TỪ ĐIỂN

ĐỨC TIN KITÔ-GIÁO

Xuất bản dưới sự hướng dẫn của

Olivier de La Brosse

Antonin-Marie Henry

Philippe Rouillard

DICTIONNAIRE

DE LA FOI CHRÉTIENNE

Publié sous la direction de

Olivier de La Brosse

Antonin-Marie Henry

Philippe Rouillard

A

AARON = Aaron. Người Do-thái, thuộc chi tộc Lêvi. Anh ruột của Môsê. Theo lệnh của Giavê, ông trở thành phát ngôn viên của em mình trước mặt vua Pharaon và trước mặt dân Israel. Sau khi ra khỏi Ai cập, ông trở thành thủ lãnh chủng tộc tư tế (với tên gọi là “nhà Aaron") và là Đại tư tế đầu tiên của Israel (Xh 26 và tt). Ông qua đời năm cuối cùng của cuộc Xuất hành, trước khi đến Đất Hứa.

¨ Aaronite = Thuộc hàng tư tế Aaron. Kiểu chức tư tế của Giao Ước cũ, hợp pháp nhưng bất toàn và trở thành thất hiệu khi Chúa Kitô đến. Thư gửi tín hữu Do thái (5, 1-9; 7, 11tt) đã so sánh chức tư tế này với chức tư tế toàn hảo và vĩnh cửu của Chúa Kitô, vị tư tế theo cách của Menkisêđê.

ABANDON = Sự từ bỏ. Nghĩa thụ động: Tâm trạng của người có cảm tưởng bị Thiên Chúa ruồng bỏ. Sự thử thách để trừng phạt một người vì những sự bất trung và đưa người đó trở lại con đường ơn cứu độ hoặc con đường trọn lành, hoặc để thanh tẩy và kết hiệp người đó chặt chẽ hơn với Thiên Chúa. Sự phó thác. Nghĩa chủ động: Thái độ nhân đức khiến con người trọn vẹn phó thác mình cho Chúa. Điều này đòi hỏi phải tôn thờ Chúa quan phòng, cho nên người ta thường nói phú thác cho Chúa quan phòng. Từ này rất được các tác giả tu đức sử dụng từ thế kỷ XVI. Có những học thuyết tu đức đặt nền trên khái niệm này (chẳng hạn học thuyết của Cha Caussade, † 1751. ║ —> Purification, conformité, providentia.

ABBÉ = Viện Phụ (do từ Do-thái Abbas = Cha). Danh xưng được các tổ phụ sa mạc dành cho một số đan tu sĩ, tuy không nhất thiết là Bề trên một đan viện, nhưng hành xử một phụ quyền thiêng liêng, do uy tín đạo đức và sự thánh thiện của các Ngài. ║ Bên Tây phương, từ thời thánh Bênêđitô Đức, danh xưng dành cho các Bề trên đan viện tự trị. ║ Tại Pháp, từ thế kỷ XVI, tập tục của sự ủy thác đã khiến người ta, vì lịch sự, nới rộng danh hiệu này tới các giáo sĩ triều được phong làm Bề trên một viện phụ tu viện. Sau đó, đã được nới rộng đến tất cả các giáo sĩ triều. ║ Abbé Primat = Viện Phụ Trưởng. Viện Phụ Hội Trưởng. Từ Đức Lêô XIII (1893), chỉ Viện Phụ chủ tịch liên hiệp tất cả các Hội Dòng Biển Đức. ║ Abbé Général = Viện Phụ Tổng Quyền. Viện Phụ chủ tịch của toàn thể một hội dòng đan tu. ║ Abbé nullius = Viện Phụ biệt hạt. Cai quản một viện phụ tu viện không thuộc quyền một giáo phận nào hết.

¨ Abbesse = Viện Mẫu, Mẹ Bề trên. Bà Bề trên của một đan viện các nữ tu. ║ Lịch sử. Một số các Viện Mẫu đã nhận được hoặc giành được những đặc quyền và những phù hiệu của các Viện Phụ: gậy mục tử, nhẫn đeo tay, chân nến hình dĩa v.v..., thậm chí có quyền tài phán để bổ nhiệm các cha sở trên lãnh địa tu viện của mình.

¨ Abbaye = Đan viện. Đan viện nam hoặc nữ tu sĩ, được cai quản bởi một Viện Phụ, hoặc một Viện Mẫu. ║ Abbaye nullius = tu viện biệt hạt. Địa hạt giáo quyền, gồm một viện phụ tu viện và một khu vực được tách ra khỏi các giáo phận, trong đó hàng giáo sĩ và giáo dân thuộc quyền tài phán của vị Bề trên tu viện.

¨ Archiabbaye = Tổng đan viện. Danh hiệu dành cho một số tu viện đứng đầu một hội đồng đan tu.

¨ Abbatiale = Nhà thờ đan viện. Nhà thờ của đan viện do một Viện Phụ cai quản.

¨ Abba = Cha. Abba là một từ Aram (đọc Áp-ba) có nghĩa là Cha. Các kitô hữu thời các tông đồ đã dùng từ này, cũng như Chúa Giêsu đã dùng, để kêu cầu Chúa Cha. Trong Tân Ước, sau từ này luôn có một từ chuyển ngữ.

¨ Amba hoặc Apa = Cha. Một từ Ai-cập được sử dụng như danh hiệu tôn kính để chỉ các thánh, các đan tu sĩ đáng kính nhất và các Giám mục.

ABDIAS = Abdias. Ôvadia. Tên gọi của nhiều nhân vật trong Cựu Ước, và cách riêng của một vị tiên tri Israel đã thi hành thừa tác vụ vào thế kỷ V trước Công nguyên. Abdias có nghĩa là “đầy tớ của Giavê”. ║ Sách Abdias là một bản văn thuộc bộ Kinh Thánh Cựu Ước, cuốn thứ tư trong số “các tiên tri nhỏ” theo Bộ Kinh Thánh Do-thái và theo bản Vulgata; cuốn thứ năm theo bản Bảy Mươi. Tác giả cuốn sách này công bố những lời ngăm đe thích đáng của Chúa chống lại sự kiêu căng của Êđom và chống lại mọi thứ kiêu căng, và cũng công bố những lời hứa cứu độ cho mọi kẻ trung thành của dân Chúa ║

ABDICATION = Sự từ chức, sự thoái vị. Tự ý từ bỏ một trách vụ, một quyền bính, một chức vụ. Thường sự từ chức chỉ thành hiệu khi được quyền trên chấp thuận.

ABEL = Abel. Không rõ gốc chữ từ đâu, có thể là từ một từ Sumer có nghĩa là “con”. Đó là người con trai thứ hai của Ađam và Evà, làm nghề chăn cừu (St 4, 2), bị anh là Cain giết. Abel là điển hình người công chính (Dt 11, 4; 1 Ga 3, 12); hy lễ của ông là điển hình cho lễ vật tinh tuyền và là hình bóng lễ hy sinh của Chúa Kitô (Lễ Quy).

ABÉLARD (Pierre) = Pierre Abélard. Triết gia và thần học gia, người miền Nantes (1079-1142). Danh tiếng của ông không do mối tình say mê của ông đối với Hêloðse và những hoạn nạn do đó, cho bằng do tài giảng dạy ít ai sánh kịp của ông và do sự táo bạo biện chứng của ông. Bất hạnh thay, sự hùng hổ của ông, tính thất thường và sự liều lĩnh của ông lại được nhiều người mến chuộng. Thánh Bênađô công kích ông tuy có thể bị phản chứng, nhưng đã thành công trong việc xin Rôma lên án ông (1140). Nhưng ông có những đệ tử nhất quyết trung thành với ông và ảnh hưởng của ông vẫn tồn tại trong truyền thống Kinh viện.

ABERCIUS = Abercius. Giám mục thành Hiêrapolis trong xứ Phrygia, cuối thế kỷ II. ║ Mộ bia Abercius: Mộ bia do Abercius viết bằng tiếng Hy-lạp cho nấm mồ của mình và được tìm thấy năm 1883. Nơi mộ bia này, vị Giám mục nói đến nhiều cuộc hành trình của mình, đến đức tin đã nuôi mình bằng một con cá lớn (ichthus) do một trinh nữ tinh tuyền câu được, và đến Bánh Rượu Thánh Thể (eucharistiques).

Ab extrinseco —> Extrinsèque.

ABGAR = Abgar. Tên gọi của nhiều vị đế vương vương quốc Êđessa. Triều đại này trở lại Kitô-giáo từ đời vua Abgar IX (179-214). Bức thư của Abgar: Thư mà người ta cho rằng vua Abgar V đã gửi cho Chúa Kitô, xin Ngài đến chữa lành mình và Chúa Giêsu đã chính tay viết thư trả lời nhà vua. Hai bức thư này đã được tạo ra để nói lên nguồn gốc tông đồ của Giáo Hội Êđessa, và đã có kết quả tốt ở thời cổ đại, nhưng từ thế kỷ IV, người ta coi đó là những ngụy thư.

ABÝME (gốc La-tinh Abyssus) = Vực thẳm, chốn tối tăm. Theo thuyết vũ trụ học của Cựu Ước, đó là đại dương thuở ban đầu, tức những làn nước dưới sâu mà trên đó trái đất được thiết lập từ đại dương này xuất phát ra các nguồn suối và các con sông. Bên cạnh nó là âm phủ*, nơi ở của các người chết, dưới lòng đất. ║ Trong Tân Ước, từ này chỉ nơi ở của những kẻ chết vô đạo và phản loạn và của ma quỷ.

Ab intrinseco —> Intrinsèque.

Abjuration —> Jus.

Ablégat —> Loi.

Ablution —> Lavabo.

Abnégation —> Négation.

ABOMINATION = Sự ghê tởm. Kinh Thánh. Dịch một từ Do-thái có nghĩa là “gớm ghét, ghê tởm”. Cựu Ước thường gọi các thần giả trá, các ngẫu tượng và những sự vật (như tội lỗi) làm Thiên Chúa gớm ghét là những sự ghê tởm trước mặt Thiên Chúa. ║ Sự ghê tởm của cảnh điêu tàn: thuật ngữ Do-thái để nói lên sự ghê tởm rất mực, và để chỉ tượng thần Jupiter vào năm 167 trước Công nguyên, vua Antiôkô IV đã dám đặt trên bàn thờ tế lễ toàn thiêu trong Đền thờ Giêrusalem (1 Mcb 1, 54; 2 Mcb 6, 2); sau đó, tác giả sách Đaniel (9, 27) coi đó là một trong các dấu hiệu loan báo ngày tận thế. Chúa Giêsu cũng dùng thuật ngữ này theo ý đó khi Ngài loan báo sự tàn phá Giêrusalem (Mt 24, 15). ║ (Th). Được dùng để chỉ sự gớm ghét các sự vật (khác với sự thù ghét): chẳng hạn ghét tội lỗi là một sự gớm ghét, một sự ghê tởm, có tính nhân đức.

ABOULIE (Bởi từ Hy-lạp aboulia, thiếu suy nghĩ, nhưng nghĩa này đã bị biến đổi do từ Hy-lạp boulesthai, ý muốn) = Sự suy nhược (ý chí). Bệnh tâm thần được biểu lộ do sự thường xuyên thiếu ý chí ít nhiều rõ rệt, ý chí bị tê liệt trong hành động của nó do tình trạng suy yếu của các giác quan hoặc của cơ thể.

ABRAHAM, ABRAM = Abraham, Abram. Lần đầu tiên trong lịch sử (thế kỷ XIX trước C.N), Giavê đã tỏ mình ra cho ông như một Thiên Chúa hằng sống và có ngôi vị. Abram đã đáp lại tiếng gọi đầu tiên này bằng một sự vâng phục trọn vẹn. Tương lai tối tăm, thời gian thử thách trước khi sinh đứa con trai được hứa là Isaac, việc tế sinh cao cả người con này, một sự sát tế mà ông ưng thuận, nhưng Thiên Chúa không muốn: tất cả những điều này chứng tỏ niềm tin sống động và sự từ bỏ lớn lao của ông. Thiên Chúa đã coi ông là người tâm phúc của Ngài và đã hạ cố ký kết với ông một Giao Ước mà dấu hiệu là phép cắt bì. Từ nay, vị tổ phụ đã thuộc về Thiên Chúa: đó là ý nghĩa sự Ngài đặt cho ông một tên gọi mới (Abraham). Ông là cha các kẻ tin: hình dáng ông bao trùm lên toàn bộ lịch sử Israel mà ông là người cha đầu tiên. Người ta hãnh diện là dòng dõi của ông và người ta tưởng nhớ những lời hứa của Giao Ước: con cháu đông đúc, sẽ chiếm được Đất Hứa, sẽ có sự thịnh vượng, sẽ là nguồn mạch ơn phước cho mọi dân tộc. Chúa Giêsu và các tông đồ đã nêu cao tầm vóc phổ biến của việc Chúa kêu gọi Abraham: dòng dõi đích thực của ông nằm trong lãnh vực tinh thần, bao gồm tất cả những ai bắt chước niềm tin của ông vào Thiên Chúa (Mt 3, 9; Ga 8, 3 tt; Rm 4; Gl 3). Nên ông cũng là tổ phụ của các Kitô-hữu (Lễ Quy). ║ Lòng Abraham: hình ảnh văn chương Do-thái giáo được Chúa Giêsu sử dụng trong dụ ngôn người nghèo Lazarô. Nó biểu tượng cho mối dây cha con nối kết các tín hữu với người cha các kẻ tin trong thế giới hạnh phúc bên kia. Đó là một đề tài của khoa ảnh tượng Kitô-giáo. ║ Sách Khải huyền Abraham, một cuốn nguỵ thư thế kỷ I trước Công nguyên. Cuốn sách kể ra nhiều chi tiết tưởng tượng về ơn gọi của vị tổ phụ, và có tham vọng thể kể lại những mặc khải mà Abraham đã nhận được về tương lai và về những thời gian sau cùng. ║ Chúc thư Abraham: một nguỵ thư Do-thái khác được viết vào đầu công nguyên. Nhân cái chết của tổ phụ Abraham , tác giả kể lại những mặc khải khải huyền giả tạo của Ngài. ║

¨ Abrahamites = Phái Abraham. Những người theo tà thuyết quy tụ xung quanh một nhân vật tên là Abraham (Ibrahim) hồi thế kỷ IX bên Syria: họ phủ nhận thiên tính của Chúa Kitô. ║ Những người hữu thần cuối thế kỷ 18: phủ nhận niềm tin vào Chúa Ba Ngôi và chối bỏ tín điều Ngôi Hai Nhập thể, họ muốn trở lại với tôn giáo của Abraham trước khi có phép cắt bì. Trong thực tế, họ vẫn chấp nhận phép hôn phối công giáo và phép Rửa tội cho trẻ em. Do sự can thiệp của Hoàng đế Joseph II, những người theo phái Abraham này đã bị giải tán và đã biến mất mau lẹ.

ABRAHAM d’Éphèse = Abraham thành Êphêsô. Một đan sĩ thời danh đã thành lập một tu viện tại Constantinôpôli và một tu viện khác nữa tại Giêrusalem, rồi trở thành Tổng Giám mục Êphêsô giữa thế kỷ VI. Ông đã để lại hai bài giảng Kinh Thánh quan trọng về lịch sử các lễ kính Đức Maria: một về lễ Truyền tin, và một về lễ Dâng Chúa Giêsu vào Đền thờ.

Abréaction —> Acte.

Abréviateurs —> Bref.

Abrogation —> Rogation.

Absence —> Être.

ABSIDE = Hậu cung thánh. Phần đầu nhà thờ, có hình vòng cung, thường hướng về phía Đông, có vị trí ở sau bàn thờ và sau cung thánh.

¨ Absidiole = Hậu cung nhỏ. Đây là phòng nguyện nhỏ, tiếp theo hậu cung thánh và mở ra hành lang đi lại của hai lòng bên của nhà thờ. Sự hiện hữu và số lượng của các hậu cung nhỏ này chứng tỏ sự đã có hoặc đã phát triển các thánh lễ riêng tư ở thời Trung cổ.

ABSOLU = Tuyệt đối. Ngữ pháp. Thức của động từ trong một số ngôn ngữ, như tiếng do thái, để chỉ một hành động không lệ thuộc thời gian. Chẳng hạn câu viết của Kinh Thánh: “Và Thiên Chúa “nói”. ║ Triết. Trạng thái của một cái gì tự mình mà có, không lệ thuộc vào cái nào khác. Thí dụ một nghĩa vụ tuyệt đối: nghĩa vụ không thể có miễn trừ và cũng không lệ thuộc vào một hoàn cảnh riêng biệt nào hết, thí dụ nghĩa vụ yêu mến Thiên Chúa và yêu thương đồng loại. ║ Siêu hình. Tuyệt đối thì đối lập với cái tương đối*, hoặc được giả thiết bởi cái tương đối. Các tùy thể* của một hữu thể thì giả thiết có bản thể* của hữu thể đó. ║ Bởi vì sự tuyệt đối của bản thể thì liên hệ đến nguyên nhân của nó, cho nên không thể có tuyệt đối thực sự nơi những hữu thể còn tùy thuộc vào một hữu thể khác. Chỉ mình Thiên Chúa là hoàn toàn tuyệt đối. Theo nghĩa này, tuyệt đối là tên gọi Thiên Chúa, hoặc là tên để gọi một hữu thể không lệ thuộc vào bất cứ sự gì và tất cả mọi vật đều lệ thuộc vào Ngài, theo cách xưng hô của những người không muốn gọi tên Thiên Chúa. ║ Tâm lý. Đồng nghĩa với Autoritaire, doctrinaire, totalitaire.

¨ Absolutisme = Chế độ chuyên chế. Tinh thần, học thuyết bất khoan nhượng, thiếu dè dặt và thiếu chừng mực trong các ý kiến của mình. ║ Thuyết tuyệt đối.

¨ Absolument = Cách tuyệt đối. Phó từ nói lên rằng một thực tại hoặc một thuật ngữ được xét đến trong nó và vì nó, chớ không tương quan đến một cái gì khác. ║ Cách tuyệt đối thì đối lập với secudum quid (theo một phương diện nào đó), thí dụ Thiên Chúa thì tuyệt đối tốt lành, tạo vật thì tốt lành secudum quid. ║ Đối lập với comparative (theo cách so sánh), thì tuyệt đối có nghĩa là không so sánh: thí dụ các tạo vật là một cái gì đó cách tuyệt đối (nghĩa là nếu không so sánh chúng với Thiên Chúa, nhưng nếu so sánh chúng với Ngài, thì chúng là hư vô). ║ Đối lập với dependenter (cách lệ thuộc), thì cách tuyệt đối có nghĩa là không lệ thuộc vào bất cứ vật gì. Thí dụ Thiên Chúa hiện hữu cách tuyệt đối. ║ Đối lập với hic et nunc (ở đây và bây giờ, tùy mỗi hoàn cảnh), thì tuyệt đối có nghĩa là không tùy vào các hoàn cảnh. Thí dụ: bố thí thì tuyệt đối tốt lành, nhưng hic et nunc có thể xấu. ║ Đối lập với hypothetice (theo giả định), thì cách tuyệt đối có nghĩa là cách tất yếu, vô điều kiện. Thí dụ Thiên Chúa thì tuyệt đối tốt lành, nhưng Ngài thưởng phạt hypothetice, nghĩa là tùy theo người ta có công trạng không. ║ Đối lập với modaliter (theo cách thức), thì tuyệt đối có nghĩa là theo bản chất. Thí dụ một chính trị gia không khác biệt cách tuyệt đối với một nhà hiền triết, nhưng có khác modaliter (về cách tỏ bày sự khôn ngoan).

¨ Absolution = Sự giải tội, sự xá giải. Hành vi của bí tích Sám hối*, linh mục nhân danh Thiên Chúa và nhân danh Giáo Hội, tha tội lỗi cho một tín hữu đã thú tội. ║ Phụng vụ. Kinh xin Chúa tha thứ tội lỗi ("Xin Thiên Chúa toàn năng thương xót...,tha tội..."), thành phần của những kinh mệnh danh là các kinh hối tội, được đọc ở phần đầu Thánh lễ La-tinh, trước khi cho rước lễ ngoài Thánh lễ và trong một vài dịp khác; trong Kinh Nhật tụng của một số nghi thức La-tinh, đó là kinh được đọc ở giữa mỗi một phần kinh Đêm, giữa các Thánh vịnh và các bài đọc. ║ Giáo luật. Absolution canonique ou des censures: Sự giải vạ: hành vi để cho giải tội, hoặc một linh mục được ủy nhiệm rõ ràng cho việc này, tha một vạ của toà ngoài do Giáo Hội áp dụng đối với một tín hữu đã phạm vào một số tội phạm nào đó. ║ Absolution génénale: Giải tội chung, giải tội tập thể: sự giải tội có tính bí tích để tha tất cả mọi tội lỗi người ta đã phạm trong cuộc đời, được ban cho một người hấp hối không còn khả năng xưng tội hoặc xưng tội lại; cũng được dùng một cách không đúng, để chỉ phép lành Toà Thánh có kèm theo ơn đại xá, được ban cho những người sắp qua đời. ║ Sự giải tội có tính bí tích được ban cho nhiều người, không có xưng tội trước, trong trường hợp có nguy cơ nghiêm trọng và tập thể. ║ Phép lành có ơn đại xá và ơn tha thứ các lỗi phạm đến lề luật hoặc bản Hiến chương của dòng, được ban cho các thành viên của một tu hội dòng, vào một số ngày trong năm hoặc vào một số dịp (bế mạc tuần tĩnh tâm v.v...).

¨ Absoute = Lời kinh làm phép linh cửu, làm phép xác. Kinh sau cùng của Phụng vụ an táng, có xông hương và rảy nước thánh, diễn ra chung quanh quan tài.

¨ Dissolution (du mariage) = Sự tiên hôn. Cắt đứt sự ràng buộc hôn nhân ở các trường hợp đã được bộ Giáo luật dự trù. ║ —> Dispense,Non-consommation, Privilège paulin, Profession solennelle.

¨ Indissoluble = Bất khả phân ly.

¨ Indissolubilité = Tính bất khả phân ly. Tính chất của cái gì không thể cắt đứt, không thể tháo cởi. ║ Giáo luật. Tính chất chủ yếu của cuộc hôn nhân, được củng cố bởi bí tích Hôn phối. Theo đó thì sự ràng buộc hôn nhân không thể bị cắt đứt bởi sự ly dị theo ý các người kết hôn. ║ —> Privilège paulin, Non-consommation ║ Đồng nghĩa: ơn ích của phép bí tích. Cho nên chủ ý contra bonum sacramenti (chống lại ơn ích của bí tích này) là chủ ý chống lại tính bất khả phân ly.

¨ Résolution = Sự dốc lòng. Ý định, quyết định năng làm điều gì trong tương lai (tập tành nhân đức nào đó, chống lại một khuynh hướng hiểm nghèo), nhắm mục đích cải tạo cuộc đời mình và cải tiến cách cư xử của mình về mặt luân lý và tinh thần.

ABSTINENCE = Sư kiêng cữ. Sự tự ý nhịn thức ăn hoặc thức uống. ║ Nhân đức liên quan đến đức tiết độ dạy người ta tự ý nhịn một cách hợp lý một số thức ăn: sự thực hành nhân đức này thường được cảm hứng và được quy định bởi tinh thần hãm mình đền tội. ║ Sự kiêng thịt: kỷ luật của Giáo Hội có mục đích sám hối, cấm sử dụng các thực phẩm có chất thịt một số ngày trong năm, nhưng không cấm dùng trứng và các đồ gia vị có chất béo.

¨Abtinent = Người kiêng cữ. Người thực hành nhân đức kiêng cữ. ║ Abstinent total: Người kiêng cữ hoàn toàn. Người từ bỏ hoàn toàn việc sử dụng các thức uống có chất rượu, hoặc thậm chí chỉ lên men. ║ Abstinents: Phái chủ trương kiêng cữ triệt để. Những người theo giáo phái Manès thế kỷ III: Họ coi vật chất là nguyên lý của sự ác và của tội lỗi, nên họ hãm xác một cách thái quá và họ lên án hôn nhân.

ABSTRACTION = Trừu xuất. Tác động của trí tuệ để tách rời một khía cạnh hoặc một yếu tố của một sự vật. ║ Abstraction totale: Trừu xuất hoàn toàn: hành vi của trí năng để tách rời cái khả tri phổ quát ra khỏi những điều kiện vật chất của cách hiện hữu khả giác của nó. (Thí dụ: con vật tách rời khỏi con chó; con người tách rời khỏi anh Nam, chị Tâm). Sự trừu tượng này được gọi là nền tảng và sơ đẳng, được thực hiện ở bình diện tác động đầu tiên của trí tuệ con người, tức bình diện nhận thức. ║ Abstinente formelle: Trừu xuất mô hình: hành vi của trí tuệ tách riêng mô hình và hiện thể, bỏ qua cái còn là tiềm thể: nó được thục hiện bằng một phán đoán để xác định và phân biệt, hoặc tách rời cái làm nên tiềm thể và mô hình của sự vật. Thí dụ người ta tách rời màu trắng ra khỏi sự vật trắng, và tách rời nhân tính ra khỏi con người. Sự trừu tượng này toàn hảo hơn, nhưng luôn giả định có sự trừu xuất hoàn toàn. ║ Degrés d’abstraction: Các cấp độ trừu xuất: Trí năng con người có thể xét đến những bình diện khác nhau của tính khả tri trong thực tại, bằng cách thoát ra khỏi các điều kiện vật chất với những cách khác nhau. Cấp độ I: Bỏ qua những điều kiện của vật chất cá thể, trí năng nắm bắt lấy “niệm tính”* (quiddité) của các sự vật khả giác và bản chất của chúng, tức nguyên lý chuyển động. Cấp độ II: Bỏ qua những điều kiện của vật chất cá thể và khả giác, trí năng nắm bắt lấy cái hữu thể toán học của các sự vật, tức một hữu thể khả phân, định lượng. Như thế nó nắm bắt lấy cái định lượng khả phân, cái khả lượng. Cấp độ III: Bỏ qua tất cả các điều kiện của vật chất, trí năng nắm bắt lấy những ý niệm siêu hình học, những ý niệm về bản thể, chân lý, hữu thể. Hai cấp độ sau cùng đòi hỏi phải có những phán đoán phân biệt và tách biệt.

¨Abstrait = Trừu tượng (tính từ). Do một sự trừu tượng. Đối lập với cụ thể. Dùng để chỉ những ý tưởng, những ý niệm, những khái niệm, những từ do trí năng tạo thành qua kinh nghiệm của mình về cái cụ thể. Theo định nghĩa, bất cứ khái niệm phổ quát nào (hoặc ý tưởng) đều trừu tượng. ║ Ngữ pháp. Người ta phân biệt các danh từ cụ thể và các danh từ trừu tượng: như người bạn và tình bạn, con người và nhân tính. ║ Do ảnh hưởng thuyết Duy danh, khoa Kinh viện thời suy thoái đã phân biệt các ý tưởng trừu tượng, những biểu tượng tách rời khỏi chủ thể của chúng (như: nhân tính, súc vật tính) và những ý tưởng cụ thể, tượng trưng cho những chủ thể (như: con người, con vật), mặc dầu các ý tưởng này có tính phổ quát và trừu tượng đối với sự vật cá thể. Như vậy không phải cái thực tại cá biệt, nhưng ý tưởng trừu tượng là thước đo trí năng.

ABSURDE (La-tinh ab-surdus, chói tai) = Vô lý, phi lý. Vô nghĩa, trái nghịch với trật tự lý trí. ║ Triết. Vô lý là cái vi phạm những qui luật rõ ràng của tư duy, những qui luật của môn Luận lý học; đó là điều không thể suy tưởng và chỉ có thể tưởng tượng thôi. ║ Dieu est l’absurde: Thiên Chúa là cái vô lý: câu nói của người vô thần, với ý nói rằng đối với người vô thần ý tưởng Thiên Chúa không có nghĩa gì hết hoặc khẳng định sự hiện hữu của Thiên Chúa là một khẳng định mâu thuẫn. ║ Preuve par l’absurde: Chứng minh dựa trên sự phi lý. Chứng minh chân lý của một mệnh đề, bằng cách nêu lên sự sai lầm hiển nhiên của một trong những hậu quả phát sinh từ mâu thuẫn của mệnh đề đó. ║ Raisonnement par l’absurde: Suy luận bằng phi lý: Suy luận nhằm chứng minh sự sai lầm của nguyên tắc bằng sự sai lầm của hậu quả. ║ Réduction à l’absurde: Giản lược đến thành phi lý. Lập luận nhằm bắt phải gạt bỏ một khẳng định, bằng cách chứng minh rằng nó sẽ dẫn tới một kết luận sai lầm, hoặc nghịch với chính giả thuyết đã đề ra.

Abus —> Us.

ACACE de Césarée = Acace de Césarée. Môn sinh của Eusêbiô Cêsarê, đã kế vị thầy mình làm Giám mục thành phố này, năm 366.

¨ Acaciens = Phái Acace. Giáo phái Ariô hình thành năm 359 xung quanh Acace de Césarée. Công thức “đồng dạng” mà họ ký tại Công đồng Séleucia tuyên xưng sự giống nhau giữa Chúa Cha và Chúa Con.

ACACE de Constantinople = Acace de Constantinople. Giáo chủ thành Constantinôpôli từ 471 đến 489, chống lại Công đồng Calcêđônia (451). Ông thúc đẩy hoàng dế Zênon ra chiếu chỉ hiệp nhất năm 482, mệnh danh là Sắc chỉ Hiệp Nhất*. Bị Giáo Hoàng Fêlicê III phạt vạ tuyệt thông và bãi chức, ông tổ chức một cuộc nổi loạn công khai chống lại giáo hoàng. Ly giáo Acace (schisme d’Acace) này đã tách rời khối Đông phương theo phái Nhất tính* ra khỏi Rôma trong ba mươi lăm năm. Sự thống nhất của Giáo Hội đã chỉ được lập lại sau khi Acace chết, nhờ Hoàng đế Justinianô.

ACADÉMIE = Viện Hàn lâm. Triết. Trường phái triết học do Platô thành lập. Tên gọi này đã có là vì Platô tập họp môn sinh của mình trong khu vườn có tên là Académos. Học thuyết của trường phái này đã biến đổi theo các thời đại và các sử gia thường phân biệt: Cựu Hàn lâm (Speusippe, Xénocrate), Trung Hàn lâm (Arcésilas) và Tân Hàn lâm (Carnéade). ║ Các Viện Hàn lâm Giáo Hoàng: Các hội thần học gia, các nhà bác học hoặc các nghệ sĩ, được thành lập tại Rôma, dưới sự bảo trợ tối cao của Đức Giáo Hoàng. Hiện nay có 8: Hàn lâm viện thần học, Hàn lâm viện Phụng vụ, Hàn lâm viện thánh Tôma Aquinô, Hàn lâm viện Khoa học, Hàn lâm viện khảo cổ, Hàn lâm viện các nhạc sĩ kỳ tài của Panthéon, Hàn lâm viện Mẹ Vô nhiễm, và Học viện các Cultores Martyrum. ║ Académie des nobles ecclésiastiques: Hàn lâm viện các giáo sĩ quý tộc, thành lập năm 1701 tại Rôma, do Giáo Hoàng Clêmentê XI để chuẩn bị các giáo sĩ trẻ tuổi bước vào ngành ngoại giao của Toà Thánh. Đức Piô XI đã đổi tên thành Hàn lâm viện Giáo Hoàng Giáo sĩ.

ACARIE (Madame) = Bà Acarie. Nữ chân phước, đã kết hôn với ông Pierre Acarie, Bà Barbe Avrillot (1566-1618) có 6 người con. Những ơn thần bí lạ lùng của bà đã thành cớ chống đối và thử thách cho bà, nhưng bà được cha linh hướng là Benoýt de Canfield trấn an. Nhóm “Acarie” đã trở nên thời danh (Bérulle, Canfield, Coton, Beaucousin, và Duval là người viết tiểu sử bà). Bà ra sức thiết lập tu viện các nữ tu Cát-minh cải cách tại Paris và nước Pháp, và ra sức canh tân xứ sở mình về phương diện tôn giáo. Năm 1614, bà vào tu tại dòng kín Cát-minh như một trợ sĩ.

Acathiste —> Cathedra.

Acatholique —> Catholique.

ACCEPTATION = Sự chấp nhận. Tu đức. Hành vi của con người để làm cho các ước nguyện và các ý muốn của mình phù hợp với ý muốn và ý định của Thiên Chúa.

ACCEPTION DE PERSONNES = Sự thiên vị. Thuật ngữ có nguồn gốc Kinh Thánh để chỉ sự người ta nhìn vào cái bề ngoài, hơn là nhìn vào công lao thực sự của một người (Đnl 16, 19). Thiên vị là nhận xét căn cứ vào tình cảm của mình đối với một người, thay vì căn cứ vào thực trạng của sự việc được đánh giá; cách riêng, đó là quý mến, quý trọng người này hơn người kia mà không xem xét thật sự họ có đáng được như thế không.

ACCESSION = Sự sáp nhập. Giáo luật. Cách bầu Giáo Hoàng được giáo luật chấp nhận cho đến năm 1904 và diễn ra như sau: Sau một cuộc bỏ phiếu không có hiệu quả, lập tức các Hồng y đứng về phía một vị và lên tiếng bầu cho vị này, để vị này có được đa số hai phần ba theo luật lệ của phòng bầu giáo hoàng.

ACCIDENT = Điều xảy đến. ║ Tùy thể. Cái xảy ra, cái tùy thuộc một chủ thể chủ chốt. ║ Luận lý học hình thức. Accident prédicable: Tùy thể khả thích ứng, một trong những khái niệm phổ quát*. Cái được quy cho một chủ thể như là phẩm tính của chủ thể đó và không phải là thành phần của định nghĩa (thí dụ: “có học thức” là một tùy thể của con người). ║ Accident propre: Tùy thể riêng biệt (đặc tính): cái được coi là tùy thuộc cách tất yếu vào bản tính của một hữu thể (thí dụ: cười, đối với con người). ║ Accident contingent: Tùy thể bất tất: cái không tất nhiên phải có trong bản tính một hữu thể (thí dụ: nhạc sĩ, đối với con người). ║ Luận lý học chất thể. Accident prédicamental: Tùy thể phạm trù: cái không hiện hữu tự thân, nhưng hiện hữu nơi một tha thể, như nơi chủ thể nội kết (thí dụ: chất lượng, phẩm chất). Tùy thể khác biệt nhưng vẫn liên hệ với bản thể là phạm trù thứ nhất và tùy thuộc bản thể. Tùy thể là một cách thế hiện hữu của bản thể, và Aristos đã kể ra 9 tùy thể của bản thể: phẩm chất, chất lượng, hành động và thụ động, quan hệ, thời gian, không gian, tình trạng, tư thế. Chín tùy thể này, cùng với bản thể, làm thành 10 phạm trù, tức 10 loại tối cao của hiện hữu. ║ Siêu hình học. Tùy thể không phải là một hữu thể theo nghĩa đen, nhưng của một hữu thể: hiện hữu (esse) của nó là không hiện hữu (inesse). Nó là hữu thể của một người hoặc một sự vật. Người ta phân biệt: Tùy thể riêng biệt, nguyên nhân của những nguyên lý đặc trưng của thực tại đặc loại mà nó là tùy thể (thí dụ: khả năng biết cười, đối với con người). ║ Accident inséparable: Tùy thể bất khả ly, nguyên nhân của những nguyên lý cá thể của thực tại mà nó là tùy thể (thí dụ: phái tính nam giới, đối với người nam). ║ Accident séparable: Tùy thể khả ly: không có nguyên nhân thường tồn nơi thực tại mà nó là tùy thể (thí dụ: ngồi, đối với con người).

