữa, sát với cuộc sống hơn nữa, bởi cuộc sống luôn luôn rất phức tạp và lại còn chuyển động. Nói “Mọi lý thuyết đều màu xám”, là nói luôn luôn phải sáng tạo sinh động dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, “Vì chủ nghĩa xã hội không phải là cái gì trừu tượng, cũng không phải là cái khung, có thể rập khuôn theo bất cứ nước nào”. Vì cây đời mãi mãi xanh tươi, vì sự sống mới là thực sự xanh tươi, cho nên đưa lý luận, tư tưởng chuyển hóa ra được thành tình cảm, thì sẽ mang được màu să’c xanh tươi của sự sống, ý vị thấm thía đậm đà của đời sống. Đồng chí Phạm Văn Đồng có cái năng khiếu ấy. Nói về Hồ Chủ tịch, đồng chí thấy rằng uy tín của Người căn bản ở chính sách và chủ trương của Người... “Nhưng giữa Hồ Chủ tịch và dân tộc Việt Nam, mối quan hệ còn mật thiết, nồng nàn hơn: Đó là mối quan hệ tình cảm, lòng tương thân tương ái của Hồ Chủ tịch đối với dân tộc Việt Nam, và của dân tộc Việt Nam đối với Hồ chủ tịch”. - Cũng như thế, trong dịp mừng “Ba mươi năm đời ta có Đảng”, 1960, đồng chí viết bài Mối tình vĩ đại, và ca ngợi “Mối tình gă’n bó nhân dân và Đảng, tình thương yêu, lòng tin tưởng là mối tình vĩ đại nhất ở thời đại chúng ta”. Đồng chí chuyển bao hoạt động vì cách mạng thành một tương quan tình cảm thật là kỳ diệu! Về điều này, tôi cũng xin được tiếp theo đồng chí và thuật lại đại ý phát biểu của một nhân vật trong tác phẩm của Gôgôn (do nhà văn Sôlôcôp trích dẫn): Những tình cảm tự nhiên rất là mãnh liệt và do chúng mà đời sống mới trường tồn; nhưng ngẫm cho cùng, thì những tình cảm như vợ yêu chồng, mẹ thương con, trong loài vật cũng có! Duy có mối tình tự nguyện kết nhau của những người cùng chung một ý tưởng, một chí hướng thì chỉ con người mới có, loài vật không thể nào có được!
- Hơn ở những thời trước, tình đồng chí của những người cộng sản, những hiệp khách chiến sĩ toàn vẹn nhất, sản sinh sau cùng ở thời đại chúng ta, là mối tình mang cao nhất cái tính người, tình người. Và đúng như đồng chí Phạm Văn Đồng nói, nhân dân với Đảng gă’n bó với nhau bằng mối tình vĩ đại nhất, nhân đạo nhất, mang kết quả đẹp đẽ nhất. Tôi tìm thấy giọng nói tình cảm trong Bài ca Tây Bă’c và những bài viết trong dịp những ngày đầu năm 1959, 1963, 1967, những bài này không viết như những xã luận, huấn thị, mà viết như những bài Văn, tức là có tính văn học, nghĩa là những ý nghĩ đó quyện chặt với tình cảm, xúc cảm, và nội dung tư tưởng gă’n liền với hình thức diễn đạt; tôi không nói những bài này đạt mức nghệ thuật đến đâu, tôi trước hết cảm động vì các đồng chí lãnh đạo chúng ta mượn văn học để làm rung động lòng người, để đặt lòng mình chung một nhịp đập với trái tim muôn nhà. “Ở đây núi rừng trùng trùng điệp điệp, điệp điệp trùng trùng xa hơn tầm con mă’t; nước non, non nước đẹp hơn tranh...”. (Bài ca Tây Bă’c). Vì có một giọng chung tâm tình trong các bài, nên những lời phê bình gă’t gao cũng mang màu să’c tình cảm: “... Hãy ít nói những chữ rất kêu nhưng rỗng như bong bóng, hãy làm nhiều những việc nhỏ nhưng rất có ích lợi. Hãy ít nói suông về chủ nghĩa xã hội, hãy làm nhiều việc có ý nghĩa xã hội chủ nghĩa. Phải kiên quyết hơn trong việc bài trừ nạn hội họp quá nhiều và giấy tờ tràn ngập: tính sơ bộ có thể bỏ đi một phần ba... (Xuân Quý Mão).

Thật ra một quyển sách như quyển này là do đồng chí Phạm Văn Đồng viết, mà người đọc, công chúng, nhân dân nghĩ chung đến cái tác phong, cái đạo lý nhân tình sâu să’c của các đồng chí lãnh đạo Đảng ta, của Đảng ta. Người ta vui sướng, hởi lòng khi đọc trên báo Nhân dân ra ngày 19-9-1962 một bài như Nguyễn Trãi, người anh hùng dân tộc, nhân kỷ niệm 520 năm ngày Nguyễn Trãi mất, hoặc trên tạp chí Văn học (tháng 7-1963) một bài như Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong Văn nghệ của dân tộc, nhân ngày mất của tác giả Lục Vân Tiên. Các đồng chí lãnh đạo Đảng ta “ôn cũ biết mới” và “từ mới hiểu cũ”. Những ý nghĩ của hàng triệu người về Nguyễn Trãi, dưới ngòi bút của đồng chí Phạm Văn Đồng trở nên tiêu biểu, có cái giá trị vang động của chân lý nhân dân. Dưới con mă’t sáng suốt đầy nhiệt tình của chúng ta, “toàn bộ sự nghiệp và con người của Nguyễn Trãi sống dậy, lớn lên, và hướng tới chúng ta...”. Và lời đau xót thấu đáo này: “Đối với triều đình nhà Lê lúc bấy giờ, sau khi ”bốn biển đã yên lặng", Nguyễn Trãi nhân nghĩa quá, trung trực quá, thanh liêm quá. Nguồn gốc sâu xa của bản án vô cùng đau thương của Nguyễn Trãi bị tru di ba họ là ở đó". Cái xã hội cũ, cái xã hội phong kiến là như thế; trong một phạm vi nhỏ hẹp hơn nhiều, một người như nàng Kiều mà phải “tấm lòng trinh bạch từ sau xin chừa” trước mặt Tú Bà, thì Nguyễn Trãi cũng phải chừa nhân nghĩa, trung trực, thanh liêm trước mặt bọn gian thần triều Lê Thái Tôn! Chúng ta nay, qua câu văn của đồng chí Phạm Văn Đồng, rất hào hùng khă’c vào bia đá vách đồng, những lời biểu dương cao nhất: Nguyễn Trãi, người anh hùng

dân tộc, văn võ song toàn; Nguyễn Trãi không sợ thời gian; Ngòi bút thần của Nguyễn Trãi; Nguyễn Trãi là khí phách của dân tộc, là tinh hoa của dân tộc. Cùng với cha ông ta ngày trước, những người cộng sản ngày nay đánh giá Nguyễn Trãi thấu đáo như vậy, đã thu phục lòng người từ Bă’c chí Nam!

Đối với cụ Đồ Chiểu, đồng chí Phạm Văn Đồng cũng chi chút, trân trọng trích từng câu thơ, từng đoạn bài văn tế; đúng là đồng chí đã thay mặt nhân dân ta, thay mặt Đảng đốt một nén hương để tưởng nhớ người con vinh quang của dân tộc. “Vì mù cả hai mă’t, hoạt động của người chiến sĩ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu chủ yếu là thơ văn. Và những tác phẩm đó, ngoài giá trị văn nghệ, còn quí giá ở chỗ nó soi sáng tâm hồn trong sáng và cao quí lạ thường của tác giả, và ghi lại lịch sử của một thời kỳ khổ nhục nhưng vĩ đại!”. Đồng chí hẳn là nhớ thời còn nhỏ của mình ở tại quê miền Nam Trung bộ, khi những câu thơ dáng điệu anh hùng ca của Nguyễn Đình Chiểu tác động mạnh mẽ vào tâm trí:

Vân Tiên đầu đội kim khôi
Tay cầm siêu bạc, mình ngồi ngựa ô...
*
* *

Một phần quan trọng của quyển sách là nói về Tổ quốc ta, nhân dân ta, sự nghiệp ta và người nghệ sĩ, như tên đặt cho cả quyển sách. Tôi đã được dịp phát biểu ý kiến nhân bài nói chuyện của đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng ở Đại hội Văn nghệ lần thứ tư: “Hiểu biết, khám phá và sáng tạo phục vụ tổ quốc và chủ nghĩa xã hội”; hôm nay tôi xin có một số ý nghĩ thêm chung quanh vấn đề trên. Tôi nhận thức sự đặc biệt quan trọng của cái nền tảng này: “Vốn chính trị là linh hồn của người nghệ sĩ xã hội chủ nghĩa”. Tác giả nói: Thời khác, dưới chế độ khác, người nghệ sĩ đứng bên này, bên kia hay đứng giữa có thể sáng tác được những tác phẩm tốt. Nhưng thời ta, dưới chế độ ta chỉ có một hướng, một mục tiêu phấn đấu. Người nghệ sĩ trong xã hội xã hội chủ nghĩa nhất quyết phải phấn đấu cho chủ nghĩa xã hội. Vì những xã hội có giai cấp, ở thời trước, không có chân lý trọn vẹn; khi xã hội ấy còn ở giai đoạn tương đối tiến bộ so với bước tiến hóa của lịch sử, ví dụ xã hội tư sản lúc đầu, mà nó còn ngập ngụa mồ hôi và máu của công nhân, đến nỗi vợ của một “nhà” tư bản ở tại nước Anh đến thăm vùng ăn ở của thợ mỏ, bà ấy động lòng bất nhẫn và phát biểu: Sao không để cho họ ở ví dụ như là ở dưới đất? Bà ta thấy công nhân khổ như vậy thì không phải lẽ, không coi được, nhưng cũng không thể không bóc lột công nhân, cho nên muốn dễ coi, tốt nhất là họ cất lều ở dưới đất, giấu cái khổ sở ấy đi, như là không có! Khi các xã hội cũ còn ở trong giai đoạn đẩy cho lịch sử tiến lên, mà nó đã như thế, huống chi khi chúng đã trở thành cái vật chướng ngại, phản động! Chỉ đến Xã hội xã hội chủ nghĩa mới có chân lý toàn vẹn; quy luật của nó là luôn luôn phải tìm cách, trên cơ sở một nền kỹ thuật cao, thỏa mãn không ngừng những nhu cầu không ngừng tăng của nhân dân lao động; bản chất của nó, muốn tồn tại thì phải làm như vậy. Ở trong thời đại chúng ta, và sống trong một xã hội như thế, người nghệ sĩ có thể tìm chân lý nào khác nữa? Vì vậy mà chỉ có một con đường rạng rỡ, đẹp đẽ, phải đạo là toàn tâm, toàn ý sáng tác, sáng tạo phục vụ nhân dân. Có khi, có trường hợp, mọt vài nghệ sĩ nào đó, say mê những nhà văn nghệ có tài của thời trước - mà say mê cái hay của họ là đúng - rồi muốn bă’t chước những nhà ấy, nhưng lại bă’t chước y hệt họ, và cả những nhược điểm của họ ở trong thời trước! Như vậy không đúng. - Ôi chao, yêu kính Đỗ Phủ, Nguyễn Du vô hạn, nhưng có những lúc nào đó tâm hồn ta một lúc yếu đuối, cũng không thể nào làm như hai nhà thơ lớn xưa, Ngồi khểnh bên song say một mình được; đó là sự phản kháng tiêu cực của họ, đó là nỗi đau khổ của họ. Trong xã hội tư sản, tư bản châu Âu, cuối thế kỷ 19, nhiều thi sĩ, họa sĩ đã bê tha; qui cho đến cùng, cái tội là ở xã hội, còn một phần là tại cá nhân nghệ sĩ, nhưng cái phần sai của mình đó, cũng đổ lên cho xã hội nốt, mà đổ được, bởi cái xã hội đó dột từ nóc dột xuống kia mà. Nhưng khi đã thay sang xã hội mới rồi, bản chất của xã hội đã thay đổi, thì không còn lý do gì để cùng nói theo với Lý Bạch: Dữ ngã đồng tiêu vạn cổ sầu(1) nữa, mọi thái độ tiêu cực, phẫn uất cũ đều chấm dứt, bởi con đường chân lý rất sáng rõ “một người lo cho tất cả, tất cả lo cho một người”, chỉ có sự hào hứng chung tay xây dựng chủ nghĩa xã hội và hạnh phúc. Vì vậy, vốn chính trị là linh hồn của người nghệ sĩ xã hội chủ nghĩa, tinh thần công dân là xương sống của anh ấy.

Tại Đại hội lần thứ II các nhạc sĩ Việt Nam, đồng chí
Phạm Văn Đồng có nói: “Làm công tác nghệ thuật, càng
(1) Trong bài Tương tiến tửu: Với ta cùng tiêu cái sầu vạn cổ (bằng
rượu).

phải có tâm hồn người chiến sĩ cách mạng. Bởi vì nghệ thuật là bóng hoa của tâm hồn, tâm hồn của nghệ sĩ, và đó là kết tinh của tình cảm, tâm tư của quần chúng nhân dân ở một thời, có thể là của muôn thuở”. Cái vốn quí nhất là tâm hồn. Và đồng chí kể lại trong Kháng chiến lần trước, tâm hồn chúng ta rất say sưa, từ Bác Hồ đến mọi người, ai cũng say sưa. Say sưa là điều quan trọng đã quyết định thă’ng lợi trên mọi mặt trận của Kháng chiến, trong đó có mặt trận âm nhạc.

Đồng chí nhiều lần dặn đi dặn lại chúng ta: Làm văn nghệ phải có vốn chính trị, vốn sống, vốn văn hóa nghệ thuật, cái vốn thứ ba này, có lúc đồng chí gọi là vốn hiểu biết, vốn tri thức, và đồng chí cộng thêm vào đó: phải có tài và có phong cách của mình. Có phong cách của mình tức là có cá tính trong sáng tác; nhưng đồng chí thích dùng chữ “bản lĩnh” hơn; theo tôi hiểu, cá tính là ở đằng ngọn, nhiều khi cá tính chỉ là một số đặc điểm của tính nết, tập quán, những khúc khuỷu nào đó để phân biệt được người này với người kia, phân biệt là phân biệt, chứ không có ý nghĩa tốt hay là không tốt, đẹp hay là không đẹp; cá tính là một sản phẩm của tự nhiên. Còn “bản lĩnh” thì sâu hơn, ở từ gốc, bản lĩnh là đã có ý chí tự giác của con người, người ấy muốn xây dựng cho mình một chất lượng, một tính tình, một phong cách, dáng điệu theo lý tưởng đạo đức và thẩm mỹ mà mình theo đuổi; và cố nhiên sự xây dựng bản lĩnh nghệ thuật đó phải rút từ những bản năng, năng khiếu giàu đẹp nhất của mình. Nếu lo về cá tính riêng, thì lă’m khi, như trong xã hội tư sản, anh nghệ sĩ cố mà lập dị để tự phân biệt mình, chưa phân biệt được trong tác phẩm (vì không có tài) thì hãy đội mũ ngược, đeo hoa tai, hay là uốn râu vểnh, để “nổi tiếng”.

Nhân một đoạn nói về điện ảnh, tác giả đã có ý kiến về vấn đề phê bình. Tác giả nhă’c lại rằng Lê-nin đã dạy chúng ta không nên đem cái ưa hay không ưa của mình mà ép thiên hạ. “Làm sao mà ép thiên hạ được, tôi thích cái này, anh thích cái kia, mỗi người có sở thích của mình. Tôi nói như vậy không có nghĩa là cái hay không có tiêu chuẩn của nó, tôi muốn nói không nên lấy sở thích riêng mà ép buộc người khác; người làm công tác phê bình lại càng không được làm như thế”. Sinh thời Lê-nin, có lúc đã có ý kiến về thơ của một thi sĩ sau Cách mạng tháng Mười, nhưng Lê-nin thêm ngay: “Đây là ý kiến của Lê-nin, không phải là ý kiến của Đảng”. Như vậy nghĩa là trong vấn đề ưa thích nghệ thuật, vĩ đại như Lê-nin, cũng vẫn là ý kiến của cá nhân. “Phê bình của ta còn yếu lă’m”. Cái yếu của phê bình còn ảnh hưởng đến sáng tác, làm cho sự sáng tác thiếu sinh khí của sự đổi trao bầu bạn, của sự đánh giá công minh; chính một nền phê bình phong phú và vững vàng đưa thêm gân cốt cho các tác phẩm. Về vấn đề cái xấu, đồng chí Phạm Văn Đồng có ý kiến: “Những tàn tích của cái cũ phải dày công mới xóa bỏ đi được. Và bên cạnh những tàn tích của cái cũ, còn có những cái sai, cái không đúng, không đáng xảy ra những cái này không ít đâu”. Đồng chí khiêm tốn nhận rằng: “Chính bản thân những người lãnh đạo dần dần mới nhìn thấy tất cả những khó khăn, dần dần mới nhìn thấy những vấn đề lớn, mới nhìn thấy con đường cụ thể để giải quyết từng vấn đề...”. Và tôi nghĩ rằng: sự xuất hiện dai dẳng của cái xấu, nhiều khi ta không lường trước được hết. Và trong việc lên án những cái xấu, không cho phép nó tồn tại, đồng chí Phạm Văn Đồng nghĩ rằng những người văn nghệ, có những phương tiện tốt hơn ai hết; đồng chí cũng thấy trước rằng tất nhiên có một số người không bằng lòng lă’m, “nhưng chúng tôi chủ trương phải lên án cái xấu”. Tuy nhiên, theo ý tác giả, những cái xấu bị đả kích phải có tác dụng làm tỏ thêm cái tốt, cái hay và cái đẹp: “Nếu không như vậy, thì mình lệch và người ta không đồng tình. Nếu không như vậy, giáo dục không tốt”. Tức là đả kích cái xấu mà không làm thương tổn đến lòng tin, tin ở bản chất của chủ nghĩa xã hội, tin rằng nhất quyết thu hẹp dần được cái xấu và thă’ng được nó. Lòng chúng ta tin yêu chủ nghĩa xã hội luôn luôn là một bát nước đầy: “Thấy cái nên, rất nhiệt tình; thấy cái không nên cũng rất nhiệt tình và nghĩ cách phấn đấu làm sao để khă’c phục được”.

*
* *

Từ năm 1960, đồng chí Phạm Văn Đồng đã nhă’c nhở đến giá trị nghệ thuật của tác phẩm: Viết văn thì phải coi trọng văn. Viết văn thì phải cố gă’ng viết cho hay. Người ta không thể đồng tình với một nhà văn viết cẩu thả. Năm 1962, đồng chí cũng nói: Những tác phẩm chúng ta mong muốn cần phải có giá trị tư tưởng đầy đủ và phải có giá trị nghệ thuật đầy đủ. Nặng mặt nào, nhẹ mặt nào đều là vô lý. Trong các tác phẩm văn học, văn có hay, tác phẩm mới có giá trị. Đừng tưởng có ý tốt thì văn muốn viết thế nào, tác phẩm vẫn tốt đâu.

Năm 1963, thấy rằng có những người sáng tác văn nghệ chẳng thấu hết yêu cầu về giá trị nghệ thuật của tác phẩm văn nghệ, đồng chí lại nói: Nội dung tư tưởng có tốt đi nữa, nếu không có giá trị nghệ thuật, thì không thành một tác phẩm nghệ thuật. Và năm 1968, đồng chí vẫn không ngừng nhă’c nhở chúng ta: Nội dung tư tưởng rất quan trọng, nhưng đồng thời giá trị nghệ thuật cũng rất quan trọng. Ta đòi hỏi hai mặt đó đều phải tốt một trăm phần trăm. Tác giả viết thêm một câu: “Tất nhiên làm được chừng nào là việc khác”. Tôi cho rằng nói như vậy là toàn diện. Sự tiến lên của đời sống, sự trưởng thành của trí tuệ tôi giúp tôi thấy được cái sai của một lý luận trước đây rằng: giá trị nội dung tư tưởng là chính, giá trị hình thức nghệ thuật là thứ yếu. Không phải vì những tác phẩm mới của ta chưa đạt được những đỉnh chót cao vời, mà ta lại bẻ quẹo lý luận đi và nói: giá trị nghệ thuật là phụ. Lý luận thì cứ phải cho đúng lý luận, còn thực hiện thì ta bền chí cứ cương quyết mà đạt dần. Nếu tùy tiện bẻ quẹo lý luận đi, thì sẽ xảy ra cái tình trạng này: sẽ có những viện “bảo tàng” mỹ thuật mới mà chẳng ai xem, vì các tác phẩm trong ấy xấu quá, bởi chủ trương là giá trị nghệ thuật không cần đòi hỏi một trăm phần trăm. Ta rất cảm ơn đồng chí Phạm Văn Đồng kiên trì giúp ta sửa chữa một thứ bệnh ấu trĩ. Từ cách đây gần 10 năm, đồng chí đã thấy trước hôm nay, khi quần chúng đã trưởng thành, khi con của những nhà văn lứa Nguyên Hồng, Bùi Hiển, Nguyễn Đình Thi... đã cầm súng đi bộ đội giết giặc Mỹ, cứu nước. Những người đang thă’ng Mỹ và sẽ ca khúc ca khải hoàn thă’ng Mỹ muốn đọc những sách hay, nội dung hay, văn hay, “một cuốn sách có giá trị, hàng chục vạn người đọc, đọc năm này qua năm khác, đọc mãi, thế hệ này đọc, thế hệ khác đọc”. Cũng trong ý nghĩa đó, mà đồng chí Phạm Văn Đồng

thiết tha với việc Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Đồng chí nói: “Trước đây Lê-nin đã từng kêu người ta làm hư hại văn Nga. Bây giờ ta cũng trong tình trạng như vậy”. Và đồng chí biểu dương cái giầu, cái đẹp của tiếng ta, cần phải phát huy cái trong, cái sáng của tiếng ta, cần phải bảo vệ.

*
* *

Tác giả quyển sách Tổ quốc ta, nhân dân ta, sự nghiệp ta và người nghệ sĩ, cùng với lý luận, chính trị, tư tưởng, đã đạt trái tim của mình trong những trang văn. Tác giả mang trong lòng mình vết thương chung của Tổ quốc: “Nhân dân ta đang sống một thảm kịch đất nước bị chia că’t và đang sống cuộc đấu tranh để thống nhất Tổ quốc. Thảm kịch này của dân tộc đang diễn ra trong tâm hồn mỗi người chúng ta. Người nghệ sĩ phải sống thảm kịch này, sống cuộc đấu tranh này hơn ai hết”. Tác giả đã để mình ở trong các vấn đề. Tôi rất vui sướng nhìn thấy một đồng chí lãnh tụ của chúng ta hào hùng ngâm câu thơ Nguyễn Du:

Long lanh đáy nước in trời,

và đặt câu hỏi: “Thơ và cảnh vật thiên nhiên, nghệ thuật và đời sống, cái gì đẹp hơn?” và đã trả lời thỏa đáng; cũng như sảng khoái ngâm câu thơ Nguyễn Công Trứ: Gió trăng chứa một thuyền đầy Của kho vô tận biết ngày nào vơi. và đã phân biệt: “Gió trăng” của các nhà thơ đời trước là cảnh vật, là quà quí của thiên nhiên hầu như dành riêng cho những người chán đời: gió trăng của ta là bầu trời của ta, giang sơn gấm vóc của ta, là cảnh vật thiên nhiên gă’n liền với đời sống mới của nhân dân ta, là trào lưu cách mạng đang biến đổi xã hội và tô điểm thiên nhiên...

Tôi gấp quyển sách lại, với văng vẳng bên tai lời đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng thiết tha kêu gọi các văn nghệ sĩ yêu nghề, say sưa với nghề, trau dồi nghề nghiệp của mình, coi đó là sự nghiệp của cả đời mình một bộ phận của sự nghiệp của cả dân tộc mình, và đem nhiệt tình của mình để làm nên những tác phẩm có giá trị. Và tôi gấp quyển sách lại với in rành rành trong trí tôi bài mở đầu quyển sách rất quan trọng; đây là một vấn đề nóng hổi nhất: Chúng ta cần chiến thă’ng trên mặt trận khoa học và kỹ thuật, cũng như chúng ta đã chiến thă’ng trên mặt trận chính trị và quân sự.... Chính mặt trận khoa học và kỹ thuật này cũng là một điều kiện trọng yếu để vun đă’p cho cây đời mãi mãi xanh tươi.

14-8-1969

CẢNH ĐẸP HƯƠNG SƠN

Được đóng cái vai kéo màn, khi sân khấu là một thành tựu sáng tạo lớn lao, thì cái vai kéo màn cũng cứ là hạnh phúc; được đứng hầu bên cạnh Mẹ Giang Sơn, để ca thanh ngợi đẹp, thì là vinh dự nhất đời. Viết gì về phong cảnh Hương Sơn? Tạo hóa chẳng đã dựng, đã vẽ đầy đủ lă’m sao? Người đời trước, người đời nay chẳng đã viết nhiều lần, nhiều cách rồi sao? Khách vãng cảnh, người du ngoạn chẳng đã kể lại, truyền đi những lời khen nức nở lă’m sao?

Hỡi người quân tử đi đâu đó,

Thấy cảnh sao mà đứng lượm tay? Hồ Xuân Hương (Chúng ta đây là những người lao động bình thường,

chứ chẳng ai là quân tử cả), nhưng thấy cảnh đẹp thì thế nào mà đứng như cột được? Mà chẳng thốt lên tấm tă’c, mà chẳng tâm hồn ca hát véo von?

Cảnh Hương Sơn, Hương Tích của ta rất đẹp. Kể ra đất nước của Tổ quốc ta nhiều cảnh thiên nhiên đẹp lă’m. Nhưng Hương Sơn có cái cá tính đẹp của Hương Sơn. - Núi đá của vịnh Hạ Long, với núi đá giáp giới giữa Ninh Bình và Thanh Hóa, với núi đá trong cảnh Hương Sơn có thể nhìn như na ná giống nhau; nhưng ở vịnh Hạ Long, núi đá đã hóa thành đảo giữa biển; ở giữa Ninh Bình - Thanh Hóa, là núi đá trên đất, có khi nằm giữa ruộng; còn núi đá Hương Sơn thì như nổi giữa cảnh hồ. Đảo đá trên vịnh Hạ Long là kỳ quan số một trên đất nước ta rồi, đó là một bản hùng ca dào dạt mênh mông,

Núi, đảo, mây - cùng đá, sóng ngổn ngang,

tâm hồn người vào trong trời biển. Còn Hương Sơn thì ra hồn người một cách khác; ở đây chen lẫn rất tế nhị một cảm giác đồng quê với một cảm giác du hồ và chơi núi, lòng người thênh thênh phơi phới lạ thường.

Nếu có thể chia được cái đẹp, thì ta nói: một nửa cái đẹp của Hương Sơn là con đường nước từ bến Đục đi tới Hương Sơn. Cái hành lang nước, thuyền đi êm như ru, là một cuộc trưng bày Hương Sơn còn ở xa xa; thì giờ ngồi trên chiếc thuyền nhỏ là thì giờ để cho phai cái nhọc mệt đi đường, để yên lă’ng tâm hồn, để tă’m mát xúc cảm trước khi đến Hương Sơn. Bản thân cuộc lướt thuyền này là một cuộc du ngoạn rất quý. Dù những khi trời sáng tỏ, người ta đi trên thuyền, vẫn cảm tưởng như có một hơi sương mơ hồ nào đó, hơi sương bốc ngay tại trận từ mặt nước, theo mái chèo khua phải chăng? Nói là hồ dài, nói là dòng khe nẻo suối cũng đều có thể; nhưng cần chú ý: nước ở đây không có bờ, một bên là ruộng ngập sâu, bên kia có ống mọc từ dưới đáy nhô đầu lên cao phất phới, nước ở đây là một sự lan tràn như một thứ hồ tự phát, thuyền đi, thấy dưới nước thấp thoáng những loại cây rong, mái chèo động vào, tóc rong xõa những màu lục, màu hồng, màu huyền tím... Và trên suốt dòng đi, núi gần núi xa tự trình vào con mă’t; từ đền Trình mà chúng tôi gọi đùa: đây là phòng thường trực trình giấy chứng minh thư cho sự tao nhã, đến các hình núi mà mọi người đã biết tên, lần lượt đi vào tầm mă’t, và những hình núi ở tận xa xa mờ mờ thật là mơ mộng, tất cả phản chiếu xuống mặt nước êm. Thơ cổ có câu: Non xanh phơi tấm thân thanh tịnh

Suối chảy nghe ra tiếng kệ kinh,

bây giờ chúng ta không chấp nhận cái thi vị tôn giáo ở trong thơ, nhưng vẫn nhận cái trong trẻo thanh sạch tuyệt vời trong đó. Những dãy núi đá xanh xa ở phía chân trời, như vũ khúc, như hợp tấu, màu xanh mát vào tận ruột! Trong khi đó thì thuyền cứ đi. Một nhịp cầu gỗ cao, đường nét cầu như đường nét núi Ngự Bình ở Huế, nhưng ruột là trời xanh; thuyền đến gần, lướt qua dưới cầu, rồi lại trả cầu lại phía sau, ruột cầu lại là trời biếc! Trong khi đó thì thuyền cứ đi... Nhìn núi xanh cho mát đầy con mă’t, nhìn nước biếc cho mát rượi tấm lòng, rồi hãy đến bờ.

*
* *

Cha ông ta trước đây đi chơi Chùa Hương để “rửa tấm lòng phàm tục”; chúng ta bây giờ, những người lao động đã được giải phóng, chúng ta đi chơi Chùa Hương sau một chu kỳ lao động thường thường là một năm, chúng ta có thể rất yên tâm mà du ngoạn, mà thưởng thức cái cảnh đẹp của Đất nước ta. Chúng ta tha hồ mà say cái đẹp của phong cảnh, của sơn thủy này, miễn là trước khi đến, chúng ta đã lao động cật lực, và sau khi về, chúng ta lại lao động thật lực! Đã tới đây, thì phải cảm cho hết cái đẹp của đất nước, vị thuốc bổ cho tâm hồn.

Chúng ta đi thuyền: nước đẹp. Chúng ta lên bộ: non đẹp. Giá Chùa Ngoài giặc không phá, thì cái kiến trúc của chùa ở giữa Thiên Trù này, với cổng chùa cột cao đột ngột, với hàng trăm gian rộng rãi, đã cho ta một cảm tưởng thích thú, dù ta không tin chuyện thờ cúng, không nghĩ chuyện đi tu. Nhưng Chùa Ngoài giặc Pháp đã phá rồi, còn lại cảnh Bếp trời, núi xanh thẫm bă’c đầu rau chung quanh, để một khoảng rộng rãi thật là yên tịnh. Khoảng rộng rãi của Thiên Trù cho ta cái thú khoáng đạt, rất quý báu, vì chút nữa đi vào động Hương Tích, thì lại là quanh quất cheo leo.

Những kỷ niệm tuổi trẻ thật khó phai mờ. Tôi nhớ mãi lần đầu tiên tôi thăm Chùa Hương cách đây hầu hai mươi năm. Con người, đã đi kháng chiến, chân dẫm bao nhiêu đèo núi, quen thuộc với rừng, thì bây giờ núi rừng cũng không còn hoàn toàn mới lạ. Nhưng khi người thi sĩ, người sinh viên trước kia chỉ quen ở thành thị, mà lần thứ nhất đến Hương Sơn, đi con đường núi từ Chùa Ngoài vào Chùa Trong.

Đường đi uốn éo êm đềm phủ (1)Tàn lá xanh rờn ánh biếc xuyên

thì khó mà quên được những cảm xúc mát rượi, đẹp đẽ, kỳ thú ấy, cũng như khó mà quên một mối tình đầu. Thêm vào đấy, lại là một người đẻ và lớn lên ở miền Nam (khu Năm), miền Nam của ta đẹp lă’m, nhưng miền

(1) Thơ Thế Lữ (Bức tranh tiên).

Bă’c của ta lại có một cái đẹp lă’m rất khác: Ví dụ xuân về hoa nở rộ, rừng mai, cây mai, hoa mơ lác đác điểm lượn suốt một dọc đường. Người đẹp thần tiên nào thở cái hơi nhẹ thơm trên rừng mà hóa thành hoa mơ? Khi cây mơ đứng dày ở trong thung lũng, hoa mai như làn sương bạc gồm vạn vạn cánh hoa; khi cây mơ leo theo sườn núi, hoa mai uốn khúc đi lên; khi cây mơ lẻ tẻ lạc, hoa mai điểm điểm càng thanh quý. Hoa mai thật nhẹ, thật trong bạch, rụng xuống đất không nghe một tiếng, hoa mai rất mộng ấy khi đậu mà lại thành quả mơ rất thực, lúc quả chín mơ lại càng thực, khi ăn quả mơ dòn rụm, chua thanh, đă’ng ngọt, thì thật là ăn thực! Hoa mơ ấy, vừa rồi (12-62) tôi lại nhìn thấy ở Hương Sơn; sau hai mươi năm, vẫn chưa cho là quen, vẫn cứ thơm tho đối với tâm hồn như lần đầu!

Những người ở trong đời mà đối với cái gì cũng chóng nhẵn mặt, “thì con người ấy ai cầu làm chi!” Những người như vậy đi nhẵn cả mặt đường, nhìn nhẵn cả mặt người, núi sông tạo vật đều nhẵn hết trước mă’t họ. Cảnh đẹp thật đấy, cái đẹp ở trong khách quan, có thật, như vịnh Hạ Long, hay như Hồ Ba Bể, như cảnh Hương Sơn... Nhưng thực ra, cảnh trong khách quan dù đẹp đến đâu, vẫn cần có sự hăm hở, quý trọng, sự tri âm tri kỷ trong chủ quan, vẫn cần có con mă’t xanh, tấm lòng hồng, vẫn cần có cái phơi phới của sự trẻ trung (không kể tuổi) tỏa lên đó cái diệu huyền của lòng yêu mến, của nỗi thông cảm. Nếu kể chùa là chùa, cổng tam quan tră’ng là cổng tam quan tră’ng, thì sao thấy được cái thi vị của Chùa Tiên, khi đứng ở một trái núi mà nhìn lại, cả một thế chùa ở xa xa hiện lên trong tră’ng, nhẹ nhàng, Chùa Tiên nhỏ xinh, cổng tam quan vút như să’p bay lên!

Tôi không kể những suối Giải Oan, am Phật Tích, những cửa Võng, động Tuyết Quynh v.v... nhất là tôi không kể những hình thù, màu să’c trong động Hương Tích. Người xưa, tầm mă’t hẹp, ngạc nhiên không thôi về buồng tằm, lẫm gạo, các cô, các cậu, cây bạc, cây vàng v.v... chúng ta không chú ý quá nhiều về những cái ngẫu nhiên của đá vôi do nước mưa thấm nhỉ mà tạc thành. Tôi thích nhất cái màu đá thật cũ của động Hương Tích, thích cái cổng xây cổ kính, con đường bậc đá đi vào động, mấy chữ “Nam thiên đệ nhất động” khă’c trên vách đá, như còn thấy bàn tay của người xưa, tôi thích ánh sáng trong động, thoạt đầu nhìn thì tối âm âm, nhìn quen cứ sáng rõ dần, các să’c màu dần dần hiện ra từng lớp một, như có phấn vàng phấn bạc, nhưng tôi không đặt trọng tâm vào cái “Nứt ra một lỗ hỏm hòm hom” ấy (thơ Xuân Hương).

Trọng tâm tôi đặt, là ở tất cả toàn phong cảnh Hương Sơn, ở cái đẹp của cảnh trí, ở đường nước, đường non, và tùy theo thời tiết, ở đường sương, đường mây, đường nă’ng... toàn cảnh Hương Sơn không chia được, người vãn cảnh nên chú ý đến những dặm sơn thủy xinh đẹp, hơn là từng đoạn chi tiết.

Cái thanh tịnh ở đây, đối với chúng ta, không phải là thoát tục nữa, mà là sự yên lặng giúp cho tâm hồn ta nghỉ ngơi chóng lấy lại sức để làm việc, và giúp cho trí tuệ ta suy nghĩ, biết nhìn thấy sự sống của muôn loài, muôn vật. Tôi nhận ở cảnh Hương Sơn bài học ngạt ngào về Đẹp, cái đẹp của thiên nhiên không mất tiền mua, đó là kho chung, nhưng trong xã hội cũ, người nghèo khổ bị tước đoạt đến cả cái đẹp của đất trời; cái đẹp của Đất nước bây giờ là kho lớn của những người lao động chúng ta, đến đây, chúng ta hãy vốc mà uống, mà thở, không bao giờ hết. * * * Văn học ở Á đông ta, văn học Việt Nam, Trung Quốc... vốn có một nguồn tình cảm sâu să’c đối với thiên nhiên, tạo vật, xa lên từ mấy nghìn năm. Kiến trúc Việt Nam, Trung Quốc, từ xưa, đã phối hợp rất tài tình giữa những công trình xây dựng và những hình sông thế núi. “Tình trong cảnh ấy, cảnh trong tình này”, phong cảnh của đất nước đối với tổ tiên ta, đó là người bạn thân mến, người đồng tình đồng điệu nữa. Một ví dụ lớn lao là Nguyễn Trãi, người anh hùng có tài văn võ, đồng thời là người thi sĩ đã coi trời đất là nhà cửa của mình, là tâm hồn của mình, đã gọi:

Núi láng giềng, trăng bầu bạn,
Mây khách khứa, nguyệt anh tam.(1).

Lấy thơ mà nói cảnh vật là một truyền thống ăn rễ rất sâu vào văn học ta, vào tập quán xúc cảm của nhân dân ta. Trước “Nam thiên đệ nhất động”, động lại ở trong dãy Hương Sơn, Hương Sơn lại chen lẫn với nước, lập nên cái cảnh “sơn thủy hữu tình” hàng mấy dặm - trước một phong cảnh thanh tú như vậy, bao nhiêu bài thơ đã được tạo nên. Và những bài thơ kia lại làm thành một cái vốn chung, tác động vão mỹ cảm của người sau. Người đến sau vãng cảnh, nhớ đến thơ của người đã thăm trước, lại thấy cảnh thanh tao thú vị hơn; thơ phải chăng đã thành một cái ga thời gian, một cái ga tâm hồn: trong xúc cảm của người đời nay, rất khác với xúc cảm của

(1) Anh tam (tiếng cổ): anh em.

người đời trước, nhưng khi đọc thơ của người đời trước, vẫn thấy có một phần xúc cảm rất giống nhau. Cái phần giống nhau đó là sợi dây chuyền nối liền các thế hệ. Bàn tay ta hiện nay như tiếp nhận từ những bàn tay vô hình đã mất, họ nâng niu trao lại Đất Nước đẹp đẽ cho ta, kèm theo trao những ghi chép tâm hồn của họ. Mặt trời gác bóng cây xê xế Tản vân in đáy nước rành rành Chim trời mấy chiếc lênh đênh Cây mai thụ rập rềnh năm bảy lá...

Đó là Vũ Phạm Hàm, mà theo ý tôi, là người có những câu thơ hay nhất về cảnh Hương Sơn. Cái xúc cảm chi phối cả bài thơ, là cảm giác lâng lâng; mấy câu trên đây nói mây nổi ở dưới nước, chim nổi ở trong không khí, lá mơ bơi ở giữa không gian (do vì gió thổi); xuống dưới lại nói thêm cái lâng lâng: Gót in đá biếc xanh xanh

Lòng trần tục bỗng không thanh thản nhẹ,

dưới nữa cũng lâng lâng: Cây xanh xanh mà lá cũng xanh xanh Dưới một núi lại trèo quanh một núi...

gần về cuối vẫn lâng lâng:

Trong bụi rậm đàn chim thỏ thẻ Dưới rừng xanh mấy chị tìm mơ Lá vàng man mác ngẩn ngơ...

Lá rập rềnh, lá man mác, rõ là lá ở trên khoảng trời thanh nhẹ, ở đây thực cũng như mộng, rõ ràng mở mă’t còn ngờ chiêm bao, cho nên hỏi: “Cao bát ngát một tòa cổ sái - ấy chi chi nọ trái Thiên Trù”, rồi lại hỏi: “Lá vàng man mác ngẩn ngơ - Tam quan đã tờ mờ đâu đó phải”. Những đoạn hay của bài thơ Vũ Phạm Hàm đến bây giờ vẫn còn rất trẻ. Cấu kết bài thơ “Ai ơi chẳng đến cũng hèn”, vô tình mà tác giả nói một hoàn cảnh, một tâm lý của xã hội: rằng trong xã hội cũ, số người ngại khó, cho là đường đi chùa Hương gian nan vất vả quá(!) chẳng phải là ít đâu.

Hồ Xuân Hương chỉ nói đến mỗi cái động Hương Tích thôi, và nhân cái động lạ kỳ đó, mà trêu chọc người đời:

Người quen coi Phật chen chân xọc
Kẻ lạ bầu tiên mỏi mă’t dòm.
Trịnh Sâm thăm cảnh Chùa Tiên, có đôi câu thơ hay,
trong đó câu thơ về hương đốt ở trên núi cao, rất hay:
Chở mây quanh quất lồng hương Phật
Gõ đá vang lừng thét nhạc tiên

Hai câu thơ khác của Trịnh Sâm, Hán dịch ra Nôm, trong cái đúc gọn của hình ảnh và của ngôn ngữ, cũng là những câu thơ không dễ gặp:

Non xanh, dường thấy non không đất(1).
Suối biếc, nhìn qua suối gặp trời.

Nguyễn Khuyến khai thác cái khía Chợ Trời của động Hương Tích, như Hồ Xuân Hương đã từng vịnh Chợ Trời, ở núi Sài Sơn (Sơn Tây), nhưng văn cũng như cảnh yếu hơn:

Yến anh chào khách nhà mây tỏa
Hoa quả bày hàng điếm cỏ che.
(1) Núi cao, tưởng như không dính vào đất.

Dương Lâm và Chu Mạnh Trinh được về âm điệu của thơ, có những bài thơ dễ thuộc, dễ hát (thể ca trù), tuy nhiên cái sáng tạo, phát minh của nhà thơ thì không nhiều. Dương Lâm có hai câu sinh động:

Khách trèo non ngảnh lại mà trông

Lòng mến cảnh dời chân đi hóa đứng. và có một nhoẻn cười thú vị ở khóe môi: Rõ ràng đệ nhất Nam thiên

Mang đi thi sợ thần tiên mất lòng;

Thôi thì để đấy chơi chung. Bài thơ Chu Mạnh Trinh nhạc điệu ngọt ngào hơn nữa, câu trên gọi câu dưới rất thoải mái, có hai câu thơ mang những hình tượng đã thành quen thuộc:

Thỏ thẻ rừng mơ chim cúng trái

Lửng lơ khe Yến cá nghe kinh. Thơ chữ Hán dịch ra quốc văn còn có của Cao Bá Quát và Bùi Dị. Mười khúc vịnh Hương Sơn của Cao Bá Quát, tứ thơ hơi chập nhau, một nỗi buồn trong thơ đôi lúc nhói lên rất đau đớn, có lẽ do vì cuộc đời, tâm chí, hoàn cảnh của tác giả không phải như mọi nho sĩ đương thời. Có đôi nét ấm áp như: Tám khúc: xuân già rộn tiếng oanh Rừng mơ hoa kết quả đầy cành.

và bao trùm là một nỗi vă’ng vẻ đến lạnh lùng, trong đó có một niềm thanh tao rất trau chuốt: Sương theo tiếng vượn, gieo đêm lạnh Cây xế vành trăng cuốn gió lây. Bài thơ của Bùi Dị, tôi đọc thấy có một không khí tiên cảnh, tuy nhiên không thoát tục. Cái “tiên cảnh” ở đây là do một sự thanh sạch rất đẹp ở trong phong cảnh, do một lòng tin nào đó của tác giả. Nhà thơ rất khêu gợi: Mưa đấy, tạnh ngay đấy Ngày lâu, tháng cũng lâu.

như ở đây thời gian không có nữa. Dưới ngòi bút của nhà
thơ, những nét cảnh rất là thanh tú và trong sạch:

Đá dựng hai hàng ngất Đồng chia một giải sâu. Gió thổi bờ vi vút Khe quanh nước lững lờ Chiếc cò giữa khói đứng Đàn âu trong sóng đùa. Tươi mềm tóc rêu mọc, Cỗi cằn khóm trúc thưa... Bài thơ kết trân trọng, cao xa mà ấm áp: Chă’p tay tạ non nước Trời đất hẳn dài lâu.

Gần với chúng ta, bài thơ Nguyễn Nhược Pháp mang một số nhược điểm trong cách nhìn của tác giả: Nhưng cái còn lại và vẫn tươi mới, là tấm lòng non trẻ của cô con gái thời xưa, và non nước mát rượi của Chùa Hương. “Cô gái mơ” của Nguyễn Bính cũng là “Dưới rừng xanh mấy chị tìm mơ” của Vũ Phạm Hàm, song mơ đã thành mộng, cô hái mơ đã thành cô hái mộng; bài thơ mơ mộng vẫn còn để lại một cái gì như cái huyền diệu trong tâm hồn một chàng trai mới lớn lên:

Nhà ta ở dưới gốc cây dương Cách động Hương Sơn nửa dặm đường Có suối nước trong tuôn róc rách Có hoa bên suối ngát đưa hương... Nối tiếp những thơ về trước, các nhà thơ hiện nay hoàn toàn chào đón cái đẹp của cảnh Hương Sơn, không đặt vào đó một ánh hương Phật, hương Tiên nào, mà vẫn rất yêu mê cảnh đẹp. Họ có cái tự hào của những con người mới từ những hợp tác xã nông thôn, những xí nghiệp, cơ quan, trường học xã hội chủ nghĩa mà đến với cái thần tiên của đất nước, rồi lại trở về với các vị trí chiến đấu của mình, phấn khởi hơn:

... Câu thơ gợi cảnh Đào nguyên, Đường son nă’ng dệt, hồi chiêng đá rền. Qua Thiên Trù nối bước lên Thăm suối người xưa rửa khổ, Suối Giải oan còn đó, Nhưng vĩnh viễn qua rồi cái thuở oan khiên

Đỗ Hữu Tấn

“ - Đi trong hương Chùa Hương”, cá tính Chế Lan Viên như muốn trêu chọc những ai ai đã từng muốn thoát tục, thoát trần giữa cảnh này; do đó thơ sống dậy:

Nơi bụi trúc dẫn đường, Chim cu gù lạc lối! Nơi nhành mai vẫy gọi, Thung lũng tră’ng bay hương.

Và tinh nghịch:

Rêu cỏ cũng mùa xuân Giọt thời gian tí tách Tạo vật động lòng trần Trong thẳm sâu tịch mịch. Nguyễn Xuân Sanh, người của hiện tại, muốn lấy Chùa Hương làm khung cho tình yêu, ở đây anh đã gặp Nguyễn Nhược Pháp: Đò đi ngược suối. Cuối đông

Lòng anh những muốn tìm xuân trước ngày... Vă’ng em. Không thể cầm tay

Đường đi vẫn thấy đó đây hai mình. Sáng trời. Hương Tích gió hanh Nă’ng thơm bên suối, thung xanh vào mùa. “Con người là một sinh vật chính trị”, những người bây giờ, ngă’m nhìn trong động Hương Tích, cũng thoáng nghĩ như Phạm Hổ: Ôi “cây bạc”, “cây vàng”

Gợi bao triều vua chúa Vàng bạc nay vẫn còn Người không điên đảo nữa.

Và Yến Lan nói nỗi bâng khuâng ra về từ giã Chùa Hương: In nhẹ lên rêu dấu giày thong thả Dưới tàn cây đang trổ ngọn sang chiều; Nhơ nhớ có gì chưa kịp mang theo, Cũng nhơ nhớ chưa có gì để lại... Nhưng Hương Sơn là cảnh đẹp muôn thuở, mà người đến thăm Hương Sơn sẽ bất tận muôn đời, cho nên chúng ta nên đi lại từ đầu, từ khi bă’t đầu xuống ngồi thuyền ở bến Đục:

Trong làn nước nhẹ mọc rong xanh Như gấm mơ hồ dưới thủy tinh Chèo khỏa, chèo lên, chèo lại khỏa, Thuyền đi trên vạn să’c màu xinh. Bây giờ thì mời các bạn vào vãn cảnh, xem thơ(1). Khi ở giữa cảnh Hương Sơn, chúng ta có nghe hay tưởng nghe một tiếng chuông ngân, mọt tiếng mõ gõ, thì chúng ta cũng nên tiếp nhận trong đó cái trong trẻo kỳ thú của âm thanh; những nhà thẩm mỹ đầu tiên tạo ra tiếng mõ, tiếng chuông, theo tôi nghĩ, là rút nó ra từ sự yên tĩnh, sự mênh mông, sự thanh tú của đất nước, của cảnh vật.

Hà Nội, 27-1-1963
15-7-1968
(1) Bài này đã làm lời mở đầu của một tập thơ về Hương Sơn (Ty
văn hóa Hà Đông xuất bản).

MỘT BUỔI SÁNG TRÊN BIỂN HẠ LONG (Bút ký)

Núi Bài Thơ chuyển sang màu hồng tím. Gió nâng cho mình sóng lượn. Thông vi vu cất những lời ca. Buổi chiều ngày cuối cùng của năm 1968, tôi đứng trước biển Hồng Gai, nhìn sự khởi đầu của vịnh Hạ Long, từ bờ của Bãi Cháy; cái vịnh Hạ Long của nước ta đẹp không thể tưởng tượng hết, mà có nhà văn Xô Viết đã tả với bạn đọc Liên Xô: “Muốn có ý niệm về vẻ đẹp quyến rũ của vịnh Hạ Long, ta phải lấy bờ biển của xứ Côcadơ của chúng ta, nhân với miền Nam xứ Crimê, được bao nhiêu, nó nhân với nó ba lần!”. Cái kỳ quan của tạo vật ấy lại ở trên đất nước Việt Nam; hôm nay tôi lại được về đây đứng chiêm ngưỡng trở lại, sau lúc giặc Mỹ đã phải chuồn cút khỏi vùng trời miền Bă’c nước ta. Trời biển như lồng ở trong gương, bởi vì trong sáng quá. Với muôn dáng trầm hùng và nghĩ ngợi, núi vẫn đùa vây kín biển ở chân trời; nhưng thật ra, biển thoát bằng trăm cửa, quan trọng nhất là cửa Dứa - mà nối liền ra khơi. Về chiều, những thuyền đánh cá buồm nâu, hướng tụ tới nhau, như những con bướm to xếp cánh, khe khẽ nhích, lướt trên mặt biển như một bầu ngọc bích. Ôi! trở lại đây sau ba năm, tôi thấy biển Hồng Gai, vịnh Hạ Long vẫn như là viên ngọc mới hoài mới mãi. Bất giác tôi nhẩm đọc: Sơn hà vạn cổ điện kim âu. Tôi thấy mình không chủ quan; khi nhớ lại ở đây câu

thơ của Trần Nhân Tôn làm lúc đánh dẹp xong quân Nguyên xâm lược: Núi sông vạn thuở vững âu vàng, tôi vẫn cùng với nhân dân ta đêm ngày cảnh giác, cụ thể là ta vẫn tiếp tục bă’n rơi những máy bay Mỹ còn ngoái lại đánh trộm miền Bă’c; và nhân dân ta làm theo lời Bác dạy: Hễ còn một tên quân xâm lược trên đất nước ta, thì ta phải quét sạch nó đi; hơn bao giờ hết, miền Bă’c là hậu phương lớn của miền Nam tiền tuyến lớn. Chiều hôm nay, trước Hồng Gai bể trời lồng lộng, muôn nghìn đảo đá như hổ ngồi, rồng lượn, tôi thấy: Kia kìa, chỗ tên giặc lái Mỹ đầu tiên Anvarê bị ta bă’n rơi, rụng xuống biển này và ta tóm cổ; kia kìa, những chỗ máy bay giặc Mỹ bị bă’n cháy lao xuống như những bó đuốc lớn tă’t chìm xuống dưới cung thủy tề. Ôi! Biển đẹp này hào khí ngút lên cả không gian; giặc Mỹ đã phạm tội ác đánh phá vùng mỏ, thị trấn Hà Tu ở gần đây bị máy bay Mỹ san bằng, Cửa Ông ở dưới kia bị chúng đánh nặng, những nhà nghỉ mát nơi đây bị phá sập, nhưng hôm nay rõ ràng vẫn cứ Núi sông vạn thuở vững âu vàng! Tôi còn thấy trong ánh biển trời lồng lộng này cái chính khí của những anh, những chị đã hy sinh để cho Vùng Mỏ sống mãi mãi, tôi như thấy trước mă’t chị Trần Thị Thoa, một ngày tháng mười 1965 đang chia cơm cho tập thể thì máy bay Mỹ tới đánh phá, trước khi mất, chị Thoa còn bàn giao lại các hóa đơn, còn dặn dò những phần cơm ai để trong chạn, lấy mà ăn; ôi! người nữ đồng chí ấy yêu cuộc sống biết bao! Ân cần đến những con người; chị không chịu tă’t thở trước khi bày chỉ bao nhiêu hành, bao nhiêu mỡ để cho bữa ăn ngày tới.

Sau khi Thủ tướng Phạm Văn Đồng về thăm vùng Vàng đen, và sau khi Bác Hồ nói chuyện với các đại biểu công nhân và cán bộ ngành Than lên thăm Bác ở Thủ đô, vùng mỏ Quảng Ninh đã có những tiến bộ bước đầu. Mỏ Mạo Khê có phong trào “kết nghĩa tay ba” giữa máy xúc, vận tải, và cầu đường; Mỏ Đèo Nai tập trung chỉ đạo khâu khoan, bă’n, và khâu sản xuất trung tâm; các Mỏ hầm lò să’p xếp hợp lý giữa hai khâu chống, cuốc, và vận tải: Những thành tựu ấy tôi tưởng như được phản chiếu vào biển Hồng Gai trời nước trang nghiêm! Và tôi, tôi tới đây có công có việc đấy chứ, tôi đến tham dự Hội nghị bàn vấn đề sáng tác về công nhân và công nhân sáng tác, tổ chức tại đây; tôi lại được về Cẩm Phả bình thơ phục vụ anh em thợ mỏ.

*
* *
Sáng hôm sau, ngày một tháng giêng 1969 của tôi
thật là may mă’n:

Tàu ta trên vịnh Hạ Long,

Quanh quanh đá dựng, vòng vòng nước xao Hôm nay một sáng hôm nào, Đầu năm sáu chín, rộng cao tâm hồn; Tuyệt vời xinh đẹp nước non,

Gió tung bọt sóng mát rờn làn da; Hình đảo uốn, dáng mây xa, Hạ Long ơi! Tổ quốc ta muôn đời. Sao tôi lại không hào hứng? Đứng trên chiếc ca-nô đang rẽ sóng, tôi đâu có phải chỉ ngao du trời biển! Một buổi sáng đầu năm như thế này, tôi mượn hơi gió bể và bọt sóng kích thích tâm trí tôi ôn lại năm qua, mở ra năm mới. Ôi! Cái Tết Quang Trung mồng hai tết năm ngoái, tiếng súng rạng đông tổng tiến công tới tấp ở miền Nam mở đầu thời kỳ mới một sự kiện làm rung chuyển nước Mỹ và chấn động năm châu! Từ đó miền Nam liên tục tiến công, liên tục chiến thă’ng, quân dân ta trong đó dồn quân Mỹ xâm lược vào những chân tường của thành phố. Các tỉnh của ta trong đó được tặng những tên đẹp đẽ vẻ vang lạ thường; chỉ tính riêng một phong trào chiến tranh du kích, đã có ba ngọn cờ đầu: “Bến Tre: Anh dũng đồng khởi, thă’ng Mỹ diệt ngụy” “Trà Vinh: Toàn dân nổi dậy, đoàn kết lập công” “Thừa Thiên: Tiến công, nổi dậy, anh dũng, kiên

cường”. Những chữ vàng, mà vang như tiếng thép! Chỉ mới ba mươi chữ đó, đã là những đòn trời giáng xuống đầu giặc Mỹ rồi! Các báo của ta lần lượt đăng những con số một năm chiến thă’ng của các mặt trận ở miền Nam. Chẳng thế mà vừa mới lên nhận chức, Tổng thống mới Mỹ, Níchxơn đã kể lể than vãn: rằng Mỹ cho phi thuyền bay sát mặt trăng, đưa ánh sáng đến cho nhân loại, gì gì nữa, nhưng ở dưới đất thì gặp khó khăn đi vào đường hầm không lối thoát. Mà riêng gì Mỹ bị Việt Nam đánh cho thất điên bát đảo! Các báo chí tư sản trên thế giới hốt hoảng kêu lên rằng: không phải chỉ khu vực Á, Phi, Mỹ Latinh, mà cả Tây Âu cũng đã thành đại lục cách mạng; “luồng gió của thời đại” đã thổi mạnh tới đây rồi. Vâng, chiều hướng chung của cách mạng thế giới là không ngừng lớn mạnh và ở trên thế tấn công, đẩy phe đế quốc chủ nghĩa ngày càng xuống dốc, lao sâu vào tổng khủng hoảng.

Sáng hôm sau, nhân dân chiến đấu và Đảng lãnh đạo đã cho tôi cái tự hào lớn về người Việt Nam, về đường lối độc lập tự chủ của ta; biển ơi! Trời kia có chỗ nào thủng rách hay không? Giá thử như có, thì nhân dân Việt Nam này cũng có thể vá được trời.

Trong một hội nghị của các nhà văn thế giới đã họp ở Ba Cu (Liên Xô), bản tuyên bố có câu nói về nhân dân Việt Nam đánh thă’ng giặc Mỹ: “Trước mă’t chúng ta cũng diễn ra một trong những chiến công vĩ đại nhất trong lịch sử loài người...”. Cuộc chiến thă’ng giặc Mỹ của ta được đặt vào một tầm vóc quan trọng bậc nhất trong suốt cả lịch sử nhân loại! Và các nhà thơ ở trên thế giới, họ đã tạo bao nhiêu vần thơ đẹp về tổ quốc ta chống Mỹ. Một nhà thơ phụ nữ Bungari viết, nghe tươi mát dịu dàng mà ngạt ngào kính mến: Hoa sen tră’ng dịu trên ao

Diệt hơi bùn độc, nở chào sởn sơ Biến ao thành một vườn thơ

Để tôi dừng lại bên bờ, uống hương. Hương thanh ẩn sức lạ thường! Việt Nam! - tôi thở tâm hồn Người đây. Một nhà thơ Liên Xô viết: Đất nước này dài dài như cái đòn gánh Đang nâng cả thế giới lên vai! Cảm ơn anh em ruột thịt và bè bạn thân yêu của ta trên Trái đất! Chúng ta quyết không phụ lòng ủy thác của những người thiện chí trên thế giới, họ kỳ vọng ở ta; Việt Nam đã thành một điểm tựa của lịch sử loài người. Ôi! Vinh quang tràn ngập chúng ta; chúng ta không tự mãn một cách nông cạn dễ dàng; mà càng thấy vị trí của cuộc Kháng chiến chống Mỹ cứu nước của mình, chúng ta càng vững chă’c đi lên phía trước.

Trước mă’t chúng ta, ở miền Bă’c, sản xuất đông xuân đang còn nhiều khó khăn; việc cấy lúa, trồng mầu, cây công nghiệp chậm hơn thời vụ và mấy năm trước; ta phải kiên quyết phấn đấu làm cho vụ mùa đông xuân thă’ng lợi toàn diện và vượt mức!

“Đi một quãng đàng, học một sàng khôn”, “thêm một ngày, hay một điều”, tôi không ngờ một bài thơ, của một cây bút trẻ gửi đến cho tôi, nói đến chiếu hoa in thă’m chở lên miền núi Nghệ An giáp tận rừng Lào, cho đồng bào dân tộc Đan Lai să’m tết, lại cho tôi biết cái sự kiện này trong xã hội cũ mà tôi chưa tưởng đến bao giờ:

Người Đan Lai có bao giờ quên được Những đêm đông với chiếc nạng chống cằm Nạng đỡ cổ ngủ ngồi bên đống lửa, Ôi! Những đêm đông trường xa xăm! Vì vậy mà những người lao động quyết chặn đường không cho quá khứ trở về gieo lại đói khổ đau thương, đem trở lại các thứ nạng chống cổ ngủ ngồi ấy nữa. Họ đổ máu hoàn thành độc lập tự do, đổ mồ hôi xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Tôi đã về thăm một hợp tác xã ở tỉnh Hà Tây: Mộ Lao, khi mùa gặt đang còn thơm rơm; năm 1967 đạt tám tấn, năm 1968, lúa xuân trên sáu tấn một vụ, một héc ta. Năm 1964, tình hình rất gay go; đến 1965 giặc Mỹ gây chiến tranh phá hoại, thanh niên đi ra tiền tuyến, ở làng lại có cao trào chống Mỹ cứu nước, lòng yêu tổ quốc trỗi lên; Đảng bộ, cán bộ và nhân dân thấy trách nhiệm mới của mình, trở nên khấm khá, bốn vụ được mùa lớn. Ngày 15 và ngày 22 tháng năm 1967, thứ sáu trước và thứ sáu sau, lúa chiêm đang chín, giặc Mỹ đến ném bom phá, bom bi. Người, không ai bị thương, xuống hầm hết; nhưng 50 vạn con cá chết, ngói bay xô hết trên các mái nhà, chuồng trại cháy sạch, hệ thống bơm bị phá, 20 quả bom tấn nổ, khoai mọc ở ngoài nương tung cả vào đến trong làng. Sau mấy ngày: nhặt mảnh bom, lấp các hố, cày cấy luôn. Đá gạch của trường Bưu điện bị bom gần đó tung vào ruộng, bà con xếp đá gạch lên bờ; cột điện từ Đường số 6 văng vào, đồng bào chặt ra từng khúc bê đi; đội trồng rau mất một ngàn ngày công để dọn dẹp cho hợp tác xã. Quyết tâm lớn lă’m! Ba năm chống chiến tranh phá hoại là ba năm vượt bậc của Mộ Lao; lực lượng toàn phụ nữ, vai súng tay cày, nhất là các cô gái mới lớn lên. Và từ cảnh còn thiếu ăn năm 1966, nay bà con không biết thiếu, nhà neo đơn tàng tật cũng không thiếu gạo ăn, đồng bào gửi tiết kiệm nhiều. Các hợp tác khác trong xã cũng vượt năm tấn. - Đồng chí bí thư Đảng ủy tâm sự với tôi bí quyết của thă’ng lợi: “Trước hết, cần thấm nhuần thật sâu să’c đường lối thâm canh của Đảng. Thứ hai, đồng chí bí thư hạ giọng xuống nói với tôi như một điều mình khám phá ra và nay đã tin chă’c như rựa chém xuống đá - cần gă’n bó hợp tác xã như một gia đình, bàn bạc từ dưới đến trên, tâm tư san sẻ, no đói đùm bọc, phải phát động quần chúng, nếu quan liêu thì thất bại; đó là chìa khóa vạn năng để mở ra tất cả! Người dân thấy thoải mái, có tình cảm, thì đào núi lấp biển cũng làm được”! Đồng chí bí thư trong phạm vi của một hợp tác đã tìm thấy cái chân lý lớn, cái phương pháp lớn của Đảng ta.

*
* *

Chân lý chúng ta là: Người là cái vốn quý nhất. Người là giá trị căn bản, trung tâm của tất cả thế gian. Mặc cho đế quốc Mỹ, cái nước cộng hòa của những tủ ướp lạnh, hòng cả vú lấp miệng em, to máy đè bẹp người, phình ra cái xác thật to như một con súc vật mà không điều khiển nổi, bởi lấy cái gì mà điều khiển? Đế quốc Mỹ còn tư tưởng gì, đạo đức gì mà cai quản nổi đời sống. Mặc cái tên khổng lồ không hồn ấy, những người Việt Nam chúng ta cứ đi con đường quang minh chính đại của mình, cứ vun đă’p cái kho tàng quí báu vô tận của mình, vững chă’c lă’m, đàng hoàng lă’m; con người Việt Nam có tư tưởng, có tình cảm, có đạo đức, có tài năng, sáng tạo ra chiến tranh nhân dân kỳ diệu và xây dựng chủ nghĩa xã hội sáng tươi, lòng còn đầy ă’p lý tưởng và tư tưởng!

- Gan chi gan rứa mẹ mờ?
- Mẹ rằng: cứu nước mình chờ chi ai!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tàu bay hă’n bă’n sớm trưa, Thì tui vẫn cứ nă’ng mưa đưa đò. Tố Hữu đã sáng tạo bài vè về Bà mẹ Suốt anh hùng, dựng lên cả một không khí, một giọng nói, một hành động, một nét mặt; qua ngòi bút của Tố Hữu, Mẹ Suốt đã thành ca dao, quần chúng nhân dân đã hát, đã hò Mẹ Suốt. Bà cụ chèo đò trên sông Nhật Lệ dưới bom đạn địch, đã đại diện cho bao nhiêu con người Việt Nam anh hùng hiện nay.

Chiếc ca nô chở tôi đi, hết hòn Lư Hương lại qua hòn Gà Chọi; những con chim cốc mình đen nhánh đứng chênh vênh trên một tảng đá cao, như từ gió bấc mà đến; nó đang quặp cánh lại, mà cứ gợi cho người ta nghĩ đến khoảng rộng trời cao. Biển gió thổi đậm hơn, lâu chao hơn, bọt sóng tung bay phần phật lẫn với sóng vỗ xạt xào, tôi bất giác đọc lên lời của Maxim Goócki: “Con người, tiếng ấy vang lên kiêu hãnh” - Ta cũng có thể nói thêm: Con người Việt Nam, tiếng ấy vang lên kiêu hãnh!

* * * Tôi từ biệt vịnh Hạ Long, lên bờ đi vào công tác, sáng tác. Cảnh đẹp bậc nhất của Tổ quốc ta, tôi nhớ mãi cuộc gặp lại sau ba năm; tôi nhớ mãi sự suy nghĩ của tôi hôm ấy:

Núi sông vạn thuở vững âu vàng. câu thơ chiến thă’ng quân xâm lược đời nhà Trần được chập vào trong tâm hồn tôi với lời thơ mừng xuân năm nay của Hồ Chủ tịch: ... Đánh cho Mỹ cút, đánh cho nguỵ nhào,

Tiến lên chiến sỹ đồng bào,
Bă’c Nam sum họp, xuân nào vui hơn!
7-2-1969

GĂP GỠ VỚI NỤ CƯỜI

Một nữ thi sĩ Bungari Blaga Đimitrôva, sang thăm Việt Nam, và trở về nước, cho xuất bản một tập thơ tám mươi sáu bài lấy đề tài về Việt Nam, mà bài đầu tiên của chùm thơ bạn bè ruột thịt với ta ấy là bài thơ dưới ghi rõ: Hà Nội, 14 tháng chín 1966. Ghi thời gian chính xác như vậy, là vì hôm ấy nữ thi sĩ khám phá, giác ngộ về Việt Nam:

GĂP GỠ VỚI NỤ CƯỜI

Tôi đã băng muôn dặm đường dài Từ góc trời xa Sang trời một góc. Một buổi tối màu cà phê sẫm Tôi đã qua ngưỡng cửa cách ngăn Hòa bình với chiến tranh. Tôi đã ngầm sợ phải đưa cái nhìn Vào một giếng sâu ă’p tràn nước mă’t Trong đó thấy những mă’t đầy chết chóc. Nhưng khi sớm nở như quả lựu tung Một người phụ nữ mỏi mệt mỉm cười, Cười với tôi, người đàn bà ngoại quốc, Qua nụ cười kia, tôi nhìn ra được Nỗi đớn đau, với niềm thương mến, và

sức mạnh hùng Của người, ôi Việt Nam bị tấn công! Vì một nụ cười như thế, tôi đã đi Từ một phía của cuộc đời Tới một đầu cuộc sống.

Lúc lên đường sang Việt Nam đang khói lửa chiến tranh, chỉ ngầm sợ sẽ gặp một giếng đầy nước mă’t, trong đó lo sẽ thấy những con mă’t đầy niềm chết chóc; nhưng tàu bay hạ cánh lúc trời tối, ngủ một đêm ở khách sạn, sáng dậy, cái mở mă’t đầu tiên dưới bầu trời sáng Việt Nam là gặp gỡ với nụ cười!

Người nước bạn, nước ngoài đã gặp trước tiên ở chúng ta, những người đang hy sinh muôn vàn để chiến thă’ng giặc Mỹ, cái nụ cười bất diệt của Việt Nam! Đối với họ, là khám phá lớn lao, sâu să’c, mà những người bạn thiết ấy cũng giúp cho ta tự khám phá mình một lần nữa. Nụ cười của những người Việt Nam hiện nay, có tâm hồn lạc quan cách mạng của chủ nghĩa cộng sản là “tuổi trẻ của thế gian”. Nụ cười ấy bă’t nguồn từ một truyền thống dân tộc lâu đời. Trời Việt Nam tràn đầy ánh sáng, bốn mùa không chia cách ngăn ngă’t, mà hễ hôm nào có mặt trời, là hôm ấy tức thì Xuân: Xuân ở giữa mùa Đông khi nă’ng hé;

Giữa mùa Hè khi trời biếc sau mưa; Giữa mùa Thu khi gió sáng bay vừa Lúa hương să’c ngẫu nhiên trong áo rộng... Nếu lá úa trên cành bàng không rụng, Mà hoa thưa ửng máu quá ngày thường, Nếu vườn nào cây nhãn bỗng ra hương, Là Xuân đó! Đặc điểm của thời tiết Việt Nam là như vậy, là một nụ cười bất tuyệt của thiên nhiên, thỉnh thoảng bị că’t quãng bởi mưa, mây, mù... Và chúng ta có dưới ánh sáng ba nghìn cây số bờ biển cong cong như lưng con tôm khổng lồ, sóng vỗ đêm ngày dạt dào reo... Trên đất nước ấy, dân tộc Việt Nam sinh tụ, chiến đấu bao đời, lấy nụ cười của quần chúng lao động làm nền tảng cho tâm hồn:

Ai ơi! Cho tôi mượn cái gầu sòng,
Để tôi tát nước vớt chồng tôi lên!

Một câu ca dao thôi, lấy giữa hàng ngàn câu, mà nói một bản lĩnh kỳ lạ, chế diễu trong cái khổ như gông đeo của xã hội phong kiến, mà ngang nhiên như dẫm đạp lên trên hoàn cảnh, tưởng chừng như nghe tiếng răng ră’c gãy của cái gông. Căn bản của tâm hồn dân tộc Việt Nam trước kia là tâm hồn của quần chúng, bởi giai cấp phong kiến Việt Nam không đủ sức mà thống át được tinh thần quần chúng ấy, và sự lành mạnh của quần chúng đã làm nòng cốt cho sự lành mạnh của tâm hồn dân tộc; dưới xã hội phong kiến là đàn áp phụ nữ, nhưng hai người đàn bà Việt Nam đã là những người anh hùng dân tộc đầu tiên trong lịch sử nước ta; xã hội phong kiến không bó nổi hai chân của người đàn bà Việt Nam, và rất nhiều khi người đàn bà ấy, dẫu cho đã là vợ của một vị thi đỗ tam nguyên, là bà quan Yên Đổ, vẫn cứ “hay lam hay làm, thă’t lưng bó que, xă’n váy quai cồng, vì tớ đỡ đần trong mọi việc”. (1). Chính sự lành mạnh căn bản đó là nguồn gốc của cái nụ cười Việt Nam truyền lại tự bao đời.

(1) Câu đối cụ Nguyễn Khuyến khóc vợ.

Chúng ta nay đang tập trung hết sức lực vào mũi nhọn đánh Mỹ, cứu nước, thă’ng Mỹ, dựng nước; cái tên đế quốc đầu sỏ ấy phạm bao nhiêu là tội ác trên đất nước ta! Nhưng ở đây không có “một cái giếng đầy nước mă’t”, không có “những con mă’t mang niềm chết chóc”. Thă’ng tất cả, là nụ cười lạc quan, không phải thứ “cười nhe mười cái răng”, mà nụ cười xây dựng trên khoa học tất yếu chiến thă’ng kẻ thù bằng chiến tranh nhân dân kỳ diệu. Người nước bạn, nước ngoài kinh ngạc trước đôi con mă’t đen lay láy, trong leo lẻo, sáng rời rợi của nhân dân ta, hai con mă’t ấy chỉ đạo cho nụ cười trên môi chí nghĩa chí tình, thă’ng đau thương mất mát, mà nhất quyết hướng trở về ngày mai tươi sáng!

*
* *

Gặp gỡ với nụ cười... Nụ cười Việt Nam trong Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước nở muôn hình să’c. Bác Hồ của chúng ta dự lễ kỷ niệm 23 năm thành lập quân đội ta, nhớ lại ngày ấy Bác theo nghị quyết của Đảng, đặt những nền móng đầu tiên xây dựng quân đội cách mạng, Bác nói: Bác cảm thấy như mình trẻ lại hơn hai mươi tuổi. Và thơ Bác Hồ năm ngoái: “Tin mừng thă’ng trận nở như hoa”: Nụ cười là hoa mà gốc của nụ cười là rễ bám chă’c vào hiện thực. Dân tộc ta dứng trước những vấn đề lớn lă’m của mình và có liên quan đến cách mạng thế giới. Dân tộc ta, Đảng của ta phải suy nghĩ dữ lă’m, nếu bộ óc không làm việc, thì ta không đánh được giặc Mỹ như ta đang thă’ng chúng hiện giờ!

Cái trí tuệ lớn lao của Đảng ta, kết tinh trí tuệ của toàn dân tộc, đâu có bối rối! Thủ tướng Phạm Văn Đồng giữa trăm công ngàn việc, vẫn đến họp ba lần rải ra trong vài tháng với các đồng chí bàn về “Bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt”, và lần thứ ba, Thủ tướng mở đầu bài phát biểu của mình, nói: “Các đồng chí cũng biết rằng hiện giờ đế quốc Mỹ đang họp hội nghị Hônôlulu để bàn cách đánh ta mạnh hơn nữa; ấy thế mà giờ phút này, ta đang có một cuộc họp như thế này...” Đảng ta suy nghĩ dữ lă’m, nhưng đâu có hề bối rối: Đảng ta trong lúc đánh Mỹ, đã nghĩ đến việc truyền lưu lại cái gia tài cho con cháu ta muôn đời về sau; muốn cho cháu chă’t ta giữa độc lập tự do đã vững vàng, khi lấy vợ lấy chồng, nói yêu thương nhau bằng ngôn ngữ Việt Nam trong sáng, sớm mai thức dậy hỏi thăm giấc ngủ của cha mẹ đêm qua bằng ngôn ngữ Việt Nam trong sáng, họp hành với nhau, bàn luận công tác bằng ngôn ngữ Việt Nam trong sáng... Ôi! Vì cái ngày mai ngôn ngữ Việt Nam thật trong sáng đó, mà giờ đây ta đang chiến đấu hoàn thành độc lập tự do! - Nói cách thế nào đây, mỗi lần tôi được nghe các lãnh tụ kính yêu của chúng ta, tôi thấy các đồng chí tôi luyện trăm trận ấy trước tiên có cái nụ cười của tư tưởng; tư tưởng của các đồng chí như ánh lửa, như ánh mặt trời trên nước, truyền sức tin, sức thă’ng cho ta như dă’t ta đến một kết luận khoa học không cưỡng được, mà khoa học chính trị này nhuần nhị biết bao, tính ta tính địch, tính nước tính cái, tính sức chuyển biến cách mạng của sự vật mà trung tâm là con người. Nụ cười của tư tưởng ấy từ hàng triệu người chiến đấu và lao động tập trung lại, phản ánh vào các đồng chí lãnh tụ, được nâng cao hơn, kết tinh lại, và từ các lãnh tụ lại nhen sang cho mỗi người chúng ta. Sức mạnh chủ chốt này thật là ghê gớm, kỳ diệu!

Cánh đồng Thái Bình đã cười với tôi biết bao nhiêu lần, khi tôi về bình thơ phục vụ cho các huyện, các xã ở đó. Lúc phải chữa bệnh vàng lụi cho lúa, con người Thái Bình dồn cả đến nước trong những ống xe điếu hút thuốc lào đổ ra đồng. Bèo dâu xanh ở Quỳnh Vân cười tươi rười rượi, những cánh đồng mười tấn đang xây dựng của các hợp tác xã cười một nụ cười thóc gạo cho ngày mai, mùa gặt nặng trĩu cười vàng óng trên cánh đồng bằng, rồi đến đất chuẩn bị làm mùa sau cười từng hàng xếp ải; nhưng hay nhất là tiếng cười của những con người hai sương một nă’ng là nên năm tấn và đang thấy 7 tấn hiện ở chân trời!

*
* *
Tôi bỏ xác tàu bay của giặc Mỹ đi ra,
Nghe tiếng cười của thời gian khúc khích.

Thời gian cười khúc khích vì thời gian ủng hộ chúng ta, chúng ta nă’m lịch sử ở đằng chuôi; thời gian cười khúc khích như những cô gái Việt Nam, “con gái mười bảy bẻ gãy sừng trâu”, các cô đang cấy dưới đồng, thấy mấy anh bộ đội đi qua, đầy rẫy chiến công, đã anh dũng lại còn đẹp trai, các cô đấm lưng nhau cười khúc khích. Cười khúc khích như thế này nữa: nữ đồng chí Mađơlen Riphô, từ Hà Nội xuống thăm Hải Phòng, vừa gặp lúc máy bay Mỹ đến ném bom Hải Phòng; chị Riphô lấy máy thu âm ghi tiếng bom tội ác của giặc Mỹ; nhưng vừa lúc đó, thì các cô nữ tự vệ của khách sạn chị Riphô ở, xách súng chạy đến các vị trí chiến đấu, vừa cười khúc khích; chị Mađơlen Riphô sẽ đưa băng thu âm về Pháp, phát thanh cho bốn biển năm châu nghe, nghe tiếng cười của thời gian khúc khích, nghe tiếng cười của các cô gái Việt Nam át tiếng bom đạn Mỹ! Dân tộc chúng ta có cái thiên tài này: Là bă’t sự vật của cái chết phải phục vụ cho đời sống chúng ta. Mồ ma thằng giặc Pháp đã đi rồi còn để lại cái vỏ bom của cuộc Kháng chiến lần trước, keng! keng! keng! Mời bà con xã viên đi họp bàn chuyện Năm tấn; đuôi rốc két của giặc Mỹ chuyến này, trong tay khéo léo của anh tự vệ Hà Tĩnh, đã biến thành chiếc lược tặng người yêu là nữ dân quân. Ở Quảng Bình, những mảnh bom của giặc Mỹ đã được nấu lại đúc thành lưỡi cày; và các chiến sĩ ở đảo Cồn Cỏ đã nhặt ống pháo sáng của địch chuyển làm thành ống sáo để thổi vi vu những đêm trăng sáng! Một hợp tác xã ở huyện Gia Lâm ngoại thành Hà Nội bị giặc Mỹ ném bom, nhà của một bác gái xã viên bị cháy; bác gái ngay hôm đó đã quét dọn tro của chiếc nhà mình, sáng hôm sau đem ra bón cho cánh đồng mà mình nhận chăm sóc; ra tới đồng, bác gặp mấy gia đình khác có nhà bị cháy cũng làm như mình, đem tro nhà cháy ra bón đồng xanh! Ôi! Chúng ta có một lòng tin yêu bất tuyệt, vô tận, không gì tiêu diệt nổi vào sự sống! Mấy hôm gần đây, về thăm xã Diên Hồng, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây, tôi bị chinh phục bởi cánh đồng ven sông Đáy, đất hồng tím đang mọc dâu xanh, chưa nói ra được cái mùa xuân đang nằm dưới lớp da của đất mà xui khiến cho cây cối đâm chồi; thì đã một xã khác đến trong mă’t tôi, cũng của tỉnh Hà Tây, đẹp như thế:

Thoang thoảng hương cau lồng phía trước Rập rờn lá mít ánh đằng sau; Những là làng, là xóm đẹp như nhau, Quanh bốn phía: cũng một màu đất nước. Tôi nghĩ: Gửi ra cho các đồng chí đang ở tiền tuyến lớn một cái nhìn thịnh vượng của làng nước tại hậu phương lớn, cũng là một sự cổ vũ các anh! Bởi vì các anh, chân đạp Trường Sơn, mỗi khi thấy một bản mường nào, là lại nhớ đến làng xóm kia mà. - Vậy thì xã Yên Sở tôi trên đường công tác đi qua nhiều lần bằng xe đạp, có đường cây xoan Nguyễn Văn Trỗi thẳng đẹp lạ thường, bao nhiêu chân cây đều quét vôi tră’ng xóa; đường Thanh niên, đường Tiền phong, đường Đồng tâm cũng xoan hoặc phi lao thẳng tă’p như thế; kênh máng tưới tiêu, đồng bào đã làm xong; đi đoạn nữa, tôi gặp hoa lau tím của các ruộng mía trổ cờ, đồng bào đang dựng một cái nhà mái khum lợp bằng lá mía khô, trong đó đã đặt cái che để kéo mật; đi đoạn nữa, tôi qua cái cầu tre mới bă’c qua sông hẹp, ôtô nhỏ có thể qua được, tôi trả vào bốn xu cho chi phí làm cầu; sang bên kia, thêm những cây să’n trùng điệp xa xa như một ánh sương bạc, trên nổi những lá să’n xanh; rồi tôi đi qua chợ Bãi, một trong nghìn vạn cái chợ Bãi phong phú của đất nước; đến chùa Thầy, núi Sài Sơn, tôi ấm cúng vui sướng làm sao! Như ban nãy tôi kể chuyện Thủ tướng Phạm Văn Đồng chăm lo sự trong sáng của tiếng Việt, bây giờ đây tôi trông thấy: thi hành chỉ thị tháng tư năm 1966 của Phủ Thủ tướng bảo vệ và phát huy những di tích lịch sử trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước, mặc cho bom đạn Mỹ lồng lộn, cơ quan văn hóa vẫn cho thợ kéo cưa xẻ gỗ trước chùa Thầy để trùng tu cho chùa, tiếng cưa đi ấm áp và xây dựng biết bao, lẫn với tiếng những phiến ngói mũi hài chạm vào nhau lách cách trong khi thợ sửa chữa mái chùa. Việc nào ra việc ấy, sự sống cần mọi mặt! Thật là một lòng tin tưởng vô cùng vào sự sống, vào chiến thă’ng! Đó là tiếng xẻ gỗ đảo ngói bảo tồn quá khứ đặng hào hứng tiến vào tương lai. Đó là nụ cười chiến thă’ng Việt Nam, dữ dội và hiền hậu lạ lùng!

*
* *

Không phải ở đâu trên Trái đất này cũng có được nụ cười như vậy. Cũng có những nơi đời sống phong lưu đấy, nhưng tâm hồn lại khủng hoảng, sao người ta ở đó lại phí đời như vậy! nhiều thanh niên ăn sung mặc sướng thấy đời là vô vị, ra đứng trên gành đá trước biển, đặt súng lục lên mang tai và bóp cò, - tôi đã đọc một bài thơ trong “thế giới tự do” nói việc ấy. Ở trên cái giải đất dài như cái đòn gánh - “cái đòn gánh ấy đang gánh cả thế giới lên vai”, một bạn thơ Liên Xô nói như vậy - có một lòng yêu mãnh liệt vô cùng; có lẽ lòng yêu đời ấy do hàng nghìn năm phong kiến, cộng thêm hàng trăm năm thuộc địa kìm hãm nén lại, nên nay nó bật lên như một sức mạnh thiên nhiên đã được vỡ bờ, nó đòi sống! Đòi sống tự do, độc lập, sống đúng, tốt, và đẹp, sống cho mình và cho cả thế gian, không co ro ích kỷ mà tỏa sáng đầy tràn. Đó là niềm lạc quan cách mạng! Sức mạnh lạc quan ấy sẽ dẫn dân tộc ta đến toàn thă’ng!

17-1-1968

TÂM SỰ VỚI CÁC EM VỀ TIẾNG VIÊT

Chúng ta yêu tiếng Việt, chúng tôi vô vàn yêu quí tiếng nói Việt Nam của chúng ta. Chúng ta yêu quốc ngữ, quốc văn. Tiếng Việt do muôn đời tổ tiên chúng ta sáng tạo, xây dựng, giữ gìn; và người lưu truyền phát huy mãi mãi tiếng Việt là tuổi trẻ, muôn thế hệ tuổi trẻ nối tiếp lồng lộng tương lai.

Tổ quốc là đất nước, nhân dân, lịch sử, và tiếng nói. Tuy nhiên cũng có trường hợp dân tộc bị lưu vong phân tán không có một đất nước (lãnh thổ) yên định: nhưng nhân dân họ ghi nhớ lịch sử và giữ vững tiếng nói, dù đi đâu cũng không bỏ, không quên, không đổi thay tiếng nói, cho nên họ vẫn là dân tộc ấy, tồn tại mãi. Tiếng nói là cái lưỡi, cái miệng, cái cổ họng yết hầu, tiếng nói là tâm hồn, là hồn chung của một dân tộc. Các em thiếu niên thân yêu! Chúng ta nay cảm ơn Đảng tiền phong của chúng ta đã cho ta độc lập và tự do, cơm áo và văn hóa; đã cho ta Cách mạng tháng Tám vĩ đại, khai sinh trở lại nước Việt Nam muôn đời; và do Tổ quốc được tái sinh, mà tiếng Việt Nam mới được chính thức là tiếng mẹ đẻ. Các em bây giờ được học bằng tiếng Việt, cho là một việc tự nhiên lă’m, như ăn cơm, uống nước, và thở khí trời; nhưng cái quyền dùng tiếng Việt đó phải tốn bao nhiêu xương máu của liệt sĩ mới giành trở lại được cho các em ngày nay! Và công cuộc ấy vẫn chưa là kết thúc. Chúng ta hiện giờ đánh Mỹ cứu nước, cũng là để bảo vệ tiếng Việt cùng với bảo vệ độc lập tự do. Ôi! Cái thuở tối tăm trước đây ba bốn mươi năm, khi anh còn că’p sách đến nhà trường gọi là trường Pháp Việt! Tiếng Pháp mới là ngôn ngữ chính thống, chính thức để học trong nhà trường, để nói trong các công sở, để làm đơn từ gửi cho Nhà nước thuộc địa, cái tiếng Pháp thực dân mới được trọng vọng, ra oai xuống phúc, kẻ đón người đưa! Còn tiếng Việt mẹ đẻ của chúng ta thì không phải là tiếng của chính quyền, bị khinh rẻ, bỏ lăn lóc như miếng đất hoang mấy ai cấy cày chăm sóc! Mất nước thì mất cả quyền làm người, mất cả quyền nói, học, viết tiếng mẹ đẻ (đây là nói đối với con mă’t nhìn của bọn thống trị). Lúc đó, hơn chín mươi phần trăm nhân dân là mù chữ, còn nói gì đọc và viết quốc văn! Những học sinh că’p sách đến trường thuở đó, ai có một chút tâm hồn, đều đau xót nỗi mình là dân Việt Nam mà phải bị ngăn cách, xa lạ với tiếng Việt. Về phần bản thân anh, anh rất yêu thơ, mà đã phải làm thơ bằng tiếng mẹ đẻ một cách như là giấu giếm! Bởi dưới sự thống trị của quân cướp nước, lại còn ở trong một xã hội kim tiền, buôn bán, bóc lột, thì người ta không quí trọng thơ; thơ tiếng Việt bị coi rẻ. Thuở đó, những người yêu cách mạng, làm cách mạng còn phải bă’t đầu bằng việc tuyên truyền cho sự học tiếng Việt:

Chữ quốc ngữ là hồn trong nước
Phải đem ra dạy trước dân ta....

Nhă’c lại cùng với các em cái nỗi đau khổ của tiếng Việt trước Cách mạng để các em bây giờ hiểu thấy cho hết Cách mạng đã hoàn lại cho chúng ta cái kho tàng tiếng Việt quí báu đến thế nào, để các em thấy được sâu să’c các em hiện nay lớn lên đã sung sướng biết bao! Bây giờ các em học tiếng nước ngoài là để thêm một tiếng nói có ích lợi, học một cách hoàn toàn chủ động; trước đây thế hệ các chú bác, các anh là bă’t buộc phải học tiếng của kẻ thống trị. Tâm trí của các em hiện giờ bơi lội vui sướng trong tiếng Việt như con cá quẫy đuôi trong nước. Các chú bác, các anh trước đây phải có hai hệ thống ngôn ngữ, về nhà nói chuyện với mẹ, với má thì là nồi cơm, bát nước, cái ghế, ánh đèn, thì là những chữ đầy rẫy thương yêu: “Thưa mẹ, má ơi, con thương bố, cháu yêu bà, anh nhường em, em mến chị...”, bỗng nhiên đi đến nhà trường, những tiếng ban nãy hóa ra không thể dùng được, hóa ra không được công nhận. Những tiếng ngọt ngào du dương ban nãy đã biến thành đá sỏi hay sao mà không đặt được vào lưỡi? Mà bị xếp xó, phải nói năng, diễn đạt bằng tiếng của quyền thế, tiếng của những kẻ đã cướp nước mình! - Các em ơi, có nhă’c lại như vậy, các em mới thấy hết tiếng Việt là hồn của hồn chúng ta, bây giờ các em về nhà thủ thỉ với mẹ, nưng niu em bé, đuổi con gà, chuyện trò với hàng xóm, gọi con chó bằng tiếng Việt mến thương, lúc đến trường lại thưa thầy, bảo bạn, đọc bài, nghe giảng, đá bóng, vui đùa cũng bằng tiếng Việt mến thương ấy, không phải hai hệ thống ngôn ngữ nữa. Cái hạnh phúc tự nhiên hiện nay của các em, trước Cách mạng tháng Tám nó không tự nhiên một chút nào, mà hiện nay nó cũng chưa đến với học sinh, sinh viên ở trong thành phố còn tạm bị chiếm ở miền Nam! Học trò của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa học tất cả các môn, dù là khó nhất, cũng bằng tiếng Việt, đó là thành tựu rất lớn lao của chúng ta, mà ngay hiện nay có những nước gọi là “độc lập” cũng chưa thực hiện được!

*
* *

Tiếng Việt là giàu đẹp lă’p, các em ạ! Tiếng Việt ta trong và sáng. Tiếng Việt rất giàu âm điệu, có sáu thanh (huyền, să’c, nặng, hỏi, ngã và không dấu) như sáu cung bậc thấp cao của nhạc; trước đây mấy trăm năm, có những cố đạo châu Âu lần đầu sang truyền giáo ở nước ta, nghe nhân dân ta nói, họ cho rằng như tiếng chim hót. Tiếng Việt ta có một sức diễn tả rất sống bằng âm thanh. Tiếng Việt ta rất nên thơ, nên nhạc.

Tiếng Việt ta giàu, bởi đời sống, ý nghĩ, tình cảm của dân tộc ta dồi dào phong phú, bởi kinh nghiệm bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Từ khi có nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, chúng ta đã thanh toán nạn mù chữ và bổ túc văn hóa cho toàn dân, chúng ta dùng tiếng Việt trong mọi sinh hoạt chính trị, xã hội rất rộng rãi; trong lịch sử, chưa bao giờ tiếng Việt được nói, được đọc, được viết, được học nhiều, sâu và khă’p như hai mươi năm dưới thời Việt Nam dân chủ cộng hòa Bác Hồ của chúng ta luôn luôn chăm sóc tiếng nói của dân tộc, thường dặn dò, nhă’c nhở chúng ta phải dùng tiếng Việt Nam, không nên mượn từ nước ngoài, khi mà từ Việt Nam vốn cũng đã có, và Bác Hồ ra gương cho chúng ta trong cách nói, cách viết tiếng Việt rất trong sáng, nhuần nhị, mà thấm thía lay động lòng người.

Các em nên cố gă’ng học tiếng Việt cho thông, cho giỏi, và kết tinh của việc học tiếng Việt là học tập quốc văn. Hai nguồn giàu đẹp của tiếng Việt là tiếng nói của quần chúng nhân dân và ngôn ngữ của văn học mà các nhà thơ lớn đã nâng lên đến mức cao. Tiếng nói hàng ngày của quần chúng, nhân dân trong lao động, trong chiến đấu, trong mọi quan hệ xã hội, đã cụ thể, sinh động, có hình ảnh, màu să’c và nhạc điệu; tiếng nói ấy kết đọng lại rất hay rất đẹp trong tục ngữ và ca dao.

Trong đầm gì đẹp bằng sen,
Lá xanh bông tră’ng lại chen nhị vàng...

Mỗi một người Việt Nam ta hiện nay vẫn cứ phải có một kho tục ngữ ca dao ở trong bụng, mở miệng ra có thể vận dụng khéo léo như các bà cụ bình dân, các cụ là một kho tàng văn học truyền miệng; nói bằng ca dao tục ngữ thì dễ truyền cảm với hàng vạn vạn người; cái miệng nói của quần chúng nhân dân ta đã bao đời nay sao mà đẹp thế, có duyên đến thế:

Miệng cười như thể hoa ngâu,
Cái khăn đội đầu như thể hoa sen!

Tục ngữ ca dao là nguồn mẹ của văn học. Các nhà thơ lớn của dân tộc ta hàng năm sáu thế kỷ đã học tập nguồn mẹ ấy, đồng thời kết hợp với tinh hoa của văn học cổ điển Á đông bao đời, sáng tạo nên những áng thơ tuyệt diệu, đọc đến vui sướng có thể hoa tay múa chân, bởi tâm hồn và trí tuệ được thỏa một cách ý nhị sâu să’c:

Long lanh đáy nước in trời,
Thành xây khói biếc, non phơi bóng vàng...

Tiếng Việt Nam dưới ngòi bút của thi hào dân tộc

Nguyễn Du trong và sáng, giàu và đẹp lạ thường. Trước chúng ta năm trăm năm mươi năm, Nguyễn Trãi đã phác họa cảnh vật trên đất nước ta rất là sinh động, để lưu truyền lòng yêu tổ quốc cho đến con cháu muôn đời sau:

Tằm ôm lúc nhúc thuyền đầu bãi,
Hào chất so le khóm cuối làng

Các em có thấy không, cảnh vật truyền lại từ thời Nguyễn Trãi mà như cảnh vật mới hôm qua, như cảnh vật hiện nay, những thuyền đánh cá chen chúc cặp vào bãi như tằm đang ăn rỗi, một xóm (tiếng cổ gọi là khóm) ở tận cuối làng, nhà cửa to nhỏ cao thấp chồng lên nhau theo thế đất như những con hào, con hến gom đống lại lô xô... Học quốc văn, ta yêu nước Việt Nam ta có tự lâu đời. Nhạc điệu thơ Chinh phụ Ngâm của Đoàn Thị Điểm,

đến các em nhỏ nghe, cũng cảm thấy trong trẻo đáng
mến yêu; những dấu huyền ở đây rất ngọt ngào.
Ngòi đầu cầu nước trong như lọc,
Đường bên cầu cỏ mọc còn non...
Đến như diễn tả bằng âm thanh, thì một số câu thơ
về đất nước của Hồ Xuân Hương, tiếng như sống cả dậy:
Xanh om cổ thụ tròn xoe tán
Tră’ng xóa tràng giang phẳng lặng lờ

Trong lúc “ Thánh thót tàu tiêu mấy hạt mưa”, thì những cây cổ thụ to lớn tán lá đã tròn xoe rườm rà lại xanh um tươi tốt, còn dòng sông dài thì mặt nước rộng tră’ng xóa, chảy rất chậm phẳng lặng như tờ giấy trải ra

... Tiếng nước ta có những từ đưa đẩy, thêm thă’t rất thần tình, đó cũng là một khía cạnh của tinh hoa tiếng Việt.

Học quốc văn, nói rộng ra là học văn học Việt Nam viết bằng tiếng Việt trong sáng, giàu đẹp. Yêu quốc văn, yêu văn Việt, thì tâm hồn ta sẽ dạt dào thêm sức sống, sức cảm xúc, mến yêu và suy nghĩ, do đó mà thêm sức chiến đấu. Văn học là tâm hồn của một dân tộc; những người lao động sản xuất và chiến đấu chống giặc bảo vệ Tổ quốc đã sáng tạo ra nguồn gốc lớn lao của văn học; bao nhiêu mồ hôi và xương máu của nhân dân được phản ánh trong văn học, văn học là trường kinh nghiệm và là suy nghĩ; những người công tác khoa học kỹ thuật cũng cảm thấy không thể thiếu văn học, vì văn học đi sâu vào tâm hồn.

Văn học xã hội chủ nghĩa của ta hiện nay thu nhận tinh hoa của nền văn học dân tộc lâu đời và sáng tạo ra những cái hay, cái đẹp mới; chúng ta đang xây dựng một nền văn học không những tìm hiểu thế giới mà còn tích cực cải tạo thế giới, tính căn bản của văn học ta nay là tính chiến đấu. Tiếng Việt, dưới cây bút của những nhà thơ cách mạng và xã hội chủ nghĩa lại có một sự phong phú mới:

Ta về mình có nhớ ta

Ta về ta nhớ những hoa cùng người: Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi,

Đèo cao nă’ng ánh dao cài thă’t lưng Ngày xuân mơ nở tră’ng rừng Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang... Nhà thơ Tố Hữu nhớ hoa Việt Bă’c, người Việt Bă’c, căn cứ địa của cách mạng, những câu thơ nối liền với truyền thống trong sáng của thơ Kiều, nhưng lại hoàn toàn mang tính thời đại của chúng ta: cảnh rất hiện thực mà tình rất gă’n bó với nhân dân, yêu mến những người đeo dao lên đèo, những người chuốt giang đan nón đến cái mức thấm thía mượt mà, nâng họ lên đến cái bậc đẹp đẽ sáng trong, là một tình cảm cách mạng.

Trong câu chuyện tâm sự này, anh không đi vào nói cụ thể với các em về văn học, mà chỉ gợi với các em cái hay, cái đẹp của quốc văn, của tiếng Việt. Đã nói đến lòng yêu mến say mê tiếng Việt thì có thể nói hoài không dứt. Tiếng Việt ta hiện nay đã rất phong phú, nhưng còn khả năng không bờ bến để diễn tả đời sống, ý nghĩ và tình cảm sẽ phong phú và đẹp đẽ hơn nữa của dân tộc ta, khi giặc Mỹ bị nhân dân ta đánh cho thất điên bát đảo sẽ cuốn gói cút khỏi nước ta, khi nước ta Bă’c Nam thống nhất một nhà. Chúng ta không sợ tiếng Việt nghèo; tiếng Việt ta có thể biến hóa vô cùng nếu ta biết dùng và biết phát triển.

Các em hiện nay tuổi mười bốn, mười lăm, trong cuộc chạy tiếp đuốc giữa các thế hệ, các em sẽ tiến lên cầm ngọn đuốc của dân tộc giơ cao lên sáng ngời! Đối với tiếng Việt cũng vậy; những người ngày mai rất gần đây giữ gìn và phát huy tiếng Việt là các em! Tâm hồn nhạy bén, trong sáng dạt dào của các em sẽ đưa đến những kho tàng mới cho tiếng Việt. Ngay từ bây giờ, các em phải có ý thức ấy. Các em yêu mến hãy nghĩ xem! còn gì sung sướng hơn được làm lụng đổ mồ hôi trên đất nước của Tổ quốc liền khối từ Lạng Sơn đến Cà Mau, đất nước mà hiện giờ ta đang phải lấy cả máu mình để bảo vệ; còn gì sung sướng hơn được nói, viết, học tiếng Việt, tâm hồn ta gă’n làm một với tinh hoa tiếng nói Việt Nam yêu quí!

21-3-1966

THƠ BỘ ĐỘI HÀNH QUÂN

Tôi xin nói về thơ bộ đội hiện nay trong một phạm vi rất hạn chế. Tôi chọn một số thơ hành quân của bộ đội, mà lại chỉ đóng khung trong một đơn vị. Hơn nữa, những thơ tôi nói hôm nay, là bộ đội nói từ năm ngoái, cuối năm ngoái tôi mới được xem. Cuộc hành quân đã tới lâu rồi; giãy đồn thù tan xác pháo rồi. Càng hay chứ sao! Đến bây giờ mới thấy đây,

Mà lòng đã nhă’c những ngày một hai. Bây giờ mới thấy tin các anh chiến thă’ng lẫy lừng, nhưng chúng tôi xem tướng bước chân các anh đi, bă’t mạch thơ các anh làm, chúng tôi đã cầm chă’c các anh sẽ chiến thă’ng. Ban chỉ huy của đơn vị viết trong lời nói đầu của chùm thơ in đá: “Mong rằng đường hành quân ra trận của sư đoàn ta mỗi bước đường một thă’ng lợi, mỗi bước thă’ng lợi trải ra bằng thơ ca và sáng tác văn nghệ khác của chính cán bộ và chiến sĩ ta làm ra”. Những thơ này được sáng tác trong đợt “tiếng hát át tiếng bom, tiếng thơ mơ tiền tuyến” sôi nổi đến các cơ sở. Bài thơ “Leo núi” có những cặp câu thơ như sau: Đây non cao bốn mùa mây bạc

Dưới chân ta núi núi chọc trời xanh...
Vòng nguỵ trang đã bao lần thay lá
Chiếc gậy chống đã mòn trên dốc đá...
Chặng cuối cùng bước chân càng náo nức
Rừng rậm núi cao cùng chuyển mình rạo rực...

Những diễn biến của đường hành quân có biết bao sự kiện. Tôi đọc thơ mà hình dung trở lại trùng điệp những bước chân đi. Tôi sung sướng và hãnh diện thấy trình độ làm thơ chung của bộ đội đã nâng lên nhiều lă’m. Từ những vần thơ bộ đội trong Kháng chiến lần trước, trong chiến dịch Sông Thao năm 1949 chẳng hạn, đó là giai đoạn nhóm lên, ví dụ:

Đoàn quân Hai bốn(24) chúng ta

Tinh sương mờ sáng vượt qua đèo này. Ví dụ: Xôn xao tiếng giục xuống thuyền

Chen vai sát cánh ngồi trên mạn chèo, dường như qua bến Bình Ca, trên Sông Lô; Ví dụ: Nă’ng vàng suối chảy trong xanh

Gió hiu hiu thổi trên cành nguỵ trang,

đây là đi trên một cánh đồng hẹp của đường rừng, ở Tây Bă’c; những câu hay có, và có thấm thía; tuy nhiên trình độ làm thơ chung ở các đơn vị hồi ấy còn ở giai đoạn đầu, chưa cao; và phần lớn là ca dao, theo điệu lục bát cổ truyền và nông nghiệp. Cuộc sống đã tiến lên; tôi đọc cả chùm thơ bộ đội bây giờ, thấy một cái gì rất mới, rất trẻ. Thơ bộ đội bao giờ mà chẳng mới, chẳng trẻ

Gậy này dài đúng thước năm
Trên đầu că’m lưỡi dao tông sáng ngời,

từ thời kỳ những lưỡi “mác xung kích”, xuất hiện đánh những trận như trận An Châu, thơ bộ đội cũng rất trẻ, rất tươi; cũng như vũ khí tiến công của quân đội cách mạng lúc nào cũng sáng loáng không được phép hoen dỉ, thơ bộ đội ta, ở thời kỳ nào cũng sáng ngời, dù trước kia có những lúc ăn thiếu, sốt rét, thơ vẫn “Đời cứ tươi”. Nhưng điểm mới, trẻ mà tôi muốn nói hôm nay trong thơ bộ đội hiện giờ, là cái mới, trẻ của năm 1965, sáu sáu, sáu bảy, sáu tám, mới trẻ mãi mãi của bản chất quân đội cách mạng mà lại hiện đại hóa, hiện tại hóa với thời gian. Con của bộ đội kháng chiến lần trước đã thành bộ đội chống Mỹ cứu nước lần này, và Quân đội nhân dân của ta nay đã đi những bước rất dài với cặp hài trường chinh vạn dặm...

Thật vậy, tôi bâng khuâng vui sướng với những vần thơ tôi đã sao chép vào trong sổ làm thơ của tôi, một ngày đầu năm nay thiều quang chỉ mới một chục chi đó. Nếu đòi hỏi những bài thơ hay theo tiêu chuẩn của thơ hay đông tây kim cổ, thì chưa phải những thi gia; nhưng cái điều kỳ lạ là sao lại có một quân đội gồm nhiều thi nhân như thế này, người nước ngoài bảo Việt Nam là một dân tộc thi nhân, đúng thế thật. Do đó mà tôi vui với những anh bộ đội trẻ làm thơ ríu rít, vang ngân, đọc đến như còn nghe xôn xao cả núi rừng mà họ đi tới: Đèo cao cao vút chọc trời, Trèo lên tới đỉnh ta ngồi giải lao

Thành thơi hút điếu thuốc lào,
Thở ra, làn khói lẩn vào đám mây.
Một bài nữa:

Đèo cao tiếng sáo lại càng cao Gánh nặng đường xa có nặng nào. Dồn dập bước chân hòa nhịp sáo, Trời mây vi vút cũng nao nao.

Lại mấy câu nữa:
Khuya rồi tiếng sáo đâu đây
Vang vang sườn núi lung lay lá ngàn.

Có cái không khí tiếng sáo át tiếng bom, nhạc điệu sáo trùm lên tất cả cuộc đi dài; thật vậy, sáo là nhạc cụ nhẹ nhàng, dễ mang hơn cả, các anh lính trẻ hễ dừng bước là thổi vi vu ngay; thành ra, cả đến mấy câu thơ hút thuốc lào ở đỉnh đèo trên đây, nằm trong không khí thơ tiếng sáo, cái ống điếu, cũng rít lên hay như chim kêu, như có tiếng sáo trong ống điếu!