¨ Accidentel = Ngẫu nhiên ║ Thuộc về tùy thể. Cái xảy ra cách ngẫu nhiên: thí dụ một gặp gỡ ngẫu nhiên. ║ Triết. Cách thế hiện hữu của tùy thể, đối lập với sự hiện hữu của bản thể: thí dụ hiện hữu tùy thể. ║ Union accidentelle: Sự kết hợp theo tùy thể (thí dụ: nhạc sĩ và con người), đối lập với sự kết hợp theo bản thể, hoặc theo bản chất (như linh hồn kết hợp với thân xác nơi con người). Người ta gọi đây là ens per accidens (hữu thể tùy thể), một cách thế hiện hữu đối lập với ens per se (hữu thể tự thân).

ACCLAMATION = Sự tung hô ║ Sự tán đồng. Tiếng la lớn, hoặc tiếng ồn ào của một quần chúng tán thành, chúc mừng hoặc vỗ tay reo mừng. ║ Giáo luật. Sự dân chúng tán đồng việc lựa chọn một Giáo Hoàng, một Giám mục, hoặc những quyết định của một Công đồng v.v... Ngày xưa, người ta thường dùng những lời tung hô có tính nghi thức như Christus vincit (Chúa Kitô chiến thắng), Tu illum adjuva (xin Chúa khấng giúp Ngài). ║ Phụng vụ. Những công thức ngắn gọn diễn tả niềm vui, niềm tin, lời cầu khấn, lời nguyện chúc: Amen! Alleluia! Deo gratias! (tạ ơn Chúa), Pax vobis! (bằng an cho anh em). Gloria Tibi Domine (Lạy Chúa, vinh danh Chúa).

¨ Proclamation = Sự công bố. Giáo luật. Thông tri có tính long trọng của giáo quyền. —> Dénonciation. Notification. Publication. ║ Proclamation de bans, de mariage ou d’ordination —> Bans. ║ Tục lệ của một số Tu hội dạy các tu sĩ phải nói lên tại tu nghị những lỗi mình đã thấy anh em phạm. Sự công bố này chỉ nhắm vào các sự lỗi luật dòng hoặc lỗi phạm đối với các tục lệ của cộng đoàn.

¨ Réclamation = Sự kháng nghị, sự khiếu nại. Sự phản đối có tính pháp lý của một tu sĩ hoặc một giáo sĩ có chức thánh, chống lại một sự cưỡng bức mà họ có thể đã phải chịu khi tuyên khấn trọng thể, hoặc khi lãnh nhận các chức thánh, hầu xin toà tuyên bố sự vô hiệu của hành vi trên.

Accomodation —> Mode.

Accomplir, accomplissement —> Plénier.

Acculturation —> Culte.

Accusation —> Cause.

ACÉDIE = Sự nguội lạnh, sự thờ ơ. Một sự chán ngấy các việc đạo đức, xuất phát từ một sự bực bội, một sự lạnh nhạt, hoặc một sự buồn nản của tâm hồn không muốn yêu mến nữa. Thánh Tôma (Sum. th., 2-2, 35) coi đây là một tội trọng do bản tính của nó, và nó có thể trở thành một mối tội đầu, nếu sự chán ngấy trở thành một tâm trạng cố định và chủ ý lưu giữ trong tâm hồn (trong danh sách hiện nay của các mối tội đầu, tội này được thay thế bằng tội lười biếng là tội không được thánh Tôma nhắc tới). Thánh Grêgôriô (Moralia 31, 17) kể ra sáu con đẻ của sự nguội lạnh: sự ác tâm, oán hờn, nhát đảm, thất vọng, chậm chạp chu toàn các giới răn, chạy theo những thú vui bất chính. Sự nguội lạnh thì đối nghịch với niềm vui do bác ái sinh ra.

Acémètes —> Cimetière.

ACHAB = A-kháp. Vua Israel (874-853) là con và là người kế vị của Omri, ông biết mang đến cho vương quốc của mình sức mạnh và thịnh vượng. nhưng do ảnh hưởng của vợ là Jêzabel, người thành Tyrô, ông đã để diễn ra cuộc bách hại đẫm máu chống lại các người trung thành với Giavê. Những sự can thiệp nảy lửa của tiên tri Êlia đã cứu vãn niềm tin chân chính. Nhưng tên của vua A-kháp vẫn là biểu tượng của sự vô đạo.

ACHAÐE = Akaia. Tỉnh la-mã từ năm 146 trước C.N., gồm gần như toàn diện nước Hy-lạp ngày nay và giới hạn phía Bắc là tỉnh Macêđônia. Thánh Phaolô đã Phúc Âm hoá các thành phố chính của tỉnh này, Athêna và nhất là thủ đô Côrinthô, trong cuộc hành trình thứ hai và thứ ba của Ngài.

ACHAZ = Akha. Vua xứ Giuđa (736-716), là con và người kế vị vua Joatham. Ngay khi vừa lên ngôi, ông bị đe doạ bởi liên minh Syria-Êphraim (người Syria, người Bắc Israel, người Phi-li-tinh, người xứ Êđom). Ông giả điếc không nghe những lời quở trách của tiên tri Isaia (Is 7), và đã cầu viện vua nước Assyria, là Téglath-Phalassar III, người đã phá được liên minh kia. Nhưng vua Akha phải công nhận quyền bá chủ của quốc vương Assyria, phải trả món triều cống hằng năm nặng nề, và phải chấp nhận sự tôn thờ các thần Assyria tại Giêrusalem (2 V 16; 2 Sb 28).

ACHÉROPOIÈTE (từ Hy-lạp: không làm bằng tay) = Không do thủ thuật. Để nói về một số ảnh thánh* được coi là không do tay con người vẽ nên. Bức thời danh nhất là Mandylion, tức là “khuôn mặt hiển vinh” của Chúa Kitô, được giữ lâu đời tại Êdessa, rồi được chuyển về tại Constantinôpôli.

ACOLYTE (từ Hy-lạp acolouthos, người theo hầu) = Người giúp lễ. Phụng vụ. Giáo sĩ đã lãnh nhận chức “giúp lễ” (ở Việt Nam quen gọi là “thầy tư”, thầy bốn chức), có nhiệm vụ cầm cây đèn hầu trong các lễ nghi Phụng vụ, và đưa rượu nho và nước lên bàn thờ khi cử hành Thánh Lễ. ║ Theo nghĩa rộng, các trẻ giúp lễ thực hiện các công việc trên đây, tuy không lãnh nhận thừa tác vụ giúp lễ. ║ Xưa kia, “các người giúp lễ” luôn ở bên cạnh Đức Giám mục để làm những gì ngài sai khiến, nhân đó mà có danh xưng này.

¨ Acolytat = Thừa tác vụ giúp lễ. Phụng vụ. Chức cao nhất trong bốn chức nhỏ của Giáo Hội La-tinh.

¨ Acolouthie = Thứ tự kinh byzantin. Thứ tự các kinh phụng vụ của một nghi lễ trong nghi thức bizantin.

A contrario —> Contraire.

Acosmisme —> Cosmos.

ACRIBIE (từ Hy-lạp akribeia: chính xác) = Tính tỉ mỉ. Nỗ lực nghiêm túc của trí tuệ để nhận ra sự thật.

ACTE (từ La-tinh actum, agere) = Hành vi. Sự quyết định hoặc sự bày tỏ của một tâm trí, của một hữu thể sống động. ║ Acte humain = hành vi nhân linh : hành vi riêng biệt của con người xét như một hữu thể có lý trí và ý chí; đối lập với hành vi nhân sinh, là những hành vi chung cho con người và con vật (thí dụ: các đam mê*, các bản năng*). ║ Temps ou moment de l’acte humaine: Thời gian hoặc thời điểm của hành vi nhân linh. Người ta phân biệt: 1. Theo thứ tự của ý hướng: ý tưởng về sự thiện, thích sự vừa ý, phán đoán của lương năng, ý chí quyết làm điều thiện đã được phán đoán. 2. Về phương diện các phương tiện: tìm hiểu hoặc suy nghĩ, ưng thuận của ý chí, phán đoán thực tiễn, lựa chọn (trong lãnh vực lựa chọn); lệnh truyền, sự quyết định, thái độ chủ động, thái độ thụ động (trong lãnh vực thi hành). 3. Về phương diện cứu cánh: hưởng thụ, tức vui hưởng, hoặc hưởng dùng. ║ Triết. Acte = hiện thể, cái đã hoàn thành, đối lập với năng thể* ║ Người ta phân biệt acte premier (hiện thể đệ nhất). Hiện thể về hiện hữu của hữu thể, và acte second (hiện thể đệ nhị), hoạt động của hữu thể. ║ Acte pur = Hiện thể thuần túy, hữu thể không còn tí gì là năng thể hoặc khả thể về hiện hữu và hành động, nhưng thể hiện trong hiện tại mọi khả năng, mọi tiềm năng. Triết học gọi Thiên Chúa là Hiện Thể thuần túy. ║ Actes du Saint Siège = Các văn kiện Toà Thánh: Những văn thư tỏ bày cách chính thức và hữu hiệu một quyết định có tính tín điều hoặc kỷ luật của Đức Giáo Hoàng hoặc các Bộ của Giáo triều. ║ Acta Sanct„ Sedis = Tờ báo của Toà Thánh, không có tính chính thức, ấn hành tại Rôma từ 1865 đến 1908, để công bố các văn kiện của Toà Thánh. Đến năm 1909, được thay thế bằng Acta Apostolic„ Sedis. ║ Acta Apostolic„ Sedis = Công báo Toà Thánh: Công báo chính thức của Toà Thánh, thành lập năm 1909, để công bố các văn thư của Toà Thánh và các luật lệ liên quan đến Giáo Hội hoàn cầu. ║ Actes de catholicité = Sổ sách giáo xứ : các sổ sách của văn khố giáo xứ do cha xứ lưu giữ, trong đó có ghi chép những hành vi liên quan đến tình trạng Giáo luật của mỗi Kitô-hữu trong Giáo Hội công giáo, như: rửa tội, thêm sức, hôn phối, lãnh nhận các chức thánh, khấn dòng. ║ Actes des apôtres = Công vụ Tông đồ: Một sách của Bộ Tân Ước, do thánh Luca viết, dựa vào các tài liệu thành văn hoặc truyền khẩu, và đôi khi dựa vào kỷ niệm riêng của Ngài, Ngài thuật lại cho thấy, sau lễ Ngũ Tuần (năm 30), Giáo Hội đã phát triển tại Giêrusalem , tại Palestin và cả tại thành Antiôkia (chương 1-chương 12, cũng được gọi là “công vụ thánh Phêrô"); rồi Giáo Hội đã được mở ra trong thế giới Hy-La cho tới Rôma là thủ đô, nhất là nhờ những hành trình của thánh Phaolô và thời gian đầu tiên thánh nhân ở Rôma, các năm 61-63 (các chương 12-28, cũng gọi là “công vụ thánh Phaolô"). ║ Actes des Conciles = Các văn kiện Công đồng: Sưu tập các sắc lệnh, các khoản luật và các quyết định của các Công đồng. Những bản sưu tập thời danh nhất là của: Labbe và Cossat (1672); J.D. Mansi (1758 và tt); Schwartz (1914 và tt), đối với bảy Công đồng chung đầu tiên, và sưu tập Collectio Lacensis. ║ Acta Pilati = Văn kiện Philatô: Bản văn do một Kitô hữu soạn hồi thế kỷ II, nhắm giảm trách nhiệm của Philatô và đổ hết tội lỗi trên những người Do-thái trong việc lên án Chúa Giêsu. ║ Bản văn được viết năm 425, được trình bày như một tường thuật về vụ án và sự lên án tử Chúa Giêsu, và những tranh luận của pháp đình Do-thái về sự thật Chúa đã sống lại. ║ Acta sanctorum = Sử liệu các thánh. Bộ sưu tập lớn thâu tập các tài liệu và các ghi nhận về tất cả các thánh mà người ta biết, xếp theo ngày lễ kính của các vị. Bộ sưu tập này được thực hiện bởi linh mục Dòng Tên Jean Bolland (1596-1665), và được tiếp tục sau đó bởi một nhóm tu sĩ Dòng Tên được người ta gọi là “nhóm Bolland” (les Bollandistes). Bộ sưu tập này đã có 62 cuốn, khổ giấy lớn, nhưng chưa hoàn tất. ║ In actu exercito = Hiện thể trong hành động (thí dụ tình yêu in actu exercito nghĩa là tình yêu trong hành vi của nó, trong sự hướng chiều của nó). Đối lập với in actu signato: hiện thể trong ý nghĩa (thí dụ tình yêu in actu signato: nghĩa là tình yêu trong ý nghĩa của hành vi).

¨ Actif = Chủ động, hoạt động. Người, sự vật hành động. ║ Triết. Đối lập với thụ động, cũng như hiện thể đối lập với năng thể. ║ Thần học. Đời sống hoạt động (vie active): đời sống của tu sĩ lo các công cuộc, các hoạt động đạo đức. Phân biệt với vie contemplative = đời sống chiêm niệm. ║ Tempérament actif = tính khí hoạt động; tính khí của những người có khuynh hướng hoạt động bên ngoài. Đối lập với tính tình suy lý (spéculatif), dễ cảm xúc (émotif).

¨ Rétroactif = Hồi tố. Hiệu quả pháp lý của một điều luật đối với thời kỳ trước khi công bố điều luật đó, một ngoại lệ đối với luật chung: theo nguyên tắc và theo đa số các trường hợp, các điều luật không có hiệu quả hồi tố. ║ Hiệu quả pháp lý đối với thời kỳ trước khi có ơn chuẩn (thí dụ: sanatio in radice*, điều trị tận căn). ║ Hiệu quả pháp lý của một án lệnh tuyên phạt đối với một hình phạt tiền kết (lat„ sententi„) nhằm vào thời kỳ từ lúc mắc hình phạt, tức ngay sau khi phạm tội cho tới lúc Giáo quyền tuyên án.

¨ Activisme = Khuynh hướng hiếu động. Học thuyết hoặc khuynh hướng trí thức tôn hành vi ý muốn lên trên hành vi hiểu biết. Trong đời sống Kitô-giáo đó là thái độ đề cao các công cuộc bác ái lên trên việc cầu nguyện và chiêm niệm.

¨ Action = Hành động. Hoặc được coi như đồng nghĩa với hành vi (acte), hoặc được coi như khác với hành vi, vì hành vi (acte, actum) là cái đã làm xong, đã hoàn tất, còn hành động thì chỉ sự kiện đang còn hành động. ║ Siêu hình học. Hành động và thụ động* là cặp phạm trù có tương quan với nhau trong mọi chuyển động; hành động là chuyển động xuất phát từ tác nhân, và thụ động là chuyển động biến đổi hoặc chi phối người nhận chịu (le patient). ║ Action immanente = Hành động nội tại: hành động diễn ra bên trong tác nhân (agent), không phát xuất ra ngoài, đó là hành động cốt yếu và sống động (thí dụ: sự hiểu biết). ║ Action transitive = Hành động ngoại tại: hành động nhắm vào một đối tượng nhận chịu ở bên ngoài tác nhân (thí dụ: cưa mảnh gỗ). ║ Luân lý. Phương pháp “tiến tới Thiên Chúa” không bị tách rời khỏi cuộc sống, xây dựng trên một sự hiểu biết cụ thể về đức tin, được đề cao trong một nhóm Công Giáo Tiến Hành, đối lập với một thứ Kitô-giáo quá thiên về nội tâm. ║ Phụng vụ. Thánh lễ, xét như là một hành động tế lễ. ║ Bản Lễ Quy* ║ Action de grâces = Sự tạ ơn: hành vi tỏ niềm tri ân Chúa vì các ân huệ Ngài ban. Đó là một trong các đối tượng của việc cầu nguyện* và một trong những cùng đích của hy lễ*. ║ Action de grâces après la communion = Sự cám ơn sau rước lễ: thời gian hồi tâm sau khi rước lễ, dành để cầu nguyện riêng và đàm đạo thân mật với Chúa Kitô. ║ Action catholique = Công Giáo Tiến Hành: phong trào tông đồ giáo dân khởi sự năm 1927 với sự thành lập phong trào JOC (Jeunesse ouvrière chrétienne = Thanh Lao Công) và sự thành lập JOCF (JOC féminine = Nữ Thanh Lao Công) ye 1928 dưới sự thúc đẩy của kinh sĩ Cardijn (tại Bỉ), và của kinh sĩ Guérin (tại Pháp). Phong trào thanh niên Nông nghiệp Công Giáo (JAC, Jeunesse agricole chrétienne) được thành lập năm 1928. Ngày 29 tháng 12 năm 1929, Hồng y Verdier nhận được ủy nhiệm của Đức Piô XI để thiết lập Công Giáo Tiến Hành tại Pháp và kết hợp các phong trào khác nhau lại thành các tổ chức như sau: JEC (étudiants: sinh viên 1930), JIC (indépendants = độc lập 1930), JMC (marins: thủy thủ 1930), JICF (JIC féminin = thanh niên chức nghiệp công giáo nữ 1931) v.v... Năm 1886, phong trào ACJF (Association catholique de la Jeunesse de France = Hiệp Hội Thanh Niên công giáo Pháp) do Albert de Mun thành lập, với mục đích xã hội và dân sự đã dần dần trở thành liên hiệp các phong trào chuyên biệt của Công Giáo Tiến hành, mà trước đó thì phong trào ACJF không phải là Công Giáo Tiến hành, cho nên đã xảy ra những cuộc khủng hoảng và các sự từ nhiệm vào các năm 1954-1958. Năm 1935, cùng với LOC (Ligne ouvrière chrétienne - Liên minh công nhân Kitô giáo) bắt đầu xuất hiện các phong trào gia đình, người lớn của Công Giáo Tiến Hành. Năm 1939 lại xuất hiện phong trào MPF (Mouvement Populaire des familles = Phong trào bình dân các gia đình), MLP (Mouvement de Libération du peuple = Phong trào giải phóng nhân dân), Phong trào MLO (Mouvement de Libération Ouvrière = Phong trào giải phóng công nhân), rồi năm 1950, Phong trào ACO (Action Catholique Ouvrière = Công Giáo Tiến Hành công nhân), những phong trào trên hướng về hoạt động trần thế. Từ năm 1948, đã xuất hiện các hình thức công giáo tiến hành tổng quát, đối lập với các Phong trào chuyên biệt hồi đầu): Các Phong trào tổng quát này nhấn mạnh về các công tác chung cho một họ đạo, hoặc một xứ sở: chống nghiện ngập, chống sách báo xấu, chống các phim xấu v.v... Hiện nay chỉ còn vài Phong trào hoạt động: Phong trào gia đình thôn quê (MFR, Mouvement familial rural), Phong trào MICI (Mouvement des Ingénieurs et chefs d’Industrie) v.v... ║ Action Française = Phong trào Hành động Pháp: tên gọi một phong trào chính trị Pháp, được cánh hữu công giáo ủng hộ. Câu truyện như sau: Hồi xảy ra vụ Dreyfus, nhóm Action Française được thành lập, tiếp theo là Liên minh Tổ Quốc Pháp, và sau đó là Liên minh Hành động Pháp có mục đích đả phá nền cộng hoà và tái lập nền quân chủ. Năm 1908, nhật báo Action Française ra đời, thay thế cho một tuần báo cùng tên. Từ tháng 9 năm 1926, qua nhiều lời tuyên bố và nhiều sắc lệnh, hàng Giáo phẩm đã lên án Phong trào này và cấm tờ báo này. Tuy nhiên, khi Đức Piô XII lên ngôi, các người chủ xướng phong trào này đã bày tỏ lòng vâng phục, nên các án phạt đối với phong trào đã được xoá bỏ (tháng 7 năm 1939). ║ Action Populaire = Trung tâm Hành động đại chúng: trung tâm trí thức do các cha Dòng Tên chủ trì nhắm thông tin và hành động trong lãnh vực xã hội. Hai cơ quan của trung tâm là Revue de l'action populaire (Tạp chí của Hành Động đại chúng) và Cahiers d'Action religieuse et sociale (Các tập san của Hành Động tôn giáo và xã hội).

¨ Interaction sociale = Sự tương tác động xã hội. Tất cả các thứ liên hệ xã hội, có những trao đổi giữa nhiều người hoặc nhiều nhóm, như: giao tiếp, cộng tác trong công việc làm ăn hoặc trong hoạt động chánh trị; sống chung, hôn nhân, cạnh tranh. Thường có tác động qua lại nhiều hơn giữa những thành viên của cùng một tầng lớp* xã hội, nhân đó sinh ra sự phân cách xã hội.

¨ Agir (La-tinh = Agere, thúc lên) = Hành động. Thi hành năng lực của mình. ║ Triết. Đối lập với “chịu”, hoặc với “làm” (sản xuất), chỉ hành động theo nghĩa tổng quát của một sự vật, hoặc của một người. ║ Theo Blondel, “agir” được dùng như danh từ và chỉ năng lực của một hữu thể, thí dụ năng lực thuần túy (l’agir pur) của Thiên Chúa. ║ Agere contra: Chống trả. Thuật ngữ La-tinh rút ra từ cuốn “Linh thao” của thánh Ignatiô Lôyôla, và có nghĩa là “hành động chống lại...”, dùng để chỉ sự chống trả mãnh liệt của ta, trong đời sống thiêng liêng, đối với những đam mê hỗn loạn; một cuộc đấu tranh can đảm và sáng suốt để thắng những khuynh hướng xấu ở trong ta. Được coi là đồng nghĩa với: cuộc chiến đấu* thiêng liêng, Hãm mình*, Từ bỏ*.

¨ Agilité = Tính linh hoạt. Một trong những đặc tính của thân xác hiển vinh, khiến cho thân xác di chuyển dễ dàng và vâng theo linh hồn trong mọi hành động —> Dotes

¨ Agibile (tiếng La-tinh) = Linh khả tác. Theo nghĩa chữ, “cái có thể được hành động, được làm”. Trong phạm vi luân lý, cái được coi là riêng biệt của hành vi nhân linh. Phân biệt với từ factibile* (từ La-tinh) chỉ lãnh vực những gì con người làm ra được.

¨ Agent (từ La-tinh agens) = Tác nhân. Triết. Cái hoặc người hành động, tác giả của hành động. Đồng nghĩa: Nguyên nhân tác thành. ║ Agent principal = tác nhân chính: tác giả chính của hành động; đối lập với agent instrumental, tác nhân công cụ, hành động nhờ và cho tác nhân chính. ║ Agent univoque = tác nhân đơn nghĩa, đơn loại. Tác nhân sinh ra những hiệu quả cùng hình thể như mình (thí dụ: con chó sinh ra con chó). ║ Agent équivoque ou analogue = tác nhân dị nghĩa hoặc đa loại. Tác nhân sinh ra hậu quả không cùng một giống với mình (thí dụ: khí trời sinh ra mốc meo, mặt trời sinh ra mùa màng). ║ Giáo luật. Agents auprès des Congrégations: Các phái viên cạnh các Thánh Bộ: Những thụ ủy được các vị Bản quyền* đặt bên cạnh Toà Thánh, để xử lý các công việc của giáo phận mình hoặc của riêng các Ngài. ║ Agents généraux du clergé = Các phái viên tổng quyền của hàng giáo sĩ: Từ thế kỷ 16 đến cuộc Cách Mạng Pháp, hai ủy viên thường trực của Hội đồng hàng giáo sĩ Pháp, được bầu lên với nhiệm kỳ 5 năm, và giữ vai trò trung gian giữa chính phủ và hàng giáo sĩ.

¨ Acting-out (Từ Anh ngữ: hành động phóng thể). Phân tâm học. Cử chỉ của bệnh nhân, một cách vô thức, coi một tình huống hoặc một người nào đó là tương đương với một tình huống hoặc một người khác, và “hành động” như thể đứng trước tình hình hoặc con người thật sự kia: khi đó hành động của đương sự đã vâng theo những thúc đẩy cảm tính do cuộc va chạm* tâm thần kết đọng lại, và tình huống hoặc con người hiện nay chỉ là dịp làm sống lại tình huống va chạm xưa.

¨ Abréaction = Sự tái hiện. Sự hồi cảm. Phân tâm học. Cử chỉ cho thấy những kích động* hoặc những tâm trạng* vẫn thường là vô thức*, hoặc bị dồn nén*, nay đột nhiên được bày tỏ và nêu rõ bản chất của sự xung đột tâm thần phát sinh ra chúng. ║ Có thể xuất hiện cách tự phát do diễn tiến vô thức của sinh hoạt tâm thần của đương sự, hoặc trong quá trình chữa bằng tâm lý trị liệu nhằm tìm ra và giải toả cuộc xung đột: khi đó, nó vừa có giá trị chẩn đoán, vừa có giá trị trị liệu, và sự bày tỏ các căng thẳng tâm thần như thế có thể giữ vai trò giải toả*. Nội dung xung động* căng thẳng và sự thiếu kiểm soát của đương sự có thể đặt ra những vấn đề luân lý cho việc giải tội và linh hướng trong thời gian chữa trị.

¨ Réactionnelle = Cử chỉ phản ứng. Tâm lý. Cử chỉ tự động và thường là vô thức của đương sự để phản ứng lại một tình trạng đặc biệt chấn thương và còn tồn tại sau khi nguyên nhân gây chấn thương không còn đó nữa; tự nó cử chỉ phản ứng không có tính bệnh lý, nhưng với sự kết đọng lại* của nó mới là cái bất bình thường. Đây là cái được gọi là bệnh thần kinh* (névrose), hoặc bệnh tâm thần phản ứng (Psychose réactionelle), là những loại thường dễ chữa trị. ║ Phân tâm học. Formation réactionelle = Sự hình thành phản ứng: Cơ cấu tự vệ được đương sự sử dụng cách vô thức chống lại một khuynh hướng rất mạnh, bằng cách để cho cô đọng lại trong mình những cử chỉ nghịch với khuynh hướng kia (thí dụ khuynh hướng thù ghét hoặc muốn diệt một người, sẽ được đả phá bằng một tình yêu chiếm đoạt và độc đoán đối với người đó). Đây là một quá trình vô thức và không do ý muốn, đôi khi có tính thần kinh bệnh, vậy không nên lẫn lộn với sự chiến đấu có ý thức và có chủ ý chống lại một khuynh hướng.

¨ Actuel = Hiện tại, hiện nay. Cái đang diễn ra lúc này: tình hình hiện tại. Cái có tính thời sự, được mọi người lưu ý: vấn đề thời sự. ║ Triết. Đối nghịch với năng thể, hoặc khả thể, cũng như hiện thể đối lập với năng thể. ║ Thần học luân lý. Cái hiện tại đối lập với cái vẫn có thói quen, cái khả thể. Dùng để chỉ ý muốn hoặc ý hướng hiện tại lúc người ta hành động (thí dụ: ý hướng hiện nay, đối lập với ý hướng khả thể). ║ Grâce actuelle = Hiện sủng: ân sủng Chúa ban khi ta hành động, đối lập với thường sủng, tức ơn thánh hoá. ║ Péché actuelle = tội mình làm, tội cá nhân, hiện tội: tội của mỗi người, đối lập với tội nguyên tổ.

¨ Actualité = Tính hiện thực, tính thời sự, tính hiện tại: tính chất của cái hiện tại, hoặc cái hiện có, hoặc (triết) cái hiện thể.

¨ Actualisation = Sự hiện thực hoá. Làm cho thành thực tại, làm cho trở nên hiện tại. ║ Triết Kinh viện. Quá trình từ năng thể qua hiện thể*.

¨ Actuation = Sự hiện thể hoá. Được xác định (thí dụ hiện thể hoá ý muốn bằng sự thiện).

¨ Actuer = Hiện thể hoá: hành vi nhờ đó ta xác định hoặc chuyển sang hiện thể điều còn là năng thể.

Agonie (Từ Hy-lạp agon = cuộc chiến đấu) = Cơn hấp hối. Cuộc chiến đấu cuối cùng của bản tính tự nhiên chống lại sự chết. ║ Nỗi xao xuyến, lo sợ mà Chúa Kitô đã trải qua trong vườn Cây Dầu khi gần đến cuộc khổ nạn (Lc 22, 43).

¨ Agonisants (prières des) = Kinh cầu cho người hấp hối. Các kinh dành để đọc bên cạnh những người sắp chết (có thể có sự tham dự của họ), để xin Chúa giúp sức cho họ trong cuộc chiến đấu sau cùng. Trong sách các Nghi thức, các kinh này ở mục “Nghi thức phú dâng linh hồn”, gồm có những kinh cầu, những lời nguyện, những lời kêu cầu và bài đọc về cuộc khổ nạn của Chúa theo Phúc Âm thánh Gioan, những thánh vịnh v.v...

¨ Anagogique (Sens) = Nghĩa hướng thượng, cánh chung của Kinh Thánh. Một trong những nghĩa thiêng liêng* của Kinh Thánh, từ cái ở đời này mà hướng tới cái đời sau (thí dụ: thành thánh Giêrusalem trên trời).

ADAM (Từ Do-thái nghĩa là người) = Ađam. Kinh Thánh dùng từ này để gọi tên tổ phụ thứ nhất của loài người, được Thiên Chúa sáng tạo giống hình ảnh Ngài (St 1-4). Thánh Phaolô coi ông là hình ảnh Chúa Kitô, và gọi Chúa Kitô là Ađam mới (Rm 5, 12 tt) ║ VTB.

¨ Adamites = Phái Ađam. Giáo phái của những thế kỷ đầu. Theo thánh Êpiphan, giáo phái này do một người tên là Ađam lập ra. Một số tác giả, như thánh Augustinô và thánh Gioan Đamascênô thì đồng hoá họ với nhóm “Carpocrate”* đã bị ông Clêmentê thành Alexandria đả phá: họ chủ trương bày tỏ tình trạng toàn hảo của mình bằng cách cử hành việc phụng tự và các bí tích hoàn toàn trần truồng. Hình như phong tục của họ rất đồi trụy. Tính gần gũi họ hàng của giáo phái này và của một số lạc giáo thế kỷ 12 (nhóm Cathares, nhóm Vaudois v.v...), hoặc thế kỷ 15-16, thật ra rất mơ hồ, chỉ dựa vào một thứ ngụy biện hơn là dựa vào sự thật lịch sử.

¨ Préadamites = Những người tiền Ađam. Những người đã sống trước Ađam, theo những học thuyết khác nhau ít nhiều phát xuất từ hệ thống thần học của Isaac de la Peyrère (thế kỷ 17).

Ad beneplacitum nostrum. Ad beneplacitum santae sedis —> Beneplacitum.

AD BESTIAS (từ La-tinh, ném cho thú vật) = Hình phạt ném cho thú dữ. Cực hình dành cho các thánh Tử đạo, bị kết án đẩy vào cho thú dữ giết tại các hí trường.

ADDAÐ et MARI (Saints) = Các thánh Ađai và Mari. Các vị thánh bình dân của xứ Mêsôpôtamia. Tục truyền rằng hai vị đã mang Phúc Âm đến cho xứ này hồi thế kỷ II. ║ Anaphore d’Addað et Mari: Kinh nguyện Thánh Thể Ađai và Mari. Kinh Thánh Thể cổ xưa của Phụng vụ Calcêđônia (thế kỷ III hoặc IV). Một thời gian lâu, người ta vẫn tin rằng Kinh Thánh Thể này không có phần tường thuật việc lập phép Thánh Thể, nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy phần tưởng niệm của Kinh nguyện Thánh Thể này xem ra có bao gồm phần tường thuật đó. ║ Liturgie d’Addað et Mari = Phụng vụ Ađai và Mari, Phụng vụ của nhóm Nestôriô và nhóm Calcêđônia hiệp nhất với Rôma.

ADDUCTION = Sự nội chuyển. Tên một học thuyết do Bellarminô đề ra và được nhiều người tiếp nối. Theo học thuyết này, những lời thánh hiến có hiệu quả dẫn đưa thân thể Chúa Kitô đến dưới hình bánh và hình rượu, không theo thể thức một sự di chuyển nơi chốn, nhưng là một sự chuyển động có tính ẩn dụ để nói lên một sự hiện diện mới.

Adéquat, Adéquation —> Équité.

AD EXTRA, AD INTRA = Hướng ngoại, hướng nội. Thuật ngữ La-tinh để chỉ cái đích của một sự tiến tới*. Trong hành động hướng ngoại*, tức hành động hướng tới một vật chất bên ngoài, cái đích phát sinh nằm ở ngoài tác nhân. Khi đó có procession ad extra (quá trình hướng ngoại). Còn trong hành động nội tại*, cái đích phát sinh, nếu có, sẽ ở lại bên trong tác nhân cũng như chính hành động: khi đó có procession ad intra (quá trình hướng nội) (Sum theol. I, 27, 1). ║ Nơi Thiên Chúa, những quá trình hướng nội của Ngôi Lời và Thần Khí tạo nên sự sống thân mật của Chúa Ba Ngôi. Qúa trình hướng ngoại là hành vi Thiên Chúa sáng tạo vũ trụ vạn vật.

AD GENTES = Sắc lệnh Ad Gentes ("Đến với muôn dân"). Sắc lệnh của Công đồng Vaticanô II (7-12-1965) về hoạt động thừa sai của Giáo Hội, vì Giáo Hội được “Thiên Chúa sai đến với các dân ngoại để trở thành bí tích phổ quát của ơn cứu độ”. Bản văn của sắc lệnh định nghĩa Giáo Hội có bản chất thừa sai và khẳng định sự cần thiết của công cuộc truyền giáo dưới sự thúc đẩy của các sứ mạng thần linh. Bản văn cũng khẳng định đặc tính cánh chung* của việc truyền giáo, kể ra những việc phải làm, những mục tiêu và những phương tiện để đạt tới.

ADHÉRENCE = Sự tùng phục. Một từ thường được Bérulle dùng đề nói lên sự một linh hồn mở rộng lòng ra để đón nhận sự hiện diện và hành động của Chúa ở trong ta, tha thiết gắn bó với sự hiện diện và hành động này, và nhân đó chấp nhận hoàn toàn lệ thuộc vào Thiên Chúa và vào Ngôi Lời Nhập thể trong các mầu nhiệm của Ngài và được Ngài thông ban cho các nhân đức và các tâm trạng.

¨ Adhésion (tiếng La-tinh adhesio = dính vào) = Sự gia nhập. Hành vi của một người hoàn toàn hiến thân cho một chính nghĩa, một tổ chức, một đảng phái. ║ Thần học. Adhésion de la foi = Sự đón nhận đức tin: hành vi trọn vẹn của đức tin, bao gồm sự ưng thuận của ý chí khiến ta tin vì lòng yêu mến Chân Lý tối cao, và sự tán đồng của trí tuệ phú thác mình cho Chân Lý được đề ra cho con người qua Lời bất khả ngộ*.

¨ Inhérence (tiếng La-tinh inherentia = gắn chặt với) = Sự gắn liền. Đặc điểm của một sự vật luôn gắn liền với một sự vật khác. ║ Triết. Cách thức hiện hữu của các tùy thể* đối với bản thể*, hoặc của một thực tại luôn tùy thuộc vào sự hiện hữu của một thực tại khác.

ADIAPHORITES = Nhóm adiaphora, tức các sự dửng dưng. Dưới sự thúc đẩy của ông hoàng Maurice de Saxe, bất mãn với sắc lệnh Interim d'Augsbourg do hoàng đế Charles-Quint ban hành năm 1548, Melanchton đã thảo ra bản Interum de Leipzig để chứng minh rằng một số công thức Phụng vụ và các tục lệ, thậm chí một số hành vi như phép Thêm sức, phép Xức dầu bệnh nhân, cũng như việc tôn kính các thánh, có thể được tuân thủ hoặc bị bỏ qua mà không vi phạm các lời dạy của Kinh Thánh. Học thuyết bị chống đối mạnh mẽ này được bảo vệ hồi thế kỷ 16 bởi nhóm Adiaphorites. ║ Đến thế kỷ 17, từ này lại được dùng để chỉ những người Thệ phản chính thống là những người coi một số hành vi như khiêu vũ, bài bạc, kịch nghệ là những adiaphora, nghĩa là không can hệ đến ơn cứu rỗi trong khi chúng bị nhóm Duy đạo đức* lên án.

Ad intra —> Ad extra.

A divinis —> Dieu.

Adjuration —> Jus.

AD LIMINA APOSTOLORUM (Tiếng La-tinh có nghĩa là “tới ngưỡng cửa (các vương cung thánh đường) của các Tông Đồ (Phêrô và Phaolô)” = Sự triều yết Đức Giáo Hoàng theo định kỳ. ║ Visite ad limina = Viếng mộ hai thánh tông đồ Phêrô và Phaolô: hành trình đến Rôma mà các Giám mục buộc phải thực hiện theo định kỳ để tường trình cho Toà Thánh về tình hình giáo phận mình. Định kỳ này là 5 năm một lần cho các Giám mục châu Âu, và ít là 10 năm một lần cho các Giám mục khác.

Ad majorem Dei gloriam —> Gloire.

AD METALLA (tiếng La-tinh: sai đi làm hầm mỏ) = Án khổ sai (đào hầm mỏ). Thuật ngữ nói về các tín hữu Kitô bị lên án “đi làm hầm mỏ”, nghĩa là bị khổ sai nơi các hầm mỏ của đế quốc La-mã, với những điều kiện khai thác vô cùng khắc nghiệt. Các kitô hữu này thường được coi là những vị tử đạo thực sự, mặc dù có khi không bị chết nơi hầm mỏ.

Administrateur —> Ministre.

Admiration —> Miracle.

ADON de Vienne (saint) = Thánh Adon de Vienne. Giám mục thành Vienna (quãng 800-875), tác giả một cuốn Niên sử toàn cầu, từ lúc tạo thành vũ trụ đến năm 869, và là tác giả một cuốn “Tử đạo danh lục” (tức Sổ bộ các thánh), được ông giới thiệu là cuốn Sổ bộ các thánh Giáo Hoàng rất cổ xưa, nhưng thật ra chỉ là một tập sưu tầm không có giá trị khoa học: Adon đã đưa vào cuốn sách này những vị chưa bao giờ được tôn kính trước thời ông, và ông đã thay đổi những niên đại truyền thống. Điều chẳng may là cuốn “Tử đạo danh lục” này lại là ông tổ của cuốn Tử đạo danh lục Rôma.

ADONAÐ = Đức Chúa. Danh hiệu người Do-thái dành cho Thiên Chúa và có nghĩa là Đức Chúa tối cao, Chúa Tể trên hết (tiếng La-tinh: Dominus; so sánh với lời kêu cầu Kyrie tiếng Hy-lạp).

ADOPTION = Sự nhận dưỡng tử. Kinh Thánh. Hành vi của Thiên Chúa ban cho Israel một quy chế đặc quyền giữa các dân tộc trên trái đất này, cùng với một sứ mạng liên quan đến ơn cứu độ sắp đến (Rm 9, 4); cũng là hành vi của Thiên Chúa dùng đức tin (Ga 1, 12; Gl 3, 26) và phép Rửa tội (Ga 3, 3-5) ban cho các kitô hữu quyền được tham dự vào sự sống của Con Thiên Chúa do bản tính (Gl 4, 5-6) và được quyền thừa hưởng sự sống vĩnh cửu (Gl 4, 7). ║ Giáo luật. Khế ước pháp lý, nhờ đó người ta nhận làm con mình một người con của gia đình khác. ║ Empêchement d’adoption = Sự ngăn trở về dưỡng hệ: cản trở hôn nhân, nơi nào dân luật cấm kết hôn giữa người nhận nuôi và người được nhận làm con, thì Giáo luật cũng cấm và coi đó là cản trở pháp lý, gọi là ngăn trở về dưỡng tử. Nếu Dân luật coi cản trở này là vô hiệu hoặc bị ngăn cấm thì Giáo luật cũng coi là bị ngăn cấm và vô hiệu.

¨ Adoptive (Filiation) = Ơn được nhận làm con Thiên Chúa. Tình trạng của tạo vật được ân sủng nâng lên tới chỗ được gọi là con Thiên Chúa và thật sự là con Thiên Chúa (1 Ga 3, 1) nhờ hồng ân Chúa Thánh Thần, vì Ngài là Thần Khí của nghĩa tử (Rm 8, 15) và ban cho ta được thông phần bản tính Thiên Chúa (2 Pr 1, 4) bằng cách đồng hoá ta với Con Một của Thiên Chúa (Rm 8, 29). ║ —> Régénération. Naissance (Nouvelle).

¨ Adoptianisme = Thuyết dưỡng tử. Tà thuyết Tây-ban-nha thế kỷ 8, tuy vẫn chủ trương Ngôi vị duy nhất nơi Ngôi Lời nhập thể, thuyết này phân biệt nơi Ngài một bản tính loài người được Chúa Cha nhận làm dưỡng tử, và sự làm con theo bản tính Thiên Chúa của Ngài. Elipand, Giám mục thành Tolède, là nhà thần học của nhóm này. Tà thuyết này bị lên án năm 794 tại Công đồng Francfort, tái xuất hiện vào thế kỷ 12 và lại bị lên án năm 1170 và 1177.

¨ Adoptianistes = Phái theo thuyết dưỡng tử. Những người rối đạo các thế kỷ đầu, phủ nhận thiên tính của Chúa Kitô, cho rằng Ngài chỉ là dưỡng tử của Thiên Chúa. Những đại diện chính của tà thuyết này là: Théodote l’Ancien (thế kỷ II), Théodote le Banquier và Artémas (thế kỷ III) và nhất là Paul de Samosate, bị lên án năm 268 tại Công đồng Antiôkia.

Adoration —> Oraison.

ADOUBEMENT = Nghi thức phong Hiệp sĩ. Thời Trung cổ, nghi thức trao kiếm cho hiệp sĩ. Nghi thức này thường gồm một buổi canh thức cầu nguyện làm phép các vũ khí, một bài giảng về các bổn phận của người hiệp sĩ, và trao trang phục cho cậu thanh niên muốn trở thành hiệp sĩ.

Ad pacem —> Pax.

ADULATION = Xu nịnh. Tội phạm đến đức công bằng, do khen ngợi ai cách thái quá hoặc cách giả dối, vì sợ hoặc vì tư lợi. Sự xu nịnh xấu hơn sự nịnh hót vì có thêm vẻ hèn hạ.

ADULTE = Khôn lớn, trưởng thành. Giáo luật. Đối với việc lãnh nhận phép Rửa tội, thì được coi như người khôn lớn, kẻ đã biết sử dụng trí khôn, theo luật là đủ bảy tuổi trọn.

Adultère —> Altération.

Adventistes —> Avent.

ADVERSUS HAERESES = Tác phẩm “Chống các tà thuyết”. Cũng gọi là “Révélation et réfutation de la fausse Gnose” (Phát hiện và phi bác thuyết trực tri sai lầm). Tác phẩm chính của thánh Irênê, Giám mục thành Lyon: ngài trình bày và phi bác hệ thống thuyết trực tri của thế kỷ II, và để làm việc này, ngài triển khai nguyên lý của giáo lý các Tông Đồ, được truyền lại qua Thánh Truyền* “duy nhất và đồng nhất” của Giáo Hội.

Advertance —> Version.

Ad vitanda scandala —> Scandale.

Advocatio ecclesiae —> Voix.

AELRED de Rievaulx = Chân phước Aelred de Rievaulx. Tu sĩ Xitô người Anh, 20 năm làm viện phụ Rievaulx, qua đời năm 1167, một khuôn mặt tinh thần rất dễ mến. “Tiến sĩ đan tu”, ngài đã để lại nhiều kiệt tác về “Tình bạn thiêng liêng” và về “Sự đào tạo các ẩn sĩ”. Ngài trình bày những thử thách của đời sống đan tu với sự từng trải bình thản của ngài. Ngài nói về Chúa Giêsu một cách lôi cuốn và với nhiều tâm tình ( “Khi Chúa Giêsu lên 12 tuổi” ) và ngài nhấn mạnh về các mầu nhiệm của cuộc đời Chúa Giêsu.

Aevum —> Éon.

AFFABILITÉ (gốc La-tinh ad-fari: nói với) = Sự hoà nhã. Cách ăn nói, tiếp đón và lắng nghe người khác cách dịu dàng và tử tế. ║ Một nhân đức phụ thuộc đức công bằng, điều hành các hành vi và nhất là lời nói của người ta khi giao tiếp với nhau, để mỗi người đối xử với nhau cách xứng hợp.

Affaires —> Fait.

AFFECTION = Cảm tính, trìu mến, cảm thọ. Hành động gây nên cảm xúc hoặc tình trạng do hành động đó tạo ra. ║Tâm lý. Tình trạng cảm xúc gây nên do một người hoặc một sự thiện, có mang lại vui thú hoặc đau khổ. Cũng được dùng trong danh từ thần học để chỉ về ý chí; đôi khi để phân biệt với sự cảm thọ theo cảm giác, người ta gọi cảm thọ tinh thần ấy của ý chí (sự hướng chiều của tâm trí) là affect: tâm trạng, bất cứ đó là hướng chiều nào. ║ Nói rộng hơn, từ này được dùng để chỉ người đã là nguyên nhân gây cảm xúc, nghĩa là người mà sự cảm xúc hướng tới (Thí dụ: nghĩ đến những mối gây cảm xúc cho mình). ║ Y khoa. Tình trạng thân thể hoặc một phần thân thể bị thương tổn. ║ Triết. Cái biến đổi, hoặc xác định một bản thể. ║ Tu đức. Những chuyển động của trái tim và của ý chí phát sinh do những suy xét của trí tuệ và của trí tưởng tượng trong khi nguyện ngắm, suy niệm. Khi thành phần các suy xét giảm đi và thành phần các cảm kích tăng lên, thì sự nguyện ngắm sẽ từ tình trạng suy niệm trở thành nguyện ngắm tâm tình. Nhưng các cảm kích cũng có thể phát sinh bên ngoài việc nguyện ngắm đúng nghĩa, chẳng hạn do ngắm cảnh thiên nhiên mà tâm hồn được nâng lên với Chúa, hoặc do một biến cố may lành hay là một thử thách bất ngờ.

¨ Affectif = Có tính cảm thụ. Liên quan đến các tình trạng vui thú hoặc đau khổ (cảm giác tính), liên quan đến vui buồn (khuynh hướng của thiêng liêng).

¨ Affectivité = Tính cảm thụ Tính dễ bị cảm kích. Toàn bộ những hiện tượng của lãnh vực cảm thọ.

¨ Affecter (do từ La-tinh afficere: chi phối, hoặc do từ La-tinh affectare: giả bộ) = Chi phối, giả vờ, cắt đặt. Cắt đặt ai hoặc cái gì vào một địa vị, một vai trò. Thí dụ: đặt ai vào một chức vụ. ║ Tác động đến tình trạng tâm thần. Thí dụ: Sự thử thách này đã chi phối, đã kích động anh ta. ║ Khoe khoang, giả bộ. Thí dụ: Đó là một sự dốt nát giả bộ. ║ Triết. Cái sửa đổi, cái được thêm vào, cái nói lên tính chất. Thí dụ: Hành động chi phối chủ thể của chuyển động.

¨ Affectation = Sự cắt đặt, sự giả vờ: sử dụng một sự vật hoặc một người vào một việc hoặc một chức vụ. ║ Sự thiếu tự nhiên, làm bộ.

¨ Affect (tương đương với tiếng Đức: Affekt) = Tâm trạng, cảm xúc. Tâm lý. Tình trạng xúc động sơ đẳng trong đó các xúc động thể hiện những phản ứng đối với một hoàn cảnh nào đó. ║ Phân tâm. Tích lũy cảm kích có cường độ mạnh, gắn liền với một tình huống cảm xúc gây chấn thương; do ức chế, nó bị tách rời khỏi biểu tượng của nó trong tâm trí, nhưng nó vẫn tìm cách thoát ra và biểu lộ, và nó có thể được gắn liền với một biểu tượng khác với biểu tượng nguyên thủy của nó.

Affiliation —> Fils.

Affinité —> Fin.

AFFIRMATION = Sự khẳng định Hành động của trí tuệ kết hợp một vị ngữ với một chủ ngữ. Đối nghịch với phủ định* là hành vi phân chia hoặc tách rời một thuộc từ ra khỏi chủ từ. ║ —> Jugement ║ Mệnh đề được gọi là mệnh đề khẳng định hoặc phủ định tùy theo vị ngữ được nói về, hoặc không được nói về chủ ngữ.

AFFRANCHI = Người nô lệ được giải phóng. Một người nô lệ đã trở thành người tự do. Để cho thấy trong Chúa Kitô không còn sự khác biệt nào giữa người tự do và người nô lệ, thánh Phaolô tuyên bố rằng, nhờ phép Rửa tội, người nô lệ Kitô-hữu đã trở thành người được Chúa giải phóng (1 Cr 7, 22).

AFFRONTEMENT CHRÉTIEN = Tác phẩm “Kitô hữu đối diện với thế giới”. Nhan đề một cuốn sách của Emmanuel Mounier, xuất bản năm 1945, và đã trở thành câu nói được hoan nghênh. Nó nói lên ý chí của người kitô hữu muốn gặp gỡ, đối đầu với những giá trị và những lực lượng ngoài Kitô-giáo trên thế giới, hoặc để đồng hoá chúng, hoặc để đối diện với chúng.

AFFUSION (bởi tiếng La-tinh affundo = đổ trên) = Sự đổ nước để rửa tội. Sự đổ nước trên đầu người mình rửa tội cho. Có 3 cách ban phép Rửa tội thông dụng trong Giáo Hội: dìm xuống nước*, đổ nước, và rảy nước* (rửa tội cho những người cùi và những người bị dịch tể). Sự đổ nước trên đầu đã được dự trù trong sách Didachè* đối với trường hợp không đủ nước để thực hiện việc dìm xuống nước.

¨ Effusion —> Grâce.

A fortiori —> Force.

AGAPÈ = Bác ái. Một từ Hy-lạp dùng trong bộ Tân Ước để chỉ tình yêu của Chúa đối với loài người, sau đó được dùng để chỉ tình yêu huynh đệ giữa con người với nhau, xét như đó là một hồng ân Thiên Chúa. Ngày nay, một số nhà thần học sử dụng từ agapè (bác ái) để đối lập với từ érôs (ái tình), xét như bác ái là hiến thân, còn ái tình là đam mê của bản thân, cho nên érôs là tình yêu ngoại giáo.

¨ Agapes = Bữa ăn huynh đệ. Bữa ăn huynh đệ của các kitô hữu đầu tiên, không nhất thiết phải bao gồm việc cử hành Thánh Thể.

¨ Agapètes = Các trinh nữ thân ái. (Tiếng Hy-lạp có nghĩa là những phụ nữ được quý yêu). Tên gọi các trinh nữ thánh hiến mà người La-tinh gọi giễu là “Virgines subintroduct„” (các trinh nữ được đưa lén vào). Trong mấy thế kỷ đầu của Giáo Hội, một số trinh nữ nghĩ rằng mình có thể sống cuộc đời thánh hiến bằng cách sống chung với những người nam bảo trợ của mình, các giáo sĩ và cả các Giám mục nữa. Hình như Tertulianô là người duy nhất đã cho phép duy trì tục lệ “các hiền thê thiêng liêng” này, một tục lệ có vẻ hàm hồ và nguy hiểm. Tuy nhiên sự lạm dụng này mãi sau này mới biến mất, bởi vì vào cuối thế kỷ IV, thánh Gioan Kim Khẩu vẫn tố cáo tục lệ ấy.

AGAR = Aga. Nữ nô lệ người Ai-cập của bà Sara. Abraham đã có với Aga một con trai, Ismael, tổ phụ của các người Ả-rập. (St 16; 21, 18 tt). Thánh Phaolô coi Aga là biểu tượng của Giao Ước cũ (Gl 4, 21-31)

AGATHANGE = Agathange. Tên gọi (Có thể là biểu tượng) của tác giả một cuốn lịch sử nguồn gốc Kitô-giáo của xứ Armênia, được viết khoảng năm 450 và có nhan đề là “Lịch sử về vua Terdat, Về Grigor Loussavoritch và về sự trở lại của dân Armênia”.

AGDE = Agde. Tên một thành phố miền Languedoc, nơi có Toà Giám mục đã diễn ra một Công đồng với 34 Giám mục năm 506, dưới quyền chủ toạ của thánh Césaire d’Arles. Công đồng này đã công bố 47 điều luật trong đó có nêu rõ nguyên tắc về bậc sống độc thân của các giáo sĩ (các điều 1, 9, 10, 11, 28).

Âge —> Éon.

Agenouillement —> Genou.

Agent, Agere contra —> Acte.

AGGÉE = Tiên tri Khác-gai. Cùng với Zacaria, ông là vị tiên tri đã khích lệ những người Do-thái từ Babylon trở về hãy xây dựng lại Đền Thờ Giêrusalem (520-515). Sách Khác-gai kể lại những nét chính về hành động của ông và ghi lại 5 lời sấm của ông phát biểu năm 520. Ông là vị thứ mười trong “các tiên tri nhỏ” của Cựu Ước.

AGGRAVE = Sự gia trọng. Trong nước Pháp xưa, từ này chỉ một sự gia trọng của vạ tuyệt thông đánh vào những tội phạm không hối cải. Sự gia trọng của Pháp hồi đó trên thực tế tương đương với vạ tuyệt thông*.

¨ Réaggrave = Tái gia trọng. Gia tăng hoặc tăng thêm tính khắc nghiệt cho sự gia trọng. Sự tái gia trọng được thông tri cho những kẻ cố chấp* không hối cải, bởi viên thẩm phán của Giáo Hội, theo nhiều cách khác nhau, tùy theo tục lệ các địa phương. Đặc điểm của nó là khai trừ họ ra khỏi các quan hệ xã hội.

¨ Aggravante (circonstance) = Hoàn cảnh làm cho tội nặng thêm. Yếu tố không thuộc về bản chất của tội phạm, nhưng làm cho lỗi phạm nặng hơn. Nó có thể liên quan đến người phạm tội, đối tượng của tội hoặc các điều kiện của tội. ║ —> Circonstance.

AGGREDI (Tiếng La-tinh có nghĩa là tấn công) = Tấn công. Một trong hai hành vi (được coi là thành phần tất yếu) của nhân đức dũng cảm*, hành vi kia là chống đỡ (sustinere*). Qua hành vi này, đức dũng cảm đưa sự táo bạo trở lại đúng mực của nó.

¨ Agressivité = Tính hung hăng, hiếu chiến. Tâm lý. Tập tính gây nên bởi một sự đối nghịch đã tước đoạt mất sự thoả mãn một ước ao hoặc một nhu cầu. ║ Phân tâm. Chống lại dục tính hoặc nhục dục* bị tước đoạt, đây là những kích động* tiếp tục khẳng định bản thân cách xây dựng hoặc cách phá hoại. ║ Đối nghịch với những mãnh lực tích cực của sự sống (bản năng* sinh tồn, theo giai đoạn cuối của học thuyết Freud), đây là bản năng cơ bản của sự thù nghịch và hủy hoại (bản năng của sự chết). ║ Luân lý. Xu hướng muốn bạo hành cách bất công đối với tha nhân. Tội nghịch với đức công bằng và đức ái.

Agibile, agilité —> Acte.

Agios —> Hagios.

Agir —> Acte.

AGNAT = Họ nội. Từ để chỉ những người có họ với nhau về bên cha. Từ này được các nhà Giáo luật sử dụng trước khi có bộ Giáo luật.

¨ Agnation = Họ hàng bên nội: có họ về bên cha.

¨ Cognation = Liên hệ họ hàng. Giáo luật. 1. Cognation charnelle: có họ máu. Theo nghĩa rộng, đó là họ hàng do cùng máu mủ. Theo nghĩa hẹp (đối lập với agnation): cùng máu mủ về phía người mẹ. ║ 2. Cognation légale: Họ pháp lý: do sự nhận làm dưỡng tử hợp pháp. Có thể là cản trở hôn phối. ║ 3. Cognation spirituelle: Họ thiêng liêng, do phép Rửa tội, giữa người lãnh nhận bí tích này và cha mẹ đỡ đầu. Tạo thành một ngăn trở tiêu hôn (theo giáo luật 1983 thì ngăn trở này không còn nữa).

¨ Cognat = Người có họ hàng. Người có liên hệ họ máu hoặc họ hàng với người nào đó.

AGNEAU = Con Chiên. Một từ của Kinh Thánh nhiều lần được Tân Ước và Phụng vụ dùng để chỉ Chúa Kitô, theo hai viễn ảnh khác nhau. Một đàng, Chúa Kitô là Chiên Thiên Chúa, Đấng xoá tội trần gian (Ga 1, 29 và 36 qui chiếu về Gr 11, 19 và Is 53, 7): Chúa Kitô gánh lấy tội lỗi của mọi người. Đàng khác, Chúa Kitô là Con Chiên đích thực của lễ Vượt Qua (1 Pr 1, 19; Kinh Tiền tụng Phục sinh) mà con chiên được người Do-thái sát tế trong cuộc xuất hành là hình bóng báo trước (Xh 12, 1-14): Ngài cứu chuộc mọi người bằng giá máu của Ngài. ║ Agnus Dei = Kinh Lạy Chiên Thiên Chúa : Thánh ca Phụng vụ trong Thánh Lễ, kèm theo việc bẻ bánh thánh*, nhưng cũng để chuẩn bị sự hiệp lễ của cộng đoàn. Được đưa vào Phụng vụ Rôma bởi Đức Giáo Hoàng Sergiô I (687-701). ║ Tên gọi những tấm huy chương nhỏ bằng sáp ong trắng, mang hình Con Chiên Vượt Qua, và theo nguyên tắc đã được Đức Giáo Hoàng làm phép. Trong một số nhà thờ, người ta đặt các tấm huy chương này trên bàn thờ, ngày thứ bảy Phục Sinh. ║ Phụng vụ Bizantin. Phần chính, có hình vuông, được cắt lấy từ tấm bánh có men (prosphore* ), và có mang hình ảnh Chiên Thiên Chúa. Một trong những mảnh của nó được bỏ chìm vào trong chén thánh. ║ Agneau Mystique = Ảnh Chiên huyền nhiệm: một đề tài ảnh tượng với hình một con chiên mang cây thập giá, biểu tượng của lễ cứu độ và hy tế Thánh Thể của Chúa Kitô. ║ VTB.

Agnoètes, agnoétisme, agnosticisme —> Gnose.

Agnus Dei —> Agneau.

AGOBARD = Agobard. Sinh tại Tây ban Nha năm 779, làm Tổng Giám mục Lyon năm 816, chết năm 840. Đối thủ của thuyết dưỡng tử, và đã để lại một khảo luận chống Félix d’Urgel, nhiều tập sách nhỏ về sự dị đoan và thờ lạy các ảnh tượng, năm khảo luận lịch sử về sự truất phế vua Louis le Débonnaire và ba khảo luận Phụng vụ để biện hộ cho bộ Kinh tiền xướng (antiphonaire) của ông tại Lyon, chống lại những sự công kích của Amalaire de Metz.

Agonie, agonisant —> Acte.

AGRAPHA (từ Hy-lạp nghĩa là: “những sự không được viết ra") = Ngoại thư Agrapha. Đó là những lời được cho là của Chúa Giêsu, nhưng không được ghi chép lại trong Phúc Âm của Kinh Thánh. Người ta gặp thấy các lời đó, hoặc nơi các sách khác của bộ Tân Ước, hoặc nơi các văn thư Kitô-giáo mấy thế kỷ đầu.

Agréable —> Grâce.

AGREDA (Marie d’) = Marie d’Agreda. Nữ tu dòng bà thánh Clara, người Tây ban Nha (1602-1665), viện mẫu lâu năm của Đan viện Agrêđa, gần Bourgos. Bà đã trao đổi thư từ với vua Philippê IV trong 22 năm (đã xuất bản). Tác phẩm chính của bà, cuốn “Mystique cité de Dieu” (Đô thị huyền nhiệm của Thiên Chúa ) đã gây nên nhiều tranh luận gay gắt: những sự kiện sai lầm bà kể lại làm người ta nghi ngờ ít là một phần các điều bà được mặc khải, nhưng không làm giảm uy tín về sự thánh thiện của bà.

AGRÉGAT = Nhóm người. Một số đông nhiều người, ở cạnh nhau về thể lý, nhưng không có giao tiếp gì với nhau. Trong một loại*, người ta không hiện diện với nhau cả về thể lý; còn trong một nhóm*, không những có hiện diện thể lý với nhau, mà còn có những quan hệ xã hội lâu dài. Một đội bóng đá là một nhóm; đám đông dự cuộc đá bóng thì là một tập hợp, những người ham mê đá bóng trong một nước là một loại người.

¨ Agrégation = Sự kết nạp. Hành vi của một số hiệp hội đạo đức, được ơn chuẩn của Toà Thánh cho phép nhận vào đoàn thể mình những hiệp hội khác để họ cũng được hưởng các đặc ân, các ân xá và những lợi ích thiêng liêng khác như mình. ║ Dưới Chế độ cũ (từ thế kỷ XV đến Cách Mạng 1789), sự nhận một linh mục vào cộng đoàn các linh mục triều. ║ Agrégation d'un tiers-ordre —> Affiliation.

¨ Congrégation (tiếng La-tinh congregare = hội lại) = Hội đoàn. Congrégation religieuse = Hội dòng: một tu hội, trong đó người ta có lời khấn đơn, khấn tạm hoặc khấn trọn đời. ║ Giáo luật. Congrégation cléricale = Hội dòng giáo sĩ: tu hội với đa số các thành viên là giáo sĩ, linh mục. ║ Congrégation laðque = Hội dòng giáo dân: tu hội mà đa số các thành viên không là linh mục. ║ Congrégation monastique = Liên đan viện: liên hiệp nhiều đan viện tự trị dưới cùng một vị Bề trên. ║ Congrégation pieuse = Hội đạo đức: hiệp hội các tín hữu, có mục đích đạo đức hoặc bác ái. ║ Congrégation Rômaine = Thánh Bộ Rôma: tên gọi dành cho một số bộ của giáo triều Rôma*, giúp Đức Giáo Hoàng trong việc cai quản Giáo Hội toàn cầu. Được gọi như thế vì đứng đầu các bộ này là một số các Hồng y, và các vị này phải “hội họp” theo định kỳ để xem xét các vấn đề liên quan đến bộ của mình. ║ La Congrégation = Hội đạo đức “La Congrégation”: một hiệp hội đạo đức được thành lập, hoặc được cải tổ bởi các linh mục Dòng Tên hồi đầu thế kỷ XIX, có ảnh hưởng ở thời Trung Hưng, nhất là dưới triều vua Charles X. Bị tố giác bởi Montlosier năm 1826 trong một bài châm biếm dữ dội nhưng thiếu khách quan, tổ chức này vẫn mang tiếng (không đích đáng lắm) là một hội kín có tính chính trị tôn giáo.

¨ Congrégationalisme = Thuyết Duy tập đoàn. Một trong những hình thức cơ bản của việc tổ chức Giáo Hội trên hoàn cầu. Khác với thuyết Thượng tôn* hoặc Thượng tôn linh mục*, thuyết này chủ trương rằng cộng đoàn địa phương các tín hữu là uy quyền tối cao trong Giáo Hội dưới Chúa Kitô. ║ Đây là hình thức tổ chức của các nhóm Duy Thánh tẩy (Baptistes*), Duy tập đoàn, nhóm Quakers* và nhóm các môn đệ Chúa Kitô*.

¨ Congrégationalistes = Phái Duy tập đoàn. Cách riêng từ này chỉ những người Thanh giáo* tại Anh quốc, họ cố đem thuyết Duy tập đoàn vào Giáo Hội Anh quốc; những người đầu tiên trong nhóm này đã di cư sang Châu Mỹ năm 1620. ║ Ngày nay, con số những người theo phái Duy tập đoàn khoảng 4.000.000 người, họp thành nhiều liên hiệp và theo định kỳ lại nhóm hội nghị toàn quốc hoặc toàn cầu. Liên hiệp quan trọng nhất của họ là “Hội thánh Chúa Kitô” tại Hoa-kỳ.

Agressivité —> Aggredi.

AGRYPNIE (từ Hy-lạp có nghĩa là không ngủ) = Lễ canh thức cầu nguyện. Bên Đông phương, lễ nghi cử hành trong đêm áp ngày lễ.

AHIMSA (chữ Phạn: bất bạo động) = Luật cấm sát sinh. Từ chối phạm đến sự sống của tất cả các sinh vật, một nét chung cho các tôn giáo Ấn-độ từ thế kỷ VI trước C.N. Sự cấm sát sinh này không những để tránh sát hại cha mẹ hoặc bà con đã tái đầu thai* nơi các sinh vật đó, mà còn do sự xác tín rằng: ai sát sinh sẽ bị luân hồi*.

AHRIMAN (tiếng Iran cổ, có nghĩa là Tà thần) = Ác thần Ahriman. Vị thần mà bộ sách Gatha* coi là nguyên nhân tất cả những gì xấu xa trong vũ trụ. Vị thần này đấu tranh với Thiện thần (Spenta Manyu), hoặc Thánh-thần (l’Esprit-Saint*) cho đến tận thế. Trong bộ sách Avesta* mới nhất và các sách bằng tiếngpehlvi (một ngôn ngữ của Iran), Ahriman được đặt đối nghịch trực diện với Ormazd, như thế càng nêu rõ tính nhị nguyên của tôn giáo Mazda*.

AHURA MAZDA (Đức Chúa khôn ngoan) = Chúa tể Ahura. Tên gọi vị thần tối cao trong bộ sách gatha* và trong các bi ký thời Achéménides. ║ —> Ahriman. Mazdéisme. Gathas.

¨ Ormazd ou Ormuzd = Thần Ormazd. Một hình thức của Ahura Mazda, vị thần tối cao của tôn giáo Mazda.

¨ Mazdéisme = Đạo Mazda. Tôn giáo có ưu thế tại Batư (Persia), từ thời đại Achéménide cho tới khi Hồi giáo tràn vào, và đặt Ahura Mazda làm đầu các vị thần. Có thể trước Zoroastre* đã có một hình thức nào đó của tôn giáo Mazda. Đến thời đại Sassanide, đạo Mazda trở thành quốc giáo, đã phải chống lại một phong trào muốn thay thế thần Ormazd bằng thần Zurvan, đứng đầu các thần. ║ Zoroastre, Ahura Mazda, Zervanisme.

AIGLE = Chim phượng hoàng. Điển hình của mãnh lực, sự lanh lẹ, sự ân cần. Đôi khi Kinh Thánh dùng làm biểu tượng của các hữu thể trên trời và của Thiên Chúa nữa. ║ Theo nghệ thuật ảnh tượng Kitô-giáo, chim phụng là hình ảnh thánh Gioan, tác giả Phúc Âm. ║ Phụng vụ: Giá đặt cuốn sách hát lớn cho ca đoàn, có hình chim phượng xoè đôi cánh.

AILE = Cánh. Biểu tượng Kinh Thánh về sự bảo vệ của Thiên Chúa. ║ Trong các thị kiến của các tiên tri và trong nghệ thuật ảnh tượng, đó là những thuộc tính của các thiên thần, đôi khi được gán cho các loài vật và cả cho con người nữa.

Aýné —> Natale.

AIX-LA-CHAPELLE = Aix-la-Chapelle. Thủ đô của triều đại Carôlô, nơi đã diễn ra nhiều Công đồng canh tân, dưới thời vua Charlemagnes cũng như dưới thời vua Louis le Débonnaire. Những Công đồng quan trọng nhất trong số này diễn ra năm 789 và 800 (Félix d’Urgel buộc phải rút lại các sai lầm của mình tại Công đồng này), rồi năm 809 (Các văn kiện của Công đồng này đã bị mất, nhưng người ta biết Công đồng này tuyên bố sự nhiệm xuất của Chúa Thánh Thần, và dạy đưa thêm chữ Filioque vào Kinh Tin kính), Công đồng năm 818 đã tuyên phán những hình phạt chống lại Théodulfe d’Orléans.