Mà đường hành quân đâu có phải là một cuộc đi chơi!
Bài thơ “Những bước ta đi” kể lại:
Nhìn trước mặt bản làng cao vòi vọi
Bản làng ai nép dưới áng mây bay...
Vực sâu thẳm đá tai mèo nhọn hoă’t
Suối gập ghềnh mang những đám rêu trơn...
Gió khe núi lùa ngang hông tê buốt

Ta càng yêu Tổ quốc gấp trăm lần...

Một bức tranh rất có ý nghĩa: Đêm đông lạnh, suối ngàn chảy xiết

Chị dân quân cầm đuốc đứng giữa dòng
Soi cho bộ đội hành quân qua suối,
Pháo và người đi mãi vẫn còn đông.

Hành quân là một cuộc lao động cật lực, cao độ, trên đường núi khấp khểnh ngòng ngoèo dài dẵng: Bám từng ghềnh đá, gốc cây, Vạch từng cành lá, rẽ mây lên đèo, Mă’m môi khiêng pháo lên theo... Những chặng hành quân không phải là chỉ có gian khổ, mà còn chứa chất căm thù: Đi những con đường chưa tan mùi khói đạn,

Dù trong đêm, dù vă’ng bóng đèn, Nhưng đôi mă’t ta nhìn rất rõ Những hố bom thù loang lổ bầm đen.

Những người hành quân không phải bàn chân nào cũng đã già dặn, mà rất nhiều, mà có cả một thế hệ trẻ vừa mới lớn vọt lên theo yêu cầu của thời đại, của lịch sử: Bàn chân nhỏ ngày nào chập chững Ôi buổi đầu tiên theo mẹ đến trường, Đôi chân ấy giờ như đồng như thép, Dám coi thường cả dốc thẳm Trường Sơn! Trên đường hành quân, có lúc họ ốm; cũng như đồng chí cấp dưỡng là anh nuôi, đồng chí y tá trong quân đội là mẹ hiền: Tôi thiếp trong giấc ngủ

Vẳng tiếng anh thầm thì: “Đă’p chăn vào kẻo gió” Một kẽ màn tôi hở, Giă’t lại rồi - anh đi. Ôi! biết nói những gì, Hỡi anh y tá trẻ Bàn tay âu yếm, Lời nói ngọt ngào... Cái gian khổ của đường núi cheo leo, phản ánh ít ở trong thơ: đây là một “khuyết điểm” của tập thơ này chăng? Nhưng tôi muốn thấy đây là một đặc điểm thì hơn; những anh bộ đội trẻ của ta có cái mà Tố Hữu đã gọi: Trên đường dài, hai cánh đỡ ta đí; cánh càng lớn rộng mỗi lần đón những lời kêu gọi chống Mỹ cứu nước của Bác Hồ. Cho nên thơ của những anh bộ đội trẻ phản ánh tâm hồn lãng mạn cách mạng của họ nhiều hơn, họ muốn nói như Nguyễn Du: Kể chi những nỗi dọc đường. Miễn là tấm lòng họ tin yêu. Miễn là kết quả đến tốt đẹp, họ sẵn sàng quên những khó nhọc vừa rồi, bởi vì họ rất trẻ!

Đứng chân núi nhìn lên ngài ngại, Đến đỉnh rồi, nhìn lại xem sao?
- À, ra dốc cũng chẳng cao! Chân ta mây cuốn biết bao nhiêu vòng. Điều quan trọng nhất đối với họ là những tình cảm tốt đẹp, mà tình cảm tốt đẹp ấy là đo tư tưởng của Đảng khơi dậy, vun lên. Tôi sung sướng thấy nền văn học của ta luôn luôn đi theo những đồng chí bộ đội trẻ; trong hơn hai mươi năm từ ngày Cách mạng tháng Tám, thơ văn của ta, được sự giáo dục của những tư tưởng của Đảng, đã tạo nên một không khí tâm hồn cho xã hội; bây giờ bộ đội lại dùng thơ nói cái tâm hồn đẹp đẽ ấy: yêu đất nước quê hương, yêu nhân dân đồng bào; đó là sức mạnh vô tận của quân đội ta.

Vẫn cái tình cảm của anh bộ đội trong chiến dịch
sông Thao 1949.

Bầm ơi! hôm nay trời nă’ng gă’t, Trên đường đất tựa như thiêu, Con vào đây chờ bóng xế chiếu, Đến nhà con gặp con yêu lòng bầm. Tình cảm cách mạng mãi mãi lâu dài; duy hơi thơ nhuộm theo mầu să’c của tháng năm đi tới; những câu thơ của lứa em đon đả, hiện đại hơn những câu thơ của lứa anh hoặc lứa chú trước đây:

Mảnh đất nào cũng như đất quê hương Cũng tha thiết dạt dào thương nhớ Đêm hành quân, cửa nhà vẫn mở Ngọn đèn ai đó muốn nhen lên Xao xuyến vô cùng một ngọn gió qua phên Làm thức giấc em thơ trong lòng mẹ, Một tiếng à ơi vào khuya khe khẽ, Tôi nhón chân nhè nhẹ bước qua... Thấm thía sao hai tiếng quê nhà. Dường như thanh niên bây giờ họ được hưởng cái công nhào nặn ngôn ngữ trong hai mươi năm nay của bao nhiêu lứa cây bút nghiệp dư; dáng câu thơ của họ tài hoa một cách nhẹ nhõm, không phải cố sức, rướn sức:

Đêm nay đơn vị hành quân

Trời cao sao trải sông Ngân mịn màng Đi qua nương lúa chín vàng Mùi hương lúa, gợi xóm làng dưới xuôi. Điều tôi nhận thấy và muốn nói, là qua những vần thơ hành quân, của chỉ một sư đoàn thôi, cùng với những tư tưởng, tình cảm tốt đẹp của quân đội cách mạng ta, còn có cái hào hoa thật là mới. Cũng như các chiến sĩ anh hùng của ta hiện nay không bă’t buộc phải có cái dáng điệu vất vả, bùn lầy; họ trên đường chính qui hiện đại, chiếm lĩnh kỹ thuật cao; họ rất nhiều tài năng, và tâm hồn họ phơi phới; đúng là họ rất trẻ!

Cho nên tôi đọc thơ hành quân của họ, mà tiếng sáo vang ngân của họ cứ như một nhạc điệu hành quân:

Đêm buông xuống núi rừng vang tiếng hát
Sáo, nhị hòa thánh thót điệu dân ca...
Yêu biết mấy điệu dân ca quan họ
Có sông Cầu thương nhớ giục ta đi...

Thật là những cuộc hành quân kỳ lạ; gian khổ hiểm nguy có một, bom đạn giặc Mỹ chặn đường phá đường và luôn đe dọa, nhưng tâm hồn bộ đội của ta là tâm hồn nghệ sĩ, thi nhân. Con mă’t họ rất nhạy cảm với cái đẹp mới lạ của đất nước: Ta yêu lă’m những màu mây să’c núi Đến những rừng cây cổ thụ trập trùng. Hãy kể một chi tiết: Họ đang đói bụng trên cái đèo trải ra như vô tận, thì bỗng trong các lá rừng, có mùi lá cơm xôi. Những lá của cây cơm xôi tự nhiên mà bốc tỏa một mùi hương hệt như mùi cơm nếp cơm xôi mới nấu thơm phức. Thế là:

Ôi! Miếng thơm ngọt bùi Vẫn thua mùi cơm xôi Lúc đói này - ngào ngạt Chân đạp mây trời Hơi núi ngỡ hơi xôi Chép miệng thấy béo bùi Áo quần như nóng hổi Giậy những mùi cơm xôi... Thật đáng yêu, những con người ấy. Thế là bước họ như lâng lâng, họ nhẹ nhõm tỉnh người, và một khúc nhạc vẳng lên trong tâm hồn họ: “Anh vẫn hành quân”. Và đây, không phải là một chi tiết nữa, mà cái mặt

trăng của vũ trụ, soi đường hành quân của họ. Tôi thấy tâm hồn của anh bộ đội đi đánh Mỹ, cứu nước hiện nay là đi đánh với tâm tình của một người làm chủ lịch sử, một người rất chủ động, với tâm trạng của một người sẽ hoàn toàn chiến thă’ng.

Ra đi núi mới ngủ say,

Trăng leo đỉnh dốc, rừng cây mơ màng. Nghe gà gáy, gọi rạng đông, Tiếng gà hay tiếng của lòng ngân vui?

Một bài khác:

Ta đi trăng cũng đi theo,

Đường xa dốc núi, đỉnh đèo trăng soi, Bây giờ trăng đã ngủ rồi, Ta đi, lòng vẫn sáng ngời ánh trăng.

Lòng họ luôn luôn sáng ngời, chí họ luôn luôn đi

trước.

Thơ bộ đội chống Mỹ cứu nước bây giờ nối tiếp truyền thống của thơ bộ đội kháng chiến chống thực dân Pháp trước đây và phát huy lên. Thơ của họ có một mũi nhọn:

Đoàn ta đi cuồn cuộn màu tím sôi
Miền Nam ơi, miền Nam ơi!
25-7-1968

THƠ BỘ ĐỘI CÔNG BINH “MỞ ĐƯỜNG THỐNG NHẤT”

Tôi đến dự Đại hội thi đua lập công của binh chủng Công binh xong, lúc tôi ra về, ban tổ chức đặt vào bàn tay tôi - như cho tôi ăn xong còn lấy phần đem về nhà, theo tục cổ truyền - đặt vào tay tôi một cuốn sách thơ chỉ nhỏ bằng bàn tay. Tôi liền trân trọng đút túi; không ngờ quyển sách nhỏ này mà lại nặng! Hôm nay tôi muốn đem phân bua cùng với mọi người. Trong bài nói chuyện ở Đại hội văn nghệ lần thứ IV,

Thủ tướng Phạm Văn Đồng có nói đến ba thứ quân trong đội ngũ sáng tác văn nghệ: quân chủ lực, lực lượng địa phương và lực lượng ở cơ sở. Đảng ta coi trọng cả ba thứ quân. Tập thơ in của binh chủng Công binh gợi cho tôi quý yêu các lực lượng địa phương và cơ sở của sáng tác văn học, của sáng tác thơ; đội quân sáng tác chủ lực phải dựa trên cái nền tảng này. Chùm thơ công binh đây nối tiếp truyền thống thơ, ca dao của quân đội từ Kháng chiến lần trước. Một bài ca dao sau đây chẳng hạn, tôi thấy trong sáng, gọn gàng, chững chạc nữa, và rất có duyên: GHÉP PHÀ

Nước să’c như dao Nước lạnh hơn dao Thả thuyền nhanh, ghép ván vào - dô ta! Xe ơi đợi nhé rồi qua, Đoàn ta quyết ghép xong phà đêm nay. Mù tră’ng như mây Mù đặc hơn mây Qua sông chẳng đợi cầu xây, mố kề. Hoa tiêu đan ánh đèn xe Máy reo dẫn lối đi về đêm đêm. Tập thơ công binh in lấy tên là Mở đường thống nhất. Cái tên đó nói rõ ý nghĩa, mục tiêu của cuộc chiến đấu. Công binh trong Kháng chiến lần trước, được Bác Hồ tặng mấy chữ vàng “Mở đường thă’ng lợi”, thì trong Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước lần này, chính Công binh Mở đường thống nhất. Cầu đường của họ đi tới Mặt trận dân tộc Giải phóng miền Nam. Từ buổi binh chủng mới ra đời, Bác Hồ đã dạy: “Bộ binh là lưỡi mác, thì công binh là cái cán, mác mài să’c thì cán phải chă’c vững”. Lời dặn dò ấy của Bác, trải hai mươi năm, vẫn đinh ninh trong dạ Công binh. Anh bộ đội công binh hát lên.

BÀI CA TRUYỀN THỐNG

... Đây kỷ niệm ghi bao năm xây dựng Tàu lá khô chen mảnh vải rách sờn Trút hờn căm theo gói thuốc công đồn Qua lửa đạn, băng mình xông lên trước. Đèo Lũng lô còn nhớ đêm đỏ đuốc Búa choòng rung theo mạch máu căng sôi

Dốc cao đá ră’n Tay bật máu tươi Mở đường thông suốt Ta reo ta cười. .. Quanh co nước chảy qua đèo Ô tô lội suối, thuyền trèo lên non...

Ai nghe chăng những bản anh hùng ca Lưu Viết Thoảng phá bom, Phan Tư phá thác, Lấy thân đỡ cầu ấy Hoàng Văn Phác Đường chiến dịch xưa vang khúc quân hành...

Chưa dứt những tháng ngày oanh liệt ấy Đánh Mỹ nay ghi tiếp chuyện thần kỳ Giữa bốn bề bom nổ chậm, bom bi Nông Văn Việt, Cao Văn Khang hiên ngang đẩy lùi cái chết.

Một đoạn đường son, một con sông biếc Cũng thương như vườn cũ quê nhà; Từng vết đau ta lại gă’n liền da Sống nước đó vẫn rầm rì tiếng máy... Đồng chí pháo binh, anh công nhân vận tải Sang ngang đi, phà thức chở thâu đêm!

*
* *

Tôi vẫn giữ lại một kỷ niệm sâu să’c: lần tôi đến thăm một Trung đoàn công binh cầu thuyền. Tôi như hãy còn nghe văng vẳng bên tai giọng nói và lời báo cáo của đồng chí chính ủy Trung đoàn hôm ấy ở hội nghị toàn đơn vị. Tôi rất tiếc cho cái tài của tôi! Buổi ấy tôi đã ghi bên sổ tay của tôi cái đầu đề này: Một đoạn anh hùng ca, với ý đồ chuyển những lời của đồng chí chính ủy thành một bài thơ; vì nghe đồng chí ấy nói, như “nghe ra tiếng să’t tiếng vàng chen nhau”, tôi cảm thấy dõng dạc, să’c bén, đầy một tinh thần quyết tâm và hy sinh cao cả; nếu không làm được thành một đoạn anh hùng ca, đó là do tôi thiếu tài. Nhưng tôi vẫn nhớ mãi cái hào quang của những câu, những ý hôm ấy:

- “Trung đoàn công binh cầu thuyền thề quyết: Dù cho địch bă’n phá ác liệt, dù cho sông nước chảy xiết, mưa lũ cản trở, bờ bến không còn, rồi đây, dù bă’c cầu giữa ban ngày dưới bom đạn địch, trong bất cứ tình huống, bất kể ngày đêm, công binh vẫn bảo đảm giao thông thông suốt, phục vụ binh chủng bạn chiến đấu kịp thời!”

Chính tôi đã được hân hạnh đến hướng dẫn cách làm thơ, ca dao cho một tiểu đoàn trong Trung đoàn công binh cầu thuyền ấy. Các đồng chí ấy đã có những câu tự tả mình: Thuyền mố(1) trên lưng, chèo một mái Ván dầm ép bụng, cuộn đôi thừng

Và tôi đem về bốn câu sưu tầm được ở một đại đội,
tôi rất thích thú:
Trăng tà xuống núi phương xa,
Sao trăng không ở cùng ta bă’c cầu?
(1) Mố cầu.
Trăng chui xuống đáy sông sâu,
Mà C năm vẫn vang câu hẹn hò

Hò hát để bă’c cầu, đồng thời cũng là hẹn hò nối

đường thống nhất. Thấy việc bă’c cầu của Công binh, ai mà không có cảm tình, ai mà chẳng mến phục, khen lao! Một đồng chí bộ đội bạn đã có những câu thơ về công binh đang bă’c cầu: Lưng trần bóng người nối người sít chặt,

Cả khối người như một nhịp cầu lim.

và: Nàng dọc, xô ngang mặt nước ào ào,

Ta vít chặt giữa dòng sâu mảng gỗ... Có khi nước buốt đến ba độ, có đồng chí dưới nước lên, ngất không cử động được, trên bờ đã có sẵn bếp than, rượu và gừng để xoa bóp, và đem nước nóng cho uống: Nóng là quan trọng lă’m.

*
* *
Bây giờ tôi trở lại với tập thơ Mở đường thống nhất.
Đây là bài thơ
NỐI MẠCH GIAO THÔNG

... Một cầu gãy, ta bă’c trăm cầu khác. Một bến phà hư, chục bến mới mọc thêm Ơi anh chiến sĩ cầu thuyền! Trên bao dòng sông chứa giận hờn trong sóng, Những cánh tay săn lao cầu ghép ván Nối từng bến phà giữa bom đạn, bão dông Anh đẹp sao! Trong mưa dông gió giật sóng gào Vẫn hò hát, thét lao dầm ván Vẫn rạp lưng đẩy thuyền mau áp mạn Vẫn sẵn chân chèo chờ lệnh nhổ neo. Cầu thông rồi, sông loáng ánh trăng treo

Anh chợp mă’t trên phù sa màu mỡ Giấc ngủ đang say, đến giờ cầu giỡ Lại giục nhau hăm hở kéo phà đi.
-Bến sông nao thao thức đợi anh về? Và đây là Bài ca yêu thương. Bài thơ đặt vấn đề một cách sâu xa từ tận gốc: Anh chiến sĩ công binh nghĩ gì về lẽ sống cuộc đời? - Ôi! Chính vì rất yêu đời mà anh bộ đội nói chung, quân đội nhân dân ở miền Bă’c cũng như quân giải phóng ở miền Nam, khứng chịu muôn vàn hy sinh để bảo vệ cuộc đời:

Anh công binh ơi Đêm nay tôi gặp anh Lưng chừng đèo mờ mịt sương rơi, Anh nghĩ gì về lẽ sống cuộc đời Mà bình tĩnh ngồi phá bom tháo kíp? Ánh đuốc anh đuổi lui thần chết Giành lại từng khúc đường son.

Anh công binh ơi Đêm nay tôi gặp anh Mưa rưng trút nước Anh nghĩ gì về lẽ sống cuộc đời Mà đôi tay thay xẻng cuốc không ngơi Hă’t lầy lội xuống khe sâu thẳm?

Anh công binh ơi Đêm nay tôi gặp anh Ngã ba sông gió lộng Anh nghĩ gì về lẽ sống cuộc đời Mà ngâm mình dưới nước buốt rụng tai Quay mảng lớn, nối đôi bờ sông rộng! - Tiếng hát anh lồng lộng!... Người bộ đội công binh chiến đấu trên nhiều nhiệm vụ, nhiều mặt trận: làm cầu chở phà (cầu phao, cầu mố), chống phá bom địch, đảm bảo sân bay...

Anh đứng đây - bom nổ quanh mình Nơi vách đá cheo leo, sương mờ đỉnh núi Lặng lẽ trong đêm mở đường qua chướng ngại Hay ào ạt xông lên phá sập bốt đồn thù.

Anh tóm tă’t việc mình trong những câu:

“Chui trong lòng đất Leo giữa tầng mây Lặn xuống sông sâu Trèo lên trên sóng”. Anh nói ý chí mình trong những châm ngôn: “Dẫu rằng sông có lẫn máu, dù đất có lẫn với să’t gang, dù mưa bom bão đạn, vẫn cứ chiến đấu”. Anh đặt thành tục ngữ: “Còn chiến sĩ vượt sông, còn giao thông thông suốt”. Họ đề ra mục tiêu phấn đấu “Xúc khỏe như máy, chuyển nhanh như xe”. Không bom đạn địch nào mà công binh không khă’c phục được.

Trong kỹ thuật của họ, vẫn lấy tư tưởng làm chính, tư tưởng “Vì nhân dân quên mình” làm cho họ sáng kiến và anh dũng kiên cường. Một hố bom, hai hố bom - Lỗ hút đen ngòm, thăm thẳm lòng xâu, nhưng họ vẫn dô hò quyết phá:

Lời họ cương quyết biết bao; họ nói về các thứ bom đạn, thủy lôi Mỹ: Nó lă’p được thì ta tháo được; nó cho nổ được thì ta cho xịt được! Đây là hình tượng.

ANH LÍNH THỢ

... Trăng vàng in đáy nước Bóng anh lồng bóng trăng Tay búa và tay súng Giữ vững đường sang sông

... Nào búa, đinh, cuốc, xẻng, Nào gỗ ván chuyền tay Từng nhịp rồi từng nhịp Cầu lao như dăng mây.

Giữa hai lần địch phá Giữa hai đoàn xe qua Lại thấy anh lính thợ Cười với cô Hằng Nga. Bài thơ Đẹp biết bao tiếp sau đây là một bài thơ diễn đạt lao động, một loại thơ khó làm. Tôi yêu những dòng thơ hiện thực, tôi quí cách kết thúc bài thơ. Anh chiến sĩ công binh vác mũi khoan “như một cây tầm sét”, xuyên thủng núi, và chính vì anh đã lao động cật lực suốt một ngày mà chiều tối đến “Lòng lâng lâng anh vác máy ra hầm”, bởi anh đã thỏa đáng với lương tâm mình.

Mấy giờ khoan thăm thẳm vô hầm Tai nút chặt bông - vẫn lộng óc máy gầm Dầu mũ să’t xanh, đổi thành mũ tră’ng Kính cồm cộm một lớp mùn bám nặng, Áo đẫm mồ hôi quyện lớp xi măng...

Giữa núi đồi mịt mù bụi đất, Tiếng gầm, tiếng xé mang tai, Nóng nực, thiếu hơi, Khét hôi nồng nặc, Trong mây mù dày đặc, Tháo lă’p kê khoan, thoăn thoă’t nhịp nhàng Cổ anh khô nỏ như rang Vai anh tím bầm máy nghiến Quần anh rách mấy miếng, Tay anh dù lúc tái tê, Anh vẫn hiên ngang giữ chặt tay ghì! Mũi khoan trong tay anh nóng bỏng! Vách núi cứng đã bao lần xuyên thủng Ngày lại ngày nối tiếp chiến công,
- Lòng lâng lâng, anh vác máy ra hầm.

Một bài khác đặt anh chiến sĩ công binh trong khung cảnh lớn lao núi và biển: Anh về đây xây dựng công trình

Vách núi chênh vênh, biển gầm sóng dữ Nước mặn bầm da, ngâm mình bãi sú. Muỗi dĩn từng đàn đốt sẹo bàn chân

Những người công binh này đốt lửa sáng đêm, họ cào đá, đẩy goòng, một bên là vách núi, một bên là biển, máy khoan của họ cứ xoáy vào núi, đồng thời họ cũng dùng choòng đến mức “bóng cán choòng, máu tụ bàn tay”; vì địa thế, địa bàn họ hoạt động đặc biệt như vậy, nên thơ họ nói đến cả núi và biển:

Tiếng máy khoan vẫn hòa rộn lời ca Biển tỉnh giấc sóng chụm đầu thủ thỉ, Núi giật mình nhìn con cháu Nữ oa...(1)

Và một cây bút trẻ công binh đã sáng tác tặng anh hùng công binh Nông Văn Việt bài thơ mười hai câu: “Mở đường”, ra đi từ mỏ thiếc, để thẳng tới miền Nam:

MỞ ĐƯỜNG

Khi đẩy mạnh chiếc xe goòng trên mỏ thiếc Bánh xe lăn, anh càng hiểu đất ta giàu Đất nhục nhã qua rồi, nay đất hát Thiếc long lanh tươi ánh trăm màu

Một mảnh thiếc vãi rơi, lẫn vào trong cát Đã xót lă’m - nữa quân thù cướp nước! Cầm vũ khí lên giữ đất quê hương Tổ quốc trao anh sứ mệnh mở đường.

Đi đánh Mỹ những nơi bom nổ chậm Trên cán xẻng nở cành hoa đỏ thă’m. Anh mở tay ra: - Vun vút những sư đoàn Chuyển đất rung trời phóng thẳng hướng tiền phương!

*
* *
(1) Bà thần Nữ Oa đội đá và trời.

Công binh là một binh chủng giữa các binh chủng của quân đội nhân dân mến yêu của chúng ta. Chiến công của Công binh đúng là đã mở đường thă’ng lợi, và đang mạnh mẽ dồn dập mở đường thống nhất, nối đường thống nhất. Khi rút được cái biển “Có bom nổ chậm”, nâng cây

chă’n ngang, huýt còi, phất lá cờ cho xe đi, là kết quả của mồ hôi và cả xương máu. Anh chiến sĩ công binh tâm sự: “- Sướng nhất đời tôi là khi thông xe, huýt một tiếng còi, và hút điếu thuốc lá!”.

Khi công binh cầu thuyền vừa bă’c xong cầu thì anh ưu tiên nghĩ đến pháo binh: Pháo nặng đến như thế, phải có cái cầu ghép của công binh thì mới chở qua được; hai binh chủng ấy hiệp đồng với nhau như có một mối tình ruột thịt; chiến sĩ công binh đã làm công sự để đón pháo binh; bây giờ cầu hoàn thành, thì cũng chính công binh

Da sạm nă’ng mưa, chân bật máu
Mỉm cười, tay vẫy pháo qua sông!

Và pháo qua, nặng quá, khỏe quá, rung cả những thanh cầu, thì công binh càng khoái, thấy cả một ý nghĩa tượng trưng trong đó:

Pháo qua rung những thanh cầu,
Như tay rung hẹn: trận đầu lập công!
Thơ Công binh rất tươi sáng, phấn chấn. Suốt đêm họ
nện búa vào đêm dày,

Tiếng gà xao xác làng bên,

Mới hay đã tră’ng một đêm thức ròng. Nhìn cầu vươn nhịp qua sông, Đẹp như bảy să’c cầu vồng buổi mai Cầu của họ đã thành chiếc cầu lãng mạn cách mạng, đẹp như cầu vồng sáng sớm! Trên đường về của họ, có tiếng cười đùa rúc rích, các cô con gái trêu họ, họ cũng trêu lại chứ sao! Người ta rất trẻ, dĩ nhiên là người ta yêu đời, tâm hồn người ta như cầu vồng sáng sớm:

HẸN

Suốt ngày bạn với bùn đen

Anh nào anh ấy nhọ nhem mặt mày Đường về lính bị trêu ngay,

- Có mượn gương này soi thử tí chăng? Đáp rằng: - Đã lính công binh

Gian lao chẳng quản, hy sinh chẳng nề; Bằng lòng, đánh Mỹ xong về, Gương kia giữ lấy, ta kề soi chung! Ý nhị biết bao, câu chuyện cái gương. Lính ta cũng

nhanh trí lă’m và ứng đối đã nhanh lại còn tình tứ đậm đà. Nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam, và ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, lấy anh bộ đội công binh thay mặt cho anh bộ đội, tôi đã thấy trong chùm thơ “Mở đường thống nhất” của họ mấy câu kết hợp được hai ý nghĩa:

Năm xưa phá thác sông Đà

Năm nay cưỡi sóng Hồng Hà mênh mông Mai ngày thống nhất thành công Trở về tă’m nước Cửu Long anh hùng!

18-12-1968

TÂM HỒN NGƯỜI ĐỊA CHẤT

Một hình ảnh thân yêu dần dà quen thuộc với nhân dân: Anh Địa chất. Trong những năm lại đây, thơ của những người địa chất đã thường được đăng trên các báo chí. Và những cây bút ngoài ngành cũng làm thơ về địa chất. Ví dụ Tế Hanh dõi theo “Cuộc hành quân đuổi quặng” ở Hà Giang:

Khi đoàn địa chất tìm ra viên quặng đầu tiên

ở cuối suối Thì con chim họa mi cũng bă’t đầu hót vang trong buổi trưa hè...

Ví dụ Vũ Quần Phương theo các anh địa chất lên đến
đỉnh Phăngxipăng:

...Chúng tôi đi trong màu xanh bất tử Xanh điệp trùng, xanh như khóa như bưng Bỗng chói chang, nă’ng lòa ngang trước ngực Đỉnh đây rồi! Rừng rực đá hoa cương. Phút kỳ diệu bay lên ta ngây nhìn Tổ quốc Nă’ng bên kia cuồn cuộn nước sông Đà... Ví dụ, từ năm 1961, Quang Huy là người sớm nhất đã tạo một không khí giàu có muôn màu của địa chất, giới thiệu “Trưa vàng suối biếc”, một cô gái ngồi đãi quặng: Lấp lánh dưới tay em, những mẩu quặng chen nhau khua giòn trong nă’ng Than, să’t, đồng, nhôm cười reo giữa bạc, vàng; Tưởng nghe tiếng chìa khóa thần trong chuyện

xưa còn vọng về sang sảng, Bàn tay em đang mở cửa những kho tàng.

Và như Trần Nhật Lam tặng anh chị em tổ 2, đội I.
Đoàn địa chất 35:

Hồn chúng tôi như địa bàn định hướng Phương nào heo hút nhất, tìm đi Tay chúng tôi vạch cây mở lối Ruột thă’t trèo qua con thác dội Tă’m suối gương trong chưa biết mặt người soi Qua những đồi gạo nở, tách bông rơi Chân ác thú vừa chồm lên vết máu... Tự nhiên, từ những cây bút thơ ngoài ngành, đã bước đầu toát ra lòng quí trọng và sự thân thương của mọi người đối với công tác địa chất và với những Người địa chất.

*
* *

Bản thân tôi đã được đến thăm và bình thơ phục vụ Đoàn địa chất 45. Cục vật lý địa chất, Đoàn địa chất 12, Đoàn 50, Đoàn 55. Như vậy, vẫn là chưa biết gì được bao nhiêu về người địa chất; tuy nhiên ít vẫn còn không... Cái bă’t tay chặt chẽ của các anh, ánh mă’t thông minh của các anh cũng đã truyền cho tâm trí tôi một ánh địa chất: ánh của khoa học, ánh của tài nguyên đất nước. Và có thể nói: ánh mă’t của các anh còn dồn cả từ dưới đôi chân đưa lên; đây là những người đã đi, đang đi khă’p núi thẳm rừng xa, trải nguy hiểm, đạp chông gai, đặng tìm biết và kê khai những của chìm của Tổ quốc, lập thành bản đồ như tấm thảm đẹp trăm màu... - Tôi nhớ mãi, dưới tán cây, giữa hơi ẩm của rừng làm cho người ta dễ bị tê thấp, chung quanh là những ba lô (cái ba lô điển hình của người địa chất đựng nặng mẫu đá), những cây đàn, và những bích báo đăng đầy thơ, tôi đứng áp mă’t nhìn vào những kính hiển vi: dưới kính, là những lát đá được mài mỏng đến mức ánh sáng xuyên qua được. Và thế giới “nội tâm” của đá hiện ra dưới mă’t tôi! Khúc nhạc giao hưởng của màu să’c tô giữa các đường nét hình họa đổi thay tùy theo từng chất đá; mới thấy tạo vật thật là vô cùng phong phú; tôi nghĩ có thể dựa theo đây mà sáng kiến ra muôn hình in trên vải hoa, tôi nghĩ các nhà họa sĩ trừu tượng vă’t óc nghĩ ra “chơi” bao nhiêu phối hợp của đường nét să’c màu, cũng không thể nào sáng tạo bằng những “bức tranh đá” này!

Sự giàu có của địa chất nhất định phản ánh vào trong tâm hồn người địa chất. Ngành nghề của mình hiện nay còn nhiều gian khổ, nhưng khoa học của mình cuốn hút say mê tâm trí mình. Anh địa chất thấy rõ ràng là “bàn tay tạo hóa” đã dùng nước và sóng lăn vò đá, mài trong hàng triệu năm, mài nhẵn những cục đá thành những viên cuội sỏi tròn trĩnh như những ổ bánh mì, những quả trứng. Anh lật những trang của quyển sách đá, mà từ trang này sang trang khác phải qua những nguyên đại, những kỷ tính từng hàng trăm triệu năm, hàng chục triệu năm...

Cũng như thế đó, cũng như khi tôi đọc những tập thơ lâm nghiệp chép tay, những thơ bộ đội in đá, tâm trí tôi trân trọng và cảm thông rất mực với các tác giả địa chất. Tập đầu tiên tôi đọc là của Minh Huy; giật mình: những trang bản thảo đề năm 1961! Như thế là chín năm, ánh lòng của bạn ấy mới đến tôi; và như thế cũng có nghĩa là trải chín năm trời, những đoạn thơ đạt nhất của anh không già.

VÁ BALÔ

- Tại anh mang nặng đấy mà

Ngót năm yến đá, một balô đầy Rừng sâu len lỏi đêm ngày

Sức anh đã vậy, vải này chịu sao Bữa ni tha thứ, em khâu Bữa sau rách nữa, nhờ đâu thì nhờ.

- Em ơi! Chịu khó một giờ,

Là anh cả đợt thăm dò vui chân Cho dù đá nặng ngàn cân

Chỉ tơ em vá, càng săn, càng bền Anh đi khă’p chốn, khă’p miền

Nghe em, anh sẽ giữ gìn balô. Đã bao nhiêu đợt thăm dò

Đã bao lần rách, anh nhờ em khâu Yêu nhau, có quản gì đâu? Chỉ thương anh chốn rừng sâu nhọc nhằn

Yên Bái 12-1961

Nói theo lối Huế, bài thơ thật là dễ thương: ý tình kín đáo, thấm thía. Thơ Minh Huy đại diện cho cái phơi phới của tuổi xanh, “nơi nào cần, thanh niên có; nơi nào khó: có thanh niên”. Anh tặng cái dốc dài 14 kilômét dẫn vào Đoàn 3:

Một ngày gặp dốc bao kỳ

Dốc: lên; dốc: xuống; dốc: đi; dốc: về. Dốc ơi! Khi đã yêu nghề, Dù muôn ngàn dốc chẳng hề chùn chân!

Trong bài “Lòng mẹ vùng cao” những đoạn có tình:

- Con hãy nghỉ trèo Ghé vào nhà mi Nhà có rượu bầu Uống bằng bát mẻ Nhà có nếp rừng Không có gạo tẻ Ơi con, không chê nhà chật Thì con vào ăn Cho bụng mi mừng...

- Ơi mi người Mèo Yêu con nhiều lă’m, Lòng con reo reo Như cái lá thă’m Vẫy trên rừng cao Trong tình thương mến...

Tôi trích nhiều của Minh Huy, bởi đây là tập thơ tôi có duyên được đọc đầu tiên, và vì anh có tâm hồn: GIỮA ĐƯỜNG

Đang đi, cây bỗng rung rinh

Nhìn lên: chú sóc xinh xinh đang ngồi Tay bưng năm cánh hoa hồi

Nhìn tôi, đôi mă’t nó, Trời! Đẹp sao! Khúc đuôi như cuộn nhung bào

Nhẹ nhàng nó vẫy, nó chào đón tôi
- Ta yêu sóc lă’m, sóc ơi! Lại đây ta đón, cùng vui dặm đường.

Chùm thơ của Lê Bính có bài
ĐÊM NGỦ LƯNG ĐÈO

Nằm gác chân lên nhau Gối đầu balô mẫu Nghiêng mặt thấy trời sao Phía hai đầu tấm bạt Phập phồng gió ra vào.

Nhìn dưới thung lốm đốm Đèn bản dày như sao Tưởng đâu đây hương cốm Buổi chia tay hôm nào.

Đêm lưng đèo lồng lộng Nằm chưa muốn ngủ ngay Chuyện quê hương bè bạn Càng nghe càng thấy say...

... Đêm lưng đèo lồng lộng Gió thở bạt phập phồng Dòng tâm tư cuốn hút Vào đêm sao mênh mông. Buổi “phát thanh” tự sự Cuốn say trong giấc nồng Mơ mình đang đuổi vỉa Lội bãi lau dưới thung Mơ thấy đàn cháu nhỏ Ca dưới mái nhà hồng.

Tiếng chim chào ríu rít Bừng mă’t: đỏ trời đông Cuốn “nhà” cho vào túi Balô xốc lên lưng Từ giã nền đêm cũ Ta bước tiếp truy tầng. Cái gió đêm đập phập phồng ở phía hai đầu tấm bạt căng lên làm mái nhà, thật là khó quên; càng rất khó quên hai đầu trời sao sáng ở hai đầu hồi “nhà” địa chất ấy!

Cũng như thơ địa chất nói chung, thơ Lê Bính kết hợp hiện thực và lãng mạn cách mạng:

Yên Tử, cũng gọi là An Tử, là núi cao và cảnh đẹp nổi tiếng, có chùa xưa kia vua nhà Trần đến tu, ở đây bây giờ: Những chàng trai khoan lưng chừng Yên Tử Mỗi sáng mỗi chiều tháp cuốn máy bay Họ là đội quân tiên phong của Công nghiệp, họ đến, thì rừng chẳng âm u nữa, mỗi lần họ truy vỉa trong đêm, thì rừng bừng lên những ánh đuốc soi:

Yên Tử ơi, Yên Tử thấy không?
Tìm mỏ người đi vui hơn hội Chùa Đồng!

Thơ của Hoàng Bình Trọng có vang hưởng về âm thanh nhịp điệu; những đoạn thơ của anh dùng những tiếng chă’c, dội, hơn là những tiếng mờ, êm.

Tôi về với gió nghiêng đồng Nghĩa Lộ, Với đất nung đỏ nă’ng Nậm Thà, Với xếp vảy núi rạp mình Phong Thổ, Với lưng trời mây rẽ thác Mường La...

... Tôi về với những bao la bí mật Những hang sâu chưa mặn chất con người Những ngọn suối trụ chằng lẩn khuất Những mảnh rừng dè dặt bước hươu nai...

... Ôi! Hai mươi lăm năm tôi làm con của nước
Mới biết giá từng hòn đá đổ mồ hôi.
Trở lại Tây Bă’c

Những người địa chất Tìm mỏ trên hải đảo; cái vỉa đá vôi họ quen từ Cẩm Phả, đã lặn dưới đáy biển mà ra đây, hiện lên ở đảo, màu vẫn tră’ng nõn; ở hải đảo này, than xếp song song với đá; và những người địa chất chă’t chiu tài nguyên, “bàn chân không dẫm sót mảnh than huyền”. Tác giả có hai câu thơ hay:

Người tìm mỏ say sóng gầm tră’ng xóa
Say màu hồng mặn muối của san hô;

hay nhất là câu cuối, âm thanh hay, màu să’c hay, có thể nếm được ở đầu lưỡi cái đỏ mặn của san hô lấy lên từ dưới biển! Cũng không khí biển ấy, bài Tiếng hát trên đảo Mỏ

có những hình tượng:

Chúng ta hát cùng nhau bên mâm pháo Có cành cây cũng sức bật cánh cung Có trăng xếch mày giữa trời trong trứng sáo Và vệt lân tinh con cá vẫy vùng. Sóng chấp chới như đô thành trôi giữa biển Thuyền mờ xa buồm tră’ng vít trời cao; Chă’c tiếng hát đã vui vầy bải yến Nên la đà đánh că’p biển những vì sao Chim hải yến, hải âu, sà xuống sát mặt sóng đang tỏa ánh lân tinh giữa đêm, như là lấy sao của biển mà bay lên vậy.

*
* *
Đinh Văn Thông tặng Trường Đại học Mỏ Địa chất
bài thơ Ngọn đèn:
Ta ngồi học dưới anh đèn trong sáng
Ngọn thon dài rực rỡ búp non

đây hẳn ánh đèn dầu thì ngọn mới thon dài, chứ ánh đèn điện không như thế; chă’c là nhà trường đang ở nơi sơ tán; mà đèn dầu thì ít nhiều có khói chứ, nhưng anh thanh niên tâm hồn dào dạt, cho nên thống nhất cái ánh trong sáng của tâm trí mình với ánh đèn, và thấy ngọn đèn dầu đúng là thon dài như cái búp non! Người hạ quyết tâm: “Xin nguyện đứng trên tuyến đầu địa chất Đi mở đường cho Đất nước vào xuân” cũng là người viết bài Đèo Nón; Đèo Nón. Than Thùng là những vùng than mới phát hiện ở Uông Bí:

Một hình chóp núi nghiêng in

Đứng xa trông giống nón em quá chừng Bao ngày mưa rét ở rừng

Vành che nước dột, vành thưng gió về Ngọt ngào bóng nón râm che

Xế trưa, đồi trọc, nă’ng hè cháy thiêu Bởi thương anh địa chất nhiều

Một vành nón hẹp sớm chiều đội chung Nay xa Đèo Nón, Than Thùng Thủy chung ta với mình cùng có đôi

Bâng khuâng chân bước quả đồi

Ngoảnh trông nón vẫn bồi hồi vẫy theo Uông Bí 5-1963 Trong thơ Nguyễn Kinh Quốc có một cái bản mang

tên là Bản Trăng:

Trải mấy ngày đường Đoàn địa chất đẫm mình trong sương Tìm đến bản Trăng - nhờ vệt sao xa Và ánh lập lòe của bầy đom đóm...

... Ôi! Chiếc nôi khổng lồ treo chót vót giữa

trời xanh Rừng cây vách đá dựng thành Ru bản nhỏ chim trong giấc ngủ Bất tận, mông mênh...

Và một chiến công của Địa chất hẳn là lên đến đỉnh
núi Pia - Linh:

Trời sang thu rừng già nghiêng să’c thă’m Nă’ng vàng thau xuyên kẽ lá rung rinh Hỡi núi cao đã bao đời im lặng, Lần đầu tiên ta chinh phục đỉnh Pia Linh.

Sao thấy vă’ng tiếng nai kêu ngơ ngác? Đâu tiếng gà rừng xao xác gáy xa xa? Suối róc rách nước tràn qua kẽ đá, Trĩu nặng đôi bờ đỏ mọng trái dâu da.

Ôi Pia Linh núi cao vời vợi! Ta tạm dừng chân lưng chừng dòng suối Tìm quặng lăn theo cuội trôi về...

Đây là hình ảnh một cái tháp khoan trong thơ Thanh
Giang:

Từ năm mươi thước chon von đây Tôi xoáy vào sâu ba nghìn hai trăm thước Bao lo toan mơ ước Xoay trong ngày và đêm. Tôi thấy thơ địa chất nói đến tháp khoan, mũi khoan rất nhiều: “Lực lưỡng quá, những đòn ngang, ống chống
- Màu gỉ nâu gạch nét đậm trong mây”; “Đêm lặng vang xa rập rình tiếng máy - Đèn tháp khoan từng chụm nở trên cao”;... Cộng số mét khoan trong 15 năm của ngành Địa chất, bằng hơn một phần mười đường bán kính của trái đất. Ta yêu quí và tự hào về tháp khoan là phải! Có một vị thủ tướng kia, khi mũi khoan nước mình lần đầu làm phụt dầu lên, đã nhảy xuống tă’m, rồi mặc nguyên bộ quần áo đẫm dầu ấy về báo cáo trước quốc hội! Đây là cây búa địa chất: ... Khi mừng, búa cũng reo vui

Gặp than - bài hát xa khơi giọng trầm

Gặp đồng - tiếng hát vang ngân Gặp apatit - mênh mang tiếng hò...

Đây là chú ngựa thồ địa chất: ... Nay lên giữa những ngày xanh vời vợi

Ngựa rung bờm nổi gió cuộn mây theo Lưng nhẫy mồ hôi loáng nă’ng đỉnh đèo Đuôi phe phẩy, reo lá rừng xao xác Và đây là, rất đáng yêu, những tiếng chim vào trong tai người địa chất ấy: Rừng gần đầy hoa Rừng xa đầy chim Giọng thấp, giọng cao chen nhau trong gió Họa mi đất mừng tôi vừa tìm thấy than Sáo nâu, mừng tìm thấy să’t Hoàng yến, bạch yến mừng tìm thấy vàng,

thấy thiếc Vàng anh mừng tìm thấy đồng ... Và liếu điếu, bồ nông Và chào mào, sáo đá, Lòng vui tôi, đầy ă’p chim ca... Một anh địa chất thanh niên qua những nơi mà trước đây cha mình, trong Kháng chiến chống thực dân Pháp đã từng qua đến: Phải rồi, xưa cha ta đánh giặc cùng qua chốn

này đây Người viết thư về có nhă’c lên đất hôm nay Nhưng hồi đó ta còn nằm trong bụng mẹ
- Với những tên đất này, mẹ đã ru tâm hồn

thơ bé Ru những ước mơ khát vọng đời ta...

Duy Kha

Và một anh địa chất khác, đến tuổi đã làm bố, nói đến đứa con. Ghép hai bài thơ sát kề nhau, bỗng nảy ra một cảm giác gì thật thú vị! Đứa bé hai tay mũm mĩm đáng yêu lục ba lô của bố tìm quà, là một cảnh điển hình.

VỚI CON

Cha đi làm địa chất Mẹ cũng làm địa chất Ngày vui con ra đời Mênh mông rừng Việt Bă’c.

Mẹ đãi mẫu bên suối Chă’t chiu từng bụi vàng Như tình sâu mẹ gửi Vào tương lai xa xăm

Lâu lâu cha qua nhà Ôm con cười ha hả Con lục lọi tìm quà Ba lô toàn mẫu đá!

Cho con vài mẫu quặng Con chơi tập dựng nhà Mai sau con khôn lớn Đi tiếp đường mẹ cha.

Cha hôn vừng trán rộng Mẹ hôn màu mă’t xanh Vách núi nào sừng sững Mạch suối nào mông mênh. Cha yêu sao vỉa quặng Dòng sữa đời thơm thơm Mẹ yêu dòng suối lớn Dẫn đường con xa hơn.

Phạm Ngọc Điền

Đến đây tôi góp những câu thơ đạt nhất của nhiều bạn làm thơ. Chính bạn Bùi Công Tự cũng đã viết cho Phòng Chính trị Tổng cục Địa chất: “Người ta thường nói: thơ trước hết là tấm lòng của người viết”, và xin lỗi vì bản thân cũng chưa vừa ý với thơ mình. - Tôi xin giới thiệu những “tấm lòng người viết”.

Đáy nước in nền trời Mây hồng soi gương bóng Nhịp nhàng theo gợn sóng, Trời nửa dưới rung rinh Như đãi đãi bóng mình Để lă’ng dần să’c đỏ...

Minh Huy

Trời rung dưới nước, mà hóa ra trời đãi bóng mình để dồn să’c đỏ vào giữa, đó là bút pháp của những người đã từng đãi quặng, đãi cát lấy vàng...

Ta đi, xe khuất sau đồi

Núi Hồng vẫn thấp thoáng người vẫy tay. Con đường vào mỏ sớm nay Cong cong như nét lông mày người thương.

Bùi Công Tự

Núi Hồng là “đèo De, núi Hồng”, trong bài thơ Việt Bă’c của Tố Hữu đó. Bây giờ có mỏ than đã bă’t đầu khai thác trong những năm giặc Mỹ leo thang: Sau buổi đi lò, diều thả chơi Cánh diều phơ phất túm hoa tươi. Sáng phà hơi thở cho lòng đất, Chiều rảy hương hoa ngát khoảng trời.

Bùi Công Tự Đây là các anh thợ lò địa chất xong giờ lao động, thả diều chơi, nhưng đã chơi khá sáng tạo; là buộc hoa vào hai bên cánh diều. Ta đã sống những ngày trên đỉnh núi Ta đã nằm bên dòng suối bao đêm Ôi Hòn đá - Hay là ta đã gối? Trông rừng nào mình cũng thấy quen quen

Thương Giang
Ta đi vẽ những vỉa than

Nằm sâu dưới dải hoa ban trái mùa Lê Hùng Màn giăng mây cũng len vào

Hoa rừng theo gió ngạt ngào hương bay.
Đêm dài một giấc ngủ say

Vẫn theo từng mạch quặng dày trong mơ

Trương Công Tường Măng rừng đậm muối, săn gân cốt

Đèo cao hoa chuối đỏ trên vai
Quách Liêu
Đỏ giục lên đường, vàng gợi nhớ,

Hương gieo suy nghĩ mấy canh dài

Thạch Tâm Chiều tà nhớ buổi hoàng hôn

Bình minh nhớ buổi sương tan gọi đò Phạm Văn Quang Chiều nay trên giữa đỉnh đèo

Khăn mây ấp núi, nă’ng chiều lụa bay Văn Hoành Muốn đi núi chẳng cho đi,

Rừng chen mất lối, giây ghì lấy chân.

Hoa Lư Đường về bản nhỏ tră’ng hoa lê Phạm Ngọc Điền *

* * Tôi trở lại với cái kính hiển vi địa chất. Đây là một đoạn văn viết về những điều nhìn thấy dưới kính hiển vi: “Nhìn vào sẽ thấy muôn màu: đỏ, da cam, vàng, và nâu thẫm... Những màu să’c ấy hợp lại thành một bản vẽ thần thiên. Ở đây, trên nền đỏ phớt nâu, ánh lên những vòng dây uốn quanh co màu vàng rực rỡ: đó là những bào tử của những loài cây cỏ bị ép lại. Nơi khác, là những cây hóa thạch in trên nền xanh nâu. Nơi kia là những vết tích của những cây rong biển đã chết. Và đây là một hình ảnh gồm những sợi chỉ dài, đường thêu ră’c rối, giống như một bức thêu ren tuyệt đẹp. Và dưới kính hiển vi, những lớp lá mỏng và những chồi non của những cây cỏ xưa cho ta cảm giác như thấy một cơn bão tuyết!...”(1)

Địa chất học đưa ta vào những thế giới kỳ diệu như thế. Và khi học lịch sử của Trái đất, ta thấy những vết tích của sự sống cách đây những trăm triệu năm mà nay còn giữ nguyên, bởi đã hóa đá rồi. - Một con chim chỉ lớn bằng con gà nước đi trên bờ biển một trăm triệu năm trước đây; có một đợt sóng liếm vết chân của nó; chim bay khỏi, thì một đợt sóng khác lại mang đến một ít bùn phủ lên vết chân đó. Những bùn đó hóa đá, và ngày nay biển đã rút đi, nhưng dấu vết của loài chim vẫn còn được giữ lại. Thật là nên thơ! Khoảnh khă’c đã hóa thành vĩnh cửu: những giọt mưa rơi chảy đi, đã bốc hơi hai trăm triệu năm trước rồi, mà vệt tròn của nó để lại vẫn đang còn! “Phận mỏng cánh chuồn”, những cánh chuồn chuồn từ kỷ các bon cách đây 300 triệu năm vẫn còn như cất cánh să’p bay từ trên đá vôi. Nhựa thông cổ xa xưa dần dần ră’n lại thành ngọc hổ phách màu vàng, trong suốt; trong ngọc hổ phách, còn lại những con sâu bọ, những con kiến bị sa lầy giam trong nhựa thông trước đây; cho nên một nhà triết học Âu Tây cổ đã làm thơ đây có phải là một bài thơ cổ về địa chất? Kiến đang du ngoạn dưới ánh dương

Bỗng bị nhựa cây dính giữa đường. Khi sống bị người đời coi rẻ, Chết thành hổ phách quý hơn vàng. Yêu Địa chất, tôi yêu những người địa chất, tôi quí mến thơ của họ. Những người con đáng yêu quí ấy của nhân dân đều có một ý thức rất rõ ràng: phát hiện tài

(1) Rút ở sách “Trăm nghề của địa chất”.

nguyên, làm giàu cho đất nước. Họ nghĩ: “ Ôi! Đất nước có nghìn năm rách đói - Mà trong lòng chất nặng áo cơm”; họ ước mơ: “Hẹn những xuân sau chim bă’t cột đậu máy cày”. Do từ đó, tỏa ra sức mạnh của họ.

Những nhà thơ ở ngoài ngành cũng bị thu hút vào quỹ đạo của Địa chất. Trong bài Niềm vui này em hiểu, Thái Giang đã thành người tìm quặng: Trước chiều nay, trước hòn quặng đầu tiên Nỗi vui này có thể phát điên Anh muốn hú dài, cười lên cho hả. Không có ai. Ở đây rất lạ (Em đừng cười) Anh đã hát to Em biết đấy, xưa nay anh có hát bao giờ Thế mà đă’m say, ngân nga không dứt Và vách núi ném sang, gió tung phía trước Mặt suối dào lên, vang động rừng già... Hình ảnh anh địa chất đẹp biết bao! Không những ở cái dáng ba lô đầy mẫu quặng ở trên lưng của anh, nhìn nghiêng in lên nền trời; anh đẹp ở nơi ngực của anh có trái tim, và anh rất đẹp ở trong đầu của anh. Anh có khoa học kỹ thuật. Các anh cùng một nỗi lòng với tất cả thanh niên Việt Nam, với toàn thể nhân dân ta: yêu Tổ quốc, yêu Đảng, yêu Bác Hồ. Bài thơ này tìm thấy ở trong trái tim của các anh:

NHỚ BÁC

Trưa nay trên đỉnh đèo cao

Nă’ng buông, gió vẫn xôn xao cây rừng Bốn bên mây tră’ng bay vờn Bâng khuâng cháu nhớ tóc sương Bác Hồ. Cồn mây mang nước làm mưa

Cho muôn cây thă’m, cành khô nẩy chồi Gian lao bạc mái tóc Người

Để cho chúng cháu làm người hôm nay Trời ta lồng lộng mây bay

Có bao giờ hết được mây trên trời Ngàn sau mái tóc, hồn Người Vẫn tươi mát mãi đất trời thế gian.

Trưa nay trên đỉnh đèo cao

Nă’ng vàng tơ lụa, xôn xao lá rừng Cháu đi đuổi vỉa truy tầng Vẫn nghe có Bác trên đường dẫn đưa.

Đèo Vàng 5-1970 Lê Bính Hà Nội, ngày 9 tháng 10 năm 1970

MỘT EM NHỎ LÀM THƠ

I

Chuyện này thành hiện tượng từ năm 1966, lúc em bé Trần Đăng Khoa lên chín tuổi, làm những bài thơ đầu tiên của em tại xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Hưng. Đến đêm giao thừa dương lịch 31 tháng 12 năm 1968, chuyển sang mồng một tháng giêng năm 1969, thì em nhỏ thi sĩ Trần Đăng Khoa 12 tuổi là vai chính trong buổi phát đi của đài vô tuyến truyền hình Pháp: “Thế giới nhỏ của em Khoa”, tiết mục đặc biệt giới thiệu nhà thơ tí hon của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, và cuốn phim về em Khoa được giải thưởng mang tên một lãnh tụ cộng sản Pháp(1). Trước đó ít lâu, nữ văn sĩ Mađơlen Riphô (Madeleine Riffaud) có giới thiệu em trên tuần báo Nhân đạo ngày chủ nhật và trên đài phát thanh của Pháp; các thiếu niên tiền phong Pháp, mùa hè năm 1968 truyền nhau đọc rất thích những bài thơ dịch của Trần Đăng Khoa. Trong nước ta biết thơ em Khoa đã đành; như vậy là thơ em Khoa truyền ra cả ngoài nước.

(1) Vayăng Cutuyariê (Paul Vaillanl Couturier).

Thơ em Trần Đăng Khoa xuất hiện lên như một tiếng gà gáy buổi sớm, rất tươi sáng mới mẻ, như trong bài thơ Ò Ó O của em làm năm 1967. Ò ó o... Ò... ó... o... Tiếng gà Tiếng gà Giục quả na Mở mă’t Tròn xoe Giục hàng tre Đâm măng Nhọn hoă’t... ... Giục đàn sao Trên trời Chạy trốn. Gọi ông trời Nhô lên Rửa mặt, Ôi! Bốn bề Bát ngát Tiếng gà Ò... ó... o... Ò... ó... o.. Rõ ràng là em bé mười tuổi đùa, bă’t chước hệt tiếng gà gáy ở nước ta, không phải chẳng hạn như Côcơricô (Coquerico) ở nước Pháp, mà đúng là Ò... ó... o... kia, vang lên giữa những hàng tre và những bụi chuối. Ôi con gà gáy sáng đã bao nhiêu triệu, bao nhiêu vạn năm nay, ai nấy cũng đã nghe nhàm quá rồi, nhưng em bé và nhà thơ vẫn phát hiện được cái rất là mới. Chao ôi tiếng gà gáy đánh tan cả âm khí nặng nề, ở hoàn cảnh nước ta đang có chiến tranh bởi giặc Mỹ xâm lược, tiếng gà em bé Khoa cất ò ó o lên; đàn sao trên trời chạy trốn toán loạn! Ôi! Bốn bề - bát ngát - tiếng gà - na mở mă’t, mở mă’t ra nhìn, tre đâm măng, và măng lại nhọn hoă’t, chuối chín, đậu nẩy mầm, lúa uốn câu, trâu ra đồng, và trước tiên là ông mặt trời nhô lên rửa mặt, sự sống nở ra sáng tươi chiến thă’ng biết bao!

Tiếp đến bài Mưa. Em bé mười tuổi ấy tả một cơn dông từ lúc gió cuốn mây vần đến lúc mưa đã rơi lộp bộp. Em tạo không khí rất giỏi, dựng lên một không khí chuẩn bị khẩn trương, cả giới tự nhiên nổi dậy đi đánh giặc. Ông trời mặc áo giáp đen ra trận, Sấm ghé xuống sân khanh khách cười, đúng là cái không khí oi nồng căng thẳng trước cơn dông, lại thêm vai trò của gió nổi lên cuốn lốc, nhưng khi đã mưa được rồi, thì dịu mát hẳn đi.

... Muôn ngàn cây mía Múa gươm, Kiến Hành quân Đầy đường. Lá khô Gió cuốn, Bụi bay Cuồn cuộn, Cỏ gà rung tai Nghe, Bụi tre Tần ngần Gỡ tóc, Hàng bưởi Đu đưa Bế lũ con Đầu tròn Trọc lóc Sấm Ghé xuống sân Khanh khách Cười... Em nhỏ Trần Đăng Khoa đóng góp những bài thơ của em vào cuộc đời, và đóng góp cái thế giới của tâm hồn em, của tâm hồn trẻ con vào thơ. Những bài thơ của Trần Đăng Khoa bă’t đầu được đăng báo, và tức thì được khă’p nơi chú ý đến thơ em, không phải chỉ tại vì mấy chữ chú thích “tám tuổi”, rồi “chín tuổi”, mà chính vì đây là một hồn thơ, một cách nhìn thật là đặc biệt.

Mười tuổi, Khoa đã biết đưa cái hơi ca dao cổ truyền vào thơ mình, em vẽ một bức tranh dân gian: “Đám ma bác giun”. Các bạn của em kể lại rằng: Hôm ấy, trong lúc làm thơ, Khoa đã nhờ các bạn mình đi bă’t về đủ các thứ kiến, Khoa bỏ vào cái lọ thủy tinh của cha vốn đựng chè, và quan sát tỉ mỉ các loại kiến, đặng trao cho mỗi loại kiến một vai trò thích hợp trong đám ma giun: ... Cầm hương cụ kiến bạc đầu Khóc than kiến cánh khoác màu áo tang Kiến lửa đốt đuốc đỏ làng

Kiến kim chống gậy, kiến càng nặng vai... ... Kiến đen uống rượu la đà, Bao nhiêu kiến gió bay ra chia phần. Bạn đọc khă’p nơi rất chú ý đến thơ Khoa, và rất mực chú ý đến Khoa, những người ở cách hàng trăm kilômét cũng tìm nhà Khoa đến thăm, một số người còn phảng phất nghĩ đến những yếu tố kỳ đồng, thần đồng... Còn Khoa thì cứ vui chơi tự nhiên với các bạn cùng lớp, cùng lứa: mười tuổi, em học lớp ba, đi câu, đi đánh dậm với bạn bè, chạy thả diều rất say mê. Em cũng như là mọi trẻ em khác, duy có khác một điều, là em có năng khiếu thơ đặc biệt.

Trần Đăng Khoa sinh tháng 4 năm 1958 ở xã Quốc Tuấn. Từ lúc Khoa bé xíu, bà ngoại đã ru bằng những điệu chèo Lưu Bình, Dương Lễ, Quang âm thị Kính, mẹ ru bằng Kiều, mẹ gần như thuộc cả truyện Kiều. Mẹ Khoa kể: “Từ lúc nó hơi biết, nó đã bă’t tôi đọc ca dao, nó lại bảo kể chuyện cổ tích, chuyện nọ dọ chuyện kia, chuyện nào nó cũng thích. Nó chỉ khỏe hỏi vặn, chả có sức đâu giải nghĩa hết được cho nó”. Tối nào mẹ Khoa cũng kể, nhưng kể mãi rồi cũng hết chuyện; một tối bí quá, mẹ nói: “Bảo anh Minh mày kể cho nghe!” Minh anh cả của Khoa, là giáo viên cấp hai, mở cái tủ to đầy những sách nói:
- Em cố học đi, biết chữ tha hồ đọc. Học xong lớp vỡ lòng, Khoa đã bă’t đầu đọc sách. Anh Minh có hàng ngàn quyển, cho em Khoa vài trăm quyển. Tôi đã hai lần đến thăm nhà cháu Khoa: một tủ sách nhỏ của riêng em đặt bên cạnh một tủ sách lớn. Khoa thích nhất đọc các tập thơ. Có lần anh thử hỏi em, trong khi gió thổi mạnh:
- Trông ngọn tre giống cái gì?
- Giống ông say rượu. Một hôm ngồi đun bếp, cháu Khoa lên chín nhìn thấy con bướm bay ngoài vườn, lần đầu tiên em đã buột miệng đọc thành bài thơ Con bướm vàng. Hôm ấy Khoa để nồi cơm chương, mẹ đi làm về mă’ng, Khoa không dám cãi, đứng im không dám nói là tại làm thơ. Đầu lớp hai, Khoa đã làm được vài chục bài thơ,

nhưng chỉ đọc cho em gái là Giang nghe lúc đó mới ba tuổi. Giang nghe thơ Khoa vài lần là thuộc, lại đem đọc cho các bạn bốn năm tuổi khác. Người lớn nghe trẻ đọc, hỏi: thơ của ai? Từ đó mới biết là Khoa làm thơ. Trần Đăng Khoa rất mê đi học. Năm 1967, 1968, 1969, 1970 đều được bầu là cháu ngoan Bác Hồ. Ban đầu học toán không khá bằng văn. Nay em là học sinh tiến bộ toàn diện. Em chép thơ của mình thành một tập, và tự lấy tên cho tập thơ ấy là “Từ góc sân nhà em”. Cái thế giới đầu tiên của em là cái sân nhà mình, ra đó chạy chơi, từ đó mà khám phá rộng ra cả vườn, cả xóm, cả làng, cả nước. Tôi đã đứng giữa cái sân nhà em Khoa ấy; một cái sân gạch, một cái nhà tranh không lớn gì hơn những sân hoặc nhà khác, rất bình thường như trăm nghìn sân với nhà ở miền Bă’c nước ta, nhưng trong thơ em Khoa đã biến ra thành một vũ trụ tí hon đầy thơ mộng. Cây bưởi đứng kia là bế lũ con đầu tròn trọc lóc, vạt mía kia là lá mía tuốt gươm, cây dừa xa kia là:

Đứng canh trời đất bao la
Mà dừa đủng đỉnh như là đứng chơi;

Thơ em Khoa đã chứng minh một lần nữa rằng: tình yêu và tâm hồn thă’m thiết của con người biến vật bên ngoài đời thành vật ở trong lòng, lấy vật ở ngoài đời mà tạo ra một thế giới mê say, thậm chí là kỳ diệu nữa! Đó là bí quyết của thơ, của tình yêu.

Năm 1967, Khoa học lớp hai, thầy giáo Nhân hiệu trưởng biết Khoa tập làm thơ, khuyến khích em nhiều. Thầy thường khuyên:

- Làm thơ trước hết phải có tình. Phải yêu từ ngọn lúa, con đường, con mương, làng xóm. Nhất là phải biết yêu Tổ quốc, đồng bào.

Khoa hiểu ý thầy. Em rất yêu các bạn. Khoa được nhiều tặng phẩm: bút, sách vở ở các nơi gửi cho; Khoa thường chia cho các bạn cùng lớp; bạn bè cũng yêu mến Khoa.

Em Khoa rất giầu tình cảm. Từ tấm bé, Khoa đã được bà ngoại âu yếm, đi đâu bà cũng đi trước, cháu lon ton chạy sau, không rời ra lúc nào. Nằm võng, bà lại hát, lại kể, cháu ngủ lúc nào không biết. Cháu lên sáu thì bà mất. Khoa ngơ ngẩn mãi. Hái một lá trầu, Khoa vẫn cứ hái cho bà và cho mẹ. Bà mất rồi, Khoa làm bài thơ Đánh thức trầu, vẫn như bà còn sống. Trước đây bà ngoại dặn Khoa: Nếu hái trầu ban đêm, thì phải đánh thức trầu dậy, bằng câu này rồi hãy hái: “Trẩu trẩu, trầu trầu!

Mày làm chúa tao, Tao làm chúa mày, Tao không hái ngày mà hái đêm, Thức dậy cho tao hái”.

Đến khi chín tuổi, Khoa làm thành thơ, và bài thơ yêu
mến, nâng niu, tình nghĩa với cây trầu biết bao:

Đã ngủ rồi hả trầu? Tao đã đi ngủ đâu Mà trầu mày đã ngủ? Bà tao vừa đến đó, Muốn xin mấy lá trầu, Tao, không phải ai đâu, Đánh thức mày để hái! Trầu ơi hãy tỉnh lại Mở mă’t xanh ra nào Lá nào muốn cho tao Thì mày chìa ra nhé, Tay tao hái rất nhẹ Không làm mày đau đâu... Từ góc sân nhà em, nhưng Khoa nhìn lên, thấy trời xanh nhìn cao ra xa, thấy “Cánh cò chớp tră’ng trên sông Kinh Thầy”. Và một hôm thấy máy bay Mỹ bị bộ đội ta bă’n rơi xuống ở phía sông Kinh Thầy, em ghi vào trong thơ:

... Thấy đạn các chú giăng đầy

Máy bay giặc Mỹ lăn quay thêm nhiều; Khoảng trời em đến là yêu Góc sân nho nhỏ chiều chiều đứng trông. Như vậy là em bé đã biết ghét giặc xâm lược. Cái ghét ấy đã thành căm thù, khi giặc Mỹ bă’n phá cầu Phú Lương tại Hải Dương, và con chó vàng nhà Khoa nghe tiếng bom, sợ, bỏ nhà đi mất. Khoa thương nó, khóc hàng giờ, và viết bài kỷ niệm ngày mất chó, 4 tháng 3 năm 1967:

Tao đi học về nhà Là mày chạy xồ ra, Đầu tiên mày rối rít Cái đuôi mừng ngoáy tít, Rồi mày lă’c cái đầu, Khịt khịt mũi, rung râu: Rồi mày nhún chân sau, Chân trước chồm mày bă’t Bă’t tay tao rất chặt, Thế là mày tất bật Đưa vội tao vào nhà...

... Nghe bom thằng Mỹ nổ Mày bỏ chạy đi đâu Tao chờ mày đã lâu Cơm phần mày để cửa Sao không về hả chó Tao nhớ mày lă’m đó Vàng ơi! là Vàng ơi!

Sao không về, Vàng ơi

Trần Đăng Khoa rất biết yêu thương. Em thương bác đẩy xe bò “mồ hôi ướt lưng, căng sợi dây thừng”, chở vôi cát về xây trường học, và mời bác vào nhà mình, “Cơm cháu vừa xới, - mời bác cứ ăn - nước cháu rót xong - mời bác cứ uống”. Em thương thầy giáo một hôm trời mưa đường trơn bị ngã, cho nên dân làng bèn đă’p lại đường. Thơ em dặn bé Giang ở nhà chơi, đừng ra bờ ao mà rơi xuống nước, đừng đi bêu nă’ng mà nhức đầu, đừng nghịch đất mà đau mă’t. Mẹ cha bận việc ngày đêm,

Anh ngồi trong lớp, lo em ở nhà

Cảm động nhất, là bài thơ em Kính tặng mẹ. Tại giặc Mỹ xâm lược, mà mẹ em phải vất vả, nhưng Khoa cảm thấy là lỗi của mình chưa làm được gì bao nhiêu để đỡ cho mẹ mình. Khi mẹ vă’ng nhà em luộc khoai

Khi mẹ vă’ng nhà em cùng chị giã gạo...

Sớm mẹ về thấy khoai đã chín Buổi mẹ về gạo đã tră’ng tinh Trưa mẹ về cơm dẻo và ngon Chiều mẹ về cỏ đã quang vườn Tối mẹ về cổng nhà sạch sẽ Mẹ bảo em: dạo này ngoan thế!
- Không mẹ ơi, con chửa ngoan đâu Áo mẹ mưa bạc màu Đầu mẹ nă’ng cháy tóc Vì giặc Mỹ mẹ còn khó nhọc Con chưa ngoan, chưa ngoan

Khi mẹ vă’ng nhà

Lúc bài thơ chuyển giọng, và nhà thơ mười tuổi bảo rằng “con chưa ngoan, chưa ngoan”, người đọc cảm thấy ươn ướt ở nơi mă’t mình. Thơ em Khoa xúc động được lòng người, đó là một đức tính lớn.

II

Năm 1967, tôi cùng với nhà thơ Huy Cận bạn tôi, là Phó chủ tịch Ủy ban Thiếu niên nhi đồng, về dự một cuộc họp khá đặc biệt: nhân một ngày hội của thiếu nhi mở tại huyện, Ủy ban hành chính huyện Nam Sách Hải Dương có mở một cuộc họp gồm một số đại biểu có trách nhiệm về thiếu nhi ở Trung ương, ở tỉnh Hải Hưng, huyện Nam Sách, và xã Quốc Tuấn, để bàn việc giúp đỡ giáo dục cháu Trần Đăng Khoa thế nào đặng phát huy được lâu dài và đúng hướng tài năng của Khoa. Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa rất trân trọng những nhân tài. Cố nhiên là cuộc họp này không cho em Khoa biết. Đúng hướng bảo vệ em Khoa, là cho em học toàn diện, khuyến khích em vui chơi, làm lụng, hòa hợp với các bạn khác, và để tài thơ em phát triển thoải mái theo đúng sự hồn nhiên chân thực của tuổi trẻ thơ.

Trên thế giới, cũng có những hiện tượng em nhỏ làm thơ đặc biệt như em Khoa, nhưng mỗi thứ xã hội có một tâm trạng, một hồn thơ khác nhau. Tôi được biết ở Pháp trước đây có Minu Dơruê (Minon Drouel) hiện nay là nữ văn sĩ, mới tám tuổi đã có những bài thơ được cả nước chú ý. Bài được truyền tụng nhất của em bé gái là bài Cây ơi bạn ta:

Cây ơi, bạn ta Cây một mình trơ trọi của ta Lưu lạc cũng như ta Lưu lạc trong trời đất Lưu lạc giữa bùn lầy. (Arbre mon ami Mon tout seul Perdu comme moi Perdu dans le ciel Perdu dans la boue) Ôi! Em bé gái mới hát tiếng đầu tiên của tâm hồn mình, đã nói nỗi bơ vơ, cô đơn phổ biến cho mọi người ở trong một xã hội mà tiền tài vẫn còn là huyết mạch của thiên hạ, và mỗi cá nhân ai lo phần nấy, đơn độc lẻ loi.
- Vì vậy nên tiếng thơ của bé Khoa 9 tuổi Việt Nam mới cất lên, thế giới đã đón lấy ngay cái rất mới lạ đối với phương Tây: một lòng yêu đời sáng tươi, trẻ trung như mới vừa tạo thiên lập địa, lòng yêu đời của nhân dân, dân tộc Việt Nam tươi roi rói ở giữa cuộc đời!Khoa có một hồn thơ rất sớm nhậy cảm. Nhậy cảm

trước tiên với đất nước non sông, làng mạc đồng bằng miền Bă’c! Cây cau, Cây na, Hoa lựu, Vườn cải, Cây đa, Cây bàng, Con trâu đen lông mượt, Gà con liếp nhiếp, Mùa xuân mùa hè... đó là tên những bài thơ của em. Khoa rất nhạy cảm với tình nhà cửa, làng nước, quê hương; em cảm nghe cái vô hình yêu mến trong Tiếng võng kêu:

Kẽo cà kẽo kẹt Kẽo cà kẽo kẹt Tay em đưa đều Ba gian nhà nhỏ Đầy tiếng võng kêu

Kẽo cà kẽo kẹt Mênh mang trưa hè Chân co chân ngủ Lim dim cành tre. ..

Em cảm nghe cái vô hình yêu mến của Nửa đêm:
Nghe hàng chuối vườn em
Gió trở mình trăn trở...
... Cây cau nó bức quá
Phành phạch quạt liên hồi
Em cảm thấy cái đẹp đẽ của hoàng hôn chuyển thành
đêm trăng mọc:

... Dơi chiều khua chạng vạng; Ai dă’t ông trăng vàng Thả chơi trong lùm nhãn. Đúng em Khoa là một thi sĩ, cho nên em cảm thấy được cái tâm hồn thi sĩ của những người khác, bài thơ Tiếng chim chích chòe tế nhị biết bao! Khoa đã sờ tới được, đụng tới được cái tinh vi lớn lao của sự sống! Mấy anh pháo binh bă’n úng cao xạ mà nghe tiếng chim ca, Khoa đã tả được bằng một nhịp điệu, một ngập ngừng ở cuối bài thật là kỳ thú:

Em đi học về Thấy ụ pháo giữa đồng quê Bao nhiêu khẩu pháo đều rê rê nòng Pháo vươn theo ngọn cờ hồng Trong tay một chú vẫy trong nă’ng chiều Cánh đồng vui reo Gió đồng rộng rãi Nòng pháo bỗng nhiên dừng lại Bao nhiêu cái mũ lă’ng nghe Xa xa từ một ngọn tre Tiếng chim chích chòe đang hót! Ít tuổi lă’m mà Khoa nói được sự vĩ đại của các anh bộ đội, lính của nhân dân. Vĩ đại ở tâm hồn! Tâm hồn bộ đội sao mà đẹp đến thế! Bao nhiêu cái mũ lă’ng nghe
- Tiếng chim chích chòe - Đang - Hót. Khoa rất yêu bộ đội. Đây là mấy em cầm cành đào đến mừng bộ đội:

Kẹo xanh, kẹo đỏ rất nhiều Đứa nào anh cũng chia đều như nhau Đứa nào anh cũng xoa đầu

Đứa nào anh cũng bế lâu trong lòng Khẩu pháo nó đứng nó trông Xem ra cũng muốn kẹo hồng, kẹo xanh.

Tất cả cái nhóm ấy đều đáng mến yêu như nhau: các anh bộ đội, các em thiếu nhi, các khẩu pháo, và cả các chiếc kẹo.

Cao hơn nhạy cảm, Khoa còn có xúc cảm thơ, nghĩa là xúc cảm thành sáng tạo thơ, thành hình tượng thơ. Chú bé chạy thả diều với bạn, thật là kỳ lạ, chă’c hẳn quần chú bé còn ống cao ống thấp chứ gì, coi chừng cái quần thă’t không kỹ còn tụt xuống là đằng khác, thế mà chú bé ấy làm thơ về Thả diều:

Cánh diều no gió
Sáo nó thổi vang
Diều phất giấy, cong cong, khuyết khuyết, ban đêm
nhìn lên thấy:
Sao trời trôi qua

Diều thành trăng vàng

Giữa trưa nhìn lên thấy: Diều là hạt cau

Phơi trên nong trời
Sau những đoạn tả diều, bài thơ bỗng chuyển từ rất
thú vị:

Ơi chú hành quân Cô lái máy cày Có nghe phơi phới Tiếng diều lượn bay... Thơ là phản ánh cả một xã hội. Những bài thơ đã dẫn trên đây của Trần Đăng Khoa, vô hình trung mà nói xã hội nước Việt Nam dân chủ cộng hòa; Khoa chỉ nói quan sát, cảm xúc của mình, mà tự nhiên toát ra cái tươi sáng của xã hội, phản ánh qua tâm hồn một trẻ em. Đến đây tôi dẫn một phản ánh trực tiếp: Khoa tả một cảnh đập lúa, lúc Vào mùa:

Sân kho máy tuốt lúa Mở miệng cười ầm ầm Thóc mặc áo vàng óng Thở hí hóp trên sân

Thóc gài mái tóc xanh Thóc bay quanh tiếng cười Trâu ngửi mùi rơm mới Cái chân giậm liên hồi Chị chủ nhiệm rũ rơm Anh dân quân đập lúa Thóc nở bung như sao Nhuộm vàng cả trời cao. Nhân vật chính là thóc, âm nhạc chính là thóc, múa nhảy chính là thóc. Khoa nói như thật: Thóc mặc áo vàng óng - Thở hí hóp trên sân. Tôi nghe kể lại rằng: Khi đăng bài này, một tờ báo địa phương đã chữa lại: “Thóc mặc áo vàng óng Nhảy nhót mãi trên sân”. Lúc đó Khoa 10 tuổi, thă’c mă’c: “Sao lại chữa của em! Hết ngày mùa thì thóc làm sao nhảy nhót được mãi. Em nói là thóc nó thở hí hóp kia mà!” Khoa dùng chữ, chọn tiếng rất chính xác. Nếu là ngô văng ra giữa sân, thì hạt ngô không thể nào thở hí hóp được, vì nó chỉ có một cái vỏ tròn nguyên, còn hạt thóc là gồm hai mảnh trấu quặp lại thành cái vỏ, nên khi thóc văng ra, thóc mệt, thở hí hóp như con cá có hai mang bị nằm trên cạn.

Vụ gặt chiêm năm 1968, Khoa viết bài Tiếng trống làng tạo một không khí xáo động, khẩn trương gặt hái, thật là rộn rịp:

Tùng! Tùng! Tùng! Tiếng trống làng Giòn giã. Không gian Phơi bụng cá Phương đông Xòe hồng Nan quạt... ... Đầy làng Tiếng gà Quang quác, Tiếng chó Khau khau Tiếng gọi nhau Ơi ới... Nhưng tôi muốn trở về với những sáng tạo thơ của Trần Đăng Khoa. Trong các bài thơ về cây của em, tôi thấy em chăm chút lao động nhiều trên bài thơ Cây dừa. Phải chăng bởi vì cây dừa có một hình thể đặc biệt, và bởi vì từ lúc đấu tranh thống nhất, miền Bă’c tỏ tình yêu đối với miền Nam, trồng đây đó rất nhiều dừa, và cây dừa là cây tiêu biểu cho miền Nam ruột thịt.

Cây dừa xanh tỏa nhiều tàu Dang tay đón gió, gật đầu gọi trăng... ... Đêm hè hoa nở cùng sao

Tàn dừa chiếc lược chải vào mây xanh Ai đem nước ngọt nước lành Ai đeo bao hũ rượu quanh cổ dừa...

Cái thế giới của tâm hồn trẻ con vẫn là một mạch

nước tươi mát trong thơ Khoa. Buổi sáng nhà em: Ông trời nổi lửa đằng đông

Bà sân vấn chiếc khăn hồng đẹp thay... . .. Bác nồi đồng hát bùng boong, Bà chổi loẹt quẹt lom khom trong nhà.

Có một không khí gì của chuyện thần thoại... Khoa có con mă’t quan sát vừa đúng vừa nên thơ: Trận địa bỏ không, các chú cao xạ đã đi xa rồi, Dưới hào nước chẳng theo đi, Cá cờ một chiếc đớp ria cánh bèo Em nhìn đáy nước trong veo Máy bay một mảnh că’m xiêu vỏ hà... Tôi hỏi Khoa về câu thơ tám chữ “Că’m xiêu vỏ hà” thì Khoa giải thích: mảnh máy bay Mỹ că’m trên trận địa, như cái vỏ hà că’m xiêu trên rá cơm. - Lối tạo hình này là riêng của Khoa, người lớn không tạo hình như vậy. - Kết bài này, em Khoa kết hợp thơ với chiến đấu rất thoải mái: Thảo nào các chú đã xa, Thằng giặc chẳng dám bay qua nơi này. Vì có cái mảnh máy bay Mỹ că’m xiêu vỏ hà! Khoa có một câu thơ đi chọc ếch, tôi rất thích; ra đi chẳng có gì, lúc trở về: Giỏ không thoă’t đã đựng đầy tiếng kêu. Nếu là đi bă’t chim trở về, giỏ không thoă’t đã đựng đầy tiếng chim, thì thơ chẳng có gì là hay đáng kể. Phải là giỏ đựng ếch mới hay. Bởi con ếch bụng nó rỗng đầy hơi, lại gặp cái giỏ rỗng, rồi tiếng nó kêu cũng ì ộp phồng lên, rỗng, ba cái rỗng ấy gặp nhau, cái rỗng này đựng hai cái rỗng kia, cho nên câu thơ mới thật thú vị!

Khoa đúng là em nhỏ mười tuổi và cũng lại vượt mười tuổi rất xa; khi em nghe thầy giáo đọc thơ, tiếng thầy đọc làm cho em tưởng như nghe tiếng âm thanh mà phải một hồn thơ đã từng trải mới nhận thấy được:

Nghe trăng thở động tàu dừa,

Nhất là: Rào rào nghe đổ cơn mưa giữa trời Nhưng em đúng là trẻ con, em lẫn lộn sự nhớ lại và

sự thấy thật; thầy giáo đã đi tòng quân, tuy nhiên:
Đêm nay thầy ở đâu rồi?
Nhớ thầy em vẫn lặng ngồi em nghe...

Khoa có một sức khái quát rất mạnh. Khi em Khoa viết trong bài tiếng trống làng: “Không gian - Phơi bụng cá”, thì em đã biết dùng lối hình tượng khái quát của đồng bào trong xã mình vẫn nói. Vòm trời từ ban đêm tối đen, chuyển dần sang bừng sáng, thế là không gian phơi một màu bạch như dưới bụng cá! Còn khi Khoa nói về lũ Gà con liếp nhiếp:

Đôi mă’t tròn trong như hai giọt nước,
Hai giọt nước không bao giờ khô được

thì đây là hình tượng của Khoa. Chính cái lối tạo hình tượng đó làm cho em Khoa viết ba đoạn thơ hay về mặt trăng. Mặt trăng muôn đời, hàng nghìn thi sĩ đã so sánh ví von rồi, nhưng Khoa cứ thấy được cái mới lạ: Trăng ơi từ đâu đến

Hay từ cánh rừng xa Trăng vàng như quả chín Treo lơ lửng trước nhà

Trăng như trái chín đỏ, chín vàng, nên phải gợi đến cánh rừng xa. Hình tượng này chưa mới lă’m, vì trước đây, nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương đã nói rồi: Một trái trăng thu chín mõm mòm

Đến hình tượng, thứ hai thì thật là mới lạ: Trăng ơi từ đâu đến

Hay từ biển diệu kỳ Trăng tròn như mă’t cá Không bao giờ chớp mi

Một hình tượng mà xâu chuỗi được từ trời sang biển, từ biển đến trời, trăng là mă’t của một con cá nào nhìn nghiêng kỳ diệu đến thế! Tôi vốn sinh ra và lớn lên trên bờ biển Qui Nhơn miền Nam Trung bộ, từ nhỏ đã ra bãi biển ngă’m trăng rằm mọc nhô từ dưới biển lên, đúng là mă’t của một con cá bể chứ gì nữa! Tới hình tượng thứ ba, thì chỉ có một trẻ em mới, lần đầu tiên, nghĩ ra trong thơ: Trăng ơi từ đâu đến

Hay từ một sân chơi Trăng bay như quả bóng Đứa nào đá lên trời.

Cái cú sút này hẳn là của một em thiếu nhi Việt Nam, con cháu của một dân tộc anh hùng, mới đá được quả bóng sáng bay lên thành mặt trăng như vậy. III Dịp 1-6-1969, Khoa lần đầu tiên được về Hà Nội. Thủ đô, đối với Khoa trước hết là nơi có Bác Hồ ở. Cho nên lên Hà Nội, em đến ngay trước quảng trường Ba Đình, mong thấy Bác Hồ. Chưa được thấy Bác, thì ít nhất em cũng được thấy Phủ Chủ tịch, nơi mà em nghĩ rằng Bác đang ở.

Từ lúc chín tuổi, nhìn Bác Hồ trong ảnh treo giữa
nhà, Khoa đã viết:
Bác lo bao việc trên đời,
Ngày ngày Bác vẫn mỉm cười với em.

Khoa nói lên tình thiết cốt của nhân dân khi nghe tin lần đầu tiên giặc Mỹ ném bom Hà Nội, ai cũng như ai tha thiết bảo vệ Bác Hồ:

Giặc Mỹ ném bom Hà Nội rồi Hà Nội có Bác Hồ đang ở Mẹ em nấu cơm dụi lửa Cha em họ trâu giữa đường cày Các cô các thầy Ngừng giảng bài giữa lớp Chúng em nhìn nhau không chớp Giặc Mỹ ném bom Hà Nội rồi...

Hôm nay ngày Quốc tế thiếu nhi, Khoa vui sướng vô
cùng:

Bác ơi, cháu đến đây rồi,

Ba Đình phượng đỏ, một trời tiếng ve Cháu nghe Hà Nội vào hè, Hồ Gươm nước biếc, bốn bề hoa tươi. Sang năm, Bác tám mươi rồi, Bác ơi! Bác thấy trong người khỏe không?

Em nhỏ 12 tuổi thốt câu chí hiếu chí tình!
*
* *

Thơ em Khoa căm thù giặc Mỹ xâm lược. Dĩ nhiên là như thế. Mỹ giết trẻ em ở các trường học Hương Phúc, Thuỵ Dân, và nhiều nữa trên miền Bă’c. Và: Tại sao giặc Mỹ vứt những em bé miền Nam vào lửa" Thơ Tố Hữu nói: “Má ơi! Nóng quá! Cứu con mau!”. Cho nên các thiếu nhi Việt Nam căm thù giặc Mỹ, trong lúc đáng lẽ tuổi của các cháu chỉ có yêu thương.

Khi từ một nước ngoài, em Myraya Lihimét 12 tuổi, có bài thơ “Bức thư ngỏ gửi Việt Nam” dịch đăng ở báo Thiếu niên tiền phong số 524, thì em Khoa mười tuổi đã có thơ đăng báo họa lời người bạn xa, cảm ơn bạn yêu đất nước quê mình, kể tội ác của giặc Mỹ. Nhưng:

Chúng tôi đến lớp ngày ngày

Mũ rơm tôi đội, túi đầy thuốc men Ao trường vẫn nở hoa sen, Bờ tre vẫn chú dế mèn vuốt râu.

Khoa đã nói lên ý chí của tất cả thiếu nhi Việt Nam. Tôi rất thích bài thơ Em kể chuyện này, trong khi đi bình thơ, đã nhiều lần hào hứng đọc trước công chúng, đặc biệt là tôi đã giới thiệu vào Buổi phát thanh cho đô thị miền Nam. - Có một điều đáng chú ý là Khoa dùng thể thơ tự do một cách trôi chảy, thoải mái, tự nhiên, có lẽ là sức cố gă’ng của lớp nhà thơ đi trước trong sự lao động thơ, trong nghề thơ, trong việc cần nă’m các dụng cụ thơ, vô hình đã truyền kết quả sang cho lớp bạn trẻ, cho lớp con cháu làm thơ chăng? Đây là một bài thơ thể tự do có vần. Em Khoa biết nói khoa trương như các thi sĩ từ xưa đến nay:

Sáng nay bọn em đi đánh dậm Ở ao ven làng

bên ruộng lúa xanh non. Những chị lúa phất phơ bím tóc, Những cậu tre bá vai nhau đứng học Những chị cò áo tră’ng khiêng nă’ng qua sông...

Khoa lại có những hình tượng tươi mới để nói về cua, cá:

Chúng em rất vui Vì đánh được nhiều cá Này chị cua càng giơ tay chào biển lúa Này thằng dói nhớ ai Mà khóc mãi mă’t đỏ ngầu như lửa Này lão trê nhảy võ ở đâu Mà ngã bẹp đầu... Bỗng trên đường về nhà, các em gặp mấy bạn gái nhỏ tay cầm cái cuốc, hỏi: các bạn làm gì? Thì các em gái trả lời rằng

Đêm qua Giặc Mỹ bị bă’n rơi xuống cánh đồng ta Các chú dân quân dong nó đi xa Nay còn dấu chân in trên cát Những dấu chân trông vào nhức mă’t Các bạn đào đổ xuống ao sâu! Chă’c Khoa đã nhớ tới lời cha ông ta nói: “Ghét như đào đất đổ đi”. Nhưng đến đây, bài thơ chuyển một cách không ai ngờ trước được. Bọn con trai nghe nói thế,

Chúng em lặng nhìn nhau: Chao ôi! Những lão trê nhảy võ bẹp đầu, Những chị cua càng giơ tay chào biển lúa, Những thằng dói mă’t đỏ ngầu như lửa Đã ăn dấu chân này Bẩn thỉu biết bao! Chẳng ai bảo ai chúng em đổ cả xuống ao Trở về với chiếc giỏ không Và hát nghêu ngao
- Những chị chim sâu trên cành Nhìn chúng em cười tích tích.

Lúc đó em Khoa mười một tuổi. Cách kết cấu bài thơ làm ta bất giác nghĩ nhớ đến lời nói của Khổng Phu Tử: “Bất nghĩa mà nên giàu sang, cái giàu sang ấy ta coi như mây nổi”. Khoa đã có được nghe thầy Thường kể chuyện Sào Phủ, Hứa Do đời xưa; nhưng từ câu chuyện thầy kể, mà lĩnh hội được cái tinh thần cao sạch ngang nhiên, và cho vào bài thơ khinh ghét giặc Mỹ của mình, với một giọng thơ sảng khoái hào hùng, đó là điều thật đáng quý!

*
* *

Em Trần Đăng Khoa nhỏ tuổi đã biết học cái hay, thu hút cái tinh hoa của người khác - ca dao, truyện thần thoại, các tác giả - nhưng em đã biến ra thành của em, đặt vào trong không khí, trong từ trường của thơ em. Nguồn sách vở do người anh giáo viên cấp hai tìm chọn cho em đã dạy cho em rất nhiều; con đường học tập đối với em, quan trọng không kém con đường quan sát. Và em cũng thành thật nói: câu thơ này, câu thơ kia của em là vốn bă’t nguồn từ đâu.

Tôi chưa có dịp hỏi Khoa cho rõ, nhưng trong bài Đám ma giun có thể Khoa đã nhớ đến câu ca dao cổ:

Con cò mă’c dò mà chết

Mẹ con bìm bịp đổ thóc nếp ra xay Chim cu mở lịch xem ngày

...

Cà cuống uống rượu la đà Con cóc con ngoé nhẩy ra chia phần;

Thơ của em Khoa viết:
Kiến đen uống rượu la đà
Bao nhiêu kiến gió bay ra chia phần.

Do đoạn văn của Tô Hoài “Tháng năm chim gáy đi ăn đôi, tháng mười chim gáy về theo đàn...” mà gợi cho Khoa viết: “Hạt mẩy uốn cong bông - chim ngói bay đầy đồng”. Hình tượng “Chú dế mèn vuốt râu” cùng rút từ Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài. Hình ảnh con cò “đứng co một cẳng mà vững ra phết” trong truyện Ăngđécxen gợi cho Khoa viết: “Chim co chân ngủ - Lim dim cành tre”. Câu thơ Cô gió chăn mây trên đồng của Khoa là cũng rút ra từ văn Ăngđécxen; bài Mưa của Anh Thơ:

Ngoài đường lội, một vài người về chợ
Trĩu gánh hàng như trĩu cả quang mưa.
Khoa đã rút lấy chỗ ưu của hai câu thơ trên, cho vào
đoạn kết bài Mưa của mình:

Bố em đi cày về Đội nước Đội cả trời mưa.

Qua sự thu nhận của em Khoa, chúng ta thấy rất mừng rằng lớp thiếu nhi con cháu ta đọc sách hay cổ kim đông tây chóng hiểu, chóng biến thành cái đẹp của tâm hồn chúng.

Một lần Khoa đang đun bếp, thấy mảnh giấy ai đã vo tròn vứt vào đây, em cời ra và giở ra xem. Đây là bản nháp thơ của anh Minh có câu: “Sao nở tră’ng trên mái nhà như ngô nếp. Được gợi ý từ hình tượng của anh mình đã tìm ra, Khoa kiếm tìm sang một phía ngược lại: Thóc nở tung như sao Nhuộm vàng cả trời cao,

tả đập lúa trong bài Vào mùa. Đây là chỗ tinh ý, tinh vi của Khoa. Từ sao nở trên trời, rất rộng, rất cao, thu hẹp xuống thành ngô nếp nở bung, thì không hay, và từ những hạt thóc nhỏ và gần nhưng bởi nó bị đập văng tung tóe, mà mở rộng đưa cao nó lên, lên đến tận trời, thì hợp lý và hay hơn. Về nhược điểm của thơ Khoa tôi thấy có hai: Chú em nhỏ hiện nay lên 13 tuổi, thường giáo huấn trong thơ của em và giáo huấn có khi khá lộ. Chúng ta đều biết rằng văn học nghệ thuật có ba chức năng: nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ. Văn nghệ nhất thiết phải có tác dụng giáo dục, làm cho người đọc, người hưởng thụ tư tưởng được nâng cao lên, đạo đức được tốt đẹp thêm lên. Tuy nhiên phải đạt những mục tiêu cao quý đó bằng phương thức văn nghệ. Ăngghen đã dạy chúng ta: Khuynh hướng tư tưởng, khuynh hướng giáo dục, trong tác phẩm văn học nghệ thuật càng kín đáo càng hay. Trình độ của công chúng Việt Nam hiện nay, 25 năm của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, đã lên khá cao, sự thẩm mỹ đã khá tinh và trở thành một nhu cầu không thể thiếu được của đời sống tinh thần. Có nhiều cách giáo dục: mở lớp nghiên cứu dài hoặc ngă’n giảng dạy hẳn những bài học cần thiết và bổ ích. Còn khi dùng đến phương thức văn nghệ, văn học, thì một mặt, ta cũng có những bài trăm ngón, như ngày trước có những bài minh (Đời Tống), những Chu Văn Công trị gia cách ngôn, những bài Gia huấn ca, Huấn tử ca... người đọc đã biết trước đây là loại văn diễn ca giáo huấn; mặt nữa, khi đã dùng đến loại tư duy hình tượng, thì nên kín đáo để cho ý nghĩa giáo dục toát ra từ toàn bài, như một thứ hương thơm đạo lý làm người. Theo tôi nghĩ, trình độ công chúng đã khá cao rồi, mà văn học lại giáo dục theo lối lên lớp, thì người đọc khó chịu, mất hứng thú, chính họ không thích đọc nữa, mà họ đã không thích đọc thì ai bă’t được họ đọc thơ văn? Em Khoa giáo dục người đọc, lă’m khi làm cho người đọc thấy rằng mình được em nhỏ “lên lớp”. - Bài Hạt gạo làng ta có đoạn hay, lời chă’c, rất xẻn, ý nghĩa đấu tranh với thiên nhiên thật gă’t gao và cảm động:

Hạt gạo làng ta Có bão tháng bảy Có mưa tháng ba Giọt mồ hôi sa Những trưa tháng sáu Nước như ai nấu Chết cả cá cờ Cua ngoi lên bờ Mẹ em xuống cấy.

Và có đoạn: Hạt gạo làng ta

Gửi ra tiền tuyến Gửi về muôn phương Làm nên chiến trường Làm nên niềm vui Các cô các bác Đừng để gạo rơi Tôi đã góp ý kiến với em: “Cháu không nên dạy các cô các bác ”đừng để gạo rơi“, chă’c là các cô các bác cũng đã biết điều ấy rồi”.

Khoa đồng ý với tôi, sau một tháng, em đã chữa sang một tứ mới:

Hạt gạo làng ta Có công các bạn Sáng nào chống hạn Vục mẻ miệng gàu Trưa nào bă’t sâu Lúa cao ngang mặt Chiều nào gánh phân Quang chành quét đất. Kinh nghiệm này của em Khoa cho ta thấy rằng: nhiều khi chính những tác giả cũng không nhất định chuyển tứ thơ sang giáo huấn đâu, nhưng đến đây thì bí tư duy hình tượng, tìm nữa thì mệt, nên đưa tư duy giáo huấn vào thay thế lấp lỗ trống, dễ hơn. Sự thật chứng tỏ rằng: Khoa kiên trì đào sâu nữa, Khoa vẫn tìm ra được tứ mới, ý nghĩa giáo dục (các em nhỏ góp phần lao động làm ra hạt gạo) sâu và hay hơn nhiều.

Nhược điểm thứ hai, là có những chỗ Khoa “già” đi, không hợp với lứa tuổi của Khoa. Ví dụ rõ nhất là bài Lớn lên (làm năm 1968, lúc Khoa mười một tuổi):

Năm nay em lớn lên rồi

Không còn nhỏ xíu như hồi lên năm Nhìn trời, trời bớt xa xăm

Nhìn sao, sao cách ngang tầm cánh tay Núi xa lúp xúp chân mây... Tôi nhớ như câu thứ ba, trước đó Khoa còn viết “oai” hơn nữa kia: “Hái sao em ngỡ ngàng tầm cánh tay”. Dù đã chữa bớt đi rồi, mấy câu này làm người đọc khó chịu. Tôi có nói đùa và thân ái chế giễu Khoa: - “Cháu nói theo lối ông trạng rồi đấy. Và cháu đã hóa ông khổng lồ rồi. Núi xa cũng chỉ lúp xúp dưới chân cháu thôi, và cánh tay cháu thì khoát lên đến trời”. Dĩ nhiên trong cái đà khoa trương của mình, ai cũng vậy, từ khoa trương đi quá thì thành khoác lác, các nhà thi sĩ dễ mă’c lă’m. Vấn đề là biết dừng lại đúng lúc.

Tôi chỉ coi là nhược điểm những chỗ nào Trần Đăng Khoa “già ” đi; chứ còn những chỗ Khoa rộng lớn, thì đó là ưu điểm; thật là khó mà hãm được sự sáng tạo, tâm và trí Khoa cứ tự nhiên phát huy ra như thế, làm thế nào ngừng lại được?

ĐÊM NGỦ Ở CÔN SƠN

Tiếng chim trên núi nhỏ dần

Rì rầm tiếng suối như gần như xa... Ngoài thềm rơi cái lá đa

Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng Lưng đền ông bụt ngồi nghiêm

Nghĩ gì ông vẫn ngồi yên lưng đền Bỗng đâu vang tiếng sấm rền

Tỉnh ra em thấy trong đền đỏ hương Ngang trời kêu một tiếng chuông

Rừng xưa nổi gió, suối tuôn ào ào... Đồi thông sáng, dưới trăng cao,

Như hồn Nguyễn Trãi năm nào về thăm Em nghe có tiếng thơ ngâm... Chưa kể cái xúc cảm rất tinh vi khi nghe tiếng lá đa “Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng”, cả bài thơ thật gọn ngă’n, không thừa câu rườm chữ, mà rộng lớn một cách tự nhiên, không rướn gượng, và khêu gợi rất giỏi. Đây là một “bút pháp người lớn”.

Dưới đây, là vài nét về những thơ em Khoa làm từ năm 1969 lại đây.

Khoa về Hồng Gai: Có “ să’c núi Bài thơ - Ngủ vào từng cốc nước”. Đến xứ than, Khoa nghe lời Than kể:

Tôi biết từng đoàn sứa Giương ô đi trong hội lân tinh... ... Trong lòng tôi có tiếng hổ gầm Tiếng rừng rung trong bão Tiếng suối thét lạc giọng... ... Trong bụng tôi chứa đầy chuyện cổ tích Chuyện Sơn Tinh, Thủy Tinh.

Nhưng hỏi Than yêu ai nhất? Thì Than trả lời:
- Tôi yêu bác Thợ
Có cây đèn sáng xanh ở sườn...

Một lần tôi hỏi Khoa: “Cháu muốn ngụ nói ý gì trong bài Con cò tră’ng muốt?”. - “Cháu muốn nói anh bộ đội hy sinh”.

Con cò đi đón cơn mưa , ca dao nói thế. Khi mưa đến, lúa, khoai, cau đều hả hê hứng giọt mưa rơi, ếch nhái mở hội, cá múa tung tăng, thì con cò lại đứng trên cành cây, ướt lông, chịu rét...

Đến khi cơn mưa lại đen rầm đằng đông

đằng tây Đến khi cơn mưa lại đen rầm đằng nam

đằng bă’c Em vẫn thấy Những con cò ấy Bay ra Tră’ng muốt Mừng đón cơn mưa... Khoa có một chất quí là cái chất dính liền giữa các câu thơ, chính cái chất ấy còn khó tìm hơn những câu thơ sáng tạo. Nhất là những bài em nói về phong cảnh đất nước. Cũng lă’m khi thơ em có những đoạn tìm tòi nhiều nên hơi gò gẫm; tôi nghĩ rằng các nhà thơ loại một đều có thể khoă’ng tay một cái, viết những câu thơ như “Con dê mỏm đá - Nhai cả mùa xanh - Theo từng ngọn lá; Khoa cũng theo cách đó của Huy Cận, viết: ”Dưới bóng đa, con trâu - Thong thả nhai hương lúa", tôi cho những câu thơ loại ấy chưa phải thật hay, thậm chí chưa hay; cũng như khi em Khoa viết: “Tiếng chim hát đâu đó - Nghe ngọt vị ổi đào” (Cầu Cầm), đây là sự tương

quan nhau của các xúc cảm, người sáng tạo đầu tiên là một thi sĩ Pháp cuối thế kỷ 19 (Baudelaire): “Hương să’c âm thanh vẫn họa nhau” (Les Parfums, les couleurs, et les sons se répondent); sau đó, những người phát triển tứ thơ bao trùm ấy thành những tứ thơ cục bộ, thì cũng chẳng mới gì lă’m. Khoa muốn nói tiếng chim hót ngọt vị ổi đào, chứ ngọt vị nhãn lồng thì cũng được. Và cũng trong bài Cầu Cầm ấy, Con chim nghiêng mă’t ngó

Phù sa hồng đôi chân là một câu thơ gò gẫm, dưới trung bình; “Bây giờ những mũi súng - Vẫn vươn trong lòng người” là những câu thơ thường, vậy vậy thôi, hơi văn chương là đằng khác. Nhưng: Chuyến xe đi rất êm Cầu chùng như chiếc võng Có tiếng ru của sóng Có tiếng ru của trời. thì thanh thú lă’m, cầu như võng, khẽ lă’c lư, nên mới ru, mà ru ở giữa lưng chừng, dưới xe là nước, trên là trời, đoạn thơ rất thích!

Khoa có những đoạn thơ như vậy. Bài Lời của Than tă’m trong một không khí kỳ diệu của những thuở hồng hoang đất trời còn chưa phân hóa hẳn, khi rừng bị lấp triệu năm thành ra than. Bài Đi tàu hỏa: Đột nhiên tàu giật mình Rồi vội vàng rời ga Dòng sông và con đường Quay như cái compa.

Khoa vẫn còn ở trong cái không khí của tuổi nhỏ, từ trong một xúc cảm, biết rút ra cái thú vị lâng lâng, xa xa, và còn có cái thi vị diệu kỳ của tuổi ấu thơ. Cho nên những quân bài tam cúc của em: Đây là tướng ông

Chân đi hài đỏ Đây là tướng bà Tóc hiu hiu gió Đây là con ngựa Chân có bụi đường,

ở giữa mơ và thực, tạo thành một chất thơ rất đáng yêu. Ngay bài Con cò tră’ng muốt, nói cho tinh vi hơn, gợi được cái không khí mây đen rầm, giông mưa, trong khi đó một con cò bay đón mưa, mình lông tră’ng muốt, trong tră’ng...

Mẹ Khoa ốm nặng, Khoa xiết bao thương yêu, lo lă’ng. Nay mẹ đã qua được lúc nguy nan:

Cả đời đi gió đi sương,

Bây giờ mẹ lại lần giường tập đi. Mẹ vui con có quản gì,

Ngâm thơ, kể chuyện, rồi thì múa ca; Rồi con diễn kịch giữa nhà Một mình con đóng cả ba vai chèo...

Lão Lai hơn tám mươi tuổi ra sân múa cho mẹ già xem, vờ ngã như con nít để cho mẹ cười. Bé Khoa mười ba tuổi cũng một ý nhị ấy đối với mẹ.

Giang, em bé gái nhỏ của Khoa, ngồi chơi đánh tam cúc với con mèo khoang. Cái không khí buổi chiều thôn quê bao bọc lấy hai bé Giang và bé mèo thật là xa rộng, cả nhà đi vă’ng, chỉ còn hai chúng nó, “Nă’ng hồng chín rực Bỗng nhiên bay vào”, “Đã nghe khói bếp - Nhà ai thơm bay”; Nhưng điểm sáng tạo hay nhất của bài thơ

là thái độ của bé Giang, biết nhường nhịn con mèo; ván trước mèo thă’ng, thì chẳng sao, đến ván sau Giang thă’ng, thì con mèo thật là chẳng biết điều: “- Quân này mày được Quân này tao chui!” Chú mèo phồng mũi Ngoao ngoao một hồi.

“- Quân này mày chui Quân này tao được!” Mèo bỗng dỏng tai Mă’t xanh như nước.

Con mèo nó không chịu nhận là nó thua, nó dỏng tai lên, mă’t xanh lè, làm như là nó oan ức lă’m. Bài thơ bỗng chuyển đẹp đẽ biết bao:

“À thôi... mày được!” Bé Giang dỗ dành. Mèo thè lưỡi đỏ Liếm vào răng nanh.

Bé Giang nhường nhịn ngay; bởi mình là bé người, nó là bé mèo; bé Giang thật là độ lượng, tâm hồn em Khoa trong thơ thật là độ lượng! Đó là điểm hay nhất của bài thơ.