AKBAR = Akbar. Quốc vương Hồi giáo, hoàng đế cai trị miền Ấn-độ từ năm 1555. Ông ban cho các người theo Ấn-giáo được tự do theo tôn giáo của mình, và ông khuyến khích sự xích lại gần nhau giữa các ý tưởng tôn giáo. Ông cấm chỉ tục lệ Ấn-giáo thiêu sống người vợ goá trên giàn hoả táng của người chồng.

ALAIN de Lille = Alain de Lille. Sinh tại Lille năm 1128. Triết gia, thần học gia, thi sĩ, được tặng danh hiệu “Tiến sĩ vạn năng” do sự thông thái bao la của ông. Qua những thiện cảm của ông đối với học thuyết Platô và với nền văn hoá nhân bản, người ta thấy ông tỏ rõ ảnh hưởng của trường phái Chartres mà ông là một học trò; ông cũng chịu ảnh hưởng của Gilbert De la Porrée qua một số nét đặc biệt về học thuyết và về phương pháp. Sau một thời gian dài làm giáo sư tại Paris, ông chuyển về cư ngụ tại miền nam nước Pháp và về cuối đời, ông đã sống trong Đan viện Xitô như một trợ sĩ. Ông qua đời năm 1202/1203. Hài cốt của ông đã được tìm lại năm 1960. Ông đã để lại một công trình văn học quan trọng.

A LATERE (Légat) = Hồng y đặc sứ. Đại sứ mà Đức Giáo Hoàng chọn trong số các thân cận của Ngài (a latere Sti Petri = từ cạnh sườn thánh Phêrô), để phái đi trong một sứ mạng đặc biệt. Vị đặc sứ được coi như chính bản thân Đức Giáo Hoàng, do đó được dành cho những sự trọng kính hết sức đặc biệt. ║ Ngày nay, chức năng này luôn được dành cho một vị Hồng y.

ALBACH de Presbourg (stanislas) = Albach de Presbourg. Tu sĩ dòng Phanxicô, người Hungari, nhà giảng thuyết và văn sĩ thời danh, đồng thời là một nhà thực vật học và một nhạc sĩ (1795-1853). Liszt, bạn thân của ông, đã đề tặng ông một bài hát thánh lễ.

ALBANAIS = Nhóm Alban. Nhóm người theo thuyết “thanh sạch” của Alban. Những người Ý theo thuyết Manikê hồi cuối thế kỷ XII, quy tụ thành một giáo phận gần hồ Garde, dưới sự chỉ huy của một người tên là Alban.

ALBERT le Grand (saint) = Thánh Albertô Cả. Tu sĩ dòng Đa-minh, người Đức (1206-1280). triết gia, thần học gia và là nhà bác học, một trong những đại diện lớn nhất của tư tưởng thời Trung cổ. Giảng dạy tại Cologne, rồi trở thành Giám mục Ratisbonne. Các tác phẩm của ngài rất nhiều và liên hệ đến tất cả các ngành khoa học. Ngài sáng chói nhờ sự thông thái bách khoa của ông, óc quan sát về các khoa học tự nhiên, và khả năng tổng hợp lớn lao. Công trạng lớn nhất của ngài là đã “rửa tội” cho Aristốt và đem triết gia này phục vụ cho tư tưởng Kitô-giáo. Như vậy ngài đã mở lối cho thánh Tôma Aquinô, môn đệ của ngài, đã được ngài bênh vực sau đó. Danh tiếng bác học của ngài đã trải qua nhiều thế kỷ và đã khiến ngài trở thành đấng bảo trợ cho các Phân khoa khoa học. Và truyền thuyết đã đi xa, tới chỗ biến ngài thành một thuật sĩ. Thời Trung cổ đã tặng ngài danh hiệu “Tiến sĩ vạn năng”, và ngài được tuyên phong là Tiến sĩ Giáo Hội năm 1932.

ALBIGEOIS = Phái Albigeois. Tên gọi không chính xác để chỉ nhiều phái rối đạo có nguồn gốc khác nhau, nhất là nhóm Vaudois* và nhóm Cathares*, tập hợp ở miền Albi từ cuối thế kỷ XII. Giáo lý của phái này được biểu lộ rõ nhất ở thuyết Nhị nguyên: Thiện và ác. Các thành viên của phái này được chia thành những người toàn hảo, với cuộc sống khổ hạnh gương mẫu, và những tín đồ. Sau nhiều thăng trầm (nhất là cuộc Thập tự chinh chống phái Albigeois dưới triều Đức Innôcentê III), bè rối này hoàn toàn biến mất vào đầu thế kỷ XIV.

ALCALÀ (Polyglotte d’) = Bản kinh Alcala. Bản Kinh Thánh đa ngữ in tại Tây ban Nha, ở thành Alcala, thế kỷ XVI, do chỉ thị của Hồng y Ximénes De Cisneros.

ALCUIN = Alcuin. Sinh tại miền Yorkshire, quãng 735, đi theo Charlemagnes năm 781, làm viện phụ tu viện Saint-Martin tại Tours năm 796, qua đời tại tu viện của mình năm 801. Đối thủ của học thuyết dưỡng tử mà ông thành công lên án tại Công đồng Aix-la-Chapelle (799). Ông đã để lại nhiều khảo luận thần học (nhất là về Chúa Ba Ngôi), những bản chú giải Kinh Thánh, rất nhiều thư, một số bài thơ và hai khảo luận triết học. Nhưng công trình đáng kể nhất của ông thuộc hai lãnh vực phụng vụ và sư phạm, và ông là người khởi xướng cho công cuộc đổi mới, trong triều đại Carôlô, về hai lãnh vực này.

ALENÇON (Ubald d’) = Ubald d’Alençon. Tu sĩ Capucin người Pháp (1872-1927), người viết tiểu sử và sử gia của hội Dòng. Ông đặc biệt tha thiết với khuôn mặt của thánh Phanxicô Assisi. Ông cũng bàn về nguyện gẫm, liên quan đến những tranh luận của thời đại đó.

ALEXANDRE d’Alexandrie (saint) = Thánh Alexandrô thành Alexandria. Thượng phụ giáo chủ Alexandria, đầu thế kỷ IV. Trong giáo phận ngài chống lại thuyết ly giáo của Mélèce, người Ai-cập, và nhất là tà thuyết của Ariô, một linh mục của ngài. Năm 320 ngài triệu tập một Công đồng các Giám mục Ai-cập để lên án Ariô và bè phái. Cùng với Anathasiô, một phó tế trẻ tuổi của ngài, ngài góp phần quan trọng vào Công đồng Nicêa (325) để lên án Ariô và định nghĩa về Chúa Ba Ngôi. Ngài qua đời quãng năm 328.

ALEXANDRE de Halès = Alexandre de Hales. Sinh tại nước Anh, qua đời tại Paris, nơi ông học và giảng dạy thần học (1190-1245). Ông trở thành anh em hèn mọn năm 1236 và là người lập ra trường phái Phanxicô. Ông được tặng cho biệt hiệu “Tiến sĩ không ai đối địch được”. Từ các tác phẩm của ông, người ta đã rút ra bộ Tổng luận Thần học rộng lớn nhất thời đó.

Alexandre III —> Bandinelli.

ALEXANDRE VI = Alexandrô VI. Giáo hoàng từ 1492 đến 1503. Ông đã mua chuộc việc bầu cử ông, và ông dành thời gian làm Giáo Hoàng để thăng tiến gia đình ông, nhất là cho người con trai của ông là César Borgia. Chính ông đã bắt Jérôme Savonarale, nhà cải cách của Florentia phải suy phục. Với ông, ngôi giáo hoàng của thời Phục Hưng đi tới chỗ sa lầy hoàn toàn trong trần tục.

ALEXANDRIE = Alexandria. Người ta không biết gì về sự khởi đầu trong Giáo Hội Alexandria. Truyền thống của thế kỷ IV cho rằng thánh Marcô là người sáng lập và là Giám mục đầu tiên của Giáo Hội này, nhưng chúng ta không có lý do quyết định nào để tin hoặc nghi ngờ truyền thống này. Thành Alexandria đã là nơi họp nhiều Công đồng: thế kỷ III (năm 231), chống lại Origênê; thế kỷ IV (306), hạ bệ Mélèce; 320-321: hội nghị chuẩn bị Công đồng Nicêa; thế kỷ V (430), hội nghị được chủ trì bởi thánh Cyrillô, chuẩn bị cho Công đồng chung Êphêsô; thế kỷ VII (633), thượng phụ giáo chủ theo “thuyết nhất ý”, Cyrô, hiệp nhất các người theo phái của ông với những người của nhóm Théodosiens. ║ Có hai trường phái nổi tiếng của Alexandria: Trường phái Do-thái, với nỗ lực của người Do-thái để tôn giáo của họ, chứa đựng trong Kinh Thánh, có chỗ đứng danh dự trong bộ Bách khoa Alexandrin; và Trường phái Kitô-giáo Alexandria, hồi thế kỷ II, đã trở thành một trường phái thần học khoa học, với những danh sư như Clément, nhất là Origène, Denys, Théognoste, Séparion, Macaire, Didyme.

¨ Alexandrins = Người theo trường phái Alexandria. Những nhà thần học được đào tạo tại trường phái Alexandria và đặc biệt chú tâm đến cách giải nghĩa thiêng liêng và điển hình của Kinh Thánh. ║ Nghi thức Alexandria: Danh xưng để chỉ nghi thức Phụng vụ cổ xưa của Ai-cập bằng tiếng Hy-lạp —> Copte. Ethiopien.

ALGER de Liège = Alger de Liège. Đầu tiên ông là phụ trách trưởng trường học* rồi là kinh sĩ của toà Giám mục Liège. Tích cực tham gia vào các công việc của Giáo Hội thời đó, ảnh hưởng của ông vượt ra ngoài khuôn khổ giáo phận của ông. Trong số các tác phẩm của ông, cuốn De Misericordia et Justitia mở đường cho công trình nghiên cứu Giáo luật của Gratianô*. Đàng khác tác phẩm của ông về Thánh Thể là một trong những tác phẩm tốt nhất được viết ra để chống lại Béranger. Về cuối đời, ông trở thành tu sĩ Biển-Đức tại Cluny và qua đời tại đó quãng năm 1132.

Aliénation —> Altération.

Alim —> Ulema.

Aliturgique —> Liturgie.

ALLAH (từ A-rập Al-ilâh = Thiên Chúa = Đức Allah. Tên gọi mà Mahomet đã chọn để chỉ Thiên Chúa, độc nhất, sáng tạo và quan phòng, mà ông giảng cho người Ả-rập.

ALLÉGORIE = Phúng dụ. Lối văn dùng hình ảnh để diễn tả một ý tưởng. ║ —> Parabol.

¨ Allégorique (sens) = Nghĩa phúng du. Đồng nghĩa với ý nghĩa thiêng liêng của Kinh Thánh.║ —> Spirituel. Typologique.

¨ Allégorisme = Chủ trương giải thích Kinh Thánh theo nghĩa phúng dụ. Lối giải thích Kinh Thánh đặc biệt của trường phái Alexandria: vượt qua ngữ nghĩa, và nhờ một thuyết biểu tượng đôi khi giả tạo, họ muốn đi tới một ý nghĩa sâu xa hơn và thiêng liêng hơn.

Alleluia —> Hallel.

ALLEN (Guillaume) = Guillaume Allen. Người Anh (1532-1594), cùng thời với thuyết ly giáo ở quê hương ông. Là giáo sư tại Oxford, ông giữ phần rất tích cực vào cuộc phản kháng của công giáo, tại chỗ, rồi ở nước ngoài, nơi ông bị cưỡng bách từ chức và biệt xứ. Chịu chức thánh, trở thành Hồng y năm 1587, ông đã thành lập nhiều học viện của người Anh trên lục địa, nhất là học viện Douai. Ông ủng hộ dự tính của vua Philippe II xâm chiếm nước Anh. Ông có công biên soạn nhiều khảo luận thần học và tranh luận, và nhất là cùng với Martin và Bristow, ông là tác giả bản dịch Kinh Thánh bằng tiếng Anh, mệnh danh là “Kinh Thánh Donai”.

Alliance —> Lien.

ALMAH = Thiếu nữ, thiếu phụ. Từ Do-thái chỉ một thiếu nữ hoặc một thiếu phụ, ý nghĩa của từ này nơi Is 7, 14 đã được làm sáng tỏ bởi truyền thống Do-thái như ta thấy nơi bản dịch Bảy Mươi (thế kỷ III trước C.N.) và nơi Mt 1, 23: Almah chỉ Đức Trinh Nữ, Mẹ Đấng Cứu Thế.

Aloges = (Phi Logos) —> Logos.

ALPHA = Alpha. Chữ đầu của bản mẫu tự Hy-lạp. ║ Alpha et Oméga = Alpha và Ôméga, khởi nguyên và tận cùng: tượng trưng cho khởi đầu và tận cùng, áp dụng vào Thiên Chúa và Chúa Kitô, thuật ngữ này nói lên sự Chúa là nguyên lý và cùng đích mọi sự.

ALPHONSE de Liguori (saint) = Thánh An-phong Ligori. Sinh gần Napoli năm 1696, luật sư, linh mục năm 1726, nhà giảng thuyết có danh tiếng. Ngài lập Dòng Chúa Cứu thế năm 1732 với vai trò là đi giảng các tuần đại phúc. Các tác phẩm thần học của ngài, chuyên về luân lý và đạo đức. Ngài đã được tặng danh hiệu Tiến Sĩ Giáo Hội và ảnh hưởng của ngài đã hoàn thành việc đánh bại nền luân lý Jansenius. Làm giám mục năm 1762, ngài đã được cho trở về với các tu sĩ của mình năm 1775 và qua đời năm 1787.

ALPHONSE Rodriguez (saint) = Thánh Alphonse Rodriguez. Một trợ sĩ dòng Tên bên Tây-ban-nha (1531-1617), là thầy giữ cổng nhiều năm. Đã để lại các ký sự về các trạng thái thần bí của mình và những khảo luận nhỏ về sự kết hiệp với Thiên Chúa. ║ Không nên lẫn lộn với một vị trùng tên, Alphonse Rodriguez (1538-1616), tác giả cuốn sách được mọi người biết, cuốn “Dạy tập đi đàng nhân đức trọn lành” (nhan đề bản dịch tiếng Việt xưa). Ngày nay, sách này thường bị giảm giá trị vì quá đề cao sự khổ hạnh, nhưng phải công nhận rằng cuốn sách này đã góp phần đào tạo đời sống thiêng liêng của nhiều Kitô-hữu, và nuôi dưỡng nhiều nhà thần bí.

ALTÉRATION (Bởi từ La-tinh alter: khác) = Sự biến chất. Chuyển biến của một sự vật trở nên khác. ║ Triết. Thay đổi về phẩm chất (tùy thể phạm trù* ).

¨ Altérité = Tha tính. Tính chất của cái đã là khác. ║ Đối lập với identité = đồng nhất tính (cũng như “khác” thì đối lập với “cũng").

¨ Autrui = Tha nhân. Những con người khác, được coi như những pháp nhân đáng kính trọng và quan tâm.

¨ Autruisme = Thuyết, lòng vị tha. Tình thương đối với người khác. Ở ngoài đức tin, tâm tình này chưa phải là đức ái. ║ Học thuyết luân lý lấy khởi điểm là lòng vị tha, tình người, và coi đó là chuẩn đích của cách cư xử.

¨ Alternative = Thế đôi ngả. Giáo luật. Cách thực hành, theo đó thì quyền bổ nhiệm vào một số chức tước* có bổng lộc sẽ khi thì thuộc về bên này, khi thì thuộc về bên kia, chẳng hạn khi thì do Đức Giáo Hoàng, khi thì do Vua nước Pháp. Nguyên tắc luân phiên này đã biến đổi nhiều, tùy các nơi và tùy thời đại.

¨ Subalternation = Phụ thuộc trên dưới. Quan hệ và tùy thuộc giữa một khoa học hạ đẳng phụ thuộc và một khoa học thượng đẳng chi phối nó.

¨ Subalternante = Thượng đẳng chi phối. Khoa học cấp cao hơn, với một tri thức hiển nhiên và có thể xác lập những chân lý khả dĩ dùng làm nguyên tắc cho một khoa học cấp dưới tự nó không có khả năng chứng minh các chân lý ấy bằng những phương tiện của riêng nó (Thí dụ khoa hình học là khoa học thượng đẳng chi phối phép phối cảnh; Khoa học về Thiên Chúa và của các đấng hiển phúc trên trời là khoa học thượng đẳng chi phối khoa thần học).

¨ Subalternée = Hạ đẳng phụ thuộc. Một khoa học sử dụng những chân lý làm nguyên tắc hoặc làm những định luật mà tự sức nó không thể chứng minh; nó chỉ mượn các chân lý đó của một khoa học thượng đẳng chi phối nó. (Thí dụ khoa thần học là một khoa học hạ đẳng phụ thuộc đối với khoa học về Thiên Chúa và các đấng hiển phúc trên trời).

¨ Adultère = Tội, sự, người ngoại tình. Hành vi phạm đến sự tín trung phu phụ hoặc người có hành vi này. ║ Kinh Thánh. Thường tội ngoại tình được ví với sự cắt đứt Giao Ước với Thiên Chúa (Cn 2, 17; 5, 15; Ds 1, 2). Ngược lại sự bất trung với Thiên Chúa, sự trở lại tôn thờ các ngẫu tượng được coi như tội ngoại tình (Os 1 và 2). ║ Luân lý. Tội nghịch với sự trung thành phu phụ, nghịch với đức công bằng và sự tôn trọng đối với định chế hôn nhân, nghịch với phép Bí tích, hại đến con cái là những người chịu các hậu quả của mọi vi phạm đến sự hiệp nhất phu phụ, và nghịch với trật tự do Thiên Chúa đã an bài (Xh 20, 14; Đnl 5, 18) và nghịch với đức khiết tịnh. ║ Giáo luật. Có kèm theo tội ác, nghĩa là giết người phối ngẫu, thì sẽ làm thành một cản trở tiêu hôn cuộc hôn nhân với người mình yêu. ║ Người đàn bà ngoại tình: Mẫu truyện đời và lời dạy của Chúa Giêsu (Ga 8, 1-11). —> Fornication.

¨ Aliénation (do từ La-tinh alius: khác; và alienus: ngoại nhân) = Sự tha hoá, sự vong thân. Việc chuyển một người hoặc một sự vật sang chủ quyền của một người khác. ║ Aliénation mentale = Sự loạn trí: tình trạng một người không còn làm chủ được tâm trí mình (người điên). ║ Triết. Từ thời Các-Mác, từ này chỉ tình trạng những người, do các điều kiện kinh tế, chánh trị hoặc tôn giáo của cuộc sống, bị tước đoạt hy vọng của con người, đánh mất định mệnh của mình, không có thể phát triển nhân cách của mình trong chủ nghĩa tư bản, yếu tố tha hoá lớn là tiền bạc. ║ Giáo luật. Di nhượng, tức hành vi chuyển nhượng quyền tư hữu của mình cho một người khác, hoặc làm giảm giá trị của quyền tư hữu một sự vật bằng cách cầm cố, thế nợ, nhượng quyền v.v... ║ Aliénation des sens = Sự mất cảm giác: mất hoặc ngưng cảm giác giác quan trong một lúc, khi có hiện tượng xuất thần (extase* ).

¨ Aubain = Ngoại kiều. Tên gọi xưa kia dành cho người ngoại quốc đến sống trong một nước mà không nhập quốc tịch. Họ tuân phục một luật riêng, gọi là luật dành cho ngoại kiều (droit d’aubaine). Từ sau thế kỷ XV đến cuối thời Chế độ cũ, dần dần bộ luật gallican đã truất quyền hưởng các bổng lộc Giáo Hội của các ngoại kiều trong toàn vương quốc.

ALUMNAT = Trường dòng, đệ tử viện (từ alumnat bởi từ La-tinh alere = nuôi). Tên gọi đôi khi được dùng để chỉ viện giáo dục của Giáo Hội, như chủng viện, đệ tử viện, trường tông đồ, trong đó, các học sinh được nuôi ăn và được học hành.

ALVAREZ (Balthasar) = Balthasar Alvarez. Linh mục dòng Tên, người Tây-ban-nha, một thầy dạy nổi tiếng về đời sống thiêng liêng, được Chúa ban cho nhiều ơn lạ (1534-1580). Ngài đã là cha giải tội cho thánh nữ Têrêxa trong 6 năm, được thánh nữ quý mến vì cách linh hướng. Ngài đã để lại một số tác phẩm về tu đức, ảnh hưởng của ngài rất lớn đối với những người chung quanh.

ALVAREZ (Diego) = Diego Alvarez. Linh mục dòng Đaminh, người Tây-ban-nha, sinh quãng giữa thế kỷ XVI, qua đời năm 1635. Là nhà thần học hàng đầu, ông đã giảng dạy tại nhiều thành phố trong nước, rồi tại Đại học Minerva ở Rôma. Ông đã dự phần quan trọng vào các cuộc tranh luận về ân sủng ở thời đại này. Rất được Đức Phaolô V quý mến, ông đã trở thành Tổng Giám mục Trani. Các tác phẩm của ông khá đồ sộ, phần nhiều được viết về vấn đề ân sủng.

ALVAREZ de Paz = Alvarez de Paz. Tu sĩ Dòng Tên, người Tây-ban-nha (1560-1620), sống tại Pérou từ năm 1584. Những hoạt động phong phú của ông đã không cản trở ông thành một tác giả thần bí rất được tôn trọng và danh tiếng của ông tồn tại cho đến ngày nay. Các tác phẩm của ông làm thành một bộ thần học tu đức và thần bí. Sự đóng góp của ông trong lãnh vực này rất đáng kể.

ALVARO Pelayo = Alvaro Pelayo. Sinh tại miền Galice quãng năm 1280, học luật tại Bologne, rồi vào dòng Phanxicô. Đức Gioan XXII khen ngợi sự trung thành của ông đối với Toà Thánh và bổ nhiệm ông làm vị Xá giải Tông Toà, rồi làm Giám mục Silves (Bồ-đào-nha), nơi đây ông có những va chạm với vua Alphonse IV. Ông qua đời tại Séville năm 1352. Trong các tác phẩm của ông, phải kể cuốn De Planctu Ecclesiae về môn Giáo Hội học, và cuốn Collirium fidei adversus haereses, rất tốt để hiểu biết các phong trào rối đạo và ly giáo vào thời đó.

ALZON (P. Emmanuel d’) = P. Emmanuel d’Alzon. Sinh tại miền Vigan năm 1810, tổng đại diện giáo phận Nýmes năm 1837, sáng lập Tu hội Augustinô Mông Triệu năm 1850, Dòng nữ tu Mông Triệu và Dòng nữ tu tận hiến Mông Triệu. Qua đời tại Nýmes năm 1880.

AMALAIRE de Metz = Amalaire de Metz. Sinh quãng năm 770, được giáo dục tại trường hoàng cung dưới sự hướng dẫn của Alcuin; Giám mục Trêves năm 811; được hoàng đế giao sứ mạng đi Constantinôpôli năm 813; bị lên án là rối đạo tại thượng hội đồng Quierzy năm 838, qua đời quãng năm 850. Đã để lại nhiều tác phẩm thuộc nhiều loại, và những cuốn hay nhất có liên quan đến việc cải tổ Phụng vụ thời đó.

AMALÉCITES = Dân Amalec. Dân tộc du mục mà Kinh Thánh liệt vào dòng dõi Abraham, vì Amalec, ông tổ của họ là cháu nội của Esau. Họ luôn là thù địch của dân Israel, từ cuộc xuất hành tới vua Đavít, sau đó lịch sử không nhắc tới họ nữa.

AMALRICIENS = Các đệ tử của Amaury. Nhóm đệ tử của Amaury de Bène (hoặc De Chartres), ông này qua đời hồi đầu thế kỷ XIII, và giáo lý của ông đã bị lên án tại Công đồng Paris năm 1210, rồi tại Công đồng Latéranô IV năm 1215 như là “ngu dại hơn là rối đạo”. Nhóm Amaury chủ trương một thuyết phiếm thần giống như thuyết của Joachim de Flore: sau khi Chúa Cha hiện thân nơi Abraham, và Chúa Con nhập thể trong lòng Trinh Nữ Maria, họ quả quyết nay Chúa Thánh Thần hiện thân nơi họ: Ngài giải phóng họ khỏi các bí tích và khỏi kỷ luật của Giáo Hội.

AMARNA (El) = El Amarna. Một địa danh Ai-cập, nơi người ta phát hiện một phần của văn khố vua Pharao Aménophis IV (1377-1358), trong đó đặc sắc nhất là các bản chữ hình cái đinh liên quan đến chánh sách quốc tế, cho nên chúng có tẩm quan trọng đối với lịch sử Kinh Thánh.

AMAURY de Bène = Amaury de Bène. Người gốc miền Chartres (thế kỷ XII), học rồi giảng dạy triết học và thần học tại Paris († 1206-1207). Hình như ông không viết gì, nhưng một số chủ đề của ông tỏ ra đáng ái ngại, khiến cho Đức Giáo Hoàng Innocent III và đại học Paris phải yêu cầu ông phải rút lại. Thật khó mà biết đâu là những sai lầm của ông. Nhưng một nhóm người rối đạo, những người tự nhận là môn đệ của ông, đã chủ trương một thứ thuyết phiếm thần và vô luân sau khi ông qua đời.

Amba —> Abbé.

AMBITION (Do từ La-tinh ambitio của động từ ambire: bao quanh, chạy quanh, nịnh hót) = Tham vọng. Ước muốn mãnh liệt. Có thể là lành mạnh và thánh thiện, nếu điều mình ước muốn là thánh thiện (thí dụ tham vọng về vinh quang Thiên Chúa). Thường được hiểu theo hướng xấu như sự ước muốn quá đáng về danh vọng hoặc ước muốn thành công trong việc mình làm.

AMBIVALENCE = Tính đôi chiều, hai mặt. Tâm lý. Sự có hai thái độ tâm tình mâu thuẫn nhau nơi một đương sự đối với cùng một đối tượng, cùng một hoàn cảnh, cùng một người, hai thái độ mâu thuẫn nhau này lại được biểu lộ đồng thời và không tách rời nhau được; ở tình trạng cấp tính, nó là dấu hiệu của sự phân đôi nhân cách trầm trọng và thường thấy nơi những người bị bệnh “tâm thần phân lập” (schizophrénie*).║ Phân tâm. Khuynh hướng căn bản của các kích động* để gây nên những thái độ và những cách cư xử mâu thuẫn nhau: đối với cùng một người và trong cùng một vận động, một kích động sẽ vừa thúc đẩy yêu vừa thúc đẩy ghét, vừa sợ vừa tấn công, vừa mặc cảm tội lỗi, vừa tự cho là ngay chính v.v... ║ Là bình thường ở những giai đoạn đầu của sự phát triển tâm lý tình cảm của đứa bé, khuynh hướng này chỉ kéo dài nơi những trường hợp bệnh thần kinh, nơi những xung đột, và nó làm chậm sự phân biệt của cảm tính, hoặc dừng cảm tính lại nơi những hình thái hoạt động nguyên thủy.

AMBON (từ Hy-lạp ambon = bờ, bệ) = Bục đọc sách, toà giảng. Bục cao có hình tròn hoặc lục lăng, có thành bao quanh nơi đọc thánh thư và Phúc Âm. Nhiều nhà thờ cổ có hai bệ đọc sách, một cho Thánh thư, một cho Phúc Âm. ║ Ngày nay, từ này thường chỉ là một cái giá sách (yên sách), đặt cạnh bàn thờ và quay về phía giáo dân, không những dành để đọc các bài Kinh Thánh mà còn để giảng dạy nữa.

AMBROISE (saint) = Thánh Ambrôsiô. Giám mục Milanô, một trong bốn Tiến sĩ vĩ đại của Giáo Hội La-tinh (khoảng 340-397). Con một gia đình quý tộc Rôma, thống đốc xứ Liguria và xứ Êmilia, ngài được quần chúng phấn khởi tôn làm Giám mục Milanô. Được rửa tội, được thụ phong và tấn phong năm 374. Ngài đã bảo vệ các quyền lợi của Giáo Hội, chống lại những sự chèn ép của chánh quyền. Đấu tranh chống lại chủ trương thờ ngẫu tượng của Symma, và ngài tiểu trừ tà thuyết Ariô khỏi miền bắc nước Ý, nơi mà tà thuyết này đã bén rễ vào thời vị tiền nhiệm của ngài là Giám mục Auxence thuộc phái Ariô. Chính ngài đã giúp Augustinô trở lại, và ngài đã rửa tội cho. Lễ kính ngày 7 tháng 12. ║ Các tác phẩm của ngài đều hướng về mục vụ, đáng kể nhất là “Sáu cuốn về công việc tạo dựng 6 ngày”, “Chú giải Phúc Âm thánh Luca” (loại chú giải Kinh Thánh), “Về đức đồng trinh” (loại sách tu đức), “Về đức tin và ân sủng”, “Về Chúa Thánh Thần”, “Về mầu nhiệm Chúa Nhập thể”, “Về các mầu nhiệm và các bí tích” (loại sách giáo lý).

¨ Ambrosien = Thuộc thánh Ambrosianô. Thuộc về thánh Ambrosiô và thường là thuộc về Giáo Hội Milanô mà Ngài là Giám mục. ║ Hymne ambrosienne = Thánh thi Ambrosiô. Thánh thi được quy cho thánh Ambrosiô. ║ Rite ambrosien = Nghi thức Ambrosiô. Nghi thức riêng của Giáo Hội Milanô, hiện vẫn được sử dụng tại giáo phận Milanô, và một số giáo xứ của các giáo phận lân cận. Nghi thức này không có nguồn gốc Đông phương như đôi khi người ta đã nghĩ, nhưng gốc Rôma, và còn giữ một số tục lệ mà Rôma đã bỏ đi. Có nhiều chỗ giống với các Phụng vụ cổ xưa của xứ Gaule.

AMBROSIASTER (L’) = L’Ambrosi-aster. Tác giả vô danh của hai tác phẩm quan trọng mà một trong hai cuốn này vẫn được quy cho Thánh Ambrosiô một thời gian lâu: 1 cuốn chú giải 13 thư thánh Phaolô, và một bộ sưu tập gồm 127 vấn đề về Cựu và Tân Ước. Các tác phẩm này đã được viết tại Rôma dưới triều Giáo Hoàng của Đức Đamasô quãng năm 375.

ÂME (La-tinh anima, chữ Phạn ana: hít thở) = Linh hồn. ║ Kinh Thánh. Hồi đầu, chỉ gió thổi, rồi chỉ hơi thở, sự sống (Mt 2, 20). ║ Như chữ Do-thái nefesh và từ Hy-lạp psychè, chỉ “cái hiện diện nơi sự vật sống, và vắng mặt nơi sự vật chết”, nguyên lý nội tại của sự sống (St 2, 7). Kinh Thánh phân biệt nơi con người có: xác thịt, linh hồn thường coi là ở trong máu (St 9, 4) và thần trí (1 Th 5, 23). Tuy nhiên quan hệ giữa linh hồn và thần trí không được nêu rõ. Nơi thánh Phaolô, linh hồn (sinh hồn) là nguyên lý của sự sống tự nhiên (1 Cr 2, 14) còn thần trí thì tham dự vào sự sống thần linh nhờ ân sủng. Đây không phải là những thành phần tách biệt nhau cho bằng đó là những phương diện khác nhau của bản thể con người (Dt 4, 12). ║ Triết học và thần học. Theo Platon, đây là nguyên lý nội tại của sự sống và động cơ của thân xác. Theo Aristốt, đây là đồng nguyên lý của bản thể vật chật sống động, và là mô thể bản thể của thân xác; ngày nay khi nói đến sinh hồn các vật sống động, chỉ nên hiểu đó là tính năng động có tổ chức của các hiện tượng sự sống, hoặc “tình trạng hội nhập hiện tại bằng phức hợp hoá (của các nguyên tố hoá học), nhờ đó mà sinh vật hiện hữu”. ║ Nơi con người, đây là nguyên lý số một của sự sống, của tình cảm, của chuyển động và của sự hiểu biết: được hiểu là nguyên lý mô thể nội tại của con người (làm cho con người là người, là sinh vật, có cảm giác, có trí tuệ) và là nguyên lý căn bản của mọi hoạt động (khả năng cảm giác, chuyển động, suy tưởng). ║ Có 3 thứ hồn: sinh hồn (âme végétative) làm cho loài thực vật sinh trưởng và già rồi chết theo vận hành của thiên nhiên, giác hồn (âme sensitive) làm cho các động vật biết cảm giác, linh hồn (âme rationelle ou intellective) của riêng con người, làm cho con người tự xác định cùng đích của mình (Sum. theol. I, 18, 3) và hành sử những chức năng của hai hồn cấp dưới mà linh hồn thay thế nơi con người (Ia, 76, 3); linh hồn thì đơn chất, độc lập với vật chất trong hữu thể thiêng liêng, do đó không hư nát và bất hủ, bất tử, nghĩa là có bản chất “tinh thần” ║ VTB. ║ Âme séparée = Linh hồn tách rời: linh hồn con người, hiện hữu không thân xác sau khi người ta chết (xem 2 Cr 4, 8-10). Nó ở trong một trạng thái “nghịch thường”, không phù hợp với sự toàn hảo của bản tính con người. ║ Âmes du purgatoire = Các linh hồn trong luyện ngục* : Những linh hồn đang ở trong ân nghĩa với Chúa trong giờ chết, nhưng còn phải thanh tẩy những tội nhẹ, hoặc chịu chưa đủ những hình phạt tạm thời do tội trọng đã được tha, trước khi đáng lên hưởng nhan thánh Chúa; các linh hồn này có thể được giảm nhẹ nhờ các sự khẩn cầu của Giáo Hội, theo sự hiệp thông của các thánh, nhất là nhờ Thánh lễ. ║ Bằng hoán dụ. Từ này chỉ các năng lực của linh hồn, nhất là những năng lực tinh thần, trí tuệ và ý chí. Thí dụ: Niềm vui làm tươi nở tâm hồn; tâm hồn được trui luyện trong gian nan; “Truyện một tâm hồn”. ║ Đặc biệt chỉ chủ thể của ân sủng thánh hoá và các nhân đức phú bẩm: thí dụ Chúa Thánh Thần ngự trong linh hồn thánh thiện. ║ Cũng chỉ ý thức con người: thí dụ mở lòng ra đón nhận..., đọc được trong lòng trí người khác. ║ Tu đức. Các từ như “trung tâm, đỉnh cao, đáy, ngọn, bản thể...” của linh hồn = chỉ các tài năng tinh thần của con người ở mức mạnh nhất, và đã đạt tới một thứ hoạt động rất cao trong trạng thái thụ động huyền bí —> Mens. Profondeurs. ║ Structure de l’âme = Cơ cấu của linh hồn. Phẩm trật của các tài năng của linh hồn, tùy theo cách quan niệm của mỗi hệ thống triết học; theo thần học Kitô-giáo, cơ cấu này cho phép xác định một cách tương tự “nơi” mà Thiên Chúa hiện diện trong linh hồn có ân sủng, và cách thức mà Ngài thông hiệp cách siêu nhiên với linh hồn. ║ Vie de l’âme = Sự sống của linh hồn. Tình trạng ân sủng, bị phá hủy bởi tội trọng (mort de l’âme = sự chết của linh hồn), bởi vì “linh hồn sống nơi cái mà nó yêu mến hơn là nơi thân xác mà nó làm cho sống động”. ║ Âme naturelle chrétienne = Linh hồn vốn là Kitô hữu: thuật ngữ của Tertulianô, thường được dùng để nói lên những tình cảm giống như Kitô-giáo nơi nền luân lý của những người ngoại giáo tốt nhất; ngày nay người ta gọi đó là “những Kitô-hữu chưa tự nhận ra mình”. ║ Văn chương. Do chuyển nghĩa, được dùng để chỉ con người, thí dụ giáo xứ có hai ngàn linh hồn; ơn cứu độ các linh hồn. Vì từ “âme” (và anima) là giống cái, nên đã có ẩn dụ về tính phu thê huyền bí: thí dụ nói “cũng như Giáo Hội, linh hồn là hiền thê của Chúa Kitô”, tuy nhiên kiểu nói này mà dùng nhiều quá, sẽ có nguy cơ hạ giá vai trò của thân xác trong nhiệm cục bí tích Kitô-giáo và giảm phần quan trọng của vinh quang thân xác trên trời. ║ “Perdre son âme": “hy sinh mạng sống”, “bỏ mình”, “liều mất mạng sống” (Mt 10, 39) có nghĩa là từ bỏ mình, và “được mạng sống”, “được rỗi linh hồn”, “được ơn cứu độ” (Lc 17, 33) có nghĩa là được ơn cứu độ nơi sự sống vĩnh cửu. ║ Theo loại suy. Nguyên nhân tác động như linh hồn đối với thân xác, thí dụ người ta nói: Thiên Chúa là linh hồn của linh hồn ta do tác động ân sủng của Ngài. ║ Âme de l’Eglise = Linh hồn của Giáo Hội: Chúa Thánh Thần, vì Ngài là nguyên lý ban sự sống cho Thân Thể Chúa Kitô là Giáo Hội. Đó là sự biệt ứng dựa trên những tương đồng giữa sự linh hoạt thiêng liêng của Giáo hội với sự nhiệm xuất tình yêu. Từ thánh Bellamin, người ta phân biệt linh hồn không bởi tạo dựng (l’âme incréée), tức Chúa Thánh Thần như nguyên lý tự hữu của Giáo hội và linh hồn thụ tạo của Giáo hội (l’âme crée de l’Eglise), tức những nguyên lý vô hình của sự sống và sự thống nhất của Giáo Hội, nhất là đức bác ái: theo nghĩa này, một số người thuộc về linh hồn của Giáo Hội (Giáo Hội vô hình, Giáo hội với tư cách là nhiệm thể vô hình của Chúa Kitô) nhưng chưa thuộc về xác của Giáo Hội (Giáo Hội hữu hình). Nhưng cách phân biệt này gần đây đã bị các nhà thần học phê phán, và nó được thay thế một cách tốt hơn bằng sự phân biệt các cấp độ thuộc về Nhiệm Thể Chúa Kitô. ║ Âme du monde = Linh hồn của vũ trụ: theo một số triết gia, đó là nguyên lý tinh thần đóng vai trò giống như vai trò của linh hồn con người đối với thân xác con người. Theo các nhà khắc kỷ, nguyên lý có tính vật chất một phần nào.

¨ Anima, animus = Anima, animus. Theo tâm lý học của C.G. Jung, anima và animus chỉ nữ tính và nam tính luôn bổ sung cho nhau trong tâm hồn mỗi người, nơi phần vô thức: cho nên trong vô thức của người nam luôn có nữ tính, và nơi vô thức của người nữ lại có nam tính bổ sung cho nó. ║ Trong môn nhân học thi ca của P. Claudel, anima là linh hồn theo phương diện dịu dàng và đón nhận, muốn kết hợp với Thiên Chúa là Người Yêu thần linh qua cảm hứng thi ca, - còn animus là một năng lực của linh hồn, gồm trí năng và ý chí, đó là con mắt nội tâm của sự suy nghĩ, có tính thực dụng.

¨ Animation = Sự phú hồn, sự linh hoạt. Sự hiệp nhất hiện tại của hồn và xác con người mà linh hồn là mô thể bản thể ║ Hành vi sáng tạo ban linh hồn cho thân xác đã được chuẩn bị sẵn để đón nhận. ║ Animation immédiate = Sự phú hồn trực tiếp. Luận đề cho rằng linh hồn giữ vai trò phát triển sự sống con người, nên đã sinh động hoá bào thai ngay từ lúc thụ thai. ║ Animation médiate = Sự phú hồn gián tiếp: Luận đề đối nghịch, cho rằng linh hồn được sáng tạo khi bào thai đã có tổ chức đầy đủ để làm công cụ cho linh hồn (Sum. theol. I, 118, 2, ad 2). ║ Mục vụ. Animation spirituelle = Sự linh hoạt tinh thần. Theo cách nói tương tự, đây là sự thúc đẩy đời sống Kitô-giáo do một tuyên úy, hoặc các chiến sĩ công giáo, mang lại cho một nhóm người, một môi trường nhân văn.

¨ Animisme = Thuyết duy hồn. Tâm thức cho rằng vạn vật trong vũ trụ đều có hồn, có sinh khí. Đôi khi cũng gọi là animatisme (Marrett). ║ Thuyết cho rằng linh hồn là nguyên lý duy nhất, vừa là nguyên lý của sự suy tưởng vừa là nguyên lý của sự sống thân thể —> Vitalisme (Lalande). ║ Học thuyết cho rằng tôn giáo bắt nguồn từ niềm tin vào một nguyên lý sự sống được tưởng tượng như cái bóng đi đôi với thân xác,, cái hình bóng này có thể tách ra khỏi xác khi người ta ngủ và khi người ta chết. (x. Taylor: Primitive Culture; Levy-Brhl, Les fonctions mentales).

AMELOTE (Denis) = Denis Amelote. Linh mục dòng Oratoire, người Pháp (1609-1679). Cuốn Tiểu sử Cha Charles de Condrew, sư phụ của ông, là cuốn sách khá nổi tiếng, và cuốn tiểu sử bà Marguerite du St-Sacrement đã góp phần phổ biến lòng tôn sùng Chúa Hài Đồng tại Beaune.

AMEN (từ Do-thái nghĩa là “đúng như vậy” hoặc “xin được như vậy") = Amen. Kinh Thánh. Trong Cựu Ước, từ này được dùng để chỉ sự tán thành một lời nói (Gr 28, 6), hoặc chấp nhận một sứ mạng (1 V 1, 36), hoặc thừa nhận một cam kết (Ds 5, 22; Đnl 27,15-26). Cũng được dùng để kết thúc một lời kinh (1 Sb 16, 36) hoặc kết thúc một vinh tụng ca (Tv 40, 14). ║ Trong Tân Ước, lời tung hô phụng vụ để tán thành lời vừa đọc (1 Cr 14, 16), hoặc để kết thúc một lời tán tụng (Rm 1, 25; Dt 13, 21). ║ Từ thường được Chúa Giêsu sử dụng để khẳng định chân lý của lời Ngài dạy (Mt 6, 2.5.16), và được dùng ở thể kép trong Phúc Âm IV (Ga 5, 19). ║ Tên gọi được dành cho Chúa Giêsu trong Kh 3,14 vì Ngài là chứng nhân trung thành và chân thật của Chúa Cha. ║ Phụng vụ. Lời tung hô của cộng đoàn để nói lên sự tán thành của mình đối với lời đọc của vị chủ tế, dù là một khẳng định hay là một lời cầu nguyện ║ Lời kết thúc cho đa số các vinh tụng ca, mượn của phụng vụ Do-thái.

AMENDE HONORABLE = Lời tạ tội công khai. Ngôn từ của luật pháp cổ xưa, buộc người tội phạm phải công khai nhận lỗi và xin tha thứ. ║ Tương tự với cách hành sử dân sự này, là hành vi công khai để tạ tội và xin Chúa tha các tội nói phạm thượng, các tội phạm thánh và những xúc phạm công khai khác, do chính tội nhân hoặc các người khác xin với Thiên Chúa vì lòng sùng kính. ║ Những công thức, những lời kinh xin tạ tội* mà người ta đọc lên trong các giờ chầu liên tiếp kính Thánh Thể, trong các buổi chầu Bốn Mươi Giờ, hoặc trong các lễ nghi long trọng kính Thánh Tâm.

AMÉRICANISME = Thuyết Duy hành. Vào cuối thế kỷ 19, một số người Công giáo Pháp coi các hình thức của đạo Công giáo Mỹ là phương tiện để giải hoà giữa Giáo Hội và thế giới tân thời: chính Đức Lêô XIII đã khởi xướng “sự quy tụ” này. Năm 1894 linh mục Felix Klein đã xuất bản dưới nhan đề “Giáo Hội và trần thế” một số bài diễn thuyết chính của Đức cha Ireland, Giám mục người Mỹ đã qua giảng thuyết một vòng tại nước Pháp. Sau đó ít lâu, linh mục Klein lại đề tựa cho bản dịch Pháp ngữ cuốn tiểu sử cha Hecker, một người Tin lành trở lại Công giáo, sáng lập tu hội các Paulistes: cha Hecker bị tố cáo là linh mục kiểu Mỹ điển hình. Do sự khởi xướng của các người Công giáo Pháp thủ cựu, cuốn Cuộc đời cha Hecker bị liệt vào sổ các sách bị cấm (tức Index), mặc dù có sự can thiệp của Đức Hồng y Gibbons, Tổng Giám mục Baltimore. Đức Lêô XIII đã xác nhận sắc lệnh lên án đó trong một thư gửi Đức Hồng y Gibbons, tháng 1 năm 1899: ngài trách cứ các ý kiến được gọi chung bằng từ “thuyết Duy hành”, chẳng hạn ý kiến cho rằng những nhân đức mệnh danh là thụ động không phù hợp với thế giới ngày nay nữa, và các ý kiến cho rằng các lời khấn dòng thì nghịch với các nhu cầu của thế giới hôm nay v.v... Như vậy thuyết Duy hành đã không bao giờ là một hệ thống có tổ chức rõ ràng, nhưng chỉ là một tập hợp những xu hướng đã được suy nghĩ và đặt thành vấn đề tại Pháp hơn là tại chính tại chính Mỹ, và người ta ghi nhận rằng sự hiện hữu của học thuyết này đã chỉ được người ta biết, khi có sự lên án của Rôma.

AMESHA SPENTA (từ Iran có nghĩa là Các Thánh bất tử) = Các Thánh bất tử. Nhóm bảy thực thể, được người ta ví với các Tổng lãnh Thiên Thần, bởi vì trong tôn giáo Mazda, các ngài phụ tá Ahura Mazda* để lo việc cai quản vũ trụ. Người ta đã nghĩ đây có thể là một trong những nguồn mạch về thuyết các thiên thần trong Do-thái giáo và Kitô-giáo. ║ Bảng XV.

AMIDA = A Di Đà. Vị Bồ Tát được kêu cầu đặc biệt trong một số giáo phái Phật giáo* Nhật Bản. Giáo phái A-Di-Đà hứa cho người ta dễ dàng được cứu độ nhờ một niềm tin trọn vẹn, nhất là vào giờ chết.

Ami, amitié —> Amour.

AMMIEN = Marcellin Ammien (Marcellin). Sử gia ngoại giáo, thế kỷ IV sau C.N., người Hy-lạp sinh tại Antiôkia. Ông qua đời quãng năm 400 tại Rôma. Là tác giả bộ Lịch Sử Rôma gồm 31 quyển, trong đó có nhiều chỗ ông nói dến Kitô-giáo với nhiều thiện cảm đến nỗi một số nhà phê bình đã kết luận ông là Kitô-hữu.

AMMON = Dân Ammon. Dân tộc thù địch với Israel mà Kinh Thánh cho là con cháu một người con trai do tội loạn luân của Lot. Dân tộc này làm thành một vương quốc bên kia sông Giođan, với thủ đô là Rabat-Ammon, nay là Amman. Thần linh chính của họ là Mélèk hoặc Molok.

Amoral —> M�urs.

AMORRHÉENS = Dân Amorê: các bộ lạc Sêmít đến từ các sa mạc Syria-A-rập vào thiên niên kỷ II, họ xâm chiếm miền Lưỡng hà và thành lập nên nhiều vương quốc, cùng thời đó một số bộ lạc của họ định cư tại Palestin, khiến Israel phải đối đầu với sự thù nghịch của họ.

AMOS = Amos. Tiên tri đầu tiên của Israel có để lại những lời sấm ghi thành sách. Gốc người Giuđêa, ông giảng dạy tại vương quốc miền Bắc, dưới triều huy hoàng của Jêrôbôam II quãng năm 750. ║ Sách Amos chứa đựng những lời sấm của ông. Sách này được kể vào số “những tiên tri nhỏ” của Cựu Ước. Amos công bố những đòi hỏi của đức công bình của Thiên Chúa chống lại những kẻ giàu có bóc lột dân chúng, và chống lại những kẻ thờ Chúa bằng những lễ nghi bên ngoài.

Amotion —> Mouvement.

AMOUR = Tình yêu. Triết. Hành vi tiêu biểu nhất, động tác tiên khởi và căn bản của lòng thèm muốn trực phát. Nó gồm có một sự thoả mãn đơn thuần của tài năng thèm muốn, khi đạt được cái mà khả năng ấy cho là một sự thiện. Nó đòi hỏi sự hiệp nhất tình cảm giữa chủ thể và đối tượng, gây nên một vận động tìm kiếm hướng về sự kết hôn thực sự (ước ao), và hoàn tất bằng sự an nghỉ nơi đối tượng sở hữu (thú vui, thoả thích hoặc niềm vui). ║ Đam mê của thèm muốn giác quan (đam mê nhục dục) hướng tới một cái gì tốt giác quan mang lại, đây là căn nguyên của tất cả các đam mê khác. ║ Hành vi thèm muốn của lý trí, hoặc ý muốn, qua đó con người có lý trí hướng tới sự thiện mà trí tuệ nhận thấy và cố đạt cho được: tình yêu chân lý, yêu nhân đức, yêu quê hương v.v...; tình yêu hoặc ước muốn đạt cùng đích sẽ dẫn đến sự lựa chọn các phương tiện và những giai đoạn khác của hành vi nhân linh, tất cả đều là những hình thức đi tới tình yêu tự ý. ║Tâm tình yêu thương, ít nhiều có đam mê, do nam nữ tự nhiên bị thu hút lại gần nhau. ║ Sự hướng chiều có lựa chọn, vừa do cảm giác vừa do ý chí, của người này đối với người kia, hoặc cả hai đối với nhau; theo nghĩa này, tình yêu khác với sự quý mến, thật ra nó gồm có sự quý mến, và có những đặc điểm như sau: sự tự phát, yêu người đó hơn hoặc chĩ yêu có người đó, rồi thường có thêm những nét như quý trọng, ân cần và dịu dàng. Khi đó, tùy theo những nguyên nhân gần tạo nên sự thu hút của tình yêu, mà người ta phân biệt: tình yêu vợ chồng, tình yêu cha con, tình yêu mẹ con, tình con thảo, tình huynh đệ v.v... —> Amitié. ║ Impulsion d'amour = sự thúc đẩy của tình yêu. Do ảnh hưởng nền thần học của mình, thánh Tôma đã đi tới chỗ nhận ra trong tâm lý của tình yêu, không những có hành vi yêu mến, mà còn có một thực tại căn nguyên, giống như một sự thăng tiến của người được yêu trong tâm hồn người yêu: đó là một sự hiện diện huyền bí khiến người được yêu trở thành một cực thu hút tâm tình và sinh hoạt, một sức mạnh thúc đẩy người yêu hành động: vừa là hậu quả vừa là điều kiện của hành vi yêu mến, sự hiện diện này cũng được gọi là tình yêu, là sự thúc đẩy của tình yêu, là hơi thở của tình yêu, bởi vì không có từ riêng nào để gọi nó (Sum. theol. Ia, 27, 3 và 4). ║ Amour de convoitise (tiếng La-tinh: amor concu-piscentiae) = Lòng ham muốn. Đam mê hoặc sự quyến luyến tự ý đối với một đối tượng khả giác hoặc tinh thần, được cho là có khả năng thoả mãn một nhu cầu, một sự thiếu thốn nơi người yêu mến đối tượng đó. ║ Amour de bienveillance (tiếng La-tinh amor benevolentiae) = tình yêu nhân hậu. Tình yêu khiến một người yêu thương một người khác cách vô vị lợi, và muốn những lợi ích cho người đó như cho chính bản thân mình. ║ Amour captatif = Tình yêu chiếm hữu vị kỷ*. Trong tâm lý học hiện đại, đây là khuynh hướng, có ý thức hoặc không ý thức, quy người khác về với bản thân mình. ║ Amour oblatif = Tình yêu hy sinh, vị tha. Tình yêu thúc đẩy người ta hy sinh vì hạnh phúc của người khác —> Agapè. Eros ║ Thần học. Tình yêu là một tên gọi của Thiên Chúa (1 Ga 4, 8), vì không những tình yêu có ở nơi Ngài như một ý muốn không đam mê ở hiện thể thuần túy, nhưng Ngài là chính Tình Yêu, đầu tiên và tự tại (In Dyon., De div. nom. 4, 11): khi Ngài yêu một vật gì không phải là Ngài, Ngài không bị xúc động bởi một sự tốt lành có trước đó, nhưng Ngài phú bẩm và sáng tạo nên sự tốt lành nơi các sự vật, cho chúng tham dự vào sự tốt lành vô cùng của Ngài (Sum. theol. Ia, 20, 2). ║ Amour essentiel = Tình yêu yếu tính. Hành vi vĩnh cửu, đồng nhất với Bản thể thần linh, nhờ đó Thiên Chúa yêu mến bản thân Ngài và tất cả những gì hiện hữu. ║ Amour miséricordieux = Lòng thương xót (của Thiên Chúa). Tình yêu của Thiên Chúa đối với các tội nhân, nguồn mạch của mầu nhiệm ơn cứu độ (Ga 3, 16). ║ Amour notionnel = Tình yêu đặc niệm. Hành vi yêu mến của Thiên Chúa, tự tại nơi Chúa Cha và Chúa Con, và được coi như chủ xuy*, phát sinh Ngôi Ba. ║ Amour personnel = Tình yêu ngôi vị. Chúa Thánh Thần, vì Ngài bởi Chúa Cha và Chúa Con mà ra, và được khoa thần học Augustinô-Tôma giải thích như là một sự lưu xuất của tình yêu, tương tự như ấn tượng của người được yêu ở trong người yêu thương, một ấn tượng gắn liền với hành vi yêu thương nơi tâm lý các vật thụ tạo. Theo nghĩa này và do cách thức tư chiếm*, Tình Yêu trở thành tên gọi của Chúa Thánh Thần, bởi vì không có từ riêng biệt nào để nói lên sự nhiệm xuất này (Sum. theol. Ia, 37, 1). Người ta cũng gọi Ngài là Thần Khí của tình yêu. ║ Nơi các tạo vật có lý trí, tình yêu của con người đối với Thiên Chúa, được phân biệt thành tình yêu tự nhiên, khiến người ta yêu mến Ngài trên hết mọi sự bao lâu mà khuynh hướng tự nhiên này chưa bị tội lỗi làm lệch hướng cùng đích của nó - và tình yêu siêu nhiên, tức đức ái đối thần* một sự tham dự vào tình yêu yếu tính của Thiên Chúa, nhờ ân sủng Ngài ban (Rm 5, 5). Các tác giả thiêng liêng thường gọi đức ái là tình yêu để nêu rõ sự trổi vượt của tình yêu này trên tất cả các mối tình mà tâm hồn con người có thể bị thôi thúc, và cũng có thể để nói lên sự âu yếm đầy đam mê trong cách các thánh hiến thân cho Thiên Chúa. ║ Người ta còn nói amour sacré, tình yêu linh thánh, để đối lập với amour profane, mondain, tình yêu trần tục, thế tục. Rồi sự yêu mình và yêu tha nhân thì phân biệt với sự yêu mến Thiên Chúa do đối tượng “chất thể” vì tạo vật có lý trí là người bạn của Thiên Chúa, nhưng không có phân biệt do đối tượng “mô thể”, vì người ta yêu bản thân mình và yêu mến đồng loại trong Thiên Chúa và vì tình yêu mến Thiên Chúa: chỉ có một đức ái và điều răn thứ hai cũng giống như điều răn thứ nhất (Mt 22, 39). ║ Parfait amour (tình yêu toàn hảo) —> Charité parfaite (đức ái toàn hảo). ║ Pur amour = Tình yêu thuần túy. Tình yêu của Thiên Chúa không pha phôi lý do vị lợi, không có lo sợ mà cũng không có hy vọng. Giáo lý về tình yêu thuần túy đã là đề tài của một cuộc tranh luận thời danh hồi thế kỷ XVII —> Quiétisme (Thuyết an tĩnh). ║ Loi d’amour = Luật yêu thương: Luật mới của Phúc Âm, đối lập với Luật cũ mà đôi khi người ta coi một cách sai lầm là Luật của sợ hãi. ║ Mort d’amour = Chết vì yêu: Sự linh hồn lìa khỏi xác do yêu mến và mãnh liệt ước ao được thấy Chúa, một tình yêu tác động mạnh mẽ đến cả cảm giác tính. Dùng một cách không chính xác để chỉ phúc tử đạo, một sự chết vì lòng yêu mến Thiên Chúa. ║ Amour-propre = Lòng tự ái. Thuật ngữ cổ truyền để chỉ sự yêu mến bản thân mình, vượt quá sự kiểm soát của lý trí ngay thẳng và trở thành một cản trở cho việc phục vụ Thiên Chúa và phục vụ tha nhân. Nó được biểu lộ qua việc quá lo lắng chiếm được lòng quý mến của người khác, quá nhạy cảm đối với những cử chỉ quý mến của người khác, và như vậy dễ đi tới tính hay động lòng. ║ Nơi các tác giả thời nay, được dùng theo nghĩa tốt và chỉ sự tôn trọng công cuộc Thiên Chúa thực hiện nơi ta, do đó khơi lên một sự hãnh diện chánh đáng và một sự thi đua hợp lý. ║ Amour libre = Chủ trương tự do luyến ái. Chủ trương tự do ân ái giữa một người nam và một người nữ, vượt ra ngoài mọi ngăn cấm, mọi luật lệ luân lý và mọi thể chế hôn nhân. ║ Frères de l'amour = Phái huynh đệ tình yêu. Một giáo phái thế kỷ XVI vì tình yêu muốn xem mọi hình thức tôn giáo là tương đương với nhau.

¨ Amitié = Tình bạn, tình bằng hữu. Tình tương thân tương ái, đặt căn bản trên sự có chung một lối sống, chung một lý tưởng: Đức ái là một tình bạn siêu nhiên (Sum. theol. 2a 2ae, 23, 1). Tình yêu là một hành vi yêu thương, còn tình bạn là tâm trạng có luôn luôn, bén rễ sâu trong ý muốn của mỗi người bạn (I-II, 26, 3). ║ Nhân đức luân lý kết hợp hai người và giúp họ cùng nhau tìm kiếm sự trọn lành trong một tâm tình yêu thương lẫn nhau. ║ Amitié spirituelle = Tình bạn thiêng liêng. Bất cứ tình bạn nào đặt căn bản trên sự cùng nhau tìm kiếm Thiên Chúa và các sự thiêng liêng. Một cách tương tự, được dùng để chỉ tình bạn giữa hai người nam nữ, một tình bạn đã gạt bỏ tất cả những cái ôm hôn, những sự vuốt ve và mọi đụng chạm xác thịt. ║ Amitié particulière = Tình nghĩa riêng. Thứ giao du thường xuyên và chỉ giữa hai người vói nhau trong các cộng đoàn, nhất là nữ giới (tu viện, nhà nội trú). Ngoài những điều xấu mà tình nghĩa này thường sinh ra, nó còn phá hoại và cản ngăn những trao đổi giữa các thành viên của cộng đoàn, và do đó, nó đáng bị lên án, mặc dù cần phải có sự phân định, có tâm lý và chừng mực tùy trường hợp và hoàn cảnh.

¨ Amis de Dieu = Các bạn hữu của Chúa. Nghĩa rộng, từ này chỉ tất cả những ai sống đặc biệt đạo đức và gắn bó với Thiên Chúa. ║ Theo nghĩa hạn chế, từ này chỉ những nhóm Kitô-hữu say mê lý tưởng và sự trọn lành Kitô-giáo, thường quy tụ xung quanh một vài nhân vật nổi tiếng: những nhóm này đã có trong các xứ miền Rhénanie hồi thế kỷ XIV và XV, họ không tổ chức thành những hiệp hội, càng không phải là những hội kín. Thầy Eckhart, Tauler, chân phước Susô đã là những vị trong số các linh giám và người gây hứng cho các nhóm này. Họ đã góp phần lớn trong việc phổ biến các sách vở thần bí của thời đó. ║ VTB.

Amovible —> Mouvement.

AMPHILOQUE (saint) = Thánh Amphiloque. Giám mục thành Iconium, xứ Pisiđia, hồi thế kỷ IV. Sinh tại Cêsarêa (xứ Cappađôcia), quãng năm 339. Thầy dạy khoa hùng biện, luật sư rồi trở thành đan tu sĩ. Bạn thân của Basiliô thành Cêsarêa và Grêgoriô Nazianzênô. Ngài đã biên soạn cuốn “Luận về Chúa Thánh Thần”, nay không còn nữa. Ngài đã tham dự Công đồng chung Constantinôpôli năm 381. Qua đời năm 395 (?). Ngài để lại một Thư hội nghị và một tập các Bài giảng.

AMPOULE (từ La-tinh ampula = bình rượu) = Bình đựng dầu thánh. Bình nhỏ bằng bạc hoặc bằng thiếc dùng để đựng các dầu thánh (dầu thánh, dầu dự tòng, dầu bệnh nhân). ║ Lịch sử. La sainte ampoule = Bình dầu thánh: Bình dầu thánh do một chim câu mang tới để xức cho vua Clovis khi chịu phép Rửa tội (496). Dầu thơm này vẫn được dùng trong lễ tấn phong các vua nước Pháp cho tới năm 1825. Bình nhỏ này đã bị đập bể trong hồi Cách mạng Pháp, tại Reims.

AMULETTE (do từ La-tinh amoliri) = xua đuổi) = Bùa. Một vật nhỏ được người ta mang trên mình hoặc để trong nhà, trong xe hơi, vì tin nó có phép xua đuổi tà ma và những rủi ro. Theo mức người ta thật sự coi nó là quan trọng, các bùa có tính dị đoan*, do đó một số Công đồng chung và riêng đã lên án việc sử dụng và mua bán các bùa. ║ —> Magie. Talisman.

Anabaptistes —> Baptême.

ANACHORÈTES (Bởi từ Hy-lạp ana = tránh xa và chorein: đi lại) = Các ẩn sĩ. Những đan sĩ sống trong nơi hoang vắng, xa xã hội loài người. ║ —> Ermite. Désert.

¨ Anachorèse = Lối sống ẩn sĩ. Từ Hi-lạp dùng để chỉ thái độ của những Tổ phụ sa mạc và các ẩn sĩ chủ trương sống nơi hoang vu, xa thế tục.

¨ Anachorétisme = Chủ trương lối sống ẩn sĩ: lối sống đặc biệt cho các ẩn sĩ.

Anakêphalaiôsis —> Chef.

Anagogique —> Acte.

Anal —> Anneau.

ANALOGIE ( từ Hy-lạp analogia: cân xứng) = Sự tương tư, phép loại suy. Sự cân xứng giữa những thực tại, những hình ảnh, những từ và những quan niệm khác nhau, để có thể lấy cái nọ mà chỉ cái kia, có khi bằng một từ duy nhất. ║ Luận lý. Sự quy thuộc tương tự thì khác với sự quy thuộc đơn nghĩa (từ chung và nghĩa chung) và sự qui thuộc nhị nghĩa, hàm hồ (từ chung nghĩa hoàn toàn khác nhau). Sự quy định tương tự là một thứ quy định nhị nghĩa, tên gọi là một, nhưng ý nghĩa thì có một quan hệ nhiều ít giống nhau. ║ Người ta phân biệt 3 kiểu tương tự: Analogie ad unum cũng gọi là analogie d'attribution = Tương tự qui chiếu. Khi một từ xứng hợp với nhiều thực tại do việc các thực tại này đều có quan hệ với cùng một thực tại; tuy nhiên, theo nghĩa hẹp, từ này chỉ phù hợp với thực tại này mà thôi. Thí dụ từ “lành mạnh” chỉ phù hợp cách chặt chẽ với sức khoẻ của một động vật, nhưng từ này vẫn được dùng cho thức ăn lành mạnh, khí hậu lành mạnh, rồi phương dược lành mạnh, nước tiểu lành mạnh v.v... theo như quan hệ mà các thực tại này có với sức khoẻ của con vật (quan hệ nhân quả, quan hệ quả với nhân v.v...). Sức khoẻ của con vật được gọi là cái tương tự chính, còn sức khoẻ của thức ăn, của khí hậu v.v... được gọi là những cái tương tự thứ yếu. ║ Analogie de proportion = Tương tự cân xứng. Đó là khi một từ phù hợp với nhiều thực tại do có một sự giống nhau về quan hệ (thí dụ sự nhìn thấy bằng mắt và sự nhìn thấy bằng trí tuệ). Sự tương tự này nói lên sự bằng nhau về cân xứng: mắt đối với cái nhìn bằng giác quan, cũng như trí tuệ đối với cái nhìn bằng sự hiểu biết. Sự tương tự cân xứng được thực hiện mỗi khi những từ tương tự có một sự giống nhau, chớ không dựa trên một quan hệ nhân quả giữa các cái tương tự: ở đây không có cái chính và những cái phụ giữa những cái tương tự, nhưng chỉ có những cái tương tự khác nhau, mỗi cái đều có những nét tương tự nội tại và khác nhau. Sự tương tự cân xứng diễn ra ở bình diện các tính chất chủ yếu, hoặc ở bình diện các phẩm tính tùy phụ: trong trường hợp sau, người ta sẽ có những sự tương tự ẩn dụ. ║ Analogie de l'être = Tương tự về hữu thể (Siêu hình). Một trong những khám phá chính của triết học Aristốt mà thánh Tôma khai thác, là tính tương tự của hữu thể: hữu thể được hiểu khác nhau khi nói về Thiên Chúa, về các tạo vật tinh thần và về các tạo vật vật chất. Tuy nhiên sự khác nhau này không phải là khác nhau tuyệt đối, vì vẫn có một cái gì chung nhau. Nhờ đó, một đàng người ta tránh được thuyết phiếm thần hoặc thuyết nhất nguyên, và đàng khác cũng tránh được thuyết bất tri. Sự tương tự về hữu thể nói lên những sự khác nhau về hữu thể của các thực tại đối với bản thể là cách hiện hữu số một; đàng khác, sự tương tự về hữu thể cũng nói lên tương quan và sự tùy thuộc của các hữu thể đối với Đệ Nhất Hữu Thể. Xét cho cùng, sự tương tự này được xây nền trên sự thông phần vào Hữu thể. Cũng có sự tương tự như thế trong sự thông phần với Chân, Thiện, Mỹ. ║ Thần học. Tương tự được sử dụng một cách khác, bởi vì nhận thức của đức tin cho phép ta sử dụng những khái niệm siêu hình một cách hoàn toàn mới: thí dụ tương tự quy chiếu sẽ được sử dụng trong mục De Deo Uno với một tầm cỡ duy nhất, và tương tự cân xứng sẽ được sử dụng trong mục De Trinitate.

¨ Analogue = Tương tự. Tính từ này được dùng để nói về những sự vật hoặc những từ khác nhau, nhưng có một cái gì chung, hoặc có một sự giống nhau về quan hệ. Tất cả mọi thực tại đều tương tự nhau, xét như đó là những hữu thể; đúng vậy, người ta có thể nói về tất cả chúng rằng chúng hiện hữu, mặc dù mỗi thực tại có cách hiện hữu riêng theo bản chất và theo cá tính của chúng.

¨ Analogué = Cái tương tự. Một trong những từ ngữ của sự tương tự. Premier analogué ou analogué principal = Cái tương tự thứ nhất hoặc chính: trong tương tự gọi là cân xứng hoặc quy chiếu, đây là từ ngữ mà các từ ngữ khác được quy chiếu về. Thí dụ bản thể đối với các tùy thể.

¨ Analogiquement = Cách tương tự. ║ Bằng loại suy.

ANALYSE (từ Hy-lạp analysis: tháo, cởi ra) = Sự phân tích. Phương pháp nghiên cứu khoa học từ cái phức tạp đến cái đơn giản. ║ Triết học. Nhằm xác định những yếu tố cơ bản của hợp thể, và phân biệt các nguyên nhân với các hiệu quả của chúng. ║ Analyse de la foi = Phân tích niềm tin. Nghiên cứu thần học để vạch rõ nền tảng chính và sau cùng của hành vi tin. Việc phải làm ở đây là xác định rõ những quan hệ giữa sự ưng thuận của niềm tin với nguyên cớ riêng biệt của nó, nghĩa là xác định rõ ràng quan hệ giữa Chân Lý đệ nhất, tức uy quyền của Thiên Chúa mặc khải, với những phán đoán về sự khả tín* và các lý do để tin. Người ta phân biệt sự phân tích khách quan (cũng gọi là phân tích thần học) và sự phân tích chủ quan, cũng gọi là phân tích tâm lý hoặc hộ giáo.