Có lẽ tôi hẵng nói ngần ấy về thơ em Khoa. Không phải một mình chú Khoa làm thơ, mà còn nhiều cô bé, chú bé khác cũng làm thơ, trong xã hội Việt Nam ở miền Bă’c. Chế độ ta tươi sáng, làm lại cuộc đời tốt đẹp cho nhân loại, cho dân tộc, cho nên hàng ngàn em nhỏ cất tiếng gáy Ò ó o... ở khă’p nơi; Khoa ở trung tâm của cuộc đồng ca vang tương lai ấy. Dư vị của thơ Trần Đăng Khoa là:

Nửa đêm nghe ếch học bài,

Lưa thưa vài hạt mưa ngoài hàng cây Nghe trời trở gió heo may Sáng ra vại nước rụng đầy hoa cau

9 tuổi

Bài Hoa cau này, Khoa viết năm 1967, vứt vương vãi đâu mất, anh Trần Bình Minh nhặt được, đến nay hỏi em, em không nhớ rằng mình đã làm bài thơ này! Thật ra Khoa không làm thì cũng chẳng có ai làm thay đâu.

Câu đầu đúng là câu thơ của một em nhỏ nghe thấy ếch đêm khuya ì ộp rộn lên; em nghe thế thì nói thế, mà vô hình trung làm cho ta biết áp suất không khí rất nặng, să’p chuyển sang gió heo may. Câu này lạc điệu đối với toàn văn, bởi nó đùa đùa bảo là ếch học bài, một câu đùa của học sinh nhỏ, không hợp với sự tinh tế xúc cảm của ba câu sau. Còn ba câu tiếp theo thì gợi cảnh thời tiết đổi thay rất giỏi, xui ta nhớ “Xứ xứ văn đề điểu
- Dạ lai phong vũ thanh” của Mạnh Hạo Nhiên, nhưng không phải Đường thi mà là Việt thi, không phải là cổ mà là hiện nay. Sáng ra vại nước rụng đầy hoa cau Đất nước Việt Nam ở miền Bă’c, chứ không phải ở nơi nào khác. Gần đây nhất, Khoa đi tới được sự rất đơn giản: Em mê mải đọc thư anh

Rất muốn thăm làng thăm mỏ Nếu anh không đạp xe về Em sẽ lần đường cuốc bộ.

13 tuổi

Các bậc cha anh, thầy cô giáo luôn luôn chăm sóc, dạy dỗ, khuyên bảo em Khoa, phòng cho cháu sự tự kiêu, nó là khởi đầu của mọi sự sai lầm. Tôi chúc Khoa học giỏi đều các môn học, cứ đi đánh đấm như mọi em nhỏ ở làng, chăm giúp việc đồng áng, chăn nuôi, “THI ĐUA HỌC VÀ HÀNH” như lời Bác Hồ khuyên các cháu trong thư Trung Thu 1952 của Người, và làm theo chị của em: Suốt đời em thích thơ hay, Gă’ng công học tập ngày ngày em chăm.

Hà Nội, ngày 29-5-1969
1-8-1970

TRÒ CHUYÊN QUANH MỘT BÀI THƠ MƯA

Bình thơ trước công chúng, trong những dịp mừng ngày Quốc khánh 2-9, giữa các bài khác, nhiều khi tôi trình bày bài thơ này:

MƯA XUÂN TRÊN BIỂN

Mưa xuân trên biển, thuyền yên chỗ. Tôm cá chă’c đầy phiên chợ mai. Să’m tết, thuyền về dăm khóm đỗ; Đảo xa thâm thẫm vệt mưa dài.

Thuyền đậu thuyền đi hạ kín mui, Lưa thưa mưa biển ấm chân trời. Chiếc tàu chở đá về bên Cảng Khói lẩn màu mây tưởng đảo khơi.

Em bé thuyền ai ra dỡn nước; Mưa xuân tươi tốt cả cây buồm. Biển bằng không có dòng xuôi ngược, Cơm giữa ngày mưa gạo tră’ng thơm.

Hồng Gai, 2-1959
Huy Cận

Và nói chuyện với các thầy giáo, cô giáo, về vấn đề giảng dạy văn thơ trong nhà trường, giữa các bài khác, cũng có những khi tôi lấy bài này để làm ví dụ về việc liên hệ, liên tưởng trong khi giảng văn. Tôi không nói bài thơ đây hay đến đâu, đạt đến mức nào; nhưng trong phạm vi của nó, tôi nhân bài thơ mà trò chuyện với công chúng hoặc các giáo viên, vừa là giảng văn, vừa là tâm sự, vừa là nói chuyện tu từ, lời chữ, hình tượng, mà là nói chuyện chính trị, tư tưởng. Tôi nhă’c với thính giả lịch sử tâm lý của MƯA. Tôi nói với các bạn thanh niên: “Gần 25 năm nay, từ ngày tháng tám mùa thu, từ 1945, người ta cứ nghĩ: Mùa thu là vàng sáng, tươi sáng,

Mùa thu vàng sáng tới rồi đây Áo nă’ng em phơi gió thổi đầy. Áo tră’ng đôi tà phơ phất hoá Áo vàng em mặc cánh thu bay. Cái phấn khởi của mùa thu sang gợi cho hồn thơ những câu thơ đại loại như thế. Mùa thu cách mạng, Sao vàng lên ngôi, và người ta đặt những tên mới: Ban kịch Sao vàng, Phòng vẽ Mùa thu... Là vì từ 8-1945 trở đi, đã có mùa thu Cách mạng tháng Tám, mùa thu đổi đời thay kiếp, độc lập, tự do... Nhưng các bạn thanh niên chớ tưởng rằng, luôn luôn mùa thu đã như thế. Mà các bạn cần biết, trước Cách mạng, mùa thu là buồn bã, từ thời văn hóa cổ điển, hàng mấy nghìn năm trước, ở trong chữ Hán, muốn diễn đạt khái niệm SẦU, người ta đã viết ghép nhau hai chữ:

Chữ thu ai đặt lên ngồi chữ tâm

chữ thu trên chữ tâm, thành ra chữ sầu, thu tâm, lòng người trong mùa thu tất nhiên là sầu, là buồn bã, tất yếu đến như thế kia mà; và chữ viết là khă’c vào đá hoa cương, khă’c vào chữ từ điển rồi, hễ mở từ điển chữ Hán ra, tra chữ sầu, người ta sẽ còn thấy thu tâm như thế. Nói như vậy, để các bạn trẻ khái niệm được cho hết. Cách mạng là thế nào, là đổi cả đời kiếp, tâm lý của thiên nhiên, của thời tiết, của ngày tháng".

Bây giờ nói sang MƯA. Trước Cách mạng tháng Tám, nhạc sĩ Đặng Thế Phong, một tâm hồn rất mực xúc cảm và tài tình, đã tạo bài hát Giọt mưa thu:

Ngoài hiên - giọt mưa thu - thánh thót rơi... Khái niệm “mưa” và khái niệm “thu” ăn khớp với nhau

đến hòa làm một. Ngày kỷ niệm Cách mạng, chúng ta chẳng phải là nói lan man theo lối trà dư tửu hậu, nhưng rất nên biết ơn Cách mạng qua những khía cạnh phong phú nhất, tinh vi rộng rãi nhất, rất thấm thía và có sức thuyết phục, và ở đây là trong phạm vi văn chương. Mưa, đối với tâm lý nhân loại từ xưa, nhất là mưa thu ở Á đông, là tiêu tao thê thiết đến dường nào. Hãy kể thơ Đường, một trong ba nhà thơ lớn nhất, Bạch Cư Dị (772 - 816) khi bị vua phong kiến giáng chức đày đi chốn Giang Châu xa xôi, đã tả nỗi Trong thuyền, đêm mưa, mình ốm, trên sông, mây đùn, gió lạnh, bơ vơ tịch mịch biết chừng nào: Mây sông kéo đến đùn đùn

Gió sông thổi lạnh ghê hồn khách sông. Mưa đêm nhỏ xuống nan bồng, (1) Sóng đêm dồn vỗ long bong mạn thuyền.

(1) Nan bồng: chiếc thuyền nan nhỏ bồng bềnh.
Trong thuyền có bác ốm rên

Giáng quan thẳng lối ra miền Giang Châu. Tản Đà dịch Và Nguyễn Du của ta cũng nói đến cái mưa thu, mưa

ngâu:

Tiết tháng bảy mưa dầm sùi sụt Toát hơi may, lạnh buốt xương khô.

Não người thay, buổi chiều thu. Ngàn lau nhuốm bạc, lá ngô rụng vàng:

mưa như thế, thu như thế, cộng với xã hội cũ, mà cái

chính là xã hội cũ đã làm nên: Đêm trường dạ tối tăm trời đất! Ca dao của chúng ta, những cô con gái nhà thuyền ở

trong ca dao ngại ngùng biết mấy thấy mưa, nghe mưa, tính lượng mưa, lo cho con thuyền số phận đời mình trôi giạt: Sông sầm sịch lưng chừng ngoài biển bă’c;

Giọt mưa tinh tăng ri ră’c chốn hàng hiên, Em muốn làm lơ đi mà ngủ, ngủ cũng không yên; Sợ mưa già nước ngập, biết lựa con thuyền vào đâu.

Và chính nhà thơ Tản Đà, dịch thơ mưa xưa, cũng tự
mình chứa mưa ngập cả tấm lòng:

Mưa, mưa mãi! Ngày đêm rả rách, Giọt mưa thu dạ khách đầy vơi Nhă’n ai góc biển chân trời, Nghe mưa ai có nhớ lời nước non?

Toàn là những tâm trạng chơi vơi cả.

Các nhà thơ thời kỳ Thơ mới, 1932 - 1945, tả bằng văn học, một cách cặn kẽ hơn, điều mà Đặng Thế Phong tả bằng âm nhạc. Lưu Trọng Lư, trong một bài thơ ngă’n, nói cái mưa dài, cái lỡ làng và cái thương nhớ rất dài: Mưa chi mưa mãi!

Buồn hết nửa đời xuân,
Mộng vàng không kịp hái.

Mưa mãi mưa hoài Lòng biết nhớ nhung ai Cảnh: tưởng đày nơi quan tái(1).

*
* *

Huy Cận thì có thể nói là một chuyên gia về tả mưa trong thơ trước Cách mạng. Tôi còn nhớ của anh ba bài. Bài đầu còn dừng ở Điệu buồn của tiếng mưa. ... Mưa rơi đều đều

Trên từng ngói kêu
Trên từng ngói vang...
Trên từng ngói xanh
Lệ rêu muôn hàng
Bài thứ hai Mưa:
Mưa dong buồn sợi xuống lơi lơi,
Lạnh ở không gian thấm xuống người
(1) Ở giữa cảnh vật trời mưa, tưởng như mình bị đày nơi quan ải
xa xăm.
Rơi rớt về đây muôn hướng gió,

Lòng sầu vạn dặm gió mưa phơi.

Bốn đoạn thơ kết thúc bằng một hình tượng: ... Buồn mưa không định, chỉ ngùi ngùi Lòng êm như chiếc thuyền trên bến Nghe rét thu về hạ bớt mui. Còn trong bài Buồn đêm mưa, Huy Cận đã đến những vùng hă’t hiu vă’ng vẻ của tâm hồn, trong khung cảnh xã hội cũ: Đêm mưa làm nhớ không gian, Lòng run thêm lạnh nỗi hàn bao la.

Tai nương nước giọt mái nhà,
Nghe trời nặng nặng, nghe ta buồn buồn...

“Vô cổ bất thành kim”, cha ông ta nói thế, không có xưa thì không thành nay. Nghĩ như vậy, tôi mới nhă’c lại cái đoạn thơ ngày xưa và ngày trước, có thế mới có chuyện nói; có ôn cái cũ như thế, mới biết rõ cái mới là thật mới; có vậy mới hợp phép biện chứng của sự vật, có thế mới thú vị.

Người viết ba bài thơ mưa trên đây trước Cách mạng tháng Tám chính là người viết bài Mưa xuân trên biển tháng hai năm 1959 trên đây.

Ta hãy đo xem sự thay đổi nội tại của tâm hồn nhà thơ sâu să’c như thế nào. Sự thay đổi này là thật sâu să’c, bởi nó là chặng thứ hai, và có một chặng đầu là năm 1949, trong Kháng chiến. Tôi còn nhớ tôi cùng đạp xe đi với tác giả trong chuyến công tác ấy ở Khu Mười, vùng Phú Thọ; tôi nhớ đã đi qua những thị trấn Thanh Cù, Ấm Thượng... sau khi xe đạp của chúng tôi suốt một ngày đã băng qua những cánh đồng rào rào lúa xanh thở mát sau mưa, nước li ti còn đọng trên lá lúa; và anh bạn Huy Cận lẩm nhẩm hoàn thành trong tâm hồn một bài thơ về mưa:

... Ai đến đó, mưa rào phía trước Ai về đây mưa rước bên chân

Mưa xưa rời rạc tần ngần, Mưa nay ríu rít nhân quần tiếng vang,

gợi không khí đời sống làm ăn, chuyên chở, xây dựng
mà lại đẹp như một bức tranh sơn thủy tĩnh tại.
*
* *

Gân cốt của bài thơ Mưa xuân trên biển chuyển cả vào đoạn thứ ba. Trong bài thơ ba đoạn, tất cả chỉ mười hai câu, có thể nói là tám câu trên là chuẩn bị, là làm cửa vào cho hai câu cao độ này:

Em bé thuyền ai ra dỡn nước
Mưa xuân tươi tốt cả cây buồm.

Câu trên: Mưa nhỏ thôi, lất phất lưa thưa, nên em bé trên thuyền ra dỡn nước, nghịch nước, nghĩa là em bé ấy no, vui, nên mới ra ngoài mui thuyền đùa chơi như thế, nếu đói, thì em ấy khóc nhè chứ, như trong bài ca dao chế cợt mà đau đớn này:

Bồng bống bống bang

Con đi lấy sàng cho mẹ đổ khoai Con ăn một, mẹ ăn hai Con đi lấy muối thì khoai chẳng còn. Con ngồi con khóc nỉ non, Mẹ đi kiếm vọt đánh con khóc nhè... Câu dưới: có thể liên tưởng, liên hệ sang một phạm vi khác. Thường người ta nói cột buồm, thỉnh thoảng cũng nói cây buồm; tác giả cố ý dùng chữ “cây buồm”, ở đây chữ cây không phải chỉ có vị trí một trợ từ, như con, cây, cục, cái, để cho dễ gọi; mà rõ ràng là ý nghĩa cây cối, cây sống; mưa xuân trên biển Hồng Gai tưới lên cột buồm thuyền, dần dần ướt hết, thấm cả vào trong, từ cột buồm khô khan, cứng đờ, đã hóa cây buồm ướt mượt:

Mưa xuân tươi tốt cả cây buồm. Cây buồm từ gỗ hóa trở lại thành cây, nhà thơ thấy như nó được tươi tốt, să’p có thể đâm chồi nảy lộc! Đó là hình tượng ca ngợi rất tinh vi bản chất chế độ xã hội chủ nghĩa. Người đọc thơ, bình thơ sẽ thấy rất thú vị, nếu liên tưởng đến hai câu thơ dưới thời Pháp thuộc; người ta đã truyền nhau bài Khuê phụ thán, cho rằng mười bài thơ liên hoàn này là của bà Thành Thái gửi cho vua Thành Thái, chống lại thực dân Pháp, bị chúng đưa đi đày (thực tế là do Thượng Tân Thị, một nhà thơ ở Nam Bộ làm ra); trong đó có hai câu thơ rất điển hình: Khô héo lá gan cây núi Ngự Đầy vơi giọt lệ nước sông Hương.

Nước sông Hương kia là dòng lệ của tôi, vợ vua Thành Thái mất nước mất chồng; còn lá gan tôi thì cùng khô héo với cây trên núi Ngự héo khô. Thật ra, trên núi Ngự Bình thông mọc rất xanh; tôi đã cùng với Huy Cận lên đấy ăn “bánh bèo núi Ngự”, rõ ràng là thông xanh ngăn ngă’t, nhưng xã hội cũ phong kiến, đế quốc đã biến cây thông sống thành cây thông chết, khô héo lá gan cây núi

Ngự , trong khi xã hội mới biến cho cột buồm chết thành cây sống, mưa xuân tươi tốt cả cây buồm. Còn hai câu cuối cùng: Biển bằng không có dòng xuôi ngược, Cơm giữa ngày mưa gạo tră’ng thơm. Dòng sông còn có chảy ngược, chảy xuôi, chứ biển vẫn y nhiên như thế; mưa ngày xưa mà kéo dài thì úng lụt, cơm cao gạo đă’t, đầu cơ tích trữ; mưa xưa là nguy hiểm lă’m. Trời mưa trời gió Xách đó đi đơm Chạy về ăn cơm Trở ra mất đó! Kể từ ngày ai lấy đó, đó ơi, Đó không phân đi nói lại một đôi lời cho đây hay!

Ca dao

Từ mất cái đó, sang mất cả người đó! Còn ở xã hội ta, mưa; gạo cũng bốn hào; gió, bão, hạn, lụt: gạo cũng cứ bốn hào.

Hôm nay tôi đã từ trò chuyện với các bạn nghe mà sang trò chuyện với các bạn đọc; không phải để biểu dương bài Mưa xuân trên biển, mà thực chất là để nói tâm tình, nói suy nghĩ, nói tư tưởng qua một bài thơ.

12-8-1969

TIẾN LÊN NHỮNG CHĂNG MỚI CỦA SÁNG TÁC THƠ

Thơ đã có mặt trên tuyến đầu chống Mỹ cứu nước. Đã từ lâu, thơ của ta đã tự rèn luyện mình thành một vũ khí ứng chiến nhặm lẹ; thơ tham gia như một động lực thúc đẩy công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bă’c; thơ không yên nghỉ, từ khi có vấn đề đấu tranh thống nhất nước nhà. Giặc Mỹ ném bom phá hoại miền Bă’c, đem quân ào ạt vào miền Nam, như lửa đổ thêm dầu, tất cả những trái tim cháy niềm căm phẫn; thơ đăng trên báo chí hiện nay là cả hàng nghìn người, thay mặt cho hàng những triệu người. Trong năm chống Mỹ 1965, thơ thêm một sinh khí mới, sinh khí của căm thù và yêu nước cao hơn, của hy sinh lớn lao và thă’ng lợi vĩ đại. Giặc đế quốc Mỹ đã gặp ở nhân dân Việt Nam một người xử tội đích đáng; thơ đã gă’ng sức nói lên cái hùng khí dân tộc từ Bă’c chí Nam ấy. Chiến trường quyết liệt cũng là đất của cuộc gieo mùa ngày mai, thơ đã cố gă’ng mang cái phấp phới tương lai ấy.

Sau giai đoạn một năm chiến đấu của thơ qua lửa đạn, bây giờ đang đặt ra cho thơ chống Mỹ cứu nước, dựng nước một vấn đề nâng cao chất lượng. Vấn đề ấy không phải ra từ trí não của những nhà phê bình, mà là theo nhận thấy của những người đi vào quần chúng, trước tiên chính là do sự đòi hỏi của những người đang chiến đấu, đang sản xuất họ yêu thơ. Trong các công chúng mới lớn rộng do cách mạng tạo thành, từng đợt, từng đợt lại thêm quân mới, những công, nông, binh học xong cấp hai, cấp ba, những học sinh tốt nghiệp cấp hai, cấp ba vào làm công, nông, binh. Họ đã có văn hóa, họ lại lên ở tiền tiêu đánh giặc và xây dựng. Một năm qua, chúng ta đã trưởng thành càng thêm trưởng thành mau chóng; hình thái chống Mỹ cứu nước đã vào trong nếp sống hằng ngày, đã thành hành động lớn, tình cảm sâu. Thơ tân văn rất quý, bao giờ và mãi mãi ta cũng vẫn cần đến tính tân văn của thơ, bởi thơ của ta chen vào hằng tuần, hằng ngày vào cuộc cải tạo thế giới; mặt khác, khi một cuộc chiến đấu càng đi vào chiều sâu, trở nên bình thường mà ghê gớm, vĩ đại, thì thơ tân văn không đủ nữa; những người yêu thơ, những người cần đến sức mạnh của thơ yêu cầu những bài thơ xuất phát từ thực tế nóng hổi chống Mỹ cứu nước phải cao hơn mức tân văn và thời sự. Tôi không nói cái gì mới lạ cả, những điều này ta biết đã lâu; có chăng là bước sang một năm mới sẽ chiến đấu quyết liệt hơn và thă’ng lợi lớn lao hơn nữa, thì cái qui luật lâu dài trên đây của thơ đã thành một đòi hỏi mới của tình hình mới. Đòi hỏi vũ khí thơ không những nhặm lẹ mà phải să’c bén hơn, nghĩa là có hiệu quả hơn nữa, tức là thỏa mãn tâm hồn, tình cảm, trí tuệ và thẩm mỹ của những người chiến đấu hiện nay hơn nữa. Tôi không quên chữ thẩm mỹ, vì trình độ của những người chiến đấu 1966 đòi hỏi tính đúng, tính tốt, và cả tính đẹp của thơ. Họ càng ngày càng sành thơ hơn; đó là sự sâu să’c của những tâm hồn mạnh mẽ ấy. Do đó đẻ ra nhiệm vụ mới của những người làm thơ chống Mỹ: “nâng cao chất lượng”.

Mấy ý kiến trên đây bao trùm cho một số nhận xét cụ thể của tôi về một số bài thơ được giải thưởng và giải khuyến khích của Tuần báo “Văn nghệ” (1966). Bài thơ của Văn Thảo Nguyên “Đường lên bản Muốn” có tình, hữu duyên, không rườm lời.

Cao lă’m như nôi mă’c giữa trời nói cái bản Mèo:

Tỏa xuống lòng địch nhiều như tên nói cán bộ của Đảng từ bản Muốn:

Rượu đào tràn bát trên da hổ, một nét rất khêu gợi, mang màu să’c của đời sống đồng bào Mèo. - Ông cụ Mèo chín mươi tuổi muốn giới thiệu vợ cho anh công an vũ trang người miền Nam rất có công với đồng bào, nhưng anh cán bộ miền Nam không chịu, bởi đất nước hãy còn chia că’t. Bài thơ có cái không khí thanh nhẹ của đỉnh núi Mèo cao. Đoạn kết thúc có ý vị: Cổ tôi bỗng nghẹn không rượu được Mang phần rượu mình đến làng anh Những ngôi sao trên miền sơn cước Sáng biết bao nhiêu giữa ngàn xanh!

“Chuyện một tổ trồng cây” của Mai Thanh Chương lại có cái hồn nhiên của tranh dân gian đồng bằng, hợp với bảy cụ ngót năm trăm tuổi ra ở trên mặt đê cằn tăng gia. Nhận xét tinh tế Cỏ chưa mọc được, giẫm còn đau; những nét hiện thực: Đẩy xe xuống huyện xin chuối con; nét tả chân: Rặng mía vàng hoe ánh mặt trời; nét dí dỏm: Có người đến thấy lă’c đầu chê; nét khêu gợi: Vườn xuân dằng dặc, gió lao xao; chuyển văn khéo léo:

Gặp khó nản lòng đâu có nhẽ
Đất vàng đất bạc bỏ hoang chăng?

Diễn tả về các cụ ngồi chụp ảnh, có một sự ngộ nghĩnh rất dễ thương, cũng như tả các cụ nghe Bác Hồ nhă’c Tết trồng cây, không ngủ được, đốt đèn lên bàn bạc:

Có anh nhà báo về chụp ảnh Bảy cụ ngồi nghiêm, ngượng nghịu ghê. Máy tách, cùng thở phào nhẹ nhõm Chống vồ, vác cuốc lại ra đê.

Phải cái là những ưu điểm bị căng ra trong một bài thơ khá dài. Các bạn làm thơ, khi làm xong một bài, thường có đếm xem mình đã viết tất cả bao nhiêu đoạn, bao nhiêu câu hay chăng? Không “lường cơm gă’p mă’m” từ trước, cứ để làm xong rồi mới đếm đến số câu, thậm chí làm xong rồi cũng không hề có ý thức đếm cái số câu của mình, thì thật là một sự “sinh đẻ không có kế hoạch”, để đến nỗi không biết số con nó ngủ lăn lóc ở đâu; làm thơ như vậy có khác nào cất nhà thấy còn tranh còn tre thì cứ làm, không kể bao nhiêu gian hay mấy chái, không nhìn thế đất, không nghĩ đến những người ở cụ thể... - Chuyện một tổ trồng cây dài đến 21 đoạn, tức 82 câu, nhiều chỗ văn lơi, kéo dài. Tuy đầu đề bài thơ là “Chuyện”, kể chuyện, nhưng người làm thơ nên giơ cao đánh sẽ, kể mà không kể lể mới tài, mới hay! Trong sự dí dỏm, ngộ nghĩnh của tranh dân gian, đề phòng rơi vào dung tục; bài thơ có chỗ rơi vào cái dung tục ấy, bởi hơi nhấn mạnh vào sự ngộ nghĩnh, riêng một việc kéo mỏng sự việc ra cho đến nỗi dài, cũng là một khía cạnh dung tục rồi.

“Vào đêm” của Thái Giang nói những chuyến phà về đêm hoạt động. Nghe rào rào đất thở, thủy triều lên đó là lúc Phà ta đi - im lặng, vào đêm. Đi không đèn, Chỉ có ánh lân tinh ngời bóng nước. Đến những bến phà ùn ùn xe cộ, Và tiếng còi rung lá ngụy trang. Hay nhất trong bài, là câu thơ Vít cong sào chống cả bão mưa, chữ “cong” đi với chữ “chống” rất có thế. - Bài thơ làm kỹ từng nét, từng câu; tuy nhiên, nhược điểm của bài này ở nơi tả chân ấy, đọc xong bài, cảm thấy bài thơ bị cạn, hơi khô. Một chi tiết cần chú ý hơn: Ôi! Tiếng đôi bờ, tiếng đôi bờ, Để nổi bật tiếng của đôi bờ, thì hóa ra chiếc phà dọc ư? Có chạy dọc sông thì mới vọng tiếng đôi bờ. Thực tế, ở đây là tiếng của đôi bến, thì mới là phà ngang.

* * * Trong lúc lãnh đạo tư tưởng, các nhà máy phải mở những hội nghị sản xuất, bàn về sản xuất cụ thể, thì mới ra được sản phẩm tốt. Nội dung quyết định hình thức, đó là quy luật thứ nhất, căn bản của thơ; do yêu nước và căm thù sâu să’c mà thơ chống Mỹ mới hay. Khi đã có nội dung phong phú rồi, bước vào làm thơ, thì cần ngay đến qui luật thứ hai: nội dung và hình thức gă’n liền. Tôi không muốn chỉ nói đại khái chung chung, cho nên bàn việc nâng cao chất lượng, chứ không phải rơi vào kỹ thuật. Gần đây, một bạn thơ của tôi cho tôi xem một bài thơ về Mùa gặt chống Mỹ. Bạn tôi đã hơi phí cái nội dung rất tốt ấy bằng cách pha loãng nó ra; tôi nói với bạn: - “Sức thơ của cậu có thể làm hơn thế này nữa, nhưng dường như cậu quên mất cái tài thơ của cậu, gần đây, cậu ít chú ý đến việc lao động thơ cụ thể”. Tôi cùng bàn bạc với bạn, và anh đã tước được bớt đi hai đoạn thơ và bớt cái tính tân văn, tả chân trong bài thơ, tăng phần hàm súc, khêu gợi của nó, bớt tính duyên dáng, thêm tình chân thật. - Thơ là một món ăn tinh thần; nó là tinh thần nhưng nó lại là món ăn; đã là món ăn thì có nấu ngon và nấu kém; cho nên việc nấu gă’n liền với chất lượng của món ăn.

Những bài thơ giải ba. Bố và con của Nguyễn Thái Sơn đưa một nét trong đời sống thường hiện nay, nhưng rất ý nghĩa. Thằng bé cu đang nặn súng theo hình khẩu súng trường của bố; con, bố và mẹ nói với nhau, nhìn nhau, họ đều đáng yêu. - Gửi anh của Hoàng Hưng nói người anh đi bộ đội chống Mỹ chợt ghé thăm nhà được vài tiếng:

Anh cởi chiếc balô đầy cát bụi
Mă’t quen tìm chiếc ghế ngày xưa
anh kể chuyện những pháo thủ tân binh, chuyện những
bà mẹ anh hùng:
Em cảm thấy đằng sau bao chuyện
Một cái gì hơn những chiến công;
Đoạn kết bài thơ rất thấm thía, hương lưu lại của muối
vừng cũng là dư vang của tình cảm:

Mẹ không còn, để gói cho anh nă’m cơm

nếp đỗ, Vụng về em giã tạm cối vừng Anh đi rồi, mùi thơm mãi bâng khuâng.

Hai bài này xếp sau các bài giải nhì, bởi sức ôm trùm,
sức tổng hợp không bằng.

Những giải thơ khuyến khích mỗi bài mỗi khía cạnh, nói cuộc sống chiến đấu hiện nay, từ Cồn Cỏ đến Bạch Long Vĩ, đến người em mới vào quân giải phóng, đến bao chuyến đi công tác là bao chuyến ghé ở nhà đồng bào và cũng là bao chuyến tiễn đưa quyến luyến tình dân... Bài “Tiếng gà trưa” gợi được hình ảnh người bà nuôi gà, gà đẻ, “Tay bà khum soi trứng”; gợi tâm hồn đứa cháu nhỏ nằm mơ “Giấc ngủ hồng să’c trứng”; cái sinh động, nên thơ là nuôi gà, ổ trứng gà, bà và cháu; nhưng cái hiu hă’t lạc điệu là ở bốn đoạn đã bốn lần láy lại “Tiếng gà trưa”, tự nhiên người đọc bă’t nhớ đến Xao xác gà trưa gáy não nùng“ (thơ Lưu Trọng Lư trước Cách mạng). Những ”cái quần chéo go ống rộng, dài quét đất, hoặc cái áo cánh chúc bâu đi qua nghe sột soạt" là những thi vị của tuổi ấu thơ được quần áo mới; tuy nhiên đặt vào lời một tác giả còn trẻ tuổi, thì lại hóa ra một kỷ niệm già, có một cái gì bùi ngùi nhớ lại tuổi thơ, quá sớm đối với một người còn thanh niên, đây là một tư thế không trẻ của tâm hồn; bài Mây (của cùng tác giả) cũng vọng về tuổi nhỏ như vậy. -"Bài thơ Cồn cỏ" cố gă’ng từ thực tế chiến đấu của hòn đảo nhỏ bất khuất làm toát ra cái thú vị của đảo, biển, trời, và sức gang thép của tâm hồn các chiến sĩ; khuyết điểm của bài thơ, là càng đọc nhiều lần, càng thấy nó tản mạn, không rõ từ chính; hơi linh binh, khó hiểu, lại còn dài. Những giải khuyết khích đã dành cho thơ trào phúng, đả kích quân thù Mỹ cũng như phê bình trong nội bộ nhân dân, và dành cho ca dao, một thể loại rất cần thiết trong công tác tuyên truyền vận động các phong trào.

*
* *

Nhất định thơ chiến đấu chống Mỹ dựng nước của ta hiện nay sẽ đi đến những thành tựu rực rỡ. Một luồng máu mới, thă’m đỏ, ấm nóng, được tiêm vào cho thơ; nhiệm vụ nặng nề lớn lao hơn bao giờ hết, và hùng khí tự hào hơn bao giờ hết! Đó là nền tảng của chất lượng thơ hiện nay. Đồng thời với tu dưỡng tư tưởng, đến những nơi tiền tiêu, vào sâu thực tế, bồi đă’p tình cảm, ở lĩnh vực này, cũng cần bàn đến những vấn đề cụ thể trong sản xuất.

10-1-1966
II

Trước khi nói đến thă’ng lợi của sáng tác, tôi nói đến thă’ng lợi của phê bình, trong cuộc thi thơ lần thứ II của báo Văn nghệ đã kết thúc này. Phê bình hiểu nghĩa rộng, tức là đọc và chọn lựa và đánh giá, xếp hạng để có những giải thưởng. Làm thế nào đi giữa cái biển đáng yêu và cũng đáng gờm là một vạn ba nghìn bài thơ của hai nghìn năm trăm cây bút? Phải có con mă’t xanh! Phải tổ chức làm việc cho có trật tự, lớp lang, bảo đảm đừng để lọt mất nhân tài, phải dân chủ tôn trọng những ý kiến của từng người sơ khảo, từng người chung khảo, và để cho các ý kiến được cọ sát cân nhă’c với nhau,.v.v... nhưng thă’t lại tận cùng, là phải có con mă’t khá xanh, biết thẩm mỹ. Các bạn chă’c cũng biết cái hiện tượng khá rõ quả to quả nhỏ, quả ngon quả kém, nhưng đến sát lại thọc tay vào chọn, và chọn kéo dài, thì lă’m khi hoa cả mă’t, khó mà chọn đúng được quả tốt quả ngon... Ta phải biết thương những người đọc bản thảo ở các tòa soạn báo và nhà xuất bản; công của những đồng chí ấy rất to, bởi lòng yêu văn học lớn rộng ra do từ trong bản chất của chủ nghĩa xã hội, cho nên số bản thảo nhiều lă’m lă’m. Thế mà chúng tôi - cũng phải cho sơ khảo và chung khảo chúng tôi tự hào một chút chứ - chen lách qua được đủ khă’p cuộc mít tinh thơ mười ba nghìn bài, tìm được hai mươi bài của mười nhà thơ trẻ để tặng giải, cộng với mười bài khuyến khích, mà không hoa mă’t, mà có thể nói: càng chọn mă’t lại càng xanh, càng tinh, thì cũng đáng mừng! Bởi dao có mài mới să’c, bởi chút riêng chọn đá thử vàng, tình càng thấm thía, dạ càng ngẩn ngơ! Càng ngày càng chọn, thì bản thân mình cũng tiến bộ lên, chính xác thêm, đến được cái thực chất, cái tính chất của các bài sáng tác. Vừa mừng và thật ra, cũng vừa hú vía! Khi nhớ lại cuộc đi tám tháng trên biển bài thơ, trong rừng bài thơ, mà cũng giật mình! Bản thân tôi, được dự chung khảo trong cái cuộc đấu võ của văn này, cũng học tập được nhiều trong việc phê bình, tức là chọn lọc và đánh giá. Chúng tôi rất biết rằng những nhận định và xếp hạng của chúng tôi không thể có tính chất quyết định; thời gian và công chúng còn có hoàn toàn quyền cất nhă’c trở lại các bài thơ; tuy nhiên, chúng tôi cũng thấy rằng: ngay trong thẩm mỹ, là chốn mà người ta nói: “Về vị và về màu thì không nên tranh chấp”, ý muốn nói rằng: chốn này khó có một tiêu chuẩn chung - thì trong thẩm mỹ, chúng tôi, sau khi thảo luận, cọ xát, so đo, cũng đã tới, tuyệt đại đa số trường hợp là nhất trí, và chúng tôi đã bỏ phiếu kín. Như vậy, đối với tôi, cuộc chấm thi này chứng minh: cái dùi nhọn thật, thì dù cho bị bọc bao nhiêu lần vải cũng vẫn cứ chọc thủng và nhô ra được; thơ hay khó mai một lă’m, khó bị oan ức lă’m!

*
* *

Hàng trăm bài thơ đã được chọn dần và đăng dần trên báo Văn nghệ. Trình độ làm thơ chung vẫn tiếp tục nâng lên; cái nền thơ chung nâng lên. Số những bài thơ khá tăng lên dần. Điều này trông thấy rõ rệt. Cố nhiên, từ tổng số những bài thơ khá, nhảy vọt lên mà có những bài thơ hay của phong trào, cái bước này không phải là dễ. Lúc nào thì xảy ra sự nhảy vọt ấy? Quy luật của lượng biến thành chất ấy ra sao? Ta chưa nă’m chă’c được để mà dự kiến trước, để mà trả lời. Không nói được trước đến bao giờ thì sự kết tinh ấy xảy ra, nhưng khi sự kết tinh ấy xảy ra rồi, thì ta có thể nhận thấy được. Những bài thơ hay nhất của một phong trào làm cho cả phong trào ấy có giá trị lên, theo những bài thơ hay nhất đó. Tôi có thể nói: cái phong trào của một vạn ba nghìn bài thơ dự thi được tính giá trị theo các giải thưởng đã chọn lọc nên.

Tôi rất vui sướng chào mừng nhà thơ mới Phạm Tiến Duật. Chúng ta bây giờ không thể nói chung chung: “nhiệt tình”, và nhầm lẫn cái hay của đề tài, của chủ đề tư tưởng, của chất liệu sự sống làm như chúng đã là cái hay của bài thơ. Chúng ta đánh giá lao động bằng sản phẩm đã tạo ra, sản phẩm chưa tốt, thì không thể nói là lao động đã tốt. Phạm Tiến Duật đã có những bài thơ hay, bay cả hồn lẫn xác, hay trên giấy tră’ng mực đen, hay với những câu thơ hay hẳn hoi:

Trái nhót như bóng đèn tín hiệu Trỏ lối sang mùa hè, Quả cà chua như cái đèn lồng nhỏ xíu Thă’p mùa đông ấm những đêm thâu. Quả ớt như ngọn lửa đèn dầu Chạm đầu lưỡi chạm vào sức nóng. Nhà thơ hay, hay bằng tư tưởng, bằng tình cảm, bằng chí khí, bằng tánh tình, nhưng tất cả những cái hay phải thông qua xúc cảm, cảm giác; nói cho cùng, tư tưởng là khái quát, và khái quát là lọc ra từ sự sống; phải cố gă’ng lớn lao lă’m, mới lọc tư tưởng ra từ sự sống được, nhưng khi đã lọc ra được để mà tự giác rồi, thì thơ lại phải đưa tư tưởng trở về nằm trong sự sống, có thế thơ mới sống được, mới “và cây đời mãi mãi xanh tươi” được. Cho nên một thi sĩ có được tư tưởng, tình cảm rồi, thì phải chứng tỏ cái bản lĩnh của mình trong xúc cảm, cảm giác, hình tượng. Trái nhót như bóng đèn tín hiệu, đúng thật, bởi nó tròn, nhỏ, hơi dài, và đỏ, nhưng nó không trỏ lối rẽ sang đường cái đường con trong không gian, mà rẽ sang thời gian, sang mùa hè. Hình tượng quả ớt lại còn kỳ thú hơn, nó như ngọn lửa đèn dầu, bởi nó dài và nhọn lại như ngọn lửa và đỏ; nó cay, nó cháy, Chạm đầu lưỡi chạm vào sức nóng; mà quả ớt nóng thật, do nó cháy nóng, cho nên bảo nó là ngọn lửa đèn dầu không phải chỉ là so sánh hình thức trái ớt với ngọn lửa, mà so sánh cả nội dung trái ớt với ngọn lửa, thè lưỡi lên trên đầu ngọn lửa. Ba hình tượng trên đây, nếu chỉ có thế, thì dù hay, tác giả cũng chưa phải là nhà thơ của chúng ta, nhà thơ cách mạng của hiện nay; những hình tượng này phục vụ cho toàn văn của một bài thơ chiến đấu, rất chiến đấu, rất chống Mỹ cứu nước.

Phạm Tiến Duật quả là một thi sĩ, bởi anh nhằm đi đến tư tưởng, rất tập trung như tên bă’n trúng hồng tâm, nhưng luôn luôn anh không rời xúc cảm. Máy bay giặc Mỹ leo thang bă’n phá, ban đêm ta phải tă’t lửa, cho nên: Cây trúc làm duyên phải nhờ gió thổi Cô gái làm duyên phải nhờ giọng nói Bông hoa làm duyên phải luỵ hương bay... Nhưng bóng tối đã “thành bức màn đen che những bào thai chiến dịch”. Ngày mai. Ngày mai hoàn toàn chiến thă’ng

Anh dă’t tay em, trời chi chít sao giăng

Thă’p đèn ta sẽ chơi trăng ngoài thềm... Những câu thơ này lại hay về nhạc điệu. Nhạc điệu cũng tức là xúc cảm. Bài Nhớ, lời một chiến sĩ lái xe: Cái vết thương xoàng mà đưa viện

Hàng còn chờ đó, tiếng xe reo... Nằm ngửa nhớ trăng, nằm nghiêng nhớ bến Nôn nao ngồi dậy nhớ lưng đèo. Mấy bài thơ của Phạm Tiến Duật có một điệu vẻ ngang nhiên; những người xuyên qua bom đạn nghìn vạn nguy hiểm đưa xe đi tới nơi, về tới chốn, họ không ngang sao được, họ nhìn về địch mà ngang tàng. Bốn câu thơ trên ngang tàng bởi vì rộng. Anh lái xe bị thương nằm viện, nằm trên giường điều trị mà vẫn còn ở giữa đất trời như khi lái xe. Làm thơ phải biết nói khoa trương, nói khoa trương, gọi nôm na là nói dóc, nhưng nói dóc có lý, và dừng lại đó, chứ đừng đi đến nói khoác. Nằm ngửa nhớ trăng, nằm nghiêng nhớ bến, hai câu thơ ba, bốn trên đây hay, bởi nó rộng mà đúng; Nôn nao ngồi dậy nhớ lưng đèo, không cần phải giảng nghĩa, chỉ cần người đọc tưởng tượng mình là anh lái xe kia, sẽ thấy câu thơ thật là thú vị, mà lại thích nữa, thích cái chóng mặt của xe lên đèo, vừa lên lại vừa vòng.

Chiếc Xe không kính của Phạm Tiến Duật cũng đáng yêu và có một cái say sưa như thế, say sưa ngạo các nguy hiểm, mà nguy hiểm vì Tổ quốc, chứ không phải vì muốn phiêu lưu. Nó ngang nhiên, nó xuất sáo, hãy cứ nới cái điều trước hết là nó vỡ hết tất cả các kính mà cứ đi. Tôi yêu, trong cái rộng cái ngang, nhà thơ vẫn cứ nói rất đúng:

Nhìn thấy gió xoa vào mă’t đă’ng Nhìn thấy con đường chạy thẳng vào tim Thấy sao trời, và đột ngột cánh chim Như sa, như ùa vào buồng lái...

(Bài này có câu: Nhìn nhau mặt lấm cười ha ha; tôi không thú cái “cười ha ha” này; nó thế nào ấy, nó lộ liễu, nó không tự nhiên, hơi lấy điệu và “anh hùng” trên sân khấu. Có thể tác giả cho vào đây vì bởi phải bă’t vần. Người bình thơ đọc đến câu này phải đọc chìm đi, chứ nếu “ha ha” thật lên, thì là một cái đau khổ cho tác giả).

Còn về bài Gửi em, cô thanh niên xung phong, tôi đã đọc nhiều lần, mà đến lần đêm nay, khi viết bài này, tôi mới thấy được đến nơi đến chốn cái trái tim của tác giả. Bài này là một bài thơ chiến đấu, cô gái Thạch Kim này là trong “Đại đội thanh niên đi lấp hố bom”; bài này là một bài thơ hiện thực: Em đóng cọc dài quanh quanh hố bom - Nào cuốc nào choòng, xoong nồi xủng xoảng. Chiếc võng bạt trên đường hành quân Anh đã buộc nhiều cây xoan cây ổi. Bụi mù trời mùa hanh Nước tră’ng khe mùa lũ, càng hiện thực, càng thiết thân, càng thiết tha; mồ hôi, máu của chúng ta cài trộn vào những nét hiện thực ấy: “Cạnh giếng nước có bom từ trường ”Em không rửa, ngủ ngày chân lấm... Bài thơ này là những cái ấy, và bài thơ này chính cống là một bài thơ tình yêu. Người nghe lướt qua, đọc lướt qua thì dễ bị phân tán chú ý vào cái giọng nói đùa nghịch của tuổi trẻ, của tác giả, của cô gái thanh niên xung phong. Em ở Thạch Kim, sao lại lừa anh là “Thạch nhọn”, con trai con gái họ gặp nhau trong hoàn cảnh bom đạn, họ đều là những người công tác kháng chiến trên dặm đường.

Tranh thủ có ánh đèn dù Anh vội nhìn em và bạn em khă’p lượt Mọi người cũng tò mò nhìn anh Rồi bóng tối lại khép vào bóng tối.

Đã thế, trai cũng tính hay đùa, gái cũng tính hay đùa. Người tinh nghịch là người anh dễ thân - Cái miệng em ngoa cho bạn cười dòn; do vậy mà người ta dễ chú ý vào ngoại cảnh, vào tính nết bên ngoài, mà tác giả thì cũng nói cái giọng ngang ngang,

Có lẽ nào anh lại mê em
Một cô gái không nhìn rõ mặt...

Còn có lẽ gì nữa! Anh mê em thật rồi, mặc dù chỉ thấy Áo em hình như tră’ng nhất; không thấy rõ mặt, rõ người, lại còn bảo là “tiếng Hà Tĩnh nghe buồn cười đáo để”, ấy thế mà Anh lặng người như trôi trong tiếng ru Ôi! Cái nỗi yêu thương, gặp nhau trên đường, Em ơi em, hãy nghe anh hỏi

Xong đoạn đường này các em làm đâu?

“Các em làm đâu? ” nói ra cái vẻ đàn anh, mình cũng lớn tuổi rồi. Chỉ có thế, nhìn như thế, nghe như thế, rồi xa như thế. Điều rất mực cảm động, là thế rồi về sau đi tìm, tìm thật, tìm thiết tha da diết,

Anh đã tìm em rất lâu, rất lâu Cô gái ở Thạch Kim, Thạch nhọn. Khăn xanh, khăn xanh, phơi đầy lán sớm Sách giấy mở tung tră’ng cả rừng chiều.

“Tìm em như thể tìm chim, - chim ăn biển bă’c đi tìm biển đông”, cái nông nỗi đi tìm người yêu muôn đời vẫn vậy. Chỉ thấy người khác cả, thấy đâu người mình yêu; chỉ thấy khăn xanh các bạn em giặt phơi, chỉ thấy giấy tră’ng các bạn em mở học, còn em?

Anh đã đi rất nhiều, rất nhiều... ... Nhưng chẳng thấy em, cô gái Thạch Kim, Thạch nhọn.

Một phần cũng tại cái chi tiết em nói đùa “Thạch

nhọn” ấy, mới có cớ cho thương nhớ bám vào càng lâu,

Thương em, thương em, thương em biết mấy! Xin thưa thật rằng tôi rất cảm động. Tôi cảm động trước

bài thơ tình này. Nó mang dấu thời đại, bởi nó mang dấu ấn rất rõ của chống Mỹ, cứu nước; biết bao nhiêu con trai con gái trên đường kháng chiến đang yêu nhau như thế này! Tôi cảm động trước cái người đang yêu trong bài thơ này, có yêu thật thì mới đi tìm lâu và nhiều như thế.

Chỉ cần trong xe có một trái tim.
Chỉ cần trong thơ có một trái tim.
*
* *

Vương Anh, người dân tộc Mường, qua thơ của anh, làm cho tôi thấy cái vốn văn học Mường thật là đáng quý; nhất định anh đã tiếp nhận cái vốn thơ của tổ tiên mình, thì mới có được những hình tượng ấy, sự xúc cảm ấy

Hỡi cây sung chín đỏ Cây nhả - lá chín vàng Cây giăng đội mâm hoa chờ gió Cây cọ rung trái ăn sương...

Vương Anh còn tiếp nhận mang máng xa xa cái lối
nói, lối văn của những trường ca Tây Nguyên

Giăng đi!..., Giăng bảy giàn chiêng ba ở cửa Bày đi! Bày chín lừa chiêng năm đầu hồi...

Do trình độ văn hóa của mình, thơ Vương Anh đã kết hợp ở mức độ cao bản năng xúc cảm và trí tuệ suy nghĩ, Bài Hoa trong Mường ca ngợi hai bàn tay của chúng ta. Bà mẹ Mường, người đã nói “Bàn tay là hoa một đời”, bảo về những ngón tay:
- Ngón dài, mòn đốt giữa, bởi vít cần rượu uống Ngón ngă’n như vẻo măng mai măng hóp,

dựng nên nhà kín cột rộng gian... Ngón trỏ móc mă’t ông đạo ông quan Để ngón tùn lùn giữ của.

Câu thứ ba đến thật đột ngột, và cũng khoái chá một cách dữ tợn. - Nói đến việc máy về mường bản, pháo bă’n máy bay, tác giả đã khéo kết hợp với sự bà quí cháu: Đứa trai giật tay

- Bà ơi nhiều người lă’m máy Đứa gái lôi chéo váy
- Bà chạy mau, chạy mau! Cháu dẫn ra cầu ngó xe ngó súng.

Cách đưa sự vật ra đã sinh động, thì không cần nói dài. “Cơm sớm đàn con ăn vội - Cơm tối đàn con ăn nhạt ăn khô”, mọi người đều nghĩ lo làm lụng, do đó mới có thành quả đă’c ý: Mẹ chống tay vào hông

No mă’t nhận “bông cơm trái lúa”... ... Mẹ chờ con trai lại:
- Tay mày mới sờ máy, mở tao nhìn! Mẹ nhìn con gái đến
- Tay mày cầm súng, cầm có hay? Con gái xòe hai bàn tay Con trai xòe hai bàn tay... Bài thơ giáo dục rất mạnh, rất rõ, mà không có một chút giọng giáo huấn. Bởi vậy, tôi mới nói: Sáng tác thơ của ta hiện giờ tiến lên một chặng mới.

Bế Kiến Quốc cho ta thấy một cái gì đang mầm chồi nụ ở trong cảm xúc, trong hồn thơ. Cảm tưởng ấy khớp với một số câu thơ của anh: Có lần bẻ ngọn đùa nhau Vài roi mẹ đánh, chả đau, nhưng buồn. Đánh rồi mẹ cũng dạy con

“Trồng cây giữ ngọn, cây còn lớn lên...”
- “Con đi dù vội tiền phương,

Nhớ gìn dương liễu, nhớ thương bạch đàn Nguỵ trang cần bẻ đôi cành Thì đừng bẻ ngọn - để dành cho cây”.

Những giòng sông của anh cũng cho một cảm giác mầm chồi nụ như thế; mặc dầu anh nói anh đã yêu, anh đã có “em”, và anh cũng sáng tạo hình tượng: Em ta yêu có gì như lòng sông:

Một nền xanh tràn xuống chảy theo dòng, Là ruộng đất, anh hiền lành khỏe khoă’n. tuy vậy bài thơ còn bối rối một cách tinh vi, nghĩa là đọc tinh thì thấy nó bối rối; những điều Bế Kiến Quốc nói trong lời không hay bằng một cái gì đó của anh ở ngoài lời; kể ra, cái tứ của bài Những giòng sông chưa đủ lô gích để thuyết phục người đọc; nước ta rất nhiều sông, bởi vậy nên rất tốn cầu, nhưng thế những nước có nhiều núi, họ không anh dũng hay sao? Núi khấp khểnh lô nhô, bă’t người ta phải phấn đấu nhiều chứ. Mặc dầu lời thơ anh nói bối rối, nhưng chă’c anh không ngờ rằng chính anh được yêu vì cái giọng thơ của anh, cái điệu tâm hồn của anh: Sinh ra ở đâu, mà ai cũng anh hùng? Tất cả trả lời: sinh bên một giòng sông. Chẳng phải sông Đà, sông Mã, sông Hồng đôi

bờ cát mênh mông, Thì cũng sông Trà, sông Hương, sông Cửu Long uốn chín đầu rồng.

Chẳng phải rộng xa một tầm cò vỗ cánh,
Cũng xinh xinh vài sải chèo quẫy mạnh...

Trong một số những bài thơ đã đăng trên báo, in sách (Tháng Giêng hai ra chung với Hoàng Thị Minh Khanh và Thúy Bă’c) của mình, Phan Thị Thanh Nhàn là nhà thơ gái chứng tỏ một sự đằm trong xúc cảm và suy nghĩ, cái đằm của tâm hồn phụ nữ. Người đàn ông với người đàn bà: “Hai đứa ta như trời với đất”,

Trời ồn ào buồn vui lộ liễu
Đất trầm tư suy nghĩ trước sau,

hai hình tượng ấy của Phan Thị Thanh Nhàn, ngẫm lại cũng có thế thật; người đàn bà có những tế nhị, những trầm tĩnh, mà người đàn ông, cái con gà trống ấy, nhiều khi không có. Bên cạnh tính chính trị, tính tư tưởng, tính thời đại mà thơ Phan Thị Thanh Nhàn cùng có với thơ của giới đàn ông, thơ chị còn có một tính cách rất đáng quí, hiện nay còn hiếm: tính phụ nữ.

Nhớ sao một tối mùa đông

Cùng anh nói những chuyện... không đầu đề. Mưa rơi ướt cả liếp tre Giữ chân anh, chả cho về, hộ em.

Ba bài thơ được giải nhì của chị Thanh Nhàn, tôi nói ở đây nét gì đặc biệt của chị và của người phụ nữ. Nhiều người lấy tên một trong ba bài ấy của chị mà đặt tên cho chị là: “Hương thầm”.

Cô gái như chùm hoa lặng lẽ Nhờ hương thơm nói hộ tình yêu Anh vô tình, anh chẳng biết điều, Tôi đã đến với anh rồi đấy...

Hai câu ba, bốn đúng là ý nghĩ của người con gái. “Anh chẳng biết điều”, đứng trên hình thức câu, chữ, là một lời trách móc khá nặng, nhưng ở đây nội dung là để trách yêu; người con gái phải đi bước trước, ngập ngừng đến thăm người con trai ở tại nhà anh, bởi anh ngày mai đi ra tiền tuyến. Cô “Giấu một chùm hoa trong chiếc khăn tay”, hoa bưởi, anh không dám xin, cô chẳng dám đưa, Chỉ mùi hương đầm ấm thanh tao Không giấu được cứ bay dịu nhẹ...

Cái Bản mới, của đồng bào Kinh lên xây dựng trên miền núi, rất tươi sáng, nằm nghiêng bên suối trong; trong một ngôi nhà, mà vườn luống cải đã lên vồng, mà sân lốm đốm hoa cam tră’ng, mà giậu xanh mượt lá trầu không, có:

Cuốn sách trên bàn đọc dở dang Ai vừa mới hái nhánh hoa ban? Chiếc gương kín đáo treo sau cột Cô gái Hồ Gươm giữa núi ngàn. Tôi không bảo rằng cây bút đàn ông không viết được những câu thơ kín đáo như chiếc gương treo cột ấy, nhưng tôi vui thích hơn và mừng rằng câu ấy là do một ngòi bút đàn bà.

Và tôi cũng thấy trong đoạn mở đầu bài Xóm đê, sự nhìn nghe tỉ mỉ của phụ nữ, cái ngôn ngữ hiện thực của phụ nữ (đàn ông thường dùng một ngôn ngữ trừu tượng), cả cái câu nói giọng nói của phụ nữ ở hai câu cuối: Xóm đê ngày trước gọi nhau; “Mụ còng bới rác” “Mẹ con nhà lông gà giẻ rách”, “Lão Tư say”, “Thằng bé đánh giày, ”Ông già mù tầm quất"... Không ai giống ai nghề nghiệp Không ai khác ai cái nghèo. Trẻ con xóm đê tất cả giống nhau Da cháy nă’ng, tóc râu ngô, Con gái con trai nghịch như quỉ sứ

Cả cái đoạn này, tôi nghĩ rằng đàn ông khó mà viết
được.

* * * Tôi phải lấy điểm để giải quyết diện, xin tạm ngừng lại ở các giải nhì. Mong có dịp gặp gỡ tất cả các bạn đã được giải và những bạn có những bài thơ xuất să’c ở ngoài giải. Chào mừng các vị tân khoa trong thơ! Chúc mừng chặng tiến mới của Thơ. Tiến lên tới nhiều bài thơ hay nữa!

15-4-1970

MÀI SAÂT NÊN KIM

(Tập văn - In theo bản của NXB Văn học 1977) MÀI SĂT NÊN KIM Những cảm nghĩ trong dịp 19-8 và 2-9-1975

Những ngày kỷ niệm Cách mạng tháng Tám năm nay, lần thứ 30, tràn đầy thành tựu, tràn đầy chiến thă’ng, lớn rộ một cuộc được mùa vĩ đại. Tổ quốc ta hoàn toàn độc lập, thống nhất vẹn toàn. “Thă’ng lợi của nhân dân Việt Nam là một trong những chiến công lớn nhất của loài người và một thất bại nặng nhất của các lực lượng phản động. Nhân dân Việt Nam rất xứng đáng với thă’ng lợi vĩ đại đó, vì đã trải qua 30 năm đấu tranh hy sinh gian khổ... Thă’ng lợi của Việt Nam là thă’ng lợi của Hồ Chí Minh” (Phi-đen Cat-tơ-rô). “Trong toàn bộ lịch sử, không có một tấm gương nào như vậy về tinh thần dũng cảm và dẻo dai của một dân tộc đã tồn tại sau một cuộc ném bom kéo dài của một siêu cường quốc và vẫn thă’ng cuộc chiến tranh. Nếu ở châu Phi chúng tôi chỉ làm một phần 100 những việc mà nhân dân Việt Nam đã làm, thì tất cả châu Phi sẽ được tự do (Tổng thống Tan-da-ni-a Ni-ê-rê-rê). Tháng Tám năm nay, mỗi người chúng ta giàu có gấp bội phần, và thấm thía từng mỗi khúc của con đường dài ba mươi năm đưa ta tới thành công vĩ đại. Bản thân tôi biết bao xúc cảm và suy nghĩ, lớn thay là hạnh phúc của tôi! Tôi muốn nói với Đảng Mác - Lê-nin Việt Nam và nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: ”Chào ánh sáng của mă’t tôi!", và cảm ơn về những thành quả của Cách mạng mà tôi được hưởng. Có lẽ cái hạnh phúc trước nhất của tôi khi từ Hà Nội đáp máy bay vào Sài Gòn hôm 23-5-1975, là sự chiếm lĩnh, sự sở hữu. Tôi có... tôi có... tôi có. .. Của ta... của ta... của ta... Núi sông của ta, mặt đất của ta, những đám mây bay trên trời chung quanh chiếc tàu bay này là của ta, chúng nó đùa bỡn bày ra lă’m cảnh: khi như sóng bạc đầu, khi thì như cát phẳng gợn đến muôn dặm, khi lơ thơ như khói nấu cơm chiều nhẹ tỏa, khi như những nàng tiên mây nõn đẹp chiếm lĩnh cả sân khấu trời... Và tôi sẽ nhớ suốt đời tôi, sáng hôm ấy, tôi ngồi trên trời nhìn xuống hai con sông múa. Ôi! Tây Nguyên của ta! Con sông tôi nhìn thấy đây nước đỏ thă’m như son, nét lượn cong rộng rãi phóng khoáng như từ một cây bút đại tự khổng lồ nào viết thảo lên đất; sông múa những đường cong rất mạnh, sông vừa múa vừa đi, thă’m thiết lạ thường. Mươi lăm phút sau, dưới xa xa, một con sông khác lại múa... Có lẽ là sông Đồng Nai? Lần này nước như màu cà phê sữa loãng, nét sông vẫn như múa lụa. Một con sông tung hoành giữa rừng núi và một con sông să’p vào đồng bằng... Mă’t tôi sở hữu lấy hai con sông ấy, ở đất miền Nam, và cho đến hôm nay, chúng vẫn bồi bổ mãi cho tâm trí tôi về tình yêu đất nước, tình Tổ quốc. Sau ba mươi năm đấu tranh giành độc lập, thống nhất, từ những hôm nay, có thể nói là mỗi chúng ta, những người bây giờ, lại như có lại một mối tình đầu với đất nước xứ sở của ta từ Bă’c chí Nam; chúng ta run run mà sở hữu lại toàn bộ non sông gấm vóc. Bă’c vào Nam thăm sông Hương, núi Ngự, Cam Ranh, Đà Lạt, Hà Tiên, thăm đồng bằng sông Chín Rồng; Nam ra Bă’c thăm mộ tổ Hùng Vương, đến nghiêng mình thăm Lăng Bác Hồ, thăm vịnh Hạ Long, thăm núi Tản Viên... Mỗi bước tôi thăm Nam bộ sau 32 năm xa cách là tôi lại như giàu thêm một miếng thịt của tâm hồn. Tôi sống toàn thân thể của đất nước, sống toàn cõi, cho bõ 32 năm tôi xa cách, cho bõ lúc tình hình chiến tranh dài dẵng, mình của Tổ quốc ở xa xôi hóa ra như là trừu tượng! Đây là một cuộc sum họp, đây là một sự tái sinh! Ôi, tôi xuống sân bay Tân Sơn Nhất, đầu không có mũ, nhận lấy cái mặt trời Nam bộ; đêm hôm đó, đêm đầu tiên về với Nam bộ, tôi sốt nóng, tôi sốt nă’ng; các bạn ở Hội Văn nghệ Giải phóng pha cho tôi một cốc nước chanh đá; tôi uống ngụm đầu tiên sau 32 năm! Chà, sao mà trái chanh Nam bộ thơm nức lên như vậy! Mùi vỏ nó sực vào cổ họng; chung quanh tôi, các bạn tôi không ai biết cả, không ai ngờ điều gì cả! Chỉ có tôi, cái người ở xa Nam bộ 32 năm, thì sẽ nhớ cái vị nước chanh quả Nam bộ được uống lại này cho đến suốt đời! Rồi trưa hôm sau, ăn cơm, tôi nhận thấy các thứ rau thơm của đồng bằng Nam bộ sao mềm mại thế! Chă’c là tại phù sa của sông Cửu Long. Tôi thầm mừng trong bụng, mừng cho đất nước ta; ở cõi Viêm bang này, phần đất cõi Nam của Tổ quốc, ta phải giữ gìn vĩnh viễn! Tôi thật đã tái sinh, khi ngồi trong một nhà quen ở Phú Nhuận (Sài Gòn), nhìn ra cửa sổ, thấy cái cây bông bụt rất cao ngoài vườn, hoa lồng đèn đỏ thả tua, gió đồng bằng Nam bộ, đến từ Đông Hải, thổi lay cái cây bông bụt Nam bộ! Ôi! Lòng của người thi sĩ, cái làn da của anh rất xúc cảm với nă’ng sớm mưa chiều; mưa của mùa mưa Nam Bộ thật là hiền lành, như một người vừa mới giận cãi nhau thì bỗng chốc đã nín, rồi mỉm cười trở lại! - Tôi nghĩ, mai sau, mỗi chúng ta, ở Bă’c vài năm, lại một chuyến vô Nam, ở Nam vài năm lại một kỳ ra Bă’c, mỗi lần trải qua vài nghìn cây số như vậy, cái xúc cảm lại mới trở lại, trẻ trở lại. - Ban nãy tới giờ, tôi mới nói sở hữu non sông, sở hữu thời tiết, tôi chưa nói sở hữu lấy đồng bào muôn quí ngàn yêu của chúng ta. Các em nhỏ miền Nam, các bà má miền Nam! Một đồng chí lãnh tụ của ta có tỏ ý: Khi chiến thă’ng hoàn toàn lũ giặc, nên tạc một cái tượng của người phụ nữ Việt Nam tượng trưng cho bà mẹ, cũng là tượng trưng cho Tổ quốc. Tiếp theo ý đó, nhiều phụ nữ ngoài Bă’c, cảm động thay, đã phát biểu: nếu tạc một cái tượng ý nghĩa như vậy, thì chúng tôi, phụ nữ miền Bă’c, muốn rằng bức tượng đó sẽ mặc áo bà ba, sẽ có búi tóc, sẽ khăn rằn vă’t vai, nghĩa là sẽ là bức tượng bà má miền Nam! Ôi! Mới mấy tháng thôi, chúng ta đang ở thời kỳ đầu chiếm lĩnh, sở hữu; còn say sưa, khám phá nào bằng! Còn ngạc nhiên mới mẻ nào bằng! Tuy vậy cuộc chiếm lĩnh sở hữu này sẽ là mười năm, trăm năm, không bao giờ dứt, bởi Tổ quốc là vĩnh cửu...

Cảm nghĩ thứ hai của tôi, là nghĩ về sự chiến thă’ng của lòng chung thủy. Chúng ta đâu có phải chỉ là thă’ng trận đơn thuần, chiến thă’ng khải hoàn - mà đây là, hỡi các liệt sĩ của ta, từ em Tám tẩm dầu đến người thợ điện Nguyễn Văn Trỗi! Đây là cuộc chiến thă’ng của trời đất. Thiên địa quỉ thần ơi! Cha ông chúng ta vẫn dặn con cháu: “Ăn ở sao cho còn có trời có đất”, cái lúc Cách mạng còn gặp muôn vàn khó khăn, lúc đó ở trong các thành thị tạm chiếm, tưởng như sự đời lộn đầu xuống đất mà đi; tên móc túi thì làm tổng thống, con vợ nó, mụ Thiệu, đáng lẽ ở các nước người ta làm hình chìm trong tờ giấy bạc, ít nhất cũng là hình của bà Công lý, hay bà Pháp luật, soi lên thấy đầu bà ta có những tia sáng tủa ra, đằng này những giấy bạc của cái nước gọi là “Việt Nam Cộng hòa” soi lên thấy hình chìm của mụ Thiệu buôn lậu, với một cái búi tóc ở sau ót! Hết nói rồi! Chúng chiếm lấy các thứ trang thờ, các thứ diễn đài để mà rêu rao bán rẻ Tổ quốc; chúng nó lê máy chém đi, lính của Mỹ - nguỵ mổ bụng người yêu nước lấy gan mà nhậu rượu! Những lúc đó đất trời đảo ngược, đen tră’ng lộn phèo, tưởng như cái thời trị vì của Mỹ - nguỵ kéo dài mãi trong vùng tạm chiếm! Phải trải qua một cuộc gieo trồng 30 năm từ 1945 đến nay, trái độc lập thống nhất mới chín trên cây. Hồi Cách mạng tháng Tám 1945, tại Hà Nội, bạn của tôi Nguyên Hồng hồ hởi nói với chị Hoàng Hương Bình (bây giờ đã mất): “- Chị ơi, Cách mạng thành công rồi!”; nhà văn Nguyên Hồng đã tham gia cách mạng từ khi Hội Văn hóa cứu quốc còn trong bóng tối nên có lý do đặc biệt vui sướng. Nhưng Cách mạng chưa thành công toàn vẹn, mà phải trải qua Kháng chiến chống Pháp, rồi lại trải Kháng chiến chống Mỹ, một vạn chín trăm năm mươi ngày gian khổ, hy sinh, chết chóc, để đến cái buổi sáng ngày 30 tháng tư 1975: chúng tôi đang ở tại tòa soạn tạp chí Tác phẩm mới của Hội Nhà văn Việt Nam: Trong đài phát thanh, lời của Dương Văn Minh kêu gọi lính nguỵ đừng chống cự đang được phát đi phát lại; bỗng tiếng pháo ở cơ quan bên cạnh nổ giòn giã! Đó là theo ước hẹn của Hà Nội, khi quân giải phóng vào că’m cờ lên dinh tổng thống nguỵ tại Sài Gòn, thì các cơ quan đốt pháo ứng nhau. Nghe tiếng pháo, anh bạn Nguyên Hồng 60 tuổi của tôi có chòm râu ngă’n dưới cằm, bỗng lấy hai tay đập vào cánh cửa tòa báo thình thình, và la lên: “Quân nguỵ hàng rồi! Quân nguỵ hàng rồi!” như một đứa con nít. Tôi phải quay mặt đi, vì bất giác hai dòng lệ vọt lên trong mă’t tôi. Ồ! Cách mạng bây giờ mới thật sự là thành công rồi! Một vạn chín trăm năm mươi ngày chiến đấu, cái lúc chỉ còn có vài bốn trăm ngày nữa chính lại là một lúc rất gay! Có những người đã tới lúc đó mà còn bỏ Kháng chiến mà đi... Ôi! Như một cuộc trèo lên núi cao: 55 ngày cuối cùng nữa là tới đỉnh. Chiến dịch Hồ Chí Minh hoàn toàn thành công. Lên tới đỉnh tuyệt vời, bây giờ nhìn lại, sao mà rõ mồn một: Hình khe thế núi gần xa Đứt thôi lại nối, thấp đà lại cao.

Tưởng suối đã đứt, nhưng chưa, lại nối, lại chảy ra kia; tưởng núi thấp tẹt xuống chỉ còn là một cái đồi, một cái quèn, nhưng không! Núi lại lên dần rồi cao vút!

Cái niềm vui sướng vô hạn vững vàng, vô cùng vững chãi của chúng ta, là lòng tin của cha ông ta rằng có trời có đất, có phải có trái, có trung có nịnh, có chính có tà, được chứng minh là đúng. Chữ rằng: “Thiên võng khôi khôi Sơ nhi bất lậu” lưới trời bủa giăng(1) Trời là quy luật của lịch sử, trời là chân lý của nhân dân, trời là mặt trời của Cách mạng. Ở thời điểm này, chúng ta được chứng kiến “quả báo nhãn tiền”: rõ ràng

(1) Ca dao miền Nam, nghĩa là: Lưới trời mang mang, thưa nhưng
mà không lọt được.

trước mă’t ta, tổng thống Mỹ Ních-xơn, đứa đã ra lệnh cho B.52 mười hai ngày đêm ném bom xuống Hà Nội, tên móc túi số một ấy bị đá đít ra khỏi Nhà Tră’ng; và một nhà báo nước ngoài nói: “Như một lâu đài bằng cát bị triều dâng quét sạch, chế độ nguỵ bị cuốn đi bởi cái biển du kích và quân chính quy Giải phóng tràn vào thành phố”. Báo Sài Gòn giải phóng đăng bài về Vũ Hồng Khanh, Trần Trung Dung, v.v... bao nhiêu đầu sỏ theo giặc làm hại nhân dân, nay đầu hàng nhân dân và xin tha tội.

Bọn đế quốc Mỹ đang thấy thế giới co hẹp lại trước mă’t chúng, rung chuyển dưới chân chúng, chúng nó vãi đô la mà mua cái thua, cái nhục. Chứ còn nhân dân ta, cách mạng ta thì mọi sự vật đều nảy nở, phát huy. Vừa rồi, thăm quê Nam, tôi được gặp lại bà con bạn bè thân thuộc, có người đã đọc lên câu thơ của Nguyễn Du: “Trời còn để có hôm nay - Tan sương đầu ngõ, vén mây cuối trời”; chúng tôi nhă’c câu thơ Nguyễn Du, là để sung sướng trong giờ phút này vẫn nhớ đến cái thần của ngôn ngữ dân tộc; không phải “trời còn để”, mà Đảng ta, Dân ta ba chục năm kiên trì đánh giặc đặng có hôm nay. Ôi! Có hôm nay, hôm nay là nơi cửa sông lớn ra tiếp giáp với biển, nghĩa là không phụ công lao của một giọt nước nào cả, từ lúc hơi sương đọng lại trên mặt lá rừng, thành giọt nước chảy theo gân lá mà rơi xuống đất, đến lúc nước thấm qua đất lại ri rỉ chảy dần ra khe, từ mạch khe nước kiên nhẫn góp lại chảy vào lòng suối, từ suối ra sông con, sông cái, từ sông cái ra cửa biển ngồn ngộn bao la... Sự nghiệp xây dựng cũng bền bỉ như vậy, “giọt máu nóng thấm quanh hồn nước”, hỡi các liệt sĩ trong ngót một thế kỷ nay đã người trước ngã, người sau tiến, người sau ngã, người sau nữa lại tiến lên, máu của các vị tiên liệt không mất đi một giọt nào, mà đã tập đại thành vào cuộc khải hoàn chiến thă’ng hôm nay, “Xã tă’c từ đây vững bền, Giang sơn từ đây đổi mới. Kiền khôn bĩ mà lại thái, Nhật nguyệt hối mà lại minh”(1). Một đất nước luôn luôn chiến tranh không ngớt trong ba mươi năm, luôn luôn mẹ tiễn con, vợ tiễn chồng đi đánh giặc, mà hôm nay có thể nói: Hòa bình lâu dài, hòa bình mãi mãi. Một đất nước phải că’t xẻ ra từng chiến khu nhỏ, có những cán bộ, nhân viên ở trong rừng hàng chục năm chỉ thấy lá cây xanh, bây giờ trời cao đất rộng một màu bao la, núi sông gấm vóc từ Lạng Sơn đến Cà Mau có đủ biển, núi, rừng, đồng, mă’t nhìn tới đâu chân sẽ có thể đi tới đó. Ôi! Hai con mă’t của Nguyễn Đình Chiểu: Sau trời Thúc Quỳ tan mây,

Sông trong biển lặng mă’t thầy sáng ra.

Hai con mă’t của nhà thơ mù vĩ đại ấy đã sáng lại rồi. - Ba mươi năm nay của Cách mạng Việt Nam là tấm gương sáng treo giữa nhân hoàn, đó là bài học thủy chung với cách mạng, trung thành với cách mạng.

Đế quốc Mỹ là xấu, là khả ố; tư bản Mỹ là phản lại con người. Tháng trước đây, cũng trong ngôi nhà ở Phú Nhuận mà ngoài vườn có cây bông bụt Nam bộ gió Nam hải đung đưa ấy, tôi đã thấy trên tường có ghim một bức tranh quảng cáo của Mỹ, đây là bức vẽ của Công ty Bananas (Chuối): Một con khỉ độc mặc áo người, quần người, đầu khỉ, chân khỉ, đang ngồi trên hố tiêu máy,

(1) Trời đất gặp vận đen mà lại đến lúc mở mang. Mặt trăng mặt
trời đã mờ mà lại sáng (trích Bình Ngô đại cáo).

một tay nó giơ lên nă’m cái chuôi sứ của sợi dây giật nước, một tay nó còn cầm trái chuối chín vàng đang bóc ăn dở dang. Đó, lối quảng cáo giật gân của Mỹ, đập vào sự chú ý, cốt sao cho người ta mua nhiều chuối của công ty mình, còn tốt hay xấu cho xã hội, thì cóc cần. Đó là con khỉ Mỹ, chụp ảnh để quảng cáo cho công ty chuối, nhưng mang bao nhiêu ý nghĩa điển hình! Con khỉ cũng mă’c vào một vòng mâu thuẫn không giải quyết được: tham ăn chuối thì phải đi ngoài nhiều, nhưng chuối của công ty chuối Bananas ngon quá, nên cứ phải tham ăn; con khỉ Mỹ cũng vương vào vấn đề nan giải. Con khỉ Mỹ cũng bị “người Mỹ hóa”, nó cũng bệnh hoạn, nó không lành mạnh: - Tôi phân trần những điều nghĩ này với người bạn chủ nhà kém tuổi hơn tôi; anh nói: “Bọn con cái trong nhà thấy lạ mă’t thì treo, tôi cũng không nghĩ tới”, rồi anh rứt tấm hình xuống vứt vào một xó; bức tường được giải phóng, nhẹ sáng hẳn lên. Trong cái xã hội Mỹ kia, khỉ lại ra gương cho con người; thế nếu con người lại bă’t chước khỉ tham ăn nhiều chuối để đến nỗi phải suốt ngày ngồi trên cầu tiêu máy thì sao?

Đạo lý của ta hoàn toàn khác. Đó là lòng nhân ái của ta, tất cả vì lợi ích của nhân dân, của nhân loại. - Đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng nói với các văn nghệ sĩ: Chúng ta sẽ phấn đấu để có nhiều điện, nhiều thép cho nhân dân dùng; tuy nhiên chúng ta không đo tất cả theo tiêu chuẩn điện hay thép tính cho mỗi đầu người. Mà khi có đủ điện, đủ thép, chúng ta lại chú ý xây dựng một cuộc sống có văn hóa, có tình thương yêu trân trọng lẫn nhau... Nỗi lo của Đảng ta rộng lă’m, sâu lă’m. Khi giặc Mỹ đang họp hội nghị ở đảo Hô-nô-lu-lu để bàn cách đánh ta mạnh hơn nữa, thì thủ tướng Phạm Văn Đồng có cuộc họp với các nhà văn, nhà ngôn ngữ, các nhà giáo để bàn về Bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt. Phải cần đến ba buổi họp rải ra trong ba tháng; đến cuộc họp thứ ba, Thủ tướng phát biểu ý kiến, thì đúng vào lúc hội nghị Hô-nô-lu-lu. Đảng ta đâu có bối rối! Nó họp để tính chuyện đánh ta mạnh hơn nữa, thì ta lại đánh trả nó càng mạnh hơn. “Nhưng, Thủ tướng nói, cuộc họp bàn về ”Bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt" có cái đạo lý của nó".

*
* *

Từ khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2 tháng 9 năm 1945, là chúng ta đã bước vào cuộc Trường kỳ Kháng chiến ba mươi năm. Nước ta có Núi Mẹ bồng con ở Xuân Lộc (Nam Bộ), lại có Núi Vọng Phu ở Bình Định (Trung Bộ); đây là đất nước của tình chung thủy; đất nước mình dài như vậy, từ Bă’c mà Nam tiến, không gian tính hàng trăm hàng nghìn dặm, thời gian tính hàng năm, hàng mười năm, không thủy chung sao được? Đây là một cuộc mài să’t nên kim dài dẵng kiên trì. Anh bạn của tôi, được dự Hội nghị phụ nữ Nam Bộ năm 1969, khi trở ra Bă’c, đã kể lại và tặng cho tôi hình ảnh một phụ nữ miền Nam đến bây giờ vẫn không phai nhạt được trong tâm trí tôi. - Anh ngồi dưới nhìn lên; trên diễn đàn, đang đứng một phụ nữ; khuôn mặt gian khổ phong sương, đã trải qua tố cộng trăm thứ, tóc bạc tră’ng, khoảng 50 tuổi. Anh biết là người đáng kính trọng; tuy tuổi anh cũng xấp xỉ như vậy, mà anh thấy đây như bà mẹ của mình, môi anh muốn mấp máy gọi bằng má. Hỏi ra, là người quen biết cũ ở thôn xã. Biết rồi, anh vẫn không rút lại cái cảm tưởng coi là bà mẹ. Bởi đây là mẹ tinh thần, mẹ miền Nam, đối với bộ đội, đối với cán bộ, đã từng che chở họ; quên mình, quên sinh mạng mình, tất cả là cống hiến. Ngày Tết ở xã, thím có hai chục trái dưa hấu, lựa trái đẹp nhất để lên bàn thờ Hồ Chủ tịch, 19 quả cho bộ đội, du kích đi qua; cúng rồi, đem trái dưa mang xuống từ bàn thờ cho nốt những người đang cuốc con đường số 4 từ Mỹ Tho qua Trung Lương đến phà Mỹ Thuận. Có cái khăn rằn nào lại cho, chỉ dùng một khăn rằn rách, nhiều lúc không có khăn. Các thức ăn cũng vậy; như bãi cát khô hút nước, hễ có cái gì là cũng cho. Đồng bào gọi là “chị Sáu” nhưng tên cũng đổi nhiều lần.

Quê hương ở tỉnh Mỹ Tho, trong một xã nằm ven đường số 4, thuộc huyện Cai Lậy. Nhẫn nại, kiên trì. Đêm huy động đồng bào đi đào đường 4, làm cho chúng nó chậm hành quân một giờ là đỡ cho ta một giờ, chúng nó chậm tiếp tế lương thực một ngày là lợi cho ta một ngày. Chị Sáu đêm đêm đào hố trên đường; ban ngày, nhiều khi chúng nó bă’t phải lấp; khi bă’t lấp, thì lấp thật chậm, khi đào, thì đào thật nhanh, thật sâu. Phải đă’p những ụ đất để chặn nó, rào đường đặng cản nó, cho nên cần những cây chà. Mà từ đường cái vào đến xóm, là năm cây số, chứ gần đường, có sẵn chà đâu! Phải trồng những dây khổ qua(1), dây đậu, dây mướp để mượn cớ mà bă’c giàn cho nó leo, đặng dự trữ chà. Đến lúc cần, mới có chà mà rào đường, đă’p ụ.

(1) Khổ qua: Quả mướp đă’ng.

Anh bạn tôi cứ nhìn “chị Sáu” trên diễn đàn, có cái cảm tưởng như không có gì quật nổi chị. Ốm đau thì củ gừng, củ sả, nồi xông. Anh có cảm giác như chị đi nă’ng không cần đội khăn, đi mưa không cần đội nón, trùi trũi sống giữa trời giữa đất, ăn cực, ở cực, làm cực; hỏi công trạng gì thật nổi lên, thì cũng không nổi bật; đã diệt được một trung đội địch? Không. Nhưng chị Sáu có ba mươi năm cộng lại, một cuộc đời cộng lại. Những người như chị là không ít, nên mới thành sự nghiệp to lớn như thế này.

Thím Sáu là một đại biểu trong đoàn phụ nữ Mỹ Tho, báo cáo về việc phá đường số 4. Một người như vậy do giờ giấc của hội nghị quy định cho họ thôi, thì họ thôi, chứ họ có thể nói mãi, vì đây là đem cả cuộc đời mình. Thông minh tuyệt vời: Địch đổi khác, thì ta lại sáng kiến mới, ta với nó quần nhau ghê gớm lă’m. Và khi thím Sáu nói, không lấy đâu ra một câu, một chữ hay một thái độ khoe thành tích của mình, mà nói như chuyện ai làm, một cách vô điều kiện, vị tha dữ dội lă’m.

Tố Hữu viết: “Có gì đẹp trên đời hơn thế - Người yêu người, sống để yêu nhau”; Tổ quốc với tình thương; lòng nhân ái của Bác Hồ; tình bền bỉ thủy chung với nhân dân và cách mạng. - Khi tôi làm công chức trong xã hội cũ ở Mỹ Tho, các cô, thím ở Mỹ Tho nhiều lúc hát ru con: Hò ơ, Ví dầu tình bậu(1) muốn thôi, Bậu gieo tiếng dữ cho rời bậu ra.

Ai bỏ cách mạng thì tự họ, chứ cách mạng không bỏ
ai hết. Và khi còn là đứa con nít ở Bình Định, tôi nghe
(1) Bậu: Tiếng bình dân trong Nam, nghĩa là em (nói với người phụ
nữ mà mình yêu).

má tôi cọt kẹt đưa cái võng ru em tôi và hát đi hát lại câu này: Hời hời, Một mai ai chớ bỏ ai, Chỉ thêu nên gấm, să’t mài nên kim.

Những người mài să’t nên kim là chúng ta; những
người chỉ thêu nên gấm cũng là chúng ta.
30-8-1975

CHÚNG TA VÔ THÀNH PHỐ RỰC RỠ TÊN VÀNG

Ai vô thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng. Mười một giờ rưỡi sáng ngày 30 tháng tư năm 1975 quân đội cách mạng đã vào thành phố Sài Gòn, Chiến dịch Hồ Chí Minh bă’t đầu từ hôm 9 tháng 4, chặng cao đỉnh của cuộc Trường kỳ Kháng chiến ba mươi năm trên vạn dặm đường đi của nhân dân ta, đã tới thành phố Sài Gòn, giữa cờ và hoa chiến thă’ng. Đây là thành, đây là cảng; ta đi tới, và ta tới, ta tới rồi và ta tới trọn vẹn. Con đường mòn Hồ Chí Minh “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” đã tới nơi đây; lời Bác nói cương quyết trước ngày Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945: “Lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù hy sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả Trường Sơn, cũng kiên quyết giành cho được Độc lập”, độc lập đã giành được hoàn toàn.

Tháng 11-1946, đoàn đại biểu quốc hội Sài Gòn - Chợ Lớn đề nghị lên Quốc hội: “Sài Gòn được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vô vàn kính yêu của nhân dân ta”, và từ đó, thành phố Hồ Chí Minh thương yêu, vốn là “hòn ngọc Viễn Đông”, mãi mãi là hòn ngọc trong tâm hồn chúng ta!

Ai vô thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng... Chúng ta vô, chúng ta vô... Các sư đoàn số 5, số 18, số 25 của địch nguỵ tan rã, phòng tuyến của nguỵ không cản nổi xích xe tăng của Quân giải phóng, các binh đoàn chủ lực của ta đánh thẳng vào nội thành, chiếm sân bay Tân Sơn Nhất, chiếm Cảng mới, chiếm các sở chỉ huy nguỵ, các công sở, các vị trí quan trọng. Trong khi ấy đồng bào Sài Gòn nổi dậy từ bên trong giành quyền làm chủ. Năm 1911, Bác Hồ 21 tuổi, tên là Nguyễn Văn Ba, từ Phan Thiết vào Sài Gòn và ở lại Sài Gòn một thời gian, rồi xuống làm phụ bếp trên chiếc tàu Pháp “Đô đốc Latusơ Trêvin”; Bác rời Tổ quốc là rời từ cảng Sài Gòn, và từ ấy, những biến đổi lớn sẽ đến với Sài Gòn từ cuộc ra đi ấy. Cảng Sài Gòn, bằng nhiều đường hàng hải, do nhiều loại tàu buôn đến từ cảng Mác-xây (Pháp), từ cảng Quảng Châu (Trung Quốc), trân trọng tiếp nhận báo Người cùng khổ (1922), sách Bản án chế độ thực dân Pháp (1925), Đường kách mệnh (1927) của đồng chí Nguyễn Ái Quốc. Năm 1925, Thanh niên cách mạng đồng chí hội ra đời ở Sài Gòn. - Ai vô thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng... Chúng ta vô... chúng ta vô... Đoàn xe tăng Quân giải phóng rầm rập vào dinh Tổng thống nguỵ, húc đổ chiếc cột cờ bằng thép, cờ ba que rơi xuống đất. Lính nguỵ gác dinh Tổng thống giơ tay hàng và tập hợp lại chờ lệnh Quân giải phóng. Đại bác trên các xe tăng của ta, các loại súng của ta nổ gầm lên chào mừng. Như khi quân ta tiến vào Mường Thanh ở Điện Biên Phủ trước đây, quân Pháp kéo cờ tră’ng, hàng, bây giờ, Quân giải phóng vào, thì các cơ quan ngụy lục tục kéo cờ tră’ng, trong lúc nhân dân hai bên các đường phố đổ ra chào mừng đón Quân giải phóng. Tại Tổng nha cảnh sát ngụy, những cảnh sát ngụy đứng thành hàng rào danh dự đón quân cách mạng.

Đoàn xe tăng của ta dừng lại mỗi chiếc cách nhau ba mươi mét; từ xe tăng, các anh bộ đội giải phóng xuống, đồng bào quây quần chung quanh các anh thành từng nhóm một; nhà báo nước ngoài tả: Các anh lính trẻ giải phóng đi dép cao su, dáng như là bẽn lẽn vậy, trong lúc đồng bào cười hồn nhiên, bă’t tay các anh bằng cả hai tay. Quân giải phóng đã vào Sài Gòn giữa lòng khao khát chờ mong đã lâu của đồng bào!

*
* *

Ngôi sao vàng trên cờ giải phóng phất phới tung bay trên phủ Tổng thống ngụy quyền. Họ đã hạ vũ khí đầu hàng không điều kiện.

Ai vô thành phố Hồ Chí Minh...

Từ ngày 23 tháng chín 1945, cho đến suốt năm 1946, những đoàn quân Nam tiến từ Trung và Bă’c đi vào đánh giặc Pháp trở lại xâm lược Sài Gòn và Nam bộ. Chiếc gậy tầm vông chống Pháp từ thời cụ Đồ Chiểu “ngoài cật có một manh áo vải, trong tay cầm một ngọn tầm vông”, bây giờ lại xuất hiện trong tay hàng vạn Thanh niên tiền phong của Sài Gòn. Tinh thần cảm tử của đồng bào Sài Gòn, nơi bị giặc Pháp trở lại tấn công đầu tiên, đã truyền ra cho Hà Nội, nơi đầu tiên đánh lại giặc Pháp, mở đầu toàn quốc Kháng chiến. Ngọn đuốc sống của Sài Gòn, em thiếu niên Lê Văn Tám đốt bùng cả kho xăng Ximông Piêtri của địch cháy suốt hai ngày đêm liền, đã truyền lại tinh thần cao đẹp ấy cho Đội quyết tử của Trung đoàn Thủ đô chống giữ Hà Nội, được Hồ Chủ tịch khen ngợi: “Các em quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. “Thành phố Hồ Chí Minh”, đồng bào Sài Gòn đã sống xứng đáng với tên vàng rực rỡ. Thành phố ra đời đã mấy trăm năm, chỉ sống tự do có 29 ngày ngă’n ngủi sau Cách mạng tháng Tám. Nhưng từ ngày 24 tháng chín 1945, bốn mặt trận đã bao quanh Sài Gòn: Thị Nghè, Phú Nhuận, Bà Quẹo, Thủ Thiêm, và ngay trong ngày ấy, 200 giặc Pháp đã bỏ mạng tại Tân Định. Sài Gòn của cuộc biểu tình ngày 9 tháng giêng 1950, hai nghìn học sinh chống Chính phủ bù nhìn, và khi em Trần Văn Ơn hy sinh, thì đám tang em ngày 12 tháng giêng đã có 50 vạn người đi biểu thị tinh thần bất khuất. Sài Gòn của ngày 19 tháng ba 1950, hàng chục vạn người đến xua đuổi hai chiến hạm Mỹ buộc chúng phải cút ngay hôm ấy khỏi Sài Gòn! Và Sài Gòn chống Mỹ của giáo sư Lê Quang Vịnh, của anh thợ điện Nguyễn Văn Trỗi, của nữ sinh Võ Thị Thă’ng, của sinh viên Nguyễn Thái Bình; Sài Gòn anh hùng của cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968. Đồng bào Sài Gòn - Gia Định hai lần đi đầu trong cuộc Kháng chiến chống Pháp, lại đi đầu trong cuộc Kháng chiến chống Mỹ, nay với cuộc tổng công kích, tổng khởi nghĩa lịch sử này, đã kết thúc chói lọi vinh quang cuộc đấu tranh ba mươi năm, hoàn thành sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Chúng ta đọc sảng khoái Bình Ngô Đại cáo của Nguyễn Trãi:

Hồi trống đầu, sạch không kình ngạc Hồi trống hai, tan tác chim muông Cơn gió to trút sạch lá khô Tổ kiến hổng sụt toang đê vỡ
16-3 giải phóng Buôn Mê Thuột
26-3 giải phóng Huế
29-3 giải phóng Đà Nẵng
1-4 giải phóng Qui Nhơn
3-4 giải phóng Nha Trang
21-4 giải phóng Xuân Lộc
30-4 tiến vào Sài Gòn, giải phóng thành đô! Trong 50 ngày, sụp đổ hoàn toàn cơ ngơi của Mỹ nguỵ ở miền Nam nước ta. Đế quốc Mỹ khi rút chạy ở Nông Pênh còn đặt tên là chiến dịch di tản “Diều hâu”, đến lúc rút chạy ở Sài Gòn thì đặt tên là chiến dịch di tản “Liều mạng”. Trong lịch sử dân tộc ta đánh đuổi chiến thă’ng quân xâm lược chói lọi những tên: Bạch Đằng, Chi Lăng, Đống Đa, Điện Biên Phủ, và Sài Gòn thành phố Hồ Chí Minh.

*
* *

Hôm nay, Di chúc của Bác Hồ thấm thía vang ngân từng mỗi tiếng: “Dù khó khăn gian khổ đến mấy, nhân dân ta nhất định hoàn toàn thă’ng lợi. Đế quốc Mỹ nhất định phải cút khỏi nước ta. Tổ quốc ta nhất định phải thống nhất. Đồng bào Nam Bă’c nhất định sẽ sum họp một nhà”. Di chúc của Bác được thực hiện.

Máu chảy ruột mềm, tình ruột thịt Bă’c Nam đau nhói, ba chục năm nay trên khă’p các miền Tổ quốc có bao giờ miếng cơm nhai mà không áy náy, giấc ngủ mà được trọn vẹn yên ngon!

Xa nhau một nửa sống thầm,
Đêm qua chợp mă’t hai lần chiêm bao...

nỗi chia că’t khổ đau của đất nước hóa thành cụ thể trong mỗi gia đình, trong từng lứa đôi, chồng vợ... Ôi! Ngày 30 tháng tư ở Thủ đô Hà Nội, đã có cuộc giao thừa giữa ban ngày từ thời kỳ đã qua chuyển sang một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên nước non muôn dặm liền giải một nhà, kỷ nguyên như nói trong thơ chiến thă’ng quân Nguyên đời nhà Trần:

Tổ quốc hai phen bon ngựa đá
Non sông nghìn thuở vững âu vàng.

Khi tin Sài Gòn hoàn toàn giải phóng truyền ra ở các loa phóng thanh chung quanh Bờ Hồ Hoàn Kiếm, thì các xe đang chạy trên phố đều dừng lại, nhường đường cho lớp lớp người từ các phía đổ về; khói pháo từ Hàng Trống, Hàng Khay, phố Đinh Tiên Hoàng... bay tím khă’p mặt Hồ Gươm; tiếng trống múa lân nổi lên, mọi người ôm vai nhau, dù chưa quen biết; tình cảm cũng đúng như trong bài thơ Tố Hữu Huế tháng Tám 45:

Sông núi của ta rồi! Nước mă’t ta trào húp mí tràn môi, Cổ ta ré trăm trận cười, trận khóc! Ta ôm nhau, hôn nhau từng mái tóc, Hả hê chưa, ai bịt được mồm ta.

Sông núi của ta từ Bă’c chí Nam, từ Hà Nội tới Sài Gòn, từ Lạng Sơn đến mũi Cà Mau; ai bịt được mồm ta ở bên kia sông Bến Hải? Đế quốc Mỹ, chúng mi xéo! Cút! Hãng thông tin Anh Rơtơ ngày 29-4 bình luận: “Hôm nay sự dính líu của Mỹ ở Việt Nam đi đến một kết thúc thê thảm, với việc nhân viên sứ quán Mỹ và công dân Mỹ phải rút chạy khỏi Sài Gòn”. Nói theo chữ của đồng bào Nam bộ: Cái lũ “ôn hoàng dịch lệ” kia! Nói theo thơ tiên đoán của thi sĩ Cuba Nicolas Guillen: “Cút ra khỏi đây, và chẳng bao giờ nữa”, nói theo thơ Hồ Xuân Hương: Mỹ Mẽo chúng mày “Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé - Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi”!

Và chiến thă’ng của Quân giải phóng từ Quảng Trị vào đến Sài Gòn: Ở lưỡi cát phía Bă’c cửa Thuận, những đống đạn lớn các cỡ vàng chóe phản quang chiếu thành những vừng sáng trên nền trời. Ở Qui Nhơn, mặt đường Nguyễn Huệ rải gần như kín tất cả các loại giày mũ, quần áo, sách sổ, giấy tờ, súng đạn, va-ly, túi du lịch, đã bị xe cán lên bẹp nát; các nhánh đường rẽ ra bãi biển đều phủ mọi thứ mũ lính, giày lính, quần áo lính và đủ mọi thứ của lính, rải tới sát mép nước, kéo dài hàng cây số; đó là sự tháo chạy vô cùng hoảng loạn của ngụy ngày mồng 1 tháng tư! Và sẽ nói như thế nào đây về chiến lợi phẩm ở Sài Gòn? - Vậy thì chung quanh Bờ Hồ Hoàn Kiếm hôm nay, nhân dân Hà Nội mọi tầng lớp hướng về Nam, về Sài Gòn, trên phủ tổng thống ngụy đang tung bay lá cờ giải phóng; đồng bào cười vui sướng, mà đồng thời nước mă’t cũng long lanh... Người ta không ai bảo ai, tự nhiên hát bài Chiến thă’ng Điện Biên Phủ. * * * Ai vô - Thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng. Dễ thương sao, em gái học sinh lớp 9 một trường phổ thông Hà Nội, nói: “Em theo dõi tin chiến thă’ng Xuân Lộc - Biên Hòa - Sài Gòn trong từng nhịp thở; em muốn biến thành con chim bay ngay vào Sài Gòn”. Trong xí nghiệp đóng xe ca Hà Nội - Huế - Sài Gòn, đồng chí giám đốc vui sướng mà lại nói một cái giọng có run nước mă’t: “Chúng ta sẽ đóng những xe ca mới, mang tên Ba Đình - Đông Ba - Bến Thành”.

Có ngôi sao Bă’c đẩu, và lại có cái kim chỉ nam. Hai vật ấy đều là chúng ta cả. Đó là cái hướng hai chiều qua lại hòa trong mỗi một trái tim, mỗi một linh hồn.

Sài Gòn ơi, hòn ngọc trân châu, trở lại sáng lòa muôn ánh! Nói theo đồng bào Nam bộ, Sài Gòn ơi, cục thương của bản thân tôi! Nếu được phép gă’n chuyện của mình với xứ phố này, tôi xin nhă’c lại cái anh công chức là tôi, dưới thời Pháp thuộc: làm tại nhà Đoan(1) Mỹ Tho từ 1940 đến 1943; những chủ nhật, tôi lại lên thăm Sài Gòn, để mà hết kéo cái nỗi buồn của mình ở bên bờ sông Bảo Định thì lại đem cái nỗi lang thang tâm hồn của mình lên rảo qua giữa các đại lộ mang tên Tây: Charner, Mac Mahon... Ôi! Làm thơ, làm công chức dưới thời mất nước, tôi đã nhìn Sài Gòn, cái phần Sài Gòn lộng lẫy, với một tâm trạng chán hờn: Mặc người gió Sở mưa Tần Những mình nào biết có xuân là gì

(1) Douanes: Sở thương chính.

Mất nước thì mất tất cả! Cách mạng tháng Tám đã cho tôi làm người độc lập, nhưng Sài Gòn chỉ độc lập có 29 ngày, và tôi đã xa thành phố Sài Gòn ba mươi hai năm! - Hôm nay tưng bừng Sài Gòn trọn vẹn tự do giữa Tổ quốc Việt Nam hoàn toàn độc lập, tôi nhớ đến nhà thơ Nam bộ Nguyễn Đình Chiểu. Nhà thơ mù vĩ đại ấy đã nhìn xa thấy tương lai: Sau trời Thúc Quý, tan mây, Sông trong biển lặng mă’t thầy sáng ra Cái thời kỳ các thứ Thúc Quý gian loạn chia xẻ núi sông, làm mờ chân lý, đã qua rồi; mây xám đã tan rồi; sông trong biển lặng lại về với chúng ta, chúng ta quyết giữ lấy, cũng như chúng ta giữ sáng mãi Sài Gòn thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng.

Hà Nội 1-5-1975

NHỮNG NGÀY RỘNG LỚN Ở QUÊ NAM

Những ngày Quang Trung này, những ngày thần tốc này, chúng ta có một từ cao hơn từ “chiến thă’ng”, đó là giải phóng; giải phóng là điểm đạt tới cuối cùng của chiến thă’ng. Và trong những ngày mùa xuân Ất Mão 1975, quá trình này là bất phục phản, không thể đảo ngược.

Ca dao kháng chiến Bình Trị Thiên hát: Lên cao ta chộ xa... Tôi tưởng mình đang đứng trên chòm đá Vọng Hải Đài ở núi Ngũ Hành Sơn Đà Nẵng; hướng về phía bă’c, nhìn bờ biển ta ra đến Cửa Việt, hướng về phía nam, thiên lý nhãn trông vào đến bờ biển Phan Rang, Phan Thiết; hẵng coi như mới nhìn tới đó, chứ đang còn, đang còn! Vọng Hải mà cũng là Vọng Sơn; ngoảnh nhìn về tây bă’c; chiến khu Thừa Thiên với thung lũng A Sầu đã thành mồ chôn giặc Mỹ; nhìn về tây nam, thì là Tây Nguyên, Tây Nguyên ghê gớm, dài, rộng, cao, đẹp, giàu, mà những chàng Đam San, Xing Nhã trứ danh vẫn như còn sống ở đâu đây, đánh giặc, đuổi giặc chung quanh những gốc xà nu... Nước non ngàn dặm... đã giải phóng rồi... chỉ nói tám tiếng ấy lên, và giọt lệ vui sướng của ta như muốn dưới hàng mi lấp lánh... Chao ôi! Nỗi vui sướng cồn gan phá ngực này diễn tả ra một cách cao độ, trọn vẹn...

Không, chúng ta trông tới những khó khăn đang còn nhiều, và chúng ta đâu có dừng lại đây; bài văn này viết phải ký ngày và ký cả giờ, bởi lịch sử đang đi bằng đôi giày bảy dặm; nhưng trong cái phút nhìn tất cả miền Trung Kỳ cũ từ phía nam sông Bến Hải trở vào hoàn toàn giải phóng, làm sao chúng ta lại không có cái vui sướng của Tố Hữu những ngày tháng Tám 1945 ở Huế: Ai dám cấm ta say, say thần thánh! - Cổ ta ré trăm trận cười... Ta hô vang những tên sông, tên núi, tên đất, tên làng huyện, tên tỉnh thành mới lại trở về với ta, mỗi tên là yêu thương đến đứt ruột, yêu thương đến chảy máu, đến đổ máu mình để lấy trở về. Chúng ta thì thào: - Các chị ơi, mẹ Tổ quốc hằng trông đón các chị... Chúng ta nghĩ tới Đà Nẵng, phát đại bác đầu tiên của thực dân Pháp bă’n vào cướp nước ta là bă’n ở Đà Nẵng năm 1858, rồi: Từ ngày ông Tây lại Cửa Hàn, Đào sông Câu Nhí, lấy vàng Bồng Miêu, người dân Quảng Nam trải biết bao khổ nhục; hôm nay Đà Nẵng Mỹ cút nguỵ nhào, quân nguỵ đủ các să’c lính từ các căn cứ, các hầm ngầm lục tục kéo nhau ra nộp vũ khí cho Quân giải phóng. - Câu thơ điếu khi nhà ái quốc Phan Đình Phùng mất trong rừng núi Hương Sơn Hà Tĩnh: Giọng cười tri kỷ ran sườn núi, Giọt lệ non sông chảy xuống đèo hôm nay trở về bi tráng trầm hùng trong trí nhớ tôi, nối liền những năm tháng kiên trì chống Pháp cướp nước với những tháng năm kiên cường chống Mỹ xâm lược. Mỗi một người chúng ta, ai đã từng có những kỷ niệm trên những miếng đất vừa được giải phóng, mà hôm nay lại chẳng bồi hồi thấy rõ linh hồn, thân thể của đời mình gă’n bó trộn lẫn đến thế nào với non sông đất nước những nơi đây; những chiến thă’ng của quân và dân miền Nam đã hoàn lại cho tôi những gì sâu xa nhất của tâm hồn, tình cảm. Trên con đường số 1, nó đi qua Huế, rồi đi qua Khu 5 dằng dặc khúc ruột miền Trung, tôi đã đến thi bằng “thành chung” ở đất Cố đô; Học trò trong Quảng ra thi, Thấy cô gái Huế chân đi không đành, từ những anh đồ học chữ nho ngày trước về Huế thi hội đã như thế, đến những anh học trò học “chữ Tây” về Huế thi “đíp lôm”, có lẽ cũng như thế! Và từ Turan (Tourane)(1) tôi ra Huế, lần đầu tiên cách đây 41 năm, qua đèo Hải Vân, đẹp chi mà đẹp lạ! Biển và núi ở đây cứ đùa bỡn nhau bằng những vịnh nho nhỏ, mỗi vịnh lại một màu nước biển: nơi xanh biếc, chỗ xanh lam, nơi tím xanh, chỗ xanh ngă’t, phối hợp với các làn múa của sóng; vịnh thì sóng gợn khoan thai, vịnh lại sóng vỗ bờ, vịnh thì nước biển đứng im như hồ lặng; rồi cái cầu cong cong ở ga Lăng Cô, nơi có bán sò huyết... Trên bờ biển tỉnh Quảng Ngãi, học sinh chúng tôi cứ thấy bản đồ Đông Dương do Pháp vẽ ghi cái Mũi Batagan, chúng tôi cứ đọc, cứ học là cái mũi Batagăng! Mất nước thì mất cả tên đất nước, méo mó cả núi non! Làm gì có cái thứ mũi cò quăm như thế trên bờ biển Việt Nam! Chỉ có cái mũi Ba Làng An thôi, đó là cái tên chính cống của cha mẹ là Tổ quốc đặt cho tự bao đời; nhưng phải đợi sau Cách mạng tháng Tám 1945, nước độc lập thì mới vứt được cái tên ba lăng nhăng, để phục hồi mũi Ba Làng An, những âm thanh yêu dấu! - Rồi Tam Quan dừa rợp bóng, từ nhỏ tôi đã uống nước dừa, ăn cùi dừa, đi dép dừa, múc nước bằng gáo sọ dừa, xách nước dưới giếng lên bằng dây

(1) Pháp gọi Đà Nẵng là Tourane.

dừa, má tôi chải đầu bằng dầu dừa, ngày tết ăn mứt dừa... - Chao ôi, tôi phải nhảy qua các kỷ niệm quá nhiều trên đường số 1, để mà đến cửa biển Qui Nhơn, đi ngược sông, về cái vạn Gò Bồi tôi đã sinh ra ở đó. Ghe bầu chở mă’m từ Phan Thiết ra bán, những cột buồm chen nhau san sát bờ sông, mùi mă’m, mùi nước mă’m, không thấy hôi, mà chỉ cảm thấy đậm đà quyến luyến. Qui Nhơn, biển đã ôm tôi từ hồi thơ ấu, đầu hôm ra bãi biển ngồi chơi cùng cha với chú, giữa chừng bởi gió mát quá, ngủ quên đi lúc nào, cha phải vác em bé lên vai đưa về nhà; từ nhỏ tôi đã chập chờn như thế trong tiếng sóng biển, giữa hơi gió biển mà lớn lên, học ở trường cao đẳng tiểu học Qui Nhơn.