¨ Analytique = Có tính phân tích. Liên quan đến sự phân tích (phương pháp phân tích). Analytiques = Tác phẩm “Những phân tích”. Hai tác phẩm của Aristốt, Đệ nhất và Đệ nhị phân tích, nghiên cứu về cách lập luận, suy luận của trí năng đi từ các sự kiện nghiệm thấy để ngược lên tới Nguyên lý phổ quát (phép quy nạp), hoặc trái lại đi từ nguyên lý xuống tới kết luận (phép suy diễn). Như vậy trí tuệ nắm được những liên hệ tất yếu giữa các hiệu quả và nguyên nhân của chúng, hoặc giữa các nguyên nhân và hiệu quả. ║ Không nên lộn với Analytique transcendan-tale = Phân tích pháp siêu nghiệm, một trong những phần của cuốn “Phê bình lý trí thuần túy” của Kant.

ANAMNÈSE (từ Hy-lạp anamnèsis = tưởng nhớ) = Kinh tưởng niệm. Kinh Phụng vụ Thánh Thể, trong đó người ta tưởng niệm mầu nhiệm ơn cứu độ và dâng lên Thiên Chúa lễ hy sinh của Chúa Kitô, đúng như lời Ngài đã dạy: “Anh em hãy làm việc này để tưởng nhớ đến Thầy”, tất cả các Kinh Thánh Thể (Kinh Thượng tiến, anaphore*) đều gồm phần tưởng niệm, tiếp sau phần tường thuật về sự lập phép Thánh Thể. Kinh tưởng niệm của sách lễ Rôma chỉ nhắc đến cuộc khổ nạn, sự sống lại và lên trời của Chúa, nhưng các Kinh Thánh Thể khác lại tưởng nhớ đến các giai đoạn khác nữa của mầu nhiệm cứu độ, từ lễ Giáng sinh đến cuộc quang lâm của Ngài.

ANANIE (tiếng do thái có nghĩa là Chúa ban ơn) = Ông Khanania. Tên gọi của nhiều nhân vật trong Kinh Thánh. 1. Một trong ba người bạn của Đaniel bị vua Babylon truyền lệnh liệng vào lò lửa mà vẫn sống (Đnl 3). 2. Chồng của Saphira, người đã nói dối thánh Phêrô (Cv 5). 3. Kitô-hữu ở Damas đã đưa Phaolô vào Giáo Hội (Cv 9). 4. Thượng tế Do-thái năm 58, người đã tìm cách để nhà cầm quyền La-mã lên án thánh Phaolô. (Cv 23-24).

ANAPHORE (từ Hy-lạp anaphora = thượng tiến) = Kinh thượng tiến. Trong các nền Phụng vụ Đông phương, đây là công thức dùng trong việc cử hành hy lễ Thánh Thể, luôn gồm có phần đối thoại nhập đề, tạ ơn, tường thuật sự lập phép Thánh Thể, tưởng niệm*, khẩn nguyện*, và tán tụng*. Hầu hết các Phụng vụ đều có nhiều Kinh Thánh Thể, và các kinh này thường mang tên một thánh tông đồ hoặc một vị thánh mà người ta cho là tác giả.

ANARCHIE (do từ Hy-lạp archè = tôn chỉ, và a, không có) = Tình trạng hỗn loạn. Hỗn loạn vì thiếu vắng quyền bính.

¨ Anarchisme = Chủ nghĩa vô chính phủ. Học thuyết phủ nhận bất cứ sự can thiệp nào của chính quyền vào đời sống các cá nhân.

ANARGYRE (từ Hy-lạp có nghĩa là: không tiền) = Thánh chữa bệnh làm phúc. Từ dùng để chỉ một số vị thánh chữa bệnh, như Cosma và Đamianô (ghi trong Lễ Quy), cũng như thánh Pantalêô và một vài vị thánh khác (được ghi trong sổ các thánh Bizantin), vì các Ngài săn sóc và chữa bệnh miễn phí.

ANASTASE (saint) = Thánh Anastasiô. Giáo Hoàng từ 399 đến 401, kế vị thánh Siricô. Người Rôma, bạn thân của Paulin De Nole và của thánh Jêronimô. Ngài đã lên án thuyết Ôrigênê và thuyết Đonat ở Phi châu trước đây. Lễ kính ngày 27 tháng 4.

ANASTASE le Sinaðte = Anatasiô núi Sinai. Viện phụ núi Sinai, nhà tranh luận thời danh của hậu bán thế kỷ VII. Người ta không biết gì về cuộc đời của ông. Ông chống lại những người theo giáo phái đơn tính và giáo phái đơn ý ở Ai cập và Syria. Ông là tác giả của nhiều tác phẩm “Le Guide” (Bản chỉ nam) chống lại các lạc giáo, “Considérations sur l' Hexaeméron” (Suy xét về sáu ngày), “Florilège de la Doctrine des Pères sur l'Incarna-tion” (Tuyển tập giáo lý các Giáo Phụ về Mầu nhiệm Nhập Thể) v.v...

ANASTASIS (từ Hy-lạp có nghĩa là Phục Sinh) = Vương cung thánh đường (từ cổ). Tên đặt cho nhiều vương cung thánh đường thời Cổ đại, nhất là thánh đường Mồ Thánh ở Giêrusalem.

ANATHÈME (dịch từ Do-thái hérèm) = Lời nguyền, lời nguyền rủa. Vạ tuyệt thông. Kinh Thánh. Một thứ lời khấn dâng các hữu thể và các sự vật cách trọn vẹn cho Thiên Chúa. Khi có chiến tranh, với lời này người ta từ bỏ các chiến lợi phẩm, để hiến dâng cho Thiên Chúa: Lời này đồng nghĩa với “hủy diệt”, nghĩa là tàn sát toàn thể người và vật của phía bại trận. ║ Xét như hình phạt chống lại tội thờ ngẫu thần, lời “nguyền rủa” này là án tử hình. ║ Án này đã được giảm thành sự tịch thu tài sản, trục xuất ra khỏi cộng đoàn dứt khoát hoặc một thời gian, đó là vạ tuyệt thông*. ║ Trong thế giới Kitô-giáo cổ đại, lời nguyền rủa này gia trọng cho một vạ tuyệt thông đã tuyên phạt trước đó, trao phạm nhân cho sự trả thù của Satan. ║ Ở thời Trung cổ, từ này thường chỉ vạ tuyệt thông nặng nhất, không những cấm phạm nhân lãnh nhận các bí tích, mà còn khai trừ đương sự ra khỏi xã hội các tín hữu. ║ Ngày nay, từ này chỉ vạ tuyệt thông khi được tuyên phạt cách long trọng.

ANAWIM (từ Do-thái có nghĩa là: những kẻ khốn khổ) = Những người sầu khổ. Từ sau cuộc lưu đày, từ này được đặc biệt dùng để chỉ “những người nghèo khổ của Giavê”.

ANCYRE, ANGORA, ANKARA = Ancyre, Angora, Ankara. Thành phố thời danh của Tiểu-Á, nơi đã họp 3 Công đồng: Công đồng Ankara I (314), quan trọng nhất trong ba Công đồng, tập họp các Giám mục Tiểu-Á và Syria, bàn về các lapsi* (những người sa ngã) và các điều luật sám hối. ║ Công đồng Ankara II (358), gồm các Giám mục bán-Ariô, dưới sự chủ toạ của Basiliô thành Ankara, tuyên bố rằng Chúa Con thì giống, nhưng không cùng một bản thể với Chúa Cha. ║ Hội nghị Ankara năm 375 là một Công đồng của giáo phái Ariô chống lại thánh Grêgoriô Nyssênô.

ANCIENS = Các kỳ mục. Những bậc kỳ mục của một bộ tộc, một thành phố, hoặc của dân Israel. Họ là những thủ lãnh của các gia đình có ảnh hưởng và làm thành một hạng quý tộc. Vào những thế kỷ sau cùng của Cựu Ước, khi hình thành Tối cao pháp đình Do-thái, người ta thấy có những vị là giáo dân nhưng được tôn kính vì học thức hoặc địa vị xã hội: đó là “các kỳ mục” cũng gọi là các đầu muc của dân tộc. Trong Do-thái giáo, từ này còn được dùng để chỉ các Tiến sĩ Luật mà các chú giải về Luật rất có uy tín. ║ Trong Tân Ước, từ này chỉ các thủ lãnh tinh thần do các tông đồ đặt lên để dìu dắt các Giáo Hội địa phương —> Presbytres (các kỳ lão). ║ Ancien des jours = Kỳ mục muôn thuở. Thuật ngữ Aramê để gợi lại ý tưởng về Đấng Vĩnh Cửu. Sách Đaniel dùng thuật ngữ này để gọi tên Thiên Chúa (Đn 7, 9).

ANCRE = Cái neo. Biểu tượng của hy vọng (Dt 6, 19). Người ta thấy biểu tượng này, một đề tài của nghệ thuật ảnh tượng nơi các nấm mồ Kitô-giáo các thế kỷ II và III và trong các hang toại đạo.

ANDRÉ de Crète (saint) = Thánh Anrê đảo Crêta. Nhà giảng thuyết và thi sĩ Bizantin, sinh tại Đamas quãng năm 660, đan sĩ tại Giêrusalem, phó tế tại Constantinôpoli, trở thành Tổng Giám mục Gortyne (đảo Crêta) quãng năm 692. Ông đã ký vào một bản tuyên xưng đức tin theo thuyết nhất ý dưới triều hoàng đế Philippicus (711-713), nhưng ông đã rút lại và trở thành người mạnh mẽ bênh vực cho thuyết lưỡng tính của ý chí nơi Chúa Kitô, và bênh vực việc tôn kính các ảnh thánh. Ông qua đời năm 740, để lại 23 bài giảng thời danh và một công trình thi ca. Bản “Lễ Quy” gồm 250 khổ thơ vẫn được sử dụng trong Phụng vụ Bizantin mùa Chay.

Anéantissement —> Néant.

ANGE (từ Hy-lạp angelos = sứ giả) = Thiên thần, Thần sứ. Kinh Thánh. Tên gọi các vị thần vô hình chúc tụng Thiên Chúa trên trời và được Ngài ủy cho những sứ mạng nơi loài người. Kinh Thánh phân biệt các thiên thần xấu, tức ma quỉ, và các thiên thần tốt lành. Trong số này, Kinh Thánh gọi rõ tên các vị Micael, Gabriel và Raphael, và dành các danh xưng tập thể cho các vị khác. Dionisio sắp xếp các vị thành 9 phẩm như sau: Sêraphim, Kêrubim, Toà thần, Quản thần, Dũng thần, Uy thần, Quyền thần, Tổng lãnh thiên thần và Thiên thần. ║ Ange de Yavé = Thần sứ của Giavê, trong các sách cổ nhất của Cựu Ước, từ này hình như chỉ chính bản thân Yahvê, xét như Ngài tỏ mình ra cho loài người. ║ Ange exterminateur = Thần sứ hủy diệt. Thiên thần đã giết chết các trưởng nam của người Ai-cập đã khiến vua Pharaô phải quyết định để dân Israel ra đi (Xh 12, 23). ║ Ange gardien = Thiên thần hộ thủ, thiên thần bản mệnh, thiên thần giữ mình, được Thiên Chúa đặt để bảo vệ mỗi người (Mt 18, 10). Cựu Ước cũng nói đến những thiên thần bảo vệ các dân tộc (Đn 10, 13). ║ Thần học. Thiên thần là những tinh thần thuần túy do Thiên Chúa sáng tạo. Theo học thuyết của thánh Tôma, được coi là học thuyết chung của Giáo Hội, các thiên thần cũng giống như những bản thể tách rời theo triết thuyết Aristốt, là những hữu thể hoàn toàn vô chất, bởi vậy các ngài khác biệt nhau về thể loại. Những dữ kiện chất chứa trong Mặc khải về thế giới các thiên thần được giải thích bằng môn siêu hình học này về các mô thể thuần túy, sẽ cho phép nhà thần học chiêm ngưỡng mô hình lý tưởng của đời sống thiêng liêng, kỳ công của sự khôn ngoan và của tình yêu Thiên Chúa. ║ Chef ou Roi des anges = Thủ lãnh thiên thần: Chúa Giêsu Kitô, vì Nhiệm Thể của Ngài gồm loài người và các thiên thần (Sum. theol. III, 8, 4). ║ Péché de l'ange = Tội của thiên thần. Tội đã phân chia các thiên thần ra các thần lành và thần dữ, sau khi các ngài được Chúa sáng tạo. Tội đó chỉ có thể là sự từ chối vâng phục thánh ý Thiên Chúa về vinh phúc siêu nhiên. ║ Reine des anges = Nữ vương các thiên thần: Tước hiệu của Trinh nữ Maria, được nâng lên trên tất cả các thần thánh trên trời do chức làm Mẹ Thiên Chúa và vì Mẹ đầy ơn phúc. ║ Sexe des anges = Giới tính của thiên thần: điển hình của những vấn đề đặt sai, bởi vì các thiên thần không có thân xác. ║ Phụng vụ. L’ange des sacrifices = Thiên thần tiến lễ: Thiên thần trình lên Thiên Chúa hy lễ của Giáo Hội, theo một lời của Lễ Quy Rôma (Supplices te rogamus). Một số nhà thần học (như M. De la Taille) nghĩ rằng đây chính là Chúa Kitô, chớ không phải một thiên thần, nhưng bản văn cũ của Lễ Quy, như trong bản văn của thánh Ambrosiô, ghi ở số nhiều: các thiên thần. ║ VTB.

¨ Angélique = Thuộc về thiên thần. Liên quan đến các thiên thần, các tính chất của bản tính thiêng liêng, ơn gọi siêu nhiên hoặc các chức năng của các ngài trong kế hoạch ơn cứu độ. ║ Vie angélique = Đời sống tu trì, siêu thoát như thiên thần. Một trong những tên gọi truyền thống của các đan sĩ, xét như đó là cuộc sống được tổ chức theo mức có thể, để sống siêu thoát đối với trần gian này và nhập vào thế giới hậu lai quê hương của các thiên thần và của các thánh, nơi chúng ta được chiêm ngưỡng và ca tụng Chúa muôn đời. ║ Docteur angélique = Tiến sĩ thiên thần. Tước hiệu do truyền thống dành cho thánh Tôma Aquinô.

¨ Angélisme = Thuyết thiên thần. Chủ trương muốn lẫn lộn bản tính con người với bản tính của một tinh thần thuần túy (thiên thần), trong lý thuyết, hoặc trong thái độ luân lý.

¨ Angélolatrie = Sự tôn thờ các thiên thần. Tội phạm đến đức thờ phượng, ở tại chỗ dâng lên các thiên thần sự tôn thờ dành cho Thiên Chúa.

¨ Angélologie = Thuyết về các thiên thần. Khảo luận thần học bàn về các thiên thần. Nơi thánh Tôma, đây là nhóm những vấn đề thần học lấy Thiên Chúa làm nguyên lý và cùng đích của tạo vật thiêng liêng của Ngài (Sum. Theol. Ia, 50-64, 106-114). Cũng được dùng để chỉ những nghiên cứu, sự tôn kính, nghệ thuật ảnh thánh về các thiên thần.

¨ Archange = Tổng lãnh thiên thần. Thủ lãnh các thiên thần, vị sẽ ban hiệu lệnh của sự sống lại sau cùng (1 Tx 4, 16). ║ Tước hiệu thường được dành cho Micael (Gđ 9), Gabriel và Raphael. ║ Thiên thần thuộc phẩm áp chót trong phẩm trật của Dionisio.

¨ Angelus = Kinh Truyền Tin. Kinh nguyện gồm 3 câu xướng (mà câu thứ nhất bắt đầu bằng những chữ “Angelus Domini” = “Đức Chúa Trời sai Thánh thiên thần...” ), 3 kinh Kính Mầng và một lời nguyện. Kinh này được đọc mỗi ngày 3 lần, sáng, trưa, và chiều, khi có hiệu chuông. Từ thế kỷ XII đã có thói quen trong các tu viện đọc một kinh Kính Mầng khi có hiệu chuông, nhưng mãi thế kỷ XV hoặc XVI, Kinh “Truyền Tin” mới có hình thức đầy đủ như ngày nay. ║ Hiệu chuông ban sáng, lúc trưa và ban chiều, để mời gọi các tín hữu đọc kinh này.

ANGÈLE de Foligno (bienheureuse) = Nữ chân phước Angèle de Foligno. Dòng ba Phan-sinh (quãng 1249-1309). Trở lại hồi bốn mươi tuổi và sống ẩn tu. Đã để lại một cuốn sách nổi tiếng về cách mô tả ba giai đoạn thăng tiến sự cầu nguyện.

ANGLICANE (Église, Communion) = Giáo hội Anh giáo. Sự hiệp thông giữa các Giáo Hội tự trị, xuất phát từ Giáo Hội Anh quốc được thành lập do cuộc ly giáo của vua Henry VIII vào thế kỷ XVI, các Giáo Hội tự trị này vẫn giữ sự hiệp thông với Giáo Hội Anh quốc. Anh giáo được chia làm nhiều vùng “tài phán” khác nhau, bao trùm lên phần lớn thế giới, nhưng một số vùng tài phán chỉ là hư danh (như tại Nam Mỹ, hoặc tại Âu châu lục địa). Có con số chừng bốn mươi triệu tín đồ, Anh giáo đã lan tràn, nhất là tại các hòn đảo Anh quốc (Giáo Hội Anh quốc), tại Huê-kỳ (Giáo Hội Tin lành có Giám mục), và tại các nước thuộc khối thịnh vượng chung. ║ Được nối kết với cuộc cải cách thế kỷ XVI, Anh giáo đã giữ lại một số nguyên tắc của các Giáo Hội cải cách (công chính hoá nhờ đức tin, lấy Kinh Thánh làm quy tắc v.v...), nhưng cũng duy trì một ý hướng sâu sắc về Truyền Thống, tất cả được cụ thể hoá bằng sự gắn bó với Common Prayer Book (Sách Kinh chung) và với “39 điều”. Về phương diện cơ cấu, sự Hiệp thông Anh giáo duy trì hàng Giám mục và sự kế vị tông đồ, được các nhà thần học của họ giải thích nhiều cách khác nhau. ║ Trong cuộc đối thoại đại kết, Anh giáo đã và vẫn giữ một vai trò rất quan trọng, với những đường hướng đã được nêu ra năm 1920 tại Hội nghị Lambeth (cơ quan tư vấn trung ương của Hiệp thông Anh giáo), trong cái gọi là “Hình tứ giác của Lambeth": Kinh Thánh được coi là Quy tắc, - trung thành với Kinh Tin Kính các Tông đồ và kinh Tin Kính Nicêa, - chấp nhận hai bí tích của Tân Ước, - thừa tác vụ có tổ chức (chức Giám mục có tính lịch sử). ║ Ordination anglicane = Truyền chức thánh trong Anh giáo: Nghi thức Truyền chức thánh được soạn quãng năm 1550 bởi Cranmer, đối nghịch với giáo lý truyền thống về sự hiện diện hiện thực của Mình và Máu Chúa Kitô trong bí tích Thánh Thể, và về tính chất hy lễ của Thánh Lễ, đã được sử dụng trong lễ tấn phong Tổng Giám mục Cantorbery, M. Parker (1559). Tất cả các cuộc truyền chức thánh sau này trong Anh giáo đều phụ thuộc vào cuộc truyền chức thánh này. Bởi vậy các cuộc phong chức thánh này thường bị Giáo Hội Công giáo coi là bất thành hiệu. Cuối thế kỷ XIX, vấn đề lại được nêu lên do Lord Halifax và linh mục Portal. Một ủy ban nghiên cứu do Đức Lêô XIII thành lập đã đi tới kết luận rằng các cuộc truyền chức thánh đó bất thành hiệu. Trong sắc chỉ Apostolicae Curae năm 1896, Đức Lêô XIII xác nhận long trọng sự bất thành hiệu này. Các nhà thần học và các nhà sử học của Anh giáo đã không bao giờ chấp nhận những lý do mà Đức Giáo Hoàng đưa ra để chống lại giá trị của những cuộc truyền chức thánh của họ. Các nhà thần học Chính Thống giáo cũng không chấp nhận các lý lẽ của Đức Giáo Hoàng và thường coi các cuộc truyền chức thánh này là thành hiệu. Một số thần học gia Công giáo, nhất là trong khuôn khổ những nỗ lực của phong trào Đại Kết, cũng chia sẻ sự tin tưởng này.

ANGLO-CATHOLIQUE = Anh-Công-giáo. Được dùng lần đầu tiên vào khoảng giữa thế kỷ XIX để chỉ khuynh hướng “Thượng Giáo Hội” trong Anh giáo, một khuynh hướng đề cao những khía cạnh cơ cấu, truyền thống và Phụng vụ của Giáo Hội, coi đó là do Thiên Chúa lập ra. Đến thế kỷ XIX, khuynh hướng này được đại diện bởi phong trào “Oxford” và được phổ biến nhờ các “truyền đơn” (cho nên nhóm này cũng có tên gọi là “nhóm truyền đơn"), Newman đã giữ vai trò hàng đầu của phong trào này: Ngày nay khuynh hướng này không những có những phụng vụ rất gần với Giáo Hội Công giáo (cho nên họ có tên gọi là “Nhóm Nghi Thức"), mà còn phát triển cả một định hướng với những nghiên cứu rất quan trọng về sử học, về các Giáo Phụ và về môn chú giải Kinh Thánh. ║ Bảng XIII.

Anima, animation, animisme, animus —> Ame.

ANIZAN (Jean-Émile) = Anizan (J-E). Sinh năm 1853 tại Artenay, linh mục năm 1877, gia nhập hội các Tu huynh thánh Vinh Sơn Đệ Phaolô năm 1886, trở thành Bề trên Tổng quyền năm 1907. Bị Rôma bãi chức năm 1914, ông trở về làm cha sở, rồi thành lập một tu hội mới “Les Fils de la Charité” (Các con của bác ái) năm 1918. Và thành lập tu hội “Les Auxiliatrices de la Charité” (Các nữ trợ tá bác ái) năm 1926. Qua đời năm 1928.

Annates —> Année.

ANNE = Bà Anna, ông Khanania. (Do từ Do-thái Hannah = ân nghĩa). Tên gọi nam hoặc nữ của nhiều nhân vật trong Kinh Thánh: 1. Mẹ của Samuel (1 Sm 1-2). 2. Mẹ và mẹ vợ của Tobia con. 3. Mẹ của Đức Trinh Nữ Maria, theo truyền thống Kitô-giáo, 4. Bà goá phụ nhân đức đã nhận ra Chúa Giêsu khi Ngài được dâng vào Đền thờ (Lc 2, 36-38). 5. Đại tư tế Do-thái, bố vợ của Caipha đã giữ vai trò quan trọng trong việc lên án Chúa Giêsu.

ANNEAU = Nhẫn. Biểu tượng của giao ước và lòng trung tín, đôi khi cũng là biểu hiện của quyền hành đã nhận được. ║ Anneau du pêcheur = Nhẫn giáo hoàng, nhẫn ngư ông: dấu ấn riêng của vị Giáo Hoàng đương kim. ║ Anneau prélatice = Nhẫn của các chức sắc trong Giáo hội, được Giáo luật dành riêng cho các Hồng y, các Giám mục, các Viện phụ và một số Đức ông. Nhẫn của các Giám mục và các Viện phụ còn được gọi là nhẫn mục tử (anneau pastoral). ║ Anneau doctoral = Nhẫn tiến sĩ. Danh dự do Giáo luật dành cho các người đậu tiến sĩ các khoa học thánh. ║ Anneau religieux = Nhẫn tu sĩ, của các nữ tu đeo sau khi khấn dòng, làm dấu chỉ sự trung tín với Chúa Kitô, phu quân của mình. ║ Anneau nuptial = Nhẫn cưới, chiếc nhẫn mà hai vợ chồng mang như dấu chỉ sự trung tín với nhau.

¨ Anal = Tuổi tâm lý thuộc thời kỳ hậu môn. Phân tâm học. Chỉ giai đoạn 2 của sự phát triển tâm thần của đứa trẻ, quãng từ 1 tuổi rưỡi, hai tuổi, đến 3-4 tuổi: sự quan tâm của đứa bé và những người xung quanh đối với việc kiểm soát cơ vòng hậu môn của nó, khiến hình thành cơ cấu libido* (dục năng) về những thái độ kiểm soát, tống xuất hoặc giữ lại; những thái độ mà hoạt động hậu môn là nguyên điển hình. Cơ cấu này sẽ giúp cho đứa trẻ khẳng định bản thân nó qua việc tuân phục hoặc chống đối người được nó thực hành việc kiểm soát này. ║ Dùng để chỉ các thái độ hoặc cử chỉ có mang những nét đặc biệt của giai đoạn hậu môn. ║ Chỉ tính tình người lớn có những thái độ tâm thần trì trệ nhiều hay ít ở những dạng đặc thù của giai đoạn hậu môn.

ANNÉE = Năm. Thời gian trái đất xoay một vòng xung quanh mặt trời. ║ Année liturgique = Năm phụng vụ. Thời gian một năm, bắt đầu với Chúa nhật thứ I mùa Vọng, trong quãng thời gian này, nghi thức phụng vụ diễn giải những khía cạnh khác nhau của mầu nhiệm cứu độ. ║ Tác phẩm chứa đựng phần chú giải các bài đọc phụng vụ, từ Chúa nhật thứ I mùa Vọng cho tới hết thời gian sau lễ Hiện Xuống.

¨ Anniversaire = Ngày kỷ niệm hằng năm. Ngày tưởng nhớ một biến cố đã xảy ra được một năm, hoặc nhiều năm trước đó. Các Kitô-hữu đầu tiên quen cử hành ngày chu niên cái chết của người thân. Tục lệ này là nguồn gốc sự tôn kính các vị tử đạo, rồi tôn kính tất cả các thánh khác. Ngày lễ kính một vị thánh thường là ngày kỷ niệm ngày ngài qua đời, ngày được chọn làm Giám mục, hoặc ngày cung hiến ngôi thánh đường dâng kính ngài.

¨ Troisième an = Đệ tam niên. Trong dòng Tên, đó là năm huấn luyện tu đức, tĩnh tâm và rút kinh nghiệm. Diễn ra vào cuối chu kỳ học các môn của Giáo Hội, mặc dù các tu sĩ đã là linh mục, mục đích của đệ tam niên là đào sâu thêm, chín chắn thêm về cuộc sống nội tâm và tìm hiểu rõ hơn về tinh thần của dòng. Năm này được coi như năm thứ ba của Nhà Tập, còn hai năm trước đã diễn ra trước khi được chính thức nhận vào dòng. ║ Lấy cảm hứng từ định chế này, một số tu hội nam và nữ dự trù cho các thành viên của mình một thời gian tĩnh tâm và đào tạo bổ túc, sau nhiều năm sống đời tu trì. Theo cách tương tự, họ cũng đặt tên cho thời gian này là “đệ tam niên”, mặc dù thời gian này không kéo dài tới một năm và cũng không nhất định đã có hai năm Nhà Tập trước kia.

¨ Annates = Thuế niên lộc. Thuế mà các giáo sĩ mới được Toà Thánh bổ nhiệm vào các chức tước có bổng lộc phải trả cho Nội vụ Tông toà. Khoản thuế này tương đương với huê lợi một năm, nên mới có tên gọi là “thuế niên lộc”.

¨ Solennel = Trọng thể. Cử hành mỗi năm một lần với những nghi thức công cộng khác thường. Đôi khi không hoàn toàn như thế. ║ Communion solennelle = Rước lễ trọng thể, rước lễ bao đồng. Tại Pháp, lễ nghi tuyên lại các lời hứa của phép Rửa tội, cùng với việc rước lễ trong Thánh lễ, kết thúc việc giáo dục tôn giáo của các thiếu niên Công giáo —> Profession de Foi. ║ Voeux solennels = Lời khấn trọng thể: Lời tuyên khấn của các tu sĩ trong một số dòng tu mà các lời khấn được Toà Thánh nhận là lời khấn trọng thể. Đối lập với các lời khấn đơn.

¨ Solennité = Tính trọng thể. Tính trọng thể của một việc cử hành, của một hoàn cảnh. ║ Lễ được cử hành hằng năm với vẻ huy hoàng. ║ Solennité transférée = Lễ trọng được dời: Cử hành trọng thể của một lễ, được dời qua ngày chúa nhật tiếp theo sau chính ngày đã được cử hành cách đơn giản.

Annihilation, Annihilationisme —> Nihil.

ANNONCIATION = Lễ Truyền Tin. Lễ phụng vụ, được ấn định vào ngày 25 tháng 3, chín tháng trước lễ Giáng sinh, để ghi nhớ việc sứ thần Gabiriel đưa tin cho Đức Trinh Nữ Maria về việc sẽ trở thành Mẹ Đấng Mêsia (Lc 1, 26-38). Lễ này được đưa vào Phụng vụ Rôma hồi thế kỷ VII.

¨ Annonciade = Lễ Truyền Tin. Từ cổ xưa của tiếng Pháp để gọi lễ Truyền Tin. ║ Có nhiều tu hội đã lấy danh xưng cổ xưa này để gọi hội dòng của mình, như Les Annonciades de Bourges (Tu hội Annociades thành Bourges) do thánh nữ Jeanne de France lập năm 1501, hoặc Les Annociades célestes (Tu hội thiên thần truyền tin) thành lập năm 1604 tại Gênes bởi nữ chân phước Vittoria Fornari.

Annulation —> Nullité.

ANOMÉENS = Phái dị đồng. Giáo phái Ariô, thành lập quãng năm 359 và chủ trương sự khác nhau giữa Chúa Kitô và Chúa Cha, Aèce và Eunonius là những bậc thầy của họ, và Philostorge là sử gia và là nhà hộ giáo của họ.

Anomie —> Nomisme.

Anormal —> Norme.

ANSELME (saint) = Thánh Anselmô. Tiến sĩ Giáo Hội, người miền Val d'Aoste, đệ tử của Lanfranc, đan sĩ rồi Viện phụ của tu viện Le Bec miền Normandie. Sau cùng làm Tổng Giám mục Cantorbéry (1033-1109). Đã để lại những khảo luận triết học và thần học (Monologion, Proslogion), Những Suy Niệm, Những Thư. Tư tưởng của ngài sâu xa khác thường và ảnh hưởng của ngài rất lớn lao. Người ta gọi ngài là “Cha của Khoa Kinh viện” do sự táo bạo của ngài đã đem lý trí vào sự tìm hiểu đức tin. Ngài đặc biệt thời danh do luận cứ hữu thể học* mang tên ngài.

ANTÉCÉDENT = Tiền đề. Luận lý. Mệnh đề hoặc những mệnh đề, từ đó người ta rút ra hệ luận* hoặc kết luận. Trong Tam đoạn luận, câu đại tiền đề và câu tiểu tiền đề đều là tiền đề. ║ Trong một phát biểu có điều kiện, thì mệnh đề mang điều kiện là tiền đề. Thí dụ: “Nếu tôi đã lấy ác để báo thiện, thì tôi...” ║ Tâm lý và luân lý tiền sử (số nhiều). Những biến cố của dĩ vãng bản thân đương sự hoặc của gia đình đương sự, phần nào chi phối tập tính hiện nay của đương sự. Thí dụ: những tiền sử của ứng viên khuyên ta không nên bổ nhiệm đương sự vào chức vụ này. ║ Passion antécédente = Đam mê có trước. Đam mê đi trước sự phán đoán của lý trí và sự ưng thuận của ý chí. ║ Thần học. Volonté antécédente de Dieu = Ý muốn có trước của Thiên Chúa. Nói về những sự vật nguyên là tốt lành, nhưng chúng không còn tốt lành nữa do những hoàn cảnh cá biệt. Thí dụ: do ý muốn có trước, Thiên Chúa muốn mọi người được cứu độ, nhưng tất cả những gì Ngài muốn như thế không được thực hiện hết, mà chỉ những gì Ngài muốn bằng một ý muốn nhất quán (volonté conséquente*) mới được thực hiện (Sum. theol. Ia, 19, 6, ad 1).

Antéchrist —> Christ.

Antédiluvien —> Lavabo.

Antéexilien —> Exil.

Anténicéens —> Nicée.

ANTEPENDIUM = Khăn phủ bàn thờ. Bởi từ La-tinh ante: trước và pendeo: treo. Tấm khăn bằng vải quý, đôi khi có ren, thêu, dùng để che bàn thờ và rủ xuống tới đất cả bốn phía. Khăn này là một thứ trang phục của bàn thờ, đôi khi người ta trải thêm những tấm khăn trắng để cử hành Thánh lễ. Công dụng và mức trang hoàng của khăn này đã biến đổi nhiều qua các thế kỷ. Ngày nay, khăn này chỉ còn là một tấm vải phủ mặt trên của bàn thờ. Một số nơi, người ta phục hồi việc sử dụng tấm khăn ren dài.

ANTÉRIORITÉ = Sự có trước. Đặc điểm của cái có trước, đi trước một cái gì đến sau nó. ║ Antériorité chronologique = Sự có trước về thời gian: trong hai biến cố tiếp theo nhau, cái nọ đi trước cái kia, dù cái này không tùy thuộc vào cái đi trước nó. ║ Antériorité logique = Sự có trước về luận lý, theo thứ tự các lý lẽ của sự suy tưởng: theo luận lý, các tiền đề thì có trước câu kết luận, cho nên chúng được gọi là những tiền đề. ║ Antériorité selon la connaissance = Có trước theo nhận thức. Đối với chúng ta, cái dễ nhận thức nhất là cái gần kinh nghiệm hơn hết. Tự chúng, đó là cái dễ nhận thức không tùy vào trí năng loài người. Thí dụ: Thiên Chúa tự thân là hữu thể dễ nhận thức hơn hết. ║ Antériorité selon l'ordre de la nature = Sự có trước theo thứ tự của tự nhiên. Cái không lệ thuộc vào một cái khác trong hiện hữu của nó. Thí dụ: bản thể có trước các tùy thể.

ANTHIME = Anthimô. Giám mục Trébizonde năm 533, Thượng phụ Constantinôpôli năm 535, bị Công đồng Constantinôpôli bãi chức năm 536 do những ý kiến thiên về thuyết nhất tính của ông.

ANTHOLOGIQUE (style) = Văn phong hợp tuyển. Lối viết văn chủ trương dùng lại các lời văn của các tác giả cổ đại.

ANTHROPOCENTRISME = Qui nhân luận, thuyết lấy con người làm trung tâm. (Bởi từ anthropos = người và centrum = trung tâm). Khuynh hướng coi con người là trung tâm vạn vật và là cùng đích của các hoạt động. ║ Thật ra đây là một từ mới do Henry Brémond tạo ra để chỉ những hình thức linh đạo Kitô giáo muốn đề cao sự tìm kiếm Thiên Chúa, hoặc đề cao những nỗ lực nhân bản hơn là đề cao sự tìm kiếm Thiên Chúa, hoặc đề cao những nỗ lực tu đức hơn là đề cao việc cầu nguyện. ║ —> Ascétisme. Christocentrisme. Théocentrisme.