Rồi tỉnh Phú Yên: Tôi đã vào thăm Sông Cầu, Tuy Hòa, đã nhìn sông Đà Rằng rộng lă’m; trước khi nổ Kháng chiến toàn quốc, tôi đã được từ Hà Nội vào thăm mặt trận Đèo Cả, thấy tàu giặc đậu dưới Vũng Rô, lên thăm mặt trận Củng Sơn, đi tới Buôn Ma Thiên; ở rừng núi này, có nhiều rau tàu bay, bộ đội ta luộc ăn, có thứ cỏ lông heo rất cứng... Tôi chưa vào Nha Trang, nhưng đã qua ga Tháp Chàm để đi xe lửa có móc lên Đà Lạt, tới Đờ Răng, ở đây cũng đã đẹp lă’m rồi, khí hậu nhẹ trong, những vườn rau “lê-ghim” bă’p cải, su hào, cà rốt, tỏi tây trồng để bán về Sài Gòn...

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, giặc Pháp, rồi sau Hiệp nghị Gơnevơ, giặc Mỹ, ở trên từng bộ phận đất nước của ta đang rờ rỡ tương lai, chúng nó đem súng ống đến, tàu bò tàu bay đến làm biến chất thời gian, dùng bạo lực phản cách mạng dồn ngược những ngày tháng đang tiến tới biến thành những tháng năm giật lùi về quá khứ gông cùm tù ngục, đế quốc Mỹ còn hăm he dọa đưa chúng ta đi ngược về thời kỳ đồ đá! Ôi! Những vùng tạm bị địch chiếm! Sự vật đã phải lộn đầu xuống đất mà đi; bọn phản - người dựng lên một thứ phản - chính quyền để mà xun xoe chung quanh một cái phản - Tổ quốc! Những phản là phản, Mỹ - nguỵ phản - ăn, phản
- nói, phản - ngồi, phản - li, phản - ca, phản - hát, duy giết người thì chúng nó giết thật. Nhân dân ta chí khí cao như núi, nghị lực dài như sông, sức mạnh bền như đất, kiên trinh dùng bạo lực cách mạng trong ba mươi năm, để có những ngày làm sáng lại mặt trời mặt trăng này, gương mặt đồng bào ta ở những tỉnh những thành miền Nam mới giải phóng lại đẹp và càng sáng đẹp hơn như sau trận bão cơn mưa, cảnh vật màu tạnh mới! Ôi, bao nhiêu xương máu hy sinh để những hôm nay đặt lại thời gian vào chiều xuôi, trên hướng thuận! Cái “tồn tại” vừa mới đây của chúng mày ở thị xã Quảng Trị, ở Buôn Mê Thuột, ở Quảng Ngãi, cách đây chín ngày ở Huế, cách đây ba hôm ở Qui Nhơn, ở Tuy Hòa, ở Nha Trang, cách đây hai hôm ở Cam Ranh, Đà Lạt, cách đây một tuần ở tỉnh Lâm Đồng, cái “tồn tại” ma quỉ của chúng mày giờ này đã thành mây biến khói tan, vĩnh viễn chôn vùi trong quá khứ! Và bây giờ 15 tỉnh tạm bị địch chiếm của miền Nam đã trọn vẹn vào trong vầng ánh sáng chói lọi của ta, bă’t đầu phát quang trở lại trên mặt địa cầu. Sự tiệm tiến trong bao lâu, những ngày này đã trở thành bước nhảy vọt; cuộc thoă’t biến này trả lại cho sự vật cái ý nghĩa muôn đời của nó; hàng vạn hàng triệu tiếng “của ta” thánh thót lên một cách diệu kỳ. Đà Nẵng của ta, và thế là những đống rác thâm căn cố đế ở thời Mỹ - nguỵ, lù lù như những cái mả thối tha của bọn cướp nước, bán nước, chỉ trong vài giờ đã được học sinh, thanh niên quét dọn, thủ tiêu. Huyện Tiên Phước của ta, và thế là, theo nhà văn Phan Tứ tả lại, nhà nhích lại sát nhau, mái tôn lấp lánh dưới nă’ng, biểu ngữ dang tay ngang đường đón khách, cờ ta bay rừng rực trong gió ấm, sáng trên tay áo các đồng chí cảnh vệ, in hình chữ nhật trên ngực các cô an ninh nhân dân đeo tiểu liên K.63 xinh nhỏ trên vai... Huế của ta, thì phía ngoài chợ Đông Ba, dọc theo đường Trần Hưng Đạo hai bên còn đầy những mảnh quần áo, súng đạn, bát đĩa nhựa của lính nguỵ vứt lại, đồng bào tấp nập đổ ra hai bên hè phố nhìn những lá cờ giải phóng; cũng là tiếng xe hơi, nhưng trẻ, già đều xúc động xao xuyến mỗi khi nghe tiếng xe của lực lượng giải phóng chạy qua; tiếng gầm rú ghê rợn của những chiếc xe lính và cảnh sát nguỵ đã chìm vào dĩ vãng! - Cái bóng ma của thời cũ để cho ta thấy dáng nét chập chờn của nó trước khi ù té chạy; một phóng viên của một tờ báo ở Sài Gòn, sau khi tả cảnh thị xã Plây-cu hỗn loạn lúc quân nguỵ rút lui, kết luận: “Cuộc di tản lần này để lại cho tôi một nỗi chán chường; chút hi vọng mong manh từ 1954 đến 1975 tôi đã có, tôi cảm thấy không còn đủ sức đủ ý chí để bấu víu cái chút hi vọng mong manh đó nữa”. Một trung sĩ nguỵ ở đặc khu Đà Nẵng kể: - “Tôi đã chạm lên người tôi bốn chữ ”sa mạc cuộc đời", và nghĩ suốt đời mình sẽ bơ vơ như đi trong sa mạc". Chao ôi! Bản thân tôi đã viết câu thơ kể lại trong thời mất nước thuộc Pháp: “Sa mạc đời tỉ tê dòng suối khóc”, ai có ngờ dưới ách Mỹ - nguỵ chiếm đất, có kẻ lại xăm lên mình đúng bốn chữ “sa mạc cuộc đời” kia! Cách nhau mấy chục năm, nhưng cái hệ thống xã hội ấy thì cứ phải đẻ ra cái tâm trạng ấy, cái xã hội người là chó sói với người, dưới chế độ Mỹ - nguỵ lại càng mă’t đỏ nọc, nhe răng nanh, chỉ chực ăn thịt nhau! “Nhưng may mă’n cho tôi, tôi đã gặp được cách mạng, và đã ra với cách mạng”, anh K. đã vượt qua sự kiểm soát gay gă’t của địch, ra vùng giải phóng, cho nên mới kể tiếp được như thế. Và vùng giải phóng đã vào thống nhất làm một với Đà Nẵng rồi. Đà Nẵng đã thành ra của chính anh K, người lầm đường đã trở về với dân tộc.

Trước đây nhớ miền Nam Trung bộ, nơi tôi chôn rau că’t rốn, thơ tôi viết: Ôi bao giờ, bao giờ Ta tă’m vào da thịt Con sông nhỏ Gò Bồi, Qui Nhơn về ngụp biển Muối đọng ở vành tai... Ban nãy đến giờ, tôi vẫn tưởng tượng như mình đang đứng trên Vọng Hải Đài ở núi Ngũ Hành; tôi vẫn tiếp tục phóng tầm mă’t ra rộng xa nhìn kết quả của chiến thă’ng, nhìn non sông ngàn dặm đã giải phóng, tôi sẽ lại tă’m vào sông Gò Bồi của tuổi nhỏ, muối của biển Qui Nhơn sẽ lại đọng ở vành tai tôi. - Quê hương đất nước ơi! Đường về Nam hãy còn tiếp tục, cách mạng tiếp tục nổi dậy và tiến công, tiến công và nổi dậy; trong ánh mặt trời rạng soi tất cả Tổ quốc cho đến mũi Cà Mau, có hàng vạn, hàng vạn nụ cười ánh sáng.

4-4-1975

ĐI TRÊN RẠCH RẬP (Về thăm Cà Mau)

Từ Sài Gòn, một ngày ô tô đưa tôi tới tỉnh lị Cà Mau. Nơi tôi đã nhớ thương khi ở ngoài Bă’c; là người Việt Nam, mỗi khi nói “Từ Lạng Sơn đến mũi Cà Mau”, ai mà không xúc động:

Lạ thay! tình với đất quê hương Chưa thấy chưa thăm mà đã nhớ. Ai hay mỏm đất mấy năm trường Đêm ngủ hồn tôi bay tới đó... Chuyến này, tôi chưa đến được Năm Căn rồi đi xuồng máy ra nhìn mũi Cà Mau, nhưng dù chỉ mới đi trên sông Phụng Hiệp, rẽ vào Rạch Rập, thăm mấy làng xã, đất nước và đồng bào tỉnh Cà Mau, tôi đã thấy tràn ngập cả tâm hồn bởi thiên nhiên Cà Mau vô hạn phong phú, con người Cà Mau rất mực cương kiên.

Ngủ một đêm trong tòa nhà Ủy ban quân quản Cà Mau, sáng hôm sau tôi dậy sớm, hưởng cái gió của đồng bằng. Đồng bằng Nam bộ vốn đã phẳng, ở đây càng rộng phẳng cho đến tít tă’p chân trời. Gió biển Nam hải thổi tới, theo đường chim bay chỉ cách ở đây chừng 30 cây số; sao mà gió rộng rãi đến thế! Tự nhiên tôi nghĩ đến hai cánh chim bằng mênh mông vạn dặm, trời là chim bằng, mà đất cũng là chim bằng! Hơi biển bát ngát thổi tỏa trên đất rộng bao la; hai cái mênh mông tôn nhau lên, chă’p cánh cho tâm hồn tôi phơi phới.

Trong khi trò chuyện với các cán bộ Cà Mau, tôi nghe gọi lên rất nhiều tên người đã hóa thành tên đất: huyện Trần Văn Thời, một chiến sĩ năm 1940, đã hy sinh; huyện Phan Ngọc Hiển, thầy giáo Hiển, đã đánh lấy Hòn Khoai (Pháp gọi là Poulô Ôbi) hồi Nam kỳ khởi nghĩa; xã Lý Văn Lâm, người du kích bị cụt tay trong chiến đấu, còn một tay vẫn luyện tập, bă’n súng bá đỏ rất tài; sau anh được tặng một khẩu K54, bă’n tay trái, địch chết, đến chim cũng bị trúng; xã Hồ Thị Kỷ, chị ôm mìn nổ tại Ty cảnh sát dã chiến Cà Mau trong lúc chúng să’p sửa đi càn, chị hy sinh cùng một lúc với chúng nó tan xác; xã Lương Thế Trân, một đồng chí hy sinh hồi Kháng chiến chống Pháp... những liệt sĩ này đều quê Cà Mau.

Anh Huy Cận và tôi ghé vào Ty Giao thông, gặp hai đồng chí phó ty rất trẻ; một đồng chí 24 tuổi, trước đây phụ trách một đoạn sông Bảy Háp, đường giao liên của mình cách đồn địch 800 mét, nằm giữa một đồn bảo an và một đồn “nghĩa quân”, mà suốt mấy năm ta không mất một người nào. Đồng chí trưởng ty bị thương ở chân từ 1950, nay chân thành cố tật. Ty công chánh cũ, giờ ta gọi là Ty Giao - Bưu - Vận; ta dùng lại gần toàn bộ 76 người, phần lớn có liên hệ với Cách mạng từ trước.

Chúng tôi xuống một chiếc xuồng dài, gọi là chiếc vỏ lãi; vỏ là vì ván mỏng như vỏ cây, lãi là vì xuồng dài như một con giun đũa (lãi); xuồng gă’n máy nổ đuôi tôm 9 mã lực, của Ủy ban quân quản. Và cái khoái chá ngự trị đầu tiên của chúng tôi là ngồi lên trên năm tấm bảng thống kê bọc ni lông, trước đây treo trong dinh tỉnh trưởng Cà Mau, nay đem làm chiếu lót thuyền khi đón khách; lót đít chúng tôi là tấm biển Tình hình địch: Bọn nguỵ gọi chúng ta hẳn hoi là “địch”, và đòi hỏi nhân viên của chúng phải kê khai bao nhiêu: Đơn vị Việt cộng; Đơn vị du kích V.C, Hạ tầng cơ sở V.C., lại còn chú thích “đơn vị Việt cộng là bao gồm cả lực lượng chủ lực và địa phương, do đó ở cột cước chú phải ghi rõ chủ lực hay địa phương”. Tất cả cái chính xác nguỵ ấy bây giờ trơ mặt ra để đón đít!

Con sông Phụng Hiệp tíu tít những thuyền: xuồng chèo và xuồng gă’n máy; những thuyền chuối xiêm, thuyền khóm (dứa) đầy ă’p; những quả khóm vì đầy quá, lăn xuống sông, nổi trôi; Huy Cận đếm chung quanh có tới mười trái khóm còn tươi, điểm màu trên mặt nước.

Hai bên bờ sông, nhà cất trên cột xi măng, lấn ra. Chiếc vỏ lãi của chúng tôi nhanh chóng chạy vào Rạch Rập, đi vào vùng Tân Hưng, mặt trận Tân Hưng nổi tiếng, hồi chín năm là điểm cụm lại chống Pháp sau cùng; người ta vẫn nhớ “Bộ đội anh Tră’ng” giữ mặt trận Tân Hưng.

Thế là vào trong cái thế giới của thiên nhiên xum xuê trù phú Cà Mau. Thuyền cùng thuyền đi xuôi, thuyền gặp thuyền đi ngược; cô gái áo cánh da cam hai tay hai chèo đứng đằng sau, một cô ngồi bơi chèo đằng trước mũi. Hai bên rạch, những nhà vách và mái đều bằng lá cây dừa nước; thỉnh thoảng một trường tiểu học “cộng đồng” của xã, do dân góp tiền dựng nên. Hướng dẫn chúng tôi là anh Chín Thă’ng trong Ban quân quản; má anh có bốn con, mà ba người anh đã hy sinh, thật ra anh gọi là Năm: Chín Thă’ng là bí danh tự đặt. - Anh đưa chúng tôi vào cái ngôn ngộn rất ích lợi của cây cối. Trên bờ rạch, đồng bào đã trộn củ rễ cây ráng với đất để giữ bờ, tấn bờ, hồi Chín năm, dùng củ ráng trộn đất để đóng cản khi ngăn sông chặn tàu địch. Khi đốt rừng, củ ráng thành than, lấy về nấu bếp, than củ ráng rất tốt cho đàn bà đẻ dùng để hơ, sưởi; tro củ ráng hòa với nước nấu sôi lên, cho cái vá (cái muôi) vào nồi, muối ráng nhảy vào vá, đem phơi khô, tră’ng lă’m; những vùng thiếu muối hồi Kháng chiến lấy muối củ ráng ăn thay.

Anh Chín Thă’ng nói: “Má tôi nấu muối ráng rất khéo”, rồi anh đưa tay chỉ lên bờ những vạt cỏ nước mặn để trâu ăn, những cây bình bát, một loại mảng cầu (na) mọc hoang; theo lời anh, có những nơi “bình bát tới mùa rụng bèo(1) sông, ăn không hết”; sáng kiến của dân: Đem ráp thân mảng cầu xiêm vào gốc bình bát, ra một thứ cây mới rất nhiều trái và khỏe hơn, sống lâu. Những nơi nhiều cây bình bát thì đốn về làm củi, để bảo vệ rừng.

Dọc theo rạch, những khẩu hiệu bằng vải tră’ng căng trên mặt nước, nổi bật các dòng chữ: “Chần chừ do dự lúc này là đă’c tội với Tổ quốc”, “Đợt cuối cùng này tất cả hãy cầm súng”, nhă’c lại mới hơn một tháng trước, ta huy động lực lượng để tổng tấn công địch. - Ngồi trên chiếc vỏ lãi lướt mặt nước, với tiếng máy nổ đều đều, tôi nhớ lại lời anh Hai Thống, tổng thư ký Ủy ban quân quản, kể lại cái ngày cuối cùng của nguỵ ở Cà Mau. Trước đó, ta đã đánh vùng ven thị xã, và đã bố trí các mũi tiến quân sẵn sàng. Bốn giờ khuya đêm 30/4, nguỵ biết ta đã bao vây thị xã; sáng sớm 1/5, xe loa của nó

(1) Trái rụng xuống sông, nổi và nhiều như bèo.

chạy đi các ngả kêu gọi: “quyết tử thủ”, nhưng lúc xe chạy về thì loa không nói nữa; các mũi của quân ta tiến vào; 9 giờ sáng nó đầu hàng, ta tiếp nhận. Tên đại tá tỉnh trưởng bỏ trốn ra sân bay, lái một chiếc L.19, nhưng bay chưa khỏi tỉnh, máy bay đã đâm đầu xuống đất. Hai trung tá, 11 thiếu tá, 54 đại úy hàng; 75 trung úy, 37 thiếu úy, 11 chuẩn úy ra trình diện. Ta thu 10 ngàn súng. - Anh Hai Thống cho biết tình hình trong tỉnh Cà Mau (trước đây nguỵ gọi là tỉnh An Xuyên). Các xã bị nó đánh tát dân đưa về các ấp chiến lược, ví như xã Khánh Lâm, huyện Trần Văn Thời, vốn có 14 ngàn dân, chỉ còn lại 500 người. Hiện giờ, đồng bào trở về làng cũ, nhiều hơn số ra đi, vì các nơi khác về đây, làm ăn dễ hơn. Thuyền bán đồ gỗ từ Tây Ninh, ghe ở Sài Gòn đưa bàn ghế, giường tủ, theo sông Đốc, sông Bảy Háp về bán, đồng bào mua rất nhiều; có thứ giá hàng trăm ngàn, đồng bào vẫn mua, vì đồng bào giàu: Bán lúa, bán cá, bán tôm, bán heo, lại thêm hoa màu. Dân lúc này thừa lúa, muốn bán cho Nhà nước. Nuôi cá ruộng, cá sông, nuôi tôm. Vùng Năm Căn, đất bị chất độc hóa học của Mỹ, đồng bào đă’p bờ vùng, xổ nước sông vào, rồi giữ nước lại, sau vài tháng, lại xổ nước ra, lúc ấy đặt đơm để bă’t tôm. Về sau, cứ mỗi tháng hai kỳ, thả cho nước lớn vô rồi cho chảy ra, như vậy tôm nhiều lă’m, chở ra Cà Mau, bán về Sài Gòn, về Rạch Giá. Đồng bào ở Năm Căn, chung quanh toàn là nước mặn, trước kia phải cất nước biển như cất rượu để lấy nước ngọt uống, và tiếp tế cho các chiến dịch: Nước ngọt như nước mưa, pha trà uống rất ngon. Về sau, đồng bào Năm Căn khoan sâu xuống đất hàng trăm mét, rồi chạy ống bơm rút nước lên dùng, nấu uống, rửa ráy, tă’m giặt.

Anh Hai Thống cũng cho biết việc làm ruộng; từ tháng 10-1974, dân đã đào mương tháo chất phèn, lấy đất ấy nâng mặt ruộng lên cho đỡ trũng, vì lúa Thần nông (IR8) không ưa sâu. Người không có đất thì cho mượn đất, cấp đất. Tổ chức vần công, đổi công. Các chủ tịch huyện, xã phải bản thân lo giống. Trước ngày 30/4, vùng giải phóng đã rộng bảy phần mười đất đai của tỉnh. Nay vùng mới giải phóng cũng theo vùng cũ; có nơi đã làm hai mùa. Tỉnh mua máy cày, máy xới đất, lập cơ sở cày xới cho dân, lấy tiền công rẻ; và hướng dẫn mua trâu từ Tây Ninh. Bă’t đầu làm vụ mùa đầu tiên để tháng tám gặt.

*
* *

Xuồng máy chạy không mau lă’m, nhịp chậm, nên người hướng dẫn có thì giờ để chỉ trỏ giảng giải mọi vật, người nghe cũng dễ hiểu, dễ ghi. Tôi cười đáp lễ em trai nhỏ mỉm cười đang cầm chèo mũi chiếc xuồng đi về phía tôi. Mấy cô trên thuyền bên cạnh nói nhỏ với nhau về chúng tôi: “Ở ngoài Bă’c mới vô”. Anh Chín Thă’ng gọi to lên chào thím Sáu trên một chiếc xuồng đằng xa, rồi nói với chúng tôi: “- Thím Sáu có một con rể là cán bộ khu đoàn, và một rể là đại đội trưởng địa phương quân, bị bă’t, được nó trao trả, đã về, nay ở bộ đội chủ lực. Người nào mà ta gặp cũng có lịch sử, cũng có đóng góp”. Bản thân anh Chín, cuối năm 68 khi về làm phó bí thư xã Lương Thế Trân, thì chỉ còn có 2 du kích, anh đã dựng lại, lên 69 du kích. Anh nói về những cán bộ Cà Mau, thời kỳ nào chịu cũng nổi, chết chóc không sợ, khó khăn nào cũng vượt được, thời Chín năm, thời Sáu năm bí mật dưới chế độ Diệm cho đến Đồng khởi 1960, rồi thời Mười bốn năm chống Mỹ. “Tôi mới học lớp ba, bội đội ngoài Bă’c vào, lớp tám, lớp chín. Tôi làm ruộng giỏi lă’m, nghĩ rằng cần gì học nữa. Đến lúc đi dự hội nghị kinh tế, tôi giác ngộ, tự cho là đã được phá ngu”. Anh Chín tự phê bình như vậy, nhưng anh là một cán bộ đă’c lực.

Chiếc vỏ lãi đi vào Rạch Bà Điều. Anh chỉ con đường mờ mờ lấp cỏ trên bờ bên trái, đó là con lộ từ Cà Mau xuống huyện Cái Nước, đến Năm Căn, từ Kháng chiến trước, ta phá đi phá lại, địch vẫn chỉ vào được 7 kilômét, ta laj phá, quyết tâm lớn lă’m! - Xuồng máy cặp bờ, chúng tôi lên thăm nhà bà già vợ của anh Chín. Vườn không có cỏ, mỗi khi bà cụ nhổ cỏ, thì để rau má lại, rau má đẻ ra, sau chỉ còn toàn là rau má. Cô em gái út của chị Chín, chồng là bộ đội đánh đồn Thị Kẹo, sau về làm ấp đội trưởng, hy sinh, nay cô ở với mẹ, nuôi con. Thật rõ là “người nào cũng có lịch sử, người nào cũng có đóng góp”. Bà má gọt khóm cho chúng tôi, và mời chúng tôi ăn bánh cà bă’p. Anh Chín Thă’ng khiêm tốn gọi là “bánh nhà nghèo”, nhưng chúng tôi bóc cái lá dừa ra, nếp gói rất chặt, nung núc căng lá, chín rất dẻo, có nhân chuối. Kỳ tổng tấn công vừa rồi, Mặt trận hô cần 30 vạn cái bánh tét và bánh cà bă’p cho các đội quân ăn trong ba ngày, thì đồng bào làm ngay, giao ngay. Hồi sáu năm đấu tranh chính trị, cán bộ buộc dây thả bánh cà bă’p xuống ao, có thể để được mười ngày.

Bà má đứng vẫy tay, khi chúng tôi từ biệt ngôi nhà mới dựng lại của má mà xuống xuồng máy. Đi vào sâu, hai bên toàn là cây dừa nước. Những tàu lá khổng lồ vọt từ dưới nước lên, những nhánh lá giơ những ngón tay gió thổi vào, đếm nă’ng. Bên trái gặp đồn Bộ Phát(1), mình phá tan hồi tháng ba 1975. Đi một đoạn rạch nữa, bên phải gặp một cái đồn cũng san bằng hồi tháng ba, mới đó mà nền đất đã đen như là rất cũ. Những nơi mà đồn nguỵ còn tốt, đồng bào dỡ đồn nguỵ về cất trạm y tế xã, vật liệu chở đi trên sông.

Trụ sở Ủy ban nhân dân cách mạng xã Lương Thế Trân ở bên bờ rạch, đơn giản, nhưng làm công phu: nhìn lên mái lợp bằng lá dừa nước, các sống lá dừa xếp đặt rất đều nhau, vách trụ sở cũng như vậy. Lương Thế Trân là một xã có truyền thống kháng chiến oanh liệt. Đồn địch ở ngoài cầu, cách hai kilômét. Chúng tôi thăm một xóm dăm nhà. Thím Ba Cũ chồng đi bộ đội đánh trận, hy sinh năm 1962. Ba mẹ con ở tới bây giờ. Năm kia, máy bay địch vào xóm, trên trời nó thả bom, dưới đất nguỵ đi bố, đốt nhà, cả xóm cháy. Thím Ba Cũ lo nuôi con cho đủ ăn; nay con gái đầu đã có chồng, chồng cũng đi thoát li; con gái thứ ở với mẹ, con trai 15 tuổi học lớp ba. - Xóm có nghề dệt chiếu, chỉ có những sợi đay (trân) là phải mua, còn lác thì chẻ lấy, phơi lấy, nhuộm lấy; chiếu dệt hoa, hòa bình rồi, lẫy thành bốn chữ “Long Phụng hòa minh” rất đẹp.

Đồng bào chặt cho chúng tôi những trái dừa non tơ, nhỏ nhă’n, cứ nâng cả trái lên mà ngửa đầu ra uống, nước thanh mát làm sao! Trong nhà thím Tư, cả xóm với

(1) Mang tên của hương bộ Phát.

chúng tôi quây quần trò chuyện. Từ đây hết lo giặc bă’t heo, bă’t vịt. Chồng thím Tư là cán bộ tỉnh, lâu lâu mới về được thăm nhà, vợ còn gia(1) tiền thêm cho để tiêu; có bảy con, lớn nhất 27 tuổi, nhỏ nhất 17 tuổi. Đồng bào nói: “Độc lập rồi, nhớ những người đã mất”. Trong xóm còn nhă’c nhở hình ảnh những anh bộ đội ngoài Bă’c vào, rất dễ thương dễ mến: “Anh em ăn mãi một món cùi dừa kho tương, nước kho chấm rau muống luộc. Học rất giỏi, tánh rất hiền. Có những anh hy sinh ở trên đất này đây”. Ôi! Tình đồng bào, tình ruột thịt, cái xóm nhỏ mấy chục người, cần cù làm ruộng, chăn nuôi, dệt chiếu, đánh giặc, giửi tiền biếu chồng đi công tác, cho con vào bộ đội, vào du kích; trên những mái nhà lợp lá dừa nước thấp thoáng bóng lá dừa gáo đung đưa; cửa khuất những nhánh trâm bầu; góp lại thành cái xã Lương Thế Trân; xóm này ở phía trước làng, gần đồn địch, còn bị càn, chứ phía sau làng là hậu cứ của xã, một khúc xóm bên rạch thế thôi, giặc không thể nào vô được. Góp nhiều lại, làm tỉnh Cà Mau; góp nhiều nữa ở Nam, ở Bă’c, làm thành Tổ quốc Việt Nam kiên cường chói lòa chiến thă’ng!

*
* *

Trên đường về, xuồng máy như chạy mau hơn, tôi cảm thấy như xuồng của chúng tôi đang chở đầy một mùa gặt. Trên bờ, những dây quần áo phơi, những cụm bông trang vàng, bông trang đỏ; mép bờ, những vó giăng

(1) Gia: Nghĩa là thêm vào, như trong từ gia giảm.

sẵn sàng thả xuống sông bă’t cá sặt, cá rô, cá chốt, cá lác, cá bổi...

Mấy đồng chí chúng tôi hào hứng quá; tôi cứ cố tình hỏi để anh Chín Thă’ng kể nữa cái giàu có của tỉnh Cà Mau của anh, mà cũng là của tôi, tôi đã có cái vinh dự viết bài thơ “Mũi Cà Mau” chớ gì nữa, phải có duyên lă’m mới được đến cái nơi mà mình từ lâu tưởng vọng rồi làm thơ!

Nhìn thấy những bao lúa căng chờ xuồng tại bến, tôi hỏi:
- Anh Chín, lúa Cà Mau có những thứ gì?
- Lúa đen, lúa vàng dốc ra (bọn nguỵ lợi dụng tên ấy, lái sang là lúa vàng quốc gia), lúa nàng rô, lúa nàng téc, lúa nàng cung, lúa nàng lê, lúa nàng qước, lúa bông đinh... Cà Mau có nhiều giống lúa nhất Nam Bộ, rồi mới tới Rạch Giá. Và tôi cũng không hiểu tại sao có nhiều nàng lúa vậy, có lẽ tại vì vốn do tay người phụ nữ làm ra...

Mọc nối mép bờ sông là rau ngổ, rau muống hoang, rau đă’ng, như của trời cho. Hỏi những thứ gì nấu canh chua, thì anh Chín kể: nấu trái giát, một loại cây bò, nấu trái me, lá me, nấu trái hoặc lá cây dấm... - Nhân nói đến canh, anh Chín cho biết rau dệu nấu canh cá rất ngon; bên mép rạch đồng bào dựng đăng để bă’t tôm, những đăng ấy bện lại bằng dây choại; dọt dây choại tươi nấu canh với tôm khô, cá, nếu ăn chay thì luộc chín chấm tương. Ở rừng U Minh, đồng bào bứt dây choại đem đi bán các nơi, vì là một loại dây rất chă’c.

Thôi, tôi không trêu anh Chín Thă’ng về cái giàu có của Cà Mau nữa; tôi chỉ hỏi anh về lá chồm đóp. Đó là những tàu lá kháng chiến anh dũng vô song! Những tàu lá vào loại như cây dừa nước, nhưng thanh nhỏ hơn; chặt nguyên cả tàu phơi khô mà lợp nhà, thì nặng chă’c, chịu đựng lâu năm, nhưng sống lá có chất củi, cháy thành than, âm ỷ rất nguy hiểm. Người Khơ-me đã có sáng kiến đầu tiên bỏ sống lá lại, chỉ tước lấy những lá, đánh lại thành tranh; đem lợp nhà, thì bom na pan cũng chỉ làm cháy lướt qua mà thôi, rất nhẹ!

Người dân Cà Mau cũng như lá chồm đóp, đốt cũng không cháy. Ở đây là Năm Căn, ở đây là rừng U Minh, ở đây là những chiến khu, căn cứ địa của miền Tây Nam Bộ.

Chiếc vỏ lãi lại cặp bến Ty Giao-Bưu-Vận. Chúng tôi bước lên bờ, đi trên phố thị xã Cà Mau, nghe loa phóng thanh truyền lệnh của Ủy ban quân quản yêu cầu những người trong ban chấp hành đảng “Dân chủ”, đảng của Thiệu trước đây, đến tập họp để nghe chỉ thị. Và được tin tối hôm nay Đoàn văn công Cà Mau diễn vở cải lương Võ Thị Sáu

Sài Gòn 1-6-1975.

TÊN LÍNH MỸ CUỐI CÙNG

Ngày 29 tháng ba 1973, toán lính Mỹ xâm lược cuối cùng đã cuốn gói khỏi miền Nam nước ta, theo Hiệp định Pa-ri. Đây là một thă’ng lợi phải tính hàng trăm năm mới có. Từ ngày thực dân Pháp tấn công Đà Nẵng rồi đánh chiếm Nam bộ, từ năm 1865, sau hơn một thế kỷ, nhân dân ta mới có cái ngày này; “Hễ còn một tên xâm lược Mỹ, thì nhân dân ta phải chiến đấu quét sạch nó đi”; những ngày hôm nay là cái ngày ấy.

Các báo đăng: “Hồi 4 giờ rưỡi chiều ngày 14 tháng 3 (1973), tại sân bay Đà Nẵng, dưới sự giám sát của đại biểu quân sự Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam trong tổ liên hiệp quân sự bốn bên, binh sĩ Hoa Kỳ lên máy bay rút khỏi miền Nam nước ta”. Ảnh bên cạnh tin. Một cái ảnh làm xúc động tâm trí chúng ta! Mấy hôm nay, các báo đăng nhiều cái ảnh chúng nó giơ lưng ra như thế. Mặt chúng nó quay về cửa máy bay, không thấy đâu, khuất vào quá khứ rồi; chỉ thấy những nếp nhăn của áo sơ-mi cụt tay, dính trên những cái lưng phì, chỉ thấy gáy và sự nhô ra phía sau của cái sừng mũ vải. - Ôi! Cái con voi điên bao nhiêu năm sổng ra trên đất nước ta, những vó nặng nề hóa dại của nó giày xéo đồng ruộng núi non của ta! Tôi đã thăm một phần tỉnh Quảng Trị giải phóng, từ bờ Nam sông Hiền Lương đến bờ sông Hiếu, đến thị trấn Đông Hà; hai bên đường chi chít hố bom và đầy cỏ hoang mọc! Hôm nay, con voi điên đưa những cái chân mù quáng của nó gô hôm!(1)

Đồng bào miền Nam của ta có một ngôn ngữ đầy hình tượng và âm thanh; đồng bào gọi những cảnh như thế này là sập tiệm, dẹp tiệm. Đồng bào gọi thê tử bầu đoàn của những bọn như thế này là bộ sậu của chúng; bộ sậu, hai dấu nặng nặng nề thật! Hai dấu ngã trong “Mỹ mẽo” thì có phần bay bướm hơn, nhưng đằng nào thì cũng có sự chế giễu, sự khinh bỉ ghê gớm của đồng bào miền Nam ta, người luôn luôn đi đầu trên đầu sóng ngọn gió.

*
* *
Mẹ ơi lau nước mă’t
Làng ta giặc chạy rồi!

Hai câu thơ Tố Hữu năm Điện Biên Phủ 1954 đến trong trí nhớ của ta. Bọn xâm lược các kiểu không chịu học bài của nhau, cho nên xe sau lăn kềnh thảm hại hơn xe trước. Tháng 5 năm 1955, một nhà văn miền Nam ở Bă’c đã chứng kiến trên bến Sáu Kho vă’ng tanh, đội quân danh dự của lực lượng Liên hiệp Pháp xếp hàng thẳng tă’p, đồng phục tră’ng toát, quay mặt ra hướng

(1) go home (tiếng Mỹ): Về nhà, về vườn.

biển nghe tướng Pháp Valuy trịnh trọng đọc nhật lệnh cuốn cờ: “... Các người có thể yên tâm xuống tàu, tâm hồn sảng khoái vì đã phục vụ Tổ quốc...”; trên mặt những người lấy mă’t theo dõi sự rơi thõng của lá cờ xâm lược kia, chẳng thấy một chút yên tâm, chỉ thấy mấy giọt mồ hôi lăn tròn dưới ánh mặt trời nhiệt đới! - Và bản thân tôi, xuống Hải Phòng ngày đầu tiếp quản năm 1955 ấy, tôi cũng đã ra thăm Cảng đúng vào phút lễ cuốn cờ tam tài vừa kết thúc, và chiếc tàu cuối cùng của Hải quân Pháp rời Cảng Hải Phòng, cái đuôi để lại mãi trong trí nhớ là ấn tượng một lá cờ ba góc că’m ở phía sau tàu, trên có hai chữ Jules Verne; đó là tên của chiếc tàu cuối rốt Pháp; cái tình thế mỉa mai thật là không đúng chỗ, bởi Jules Verne là tên một nhà văn ưu tú Pháp, viết nhiều truyện phiêu lưu thám hiểm rất hay; mà cuộc phiêu lưu của thực dân Pháp này thì dở quá.

Thực dân Pháp rút khỏi Việt Nam, nhưng đế quốc Mỹ xâm lược lại tới. Từ tháng 7 năm 1964, một nhà thơ Pháp, Claude Paris đã nói trước trong bài thơ Muôn năm Việt Nam:

Bệnh dịch sẽ hoành hành trong ruột quân vô lại; đó là sức căm thù của toàn dân tộc Việt

Bọn quỷ tay thuốc súng đen ngòm cầm những đuốc tă’t ngấm mặt cháy thui, chạy trốn trên những đế giày đinh! Người ta bảo: Các nhà thơ có một sức tiên tri. Có thể như thế. Nicôla Ghiden, nhà thơ Cuba, nhà thơ lớn nhất của châu Mỹ Latinh, trước đây mấy năm đã thấy; Tôi nhìn ra đằng xa, nhìn. Nhìn tận đằng ngái, nhìn! Đầu mũi lưỡi lê thẳng đứng, là chiến thă’ng... ... Cút ra khỏi đây, và chẳng bao giờ lại nữa! Chẳng bao giờ lại nữa, Việt Nam ơi!

“Chẳng bao giờ lại nữa”, tức cũng như là “nòng nọc

đứt đuôi từ đây nhé” trong thơ Hồ Xuân Hương đó. Tháng ba 1965, ở Đà Nẵng, lính thủy đánh bộ Mỹ ồ ạt tràn lên bãi biển Sơn Trà, đầu đội mũ să’t, một tay xách súng tiểu liên cực nhanh, một tay cầm máy vô tuyến điện thoại, mặt ngẩng cao; tiếng kèn đồng thổi nhức óc; chính khách tướng lãnh “bản xứ” chen nhau đón tiếp rạng rỡ mặt mày... Tám năm qua, Đà Nẵng tháng 3 - 1973, lính Mỹ cúi đầu nối đuôi nhau lên tàu bay, khăn gói về nước.

Tháng ba 1973, trên Cảng Sài Gòn, những chiếc cần trục suốt ngày đêm bốc xuống tàu những thùng gỗ đầy, lớn, nặng. Ngay cạnh đó, công binh Mỹ tháo gỡ hệ thống bến tàu nổi. Đơn vị không vận số I Mỹ cuốn cờ. Bộ tư lệnh quân đội “Đại Hàn” cuốn cờ. Phái bộ cố vấn “Trung Hoa dân quốc”; cuốn cờ! Chúng ta ở đây có thể văng vẳng nghe những tiếng đóng thùng “đồ tế nhuyễn, của riêng tây” kia để đưa lên xe vận tải rồi đưa xuống tàu, tiếng búa đóng đinh nện xuống thùng gỗ, vang dội như những tiếng giã từ của lịch sử!

Hãng tin Pháp AFP ngày 15 tháng 5 đưa tin: - “Hôm nay lục quân Mỹ đã chính thức chấm dứt dính líu của mình ở Nam Việt Nam trong mười một năm, bằng một buổi lễ hạ cờ và một buổi cầu nguyện về những sai lầm mà Mỹ có thể đã mă’c phải”. Báo Đông Phương ở Sài Gòn ngày 15 tháng 3 cũng viết: “Sự can thiệp quân sự của Mỹ, bă’t đầu ngay sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 với một loạt các cuộc đổ quân ồ ạt của hải, lục, không quân Mỹ, khỏi sự từ năm 1965 với trên nửa triệu bộ binh, hàng trăm tàu chiến, hàng nghìn phi cơ, đã hoàn toàn chấm dứt...”. Chấm dứt do ý chí, do chiến đấu của nhân dân ta: Nhân dân có ý muốn đúng đă’n và cương quyết làm, thì Lịch sử cũng phải gật gầu. Tôi đọc trên báo của ta, thấy hình tượng điển hình của một viên đại úy Sài Gòn tóc hoa râm, nói với một đại úy Sài Gòn khác:
- “Rã đám rồi! Tụi mình dại quá. Thằng Mỹ, thằng Úc, thằng Tân Tây Lan, thằng Thái Lan, thằng Nam Hàn rút dù cả rồi. Tụi nó bỏ tụi mình lại bơ vơ đơn thương độc mã, tụi nó chạy ráo trọi!”.

Tuy là lời nói, tiếng nói của một con người, nhưng âm
vang cùng một loại như những tiếng đóng thùng gỗ nọ.
*
* *

Tôi đã ở trong buổi sáng rạng ngày 28 tháng giêng 1973 trên đường số I dẫn về các làng xã Quảng Trị giải phóng. Quán Ngang, nơi Mỹ nguỵ đóng đồn cũ, chỉ trơ mấy bộ xương nhà; nhưng cũng như năm 1950 đồng bào Cao Lạng “Dọn về làng”:

Người nói, cỏ lay trong ruộng rậm, bà con Quảng Trị sơ tán ra Vĩnh Linh tấp nập trở về quê hương, gánh gồng nào cũng có những hom să’n, những chai hạt giống, những con gà giống, và că’m nơi quang gánh là lá cờ Mặt trận nửa xanh nửa đỏ với ngôi sao vàng; sự sống ấy lượn rồng ră’n đi qua Quán Ngang, sự sống ấy đầy những mầm nụ sẽ phát triển.

Trên miền Bă’c, những hố bom B.52 trên đồng ruộng đã trở lại là những mẫu ngô, khoai, rau, lạc, lúa xuân. Ở thôn Vân, xã Yên Viên ngoại thành Hà Nội, cái cánh đồng ba trăm linh bốn hố bom ấy, phải mất mấy ngày quần quật mới đếm hết, mỗi hố lấp xong cũng tốn ít ra vài trăm công. Nhưng đồng bào đã có kế hoạch. Xã viên lấp trước các hố bom trên đất 5% để lấy đất trồng rau đã; tiếp đến 50 hố bom trên các đồng mùa được san tạm để cho ngô, khoai kịp vụ; rồi đến các đồng lúa, lấy lại mặt bằng đến đâu, trồng cấy ngay đến đó. Rồi thì đến các hố bom trong làng, hai trăm cái, cũng giúp nhau lấp xong. Thôn Vân kín thịt liền da, và cũng thay da đổi thịt.

“Làng ta giặc chạy rồi!”. Chúng nó chạy trên trời và dưới đất, từ Bă’c chí Nam. Cuộc đấu tranh của dân tộc ta còn phải tiếp tục để xóa bỏ hoàn toàn chủ nghĩa thực dân mới vẫn còn lại ở một bộ phận đất nước ta. Những tên lính Mỹ cuối cùng đã gô hôm, tướng Mỹ Uây-en đã làm lễ từ biệt. Điều căn bản ấy reo ca trên bầu trời, trên mặt đất, trong trái tim chúng ta, cổ vũ chúng ta vững chãi đội trời đạp đất ở đời, nhất định đi tới nơi, về tới chốn.

Hà Nội 29-3-1973

NHỮNG SUY NGHĨ TRONG NGÀY ĐẢNG TA 45 TUỔI

Đêm đến thức tôi dậy vào lúc khoảng một giờ khuya. Sự thực, tôi đã ngủ đâu. Loay hoay mãi với bài vở, với viết lách, rồi đi nằm. Hai mă’t tôi đã nhă’m, nửa chiều như mơ... Bỗng như một người chợt nhớ ra, tôi có cảm giác một cái gì đánh thức tôi dậy: “Dậy! Dậy! Dậy!... một tiếng gà vừa gáy - Chim trên cây liền ngỏ ý chào mừng (cụ Phan Bội Châu đã có những câu thơ sôi động ấy). Mở đầu Hí kịch thần thánh, Đăngtơ viết: ”Đến chỗ giữa con đường đời của tôi"; mùa xuân 1961, Tố Hữu đứng “Trông Bă’c trông Nam trông cả địa cầu”; đêm không ngủ, đêm chưa ngủ, trong lúc đèn tă’t, giữa bóng tối nó là vô hạn, nó nối liền mình với vũ trụ, thì nhiều khi trong cõi vô tận của tâm linh có những trận sao sa! Khi bóng đêm như xóa đi để làm lại tất cả, giấc ngủ chập chờn như să’p sửa dìm đi tất cả, thì có những lúc tâm trí người ta như từ cái mốc “khuya” mà lại khởi hành... Mình đấy ư? Tồn tại đấy ư? Đời mình trước ra sao? Sau thế nào? 1960, Tố Hữu viết bài thơ “Ba mươi năm đời ta có Đảng”, và bây giờ đời chúng ta có Đảng đã 45 năm; thêm mười lăm năm nữa của đời tôi. Chính trong những điểm chốt của thời gian như thế này, người ta dừng lại mà tự giác về mình, người ta đêm nằm gác tay lên trán mà lấy kinh tuyến và vĩ tuyến của tâm trí mình trong thế gian, những lúc ấy “xưởng tôi bừng sáng”, tình yêu của ta lại bừng sáng, chân lý lại bừng sáng. Đừng nên nghĩ rằng khi mà ta đã tìm thấy được chân lý rồi, thì nó ở mãi với ta, ta thủy chung như nhất với nó; đừng nên nghĩ rằng ánh mặt trời khách quan đập được vào mă’t mọi người. Cũng như qui luật phát triển không đều của thế giới, có qui luật nhận thức không đều của các trí tuệ. Nghĩ lại mà chẳng giật mình sao! Bác Hồ, ánh sáng của mă’t chúng ta từ bao nhiêu năm nay - tuy nhiên, tháng 7 năm 1971, sau khi Bác mất, tại Hội nghị luật gia quốc tế về Việt Nam họp ở Anjê (thủ đô nước Anjêri), ông A., luật sư ở Pari, nói với đoàn Việt Nam: “Hôm đó tôi đọc báo Nhân đạo (Humanité), số báo ấy tôi giữ lại mãi để làm kỷ niệm, vì nó có in ảnh của Hồ Chủ tịch và đăng một bài ở trang nhất nói về đời hoạt động cách mạng của Người. Đối với tôi, với cả đời tôi, tiểu sử của Người đưa lại nguồn ánh sáng soi tận đáy tâm hồn. Không may cho tôi, là : Khi tôi nhận được luồng ánh sáng ấy thì cũng chính là lúc mà Người vĩnh biệt nhân loại...”. Ôi! Tất cả ngôi sao là ở trong ánh sáng của ngôi sao: Khi bản thân một ngôi sao không cháy nữa, nhưng ánh sao vẫn tiếp tục đi trong vũ trụ; ánh sáng của Bác Hồ phát đi đã hơn nửa thế kỷ, mà sau khi Bác mất, ánh sáng đó mới đến được với một người. Lời chứng tỏ của vị luật sư nước ngoài kia làm chúng ta cảm động, đồng thời cũng cho chúng ta rút ra một bài học: phải dọn sửa chủ quan để mà tiếp nhận được khách quan. Cho nên sự nhận thức chân lý phải làm đi làm lại, phải tái sinh, tái tạo. “Chủ nghĩa cộng sản là mùa xuân của nhân loại”. Lời nói ấy của Paul Vaillant-Couturier(1) đã thành

một câu rất phổ biến, đã thành thực tế trên một phần rất lớn của Trái đất. Tuy nhiên, cũng còn rất nhiều tâm trí “những mình nào biết có xuân là gì”; tâm trạng của nàng Kiều chối từ cái lõa lồ của hồng lâu, là ở trong phạm trù tích cực; còn những tâm trí không thấy cái mùa xuân của nhân loại thì đi đến tê liệt và rã tan rồi. Ở thời đại ta, khi đã có Đảng Mác - Lênin rồi, thì Đảng là nòng cốt của tư tưởng; không có xương sống thì không đứng được, không đi được. Bốn mươi lăm năm. Đảng đã cho tôi dân tộc. Đảng đã cho tôi giai cấp. Từ khi hiểu có đấu tranh giai cấp, thì tâm trí tôi có xương sống, tôi mới có nền tảng để xây dựng tâm trí vững chãi. Người trí thức tiểu tư sản nhiều xúc cảm, nhiều tình cảm, nhưng yếu mềm. Nay ở trong thơ nên có thép, thép là vũ khí, là công cụ, thép là khoa học, thép là chính nghĩa, là lẽ phải. Tất cả những cái đó qui tụ chung quanh giai cấp tôi, giai cấp công nhân, vô sản, tôi là một công nhân văn hóa. Cái ý thức giai cấp vào trong tâm hồn người làm thơ, cho anh ấy sức mạnh nội tại, sức mạnh cấu trúc. Đảng đã cho tôi nhân loại, tất cả nhân loại đang chuyển mình trên mặt địa cầu. Và do ba nguồn lớn trên đây, mà Đảng đã cho tôi cái chính mình; mình làm việc vì mọi người, mọi người bồi dưỡng cho chính mình. Như vậy, Đảng đã cho tôi đất mẹ; đất mẹ là giai

(1) Một lãnh tụ ưu tú của Đảng Cộng sản Pháp.
cấp, dân tộc, và nhân loại, và đất mẹ cũng là nghĩa đen,
là đất nước được giải phóng.
*
* *

1953. Hai mươi hai năm rồi, tôi vẫn nhớ cái đêm trong rừng Việt Bă’c, giữa Hội trường lớn dưới rừng cây, trong lớp học tập chính trị cho 400 cán bộ thuộc các cơ quan trung ương, Bác Hồ nói: - “Các cô các chú bây giờ không phải là những công chức cũ, sớm vác ô đi tối vác về, mà các cô các chú là cán bộ, là đầy tớ phục vụ nhân dân”. Bác lại nói: “Ngồi thì ngồi một ghế. Chớ tham, một lúc mà ngồi cả hai ghế. Ngồi hai ghế thì không vững, mà ngã rất nguy hiểm”. Ý Bác muốn nói: đã phục vụ nhân dân lao động thì thôi, đừng vào nhà địa chủ ăn cơm thịt gà, đừng tơ hào với giai cấp tư sản, đừng nhận vàng ở trong Hà Nội tạm chiếm gửi ra. - Và Bác nói một ý rất dễ hiểu mà rất sâu să’c đối với chúng tôi: “Trèo lên núi thì khó và mệt, nhưng lên tới đỉnh thì khoan khoái nhẹ nhàng; lăn xuống núi rất dễ, rất mau, nhưng lăn xong rồi thì tan xương nát thịt”. Trong lớp nghiên cứu ấy, tôi có làm bài “Thơ dâng Bác Hồ”, nói sự cảm động của mình trong học tập. Trong bài thơ có câu: “Người tuy trong Đảng, hồn còn ở xa”. Những lần đi bình thơ trong công chúng, tôi có kể lại mẩu chuyện vui để làm liên hệ cho câu thơ đó. Tôi đã kể rằng: có những đêm ngủ trong cơ quan giữa rừng Việt Bă’c, tôi chiêm bao thấy mình đang ở giữa phố Hà Nội tạm chiếm và mua hàng; tôi đang ôm một gói hàng, bỗng nhiên thấy một tên cảnh sát Pháp và mấy Việt gian đuổi tôi, và tôi chạy. Tôi chạy hộc tốc, mệt quá, đứt cả hơi, mở mă’t: mồ hôi đang vã ra, may quá, chẳng thấy giặc Pháp đâu, cái rừng Việt Bă’c đang bảo vệ tôi rất là an toàn, và tôi quờ tay ra, còn đụng vào đồng chí Tố Hữu, ngủ ở bên cạnh. - Tôi là một trí thức tiểu tư sản, tâm lý dao động trước những gian khổ; đêm khuya, khí rừng Việt Bă’c lạnh, làm cho tim tôi vốn yếu, đập mạnh như là tôi đang chạy, kết hợp với tư tưởng sai lầm, thành ra giặc Pháp đuổi tôi, và tôi chạy! Chuyện chiêm bao có thật, kể lại thấy buồn cười, nhưng ai có ngờ rằng ở trong tâm lý, tâm trạng con người lại tinh vi đến thế. - Bế mạc lớp vào ngày sinh nhật Bác 1953:

Ngày sinh nhật Bác quang vinh
Là ngày sinh nhật hồn xanh muôn người.

Mười chín tháng năm, mông ba tháng hai, đó là những ngày sinh nhật cho cái phần đẹp nhất của những tâm hồn chúng ta.

*
* *

Nữ đồng chí Trương Thị Mỹ, phó chủ tịch Tổng công đoàn Việt Nam, kể những chuyện ngày trước; những xóm chợ ven Hải Phòng, thỉnh thoảng lại hỏa hoạn, lại bệnh dịch, làng xóm cồn lên tiếng khóc hờ, kêu trời kể khổ thảm thương. “Hăm chín, ba mươi tết, mẹ tôi còn chạy xo chạy dụi kiếm gạo... - Có ngày bố tôi trùm chăn ôm gối ngồi suốt buổi, chẳng nói năng gì. - Să’p chết, ông chỉ thèm quả cam mà mẹ tôi không kiếm đâu ra tiền mua... - Bà rất tài nhịn. Con cái ốm đau, bà ngồi ôm con nhịn luôn hai ngày, chỉ nhai trầu và uống nước lã suông... - Thế là tôi đi ở... Bạn bà cô tôi toàn người giàu sang, tôi lúc nào cũng phải ”bẩm bà lớn, dạ cụ lớn", co ro cúm rúm như con sẻ nhúng nước. - (Khi tôi đi làm thợ dệt), tôi phụ máy nhỡ... Sợ lau máy không sạch bị thợ chính củng vào đầu. Sợ sợi đứt, nối không kịp người ta chửi. Sợ sơ ý máy kẹp đứt tay... Tôi sợ đủ thứ".

Đồng chí Thép Mới viết bài Nhớ thời dựng Đảng, có đoạn viết về một lớp người từ ghế nhà trường đã đi đến với cách mạng, những giờ đầu dựng nghiệp. Kể về trường Bưởi ở Hà Nội; thực dân đặt tên là trường Bảo hộ, lại là nơi sản sinh ra nhiều người chống lại chính phủ bảo hộ nhất: Các đồng chí Phạm Văn Đồng, Hà Huy Giáp, Ngô Gia Tự, Trịnh Đình Cửu, Đỗ Ngọc Du, Nguyễn Văn Cừ, Lê Văn Lương...

Những ngày đầu tháng giêng 1975 này, tôi đã làm cuộc hành hương về thăm hang Cốc Bó và làng Pác Bó. Chị thi sĩ nữ đảng viên Đảng Cộng sản Pháp đứng trầm lặng trước những hòn đá, trong cái hang đá mà Bác Hồ đã ở. Nước suối ở đây trong xanh ngăn ngă’t, sáng đẹp lạ lùng!

Tôi đã thăm hợp tác xã Mộ Lao, Hà Tây, hợp tác xã Đồng Hải, Thái Bình. Tôi đã về thăm huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An, có ba vùng kinh tế đang được să’p xếp tổ chức lại: Vùng đồi núi 13 xã, vùng lúa trung tâm 15 xã, vùng ven biển 12 xã; lên Quỳnh Châu xem trồng và nhân giống cỏ Tyga, một giống cỏ để nuôi bò sữa và cải tạo đất; nghe xã Quỳnh Bá nói về đưa nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa; một chiến dịch hơn một vạn người đang cải tạo đồng muối ở Quỳnh Thuận. - Một sự cố gă’ng lớn đang mở rộng trên khă’p đất nước... Nhà thơ cộng sản Thổ Nhĩ Kỳ, Nadim Hikmét nói:

Tôi biết Một khi người ta đã sa vào cái say mê ấy, Và khi người ta có một trái tim khá nặng đồng cân... Mỗi lần kỷ niệm ngày thành lập Đảng là một dịp để chúng ta uống nước nhớ nguồn, học tập cái say mê kiên quyết làm cách mạng của những đồng chí đi trước nhất; những đồng chí tiên phong ấy truyền cái trái tim nặng đồng cân của họ cho những lớp thanh niên liên tiếp nối bước họ đi lên đường lớn. Là một dịp tự sáng tạo mình một lần nữa, luôn luôn tự sáng tạo, đề phòng lớp bụi nó làm mờ tấm gương tâm hồn mình, giữ vững sự nồng nhiệt và tươi mát nó cho mình cái sức trẻ trung bền bỉ.
- “Mãi đến 9 giờ tối, chúng tôi mới vào thị xã Quảng Trị. Ánh trăng thu chỉ còn mờ ảo như buổi hoàng hôn. Ánh chớp bom, ánh chớp pháo đuổi nhau thành một dòng ánh sáng chuyển động. Mặt đất rung lên theo những tiếng nổ, lúc giật nhanh, lúc kéo dài. Bỗng ở đâu vẳng lại một giọng ngâm thơ óng mượt:

Chúng ta bay như ngọn lửa Ta bay bă’t đuổi giặc Đất vươn dài đến gót Và trái tim bồng lấy đầu súng chống tăng. Anh giao liên đang đi bỗng nằm áp tai xuống đất. Rồi anh đứng dậy bảo tôi: - “Chiến sĩ khẩu đội 12 của anh Trường ngâm thơ hay quá, giọng anh Hùng ngâm thật là tuyệt diệu(1).

(1) Đăng báo Nhân dân ngày 20-9-1972.

Sở dĩ tôi đã chép đoạn báo này vào sổ tay của mình và giữ hơn hai năm nay, vì nó dạy cho tôi hiểu tâm hồn của cuộc đời, của cuộc đời thật là mới, bởi luôn tiến lên theo lý tưởng đúng, tốt, đẹp, theo những mục tiêu của Đảng.

3-2-1975

“CÁI THUỞ BAN ĐẦU DÂN QUỐC ẤY”

Nhân kỷ niệm 29 năm ngày 19 tháng Tám 1945, các

bạn tôi ở báo Văn Nghệ bảo tôi gợi lại ít nhiều kỷ niệm.

Tôi đã viết bài thơ Ngọn quốc kỳ tại thành Hoàng Diệu trong những tháng đầu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm thứ nhất. Ôi! Lá Cờ đỏ sao vàng thiêng liêng vĩ đại của nhân dân ta đang rỡ ràng trên khă’p Trái đất, đính vào bốn chữ Quyết chiến Quyết thă’ng, đã thành cờ của quân đội nhân dân Việt Nam, tung bay trên nóc hầm của tướng Đờ Cát bại trận tại Điện Biên Phủ; lá cờ sao vàng nền đỏ đã đi với Bác Hồ thăm nhiều nước trên thế giới; lá cờ tưng bừng vẫn mọc trong tâm hồn 50 triệu nhân dân Việt Nam ta!

Còn là một thanh niên lúc 19 tháng 8 năm 1945, tôi nhớ rõ: Trước ngày Tổng khởi nghĩa, dân ta không có quốc kỳ; cờ nào? Cờ Nam kỳ thuộc địa là duy nhất cờ tam tài Pháp, cái đó rất chính thức, rõ ràng; còn Trung, Bă’c kỳ thì ngoài cờ thống trị tam tài, chỉ thấy lá cờ vuông treo trước đình, những ngày tế thần; nghe nói có lá cờ vàng của những vua nói chung, hoặc là có lá cờ long tinh một sọc đỏ trên nền vàng của Khải Định. Bởi không có cờ của nước Việt Nam từ Nam chí Bă’c, nên chính phủ bù nhìn thân Nhật sau ngày 9 tháng ba 1945, mới đặt ra là “cờ quẻ ly” kỳ cục chết yểu kia.

Nhă’c lại hoàn cảnh như vậy, để các bạn trẻ hiện nay thấy lại nỗi sướng vui thỏa dạ của đồng bào ta khi thấy Cách mạng tháng Tám thành công đưa lên ngôi thiêng liêng lá Cờ đỏ sao vàng duy nhất, tượng trưng cho Tổ quốc. Và đây là một ấn tượng hào hùng đẹp đẽ vô hạn, cho nên Hồ Chủ tịch mở đầu bài thơ Chúc Tết Kháng chiến đầu tiên năm 1947, đã viết:

Cờ đỏ sao vàng tung bay trước gió

Tiếng kèn Kháng chiến vang dội non sông! Sung sướng nhất trên đời, có lẽ là gió, bởi gió lần đầu tiên được quyện với lá cờ đỏ sao vàng! Gió reo, gió reo, gió Việt Nam reo; Mây bay, mây bay, mây hồng tươi sáng. Gió ca trên non, gió ngợi trên đèo; Gió hát trên đồng; máu đỏ cao treo. Gió bay đi mà nhạc cũng bay theo Đưa tin mới khă’p trên trời nước Việt. Hoa cỏ đón, mà núi sông cũng biết Cờ Việt Nam oanh liệt gió mừng bay! Ôi! Cái lứa thanh niên tháng Tám 45 ấy, họ cùng với toàn dân tái sinh cùng Tổ quốc. Tâm trí họ ngẩng lên cùng với đầu mă’t họ, cái hồi Cách mạng nguyên niên: Bốn nghìn năm trông mặt không Mẹ già;

Chúng con vẫn sẵn một lòng trẻ ấy. Ngă’m tầng biếc, chúng con mừng biết mấy Thấy con dư máu đỏ để trang hoàng Tôi còn nhớ cái trụ sở của Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam lúc đó, trước Cách mạng tháng Tám vốn là nhà của Hội Khai tri Tiến đức (hiện nay là Câu lạc bộ Thống nhất), hãy còn trang điểm hình con dơi ngậm những đồng tiền, y như một cái nhà quan lớn. Trong cái vỏ chưa kịp cải tạo ấy, là tòa soạn những số đầu tạp chí Tiên phong, báo La République (Dân chủ cộng hòa), là ban biên tập những sách của Văn hóa Cứu quốc. Ở đó, khoảng tháng 9, tháng 10 năm 1945, anh Nguyễn Huy Tưởng, lúc ấy ở trong ban phụ trách Hội Văn hóa Cứu quốc, đã gợi ý đầu tiên cho tôi viết một bài thơ ca ngợi Cờ đỏ sao vàng. Hoàn cảnh lúc đó là: Ở Nam Bộ ngọn quốc kỳ đang xông pha lửa đạn, anh dũng, gay go, kháng chiến trước tiên chống xâm lược Pháp; nhưng ở Hà Nội thủ đô, nấp bóng bọn quân đội Quốc dân đảng Trung Quốc đang đóng ở miền Bă’c nước ta, những đảng phái phản động trương những lá cờ sao tră’ng, cờ ba gạch, không công nhận cương vị quốc kỳ của Cờ đỏ sao vàng. Hằng ngày ở vài khu phố, chúng phát thanh chống Chính phủ Cách mạng Lâm thời; chúng tiến hành những việc bă’t cóc người, khiêu khích phá rối; chúng bày trò biểu tình chống cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên (6-1-1946). Đồng chí nhà văn Nguyễn Huy Tưởng đã “đặt hàng xã hội” cho tôi dùng thơ phất cao ngọn Quốc kỳ, có nghĩa là đánh vào bọn phản động, ủng hộ Chính quyền Nhân dân còn non trẻ. Tôi kính cẩn nhận sự tín nhiệm đầu tiên đó, phấn đấu viết bản tráng ca 293 câu thơ, giữa cái không khí phấn khởi hào hùng của dân ta, cuối năm 1945 ấy. Và cuộc đấu tranh chính trị, đấu tranh giai cấp sang đến năm 1946, không hề bớt phần gay go; những anh em, đồng chí của tôi trong Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam lúc đó ra công khai, những Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Thi, Nam Cao, Lưu Văn Lợi... đã giác ngộ cho ngòi bút của tôi cùng với ngòi bút của các anh em ấy phục vụ kịp thời, phục vụ thời sự. Và người thư ký tòa soạn của tờ báo Quốc Hội lúc ấy ra đời để cổ động, đấu tranh từng ngày, từng tuần lễ cho cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên, chính là tác giả Sống mòn, chính là Nam Cao. Bầu Quốc hội tháng giêng năm 1946 ấy, là một cuộc đấu tranh chính trị quyết liệt; bọn đảng phái phản động trong nước, được sự giúp đỡ của bọn Quốc dân đảng Tưởng Giới Thạch đang đóng quân trên miền Bă’c nước ta, tìm hết cách phá công cuộc bầu Quốc dân Đại hội của ta, mà chúng ta thì nhất quyết dùng lá phiếu tổng tuyển cử của nhân dân xây dựng nền tảng hợp pháp cho Chính quyền Cách mạng. Ôi, say mê biết bao, những tiếng trống ếch của các đội thiếu nhi, cờ đỏ sao vàng dẫn đầu, mỗi em ca-lô đội lệch rất xinh, rầm rập đi đều, miệng hát những bài ca mới cách mạng; các em tuyên truyền vận động cho cuộc bầu cử Quốc hội. Quân xâm lược Pháp đang đánh trong Nam Bộ, mọi người nhớ tới đời nhà Trần, quân xâm lược Nguyên đặt Tổ quốc ta trong cảnh lâm nguy; trên các báo, tên Hội nghị Diên Hồng ngày trước được nhă’c đến để song song với Quốc dân Đại hội ngày nay. Hội Văn hóa Cứu quốc lại cho tôi được viết bài thơ Hội nghị non sông. Các bô lão họp ở điện Diên Hồng dưới thời vua Trần Nhân Tôn là cuộc họp mặt của nhân dân ta, của đất nước ta thuở ấy. Quốc hội đầu năm 1946 sẽ họp để xây dựng đất nước và đối phó với ngoại xâm, là cuộc họp của các miền, các tỉnh, là Hội nghị Non sông lần thứ hai, sau 661 năm, dưới thời Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trước nguy cơ xâm lược mới của giặc Pháp muốn đô hộ trở lại nước ta, cái ý từ Bă’c chí Nam cử đại biểu về đấu cật chen vai tay bă’t mặt mừng chung lo việc nước, là một hình ảnh, một quang cảnh ấm áp hào hùng vô hạn. Mới dành lại được độc lập sau một thế kỷ Pháp thuộc, mà một đất nước dài dặc có hơn 3000 kilômét bờ biển, bấy lâu bị chúng nó “chia để trị”, nay hội về đoàn kết ruột thịt với nhau, tỏa cái sức mạnh của một lũy thép dính liền, đó là một sự kiện chưa có bao giờ! Trong dịp này, ai mà không nhớ lại cuộc trường chinh trong không gian và thời gian của dân ta, những bước đi trên đường Nam tiến lâu dài gian khổ, kiên nhẫn lạ kỳ, biết bao phấn đấu, và đồng thời biết bao xa cách nhớ thương!

Những từ khăn gói bước chân ra, Thanh kiếm mang đi dọi sáng lòa. Că’t đá bổ đèo thân giữa gió; Chém tre đẵn gỗ ở cùng ma.

Bước vừa đặt xuống, dựng chòi lên; Phá sậy lau ra, ruộng cấy liền. Năm tháng vun trồng cơm mọc chậm, Thă’t dây lưng bụng, vững lòng tin

Đất lạ hoang độc thuần thục dần:

Lửa đào nhen nhúm, vốn thêm ra Đất mới mừng xem nứt trổ hoa. Hoa mới vẫn hoa quen thuộc cũ, Nước non nay lại nước non nhà.

Nhưng đâu đã phải dừng ở đây!

Chỗ vừa mới ấm, đã lên yên. Đường sá ly kỳ, ngựa đảo điên. Đèo lạ lă’m thay! Sông khác nước, Cỏ cây hoang độc gă’ng làm quen. Lại làm lại cái quá trình thuần thục hóa! Hàng nghìn năm đi vào như thế, miền Nam nhớ miền Bă’c biết bao nhiêu!

Mải đi, lúc nghỉ chấm mồ hôi, Ngoảnh lại: Thăng Long đã khuất rồi! Bỗng nhớ thiết tha sông Nhị cũ, Sông Hương, sông Cửu dễ làm nguôi? Cái truyền thống những ông đồ xứ Nghệ từ xưa đi vào đến tận những làng xóm xa xôi nhất của phương Nam, nhân dân ta cứ nối tiếp truyền thống ấy. Vào lâu, ở lâu đã thành dân thổ cư trong Nam rồi, nhưng tất cả “Trung kỳ” “Nam kỳ” đều không quên gốc gác của mình từ “Bă’c kỳ”.

Đường đi ngăn trở, ở đôi bên; Mạch máu quê hương vẫn chảy liền, Hạt giống lìa cây ăn đất mới, Lá xanh thương cội lúc nào quên Cho nên khi từ Chiến khu vừa mới về thủ đô Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những ngày đầu đã ký să’c lệnh cho tổ chức Tổng tuyển cử ngày 6 tháng giêng 1946 để bầu Quốc hội đầu tiên, thì cả dân tộc ta vô hạn thấm thía cái tình non sông thống nhất bấy lâu nay vẫn ôm ấp trong lòng... Bài thơ 321 câu viết xong ngày 20 tháng hai 1946, được đưa đến nhà in cùng hôm ấy, và in xong 23 hôm sau.

“Những ngày không thể nào quên”. Đó là cái tình đầu của Cách mạng thành công. Một năm sau, 19 tháng Tám 1946, ở Hà Nội có cuộc biểu tình kỷ niệm. Tôi còn nhớ cái trận mưa bất ngờ hôm ấy.

Mưa! Mưa! Đoàn tuần hành kỷ niệm Một năm Cách mạng thành công đang cờ giương rợp trời, biểu ngữ căng đi lộng lẫy, thì mưa to trút xuống; thế là mọi người đi dầm dưới mưa ướt hết, mà vẫn say sưa; tiếng người reo, hòa với tiếng mưa rào rào, cho nên thành ra

Trên đường réo một tiếng sông, tiếng thác. Hai năm sau (19-8-1947) thì đã Kháng chiến rồi. Lúc đó tôi làm biên tập viên cho Đài Tiếng nói Việt Nam đang ở vùng ngoài thị xã Bă’c Kạn: Hai năm qua, nay lại mùa thu tới, Mỗi lần thu tới, lại mới mùa thu, Thu từ đây không thu thảm thu sầu, Mà thu sướng, đượm màu xuân mát mát... Các bạn hai mươi tuổi hiện nay, nghĩ đến “Cách mạng mùa thu”, thì cho là tự nhiên, tự nhiên đến mức dĩ nhiên, rằng mùa thu vui tươi phấn khởi. Đối với lứa người hiện nay 50 tuổi hoặc hơn nữa, thì cái vui của mùa thu không dĩ nhiên như thế đâu, mà chỉ bă’t đầu từ 19 tháng Tám 1945. Khi còn trẻ, tôi đọc Tuyết hồng lệ sử (dịch) của Từ Trẩm Á, tôi còn nhớ đến cái nỗi buồn u uất của Mộng Hà khi thời tiết vào mùa thu!

Chữ Thu ai đặt lên ngồi chữ Tâm, theo chữ Hán, muốn diễn đạt cái khái niệm trừu tượng là “Sầu”, thì từ đời cổ, người ta đã ghép chữ Thu với chữ Tâm; lòng người giữa mùa thu thì là buồn, đây là chuyện dĩ nhiên đến nỗi thành ra văn tự. Cho nên vào mùa thu, Mộng Hà mới càng “ngà ngà mà say, ngây ngây mà sầu, rồi lại rầu rầu mà khóc”.

Ở Việt Nam ta, chỉ “Từ ngày cách mạng mùa thu” (1945), thì mùa thu mới hết có nghĩa là buồn, tâm hồn người vào mùa thu mới phấn chấn; đây đúng là cách mạng, là một cuộc đổi đời, đổi tâm hồn, đổi hệ tâm hồn. Bài thơ tôi viết tháng 8 năm 1947 ở Bă’c Kạn, mới có hai năm thôi, mà đã nhớ biết bao.

Một ít thịt xương ta - đã theo cùng Cách mạng Mùa thu tháng Tám năm Bốn mươi nhăm Khởi nghĩa đi lên, dân chúng rầm rầm Máu đường phố gầm gầm nghe nóng nóng... Bây giờ đã 29 năm rồi. Tôi vẫn nhớ, càng nhớ cuộc tái sinh của mình; lúc ấy cướp chính quyền xong, thì vỡ đê Đông Lao, quần chúng đã hào hùng trị lụt, chữa lụt:

Nhớ tất cả năm Cộng hòa thứ nhất Như lá vàng cũng có nghĩa là vui, Như mưa ngâu đường có vị ngọt bùi, Như lụt lội chỉ tại lòng tràn ngập. .. Ôi! Chính quyền! Chính quyền! Chính quyền của chúng ta, từ nô lệ trở lại làm người, chính quyền về với Cụ Hồ Chí Minh, các cấp chính quyền là anh em, đồng chí của ta, là ta! Riêng tôi, tôi liên hệ cái vui sướng có chính quyền ấy với niềm hạnh phúc của tình yêu thứ nhất; tôi thấy dường như hai cuộc tái tạo, sáng tạo, hai niềm say mê hào hứng ấy có gì giống nhau - chưa kể chi nhiều, hẵng chỉ kể cái điểm này: là không thể nào quên được! Và tôi đã mạn phép nhà thơ Thế Lữ chữa lại câu thơ của anh: “Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy” thành ra: Cái thuở ban đầu Dân quốc ấy

Nghìn năm chưa dễ mấy ai quên!
Tháng Tám 1974

HÀ NỘI, NHỮNG NGÀY TỔNG TUYỂN CỬ ĐẦU TIÊN Hồi ký

Trong những ngày chúng ta bầu Quốc hội khóa Tư vang dội Đại thă’ng Đường số 9 lẫy lừng tiêu diệt quân Mỹ - nguỵ, trí nhớ tôi đưa tôi về với những kỷ niệm thă’m thiết những ngày Tổng tuyển cử đầu tiên tháng 1 năm 1946, ở thành phố thủ đô Hà Nội thân yêu này. Là vì “Cái thuở ban đầu dân quốc ấy” và tuổi trẻ của đất nước tái sinh, năm thứ nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, lại gă’n liền với thời trẻ của bản thân mình, kết lại cho tôi một khối tươi sáng như mặt trời mọc. Nhân dân ta nă’m chính quyền, có chính quyền! Chính quyền về đầy rẫy những bàn tay, mỗi người dân có một phần của chính quyền chung ấy!

Hồ Chủ tịch vĩ đại, ngay những ngày sau Tuyên ngôn Độc lập 2-9-1945, đã ký Să’c lệnh mở Tổng tuyển cử vào ngày 6 tháng 1 năm 1946, để bầu Quốc hội đầu tiên, cơ sở của chính quyền nhân dân; đây cũng là Quốc hội lập hiến, xây dựng ra Hiến pháp. Ngày hội lớn đặt nền tảng cho chính quyền nhân dân cũng là một cuộc đấu tranh chính trị lớn, gay go quyết liệt. Về sau, những sự kiện phức tạp xảy ra, rồi giặc Pháp gây hấn cả hai miền, thì chúng ta đã có một Chính phủ hợp pháp vững vàng rồi để đối phó. Càng chứng tỏ cái nhãn quan sáng suốt nhìn xa của Hồ Chủ tịch. Tổng tuyển cử! Tổng tuyển cử! Những tiếng lay động cả núi sông, từ Nam chí Bă’c, có nghĩa là Tổ quốc độc lập, nhân dân tự do; lá phiếu đầu tiên trong tay mỗi người dân, bao gồm cả phụ nữ, là một miếng ánh sáng đọng lại. Trên các mặt báo thời ấy, nhiều bài nhă’c nhở, liên hệ Quốc dân Đại hội này với Hội nghị Diên hồng thời nhà Trần đánh đuổi quân xâm lược Nguyên. Bởi vì mọi người đều cảm biết rằng nhân dân ta phải gấp rút chuẩn bị một cuộc kháng chiến thần thánh bảo vệ nền độc lập mới giành lại được. Giặc Pháp đang trở lại tấn công ta trong Nam Bộ, Nam Bộ đang kháng chiến cứu nước. Thời nhà Trần, những người dân ta tỏ quyết tâm không đội trời chung với quân cướp nước, đã thích hai chữ “Sát Thát” vào cánh tay mình; năm thứ nhất, thứ hai của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, trong không khí cách mạng nóng bừng, có những chiến sĩ Nam bộ đã dám chặt một ngón tay của mình, thề giết cho được giặc xâm lược Pháp; chính mă’t tôi đã trông thấy, ôi! Còn tươi rói đựng trong lọ phoóc-môn, những ngón tay Nam bộ ấy, gửi ra cho đồng bào miền Bă’c, nói ý chí să’t đá đứng mũi chịu sào! Nam bộ, trong khói lửa, đã tổ chức bầu Quốc hội, và ở những nơi mặt trận đang tranh chấp giữa địch và ta, có những cán bộ hy sinh trong lúc bưng hòm đi thu nhận phiếu. Những ngày Tổng tuyển cử ấy, tôi đã được sống giữa Hà Nội, thành phố năm cánh sao, với năm cửa ô đầy những người lao động. Từ trên cao nhìn xuống, đường phố đã thành những suối đỏ đang chảy, bởi cờ treo rực rỡ gió lay, và dòng người với xe cộ đang đi, đang chạy, cho cảm giác như suối cờ đỏ đưa trôi đi những ngôi sao vàng. Tường nhà dán những áp phích nhiều màu thật vui, cổ động cho những đại biểu ứng cử.

Câu lạc bộ Thống nhứt hiện nay, trước Cách mạng là tòa nhà Hội Khai trí Tiến đức, chỗ đánh tổ tôm; hồi đó là trụ sở Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam, cũng là tòa soạn của tờ báo “Quốc Hội” cổ động cho Tổng tuyển cử, mà chủ bút chính là nhà văn Nam Cao. Mỗi khi nhớ lại nét mặt gầy, vẻ mặt sáng, nụ cười hiền của đồng chí chủ bút Nam Cao, tôi không khỏi xúc động; các nhà văn ở Văn hóa Cứu quốc lúc ấy đều cố gă’ng mỗi người một phần việc góp phần cho cuộc Đấu tranh lớn thành công. Về phần mình, tôi đã sáng tác bài thơ dài: Hội nghị Non sông, ý nói bây giờ cả đất nước ta mới về họp thành Quốc hội, để bàn chuyện giữ nước, dựng nước.

Trong khi toàn dân say sưa với cuộc xây dựng nền tảng chính quyền, thì có một bọn phản động trong nước, dựa thế quân Tưởng đang đóng ở miền Bă’c, âm mưu phá hoại Tổng tuyển cử; bọn chúng sợ nhân dân ta bầu được Quốc hội, thì Chính quyền cách mạng lại càng vững chă’c, và bọn chúng hết đường làm ăn. Bọn chúng tổ chức gọi là một “cuộc biểu tình đả đảo Tổng tuyển cử”.

Bữa kia trong vài phố Hà Nội Có cuộc biểu tình - nghĩ cũng tội - Vẻn vẹn đếm được những ba mươi Linh bảy thằng người đi quấy rối. .... Chen nhau đông tựa chùa Bà Đanh, Hăng hái như người đang ngái ngủ!

Báo Độc lập xuất bản ở Thủ đô, ngày 23 tháng 12 năm
1945 đăng những vần thơ trào phúng trên đây.

Các tỉnh ngoài thủ đô Hà Nội cũng một không khí náo nức chuẩn bị Tổng tuyển cử. Bản thân tôi được vinh dự là người ứng cử ở Hải Dương, cũng như các nhà văn, nhà thơ Nguyễn Đình Thi ở Hải Phòng, Nguyễn Huy Tưởng ở Bă’c Ninh, Cù Huy Cận ở Hà Đông... Tôi đã về các huyện Hải Dương, và nhớ mãi đám rước vận động ở huyện Thanh Hà, mọi người, cho đến các cụ già, đều có cái hồn nhiên của tuổi trẻ; tối hôm ấy là đêm biểu diễn mừng Tổng tuyển cử ở huyện lỵ, tôi còn nhớ anh thanh niên ra sân khấu, vai vác khẩu súng trường, hát bài “Nhớ chiến khu”: Còn đâu trên chiến khu trong rừng chiều... đầy một tâm hồn lãng mạn cách mạng; sau những ngày tháng Tám, chă’c hẳn anh ấy lại đã lên chiến khu với Kháng chiến chống thực dân Pháp, và hiện nay có lẽ tóc đã hoa râm... Rạng ngày 1 tháng giêng 1946, Hà Nội thức dậy rất sớm, mặc áo đẹp của thành phố, là cờ, và mọi người đều mặc áo đẹp như vào hội; có những áo dài còn nguyên nếp lấy trong rương ra, thơm mùi băng phiến; các cháu măng non khi ấy, tôi gọi là “đàn chim dân tộc”, líu lo hát, mang trống ếch đi thành hàng ngũ, đến các nhà mời bà con đi bỏ phiếu. Đây là một cách chào kính mến của các cháu đối với bà con, chứ thật ra chẳng ai đợi phải mời mọc. Có những ông cụ mù nhờ cháu dă’t ra thùng phiếu làm nhiệm vụ vinh quang của người công dân, suốt đời ngậm đă’ng nuốt cay là người mất nước, nay ngày 6 tháng giêng năm 46, cầm lá phiếu của người dân độc lập tự do bỏ vào thùng bầu cử; đối với ông cụ gần suốt đời người tủi nhục, tưởng chừng như mảnh giấy gấp tư rơi trong thùng phiếu có một tiếng vang dội sảng khoái lạ thường!

Tôi cũng đã được dự cuộc Mít tinh ở Việt Nam Học xá, các đại biểu quốc hội trúng cử tại Hà Nội cảm ơn các cử tri đã bầu mình và hứa hẹn trước họ. Hồ Chủ tịch, đại biểu Hà Nội, người được nhiều phiếu nhất, đã có mặt ở mít tinh để cảm tạ đồng bào đã tín nhiệm mình. Tháng năm ơi, có thể nào quên? Tôi có thể nào quên Hồ Chủ tịch đi dưới ánh trời chiều trong sáng, Bác đi giữ mọi người, với một đôi dép cao su; những ngày đầu của Cách mạng ấy thật là đơn giản đến tuyệt vời, đồng bào yêu Bác quá, xúm lại đi theo quanh Bác, chen cả vào Bác, giẫm vào dép làm Bác trật dép; đồng bào đưa sổ tay ra xin Bác chữ ký, Bác cứ cho như thường, và để cho đồng bào quấy Bác như vậy; tôi hiểu đây là tình yêu thương vô hạn của Hồ Chủ tịch đối với nhân dân...

Thă’ng lợi đầu tiên thật là hơn cả mọi dự kiến. Anh em Văn hóa Cứu quốc chúng tôi đã quảng cáo trên tạp chí Tiên phong: sẽ ra một quyển sách lấy tên là “Lá phiếu dựng nước”, ghi những sự kiện lớn lao của Tổng tuyển cử bầu ra Quốc hội đầu tiên của Nước ta, và phiên họp Quốc hội đầu tiên. Một địa điểm đã được chuẩn bị chu đáo: đình của làng Đình Bảng, Bă’c Ninh, ngôi đình cổ mái ngói trang nghiêm, bên trong toàn bằng gỗ quí, đã được bố trí làm nơi họp Quốc hội, nếu có sự gì bất tră’c ở Hà Nội do thù trong giặc ngoài gây sự. Nhưng một số đại biểu quốc hội chúng tôi đến Đình Bảng với sự dẫn đầu của cụ Nguyễn Văn Tố, không phải để họp, mà để cảm ơn đồng bào địa phương đã giúp đỡ nhiều trong cuộc bố trí này. Tình hình Hà Nội lúc đó khả quan, có thể họp Quốc hội ở Thủ đô được.

Và Nhà hát lớn của Thành phố sáng hôm ấy bao nhiêu cờ đỏ sao vàng bên ngoài và bên trong như chă’p cánh cho Nhà hát bay lên, trong điệu nhạc thiều Tiến quân ca oai hùng khai mạc cho phiên họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa khóa thứ nhất - mà Hồ Chủ tịch đã từng nói là khóa Quốc hội dài nhất thế giới, từ năm 1946 đến năm 1960.

Hà Nội 7-1-1971

KỶ NIÊM 20 NĂM GIẢI PHÓNG THỦ ĐÔ

Hôm ấy, xe ô tô đưa chúng tôi vào bằng con đường từ Hà Đông qua Thái Hà ấp, đến Trung Liệt, qua Khâm Thiên, qua trước cửa ga Hàng Cỏ, vào đại lộ Trần Hưng Đạo; đó là ngày đầu tiên ta tiếp quản Thủ đô; đồng bào Hà Nội đứng từng nhóm trước các cổng nhà, giơ tay vẫy; vì là sáng sớm đầu tiên, nên người đứng bên đường chưa đông; cái chưa náo nhiệt ấy chính lại giúp cho chúng tôi lă’ng tâm trí lại, hưởng cho thật sâu cái giờ phút kỳ diệu này.

Về đến đây rồi, Hà Nội ơi,

Người đi kháng chiến chín năm trời... Tố Hữu Hưởng cho thật să’c cái buổi sáng đầu ước mơ thành

sự thực:
Có đoàn người lên đóng trên rừng sâu

Đêm nay mơ thấy trở về Hà Nội... Chính Hữu Xe chở những cán bộ văn hóa, văn nghệ về khu bệnh

viện Đồn Thuỷ là nơi chúng tôi ở tạm. Ồ, hai cái tai chín

năm không nghe âm thanh của thành phố, chỉ những quen thuộc với tiếng sông, tiếng núi, tiếng cánh đồng, bây giờ chưa thích ứng lại ngay với những tiếng vang của âm thanh dội vào các tường nhà rồi hă’t ra; những lỗ tai tôi đã từng ở Qui Nhơn, Huế, Sài Gòn... bây giờ sau chín năm mới lại nghe những tiếng vang vọng trong những cửa nhà Hà Nội; tiếng chính của người nói và tiếng vang của tiếng nói ấy, mãi vài tháng sau mới chập lại làm một trong hai tai lại thích ứng của tôi. - Hôm nay gợi lại cái kỷ niệm về xúc giác này, nó sâu să’c đến mức thuộc về hơi thở và tim đập!

Rồi những hôm sau, mới thật tưng bừng, náo nhiệt. A! Quân ta đã về! Quân ta đã về!(1) một tờ báo Hà Nội đã reo lên như vậy trên mặt báo; cái say sưa chiến thă’ng tràn trề nện rầm rập với bước chân bộ đội giậm lên những đường phố cờ treo, hoa vẫy; ồ! Điện Biên Phủ cùng bước về với các anh; quấn quít niềm yêu mến hoan hô khâm phục của nhân dân Hà Nội làm những vòng sóng chung quanh các anh, và chính các anh, quân đội nhân dân kháng chiến, các anh tỏa sóng! - Suối dài xanh mướt nương ngô, Bốn phương lồng lộng thủ đô gió ngàn (Tố Hữu - 1951), cái thủ đô Việt Bă’c và Cụ Hồ đã dời về Hà Nội; từ hôm nay, Hà Nội lại tìm thấy lại mình rồi, là thủ đô của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Và đã hai chục năm nay rồi! Mỗi tấc đất Hà Nội đượm thấm máu lòng ta, lời và nhạc của Nguyễn Đình Thi nói tâm tình của chúng ta. Nguyễn Đình Thi vốn không phải là người sinh ở Hà Nội, quê ông bà cha mẹ không ở Hà Nội; nhưng anh đã sống, đã học ở Hà Nội,

(1) Tên một bài hát trong Kháng chiến chống thực dân Pháp.

trí tuệ anh nảy nở phát huy nhờ Hà Nội, sách của anh viết ra, từ Hà Nội phát hành đi trên cả nước. Hà Nội là thủ đô của mỗi tâm trí người Việt Nam ta.

1954 - 1974, Hà Nội thêm hai mươi năm làm thủ đô của nước ta; người ở các tỉnh, các địa phương về, làm công nhân, làm cán bộ cách mạng ở trên miếng đất này, trước đây 964 năm đã lọt vào tầm mă’t xanh của vua Lý Thái Tổ, có cái ánh sáng gì toát lên từ đất, từ nước mà làm cho đất lành chim đậu và người qui tụ về đây. Chẳng thơm cũng thể hoa nhài - Dẫu không lịch sự cũng người đàng Kinh. Người từ các nơi về, sau một thời gian đã thành người Hà Nội, có cái dáng dấp, phong vị trang nhã của người thủ đô. Các bộ, các cơ quan trung ương đóng ở thủ đô; các Viện nghiên cứu khoa học, kỹ thuật, nhiều trường Đại học đóng ở thủ đô; các Viện bảo tàng lớn ở tại thủ đô; Đài tiếng nói Việt Nam từ nơi đây phát ra; Hà Nội còn là thủ đô của văn học nghệ thuật. Ngay từ trước, các nhà văn, nhà thơ đều mong được đến Hà Nội để hoàn bị sự hình thành của mình, để viên mãn sự phát huy của mình. Thủ đô là nơi tập trung trí tuệ, và bản thân mình còn là một thành phố công nghiệp lớn, hiện nay có 182 xí nghiệp vừa trung ương vừa địa phương, 348 hợp tác xã thủ công nghiệp, 262 tổ hợp tác với 5 vạn người sản xuất... Từ sau khi Bác mất, tôi đã được đến bình thơ Bác Hồ ở Xưởng may Mười, Đội cầu Long Biên, Ga Hà Nội, Bệnh viện Gia Lâm; tôi đã đem thơ Bác về với Nhà máy biến thế Điện, Nhà máy phân phối Điện, Nhà máy điện và nước Yên Phụ, Nhà máy thuốc lá Thăng Long, Nhà máy bóng đèn phích nước... Cảm động nhất, là tôi đã phục vụ thơ cho các bác ở Công ty vệ sinh Hà Nội, trước Cách mạng gọi là “người đổ thùng”. Gần đây nhất, ngày sinh nhật Bác Hồ năm nay (1974), tôi bình thơ Hồ Chủ tịch ở Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo, và dịp giỗ Bác, bình thơ Bác ở Nhà máy nhựa Hà Nội. Tôi đã như được hít thở cái không khí yêu chuộng văn hóa, văn học của những người công nhân xã hội chủ nghĩa vừa lại là công dân thủ đô, họ rất tài hoa và đầy trí tuệ. - Và tôi còn thân quí gìn giữ hai chiếc cốc của Hợp tác xã thủy tinh Dân chủ đã tặng sau lần tôi đến đó phục vụ thơ.

Người làm thơ trong xã hội mới, được đổ mồ hôi của trí óc mình trên thủ đô của Tổ quốc thân yêu, càng rõ rệt là mỗi tấc đất Hà Nội đượm thă’m máu lòng ta! Và Hà Nội 12 ngày ấy! Mười hai ngày đêm B.52 Mỹ tháng chạp 1972 đến ném bom hủy diệt khu Khâm Thiên và tàn phá nhiều khu khác. Anh bạn thơ Huy Cận của tôi suốt 12 ngày ấy ở lại trực cho Bộ Văn hóa, không rời Hà Nội một buổi nào; chúng tôi, ban đêm, đến ngủ ở tầng dưới cùng của Viện bảo tàng mỹ thuật mà chúng tôi thấy là kiên cố; bao nhiêu đồng bào Hà Nội đã hy sinh, hai chúng tôi còn toàn vẹn cả, nhưng chúng tôi cũng cảm thấy mỗi tấc đất Hà Nội thấm đượm máu của trái tim chúng tôi; nhà ga Hà Nội bị bom Mỹ phá mất trung tâm, nơi có cái đồng hồ lớn chỉ giờ cho hành khách; chị bạn nhà văn của tôi viết cảm nghĩ, nhă’c đến cái đồng hồ nhà ga Hà Nội, đã từng chỉ giờ cho chị khi chị còn là thiếu nữ, mỗi lần hò hẹn với người mình yêu. Ôi! Mỗi tấc đất Hà Nội, mỗi đồ vật của Hà Nội, mỗi kỷ niệm Hà Nội! Tôi đã được về dự buổi khánh thành một thư viện của ngoại thành Hà Nội, đặt ở một ngôi đình đã có mấy trăm tuổi; khi phát biểu ý kiến, tôi nhă’c đến câu hát cổ “Mặc áo the thâm đứng tựa cột đình”, bởi những cột đình to lớn, bóng nhoáng của ngoại thành Hà Nội nhă’c cái không khí văn hóa thâm nho của Hà Nội tự ngàn xưa; và những cột đình to đẹp ấy bây giờ chen să’c áo sơ mi của những người dân đến đọc sách thư viện. - Ồ! Hai mươi năm! Tôi, một người dân đẻ ở Bình Định, học ở Qui Nhơn, tôi thành người Hà Nội rồi: “Nhà tôi 24 Cột Cờ, ai yêu thì đến, hững hờ thì qua”; máu thịt của tôi nằm trên đất Hà Nội đây kia; đường Cột Cờ đã thành đại lộ Điện Biên Phủ, nhà tôi không xa Cột Cờ là mấy; phía trước là đường Nam Bộ, đi vào đến tận Sài Gòn; phía sau là đường Trần Phú, nơi có “tiếng chổi tre” của bài thơ Tố Hữu: “Tôi lă’ng nghe - Trên đường Trần Phú...”; một dây một buộc ai giằng cho ra, mỗi tháng năm, lại dệt các mạch máu của tôi vào với đất thủ đô Hà Nội.

Tôi đã về huyện Đông Anh, được chị Bí thư huyện ủy tiếp, xã Uy Nỗ - cái nỏ có oai của An dương vương xây dựng Loa thành - Uy Nỗ có 4.000 dân, thì nhận 5.000 quả bom Mỹ, cả huyện nhận 1 vạn 6 ngàn quả bom; nhưng Đông Anh là pháo đài thép của Thủ đô xã hội chủ nghĩa; thôn Cường Nỗ, thuộc xã Uy Nỗ, có một chi bộ thép; màng lưới thủy lợi của Đông Anh, nước đưa qua đường thành Cổ Loa. Đã phục vụ ở Đông Anh, mấy tháng sau tôi lại đưa thơ về phục vụ ở xã Kim Nỗ, nơi chăn nuôi lợn có thành tích; xã quí tôi, dành cho tôi bình thơ cho các cụ phụ lão nghe; trước mặt tôi, có hàng trăm cụ bà khăn áo chỉnh tề, đến nghe thơ. Tôi bối rối quá, biết nói sao cho lọt tai các bà cụ? Nhưng buổi sinh hoạt đó đã thành một kỷ niệm sâu să’c của tôi, bởi ở đó tôi đã lo sợ thật sự, và cuối cùng cũng đã được là người đầy tớ vẻ vang thật sự!

Tôi còn kể những gì nữa? Tôi chỉ muốn nói: - Hà Nội ơi, hai mươi năm ấy biết bao nhiêu tình! Trên miếng đất Thăng Long, Đông Đô, Long Biên, Hà Nội, đây chẳng phải là nơi đặt xưởng sản xuất của tôi sao? Mảnh đất mà non sông chung đúc lại khi ưu tú, mà Nguyễn Trãi đã từng bị giam lỏng: Góc thanh Nam, lều một gian, mà Xuân Hương, nhà ở đâu khoảng gần đền Lý Quốc Sư, đã Êm ái chiều xuân tới khán đài để lă’ng nghe Ba hồi triêu mộ chuông gầm sóng, mà Cao Bá Quát nhớ mãi cây gạo ở đầu làng mình Phú Thị (này là Phú Thuỵ), mà bà huyện Thanh Quan tại đây đã viết hai câu thơ vào loại đầy hồn thơ nhất: Dấu xưa xe ngựa hồn thu thảo - Nền cũ lâu đài bóng tịch dương; mảnh đất đế đo vốn có năm cửa ô từ cổ, nhưng từ ngày Cách mạng tháng Tám 1945 thành công đầu tiên ở Hà Nội, thì năm cửa ô bỗng được thống nhất với năm cánh của ngôi sao vàng cách mạng trên lá quốc kỳ. Và nhất là mảnh đất đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh đóng đô lâu dài, và được đỡ nâng thi hài thiêng liêng thân thiết của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chính thủ đô Hà Nội là một ngôi sao, ngôi sao năm cánh. Đây là nơi ngưỡng vọng của khă’p nơi trên đất nước ta; trên còn đường Nam tiến dài dặc và lâu dài của cha ông ta, đây là địa đầu mà đồng bào vào Nam tưởng nhớ hơn hết:

Ai đi về Bă’c ta theo với Thăm lại non sông giống Lạc Hồng. Từ lúc mang gươm đi mở cõi Ngàn năm thương nhớ đất Thăng Long Đây là nơi mà hiện nay những người tri thức có tâm huyết trong các thành thị tạm chiếm ở miền Nam vẫn vọng ra nghĩ đến các “danh sĩ Bă’c hà”. Ôi! Từ Sài Gòn, nơi ta yêu nhớ, vọng ra những vần thơ của một nhà thơ trong đó yêu nhớ những người trong hội Hàn Thuyên trên miền Bă’c, tập trung nhất ở Thăng Long: ... Hỡi chim hồng nhạn xuôi Kinh Bă’c Cho gửi hồn ta đến dặm trường. Cho ta hội ngộ khách Hàn thuyên Đàm luận cùng nhau việc bút nghiên; Non nước vẫn là non nước ấy Vì đâu để lạnh mảnh hoa tiên

*
* *

Trại nuôi ong Hà Nội đã để cho tôi một nỗi bâng khuâng từ ba bốn năm nay. Tôi thấy những con ong nuôi ở Hà Nội mang một ý nghĩa biểu tượng thật là đẹp.

Hà Nội có rất nhiều hoa; các thứ hoa của Hà Nội có thể năm nghìn đàn ong ăn cũng không ăn hết phấn và mật. Cái địa dư hoa của Hà Nội đồng thời cũng gă’n bó với hoạt động của ong. Ôi, những giọt mật ong Hà Nội! Những giọt mật ong thủ đô này là sự hòa lẫn của địa bàn nội, ngoại thành Hà Nội, cùng với sự luân chuyển của bốn mùa. Vải Quang, húng Láng, ngô Đăm,

Cá rô đầm Sét, sâm cầm hồ Tây,

câu ca dao về sản vật quí của Hà Nội này chỉ là mở đầu để cho chúng ta kể tiếp về cây cối và hoa quả Hà Nội, giàu với đẹp lạ thường! Ong đến hút mật ở rừng nhãn Thanh Liệt, Hoàng Liệt, Đại Kim, ba xã liền; hoa vải thiều nở 25 ngày ở Xuân Đỉnh; hoa dưa chuột ở Thanh Liệt rất nhiều ; hoa cải vàng ở Láng, ít mật nhưng nhiều phấn, hoa ngô ở bờ phía tả sông Hồng: Tầm Xá, Hải Bối, Mai Lâm; ngô trên bờ phía hữu: Thượng Cát, Nhật Tân, Phú Thượng, Vạn Phúc; sen ở Đông Dư, Vũ Hiệp, Yên Sở, mùa hè hiếm hoa, mà có hoa sen để duy trì ong; cam Canh, cam Cáo; chè, hoa chè tươi ở Cổ Loa, Hùng Sơn, cũng nuôi được ong. Cả hoa cỏ nữa, cỏ “chân vịt” có hoa tră’ng ngà, hoa trinh nữ màu tím, ong Hà Nội cũng đến hút nhuỵ... Công nhân của Trại ong Hà Nội tùy theo mùa nào hoa ấy mà dời các đõ ong đi các nơi nội, ngoại thành cho ong hút tinh hoa. Vì vậy mà tôi thấy, hơn bất cứ ở đâu, những giọt mật ong Hà Nội là tổng hợp tổng hòa của trăm thứ hoa, trăm să’c trăm hương của đồng, của vườn Hà Nội; những giọt mật ong vàng óng sản xuất ở Hà Nội là không gian đất nước và thời gian tháng mùa Hà Nội kết tinh!

Hai mươi năm từ ngày tháng 10 năm 1954, cái đuôi cuối cùng của đoàn lính viễn chinh Pháp rút qua cầu Long Biên cút khỏi Hà Nội. Sau đó, đầu năm 1973, tên lính Mỹ cuối cùng rút cút khỏi đất nước ta. Đất nước ta trường tồn, nhân dân ta trường tồn. Hà Nội thủ đô của ta chiếu sáng bằng năm cánh sao của mình, chiếu sáng bằng con tim khối óc của những người Hà Nội, chiếu sáng bằng trí tuệ của nhân dân ta từ Bă’c chí Nam.

2-10-1974

“HỒ CHỦ TỊCH, HÌNH ẢNH CỦA DÂN TỘC” của Phạm Văn Đồng

Một quyển sách xuất bản từ năm 1948 ở miền Nam Trung bộ, năm 1950 xem vẫn mới nguyên. Ngày sinh nhật 60 tuổi của Hồ Chủ tịch năm nay, ở đúng giữa thế kỷ 20 này, lại trùm một ánh mới lên quyển Hồ Chủ tịch, hình ảnh của dân tộc, sách của Phạm Văn Đồng.

Hồ Chí Minh là dân tộc Việt Nam, là núi Tràng Sơn, Tản Viên, sông Hồng Hà, Cửu Long; cụ Hồ là tinh hoa của mọi người chúng ta, là sự chung đúc của cái vốn dân tộc qua bao nhiêu thế hệ. Viết một quyển sách về Hồ Chủ tịch thật là khó. Tác giả Phạm Văn Đồng đã vững tay trong công việc vẽ một bức ảnh Hồ Chủ tịch, bức ảnh thu gọn, quyển sách nhỏ, nhưng gợi được cái tinh hoa trong Hồ Chủ tịch. Tác giả là một trong số người không nhiều, đủ thẩm quyền để nói sát được về Cụ Hồ của tất cả chúng ta. Quyển sách có ba phần:
- Bình sinh.
- Hình ảnh dân tộc.
- Học Hồ Chủ tịch. Tôi thấy tác giả đã học được cái rõ ràng sáng sủa của Hồ Chủ tịch. Cụ Hồ là một thế giới nhiều màu, nhiều vẻ quá! Người thấp trí đi vào vấn đề này sẽ bị túi bụi, lúng túng như kẻ đi vào rừng lớn. Tác giả đã tuần tự nói làm ba chặng, và đã nói được những cái chính yếu về Hồ Chủ tịch. Cụ Hồ hình ảnh của dân tộc. Cụ Hồ làm một với nước, với dân, nguyện vọng của nước, của dân là nguyện vọng của Người, là lẽ sống, đời hoạt động của Người. Hai mươi triệu người vào trong Hồ Chí Minh; chưa dễ ở một dân tộc nào, có một sự hiện thân hoàn toàn như vậy. Tác giả Phạm Văn Đồng có thừa lý luận để nói đến chính sách, đường lối của Hồ Chủ tịch; nhưng nếu tác giả chỉ lấy lý luận để nói đến lý luận, thì quyển sách đâu có cái thấm thía đi vào lòng người. Tác giả đã có một cái hiểu thấu rất sâu xa, đã cảm nghe bằng tình cảm tinh tế của mình, mà cái tình cảm ấy mới là chính trị cao: tác giả thấy rằng uy tín của Hồ Chủ tịch căn bản ở chính sách và chủ trương của Cụ, “nhưng giữa Hồ Chủ tịch và dân tộc Việt Nam, mối quan hệ còn mật thiết, nồng nàn hơn: đó là mối quan hệ tình cảm, lòng tương thân tương ái của Hồ Chủ tịch đối với dân tộc Việt Nam, và của dân tộc Việt Nam đối với Hồ Chủ tịch”. Cụ Hồ đoàn kết được toàn dân tộc; được như thế, không phải chỉ vì chính sách chủ trương của Cụ là duy nhất đúng; mà được như thế cũng là vì tình cảm, “vì lòng Hồ Chủ tịch rộng như biển cả bao dung, cảm hóa tất cả mọi người”. Đối với kẻ lầm đường, lòng Hồ Chủ tịch còn rộng hơn biển cả. Hồ Chủ tịch tin rằng người Việt Nam nào cũng yêu nước; ta khéo nhen chút than hồng ấy, nó sẽ cháy lên thành lửa ngọn. Mà như vậy, nên số người lạc lối trở về với Tổ quốc, với Hồ Chủ tịch càng ngày càng nhiều.

Hồ Chủ tịch đoàn kết dân tộc để phát huy sức chiến đấu của dân tộc. Lịch sử 80 năm chống Pháp là một “khúc ca hùng tráng mãi mãi lưu truyền trong ký ức người Việt Nam”. Trong cuộc kháng chiến hiện nay, quyết là ở nơi tinh thần chiến đấu truyền thống của dân tộc, do Hồ Chủ tịch phát huy, rèn luyện và hướng dẫn. Hồ Chủ tịch là người thừa kế di sản của công cuộc giải phóng từ trước đến nay. Trên cuộc tiến triển tuần tự này, một chặng đường, một bước đi đều có ý nghĩa của nó, đều là một yếu tố tạo nên sự thành tựu ngày nay. Sức mạnh của Hồ Chủ tịch vững chă’c lă’m, là vì nguồn gốc ăn sâu trong một thế kỷ cách mạng. Và còn ăn sâu hơn nữa: trong cả dĩ vãng của dân tộc. Ba đặc tính của Hồ Chủ tịch cũng là ba đặc tính của dân tộc trải qua lịch sử mấy nghìn năm: Khă’c khổ, cần lao, tranh đấu. Hồ Chủ tịch lãnh đạo kháng chiến, kiến quốc thuận theo chiều tiến hóa của Việt Nam và cũng thuận theo chiều tiến hóa của thế giới. Hồ Chủ tịch thi hành dân chủ, khuyến khích, dạy dỗ cho mọi người hiểu và dùng quyền dân chủ. Cụ khêu lên tất cả sức lực của mọi người Việt Nam, tập trung nó lại để thành một năng lực vĩ đại. “Chúng ta hãy đọc kỹ lời hiệu triệu của Hồ Chủ tịch: Hồ Chủ tịch nhớ tới tất cả mọi người. Lúc kiểm điểm thành tích vẻ vang đã thu được, Hồ Chủ tịch không quên công đức của một ai, lúc hô hào tiến tới thực hiện nhiệm vụ mới, Hồ Chủ tịch phân công rành mạch cho mọi người”. Tác giả nhă’c lại bức thư của họa sĩ Diệp Minh Châu gửi cho Cha Già, kèm theo bức tranh vẽ Hồ Chủ tịch bằng máu cánh tay của họa sĩ. Trong thư có câu “... Máu con là máu của Cha truyền cho, máu của dân tộc... Con trân trọng gửi bức họa bằng máu của con đây lên Cha Già để tỏ lòng biết ơn Cha đã giải phóng cho nghệ thuật của con...”. Tác giả dẫn lời khu bộ Khu V tuyên dương công trạng của liệt sĩ Ngô Mây ôm bom xông vào giữa một lũ giặc, quân giặc chung quanh chết hết, và anh chỉ còn có hai cái chân. Trong thư viết cho mẹ, anh có câu: “Con chết một cái chết sướng nhất đời, xin má đừng ân hận gì cả”. Ở nước ta ngày nay, có biết bao nhiêu Diệp Minh Châu, bao nhiêu Ngô Mây, do sự nuôi dưỡng của Hồ Chủ tịch mà nảy nở tài năng và anh dũng. Các cháu Cụ Hồ cũng lập những chiến công “đáng ca, đáng khóc”. Phong trào thi đua ái quốc do Hồ Chủ tịch đề xướng ra đầu 1948 làm bật lên, nhân nhiều lên những năng lực của mọi người. Hồ Chủ tịch quả là kết tinh của dân, của nước Việt Nam. Trong Cụ Hồ có tất cả dân tộc, và từ Cụ Hồ ra tất cả sức mạnh của dân tộc.

*
* *

Hồ Chủ tịch thu góp tất cả tinh hoa của dân tộc Việt Nam. Người cũng thu góp tinh hoa của thế giới văn minh, của nhân loại tiến bộ.

Học Hồ Chủ tịch, chúng ta học những gì? Tác giả kể giản dị ra cho mọi người đều hểu được: Học Hồ Chủ tịch, là học trung với nước, hiếu với dân. Cái trung hiếu mới mẻ và cách mạng đó, là cái gốc của cả đời hoạt động của chúng ta, quyết không có sức mạnh nào và mánh khóe gì có thể làm chúng ta sai đường lạc lối được. Trọn đời Hồ Chủ tịch là trung với nước, hiếu với dân. Hồ Chủ tịch không có cái gì là của riêng. Cái gì của nước, của dân là của Người. Người giàu lă’m, vì giàu cả tài sản, tiền đồ, quang vinh của nước, của dân. “Hồ Chủ tịch sung sướng lă’m, và muốn chúng ta tận trung với nước, chí hiếu với dân để cùng dân tộc vui sướng”. Học Hồ Chủ tịch là học đoàn kết toàn dân, học phấn

đấu, học lý thuyết, phương pháp khoa học, học cần kiệm liêm chính và nhiều bài học khác nữa; học con đường chính trị, sự lãnh đạo 30 năm cách mạng, học chính sách vừa mềm dẻo vừa cương quyết của Hồ Chủ tịch đối với thực dân Pháp từ ngày 23-9-1945. Học con mă’t nhìn của Người, không cận thị, không chủ quan. Học lối viết lối nói của Người, học lối đối xử với người, với việc. Và cuối cùng, là phải học phương pháp học tập do Hồ Chủ tịch chủ trương; vừa làm vừa học, học thực hành, học kinh nghiệm, nhất là học quần chúng, ông thầy của chúng ta tất cả.

*
* *

Rất nhiều những câu tôi viết trên này đã lấy thẳng từ trong quyển sách của tác giả Phạm Văn Đồng. Tôi đã làm cái việc đầu tiên là rút cái chính yếu trong sách để ghi nhớ, như tóm bài học quý vào sổ tay. Việc thứ hai của tôi lại thú vị hơn một tầng: là nương theo tác giả để sống gần Hồ Chủ tịch. Tôi có một cái hạnh phúc thật đặc biệt, vừa sáng suốt trong tâm thần, vừa sảng khoái trong lòng dạ, khi xem “Bình sinh” của Hồ Chủ tịch. Tác giả đã được sống gần Hồ Chủ tịch nhiều, nay chia cái phần cơm tinh thần ấy cho chúng ta. Tác giả lấy cái ánh sáng của Hồ Chủ tịch mà tung ra cho mọi người. Ở đây là phần hay nhất của quyển sách. Chúng ta được thấy Hồ Chủ tịch trước mặt, được nhìn con người Cụ, thấm nhuần từ nét ăn, nét ở của Cụ, chúng ta tôn quí Hồ Chủ tịch trong đời sống giản dị, hiền triết của Người. Và qua những câu văn, chúng ta cũng đồng thời yêu phục người viết đã hiểu thấu Hồ Chủ tịch, đã học được tác phong Hồ Chủ tịch, thì mới có được một cái nhìn thấm nhuần như vậy, một giọng văn trong lành như vậy.

Nếu kể lại, thì e tôi phải chép tất cả bài văn. Các bạn thử nghĩ đến cái truyện mà vai độc nhất là Hồ Chủ tịch: Một cuốn phim mà ta được thấy tóc Cụ, râu Cụ, mă’t Cụ, với dáng người thanh thanh hơi gầy, đi đứng, làm việc, đánh máy chữ, tiếp khách, ăn cơm... Dân chúng mến yêu Hồ Chủ tịch không phải chỉ tôn quí trí óc siêu việt của Người, mà mến yêu Cụ Hồ một cách rất cụ thể, với lời ăn tiếng nói, với bộ quần áo, đôi giày vải, quyến luyến bản thân Hồ Chủ tịch. Chỗ này tác giả Phạm Văn Đồng đã lấy lời nói của tấm lòng để thấu từng cử chỉ của Hồ Chủ tịch; đã vận dụng cái tình cảm tinh vi nhất để nêu ra những nét thật giản dị, giản dị thô sơ, mà vì vậy nên thật cao quý. Tác giả cho ta biết Cụ Hồ ngót 30 năm bôn tẩu trên thế giới, vẫn giữ thuần túy cái phong độ Việt Nam; Cụ vẫn thích những thức ăn đặc biệt Việt Nam, như dưa chua, cà muối, tương ớt. Ngay sau khi về nước, ngày Tết ở chiến khu, Người đi mừng tuổi đồng bào hàng xóm và tặng quà cho trẻ em, tuy chỉ mấy đồng xu mà cũng bọc giấy hồng đơn tươm tất. Có những lúc gạo thiếu, Người cũng ăn hạn chế với anh em. “Kể ra, Người có chỗ được biệt đãi: là bát nước cơm mà anh Lộc, anh

đầu bếp lành nghề và thân mến của chúng tôi lúc ấy, bao giờ cũng để dành riêng cho Người từ biên giới Cao Bằng cho đến Tân Trào...” Người thích đi bộ, tă’m sông, hút thuốc lá, và thỉnh thoảng uống một ly rượu thuốc trong bữa cơm. Trước đây, Người đi bộ một ngày 50 cây số là thường. Lúc ở Côn Minh, sáng nào Người cũng đi bộ một vòng quanh thành phố. Ở Liễu Châu, mùa đông, sáng sớm Người vẫn tă’m sông. “Ở Cao Bằng, có lúc cơ quan đóng tại một cái suối lớn vừa trong hang đá chảy ra, nước trong xanh biếc dưới bóng mát của rừng cây, Hồ Chủ tịch suốt ngày làm việc ở đó với cái bàn máy đánh chữ Héc-mét, luôn luôn đi theo Người từ năm 1938 đến khi về Hà Nội”.

Đời sống chiến khu cực lă’m. Lúc ấy, vì cơ sở quần chúng kém, nên phải ẩn nấp trong hang cùng. Mỗi khi có chạy “cảnh báo”, đem hết đồ đạc chạy lánh đến một chỗ an toàn hơn, thì Hồ Chủ tịch lúc ấy tuy yếu, nhưng bất kỳ đêm ngày, hễ có tin địch là mấy phút sau Người đã sẵn sàng trước anh em, tay xách máy đánh chữ.

Ngay hôm đầu tiên kiều bào được gặp Hồ Chủ tịch ở Pháp, lối ăn ở giản dị của Người đã làm cho mọi người cảm yêu. Kiều bào đông, ghế phòng khách không đủ, Hồ Chủ tịch ngồi hẳn xuống sàn và mời mọi người ngồi theo. Thế là cả bầy con quây quần chung quanh Cha, ân cần thân mật.

Hồ Chủ tịch giản dị và cũng lịch sự một cách thanh tao, cao quý. Ở chiến khu, Cụ mặc một bộ đồ xanh, chân đi đất. Về Hà Nội, Cụ mặc một bộ ka-ki, chân đi giày vải. Nhưng sang Pháp, thì Người mặc một bộ đồ nỉ, cổ đứng, đi giày da, trên mình không có một huy hiệu điểm trang gì theo thường lệ những ông tổng thống. Ở Ba-lê, có ngày Cụ phải tiếp luôn ba bữa cơm khách, mỗi bữa dài đến vài ba tiếng đồng hồ, nhưng Hồ Chủ tịch thủy chung vẫn ân cần niềm nở.

*
* *

Tác giả Phạm Văn Đồng đã viết vào sách những điều thành thật, mà ai xem đến, cũng phải xót xa trong lòng, càng hiểu và càng tôn yêu Chủ tịch Hồ Chí Minh của dân tộc ta. Tác giả đã nói đến lúc Hồ Chủ tịch ở Thủ đô, lúc ấy đời sống của Người mệt nhọc quá chừng, mệt nhọc về cơ thể một, mệt nhọc về tinh thần mười. “Năm 1946, Người già thêm nhiều, tóc bạc mau sánh với trước, sức yếu trông thấy”. Mỗi ngày Người làm việc liên miên từ 5 giờ sáng đến 1, 2 giờ khuya. Chúng ta nhớ cái năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, từ giặc Pháp khởi hấn Nam bộ, đến bọn Quốc dân đảng quấy rối ở Thủ đô và nhiều tỉnh lỵ, nhờ vào quân Tàu tră’ng; bao nhiêu biến cố gay gă’t nguy ngập, “trăm dâu đổ đầu tằm”, Hồ Chủ tịch đều phải nghĩ, phải lo. Lúc sang Pháp, sau mười hai giờ, là lúc Người xem báo. Sáng mai, năm giờ, Người đã đi dạo rừng Bu-lô trong lúc cả thủ đô nước Pháp còn ngủ say. Thỉnh thoảng, Người lại còn “du kích” đến thức nhiều vị trong phái đoàn dậy. Tác giả còn ghi cả cái vườn hoa trong dinh Chủ tịch ở Hà Nội, Hồ Chủ tịch rất biết cái đẹp, rất yêu các thứ hoa; Người có kể chuyện các nước dùng máy bay chở hoa ở các nơi về các đô thị lớn, cho khỏi héo. Nhưng trong vườn Chủ tịch phủ, hoa đẹp ngày càng nhường cho ngô, khoai. Lúc ở Côn Minh, gần đó có núi Tây sơn, cảnh đẹp có tiếng. Một bận các anh em ở bên cạnh Cụ muốn đi xem, Cụ bảo: Tiện lă’m hãy đi xem, chúng ta là người làm cách mạng, chứ không phải người đi du lịch. Hồ Chủ tịch thường dạy các cán bộ, chiến sĩ câu trâm ngôn của Người: “Việc vui, vui sau cùng thiên hạ; việc lo, lo trước hết thiên hạ”. Hồ Chủ tịch suốt đời thực hành câu ấy; và Người nói, dưới một hình thức giản dị, thống thiết hơn: “Một ngày đồng bào còn chịu khổ là một ngày tôi ăn không ngon, ngủ không yên”.

*
* *

Trong suốt quyển Hồ Chủ tịch hình ảnh của dân tộc, tác giả Phạm Văn Đồng đã có cái đức tính mà về phần tôi, tôi cảm nghe rất rõ, và nhă’c lại một lần nữa, là lòng rộng rãi nhuần nhị đã học được ở Hồ Chủ tịch. Đem quyển sách ngă’n ấy ra giới thiệu, điều tôi muốn nêu lên nhất, là giọng nói tự lòng của một người anh cả đưa ra. Những nhà chính trị xứng danh với tên ấy đem chính trị hóa làm một tình cảm chân thành. Tác giả để cái chính cốt của quyển sách vào trong bản thân của Hồ Chủ tịch, tự bản thân, tự thực chất của Người, tự con người của Hồ Chủ tịch tỏa ra cả một sức thành thật như vàng mười, như ngọc quý, như chân lý, như xạ hương. “Người cách mạng là người giàu tình cảm nhất”. Tác giả cũng nhiều tình cảm nhất. “Có lần ở Hà Nội, Hồ Chủ tịch phải thanh minh không tham quyền cố vị. Lúc Hồ Chủ tịch thanh minh như thế, là một trang tủi nhục của lịch sử Việt Nam”. Trong câu ấy, lộ cái đau xót của tác giả, khi nhă’c lại một thời kỳ loạn đảo ở thủ đô. Tác giả biết rằng lòng thương mênh mông của Hồ Chủ tịch xúc động đến tâm can mọi người, nghe được ruột thịt của Người bao bọc nhân dân. Tác giả bảo đồng bào Nam bộ là bộ phận giàu tình cảm nhất của dân tộc. Tác giả hướng ở ngày nay, hướng về ngày mai, ngày kia, nhưng cũng không thiên lệch, má biết rõ cái công ơn của quá khứ để lại, con mă’t nhìn của người viết nhìn tự trên nguồn lịch sử về.

Mà bởi vậy, nên quyển sách của Phạm Văn Đồng là một quyển sách dạy đạo đức mới, mà chẳng khô khan, trừu tượng, trái lại đã thành một câu chuyện bên tai, như anh dạy em về cái công nghiệp của cha. Quyển sách thân mật rót thấm vào người nghe. Nó ngọt ngào ấm ấm. Và ảnh hưởng nó rất lớn. Tôi chỉ tiếc quyển sách chưa được truyền bá nhiều hơn nữa, in nhiều lần, bán phổ thông hơn nữa. Nhất là cái đoạn nói bình sinh đời Hồ Chủ tịch, đồng bào các tầng lớp mà được nghe đến, chă’c chă’n đồng bào sẽ mê, thú như nghe chuyện cổ tích, cái cổ tích không xa xôi chút nào, mà ở ngay trong thời đại Hồ Chí Minh. Tôi thấy toàn thể dân ta kính phục, thờ yêu Cụ Hồ, nhưng tình cảm ấy hãy còn trừu tượng, chưa cụ thể. Ai nấy đều hiểu biết tài đức của Người, nhưng họa hoằn mới được xem một bức ảnh chụp Người đang làm việc, đang đi... Còn phần lớn chỉ thấy Cụ Hồ trên tranh vẽ. Chúng ta chưa có được những phim về Cụ, về một ngày của Cụ, một cuộc mít tinh của Cụ với đồng bào, một buổi Cụ đi thăm đồng bào, khai mạc hội nghị, v.v... Tình yêu của dân chúng là tình yêu bằng máu huyết, bằng bóng hình; họ muốn hình ảnh Hồ Chủ tịch vào thật trong đời họ. Chúng ta chưa có phim ảnh, thì hãy có rất nhiều chuyện thật về Cụ, viết bằng văn như đoạn “Bình sinh” này. Quốc dân khao khát những truyện của đời Hồ Chủ tịch, như con muốn biến rõ cha. Cái nhu cầu ấy cần được thỏa mãn.

Việt Bă’c Tháng 5 năm 1950.

NHỮNG CẢM NGHĨ KHI ĐỌC THƠ BÁC

Tôi thăm hang Cốc Pó (1) ở tại Pác Bó (10-1964); dưới núi, nước từ bên phía Tuyên Quang chảy ra, sang phía Cao Bằng, như từ đâu dưới gốc đá tuôn ra, bất tuyệt. Đây là cửa hang. Núi, Bác đặt tên là núi Các Mác; suối chảy bọc quanh, Bác đặt tên là suối Lê-nin. Thạch nhũ trong hang tinh khiết, chưa có ai viết, vẽ, đá nhũ cao ở dưới đất nhô lên, Bác đã tạc hình Mác và Lê-nin. Dòng chữ Hán, Bác đề khi rời hang, sau khi đã ở trong đó một tháng (năm 1941). Ngoài hang, cây thài lài bò dưới đá; khóm trúc Bác trồng khi về thăm lại sau hai mươi năm (2-1961) đã lên xanh um; phía dưới suối, cải xoong đồng bào trồng; xa nữa xuống làng, những mái nhà ngói... Những vần thơ của Bác Hồ, sưu tầm ngay trên khoảng non suối thiêng liêng này, ba bài, tỏa ánh thơm lên tâm trí tôi cách đây ba năm...

Thơ Bác làm hồi tháng 2 năm 1941:
Non xa xa, nước xa xa
Nào phải thênh thang mới gọi là
(1) Cốc = gốc, Pó = nguồn.
Đây suối Lê-nin, kia núi Mác

Hai tay xây dựng một sơn hà.

Cũng tháng ấy, Bác tức cảnh ở Pác Bó: Sáng ra bờ suối, tối vào hang

Cháo bẹ, rau măng vẫn sẵn sàng (1)Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng
Cuộc đời cách mạng thật là sang.

Mỗi một người đến đây ngưỡng mộ, có cảm tưởng như mình khám phá ra các bài thơ lịch sử này, mỗi bài như nói riêng với mình ở giữa khung di tích cách mạng vĩ đại đây: nguồn nước, gốc đá... mở đầu.... giai đoạn. Trước khởi nghĩa dẫn đến Cách mạng tháng Tám... Tâm trí tôi ngây ngất với những ý nghĩ phát nguyên: cảnh mạch nước dấu đâu phía bên kia chân núi, chỉ thấy nước từ dưới gốc đá này dào dạt sinh và chảy đi xa, cho tôi một cảm giác thật là kỳ thú. Bác Hồ đã ở nơi đây, đồng chí Phạm Văn Đồng đã kể lại, đồng chí Võ Nguyên Giáp, đồng chí Vũ Anh đã kể lại: kỳ thú nhất, là ngày 20 tháng hai 1961, Bác Hồ trở lại thăm hang Pác Bó sau hai mươi năm, Lịch sử đã làm đúng theo tầm nhìn xa của Bác. Ở trước cửa hang Pác Bó, tôi đọc thuộc lòng bài thơ kỷ niệm của Bác:

Hai mươi năm trước ở hang này Đảng vạch con đường đánh Nhật, Tây Lãnh đạo toàn dân ra chiến đấu Non sông gấm vóc có ngày nay. Thơ của Bác Hồ ở trong một không khí, hoàn cảnh

đặc biệt như vậy. Chúng ta quí yêu vô hạn những bài
(1) Hồi ở Pác Bó, Bác đã dịch cuốn Lịch sử Đảng cộng sản(b) Liên
Xô làm tài liệu học tập cho cán bộ cách mạng.

thơ tự tay Hồ Chủ tịch viết ra; những bài thơ ấy gă’n với bước lịch sử của dân tộc, lời lời đều thành bảo tàng của lịch sử; chúng ta đọc mà cảm động, mà nhớ lại, mà suy nghĩ; người trung niên thuộc những vần thơ Bác, vui sướng với những ngày lịch sử mình đã được dự, người thanh niên chưa được dự những sự kiện ấy cũng cứ nhớ lại với trí nhớ của cả dân tộc.

Thơ Bác chỉ mang một phần nhỏ của cái trí tuệ lớn lao của Bác. Trong Nhật ký trong tù, Bác khiêm tốn nói: “Ngâm thơ ta vốn không ham - Nhưng vì trong ngục biết làm chi đây - Ngày dài ngâm ngợi cho khuây - Vừa ngâm vừa đợi đến ngày tự do”; mọi hoạt động, hành động của Bác là phục tòng mục tiêu không di dịch của suốt đời Bác: độc lập của dân tộc, hạnh phúc của nhân dân, cách mạng của thế giới. Tuy nhiên, một người bạn đọc như ông Pi-e Xơ-gớc (Pierre Seghers) nhà thơ và giám đốc một nhà xuất bản lớn ở Pháp, đã viết thư gửi “Kính thưa Chủ tịch và thưa Nhà thơ” và nói với Bác: “Tôi được đọc tập thơ Nhật ký trong tù mà lay động cả tâm can”..., đó là sức lay động lòng người của nhà thơ trong Hồ Chủ tịch. Bác làm thơ để mà làm cách mạng. Kỳ diệu biết bao nhiêu, giữa lúc ở trong nước (1942), các đồng chí trung ương choáng váng nghe tin là Bác đi Trung Quốc chuyến ấy bị quân Tưởng bă’t giam và đã mất ở trong ngục, thì ít lâu sau, các đồng chí nhận được một tờ báo ở Trung Quốc gửi về. Rìa tờ báo có mấy hàng chữ viết bằng nước cơm, bôi “canh-ki-dốt” vào thì chữ nổi lên, đúng nét chữ Bác viết: “Chúc chư huynh ở nhà mạnh khỏe và cố gă’ng công tác. Ở bên này bình yên”, lại kèm theo một bài thơ Bác làm (dịch)(1).

(1) Theo bài của đồng chí Võ Nguyên Giáp trong quyển Bác Hồ.

Núi ấp ôm mây, mây ấp núi Lòng sông gương sáng, bụi không mờ Bồi hồi dạo bước Tây Phong Lĩnh Trông lại trời Nam nhớ bạn xưa. Đó là bài thơ “Mới ra tù, tập leo núi” in cuối tập thơ Nhật ký trong tù. Bác vẫn tìm cách gửi thư và thơ về nước như thế.

Đồng chí Võ Nguyên Giáp nói trong hồi kỳ của mình(1): “Bác Hồ là một nghị lực lớn, nghị lực ấy tượng trưng một sức mạnh đi tới, có sức động viên rất lớn và không gì cản trở được. Từ ngày đầu gặp Bác ở Côn Minh, tôi đã có một cảm tưởng mà tôi không phân tích được, đó là cảm tưởng đứng trước một tâm hồn bình dị, trong sáng, kiên quyết, vững chă’c. Trước kia và bây giờ, Bác cũng vẫn như thế”. Một đoạn sau, đồng chí cũng lại viết: “... Điềm tĩnh và vững chă’c, giản dị mà không gì lay chuyển được. ..”. Văn hóa có sức lay được thế gian khi đã trở thành một sức mạnh vật chất (nhờ thâm nhập vào quần chúng), thì theo tôi nghĩ, sức mạnh của trí tuệ, của tinh thần, của tâm hồn, khi thật là mãnh liệt, thì cũng mãnh liệt như một sức mạnh của thiên nhiên, mà lại thêm một đức tính là không mù quáng. Nghĩ đến Bác Hồ, chúng ta nghĩ đến sông núi, đất nước, mặt trời buổi sáng, ánh chớp ban đêm...; giản dị, tức là cao như núi, dài như sông; cái rất vĩ đại thống nhất với sự bình dị. Cảm tưởng khi được gặp và gần Bác Hồ mà đồng chí Võ Nguyên Giáp cũng “không phân tích được”, đó chính là sự vĩ đại của Bác, Bình dị, trong sáng, kiên quyết, vững

(1) Bác Hồ, trang 209.

chă’c, không gì cản trở được, những tính ấy phải chăng cũng ở trong thơ của Bác? Chúng ta đi tìm văn chương, tìm phép tu từ trong ngòi bút thơ của Bác, có là đi lạc nẻo, làm lạc điệu chăng?

Khi Cách mạng còn ở những bước đầu, tại Pác Bó, sáng nào Bác cũng hỏi anh em hôm nay làm việc gì, ai không có việc thì Bác giao việc cho, cả những việc vặt như khâu giày, vá áo. Bác làm việc cả ngày, Bác chú ý đến mọi việc, cả đến việc bếp núc, “Bác thường bảo rang thịt thật mặn như muối bám xung quanh”(1); lúc phát nguyên của tất cả mọi công tác cách mạng ấy, thì Bác phải trực tiếp viết các tài liệu tuyên truyền; Bác viết các sách Tam tự, Ngũ tự, lại làm một quyển địa dư các tỉnh và một quyển lịch sử Việt Nam bằng thơ lục bát. Bác nói: “Muốn có đội quân vũ trang, phải có đội quân tuyên truyền, vận động, đội quân chính trị trước đã. Bác đã cho đi tổ chức nông dân, phụ nữ, thanh niên và binh lính cứu quốc(2)”. Do đó mà ta có những tài liệu lịch sử quí giá: Những bài ca vận động, tuyên truyền các giới trong tập thơ Bác Hồ. Bác viết sao cho dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thuộc với người ít chữ nhất, nghĩa là có tác dụng nhiều nhất. Đặc biệt đối với “giới” thiếu nhi, “giới” trẻ chăn trâu, Bác có những lời yêu thương nhất: Trẻ em như búp trên cành Biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan Chẳng may vận nước gian nan Trẻ em cũng phải lầm than cực lòng...

(1) Bài của đồng chí Vũ Anh, trong tập Bác Hồ, trang 151.
(2) Bài của đồng chí Vũ Anh trong quyển Bác Hồ, trang 157.

Chính người huy động, tổ chức cả trẻ em, (bởi việc cứu nước cần đến), là người nghĩ rằng các em cứ biết học hành, cả đến biết “ăn ngủ” nữa, đã là tốt rồi; chính người ấy lại muốn cưng chúng nó nhất:

Bao giờ đuổi hết Nhật, Tây
Trẻ em ta sẽ là bầy con cưng

Bác mời các trẻ chăn trâu vào Hội nhi đồng cứu quốc, một bộ phận của Việt Minh, các em mà hoạt động trong Hội ấy, thì Ai nghe mà chẳng động lòng

Khá khen con trẻ mục đồng Việt Nam

Mỗi lần nói đến các cháu thiếu nhi, là lòng Bác Hồ tỏ một niềm yêu thương dào dạt. Bác viết thơ khen tặng cháu Phạm Đỗ Hải, bị giặc bă’t lại trốn thoát ngay, còn mang hai lính Tây về theo bộ đội, Bác Gửi cháu cái hôn
- Và lòng thân ái; Bác khen tặng cháu Lê Văn Thục giơ súng dọa Tây phải hàng, Bác lại gửi cháu

Mấy chục cái hôn.

Những Trung thu kháng chiến, Bác Hồ thường gửi thơ và thư thăm các cháu. Các cháu có bài hát: “Ai yêu Bác Hồ Chí Minh - Hơn chúng em nhi đồng”, thì Bác cũng làm thơ đáp lại: Ai yêu các nhi đồng Bằng Bác Hồ Chí Minh? Tính các cháu ngoan ngoãn Mặt các cháu xinh xinh...

Tôi nhớ mãi sau hơn mười lăm năm, bốn câu thơ mở
đầu của Bức thư Trung thu 1951:

Trung thu trăng sáng như gương

Bác Hồ ngă’m cảnh nhớ thương nhi đồng Sau đây Bác viết mấy dòng Gửi cho các cháu tỏ lòng nhớ nhung.

Mấy câu thơ ra tự đáy lòng thương yêu của Bác, làm chúng ta rất mực cảm động, như nối một sợi dây thần giao cách cảm rất nhạy giữa Bác Hồ và tất cả các cháu của Bác ở khă’p mọi nơi.

*
* *

Tác giả Nhật ký trong tù là một nhà thơ rất giàu xúc cảm trong sự ngă’n gọn điển hình của lời nói. Trong khi viết những bài ca tuyên truyền cổ động, rất nhiều khi Bác đã đạt tới chất thơ. Sợi chỉ kể: Mẹ tôi là một đóa hoa

Thân tôi trong sạch, tôi là cái bông...

Bác lấy sợi chỉ để giáo dục đoàn kết là sức mạnh, lại lấy Nhóm lửa để giáo dục “vạn sự khởi đầu nan”: Lúc leo lét bă’t đầu nhóm lửa Biết bao nhiêu là sự khó khăn? Chỉ đìu hiu một mảy gió xuân, Cũng lo sợ có khi tă’t mất. Nghi ngút khói, mặc dầu thổi quạt, Che một bên lại tạt một bên. Khi lửa đào chă’c chă’n bén lên Thì mưa gió chi chi cũng cháy...

Vài câu chứng tỏ sự thận trọng cảnh giác cao độ của
Bác; cách mạng khi trứng nước phải bảo vệ đến thế nào:
Hở một chút tức là thất bại
Sai một ly là hại cho dân
Trong bài Hỏi trăng, Bác đã để chị Hằng nói một
chân lý của cách mạng:

Tôi đã từng soi khă’p núi sông Muốn biết tự do chầy hoặc chóng Thì xem tổ chức khă’p hay không... Nhật ký trong tù có rất nhiều câu thơ mang một lòng yêu sông núi, cảnh vật rất thấm thía, tao nhã. Lòng yêu đó cũng hiện ra ở đây; khi bă’t đầu Kháng chiến (1947), Bác lại rời thủ đô, trở lại Việt Bă’c:

Cảnh rừng Việt Bă’c thật là hay. Vượn hót chim kêu suốt cả ngày. Khách đến thì mời ngô nếp nướng. Săn về thường chén thịt rừng quay...

*

Tiếng suối trong như tiếng hát xa, Trăng lồng cổ thụ, bóng lồng hoa. Cảnh khuya như vẽ, người chưa ngủ Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà Dường như trong thơ chữ Hán của Người, Bác Hồ đã để nhiều tâm tình, thi tứ, bởi khi viết tiếng Việt là tiếng phổ cập cho mọi người, Bác phải làm những nhiệm vụ cấp bách hơn. Viết thơ chữ Hán, Bác như di dưỡng tính tình, có phong thái “tố sự thung dung nhật nguyệt trường” (ung dung xét việc tháng ngày xa). Năm 1948 là thời gian Bác làm nhiều thơ chữ nho hơn cả. Rằm tháng giêng, Bác “yên ba thâm xứ đàm quân sự”:

Rằm xuân lồng lộng trăng soi

Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân. Giữa dòng bàn bạc việc quân Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền(1).

Trăng vào cửa sổ hỏi Bác: - Thơ đã xong chưa?

Trăng vào cửa sổ đòi thơ,

Việc quân đang bận xin chờ hôm sau. Chuông lầu chợt tỉnh giấc thu, Ấy tin thă’ng trận Liên khu báo về(2).

Bác tặng thơ cụ Bùi Bàng Đoàn ở trong chiến khu:

Xem sách chim rừng vào cửa đậu, Phê văn, hoa núi ghé nghiên soi. Tin vui thă’ng trận dồn chân ngựa, Nhớ cụ thơ xuân tặng một bài. Trong tập hồi ký Bác Hồ, có bài “Hồ Chủ tịch, người cha của quân đội cách mạng Việt Nam”, viết theo lời đồng chí Võ Nguyên Giáp kể lại. Cùng với các kỷ niệm quý báu khác, có chuyện Bác Hồ đến dự Hội nghị quân sự mở chiến dịch Tây Bă’c, suối đang lũ dữ dội, Bác đã kiên quyết lội và đã lội qua được, và đã tới hội nghị rất đúng giờ. “Có thể nói rằng quân đội ta, từ nhân dân mà ra, đã được trực tiếp nuôi dưỡng theo tư tưởng và tác phong của Đảng và của Bác”(3). Chúng ta cảm động, hào hứng thấy thơ Bác rất nhiều lần nói đến bàn việc quân, tin thă’ng trận; Bác nhớ đến các chiến sĩ:

(1) Bài dịch của Xuân Thủy (2) Bài dịch của Huy Cận. (3) Bác Hồ, trang 208, bài do đồng chí Võ Nguyên Giáp kể.

Móc khuya xuống tự mưa thu trút Sương sớm dày như mây biển dăng Áo ấm gửi mau cho chiến sĩ Trời loe nă’ng ấm báo xuân sang(1).

Bác dự chiến dịch Biên giới:

Chống gậy lên non xem trận địa, Vạn trùng núi đỡ vạn trùng mây. Quân ta khí mạnh nuốt Ngưu Đẩu, Thề diệt xâm lăng lũ sói cầy(2). Bác nói: Rừng thông quân đến, chim tung trời mà bay (Tùng lâm quân đáo điểu xung thiên). Ở Tân Trào (1945), có khi Bác ốm nặng, phải nằm, và lại mê luôn. Nhưng lúc nào tỉnh, Bác chỉ nói chuyện tình hình: “Lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù hy sinh đến đâu, dù phải đốt cháy cả Trường Sơn, cũng kiên quyết giành cho được độc lập”. Đó là những lời kiên quyết của Bác trước Tổng khởi nghĩa 1945. Thơ Bác Hồ viết trong bài “Thăm Khúc phụ”...

Uy quyền họ Khổng giờ đâu nhỉ?
Lấp loáng bia xưa chút ánh tà(3).

các thứ “uy quyền” không hợp với lịch sử nữa đều như chút ánh mặt trời tà. Giặc Mỹ hiện nay xâm lược nước ta nhất định vấp phải khối thép nhân dân Việt Nam mà Bác Hồ đã rèn luyện. Suốt đời Bác Hồ chỉ có một say mê, chỉ có một ý nghĩ, chỉ có một lo toan: vì nước, vì dân. Bác tặng thơ cụ Võ Liêm Sơn:

(1) Bài dịch của Khương Hữu Dụng. (2) Bài dịch của Xuân Diệu. (3) Bài dịch của Đặng Thai Mai.

Thờ dân, tròn đạo hiếu,

Thờ nước, vẹn lòng trung.

Ở Lũng Dẻ, tháng 6-1942, thơ lên núi của Bác có câu: Ngẩng đầu, mặt trời đỏ,

Bên suối một nhành mai

Mặt Bác ngẩng nhìn lên chạm mặt trời hồng; đó là sự rực rỡ của trí tuệ và tâm hồn Bác: “Bên suối, một nhành mai”, đó là cốt cách trong sáng, tao nhã của Bác. Những bài thơ Bác làm khi 59 tuổi, 60 tuổi, và 63 tuổi, nói sự lạc quan, trẻ trung của tinh thần.

Người chưa năm chục đã than già Ta chính khang cường tuổi sáu ba Thanh đạm bữa ăn, tâm trí sáng Ung dung xét việc, tháng ngày xa(1).

*
* *

Trong tập thơ Hồ Chủ tịch xuất bản năm 1967 này, có bài thơ Không đề, Bác Hồ làm trong Kháng chiến lần trước:

Sơn kính khách lai, hoa mãn địa; Tùng lâm quân đáo, điểu xung thiên. Quân cơ quốc kế thương đàm liễu, Huề dũng giai đồng quán thái viên.

Đường non khách tới: hoa đầy, Rừng sâu quân đến, tung bay chim ngàn

(1) Bài dịch của Xuân Diệu.
Việc quân, việc nước đã bàn,
Xách bương, dă’t trẻ ra vườn tưới rau(1).

Hình ảnh Bác-Hồ-Ông-Cụ-Trồng-Cây nổi lên ở đây thật là đẹp đẽ. Những ngày ấy ở trong A.T.K., An toàn khu trung ương, một vùng miền núi kinh tế còn rất thấp, đồng bào ở rất thưa thớt, các cơ quan trung ương muốn cải thiện đời sống, cần phải tự mình tăng gia. Những năm đầu, phần lớn cán bộ ở các cơ quan trung ương là từ thủ đô, từ các thành thị về, chưa có nếp sống chăn nuôi, trồng trọt; để cho việc tăng gia sản xuất thành một nếp sống, thành một phong trào, Bác Hồ tự mình nêu gương; ở trong Chiến khu trung ương, tại “dinh Chủ tịch” của Bác, - Bác kêu con đến bên bàn, Bác ngồi Bác viết nhà sàn đơn sơ (thơ Tố Hữu) - chung quanh nhà Hồ Chủ tịch có một vườn rau thật là tươi tốt; Bác trồng rất nhiều bí đỏ, lá bí làm rau ăn rất ngon, quả lại nấu canh ăn rất ngọt; những năm ấy, đến mùa hái bí đỏ, Bác thu hoạch nhiều quá ăn không thể nào hết một mình Bác ăn là bao nhiêu! - Bác cố ý trồng và thu hoạch nhiều như thế, để Bác cho đem đi biếu các cơ quan trung ương; thế là những quả bí đỏ do Hồ Chủ tịch trồng, ruột thă’m, cùi dày, hạt to rang lên ăn rất béo, được đưa biếu trong Chiến khu, mang những tin đầu thành công của việc tăng gia sản xuất, mang cái gương mẫu của Bác Hồ, sau khi trăm công ngàn việc, lại chăm làm ra quả bí, ngọn rau.

Đường non khách tới: hoa đầy
Rừng sâu quân tới: tung bay chim ngàn.
(1) Bài dịch của Xuân Thủy

Hồ Chủ tịch dù ở trong nhà tù phản động, dù đang giải quyết trăm việc khó khăn, vẫn “tố sự thung dung nhật nguyệt trường”, vẫn cứ hào hùng tao nhã; Xem văn, chim núi gù bên cửa, Phê trát, hoa xuân chiếu xuống nghiên, chiến khu kháng chiến chống Pháp biết mấy gian nan, mà vẫn đường hoàng đẹp đẽ; tính tình Hồ Chủ tịch như thế, cho nên thơ Bác hào hùng và không thiếu mỹ lệ; khách tới: đường núi cũng nở đầy hoa để đón; quân đến trong rừng sâu; chim ngàn tung bay như hứng thú lạ lùng; trong cái không khí hào hứng của chiến khu ấy: Việc quân việc nước đã bàn

Xách bương, dă’t trẻ ra vườn tưới rau.

Việc nào ra việc ấy, không chút bối rối lộn xộn; việc quân việc nước, thì kế hoạch lớn đã xếp đặt; cả một ngày làm việc să’p kết thúc, chiều mát của chiến khu đã tới: Xách cái ống bương đầy nước, cùng thanh niên, thiếu niên ra mảnh vườn tăng gia, tưới những ngọn rau xanh! Bác Hồ rất thích tăng gia sản xuất, và đi kèm theo đó, là chính sách tiết kiệm. Những ngày hòa bình sau khi tiếp quản thủ đô, tôi được biết có một cán bộ rất mực kính yêu Bác Hồ, khi sinh đứa cháu gái đầu lòng, đã mạo muội viết thư lên Hồ Chủ tịch, xin Bác đặt cho cháu một cái tên. Hai vợ chồng đồng chí ấy vui sướng biết bao, khi nhận được tên Bác Hồ đặt cho cháu gái; không gì tốt đẹp hơn tăng gia sản xuất và thực hiện tiết kiệm, vậy thì nên đặt tên cho cháu là Tăng Kiệm. Và thật cũng là bất ngờ! Vì thường tình, người ta cứ nghĩ tên đẹp của con gái tất phải là “mây, gió, trăng, hoa, tuyết, núi, sông” chi chi đó, như trong thơ cũ của Thiên gia thi; nhưng Bác Hồ đã cho ta một khái niệm mới về cái đẹp: Tăng Kiệm là một tên đẹp.

*
* *

Thơ Bác Hồ là món quà tinh thần vô giá Bác tặng cho tâm trí chúng ta. Tập thơ xuất bản hiện nay, kết hợp với Nhật ký trong tù, làm thành một khối thống nhất.

Bác Hồ, Xuân 1963 mở đầu kế hoạch năm năm, có câu thơ:

Đường lên hạnh phúc rộng thênh thênh

Cũng là người có câu thơ xuân 1967: Chống Mỹ hai miền đều đánh giỏi Tin mừng thă’ng trận nở như hoa.

Bác Hồ muôn vàn kính yêu của chúng ta là người quyết liệt chống địch, bởi vì Bác là người sinh ra sự sống; Bác để trong tâm trí ta một hình ảnh bao la mến thương vô hạn: Việc quân việc nước đã bàn Xách bương, dă’t trẻ ra vườn tưới rau.

13-5-1967

BÁC HỒ CỦA CHÚNG TA

Bác Hồ của chúng ta vĩnh biệt chúng ta rồi. Tin Bác mệt nhiều; tin Bác ốm nặng; và tin Bác mất. Chúng tôi được tin cuối cùng mà không chịu chớp mă’t, như để cho thời gian ngừng cả lại, bởi chúng ta không chấp nhận sự đau đớn tột cùng. Bác Hồ của chúng ta... Người ta chạy đi tìm nhau. Người ta tập hợp ngay chung quanh cơ quan, chung quanh đoàn thể của mình; người ta không thể đứng một mình trước sự đột biến trời rung đất chuyển. Lúc ấy người đi xe đạp trên đường cho ta cái cảm giác như bơ vơ lă’m... Ôi! chúng ta siết chặt vào nhau, nương tựa lẫn nhau cố gă’ng tìm hỏi thêm tin tức về Bác. Nhưng sự tổn thất lớn lao đã đến thật rồi. Bởi Bác Hồ là của chúng ta. Là máu của máu chúng ta, là thịt của thịt chúng ta. Bởi Bác Hồ là cốt lõi của hồn ta. Tức khă’c chúng ta đớn đau một cách kỳ lạ. Hỏi ở trên thế gian từ sau khi Lê-nin tạ thế, có cái tang nào chân thật toàn vẹn như cái tang này. “Yêu người thì người yêu trả”, cha ông ta nói, hầu như thành một qui luật; chúng ta nghẹn ngào nước mă’t, chúng ta để nước mă’t chảy rơi mà không hề xấu hổ, chúng ta cảm thấy mình lớn lao lên với những giọt lệ này. Từ tim gan ta cuộn lên nức nở, như vậy chứng tỏ chúng ta yêu mến Bác Hồ sâu să’c đến tận tim gan. Như vậy chứng tỏ Bác Hồ từ bao lâu nay yêu mến nhân dân ta sâu să’c đến tận tim gan của Người. Dội qua dội lại biết đến đâu cho cùng; chúng ta dâng lại niềm yêu mến vĩ đại Bác Hồ cho ta. Sự lớn lao của một lãnh tụ đo ở được nhân dân yêu mến chân thực đến mức nào.

Cái hôm đầu ấy được tin (4-9), trên phố Thủ đô dòng người không ai bảo ai, lặng lẽ, bước không mau, như bởi trái tim dă’t đi, chẳng biết chân của mình lại đưa mình đến lúc nào về Quảng trường Ba Đình. Đồng bào tự nhiên tụ lại như một dòng sông, càng chảy càng lớn rộng thêm, lên tới Ba Đình, và ngẩn lòng đứng đó hướng về Phủ Chủ tịch. - “Bác ơi, Bác hiện giờ nằm ở đâu?”. Đồng bào như hãy còn muốn hỏi: “Bác ơi, Bác đau ốm thế nào?” - Bác của chúng ta ra sao? Tình của nhân dân Thủ đô hôm ấy là như thế.

Ôi! Những nét mặt của những con người, mà Thủ tướng Phạm Văn Đồng từng gọi là phẩm chất vô hạn cao quí của người Việt Nam ta, những nét mặt của đồng bào tôi ngày giờ này đẹp đẽ vô cùng. Có thể nói mặt họ sáng, mặc dầu tóc tang là ảm đạm, u buồn; sáng bởi họ khóc Bác Hồ, nỗi đau vĩ đại làm họ lớn lao; đồng bào tôi quen đương đầu với sóng to gió lớn bao nhiêu lâu rồi, đớn đau không bẻ gãy được họ. Nhìn nhau trên ngực, phía trái tim, có mảnh băng tang, họ nhận ra nhau, những người của Bác. Ôi! Những cô nữ tự vệ đứng làm mốc trên đường mà khóc, nước mă’t của ngàn đồng bào bay đến đậu trên mă’t các cô, các cô gạt thế nào cho được. * * * Chính lúc này, trăm ngàn hình ảnh sống của Bác ào về với chúng ta cùng một lúc. Những người mới được nhìn Bác trên ảnh, chỉ một việc nhớ Bác trên ảnh, trên phim cũng đã thấy ấn tượng sâu să’c, sống động vô cùng. Từ lúc Bác lại trở về trên đất nước của Tổ quốc, từ Cao Bằng, từ hang Pă’c Bó đầu năm 1941, từ Bác đọc Tuyên ngôn Độc lập ở vườn hoa Ba Đình, từ ấy đến nay, hình ảnh Bác đầy núi sông ta. Những người được gặp Bác một lần có cái tự hào ngầm, như chỉ có mình là được gặp Bác, bởi vui sướng sáng tươi quá, như mặt trời chung là mặt trời riêng của mỗi người, như trăng sáng khă’p thế gian, mà mỗi nhà lại có một ông trăng sáng. Đó là cái ánh giác ngộ bên trong mà Bác đưa đến cho mỗi chúng ta.

Lời ăn tiếng nói của Bác, chòm râu mái tóc của Bác, cái mũ, cái áo, đôi giày vải, đôi dép cao su của Bác, chiếc gậy của Bác, nổi bật trong tâm trí thương nhớ của chúng ta; bước đi dáng người của Bác in lên trên nền trời Việt Nam, như chẳng bao giờ phai mờ, bởi đã in vào lịch sử, vào nhớ yêu của muôn thế hệ. Hình dáng của Bác Hồ sống một cách kỳ diệu, đến các em thiếu nhi, trong Kháng chiến lần trước, cũng họa ra Bác một cách điển hình.

Bác Hồ có nước da nâu

Trán cao, mă’t sáng, bộ râu hơi dài; và các em tả bước đi của Bác theo mă’t trẻ con: Dáng người dong dỏng thanh thanh,

Hai chân hai bước nhanh nhanh đều đều.

Ở đây tôi không điểm thơ, mà muốn nói cái thần thái sinh động của Bác, cũng như tình cảm của muôn người đối với Bác. Bác Hồ của chúng ta là con người sống nhất, con người như chạm khă’c vào thời gian: Bác đến đâu, nơi ấy sống lên, mọi nghi lễ không thể làm cho Bác thụ động mà tự Bác chủ động; đối với Bác, không nghi thức nào quan trọng cho bằng sự giao cảm giữa Bác với nhân dân Bác mến yêu; điển hình là câu nói bất hủ trong ngày Tuyên ngôn Độc lập (2-9-1945): “Đồng bào nghe có rõ không?”, sự ấy là quan trọng nhất. Tôi không khoe những khi tôi được thấy Bác, gặp Bác, nhưng có qua bản thân mới nói được cụ thể ấn tượng Bác để trong mỗi người chúng ta. Sau ngày 2 tháng 9 năm 1946, cùng với mấy chục vạn người thấy Bác xa xa ở trên lễ đài Ba Đình, lần đầu tiên tôi được đứng gần Bác là hôm Bác đến khai mạc Phòng tranh ở nhà Khai trí tiến đức cũ (lúc này đã thành trụ sở Hội Văn hóa cứu quốc, bây giờ là Câu lạc bộ Thống nhất), mở đầu cho Tuần lễ văn hóa ủng hộ kháng chiến Nam-bộ. Mă’t Bác sáng và thẳng lạ thường; có thể nói người nào có tà vạy ở trong lòng thì không dám nhìn vào mă’t Bác. Miệng Bác cười thiếu một chiếc răng; 15 năm sau, đọc Nhật ký trong tù, thấy Bác nói “Răng rụng mất một chiếc” và Bác làm thơ tiễn biệt cái răng, mới hiểu vì lý do gì. Do mă’t Bă’c sáng quă’c, nên trong bức ảnh anh Nguyễn Năng An chụp Bác, được in thành bưu ảnh phổ biến nơi nơi, người ta thấy trong đôi mă’t Bác có bốn chấm sáng, đồng bào có nhiều người truyền nhau: mă’t Bác Hồ có bốn con ngươi, là bởi đó. Trong bức bưu ảnh đầu tiên chụp Bác ấy, Bác Hồ đáng mến yêu vô cùng, vẻ người trong sáng, hiền triết và cách mạng, nhuần nhị như mang truyền thống của các bậc sĩ nho, đôi mă’t vừa hiền vừa rất cương quyết. Tết Độc lập đầu tiên, tôi được cùng mấy đại biểu vào Bă’c bộ phủ chúc Tết Bác. Trong đoàn, mấy anh cộng sản còn trẻ dám đùa, còn tôi thì tôi rất ngượng ngập. Lúc ấy một không khí bí mật còn bao trùm chung quanh Hồ Chủ tịch; mặc dù biết là trước đây Bác ở chiến khu, các anh ấy cứ gạn hỏi Bác: - “Thưa Bác, những năm trước Bác ăn Tết ở đâu?”; Bác trả lời: - “Ăn Tết ở mồm”. Thế là các đồng chí trẻ chịu! Ôi! những ngày tháng và cái năm đầu tiên Hồ Chủ tịch về giữa nhân dân, có cái gì rất mực mê say thă’m thiết. Khi Bác đứng trên bao lơn Nhà hát lớn, thì đồng bào hô vang “muôn năm” đến khản cả cổ, nhiều người nhảy cỡn lên, nhiều người tung cao mũ của mình. Hôm ở Việt Nam Học xá mít tinh để các đại biểu Quốc hội khóa thứ nhất của Hà Nội chào những người đã bầu mình, Hồ Chủ tịch là đại biểu thủ đô, có mặt; Bác rời ghế ngồi của mình, vào hẳn giữa đồng bào; hôm ấy tôi chứng kiến người ta cuốn đi theo mỗi bước của Bác, người ta tiến sát gần Bác, đến nỗi dẫm vào đôi dép cao su của Bác, Bác bị trật dép; nhìn Bác hồn nhiên bị tràn ngập “bâu xâu” bởi đồng bào yêu thương mình năm Việt Nam dân chủ cộng hòa thứ nhất, tôi nhớ mãi cho đến bây giờ. Thật là một mối tình kỳ lạ. Trong Kháng chiến chống Pháp, ở căn cứ địa trung ương, sâu giữa rừng thẳm, rất đèo heo hút gió, mỗi lần cán bộ chúng tôi được gặp Bác, thật vui mừng ấm cúng như gặp cha mẹ, như là Bác đem gia đình làng mạc đến giữa chúng tôi. Lớp nghiên cứu chính trị năm 1953 tập hợp bốn trăm cán bộ chung quanh Trung ương về học, trong cái hội trường lớn rộng dưới bóng cây cao, Bác đến giúp đỡ chúng tôi bốn lần; tức khă’c sự bình thường nhảy vọt thành đêm hội lớn; chúng tôi như bỏ chung tâm hồn vào với nhau làm hoa bốn trăm cánh mà Bác là cái nhuỵ huy hoàng ở giữa; những lời Bác dạy những đêm ấy vẫn hãy còn văng vẳng bên ai.

Có những khi tôi được đến ở chỗ văn phòng Phủ Chủ tịch trong Kháng chiến, lúc ấy gọi bí danh là “Ban thông tin tháng Tám”, bên cạnh một dòng suối, ở một chỗ có đá lớn bày, gọi là Thác, cảnh trí thật nên thơ. Thấy thế thì hay thế, thật ra Bác ở nơi đâu tôi không được biết, nghe thơ anh Tố Hữu nói: “Bác ngồi Bác viết nhà sàn đơn sơ”, thì tôi mới biết là Bác ở một cái nhà sàn. Tuy vậy, cũng có những lúc đến chỗ “Ban Thông Tin” sau giờ làm việc buổi chiều, giữa những người đang đánh bóng chuyền, thấy có Bác đánh, nghe chen giọng Bác nói trong khi hai bên đấu rất là sôi nổi. - Một buổi tối kia, sau bữa cơm, dưới ánh một ngọn đèn điện mă’c dưới cây rừng, tôi thấy Bác ngồi trên chiếc ghế, và quây quần chung quanh Bác là những vị trong Chính phủ kháng chiến đang nghe một đồng chí thứ trưởng đọc bản tin ngày hôm ấy; thật thanh đạm trong sáng như trong một gia đình, với người cha kính yêu, khi ấy vừa mừng sinh nhật sáu mươi tuổi.

Giọng nói của Bác cũng để một ấn tượng đặc biệt, Bác nói không to, nhưng giọng như tiếng chuông, rất rõ, nghe xa. “Gió sương bốn biển pha hơi ấm”, trên cơ sở gốc gác của giọng người Nghệ, nhưng Bác xa quê lúc còn rất trẻ, uống nước của các con sông trên thế giới, lại về Tổ quốc, uống nước các con sông, con suối trên miền Bă’c nước ta, cuối cùng giọng nói của Bác là một giọng Việt Nam tổng hợp. Giọng Bác vang ấm như có nă’ng ở trong, và giọng Bác gă’n liền với lời Bác, một ngôn ngữ bao giờ cũng sinh động, giản dị, tự nhiên, nói cái gì nổi bật cái ấy.

*
* *

Đồng chí Phạm Văn Đồng đã viết năm bài về Hồ Chủ tịch, cố gă’ng diễn đạt cái cao, cái rộng, cái sâu của Bác mà đồng chí lĩnh hội được trong khi gần Người: “Ý chí cách mạng của Hồ Chủ tịch phát nguồn từ tình cảm, tình cảm dân tộc, tình cảm giai cấp, sự thông cảm với biết bao đau khổ và bất công, với biết bao mơ ước một đời sống tươi sáng. Tình nhân đạo, tình thương đồng bào, đó là điều sâu să’c nhất và tốt đẹp nhất trong con người của Hồ Chủ tịch”. Đồng chí Võ Nguyên Giáp viết: “Bác là một nghị lực lớn, nghị lực ấy tượng trưng một sức mạnh đi tới có sức động viên rất lớn và không gì cản trở được. Từ ngày đầu gặp Bác ở Côn Minh, tôi đã có một cảm tưởng mà tôi không phân tích được, đó là cảm tưởng đứng trước một tâm hồn bình dị, trong sáng kiên quyết, vững chă’c. Trước kia và bây giờ, Bác cũng vẫn thế”. Đọc lời sâu să’c trên đây, tôi muốn hiểu thêm: Bác là một lực lượng tinh thần lớn lao, và lực lượng tinh thần ấy mạnh đến nỗi hầu như trở thành một lực lượng của vật chất, của thiên nhiên, rất đơn giản, tự nhiên như gió nổi lên, như nước chảy xuống, có một sức tự tạo lớn mạnh vô cùng; tự nhiên, nhưng lại thống nhất với tự giác, vì đây là sức mạnh tinh thần; nhưng lại rất tự nhiên, bởi hợp với lòng của ngàn triệu người, hợp với chiều chuyển động của lịch sử; và rất đơn giản, bởi vì cái gì vĩ đại cũng đơn giản... Chính cái lực lượng lớn lao đó đã phát biểu ngă’n gọn, să’t đá, khi Nhật să’p đầu hàng Đồng minh và Bác đang mệt nặng: “Lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù hy sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả Trường Sơn, cũng kiên quyết giành cho được độc lập”.

Đồng chí Nguyễn Khánh Toàn kể lại khi Bác hoạt động ở Liên Xô: - “Người Bác vẫn gầy, nước da vẫn xanh. Có điều lạ là không bao giờ mệt, ốm, không bao giờ chịu nằm luôn mấy hôm, chỉ thỉnh thoảng ho và khạc ra huyết”. Ở Liên Xô, rét 30 độ dưới “không”, sáng nào dậy Bác cũng tập thể dục, trong buồng có quả tạ, dây chun... “Bác nói giờ nào, đến đúng giờ ấy - nói ở chơi bao nhiêu thì ngồi chơi đúng bấy nhiêu, đố ai vì một lý do gì có thể giữ Bác lại thêm được mấy phút. Bác không lề mề, la cà, không việc nọ xọ việc kia”.

Đồng chí Bùi Lâm kể khi Bác ở Pháp: “Tôi để ý thấy đôi giày của đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã cũ, là loại đế rất cao, có cổ, để đi bộ lâu mòn, lâu hỏng”.

Đồng chí Phạm Văn Đồng kể lại khi ở trong hang Việt Bă’c: “Lúc ấy, Hồ Chủ tịch yếu, nhưng bất kỳ đêm ngày, hễ có tin địch là mấy phút sau, Người đã sẵn sàng trước anh em, tay xách máy chữ”...

Sử sách sẽ sưu tầm ghi chép trăm ngàn nét về bình sinh, về hoạt động, về tính tình, đạo đức, về lời nói, việc làm của Bác. Hôm nay tôi mới ôn vài nét tôi đã thuộc lòng. Cuộc đời Bác là gia bảo Bác để lại cho nhân dân ta; sự nghiệp Bác là vốn lớn Bác hiến cho dân tộc ta.

Bác Hồ Chí Minh của chúng ta đã vào trong vĩnh cửu. Đời Bác trong như ánh sáng, không một chút gợn. Nguyễn Trãi ngày xưa nói Mài chẳng khuyết, nhuộm chẳng đen. Hồ Chí Minh cũng như thế. Thi hài Bác yên nghỉ trong gương trong. Dân tộc ta muôn đời nâng Bác lên vai, mặt trời, mặt trăng soi rọi tâm hồn chí khí Bác muốn đời sáng tỏ. Bác Hồ nối tiếp các Hùng vương dựng nước, Bác ơi, tóc râu bạc phơ, Bác là núi Chư-lây, Bác là Hoàng Liên Sơn.

Các đồng chí lãnh đạo chúng ta đứng trực bốn bên quanh thi hài Bác. Sự nghiệp của Bác còn là đào tạo một cách đẹp đẽ những người kế tục sự nghiệp mình; những đồng chí kiên trinh ấy đấu tay nhau giơ cao ngọn đuốc của Bác truyền. Chúng con đấu tay nhau nâng lên ngọn đuốc của Bác.

Bác đã hiến suốt đời mình cho Cách mạng. Lễ tang của Bác còn là sự cống hiến tận cùng của Bác cho Cách mạng. Mấy hôm nay, Hà Nội trở thành nơi thăm viếng của loài người. Từ bốn phương thế giới, các đoàn đại biểu đeo băng tang, yên lặng đi về đây, nơi phát ra ánh sáng Hồ Chí Minh. Các đoàn đại biểu trong nước, từ miền Nam, từ các tỉnh đi về Thủ đô, nơi trái tim Bác ở. Đồng bào Thủ đô đi về đây, quảng trường Ba Đình, nơi hai mươi bốn năm trước Bác đọc Tuyên ngôn Độc lập, dựng lên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cũng là nơi Thi hài Bác ra khỏi những thay đổi của ấm lạnh, nă’ng mưa. Nhà tôi ở trên đường Cột cờ - Điện Biên Phủ, suốt đêm tai tôi nghe lă’ng tiếng suối người thì thào róc rách không ngớt đi lên Ba Đình thăm viếng Bác Hồ.

Chúng ta, con cháu Bác Hồ, được Bác Hồ đào tạo ngay từ khi Bác lập những chi bộ Đảng đầu tiên, được Bác Hồ lãnh đạo trong hai cuộc Kháng chiến, chúng ta đau đớn vô hạn, nhưng cũng có thể tự hào, tự tin là đã được tôi luyện chính bởi Bác Hồ. Sức mạnh của nhân dân ta là ở Bác, sức mạnh muôn đời của Bác là ở nhân dân ta. Nhất định chúng ta biến đau thương thành sức mạnh.

Siết chặt hàng ngũ chung quanh Đảng thân yêu, tiếp tục sự nghiệp vẻ vang của Bác Hồ yêu kính, chúng ta xin thề hoàn thành Độc lập Tự do ở miền Nam, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội ở miền Bă’c. - Xin thề!

Hà Nội 8-9-1969

ĐẠI HỘI VĂN NGHÊ KHÁNG CHIẾN 1948

Tám mươi bạn đã đến ở đây, dưới bóng cây một làng của tỉnh Phú Thọ. Từ lúc toàn quốc chiến tranh, lần này các anh chị em văn nghệ sĩ mới gặp nhau đông vui như thế này. Dù ở đâu, nghe tiếng gọi của Đại hội, những đứa con của Nghệ thuật cũng leo ngàn băng dặm đến vây quanh ngọn lửa sáng tác bập bùng. Những nhạc sĩ đeo cây đàn gió bụi, những nhà thơ đạp xe đạp, những họa sĩ sau lưng mang cả một tấm ván để tì tranh vẽ... Ba lô quân sự, áo quần chợ trời, mă’t “nghệ sĩ hồn”, hội nghị cán bộ... Thật là một vườn bách... nghệ, trong đó mỗi người một vẻ; thiếu tiền thì thiếu, chứ cá tính thì thật đầy tràn. Này là đoàn Văn nghệ Kháng chiến Khu IV. Lão thành có cụ Võ Liên Sơn, năm nay ngoài 60 tuổi, từ Hà Tĩnh ra đây. Và bác Đặng Thai Mai người Anh Cả mă’t sáng sâu, môi trào phúng. Bạn Nguyễn Tuân cái đầu to tát; anh Nguyễn Văn Tỵ, lành và khỏe; các anh Chu Ngọc, Phạm Văn Đôn, với đôi tí râu mép; thi sĩ Xuân Sanh... Anh Hải Triều nói giọng núi Ngự. Liên khu III có Tô Vũ, Học Phi, Sao Mai, Lê Đại

Thanh v.v...

Bác Ngô Tất Tố ở Khu I vẫn giòn bước đi với thanh niên. Anh Nguyên Hồng, người đã cày cấy lấy hai mẫu ruộng. Khu X có Tô Ngọc Vân, Tạ Mỹ Duật, Thế Lữ, Đồ Phồn, Thanh Tịnh... Ngành nhạc có Nguyễn Xuân Khoát (con voi hay thằng Bờm?), Văn Chung, Bùi Công Kỷ, và Đỗ Nhuận như bẻ cong được những song să’t, “Cô lái đò” Nguyễn Đình Phúc, Văn Cao vóc người không cao...

Ngành họa còn cái khỏe khoă’n nhẹ nhàng của Trần Văn Cẩn, cái gầy của Trần Đình Thọ, cái giòn bánh mật của Lê Phả; cái hăng hái miền Nam của Nguyễn Văn Sáng, cái tự nhiên của Nguyễn Tư Nghiêm; anh Dương Bích Liên ít nói, anh Mai Văn Hiến cái mũi biết cười...

Nguyễn Đình Thi, Hoài Thanh, Như Phong, và Nguyễn Huy Tưởng, tác giả kịch Bă’c Sơn. Những cây bút mới: Bửu Tiến, Trần Đăng... Nữ thi sĩ Anh Thơ, các bà Phan Thanh, Phương

Hoa... Các nhà báo: Xuân Thủy, Hải Như... Và Tố Hữu. Kể sao cho hết! Anh em rất tiếc Kim Lân, Tô Hoài, Nam Cao, Tạ Phước không đến được. Nữ thi sĩ Vân Đài ở xa có thơ gửi đến: Ba năm kháng chiến trời tung gió Như một đàn ong đã lạc bầy Bao nỗi nhớ mong tâm sự đợi Một chiều họp mặt có hôm nay.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương cũng gửi lời chào mừng

Đại hội. Nhưng 80 người có mặt, trong các nhà cũng đã náo nức tưng bừng. Ai nấy nhìn nhau, đều thấy nét mặt nào cũng ră’n chă’c, tươi tỉnh. Đùa nhau: “Chúng mình phát tướng cả!”.

*
* *

Cuộc giới thiệu kia, bạn Nguyễn Huy Tưởng đã làm một cách giản dị, thân mật. Diễn văn khai mạc của Hoài Thanh, Chủ tịch đoàn: Hoài Thanh, Tố Hữu, Tô Ngọc Vân.

Các báo cáo bă’t đầu. Trong những điều kiện co hẹp, khó khăn, ban Chấp hành lâm thời Hội Văn Nghệ Việt Nam đã “mượn đầu heo nấu cháo”, ra được tạp chí Văn Nghệ, lập một Xưởng họa, giúp một ban kịch thành lập, mở một Lớp huấn luyện âm nhạc, mua máy in và triệu tập Đại hội Văn Nghệ toàn quốc. Các khu lần lượt trình bày tình hình. Đoàn Văn Nghệ kháng chiến Khu IV đã tổ chức chặt chẽ và hoạt động có kế hoạch. Khu III hoạt động riêng từng tỉnh, từng huyện, nhưng toàn khu chưa được thống nhất. Khu I chưa có tổ chức. Khu X có một Đoàn Văn hóa Kháng chiến ở Phú Thọ. Vì có nhiều tổ chức như thế, nên càng tỏ rõ sự thiếu một tổ chức; thiếu một đoàn thể lớn, thống nhất được lực lượng lẻ tẻ của địa phương và của cá nhân, để làm việc có phương tiện, có kế hoạch, có hiệu quả hơn...

*
* *

Đêm. Tiếng máy nổ êm êm đằng xa. Những ngọn đèn điện rót ánh tươi xuống phòng hội nghị. Các khẩu hiệu cười chữ tră’ng trên vải đỏ: Tổ chức để sáng tác, Sáng tác để kháng chiến. Cái ánh đèn điện lâu ngày không thấy, nay làm tí tách những mă’t văn thơ. Bên ngoài, mưa đêm să’p định chuyển sang ngâu. Ở trong: Tranh luận sôi nổi, ấm áp.

Bàn về tổ chức. Bảy mươi cánh tay giơ cao, thành lập Hội Văn Nghệ Việt Nam. Đứa con chung và bà mẹ lớn: Hội Văn Nghệ. Cái gia đình nghệ thuật bấy lâu tìm cách đã kết hợp càng kết hợp nữa, nay toại ý. Các ngành Văn, Họa, Nhạc, Kịch thực đã liền cành. Các tổ chức ở Khu trở thành Chi hội của Hội Văn Nghệ Việt Nam. Ban chấp hành của Hội sẽ phản ánh sự liên kết chặt chẽ của các Ngành và các Khu.

* * * Ngày họp thứ hai, 24. Chung quanh vấn đề sáng tác. Bạn Nguyễn Tuân nói về kinh nghiệm sáng tác: các dụng cụ trước không đủ để ứng dụng vào những đề tài to tát hiện nay. Người viết truyện bây giờ có thể như một người phù thủy thiếu tay ấn, không điều khiển nổi âm binh, và có thể bị âm binh của mình bóp chết. Anh muốn từ ba đứa con tinh thần của anh: Vang bóng một thời, Thiếu quê hương và Nguyễn. Trong một lớp huấn luyện văn hóa, anh đã bảo các bạn trẻ: - Các bạn hãy chuẩn bị để viết. Tôi trao những dụng cụ cho các anh. Cuộc Kháng chiến dài của ta là một tiểu thuyết lớn, ta phải sẵn sàng để khai thác.

Bên cạnh cái tâm sự của nhà tùy bút Nguyễn Tuân, anh Nguyên Hồng lên nói thêm cái tâm sự của nhà tiểu thuyết. Lời anh chă’c thiệt như người của anh: - Cái chân thận của ta mà không tốt, thì không đẻ được con. Cái sinh khí để viết chưa đầy, thì tác phẩm ra khó. Chúng ta sở dĩ chưa viết được, vì ta thiếu cảm xúc. Ta lại thiếu một sự thúc đẩy của nội tâm, thiếu sự cố kết với cuộc Kháng chiến. Lẽ thứ ba xui ta chưa dám viết, là ta chưa nă’m được hướng của con người đang đi tới đâu. Cho nên, chúng ta vẫn cần kỹ thuật, nhưng chính cái thúc đẩy của bản năng, chính sự hòa mình vào sự sống còn của đất nước, sự thấy mình tồn vong với dân tộc, sự tin tưởng mới cho ta những tác phẩm.

Mấy câu nói như bộc bạch can trường của những người cầm bút, được bao nhiêu ánh mă’t đồng tình. Các câu chuyện nhỏ tiếp tục. Mỗi người được 10 phút để phát biểu. Anh Nguyễn Đình Lạp nhấn vào vai trò hiện nay của phóng sự. Anh Hải Triều bày tỏ mấy điều về lối văn bút chiến; phải chăng đó là kinh nghiệm của bản thân anh? Những lập trường, chiến thuật, chiến lược, những thái độ, phương pháp... nhă’c người ta nghĩ đến những thế trận, những phòng thủ, những tấn công...
- Ngành nhiếp ảnh cũng lên tiếng nói, theo bạn Hồng Tranh; bài viết tinh tế, cách nói khiêm nhường của diễn giả đã làm cho hội nghị chú ý và có nhiều cảm tình với cái nghệ thuật mới mẻ này.

*
* *

Tiếng kẻng lanh lảnh. Hội nghị về phòng ăn. Thích cánh chen vai nhau. Một trong những bữa cơm “văn hóa”. “Văn hóa” ở Đại hội Văn Nghệ không phải là thấp đâu nhé: bồi bổ thì có thịt bò, thịt gà, thịt lợn; và cũng đi sát với đại chúng với món cà muối, món rau muống luộc trường kỳ của cuộc Kháng chiến, bên cạnh cái đậm đà rất dân-tộc-tính của món măng chấm mă’m tôm!

Ta có nên tả những “chuyến tàu” ở nơi giải khát? Sau bữa ăn, trước giờ họp tối, cái nghệ-sĩ-hồn thích nhuần thấm mùi cà phê thơm phức, như cánh buồm tìm hơi gió mặn. Cái túi văn nghệ vốn không giàu, nhưng có thể đãi nhau một ít thân ái ngọt ngào. Có những đầu tàu, và có những toa móc. Những toa móc dài quá, nhiều khi khiến những đầu tàu phải chạy trốn một mình. Nhưng đổ đồng ra, ai cũng có làm đầu tàu và cũng có được móc cả! Chuyện vui văn nghệ rang rảng, những lời văn nghệ nhiều khi bóng nhoáng làm cho người ta đôi khi trơn trượt, hoặc nhọn hoă’t như mũi dùi. Nhưng có “ác khẩu” mà không ác tâm; chẳng qua các bạn chúng ta có sức thừa, muốn tỏ tài mình giỏi điều khiển cái khí cụ lời văn, lời nói.

Những buổi họp tối lại tiếp tục (đêm 24). Lý luận chung về văn nghệ. Ba khẩu hiệu: “Khoa học hóa, Đại chúng hóa, Dân tộc hóa” rất phổ thông từ ngày Cách mạng, ta sẽ hiểu thế nào? Ngót trăm ý kiến đưa lên, ý nào cũng nă’m được một phần của chân lý.

Khoa học hóa... Anh Hoài Thanh đặt vấn đề và nêu ra cái ý tích cực, tiến thủ. Nguyễn Đình Thi thêm: có lập trường đúng, đứng về phe những người đang lên. Nguyên Hồng: ở trong tiểu thuyết, là giữ khách quan. Nhạc sĩ Tô Vũ nói một ý sâu să’c: “Khoa học là đi đến sự thực... Văn nghệ là từ sự thực mà đi”. Một kiến trúc sư có ý kiến: “Một cái nhà dựng lên mà đổ, là không khoa học. Nếu nhà đứng mà không có sinh khí, cũng không khoa học. Và tất cả những điều kiện kia được đủ cả rồi, mà nếu cuối cùng nhà để cho giặc Tây ở, thì cũng không khoa học nốt!”.

Cuộc phát biểu ý kiến đại để cũng linh hoạt và vui vẻ, đủ phương diện như thế, với hai vấn đề đại chúng và dân tộc. Các ý kiến chen nhau, nhiều màu như một bức họa của tư tưởng. Những ý kiến không cãi nhau, mà bổ khuyết cho nhau, cộng thành một sự thực dồi dào. Ai còn ngờ vực gì nữa về chuyện phải đi gần đại chúng. Cũng như anh em đều đồng ý: Nghệ thuật phải dân tộc hóa, nhưng đều nhận rằng: tính cách dân tộc không phải là một cái khung chết, mà luôn luôn tiến hóa thay đổi. Nhân vấn đề dân tộc, bạn Tạ Mỹ Duật nói đến những

đường nét Việt Nam trong những cửa nhà, chùa chiền hay đền điện của ta. Chiều hôm 25 để cho ngành kịch. Các anh Chu Ngọc,

Thế Lữ, Phạm Văn Đôn, Thanh Tịnh, Bửu Tiến lần lượt nói những vấn đề gần xa đến sân khấu. Câu chuyện “râu” của anh Đôn đã đem những loạt cười trên những bộ mặt phần nhiều không râu của Hội nghị. Diễn giả kể chuyện anh Trương Phi trên sân khấu tuồng cổ quên mất râu rồi lại đeo nhầm râu, kể chuyện dán râu, kết râu, chuyện rời râu, rụng râu: những cái vinh nhục của bộ râu làm cho cử tọa như muốn hát cái điệp khúc của bài hát nhại:

Râu mọc quanh mồm Là râu xồm Râu mọc quanh tai Là râu quai!

Và trong khi ấy, cái hàng râu mỏng mảnh trên môi
họa sĩ Đôn cũng như đang phe phẩy...
*
* *

“Văn, Họa, Nhạc, Kịch thi đua sáng tác”. Cái khẩu hiệu dõng dạc trên vải đỏ thă’m, đêm nay hẳn được vui vầy. Những lời thách nhau ồ ạt ở Hội nghị Văn hóa toàn quốc, đêm nay đã được chứng thực. Những tờ giao kèo được tới tấp đưa lên bàn của Chủ tịch đoàn. Bút sa gà chết, giấy tră’ng mực xanh chứ phải chơi! Những cuộc tình duyên hứa hẹn với các nàng thơ, nàng họa, nàng kịch, nàng nhạc và nàng văn đều có... chính quyền văn nghệ nhận thực cả. Ban Chấp hành mới của Hội Văn Nghệ Việt Nam sẽ theo dõi những người dự cuộc trong suốt một năm tới đây. Những ban giám khảo do Hội lập ra tha hồ thưởng thức mùa văn nghệ 1949. Bây giờ thì những giải thưởng bă’t đầu đã treo, chờ đón. Ông Đặng Thai Mai, Hội trưởng Hội Văn hóa Việt Nam hứa trao năm giải thưởng cho các khu về các Ngành văn nghệ. Đoàn Sân khấu Việt Nam, thành lập trong Đại hội, treo một nghìn rưởi đồng cho giải kịch. Đoàn Kiến trúc và đoàn Văn nghệ khu Bốn treo giải thưởng thơ v.v... Bạn Nguyên Hồng “của ít lòng nhiều”, làm giấy treo giải thưởng hai gánh thóc và hai con gà do chính tay anh trồng trọt chăn nuôi cho một bài thơ hoặc một truyện ngă’n giá trị. Người ta nghe tiếng anh Nguyễn Công Hoan nói:
- “Yêu cầu anh Nguyên Hồng gánh thóc đến cho người được giải!”. Và một bạn nào đó: “Yêu cầu anh Nguyên Hồng ra giải thưởng bằng gạo, tiện hơn”. Tiếng cười vui xào xạc trong hội nghị.

Ban Chấp hành Hội Văn nghệ, 17 người, đã bầu xong trong một không khí hòa vui chưa từng thấy. Có những bạn vă’ng mặt được toàn thể nhă’c nhở và cử vào Ban Chấp hành: thi sĩ Lưu Trọng Lư ở chiến khu Thừa Thiên, họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung ở Nam Trung bộ, họa sĩ Huỳnh Văn Gấm, khu phó ở một khu quân sự miền Nam nước Việt, và nhà văn Hoàng Xuân Nhị, chủ tịch viện Văn hóa kháng chiến Nam bộ.

Hội nghị đồng thanh bầu anh Nguyễn Tuân làm tổng thư ký Hội Văn Nghệ Việt Nam. Nguyễn cảm ơn: “Tôi quả quyết nhận lấy bổn phận mà hội nghị giao cho, vì tôi muốn tập cho tôi nhận lấy những trách nhiệm”. Câu nói đánh dấu cho cuộc chuyển sang “giai đoạn mới” được toàn thể hoan hô. Đại hội Văn Nghệ bế mạc lúc chín giờ tối 25 tháng

bảy. Trên sân khấu của Hội nghị, bă’t đầu nhạc và kịch. Ngoài trời mưa mải miết. Trong phòng, tiếng cười văn nghệ ran ran. Vũ vô kiềm tỏa năng lưu khách... Trận mưa giữ bạn càng dài, đèn điện thêm càng sáng găng. Và bữa cháo thịt bò nóng hổi, tý khuya càng thêm ngon.

Đêm nay trong các nhà, những câu chuyện kéo dài thă’m thiết: “Cậu sẽ vẽ bao nhiêu tranh? - Mình cố viết ngần này truyện ngă’n. - Tớ sẽ gửi thư nhé. - Tao đi về khu Ba...”.

Sáng hôm sau, các bạn chúng ta còn chén cơm no và lĩnh tiền vãng phản rồi mới “dùng dằng nửa ở nửa về”. Có phải Đại hội Văn nghệ của chúng ta là “có hậu” không các bạn? - Nữ thi sĩ Anh Thơ có mấy vần tạm biệt:

Gió ngàn thao thức đêm nay,

Sau cơn bão giật, mưa bay vút rừng. Mai đây đợt núi từng từng

Mai đây Việt Bă’c trùng trùng ngàn xanh, Có đàn chim sẽ băng mình

Bốn phương lửa khói, mông mênh biển trời. Nhớ thương xao xuyến đêm dài, Gần đây lo đã cách ngoài quan san.

23, 24, 25 tháng 7-1948

KHÚC HÁT THÁNG NĂM

Hôm nay là ngày Một tháng Năm 1962, mồng Một tháng Năm xã hội chủ nghĩa trên miền Bă’c. Nhà thơ Pôn Ê-luy-a hát: Và do mãnh lực một tiếng nói

Tôi bă’t đầu lại cả đời tôi.

Mồng một tháng Năm thuộc vào loại chữ, loại tiếng ấy: những ngôn từ làm cho người ta sống lại! Mồng Một tháng Năm có trước Mười chín tháng Tám, có trước tháng Mười, đẻ ra trong máu của thợ thuyền năm 1886 tại Si-ca-gô, ở Mỹ. Đẻ ra từ đổ máu và căm thù, nay đã thành một ngày sướng vui ít ra cũng của 900 triệu người trên Trái đất (số dân của phe xã hội chủ nghĩa).

Trong tâm trí của một con người - lấy người viết bài này là ví dụ, khi còn là cậu học sinh, đã từng kính cẩn nghe tên Mồng Một tháng Năm dưới thời Pháp thuộc, từng nghe nói ở đầu thành phố Qui Nhơn mình ở, một lá cờ đỏ búa liềm được treo rực rỡ trên ngọn cây xanh để mừng ngày Một tháng Năm. Ngay trong chế độ cũ, ngày Một tháng Năm đã vừa gợi cho tôi sự đấu tranh cách mạng, vừa gợi ý hội hè của lao động và mùa xuân; là vì, lúc đó, một mình ở trên địa cầu, tại Liên Xô ngày 1 tháng 5 đã thành quốc lễ, với reo vui, với cờ xí, với đoàn biểu tình ào ạt diễn qua hồng trường. Trong kỷ niệm, tôi còn nhớ hoa “muy-ghê” (muguet) lấm tấm những hoa nhỏ tră’ng ngà, thơ mộc mạc dịu dàng, ngày Một tháng Năm 1946 ở Pa-ri (Pháp); ngày đó, trong đoàn biểu tình của nhân dân lao động Pháp; lần đầu tiên có những lá cờ đỏ sao vàng rất tươi đẹp của kiều bào ta tham dự; dù chính quyền chưa thuộc về người lao động, ngày 1 tháng 5 ở Pháp vẫn đóng dấu ấn của thợ thuyền và lao động, và của mùa xuân đã về, với đâu đâu cũng thấy hoa muy-ghê...

Ở miền Bă’c nước ta, đây là ngày 1 tháng 5 lần thứ hai trong Kế hoạch năm năm lần thứ nhất. Lao động là huân chương trên ngực của chúng ta, chủ nghĩa xã hội là hồn của chúng ta; trong nước Dân chủ Cộng hòa gồm toàn những người lao động chúng ta, cái chìa khóa để mở cửa của hạnh phúc là sản xuất và tiết kiệm; chúng ta hiện đang chuẩn bị cho Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua lần thứ 3, chúng ta sẽ chọn, bầu được những người đáng yêu nhất của xã hội.

Dệt không ngừng, ta dệt liền tay

không phải như những người thợ dệt ở Xi-lê-di (trong bài thơ của Hai-nơ) phải dệt cái áo liệm chế độ cũ nữa, mà chúng ta bằng chân tay, bằng trí óc dệt không ngừng bức gấm muôn màu của cuộc đời xã hội chủ nghĩa. Dĩ nhiên, dệt nên cuộc đời mới, còn khó hơn là dệt gấm, chúng ta phải hy sinh và gian khổ mà xây dựng cái sướng vui.

Ngày 1 tháng 5 đến trên miền Bă’c, ngân vang trong tâm trí chúng ta bằng cái tên kỳ diệu của nó, cái tên từ nay có nghĩa là: Ngày Tết của Lao động. Khúc hát tháng Năm, chúng ta hát hết lòng. Chúng ta hát cho cả nước Việt Nam, hát cho cả miền Nam yêu dấu. Quá khứ ở miền Bă’c đã lùi vào trong thời gian rồi, nhưng quá khứ ở trong miền Nam vẫn còn ở sờ sờ trong không gian, cố hết sức tàn nằm chường ra thành một hiện tại, thành một chướng ngại vật phản cách mạng. Ở miền Nam nước ta, còn biết bao nhà tù của Mỹ - Diệm; Ngày 1 tháng 5 vẫn còn phải đi qua song să’t mà vào với những người yêu nước ở trong xà lim. Làm như là hai mươi năm nay, chưa có gì thay đổi cả! Chúng ta ôn lại trường hợp điển hình của Julius Fucik(1) chào ngày 1 tháng 5 năm 1943 trong nhà tù quốc xã. “Có bộ quần áo nào tươm tất nhất, chúng tôi đều đem ra mặc. Buồng giam nào cũng làm như thế cả... Hôm nay không khí dưới sân khác hẳn, có cái gì nhộn nhịp, vui vẻ nhộn nhịp hơn mọi hôm... - Bây giờ mới đến lượt bọn chúng tôi đi bách bộ. Chính tôi là huấn luyện viên thể dục. Các bạn! Hôm nay là ngày 1 tháng 5, chúng ta sẽ không bă’t đầu như mọi hôm, dù bọn coi tù có kinh ngạc cũng mặc xác chúng. Động tác thứ nhất: một hai, một hai: giơ búa đánh. Và động tác thứ hai: một hai, một hai: đưa liềm gặt... Các bạn ạ, đây là cuộc biểu dương ngày 1 tháng 5 của chúng ta. Và màn kịch câm này là buổi lễ tuyên thệ ngày 1 tháng 5 của chúng ta, chúng ta sẽ đời đời trung thành với lời chúng ta tuyên thệ, dù có phải bước đi về cõi chết...”.

“Viết dưới giá treo cổ”, Phu-xích đã viết như thế. Liệt sĩ ấy còn nói: Đã hai lần, hai mươi lần, bạn trông thấy các đoàn quân cách mạng tuần hành trong các cuộc biểu

(1) Một lãnh tụ cách mạng Tiệp Khă’c và một nhà văn lỗi lạc, bị
phát xít Đức giết năm 1943.

dương lực lượng ngày 1 tháng 5. Nhưng chỉ trong chiến đấu, bạn mới đánh giá được sức mạnh thực của các đoàn quân ấy. Để có thể kéo dài cuộc chiến đấu, và chiến đấu thă’ng lợi, chúng ta phải có một lực lượng vô song, vĩ đại. Hằng ngày bạn trông thấy điều đó, nhưng hầu như chưa bao giờ bạn thấy điều đó rõ như hôm nay... Hôm nay, ngày 1 tháng 5, bạn lại thấy lực lượng đó xuất hiện". Viết như thế, chẳng trách Phu-xích là một nhà văn

cộng sản! Phải, chỉ nói đoạn lịch sử của chúng ta từ ngày Hòa bình, đã tám lần, chúng ta biểu dương lực lượng ngày 1 tháng 5 của chúng ta đi qua quảng trường Ba Đình, đi là đi cho cả nước Việt Nam; chúng ta đi, vui sướng tươi cười, tung hoa, mang biểu ngữ, biểu đồ thành tích, với cả văn nghệ, văn công, vì là ngày Tết Lao động. “Nhưng chỉ trong chiến đấu, bạn mới đánh giá được sức mạnh thực của các đoàn quân ấy”. Lời nói của Phu-xích là một nhă’c nhở, một viện trợ cho chúng ta. Những đoàn quân ngày 1 tháng 5 của ta là những đoàn quân chiến đấu; chúng ta đi là đi chiến đấu; miền Nam đang đi qua quảng trường Ba Đình, miền Nam cùng vui với ta, cũng vui cho ta, và tự phấn khởi cho mình. Cái tình thế bất thường của nước ta làm cho ngay trên một nước, có hai mồng 1 tháng 5; ở miền Bă’c, chúng ta đang đi trong một hiện tại - tương lai, ở miền Nam, quân địch đang đi trong một hiện tại - quá khứ; ở miền Nam, cái hiện tại người đang đánh đổ cái hiện tại ma. Ngày 1 tháng 5 trên nước ta, cho đến lúc thống nhất nước nhà, hãy còn mang tính cách một mà hai, hai mà một như thế đấy: sướng vui và đau khổ, hai cách chiến đấu khác nhau, nhưng là một. Những nhà tù của Mỹ - Diệm là cơn ngoái lại cuối cùng của những nhà tù quốc-xã đã giam giết Phu-xích. Hỡi trăm ngàn chiến sĩ ở miền Nam đang còn bị tù ngục! Cái ánh sáng ngày 1 tháng 5 hôm nay đến trước ngục các đồng chí, là đến từ quảng trường Ba Đình. Chuyến này thì nhất quyết “đấu tranh này là trận cuối cùng!”, như lời hát bài Quốc tế ca. Ngày 1 tháng 5, những người lao động trí óc, lao động nghệ thuật thấm thía vô hạn cái vinh quang của mình được dính liền với lao động chân tay, trong chế độ xã hội chủ nghĩa mà cuối cùng lao động là lao động, không ngăn cách giữa chân tay và trí óc nữa, cũng như không ngăn cách giữa nông thôn và thành thị nữa. Chúng ta ở trên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ở trong Phe xã hội chủ nghĩa, coi là một việc đương nhiên như thở không khí, lă’m lúc chúng ta hóa chủ quan, hầu như là quên khuấy đi rằng trên quả địa cầu này, có những nơi quá khứ còn đè nặng lă’m, còn chà đạp văn hóa, còn phũ phàng đối với trí tuệ. Một tờ báo vừa từ giã cuộc đời. Và trong dịp ngày 1 tháng 5 này, tôi thấy xa xót trong ruột. Báo “Chân trời” (Horizons), tờ báo bảo vệ hòa bình ở Pháp, đã sống 11 năm, và bây giờ đã chết, và người giám đốc của nó, Pi-e Cốt (Pierre Cot) đã viết bài xã luận cuối cùng: “Tạp chí chúng tôi să’p chết. Đây là số cuối cùng của nó. Tháng tháng, năm năm, những người giám đốc nó và trị sự nó đã phấn đấu giành từng tấc đất để duy trì nó. Chúng tôi đã thất bại. Người ta nói: ”Vết thương tiền bạc không chết ai đâu". Ít nhất là đối với báo Chân trời, câu tục ngữ ấy cũng đã nói dối. Bởi vì thiếu của cải, mà tạp chí này chết. Sau khi đã lặt kỹ càng kế toán của chúng tôi, nghiên cứu tất cả các khả năng, tìm kiếm đủ các phương sách, chúng tôi đã phải đi đến cái kết luận: mọi hy vọng sống sót, đối với chúng tôi, đã hết tất cả rồi".

Thúy Kiều tài să’c ai bì , một tờ báo vẻ vang chính nghĩa như thế, xinh xă’n như thế, đã từng cho chúng ta những lạc thú của trí tuệ tự trong rừng Kháng chiến đã sống mười một năm, mà đến Phong trần cũng phong trần thế thôi, chết vì không có ba trăm lạng trong tay! - Trong lời chào vĩnh biệt đời, tờ báo còn khuyên những bạn đi sau phải tính toán kỹ hơn lúc mở đầu: - Số vốn chúng tôi cần đến có to tát gì lă’m đâu, ấy thế mà, thế đấy, chúng tôi không tìm đâu ra được. Trong những nước tư bản chủ nghĩa, không có một doanh nghiệp nào mà không cần đến vốn khởi đầu... “Đối với độc giả của chúng tôi, ngày mai, tạp chí chúng tôi sẽ chỉ còn là một kỷ niệm. Đối với chúng tôi đã làm ra nó, đây là một mảnh đời của chúng tôi chết đi. Mặc dầu! Chính về phía tương lai mà các bạn cũng như chúng tôi cần hướng tới. Chân trời, tạp chí thân yêu của chúng ta đã chết. Thì vậy! Hòa bình muôn năm! Chúng ta tiếp tục gă’ng sức, để cho cái gì hôm qua còn là mong mỏi của Chân trời, ngày mai, phải là hiện thực của thế giới”. Tạp chí Chân trời cũng không thể đánh hiệu S.O.S, Cấp cứu như những chiếc tàu đă’m trên hàng hải: Đă’m là đă’m thế thôi, không ai cứu được tạp chí Chân trời, ở cái nước Pháp này mà ngày 1 tháng 5 chưa thành ngày lễ của nhà nước. - Đã kinh khủng chưa, các bạn trí thức, các bạn văn nghệ, các bạn nhà báo chúng ta? Con đường chúng ta đi là con đường duy nhất đúng, mặc dù có muôn ngàn gian khổ. Tất cả các cầu phía sau ta đã chặt, người ta không thể sống được với cái thứ xã hội giết những tạp chí Chân

trời . Không thể để cai xã hội Mỹ - Diệm tồn tại ở miền Nam!.

Có thể nói là trước mộ của bạn đồng nghiệp Chân trời, những nhà văn nhà báo chúng tôi xin hứa cố gă’ng không ngừng, để xứng đáng hơn nữa với Chế độ ta, với Nhân dân ưu việt của ta, với những Ngày 1 tháng 5 xã hội chủ nghĩa rỡ ràng! Muôn năm ngày 1 tháng 5! Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh muôn năm!

1-5-1962

GỬI SINH VIÊN MIỀN NAM TRANH ĐẤU

Sinh viên, Thanh niên, Thanh niên! Tôi kính chào sáu vạn sinh viên miền Nam nhất tề bãi khóa. Các anh đã để mặc những giảng đường lạnh giá! Không, chính bàn ghế cũng sôi nổi lên, giục các anh đứng dậy mà đi! Đấu tranh! Đấu tranh! Chống Mỹ Thiệu - Kỳ!

Chính những chiếc bàn này đã chứng kiến bao lần các anh nă’m tay lại đập trên ván gỗ! Ôi! Đau thương đất nước miền Nam ta vô vàn thống khổ! Trần Quốc Toản ngày xưa 16 tuổi căm giặc Nguyên, tay bóp nát quả cam lúc nào không hay! Đau đớn ê chề, chưa giết được giặc Mỹ - nguỵ, sinh viên vò nát những góc bàn này!

Ôi! Những năm tháng của ta có còn phải chăng là năm là tháng? Cái buổi ấy đã qua rồi, khoảng những năm 61, 52, còn có những người an thường, thủ phận.

- “Ăn cho xong, làm cho xong, nói cho xong, lấy vợ lấy chồng cho xong!”. Giật lấy thời gian, hôm nay ta bảo thẳng vào mặt giặc Mỹ - nguỵ: Không! Không! “Dậy mà đi! Chúng ta hãy đứng dậy, nă’m tay lại! “Trên núi cao thấy mặt trời! “Trong đêm tàn giọt máu sáng ngời!” Hào khí dân tộc Việt Nam ta chảy đầy trong máu

sinh viên! Thanh niên là thanh niên, trời xanh như trên những bưng biền! Thanh niên là thanh niên, trời xanh trong mă’t ta, đứa nào dám đến đây bôi xám? Thanh niên là thanh thiên! Tuổi trẻ chẳng chung trời với lũ quạ diều hôi tanh u ám!

*
* *

Chưa xa, chưa xa! Năm năm mươi, ngày 19 tháng ba! Mới ba giờ sáng ngày nầy, nhiều đoàn người từ Chợ Lớn ra, từ Bàn Cờ, Bà Chiểu đến. Từ Cầu Ông Lãnh lên, từ Cột cờ Thủ Ngữ, Thị Nghè xuống.

Rầm rập hăng hái tới địa điểm tập trung: sân trường Tôn Thọ Tường hàng vạn tiếng chân rung! Sáu giờ rưỡi sáng, người đã lên hơn một vạn! Tám giờ, số người tăng dần đến mười lăm vạn! Và cuộc mít tinh biến thành cuộc tuần hành thị uy! Chẳng mấy lúc đã lên tới ba mươi vạn người cùng

một bước đi. Đi xé cờ Mỹ ba hoa trên cột cờ Thủ Ngữ, trên nóc sở xe lửa, trên tòa thị sảnh! Đi đuổi giặc Huê Kỳ, đừng đút mõm vào đây! Đoàn biểu tình tiếp tục tăng lên 50 vạn người, lịch sử đi rầm rầm dũng mãnh! Đi ra tận bến tàu, bă’t tàu chiến Mỹ phải hạ cờ ngay!

Ngay đêm ấy, vào khoảng hai giờ, không kèn không trống, hai tàu Mỹ nhổ neo chuồn khỏi Sài Gòn.

*
* *

Sân trường Đại học Văn khoa chính là nơi đã thành biển cả. Một vạn hai ngân sinh viên đồng thanh hô: “Nhất tề bãi khóa!”. Sinh viên tuyệt thực lần thứ nhất tại trường Đại học Khoa học Sài Gòn. Sinh viên tuyệt thực lần thứ hai tại trụ sở Ủy ban tranh đấu. Sinh viên tuyệt thực lần thứ ba tại trụ sở bù nhìn quốc hội. Sinh viên tuyệt thực lần thứ tư tại trụ sở quốc hội bù nhìn. Sáu vạn sinh viên bước vào cuộc tổng bãi khóa toàn diện và không thời hạn. “Toàn thể sinh viên chúng tôi sẽ đem lòng ái quốc vô hạn vào cuộc đấu tranh!”. “Một học sinh, sinh viên chúng ta bị đàn áp, cả ngàn, vạn người sẽ đứng cả lên!”. Ôi! tôi tưởng thấy tuổi trẻ của tôi đang tham gia tranh đấu ở tại Sài Gòn! Em Trần Quốc Chương là con của người bạn học cũ của tôi trên ghế trường Bưởi! Nỗi đớn đau của người cha ấy là đau của chính tim tôi! Bạn Đoàn Kính ơi, tôi đang nghe tiếng bạn ở Sài Gòn kêu cái “thời đại khốn khổ!”. Tôi nghe tiếng bạn nói: - Chúng ta chưa được sống như một con người. Chúng ta đang sống trong một chế độ mà cơ quan đặc trách sinh viên lại là tổng nha cảnh sát! Cảnh sát chìm, cảnh sát nổi gầm gừ gậy gộc rình mò! Dây thép gai chă’n lối vào trường Đại học!

Nhưng nụ cười Võ Thị Thă’ng khi nghe tòa án nguỵ tuyên án vừa xong - Mãi mãi ấn tượng vào tôi, ôi cô con gái dịu hiền xinh đẹp! Đẹp là do cha mẹ sinh ra; Còn hiền là do - tôi nghĩ rằng đến thời đại ta mới có! Bởi chúng ta nhất định sẽ hoàn toàn chiến thă’ng, cho nên phía sau Võ Thị Thă’ng dù có cái mặt cái mũ ma-lem của thằng ác ôn đứng, sát khí đằng đằng. Cái mũ, cái mặt du côn tương phản thảm hại với cái đẹp cái hiền của cô nữ sinh vững chãi. Đến khi xung trận, mới biết ai là thép là đồng! Nghìn lưỡi lê của Mỹ - Thiệu - Khiêm cũng thua một người con gái.

Các bạn sinh viên ở miền Nam! Các bạn đang đấu tranh với tư thế của những người chiến thă’ng.

Chúng ta là những người nă’m lịch sử ở đằng chuôi, ở đằng chiến thă’ng.

Hà Nội 19-4-1970

RUỘT THỊT CỦA TA VỀ THĂM CHÚNG TA Chào mừng Đoàn Đại biểu Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam

Ruột thịt của ta về thăm chúng ta. Ít khi một đoàn đại biểu mang nặng, mang đầy ý

nghĩa và tình cảm đến thế. Nặng như dãy Trường Sơn dài cọng với núi Tản Đầy như biển Đông dồn nước sông Hồng, sông Cửu

Long. Những dòng chữ nào cho đủ để viết bản tuyên dương miền Nam nước Việt? Mười bảy năm xương máu, khói lửa, có hi sinh nào lớn lao như thế? Những lớp thanh niên còn nằm trong nôi hay mới đi chập chững khi gậy tầm vông Nam bộ xông ra cản đường xe tăng tháng 9 năm 1945, bây giờ mang khẩu súng võ trang tự vệ trên vai; đẻ ra trong dũng cảm, khôn lớn trong dũng cảm, bây giờ họ đội trời đạp đất của dũng cảm, đôi vai đã rộng của họ gan góc cùng gánh lấy nhiệm vụ lịch sử với cha anh; dòng máu thă’m nhất của miền Nam đang nở hoa anh hùng như thế!

Miền Bă’c đón miền Nam hôm nay là đón niềm tự hào của nước Việt Nam chúng ta, đón thành đồng Tổ quốc ở phương Nam. Đoàn Đại biểu Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam đã đi trên một nửa Trái đất, nơi nào đến thăm cũng được đồng tình và ủng hộ; bây giờ về với chúng ta: một giáo sư quê ở Cà Mau, một nhà thơ quê ở Thừa Thiên, không đi đường số Một, qua cầu Hiền Lương, mà lại mượn đường thế giới vào Mục Nam quan, về thủ đô Hà Nội. Vì vậy mà con đường xe lửa từ Đồng Đăng đến Hà Nội đã thành con đường tình cảm thă’m thiết Bă’c Nam; chiếc đầu máy Phú Lợi và anh hùng Lý văn Du lái tàu đưa đoàn đại biểu về; các ga tàu không ngừng cũng trang hoàng đón mừng và đầy người đứng chào vẫy. Và đến ga Hà Nội, Đoàn Đại biểu đã vào trong một biển mừng rỡ, yêu thương! Đất Thăng Long như một trái tim đón máu về, máu miền Nam, tươi thă’m thiết!

Thời gian Đoàn Đại biểu Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam ở thăm quê Bă’c, đêm đêm ngày ngày sẽ không dứt sóng ầm ầm dào dạt của mười bảy triệu đồng bào đang xây dựng chủ nghĩa xã hội ở ngoài này, muốn tỏ hết thương nhớ, mến yêu, kính phục, đối với mười bốn triệu đồng bào miền Nam. Mỗi bước đi, mỗi cuộc thăm của Đoàn Đại biểu trên nửa quê hương ở đây, sẽ làm cháy bùng phong trào lao động hăng hái ở mọi nơi, đặng đấu tranh thống nhất đất nước. Ba mươi triệu nhân dân không phải là một chuyện nhỏ. Chia că’t đất nước là nỗi đau cháy bỏng của chúng ta

bây giờ. Vá trời lấp biển có thể làm được. Nhất định chúng ta làm cái việc gă’n liền đất nước, từ Mục Nam quan đến mũi Cà Mau. Tại vì chiếc cầu nhỏ Hiền Lương tám năm nay vă’ng bóng người qua, nên chúng ta gặp nhau mà ứa nước mă’t. Nhưng “Chí ta đã quyết, lòng ta đã đồng

- Sức ta đã mạnh, người ta đã đông” (1), nên chúng ta gặp nhau mà nở nụ cười.

Đoàn Đại biểu ruột thịt của miền Nam! Các anh sẽ mang về Nam bộ chúng tôi những khu công nghiệp, những nông trường, những nhà máy, những hợp tác xã, những nhà trẻ, trường học, những khu tự trị Tây Bă’c, Việt Bă’c, những sáng chế phát minh, những tập thơ và quyển tiểu thuyết, những tiết mục văn công và những bức tranh..., những thành quả lao động ở nửa quê ta; đó là của chung cả nước, xin đồng bào miền Nam hưởng với chúng tôi. Xin các Đại biểu mang những cặp mă’t của chúng tôi, đã ánh lên như thế nào khi gặp các đại diện của miền Nam yêu quí, đã quă’c lên như thế nào khi nghe các đại biểu kể lại một lần nữa những tội ác của quân Mỹ - Diệm, đã trầm xuống như thế nào khi nhận những lời thăm hỏi của đồng bào trong ấy qua các Đại biểu truyền đạt; chúng tôi gửi những con mă’t, ý còn muốn nói chúng tôi giữ sự thống nhất của tinh thần, tình cảm, của lịch sử, giang sơn từ Bă’c chí Nam như giữ con ngươi của mă’t. Đoàn Đại biểu hãy mang về, mang về, mãi mãi không hết, đặng vui lòng, cho phấn khởi đồng bào ruột thịt trong ấy: bởi vì chúng tôi yêu không cạn, nhớ không ngừng, và sáng tạo ra giàu có, ấm no và đẹp đẽ mãi mãi không ngừng.

Qua Đoàn Đại biểu, chúng tôi hôn miền Nam; chúc các anh sức khỏe, các anh phải khỏe lă’m, dẻo sức lă’m mới đi thăm hỏi, chuyện trò cho hết được. Đâu đâu cũng đòi hỏi các anh. Chúng ta có nhau trên đường chiến đấu.

22-10-1962
(1) Lời Hồ Chủ tịch gửi đồng bào ngày Tết kháng chiến đầu tiên
(1947).

THƯ GỬI THÀNH ĐỒNG

Nă’ng hè să’p sửa chói lọi. Tôi nhớ nă’ng trên đồng ruộng rộng mênh mông Nam bộ, chỉ có những hình cây xanh lớn, chỉ có dáng những cây rơm vàng to tát in lên nền trời; tôi nhớ nă’ng trên sông Cửu Long nước chảy khổng lồ, cuồn cuộn ánh sáng trôi; tôi rất nhớ nă’ng trên cửa biển Qui Nhơn của tôi, trưa hè chỉ có mặt trời đùa giỡn chuyện trò tay đôi với sóng dâng trào bát ngát. .. Ôi ánh sáng ở miền Nam, ánh sáng của miền Nam, mặt trời ở đây đẹp nhất trên nước ta, mùa hè mặt trời trị vì lộng lẫy... Tháng bảy là giữa mùa hè, tôi nhớ mặt trời chói lọi miền Nam, một mặt trời tròn vành vạnh như chân lý, đỏ thă’m rực rỡ, truy kích bóng tối đến tận những nơi nó lẩn trốn. - Nói mặt trời, thật ra là nói nhân dân miền Nam; mặt trời nhân dân miền Nam mọc rực rỡ hơn bao giờ hết và lên càng ngày càng cao vút trên đỉnh trời. Máu của nhân dân miền Nam đổ trong gần hai chục năm nay đã hóa thành bước đi của mặt trời cách mạng, mặt trời của cách mạng đang chiến thă’ng! Nhân dân miền Nam nước ta! Đất nước có được nhân

dân ấy nhất định vẻ vang, nhất định không bao giờ bị

că’t chia với miền Bă’c. Kẻ địch biết giá vô cùng đă’t của mỗi tấc đất do nhân dân miền Nam giữ gìn! Đất của các má, các má ơi; ai giữ đất giỏi cho bằng các má! Các má đẻ con ra, nuôi con khôn lớn, con là núm ruột của mẹ, thì đất cũng là núm ruột của mẹ, mẹ phải giữ đất giữ nước cho con cháu sinh sống mãi mãi. Ở miền Nam, từ những ngày Nam kỳ khởi nghĩa, bà má Hậu Giang đã thành anh hùng ca trong thơ Tố Hữu, đã từng nấu cơm cho du kích, giặc Pháp đến thấy nồi cơm to, tra hỏi, má đã đành bị giặc giết, chứ không hề chịu cung khai; các má bây giờ dẫn đầu đoàn quân chính trị chống Mỹ, chống nguỵ; ngồi trên xuồng đi đấu tranh, các bà má vẫn điềm nhiên ngoáy trầu ăn. Bà má ở Long Châu Sa đốt cây rơm duy nhất của mình dành để nuôi đôi bò, và chạy ra đốt đồng, đặng cho máy bay địch bị khói mù mịt, không bă’n được anh em tự vệ; bà má ở Quảng Nam chồng chết vì cách mạng ở trong tù Pháp thuộc, lo nuôi con; con lớn đi kháng chiến, lo nuôi cháu; cháu nội duy nhất vừa lớn lên, vui lòng cho cháu đi giải phóng quân; bà má ở một xóm kia bình tĩnh ngồi trên chiếc ghế dưới có đặt một khẩu trung liên, dụ quân giặc vào ăn dưa hấu để cho quân ta quét gọn; những bà lão sáu mươi sớm mai xách theo giỏ trầu, mang theo nă’m cơm, vác rựa cố theo con cháu đi đốn tre, chiều cùng vác những tre về để vót chông. Có bà cụ ở địch hậu đã như chuối chín cây, mă’t lòa hẳn không trông thấy, đang đêm vẫn đòi dă’t đi gặp giải phóng quân. Đến nơi, cụ giơ hai bàn tay xương xẩu sờ lên mặt từng đứa con, cụ đưa tay đo cả chiều cao của mỗi đứa, cụ mừng thấy các con mập khỏe chứ không như bọn địch tuyên truyền. Khi các anh giải phóng ra đi, bà cụ lòa dọi đường cho các anh, dặn theo: “Mấy con nhớ đi vòng qua bụi tre xóm trên. Đi thẳng thì đụng nhằm đồn. Cũng đừng đi về phía mấy ngọn đèn, bọn điệp nằm vùng nhiều lă’m...”. Đó là ánh sáng từ trái tim soi ra, đó là sự sáng suốt vĩnh viễn của Nhân dân. Thưa bà con muôn vàn thương yêu kính trọng ở miền Nam! Người viết bài này lại làm cái việc kể lại câu được câu chăng với bà con những chuyện mà chính bà con biết rõ hơn trăm lần, và biết nhiều gấp ngàn vạn lần, những chuyện dũng cảm mà chính bà con làm hằng ngày. Những chuyện ấy đến với đồng bào ở miền Bă’c, thì làng xóm đỏ đèn đỏ lửa mà nghe, thì nhà máy, trường học, cơ quan mở rộng cửa như đón gió nồm nam thổi tới. Những gương anh dũng tuyệt vời của đồng bào miền Nam như sang máu đỏ cho đồng bào miền Bă’c, mỗi người đăm chiêu cúi đầu suy nghĩ, rồi ngẩng đầu vô hạn tự hào. Tôi chỉ mới nói trước tiên đến các má, còn các ba, còn các nam nữ thanh niên, còn các em nhỏ! - “Đây nè! Con tao đây. Tao nuôi nó lớn khôn rồi đó. Bây giờ tao giao lại Mặt trận cho nó đi giải phóng quân. Nếu cách mạng thiếu gạo lúa, thì lấy theo gạo lúa cho nó ăn. Còn về súng ống, thì cứ lo cho nó tập tành đi, rồi ba má sẽ có cách lấy súng địch đem đến cho nó ra trận!” Đó là lời một ông cha đưa con đến, nói với cán bộ. Thật là cởi mở, gan dạ, hào hùng! Thật là miền Nam nước Việt! Và cái lứa tuổi mười bảy, mười chín trẻ trung hơn hớn, họ như lúa sạ trổ cho kịp với nước lớn dâng lên, gió thời đại thổi, nhiệm vụ lịch sử đòi, họ vào giải phóng quân, họ dũng cảm như ông, như cha đã dũng cảm! - Và đến các cháu mới lên chín, mười, cũng đã biết canh gác, báo tin cho cán bộ; lớn hơn vài tuổi nữa, đã biết gây thiệt hại cho địch, đã biết đánh giặc. - Một nhân dân như thế, một nhân dân gồm cả những cô con gái, khi được bầu vào ban chỉ huy tự vệ xã, viết thư ra báo tin mừng cho người chồng chưa cưới tập kết ở Bă’c, cuối thư còn chép câu ca dao: “Sông dài cá lội biệt tăm - Phải duyên chồng vợ ngàn năm vẫn chờ”, những cô con gái, những người vợ thạo tất cả các công việc làm ăn như đàn ông, lại còn vót chông, cầm súng, khi phá ấp chiến lược thì cuốc khỏe hơn ai hết, dù cho vì có chồng đang ở miền Bă’c mà bị địch bă’t, tra khảo nát cả mình mẩy, cũng không hề nao núng; một nhân dân, phải, gồm có những người đàn bà chung thủy, son să’t, “Anh à! Chúng ta xa nhau đã chín năm rồi, lâu hơn Vân Tiên Nguyệt Nga chỉ xa nhau có sáu năm; gần bằng Thoại Khanh và Châu Tuấn xa nhau mười năm...”, một nhân dân gồm có những người chồng kiên cường xứng đáng với những người vợ như thế, một nhân dân mà đêm khuya mẹ mở ảnh cha cho con xem, đến khi con 17 tuổi, con đã biết đi biểu tình chống Mỹ - Diệm, mẹ mới đưa thư từ và bưu thiếp của cha cho con đọc, và chỉ dẫn địa chỉ, bảo con viết thư cho cha, một nhân dân có những tình người, những cương thường sâu să’c đẹp đẽ như vậy, - nhân dân ấy nhất định đạp lên trên đầu của Mỹ, của nguỵ mà bước, nhân dân ấy vọt vọt đứng lên ngang tầm lịch sử; Ấp Bă’c, Đầm Dơi, Lộc Ninh, Chà Là, Thạnh Phú... đã chiến thă’ng, sẽ còn chiến thă’ng nữa; một Điện Biên Phủ trường kỳ đang diễn ra ở miền Nam, sẽ dẫn đến một chiến thă’ng vẻ vang chưa thể nào tưởng trước được.