ANTHROPOLOGIE = Nhân học. Do từ Hy-lạp anthropos = người và logos = môn học. ║ Triết. Môn học do Kant đặt ra, nhắm nghiên cứu bản tính con người theo kinh nghiệm và theo lịch sử. Được chia ra làm môn nhân học lý thuyết (môn tâm lý học thường nghiệm) và môn nhân học thực hành (luân lý học). ║ Phái Tân Kinh viện. Nghiên cứu về hợp thể con người trong tính nhất thể của nó (đối lại các thuyết nhị nguyên theo truyền thống Descartes). ║ Theo nghĩa khoa học, được hiểu là một trong những ngành của các khoa học tự nhiên, giống như một môn động vật học về giống người. Được Broca định nghĩa như sau: “Nghiên cứu về giống người, xét về toàn bộ của giống này, về những chi tiết cũng như về các quan hệ của giống người đối với phần còn lại của thiên nhiên”. ║ Anthro-pologie physique = Nhân học hình thể. Môn học nghiên cứu về những đặc điểm hình thể học của những cá nhân tạo thành một nhóm nào đó: chủng tộc, văn hoá, tâm lý v.v...; nhắm thiết lập những định luật sai biệt, để nêu rõ mối quan hệ giữa những cơ cấu hình thể học này và đặc điểm chung của nhóm được quan sát, như thế sẽ thảo ra được những kiểu sinh vật*. ║ Anthropologie culturelle = Nhân chủng văn hoá. Môn học sử dụng sự quan sát những sai biệt giữa các xã hội, sơ khai hoặc văn minh, môi trường văn hoá và ảnh hưởng của nó đối với sự tạo lập nhân cách của các cá nhân. Dưới góc độ này, môn này sử dụng môn dân tộc học, ngôn ngữ học, lịch sử, khảo cổ học, tâm lý học, xã hội học v.v... tìm đạt tới một phương pháp thực nghiệm chọn lọc.

ANTHROPOMORPHISME = Thuyết nhân hình. Do từ Hy-lạp anthropos = người, và morphè = hình thể. ║ Thần học. Trình bày bản tính và hành động của Thiên Chúa với những nét mượn nơi kinh nghiệm con người. Trong một tôn giáo đã tiến triển và tinh thần, đó chỉ là một sự dùng hình ảnh của trí tưởng tượng để nâng đỡ sự nhận thức, nhưng trí tuệ ta không bị lừa bịp, như những kiểu nói nhân hình trong Kinh Thánh: Giavê từ trời xuống đi dạo trong gió chiều v.v... ║ Sự méo mó về tri thức của những tâm trí không nhận ra tính siêu việt* của Thiên Chúa, và không biết đến phương pháp loại suy*, cho nên đã không thể thanh tẩy được những quan niệm của họ về Thiên Chúa khỏi những âm hưởng quá con người, và cũng không thanh tẩy đủ những tâm tình của họ khi họ cầu nguyện. ║ Lịch sử các tôn giáo. Giai đoạn ở giữa thuyết Tự nhiên (naturalisme*) và thuyết Duy linh (spiritualisme*), được biểu lộ bằng sự tôn thờ những tượng hoặc những hình người. ║ Sự sai lầm của giáo phái nhân hình (anthropo-morphites*). ║ Triết. Malebranche và Spinoza gọi cách nói về Thiên Chúa như thế là “Nhân học” (anthropolo-gie*).

¨ Anthropomorphites = Phái nhân hình. Lạc giáo của những thế kỷ đầu, họ quy cho Thiên Chúa một thân xác và những đam mê như con người.

ANTHROPOSOPHIE = Môn nhân triết. Hệ thống triết học và luân lý, một hình thức Kitô-giáo hoá của thông thiên học (théosophie*), được R. Steiner làm thành một hình thức độc lập từ năm 1913. Xuất phát từ “Hội thông thiên học”, nhóm này vẫn duy trì một khuynh hướng phiếm thần và hỗn tạp của phong trào do bà Blavasky và ông Olcott sáng lập: họ muốn kết hợp các khoa học và những tin tưởng của họ với một thứ “thần bí học” Kitô-giáo. Giáo phái này có trung tâm tại Dornach, bên Thuỵ sĩ.

ANTICIPATION = Sự cử hành trước thời điểm. Phụng vụ. Cử hành một nghi lễ trước giờ hoặc trước ngày ấn định.

Anticléricalisme —> Clerc.

Anticoncordataire —> Concordat.

ANTIDICOMARIANITES = Những người phủ nhận sự đồng trinh của Đức Maria. Giáo phái những kẻ chống đối sự đồng trinh của Mẹ Maria vào những thế kỷ đầu. Thánh Êpiphanê đã phi bác họ trong cuốn Adversus Haereses của ngài.

ANTIDORON = Bánh làm phép theo nghi thức bizantin. Trong nghi thức Bizantin, bánh đã được làm phép và được phân phát sau Thánh lễ cho những người không rước lễ, vì Mình Chúa được coi là doron (hồng ân) trên hết.

Antienne —> Antiphone.

ANTIMENSION = Khăn thay đá thánh. Trong các nghi thức Đông phương, tấm vải thay thế cho đá bàn thờ và khăn thánh. Tấm vải này được may kép, ở giữa hai lớp vải có một túi nhỏ đựng các thánh tích và mang hình vẽ Chúa Kitô được đặt trong mồ. Không được giặt tấm vải này, cho nên sau khi được sử dụng một thời gian lâu, người ta đốt nó đi. Tấm vải này phải được Đức Giám mục thánh hiến.

Antimodernisme —> Modernisme.

Antinomie —> Nomisme.

ANTIOCHE de Pisidie = Antiôkia xứ Pisiđia. Thành phố miền Tiểu-Á, ở giữa biên giới xứ Phrygia và xứ Pisiđia, đã đón nhận thánh Phaolô trong hành trình truyền giáo đầu tiên của ngài (Cv 13,13 và tt).

ANTIOCHE de Syrie = Antiôkia xứ Syria. Thành phố thời danh của xứ Syria,đã được nghe lời giảng của các tông đồ ngay từ những thời gian đầu. Giáo Hội Antiôkia được coi là do thánh Phêrô và thánh Phaolô thành lập (Cv 11-15). Thánh Ignatiô là một trong các vị kế nhiệm thời danh của hai đấng hồi đầu thế kỷ II. Thành phố này là nơi đã diễn ra nhiều Công đồng. Công đồng năm 324 lên án giáo phái Ariô vừa khai sinh, _ Công đồng năm 332 công bố 25 điều luật Giáo Hội về các chức vụ trong Giáo Hội, _ Công đồng năm 341 nêu rõ niềm tin của Giáo Hội Syria trong 4 Kinh Tin Kính. ║ L'École d'Antioche = Trường phái Antiôkia. Là một trào lưu tư tưởng hơn là một cơ chế có tổ chức. Nhiều Giáo Phụ đã thuộc về trường phái này: Thánh Lucianô, Apolinariô xứ Laođicêa, Điođôrô thành Tarsê, thánh Gioan Kim Khẩu (thế kỷ IV), Thêođôrê đệ Mopsueste và Thêođôrê Cyr (thế kỷ V).

¨ Antiochiens (Pères) = Các nhà thần học theo trường phái Antiôkia. Các nhà thần học gốc Antiokia, hoặc được các ngài đào tạo, đặc biệt gắn bó với cách giải nghĩa từ ngữ và lịch sử của Kinh Thánh. ║ Rite antiochien = Nghi thức Antiôkia. Phụng vụ của thủ đô Syria và Antiôkia, đã có ảnh hưởng sâu xa đối với tất cả các nghi thức Đông phương, không những đối với nghi thức Syria, cũng được gọi là Nghi thức “thuần túy Antiôkia” và hình thức biến đổi của nó là nghi thức Marônit, mà còn đối với nghi thức Calđêa và nhóm Nestariô, nghi thức Armênia và nghi thức Constantinôpoli (nghi thức Bizantin). Toàn bộ các nhóm nghi thức này làm thành nhóm phụng vụ Antiôkia, hoàn toàn tách biệt với nhóm Alexandria.

ANTIOCHUS = Antiôkô. Tên gọi của nhiều vị vua thuộc triều đại Sêleukos đã cai trị Syria từ 312 đến năm 64 trước C.N. Người nổi danh nhất trong Cựu Ước là Antiôkô IV Êpiphanê (175-164), ông là người đã xâm phạm Đền thờ Giêrusalem năm 170 và ra lệnh bách hại đẫm máu những tín đồ của Thiên Chúa năm 167: sắc chỉ của ông đã khơi dậy cuộc thánh chiến của các anh em Macabê. ║ Đan sĩ Palestin, thuộc đan viện Saint-Sabas, gần Giêrusalem, thế kỷ VII, tác giả cuốn “Tập pháp điển Kinh Thánh”, 130 chương làm thành một cuốn giáo khoa về luân lý Kitô-giáo. Ông đã chứng kiến cuộc xâm lăng Ba-tư năm 614 và sự tàn sát 44 đan sĩ của đan viện Saint-Sabas, và ông tường thuật lại sự việc trong bài tựa cuốn sách của ông.

Antipape —> Pape.

ANTIPATER de Bostra = Antipater de Bostra. Giám mục thành Bostra xứ Arabia, thế kỷ V. Địch thủ mạnh mẽ của học thuyết Origênê và học thuyết Apolinarê. Nhà hùng biện trứ danh, nhưng nay người ta chỉ còn giữ lại được hai bài Diễn giảng Phúc Âm, một về thánh Gioan Tẩy giả, một về lễ Truyền tin. Uy tín của ông rất lớn tại Đông phương. Năm 458 Giám mục Lêô I đã kể ông vào số những vị Giám mục vĩ đại, và tên của ông được tuyên dương tại Công đồng Nicêa II năm 787.

ANTIPHONE = Đối ca. Do từ Hy-lạp anti = đối, và phonê = tiếng). Trong nghi thức Bizantin, sự phân chia cuốn Thánh vịnh ra từng tập 3 Thánh vịnh. ║ Một số thánh vịnh được hát xen vào những câu mở đầu của Kinh cầu trong thánh lễ Bizantin. ║ Nhóm ba bài thi ca có nội dung là các Thánh vịnh Lên Đền *, được hát trước bài Phúc Âm của ban sáng trong nghi thức Bizantin.

¨ Antienne = Tiền xướng, đối ca. Câu ca, thường là ngắn, dành để đi kèm với việc hát hoặc đọc một Thánh vịnh hoặc một Thánh ca, trong kinh Thần vụ (Thí dụ: ca tiền xướng của bài Magnificat), hoặc trong Thánh lễ (câu tiền xướng của ca Nhập lễ, của ca Dâng lễ, của ca Hiệp lễ). Câu tiền xướng có thể được hát ở đầu và ở cuối Thánh vịnh mà thôi, hoặc có thể được lặp lại sau mỗi câu của Thánh vịnh. ║ Antiennes à la Vierge = Một số bài kinh kính Đức Mẹ: Tên gọi dành cho 4 bài ca kính Đức Mẹ: Salve Regina, Alma Redemptoris, Ave regina và Regina caeli kết thúc kinh tối. ║ Antiennes O —> O.

¨ Antiphonaire = Sách đối ca. Sách phụng vụ có bản văn và phần âm nhạc các bài tiền xướng. Có một cuốn tiền xướng cho Phụng vụ các Giờ Kinh, và một cuốn tiền xướng cho Thánh lễ thường được gọi là cuốn “Graduale”. Thật ra cả hai cuốn tiền xướng này không những chỉ có ghi những câu tiền xướng, mà còn ghi chép đủ các bài ca mà ca đoàn phải hát trong kinh thần vụ hoặc trong Thánh lễ.

¨ Ecphonèse = Lời đọc lớn tiếng. Trong phụng vụ Bizantin, phần kết của các lời nguyện được vị chủ sự đọc lớn tiếng. Nói chung tất cả những lời mà vị linh mục hoặc thầy phó tế nói với cộng đoàn.

¨ Polyphonie = Nhạc phức điệu. (Do từ Hy-lạp polus = nhiều, và phônè = âm, tiếng). Âm nhạc. Hoà tấu nhiều nhạc cụ, hoặc hoà ca nhiều tiếng không theo thể thức đồng ca. ║ Phụng vụ. Bị lấn át từ một thế kỷ nay bởi loại bình ca Grêgôrianô phục hưng đang chiếm gần như độc quyền, loại ca hát phức điệu phải lấy lại địa vị của nó trong phụng vụ, như vẫn thấy trong Giáo Hội Đông phương.

ANTIQUITÉS JUDAÐQUES = Bộ cổ sử Do-thái. Bộ lịch sử có tính ca tụng dân Do-thái từ lúc khai sinh cho tới thời vua Néron, do nhà văn Do-thái Flavius Josèphe (37-95 sau C.N.) biên soạn.

ANTITACTES = Nhóm ngộ đạo Antitactes. Nhóm ngộ đạo hồi thế kỷ II, được người ta biết vì Clêmentê thành Alexandria nhắc tới.

Antithéisme —> Théisme.

Antitrinitaires —> Trinité.

Antitype —> Type.

ANTOINE (saint) = Thánh Antôn. Vị ẩn tu thế kỷ IV, một trong những vị sáng lập đời sống đan sĩ Kitô-giáo. Sinh tại Qéman, vùng Thượng Ai-cập quãng năm 250-251, đi tu lúc được 18-20 tuổi. Khi tới 35 tuổi, ngài lên sống nơi hoang địa, gần Pispir, tại đó về sau đã hình thành nhiều nhóm ẩn sĩ. Năm 354, ngài đến Alexandria để đấu tranh chống nhóm Ariô. Ngài qua đời năm 356. Thánh Athanasiô, bạn thân của ngài, đã viết tiểu sử ngài. Ngài không phải là tác giả cuốn “Luật dòng thánh Antôn”, một tác phẩm sưu tập mãi sau này của một đan sĩ. Ngài để lại nhiều thư từ gửi cho các đan viện khác nhau (Thánh Jêrônimô kể lại 7 thư của ngài, dịch từ tiếng cổ Ai cập ra tiếng Hy-lạp).

¨ Antonins = Nhóm tu sĩ Antôn. Những tu sĩ theo lối sống của thánh Antôn. ║ Bên Đông phương, họ xuất hiện hồi thế kỷ XVII. Nay họ chia thành 4 Tu hội chính: các tu sĩ Maronit alêpinô, các Balamit, các tu sĩ thánh Isaia, các tu sĩ xứ Calđê của thánh Hormisdas. ║ Bên Tây phương, nhóm Antôn, tức các tu sĩ Bệnh viện của thánh Antôn được thành lập hồi thế kỷ XI, tại Saint-Didier miền Dauphiné: Tu hội Bệnh viện này đã biến mất hồi Cách Mạng Pháp.

ANTOINE de Padoue (saint) = Antôn Pađôva. Là kinh sĩ Bồ đào nha, trở thành anh em hèn mọn năm 1220 (1196-1231). Nhà giảng thuyết thời danh tại Pháp và tại Ý, và sau cùng tại Pađôva. Các bài giảng của ngài phản ánh tinh thần Phan-sinh, đặt đức ái trên hết mọi nhân đức trong bước tiến thiêng liêng. Các bài giảng này khiến Đức Piô XII tuyên phong ngài là Tiến sĩ Giáo Hộ vào năm 1946, với biệt hiệu là “Tiến sĩ Phúc Âm” vì các bài giảng của ngài đầy những trích dẫn Kinh Thánh. Lễ kính ngày 13 tháng 6.

ANTOINISME = Phái Antôn. Giáo phái thành lập bởi một người Bỉ, tên Louis Antoine (1846-1912), biệt danh là “Cha Antôn”, ông tự xưng là có những đặc ân chữa lành bệnh bằng cách đặt tay.

ANTONIA = Pháo đài Antônia. Pháo đài của Giêrusalem, ở liền với phía Bắc Đền thờ. Thời Chúa Giêsu và các Tông đồ, pháo đài này do đội quân đồn trú La-mã chiếm đóng, và đây là nơi có lithostrotos (thềm đá) mà Phúc Âm Gioan nói tới (Ga 19, 13).

ANTONIN de Florence (saint) = Thánh Antoniô thành Florentia. Tu sĩ dòng Đa-minh, Tổng Giám mục thành Florentia (1389-1459). Nhà giảng thuyết thời danh. Các bài giảng và cuốn “Tổng luận thần học” của ngài cho thấy ngài chú ý nhiều đến luân lý và tu đức.

Antonins —> Antoine.

Apa —> Abbé.

A PARTE REI = Xét về sự vật. Thuật ngữ La-tinh được sử dụng để nói lên căn bản hiện thực của các khái niệm phổ biến*. Các khái niệm phổ biến được xây dựng trên thực tại, mặc dầu chúng là hiệu quả của sự nhận thức trừu tượng của trí tuệ. Thí dụ: Con người (khái niệm phổ biến), xét về sự vật, thì có căn bản nơi Phêrô, Phaolô, Giacôbê.

Apatheia —> Passion.

APELLE = Apelle. Người rối đạo, theo thuyết trực tri, giảng dạy tại Rôma và Alexandria. Khác với thầy ông là Marcion, ông phủ nhận thuyết Nhị nguyên và công nhận Thiên Chúa độc nhất, tức nguyên lý sự ác vào thế giới tạo vật, coi nguyên lý này là hoá công, vị tạo thành vũ trụ hữu hình và là tác giả của Cựu Ước.

APERI = Kinh “Lạy Chúa Trời, xin mở miệng con”. Một kinh vắn tắt bằng tiếng La-tinh, bắt đầu bằng những từ “Aperi Domine os meum” (Lạy Chúa, xin hãy mở miệng lưỡi tôi ra...). Xưa kia các giáo sĩ đọc kinh này khi khởi sự đọc Kinh Thần vụ. Kinh này không còn được đọc nữa, từ sau cuộc cải tổ Phụng vụ các Giờ Kinh năm 1955.

APHRAATE le Syrien (saint) = Thánh Aphrate người Syria. Văn sĩ của Giáo Hội thế kỷ IV, người Syria. Ta không biết gì về cuộc đời của ngài. Tác giả 22 bài diễn giảng Phúc Âm, mệnh danh là “các chứng minh”, những khảo luận ngắn về thần học và luân lý, được coi là những áng văn đầu tiên của nền văn chương Syria, một tài liệu quan trọng cho lịch sử Kitô-giáo tại đế quốc Ba-tư.

APHTARTODOCÈTES ou Gaianites = Nhóm Gaianô. Những người theo một giáo phái đơn tính, đồ đệ của Julien ở Halicarnasse. Năm 535 họ quy tụ lại dưới quyền của Gaianos, Thượng phụ Alexandria.

APOCALYPSE = Sách Khải Huyền. Từ Hy-lạp có nghĩa là “Mặc Khải”. Được dùng để chỉ những sách có mang những mặc khải về tương lai gần hoặc xa, theo lối viết “Khải Huyền”...║ Apocalypse de Saint Jean = Sách Khải Huyền của thánh Gioan: Sách thuộc bộ Kinh Thánh Tân Ước chia làm 2 phần lớn: những gì liên quan đến hiện tại (ch 1-3), nhất là những thư gửi các giáo đoàn Á châu, - và những gì liên quan đến tương lai của thế giới và cách riêng của Giáo Hội (ch. 4-22): sau những cuộc đáu tranh kinh khủng và không ngừng tái diễn, Chúa Kitô và Giáo Hội sẽ chiến thắng Satan và Thành trì của sự Ác. Như vậy cuốn sách này chủ yếu là một sứ điệp hy vọng gửi tới những Kitô-hữu bị đe doạ bởi các cuộc bách hại. ║ Chevaliers de l'Apo-calypse = Các hiệp sĩ của Khải Huyền. Nhóm đệ tử ít ỏi của một người tự cho là được thần khải và tự xưng là “Vua vinh hiển” (Tv 84) tại Rôma, cuối thế kỷ XVII (Tv 24). Người này tên là Augustin Gabrinô coi mình có trách nhiệm bảo vệ Giáo Hội chống lại Phản Kitô.

¨ Apocalyptique. Genre apocalyp-tique = Thể văn khải huyền. Lối văn Do-thái giáo và Kitô-giáo bàn về số mệnh của thế giới và của Dân Thiên Chúa. Thường nhắm mô tả những thời gian sau hết (cánh chung) và sử dụng một lối văn quen thuộc, đầy những hình ảnh cổ truyền, những hình ảnh này xuất phát từ những câu truyện cổ trong Kinh Thánh, những câu truyện dân gian miền Cận Đông, và từ trí tưởng tượng. Đàng khác, loại văn này thường được tạo nên bằng những cảnh kế tiếp nhau, nhưng không nên tìm một thứ tự thời gian giữa những cảnh này. ║ Các tác giả Khải Huyền thường đặt các tác phẩm của mình dưới uy tín của một nhân vật thời danh thuở xưa (như Hênóc,, Abraham, Môsê, Esdra, Thánh Tôma v.v...). Trong số các sách Khải Huyền thuộc thư quy Kinh Thánh, phải kể một số đoạn trong sách các tiên tri (như Giôen, Zacaria và Đaniel) và sách Khải huyền của thánh Gioan. ║ —> Escha-tologie.

APOCATASTASE = Sự phục hồi nguyên trạng. (Do từ Hy-lạp apocatastasis = phục hồi nguyên trạng). Sự phục hồi cuối cùng của tất cả các tạo vật có lý trí, để lại được ân nghĩa với Thiên Chúa, sau khi các kẻ bị lên án và các ma quỉ đã được thanh tẩy bằng lửa hoả ngục. Thuyết phục hồi nguyên trạng phổ quát được cho là của Origène, đã bị các Giáo Hoàng Anatasiô và Virgilô lên án năm 400 và năm 543.

APOCRISIAIRE = Vị đại diện thượng phụ. (Do từ Hy-lạp apocrisis = đáp lời). Xưa kia chỉ vị đại diện của một thượng phụ giáo chủ bên cạnh một thượng phụ giáo chủ khác, hoặc tại triều đình của hoàng đế. ║ Trong bộ luật của các Giáo Hội thống nhất, từ này chỉ vị đại diện của một thượng phụ giáo chủ, hoặc của một Tổng Giám mục bên cạnh Toà Thánh.

Apocryphes —> Crypte.

APODEIPNON = Kinh tối. (Từ Hy-lạp có nghĩa là: sau cơm tối). Kinh Phụng vụ ban tối trong nghi thức Bizantin, tương đương với Kinh Tối (Complies*) của Giáo hội Roma.

APODICTIQUE = Tất yếu. (Do từ Hy-lạp Apodeiktikos = có tính chứng minh, thuyết phục). Chỉ một luận cứ có tính quyết định, tất yếu và không thể phi bác (Thí dụ: Mọi người sẽ chết, mà Phêrô là người, cho nên Phêrô sẽ chết).

APODOSIS = Ngày kết thúc thời gian lễ hội. Phụng vụ Bizantin. Ngày kết thúc thời gian kỷ niệm một lễ.

APOLLINAIRE = Apôlinariô. Giám mục thành Hiêrapolis xứ Phrygia, hồi hạ bán thế kỷ II, ông đã viết 4 tập hộ giáo, trong đó một tập gửi cho hoàng đế Marcô-Aurêliô, và vài cuốn sách chống lại các lạc giáo, nhưng nay chỉ còn lại một vài mảnh nhỏ.

APOLLINAIRE de Laodicée = Apolinariô thành Laođikia. Sinh quãng năm 310 tại Laođikia nước Syria, tại đó cha ông, Apôlinariô Cựu, là linh mục và dạy ngữ pháp. Sau khi được học hành đầy đủ, ông được lãnh chức đọc sách và giảng dạy khoa giảng thuyết. Ông là người theo Công đồng Nicêa quyết liệt và là bạn của thánh Athanasiô, ông được chọn làm Giám mục Laođikia năm 361 và bảo vệ Giáo Hội chống lại hoàng đế Julianô trong cuốn “De veritate” (Về chân lý) của ông. Nhưng rối ông đã chủ trương một học thuyết sai lầm về Chúa Kitô, ông bị thánh Athanasiô tố cáo tại Công đồng Alexandria năm 362. Đứng trước sự tiến triển công khai của lạc giáo này, thánh Basiliô đã phải xin Đức Giáo Hoàng Đamasô can thiệp và ông đã bị chính thức lên án năm 377. Ông qua đời năm 390.

¨ Apolinarisme = Thuyết Apôlina-riô. Tà thuyết Kitô-học thế kỷ IV, do Apolinariô thành Laođikia chủ trương, không nhận Chúa Kitô có một linh hồn con người, vì họ cho rằng không phù hợp với thần tính của Ngài.

APOLLONIUS de Tyane = Apôlôniô thành Tyana. Triết gia thuộc phái Pythago thế kỷ I sau C.N. Người ta sẽ không biết đến ông, nếu không có cuốn “Cuộc đời Apôlôniô” do Philostratê viết quãng đầu thế kỷ III, cuốn sách rõ ràng chịu ảnh hưởng của các sách trong bộ Tân Ước. Apôlôniô được đề cao như một anh hùng và làm nhiều phép lạ như Chúa Kitô.

APOLLOS = Apôlô. Người Do-thái theo Kitô-giáo, gốc Alexandria. Có tài hùng biện rất lôi cuốn đến nỗi nhiều tín hữu Côrinthô đã có lúc đặt ông đối lập với thánh Phaolô, nhưng ông vẫn là một đệ tử trung thành của thánh Tông đồ. Ngày nay nhiều tác giả nghĩ ông là tác giả “Thư gửi các tín hữu Do-thái”.

APOLOGIE = Sự hộ giáo. (Do từ Hy-lạp apologia = bênh vực, biện minh). Bênh vực một tín điều Kitô-giáo bằng cách phi bác các vấn nạn, hoặc trình bày sự hoà hợp giữa đối tượng của đức tin và các chân lý của lý trí cũng như các khát vọng của tâm hồn con người. Mỗi khảo luận thần học phải trình bày tính khả tín của các tín điều nói riêng, còn Khoa Hộ giáo* thì trình bày về tính khả tín của sự mặc khải nói chung. ║ Khảo luận hoặc bài viết nhắm bênh vực các chân lý của đức tin: thế kỷ II là lúc Kitô-giáo đụng đầu với sự thù ghét gia tăng của thế giới ngoại giáo, cho nên thế kỷ này là thời đại vàng son của các cuốn Hộ giáo.

¨ Apologète = Nhà Hộ giáo. Nhà thần học sử dụng chức năng hộ giáo của khoa thần học.

¨ Apologétique = Khoa hộ giáo. Chứng minh tính khả tín của các tín điều Kitô-giáo nói chung, hầu dẫn đưa tâm trí người ta tới đức tin, hoặc củng cố người tín hữu khỏi những nghi nan. Là công việc có tính khoa học, môn này nhắm đạt tới một tri thức chắc chắn về sự kiện và về nguồn gốc thần linh của sự mặc khải, về uy quyền của huấn quyền bất khả ngộ là quyền có trách nhiệm giữ gìn và khai thác kho ký thác của Mặc khải. Nó sử dụng các luận cứ của lý trí, nhưng nó làm việc dưới ánh sáng của đức tin và được coi là một phần hoặc một chức năng của khoa thần học. Khoa này, vừa là khoa học vừa là sự khôn ngoan, sẽ bảo vệ tính khả tín của đối tượng của mình. Thần học cơ bản*, tức thần học hộ giáo, tiến hành việc phê bình thần học đối với tín điều về mặc khải, vì tín điều này là nền tảng mọi tín điều khác. ║ Hồi nửa đầu thế kỷ XX, người ta đưa ra khoa Hộ giáo chủ quan, xây trên phương pháp nội tại*, để đối lại khoa hộ giáo truyền thống, tức hộ giáo khách quan. Ngày nay, các nhà hộ giáo đi tới một khoa hộ giáo toàn diện với đối tượng không những là sự khả tín theo lý trí (crédibilité rationnelle), mà còn là sự khả tín cho con người (crédibilité humaine) của kho tàng mặc khải, nghĩa là biện minh cho tín điều trước con người toàn diện. Môn này dùng các dấu hiệu bên ngoài bảo đảm cho Lời Chúa (các lời tiên tri, các phép lạ), để đưa ra các định luật về tính chủ quan tôn giáo giúp con người lắng nghe và tin theo Lời Chúa.

¨ Apologistes = Các Giáo Phụ hộ giáo. Các Giáo Phụ hộ giáo là tên gọi dành cho một số tác giả Kitô-giáo thế kỷ II, muốn giúp các Kitô-hữu làm chứng cho đức tin một cách khác, ngoài phúc tử đạo. Một số các vị này, ta chỉ biết tên mà không còn giữ được các tác phẩm, như: Quadratus, Aristide, Apolinaire d'Hiérapolis; một số các vị khác thì ta còn giữ được các tác phẩm của họ, nhưng không phải các tác phẩm hộ giáo, đó là các vị như Méliton de Sardes, đối với cuốn “Thư gửi Diognète” thì ta có tác phẩm, nhưng lại không biết tác giả là ai. Một số Giáo Phụ hộ giáo khác thì được chúng ta biết rõ hơn, đó là Justinô (Đệ nhất hộ giáo, Đệ nhị hộ giáo, Đối thoại với Tryphon), Tatianô (Luận văn gửi người Hy-lạp), Athénagora thành Athena (Thỉnh cầu về vần đề các Kitô-hữu), Thêôphilê thành Antiôkia (Gửi người ngoại giáo Autolycus). Nơi các Giáo Phụ La-tinh, phải kể đến Minucius Felix (cuốn Octavius), và Tertulianô, người được coi là thầy dạy khoa hộ giáo (Apologétique, Gửi các dân tộc, Chống lại người Do-thái). ║ Các tác phẩm của các Giáo Phụ hộ giáo vừa là một bản biện hộ cho những người Kitô-hữu bị vu khống và bị bách hại, vừa là một cuộc tranh luận với các người ngoại giáo và các người Do-thái là những kẻ tố cáo nay lại bị tố cáo, vừa là sự trình bày sơ đẳng về đức tin cho những người muốn trở lại đạo thánh, đồng thời là bức tranh về cuộc sống Kitô-giáo chân thật: Các tác phẩm này không những là một sự “biện minh” cho Kitô-giáo mà cũng là văn chương truyền giáo của thế kỷ II.

APOLYSIS = Lời tuyên bố giải tán. (Từ Hy-lạp có nghĩa là giải tán, ra về). Phụng vụ Bizantin. Lời kinh vắn tắt của linh mục khi mời cộng đoàn ra về sau một lễ nghi.

APOPHATIQUE = Phủ định. (Từ Hy-lạp apophatikos = nói không, phủ định). Đồng nghĩa với “tiêu cực”. Thần học phủ định là thứ thần học tiếp cận với Thiên Chúa bằng cách khẳng định cái mà Ngài không là, hơn là khẳng định Ngài là gì. ║ Đặc biệt để chỉ thần học huyền bí*, hoặc một bậc cao của kinh nghiệm thần bí, khi đó Thiên Chúa được nhận biết là Đấng ta không thể hiểu biết. ║ Đối lập với cataphatique* (khẳng định).

APOPHTEGMES = Danh ngôn. (Từ Hy-lạp có nghĩa là các phát biểu, danh ngôn). Những danh ngôn và truyện ký được gán cho các Giáo Phụ sa mạc, nhất là các vị ở Ai-cập. Hiện có hai tập chính: một tập theo vần ABC (xuất bản bởi Cotelier, P.G. 65, 71-440) và một tập xếp theo đề tài, được biết nhiều nhất là qua bản dịch La-tinh, trong cuốn Vitae Patrum (Cuộc đời các Giáo Phụ) của tác giả Rosweyde (P.L. 73, 855-1024).

Aporie —> Porte.

APOSTASIE = Sự bỏ đạo, sự bội giáo. (Từ Hy-lạp apostasia = bỏ đi, bỏ trốn). Theo nghĩa chính xác, bỏ đạo là việc một người đã được rửa tội nay hoàn toàn chối bỏ đức tin Kitô-giáo. ║ Sự bỏ tu: theo nghĩa rộng, chỉ việc một tu sĩ đã khấn, nay từ bỏ đời sống tu sĩ, và việc một linh mục từ bỏ đời sống linh mục. Không nên lẫn lộn tội bỏ đạo với tội theo tà thuyết hoặc ly giáo: cho nên một người công giáo bỏ đức tin của mình để trở thành một người thệ phản thì không mắc tội bỏ đạo, nhưng chỉ mắc tội theo tà thuyết hoặc tội ly giáo.

¨ Apostat = Người bỏ đạo, người bội giáo, người bỏ tu. Người đã được rửa tội từ bỏ đức tin, tu sĩ từ bỏ đời sống tu trì, linh mục từ bỏ đời sống linh mục. ║ Religieux apostat = Tu sĩ bỏ tu. Theo Giáo luật, đây là những tu sĩ khấn trọn đời (khấn trọng thể hoặc khấn đơn) mà rời bỏ tu viện cách bất hợp pháp với ý định không trở lại nữa, hoặc những người ra đi có phép, nhưng lại quyết không trở về để khỏi phải vâng lời. Trước khi có bộ Giáo luật, chỉ những tu sĩ khấn trọng thể mới bị coi là bỏ tu.

Apostolat, apostolique, apostolicité —> Apôtre.

APOSTOLICAE CURAE = Tông thư “Apostolicae Curae”. Tông thư của Đức Lêô XIII (ngày 13 tháng 9 năm 1896) tuyên bố các cuộc truyền chức thánh trong Giáo Hội Anh giáo* là bất thành hiệu, vì do khiếm khuyết về hình thức và ý hướng. Quyết định này đã đè nặng và vẫn đè nặng trên lịch sử phong trào Đại Kết. ║ Bảng IX.

APOTACTIQUES = Người theo giáo phái khước từ hôn nhân và tư hữu. Lạc giáo thế kỷ III-IV, khước từ hôn nhân và mọi thứ tư hữu —> Manichéisme.

APOTHÉOSE = Sự phong thần. (Một kiểu thần thánh hoá). Hành vi chánh trị và tôn giáo qua đó Thượng viện La-mã công nhận một vị hoàng đế đã băng hà được tôn vinh như một vị thần. Hành vi này dựa trên niềm tin cho rằng vong hồn các vị anh hùng sẽ được sự bất tử của các tinh tú*. ║ Niềm tin cho rằng một số người siêu quần bạt chúng, do dòng tộc hoặc do công nghiệp, sẽ nhờ các lễ nghi an táng mà được nâng lên hàng thần thánh, hoặc một bậc cao sang hơn mọi phàm nhân, và nhân đó đáng được tôn kính đặc biệt.