Tôi thương yêu, kính trọng, cúi đầu chào hỏi, ôm riết vào cánh tay nhân dân ấy! Đang ở xa xôi, công tác trên miền Bă’c, tôi kính cẩn giơ hai bàn tay qua sông Hiền Lương, sờ những nét mặt thương yêu quí trọng của đồng bào, đây là xương thịt, là máu mủ của tôi! Đây là trí thông minh, chí kiên quyết, đây là khoa học sinh động, biến hóa của sự võ trang tự vệ, của sự căm thù và diệt địch, từ hầm chông, bẫy đá, đến súng trường săn trực thăng, đến những cuộc chớp nhoáng hạ đồn. - Thưa má Bảy ở Mỹ Tho, con xa má đã đúng 20 năm, con đã về nhà má ở vườn, cùng với các anh con bốc đất dưới lòng mương đă’p lên gốc những cây dừa, má đã nấu cơm cho con ăn với khô tra(1) nướng, con được tin má đã già nhiều nhưng còn khỏe mạnh; má suốt đời đã giữ vững, chồng bỏ đi theo vợ hai, má ở vậy nuôi các anh con từ bé bỏng đến nên người, em Linh, trai út của má, hiện đang làm kỹ sư ở Nhà máy cơ khí Hà Nội, chúng con đến thăm nhau luôn. - Và em Nhơn, anh biết em đang công tác ở Bến Tre, quê Thới Thuận của em cũng oanh liệt như mỗi mảnh đất của tỉnh em; chà, người em kết nghĩa của anh gầy quá, nhưng mà dai sức đến kỳ lạ! Không hề đau ốm bao giờ; nhỏ vóc, nhìn yếu ớt như em, có ai ngờ đã bị giặc Pháp đày ra Côn Lôn vì hoạt động giữa học sinh; ở tù Côn Đảo, em còn bị nhiều lần bă’t bỏ xà-lim, vì trong tù, em đấu tranh như thép! Được trao trả từ ngày Hòa bình, em lại chống Mỹ và tay sai cho đến bây giờ! - Em Ứng, em đã hy sinh rồi, Mỹ-nguỵ đã giết em vì em là cán bộ thanh niên; đồng bào hiện nay đang thă’ng địch trả thù cho em đó. - Và, hỡi quê ngoại Bình

(1) Khô tra: Cá tra phơi khô.

Định của tôi! Hiện giờ hài cốt của bà ngoại tôi đang ở trong quê, và mộ của má tôi đang ở gần Hà Nội; với tôi, một dây ruột thịt chạy trong lòng đất từ Bă’c vào Nam.

Kính thưa đồng bào miền Nam yêu quý! Trong phong trào ở miền Bă’c mỗi người làm việc bằng hai để đền đáp đồng bào miền Nam ruột thịt, tôi nguyện xin cúc cung tận tụy công tác, sáng tác, và muốn thế, tôi phải căm Mỹ-nguỵ và yêu miền Nam với Tổ quốc vô tận vô cùng! Ngày đêm không nghỉ, hận thù không chấm dứt, tình nghĩa chẳng lạt phai, tâm hồn tôi không một phút xa rời miền Nam tiền tuyến. Quân Mỹ sẽ cút khỏi miền Nam nước ta! Bọn nguỵ sẽ tan xác pháo, biến như bọt nước!

Mặt trời tháng Bảy, mặt trời miền Nam chiếu sáng rực rỡ. Thành đồng Tổ quốc vững chãi không một sức lực phản động nào có thể lay. Thành đồng bă’t móng từ trong ruột đất quê hương. Thành đồng tựa trên ngực của tất cả chúng ta.

26-6-1964

CHÚNG TỞM ĐẾN TẬN CÙNG RUỘT NÓ

“Tôi vốn biết rõ cảnh nghèo khổ: bộ mặt xanh xao thiếu máu và trơ xương của nó với tôi đã quen thuộc... Nhưng cảnh nghèo khổ của Ixt Xai-đơ(1) lại khủng khiếp vượt xa tất cả những cảnh tôi đã trông thấy”. “Thành phố đông nghịt những trẻ em... Từng đàn, chúng phủ kín mặt đường... Cho đến một giờ, hai giờ sáng và khuya hơn nữa, chúng vẫn bới tìm trong đống rác như những vi trùng khốn khổ của bệnh nghèo đói... Và dường như người là những con dòi... ”. - Những câu văn của Maxim Goocki, như những ấn tượng, những ám ảnh khiến tôi phải thuộc. Trước kia, cùng trong một thứ xã hội phong kiến với nhau, Nguyễn Du từ Việt Nam sang Trung Quốc đã nói: “Cứ tưởng đất Trung Nguyên mọi người đều no ấm - Ngờ đâu Trung Nguyên cũng có những người khổ thế này”. Maxim Goocki từ thuở nhỏ đã thấy, nếm, sờ còn thiếu cái gì là cảnh khổ dưới xã hội Nga hoàng, thế mà Goocki sang Mỹ sau năm 1905, đến thành Nữu Ước,

Nơi vàng uống máu, thành con quỷ,
(1) East Side: Khu phố miền Đông, khu dân nghèo của Nữu-ước.

Goocki đã phải chịu thua! Những nghèo khổ mà Maxim Goocki chứng kiến và mô tả ở khu thợ thuyền tại đây, vào khoảng sau năm 1905, đã thành một bức khă’c nổi, chạm chìm, chạm khă’c cái phần lịch sử đau thương, tủi nhục của nhân loại! - Những em bé Mỹ nhặt lấy những lá rau đã thối một nửa, ngốn ngấu ngay tại chỗ; hễ chúng vớ được một cùi bánh mỳ đã mốc, là chúng nhảy xổ vào nhau... Cái xã hội tư bản chủ nghĩa ở Mỹ đã có những cảnh điển hình như thế đấy, mà Goocki đã hóa thành Đăngtơ(1) thứ hai, vẽ cảnh địa ngục trần gian!

Năm 1955, vừa về tiếp quản thủ đô Hà Nội, chúng ta đã kỷ niệm 100 năm ngày tập thơ “Ngọn cỏ” của nhà thơ tiến bộ Mỹ Walt Whitman ra đời. Một tập thơ mà một thế kỷ sau cả thế giới tổ chức cuộc kỷ niệm, tất là ưu tú biết bao! Ấy thế mà năm 1855, cái xã hội đô-la Mỹ đã tiếp đón thơ Whitman như thế nào? Tập thơ in ra 800 quyển, nhà thơ phải tự xuất bản lấy, đem gửi bán ở mấy hiệu sách, nhưng vẻn vẹn chỉ bán được có một quyển. Các hàng sách yêu cầu tác giả rút về cho khỏi bận cửa hàng. - Khi Whitman sức đã yếu, ông đã phải đi làm ở bộ Nội vụ. Tên bộ trưởng Nội vụ, một hôm hay tin rằng trong bộ của y có một thi sĩ “nguy hiểm”. Một buổi tối, y tò mò lục soát các bàn giấy, thấy một tập “Ngọn cỏ” ở bàn của Whitman, bèn đem về đọc. Hôm sau lập tức thải hồi Whitman! Bạn hữu ông tìm chỗ làm khác cho ông ở bộ Tài chính, bộ trưởng Tài chính cũng cho là “thi sĩ nguy hiểm”, không nhận! - Các Mác trước đây đã từng nói: xã hội tư bản chủ nghĩa khinh miệt văn nghệ, và

(1) Dante (thế kỷ 14) nhà thi sĩ lỗi lạc người Ý ở thế kỷ 14, viết bản
thơ kiệt tác Bi kịch thần thánh có tả những cảnh địa ngục.

đặc biệt khă’c nghiệt với một số ngành nghệ thuật, ví dụ như thơ. - Những nhà thơ chúng tôi, ngoài cái thù ghét chung của nhân dân ta đối với đế quốc Mỹ, còn riêng căm giận cái xã hội tư bản chủ nghĩa Mỹ, từ trong bản chất thi sĩ của chúng tôi!

Tôi viết lại những sự việc từ năm 1855, để thấy cái xấu xa của xã hội tư bản Mỹ như một cái tội tổ tông,

Chúng tởm đến tận cùng ruột nó
Đê nhục làm thành bữa chúng xơi(1).

đế quốc Mỹ đã biến thành phát xít, hiện nay can phạm những đê hèn, những tội ác làm ô danh con người! Kennơđi tổng thống hiện nay, thích nhảy ngồi lên trên mặt bàn, ngổ ngáo như một găng-tơ, đang cầm đầu một lũ gian ác vào bậc nhất, hòng đẩy thế giới đến mép vực chiến tranh. Đế quốc Mỹ công khai xâm lược miền Nam nước ta, mở một cuộc “chiến tranh không tuyên chiến” tàn sát đồng bào ta ở trong Nam; nă’m gáy bù nhìn Ngô Đình Diệm làm lên Khuyển Ưng đă’c lực nhất, đế quốc Mỹ không từ một tội ác nào mà không phạm. Đế quốc Mỹ coi một trăm tấn bom dội xuống tỉnh Quảng Ngãi như một việc nhẹ nhàng, bởi chúng thử bom nguyên tử ở Thái bình dương, còn giết hại những ba triệu trẻ em mới đẻ và trong thai trên Trái đất kia mà! Không ăn được thì đạp đổ, chúng hòng thử bom hạt nhân trên cao, hòng đầu độc khoảng không vũ trụ mà chúng sợ Liên Xô chinh phục được. Chết từ trong bản chất, bị kẹp giữa gọng kìm của lịch sử: nhất định chủ nghĩa xã hội thay thế chủ nghĩa tư bản trên toàn thế giới, đế quốc Mỹ

(1) Thơ Petôphi.

khoái chá gieo cái chết, thở ra cái chết. Chúng lấy đất miền Nam nước ta làm chỗ dụng võ, cố vá víu sự rách nát của chúng, lửa càng tàn, càng phồng mồm trợn mă’t thổi lên cho cháy! Bọn Mỹ - Diệm tái diễn những cảnh mà Nguyễn Trãi đã tố cáo trong bài Đại cáo bình Ngô:

Dẫu loài râu bọ cỏ cây khôn bề rảnh sống, Đến kẻ góa bụa cùng khổ khó nỗi yên thân... Vă’t lấy máu mủ sinh linh, làm béo mồm

quân kiệt hiệt, Bày đủ công trình thổ mộc, để xây phủ đệ

công tư... ... Múc cạn nước Đông hải, không đủ rửa

tanh nhơ, Đẵn hết trúc Nam sơn, chẳng dễ chép tội ác... Gần đây nhất, ngày 19 tháng sáu 1962, Mỹ đã chở lần đầu tiên và đã lái loại xe bọc să’t lội nước kiểu mới, chúng chỉ huy bọn Diệm thí nghiệm hỏa lực của xe và vũ khí trên xương thịt đồng bào ta và trên đất nước láng giềng Căm-pu-chia; Đài Sài Gòn khoe đã giết được hơn một trăm “Việt cộng; má Nguyễn Thị Hòa nói: ”Chính quyền gì mà cứ nhè dân lành mà chém mà giết! Người lương thiện rõ ràng mà đem mổ bụng rồi lấy gan nhă’m rượu!..." Chúng ta nay, đứng trước cơn lồng lộn hăng máu cuối cùng của đế quốc Mỹ và bọn Diệm, tiếp nhận truyền thống căm thù yêu nước từ thời Nguyễn Trãi và trước, và sau, chúng ta còn có cái khí thế hùng cường của thời đại đào mồ chôn lũ đế quốc. Những chiến sĩ, liệt sĩ cộng sản trước Cách mạng Tháng Tám đã từng cười ngang nhiên trước gươm súng của địch; nhưng cái nụ cười có thể hồn nhiên như hoa tươi của Lê Quang Vịnh và “tiểu đội anh hùng” (theo lời thơ của Tố Hữu) trước án tử hình của Mỹ - Diệm, là sản phẩm của một phong trào, một khí thế như vũ như bão hiện nay.

Ở miền Bă’c nước ta đang có phong trào “những ngày đấu tranh thống nhất”. Bă’t đầu từ Nhà máy xe lửa Gia Lâm (Hà Nội), với Ngày thứ sáu đấu tranh thống nhất, nay đã có Ngày thứ bảy đấu tranh thống nhất ở Đoạn đầu máy Hà Nội, và ở các công trường thuộc Công ty Kiến trúc khu nam (Hà Nội); Nhà máy Cao su Hà Nội đã có Ngày thứ ba, các xí nghiệp công tư hợp doanh sửa chữa ô tô Hải Phòng đã có Ngày thứ tư, Nhà máy cơ khí Hồng Gai đã có Ngày thứ năm, cũng đều là đấu tranh thống nhất.

Trước đây, trong lịch sử đã từng có một tên hoàng đế La Mã điên loạn, bảo nấu vàng chảy ra nước và đổ vào cổ họng nó. Bọn đầu sỏ bóc lột thống trị xưa nay đều là bọn khát vàng, bọn uống máu của người lao động. Bọn Mỹ - Diệm còn uống máu ăn gan người. Chúng ta chẹn cổ chúng nó. Cuộc võ trang tự vệ thiêng liêng của đồng bào ta ở miền Nam nhất định sẽ thành công.

27-6-1972

CHÚNG TÔI ĐÃ ĐÈ LÊN THÁC DỮ

(1)

.

Những ngày đầu tháng 12 năm 1965, tôi đã về tỉnh Hưng Yên, và trong ba ngày ba đêm ở đó, tôi đã nói chuyện về thi hào dân tộc Nguyễn Du ở năm huyện, xã và trường học khác nhau; đêm thứ nhất do Ty Văn hóa tỉnh tổ chức trong một đình làng, hôm ấy đã bă’t đầu một đợt gió mùa đông bă’c, mưa xuống lầy lội các đường của thôn quê, rét căm căm, trời tối, lại phải qua một chuyến đò ngang mới tới địa điểm nói chuyện; ban tổ chức và diễn giả cảm thấy vui mừng nếu được một trăm người đến dự buổi kỷ niệm Nguyễn Du này. Hai ngọn đèn măng sông thă’p treo lên, lư trầm được đốt lên nghi ngút, và thực tế đã có ba trăm người đến dự, từ một vòng từ mười lăm đến hai mươi kilômét, vai còn rớt nước mưa, hai ống quần còn xă’n lên, chân dính bùn! Và khă’p nơi trên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đang kháng chiến chống Mỹ, những buổi bình thơ Nguyễn Du được tổ chức: ở Hà Tĩnh, quê hương của nhà thơ, đang bị những trận oanh tạc gă’t gao của máy bay Mỹ; ở Nhà Hát lớn thủ đô Hà Nội; ở trong Văn miếu có hai nghìn

(1) Bài viết cho một hãng Thông tấn nước anh em.

năm trăm người dự; ở trong rừng các sinh viên đại học Bách khoa sơ tán về xây dựng trường sở, ngồi nghe thơ Nguyễn Du sát cánh với đồng bào miền núi, chung quanh một ngọn lửa trại bập bùng...

Sức mạnh của chúng tôi ở đó, ở lòng yêu Tổ quốc, yêu chính nghĩa, ở sự dũng cảm bất khuất; thực chất của sức mạnh chúng tôi ở từ đáy thẳm tâm hồn chúng tôi đưa lên; yêu thơ, yêu cái đẹp một cách thiết tha, và bă’n rụng máy bay Mỹ một cách kiên cường, với chúng tôi là một. Một năm qua, kể từ ngày 7 tháng hai năm 1965, đế

quốc Mỹ ném bom Vĩnh Linh và sau đó “leo thang” ở miền Bă’c, cùng với tăng cường quân đội ào ạt ở miền Nam; ai cũng thấy cuộc chiến tranh này là chiến tranh của Mỹ. Một năm đầy sự kiện quyết liệt, tiếng bom đạn Mỹ nổ, tiếng máy bay Mỹ gầm rít trên đất nước chúng tôi, nhưng cũng là một năm chúng tôi vượt được những thử thách lớn, chúng tôi đã đè lên được ngọn thác dữ.

Những thă’ng lợi ở cả hai miền Nam, Bă’c đã làm cho Mỹ khá lúng túng, bị động. Và trong những ngày cuối năm 1965, dường như trong đất nước của chúng tôi đã tích lũy được một năng lượng mới, lớn, khác hơn mọi năm trước, có thể làm bật ra một mùa xuân 1966 đầy nhựa mạnh mầm tươi.

Ở miền Nam Việt Nam, đế quốc Mỹ nghĩ rằng, với sự tăng số quân xâm lược lên 18 vạn, chúng có thể tạo thành cái tuyến ven biển rồi chiếm dần lên Vùng giải phóng. Chúng “rêu rao” về sự thất bại của “Việt cộng” trong mùa nước và khả năng đánh mạnh của chúng trong mùa khô. Mỹ đưa thêm quân vào thì Việt cộng phải lùi lại đánh du kích nhỏ, đánh rồi chạy. Nhưng sự thật ngược lại hẳn, quân Giải phóng miền Nam đã tiêu diệt hơn 40 tiểu đoàn quân Mỹ. Sự đoàn bộ binh số 1
của Mỹ bị đại bại ở Dầu Tiếng; sư đoàn không vận số 1
của Mỹ đại bại ở Pleimer; lính thủy đánh bộ Mỹ bị thiệt hại ở Nam Trung bộ; ngay ở giữa Sài Gòn, bom nổ phá tòa nhà khách sạn Métropole 7 tầng, làm chết và bị thương 200 phi công lái máy bay phản lực Mỹ; và đây là những chiến công của những thanh niên, công nhân, lao động và học sinh Sài Gòn. Đế quốc Mỹ thua đau ở miền Nam vì toàn dân miền

Nam đánh lại chúng. Người ta đã thấy cái cảnh cả một chi đội xe bọc thép M.113 của Mỹ mới nghe súng trường của quân du kích đã vội vàng quay ngay 180 độ rú ga cút chạy, có chiếc lộn nhào xuống ruộng, chổng xích lên trời. Ở tỉnh Bình Định, có những nguỵ binh ngồi trên chiếc xe M.113, vừa đi vừa lấy tay làm loa, gọi: “Xin thưa các anh Giải phóng, chúng tôi chỉ đi tiếp tế thôi, chúng tôi không dám làm gì các anh đâu, các anh đừng bă’n chúng tôi!”... - Khi đã không còn chính nghĩa, thì những đội quân đầy đủ vũ khí nhất cũng làm mồi cho cái sợ! Ngược lại, ở trên một mảnh đất đang chiến đấu cho tự do, công lý, thì đến loài vật cũng hóa hiên ngang. Các hãng thông tấn nhiều lần đưa tin những tên lính Mỹ bị trâu húc cho lòi ruột. Một lính Mỹ ở một đại đội thuộc tiểu đoàn I, Trung đoàn bộ binh số 16, nói: “Tôi biết là chúng cảm thấy tôi sợ chúng. Mỗi khi gặp chúng đi qua đường, tôi thấy mă’t chúng cứ trừng trừng nhìn tôi”. Không những là trâu, đá cũng nhìn chúng bay với những con mă’t im lặng và đáng ghê sợ. - Trên miền Bă’c Việt Nam, tôi đã đi hai tháng ở khu Bốn, nơi tuyến lửa bị đế quốc Mỹ oanh tạc nhiều nhất cũng là nơi có thể nói là chưa bao giờ phong trào cách mạng, thành tựu cách mạng cao như hôm nay, không những hạ được nhiều máy bay địch nhất, đập tan được chiến tranh phá hoại của địch, mà trong sản xuất, trong đời sống, sự lớn lên của con người thật là nhanh chóng trước đây chưa ngờ tới. Năm nay, Vĩnh Linh được 18 tạ rưỡi lúa bát một héc-ta, trước đây đất này chỉ được bảy, tám tạ. Trong 18 tạ rưỡi lúa bát ấy, có rất nhiều mồ hôi và cũng không phải là không có máu. Huyện Hương Khê tỉnh Hà Tĩnh được mùa trong khói lửa. Huyện Nghi Lộc tỉnh Nghệ An có những làng gồm toàn đất cồn cao cát bạc; hợp tác xã số 6 ở xã Nghi Trung đã lấy bùn trộn với cát, từng đoàn xe cút kít đi xa 8 ki-lô-mét chở bùn từ sông Cấm về, tấp nập từ lúc gà mới gáy đến lúc trăng đã lên cao; họ đã làm cho mỗi mẫu ruộng đất cát dày được 8 cen-ti-mét bùn, và năm nay họ lấy được từ một héc-ta 21 tạ thóc!

Ở các tỉnh khác của Bă’c bộ, thì tỉnh Vĩnh Phúc được liền năm vụ mùa từ 1960 đến 1965; huyện Ứng Hòa tỉnh Hà Tây được mùa nhờ tích cực trị bệnh lúa vàng lụi; những huyện đạt 5 tấn thóc một héc-ta trên miền Bă’c rất nhiều. “Thời gian ủng hộ chúng ta”; nước, phân, cần, giống ủng hộ chúng tôi “ăn no đánh thă’ng”!

Đầu tháng 1-1965, đi thăm Liên Xô về, tôi ngồi trên máy bay nhìn xuống cánh đồng Bă’c bộ cỏ cây xanh tốt, lúa chín vàng rực, và những kênh, những mương thủy lợi lớn và thủy lợi nhỏ tia đi khă’p nơi; một lưới nước bạc phối hợp với những bờ vùng bờ thửa mới đă’p ân ái bủa ôm lấy đất ngàn đời của chúng tôi , làm cho đất trẻ lại và nhuỵ nhàng như một thiếu phụ sẵn sàng sinh sôi nảy nở! Vừa thân yêu thương mến đất mẹ của tôi mà tôi rất nhớ nhung tuy chỉ mới cách xa có một tháng rưỡi, trên máy bay tôi thoạt ôn lại trong tâm trí những hình ảnh trìu mến của Tổ quốc của Lê-nin mà tôi vừa mới thăm. Mátxcơva, Lêningrat, Ôđessa, Irkoust, Brask, Kichinev, nông trường Ki-rốp (Moldavie)... tôi thấy mình mạnh thêm bởi những thành tựu kinh tế, bởi sự thă’ng lợi của kế hoạch 7 năm xô-viết hoàn thành; tôi thấy sự nối liền kỳ diệu giữa mũi tên tre với quả tên lửa! Cả một lịch sử tiến bộ của loài người đang tóm tă’t lại cùng một lúc trên Tổ quốc tôi; ở đây, tên lửa và tên tre phối hợp hay có thể nói là tựa vào nhau cùng đánh kẻ thù chung của chủ nghĩa xã hội, của văn minh loài người: đế quốc Mỹ. Să’p hạ cánh xuống sân bay Gia Lâm, điều kỳ lạ là tôi nhớ đất nước xô-viết hơn bao giờ hết: “Trăm ân, nghìn nghĩa, vạn tình”, như lời Hồ Chủ tịch nói, gă’n bó hai dân tộc Việt Nam Liên Xô; sự giúp đỡ hào hiệp của Liên Xô đối với nước Việt Nam là một cuộc sang máu cho nhau, dòng máu thă’m của Cách mạng tháng Mười.

Mặc dầu đang kháng chiến chống Mỹ, những ngày cuối năm nay vẫn có cái rạo rực ngàn đời của sự chuẩn bị cho mùa xuân; rạo rực ấy trước tiên từ ở trong thiên nhiên, mùi của lá cây, hương của hoa, màu să’c của đất nước, truyền sang cho con người; những cánh tay làm việc kích thích hơn, và chúng tôi vẫn nghĩ đến cái Tết dân tộc ngày 21-1-1966 sẽ đến với chúng tôi. Dù không được đầy đủ bánh kẹo, thịt và bánh chưng chăng nữa, tâm hồn chúng tôi vẫn cứ vui như Tết! Hơn 820 chiếc máy bay Mỹ hạ trên miền Bă’c, những chiến thă’ng vang dội ở miền Nam, cái thế chiến thă’ng của chúng tôi cho chúng tôi niềm vui bát tận ấy. - Bốn triệu thanh niên xung phong chống Mỹ được tổ chức đem máu trẻ của họ đến khă’p nơi trên những tuyến đầu; các Anh hùng chiến sĩ miền Nam ra thăm miền Bă’c; mỏ than Hà Lầm khai thác hầm lò than dưới đất, tăng năng suất lao động trong bất cứ tình huống nào; Hải Phòng trang bị cơ khí nhỏ và đưa điện về phục vụ sản xuất ở nông thôn; phụ nữ ở Ninh Bình làm rất nhiều nhà tă’m riêng cho phụ nữ, để thêm sức khỏe mà nhận “ba đảm đang”; hai vợ chồng trẻ ở Thanh Hóa tranh nhau dùng khẩu súng trường bă’n máy bay Mỹ; hai bố con Quảng Bình tranh nhau đi tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ; chúng tôi tranh nhau phần hy sinh, phần cố gă’ng, chúng tôi tranh nhau ai ở sâu nhất trong lòng của Tổ quốc Việt Nam.

Hà Nội 22-12-1965

MỘT NĂM SAU

(1)

Chúng tôi lại chào mừng một năm mới nữa đến với nước Việt Nam đang chiến đấu chống Mỹ: chào Thời gian, kẻ đứng về phía chúng tôi!

Tháng 12 năm 1966 đã đánh dấu bằng những cuộc máy bay đế quốc Mỹ ném bom và bă’n phá thủ đô Hà Nội - bốn lần, từ 2 đến 14 -12-1966. Hàng trăm dân thường đã chết và bị thương; ba trăm gian nhà gỗ ở phố Phúc Tân đã cháy; nhiều nhà cửa, trường học, chùa chiền trong thành phố đã sụp đổ, hư hại. Đế quốc Mỹ không tìm ra được lối thoát nào mới, đã hát lại điệp khúc của cái chết. Trên đất nước Việt Nam tươi đẹp của chúng tôi, chúng nó đã đốt lại những mảnh đất bị đốt, chúng đã giết lại những người bị giết: ở trại phong Quỳnh Lập (tỉnh Nghệ An), năm 1965, Mỹ đã ném bom tung mộ những bệnh nhân hôm trước đã chết vì bom của chúng! Và bây giờ chúng đã chạm đến trái tim của đất nước chúng tôi. Mười ba máy bay giặc Mỹ đã rơi dưới trời Hà Nội, trong đó có chiếc máy bay thứ 1600 bị bă’n rơi trên miền Bă’c. Nhưng cuộc đấu tranh quyết liệt giữa cái sống và cái chết không phải chỉ có thế!

(1) Bài viết cho một hãng thông tấn nước anh em.

Đến cuối năm 1966, trên đất miền Nam, Mỹ đã đem vào một đạo quân xâm lược 47 vạn tên, cộng thêm 5 vạn quân chư hầu; cộng với 60 vạn nguỵ quân, thế là 14 triệu nhân dân miền Nam phải đương đầu với một đạo quân nhà nghề hơn một triệu! Mỹ đổ vào Việt Nam một nửa toàn bộ ngân sách quốc phòng của Mỹ. Những con số ấy tự nó nói cái ác liệt chưa từng có của sự xâm lược Việt Nam. Nhân dân Việt Nam tự mình phải gánh cái phần lớn của sức nặng đế quốc Mỹ đè lên thế giới.
- Cũng năm 1966, số máy bay Mỹ ở miền Nam lên tới hơn 3.000 chiếc, xe bọc thép tăng gấp ba lần, số đại bác tăng gấp ba lần, số bom đạn tăng ba lần năm 1965; có những vùng, tính cả người già và trẻ con mới đẻ, bình quân trong năm 1966, mỗi đầu người phải chịu hàng chục trái bom và hàng trăm phát đại bác của đế quốc Mỹ. Lửa của chúng đốt trụi những xóm làng, máy bay của chúng kéo dài những cái đuôi chất độc rải xuống đồng ruộng xanh tươi miền Nam.

Nhưng cái chính là ở đây: năm 1966, số quân Mỹ bị diệt nhiều gấp năm lần năm 1965. Cái năm mà dân tộc Việt Nam chịu tai họa xâm lược lớn nhất lại cũng là một năm vĩ đại nhất: chẳng những chúng tôi không bị Mỹ đè bẹp, mà còn chủ động tiến công quân Mỹ. Và bây giờ kẻ kêu ca thất bại là Mỹ chứ không phải nhân dân Việt Nam; các báo Mỹ nói: vấn đề của Mỹ hiện nay không phải là thă’ng trận, mà là tính cách để chịu thua nhiều hay thua ít! Qua thực tiễn, nhân dân miền Nam đã rút ra được kết luận vô cùng quan trọng, là mình chă’c chă’n có thể đánh thă’ng quân viễn chinh Mỹ và bọn tay sai của chúng. Trong vùng giải phóng được tiếp tục mở rộng ra, nhà trường, bệnh xá, câu lạc bộ mọc lên, tiếng nhạc, tiếng hát rộn ràng thôn xóm. Trường hội họa giải phóng miền Nam đã gửi ra những ký họa, bức tranh trưng bày ở Hà Nội, và được các họa sĩ nổi tiếng cả nước khen nét vẽ tinh tế, sinh động, đầy tinh thần của người chiến thă’ng.

Miền Nam đã hứa: - “Giặc Mỹ động đến miền Bă’c một, thì quân dân miền Nam sẽ đánh trả lại Mỹ gấp mười!”. Trừng phạt giặc Mỹ ném bom vùng đông dân phía Nam Hà Nội ngày 2-12-1966, rạng ngày 4-12 quân giải phóng Sài Gòn đã đánh phá dữ dội vào sân bay Tân Sơn Nhất, và vài giờ sau khi máy bay Mỹ ném bom vùng đông dân phía Bă’c Hà Nội chiều 4-12-1966, thì suốt đêm ấy cho đến rạng sáng 5-12, quân giải phóng Sài Gòn lại đánh sân bay Tân Sơn Nhất lần thứ hai, phá hủy nhiều máy bay, kho bom đạn, giết nhiều Mỹ. Và chiều hôm 14-12-1966, giặc Mỹ lại ném bom Hà Nội, là nguyên nhân của biển lửa ở miền Nam hơn một triệu lít ét xăng của Mỹ bị đốt cháy tại thị xã Tam Kỳ. Ở miền Bă’c, tính đến ngày 26-12-1966, 1615 máy bay Mỹ đã bị bă’n rơi. Việc đặt Phái đoàn thường trực của Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam mới đây ở Hà Nội là cụ thể hóa mối tình Bă’c Nam liền như khúc ruột.

Là hậu phương lớn cho cả nước Việt Nam đang chiến đấu, miền Bă’c nhìn chung đã được vụ mùa 1966. Tôi đã về thăm tỉnh Thái Bình khi lúa xanh hãy còn con gái, và thăm tỉnh Hưng Yên khi lúa chín vàng đã gặt ở ngoài đồng về. Thái Bình là một tỉnh ở ven biển, những người dân ở gần mép sóng luôn luôn thấy máy bay Mỹ từ ngoài biển bay vào đất liền; chúng ném bom xuống nhiều nơi trong tỉnh và đã phá vỡ cả một khúc đê ngăn nước mặn. Nhưng những người đã biết sâu să’c hơn ở đâu hết cái đói dưới chế độ cũ là những người có ý chí gang thép; họ đã nhanh chóng hàn lại đê vỡ, và hầu như toàn tỉnh đã đạt được năng suất 5 tấn một héc-ta; hợp tác xã Tân Hưng Hòa ở đây đã giỡ hết những đất bạc màu trên mặt hàng trăm mẫu ruộng, đem vùi nó xuống tầng sâu, và lấy đất còn tốt ở dưới sâu đưa lên mặt ruộng để cày cấy.

Tỉnh Hưng Yên ngày xưa 18 năm liền đê vỡ; cả huyện Khoái Châu phải đi ăn xin khă’p nơi; đến khi hạn thì bèo chết khô ở dưới đáy ao, và con đỉa đang bơi cũng nằm vă’t ngang qua mô đất, chết! Hưng Yên ấy bây giờ nhờ thủy lợi đang mơn mởn đổi thịt thay da; ở xã Nguyễn Quốc Trị mà tôi về thăm, người ta đang gặt rộ lúa mùa, thóc theo kênh ung dung về trên thuyền, máy tuốt lúa chạy rào rào, và trong phòng họp của xã, ánh điện mới về soi sáng những cờ danh dự treo trên tường, chữ thêu vàng trên nền xa-tanh đỏ. Cũng như ở các xã khác, các cuộc họp ở đây thấy phần đông là phụ nữ, họ “ba đảm đang” đặng cho chồng, cho con đi ra tiền tuyến. Tôi ra cánh đồng thăm chiếc cầu xi-măng mới qua sông máng cùng với chị Tỵ, người con gái 22 tuổi, quê ở đây, một chiến sĩ xuất să’c đã lao động trên 40 công trường thủy lợi của Hưng Yên; chị gánh nổi 70 kilô, nhưng người rất xinh, đi thoăn thoă’t, hai bím tóc như mun đánh ở trước ngực và sau lưng; người ta nhìn chị, thấy tương lai của đất nước này.

Chiều hôm đó, mấy em học sinh sống sót sau khi giặc Mỹ ném bom trường cấp hai Thuỵ Dân (Thái Bình) được chữa khỏi các vết thương, các em được lên thăm thủ đô Hà Nội; ông bộ trưởng Bộ Đại học Tạ Quang Bửu đưa các em đi thăm trường Đại học Bách khoa mà ông bảo là “ngôi trường của các em”. Trường này do Liên Xô xây dựng tặng các sinh viên Việt Nam, đứng soi gương rất đẹp xuống mặt hồ của Vườn hoa Thống nhất; các em lên tận sân thượng nhìn xuống toàn cảnh “lâu đài của các em”, bỗng nhiên trên trời rầm rầm bay qua những chiếc máy bay MIC-17 do phi công Việt Nam lái; trên mặt còn xanh của các em, máu bỗng lên hồng; các em quên tất cả để say mê nhìn theo những “máy bay của ta”; chí các em là ở trên trời, ở những cánh của phi công Việt Nam kia, các em thích nhất là chóng lớn đeo được súng đi đánh quân xâm lược Mỹ!

Chính ở các em được lấy lại từ dưới đất vùi ấy, sự sống đã thă’ng cái chết! Khă’p nơi trên đất Việt Nam, sự sống đang chiến đấu quyết liệt với cái chết, đang thă’ng cái chết. Năm mới báo hiệu sự thă’ng lợi của mùa xuân, của những chồi non từ trong thân cây, kiên nhẫn, cương quyết như một mỏ chim gõ vào vỏ cứng già, để bật ra trước khí trời và ánh sáng, làm lấy mùa xuân! “Khoa học mà không có lương tâm thì chỉ là sự sụp đổ của tâm hồn”, đế quốc Mỹ không có sáng tạo gì mới hơn là cái chết; chết chóc đối với chúng là thứ rượu độc mạnh đem đến một sự kích thích giả tạo trong các mạch máu già nua. Còn chúng tôi, chúng tôi phải nhìn nhiều , quá nhiều sự tang tóc, sự đổ nát giặc Mỹ gây ra, gieo ră’c trên đất nước chúng tôi, nhưng trái tim chúng tôi không hề chán nản khi nhìn những người chết, những nhà sập ấy. Chúng tôi nhìn tất cả những tàn phá bằng mă’t của một bà mẹ, bởi những tàn phá đó giặc Mỹ gây ra trên đất nước chúng tôi. Trong chúng tôi gă’n liền bà mẹ căm hờn và người lính chiến đấu.

Chị Nguyễn Thị Mải, công nhân, là tự vệ của một khu phố Hà Nội. Trong trận bom Mỹ chiều ngày 2 tháng chạp (1966), chồng chị là thợ ở xí nghiệp sửa chữa ô-tô tại Văn Điển đã hy sinh trong lúc cứu những đề án thiết kế kỹ thuật của nhà máy. Ở cách nhau 20 kilômét, chị chưa biết tin. Nhưng să’p tối vẫn chưa thấy chồng về nhà, lòng chị như lửa đốt. Khi lấy gạo để nấu bữa tối, tay chị bỗng nhiên run, nhưng rồi chị lại vục mạnh chiếc bơ lấy đủ số gạo như mọi bữa thường ngày. Tối hôm đó, bữa cơm gia đình thiếu chồng chị. Suốt đêm, chị không ngủ, lă’ng chờ nghe tiếng quen thuộc của cái xe đạp chồng chị dă’t về, ổ líp thường chạm vào xích kêu tanh tách. Nhưng chồng chị sẽ không bao giờ về nữa. Chị đi thăm mộ chồng ở nghĩa trang Văn Điển. Thế vẫn chưa đủ đối với đế quốc Mỹ! Trong trận bom ngày 14 tháng chạp, nhà của chị đã thành tro. Hai con nhỏ của chị đã bị cháy bỏng, chị cũng ngất đi. Đứng trước các nhà báo ngoài nước và trong nước, chị trỏ vào hai cháu nhỏ quấn băng phủ kín cả người, và nói: “Tôi sẽ làm việc, phụng dưỡng mẹ chồng tôi, nuôi dạy hai con tôi. Nhất định các con tôi sẽ thành người!”. Nhất định nhân dân Việt Nam sẽ chiến thă’ng giặc Mỹ. Chúng tôi có đủ sức mạnh để đối phó, không chút dao động trước mọi âm mưu địch. Năm 1967 nhất định sẽ không tốt lành gì cho giặc Mỹ hơn năm 1966. Máu chúng tôi rơi không những cho Tổ quốc Việt Nam, mà cho cả loài người. Chúng tôi là những con én báo tin xuân cho tất cả các dân tộc bị áp bức trên thế giới. Chúng tôi lấy sức mạnh và chiến thă’ng ấy ở đâu ra? Ở chủ nghĩa Mác - Lênin đã cho chúng tôi những tư tưởng đúng: đường lối chính trị, quân sự của chiến tranh nhân dân kỳ diệu. Ở lòng tin tưởng chă’c như núi vào Đảng mác-xít và Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu của chúng tôi. Ở truyền thống chống ngoại xâm lâu đời của dân tộc chúng tôi, ở sự gă’n chặt yêu nước và căm thù. Và ở sự ủng hộ quốc tế: chúng tôi cảm ơn Liên Xô, Trung Quốc, các nước xã hội chủ nghĩa và nhân loại tiến bộ đã giúp đỡ to lớn cho chúng tôi. Năm 1967 chúng tôi sẽ kỷ niệm trọng thể với tất cả tâm hồn mình 50 năm Cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại; cả thế giới đón mừng ngày hội lớn ấy đã mở kỷ nguyên mới cho lịch sử loài người; những chiến công mới vang dội của Việt Nam thă’ng đế quốc Mỹ xâm lược sẽ là cách của chúng tôi biết ơn tốt nhất đối với Cách mạng tháng Mười và người đã lãnh đạo cuộc cách mạng vẻ vang đó, Lênin vĩ đại.

Hà Nội 26-12-1966

CÁCH MẠNG THÁNG MƯỜI MỞ ĐƯỜNG LỚN CHO NHÂN LOẠI Kỷ niệm 40 năm Cách mạng tháng Mười

Những người văn nghệ Việt Nam, năm nay, chào mừng Cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại thành công đã bốn mươi năm. Có lẽ mỗi người chúng ta cũng nhẩm tính như Tố Hữu: “Liên Xô nở trước đời tôi ba tuổi”, và mỗi người nhìn vị trí của cuộc đời mình so với ngày 25 tháng 10-1957, ngẫm xem Cách mạng tháng Mười - và đến sau là Cách mạng tháng Tám - đã tái tạo đời mình như thế nào. Và mỗi chúng ta còn nhìn to rộng hơn. Muốn có một lòng yêu Liên Xô, yêu chủ nghĩa xã hội vững như núi, ră’n như thép, mà không một lời gièm pha, vu khống nào của bọn đế quốc và bọn phản động có thể lay chuyển, mà không một bước khó khăn nguy hiểm nào, không một vấp váp sai lầm nào của bản thân ta có thể làm cho mờ nhạt, hoang mang, thì mỗi chúng ta cần lấy con mă’t của lịch sử mà nhìn Cách mạng tháng Mười và sự thành lập Liên bang Xô viết. Càng là người văn nghệ, trong mỗi chúng ta càng mang cái tâm hồn cao cả của Nguyễn Du đau xót cho những khổ cực của kiếp người “Dãi dầu trong mấy muôn năm”, chúng ta càng phải cảm nhận sâu să’c rằng Cách mạng tháng Mười là kết tinh của cả lịch sử tiến hóa nhân loại; loài người đã phải ăn đày ở đọa trong nhiều chế độ người bóc lột, áp bức người rồi, mới tìm ra và vươn đến cái chế độ cuối cùng này. Phải, chủ nghĩa xã hội là cái kết quả tất yếu của lịch sử loài người. Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một bước nhảy vọt về chất lượng chưa hề có trong lịch sử, thay chế độ tự do tư hữu các công cụ sản xuất để tự do bóc lột người, bằng chế độ toàn xã hội sở hữu các công cụ sản xuất, và người không thể bóc lột người được nữa. Việc đó, những người văn nghệ muốn lă’m. Vì họ không có cái gì để mất, ngoài những xiềng xích mà phong kiến và đế quốc khoác lên trí tuệ và tài năng họ, hay những tật xấu mà chủ nghĩa cá nhân tư sản làm họ nhiễm phải. Mà họ được, thì cùng với công nông, họ có cả dân tộc, thế giới, và tâm hồn.

*
* *

Ngay những ngày đầu Cách mạng tháng Mười, các báo tư sản đã đăng những “tít” to: “Cách mạng Nga să’p sụp đổ!”, “Xô viết phá sản!”, “Lênin sửa soạn chạy trốn”, “Sự dã man của bôn-sơ-vích làm căm phẫn cả thế giới”; đến bây giờ bọn chúng cũng vẫn luôn luôn “hiện đại hóa” những lời cũ rích kia. Nhưng bốn mười năm đã qua và đã “ủng hộ chúng ta” nhiều lă’m. Chó cứ sủa và chó că’n nữa, nhưng đoàn người xã hội chủ nghĩa cứ đi và cứ đến. Từ chỗ không có một “tấc đất để că’m dùi”, giai cấp vô sản và nhân dân lao động trên thế giới, qua bốn mười năm nay đã có một phe xã hội chủ nghĩa hùng mạnh, liền nguyên một khối trên trái đất, từ Hà Nội đến Bá Linh, bao gồm gần 1.000 triệu người. Ngay khi một mình Liên Xô mới ra đời, đang còn trứng nước, mà liên quân 16 nước đế quốc và tư bản kéo đến đánh cũng không đánh nổi, phải cúp đuôi rút lui, huống chi bây giờ, chúng nó đừng có mong nhổ nổi bức trường thành của cả một phe xã hội chủ nghĩa gồm 13 nước. Cái gương nhãn tiền của nước bạn Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa mới ra đời từ tháng 10 năm 1949 đây thôi, mà mỗi năm, mỗi ngày, lớn lao mạnh mẽ vòn vọt; cái gương nhãn tiền của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chúng ta ra đời chỉ có gậy tầm vông, là làm nên Điện Biên Phủ, đã chứng minh rằng hàng trăm triệu quần chúng nhân dân đã thức dậy tự cầm lấy vận mạng mình, và những thứ “cường quốc”, “liệt cường” đế quốc nào cũng không có thể ngăn chặn nổi!

Bốn mười năm, có thể chỉ là một chốc lát trong lịch sử dài dặc của loài người. Mới ngày nào tất cả các nước thuộc địa và nửa thuộc địa còn phải tải một dòng vàng bạc và máu huyết bất tận về nuôi các “mẫu quốc” béo tròn; đế quốc Anh còn tră’ng trợn khoe rằng cứ trong năm đồng bảng mà nước Anh tiêu, thì có một đồng rút của Ấn Độ!... Nhờ Cách mạng tháng Mười và ảnh hưởng của Cách mạng đó, mà hệ thống của đế quốc và thuộc địa đang tổng tan rã; chỉ mới trong khoảng từ 1945 đến 1956, mà gần 1.300 triệu người, nghĩa là gần một phần nửa nhân số thế giới, đã giành được độc lập dân tộc!

Những người lao động trên thế giới càng ngày càng giác ngộ rộng và sâu; mỗi một ngày, những điều mà trước kia họ còn thấy lẫn lộn mù mờ càng sáng rõ phân biệt trước mă’t họ. Đó là điều mà tất cả bọn áp bức và bóc lột trên thế giới lo sợ nhất; nhưng ánh sáng của sự hiểu biết vẫn cứ khuếch trương! Và mỗi ngày, ở những nước mà nhân dân chưa nă’m được chính quyền, dù phải chịu những hy sinh và đau đớn vô ngần, lại có nhiều đội chiến sĩ mới được đào tạo và trưởng thành trong đấu tranh đến nhập vào đoàn quân chiến đấu cho độc lập, tự do, hòa bình và chủ nghĩa xã hội.

*
* *
Chủ nghĩa Mác - Lênin và Cách mạng tháng Mười mở
đường lớn cho trí tuệ con người.

Cách mạng tháng Mười thành công, Liên Xô xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công, chủ nghĩa xã hội đã thành một hệ thống thế giới, những sự kiện đó chứng minh cho trí tuệ nhận thấy chủ nghĩa Mác - Lênin là chân lý không chối cãi được; nó đã cải tạo được thế giới, xã hội. Nó là một khoa học kết tinh của các thứ khoa học. Nó giải phóng trí tuệ khỏi phương pháp tư tưởng chủ quan duy tâm, khỏi cái bi quan cho rằng bản chất không thể biết được, khỏi sự cụt đường và đầu hàng của trí tuệ. Văn học và nghệ thuật đi theo con đường Cách mạng tháng Mười đã mở ra, mới nhất mình được khỏi cái vũng lầy của xã hội và tư tưởng tư sản. Văn nghệ tìm nguồn sáng tạo trong quần chúng nhân dân là người làm ra mọi giá trị vật chất và tinh thần của thế gian này; văn nghệ sống và lớn mạnh vì liên hệ chặt chẽ với đời sống thực tế và quần chúng nhân dân. Văn nghệ không những ngă’m nghía, ngâm ngợi, tìm hiểu cuộc sống, mà còn là một vũ khí tích cực cải tạo cuộc sống theo hướng xã hội chủ nghĩa; đi với quần chúng nhân dân, những người văn nghệ góp sức sáng tạo ra lịch sử bằng tài năng của mình. Hiện thực xã hội chủ nghĩa, tước bỏ hết những cái máy móc giáo điều, vứt cái “xã hội học” tầm thường và cận thị, những cái ấy làm vướng sự nẩy nở tốt tươi của văn nghệ, - hiện thực xã hội chủ nghĩa là một phương pháp sáng tạo phong phú và tiến chuyển luôn luôn như thực tại cách mạng và quần chúng cách mạng.

*
* *

Năm nay, chúng ta kỷ niệm 40 năm Cách mạng tháng Mười, trong khi miền Bă’c đang thực hiện quý cuối cùng của Kế hoạch Nhà nước 1957, chuẩn bị cho một kế hoạch dài hạn những năm sau, từng bước tiến dần lên chủ nghĩa xã hội; trong khi toàn dân ta ở Nam và ở Bă’c đang đấu tranh liên tục để thống nhất nước nhà, chỉ một việc như miền Bă’c xóa được nạn giáp hạt hàng ngàn năm và lại xuất cảng được thóc gạo, cũng chứng minh tính chất cải tạo thiên nhiên và xã hội của chính quyền dân chủ nhân dân có Đảng lãnh đạo và chủ nghĩa Mác
- Lênin soi đường.

Trong văn nghệ, cuốc đấu tranh tư tưởng trên hai mặt: chống chủ nghĩa giáo điều “tả” khuynh, chống chủ nghĩa xét lại “hữu” khuynh, là một nhiệm vụ lâu dài, mà chúng ta cố gă’ng làm cho tốt. Chúng ta nă’m vững chân lý, xuất phát từ ý muốn đoàn kết thật sự, mà tiến hành cuộc đấu tranh thẳng thă’n, bè bạn và triệt để, và đấu tranh đặng đạt tới một sự đoàn kết vững chă’c hơn. Những cuộc thảo luận, tranh luận của ta trong văn nghệ là làm sáng rõ đường lối văn nghệ theo chủ nghĩa Mác Lênin của Đảng. Cũng như thi hào Pháp Êlua (Paul Éluard) đã nói:

“Liên Xô, lời hứa hẹn duy nhất”, những người văn nghệ Việt Nam đường hoàng, vui sướng tỏ lòng ngưỡng mộ và yêu mến Liên Xô, Tổ quốc của Cách mạng tháng Mười. Lời hứa hẹn duy nhất với loài người là Liên Xô, là chủ nghĩa xã hội, là chủ nghĩa cộng sản. Những lời hứa hẹn nào khác là lời đường mật, lời giả dối, hay lời ác độc. Lòng tin tưởng của ta trước tiên là một sự nhận định khoa học, đồng thời, là một tình cảm chân thành. Trước kia khi giai cấp tư sản mới lớn lên, nó đã nă’m được sức hơi nước và sức điện, và nó dùng để đẩy cuộc tiến bộ. Bây giờ bọn tư bản độc quyền đã thành kẻ thù của tiến bộ, của loài người; giai cấp vô sản giương cao lá cờ độc lập cho các dân tộc, hòa bình cho loài người và xã hội chủ nghĩa; cũng là lúc sức mạnh của tinh lực nguyên tử mới bă’t đầu được đem dùng; khi mà năng lượng nguyên tử đó hoàn toàn ở trong tay sử dụng của giai cấp vô sản và quần chúng nhân dân, thì cuộc đời sẽ mở mang, tươi đẹp không biết đâu là bờ bến!

*
* *

Giờ này, mặt trăng nhân tạo đầu tiên của nhân loại đã do Liên Xô cho bay vòng quanh Trái đất. Kỷ nguyên đi trong vũ trụ đã do Liên Xô mở đầu. Một tờ báo Mỹ viết: “Trong một ngày gần đây, sao hôm và sao mai mà người ta nhìn thấy trên bầu trời nước Mỹ sẽ là một ngôi sao đỏ làm tại Mátscơva”. Đáp lại câu nói đay nghiến, hằn học nhưng thực chất là đầy lo sợ này, chúng ta bảo:
- Ngôi sao đỏ bă’t đầu mọc ngày 25 tháng Mười 1917, bấy lâu vẫn tung cánh đi khă’p thế gian, bây giờ đây lại chuyển mình thực sự bay quanh trái đất và bay trong vũ trụ. Các ngươi không cần phải tiên tri, tiên đoán. Lịch sử không đứng một chỗ, còn dành cho các ngươi lă’m cái bất ngờ!".

15-10-1957

SỰ PHÁT SINH CỦA CÁI MỚI TRONG V

ĂN HỌC(1)

Tôi là một thi sĩ ở nước Việt Nam, thơ tôi bă’t đầu được in từ năm 1935. Trong mười năm trước Cách mạng tháng Tám 1945, thơ tôi chủ yếu nói nỗi đau khổ của một con người khao khát một cuộc sống tốt đẹp, khao khát tìm chân lý, cảm thấy rất buồn trong một xã hội có cái mùi mốc meo của sự tàn tạ. Thời đó, thơ tôi đã tìm được nhiều độc giả đồng tình và mê đă’m. Nhưng thơ tôi thời đó là tiếp tục cái truyền thống của nền văn học nói nỗi đau khổ của con người từ hàng nghìn năm về trước, ở Trung Quốc (mà từ nhỏ tôi đã đọc qua các bản dịch), ở nước Việt Nam của tôi mà “tiếng kêu đứt ruột” vĩ đại nhất ở trong thơ là truyện Kiều của nhà thơ dân tộc Nguyễn Du. Và thời đó, ở nước Việt Nam nửa phong kiến đã bị chiếm làm thuộc địa của đế quốc Pháp, thơ tôi lại nhuộm thêm một cách sâu xa cái màu să’c u buồn “hiện đại ” (morderne), cái nhớ nhung, cái đau xót của cá nhân con người (l’individu) mà tôi đã tìm thấy trong một bộ

(1) Trả lời câu hỏi của Tạp chí Xô viết “Những vấn đề lý luận văn
học”.

phận rất quan trọng của văn học Pháp thế kỷ 19 và 20. Thơ tôi và tâm hồn tôi đã đi vào một còn đường trôn ốc không có lối ra. Cuộc Cách mạng tháng Tám 1945, cuộc Cách mạng mà nhà thơ Tố Hữu đã gọi rất đúng là:

Đây Việt Nam tháng Tám
Em Liên Xô tháng Mười.

cuộc cách mạng giải phóng dân tộc dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin đã bẻ xiềng nộ lệ trên cổ, dưới chân tôi, đồng thời đã giải thoát tư tưởng của tôi khỏi cái vòng luẩn quẩn của sự cô độc. Tôi muốn nói: đối với tôi, cái mới trong văn học đã nảy sinh. Và từ tháng Tám 1945 trở đi, tôi đã được nhận làm tài sản của tôi nền văn học Xô viết, có tư tưởng đúng đă’n nhất, có chủ nghĩa nhân đạo hoàn bị nhất của nhân loại, nền văn học Xô viết đã đưa cho trí tuệ con người một vũ khí kỳ diệu để cải tạo thế giới và xây dựng hạnh phúc.

Mười sáu năm đã qua từ tháng Tám lịch sử của chúng tôi. Chính tôi cũng đã được bă’t tay góp sức vào việc xây dựng một nền văn học mới Việt Nam, theo hiện thực xã hội chủ nghĩa. Có lẽ đây là theo kinh nghiệm của bản thân tôi - đối với một nhà văn, nhà thơ đã có một cái tài năng nhất định nào rồi, thì sự đổi thay về chất lượng, sự tái tạo như được đẻ ra một lần thứ hai, là tư tưởng của mình được chuyển sang những vị trí của chủ nghĩa Mác - Lênin, tác phẩm của mình được cấu tạo theo hiện thực xã hội chủ nghĩa. Những cuộc bàn cãi nhau về hiện thực xã hội chủ nghĩa rất là lý thú và cũng là ích lợi; tuy nhiên, theo ý tôi, những nhà văn theo chủ nghĩa xã hội, phải chăng tất cả đều có một trái tim đỏ thă’m, trong đó một dòng máu đỏ yêu đời, yêu nhân dân, yêu nhân loại chảy hừng hực, chứ không phải một thứ nước nào đó nhờ nhờ lạnh lẽo, tái xanh! Một mặt khác, nói đến hiện thực xã hội chủ nghĩa trong thơ, cụ thể là trong thơ trữ tình, chẳng phải là một điều rất tinh tế? Chẳng phải là không thể san bằng được những đặc tính của thơ với văn xuôi? Bởi vậy cho nên, tôi nghĩ rằng: cuộc đổi thay căn bản nhất của một nhà thơ là ở đại bản doanh của mình: ở trái tim gần gũi với hàng triệu người, ở trí óc muốn cải tạo thế giới, làm cho loài người sung sướng. Khi đã có một trái tim, một đầu óc như thế, thì sức nóng, sức mạnh của chúng sẽ tỏa vào trong những bài thơ viết ra; tôi rất rộng rãi về những hình thức thể hiện; nhưng tôi yêu cầu nhà thơ phải có tư tưởng cao: tư tưởng cộng sản.

Một vấn đề trung tâm của hiện thực xã hội chủ nghĩa, theo ý tôi, là phấn đấu cho sự nảy sinh của cái Mới. Cái Mới trước tiên là cái Mới trong đời sống, trong hiện thực của xã hội. Phải lấy cái Mới ấy làm tiêu chuẩn chính, nếu không, thì rất dễ lẫn lộn. Tôi nói điều này, do kinh nghiệm của những tìm tòi, những vật vã, những đau khổ bản thân, trong suốt cả thời tuổi trẻ của tôi. Trong những năm 1930-1945, những bài thơ của tôi

ra đời đã được người đương thời khen là “mới”. Có lẽ do vì tôi đã làm thơ mà không nghĩ đến “văn chương”, đến văn hoa, tôi đã viết những bài thơ như những tiếng vọt ra từ chỗ sâu să’c nhất của tâm hồn mình. Tôi đã có một số hình tượng mới, phát huy những cách nói mới nào đó, và nhất là những mơ mộng, khát khao đau khổ của tôi là nhuộm màu să’c “hiện đại” không giống với màu să’c cổ truyền của những vấn đề đó. Nhưng thực chất, là thơ tôi của thời kỳ đó nói cái cũ của một xã hội bóp nghẹt con người, một xã hội áp bức và bóc lột cũ rích, mệt mỏi. Thơ tôi có những cách nói mới để nói cái cũ nó ăn vào xương tủy của chúng tôi, đến nỗi một thanh niên mười tám tuổi như tôi thời ấy đã thấy đời chỉ là đi tới một sự tan tành, rơi rụng. Hoa nở để mà tàn Trăng tròn để mà khuyết Bèo hợp để chia tan Người gần để ly biệt.

Khi hai mươi tuổi, tôi nói sự hoang mang của mình ở
trong một xã hội mà tôi không thể hiểu được.
Tôi là con nai bị chiều đánh lưới

Không biết đi đâu, đứng sầu bóng tối. Hăm hai tuổi, tôi làm lời của một kỹ nữ nhìn một đêm sáng trăng: Em sợ lă’m. Giá băng tràn mọi nẻo, Trời đầy trăng lạnh lẽo suốt xương da. Nỗi “sợ” kia, nỗi run rẩy kia, chẳng phải là kết quả của sự không hiểu những quy luật của vũ trụ, của xã hội, của tâm hồn người? Cho nên khi tuổi trẻ của tôi như mặt tời mới mọc, lại cũng là trên bầu trời của tâm hồn tôi, có nhiều mây đen nhất!

Bởi vậy cho nên, khi Cách mạng tháng Tám của Việt Nam làm cho tôi hiểu Cách mạng tháng Mười vĩ đại, và dọi vào trí tuệ tôi những ánh sáng của chủ nghĩa Mác Lênin, khi tôi đã được làm quen với hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học, thì cái mới chân chính, cái thật là Mới bấy giờ mới nảy sinh trong tâm trí tôi, trong thơ tôi. Có thể nói đôi mă’t tôi đã được qua một cuộc giải phẫu để nhận được cái ánh sáng chói lòa, nó làm cho tôi thấy những cái mới ở trong đời; cái đời cũ rích, trước đây, do tôi biết nhìn, nhìn từ quần chúng mà lên, nhìn những lực lượng giai cấp xã hội trẻ như một bình minh, nhìn cái tinh thần tập thể mới, nhìn cái tinh thần làm chủ mới của nhân dân: do biết nhìn, mà tôi đã từ Thế giới cũ bước sang Thế giới mới.

Do sự giác ngộ bản thân này, tôi thấy rằng một vấn đề trung tâm của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa là biểu hiện cái mới trong đời sống. Cái mới đó, mặc dầu nửa nước của tôi hãy còn phải ở trong bóng hă’c ám của chế độ Mỹ - Diệm, trong nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cụ thể của tôi, cái mới đó nảy nở như măng mọc lúa mùa xuân. Nhà thơ theo chủ nghĩa cộng sản rằng: tâm hồn mình phải chứa đầy cái mới của hiện thực đó, phải phấp phới như những cánh chim khởi đầu vỗ bay vào trời xanh lồng lộng; một sức mới của công nhân, nông dân, những người bây giờ mới thật sự lên vũ đài của lịch sử, thật sự là những người chủ mới của đất nước, những anh hùng mới của chủ nghĩa tập thể, một cái khỏe mạnh của những giai cấp trẻ trước tiên phải chứa đầy trong lòng người thi sĩ; đó là cái vốn căn bản của anh. Cố nhiên, cùng với cái mới về tư tưởng, về chất sống đó, nhà thơ phải có cái luôn luôn trẻ của giác quan, của tình cảm; nhà thơ phải luôn luôn tìm tòi, sáng tạo, phát huy những cách nói mới để nói cái mới trong thực tại và trong tâm hồn, mỗi bài thơ phải đem đến một cái gì mới ở trong thơ.

Khi nă’m được cái Mới đó rồi, thì người thi sĩ có thể cho phép mình tha hồ táo bạo. Nhà thơ sẽ đưa chủ nghĩa lãng mạn cách mạng vào trong thơ mình, có thể dùng những biểu tượng (symbole), có thể nói đến cái cũ để biểu dương cái mới, có thể phục hồi trở lại những điệu thơ cũ, cả lối hành văn cổ... tất cả những cái ấy sẽ thành những công cụ phong phú vô hạn để đi tới mục đích cuối cùng của nhà thơ: nói cái mới.

Tôi cảm ơn vô hạn nền văn học xô viết đã cho tôi những con người mới: những Pavel Korchaguine, những Davidov, những “Đội cận vệ thanh niên”; ... đã cho tôi một thế giới tư tưởng, tình cảm mới, đã cho tôi lửa, và chă’p cánh cho tôi. Bằng những sự bồi dưỡng nhiều khi rất tinh tế, kín đáo, chính chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học Xô viết đã viện trợ cho tôi trong việc sáng tạo một chất thơ mới, của thời đại mới chúng ta, và người thanh niên trước đây 15 năm thì thường buồn, bây giờ có thể ca ngợi tên lửa Liên Xô, đã đặt quốc huy búa liềm lên mặt trăng:

Ta nhìn trăng như một quả dưa trời
Ta đã bấm dấu móng tay lên đó...

có thể ca ngợi công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tượng trưng trong những mái nhà máy, trường học, nhà ở... ngói mới đỏ tươi:

Tôi đi trên đất nước thân yêu, Không biết bao nhiêu, chỉ biết nhiều

Ngói mới. Muôn trùm hạnh phúc dưới trời xanh, Có lẽ lòng tôi cũng hóa thành Ngói mới.

Tháng 7-1961

SỐNG, HỌC TẬP VÀ LAO ĐỘNG SÁNG TẠO...

Bài nói chuyện của đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng với văn nghệ sĩ, ngày 6 tháng 2 năm 1973, hôm nay tôi đọc lại bản lược ghi, nhưng thật ra từ mấy tháng nay đã là hạt quý, hạt sống gieo trong sâu să’c của tâm trí mình, ngay từ lúc được nghe Thủ tướng nói. Những hạt đúng, hạt tốt, hạt đẹp mỗi người đều nhận lấy tất cả trên đất chờ đợi của tâm hồn mình; và mỗi người cũng tùy lúc, tùy trường hợp, chú ý nhiều đến hạt này hoặc hạt kia.

Văn nghệ ta cần có những tác phẩm lớn. Chủ nghĩa xã hội là phải xây dựng tất cả từ đầu chí cuối; nhà văn phải là kỹ sư tâm hồn của những con người xã hội chủ nghĩa mà ta phải xây dựng. Bác Hồ có nói: “Muốn có chủ nghĩa xã hội, phải có con người xã hội chủ nghĩa”. Văn học nghệ thuật của chúng ta là để xây dựng con người xã hội chủ nghĩa ấy, nó phải xây dựng chủ nghĩa xã hội đến thành công.

Vinh quang và khó khăn cũng ở đó. Không phải như chủ nghĩa tư bản cứ tự phát theo quy luật tự nhiên, tức là quy luật rừng và thú rừng đào thải cạnh tranh, mạnh ăn thịt yếu; cái ác ấy, cái trái ấy lại là rất “xuôi”, cứ thế tự phát; còn chủ nghĩa xã hội khoa học thuận theo chiều phát triển của lịch sử, thì lại “ngược” với sự tự phát một cách mù quáng thiên nhiên, mà xuất xứ từ trí tuệ hòa đối chủ động của con người, từ đạo đức yêu thương trân trọng con người. Điểm này, nói ra rồi, thì thấy đơn giản, nhưng chính là chỗ lă’t léo mà người văn nghệ sĩ phải nhận thức rõ. Và phải nói thêm: xây dựng chủ nghĩa xã hội ở một nước không có những tiền đề do chủ nghĩa tư bản tạo ra cho chủ nghĩa xã hội. Vì vậy mà thêm một số mâu thuẫn nữa cộng thêm vào cái số mâu thuẫn thường lệ giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản. Không có tư tưởng đúng đă’n, sáng suốt, khoa học, thì không phải là một văn nghệ sĩ xã hội chủ nghĩa; mặt khác không xúc cảm cao độ, thì cũng chưa phải là một nghệ sĩ. Mà xúc cảm cao độ thì dễ trở thành một nỗi khổ đau. Trong cái xã hội mới, cái rớt lại của xã hội tư sản là khả ố lă’m rồi; cái rớt lại của xã hội phong kiến lại là một thứ tiền kiếp thâm căn cố đế có mấy nghìn năm cho nên hầu như thành “tự nhiên”, cái rớt này là một sự đau đớn dai dẳng.

Trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, là công cuộc giải phóng con người triệt để nhất, cuộc đấu tranh xã hội phản ánh vào tâm trí nhà văn; không thể bàng quan với những cái rớt tư sản, không thể hững hờ với những cái đuôi phong kiến. Phần nào đã giải phóng, phần nào chưa giải phóng, đó là việc luôn luôn đập vào tâm trí nhà văn, đó là vấn đề của văn học. Mâu thuẫn giữa nguyện vọng và thực tại, cự ly giữa lý tưởng và thực tế trở thành sự xúc cảm của trái tim nghệ sĩ. Tâm hồn nghệ sĩ phải làm người chủ trong vấn đề này. Người chủ, cho nên phải phụ trách, phải thấy mình có trách nhiệm gì trong đó. Đồng chí Phạm Văn Đồng nói: “Cái không hay có không ít, còn cái hay thì có rất nhiều. Nhưng phải nói cho trúng, nếu không thì dễ sinh chuyện”... “Ráo riết nêu nổi bật cái hay, cái tích cực, đồng thời cũng ráo riết đả kích cái hư hỏng để từ đó mà giáo dục chung, đó là điều đáng làm”.

Tôi có nói đến tính cảm xúc của một nghệ sĩ; không xúc cảm cao độ thì làm sao tác phẩm có tâm huyết được. Mặt khác, tính dễ xúc cảm cũng là một cái dao hai lưỡi, phải đề phòng. Đồng chí Phạm Văn Đồng nhă’c nhở chúng ta: “Giới văn học nghệ thuật là giới rất nhạy. Trong hoàn cảnh khác đi của đời sống vật chất, đời sống văn hóa, đời sống trong nước liên hệ với nước ngoài... rất dễ có cái biến chất... Ở nước ngoài cũng vậy thôi, cái hư hỏng thâm nhập trước tiên vào chỗ nào nhạy nhất...”

*
* *

“Những tác phẩm văn học hay sẽ sống mãi mãi”; những thi sĩ xưa nay phóng tâm hồn mình vào đến vô tận, vô tận của quần chúng, vô tận của tháng năm... Không phải chỉ là một cái nghề để sinh sống; là một nhiệm vụ của xã hội, mà cũng là một hoài bão say mê của riêng mình. Ấm sao hạt ngọc Lam Điền mới đông, châu là do trong lòng của con trai dưới biển tụ sinh ra, còn ngọc là loài khoáng, chứ ngọc có đông lại thế nào được; câu thơ của Nguyễn Du nói thế mới hay(1), mà lại ngọc vừa mới đông, vừa tầm, đang độ, ấm sao! Thứ ngọc đông ấy chỉ có

(1) Nguyên câu thơ chữ Hán “Lam Điền nhật noãn ngọc sinh yên”: núi Lam Điền bóng nă’ng ấm, những hòn ngọc lên khói; câu sáng tạo lại của Nguyễn Du hay hơn.

trong tâm hồn người. Một câu thơ hay sinh sống mãi mãi. Chính cái niềm say mê tạo ra cái “sống mãi mãi” đó, làm cho thi sĩ đeo đẳng dùi mài. Một nhà thơ Xô viết nói: “Chúng tôi đã bỏ những năm tháng đẹp nhất của đời chúng tôi vào việc làm tác phẩm”. Sáng tác tác phẩm văn học, biết bao là khó khăn! Khó khăn của bản thân chiếc thuyền, đóng nó thế nào đây? lại khó khăn của việc lái con thuyền, thế nào cho tới bến. Nếu trước mặt không có cái sự dứ ghê gớm: “Tác phẩm văn học hay sẽ sống mãi mãi”, thì lấy sức thu hút nào để giúp phấn đấu trường kỳ? Tiền nhuận bút chăng? Địa vị xã hội chăng? Những ham muốn ấy cũng chỉ là “thường thường bậc trung”, thường tình vậy vậy thôi. Khi người tín đồ trong tôn giáo cạo đầu quy y, họ vọng tới Niết Bàn; khi người chiến sĩ cách mạng dấn vào hoạt động bí mật, họ vọng tới cách mạng thành công và hạnh phúc của nhân dân; khi người thi sĩ xông vào con đường thăm thẳm của thơ, họ mơ ước những hạt ngọc Lam Điền mới đông và sáng mãi mãi. Mà như vậy không phải là tự phụ, mà là tự đặt cho mình một nhiệm vụ cao, cao nhất. Đồng chí Phạm Văn Đồng nói: “Bởi vì không có giá trị nghệ thuật thì không thể là tác phẩm nghệ thuật được. Nó là con số không...”; “Bởi vì một tác phẩm không có giá trị nghệ thuật là không có nghĩa gì hết”. Đạt được tới đâu, đó là do thực chất của tác phẩm mình và do xã hội đánh giá, nhưng nếu không ám ảnh bởi “Những tác phẩm hay sẽ sống mãi mãi”, thì đã là cụt cánh ngay từ đầu.

* * *

Nói về việc xây dựng con người, đồng chí Phạm Văn Đồng phát biểu: “Tất nhiên là ai nấy đều có trách nhiệm đóng góp vào việc này. Nhưng ở đây, đối với các đồng chí, đó là công việc duy nhất”. Xây dựng con người là công việc duy nhất của các nhà văn, bởi họ là những kỹ sư tâm hồn. Đó là công việc duy nhất của văn học. Goócki nói: “Văn học là nhân học”. Muốn làm được kỹ sư tâm hồn, thì phải đi sâu vào nội tâm của những con người. Chúng ta khác với cái văn thơ tiểu tư sản là nó đi vào những nội tâm tủn mủn bé nhỏ của những người “chân không đến đất, cật không đến trời”; chứ chúng ta vẫn thấy nội tâm là quy luật của văn học, nhất là của thơ. Người đọc của ta muốn văn học soi sáng, giúp đỡ họ hiểu biết về nội tâm của những con người hành động và cải tạo thế giới theo chủ nghĩa xã hội. Nhưng viết về cuộc đấu tranh bên trong tâm trí, viết về sự sáng tạo bên trong của những con người chiến đấu long trời lở đất, viết về sự xung đột giữa các nhân vật mới, cũ, viết về các mâu thuẫn đang rõ rệt hay ngấm ngầm, thì khó hơn, làm văn học thì khó hơn, nên chúng ta nhân cái đòi hỏi “phải gă’n mình với thời sự”, chúng ta dễ chuồi theo khuynh hướng tân văn, khuynh hướng thông tin. Khai thác những sự kiện, nhà văn, nhà thơ lại khai thác theo khía tân văn, phản ánh; việc này cần thấy, nhưng báo chí phải làm. Một nhà thơ lớn đã nói: không có văn học nào mà không phải do các hoàn cảnh, sự kiện gợi ra. Sự kiện ngày ấy tháng ấy, trên mảnh đất cụ thể ấy gợi ra, cung cấp tài liệu, chất liệu cho mình, nhưng văn viết ra không phải là văn thời sự, tân văn, chỉ một tháng sau là “bao nhiêu lượng thông tin” trong đó, người đọc đã lấy ra hết, chẳng còn gì để mà đọc lại nữa, ngẫm nghĩ nữa. Nhà văn ta hiện giờ, trong thời kỳ mới phải dõng dạc nhận mình là kỹ sư tâm hồn, tức là đất hoạt động của mình là tâm hồn con người, nghiên cứu nó, và tác động vào nó, với một trình độ kỹ sư, chứ không phải là thợ thủ công. Tức là văn học phải làm nhiệm vụ của văn học; vay mượn ở báo chí, lấy tài liệu ở báo chí, chứ không phải tự mình sa lầy thành báo chí. Ồ! bốn chữ kỹ sư tâm hồn gọn ghẽ đơn giản, chúng ta nghe đã nhiều rồi, ta hãy trở về với nó để mà làm nhiệm vụ mình, nhiệm vụ mà quần chúng nhân dân đòi hỏi ở văn học.

13-8-1973

MỘT NHÀ THƠ CỘNG SẢN CHILÊ

MỘT TẬP THƠ CHIẾN ĐẤU CÁCH MẠNG

Tháng 2-1973, đã ra đời ở Chilê một tập thơ mang một cái tên dài: Lời thúc giục tiêu diệt Nichxơn và khúc hát ngợi ca Cách mạng Chilê. Tập thơ in 6 vạn quyển. Tác giả: Pablô Nêruđa. Chúng ta quen biết nhà thơ lớn trên thế giới Pablô Nêruđa, một người cộng sản Chilê, đã từng bị chính quyền phản động Chilê truy lùng bởi chống lại chúng nó; Nêruđa đã trốn ẩn giữa thợ thuyền Chilê; đã viết bài thơ: Đất tên gọi là Jăng; Jăng là tên những người bình dân Chilê làm ra đất nước. Bài thơ dài Người thợ rừng hãy tỉnh dậy đi của Nêruđa rất nổi tiếng. Thơ Nêruđa được dịch ở nhiều nước.

Khi chính quyền cách mạng thă’ng lợi ở Chilê với Tổng thống Adenđê đứng đầu, Pablô Nêruđa đã nhận làm Đại sứ Chilê ở nước Pháp; sau một thời gian, nhà thơ lại về trong nước để cùng chen vai đấu cật với nhân dân mình.

Tập thơ mới nhất của Nêruđa, với lời tựa viết tháng Giêng 1973, mang hai chủ đề rõ ràng: đả kích Nichxơn tên diệt chủng, và ca ngợi cách mạng Chilê; cái tên dài choán cả một nửa bìa sách là thái độ chiến đấu cách mạng của một nhà thơ trữ tình lớn, thường xen giọng anh hùng ca trong tác phẩm mình. Chúng ta rất cảm động thấy chứng minh một lần nữa cái chân lý này: một nhà thơ xứng đáng với tên ấy, xứng đáng với cái tài của mình, thì lăn xả vào giữa trận quyết liệt bảo vệ Cách mạng và Tổ quốc, như Petôfi của Hunggari, Bôtép của Bungari, Maiakốpxki của Liên Xô... Những thi sĩ Việt Nam ta nhớ lại những ngày Cách mạng tháng Tám 1945 của mình, lúc chúng ta vừa mới lập chính quyền nhân dân; Pablô Nêruđa hiện đang sống và đang làm ở Chilê những ngày và những việc ta đã sống, đã làm trong cái thuở ban đầu ấy. Trong lời tựa, Nêruđa cũng quan niệm như Maiakôpxki về vai trò đóng góp quan trọng của thơ, trong việc tiêu diệt kẻ thù, đồng thời thấy nhà thơ là cũng như bất cứ người công dân có ích nào trong xã hội. Chúng ta cảm thấy vui vui, từ ngàn vạn dặm xa ở đây, mà như là đọc được tâm tình của nhà thơ chí tình bên Chilê ấy; khi mà anh đã có chính quyền của mình, thì anh cũng lo bảo vệ chi chút, như cha ông ta ngày xưa nói: yêu nhân dân như ôm đứa con còn đỏ hỏn của mình. Sau dăm chục năm, Nêruđa cũng lại nói như hồi sau Cách mạng tháng Mười, Maiakôpxki đã nói:

... “Chủ nghĩa tư bản”

từ ấy chẳng xinh, “Con chim họa mi”

chữ ấy mới tình, Nhưng tôi cứ làm thơ với từ lộc cộc, Cứ vung dòng thơ

tuyên truyền khẩu hiệu; Tôi có thể viết về đề tài này nọ Nhưng hiện nay đâu phải lúc tán tình yêu! Pablô Nêruđa, vốn là nhà kỹ thuật đại tài về ngôn ngữ, nhưng “tôi cũng phải giải thích rằng trong chùm thơ này... không có sự lo âu hay là sự tham vọng về một sự diễn đạt tinh tế, cũng không có cái điệu bí ẩn tân hôn của vài ba tập thơ siêu hình của tôi”; Nêruđa không cần phải quan tâm đến một số “Những kẻ duy mỹ”: “Những thức ăn này là chất nổ và là dấm chua cho sự tiêu thụ của dăm ba người trong bọn họ”.

LỜI GIẢI THÍCH CẦN THIẾT

Đây là một lời thúc giục cho một hành động chưa từng thấy: một quyển sách đặng cho các nhà thơ cổ và kim, đã mất hay đang sống, chúng ta đưa ra trước pháp trường của lịch sử một tên diệt chủng lạnh lùng và điên cuồng.

Lần lượt trong quyển sách là: sự gọi hă’n ra, sự xét xử hă’n, và sự cuối cùng hă’n có thể bị thủ tiêu, gây nên bởi dàn đại bác thơ lần đầu tiên được huy động ở đây.

Lịch sử đã chứng minh cái sức giật đổ của thơ, và tôi tự đón cho mình cái năng lực ấy một cách không ngần ngại.

Nichxơn dồn tích những tội lỗi của nhiều kẻ đã đi trước hă’n trong việc phản bội. Và hă’n đã đến tột đỉnh của phản bội, sau khi mà những thoả thuận về ngừng bă’n đã được quyết định, hă’n lại ra lệnh cho những cuộc ném bom tàn ác nhất, phá hoại nhất, và đê tiện nhất trong lịch sử thế giới.

Chỉ những nhà thơ là có thể dồn hă’n vào tường và xuyên suốt hă’n bằng những khổ thơ hành hạ. Nhiệm vụ của thơ là, với những tràng bă’n bằng nhịp điệu và vần thơ, biến hă’n thành một đồ bỏ đi.

Hă’n cũng đã tham gia vào một vòng vây kinh tế hòng cô lập và thủ tiêu Cách mạng Chilê. Trong hoạt động này, hă’n dùng những kẻ thừa hành khác nhau, mà một số đã bị lột mặt nạ, như mạng lưới gián điệp độc địa của Công ty điện thoại điện tín quốc tế (I.T.T.), và một số khác thì lén lút và toả nhánh trong bọn phát xít của phe đối lập ở Chilê chống lại Chilê.

Như vậy, cái tên dài của quyển sách này tương ứng với tình hình hiện nay của thế giới, với cái quá khứ mới đây, và với cái điều mà Chúa muốn rằng chúng ta để lại phía sau mình một cái cảnh đe dọa và đau đớn.

Tôi là kẻ dứt khoát chống sự khủng bố. Không chỉ bởi vì hầu như thường xuyên nó được tiến hành với sự hèn nhát vô trách nhiệm và sự độc ác vô danh, mà còn bởi vì những hậu quả của nó, như một con dao bay, lại quay trở lại làm hại cho nhân dân, trong khi đó nhân dân chẳng hay biết gì về việc đó cả. Thế mà, trong hoàn cảnh của nước tôi, những hành vi khủng bố đã gây tang tóc nhiều lần cho nền hòa bình chính trị của chúng tôi, tác động vào tận tâm hồn tôi. Những kẻ đã giết tướng Schneider(1) vẫn còn sống nguyên vẹn trong những phòng giam đủ tiện nghi hoặc trong những khách sạn tráng lệ ở nước ngoài.

Một số quan chức, làm sai nhiệm vụ mình, đã giảm án cho bọn sát nhân ấy đến một mức nhẹ hơn án xử một kẻ ăn trộm gà ở nước tôi. “Vài ba người tự gọi là quan tòa mà vô sỉ đến thế”, câu này cũng sẽ là lý do để làm cho người ta kêu la: người ta sẽ nói là tôi mạt sát ngành tư pháp. Không, thưa ngài! tất cả các ngành của hoạt động con người, trong đó có cái ngành tế nhị xử án, đều gây cho tôi một niềm kính trọng bí ẩn. Nhưng, đối với tôi, sự bất công đến từ các tòa án (đáng lẽ các tòa này phải gồm bằng những vị công minh), là sự xiêu vẹo vô kể của lẽ phải.

Có những tổ chức khác và những người khác được đưa ra ở đây trước khí trời và trên giấy mực. Đối với vài ba người trong bọn họ, tôi có những giây quen biết và kính trọng. Nhưng, khi trở về Chilê, tôi nhận thấy rằng họ đã vượt quá lệ luật của cuộc chơi. Lòng tham lam lạnh lùng của họ đã đẩy họ đi với bọn phong kiến và với những kẻ thù hau háu của nhân dân. Từ đây trở đi, sự quen biết của tôi đối với họ đã că’t đứt. Nếu họ làm những việc hại đến nhân cách họ, nếu họ không chịu đốt đi những tư tưởng của họ, mà họ tô vẽ là dân chủ và sùng đạo gia tô, thì tôi chẳng thấy sự cần thiết cho một thi sĩ phải khôi phục nhân cách cho họ.

Tôi cũng phải giải thích rằng trong chùm thơ này, cũng như trong “Bài ca khởi nghĩa” nó là sách thơ đầu tiên bằng tiếng Tây Ban Nha tặng cho Cách mạng Cuba,

(1) Một nhà cách mạng Chilê.

không có sự lo âu hay là sự tham vọng về một sự diễn đạt tinh tế, cũng không có cái điệu bí hiểm tân hôn của vài ba tập thơ siêu hình của tôi.

Tôi giữ, như một thợ cơ khí có kinh nghiệm, cái nghề thí nghiệm của mình: đôi lúc tôi phải là một nhà thơ công cộng, nghĩa là vai trò của một người đứng bẻ ghi xe lửa, của một người chăn gia súc, của một kiến trúc sư, của một nông dân, của một người bă’t vào việc gì cũng được, hoặc của một người lao công làm những việc đơn giản nhất và tầm thường nhất, có khả năng vung những nă’m đấm thật lực hoặc làm cho đối phương đom đóm nảy ra từ lỗ tai.

Và trong cái thời này, những kẻ duy mỹ hiện hãy đang sống mă’c phải một cơn khó tiêu: những thức ăn này là chất nổ và là dấm chua cho sự tiêu thụ của dăm ba người trong bọn họ, và như thế lại là rất tốt cho sức khoẻ của nhân dân.

Tôi không có một phương thuốc nào khác: đối với những kẻ thù của dân tộc tôi, bài ca của tôi là tiến công và cũng như đá “arôcana”(1) vậy.

Đây có thể chỉ có một chức năng nhất thời. Nhưng tôi làm tròn chức năng ấy. Và tôi vận dụng đến những vũ khí lâu đời nhất của thơ, đến những khúc hát và những thể thơ đả kích mà các nhà cổ điển và lãng mạn đã dùng để tiêu diệt kẻ thù. Nào, hãy đứng vững, tôi bă’t đầu nổ súng!

NÊRUĐA
Đảo Đen, tháng Giêng 1973
(1) Araucana: đá rất cứng ở miền Nam Chilê.

Chúng ta càng vui khi thấy những bài thơ chiến đấu gọi nhau qua các nước. Enviô Rômêrô (Elvio Romero) nhà thơ Paraguay, đã tặng quân giải phóng Nam Việt Nam bài Ca khúc đầy tình cảm và nghệ thuật:

Là tre - hơn cả cây tre

Hơn là lúa ruộng xanh che cánh đồng Chính là cạm bẫy, hầm chông Thù kia bă’t trả giữa vùng xanh tre... Nhà thơ Rômêrô, từ Buenosairès, thủ đô nước Achentina, đã viết bài thơ hưởng ứng và khen ngợi tập thơ chiến đấu của Nêruđa đả kích Nichxơn:

... Đó là bổn phận của tiếng ca nào muốn là

lương thiện Thì phải tố cáo gă’t gao con chó rừng ấy tối đen Hă’n đã biến đồng tiền thành luật máu đảo điên... Nhà thơ Paraguay tố cáo cũng đế quốc Hoa Kỳ ấy, cũng Nichxơn ấy đã làm khổ nhục nước mình, phong cảnh Paraguay cũng bị chúng bôi cho bẩn nhớp, tường nhà ngục vây các chiến sĩ mười lăm năm đau đớn của nhân dân, tuy vậy đất nước của Rômêrô vẫn hướng về ánh sáng ngày mai, và vui mừng cho trên nước anh em, Cách mạng đã thă’ng lợi:

... Đằng kia, trái lại, trên tổ quốc của anh thì lá cờ của Mặt trận nhân dân và của

dũng cảm Đã đưa lại mùa xuân không thể hoãn... ... Thì ra những ngày này, cũng có một người

đứng lên chống lại Cái cuộc tấn công của Hoa Kỳ tàn hại Nó chưa hề từ bỏ tham vọng lấn thêm.

Không, không, sự vật đã đổi thay rồi, Gốc rễ chín mùi đưa hoa nở trên cành tươi tă’n Dưới một nóc chuông đang lanh lảnh tiếng ngân trong sáng.

Cảm ơn về tiếng nói cô đúc gọn gàng Gôm ánh sáng trả thù và ánh bình minh

chói lọi Đang đốt quân thù từng mồi lửa să’t đanh!

Cảm ơn bàn tay bầu bạn đã giơ đón

trên đường, Cảm ơn phát súng bă’n rất tin và rất là

cần thiết Đồng chí ơi, cảm ơn bài học của ngọn lửa bùng! Chúng ta cũng vô hạn cảm ơn nhà thơ Chilê anh em đã vì tình cảm gă’n bó với Việt Nam, nhă’c lại một sự kỳ lạ xảy ra ở trong rừng Việt Nam từ năm 1928: Khi Nêruđa 20 tuổi, đi trong xe ôtô buýt qua rừng Tây nguyên đâu đó, đang đêm, cứ tưởng mình chết đến nơi bởi những người trong rừng sâu ra giết mình, thì họ lại đánh trống, thă’p đuốc, múa mua vui cho người khách lạ! Từ hôm ấy, 40 năm trước, Nêruđa đã rút ra một bài học quý về nhân phẩm, và những người ấy, năm 1967, 68 đang bảo vệ đất nước mình. Chúng ta cảm ơn nhà thơ Chilê anh em đã “giơ cao lọ mực lên”, những bài thơ khi thúc giục tiêu diệt Nichxơn, đồng thời là những bài thơ ca ngợi Việt Nam tuyệt vời anh dũng:

Đây là hòa bình của một đất đai chảy máu Đã cho thế giới được phủ đầy cành nguyệt

quế vinh quang Do máu đổ tạo nên! Đây là chiến thă’ng của Hồ Chí Minh đã khuất, Cái chiến thă’ng đã bă’t Nichxơn tay bê bết máu Phải ký nhận nền hòa bình của những người quý giá ấy tuyệt vời.

13-6-1973

MỘT HÀNH TINH SỐNG

Một nhà văn lớn của châu Mỹ đã gọi Pablô Nêruđa là “một hành tinh sống”, lại gọi Nêruđa là “một nhà thơ luôn luôn có người ở”. Cái nhà có người ở, cái nhà luôn luôn có hơi người, tiếng người, cái nhà ấy không quạnh hiu; thi sĩ Nêruđa được vinh quang là luôn luôn có người ở, tức là có những tư tưởng cao đẹp ở, mà ở dưới dạng máu lưu thông, mồ hôi, nước mă’t, nụ cười và hành động.

Nhà văn Chilê Gonzalo Rojas, đang công tác ở Cuba khi cuộc đảo chính phát xít ở Chilê xảy ra, và sau đó, khi Nêruđa mất, đã nhă’c lại lời của nhà thơ Garcia Lorca năm 1934(1) gọi những quyển sách của Nêruđa là “niềm vinh dự của tiếng Tây Ban Nha”; và Gonzalo Rojas kể đến trong các tác phẩm nhiều như thác cuộn của Nêruđa có 5 tập thơ căn bản nhất, đã thành cổ điển: Hoàng hôn (1923); Hai mươi bài thơ tình và một khúc ca tuyệt vọng (1924); Chốn ở trên Trái đất (1935), Khúc hát tổng hòa (1950); và Tụng ca về những nguyên tố (1954-1960); ngoài ra, còn khoảng 60 quyển sách khác nữa. - Trong các sự kiện phong phú của cuộc đời Nêruđa,

(1) Garcia Lorca bị phát xít Frăngcô xử bă’n năm 1936, ở thành phố
Grơnát, Tây Ban Nha.

có việc này: Năm 1947, vì ông viết Bức thư thân tình gửi cho những triệu người, in ở Caracát (thủ đô Vênêduyêla), ông bị truy tố tại Chilê. Năm 1948, nhà thơ lại viết và cho in bài diễn văn gửi Thượng viện, nhan đề Tôi tố cáo; lần này chính phủ phản động Chilê ra lệnh bă’t ông; Nêruđa đã sống bí mật trong nước mình, được nhân dân che chở, và chính lúc này, ông viết tập Khúc hát tổng hòa, trong khi thơ ông được xuất bản trên khă’p thế giới. Năm 1949, Nêruđa vượt dãy núi Ăngđơ ở phía nam, ra ngoài nước, và dự Đại hội những người ủng hộ Hòa bình toàn thế giới; ông được bầu vào Hội đồng Hòa bình thế giới... - Và sự kiện Nêruđa chiến đấu trong cuộc nội chiến Tây Ban Nha (1936) chống Frăngcô, ai cũng biết; 1937, ông đã viết Tây Ban Nha trong trái tim (thơ), chính Ilya Êrăngbua đã dịch ra tiếng Nga (1939). Và hôm nay các nhà thơ xô viết còn nhă’c nhở việc Nêruđa, năm 1942, đã sáng tác bài thơ Khúc hát yêu thương tặng Stalingrat tại Mêhicô, in và dán trên các bức tường thủ đô Mêhicô như một niềm tin să’t đá.

Nhà thơ, nhà văn cộng sản ấy, trong khi ốm nặng, cho đến những ngày cuối cùng, vẫn tiếp tục viết.

*
* *

“Đất nước, nhân dân, và thơ là một bản thể chung, ràng rịt với nhau bằng những giao lưu ngầm huyền bí”, Nêruđa đã viết như vậy. Nhà thơ lại tự thuật (1954): “Tôi đã là một người sung sướng. Được biết tình đồng bào của những người anh em chúng ta, là một việc kỳ diệu của đời người. Được biết tình yêu thương của những người ta yêu mến, là một ngọn lửa nó nuôi sự sống. Được cảm nghe niềm thân ái của những người ta quen biết, của những người ta không quen biết mà họ canh giữ trên những giấc mơ của ta và trên nỗi cô độc của ta, trên những nguy nan của ta và những sai yếu của ta, là một cảm giác còn lớn và đẹp hơn nữa, - bởi cảm giác này mở rộng con người của ta và tràn đến toàn bộ những con người”.

Nhiều bạn thơ của tôi cũng như tôi, chỉ mới là bước đầu vào ngôi nhà thơ lớn đẹp của Nêruđa, thì Nêruđa đã mất. Những thơ đã dịch ra tiếng Pháp, tôi mới đọc một phần, tuy đáng kể, nhưng đâu phải là đã đọc hết, huống chi những thơ còn ở trong nguyên văn tiếng Tây Ban Nha, thì tôi đã đọc được gì đâu! Nhưng cái số ít vừa mới được dịch từ tiếng Tây Ban Nha của tập Tụng ca về những nguyên tố - hãy chỉ nói một tập ấy - cũng để cho tôi một ấn tượng sâu să’c về “ngôi hành tinh sống”. Đúng như Jean Mercenac đã viết trong dịp mừng Nêruđa 60 tuổi (1964): “... Bởi vì tiếng nói của anh rộng rãi đến nỗi tất cả đều kêu lên lời cảm ơn, cảm ơn anh đã ca hát, đến nỗi tất cả đều nhận thấy ra mình và tự biết mình ở trong thơ anh, từ hòn đá đến ngọn sóng, từ cái cây đến con bướm, từ ngôi sao đến người bị áp bức. Các dân tộc, các ngọn cờ, các hòn núi, các cảnh hoang tàn, cả tương lai, cả không gian, cả im lặng nữa, và cho đến cả niềm tuyệt vọng: thử hỏi có gì mà anh đã bỏ quên không nói ra và không minh họa lên?”.

Ồ! Những Tụng ca này, bài nào mà không nhuần nhuyễn đến cao độ chính trị và xúc cảm, tư tưởng và hình tượng, hiện thực với chân trời, đấu tranh và hy vọng! - Những tư tưởng quen thuộc của những người cộng sản trên Trái đất này, Nêruđa đã nói với một sức khă’c chạm mạnh mẽ làm cho nổi bật lên, sống lên như máu huyết, như hoa cỏ, chim muông, sông núi...

Tôi không có thì giờ Tôi còn phải lo mọi việc, Tôi phải về nhà, Đến trụ sở Đảng cùng anh em công tác... ...Và tôi đi, và tôi không có Thì giờ cho mọi cuộc sống Tôi muốn rằng Tất cả sống Trong cuộc sống của tôi...

Cũng nói như chúng ta rằng “Thơ đi vào thực tế, vào
quần chúng”, Nêruđa nói với Nàng Thơ của mình:

Anh đã đi liền với em đến nỗi Anh không còn nể em Như một nữ thần sông nước ảo huyền. Anh đã để em làm người thợ giặt, Để em bán bánh mì trong những hiệu bánh mì, Để em dệt vải cùng các cô thợ dệt bình dị, Để em gõ să’t trong nhà máy luyện kim, Và em theo anh Đi khă’p thế gian, Nhưng em không còn là bức tượng cầu kỳ Của tuổi thơ anh nữa... Đọc những Tụng ca của Pablô Nêruđa là một hào hùng, một khoái chá của tâm trí. - Và điểm cao của sự đấu tranh chính trị bằng ngọn bút thơ, là tập thơ Lời thúc giục tiêu diệt Nichxơn và Khúc hát ca ngợi Cách mạng Chilê; Nêruđa đã đặt ở đầu tập thơ một bài phát ngôn: Lời giải thích cần thiết. Hơi văn bút chiến của nhà thơ làm sảng khoái chúng ta: “Lần lượt trong quyển sách là: sự gọi hă’n (Nichxơn) ra, sự xét xử hă’n, và sự cuối cùng hă’n có thể bị thủ tiêu, gây nên bởi dàn đại bác thơ lần đầu tiên được huy động ở đây. - Lịch sử đã chứng minh cái sức giật đổ của thơ, và tôi tự đón cho mình cái năng lực ấy một cách không ngần ngại...”. Đây cũng là ý nghĩ thường trực của những nhà thơ Việt Nam; thơ chúng ta không hề rời các vị trí chiến đấu.

Những bài thơ hay của Pablô Nêruđa nhiều lă’m, rất nhiều, đã vào kho tàng văn học nhân loại rồi. Tâm trí của những người thiện chí trên thế giới này mãi mãi chiếm lĩnh “Ngôi hành tinh sống” Nêruđa; đây là nhà thơ luôn luôn có người ở, mãi mãi có người ở!

12-12-1973

MỘT NHÀ THƠ CỘNG SẢN THỔ NHĨ KỲ Vĩnh biệt Nadim Hitmét

Một trái tim lớn lao đã từ giã cuộc đời. Một khối óc lớn đã ngừng sống. Từ bây giờ trở đi, không còn tìm thấy bóng Nhà thơ mến yêu trên Trái đất nữa. Nadim! Nadim! đôi mă’t xanh sáng của anh tan ra bóng tối được sao? Từ rất xa xôi nghìn vạn cây số, chúng tôi muốn lay cái ngực rộng của anh, sự sống đã rời khỏi anh rồi hay sao? Chúng tôi muốn đập cửa lồng ngực của anh, muốn lă’c trái tim của anh như một quả chuông thần, nó không còn vang động nữa hay sao? Chuông trái tim của anh đã tă’t rồi hay sao?

Sớm quá, Nadim Hitmét! Sáu mươi mốt tuổi, trên đất nước Liên Xô đang đi vào chủ nghĩa cộng sản, hãy còn là tuổi trẻ của một nhà thơ. Khi anh còn sống, tôi đã được nhìn vào đôi mă’t của anh, đôi mă’t độ lượng, mến thương và có cái gì đau đáu, với một thoáng cười giễu. Khi anh còn sống, ở Buđapét tháng chín 1955, trong những cái bă’t tay anh em và đồng chí, bàn tay anh đã trùm tay tôi. Khi tôi trở về Việt Nam , anh dặn: - “Anh hãy hôn hộ tôi đất của Tổ quốc anh”. Tôi đã hôn đất nước tôi, mà nghĩ đến anh. Còn anh, anh không kịp trở về hôn đất của Tổ quốc Thổ Nhĩ Kỳ anh nữa. “Lưu vong, cái nghề gay lă’m!” đó là tên một tập thơ của anh; anh đã đứng bên này bờ Hă’c Hải (Bungari) mà gọi sang bên kia bờ Hă’c Hải Thổ Nhĩ Kỳ, gọi tên đứa con trai mà hôm anh rời Tổ quốc ra đi, nó mới được ba tháng:

Hă’c Hải trôi qua và chẳng hề ngừng Nhớ quê hương như điên dại, nhớ quê hương Con ơi, cha gọi con, con có nghe chăng? Mơmét ơi, Mơmét. Tổ quốc với nhân dân, anh suốt đời phấn đấu vì hai cái ánh sáng ấy; nhưng anh không đem được trái tim anh về gửi vĩnh viễn trong đất quê hương! Một nhà thơ, một nhà văn ưu tú trong một nước xã hội chủ nghĩa khi từ giã cuộc đời, được từ giã như đứa con chết trong lòng mẹ, giữa muôn nghìn chăm sóc của Đảng và Chính phủ, giữa vạn triệu tiếc thương của quần chúng nhân dân; nhân dân Thổ Nhĩ Kỳ chưa làm chủ trên đất nước mình, cho nên nhà thơ cộng sản Thổ Nhĩ Kỳ Nadim Hitmét chết mà xa thủ đô Stăngbun mến yêu,

Một con dao hai lưỡi că’m giữa tim tôi Một lưỡi là con tôi vă’ng xa, một lưỡi là Stăngbun xa vă’ng. Nhưng, Nadim Hitmét! Anh vẫn thường nói rằng anh sẽ không chết trong nỗi đi đày, không chết ở đất nước người, rằng anh sẽ chết “trong xứ anh mơ mộng, trong thành tră’ng của những ngày đẹp nhất của anh”. Xứ ấy, thành ấy là Liên Xô, Mascơva, Tổ quốc thứ hai của anh, nơi đó nuôi dạy tuổi thanh niên cách mạng của anh, nơi đó tiếp đón một cách ruột thịt nhà thơ đã nổi tiếng trên thế giới.

*
* *

Những bạn đọc, bạn nghe Việt Nam chúng ta nên ôn

lại ở đây cuộc đời của nhà thơ cộng sản lớn ấy. Nadim Hitmét sinh năm 1902 ở quê hương Thổ Nhĩ Kỳ, mảnh đất mà ở trên địa đồ, giống như cái đầu của một con ngựa đang chạy ra biển.

Mười bảy tuổi, ông tham gia hoạt động cách mạng với thủy thủ trên một chiếc tàu chiến. Ông vào Đảng cộng sản từ năm 1923, “đó là tự hào duy nhất của tôi”. Ông sang Liên Xô, học trường Đại học Đông Dương ở Mascơva: năm 1922, ông đã quen với các nhà thơ Maiakốpski, Êxênhin. Ông rất phục Maiakốpski, đến nỗi tự xưng mình là “phuytuyarít” (futurist), theo phái vị lai chủ nghĩa. Năm 1924, trong Lâu đài các Công đoàn, ông đã được đứng gác danh dự bên thi hài Lênin.

Từ năm 1928 đến 1938, ông cho xuất bản mười tập thơ, ba vở kịch, những bài trào phúng, bài báo, kiếm sống bằng những công việc nhà in, điện ảnh và báo chí. Trước năm 1938, ông đã bị đợt tù chính trị đầu tiên là 4 năm. Đến năm 1938, ông bị truy tố là tuyên truyền cộng sản trong quân đội, và bị kết án 28 năm tù. Nếu cộng tất cả các án tù của ông, thì là 56 năm. Từ 1938, ông ở đợt tù thứ hai: mười ba năm. Trong nhà tù Bơrút, ông tiếp tục sáng tác, thơ càng ngày càng mạnh và cứ tươi lại mãi, dành một vị trí bậc nhất trong nền thơ mới Thổ Nhĩ Kỳ. Những tác phẩm sáng tạo trong tù vượt xa những sáng tác về trước. Nadim Hitmét làm việc với tù nhân, dạy cho họ học, dạy cho họ suy nghĩ. Thơ ông được chuyền tay đọc, được truyền khẩu. Thơ ông xuống đường phố, ra đường cái.

Từ năm 1934, nhà thơ Aragông đã giới thiệu lần đầu tiên thơ Hitmét với công chúng Pháp. Năm 1948, Aragông lại viết bài chào đón nhà thơ Thổ Nhĩ Kỳ, và đem thơ Hitmét ra bình trước mọi người. Năm 1949, ở Pháp đã thành lập một Ủy ban vận động giải phóng Nadim Hitmét, ủy ban này giới thiệu nhà thơ, cuộc đời và tác phẩm của ông ra thế giới; ở nhiều nước, đã có những cuộc đấu tranh đòi thả Hitmét. Ngày 14 tháng bảy 1950, dư luận thế giới phối hợp với hành động của quần chúng ở trong nước Thổ Nhĩ Kỳ đã làm bật tung cửa nhà tù Bơrút. Nadim Hitmét trở về với tự do. - Và ông đã phải bí mật xuất dương; tài bơi chèo của ông đã giúp ông rất đă’c lực: ông một mình đang đêm chèo một chiếc xuồng ra khơi, ở đó một chiếc tàu dân chủ đã đón ông. Ông ở tại Liên Xô, và đi lại nhiều lần trong các nước xã hội chủ nghĩa. Nadim Hitmét đã làm tất cả hàng nghìn bài thơ; một tập thơ của ông được dịch ra tiếng Nga cũng đã có 150 bài; ông đã viết tất cả 30 vở kịch và truyện phim. Có vở kịch của ông được diễn đến ba trăm lần ở Tiệp Khă’c. Ông là Ủy viên Hội đồng Hòa bình Thế giới. Ông đã được tặng Giải thưởng Hòa bình Lênin. Thơ Nadim Hitmét đã được dịch ra hơn sáu mươi thứ tiếng của loài người, trong đó có tiếng Việt Nam.

* * *

Cái bệnh đau tim Nadim Hitmét mă’c phải do đợt tù dài đặc mười ba năm, nhà thơ đã phải chống chọi với nó cho đến hết đời. Đời Hitmét 17 năm ở tù, 13 năm xa Tổ quốc, một nửa đời (30 năm) là tù tội với lưu vong, nhưng suốt một cuộc đời là đấu tranh, đấu tranh quyết liệt. Thơ Hitmét trước 1958 có một sức trẻ xông xáo, xông xáo một cách nhọn să’c và không ầm ỹ. Cách mạng chưa thành công, người cách mạng đi qua bao gian nan nguy hiểm. Đây là bài thơ: Cái người đi tới. Người cách mạng phải că’n răng gạt bỏ những lưu luyến, những ràng buộc, những tình cảm thành nếp cầu an, đặng mà có thể tiến lên, tiến lên vất vả, nhưng mà tiến.

Người ấy đi lên từng bước một Người ấy đi lên một cách nặng nề Người ấy đi tới.

Con đi đâu, con ơi, con đi đâu? Anh hãy quay về, hỡi người yêu dấu Anh hãy quay về, hỡi người anh cả Anh hãy quay về, người của cửa nhà Anh hãy quay lui trở lại!

... Mă’t lồi ra trong khuôn mặt Như đôi lưỡi gươm tuốt trần, Người ấy bước lên về phía địch.

Người ấy đi lên từng bước một. Người ấy đi lên một cách nặng nề. Người ấy đi tới. Muốn nói người cộng sản chiến đấu vì quần chúng, mà trước tiên là vì sự ấm no, vì cái dạ dày đói mãi vạn năm của quần chúng, Nadim Hitmét làm bài thơ: Cái bụng thiêng liêng. Hitmét gọi quần chúng là thơ của mọi bài thơ, nhạc của muôn bài nhạc, là “tất cả cái gì ở đời”; Hitmét nhă’c những hình ảnh khổ cực của quần chúng trong xã hội cũ: “người mẹ mă’t đỏ hoe”, những người nằm dưới gầm cầu sát kề với nước, “những người bị xử ở pháp trường”; Hitmét gọi quần chúng là cái đói, và kết thúc bài thơ một cách sáng tạo:

Ta rạp chân xuống chân mình trần trụi Thề với mình rằng Ta sẽ đánh nhau Đặng làm no cái bụng mình thần thánh, bụng

của mình Chứ không phải bụng tôi, bụng chúng tôi, bụng hă’n, bụng chúng nó. Khi cách mạng chưa thành công, bao nhiêu chiến sĩ cộng sản đã chối từ cái đời “an nhàn vô sự, sống lâu giàu bền” và do đó, bãi bỏ cả tình yêu kích thước nhỏ hẹp. Một ngôi nhà xinh xă’n, trong vườn có dàn hoa leo lá ngời phản ánh mặt trời, đó chẳng phải là một hình ảnh hiền hậu, một ước mơ dễ hiểu của một con người ư? Nhưng khi chính quyền còn nằm trong tay bọn bóc lột, bọn phản động, thì một ngôi nhà xinh xinh lại là một sự ru ngủ ý chí đấu tranh. Trong bài thơ Người khổng lồ mă’t xanh, Nadim Hitmét nói đến người chiến sĩ cộng sản có tư tưởng khổng lồ, đã phải buông tay một người yêu ước mơ nhỏ hẹp, vì lúc đó, cách mạng là con đường sóng gió chứ không phải con đường yên vui. Câu thơ “Trong vườn có hoa leo - lá ngời phản chiếu” được láy lại một cách đùa đùa và đă’ng đót:

Chàng là một khổng lồ mă’t xanh Chàng yêu một người đàn bà nhỏ xíu Cô ấy mơ nhỏ xíu một ngôi nhà Trong vườn có hoa leo Lá ngời phản chiếu.

Chàng khổng lồ yêu một cách khổng lồ Tay chàng sinh ra để làm những việc to tát Không bao giờ xây được bức vách giật

được dây chuông Của cái ngôi nhà Trong vườn có hoa leo lá ngời phản chiếu.

Chàng là một người khổng lồ mă’t xanh Chàng yêu một người đàn bà nhỏ xíu Cô ta chán rất nhanh, cái con người yểu điệu. Trên đường to tát của chàng khổng lồ Cô sinh khát thèm bình yên dễ chịu.

Giã từ - cô nói với đôi mă’t xanh Và khoác tay một anh lùn giàu có Cô bước vào ngôi nhà Trong vườn có hoa leo lá ngời phản chiếu.

Chàng khổng lồ bây giờ mới hiểu Rằng những tình yêu của khổng lồ Cũng không thể thu mình chôn vô Trong nhà có hoa leo lá ngời phản chiếu. Ở trong tù đợt thứ hai, từ 1948 đến 1950, thơ Hitmét rộng thêm, sâu thêm, nhuần nhị hơn nữa, mang tình người một cách toàn diện hơn nữa. Và bao giờ cũng có cái đùa đùa rất ý nhị, giọng đùa đùa ở đây là do xúc cảm cao độ mà có. Sau khi tuyệt thực năm ngày ở trong tù, năm 1950, Nadim Hitmét còn có đủ sức để làm thơ; nhà thơ cộng sản nói đến cái say do đói gây ra, nói đến mình tuyệt thực, không phải là lẻ loi, mà chính lại nối liền với khă’p nơi trên thế giới: Anh em của tôi ơi,

Nếu tôi không nói được cho nên lời Những điều tôi muốn nói, Xin anh em thứ lỗi. Tôi ngà ngà, đầu xoay đảo hơi hơi Không rượu đâu Đói đấy, một chút xíu thôi.

Anh em của tôi ơi, Anh em châu Âu, anh em châu Á, anh em

châu Mỹ, Tôi không phải ở tù, cũng không phải đang

tuyệt thực; Giữa tháng năm đây, tôi nằm trên bãi cỏ,

ban đêm Mă’t anh em kề sát đầu tôi, như những ánh

sao xuyên, Và những bàn tay của anh em thành một bàn

tay trong tay tôi nă’m Như tay của mẹ tôi Như tay người yêu dấu Như bàn tay của cuộc đời... ... Trong cái nhà tù Bơrút, Hitmét đã làm một chùm thư và thơ, vừa thư tâm tình với vợ ở nhà, vừa là thơ nói chuyện trong tù; người yêu ở đây gă’n liền với lý tưởng đấu tranh; người cộng sản theo dõi qua song să’t những công việc đồng áng làm ăn ngoài đồng nội, tham gia với những phong trào tranh đấu bên ngoài; chùm thơ này được khen là nhuần nhuyễn và thấm thía những tính người. Sau đây là một đóa hoa trong chùm hoa. Nadim Hitmét nhận được những bức thư của vợ, thư đầy yêu thương chung thủy, thư đầy dũng cảm, là nguồn an ủi động viên cho người chiến sĩ trong tù; thư của vợ gồm bằng những lời, những chữ, những tiếng, tự tâm hồn người yêu đến sang tâm hồn mình; những chữ những tiếng ấy cũng phong phú và cứng cáp như những con người vậy:

Từ trái tim em, từ đầu óc em, từ máu thịt em Những tiếng của em xuyên đến, Những tiếng của em chứa đầy em yêu mến Những tiếng của em, người làm mẹ, Những tiếng của em, người làm vợ, Những tiếng của em, người bạn chí tình. Tiếng em buồn bã đă’ng cay Tiếng em vui vẻ, chứa đầy ước ao Tiếng em hùng dũng tự hào Tiếng em gửi đến khác nao những người! Theo ý tôi, đại diện cho thơ của 13 năm tù này, ta có thể chọn bài Bệnh đau tim (làm năm 1948). Ở tù đã 10 năm, Nadim Hitmét mă’c bệnh đau tim chính vì điều kiện phản vệ sinh, thiếu thốn, cay nghiệt của nhà tù phản động. Nhưng Hitmét lại mượn cớ trình bày nguyên do bệnh của mình với bác sĩ, để nói những ước mơ, những đau đớn, những nhớ thương của mình. Ước mơ theo quân giải phóng Trung Hoa Nam hạ, đau đớn theo những chiến sĩ Hy Lạp bị chính quyền phản động Hy Lạp đem ra bă’n; và nhớ thương đi về bằng hồn mộng, thăm lại ngôi nhà gỗ cũ của mình, của vợ ở Stăngbun; Khi trong bệnh xá của nhà tù ngủ cả, im lặng cả rồi, lúc đó trái tim nhà thơ mới rảo bước... - Thực tế là những bức tường nhà tù đè lên ngực đau của người chiến sĩ, nhưng tinh thần, tư tưởng thì: “Ở tù, chuyện có chi hay?
- Vấn đề là chẳng buông tay chịu hàng!”.

BÊNH ĐAU TIM

Bác sĩ ơi, nếu tim tôi một nửa ở đây Một nửa khác còn ở bên Trung Quốc Trong đạo quân đang xuống thẳng Hoàng Hà. Với lại những sáng sớm, bác sĩ ơi, Sớm nào cũng vậy, lúc bình minh, Trái tim tôi bị đem ra bă’n ở Hy Lạp. Với lại, đêm, khi những tù nhân ngủ thiếp, Khi những tiếng chân cuối cùng rời khỏi

nhà thương, Trái tim tôi rảo bước, bác sĩ ơi, Nó xa dời về nơi một nhà gỗ cũ, ở thủ đô nước Thổ.

Với lại đã mười năm rồi đấy, bác sĩ ơi, Tôi trong tay không có gì để hiến dân tộc tôi Không có gì ngoài ra một quả táo Một quả táo đỏ, trái tim tôi. Vì tất cả những cái ấy, bác sĩ ơi, Chứ đâu phải chứng xơ mạch máu,

vì nicôtin, hay tại nhà tù Mà tôi mă’c phải cái bệnh đau tim! Tôi qua song să’t ngă’m nhìn đêm Và bất chấp tất cả những bức tường kia nó đè

lên ngực Trái tim tôi đập hòa với một vì sao xa lă’c. Thời kỳ thứ ba của thơ Nadim Hitmét là từ lúc tù lần thứ hai và phải “đi đày” xa Tổ quốc, từ 1950 đến 1963. Thơ Hitmét vẫn quật cho kẻ thù, nhất là đế quốc Mỹ, những lằn roi rất hiểm. Ba bài thơ chống bom nguyên tử Mỹ, làm năm 1955, là ba sáng tác theo yêu cầu của chính trị rất thành công, trong đó, bài Người đánh cá Nhật Bản đã nổi tiếng trên thế giới, và bài Em bé gái Hirôsima lại càng được mọi người ưa chuộng. Hitmét đã có một sáng tạo rất sâu să’c, là: trong phong trào toàn thế giới ký tên chống bom nguyên tử Mỹ, chính hương hồn một em gái 7 tuổi chết ở Hirôsima năm 1945, bây giờ đi xin chữ ký; em đáng lẽ năm 1955 được 17 tuổi, nhưng em không lớn nữa, vì em đã chết rồi; em chết một cách thảm thương, cháy đi như một tờ giấy; bài thơ bảo vệ cái quyền ăn kẹo của trẻ con, mà toát ra một căm thù địch rất thấm thía.

Em gõ cửa, em đây gõ cửa Cửa mọi nhà, gõ cửa mọi nhà Không thấy em xin chớ ngại mà! Ai thấy được một em bé chết.

Mười năm trước, em còn sống đó Em chết hồi Hirôsima. Bây giờ em vẫn bảy tuổi thơ Những em chết không còn lớn nữa.

Trước hết tóc em bén lửa Rồi mă’t em, tay nữa cháy luôn Và thân em thành nă’m tro tàn, Và tro than bay theo làn gió.

Em chẳng xin cho em gì cả Em chết rồi, không thể bế bồng Trẻ con như giấy cháy xong Chẳng bao giờ còn ăn được kẹo.

Em gõ cửa, chính em gõ cửa, Xin cho em chữ ký làm quà Để người ta không giết trẻ thơ, Để con trẻ được quyền ăn kẹo. Bệnh đau tim và nỗi sầu xứ đã đưa đến cho Nadim Hitmét những vần thơ giản đơn đến trần trụi và nhói lòng đến tê tái; nhớ nước, nhớ con, “đi đày là một cái nghề gay lă’m!”. Một lần, đau tim tưởng chết, Hitmét đã viết bài Có lẽ là bức thư cuối cùng tôi gửi cho con, trong đó tình người dân yêu Tổ quốc, người chồng yêu vợ, người cha yêu con đều được diễn đạt thật thấm thía, và nổi bật nhất là tấm lòng cha. Đây tôi xin giới thiệu mấy đoạn: Một phần thì bọn đao phủ ở giữa cha con ngăn cách ta như là bức vách

Một phần nữa trái tim khốn kiếp nó chơi cha một vố ác thay!

Con của cha, Mơmét con ơi, số phận có thể bă’t cha không được nhìn con trở lại... ... Con không có cha khó mà nuôi dạy Con chớ nên làm phiền não mẹ con Cha đây đã không thể làm vui cho mẹ Con phải làm cho mẹ vui lòng. Con đừng sống trên trái đất

như thể một khách thuê nhà Hay sống như một khách chơi qua trong

tạo vật Con hãy sống trong đời này Như sống ở trong nhà của bố Con hãy tin vào hạt, vào đất, vào biển, Nhưng trước nhất hãy tin vào người. Con hãy yêu đám mây, cỗ máy, và quyển sách Nhưng trước nhất hãy yêu người. Con hãy nghe nỗi buồn của cành cây héo khô của hành tinh lạnh tă’t của chim muông què tật Nhưng hãy nghe trước nhất nỗi buồn người. Cha mong tất cả của cải trên đời

ban cho con vui sướng Cha mong bóng râm và ánh trời

ban cho con vui sướng Cha mong năm tháng bốn mùa tươi

ban cho con vui sướng Nhưng cha mong trước nhất con người

ban cho con vui sướng. Mơmét con, có lẽ cha đây sẽ chết Xa ngôn ngữ nước nhà

xa những khúc ca Xa muối quê hương, xa bánh quê nhà Nhớ mẹ con và con, mang lòng sầu xứ,

Nhớ nhân dân ta Nhớ các đồng chí của cha, Nhưng không chết trong nỗi đi đày không chết ở đất nước người Cha sẽ chết trong xứ cha mơ mộng Trong thành tră’ng của những ngày xinh lồng lộng.

Mơmét, con ơi, cha gửi con cho Đảng Cộng sản Thổ.

Cha đi nhưng cha bình tĩnh Sự sống trong cha bay biến tan mòn Sẽ tiếp truyền lâu nữa ở trong con, Trong nhân dân ta, hãy còn vĩnh viễn. Càng sống nhiều, từng trải nhiều, thơ Hitmét về sau càng chan chứa tình yêu người, càng lên một trình độ tổng kết cao. Ví như trong bài thơ Nhân loại lớn, vừa có nghĩa là nhân loại vĩ đại, vừa có nghĩa là đại đa số loài người, Nadim Hitmét nói đến tình trạng đói, rét, thiếu thốn của phần lớn nhân loại từ xưa đến nay, mà cho đến bây giờ vẫn còn kéo dài trong các nước ngoài phe xã hội chủ nghĩa.

Nhân loại lớn tám tuổi đã đi làm Hai mươi tuổi lấy chồng lấy vợ Và chết bốn mươi tuổi - Nhân loại lớn của

chúng ta. Trên đất của nhân loại lớn, không có bóng cây, Trong phố của người, không có đèn đường. Trong cửa sổ của người, không có kính gương. Nhưng nhân loại lớn của chúng ta có một hi

vọng vĩ đại. Người ta không thể nào sống không có hy vọng. Bao giờ thơ Nadim Hitmét cũng sâu să’c, cũng tước bỏ những râu ria, vỏ bọc rườm rà vô bổ, mà đạt đến cái lõi của tình cảm, của nghĩ suy. Thơ Hitmét là cái thơ bên trong của mỗi tâm hồn. Trong các nhà thơ lớn cộng sản trên thế giới hiện nay, Hitmét có một điệu riêng, một điệu thơ mà đại đa số người rất dễ gần gũi.

*
* *

Nadim Hitmét đã từ giã cuộc đời, nhưng chết không phải là hạ màn của một cuộc đời; chết là bă’t đầu một cuộc sống khác của các tác phẩm một nhà văn, nhà thơ. Tác giả không có mặt ở trên đời nữa, thời gian và quần chúng tước bỏ những phần rườm rà, qua thời trong tác phẩm, mà lọc lấy những gì hay nhất, chă’c nhất, không pha tạp. Cái phần vàng ròng ấy, cái phần kim cương ấy của tác phẩm, Nadim Hitmét có không phải là ít.

Thôi bây giờ anh không còn đau tim nữa, Nadim Hitmét ạ. Anh yên nghỉ. Người yêu thơ anh khóc anh. Anh yên nghỉ. Đất của đất nước Xô viết phủ trên anh âu yếm, nhẹ nhàng. Anh đã yêu đất ấy từ khi còn là một thanh niên cộng sản phơi phới tin yêu. Đất của Tổ quốc anh, những người cộng sản và nhân dân lao động sẽ lấy về cho anh. Thơ của anh cháy mãi trong đời, lửa của chúng ta thă’p ngày càng cháy lên mãnh liệt ở trên đời. Anh yên nghỉ(1).

Hà Nội 11-6-1963

(1) Năm 1965, tôi đã được thăm mộ Nadim Hitmét trong nghĩa trang Nôvôđiêvitsi, ở Mascơva. Mấy anh em nhà văn chúng tôi (tôi, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Tuân) đã đặt hoa trên mộ nhà thơ; mộ đơn giản chỉ tạc bằng cẩm thạch hình dáng Nadim đang bước.

NHỮNG KỶ NIÊM CHUNG QUANH TẠP CHÍ VĂN NGHÊ

Hôm ấy, cách đây 26 năm, ngày 3 tháng mười 1947, ở huyện lỵ Đại Từ (Thái Nguyên), trong một nhà tranh, trải chiếu ngồi lên đất, một số văn nghệ sĩ có một cuộc họp mặt đầu tiên, sau mười tháng kháng chiến chống Pháp. Tôi nhớ bên cạnh anh Tố Hữu, có anh Trần Huy Liệu, anh Nguyễn Sơn (quân sự liên khu Bốn). Buổi sáng ấy đã sinh ra một cái hạt đáng kể, đó là việc thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam với một ban chấp hành lâm thời. Cái hạt yêu quý ấy đã nở thành cây: Đại hội Văn nghệ (23, 24, 25-7-1948). Tám mươi bạn đã đến ở đây dưới bóng cây một làng ở Phú Thọ. Dù ở đâu, nghe tiếng gọi của Đại hội, những đứa con của nghệ thuật cũng leo ngàn băng dặm đến tập hợp... Họ đến từ khu Bốn (có cụ Võ Liêm Sơn), từ khu Ba, từ khu Một (có bác Ngô Tất Tố), từ khu Mười (có Tô Ngọc Vân)... Họ chính thức thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam, rồi lại về các địa phương công tác, sáng tác.

Chính trong cái không khí tâm tình kháng chiến ấy, mà Tạp chí Văn nghệ ra số Một, tháng 2 và 3 năm 1948. Người thư ký tòa soạn đầu tiên là Tố Hữu. Lúc ấy tôi ở phía Bă’c Giang với Huy Cận (đang làm ở Bộ Kinh tế) được số Văn nghệ đầu lòng biên tập và in ở vùng Thanh Cù (Phú Thọ) gửi sang; Huy Cận và tôi cầm lấy, tay run run. Giấy bản sản xuất ở vùng Thanh Cù, nơi có nhiều cây dó; có lần tôi đi qua một đồi dó Phú Thọ đang nở hoa tím phớt, thơm ngào ngạt, suốt đời không quên). Suốt mấy chục số Văn nghệ là in bằng thứ giấy thủ công ấy, đôi lúc mă’t vừa đọc văn, tay lại vừa tẩn mẩn gỡ từ trong giấy ra một mảnh cộng rơm nhỏ. Ồ! cái sức mạnh của những sản phẩm tinh thần! cả cái vùng giáp ranh giữa hai tỉnh Thái Nguyên và Bă’c Giang này có con chim từ bên Phú Thọ, từ chỗ Tố Hữu đóng, bay sang, nó tung đôi cánh 72 trang của nó ra, nó vỗ vỗ còn nghe tiếng giấy reo với mực nhà in: và thế là có một cái gì tinh túy nhất trong tâm trí chúng tôi được xâu chuỗi lại thành một sức mạnh! Đúng thế. Những tình cảm, tâm tư, xúc cảm tích lại từ trong 14 tháng kháng chiến mở đầu, bây giờ cất lên thành nghệ thuật, đòi hỏi thành ra tác phẩm, chứ không phải dừng lại ở mức độ tân văn; bé nhưng mà bé hạt tiêu, một ít thế thôi, nhưng sao cần thiết cho tâm hồn người đến thế, trong cái phần sâu thẳm nhất của tâm tình người. Tôi còn nhớ cái cảm tưởng đầu tiên khi tôi đọc bài thơ Cá nước trong số 1 này; một chất gì đó đã sản sinh ra, cái chất đó chỉ có thể sinh ra được do tâm hồn người:

Tôi ở Vĩnh Yên lên Anh trên Sơn Cốt xuống Gặp nhau lưng đèo Nhẹ Bóng tre trùm mát rượi

đó là chân thành, chân thành, đó là Tố Hữu, Tố Hữu. Chúng tôi, một số thi sĩ đã viết thơ từ trước Cách mạng tháng Tám, không phải là chúng tôi không biết xào nấu cho thơm điếc mũi lên! Nhưng chúng tôi đứng lặng trước cái chất tình người này: “Một thoáng lặng nhìn nhau Mă’t đã tìm hỏi chuyện - Đôi bộ áo quần nâu - Đã âm thầm thương mến”, trong tiếp xúc hằng ngày, những con người đã thấu đến cốt lõi của nhau; tình giai cấp; tình kháng chiến; họ cũng thấu đến cái hồn sâu nhất của cảnh vật, đó là quê hương, đó là nhân dân!

Xa xa đầu xóm tre xanh

Có bà ru cháu nằm khoanh lòng già; Cháu ơi cháu lớn với bà Bố mày đi đánh giặc xa chưa về... Cái năm 1917-48, chất thơ này mới mẻ lạ thường! những thi sĩ xuất thân tiểu tư sản tái sinh trong cái lành mạnh trong sáng nhuần nhị của quần chúng nhân dân. Bên bài thơ Cá nước, có bút ký Nhận đường của Nguyễn Đình Thi. “Vài giờ nữa, năm Dân chủ Cộng hòa thứ tư rồi. Đêm nay yên tĩnh. Nhưng ngay bên kia sông Cái, các anh bộ đội mặt vàng sốt rét đang lội bùn quần nhau với chúng nó ở những nơi thăm thẳm tên là Thu Cúc, Nghĩa Lộ, Khau Co, Đồn Vàng, Tú Lệ. Chung quanh tôi: Tam Đảo, Cây số Tám, làng Mấu, làng Mạ, đồng Bùa, bến Then...”. Yêu Tổ quốc, Nguyễn Đình Thi dụng ý kể những đất nước gần xa chung quanh nơi mình đang ngồi viết, và tôi đồng tình với anh; những làng Mấu, làng Mạ ấy tôi cũng đã ở qua, và tôi không quên bao giờ! Nhớ cả những bụi dứa, cây tràm của vùng dưới chân núi Tam Đảo ấy. - Số Một có nhạc Sông Lô của Văn Cao, với nhiều chất trữ tình; có Ấp Đồi cháy, văn của Nguyên Hồng, có Làng, truyện của Kim Lân, có thơ Nhớ

máu của Trần Mai Ninh ở Liên khu Năm. Những mục “Văn nghệ Thời đại, ”Trên những nẻo đường kháng chiến" có bài của Nguyễn Huy Tưởng, Như Phong. Văn học nghệ thuật là tiếng gọi đàn, là gà này gáy gọi gà khác gáy. Các số Văn nghệ tiếp theo có bài Kháng chiến và văn hóa của Đặng Thai Mai, bài Chiêu đãi sở của Nguyễn Tuân: “Và cái chân trời thèm khát kỳ nọ, Nguyễn thấy không cần tìm ở thiên nhiên vương khuất nữa. Chàng tìm ngay ở trong tâm tưởng mình. Cái nhãn giới của tư tưởng thì không còn núi rừng của bất cứ thượng du nào bưng bít nữa. Trong những ngày đi tiếp, mặc dầu vách đá chấm mây cao ngất trời trước tầm mă’t, Nguyễn vẫn có một chân trời riêng trước mặt để hút dẫn mỗi bước mình...” (Việt Bă’c 6-48)

Từ số 4 (8-48), thư ký tòa soạn là Nguyễn Huy Tưởng. Số 5 đăng Tào lường của Tô Hoài, Sơn Mài của Tô Ngọc Vân; bản thân tôi bă’t đầu viết mục Tiếng thơ từ kỳ này. Số 6 đăng Ở rừng của Nam Cao kể lại năm 1947, Nam Cao và Tô Hoài làm báo Cứu quốc, đã dời cơ quan lên Mán như thế nào, lúc giặc Pháp tấn công tới gần; “Không có đường đi. Cả đến lối mòn cũng gần như không có. Rất ít người qua lại đấy, chúng tôi sẽ phải cố tìm ra những vết trên lá rơi cỏ rậm mà đi. Không có một cái mặt bằng con con nào để mà ngồi. Chỗ nào cũng là dốc cả. Luôn sáu cây số, người ta đi, đường đi lù ngay trước mũi. Tất cả cái đáng sợ chỉ thu vào có thế. Người Mán chẳng có gì đáng sợ...”. Nhật ký của Nam Cao đăng tạp chí, rồi in thành sách, đến giờ vẫn giữ tính cách văn học sâu să’c.

* * *

Tôi còn nhớ những địa điểm mà Hội Văn nghệ, tức đồng thời là Tạp chí Văn nghệ đã ở; Đan Hà, trên bờ sông Thao, giáp giới tỉnh Yên Bái; Lạng Sơn, cũng trên bờ sông Thao, nhưng ở phía dưới xuôi hơn; lá cọ Phú Thọ như một mặt trống căng mà lại dựng thẳng, mưa tạt nghiêng vào lá, đánh từng nốt nhạc tròn trặn du dương. Bài thơ Bầm ơi của Tố Hữu (1947) là viết trong vùng này: Mưa phùn ướt áo tứ thân,

Mưa bao nhiêu hạt thương bầm bấy nhiêu. Tôi tưởng đến lòng ưu ái của nhà thơ, sợ bà bầm ướt, anh cầm cái nón hay chí ít một tàu lá cọ che mưa cho bà cụ. Bà bủ nằm ổ chuối khô Bà ngủ không được, bà lo bời bời. cũng là ở vùng đất Phú Thọ Hùng Vương có nhiều tiếng cổ này...

Rồi cơ quan dời sang bên Đại Từ, đất Thái Nguyên; huyện Đại Từ là nơi mà trước kia, ở Hà Nội, người ta quan niệm: ai mà đau sốt rét nhiều, Những người lử khử lừ khừ

Không ở Đại Từ, cũng ở Võ Nhai.
gần đây, tôi trở lại thăm căn cứ địa cũ của Hội Văn

nghệ, lại nghe đồng bào sáng tạo một câu ca dao mới: Những người đẹp gái xinh trai Không ở Võ Nhai, cũng ở Đại Từ. Cái Xóm Chòi nằm lọt giữa những núi thấp như đồi, cách huyện lỵ Đại Từ mươi lăm kilômét, nơi ấy chúng tôi đã ở kháng chiến cùng nhau. Trường huấn luyện Văn nghệ Nhân dân khóa I, khóa phát động, đã mở ở khoảng đây, với ba trăm học viên, và “Ông đốc” là Nguyên Hồng, từ tháng 4 đến tháng 6 năm 1950. Có đồng chí Lêô Phighe (Léo Figuères) từ Pháp sang thăm, vào tận giữa rừng Việt Bă’c. Hình ảnh tác giả Tă’t đèn, Ngô Tất Tố, vẫn hãy còn thấp thoáng đi dưới những cây dọc trên đồi.
- Có những đêm chúng tôi nằm trong rừng, chuyện gẫu. Nguyên Hồng có cái tài dựng dậy những món ăn thật ngon lành, anh kể như thế nào mà chúng tôi thấy như mình đang húp xùm xụp những bát phở!

Người ta có thể quên nơi nào, lúc nào bụng

béo ra Và cằm xệ xuống thành ba ngấn; Những đất nước với người ta lận đận Biết cùng nhau cái đói là gì; Không bao giờ người ta có thể quên đi. Đó là thơ Maiakốpski sau Cách mạng tháng Mười; trên Tạp chí Văn nghệ Kháng chiến, bản thân tôi cũng đã đăng:

Sẵn sàng giang tay đón Việt Bă’c là đây, ở đây. Mưa liền mấy hôm trước

Suối chạy căng hơi nước vẫn đầy. Chị tiếp tế Mảnh vai gầy Chạy không thành bữa, thúng không, đòn gánh xoay! Cơm độn đỏ gay Muối vừng tră’ng xóa. Trong đời, tôi thường thích đóng vai phó, giúp đỡ cho đồng chí giữ trách nhiệm chính. Tôi làm phó phụ cho anh Nguyễn Huy Tưởng, giúp anh xào xáo bài vở. Có những khi tôi đi nhà in. Tôi nằm khểnh trên chiếc đò con, người ta chèo ngược dòng sông Lô, đến xã Xuân Vân, nơi đó có nhà in Tiến bộ. Bình thơ kháng chiến cho công nhân nghe, để họ xếp chữ nhanh hơn, in đẹp hơn.

Một loạt số đặc biệt đã ra trong những năm 1949, 1950. Số Mùa xuân 49 đã được hào hứng làm ra. Có Buổi chợ trung du của Ngô Tất Tố, nhà văn lão thành văn viết rất trẻ. “... Lồng vuông, lồng tròn, lồng cao, lồng thấp, lồng trái hồng, lồng trái vả, lồng quây vành cót, lồng bằng cái nong. Khu hàng gà vịt đủ các kiểu lồng, nhiều thứ trung châu không có. Chúng nó kề lưng nhau, giáp vách nhau, gối lên nhau, chồng lên nhau, să’p thành hai dãy thườn thượt. Vậy mà vẫn còn là ngă’n. Trước kia, vào khoảng tháng ba, tháng tư, cũng ở chỗ này, trên là trời, dưới thì gà, vịt. Trong đó, vịt chiếm đến chín phần mười. Vịt bóc trứng, vịt thục thóc, vịt đẻ, vịt chéo cánh... Không thiếu một hạng nào...”. Sao bác Ngô nhìn kỹ và biết rộng thế! - Truyện ngă’n Những ngày cuối năm của Trần Đăng, sâu să’c và có duyên. Thơ Viếng bạn của Hoàng Lộc; nhà thơ mất sớm còn mãi với bài thơ kháng chiến này. - Số xuân 49, chúng tôi trân trọng đề: “Kính dâng Hồ Chủ tịch, kính tặng Quân đội quốc gia Việt Nam”, chứng tỏ hào hứng biết chừng nào. Số Văn nghệ bộ đội; số Chiến dịch Sông Thao; số Hội nghị tranh luận; số Văn nghệ các nước bạn, làm vào dịp tháng hữu nghị Việt Trung Xô, có đăng bài thơ “Việt Trung Xô, chào mừng” của Chế Lan Viên; trong bài này, Chế Lan Viên đã mở rộng câu thơ, làm cho nó mềm mại, cơ động hơn, chuẩn bị cho câu thơ mở rộng về sau này, trong những năm gần đây.

Số Hồ Chủ tịch 60 tuổi mang niềm yêu thương thành kính của những văn nghệ sĩ kháng chiến đối với Bác Hồ. Trong bài Hồ Chủ tịch nhà văn hóa của nhân dân, anh Nguyễn Đình Thi viết : “Lịch sử có những anh hùng, những chính khách sáng lập ra một triều vua, một giang sơn, một chính thể; nhưng mỗi dân tộc phải nhiều thế kỷ mới được một người không những sự nghiệp rực rỡ, mà còn tạo ra một chế độ xã hội, một tư tưởng, một cách sống cho thời đại mình và ảnh hưởng vượt qua các biên giới, lâu đài mãi đến những thời đại về sau!”. Nhà thơ tiếng Dao Bàn Tài Đoàn viết một cách hồn nhiên: “Ý nghĩa hôm nay hình như là: có một cây đa mọc lên mặt đất Việt Nam. Cây đa ấy mọc lên đã trải qua sáu mươi năm trời mưa gió. Có cành dài lá rộng che được dân tộc ta êm đẹp. Cái bóng cây đó rất mát mẻ, trời nă’ng tôi được che chở như thế, thì tôi tuy rằng ở trên núi nhưng mà cũng được sung sướng lă’m rồi...” - Anh Nguyễn Huy Tưởng có tài viết bút ký và ghi chép, thuật lại ngày lễ mừng thọ Bác ở Phủ Chủ tịch trong rừng Việt Bă’c. Anh đã kể lại: “Buổi chiều, tôi đang ăn cơm. Cụ đến sau lưng, đặt tay lên vai, hỏi: chú ăn được mấy bát? Chúng tôi hỏi lại Cụ. Cụ nói:
- Tôi ăn được hai bát. Tôi se se trong lòng. Cụ cười và tiếp:
- Trước kia bằng tuổi các chú, tôi ăn được bốn năm

bát, cái thứ bát mà ta gọi là bát ngô ấy". Khi kết thúc bài văn, anh Tưởng nhă’c lại cái nét thật cảm động ấy: “Tôi ăn được hai bát”. Cụ sáu mươi. Cụ đã sáu mươi. Tôi ngừng dòng kỷ niệm lại đây. Những năm đầu

Cách mạng và Kháng chiến ấy. Những năm đầu Tạp chí

Văn nghệ ấy. Và tòa soạn là ở trong Kháng chiến, cho nên ở giữa thiên nhiên, bóng cây trùm mát rượi trên những trang bài. Tiếng ve núi kêu to lạ kỳ ở dưới trời nă’ng. Tiếng suối trong như tiếng hát xa. Con suối phát nguyên đã chảy thành sông, đã rộng thành sông Cái, đi ra biển. Tôi xin chúc báo Văn nghệ thân yêu bây giờ trăm nghìn thă’ng lợi, thành công!

22-3-1973

NIỀM VUI LỚN CỦA TUỔI TRẺ

Các bạn thanh niên yêu quý của thời đại chúng ta! Hôm nay tôi rất nhớ yêu các bạn, các bạn đang “ba sẵn sàng” ở khă’p các miền, các nơi của Tổ quốc ta đang chống Mỹ, cứu nước. Thường ngày tôi vẫn yêu nhớ, hôm nay trong không khí xuân về, trên đà chiến thă’ng, tôi đang yêu nhớ cái tuổi trẻ anh hùng của Nước ta hiện nay.

Những mặt trai càng ngày càng rực rỡ, Lông mày rậm hơn, vầng trán cao hơn; Những nàng em càng biếc nước xanh non...

Thanh niên ta nay thể chất rất đẹp, tâm hồn rất đẹp; với Chế độ ta, những lứa thanh niên càng về sau càng đẹp. Đất trời xưa, họ lại thấy tinh sương; Qua những trái tim, đời vẫn lên đường! Không những “đời vẫn lên đường”, mà ở thời đại chúng ta, với Tổ quốc Việt Nam ta đang đánh giặc Mỹ theo thơ Bác Hồ kêu gọi:

Tiến lên, toàn thă’ng ă’t về ta, thì cuộc sống lại lên đường với một gia tốc, với một cái thế

“thừa thă’ng xông lên”! Nhà văn trẻ Anh Đức ở miền Nam

viết chuyện một người cùng quê, ghi lại chiến công một bạn trẻ đã cùng một nữ đồng đội chống trả nổi hơn hai trăm tên giặc với bảy xe M.113, đã để cho nhân vật anh hùng của mình nói: “Tôi bị nhiều vết thương khá nặng, ở trán, ở lưng, ở sườn... Nhưng tôi đang ở giữa tuổi hai mươi, tôi có sức chịu đựng. Hồi nhỏ, tôi vốn là một đứa bé nông dân khỏe mạnh. Tôi tên thiệt là Sáu, nhưng cả nhà và lối xóm thấy tôi làm việc gì cũng nổi, mới đặt tên tôi là Nổi...”. Kính chào hàng triệu, hàng triệu đồng chí Nổi ở trên đời này! Tuổi hai mươi làm việc gì cũng nổi, vào bộ đội và thanh niên xung phong diệt nổi giặc Mỹ, xây dựng nổi “cánh đồng 5 tấn thă’ng Mỹ”, quản lý nổi “các công trình thanh niên”, “cỗ máy thanh niên”, dành nổi danh hiệu “Dũng sĩ giao thông vận tải”, kích lên nổi phong trào xây dựng nếp sống thời chiến... Tôi vinh dự chuyện trò với các đồng chí Nổi ấy, họ sẽ cho tôi mượn cánh của tuổi trẻ để tâm hồn tôi bay bổng nổi lên!

Tôi muốn nhă’c lại với các bạn thanh niên đang chiến đấu ở muôn nơi một bài thơ của một bạn thiếu niên đã làm trong cuộc Kháng chiến lần trước. Trong phong trào văn nghệ nhân dân rầm rộ khi đó, có biết bao bài ca dao, thơ do quần chúng sáng tác, nhưng tôi vẫn còn thuộc bài thơ này, vì nó chứa đặc biệt một niềm vui. Tác giả bài thơ ấy bây giờ chă’c là một cốt cán, một cán bộ khung cho cuộc chiến đấu hiện nay, khoảng 35, 36 tuổi. Vào năm 1950, anh còn là một thiếu niên học ở Trường Thiếu sinh quân của Bộ Quốc phòng - Tổng Tư lệnh. Trường Thiếu sinh quân lúc ấy đóng ở Thanh Hóa, sau dời vào Nghệ An; Mộng Chữ - tên của người thiếu niên ấy - nhớ bà mẹ nuôi ở Thanh, đã từng chăm nom đùm bọc mình, làm bài thơ gửi về thăm mẹ; bài thơ vượt qua Khe nước lạnh, đường giáp giới giữa hai tỉnh Thanh - Nghệ, về tìm bà mẹ ở những thôn xóm Thanh Hóa xinh xinh, hỏi thăm sức khỏe. Tôi kể lại với các đồng chí Nổi hiện nay bài thơ tuổi trẻ cách đây gần hai chục năm, để nói cái liên tục của các thế hệ; trong cái trẻ của các bạn hiện nay, sao lại không có cái niềm nui của các bạn lứa trẻ trước đây? Cuộc chạy đuốc tiếp sức do thanh niên các thế hệ chuyền mãi cho nhau, nên cuộc đời mới luôn luôn rực sáng. Ai đi về Thanh Nơi đồng lúa xanh xanh, Nơi núi lên biêng biếc, Nơi thôn xóm xinh xinh..

Ai đi về Thanh, Xin gửi lời: - “Đoàn lính thiếu sinh Vào đây vẫn mạnh”.

Ai về bên kia Khe nước lạnh, Ai qua Nông Cống, ai tới Chợ Đà, Ai về Đông Thọ, ai ghé Ninh Hòa, Niềm vui em gửi làm quà mẹ em... Bài thơ Ai đi về Thanh này, tôi đã yêu nó vì nó rất trẻ; bây giờ tôi vẫn yêu nó, vì nó gợi lại cái trẻ trước đây, nghĩa là cái trẻ tiếp tục đến bây giờ, cái trẻ muôn đời. Vừa mới cách đây mấy hôm, báo Nhân dân đăng một bài bút ký: Trận địa cửa biển nói về cảng Hải Phòng; nói về một anh Thao trong bộ đội cao xạ ở một trận địa quan trọng của Cảng, một anh Thao hay là một anh Mộng Chữ đã trẻ trở lại thành anh Thao; anh Thao của chúng ta đúng là đã nhìn với đôi mă’t mà anh Mộng Chữ đã có: “Trận đánh đêm kết thúc lúc 8 giờ tối; Thao bỗng thấy trước mặt mình vòm trời cao xanh hơn, thăm thẳm, bát ngát; những vì sao như nghìn con mă’t nhấp nháy. Đứng trên thành công sự lộng gió biển, Thao đưa mă’t nhìn toàn bộ thành phố một lượt. Thao để tầm mă’t dừng lại ở Cảng. Những chuỗi đèn điện dày chi chít, long lanh như hạt cườm lung linh nhảy múa...”. Nói thật ra, do điều kiện phòng không hiện giờ, đèn của Hải Phòng hay của Hà Nội, tạm thời, chưa thật là sáng; nhưng cái sáng kỳ diệu là trước nhất ở tâm hồn những người mới vào đời; họ thấy màu să’c lung linh, những đèn điện này là của đời họ, thă’p sáng cho đời mới mẻ của họ... Mộng Chữ, lần Kháng chiến trước, nhớ đến Thanh Hóa, là thấy “đồng lúa xanh xanh - núi lèn biêng biếc - thôn xóm xinh xinh”. Những âm thanh tên làng xóm, thị trấn, tên chợ búa reo ca thánh thót lên trong tâm hồn người trẻ: Ai qua Nông Cống, ai tới Chợ Đà, Ai về Đông Thọ, ai ghé Ninh Hòa, Niềm vui em gửi làm quà mẹ em. Người trẻ tuổi trước đây nói “niềm vui”. Hai tiếng thiêng liêng này là tinh hoa của cuộc sống. Mất nó, nước Mỹ tư bản và đế quốc sờ soạng như một con dơi, muôn triệu ánh điện và nêông của Nữu Ước hoặc Sicagô chỉ là cho con dơi Mỹ càng mù hơn nữa! Mất nó, bọn lính Mỹ ở miền Nam.

... đốt giết xong rồi, ngồi vục mặt đánh bài,

uống rượu, Chính lại là một lũ đã chết trong hồn, hãy còn cố quậy. Anh giải phóng quân vóc nhỏ đạp trên xe bọc

să’t cười tươi; Thành cảng Hải Phòng, tiếng còi tàu rúc vẫn dài hơi! Nhân dân Việt Nam chúng ta đang đánh Mỹ, cứu nước, mang tới cao độ cái niềm vui, và thanh niên mang cái niềm vui cao độ ấy tập trung lên tới tột độ! Trái tim chúng ta đập cho bản thân mình, và đập cho cả thế gian. “Việt Nam là lương tâm của loài người”, bạn bè chúng ta trên quốc tế nói như vậy. Niềm vui là bí quyết của chúng ta, là sức mạnh, là mùa xuân của chúng ta.

Bài thơ trẻ trước đây tiếp theo nhă’c tới tình mẹ con, “mẹ là mẹ cả, con là con chung”, cái tình mẹ con “con đi mỗi bước gian lao - xa Bầm nhưng lại có bao nhiêu Bầm”, mẹ nuôi thương bộ đội và cán bộ như con đẻ. Trường Thiếu sinh quân ra đi vào Nghệ An phải giữ bí mật quân sự, nhưng bà mẹ nuôi của em Thiếu sinh quân cuối cùng vẫn biết:

Hôm đi lặng lẽ Nửa đêm lên đường, Đùm cơm nếp bên hông mẹ chạy theo hớt hải:
- “Bao giờ con trở lại? Chủ nhật sau nào thấy con sang! Đến ngày độc lập vinh quang Các con khôn lớn, mẹ càng mừng trông...”

Ra đi thương em Hồng Nét non dại viết xiên hàng trên cuốn sổ; Tay đen nho nhỏ Cầm bút lần đầu; Nhớ buổi anh đau, Em kiếm nhành ngải cứu, Bình dân học vụ Bút sừng trâu em sớm anh chiều... Nhớ thật nhiều Nhớ lời em dặn: “Đánh giấy về không thì em giận. ”Chép cho em bài hát thiếu sinh!" Mẹ ngồi mẹ nói một mình: “Để rồi phải kiếm cho anh một người...”. Mẹ nuôi của mình, và đứa em nuôi của mình, chính mẹ và em ấy đã nuôi mình. Bài thơ như dựng lại cả cái không khí tâm tình những người đã làm cuộc Kháng chiến lần trước cho tới chiến thă’ng Điện Biên Phủ. Lúc đó đang còn bình dân học vụ, lúc đó ốm còn lấy lá ngải cứu hơ lửa rịt đầu, và ở nông thôn còn nói viết thư là “đánh giấy về”, các bà mẹ thời đó còn quan niệm thấy con trai mới lớn lên là đã nghĩ chuyện kiếm vợ cho hă’n. Nhă’c lại không vui sao được, nhă’c lại mà thấy một cái gì phấp phới đập đập trong lòng như một nảy nở, như đôi cánh chim vỗ bay.

Chính tôi muốn mượn thơ trước để nói với các bạn trẻ anh hùng của chúng ta hôm nay cái niềm vui lớn lao của tuổi trẻ. Dường như suốt cuộc đời riêng của tôi, luôn luôn tôi học tập cái niềm vui trẻ đó, cứ dăm năm một, tôi lại phấn đấu đổi mới tâm hồn mình lên một bậc, cho kịp với tuổi thanh xuân lứa nọ nối bước lứa kia. Và lứa những anh Thao, lứa những anh Nổi, bây giờ là lứa đang đứng giữa trung tâm của niềm vui thời đại, là cái nhân của thời đại! Các bạn trẻ tôi muôn vàn yêu quý và kính trọng nữa, tôi nhớ đến tất cả các bạn như nhớ đến một người em nuôi của tôi ở chiến khu Thừa Thiên, em ấy thuộc kiểu người mặt tră’ng môi hồng, nhưng hoàn toàn không phải là hạng mà cha ông ta ngày xưa gọi là “bạch diện thư sinh”, cũng có nghĩa là “trói gà không chặt”. Em tôi đi chiến đấu và thư khoe rằng em đã hàng chục lần tă’m ở dòng sông Bồ, từ trên thượng nguồn cho đến đồng bằng, con sông chảy qua quê hương của nhà thơ Tố Hữu, mà Tố Hữu đã có những câu thơ:

Cho ta lại trở về quê cũ Bờ sông Hương hay bến sông Bồ Cùng các mẹ, các o, các chú Giành lại từng mảnh đất Thành đô. Đọc thư, tôi cứ tưởng tượng đôi vai rộng ngang của người em, ở trần, mình mặc một chiếc xi líp, hai chân thon lại như đuôi cá, để trần, bơi lội vùng vẫy trên con sông đã ở trong vùng giải phóng Thừa Thiên. Tôi vô vàn yêu quý những ngực trẻ, áo sơ mi tuy mỏng, nhưng cũng dày bằng một cái khiên bằng să’t, bởi bọc bằng tình yêu Tổ quốc và lòng dũng cảm không bờ, vô vàn yêu quý những chân trẻ, thấm thoát hôm qua còn mười sáu tuổi đó, mà vươn vai một cái, nay chân đã xỏ đôi hài vạn dặm, hành quân và làm thơ rằng:

Đây Trường Sơn bốn mùa mây bạc
Dưới chân ta, núi, núi chọc trời...

... Ra đi núi mới ngủ say, Trăng leo đỉnh dốc, rừng cây mơ màng. Nghe gà gáy gọi rạng đông, Tiếng gà hay tếng của lòng ngân vui. Tuổi trẻ đạp Trường Sơn suốt đêm, sáng mọc nghe tiếng gà gáy, tuổi trẻ thấy đó là tiếng của lòng mình. Còn có gì bình minh hơn thế, còn có gì xuân hơn thế nữa. Tiếng gà gáy bình minh ở trong tâm hồn các bạn trẻ đã thúc họ như một chất men ủ, lập nên những chiến công quân sự và những chiến công lao động. Dự một cuộc họp báo cáo thành tích năm 1967 của binh chủng Công binh, tôi nghe và ngă’m nhìn mãi đồng chí tiểu đội trưởng 24 tuổi, lông mày biếc xanh, răng tră’ng sáng, con một gia đình nông dân ở trong vùng sau lưng địch trước đây đã giúp cất giấu cán bộ; đồng chí kể lại mình đã chiến đấu trong 34 trận máy bay Mỹ ném bom, bă’n phá, đã mười lần chui xuống 46 hút bom để phá bom nổ chậm, mà nét mặt tươi sáng, vững vàng. Tôi biết chuyện anh công nhân vận hành trông bảng điện ở Nhà máy điện Hải Phòng, 22 tuổi, suốt năm 1967 đảm bảo điện lưu thông thường xuyên, ở cách xí nghiệp bảy kilômét vẫn đến đúng giờ và không bỏ một buổi học nào; tôi biết chuyện người con gái trong Đội thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước số 49 của Thủ đô Hà Nội, ngày vào đội mới 16 tuổi, qua hai năm, đã thành thạo tháo lă’p và bảo vệ cầu phao, lái ca nô, quản lý bến phà, hai lần máy bay địch ập tới bă’n phá, cô vẫn bình tĩnh chỉ dẫn cho từng xe vào nơi an toàn, đưa người qua đường vào hầm trú ẩn; tôi biết chuyện anh công nhân trẻ Đoàn điều tra rừng 302, rất hiếu học, dù luôn luôn di động, vẫn học được từ lớp 4 lên lớp 8, quét lá rừng đốt lên mà học, tối về ngủ sớm, ba giờ sáng dậy học cho minh tâm, trưa đi bă’t cua nấu canh bồi dưỡng cho giáo viên dạy mình học... Những chuyện tôi biết đó không bằng một phần vạn vạn của thực tế thanh niên. Cái gì đã đẩy họ tới? Lý tưởng của cuộc đời và sức sống của tuổi trẻ, tổng hợp thành niềm vui rất trong, rất sáng; niềm vui đó như phép nhiệm mầu sáng tạo, ở đâu thanh niên đến, họ tự sáng tạo ra câu thơ, tiếng hát, lời ca.

Bài thơ trẻ trong Kháng chiến lần trước đây, giác ngộ cho tôi về cái niềm vui bất tận của tuổi trẻ mới mãi muôn đời. Bài thơ đó đã kết thúc bằng cách lấy lại một đoạn đầu láy thành như một điệp khúc với chữ “niềm vui”: ... Mẹ ngồi mẹ nói một mình:
- “Để rồi phải kiếm cho anh một người”.

Ai đi về Thanh Ai về bên kia Khe nước lạnh, Ai qua Nông Cống, ai tới Chợ Đà, Ai về Đông Thọ, ai ghé Ninh Hòa, Niềm vui em gửi làm quà mẹ em.

16-1-1968

VÀO MỘT MÙA XUÂN

Bác Hồ đã đặt ra một câu ca dao, một câu ca dao sẽ còn sống mãi: “Mùa xuân là Tết trồng cây - Làm cho đất nước càng ngày càng xuân”; mãi mãi về sau, mỗi khi một năm cũ qua, một năm mới đến, cái rộn rịp của mùa xuân mới sẽ thể hiện trước nhất ở cái rộn rịp chuẩn bị một Tết trồng cây. Những ngày cuối năm vừa qua, rét thật đậm, và cả buốt nữa; nhưng trong khi chống rét, không ai than phiền trời, bởi ai cũng thấy là cái rét thuận, cũng hiểu rằng: cái rét dữ này sẽ dẫn đến một mùa xuân mạnh, sức bật nở của mầm, chồi, nụ sẽ càng khỏe hơn, và do đó càng tươi hơn. Thơ Tố Hữu: “Rét nhiều nên ấm nă’ng hanh - Đă’ng cay lă’m, mới ngọt lành đó chăng? ”. Cụ Nguyễn Du ngày trước cũng nói cái quy luật ấy: “Càng cay đă’ng, lại mặn mà hơn xưa”. Năm 1972 Nhâm Tý này, chúng ta tổ chức “Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ”. Bác Hồ, ông Cụ trồng cây số Một, chính Bác là nguồn mùa xuân của nước ta ở thời đại này, và chính Bác cũng dặn dò hò hẹn “làm cho đất nước càng ngày càng xuân”.

Những thă’ng lợi dồn dã trong suốt một năm qua đang mở ra trên khă’p mọi chiến trường một cục diện mới đầy hứa hẹn. Trên bản đồ thế giới, rạng rỡ những chấm đỏ những gạch đỏ: những chiến thă’ng của Việt Nam, Đông Dương. Ba dòng thác cách mạng cứ chảy và tiếp tục chảy: phong trào dân tộc độc lập, phong trào đấu tranh của công nhân và xu thế xã hội chủ nghĩa; Việt Nam là nơi ba dòng thác kết hợp nhau, là điểm tụ của ba dòng thác. Việt Nam có nghĩa là bất khuất, Việt Nam có nghĩa là đoàn kết, trên thế giới vấn đề Việt Nam có sức tập hợp đều khă’p và lớn lao. Ở đây diễn ra cuộc thử sức có ý nghĩa toàn thế giới, giữa tiến bộ và phản động, và chiến thă’ng nhất định về phía hoa nở chim kêu, về phía tiến bộ. Xuân này, Tết này, cuộc sống chính trị của nhân dân ta lên cao hơn bao giờ hết; vấn đề độc lập tự do nổi bật lên trên tất cả mọi vấn đề. Dân tộc ta có truyền thống Quang Trung ngày xuân đánh giặc; gió xuân phơi phới giục lòng ta muốn làm những việc gì tốt đẹp nhất, yêu mến nhất, mà việc tốt đẹp, mến yêu cao cả nhất, là hoàn thành giải phóng đất nước thiêng liêng của ta. Tâm trí tôi đưa tôi về với những câu thơ Nguyễn Trãi, người anh hùng đã giúp vua Lê Lợi giải phóng dân tộc:

Khó bền mới phải người quân tử
Mạnh gă’ng, thì nên kẻ trượng phu.

trong cái cách nói của văn học ngày xưa, Nguyễn Trãi đã để một nội dung luôn luôn mới: gặp khó thì phải bền bỉ, có mạnh gă’ng thì mới thành công. Ức Trai tiên sinh lại nói:

Nước càng tuôn đến, bể càng cả
Đất một trùng thêm, núi một cao.

Lượng chứa phải lớn lao, chí khí phải vươn mãi; nói một cách khác, “gian nan là nợ anh hùng phải vay”, những trở lực càng rèn luyện để càng nâng cao một con người cũng như một dân tộc. Người viết “Bình Ngô đại cáo” có những câu thơ hãy còn sang sảng cho đến bây giờ:

Trừ độc, trừ tham, trừ bạo ngược
Có nhân, có trí, có anh hùng.

Ôi! dân tộc ta từ thế kỷ này sang thế kỷ khác đã truyền đi bó đuốc yêu Tổ quốc, giữ non sông, bảo vệ chính nghĩa: “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà”, gần với chúng ta, nhà thơ lớn miền Nam Nguyễn Đình Chiểu lại nói cái chí khí của Nguyễn Trãi. Trước bàn thờ thơm ngát khói hương của ngày Tết đốt lên để tưởng kính cha ông, chúng ta không chỉ dừng lại ở ông bà mình, mà muốn chiêu niệm tất cả những anh hùng, hào kiệt, chiến sĩ xưa nay đã tận trung với nước, chí hiếu với dân; hít thở trầm nhang, chúng ta, những người đang đánh thă’ng giặc Mỹ và lũ nguỵ, chúng ta với niềm tự hào căng lồng ngực, muốn thưa lại với tổ tiên rằng: người Việt Nam ta ngày nay tình nghĩa đầy đủ, phải trái phân minh, lớp con cháu ngày nay là lớp người “không có đường thì mở đường ra mà đi”, xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước, mở ra con đường Hồ Chí Minh ngời sáng đến tương lai.

Ôi! cái mũ tai bèo của anh giải phóng quân, đã được nhà thơ ca ngợi, mũ tai bèo ấy mang ý nghĩa như một tượng trưng; vành mũ tai bèo ấy như chiếc lá sen, lượn một nét cong mềm mại; khẩu súng của anh giải phóng quân hình một bông hoa chuối rừng thon nhỏ; mũ ấy, súng ấy, hiệu lực biết bao! làm nên chiến công lừng lẫy biết bao! Đêm giao thừa này, trời đất să’p sửa bàn giao một năm mới nữa, tâm trí chúng ta vụt thẳng đến miền Nam yêu dấu; tôi tưởng tượng từ đồng bằng Thái Bình đến núi rừng Tây Bă’c, từ thủ đô Hà Nội đến mỗi thị trấn vài trăm nóc nhà, tất cả mọi lòng người ở trên khă’p miền Bă’c đều phóng đi gửi đến tận chót mũi Cà Mau, đây là cuộc gặp nhau bằng tâm tưởng, đông đảo, thiêng liêng, đầm ấm vô cùng. Mỗi chàng trai một Lê Mã Lương, mỗi cô gái một Lê Thị Hồng Gấm. Một đồng chí nhà văn, nhà báo đi công tác xa về, có nhă’c đến lời đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng: “Chúng ta quyết biến những tình cảm tốt đẹp, những phẩm chất cách mạng cao quý của con người Việt Nam chống Mỹ, cứu nước thành những đức tính thường xuyên và vững bền của dân tộc trong suốt quá trình lâu dài của cách mạng”. Ơi anh chiến sĩ đang gặp mùa xuân giữa đường ở trên Trường Sơn! Đảng kính mến của chúng ta muốn nhân dân ta khai thác sự giàu có về tinh thần của mình; anh giản dị khiêm tốn, nhưng chính anh cùng đồng đội vô số của mình, đã tạo ra một hình tượng sáng ngời của người anh hùng thời đại với chiếc võng, tấm tăng, cây gậy Trường Sơn, lối sống Trường Sơn, tinh thần Trường Sơn. Hướng về miền Nam, miền Bă’c dành phần tốt nhất cho tiền tuyến; nói như đồng bào Quảng Bình, hột gạo chia ba chia bốn, hạt muối că’n làm tư... Hậu phương lớn đang đặt thành vấn đề quan trọng bậc nhất: làm thế nào sử dụng tốt tiềm lực sẵn có trong tay chúng ta, tận dụng những điều kiện mới; đặc biệt là trong khi sự hợp tác quốc tế ngày càng mở rộng giữa ta với các nước xã hội chủ nghĩa anh em và các nước khác. Cái quý nhất mà chủ nghĩa xã hội mang lại cho nhân dân lao động là quyền làm chủ tập thể; cần phải sử dụng tốt sức lao động và sử dụng tốt thiết bị vật chất, cải tiến cách quản lý cho tiến bộ hơn. Năng suất lao động là đòn bẩy để tạo ra mọi sự giàu có: ở đây chất lượng sản phẩm là thước đo cụ thể của nhiệt tình cách mạng và cách thức làm ăn. Con đường phấn đấu là tiến lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa. Tôi yêu mấy câu thơ đăng trên báo về viên gạch; gạch là một tế bào của công cuộc xây dựng, gạch phải chín kỹ thì nhà cửa mới chă’c và phải chuyển nhanh chóng kịp thời để khỏi mất năng suất lao động:

Lưng trời xanh mây bay mây bay Lưng trời xanh trăm nhà đang xây Ôi cô em gái chuyền tay giỏi Gạch có lên nhanh - kẻo hết này! Một thoáng rung động của giọng nói, tức là của lòng người, đưa đến một phấp phới tươi sáng - Gạch có lên nhanh, kẻo hết, này! báo hiệu trước cho người chuyển gạch biết đó, kẻo dở dang tôi, kẻo dở dang chung, ở giữa vôi vữa, gạch ngói, ở giữa vật liệu bề bộn khẩn trương, con người ở nơi đâu să’t thép lạnh lùng nhất, vẫn có thể đặt trái tim của mình vào, làm cho sự vật người-hóa, quy tụ chung quanh con người, đưa hạnh phúc đến cho con người. Mà đó phải chăng là một bí quyết của người Việt Nam chúng ta, một con người yêu thương nhất, trìu mến nhất; sự hy sinh cao cả nhất, sự anh dũng kiên cường nhất chỉ có thể có được với tình mến yêu lớn lao đằm thă’m nhất. Trong những tiếng nói bè bạn với ta ở khă’p năm châu, nhà văn Pháp nổi tiếng Vercors đã phát biểu: “Và nói theo Montesquieu, chúng tôi luôn luôn tự hỏi rằng: - Tại sao người ta lại không được là người Việt Nam? Dân tộc Việt Nam đang trở thành niềm vinh dự của thế giới. Một đôi khi, trước sự thay đổi không tốt của tình hình chính trị trên thế giới, khi một vài biến cố bất ngờ đánh vào tâm can, chúng tôi có lúc cảm thấy tuyệt vọng. Những lúc đó chúng tôi lại tự hào với mình: May thay có nước Việt Nam! Và lập tức chúng tôi lấy lại được hy vọng - niềm hy vọng ở tương lai của nhân loại. Vì thế lòng biết ơn của chúng tôi thật là vô hạn!”

Một ngày tháng chạp âm lịch vừa rồi, bản thân tôi đã được đi chơi xuân trước Tết. Không duyên chưa dễ vào tay ai cầm, may mă’n cho tôi được về xã Hiệp Lực, huyện Ninh Giang, Hải Hưng, dự lễ khánh thành một vườn hoa của xã. Vườn hoa đặc biệt, trong cái xã 7 tấn thóc mấy năm liền này, bởi ở đây bà con đã tự nguyện dựng lên bức tượng Bác Hồ đầu tiên ở nông thôn miền Bă’c. Bà con Hiệp Lực kỷ niệm: Mười năm về trước, trong lúc toàn xã chống úng, Bác Hồ đã về thăm và chính Bác đã đạp guồng nước ở giữa cánh đồng Mai Xá; Bác đã tặng đồng bào câu tập Kiều: “Trăm năm trong cõi người ta, chống úng thă’ng lợi mới là người ngoan”. Được sự cổ võ của Bác, đồng bào Hiệp Lực đã nghiêng đồng đổ nước ra khơi, đã xây dựng ruộng đồng tưới tiêu, ao chuôm thuần thục, đã từ đói thiếu trở nên no thừa; đồng bào nói với nhau: “Chúng ta đón Bác lần thứ hai sau mười năm, và Bác ở lại với chúng ta mãi mãi”. Bức tượng toàn thân bằng xi măng cốt să’t, phủ một màu đồng, Bác Hồ trong bộ quần áo bà ba giản dị, một tay cầm mũ lá, một tay giơ lên chỉ phía trước xa xa; xung quanh tượng, trồng cỏ hoa; trước mặt Bác là hai cây cam hoa đang mưng tră’ng; xung quanh hoa cỏ, là hồ nước bao bọc; phía sau sẽ thả sen, phía trước để nguyên nước, đặng hình ảnh Bác in xuống nước hồ trong những ngày rạng, trong những đêm trăng thanh... Hai bên bức tường, hai cột thu lôi, đồng thời là những cột đèn, một cột bốn đèn điện nở ban ngày như tám đóa hoa của điện về xã. Đồng bào đứng quanh trên bờ hồ nhỏ vuông vức, quần áo mới xúng xính sột soạt, băng cờ đỏ thă’m, khói pháo đốt khai mạc làm thành một áng sương xanh bay qua trước mặt tôi thơm phức; trong khói pháo, tôi thấy cây cam trổ hoa...

Một cảnh ở một xã, mà như đại diện cho mùa xuân đất nước! Đó là ngày xuân đã đến sớm cho hàng ngàn người chúng tôi hôm ấy quây quần xung quanh đài tượng Bác Hồ...

9-2-1972

ĐỘI “CÂY BÓNG MÁT” HÀ NỘI

Hà Nội đẹp ở hồ; Hà Nội đẹp ở cây. Công ty Công viên Hà Nội quản lý toàn bộ cây bóng mát trong thủ đô, gồm cây đường phố và cây trong các vườn của các cơ quan: đó là hệ thống cây cối Hà Nội, niềm tự hào của người dân thủ đô về một vẻ đẹp đặc biệt của thành phố mình. Ai cũng biết rằng tác dụng của cây xanh rất lớn, đó là những lá phổi của thành thị, làm cho không khí trở lại trong lành, giữ gìn sức khỏe của nhân dân. Khách nước ngoài đến thủ đô ta, trìu mến những hàng cây rủ mát xuống những lòng đường, những cây có trăm hình nghìn dáng. Tháng tư 1972, chị nữ thi sĩ Bungari Blaga Đimitơrôva đã xuống thăm thành phố Hải Phòng bị giặc Mỹ ném bom; trước khi về nước, chị viết bài thơ Từ biệt Hà Nội: Ôi thành phố kiên trinh cùng bổn phận, xin tha thứ cho tôi phải bước xa Anh. Xin tha thứ cho tôi, hỡi những cây không chịu

khom mình! Các chị sẵn sàng có thể biến ra thành khói, Nhưng khói bốc cũng thẳng lên xông tới. Tôi xin cúi gập mình trước những cây Hà Nội.

Hà Nội 28-4-1972

Mến phục cây Hà Nội đứng thẳng hiên ngang, nhà thơ nước bạn xin khom mình kính chào cây Hà Nội. Nhưng khói bốc cũng thẳng lên xông tới; cây có cháy thành khói, thì khói cũng chẳng khom mình; cũng như thơ của ông cha ta nói: Trúc đầu cháy, tiết ngay vẫn để! Hôm nay, tôi muốn nói về cây Hà Nội trong mười hai ngày đã rung chuyển thế gian từ 18 đến 29-12-1972), tôi muốn nói đến những người nhận bổn phận chăm coi cho cây Hà Nội trong những ngày giặc Mỹ điên cuồng dã man ào ào ném bom Hà Nội vừa rồi. Họ thường được gọi là những đội “cây bóng mát”; năm nào, đến vụ có mưa xuân, họ cũng ba tháng đi trồng cây, rồi sau đó chín tháng că’t xén chăm sóc cây; nếu cây gặp những sự biến cố, họ giải tỏa cây. Cả năm sống trên cây. Thấy cây đổ, họ xót xa đau đớn. Cây Hà Nội đã bị mưa bom bão đạn của giặc Mỹ, những đội “cây bóng mát” đã thành những đội xung kích khă’c phục hậu quả, giải phóng giao thông. Tôi vừa mới được biết điều này: Một trận bom giặc Mỹ xảy ra, thì những người chạy đến trước nhất, sớm hơn cả xe chữa cháy và xe chữ thập đỏ, là xe của những “đội cây bóng mát”, vì trước tiên họ phải dọn dẹp lấy đường vào cho xe cứu người và xe chữa cháy; công binh dò mìn chưa tới, họ đã tới; họ quên cả nỗi sợ bom nổ chậm. Mỹ ném bom, cây đổ ngổn ngang, cây lớn đổ xuống đường, đổ xuống nhà, đứt dây điện, bật cống rãnh. Có khi đang còn báo động đã phải làm ngay. Phải trèo lên cây, că’t từng cành, cưa từng những khúc trên trước, dòng dây thả xuống, lại cưa từng khúc tiếp theo; trèo cheo leo, yếu tim không trèo được. Có những trường hợp đang trèo cao trên cây thì báo động; xuống phải từ từ, xuống đến nơi thì đồng bào đã nấp đầy các hầm, anh em đội mũ să’t, thế thôi; nhưng không dao động. Đường Ngô Thời Nhiệm, máy bay địch qua rồi, họ vẫn còn ở trên cây, đường Trương Định, máy bay giặc rơi xuống cháy rồi, trên cây vẫn đang làm. Không thấy sợ, chỉ thấy thích ta hạ được thật nhiều máy bay Mỹ.

Sáng thứ sáu 22-12, Lệnh của Cục Quản lý công trình công cộng: sau trận bom, ở Văn Điển có nhiều cây đổ. Không có ô tô. Một tổ “cây bóng mát” chở hết dụng cụ lên xe đạp: phụ tùng cồng kềnh, 40 kilô dây thừng, dao cưa lỉnh kỉnh, loại cưa ngang hai người kéo, dài 1 mét 60, loại cưa tay 60 centimét để că’t cành. Mười người xe đạp đến nơi. Trên một đoạn đường 1.000 mét, bốn chục cây đổ; những cây phi lao cao 15 mét nằm ngang dọc ra đường. Làm từ 9 giờ đến 12 giờ xong, kịp cho xe ủi đất san phẳng mặt đường. Lúc về cũng xe đạp. Sáng 21, ở khu tập thể An Dương, trong trận bom B.52, cây lớn đổ xuống vướng cho bộ phận cứu sập cứu người. Các anh đã tức tốc đến giải quyết. Phố Trần Nhân Tông, bốn cây đổ, có cây đường kính 40 phân; nửa đêm, các anh că’t giải phóng cây nằm trên hầm để cứu sập. Ngày 24, ở Cửa Bă’c, vừa giải phóng cây, vừa cứu sập, chín anh khiêng một xà nặng ra. Phố Khâm Thiên, đêm 26. Ba chục cây bàng vướng trên cột điện, úp trên mái nhà, cản trở giao thông. Giữa đồn công an và rạp Dân chủ, một cây xanh lớn, vóc thấp nhưng gốc to, đổ xuống ngáng trở một vùng; hai cưa máy cùng với cưa tay và dao giải quyết trong nửa tiếng.

Thật ra, các lần trước, những đội “Cây bóng mát” cũng dũng cảm như vậy. Tháng 5-1972, họ đang chặt cây ven đê để cho thoát lũ sông Hồng, thì giặc Mỹ ném bom cầu Long Biên; xuống hầm núp, xong lại tiếp tục. Đạt yêu cầu trước một ngày. Những trận bão to, dây điện đứt rơi lung tung nguy hiểm, vẫn làm một cách bình tĩnh. Trong số 19 người, có 16 nữ; những chị có con mọn gửi con, đi làm. Nữ chặt cành cây đổ, và cũng làm mọi việc như nam, chỉ có không trèo lên cây. Có những cô gái 19 tuổi, lúc đi học còn sợ ma, nay nhìn người chết thì căm thù Mỹ, chỉ thấy xót thương, không sợ xác chết, mà lại hăng say đi, với cái vui sướng cứu được người. Để thực hiện kế hoạch của thành ủy Hà Nội: 15 ngày khă’c phục xong hậu quả của các trận ném bom Mỹ, các đội “Cây bóng mát” làm việc khẩn trương. Các con đường làm trước; xong khu Khâm Thiên thì xuống khu tập thể Chợ Mơ, rồi vào bệnh viện Bạch Mai, Viện Thú y, Nhà máy Dệt 8-3. Tôi đến thăm nhóm chín người đang tiếp tục làm ở khu An Dương. Hai anh công nhân đang cầm cưa tay, đeo dây an toàn, đứng chênh vênh trên thân cây bị mảnh bom, cưa cho cành rơi xuống. Giữa gạch ngói sụp đổ, giữa những cây chết hai bên đường đứng trơ cành, hai con người trèo cao với dụng cụ lao động, để lại ấn tượng sâu să’c trong tâm trí tôi; còn có chúng ta, vẫn có chúng ta đây, xếp đặt trở lại với một lòng tin yêu không suy suyển! Họ trỏ vào vườn hoa bị phá nát, nói: “Rồi đây công ty công viên sẽ làm lại vườn hoa này”.

Trên đường Hoàng Hoa Thám, chỗ máy bay B.52 rơi đã gây ra đám cháy nhà (trong ngôi nhà gạch cháy, có ba người chết), nhóm bốn anh “Cây bóng mát” đang cưa những cành cây bị nạn cho gọn lại, cho mất xước, trong số cây bị cháy xém, có một cây quếch, quả như trái dâu da nhưng không ăn được, lúc quả chín thì nứt hạt ra, hạt đỏ như son; các anh trỏ nó và nói: “Sau đây nó sẽ rụng hết lá, rồi đến mùa xuân nó lại nảy mầm lên; nó chưa chết, nó không chết”. Các anh đội “Cây bóng mát” nhìn phía chiến thă’ng, nhìn về sự sống. Cả Công ty Công viên của các anh ấy cũng thế. Đồng chí Giám đốc dặn dò tôi: “Nhờ anh nói hộ lên cho mọi người thấy rõ hơn nữa sự quan trọng của cây xanh đối với thành thị. Các thành phố trên thế giới có nhiều cây xanh thì thường khoe điều ấy một cách hãnh diện. Chúng ta có bốn mùa cây lá xanh tươi. Nhân dân ta phải tham gia bảo vệ, đừng chặt; trong khi xây dựng, tránh chặt. Đừng đổ bẩn dưới các gốc cây, chất dầu mỡ làm chết các cây... Chúng tôi đang chuẩn bị cây để thay thế vào các cây bị nạn vì bom đạn Mỹ, thu dọn xong, sẽ trồng ngay tranh thủ mùa xuân. Muốn cho các con đường lại đẹp đều toàn bộ như cũ, Khâm Thiên lại trồng bàng. Dã Tượng trồng lại sấu, Văn Điển trồng lại phi lao...”. Đồng chí nữ trong ban phụ trách Công ty còn trò chuyện với tôi về các loại cây nào ta nên trồng hai bên đường phố thủ đô; từ đây ta sẽ nặng về trồng các cây thân thẳng, rễ không ăn nổi, gỗ tốt không gãy bất thường, những loại sấu, chẹo, phượng, long não... “Nhưng tốt nhất - chị nói - là cây bàng lang nước có hoa tím, thấp cây không vướng dây điện, không lớn hỗn loạn mà lớn mức độ vừa phải, rễ nó ăn sâu, gỗ tốt, mùa đông rụng lá để mặt trời vào nhà, mùa xuân ra hoa màu tím Huế rất đẹp lại không thu hút ruồi nhặng. Cây bàng lang nước lấy từ trong rừng núi của mình ra, anh không nhớ ư? có ở vườn hoa Vạn Xuân Hàng Đậu ấy, có ở trên đường Hàng Bông Thợ Nhuộm ấy....

5-1-1973

NGÀY XUÂN KHI MÀ HOA HÀ NỘI CÙNG CHIẾN THĂNG

Gửi đồng bào các thành thị miền Nam thân mến, Tết Quý Sửu đến với chúng ta, đem lại những ngày xuân Quang Trung, những ngày xuân đại thă’ng. Năm Nhâm Tý 1972 là một năm vĩ đại, năm thă’ng lợi lớn nhất trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước của ta, với những chiến công tuyệt vời ở cả hai miền Nam, Bă’c. Riêng thủ đô Hà Nội đã thă’ng giặc Mỹ một trận Điện Biên Phủ ở trên không, cho nên các báo tặng cho thủ đô cái tên: Hà Nội - Điện Biên Phủ.

Từ ở đây, tôi cũng nghe thấy niềm hân hoan của Sài Gòn chúc mừng Hà Nội đại thă’ng, cái đô cũ Thăng Long vẫn còn gò Đống Đa lịch sử với Ngày giỗ trận mồng 5 tháng Giêng ta. Đồng bào thân mến ở các đô thị miền Nam! Hôm nay, ngày xuân, tôi muốn trò chuyện với các bạn về hoa của đất nước chúng ta, của Hà Nội. Có phải chăng hoa Hà Nội những ngày này tươi đẹp thêm lên, khi mà hoa cũng chiến thă’ng, khi mà hoa cũng tự hào về đất nước anh hùng và những con người thă’ng giặc?

Những ngày niên thiếu, khi tôi còn học ở trường cao đẳng tiểu học Quy Nhơn tôi đã từng mê bằng tưởng tượng làng hoa Ngọc Hà, tôi đã tưởng tượng những vườn đào hoa thă’m ở Nhật Tân; đọc thơ và tiểu thuyết xuất bản ở ngoài Bă’c, tôi tưởng như trông thấy mùa xuân xứ Bă’c vào trong phù sa sông Hồng, đánh thức dậy những nụ hoa ở Quảng Bá, Tây Hồ, Nghi Tàm, Yên Phụ, Hữu Tiệp, Vạn Phúc... đó là vòng đai thân ái thă’t Hà Nội bằng những nụ cười hoa... Đến khi đỗ bằng thành chung xong, ra Hà Nội học bằng tú tài, thì tôi đã sững sờ trước cái đẹp của một cây liễu xanh rủ lá dài thướt tha mà lần đầu tiên tôi mới được thấy; đúng là thơ Thế Lữ:

Gió đào mơn trớn liễu buông tơ...

Rồi đến lúc Huy Cận bạn thơ của tôi hai năm sau từ Huế ra học Hà Nội, anh cũng đã đứng sững mê say trước một cây liễu yêu kiều xứ Bă’c, rõ là:

Tóc liễu buông xanh quá mỹ miều
Bên màu hoa mới thă’m như kêu...

Và hai năm sau nữa, khi bạn thơ của tôi Chế Lan Viên từ Quy Nhơn cũng ra Hà Nội, thì chính Huy Cận giới thiệu cây liễu xứ Bă’c để cho Chế Lan Viên mê say trông thấy lần đầu...

Nhă’c lại như vậy để thấy đầu này là đồng bằng sông Cửu Long vô hạn phì nhiêu, thì đầu này là đồng bằng sông Nhị Hà cũng mượt mà vô hạn, mà ngày xuân tập trung vào cái đẹp của hoa Hà Nội, những hoa đã huyễn diệu bao nhiêu thế hệ thanh niên, học sinh, sinh viên, trí thức... - Nay, những ngày hôm nay đây, hoa Hà Nội của các bạn, ôi những người thân thiết của tôi ở trên bờ con sông Sài Gòn, là hoa chiến thă’ng giặc xâm lược Mỹ. Tôi ngă’m nhìn các nàng bông hoa ở Ngọc Hà ấy. Trong đêm 27 rạng ngày 28 tháng 12-1972, từ trên trời Hồ Tây, một khối lửa khổng lồ rơi xuống; đó là đám hỏa táng của một B.52, nó rơi xuống giữa làng hoa điển hình; thế là bà con đất hoa kéo nhau đi lùng bă’t giặc lái, tiếng reo dội cả bốn phía đầm Ngọc Hà, và ánh đèn pin đi tìm giặc lái bấm loang loáng trên mặt nước. Hoa nở trên cái đất chiến thă’ng ấy làm sao mà chẳng tươi hơn, sáng hơn, hào hứng dưới những ánh vinh quang! Công ty Công viên Hà Nội mở một cuộc thi hoa ngày xuân chiến thă’ng ở Vườn hoa Thống nhất; khác với năm 1972, Tết Quý Sửu này, Công ty tổ chức một khu phong lan phong phú hơn trong vườn hoa này; và ở Vườn Thống nhất đây, cây đa Bác Hồ trồng nay đã tỏa mâm rất đẹp. Ồ! phong lan của các rừng miền Bă’c, dần dà đưa về

Hà Nội! Hà Nội là đất thủ đô của nước ta đã hàng ngàn năm; người Hà Nội vẫn có cái cốt cách phong lưu của từ bao đời để lại; người Hà Nội rất yêu hoa, rất tri kỷ với hoa; trong bom đạn Mỹ, giữa đổ nát, vẫn là những người văn minh tột vời. Báo Nhân dân đã đăng chuyện một cán bộ giảng dạy khoa sử trường Đại học Tổng hợp, căn gác ở giữa phố Khâm Thiên bị bom B.52 đánh sập nặng; anh từ nơi sơ tán về, thu dọn những tài liệu và sách vở còn lại. Chiều đã tà... Să’p ra đi, thầy giáo nhìn đăm đăm trên bao lơn nhà mình một giò phong lan của người thân từ Trường Sơn gửi ra, bị bom cháy sém, đang đung đưa trước gió. Anh sinh viên đến dọn giúp, nói: - “Thầy ạ, em sẽ đem giò phong lan ấy đến chỗ sơ tán chăm sóc; nay mai xây dựng lại Hà Nội, dựng lại căn nhà, em sẽ đem về cho thầy”. Bác xích lô đến chở đồ hàng cũng gật đầu: “Chú ấy nói phải đấy. Ngoă’c nó lên xe tôi kia”. Xe ra đầu ô, mấy người qua đường reo lên: “Ồ phong lan Hà Nội đi sơ tán!” Người kể chuyện này đã kết: “Thật là Hà Nội! Tình người Hà Nội trong chiến đấu tỏa ngát hương lan”. Công ty Công viên muốn cho Hà Nội có hương lan, đã vào rừng sâu, trên cây to và cây cao mới có phong lan quý; kiến thích bậu vào hoa, ong ưa đến lấy mật, phải tranh nhau với kiến, với ong. Rồi mới đưa được về thủ đô những phong lan mang tên hợp với hình dáng và màu să’c: tai trâu, da báo, đuôi cáo, bă’p ngô, hài xanh, hoàng thảo, hồ điệp...

Chúng ta yêu đời, chúng ta cứ trang điểm cho cuộc đời. Đêm hôm 26, giặc Mỹ đánh khu Khâm Thiên hủy diệt đến mức cực kỳ dã man, thì rạng sáng 27, vườn hoa Chí Linh, công nhân vẫn đang tưới hoa, vườn hoa Tràng Tri vẫn đang trồng lại cỏ. Việc nào ra việc ấy. Dưới hầm núp máy bay, trong lúc giặc Mỹ gào rú lồng lộn trên trời, thì trong hầm chữ A, những nữ công nhân Công ty Công viên Hà Nội vẫn bình tĩnh gọt thủy tiên cho ngày xuân.

Khi mà hoa cũng chiến thă’ng! Khi mà Vườn Bách thảo cũng chiến thă’ng! Bên cạnh chuồng cọp, trong vườn Bách thảo, một bộ phận xác máy bay B.52 rơi xuống đó, nằm làm triển lãm cho đồng bào thủ đô đến xem. Đồng bào thành thị miền Nam thân mến, Nhà thơ Tản Đà trước đây có mấy câu thơ Tết: Tin xuân đến ngọn cây đào,

Bảo cho hoa biết ra chào chúa xuân.

Nhà thơ quý mến của chúng ta vô tình mà đã nói cái số phận của hoa trong cái xã hội kim tiền, hoa đây cũng như các “chị em” đứng nấp sau mành, được gọi ra để chào chúa xuân, chào quan viên, ông lớn. - Nay trên miền Bă’c nước ta, hoa được giải phóng đã lâu rồi, không phải ra chào chúa xuân nữa, mà chính mình họp lại làm thành chúa xuân! Và Tết Quý Sửu này, hoa Hà Nội kiêu hãnh tràn đầy, mặc những áo màu să’c huy hoàng nhất của mình, xông những hương thơm tho nhất của mình, để mừng đất nước và nhân dân ta bước vào một mùa xuân đại thă’ng lợi, và nhất định những thă’ng lợi mỗi ngày mai lại càng vĩ đại hơn nữa.

Tết Quý Sửu 1973

7 EM NHỎ PHỔ PHONG, PHỔ AN, PHỔ QUANG

Tôi chưa kịp đọc báo, tôi chưa kịp nghe đài, nhưng anh bạn của tôi đã nói với tôi: - “Bọn Thiệu vừa bă’t treo cổ và đem chôn sống bảy em nhỏ ở miền Nam!” Treo cổ, chôn sống 7 em nhỏ miền Nam! Từ miệng bạn tôi nói ra, cái tin ngă’n ngủi truyền vào tôi một chất đă’ng, một liều thuốc độc, cả người tôi giật bă’n như bị ai chạm lửa vào. Tôi đã biết nhiều chuyện tội ác của bọn Thiệu, bọn Mỹ - Thiệu lă’m rồi; chuyện chuồng cọp, chuyện xẻo vú că’t tai, chuyện móc gan người xào lên nhă’m rượu, những chuyện Diêm vương Mỹ, chuyện quỷ sứ Thiệu nhiều không kể xiết. Đèn thì phải thă’p bằng dầu, máy thì phải chạy bằng nhiên liệu; bọn cướp nước, bọn bán nước muốn sống thêm một ngày, thì chúng phải giết thêm hàng vạn người. Đó là quy luật của bọn phản động. Vô vàn tội ác của chúng không hề làm tôi thản nhiên; chúng nó thản nhiên giết người; không những chúng nó thản nhiên giết người, mà chúng nó còn vui thú giết người, cười sằng sặc mà giết; chứ tôi, tôi thản nhiên thế nào được; những tội ác mới của Mỹ Thiệu đều làm tôi đau; nhưng trên nỗi đau đớn như cơm bữa của miền Nam, từng chặng lại nhói lên những tội ác lớn kinh tởm của bọn Thiệu, tay sai của đế quốc Mỹ. Trong tội ác mới của bọn Thiệu ở các xã Phổ Phong, Phổ An, Phổ Quang ngày 20 tháng 12-1973, tôi hãy chỉ ghi một điểm: chúng nó bă’t treo cổ, đem chôn sống bảy em nhỏ miền Nam.

Thương các cụ già, ta càng thương các em nhỏ, cháu chă’t của các cụ; xót thương các phụ nữ, ta càng thương xót các em nhỏ, con cái của các chị, các má. Tại sao bọn Mỹ - Thiệu lại giết trẻ con? lại tìm trẻ con mà giết? Nguyễn Năm, 11 tuổi, Nguyễn Bă’c, Nguyễn Long, Nguyễn Thị Thời, 12

tuổi, Nguyễn Tư, 13 tuổi. Và hai em Bàng, Khiếu, 15 tuổi. Đây không phải là những con số, mà những em nhỏ có họ tên, những con người đang mầm non xanh, đang măng mọc thẳng.

Kìa những kẻ tiểu nhi tấm bé Lỗi giờ sinh lìa mẹ lìa cha

Lấy ai bồng bế xót xa U ơ tiếng khóc thiết tha nỗi lòng. Cụ Nguyễn Du của chúng ta, trong bài Văn tế thập loại chúng sinh, đặc biệt xót thương các em bé chết. Trước hết, cụ kính trọng các cháu; với chín loại người kia, những người lớn, cụ dùng chữ kẻ, thì với những bé đang bồng bế này, cụ cũng dùng chữ kẻ: kẻ tiểu nhi, tiểu nhi nhưng cũng là một con người, một số phận con người, một đấng người; những cháu bé đã chết rồi, cụ Nguyễn Du vẫn nghe chúng nó khóc u ơ, chúng đang cần bế bồng, thì ai bồng bế những em chết ấy?

Bảy em nhỏ Phổ Phong, Phổ An, Phổ Quang 11 tuổi, 12 tuổi, 13 tuổi, 15 tuổi, đang còn hay ăn chóng lớn, đang còn thích đá kiện, đang còn mặc quần xà loỏng đi đá ban, thích cãi nhau ồn ào cho vui, và thỉnh thoảng còn về làm nũng mẹ, bảy cái tương lai ấy, bảy đóa hy vọng ấy, bọn Thiệu sao lại đem treo cổ các em, sao lại bă’t chôn sống các em? Tập đoàn hiếu chiến tàn bạo Nguyễn Văn Thiệu cần cả máu của trẻ con để đổ vào thă’p cái đèn lòa của chúng; dường như chúng tin rằng máu của trẻ con cháy đượm hơn máu của người lớn sẽ làm cho cái ngọn đèn tù mù của chúng sẽ bốc dầu hơn, sẽ sáng hơn hay sao? Nói theo lời của miền Nam chúng ta, hết chuyện rồi, hết nước rồi! đến giết trẻ nhỏ như thế này thì chúng mi ác hết nói rồi. Các xã Phổ Phong, Phổ An, Phổ Quang là những xã giải phóng, chính quyền Sài Gòn đã nhiều lần xua quân lấn chiếm vùng này; tháng 2-1973, tổ Liên hiệp quân sự bốn bên đã có lần bă’t quả tang bọn lính Sài Gòn bò lên că’m cờ trái phép trên một điểm cao thuộc quyền kiểm soát của Chính phủ Cách mạng Lâm thời ở khu vực này. Rồi ngày 20 tháng 11, chính quyền Thiệu lại xua quân càn quét lấn chiếm. Sau khi đã đốt nhà, đốt trường học, cướp lúa gạo, của cải của nhân dân, bọn ác ôn đã bă’t bớ đánh đập nhiều đồng bào ta; chúng đã tra khảo đến tàn phế cụ Lê Thị Thi, 80 tuổi, ông Lê Lương, 60 tuổi, bà Trần Thị Trợ, 55 tuổi, ông Nguyễn Anh, 40 tuổi. Nhưng, tập đoàn Nguyễn Văn Thiệu thấy như vậy chưa đủ, phải leo thang tội ác cao hơn, phải làm cho toàn vẹn cái “chiến công” đen của chúng, thì mới là “rực rỡ, huy hoàng”; phải treo cổ những em nhỏ miền Nam lên trên ngọn cột cờ của chúng, phải chôn sống các em nhỏ miền Nam dưới chân cột cờ của chúng!

Bảy em nhỏ Phổ Phong, Phổ An, Phổ Quang ơi! Các em đại diện cho tuổi nhỏ như hoa của đất nước ta từ Bă’c chí Nam, các em bị chết oan vì những bàn tay ngă’t ngọn cây của Thiệu, những bàn tay bóp cổ trẻ con của Thiệu! Các em ơi! Các em có hàng chục triệu bạn bè cùng một lứa tuổi trên thế giới. Chưa nói đến người lớn sẽ trả thù cho các em, chính các bạn bè hàng triệu hàng triệu của các em sẽ trả thù cho các em! Mà khi trẻ em đã đứng dậy trả thù, thì đó là sự trả thù của thời gian, sự trả thù thiên la địa võng bủa vây, bọn Thiệu chớ hòng chạy thoát! Bọn Thiệu đã chuốc lấy sự căm thù của trẻ con rồi! Trẻ con sẽ lớn lên, lớp lớp trẻ con sẽ lớn lên mãi mãi, các em thấm thoát sẽ là thanh niên, cầm được súng mà hỏi tội chúng bay!

Vì tất cả các em nhỏ của miền Nam, tôi rỏ những giọt nước mă’t xa xót đă’ng cay trước anh hồn của 7 em nhỏ Phổ Phong, Phổ An, Phổ Quang. Với tất cả các em nhỏ của miền Nam, tôi nhìn thẳng vào cuộc chiến đấu, và nhìn thẳng vào sự chiến thă’ng.

27-12-1973

NGUYỄN THÁI BÌNH, MỘT LUỒNG SÁNG

Nhà thơ Tú Mỡ, Kháng chiến trước, đã đặt tên một quyển thơ của mình là: Anh hùng vô tận, và làm thơ về những anh hùng kháng chiến. Đất nước ta có anh hùng vô tận, nhân dân ta có vô tận anh hùng! Khi nghĩ đến Nguyễn Thái Bình, bốn chữ “anh hùng vô tận” ấy lại về trong tâm trí tôi. Nguyễn Thái Bình trẻ như một lưỡi gươm sáng. Nguyễn Thái Bình là một lưỡi kiếm tuốt trần ra khỏi vỏ. Anh thuộc vào loại người trí thức chân chính, người trí thức mang khí tiết của nhân dân, người học trò đẹp đẽ muôn đời, xuất thân từ “than bụi lầy bùn” đã “vùng dậy đạp đầu” quân cướp nước. Cha mẹ anh là những nông dân ở quận Cần Giuộc, vùng chợ Trường Bình trong vùng Mỹ-nguỵ tạm chiếm; đến bây giờ, câu văn cụ Nguyễn Đình Chiểu viết điếu các nghĩa sĩ hơn một trăm năm trước vẫn còn đúng: “Đoái sông Cần Giuộc, cỏ cây mấy dặm sầu giăng - Nhìn chợ Trường Bình, già trẻ hai hàng luỵ nhỏ”, vì thi hài anh đưa về chôn ở Trường Bình. Nhà nghèo đông em, Nguyễn Thái Bình học giỏi, Mỹ tuyển anh, đưa sang Mỹ học, và anh đỗ cao, giỏi chuyên môn, thành một người trí thức, một nhà khoa học trẻ. Nhưng anh đã thấm nhuần truyền thống yêu nước từ các cao sĩ, các chí sĩ Việt Nam bao đời, cho đến các chiến sĩ ngày nay. Ôi! tấm lòng của Đặng Dung, từ thế kỷ 14 vẫn chói lọi cho đến bây giờ, theo Trần Trùng Quang chống lại quân Minh rất oanh liệt; thất bại, bị giặc bă’t giải về nước chúng, dọc đường Đặng Dung nhảy xuống sông tự tử, mà bài thơ Cảm Hoài của người anh hùng ấy vẫn đọng lại một khối huyết sáng, làm của chung cho những người cứu nước từ đời này sang đời khác:

Vai khiêng trái đất mong phò nước
Giáp gột sông trời khó vạch mây.

Trí chủ hữu hoài phù địa trục , mang cái hoài bão muốn xoay trục của trái đất lại, muốn đuổi quân xâm lược lang sói, nhưng mà công cuộc cứu quốc còn gian nan, Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà, chưa có lối lên sông Ngân hà để rửa áo giáp vấy máu quân thù! Ở trong vòng kiềm khóa của Mỹ-nguỵ, được Mỹ đưa về tận chính quốc nuôi cho ăn học, mà Nguyễn Thái Bình vẫn mang chí khí khiêng trục trái đất. - “Thưa ông Tổng thống, tôi quyết tâm chiến đấu bằng mọi biện pháp chống lại bất kỳ bọn xâm lược nước ngoài nào xâm lược Việt Nam. Hiện nay, đó chính là bọn xâm lược Mỹ... Không một vũ khí nào, không một sự đe dọa nào có thể làm tôi run sợ... Nếu tôi bị giết, hàng triệu người Việt Nam sẽ thay tôi chiến đấu cho đến khi chúng tôi chấm dứt được cuộc chiến tranh bất thân và vô luân này”.

Nguyễn Thái Bình ngày đêm trong lòng nung nấu những tình cảm yêu nước thương nòi; những tình cảm mà anh đã tâm sự trong thơ, trong nhạc của anh. Từ Mỹ gửi lời nhă’n nhủ ghi âm về cho các em mình trong nước, anh đã từng nói với em: “Riêng anh thì anh nghĩ: thà rằng làm hạt cát phù sa để bón cho lúa của nông dân nghèo, còn hơn làm phiến kim cương lấp lánh trên tay kẻ giàu có nhờ bóc lột và tham nhũng”.

Sinh viên du học Nguyễn Thái Bình đọc sách dưới đèn: Đêm hoa châu, đọc từng trang sách Còn đó sử xanh: Đồ Chiểu, Thủ Khoa Huân Tổ quốc gọi về trên hàng chữ nhỏ Ánh mă’t thành kiếm să’c - bén hờn căm!

Trong thơ viết ở Xíttơn tháng 3-1970, Nguyễn Thái Bình tưởng như mình được đi khă’p trên quê hương từ Nam chí Bă’c: Hằn dấu chân trên đất mịn phù sa

Dẫm sỏi đá vượt Trường Sơn hùng vĩ, Tuông lá cành rừng Việt Bă’c âm u, Mải miết lên đường xuyên lòng Tổ quốc; Lướt sóng vượt gành dọc xuôi duyên hải, Đồ Sơn, Thuận An, Hà Tiên, Phú Quốc Cả Côn Lôn nhỏ bé cũng là nhà...

đâu đâu Bà Mẹ quê hương cũng mừng đón con của mình; đứa con mà Mẹ quê hương đã thă’t lưng buộc bụng nuôi nấng thành người.

Mỗi hột cơm, mỗi giọt nước trong bao ngàn năm mồ hôi nước mă’t để tạo nên: Phải giữ cho còn! Ngọn cỏ tàn cây, Giọt sương bọt nước, Ôi quý đẹp vô vàn, Vì là của quê tôi. Báo Miền Nam đi tới của Việt kiều ở Pháp đã sưu tầm được bút tích của Nguyễn Thái Bình tự chép bài nhạc “Việt Nam yêu ơi, vươn mình lên” do anh sáng tác ở Xíttơn ngày 29-1-1972, vừa nói tâm sự xa quê hương, vừa nói quyết tâm chiến đấu: Đường khuya tuyết tră’ng

Lạnh buốt tâm hồn Trời đông xứ xa Lang thang mình ta.

..... Khi quân xâm lăng dẫm quê ta gót tham tàn, vung tay xung phong quyết đấu tranh ta cùng đi! ..... Việt Nam thanh niên, cứu quê hương,

tiến lên nào! Diệt quân xâm lăng, đánh cho tan quân xâm lăng. Bài hát “Dấn thân” anh sáng tác tháng 3-72 ở Oasinhtơn lại nói ý chí ấy: Là người Việt Nam ta nguyền thề tranh đấu Quê hương mến yêu trông đợi chúng ta hằng giờ.

..... Là người Việt Nam ta nguyền thề tranh đấu Thống nhất, thái bình dành nă’m trong tay ta. Mặt trời chân lý đã chiếu trong tim anh, cho nên Nguyễn Thái Bình, trước những con mă’t phè phỡn tầm thường, đã trở nên một người kỳ lạ. Nhiều tên nhà giàu Mỹ đã ngỏ ý gả con gái cho anh, hứa cho anh quyền cao chức trọng mà anh lại từ chối. Anh viết thư cho cha mẹ: “Con biết về ở đó (nhà một tư sản Mỹ), sẽ sướng hơn, nhưng mình sẽ mang ơn họ, trong khi ơn của cha mẹ, con chưa trả gì hết; và con biết cha mẹ sẽ buồn, nếu có ai kể cong với con ngoài cha mẹ”. Anh trả lời cho một vài kẻ vong bổn xu phụ cũng học ở Mỹ: “Sao không nghĩ rằng bọn mình cần những gì cao hơn là tiền bạc, là địa vị, và nhà lầu, xe hơi?”. - Nguyễn Thái Bình kỳ dị thật! Cái hôm lễ phát bằng tiến sĩ hạng ưu của trường Đại học Oasinhtơn, anh đã đến nhận bằng, nhưng trên bộ áo thụng xênh xang mà anh đã mặc, theo đúng như nghi lễ tập tục của các trường Đại học Mỹ, anh đã đính trên lưng áo thụng ông nghè Mỹ của mình một khẩu hiệu viết rất to: “Việc Mỹ làm tại Việt Nam là vô đạo lý!”. Và ông Nghè tân khoa còn tung lên khă’p giảng đường những truyền đơn như bươm bướm tố cáo Nichxơn đang leo thang chiến tranh man rợ ở miền Bă’c nước ta. - Bằng hai cử chỉ này, Nguyễn Thái Bình đã công khai và mạnh mẽ tỏ sự từ chối của mình, từ chối cái xã hội phồn hoa tàn khốc Mỹ, từ chối cái bả vinh hoa làm nhục người của Mỹ. Mỹ đế quốc yêu cầu anh đừng thấy gì nữa, “đừng thấy quê hương, đừng thấy đồng bào, đừng thấy chiến tranh. Đừng thấy bất công áp bức bóc lột, đừng thấy nghèo đói, bệnh tật chết chóc”, thì sẽ được có giàu sang, hiển vinh, béo bở; nhưng chính cái hôm phát bằng tiến sĩ mà anh đeo khẩu hiệu như thế, ném truyền đơn như thế, thì anh đã xé toạc toàng toang cái màng lừa dối và đe dọa của Mỹ bao bọc anh rồi. Anh hiện nguyên thân, nguyên óc là Việt Thái Bình, là Nguyễn Thái Bình tự đặt cho mình họ Việt, là Nguyễn Thái Bình được mẹ chuyển bụng đẻ ra giữa lúc ta đang đánh nhau với Pháp
- mẹ anh kể lại: “Lúc ấy vào khoảng mười giờ đêm. Bên ngoài, đạn rơi trên mái ngói loảng xoảng và trúng vào vách tường nhà lụp sụp, thì ở trong, cháu oe oe tiếng chào đời” -; là Nguyễn Thái Bình lên hai tuổi khi nửa triệu đồng bào Sài Gòn xuống đường đưa đám tang học sinh Trần Văn Ơn; là Nguyễn Thái Bình 16 tuổi khi anh Nguyễn Văn Trỗi vang vang tiếng nói vọng ra từ khám Chí Hòa. Anh hiện nguyên óc, nguyên tim là dòng giống học trò Việt Nam, kẻ sĩ Việt Nam, yêu nước bất khuất!

NGUYỄN THÁI BÌNH

Nguyễn Thái Bình tự đặt cho mình là Việt. Việt Thái Bình! ôi đất Việt thương yêu, Đất tổ tiên nhen nhúm nâng niu, Khói nấu cơm chiều nhớ từ thuở nhỏ... Một làn khói ấy thôi - chẳng bao giờ rời nữa Việt Thái Bình; vương vấn mãi trong anh; Sang nước Huê Kỳ đèn đêm nhức mă’t, nhà

chọc trời lên, Anh càng thấy lòng mình dửng dưng lạnh giá! Ôi Tổ quốc Việt Nam, Người là tất cả, Chỉ có người dành chiếm cả hồn ta; Ta sang đây mà ruột cháy bên nhà, Bao nhiêu năm nước non đà chảy máu. Xâm lược Mỹ! Chúng mi đến tột cùng tàn bạo! Đồng bào ơi, con không phải đứa con rơi, “Hiện nay trái bom duy nhất của tôi là trái

tim tôi. Trái tim này có thể nổ vì đại nghĩa”. Việt Thái Bình vứt cả Mọi bả vinh hoa Công danh tiền bạc; Trong guồng máy khổng lồ của quân bạo ngược Anh không chịu làm một đinh ốc mạ vàng. Tự mình đi con đường chính gian nan, Đường sáng láng của rặng trâm bầu, lùm

dừa nước, Đường dân tộc anh hùng và bất khuất! Trong máy bay chúng nó sát hại anh. Anh chết như một thiên thần cháy giữa

tuổi xanh Ôi quê anh, trăm năm trước đã sinh những

nghĩa sĩ anh hùng Cần Giuộc Nay tên anh lại nhă’c trên môi các cụ già em

nhỏ quanh chợ Trường Bình Rằng con người yêu nước, Sá chi tròng lợi danh. Quê nghèo cha mẹ khổ Để cho ta tấm tình.

Thưa cái ông Tổng thống Một duộc bầy hôi tanh, Tôi đã nguyền chiến đấu Bạo lực chẳng run mình. Ôi! Tinh anh tâm hồn Việt Thái Bình Đã hóa thành một mảnh trời xanh trên đất Việt.

1 tháng 8 năm 1972
X.D.

Viết bài thơ về Nguyễn Thái Bình, trong bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn, mà vẫn là cốt cách hoa sen, tôi còn nghĩ đến mặt tiêu cực của vấn đề, đến cái lưới xám mà các xã hội tư bản Tây Âu, Bă’c Mỹ tỏa vây chung quanh thiếu niên, thanh niên các nước đó. Nữ nghệ sĩ Jane Fonda đã học bài hát Việt Nam “Dậy mà đi” từ những người bạn của Nguyễn Thái Bình ở Mỹ. Sự thức dậy, sự chiếu sáng của những tâm hồn như Jane Fonda là một hiện tượng sản sinh ra trong trận bão giật của những tâm trí ở Mỹ, gây ra bởi cuộc Kháng chiến chống Mỹ cứu nước lay trời chuyển đất của nhân dân Việt Nam ta. Ánh sáng tiếp tục gạt dần bóng tối, và gạt càng ngày càng mạnh mẽ. Ở đây, tôi xin giới thiệu một bài thơ: “Thư viết từ Hà Nội”. Nhà đạo diễn vô tuyến truyền hình Pháp Gérard Guillaume sang nước ta quay một phim lớn về Lịch sử Việt Nam; khi người con trai đầu của ông mừng sinh nhật 17 tuổi tại Pari trong tháng bảy vừa rồi, thì Gêra Guidôm ở Hà Nội. Chú thiếu niên mới lớn lên, đầy mộng mơ và lý tưởng, thì gặp ngay những ảnh hưởng không tốt của xã hội tư bản gieo ră’c vào thanh thiếu niên Pháp sự hoang mang trước cuộc sống, thấy đời là màu xám, thậm chí màu đen. Tình trạng ở Pari cũng có trong Sài Gòn tạm chiếm, đối với một số bạn trẻ chưa tìm thấy con đường của Việt Thái Bình. Với tấm lòng của một người cha yêu con tha thiết, nhà điện ảnh Pháp gửi về cho con trai mình ở Pari, hình ảnh một thiếu niên Việt Nam cũng 17 tuổi mà ông đặt tên là Gióng, cùng một tên với Thánh Gióng ngày xưa. Mười bảy tuổi Việt Nam đã phấn đấu, chiến đấu đến thế nào! “Lao xao sóng vỗ ngọn tùng - Gian nan là nợ anh hùng phải vay”. Gióng vừa sinh ra là các thứ hung thần đã xúm quanh nôi em, bàn nhau cách “Vặn gãy cổ hay là dần xương sống” cái con người mới sinh ra cùng với chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Nhưng cả thế hệ 17 tuổi này đã tranh đấu gan liền, làm cho một ngày vinh quang lại mọc trên Hà Nội, và theo ý nghĩ của nhà nghệ sĩ Pháp, thì chính ngày sáng trên Hà Nội làm cho cái đêm tinh thần trên Pari cũng bớt đen dần. Từ Hà Nội, cha gửi thơ nói với con tại Pháp: Đừng đau đáu sầu đời như thế nữa! Thế giới này să’p chói mười vạn mặt trời, bởi Kháng chiến chống Mỹ cứu nước của Việt Nam trên đà thă’ng lợi lớn. Cách mạng trên thế giới vẫn trên đà tiến bước. Bài thơ của một nhà vô tuyến truyền hình Pháp vô hình trung mà nói: “Vinh quang thuộc về thanh niên chiến sĩ Việt Nam đi theo con đường ”không có gì quý hơn độc lập tự do" của Hồ Chủ tịch. Chúng ta nói: Vinh quang thuộc về những tâm hồn thức tỉnh vùng dậy chiến đấu, vinh quang thuộc về trí thức cách mạng, vinh quang thuộc về những Nguyễn Thái Bình!

THƯ VIẾT TỪ HÀ NỘI
(gửi về con tôi vừa 17 tuổi)

Con trai yêu quý của cha, đang biến chuyển

thành người lớn Vì sao cuộc đời này con nhìn thấy nó là dữ tợn,

Buồn bã, nhợt xanh. Ở đó con chẳng thấy dọi mặt trời, cũng chẳng

thấy mặt trăng? Hãy gạt khỏi trái tim con nỗi âu sầu tai ác ấy. Con ơi, nghĩ lại! Hãy nghĩ đến chú thiếu niên kia, một thân

mình nữa của con Sinh dưới một bầu trời khác, cách đây mười bẩy năm tròn Tại thành Hà Nội! Lúc ấy trên Hà Nội đang mọc lên một ngày

chói lọi, Và đêm rất tối tăm còn đè nặng Pari,

Đêm tối như chì... Em nhỏ lúc ấy sinh ra cùng chủ nghĩa xã hội. Tất cả những bọn hung thần rình mò ám hại

Quanh chiếc nôi em. Và bàn cãi với nhau có cách nào đem Vặn gãy cổ hay là giần xương sống

Cái em tên Gióng! Cũng như em nhỏ truyện xưa, em Gióng

bây giờ Về gan dạ và sức trai cũng đều lớn phổng,

Quyết tâm muốn sống! Bấy giờ tất cả hung thần đều thả hết sét ra, Thả hết tay nghề, nghệ thuật, kỹ thuật chuyên gia Của khoa tội ác, Đặng mà đánh chú thiếu niên dõng dạc Đang cùng với loạt mười bảy tuổi thiếu niên

Tranh đấu gan liền! Một lần nữa cái bạo lực đui mù bị đè

xuống dưới, Một ngày vinh quang lại mọc trên Hà Nội,

Và cái đêm đen Trên Pari cũng đã bớt đen dần... Hỡi con yêu quý của cha, să’p biến chuyển thành người lớn,

Con ơi hãy chặn, Từ đây đuổi hẳn cái nỗi đau đớn sầu đời! Thế giới này să’p chói mười vạn mặt trời,

Sao con lại thấy Trước mă’t con dữ tợn, buồn rầu, nhợt tái

Cái cuộc đời này? Nghĩ đến đi con, hãy nghĩ đến người bạn Gióng, Cũng chính là con Sinh dưới một bầu trời khác, trước đây mười bảy năm tròn.

20-7-1972 GÉRARD GUILLAUME Xuân Diệu dịch Những bạn Gióng Việt Nam mười bảy tuổi, và những em của họ, những anh của họ vô hạn tự hào với lời nói của Bác Hồ: “Là người theo dõi và tổ chức thanh niên từ bước đầu hiếm hoi chỉ có tám cháu, ngày nay trông thấy có hàng triệu đoàn viên thanh niên, hàng triệu cháu bé nhi đồng phát triển mơn mởn như hoa nở mùa xuân. Với một thế hệ thanh niên hăng hái và kiên cường, chúng ta nhất định thành công trong sự nghiệp bảo vệ miền Bă’c, giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc”.

Tháng 11-1972

LÀNG MÔNĐAVI, LÀNG XÔ VIẾT

Tôi đến thăm nông trường Kirốp, qua câu chuyện hàn huyên, được các bạn ở đây cho biết rằng mấy tháng trước, có đoàn đại biểu do đồng chí Tôn Quang Phiệt dẫn đầu đã đến thăm nông trường, với Trần Đăng Khoa và Nguyễn Thị Hằng, Chủ tịch nông trường lại khoe với tôi rằng mình đã dự cuộc mít tinh ở thủ đô Kisinép chào mừng Hồ Chủ tịch năm 1962, khi Người đến thăm Mônđavi.

Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Mônđavi có hơn ba triệu dân, ở về phía tây nam Liên Xô, có thủ đô Kisinép 30 vạn dân, một thành phố rất xinh xă’n, nhiều cây bóng mát như ở bên ta. Mônđavi bé nhưng mà “bé hạt tiêu”, hăng chiến đấu, giỏi lao động, và luôn luôn sẵn tình mến khách, ấm tình người. Tôi đã chú ý tìm thăm một làng xô viết, để được xem bờ sông giếng nước và con người như ở đồng quê Việt Nam, và tôi đã đến Mônđavi thăm nông trường Kirốp.

Rộng, rộng lă’m, đứng trên ngọn đồi có trụ sở nông trường, tôi phóng tầm mă’t nhìn chung quanh; hơn một vạn hecta đất không phải là ít! Đồng chí chủ tịch cho tôi biết một ít số liệu: từ 1946 đến 1949, Mônđavi đã hợp tác hóa ở nông thôn. Năm 1949, nông trường Kirốp thành lập, mười năm sau lại mở rộng nữa, và hiện nay gồm 9 làng, một vạn dân, trong đó có 4.500 lao động. Có 98 máy kéo, 42 xe vận tải, 3.500 súc vật mà 1.400 là bò sữa, 1.500 cừu; thu 5.000 tấn nho, có 9 nhà trường, 2.200 học sinh, 95 thầy giáo, 24 kỹ sư nông nghiệp, một bệnh viện 25 giường, v.v...

Nghe báo cáo như vậy trong một lúc, ta có thể tưởng như là một bữa cỗ đã làm sẵn ngon lành. Nhưng tôi đã nhìn những bàn tay ở đây, những bàn tay của ông cụ hái nho, thoạt đầu tôi cứ tưởng như ông cụ đã nhúng tay vào dầu máy và lau chưa khô sạch, nhưng không, đó là nhựa cành nho, nhựa quả nho đã ngày một, mùa một bám vào tay cụ; tôi đã thấy trong một cuộc họp nhiều bàn tay thợ máy rất sạch, nhưng dầu máy đã thấm vào da, rửa lau thế nào cũng không đi, hầu như thành bản chất của tay rồi; tôi đã sờ bàn tay của ông cụ giữ nhà trụ sở nông trường, da chai - khi còn trẻ, ông đã lấy răng că’n vỡ quả óc chó vỏ cứng, nay ông cụ nă’m tay lại còn đập vỡ nó ra được. Bây giờ thì tôi ngồi trên chiếc xe vônga của nông trường, ra thăm đồng cùng với chủ tịch nông trường và đồng chí Bí thư Đảng trong chiến tranh vệ quốc đã là đại tá. Cuối mùa ngô rồi, ngô đứng đã khô bao, khô lá: chiếc máy gặt đập tự chạy lấy, không cần máy kéo, đi hái ngô. Nó chạy qua, và trái ngô được lảy riêng ra, còn thân ngô thì đã được că’t nhỏ. Gió trên đồng rộng thổi khá mạnh, lá ngô khô bay rào rào dưới chân; một phụ nữ đi theo sau, nhặt những quả ngô còn sót, ném lên chiếc xe hai ngựa do một chú bé dă’t. Những mảnh vụn lá ngô, thân ngô tung bay theo gió một cách thú vị. Đồng chí chủ tịch nông trường nói: “Xưa trên một mảnh đất nhỏ thì làm được gì? Nay làm giỏi thì được nhiều ngô, cho vật và cho người. Cùi quả ngô dùng vào công nghiệp dệt; trong cùi còn lấy ra 6% là dầu, có thể rán thức ăn; có 67 thứ lấy từ ngô ra...” Gió trên đồng vẫn thổi vun vút; những lá ngô bị cát bay rào rào như là tre khô.

Nhưng mùa chính hiện giờ là nho. Năm nay được mùa nho. Ngày hôm qua hái được 32 tấn. Một chiếc xe chở một chuyến đã được ba tấn nho đem đổ trút ở nhà máy làm rượu vang. Ngày hôm nay có ba nghìn người ra đồng làm việc; trong tuần này phải hái nhanh cho hết nho, kẻo rét đã về. Nho đen làm rượu vang đỏ, nho xanh làm rượu vang tră’ng. Các bà, các chị hái nho vào những giỏ mây; mấy hôm nay trở rét đầu mùa, rét đốt cháy sém lá nho, tiếng lá nho khô chạm tay rào rào, lách tách. Trẻ con theo ra đồng nho, chen vào nho. Anh đội trưởng phê bình gă’t gao một người hái bỏ sót nho ở chỗ góc vườn hình thước thợ. Nho trồng một lần sống được bốn, năm chục năm, có cây sống một trăm năm. Vì thế, phải chôn những cọc bằng bê tông và giăng dây thép cho nho tựa bám. Nho xanh như ngọc thạch, những quả nho dài có thể nhìn như là ngọc đeo hoa tai.

Bên nho là lúa mì gieo, mọc đã xanh. Những ruộng lúa mì rộng rãi thênh thang, lúa mì nhú xanh trên màu đất đen, một hecta có đến chín triệu cây lúa mì, không phải màu xanh lá mạ bên ta, nhưng màu “xanh lá mì” bên đất bạn cũng xanh mượt.

Và trong hai đêm, hai ngày rưỡi ở với nông trường Kirốp, tôi đã đi thăm như vậy, như một người bạn thân, như một anh em. Thăm trại nuôi bò, thăm trại nuôi lợn; từ trại này sang trại nọ là mười kilômét, đi xe hơi. Tôi lấy làm lạ khi nghe nói đến “nhà máy nuôi gà”; đến nơi, tôi mới hiểu. Thì ra bao nhiêu gà đều nuôi trong một nhà có máy cho ăn, cho uống, quét dọn, từ gà con đến gà choai, gà lớn, rặt một giống lông tră’ng toát. Nhà máy mới xây dựng, đã nuôi được 12 vạn gà, và sẽ có tám triệu trứng trong một năm.

Tôi lại đi thăm trạm cơ khí; người ta đang chữa xích của một máy kéo; trước kia, phải đi 100 kilômét đến nhà máy để chữa, nay tại trạm đã có máy bào, máy phay, máy khoan.

Tôi đến thăm cả lò bánh mì. Tôi ra vườn táo xem hái táo. Những cây táo chín năm còn trẻ lă’m, quả đẫy cành; táo xanh, táo vàng, táo hai má đỏ au au, các bà các chị ở nông trường đóng vào thùng; thật như cảnh tôi đã trông thấy vẽ trong sách châu Âu khi tôi còn nhỏ. Nhưng tôi thích nhất những con người nông trường. Các em bé xíu trong các nhà giữ trẻ đang há mồm ăn sữa; các em lớn hơn trong vườn trẻ hát tặng các em bên Việt Nam một bài giọng ê a rất dễ thương.

Nông trường Kirốp phấn đấu, sản xuất, và sống. Trẻ con că’p sách, xách cặp đi học buổi sáng về. Trưa, tiếng lợn ụt ịt sau những ngôi nhà. Chùm ớt cay, đỏ, cay như ớt bên ta, phơi treo ngoài đầu tường. Rạ lúa mì chia cho các hộ chất phơi chờ mùa đông să’p đến. Có cả gà gáy trưa nữa, nhưng không gợi vă’ng vẻ như những tiếng gà trưa ngày xưa. Những con vịt mỏ vàng nằm rỉa lông trong cái lạch nhỏ. Tiếng ngỗng rướn dài cổ ra và kêu. Các em nhỏ đèo nhau đi xe đạp. Những nhà lợp ngói, lợp gỗ, lợp să’t tây, sơn màu nâu, tường quét vôi xanh, màu lơ sẫm. Quần áo đỏ, xanh phơi dậu gỗ. Tiếng tàu bay xa xa ở trên trời.

Đêm đến. Làng mạc thă’p đèn điện. Có tiếng chó sủa râm ran. Vẫn nghe tiếng máy, tiếng xe làm việc chạy. Tôi đã ở đây, giữa làng xô viết, giữa làng Mônđavi. Tôi đã thức giấc dậy giữa khuya gần sáng, tôi ra sân, nhìn trời thấy sao Bă’c đẩu rất gần, trăng sáng đã nhạt “Bă’c đẩu hoành thiên dạ dục lan”; Bă’c đẩu ngang trời đêm muốn cạn, gần sáng rồi; câu thơ cổ ở phương Đông vẫn đúng dưới trời xô viết; nhìn trời, tôi thấy ấm cúng tình yêu thương nhân loại.

Tôi đã được dự một buổi họp của những đội trưởng sản xuất, những kỹ thuật viên, những người có trách nhiệm của nông trường. Giữa phòng, đèn treo bảy ngọn dội lên trần có trang điểm lúa mì và nho. Những người đến đây còn cả áo quần lao động ban ngày. Chủ tịch nông trường, 38 tuổi, đã làm mười lăm năm nông nghiệp, nói hăng hái. Đôi lúc tôi tưởng như là người ta cãi nhau. Không, họ bàn chuyện làm ăn, phê bình ai làm thiếu sót. Họ yêu cầu nhau phải dùng cùi hoa hướng dương cho bò ăn để bò thêm béo, khiển trách những người không muốn cho mượn xe vận tải để chở cùi hướng dương, nhă’c nhau: “Nhà nước mua sữa không phải tính theo chất nước, mà tính theo chất béo trong sữa”. Họ bày cho nhau cách giữ bã nho như thế nào, cách đun lẫn nó với thức ăn cho lợn. Đội xây dựng bị phê bình làm lụng quá chậm chạp, bà con đang đợi nhà hai tầng để ở. Người ta muốn thực hiện đúng những dòng chữ ghi ở trước cửa nhiều xí nghiệp:

Xây dựng là lẽ sống
Lao động ấy vinh quang.

Tôi cảm động biết bao khi ba trăm người ở nông trường họp chật phòng chiếu bóng để nghe tôi nói chuyện về Việt Nam. Một không khí thân yêu, cảm phục dân tộc Việt Nam bao trùm buổi họp. Họ vỗ tay rất lâu, không phải vỗ tay tôi, mà họ vỗ tay hoan nghênh dân tộc Việt Nam anh em chiến đấu anh dũng chống đế quốc Mỹ và thă’ng lợi lớn lao. Nông trường Kirốp là một hội viên của Hội Xô viết Hữu nghị. Buổi chiều hôm ấy, hoàng hôn bảng lảng, tôi đi dạo quanh làng mạc, xuống một chân đồi, bước theo một con đường thấp hằn những vết bánh xe đã khô, đất gờ lên. Buổi chiều ở đồng quê nước nào cũng phảng phất một niềm nhớ nhung; tôi bước đi, đang nhớ nước nhà. Bỗng trước mặt tôi đi tới một thiếu niên độ mười hai tuổi, đội một cái mũ cát két, tay xách một chiếc bình nhôm, có lẽ đựng thức ăn; tôi có cảm tưởng như chỉ có hai người gặp nhau trong khoảng yên lặng. Tôi cười với em nhỏ, chỉ tự giới thiệu bằng hai tiếng: “Việt Nam”. Bỗng nhiên hai mă’t em nhỏ tươi tỉnh bừng lên, tưởng chừng như sự bừng nở trên nét mặt em có khả năng dựng cả cái mũ cát két. Em cũng chỉ đáp lại: “Việt Nam!”, như ngạc nhiên, như mừng hỏi, như cảm phục, như mến yêu. Em đi xa, còn ngoảnh mặt lại trong bóng chiều nhá nhem; đến lúc em quay đầu, tôi vẫn tưởng còn thấy đôi mă’t em bừng sáng. Chao ôi em nhỏ nông thôn xô viết Mônđavi! Chú đã hôn cháu rồi đấy! Có ai ngờ, không một lời nói, hai chú cháu đã gă’n chặt mối tình mến thương giữa hai dân tộc, mà bóng chiều làm cho thêm mênh mang xa rộng, như nhuộm một màu să’c thiêng liêng...

Matscơva 23-10-1965
Hà Nội 5-12-1965

BUNGARI THÂN THIẾT

NHỮNG LÀNG XANH

Dĩ nhiên cây cối ở Bungari không um tùm được đến mức như ở Việt Nam ta, nhưng tôi đi thăm nông thôn Bungari vào tháng tám năm 1971 này, cũng đã có một cảm giác xanh tươi thật là lý thú. Xe ô tô của chúng tôi lướt trên những con đường hai bên có những cánh đồng với những vòi nước quay tròn và phun tưới, có những đập thủy lợi và những hồ nhân tạo, những cánh đồng khi thì nho, khi thì hướng dương... Anh bạn của tôi kể lại rằng năm 1958, anh đến Bungari lần đầu; đến bây giờ thì đổi khác rất nhiều: bộ mặt thành thị và nông thôn khó mà phân biệt. Người ta ra khỏi thủ đô để về các tỉnh lúc nào không biết, người ta qua các huyện lỵ để về các làng lúc nào không biết, bởi nông thôn cũng nhà cửa, phố xá như thành thị. Tôi rất yêu thích nông thôn Bungari; nông thôn lại có phần phong phú hơn thành thị: cứ 100 hộ thì 44 hộ có máy vô tuyến truyền hình, 47 hộ có máy giặt, 28 hộ có tủ ướp lạnh. Tất cả hơn bốn triệu nông dân, hầu hết đã có hợp tác xã. Bungari là nước đầu tiên trên thế giới đã thực hiện trả lương hưu trí cho nông dân.

Tôi ở nông thôn Bungari mà như vẫn nếm cái vị đậm đà của đất nước quê hương mình. Có những làng cũng giống như làng mạc bên nước ta: hàng rào, phố thấp, con chó trong nhà, gà thẩn thơ đi ăn, vịt lạch bạch trong những suối cạn. Trưa hôm ấy, trên đường từ Buyếcga đi Cáclôvô, xe chúng tôi tình cờ ghé lại Lôdơnét, một làng ở bên đường. Thật là tự nhiên, chẳng có ai bố trí. Trụ sở ủy ban có chiếc cổng nhỏ, trên có hình búa liềm và ngôi sao đỏ. Những hàng rào có hoa dâm bụt tím. Hai cây tră’c bá diệp cao to. Những ngôi nhà bình thường nhất trông vẫn xinh, trên mái có dàn să’t của vô tuyến truyền hình. Chúng tôi đứng ở trước nhà văn hóa của làng: một nhà hai tầng khá đồ sộ; đây đó có những bồn hoa hồng đang nở. Tôi nhìn kỹ: hoa hồng lớn, đẹp, và nhiều, thật là “đất nước hoa hồng”, đến đâu cũng có. Loa phóng thanh đang hát. Buổi trưa, các bà cụ ngồi ở những ghế dài đan len. Một thiếu nữ nông thôn xinh, đeo đôi hoa tai, hỏi thì cô nói đã học xong lớp 11 (cũng như tốt nghiệp cấp III), hiện làm công tác giữ hồ sơ văn kiện cho Hội đồng nhân dân xã. Chúng tôi vào thăm một gia đình. Mái nhà ngói đỏ; tầng trên có ba buồng, và một tầng dưới. Bà chủ nhà ít nói, có người láng giềng tiếp chuyện hộ; bà cụ 54 tuổi, ông cụ 56, đang làm vườn. Con trai là thợ nề ở hợp tác xã, lương 120 lêva (anh bạn Bungari của tôi ở Xôphia, một nhà phê bình, công tác ở một tạp chí văn học, lương cũng chỉ 120 lêva như thế). Cô con dâu làm ở vườn cà chua của hợp tác xã, lương 80 lêva (một lêva bằng hai đồng rưỡi Việt Nam). Cô con gái có xe mô tô. Ngôi nhà làm tốn 6.000 lêva. Gia đình còn tiết kiệm được nhiều tiền, chưa biết mua gì.

Chủ nhà bưng ra một đĩa cà chua chín tươi vừa hái ở vườn thái ra, ră’c một ít muối bột. Thức nhă’m này thực là lý thú, vừa thanh đạm lại vừa đậm đà, cà chua ngon quá, nhớ mãi! nhă’m với rượu của gia đình cất lấy từ bã nho, pha vào một ít hồi, thành rượu anít. Nước uống lấy từ giếng lên cứ thế uống, rất ngọt.

Ấn tượng sâu să’c nhất đối với tôi là buổi đến thăm làng Nôvô Sêlô, nghĩa là làng mới. Làng này xưa kia, năm 1886, đã có cuộc nổi lên chống sự đô hộ của bọn thực dân Thổ Nhĩ Kỳ, làng bị đốt, sau xây dựng lại, cho nên gọi là “làng mới” đã gần 90 năm nay. Ngày nay ở làng còn có đài kỷ niệm những người khởi nghĩa hy sinh.

Chị chủ tịch hợp tác xã hiền lành, về mặt thuần phác, trìu mến của người nông dân. Đây là một hợp tác xã tiên tiến đứng hàng đầu về trả lương cho xã viên. Chủ yếu là trồng hoa quả, thêm chăn nuôi, và có cả hoạt động công nghiệp. Trồng mận, lê, táo, và một loại quả giống như trái mâm xôi bên ta, đỏ ánh lên. Mỗi năm hợp tác xã thu hoạch 6.000 tấn hoa quả. Hợp tác xã có 500
con bò sữa, 1.500 con bò con, 7.000 con cừu mẹ, 1.500
cừu con; một con bò cái một năm cho 2.500 lít sữa.

Chúng tôi đến thăm xưởng làm nước hoa quả của hợp tác xã. Ong còn bay đến hút mật trên những đống trái. Nước hoa quả đóng vào chai, bán đi khă’p nước. Chúng tôi đến thăm xưởng làm chất dẻo, sản xuất những chai nhựa, hộp nhựa nhiều màu. Hợp tác xã còn có xưởng làm dây thép gai, làm các thứ bao cói. Chúng tôi đến thăm nhà máy thủy điện của hợp tác xã. Nhà máy này lợi dụng sức nước chảy từ trên núi về. Mỗi năm hợp tác xã nộp lãi cho Nhà nước 1.300.000 lêva và chia lãi 2.500.000 lêva cho xã viên. Lương hàng tháng của chủ tịch hợp tác xã từ 270 đến 300 lêva. Cảm tưởng thật khó phai mờ! Buổi thăm hợp tác xã này quả là lý thú. Trưa hôm ấy hợp tác xã mời tôi ăn bữa trưa, chị chủ tịch lái xe vônga của riêng đến khách sạn trong làng; chị lái xe một cách giản dị cũng như trước kia chị đi chăn cừu vậy thôi. Hôm nay tôi ngồi tại nhà của tôi mà viết, vẫn tưởng như còn nghe ngào ngạt hương hoa hồng của đất nước Bungari, thơm vang mãi đến đây, và đến bây giờ. Tôi đã đứng giữa Thung lũng hoa Hồng nổi tiếng. Từ lâu tôi đã ước mơ đến lấy hương thơm ở thung lũng ấy, mang về quê hương mình. Dĩ nhiên tôi không thể mang cả đồng hoa về, nhưng tôi mang hình ảnh biển hoa ở trong đôi mă’t, và mang nước tinh hoa hồng về theo với tôi. Chỉ mới từ 500 năm lại đây thì Bungari mới có giống hồng lấy được nước hoa. Bây giờ thì tinh hoa hồng của Bungari tốt nhất thế giới; đó là một loại hoa hồng đặc biệt, gồm rất nhiều cánh nhỏ, và đựng hương thơm ngây ngất. Một hecta hái được 3.500 kilô hoa. Hoa tră’ng thì 5.000 kilô, hoa đỏ thì 3.000 kilô, lấy được một kilô tinh hồng. Cây hồng hái hoa được 15 năm, sau đó phải nhổ, trồng loại khác. Một kilô tinh hồng giá 8.000 lêva. Ôi! Đã là một người làm thơ, mà được đến thăm Bungari, sao lại có thể không đi thăm Thung lũng Hoa hồng! Cho nên tôi đến giữa thung lũng hồng thơm này, như được một giấy chứng nhận. Bỗng nhiên cất tiếng hát lên trong tôi bài thơ “Những đóa hồng”: ... Nơi năm trăm năm đấu tranh giành độc lập Máu bất diệt của những người yêu nước hy sinh Lại ửng mặt những hoa hồng - mỗi buổi

bình minh Nơi hạnh phúc con người đã đặt thành luật nước Cũng như núi Pirin soi xuống mặt hồ trong Đi sóng đôi bánh mì với hoa hồng...

... Tôi lại trở về Việt Nam mang theo một đóa

hoa hồng; Cánh hòa trăm ánh, hồn nức muôn bông; Gai nhọn să’c để quân thù được biết, Với người thân hương tha thiết ấm nồng... Nông nghiệp Bungari phát triển rất vững chă’c, có thể nói rằng nông thôn Bungari giàu nứt của. Hiện nay, sau Đại hội Đảng lần thứ mười, Bungari sẽ đưa nền nông nghiệp lên một bước dài nữa, từ 3.410 hợp tác sẽ hợp nhất còn 810 hợp tác xã lớn, mỗi hợp tác xã có 4.000 hecta, thành lập các khu liên hiệp công nông nghiệp. Thí dụ ở Bungari đang nghiên cứu máy hái cà chua. Muốn như vậy, vừa thiết kế máy hái, nhưng lại vừa cải tạo giống để tạo ra một giống cà chua mới, cứ kết trái dồn lên trên đầu cây, và trái phải chín đều một loạt, lại phải chín mà vẫn cứng để có thể hái bằng máy.

Ở Bungari hoa quả rất nhiều, nhà của nữ thi sĩ lão thành Êlidavêta Bagriana ở ngoại ô Xôphia, vườn cũng nhiều quả mận xanh trong như ngọc thạch và ăn rất ngọt. Hai bên đường tham quan của tôi, ô tô lướt giữa những hàng cây ăn quả, những đồng ruộng trồng trái mâm xôi, trồng nho... Theo lệ ở Bungari, người đi đường có thể hái trái ăn, miễn là đừng hái đem đi bán. Huống chi tôi lại là một khách quốc tế, lại là một bạn Việt Nam; cô phiên dịch nhiều lúc đã cho xe chúng tôi xuống bên đường, hái quả, khi thì một mũ đầy đào chín, khi thì một mùi soa nặng quả mận đỏ với quả mận xanh, khi thì những chùm lê, chùm táo mọng. Xe lại tiếp tục lăn bánh. Tôi ăn quả mà ngẫm nghĩ: “Bungari ơi! Chúc cho người anh em ruột thịt của ta xây dựng thành công rực rỡ chủ nghĩa xã hội! Chúng ta giữ mãi tình yêu thương đằm thă’m giữa hai dân tộc Việt Nam, Bungari!”.

11-1971
Ý NGHĨ TRÊN ĐẤT HOA HỒNG

Chúng tôi đứng trên một trong bảy ngọn đồi của thành phố Plôđip (Plodiv), nhìn ra và nhìn xuống chung quanh. Nhà cửa phố xá trải ra trong đồng bằng và bám móc trèo lên các ngọn đồi, ở bờ bên phải của sông Maritda lượn khúc. Đây là thành phố lớn thứ hai của nước Bungari, sau thủ đô Xôphia; nằm ở miền Nam, trong đồng bằng Tơraxơ (Thrace) có Thung lũng hoa Hồng nổi tiếng; chính trong Thung lũng hoa Hồng này, dưới thời kỳ đô hộ đằng đẵng của Thổ Nhĩ Kỳ, đã xuất hiện những nhà ái quốc, những nhà cách mạng lớn lao, những nhà thơ ưu việt của độc lập tự do như: Bôtép, Lépxki, Vadốp (Botev, Levski, Vasov); cho nên Plôđíp là trung tâm văn hóa lớn nhất của miền Nam Bungari. Đồng bằng rộng rãi đầy hoa quả, thơm phức hoa hồng, chĩu chịt nho, cây oằn bởi trái nhiều, và thành phố Plôđip thì là nơi công nghiệp rất quan trọng, sản xuất ra vải sợi, áo len, môtơ điện, phụ tùng máy kéo và ô tô, máy chữ, hàng triệu đôi giày 250 kiểu khác nhau, đồ da, thuốc lá, bia, đồ hộp hoa quả... Chúng tôi đã đến thăm khu Hội chợ quốc tế Plôđíp (Lúc này chưa mở cửa). Chúng tôi đã thăm ngọn đồi cao chót vót có đài kỷ niệm Hồng quân Liên Xô đã giải phóng cho Bungari với bức tượng anh bộ đội xô viết nguy nga 10 mét; mát thay, gió lộng ở đây! Chúng tôi đã đi thăm khu sinh viên Việt Nam ta ở học, tại đây tôi đã bình thơ Bác Hồ. Chúng tôi đã dạo phố Plôđíp, tôi có một cảm giác đặc biệt như đi giữa phố xá các thành thị miền Nam nước ta trước đây... Và bây giờ trên một ngọn đồi cổ kính, chúng tôi đang thăm các nhà cửa kiến trúc theo lối dân tộc truyền lại đã lâu đời. Chính phủ Bungari đã lập cả khu phố này thành một bảo tàng kiến trúc của Nhà nước. Một ngôi nhà lớn, ba tầng, tầng trên dô ra tràn rộng hơn tầng dưới, có gă’n một phiến cẩm thạch khă’c chữ vàng lưu niệm: đó là ngôi nhà mà nhà thơ Pháp Lamáctin (Lamartine) đi qua đây đã ở, tháng bảy năm 1833; Chính phủ nhân dân Bungari năm 1960 đã lập thành “Bảo tàng Lamáctin”: hiện nay đang được trùng tu lại rất là trân trọng. Tôi đi trong những phố hẻm thoai thoải dốc lên, với các mái nhà hai bên dô ra rộng hơn nền nhà, chỉ để thấy một rẻo hẹp trời xanh trong vă’t; chúng tôi vừa đi vừa trò chuyện, mỗi bước chân cất lên như hưởng niềm chiến thă’ng của chủ nghĩa xã hội ở Bungari. Hai vợ chồng nữ thi sĩ Blaga Đimitrôva, những người bạn thân thiết của tôi, đã đãi tôi bữa trưa trong một quán ăn chuyên dọn các món cá nấu rất ngon, chiều hôm nay trên ngọn đồi này tâm sự với tôi về cái tên của một đại lộ của thành phố Plôđíp: đại lộ Liliana Đimitrôva. Ờ, vì sao, do đâu mà mới có chiến thă’ng, mới có phồn vinh của xứ sở hoa hồng ngày hôm nay...

Nữ chiến sĩ Liliana Đimitrôva hy sinh ở Plôđíp, năm 1944, tháng sáu, ngày 27. Chị vốn là một nữ sinh ham đọc sách, xinh đẹp, múa rất tài nghệ; khi phát xít Đức đến, chị đi làm quân du kích, rời Xôphia đến Plôđíp hoạt động. Ở thành phố này, chị được bà mẹ của nữ chiến sĩ Yoóckanđa Nicôlôva che chở; cô gái Nicôlôva là thư ký Trung ương Đoàn Thanh niên đã chết trong chiến đấu chống quân thù; bà mẹ biết con gái mình đã hy sinh, bèn giữ Liliana trong nhà mình. Liliana làm thơ tặng bà cụ: “Mẹ ơi! đêm, mẹ đi vòng quanh nhà để canh gác. Con ngủ, được ru bằng tiếng chân mẹ đi. Suốt đêm mẹ ôm con với khăn choàng đen của mẹ. Đêm phủ con bằng cái khăn quàng đen...”. Đêm 27 tháng sáu 1944, Liliana bị địch bao vây. Chúng nó bảo: Hàng đi! Liliana trả lời lại bằng cầm hai tay hai khẩu súng lục, bă’n. Chúng nó tưởng là hai chiến sĩ đàn ông, dọi đèn pha, chỉ thấy một cô gái rất đẹp (24 tuổi). Chúng muốn bă’t sống chị. Chị chống trả quyết liệt cho đến sáng. Đến viên đạn cuối cùng, chị đã tự vẫn để khỏi rơi vào tay địch. Chị là cộng sản, ở Trung ương đoàn Thanh niên. “Tôi đếm những viên đạn của tôi như một người hà tiện đếm vàng. Mỗi viên đạn: một lỗ nhỏ chọc thủng bóng tối đặng thấy bình minh, như một lỗ ống khóa để thấy bình minh” người thiếu nữ làm những câu thơ ấy bây giờ là vườn hoa ở Xôphia, là đại lộ ở Plôđíp.

Chúng tôi đứng trên đồi cao ôn lại cuộc đời cao của những liệt sĩ như Liliana chết ở Plôđíp. Nhờ có hàng vạn, hàng vạn hy sinh như thế, Bungari mới tồn tại đến bây giờ. Trong buổi chiêu đãi của đồng chí Djagarov, Chủ tịch Hội Nhà văn, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, đồng chí cho biết: một nhà khoa học đã tính ra rằng trong 500 năm đô hộ Thổ Nhĩ Kỳ đã có 80 triệu người chết vì ách áp bức.
- Bungari đã vượt qua hai cuộc đô hộ của nước ngoài, giữ gìn được tiếng nói của mình, phong tục và văn hóa của mình qua các thế kỷ, để hiện nay là một nước xã hội chủ nghĩa tự do và phồn vinh, buôn bán với hàng trăm nước trên thế giới, không những xuất cảng nông phẩm, mà số hàng công nghiệp xuất cảng càng ngày càng tăng, nhịp độ phát triển kinh tế trong nước ngày càng gia tốc. - Tôi đi giữa hạnh khúc của Bungari anh em mà phân tích bài học kinh nghiệm quý báu; những sinh viên Việt Nam học ở Bungari nói với tôi: trong những phim họ được xem, quay từ hồi đồng chí Đimitrốp còn sống, thì đoàn thanh niên cộng sản đi xây dựng hãy còn vác đường ray lên vai mình, thế mà bây giờ... - Vâng, đọc trong các sách báo Bungari, tôi như sống lại cả quá trình chuyển biến, như sờ được thời gian... Rõ ràng là hiện tại làm bằng sức phấn đấu và chí lo toan trong quá khứ. Hai mươi năm trước (1948), nhà điện ảnh đại tài người Hà Lan Joris Ivens đã đến làng Rađilôvô, quay cuốn phim Những năm đầu; lúc ấy vùng này đang khổ đau vì hạn hán; đất nứt nẻ nuốt hết hạt giống lúa mì, giống hướng dương, giống thuốc lá, giống ngô... Cây cối quặt quẹo, hoa quả nghèo nàn. Cuốn phim quay cảnh những nông dân Bungari áp tai xuống mặt đất cằn, lă’ng nghe tìm tiếng mạch nước. Trong lúc mọi người chờ đợi mưa, thì trong một ruộng thuốc lá nở sinh ra một người dân tương lai của làng Rađilôvô; và cuốn phim cất tiếng nói lên: “Phải cần 20 năm cho một đứa bé trở thành một người. Nhưng con người này sẽ biết tương lai đưa đến cho mình cái gì. Người ấy sẽ chẳng bao giờ chờ đợi ơn mưa móc!”. Và 20 năm sau (1968), một cuốn phim mới lại quay chính làng Rađilôvô; hầu hết những người đã có trong cuốn phim trước lại hiện diện trong cuốn phim này; Joris Ivens đặt tên là Những người làm chủ mưa. Em bé đẻ trong ruộng thuốc lá bây giờ là một cô gái 20 tuổi khỏe đẹp, những người trước kia làm cha mẹ, nay đã lên chức ông, bà. Các nhà quay phim lại ra đám ruộng cũ cằn khô, thì bây giờ, giữa ngày tháng chín nă’ng nồng, các vòi nước tưới đang vừa quay vừa phun mưa giả. Bă’p ngô lớn và hoa hướng dương nở nang, đầm đìa giọt nước, thấp thoáng che gương mặt khách đến thăm. Hết hạn rồi! - Qua hai cuốn phim, thời gian như sờ thấy được... Hai mươi năm suy nghĩ căng đầu và làm việc cật lực

ấy! Cũng như bây giờ ta đang tiếp tục công cuộc chống Mỹ, cứu nước, “quét sạch nó đi” như lời Bác Hồ dặn, thì một hình ảnh điển hình là anh bộ đội Lê Mã Lương, yêu cầu rứt bỏ một mă’t bị thương của mình, cương quyết không rời chiến trường - thời kỳ nhen nhúm xây dựng xã hội chủ nghĩa cho đến thành công của Bungari có hình ảnh điển hình là anh thợ Pênio Pênép (Penio Penev), nhà thơ của những người xây dựng trẻ. Mười bảy tuổi, anh rời trường trung học, nhập vào đội thanh niên đầu tiên đi xây dựng con đường xe lửa giữa hai thành phố. Ở cái tuổi anh, phần lớn thanh niên khác đang còn phân vân chọn đường, thì Pênép đã giải quyết xong rồi; vì vậy mà thơ anh dứt khoát và nồng cháy. Pênio Pênép là nhà thơ của những thay đổi xã hội lớn lao ở Bungari, của công cuộc say mê xây dựng chủ nghĩa xã hội. Pênép lại xung vào một đội thanh niên đến sống và lao động ở thành phố xã hội chủ nghĩa đầu tiên của Bungari, thành phố Đimitrốp, lập nên do sự chung hợp của ba làng nhỏ trên bờ sông Marítda; anh làm thợ. Cuộc sống mới trỗi dậy, như một trẻ sơ sinh, với “mạch máu: đường ray xe lửa”, với “máu nóng: dòng điện chạy”, với “mă’t nhìn: những hồ thủy lợi, xanh hơn trời xanh”. Khi lần đầu tiên tôi đến thủ đô Matscơva của Liên Xô, người ta đã chỉ cho tôi những tòa nhà đã được Maiacốpski làm thơ ca ngợi: đó là những nhà to đầu tiên xây dựng sau Cách mạng tháng Mười; bây giờ những nhà ấy không phải là nhà to nữa, nhưng nó đã vào trong lịch sử. Con mă’t nhìn, góc độ của trái tim, rất là quan trọng! Pênio Pênép của Bungari đã trở lại quá trình tâm hồn của Maiakốpski. Pênép ghi trong nhật ký:

“Là những thiếu niên 17 tuổi, chúng tôi đã đến bên
bờ sông Marítda xây dựng một thành phố.

“Và dường như tất cả mọi nỗi khó khăn chỉ chờ có chúng tôi! Lúc đầu, sức lực của chúng tôi chỉ đến được ngã ba buổi trưa của những ngày... Những ngày dường như đứng dừng lại chính ngay trước mă’t chúng tôi. Chúng tôi có cảm tưởng như, muốn cho những ngày tiếp tục lên đường, thì chúng tôi phải vác chúng cùng với đá sỏi và cát, phải ôm chúng trên cánh tay chúng tôi cùng với ngói, phải kéo chúng lên bằng những cần cẩu tới một tầng cao hơn, phải trút đổ chúng cùng với bê tông vào trong các khuôn cốp pha”.

Anh thợ và nhà thơ Pênio Pênép chỉ sống có 29 tuổi, nhưng anh đại diện cho công cuộc lay trời chuyển đất xây dựng đời mới ở Tổ quốc anh: “Mặt trận xây dựng đã cho tôi có cánh. Với tôi, không gì đẹp hơn làm người chiến sĩ trên mặt trận đó”; “Mai sau những người đến sau chúng ta sẽ sung sướng hơn”, nhưng những thử thách của những ngày chiến đấu này, anh không muốn đánh đổi với một sung sướng nào sẽ đến.

Về chủ nghĩa xã hội, trước đây Các Mác có nói câu nổi tiếng: đó là “bánh mì và hoa hồng” cho tất cả mọi người. Vô hình trung, mà lời của Mác tưởng như là nói riêng cho trường hợp nước Bungari xã hội chủ nghĩa, bởi ở đây chủ nghĩa xã hội đã cung cấp bánh mì và hoa hồng thật sự, chứ không phải là các loài hoa nói chung cho mọi người. Tôi đến Bungari vào tháng tám 1971, đầu mùa thu; hoa hồng ở đất nước này sao nhiều thế! Thăm một cái chợ ở Xôphia với năm xu, tôi mua được một bông hồng vàng, tươi mơn mởn, cầm mãi rung rinh trong tay, như đánh nhịp cho buổi sớm mai xanh này. Tuyển tập thơ 25 năm của Bungari từ ngày Giải phóng, được gọi là tuyển tập “25 hoa hồng”. Hoa hồng ở đây tô điểm cho khă’p nơi, và vào trong văn hóa.

Đi trên những đồi Plôđíp, tôi cũng có cầm một đóa hoa hồng; lúc ấy mấy câu thơ Pênép đã đánh nhịp bước đi của tôi:

Lên đường! Con người chỉ thật xứng là một con người Khi mà anh ta còn cất bước.

14-12-1971
Hà Nội

THĂM ẤN ĐỘ

Ấn Độ là một đất nước mà tôi đã được ghé qua ba thành phố lớn năm 1946, và đến năm 1956, tôi lại được ở thăm trong hai tháng. Những điều tôi đã được nhìn, nghe, thật như hạt muối giữa biển so với những điều cần phải biết về một đất nước rộng trên 3 triệu cây số vuông, đông 360 triệu(1) dân, có tuyết Hy Mã Lạp Sơn, lại có rừng rậm nhiệt đới, có sông Hằng Hà, và cho mượn tên mình để đặt cho một đại dương; có nền văn minh rực rỡ cổ ít nhất là ba nghìn năm, trên thân mình hiện còn mang hàng trăm nghìn lâu đài như giấc mơ kỳ diệu... Những điều tôi được nghe, được thấy về Ấn Độ chưa thấm vào đâu cả, ấy thế mà thật rất khó thu vào trong một bút ký hẹp hòi! Cho nên, có lẽ tôi phải bă’t chước bút pháp của thơ, chỉ khêu gợi một vài hình ảnh. “Ấn Độ”, mỗi khi chữ ấy đọc lên, trong tâm trí tôi có một khái niệm phong phú lạ lùng, tổng hợp vừa những bóng hình thành phố to lớn, đông đúc tôi đã đi mười một năm về trước và một năm trước đây, vừa rất nhiều những cây xanh, tán lá đơm tròn, vừa những cột đá

(1) Hiện nay (1976) là 625 triệu.

chạm trổ như ren thêu dựng đứng lên, lại nổi dậy một vị cari vàng sẫm, thơm hăng đậm đà, pha thoảng một mùi hương đă’m đuối mà thế giới vẫn biết tiếng là “hương Ấn Độ”; đồng thời cất lên một điệu nhạc như ca múa, như réo ră’t, lại vừa như tụng kinh; đó là tôi chưa dám kể sự thoáng hiện của những nét thơ Kadidasa hoặc thơ Tago; tất cả cái phong phú ấy khía cạnh nào cũng là cao độ, có một sức huyễn diệu lạ thường, làm cho tôi say sưa, mê mê. Tôi nghĩ đến trước tiên thành phố Cancútta, thủ phủ

xứ Tây Benga, đêm ngày cuồn cuộn những triệu người, một thành phố buôn bán công nghiệp lớn mà cũng là thành phố của những người lao động, họ có một phong trào mạnh mẽ. Cancútta đã cho tôi một hình ảnh không phai về quần chúng Ấn Độ; các đại lộ đầy ánh nêông, cửa hàng lớn và xe tă’c xi của sự kinh doanh tư bản chủ nghĩa, và cũng đầy người dân Ấn Độ trung bình; người dân Ấn trung bình và người lao động Ấn ở đến tận các phố nhỏ hẹp nhất; đàn ông mặc áo sơ mi và vận một thứ “xa rông” làm quần, đều bằng vải tră’ng Ấn Độ; phụ nữ mặc “xa ri” sặc sỡ đủ các màu; phụ nữ bình dân đeo những thứ vòng chạm và nặng ở cổ chân; phụ nữ nào cũng điểm một chấm đỏ ở trên sống mũi, giữa khoảng hai lông mày; mă’t người Ấn Độ vào hàng mă’t lớn nhất và đẹp. Những cửa hàng trầu thuốc nho nhỏ, người bán ngồi xếp chân bằng tròn, cái ống nhổ bằng đồng đánh bóng nhoáng không một chút gợn. Đêm khuya, các vỉa hè nhiều người nằm ngủ. Cancútta! sao ngươi lực lưỡng vạm vỡ như vậy! Ngươi thở lên một không khí cần cù, ngươi lăn lưng ra vật lộn với cuộc sống. Mười lăm ngày ở giữa các phố của ngươi, ta thấy rõ Ấn Độ là nước bất hủ của những người nghìn năm vĩnh viễn, nhưng Ấn Độ cũng là nước của thời đại này, mồ hôi cần lao rơi xuống đường nhựa, tưới nở cho những ngày mai. Xưa kia, đế quốc bảo: “Hoa cà hoa cải của xứ Bengan, ”cọp của xứ Bengan"; nhưng tôi thì thấy rõ: thơ của xứ Bengan. Cancútta là thủ phủ của một xứ nổi tiếng văn vật; văn học tiếng Bengali thật rực rỡ. Từng bước cung kính, tôi đến thăm tòa nhà cũ nơi thi hào Tago sinh và mất. Hiện nay, từ các nước trên thế giới, thư vẫn gửi về ngôi nhà bảo tàng viện này mua các tác phẩm xuất bản của Tago.

Chiều chiều, người Ấn thích ra các bãi cỏ lớn mênh mông của thành phố, ngồi trò chuyện, lăn nằm, đọc sách: người Ấn thích ôn hòa ngẫm ngợi giữa thiên nhiên. Ở các thành phố khác, tập tục cũng như vậy. Chim bồ câu sinh nở, bay liệng tha hồ, không ai bă’t ăn thịt cả. Chim quạ cũng vậy; đội quân đen ấy cũng góp vai trò làm vệ sinh cho các thành phố.

Những người bạn Ấn chỉ một bãi cỏ rộng, và cho tôi biết: năm 1947, lúc người Anh còn nă’m quyền ở Ấn, tại thành phố Cancútta này, nhân dân Ấn Độ đã biểu tình ủng hộ Kháng chiến của Việt Nam và đã bị quân Anh bă’n chết mấy người. Chính tôi đang đi qua bãi cỏ ấy. Tôi hiểu rồi, tại sao Cancútta ở trong một chỗ thân yêu nhất của lòng tôi.

*
* *

Khi chỉ một cái gì nhiều, người Việt Nam ta vẫn còn nói: “Hằng hà sa số”. Như cát sông Hằng... Tôi đã được đi thuyền trên sông Hằng Hà trứ danh mà sách nhà Phật nói đến. Một sáng đầu thu, tôi xuống những bến đá hàng trăm bậc, bước lên thuyền, giữa những người tới lễ bái và tă’m. Theo tín ngưỡng Ấn Độ giáo, nước sông Hằng trong sạch vô cùng, làm cho tất cả những cái không trong sạch cũng trở nên trong sạch. Trong bao nhiêu thế kỷ, những người sùng đạo ở khă’p Ấn Độ và cả ở Nêpan(1) đã thi nhau xây dựng đền đài ở dọc sông Hằng; những đền này thường là nhỏ và kiểu giống nhau, mái nhiều tầng chồng lên cao, nhọn vút. Bờ bên trái sông Hằng là thành phố Banarát, cổ đến 3.000 năm, trung tâm phát triển của hai tôn giáo quan trọng: Ấn Độ giáo và Phật giáo. Có đến 1.500 đền đài, đứng đầu là Đền Vàng Visxanatha, mái đền lợp bằng những tấm vàng lá dày, tính ra có đến một tấn.

Sáng nay, dưới trời xanh có nă’ng vàng tráng dịu, chiếc thuyền đưa tôi trong cảnh trời nước Hằng Hà; gió trên sông rộng gợn sóng vừa vừa và thổi mát. Tôi không nghĩ như nhà Phật về những nỗi đau khổ của các đời người nhiều như cát sông Hằng; nhưng nhìn về một trong những đô thị cổ nhất trên thế giới, tôi nghĩ đến sự diệu kỳ của lịch sử và thời gian, tôi nhớ đến lời một nhà văn nói về Banarat: “Trong khi bao nhiêu đô thị và quốc gia đã suy yếu đi, rồi bị hủy hoại thì mặt trời của thành Banarát chưa bao giờ lặn...”, một đô thị vượt ba nghìn năm để còn đến bây giờ, chẳng lạ lă’m sao?

Chiều hôm ấy tôi đi 7 cây số đường, qua rất nhiều cây muỗm xanh um, đến chốn Xácna (Sarnath). Nơi đây, 2.500 năm về trước, tại vườn nuôi hươu, đức Thích Ca Mầu ni, sau khi thành Phật, đã ngồi thuyết pháp lần

(1) Nêpan: Một nước nhỏ phía Bă’c nằm giữa Trung Quốc và Ấn Độ.

đầu tiên cho năm tín đồ. Trong viện bảo tàng mở gần nơi đây, để đón những tượng cổ bị vùi dưới đất hàng 800 năm, có một bàn tay tượng Phật, bôi đỏ hơn nghìn năm nay, bây giờ vẫn còn đỏ... Giữa khung cảnh tịch mịch này, mọc một cây bồ đề um tùm lá xanh như ngọc; ba trăm năm trước Thiên chúa, con gái vua Khổng Tước lấy một cành của cây bồ đề dưới đó Phật đã ngồi thiền định và thành Phật, đem về trồng ở kinh đô đảo Tích Lan; người ta đã lại lấy một cành của cây bồ đề ở Tích Lan đem về đây trồng thành cây này, nó là cây bồ đề cháu của cây bồ đề đã che bóng cho Phật. Ba cây bồ đề chuyền cành cho nhau đủ rợp trong hơn 2.500 năm! Tôi không phải là người tôn giáo, nhưng là một con người có suy nghĩ, sao tôi có thể không nghĩ ngợi về con đường tư tưởng của nhân loại, cố vươn lên bằng mọi cách để tìm ánh sáng của cuộc sống. Ấn Độ! đất nước lạ lùng thật, mỗi tấc đất không chịu chỉ nói chuyện hàng trăm năm, mà nói những chuyện hàng nghìn, hàng nghìn năm!

*
* *

Trong những đền đài điểm trang trên mình Ấn Độ như những của báu muôn đời, tôi phải nói đến một cái đền tiêu biểu, từ xưa đã được liệt vào hàng bảy kỳ quan của vũ trụ, là đền Ta Mahan (Tag Mahal), làm toàn bằng cẩm thạch tră’ng. Trên máy bay nhìn xuống, nó tră’ng toát một vùng. Đi chân đất vào, nó lồ lộ như một giấc mơ tiên hóa thành sự thật. Nó mới thoạt đập vào mă’t, câu thơ Kiều đến ngay ở miệng tôi:

Rõ ràng trong ngọc tră’ng ngà!

Nhìn thêm chút nữa, bất giác đọc câu Kiều khác: Một vùng như thể cây quỳnh cành giao. Đền này do một ông vua bă’t làm ra giữa thế kỷ 17,

để đặt mộ của vợ vào, làm trong 22 năm, tất cả đều bằng một thứ cẩm thạch trong tră’ng nhất. Mái chót đền như một trái đào khổng lồ dâng lên trời, dầy dầy đầy đặn; bốn bên có bốn ngọn tháp bằng cẩm thạch, cao trên 40 mét, như những cây sáo vĩ đại thổi lên trời. Hai bên tả vu, hữu vu có hai đền nhỏ, mỗi ngôi đền cũng chứa được 500 người, thế mà hai đền phụ này hóa ra rất bé bỏng bên cạnh cái tòa cẩm thạch ở giữa; đền chính to lớn đến như thế, mà rất thanh tú nhẹ nhàng, nhờ kiến trúc rất cân đối hòa nhịp. Bên trong, các cửa và tường có dát những hoa lá bằng đá quý nhiều màu, sờ cứ liền thín với cẩm thạch, đầu ngón tay không thấy gợn. Nơi đặt hai ngôi mộ , có quây một bức rèm chung quanh bằng cẩm thạch chạm thủng như một bức ren thêu, ánh sáng chảy qua làm ngời lên, không thể tưởng rằng bàn tay con người có thể khéo léo, tinh vi đến như vậy.

Giấc mơ tiên bằng đá ngọc nằm giữa một vườn cây nhiệt đới xanh mướt và nở hoa như rút ra từ trong truyện Nghìn lẻ một đêm; 300 năm đã qua trên mình đền như một bóng nhẹ nhàng, không làm suy suyển cái dung nhan kỳ diễm mà hàng trăm nhà văn, thi sĩ đã ngợi ca. Thi hào Tago đã từng làm thơ: Ai đem sự sống cho ngươi, hỡi Đền bằng đá

Ai tiếp cho ngươi vĩnh viễn nhựa đời Để muôn năm ngươi được dựng lên trời Đoa hoa rạng ngời mà đất sinh ra... Nói đến Ấn Độ, chính là đồng thời cũng nói đến thi hào Tago. Chữ ở đây không đủ để diễn đạt ngọn Hy Mã Lạp Sơn của thơ Ấn Độ ấy. Cuộc đời 81 năm của thiên tài toàn diện đó để lại cho Ấn Độ và cho thế giới 6.000 bài thơ, 3.000 bài hát cả lời lẫn nhạc, 3.000 bức vẽ, rất nhiều tiểu thuyết, truyện ngă’n và vở kịch, tùy bút, tiểu luận triết lý, bút ký du lịch, truyện thiếu nhi... Tago còn tạo những điệu vũ dân tộc, là một diễn viên sân khấu xuất să’c, là một nhà diễn thuyết trên thế giới, là một người yêu nước không bờ bến. Tago là tiếng nói vĩ đại của hòa bình. Cho mãi đến khi chết, thơ Tago vẫn còn đằm thă’m và càng đằm thă’m hơn lên. “Tôi tưởng rằng đường đời của tôi đã chấm hết khi sức lực của tôi cũng đến đường cùng. Nhưng tôi thấy rằng sức sống của tôi không có chỗ cuối cùng. Khi những lời cũ đã bay đi trên đầu lưỡi, những âm điệu mới lại từ trong đáy tim dần đưa lên...”.

Nói đến Ấn Độ, không nói hết được, có lẽ tôi chỉ nói một chữ: Tago. Đất nước đã sinh người này là quê hương của Hy Mã Lạp Sơn và Hằng Hà, là một trong những nguồn văn minh lớn lao của nhân loại. Cảm tình với đất nước và nhân dân Ấn Độ - với người bạn lớn ở cõi Á Đông...

12-9-1957

VỀ LẠI QUÊ NAM

Tôi vừa mới về thăm quê Nam của tôi trong hai tháng rưỡi, sau một cuộc xa cách dài ba chục năm... Hôm nay, lòng còn nóng hổi chưa lă’ng những xúc cảm dạt dào, tôi mượn bút ký chen lẫn thơ, tỏ nỗi yêu thương vô hạn của mình đối với nửa nước trong Nam đồng thời cũng là quê má, quê ngoại của tôi nữa. Năm 1943, sau ba năm làm tham tá Nhà Đoan(1) tại Mỹ Tho, tôi xin thôi và trở lại Hà Nội, lúc này anh bạn thơ Cù huy Cận của tôi đã đỗ kỹ sư canh nông; tôi về sống chung trên cái lương của anh ấy. Từ biệt Sài Gòn, đi tàu hỏa ra Hà Nội, tôi là một công chức nô lệ của bộ máy chính quyền Pháp thuộc, trở lại Sài Gòn lần này bằng máy bay hạ xuống Tân Sơn Nhứt, tôi là một thi sĩ của nước Việt Nam độc lập tự do, thống nhứt hoàn toàn. Sài Gòn xinh đẹp đã từng được mệnh danh là “hòn ngọc viễn đông”, tuy nhiên đó cũng là “hòn ngọc ngâu vầy”, ngâu thực dân Pháp, rồi ngâu đế quốc Mỹ, Sài Gòn hôm nay đứng dậy sáng lòa là thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng; 32 năm tôi đã đổi đời và trở lại Sài Gòn đang tái sinh như chim phượng. Với Cách mạng tháng Tám

(1) Nhà Đoan (Douanes): Sở Thương chánh, Hải quan ngày trước.

45, với Kháng chiến chống Pháp thă’ng lợi và Kháng chiến chống Mỹ thành công, đất nước và nhân dân ta tái sinh sáng đẹp rạng ngời hơn bao giờ hết.

Ba mười hai năm rồi đó, Sài Gòn ơi, Từ cái hôm xưa tôi tạm biệt người, Một buổi sáng có mặt trời mà vẫn tối tăm

trời đất. Cái thuở Sài Gòn nằm trong nước mă’t Và hồn tôi u uất chẳng đường ra...

... Tôi ngẩng nhìn trời: trời của ta cao ngất, Tôi đi trong phố: phố rợp những vì sao. Tôi lă’ng thân yêu mỗi lời của đồng bào, Giọng nói Sài Gòn ngọt ngào nhẹ sáng Như có chất men làm tôi chếnh choáng...

... Tôi đi giữa thành phố Hồ Chí Minh với tích lũy ba mươi hai năm thương nhớ Trong mạch máu tôi, những giọt nào thật sôi,

thật đỏ Xin hiến dâng Tổ quốc Việt Nam; Xin hiến tặng Thành đồng Tổ quốc quang vinh; Xin tha thiết tặng thủ đô Hà Nội, Xin nâng lên ngang mày tặng thành phố Hồ Chí Minh.

28-5-1972

* * * Tôi đã làm cuộc hành hương từ Sài Gòn về thăm lại

Mỹ Tho.

Đường đi Mỹ Tho. Mặt phẳng lạ kỳ của đồng bằng sông Cửu Long. Con mă’t mới đây năm hôm hãy còn quen nhìn địa dư miền Bă’c, miền Trung, hôm nay càng thấy cái phẳng kỳ diệu của đồng bằng Nam bộ, phẳng như tờ; không gian giang cánh rộng ra, đậu vào đất. Từ trong ô tô nhìn sang tả, nhìn sang hữu:

Em đứng bên ni đồng nhìn bên tê đồng: mênh

mông bát ngát Em đứng bên tê đồng nhìn bên ni đồng: cũng bát ngát mênh mông... Câu hò cũ đặt ra ở đất Thừa Thiên từ xưa, hôm nay ở đây mới gặp đúng cảnh. Chân trời chạy theo đất, tưởng như hai bên không tranh lấn nhau nữa. Chỉ có chiếc ô tô của chúng tôi trên đường nhựa băm băm hăm hở, như biết lòng tôi nóng muốn gặp lại cảnh cũ người xưa... Cái người trở lại Mỹ Tho sau 32 năm thì mới nhìn tỉ mỉ như trẻ con, cái gì cũng làm mình ngạc nhiên dọc hai bên đường. - Một chiếc cầu să’t qua sông song song với cầu xi măng: Cầu Bến Lức. Anh bộ đội đeo băng đỏ; dọc theo đường, có những anh bộ đội canh giác. Những trái khóm (dứa, thơm) dài, to, chất đều, những chuôi lá xanh tương phản với màu dứa vàng. Những mái nhà tôn lấp lánh chen dưới dừa xanh. Dân về că’m lại ranh giới đất cũ của mình, đang cuốc đất. Mới một tháng sau ngày Giải phóng. Hai trẻ em đang vác ống bơm nước. Ở ngã ba Trung Lương, có một mùi khói thơm.

Xác một máy bay lên thẳng sè sè ở bên đường.
Đằng chân trời xa xa, tôi nhận thấy mây tră’ng ở trên
đất khác với mây tră’ng ở trên biển.

Mỹ Tho ơi, thuở chim lồng,

Ta thường ra ngă’m Cửu Long chiều chiều Nước trôi biết mấy tịch liêu Trong đời nô lệ bao nhiêu nhục nhằn. .. Tôi muốn diễn ra cái ríu rít, cái niềm vui của độc lập tự do trên mặt đồng bào Mỹ Tho, đồng thời với cái tự hào của tôi từ anh công chức nô lệ và chán đời đã trở thành một thi sĩ của tự do độc lập. Tôi đã thăm cái nhà Đoan còn tại Mỹ Tho, ba mươi năm nay rồi nó vẫn còn đứng đó; nó hết là cái lầu Ngưng Bích đã giam một cô Thúy Kiều trong ba năm rưỡi, mà hiện nay cửa nhà của nó là một trụ sở phục vụ cho guồng máy Chính quyền nhân dân mới trở về.

*
* *

Tôi đã thăm xã Long Định, thuộc huyện Châu Thành Bă’c tỉnh Định Tường (Mỹ Tho). Trụ sở Ủy ban nhân dân Xã tạm thời đặt ở một trường học. Mấy cô con gái să’p sửa đến chỗ họp, trên tay cầm một cành bông điệp (phượng) đỏ buộc chung với một nhành có hoa vàng. Đồng chí thư ký Ủy ban Xã tiếp chúng tôi, năm nay 32 tuổi. Từ năm 1964 anh làm giao liên; 67: bị bă’t, đưa đi Phú Quốc, giam ở đảo 7 năm, 1973, được trao đổi về Lộc Ninh; anh lại tiếp tục công tác. Đồng chí chủ tịch Xã cũng trạc tuổi như anh. Một lớp cán bộ đã được tôi luyện, hiện nay đang công tác trên khă’p mọi nẻo đất nước miền Nam. - Hai anh đưa tôi vào cuộc sống đổi mới của một xã. Quê của nữ đồng chí Nguyễn Thị Thập là xã Long Hưng giáp ranh với Long Định này; hai xã có gốc của phong trào từ hồi Nam Kỳ khởi nghĩa 1940.

Đồng bào Long Định đóng góp công sức rất tốt vào chống Mỹ cứu nước, cho 700 con em của mình đi bộ đội giải phóng. Có độ ba trăm bị đi nguỵ quân, thì đã tới trình diện đủ rồi. Có chị vợ nguỵ binh thấy chồng về, mừng quá, giết heo làm tiệc. Xã Long Định ở gần ngã ba Trung Lương, cây ăn trái bị địch tàn phá, chăn nuôi thường bị địch tới bă’t về ăn. Đồng bào làm mùa mới, sản xuất đến 10 giờ đêm chưa nghỉ, lượm cỏ ban đêm.

Trước ngày giải phóng, mười em nhỏ chỉ đi học ba, các cháu ở gần đường thì đi, chứ ở xa thì sợ bom đạn. Nay tất cả sẽ đi học; các giáo chức rất hăng hái; trường sở làm bằng tre lá. - Một công cuộc mới đang huy động mọi người: đào bốn con Kênh dài từ hai đến ba kilômét để lấy nước sông Kinh Xáng...

Và tôi đã về xã Đạo Thạnh hai ngày; xã Đạo Thạnh ở gần ngã ba Trung Lương. Ai đã từng vào trong một cái vườn Nam Bộ? Ánh sáng lọc xanh qua những tán lá cây: cây mận (tức cây roi), cây dừa, cây sầu riêng, cây mảng cầu xiêm, cây mảng cầu dai, cây ổi, cây măng cụt... Dưới đất, xẻ những con rạch để lấy nước sông vào vườn, cái cầu nho nhỏ bă’c ngang... Nước mưa có đưa chất mỡ màng của mặt đất lần hồi trôi chảy đi, thì cũng không đi mất hẳn; đất mới dưới những lòng rạch lại đưa lên đă’p vào các gốc cây. Đây là những cái vườn địa đàng của Nam bộ. Nếu là những vườn dừa dày rậm, thì đang còn có những con sóc tự sinh, nhảy chuyền từ ngọn dừa này sang ngọn dừa kia, và cái đuôi sóc cong còn in lên nền trời...

Dưới bóng một cái vườn xã Đạo Thạnh, trong một ngôi nhà gỗ lợp bằng lá dừa nước, từ một cái tủ sách tưởng như là “đã không kẻ đoái người hoài”, thì “ai hay trong quán ẩn tàng kinh luân”, tôi đã được bạn chủ nhà cho xem hai quyển sách: Kim Thạch kỳ duyên in từ năm
1896 tại Sài Gòn; và Quốc âm thi hiệp tuyển, in năm
1904; hai quyển sách vẫn còn mới, không bị nhàu một tờ nào, tuy nhiên, cầm đến, giấy rất dễ mủn, bởi đã trải qua một thời gian bảy tám mươi năm; vở tuồng Kim Thạch kỳ duyên rất nổi tiếng ở Nam Bộ, và tập Hợp tuyển thơ có nhiều bài tôi chưa được đọc bao giờ. Cái tủ sách vườn này chứng tỏ ở miền Nam ta, gốc rễ văn hóa vào rất sâu trong nhân dân.

*
* *

Từ Sài Gòn đi về miền Tây thăm Cà Mau, tôi lại trở lại Sài Gòn, và từ thành phố Hồ Chí Minh tôi đã đi ra thăm miền Nam Trung bộ.

Nha Trang đã từ lâu nghe tiếng bờ biển xinh, khí hậu tốt, mà lần đầu tiên trong đời tôi, tôi mới tới tỉnh lỵ của tỉnh Khánh Hòa này. Từ bãi biển Nha Trang gió của biển đông xa rộng thổi vào đưa hơi mát.

Cá ở đây rẻ. Tôi đã thăm Tháp Chàm Pô Naga thờ nữ thần Thiên Yana.

Tuy Hòa, tỉnh lỵ của tỉnh Phú Yên, thành phố không lớn và rất dễ mến thương. Cái Tháp Chàm tên là Nhạn tháp đứng trên núi báo hiệu ngay cho thành phố. Nhà thơ Trần Mai Ninh ngày trước đã có câu gọi: “Ôi cái gió Tuy Hòa”. Gió cũng đến từ biển. Thi sĩ Tản Đà 40 năm trước đi qua đây viết câu thơ lục bát “Đa tình con mă’t Phú Yên...”.

Bờ biển Nam Trung bộ có cái Đèo Cả, Pháp gọi là Cap Varella, ai cũng phải nhận là đẹp. Phía sau là núi lô nhô, đá lô xô, đằng trước là biển; Vũng Rô, nước như đọng lại, lă’ng màu xanh... - Tôi đi qua Đèo Cù Mông nữa, là tới tỉnh Bình Định, về thành phố Quy Nhơn. Cái con đường Nguyễn Huệ ở Quy Nhơn chạy dọc theo bờ biển, gần đây được các nơi biết tiếng bởi trong lúc nguỵ rút chạy, chúng đã vứt đầy rẫy ngồn ngộn ngổn ngang súng ống, đạn dược, quần lính, áo lính, mũ lính, đồ dùng của lính từ trên đường ra tới mép sóng, để tháo chạy xuống tàu. Quy Nhơn có Tháp Đôi, di tích Chàm ở làng Hưng Thạnh, có Cảng quan trọng, có trường Cao đẳng Tiểu học Quy Nhơn. Tôi về đây với tất cả tuổi nhỏ, tuổi thiếu niên của tôi theo về, bởi tôi sinh đẻ, lớn lên, đi học ở đây. Cha đàng ngoài, mẹ ở đàng trong, bố tôi một ông đồ Nghệ, đã kết duyên với má tôi, một cô gái làm nước mă’m quê ở Vạn Gò Bồi tỉnh Bình Định này. Do đó mà sâu să’c vấn vương bao nhiêu kỷ niệm; đây là quê mẹ, mà đã nói là quê mẹ thì đối với ai cũng vậy, có một vị trí đặc biệt trong đời sống tình cảm, trong tâm hồn của một người:

... Gành Ráng, Đèo Son, với Tháp Đôi, Cảnh Quy Nhơn đẹp, Vạn Gò Bồi Nơi sinh tôi đó, chao ôi nhớ! Nằm một đêm đò, sáng tới nơi.

Bốn chục năm rồi vẫn biết ơn Các thầy tôi học ở Quy Nhơn Trường xưa tiếng trống dư vang mãi Cái tuổi thanh niên mă’t biếc rờn... Người ta nhớ mãi tuổi nhỏ của mình, tuổi nhỏ ấy gă’n liền với một mảnh đất. Từ mảnh đất mình sinh ra thuở ấu thời mà rộng ra đến tất cả Tổ quốc thương yêu. Vừa rồi, trở về Bình Định, tôi về thăm thành Bình Định cũ, thăm lại làng Văn Quang, nơi cha tôi đã làm hương sư lúc tôi còn học lớp tư, lớp ba tại trường làng. Tôi đã lội lại cái bàu sen nước không sâu lă’m mà tuổi nhỏ tôi đã lội qua, tôi đã thăm lại làng Tân Điền bên kia bàu, nơi đó bốn mươi lăm năm trước tôi đã sang lượm xoài rụng. Kỷ niệm tuổi thơ sâu să’c đến nỗi khi mới vào Sài Gòn, chưa kịp về thăm quê của tuổi nhỏ, mà được người ở Bình Định vào, biếu tôi một quả xoài thanh ca Bình Định, tôi đã ôm trái xoài mà tưởng thấy lại làng Tân Điền...

... Xoài quê má năm xưa Tuổi nhỏ trưa thơ thẩn Đi vô những vườn xoài Nhặt trái non trái rụng...

... Đâu đó tiếng ca thanh Chim trưa trên gió cành. Đâu đây xoài thanh ca Dịu hiền quê má ta.

*
* *

Từ Quy Nhơn, tôi đi ôtô hàng, qua đèo An Khê, lên Plâyku, tỉnh lỵ Gia Lai. Cái đèo An Khê mà bốn chục năm trước, thuở mất nước, Tố Hữu từ nhà tù Quy Nhơn bị đày lên KonTum, đã qua đèo này

Thông reo bờ suối rì rào
Chim chiều chiu chít ai nào kêu ai...

“Hỡi những anh đầu qua tới đó”, các anh chiến sĩ anh hùng lớp trước đã đi đầu, làm nên Cách mạng tháng Tám, để chúng tôi được đi tiếp theo. Qua đèo An Khê bây giờ với tư cách những người chiến thă’ng, tôi lên thăm tỉnh Gia Lai mà Anh hùng Núp làm chủ tịch. Thị xã Plâyku, những con đường rộng, êm mát dưới bóng những cây long não, những cây thông, đồng bào gọi là cây tùng; hai thứ cây trồng đã mấy chục năm, cao lớn, đã đẹp lại thơm, vò mấy lá long não, lá tùng, hai ngón tay còn vương hương mãi. Tôi lại giàu thêm cho mình cái mảnh đất Plâyku của Tổ quốc; đi xa mười kilômét là một cái hồ thật đẹp, tên gọi là Biển Hồ, không khí trên hồ, quanh hồ thanh tú tuyệt vời! Tôi đã bình những bài thơ ca ngợi Bác Hồ ở thị xã Plâyku cũng như 14 cuộc ở các nơi khác trong chuyến đi này. Đồng chí phụ trách văn hóa tỉnh Gia Lai trước đây khi tập kết, tôi đã trò chuyện với anh ở tỉnh Nghĩa Lộ. Tôi đã vào thăm làng đồng bào Thượng Plei Brel. Và cà phê Tây nguyên ở đây là chính cống nguyên chất, thơm ngào ngạt. Tình đất nước, mà cũng có tình gia đình lồng vào trong. Lên thăm Plâyku, đồng thời cũng đi tìm thăm chị Bốn Nhữ, người chị con dì tôi, mồ côi cha mẹ sớm, ở với bà ngoại chung; chị Bốn đã thương yêu chăm sóc đứa em trai là tôi, trong cái tuổi nhỏ của tôi tủi cực:

... Chị đã bảy mươi tuổi Tóc xanh nay pha sương; Từ khi em nhỏ xíu Chị đã thương “thằng Bàng”.

... Ba chục năm Kháng chiến Em ngoài Bă’c xa xôi Chị trong Nam, Mỹ chiếm Tưởng chị đã lìa đời.

Núi sông ta đã liền ... Trong niềm sum họp lớn Em lên tới Plâyku Đặng mà tìm chị Bốn.

Bà ngoại, má đã mất, Em cũng nhiều tuổi rồi. Mừng được còn chị Bốn, Qua khói lửa tơi bời...

Em trở ra Thủ đô Chị ở, gă’ng mạnh khỏe. Em làm việc gấp đôi, Cố chóng về thăm chị. Thật ra, cái hương vị Tây Nguyên, tôi đã đầu tiên hưởng ở Đà Lạt, thành phố đẹp đẽ có khí hậu châu Âu. Độc lập, thống nhất thành công, tôi mới tới được Đà Lạt. Dưới thời Pháp thuộc, tuy là một công chức tham tá nhà Đoan, tôi vẫn không đi Đà Lạt nổi, bởi phải giàu sang, phải có bạn có bầu phú quý vinh hoa, ăn cánh nhau, đưa nhau đi tới cái nơi hưởng thụ cao cấp; tôi không ở trong cái giai cấp ấy, tôi không tới nổi Đà Lạt! Bây giờ Đà Lạt giải phóng đón nhạc sĩ Đỗ Nhuận và tôi, người làm thơ; chúng tôi mỗi người phục vụ một tối ở Câu lạc bộ Văn nghệ giải phóng; công chúng yêu văn hóa ở đây có một sự tri âm thật là quý giá, họ có bao nhiêu sức đẹp ở trong tâm trí! Khí hậu tốt và phong cảnh đẹp, trước hết là khí hậu, nhẹ mát, trời đôi lúc hơi lành lạnh, làm cho con người khoan khoái, thanh thoát, trí tuệ muốn suy nghĩ, đào sâu; Đà Lạt này rất thích hợp để đặt những viện nghiên cứu khoa học, những nhà sáng tác văn học nghệ thuật. Từ Đà Lạt, tôi về tỉnh Tuyên Đức; tỉnh lỵ mới chưa xây dựng, đặt ở tại xã Tùng Nghĩa. Cảm động thay, trên một dãy tường nhà gỗ ở Tùng Nghĩa, đồng bào đã viết bằng chữ lớn câu nói của Bác Hồ: “Nước Việt Nam là một, Dân tộc Việt Nam là một, sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý đó không bao giờ thay đổi”. Tăng gia sản xuất, tăng gia sản xuất! cảnh vật ở đây như đang ca lên cái điệp khúc ấy. Chưa bao giờ trong đời tôi, tôi đã thấy một cánh đồng bă’p ngô rộng lớn như ở cái thung lũng rộng mênh mông này.

Ba cây số chiều ngang hương bă’p, Hương đồng pha hăng hă’c hương rừng. Phấn bă’p tỏa ngạt ngào sức lực, Cờ bă’p lay ngọn gió trong thung.

... Vừa tới Cao nguyên rạo rực lòng, Lại say hoa bă’p nă’ng vàng ong... Một mùa bă’p mới xưa chưa thấy Làm má non sông cũng ửng hồng...

Bên mỗi gốc ngô chen lúa rẫy. Khi ngô đã bẻ, lúa đang thì; Nồi cơm lúa lốc mai thơm phức Cùng với ngô vàng ngô tră’ng thi.

Ông ba, Tổ tiên, Sông núi ơi! Muôn năm phù hộ những con người Đánh tan lũ giặc, yên non nước, Lại dựng giàu no bát ngát đời...

*
* *

Trong cái bài bút ký thơ này, thật ra, tôi cũng chỉ mới nói được một ít tình cảm của mình đối với miền Nam mới giải phóng, nơi tôi vẫn gửi tâm hồn của mình về, trong suốt hai cuộc Kháng chiến ba mươi năm. Là một người Việt Nam, tôi yêu miền Nam; tôi còn yêu thêm vì miền Nam là quê mẹ, quê má, quê ngoại của tôi nữa. Đi trên đất nước ta thống nhất, từ Hà Nội tới Sài Gòn, từ Sài Gòn tới Cà Mau, từ Đà Lạt về Sài Gòn, từ Sài Gòn ra Quy Nhơn, lên Plâyku, tôi sống vào thịt xương của tôi cái cảm giác vật chất về núi sông liền đất. Trước đây tôi đã tập hợp một tập thơ và đặt cho cái tên là “Những tình người”. Chuyến thăm miền Nam cho tôi một cái tứ khác, để đặt tên cho tập thơ; tôi sẽ gọi nó là tập thơ Hồn tôi đôi cánh. Đôi cánh ấy là Độc lập Tự do, đôi cánh ấy là miền Bă’c miền Nam, đôi cánh ấy là quê nội quê ngoại của tôi.

Tháng 10-1975

NỖI NIỀM THỐNG NHẤT CỦA ĐẤT NƯỚC TA...

Ta yêu mình với sức dài bờ biển ba nghìn cây số, Với sức rộng của bốn mùa mai chiều nă’ng gió, Với sức lâu bốn nghìn năm cũ ta yêu, Ta yêu mình - mình biết đến bao nhiêu.

Ta yêu mình đến nỗi trái tim ta xé vỡ Mỗi khi trên mặt mình bóng đêm đau khổ. Thà rằng ta bốn ngựa chạy phanh thây Hơn là mình máu vẫn đổ đêm ngày!

Như thế đấy, mình ơi, góm ghê, duy nhất Hơn cả những tình nhân nhớ năm canh, sáu khă’c.

Ta yêu mình có thể gầy vóc non sông

Ta liền mình soi mặt xuống biển Đông... 1962 Là một người làm thơ, tôi vụt nghĩ: - Những tình

nhân trên đời này, ở trong lịch sử nhân loại, những Tiêu Niên và Mỵ Cơ, những Rômêô và Juyliét, những Phạm Thái và Trương Quỳnh Như, những đôi lứa trong Tình sử, những cặp yêu mến cách trở nhớ thương nhau đông

tây kim cổ... có mối tình nào đã cao sâu mãnh liệt cho bằng cái nỗi niềm yêu mến của hai miền Nam Bă’c nước ta? Gọi là Bă’c, là Nam, thậm chí gọi là Bă’c, Trung, Nam, đây là một thực thể thống nhất, liền dính, như dòng sông nguyên một, như cơ thể con người. Hễ một lực lượng phản động đến đem chia xẻ làm ba, làm hai, thì từ lúc đó bă’t đầu một cuộc chiến đấu không dập tă’t được, để thống nhất lại. Nỗi mến yêu này đòi hỏi phải sum họp: đây là đất nước và nhân dân bị chia că’t, cho nên người ta cầm lấy vũ khí, chiến đấu đến đổ máu, dù phải thịt nát xương tan; Truyện Kiều nói:

Dù cho sông cạn đá mòn
Con tằm đến thác vẫn còn vương tơ.

Và lời Bác Hồ: “Nước Việt Nam là một. Dân tộc Việt Nam là một. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý đó không bao giờ thay đổi”. Khi mới chỉ là tình yêu chính đáng của đôi trai gái “đôi ta làm bạn thong dong
- Như đôi đũa ngọc nằm trong mâm vàng”, bị kẻ ác trên đời ngăn phá, mà ca dao đã phản ánh lại bao nhiêu lời kết án, bao nhiêu chống chọi quyết liệt. Huống chi đây là tình yêu của muôn triệu tình yêu, đây là tập đại thành muôn triệu vợ chồng, cha con, mẹ con, chị em, anh em, tình làng, tình nước. Bọn đầu trâu mặt ngựa, bọn nga quỷ, chúng bay đừng có động vào! Sông có thể cạn, núi có thể mòn, nhưng tình gă’n bó keo sơn này không mòn, không cạn. Thống nhất đất nước là xương sống của sự tồn tại của dân tộc ta: thống nhất là bản thể của nước ta. Như con dao chạm vào thân thể, máu chạy ra, sự thống nhất của đất nước ta bị chạm tới, là máu của nhân dân ta đổ ra để chiến đấu đặng mà hàn gă’n. - “Mà nay áo vải cờ đào, giúp dân dựng nước biết bao công trình”, ngọn cờ đào của người anh hùng áo vải Quang Trung đã bay trên đất nước từ Bă’c chí Nam; năm 1785: chiến công của Nguyễn Huệ tiêu diệt 300 chiến thuyền và bốn vạn quân Xiêm sang “can thiệp” ở miền Nam; năm 1789: Quang Trung đại phá 20 vạn quân Thanh vào xâm lược tại miền Bă’c. Sau đó, bản địa đồ toàn bộ nước Việt Nam, vẽ từ thời Phan Huy Chú, hiện giờ treo ở Cục Bản đồ tại Đà Lạt, vẫn tiếp tục ghi cái hào hùng của một lãnh thổ thống nhất từ Lạng Sơn đến Cà Mau, từ những dãy núi xa nhất phía Tây đến những hòn đảo của Tổ quốc ngoài biển Đông. - Trong lịch sử hiện đại nước ta, từ cái buổi “Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây” thời cụ Đồ Chiểu, sông núi bị chia xẻ, nhân dân bị ly tán, còn có nỗi đau đớn nào bằng! “Có người hỏi thiếp - Rằng có chồng chưa - Thiếp gạt mă’t thưa - Rằng xưa vẫn có”, từ lúc tôi còn là một đứa học trò trẻ nít ở tại miền Nam Trung bộ, đã nghe những lời thơ ấy của cụ Phan Bội Châu, cụ dùng một hình tượng rất dễ hiểu để xúc động đến tâm can của hàng triệu người. Tất cả thơ văn yêu nước một thế kỷ nay đều là “giọt lệ non sông”: khi cụ Phan Đình Phùng đang chống Pháp mà mất ở trên núi rừng Hà Tĩnh, thì “giọt lệ non sông chảy xuống đèo”; giọt lệ là của con người, mang tình người, nó từ mă’t chảy ra từng giọt, thế mà nó chảy lăn trong khe núi róc rách để khóc nước mất, khóc người anh hùng cứu nước vừa mất, những tình cảm của ta thuở ấy lâm li bi tráng biết chừng nào! Nhân dân và đất nước không thể tách ra, thì độc lập và thống nhất cũng liền dính: thơ văn yêu nước ở Nam bộ Nam kỳ là rất điển hình, là cô đọng hơn cả, bởi Nam bộ là mảnh đất bị că’t để nhượng cho địch, cho nên cái chiến trường tình cảm tại đây xô xát, dày vò biết mấy. Và từ sau Cách mạng tháng Tám 1945, là một bản anh hùng ca ba chục năm để hoàn thành độc lập cho dân tộc, hoàn lại thống nhất cho núi sông; Hồ Chủ tịch nói “dù phải đốt cháy dãy Trường Sơn”; cuộc Kháng chiến vĩ đại trường kỳ long trời lở đất; đất nước bị chia că’t thì ghê gớm dữ dội như thế, đặng mà có thể “hòa bình thống nhất nước nhà”. - Bản Chinh phụ ngâm cổ truyền của văn học ta kết thúc: “Câu vui đổi với câu sầu - Rượu khà cùng kể trước sau mọi lời”, chúng ta không có cái vẻ hả hê khề khà đâu, nhưng chúng ta nhớ trong thời gian của cuộc Kháng chiến trường kỳ, Bác Hồ kính yêu của chúng ta có lần đã nói: “Bao giờ kháng chiến thành công Chúng ta cùng uống một chung rượu đào” từ Lạng Sơn đến Cà Mau, mỗi chúng ta, người dân Việt Nam, nâng chén rượu của Bác thưởng, mừng Hội nghị hiệp thương chính trị để thống nhất Tổ quốc về mặt hành chính đã họp và thành công rực rỡ ở giữa thành phố Hồ Chí Minh! Còn “Câu vui đối với câu sầu”, thì quả có như vậy; về phần tôi, một người làm thơ, phương thức xúc cảm của tôi là gồm hai mặt biện chứng khăng khít với nhau như ánh sáng và bóng tối, nhưng toàn bộ thì tiến lên, xốc tới. Nguyễn Du nói: “Từng cay đă’ng lại mặn mà hơn xưa”, đó là lẽ đời. Tố Hữu có câu thơ: Như bâng khuâng việc hẹn chưa làm, tôi rất yêu câu thơ này, tôi cho đây là một chân lý của tình cảm; việc gì đã hẹn đã hứa mà chưa đúng hẹn y hứa được, thì có một mảng ân hận ở trong lòng, trái tim cứ phải thầm xin lỗi... Ôi! Cái thuở hãy còn chia că’t ấy: Vì sao chẳng ngày vui trọn vẹn Như bâng khuâng việc hẹn chưa làm Vì sao miếng cơm ăn bỗng nghẹn? Một nửa còn cay đă’ng: miền Nam! Nghĩ cho thật thấm thía: từ cái ngày “ông Tây lại cửa Hàn”, từ cái hôm “Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây”, từ một trăm năm nay, chúng ta cứ mãi ân hận với núi sông, xin lỗi thầm cùng đất nước; và từ lúc giặc Mỹ đến hùng hùng hổ hổ ra mặt ăn cướp, muốn đoạt lấy miền Nam làm thuộc địa kiểu mới, thì miếng cơm ta ăn cũng nghẹn, hớp nước ta uống cũng nấc, miền Nam trong tái tim Bác Hồ và của chúng ta, “Có thể nào yên?”. Cho đến trưa hôm 30-4-1975, “ba quân chỉ ngọn cờ đào” vào dinh Độc lập nguỵ, giải phóng Sài Gòn! Nước ta toàn vẹn thống nhất từ hôm đó.

Câu vui đổi với câu sầu , dường như trong máu tôi chảy khă’p tứ chi, những hồng huyết cầu cũng reo ca “thống nhất”. Gió trên đất nước Việt Nam, từ xưa bao giờ cũng thống nhất, không ai chia că’t nó được, nhưng những ngày mùa xuân chiến thă’ng năm nay gió mới thật reo vui; gió cười xòa hàm răng lựu vô biên của nó mà thổi lên ngọn cờ cách mạng Việt Nam; gió đã chào lá cờ cách mạng vốn một tỏa ra thành hai, nay lại mừng lá cờ cách mạng từ hai hòa vào nguyên một. Sóng vỗ vào ba nghìn kilômét bờ biển, tỏa bọt sóng tră’ng liền một dải từ bờ biển Trà Cổ, vòng một chữ S vĩ đại, rồi bọc mũi Cà Mau, ngoặt sang bờ biển Hà Tiên: nếu tôi tham ăn, tôi tưởng tượng một con bún tră’ng khổng lồ mềm mại dài ba nghìn cây số. Khi hãy còn giặc Mỹ và lũ nguỵ, đài khí tượng Việt Nam từ miền Bă’c vẫn báo hiệu gió mùa bão táp cho tất cả thuyền chài trên bờ biển nước ta. Chế Lan Viên viết: “Giờ của Số Thành”. Số Thành là thống nhất. Nhưng thống nhất của Việt Nam, ở thời đại Hồ Chí Minh này là số thành của toán nhân chứ không phải của toán cộng; đây là ba ngôi của một thực thể mới: Độc lập, Thống nhất và Chủ nghĩa xã hội, với một nội dung cao nhất, chưa từng có ở những thời kỳ trước.

Chúng ta xây dựng kinh tế nước nhà, tất cả vì sản xuất, tất cả vì chủ nghĩa xã hội, vì mạnh giàu của Tổ quốc và hạnh phúc của nhân dân. Xã hội ta dành những ưu tiên cho trẻ con, cho thiếu nhi, chúng nó là những “cục cưng” của toàn xã hội: nền kinh tế nâng khá hơn lên, chúng ta sẽ có thể chăm sóc cho người già nhiều hơn. Ôi các bà nội, bà ngoại trong những gia đình! Trẻ nuôi con, rồi già nuôi cháu, các mẹ già luôn luôn “nâng niu tất cả, chỉ quên mình”; cảm ơn các mẹ có tấm lòng nhường nhịn vô biên! Nhưng chúng con nguyện lao động có hiệu quả cao, đặng mà “con đi đánh giặc mười năm, chưa bằng vất vả đời bầm sáu mươi”, những người vất vả nhất được đền đáp một phần ở chặng cuối của đời mình . Cơ sở khoa học của thống nhất là nền kinh tế. Cho đến những ngày rạng rỡ hôm nay, chúng ta đã phấn đấu với một bản lĩnh cao cường, anh dũng vô song và thông minh tuyệt diệu để mà tồn tại được, để khẳng định những cương vực của lãnh thổ và tính bền vững của giống nòi. Từ nền tảng này, chúng ta sẽ xây dựng một đời sống xứng đáng, và từ nền kinh tế giàu mạnh mà nâng vị trí của dân tộc ta lên, củng cố quốc phòng: thống nhất trong chủ nghĩa xã hội thành công là mục tiêu của 50 triệu đồng bào ta. Tôi có nói: phương thức xúc cảm của tôi là hai mặt biện chứng khăng khít với nhau trong một toàn bộ xốc tới. Trong truyện phim Bài thơ của biển của Đốpjencô, nhà điện ảnh ưu tú xô viết, những người xây dựng đập thủy lợi lớn thành công, đang phóng con tàu lướt tới trên mặt biển nhân tạo do mình lập ra; họ là những người chiến thă’ng, những người ngự trị đang nhìn lớp lớp những con sóng mà họ đã làm ra xô tới chào họ. Nhưng họ không thỏa thuê, họ không thỏa mãn hoàn toàn với tâm trí họ. Bỗng nhiên mọi người trên tàu cũng cảm thấy một nhu cầu chung: họ cần nghe những bài nhạc trầm tư... Đâu có phải họ thích âu sầu bi luỵ. Không, họ không muốn dừng lại ở thành tích lớn lao này, mà muốn tìm đến những khó khăn mới để mà khă’c phục, để mà chiến thă’ng nữa. Họ muốn tạo ra những đập nước, những biển nhân tạo khác lớn hơn. Có những bản nhạc trầm tự và mang tính cách lạc quan; khi tâm trí đang có những vấn đề chưa tìm ra cách giải quyết ngay được, thì tâm trí có một tư thế âu lo, suy nghĩ, một dáng điệu trầm tư, như một bầu trời có mây... Chính khi những bản nhạc trầm tư nổi lên, là lúc tâm hồn những người chế ngự thiên nhiên này lướt tới giữa cái bầu trời âm thanh đó với một tư thế lãng mạn cách mạng... - Chúng ta hiện nay cần rất nhiều tính cách lãng mạn cách mạng để nhìn đón những khó khăn mới của giai đoạn mới mà vượt, mà thă’ng. Thă’ng với tinh thần lạc quan cách mạng ba chục năm nay đã “trên đường dài hai cánh đỡ ta đi”... * * * Từ thành phố Hồ Chí Minh ngôi sao phương Nam tin vui thổi về; đất nước ta thống nhất đã là sự thật rõ ràng, rạng rỡ. Số thành thống nhất phả lên người, lên cảnh, lên vật, lên cây đước Cà Mau, bông lúa Rạch Giá, con cá Phan Thiết, cây xà nu Tây Nguyên, lên cục than Hòn Gai, thỏi gang Thái Nguyên, bông lúa Thái Bình, những con chim con muông của rừng Việt Bă’c Tây Bă’c... Giữa muôn vạn hình tượng, tôi nghĩ đến sự thống nhất của Hoa sen; Hoa sen Việt Nam, dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng. Tôi chưa biết có nhà thơ nào trên Trái đất đã nói ra cái đặc điểm ấy của cành hoa sen, như Nguyễn Du đã nói trong câu thơ rất hay này? Ý dẫu có phải lìa như ngó sen bị bẻ, lòng vẫn vương víu như tơ sen níu lấy hai đoạn ngó sen bị bẻ đôi; câu thơ nói tình yêu chung thủy của gái trai, mà như muốn nói nỗi niềm của đất nước này; một trăm năm ngó sen bị bẻ, nhưng muôn vạn kiếp, tơ lòng của sen có rứt nhau đâu! Nghĩ thấm thía như vậy rồi, thì hoa sen là ân là tình, trong đầm gì đẹp bằng sen, sen Hồ Tây ở Hà Nội Đạm Thủy tặng cho Tố Tâm, sen trong Hồ Tịnh Tâm ở Huế, sen Đồng Tháp Mười ở Nam bộ, Tháp Mười đẹp nhất bông sen - Nước Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ. Bác Hồ là thành phố Hồ Chí Minh, Bác Hồ là Làng Sen nơi sinh ra Bác; một nhà thơ Mông Cổ viết:

Nghị lực soi tấm lòng thời đại Người đã cùng với Đảng sinh đôi Să’c đẹp hoa sen cùng với nhân dân Càng tươi thă’m qua muôn vàn thế hệ. Bác Hồ là hoa sen, Bác Hồ là hiện thân cho đất nước thống nhất từ Bă’c chí Nam, Bác Hồ là hoa thống nhất của dân tộc Việt Nam.

NGÀY HỘI NON SÔNG

Tôi mơ thấy một trận bão bồ câu... không, tôi không mơ, mă’t tôi mở nhìn một trận bão bồ câu tră’ng. Tới tấp, tới tấp, những bồ câu tră’ng rào rào bay tới, như một cuộc tiến công lớn của Hòa bình. Sau ba mươi năm làm hai cuộc Kháng chiến long trời lở đất, chiến thă’ng hai đế quốc lớn, Pháp rồi Mỹ, hòa bình đã tới với ngày 30 tháng tư năm 1975, quân đội ta vào chiếm dinh tổng thống nguỵ ở Sài Gòn; rồi nhân dân ta “hòa bình thống nhất nước nhà”. Và hôm nay, Tổng tuyển cử năm 1976, một trận bão bồ câu tră’ng bay ra từ khă’p mọi nơi trên đất nước ta, khẳng định sự nghiệp hòa bình sau ba mươi năm chiến đấu. Những tờ giấy tră’ng to bằng cái bàn tay của con người, có thể gấp làm đôi, có thể xếp làm bốn; và cái động tác “viết”. Ta viết tên em, hỡi Tự do, thơ của Pôn Êluya:

Trên bao kỳ diệu của đêm hay Trên bánh tră’ng ngon của tháng ngày, Trên bốn mùa cưới nhau thă’m thiết Ta viết tên em...

Tôi thấy mình đứng ở trên đất nước vẹn toàn một khối,
và năm mươi triệu đồng bào thương mến hôm nay cầm lá

phiếu này... Tâm hồn tôi như nhận hàng triệu thư của đồng bào tôi từ Bă’c chí Nam. Trước đây, có một bài hát: “Cầm lá thiếp này”; trên đất nước bị chia că’t, đã có lúc đồng bào ở hai miền gửi thư cho nhau dưới hình thức bưu thiếp; về sau, đến bưu thiếp viết rất công thức và hạn chế, bọn Mỹ-nguỵ cũng không chịu để cho đồng bào ta gửi cho nhau nữa; nhạc điệu bài hát nói tâm tình Bă’c Nam hôm nay bỗng hồi lại trong trí nhớ tôi. Ôi! Cái thời cách trở! Đại tướng Văn Tiến Dũng, khi kể lại về bản anh hùng ca Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975, có nhă’c đến một câu thơ đã nói lên mối hận chung gian khổ và chua xót của mọi người Việt Nam cần phải thanh toán: “Đất nước ba mươi năm cầm súng mà vầng trăng còn xẻ làm đôi”; bây giờ không phải như sau Hiệp định Giơnevơ 1954, cầm lá thiếp này, ngổn ngang uất hận; mà cầm lá phiếu này, chiến thă’ng vinh quang! Thật vậy, tôi đứng ngây ngất với trí tưởng tượng của tôi, thấy mình ở giữa một trận bão tin vui, thấy màu tră’ng của lá phiếu nơi nơi chốn chốn được những bàn tay giơ lên, cùng trong một ngày, có thể nói là cùng trong một buổi!

Nước ta, năm 1976, có 35 tỉnh và 3 thành phố lớn, và cuộc Tổng tuyển cử năm 1976 này là Ngày Hội Non sông. Trong lịch sử dài lâu của nước ta, có ba ngày hội như thế. Hội nghị Diên Hồng dưới thời Trần Nhân Tông, các bô lão đại diện cho toàn dân về họp ở điện Diên Hồng, biểu hiện ý chí đuổi quân Nguyên xâm lược.

Thưa: nên đánh, phải đánh, và quyết đánh!

Và sau Cách mạng tháng Tám, cuộc Tổng Tuyển cử ngày 6 tháng giêng năm 1946 mở ra theo să’c lệnh của Hồ Chủ tịch, đã bầu nên Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; đó là Hội nghị Non sông lần thứ hai, dồn tụ hùng khí của nhân dân ta quyết tâm đánh và đã đánh thă’ng giặc Pháp. Và cuộc Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước chiến thă’ng trọn vẹn đã đưa đến Ngày Hội Non sông hiện nay, khúc ca khải hoàn độc lập thống nhất cao cả đẹp đẽ hơn bao giờ hết.

Sau một ngày lao động cật lực, có những đêm gió mát trăng thanh, tôi ngồi lên khung cửa sổ nhà mình, lưng tựa vào khung cửa sổ; tôi ngẩng mặt lên, phồng đôi cánh mũi hít thở khí trời; rõ ràng là tôi muốn hưởng trời hưởng đất của tôi, tôi muốn chiếm lĩnh nước tôi bằng tâm trí; sau ba chục năm chiến tranh, những khó khăn sau chiến thă’ng hãy còn dồn dập! nhưng tôi thấy mình giàu. Bằng tâm trí, tôi đi chơi với đất nước tôi, tôi đi thăm đồng bào cả nước của tôi. Nơi nào tôi đã tới, thì tôi ôn lại; nơi nào tôi chưa tới, thì tôi xem nhờ bằng mă’t của các bạn tôi. - Hôm nay, sông núi đi bầu cho đất nước; nghĩa là từ mỗi hòn núi cụ thể, từ mỗi con sông cụ thể, đồng bào đi bỏ phiếu bầu cho cả Tổ quốc, cả đất nước nói chung. Tên mỗi vùng đất, tên mỗi nơi nước bao giờ cũng ngân nga trong tâm hồn chúng ta những tiếng vang thân thiết lạ thường ! Bạn Lê Quang Vịnh trước khi rời đảo Côn Sơn giải phóng trở lại đất liền, vừa mới ở tù chuồng cọp ra đã đi viếng nghĩa trang cách mạng Hàng Dương; rồi anh “leo lên một tảng đá lớn, ngồi vă’t vẻo nhìn ra biển Côn Lôn: hòn Bảy Cạnh cây cối um tùm; hòn Cau với cau dừa xanh ngát; hòn Bông Lan nở nụ cười tươi tă’n; hòn Tài, hòn Cát trơ vơ sóng vỗ bạc đầu; hòn Thỏ co mình chực nhảy...” Đồng bào của tôi ơi, trên những lá phiếu của bà con, có những chữ tên mến thân ấy đó... Nhà văn Thép Mới đứng nhìn ra Cồn Cỏ, cả một sân chim ngay gần mũi Cà Mau; anh lại quay nhìn về đất, về bờ, ngă’m cái rừng những cây năm tạp “chân bùn tay lấm, ngày ngày canh con nước ròng và con nước lớn, đâm rễ ra, chă’t chiu lại từng hạt phù sa bồi đă’p mãi đất liền”. Đồng bào của tôi ơi, trên những lá phiếu của bà con, có những chữ tên mến thân ấy đó... Nhà văn Nguyên Hồng, trong bài thơ Cửu Long Giang ta ơi có nói về những tên đất ở miền Nam:

... Thành những tên đọc lên nước mă’t đều

muốn ứa, Những Hà Tiên, Gia Định, Long Châu, Những Gò Công, Gò Vấp, Đồng Tháp, Cà Mau, Những mặt đất Cha ông ta nhă’m mă’t Truyền cháu con không bao giờ chia că’t. Tên của đất nước ta rất hay. Nhiều tên ở ngoài Bă’c hay mà lại văn chương; ở Bă’c Giang: Con sông Thương nước chảy đôi dòng - Đèn khêu đôi ngọn, em trông ngọn nào; ở Bă’c Ninh: Sông Cầu nước chảy lơ thơ - Đôi ta thương nhớ bao giờ cho nguôi; và ở Phú Thọ: Sông Thao nước đục người đen - Ai lên phố Ẻn thì quên đường về. Còn những tên ở trong Nam: Hà Tiên, Long Châu là những từ Hán Việt, đã đành; còn tên thuần nôm, thì nhiều khi có nghĩa, đôi khi không có nghĩa: Gò Công là cái gò ở đó có con công; Gò Vấp là cái gò mà đi qua đó người ta vấp; Đồng Tháp là cánh đồng có ngọn tháp của Thiên Hộ Dương; còn Cà Mau nghĩa là gì? Cà mau hay là Cà chậm? Thủ Dầu Một nghĩa là gì? Thủ dầu một hay là Thủ dầu hai? Những tên nôm na, và đôi khi cộc lốc, thế mà là “những tên đọc lên nước mă’t đều muốn ứa”, bởi yêu mến quá, và bởi thương nhớ quá, nhớ thương đứt ruột trong thuở chia că’t cách xa... Đồng bào của tôi ơi, trên những lá phiếu của bà con, có những chữ tên mến thân ở Bă’c ở Nam ấy đó...

Tôi ngồi trên khung cửa sổ nhà của mình mà nghĩ đất nghĩ nước như vậy; hôm nay, mọi tỉnh, mọi thành, mọi làng, mọi bản đi bầu cử, mỗi miếng đất đều đi bầu Hội nghị Non sông; trên báo Sài Gòn Giải phóng, các tỉnh mới tô những màu tươi mới; tôi thấy mình cố tình mặc áo sơ mi mới, quần mới đặng cho có vẻ xúng xính, thế mới chí thành, như khi thă’p hương trước bàn thờ ngày giỗ tổ tiên ông bà. Những tên tỉnh mới... Hà Nam Ninh, đúng là tên của chiến dịch nổi tiếng hồi Kháng chiến chín năm, đánh ở núi Non Nước có Giáp Văn Khương anh dũng tuyệt vời: Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình ba tỉnh trước đây đã có vua Đinh Tiên Hoàng, vua Lê Đại Hành, lại có vua Trần Nhân Tông, tướng Trần Hưng Đạo cùng với nhân dân ta có công lớn đại phá quân Nguyên; tôi vừa mới về thăm tuần trước đây, trên khoảng đất của cung Thiên Trường cũ, vừa mới đào thấy được một cái sân lát gạch hoa hãy còn đẹp dưới sức vui của mấy thế kỷ; tỉnh Hà Nam Ninh lớn, mới, với hơn hai triệu dân, vẫn là cái đất văn vật có nhà thơ tú tài Tú Xương, lại có nhà thơ Tam nguyên Nguyễn Khuyến đó mà. Và cũng là nơi của ông Trạng Lợn nữa. Ở cực Nam, tôi nhìn thấy tỉnh Minh Hải, tình Bạc Liêu và tỉnh Cà Mau trước đã hợp rừng U Minh và biển của mình lại, thành ra cái tỉnh mới Sơn Minh Hải Thệ, thề biển hẹn non, như tấm lòng của đồng bào ở đây, biển có thể cạn, núi có thể mòn, mà lòng trung thành đối với Cách mạng thì không hề lay chuyển.

Tổng tuyển cử năm 1946, Tổng tuyển cử năm 1976: ba mươi năm. Lịch sử đã đi, sự suy yếu của đế quốc xâm lược là bất phục phản, sự lớn mạnh lên của chúng ta không gì cưỡng lại được. Có những hòm phiếu hôm 6-1-1946 ở vùng Sài Gòn - Gia Định đã nhuốm máu của những người giữ thùng phiếu, mang thùng phiếu đến tận đồng bào, trong hoàn cảnh giặc Pháp phá cuộc bầu cử của ta. Và khi Quốc hội đầu tiên đã được bầu ra, do bọn quan Tưởng đóng ở miền Bă’c, đã tưởng là không thể họp được tại Hà Nội, tôi đã đi thăm đình làng Đình Bảng, chuẩn bị để Quốc hội về họp ở đây: trông ngôi đình cổ kính, cột gỗ to mấy người ôm, có xếp đặt một cái bục diễn đàn để các diễn giả lên phát biểu. Đến khi các đại biểu Quốc hội họp khóa I tại thủ đô Hà Nội, thì tình hình tuy có lâm thời dịu bớt nhưng vẫn giặc ngoài thù trong, “ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi”. - Giờ đây, Ngày Hội Non Sông 1976 là cuộc đại khải hoàn: có thể dẫn lại lời thơ của đời trước khi đã quét sạch quân xâm lược Nguyên: “Xã tă’c hai phen bọn ngựa đã - Non sông nghìn thuở vững âu vàng”. Ba mươi năm vừa qua cũng “hai phen”, trong đó có cái phen mà cả loài người trên toàn thể địa cầu lo âu từng ngày ngoảnh nhìn vào dân tộc ta, “nếu Việt Nam bị Mỹ khuất phục thì cả thế gian này sụp đổ”; và bây giờ thì toàn thể núi, sông từ Lũng Cú tỉnh Hà Tuyên đến mũi Cà Mau tỉnh Minh Hải, như tục ngữ trong Nam nói, “đứng vững như trời trồng”! Hội nghị Non sông să’p tới đây bàn việc “tất cả cho sản xuất, tất cả vì chủ nghĩa xã hội, tất cả cho Tổ quốc giàu mạnh, tất cả vì hạnh phúc của nhân dân”; chúng ta tiến quân vào tương lai lồng lộng.

Cái tờ giấy tră’ng to bằng bàn tay của con người... Tôi tưởng thấy trong miền Nam thân yêu, có bà dì tôi 82 tuổi ở Quy Nhơn, bà mợ tôi 72 tuổi ở Tuy Hòa, bà chị tôi 70 tuổi ở Plâyku, hôm nay đi bỏ phiếu. Trong cái xã hội phong kiến đầy đau khổ, uất ức, bà mẹ của Thôi Oanh Oanh, quả phụ, đứng trước bàn thờ Phật và khấn:
- “Trong đời bao sự đau lòng - Xin đem gửi cả vào trong lạy này”: ở hai bàn tay chă’p lại, bà cụ Thôi gửi gă’m cả bao nỗi đau thương. Trong miền Nam tạm chiếm vừa rồi, cái xã hội Mỹ-nguỵ hằm hằm sát khí, tứ đốm tam khoanh, đã làm khổ bà dì, bà mợ, bà chị tôi không xiết kể. Họ là ba người đàn bà góa. Mợ Thông của tôi còn biết chữ, đọc được sách, viết được thơ, chứ Dì Mười và Chị Bốn của tôi, dưới chế độ Mỹ-Nguỵ vẫn tiếp tục mù chữ. Tôi nhớ lại hồi Tổng Tuyển cử 1946, những bà cụ chưa học được quốc ngữ đến phòng bỏ phiếu và nói như một chân lý: “Tôi bầu cho Cụ Hồ”. Trong miền Nam tạm chiếm kéo dài, vừa qua, nhiều người còn gửi gă’m nỗi uất khổ của mình vào trong cái lạy của sự thờ cúng. Lịch sử đã lật sang trang. Dì tôi, mợ tôi, chị tôi là những người của độc lập tự do rồi: tôi biết tâm tình của dì, mợ, và chị, gửi gă’m những ngày của đời mình cuối cùng nhưng mà rạng rỡ cho dân tộc, cho nhân dân; trong đời bao sự đau lòng đã qua, họ chuyển thành những hy vọng mai sau cho đời con đời cháu; tôi thấy họ hôm nay giở những chiếc áo xếp cất hãy còn nguyên nếp ra mặc, và rất hồn nhiên, dì tôi, mợ tôi, chị tôi nói với ban bầu cử ở phòng bầu cử: - Tôi bầu cho Bác Hồ vĩnh cửu muôn đời, tôi bầu cho Tổ quốc Việt Nam, tôi bầu cho Chủ nghĩa xã hội...

4-1976