APÔTRE = Tông đồ. (Từ Hy-lạp apostolos, do apo-stello: tôi sai đi). Những vị trong số Mười Hai môn đệ được Chúa Giêsu-Kitô tuyển chọn (Mt 10, 2) để làm những người đồng hành thân tín của Ngài (Mc 3, 14), và làm những chứng nhân của Ngài trước mặt mọi người (Cv 1, 8), nhất là làm chứng sự Ngài sống lại (Cv 1, 22), rao giảng Phúc Âm (Mt 28, 19) và là nền móng của Giáo Hội (Kh 21, 14). Sau sự phản bội của Giuđa Iscariôt, Matthias đã được chọn để cùng mười một vị kia làm nên Tông đồ đoàn (Cv 1, 26). Không thuộc nhóm Mười Hai, thánh Phaolô cũng tự xưng là tông đồ của Chúa Kitô (Rm 1, 1) do một sứ mạng đặc biệt mà Chúa Kitô Phục Sinh đã trực tiếp ủy thác cho (Gl 1, 16): Ngài sai ông đi giảng Phúc Âm cho dân ngoại (Cv 26, 17). Thánh Phaolô tự xác định mình là thừa tác viên của Chúa Kitô nơi các người ngoại giáo chu toàn chức năng tư tế của Phúc âm với chức vụ tư tế, để các người ngoại giáo trở thành lễ vật đẹp lòng Chúa và được thánh hoá trong Chúa Thánh Thần (Rm 15, 16). ║ Theo nghĩa rộng, tông đồ là bất cứ vị thừa sai* nào của Phúc Âm (Rm 16, 7), được Chúa kêu gọi và ban cho đoàn sủng để làm việc tông đồ, hoặc được các tông đồ sai đi. ║ Đặc biệt, đó là vị đã rao giảng niềm tin cho một xứ sở. Thí dụ thánh Denis là tông đồ của thành phố Paris. ║ Theo nghĩa rộng hơn nữa của ngày nay, từ này chỉ những Kitô-hữu hăng say lo truyền bá đức tin, lo cho ơn cứu độ hoặc tiến bộ thiêng liêng của anh em mình. ║ Le prince des apôtres, l’apôtre de la circoncision = Thủ lĩnh các tông đồ, tông đồ của giới cắt bì: Thánh Phêrô (Xem Gl 2, 8). ║ L’apôtre des gentils, des nations, le grand apôtre, l’apôtre = Tông Đồ dân ngoại, Tông Đồ muôn dân, hoặc Thánh Tông Đồ: Thánh Phaolô. ║ Les princes des apôtres = Các vị thủ lĩnh tông đồ: Thánh Phêrô và Thánh Phaolô. Phụng vụ. Chỉ có Mười Một vị, và Matthias, Phaolô và Barnabê được tước hiệu “Tông Đồ” trong Phụng vụ của Giáo Hội. ║ L'Apôtre = Sách những thánh thư. ║ VTB.

¨ Apostolat = Sứ vụ, hoạt động tông đồ, việc tông đồ. Thừa tác vụ tông đồ, gồm chức phẩm và chức năng của phẩm trật làm nên một trong những nền tảng của Giáo Hội, được đặc sủng rao giảng cho mọi người nhận biết đức tin (Rm 1, 5). ║ Hoạt động để truyền bá Phúc Âm, mang lại ơn cứu độ cho mọi người: một tu hội lo việc tông đồ. ║ Những tổ chức có mục đích truyền giáo, truyền bá đức tin, lo cho các tội nhân trở lại, xúc tiến sự thánh thiện Kitô-giáo: Apostolat de la mer = Việc tông đồ thủy thủ. Apostolat des malades = Việc tông đồ bệnh nhân. ║ Apostolat contemplatif = Việc tông đồ chiêm niệm. Sự đóng góp tối ưu mà các Kitô-hữu hiến thân vào đời sống thuần túy chiêm niệm mang lại những hoạt động truyền giáo của Giáo hội trong sự hiệp thông của các thánh*, bằng lời cầu nguyện và việc đền tội. ║ Apostolat des laðcs = Việc tông đồ giáo dân: Sự tham gia của giáo dân vào sứ mạng loan báo Tin Mừng và sứ mạng thánh hoá của Giáo Hội, dưới sự thúc đẩy và sự hướng dẫn của hàng Giáo phẩm. Những Đại Hội thế giới đã họp tại Rôma các năm 1951, 1957 và 1967 để phối hợp các sáng kiến về lãnh vực này, và Công đồng Vaticanô II (1962-1965) đã lấy làm một đề tài nghiên cứu, đưa đến tới kết quả là sắc lệnh Apostolicam Actuositatem (18 tháng 11 năm 1965). ║ Apostolat de la prière = Việc tông đồ cầu nguyện. Tổ chức thế giới, thành lập năm 1844 do cha Gautrelet, S.J. và nay do cha Tổng quyền Dòng Tên điều hành, nhóm dùng lời cầu nguyện để hỗ trợ hoạt động của Giáo Hội, nhất là bằng những ý chỉ cầu nguyện được nêu lên cho mỗi tháng.

¨ Apostolique = Liên hệ đến các tông đồ ║ Liên hệ đến Toà Thánh Rôma ║ Liên hệ đến đời sống theo gương các Tông đồ. Collège apostolique = Tông đồ đoàn. Succession apostolique = Sự kế vị tông đồ. ║ Tông truyền: Tôi tin Giáo Hội duy nhất, thánh thiện, công giáo và tông truyền; các Giáo Hội Đông phương tông truyền. ║ Đặc biệt dùng để chỉ Toà Giáo chủ Rôma, và những gì trực tiếp lệ thuộc Tông Toà (Siège apostolique), các Tông thư (Lettres apostoliques), Đại diện Tông Toà (Vicaire apostolique), Khâm sứ Toà Thánh (Délégué apostolique). ║ Liên quan đến việc tông đồ: Nhiệt tâm tông đồ (le zèle apostolique). ║ Vie apostolique: đời sống tông đồ. Ở thời Trung Cổ, cuộc sống của các đan tu, noi gương các tông đồ trong cộng đoàn nguyên thủy ở Giêrusalem (Xem Cv 2, 44; 4, 32) —> Evangélique; _ ở thế kỷ XIII, “đời sống tông đồ” gồm thêm việc giảng dạy; ở thế kỷ XVI, đó là đời sống của các thừa sai, noi gương nhóm Mười Hai, lên đường đi tới những miền mới khám phá để rao giảng Phúc Âm cho họ; ngày nay, được hiểu là đời sống của những người lo mở rộng Nước Chúa, bất cứ dưới hình thức hoạt động nào. ║ Région apostolique = Miền tông đồ. Thuật ngữ do các Giám mục Pháp mới tạo ra để chỉ những đơn vị địa hạt, gồm nhiều giáo phận, nơi mà hoạt động mục vụ được thực hiện cách đồng bộ.

¨ Apostoliques = Giáo phái tông đồ. Những giáo phái chủ trương tái lập sinh hoạt và tổ chức của Kitô-giáo nguyên thủy. ║ Xét về lịch sử, hình thức đầu tiên của giáo phái này xuất hiện vào các thế kỷ III-IV và bị chống đối nhất là bởi thánh Êpiphan; - nhóm thứ hai xuất hiện hồi thế kỷ XII, có khuynh hướng Manikêô, và đã bị thánh Bênađô đả phá. Còn giáo phái tông đồ do Gérard Segarelli thành lập, và khi ông này bị hành quyết thì do Dulcin lãnh đạo, đã lan tràn hồi các thế kỷ XIII-XIV. - Ngày nay, một số giáo phái cánh chung, tự xưng là “công giáo-tông đồ” hoặc “tân tông đồ”, chủ trương tái lập thừa tác vụ chính thống của các tông đồ. ║ Pères Apostoliques = Các Tông Phụ. Các tác giả Kitô-giáo, hữu danh hoặc vô danh, có liên hệ thực sự hoặc giả định với các tông đồ. ║ Về danh hiệu này, có thể kể những tác phẩm sau đây: “Giáo lý các tông đồ”, “Thư gửi tín hữu Corinthô” của thánh Clêmentê thành Rôma, “bức thư” thứ hai cũng được quy cho thánh Clêmentê, “Bảy bức thư của thánh Ignatiô thành Antiôkia”, “Thư gửi giáo hữu Philippê” của thánh Pôlycarpô, tường thuật về cuộc tử đạo của thánh Polycarpô; “Vị mục tử” của Hermas, những mảnh còn lại của Papias d'Hiérapolis.

¨ Apostolicité = Tính tông truyền. Một trong bốn đặc tính của Giáo Hội, nhờ đó Giáo Hội chân chính ngày nay có thể tự nhận mình, giữa các Giáo hội khác là kế tục không gián đoạn từ các tông đồ, vừa bởi nguồn gốc thành lập, vừa bởi sự kế vị của các chủ chăn (truyền chức thánh thành hiệu và sứ mạng chính thức) và do sự tương phù hợp của giáo lý và các bí tích. Tính chất tông truyền có nghĩa là có sự đồng nhất giữa sứ mạng của Giáo Hội hôm nay và sứ mạng của các tông đồ, cũng như giữa việc các tông đồ được Chúa Kitô sai đi, và việc Chúa Kitô được Chúa Cha sai đi (Ga 20, 21). ║ Đặc tính của một Giáo Hội riêng biệt nào đó, cho mình có vinh dự được thành lập bởi một Tông đồ.

¨ Isapostole = Ngang hàng tông đồ. (Từ Hy-lạp có nghĩa là ngang với các tông đồ). Tước hiệu mà Hoàng đế Constantinô tự nhận cho mình sau Công đồng Đại kết thứ I tại Nicêa (325) và nhiều Hoàng đế Bizantin vẫn mang sau đó. Cũng được dùng để nói về các thánh nữ Hêlêna, Maria-Mađalêna, Thecla.

¨ Exapostilaire = Đoản khúc cuối giờ kinh. Câu ca ngắn được hát lên trong nghi thức Bizantin, sau Kinh Sáng, và sau mỗi giờ Kinh của các ngày lễ trọng.

APOSTOLICAM ACTUOSITATEM = Sắc lệnh “APOSTOLICAM ACTUOSITATEM”. Sắc lệnh về tông đồ giáo dân, được công bố ngày 18 tháng 11 năm 1965 do Công đồng Vaticanô II. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, Huấn quyền đã bàn luận cách minh nhiên về vấn đề này, nhắc lại nền tảng của ơn gọi tông đồ giáo dân nơi phép Rửa tội, những mục đích phải đạt tới, những lãnh vực khác nhau của việc tông đồ này, các quan hệ với hàng giáo phẩm, và sự đào tạo cần thiết cho sứ mạng này.

APPARENCE = Vẻ bên ngoài. Những gì các giác quan nhận thấy được. ║ Những gì mà ta có biểu tượng về các sự vật, do cảm giác hoặc do nhận thức —> Phénomène. ║ Vẻ đánh lừa của sự vật làm ta sai lầm về thực chất của chúng. ║ Triết. Sauver les apparences = Giữ được vẻ bề ngoài. Đưa ra một giả thuyết chỉ cốt nói lên được hình thức sự việc. ║ Apparences ou Espèces eucharistiques = Hình bánh và hình rượu trong Bí tích Thánh Thể. Những tùy thể còn tồn tại của bánh và rượu đã biến đổi bản thể. Từ này được hiểu theo nghĩa triết học, tức những gì giác quan nhận thấy, và không có nghĩa “của vẻ dối trá” (Sum. theol. III, 75, 5, ad 2).

¨ Apparition = Sự hiện ra. Sự hiện hình của một đối tượng mà một chủ thể lúc đó và tại nơi đó, nhìn thấy được. Sự nhìn thấy này không theo diễn tiến thông thường của sự vật. Tính chất ngoại nhiên của sự hiện ra có thể do bản chất linh thiêng của vị hiện ra, vì theo thông lệ giác quan không thể nhìn thấy ngài (những sự hiện ra của Thiên Chúa, của các thiên thần, các linh hồn những người đã chết), hoặc có thể do những điều kiện của ngài lúc đó (sự hiện ra của Chúa Kitô Phục Sinh, trước hoặc sau khi Ngài lên trời, của Đức Trinh Nữ Maria sau khi được đưa về trời). Trong khi thị kiến* được dành cho tâm trí hoặc trí tưởng tượng, thì sự hiện ra lại tác động các giác quan, chớ không riêng gì thị giác (Lc 24, 39) khiến cho người được thấy các ngài hiện ra có được một sự chắc chắn, có cơ sở hay không (bởi vì có những sự hiện ra do ảo giác có nguồn gốc tâm bệnh) về một sự hiện diện thực sự. ║ Apparition de N-S Jésus-Christ = Sự hiện ra của Chúa Giêsu-Kitô. Trong ngôn ngữ của thánh Phaolô, được hiểu là sự tỏ hiện của Chúa Kitô, hoặc trong ngày Quang lâm vinh hiển (1 Tm 6, 14), hoặc đã tỏ hiện trong công cuộc cứu chuộc của Ngài (2 Tm 1,10).

Appel, appelants —> Pulsions.

Appétit —> Pétition.

APPLICATION = Sự áp dụng; ý chỉ (Do từ La-tinh applicatio, ad-plicare: gập lại trên một sự vật khác), áp dụng một thực tại có giá trị phổ quát vào những hoàn cảnh riêng biệt. ║ Thần học. Nói về những hoa trái của sự cứu chuộc khách quan, do Chúa Kitô thủ đắc một lần là đủ trong lễ Vượt qua, rồi được thông ban cho từng người, tùy theo đức tin, đức mến và các bí tích mà họ lãnh nhận (Sum. theol. III, 49, 3, ad 1). _ Các ơn ích của Thánh lễ được linh mục chỉ cho một người nào đó, theo ý người xin (CIC, c. 809); _ các ân xá mà người được hưởng nhờ có thể nhường cho các linh hồn nơi Luyện ngục (CIC, c. 930); _ chất liệu của các bí tích đối với người lãnh nhận các bí tích, sự bôi xức chất liệu này là một điều kiện của tính thành hiệu.

APPRÉHENSION = Sự lãnh hội, sự tiếp thu. (Do động từ La-tinh apprehendere = nắm bắt). Hành vi của trí tuệ nắm bắt một đối tượng mà không khẳng định cũng không phủ định điều gì. Sự lãnh hội đơn giản là hành động thứ nhất trong ba hành động của trí tuệ (lãnh hội, phán đoán, suy luận), nhờ đó trí tuệ nắm được niệm tính (la quiddité*) của các thực tại hữu hình. ║ Từ lãnh hội cũng được dùng để chỉ những hành vi của nhận giác quan.

APPRENTISSAGE = Việc tập sự. (Tương đương với từ learning của Anh ngữ). ║ Tâm lý. Sự thay đổi của cách cư xử hoặc của thái độ con người do làm đi làm lại một công việc. ║ Từ này cũng chỉ kết quả của sự thay đổi đó. ║ Từ này có thể được áp dụng cho những chức năng nhận thức (tri giác, trí nhớ v.v...) cũng như cho những chức năng cảm xúc và những chức năng vận động.

Approbation —> Preuve.

Appropriation —> Propre.

Approuvé —> Preuve.

AQUARIENS = Phái Duy thủy. Một số lạc giáo thế kỷ II đến VI từ chối sử dụng rượu nho làm chất liệu Thánh Thể và chỉ dùng nước thôi.

AQUILA = Aquila. 1. Người Do-thái Kitô-hữu đã đón nhận thánh Phaolô vào nhà mình khi ngài ở Corinthô, và sau đó theo Ngài qua Êphêsô, ông này và bà vợ là Priscilla là một gia đình rất nhiệt thành với việc loan báo Phúc Am. 2. Người đã dịch Kinh Thánh tiếng do thái ra tiếng Hy-lạp hồi thế kỷ II sau C.N; ông đặc biệt lo dịch đúng từng chữ.

AQUINATE (L') —> Thomas d'Aquin.

ARAMÉENS = Dân Aram. Bộ lạc Sêmit xuất phát từ hoang địa Syrô-Arập, quãng năm 2000, một phần bộ lạc này định cư tại trung lưu sông Euphrat và trải xuống tận xứ Assyria. Một vài thị tộc riêng lẻ của dân tộc này (như thị tộc Térah và thị tộc Abraham) xuống định cư tận Ur. Những bộ lạc khác hướng về phía Syria-Palestina, nơi mà họ tổ chức thành mấy vương quốc nhỏ, như vương quốc Damas, hồi đệ nhất thiên niên kỷ. Họ nói tiếng Aram, mà vào thế kỷ VI trở thành ngôn ngữ của các liên lạc quốc tế miền Cận Đông, rồi biến thành nhiều thổ ngữ khác nhau, trong đó có tiếng Aram của Kinh Thánh, tiếng Aram của xứ Palestin được dùng vào thời Chúa Giêsu, và sau này có tiếng Syria.

¨ Aramaðsme = Kiểu nói Aram. Sự dùng những kiểu nói Aram trong một bản văn Do-thái hoặc Hy-lạp. Sự hiện diện của những kiểu nói này trong Sách Gióp và trong Sách Diễm ca là dấu chỉ niên đại của các sách này.

ARBITRE = Trọng tài. (Bởi từ La-tinh arbiter = chứng nhân). Người được các bên liên hệ chọn để giải quyết một vụ tranh chấp. ║ Libre arbitre = Tự do phán đoán. Khả năng quyết định và lựa chọn. Triết học. Nguyên tắc riêng của hành vi tự do: ý chí xét như là khả năng tự quyết định lấy, và như khả năng lựa chọn. Tự do phán đoán là đặc tính của ý chí, là sự thèm muốn của tinh thần. ║ Thần học. Acte du libre arbitre = Hành vi của tự do phán đoán. Hành vi có Thiên Chúa là nguyên nhân, không những không hủy hoại khả năng lựa chọn của con người, mà còn tạo nên hoặc gia tăng khả năng đó. Hành vi của Thiên Chúa không ở ngoài hành vi của con người khi người ta coi hành vi đó là ở ngoài, thì hoặc là người ta phải coi đó là hành vi của riêng Thiên Chúa, hoặc là phải coi hành vi đó là của con người, không thể coi là của cả hai. ║ Serf-arbitre = Nô lệ phán đoán. Năm 1525, Luterô soạn một khảo luận với nhan đề là De servo arbitrio (Về nô lệ phán đoán) để đáp lại cuốn De libero arbitrio (về tự do phán đoán) của Êrasmô, trong đó Luterô giải thích rằng tội lỗi đã phá hủy sự tự do của con người, thành thử con người tội lỗi không còn “làm chủ” được sự phán đoán của mình nữa; trái lại, sự phán đoán của con người đã trở thành nô lệ của tội lỗi. Lập trường này đã bị Giáo Hội lên án tại Công đồng Trentô (Khoá VI).

¨ Arbitrage = Sự trọng tài, việc phân xử. Sự phân xử một cuộc tranh chấp nhờ một hoặc nhiều người được cả hai bên tự do chọn làm trọng tài, để tránh một vụ tố tụng phiền phức. ║ Theo Giáo luật, người ta gọi những người đứng phân xử như thế là “các trọng tài” nếu họ được ủy quyền để giải quyết vụ tranh chấp theo các điều của luật pháp, và là “các người làm trọng tài” nếu họ được mời để giải quyết theo lẽ công bằng mà thôi.

ARBRE = Cây. Hầu hết các tôn giáo đều công nhận ý nghĩa tôn giáo của cây hoặc của một số cây. Thường người ta coi cây là nơi trời và đất giao hoà với nhau, một thứ trục của vũ trụ. Cây là một vũ trụ thu nhỏ lại. Cây là hình ảnh rõ rệt của sự phong phú. Nhưng chính với tư cách cây sự sống mà biểu hiện phổ quát của sự linh thánh này đã chuẩn bị cho người ta hiểu được biểu tượng cứu chuộc của thập giá. ║ Kinh Thánh. Arbres du paradis = Các cây của vườn địa đàng: những cây biểu tượng được ghi nơi sách St 2-3. Arbre de la science = Cây biết lành dữ: cây biết thiện ác mang trái cấm, mà Chúa cấm tổ tông ăn. Arbres de vie = Cây sự sống bảo đảm tính bất tử cho những người trung thành với Thiên Chúa. ║ Arbres sacrés = Các cây linh thánh : Những cây đáng chú ý vì dáng vóc to lớn, hoặc nơi chúng mọc lên, được Kinh Thánh nhắc tới, như cây sồi ở Memsê hoặc cây cọ của bà Đêbora. Những cây này được dân Canaan tôn kính và thường trở thành dịp phạm tội thờ ngẫu thần cho dân Israel. ║ Arbre de Jessé = Cây gia phả của ông Giêsê đề tài của nghệ thuật ảnh tượng diễn tả gia phả của Chúa Kitô, kể từ Giêsê là cha vua Đavít. ║ VTB.

ARC-EN-CIEL = Cầu vòng. Hiện tượng thiên nhiên được Thiên Chúa chọn làm dấu hiệu hữu hình của giao ước của Ngài với ông Noê sau cơn Hồng thủy (St 9, 12-17), từ đó, cầu vòng là biểu tượng lòng nhân từ phổ quát của Chúa.

Arcane —> Arche.

Archange —> Ange.

ARCHE = Hòm. Tàu. Arche de Noé = Tàu ông Noe đóng theo lệnh của Thiên Chúa để thoát khỏi cơn Hồng thủy (St 6-9). Đây là hình bóng ơn cứu độ nhờ phép Rửa tội (1 Pr 3, 20). Thường dùng làm hình ảnh chỉ Giáo Hội. ║ Arche de l'Alliance = Hòm bia Giao Ước, bằng gỗ quí dùng để đựng hai tấm Bia đá lề luật mà Giavê đã ban cho Môsê. Biểu tượng của giao ước và của sự hiện diện của Thiên Chúa. Hình ảnh Đức Trinh Nữ Maria. ║ VTB.

¨ Arcane = Luật bảo mật. (từ La-tinh arcanum = bí mật). Luật cấm các Kitô-hữu những thế kỷ đầu của Giáo Hội không được nói rõ ràng về một số nghi thức trước mặt những người dự tòng và những người không tin.

ARCHÉOLOGIE = Khoa khảo cổ. (Bởi từ Hy-lạp arkhaios = cổ xưa, và logos = môn học). Khoa học cho phép hiểu biết quá khứ cách rõ ràng hơn nhờ việc nghiên cứu các đền đài và các cổ vật mới tìm lại được. ║ Archéologie chrétienne = Khoa khảo cổ Kitô-giáo: khoa học nghiên cứu về các đền đài, các bi ký, các đồ mỹ nghệ v.v... của các thế kỷ đầu Kitô-giáo. ║ Archéologie biblique = Khoa khảo cổ Kinh Thánh: khoa khảo cổ nghiên cứu về những cổ vật liên quan đến Kinh Thánh để giúp hiểu rõ hơn về lời văn và những sự kiện trong Kinh Thánh, bằng cách đặt chúng vào môi trường địa dư, lịch sử và văn hoá.

Archétype —> Type.

Archevêque —> Evêque.

Archiabbaye —> Abbé.

Archibasilique —> Basileus.

Archiconfrérie —> Frère.

Archidiacre, archidiaconé —> Diacre

Archidiocèse —> Diocèse.

ARCHIMANDRITE = Viện phụ đan viện Đông phương. Bên Đông phương, Bề trên một Đan viện hoặc một nhóm Đan viện. ║ Tước hiệu danh dự tặng cho một số linh mục không kết hôn.

Archiprêtre, archiprêtré —> Prêtre.

ARCHONTE = Thủ lãnh, nguyên thủ. (Do từ Hy-lạp archôn = người lãnh đạo). Trong Tân Ước chỉ các vị như: ông hoàng, quan án, và thông thường là các thủ lãnh của dân tộc (Mt 9, 18). Đôi khi được dùng theo nghĩa tinh thần: Chúa Kitô là thủ lãnh các vua chúa trần gian (Kh 1, 5). ║ Thần chủ của một tầng trời, hoặc một đẳng cấp thần linh (éon*) như thấy trong một số hệ thống thuyết ngộ đạo.

¨ Archontiques = Phái thủ lãnh. Giáo phái ngộ đạo thế kỷ IV, thuộc nhóm Séthiens, do thánh Êpiphanê kể lại. Giáo thuyết của nhóm này về các thần trung gian dựa trên lý thuyết cho rằng có 7 hoặc 8 tầng trời, mỗi tầng do một “Archonte” (thủ lãnh) cai quản.

ARÉOPAGE = Đồi Arêopagô. Đồi cao của thành Athêna, nơi thánh Phaolô nói về vị “Thần vô danh” với các triết gia Hy-lạp (Cv 17, 16-34).

¨ Aréopagite (L') —> Denys l'Aréopagite

ARÉTOLOGIE = Nhân đức học, luân lý học. (Bởi từ Hy-lạp arétè = nhân đức, và logos = môn học). Khảo luận về nhân đức hoặc về các nhân đức. Từ này ít được dùng và có thể được dành cho môn thần học luân lý của thánh Tôma, một môn đạo đức học về các nhân đức, hơn là môn đạo đức học về các giới luật, các ân sủng và tội lỗi (Sum. theol. II-III, Prol.).

ARGENTEUS (Codex) = Ngân bản. Bản Kinh Thánh viết trên da thuộc, bằng chữ vàng và chữ bạc, được lưu trữ tại Upsala (Thuỵ Điển): gồm một phần bản dịch Gô-tic của Tân Ước (độ phân nửa các Phúc Âm), do Giám mục Ulfilas thực hiện vào thế kỷ IV.

ARGUMENT = Luận cứ. (Do từ La-tinh argumentum = luận cứ, arguere = luận lý). Nhận xét được đưa ra để củng cố hoặc để phi bác một luận đề. ║ Argument probable ou didactique = Luận cứ cái nhiên. Kết luận dựa vào những nguyên lý riêng của môn học đang bàn luận. ║ Argument dialectique = Luận cứ biện chứng. Kết luận từ những tiền đề có thể có nơi mệnh đề mâu thuẫn với luận đề được xét đến. ║ Argument éristique = Luận cứ tranh biện. Dường như kết luận từ những tiền đề chỉ có vẻ cái nhiên thôi.║ Thần học. Argument d'autorité = Luận cứ dựa vào uy tín. Chứng minh chân lý của một mệnh đề, dựa vào tư tưởng của một bậc thầy (Chúa Kitô, các tiên tri, các Giáo phụ, các giám mục, các Tiến sĩ của Hội thánh), hoặc dựa vào uy tín của truyền thống (Phụng vụ, tục lệ). ║ Argument de convenance = Luận cứ dựa vào sự thích hợp. Chỉ nhằm chứng minh rằng một chân lý đức tin là “thích hợp”, nghĩa là có liên quan chặt chẽ với một chân lý khác, đã được tin và chắc chắn để làm cho chân lý đó trở nên dễ hiểu. ║ Argument de silence = Luận cứ bằng im lặng. Một luận cứ khó sử dụng, không có tính khoa học, nhắm kết luận một chân lý dựa vào sự thiếu vắng một mệnh đề mà ta thấy đã không được xác quyết, trong khi đúng lẽ mệnh đề này phải được xác quyết nếu nó chân thật.

¨ Argumentation = Sự lập luận. Việc luận lý. ║ Một chuỗi những luận cứ được sắp xếp nhằm biện hộ hoặc đả phá một luận đề.

ARHAT = A-la-hán (hoặc La-hán). (Một từ Phạn có nghĩa là vị đáng kính). Trong Phật giáo Tiểu thừa*, tước hiệu dành cho vị tu sĩ được coi là đã phá tan những xiềng xích của luân hồi (samsara*), và không còn vướng vít gì nữa trên đường đi tới Niết-bàn (Nirvana*).

Arianisme —> Arius.

ARIDITÉ = Sự khô khan. Tình trạng linh hồn cảm thấy gần như bất lực, hoặc rất khó khăn để cầu nguyện, suy gẫm. ║ Đồng nghĩa với “nguội lạnh”. Đây là dịp để tiến tới về đàng thiêng liêng, nhưng đôi khi cũng là một thử thách gây nên bởi một vài sự bất trung nào đó của linh hồn.

Ariens —> Arius.

ARISTÉE = Aristée. Tác giả một bức thư ngụy kinh, (quãng 100 năm trước C.N.). Bức thư kể lại nguồn gốc bản dịch Hy-lạp của bản Bảy Mươi* một cách kỳ diệu và theo truyền thuyết.

ARISTIDE = Aristide. Nhà hộ giáo, người Hy-lạp, thế kỷ II. Người ta không biết gì về cuộc đời của ông, nhưng Eusêbiô thành Cêsarê còn giữ được một mẩu của cuốn Hộ giáo ông gửi cho Hoàng đế Hadrianô.

ARISTON DE PELLA = Ariston de Pella. Nhà hộ giáo thế kỷ II, tác giả một bài đối thoại (đã mất) giữa một người Do-thái Kitô-giáo và một người Do-thái thành Alexandria: “Tranh luận giữa Jason và Papiscus về vấn đề Chúa Kitô”.

ARISTỐT = Aristốt. Triết gia Hy-lạp sinh tại Stagyre xứ Macêđônia (384-322 trước C.N.). Thái phó và bạn thân của Alexandrô Đại Đế, môn đệ của Platon, rồi sáng lập trường phái tiêu dao. Nhà quan sát hiện thực, ông đã lo thu tập nhiều sự kiện. Có tinh thần khoa học và triết học. Không những ông đã sưu tập và phối trí các sự kiện, ông còn muốn phân tách chúng để tìm ra nguyên nhân riêng của chúng. Là người đầu tiên khám phá ra trật tự thâm sâu của những nguyên nhân khác nhau, nhân đó ông đã tìm ra phương pháp triết học loại suy. Là triết gia sâu sắc, ông đã định nghĩa chủ đề của đệ nhất triết học (hữu thể xét như là hữu thể), mà đối tượng chính là bản thể (nguyên nhân riêng theo mô thể của vật hiện hữu), và điểm cao nhất của hệ thống triết học của ông là Hiện thể thuần túy, Tư tưởng của tư tưởng. Trong cuốn Éthique à Nicomaque (Đạo đức học gửi Nicômacus), ông công nhận rằng hạnh phúc tối cao của con người là chiêm ngưỡng Hiện thể thuần túy, theo mức mà con người có thể làm được việc đó. Là người sáng lập ra môn Luận-lý-học, ông đã biên soạn nhiều tác phẩm về môn này (Organon. Premiers et seconds Analytiques v.v...).

¨ Aristốtlisme = Triết học của Aristốt. Toàn bộ học thuyết xuất phát từ Aristốt, hoặc dựa vào tư tưởng của ông. Học thuyết này có những nét đặc trưng là: tính tương tự của hữu thể, sự tìm ra những nguyên nhân khác nhau của sự vật hiện hữu, của những gì chuyển động, của những gì bị chuyển động, và những tác động hữu ý khác nhau của con người (hành động và làm), lấy môn luận lý học làm công cụ của việc nghiên cứu triết học.

ARIUS = Ariô. Người rối đạo thế kỷ IV. Môn đệ của Lucianô tại Antiokia, làm linh mục tại Alexandria, giảng dạy một giáo lý sai lầm về thần tính của Chúa Kitô. Bị lên án tại Công đồng Nicêa năm 325, bị đày đi Illyricum, được các môn đệ của ông phục hồi danh dự tại Công đồng Giêrusalem, ông qua đời một cách bí ẩn hôm trước ngày lẽ ra ông sẽ được long trọng nhận lại vào Giáo Hội Constantinôpôli năm 336.

¨ Ariens = Người theo thuyết Ariô. Những người thuộc giáo phái Ariô, phủ nhận thần tính của Chúa Kitô và do đó chối bỏ tín điều Chúa Ba Ngôi. Eusêbiô thành Nicômêđia, Ursatio thành Singiđunô, Valentiô thành Mursa, Acatiô thành Bêrê là những thành viên hoạt động nhất của phái Ariô thế kỷ IV. ║ Semi-Ariens = Phái bán-Ariô. Tên gọi đôi khi được dành cho giáo phái Pneumatomaque*, những người công nhận thần tính của Chúa Con, nhưng lại phủ nhận thần tính của Chúa Thánh Thần.

¨ Arianisme = Thuyết của Ariô. Lạc giáo thế kỷ IV do Ariô và các môn đồ chủ trương. Họ phủ nhận thần tính của Ngôi Lời, coi Ngài chỉ là một tạo vật thứ yếu và tùy phụ. Tà thuyết này và các người chủ trương nó đã bị Công đồng Nicêa I lên án năm 325. Một cuộc đấu tranh gay gắt có tính chánh trị tôn giáo đã chia rẽ Giáo Hội về Công đồng Nicêa. Phải đợi đến Công đồng chung thứ hai họp tại Constantinôpôli năm 381 mới chính thức kết thúc cuộc tranh luận và lập lại bình an cho Giáo Hội xung quanh Kinh Tin Kính Nicênô.

ARLES (Conciles d') = Công đồng Arles. Một chuỗi những Công đồng họp tại thành phố này từ năm 314 đến thế kỷ XIII. Những Công đồng được người ta biết hơn cả là Công đồng năm 314, do Hoàng đế Constantinô triệu tập để bàn về nhóm ly giáo Đôna, và Công đồng năm 353 do Hoàng đế Constantê triệu tập, gồm các người nhóm Ariô, và họ đã lên án các Giám mục chính thống.

ARMAGEDDON = Harmơgiđô. Từ ghép bởi hai từ Do-thái và có nghĩa là “núi Mêgiđô”, một trong những bãi chiến trường thời danh nhất ở miền Palestin. Theo Kh 16, 14-16, thì đây là nơi sẽ diễn ra cuộc chiến đấu sau cùng của các đạo binh của Ác thần chống lại Thiên Chúa toàn năng.

ARMÉES (Dieu des) = Thiên Chúa các đạo binh. Các “đạo binh” (sabaoth) này là các đạo binh Israel và các đạo binh trên trời (các thiên thần và các tinh tú) phục vụ Giavê. “Thiên Chúa các đạo binh” đồng nghĩa với Thiên Chúa toàn năng.

ARMÉNIE = Armêni. Miền đất ở phía nam dãy núi Caucase, chính thức trở lại Kitô-giáo nhờ việc giảng dạy của thánh Grêgôriô người Soi sáng (cuối thế kỷ III). ║ Giáo Hội Armêni, trước hết tùy thuộc vào giáo khu Cêsarêa xứ Capađôcia, rồi trở thành tự trị vào cuối thế kỷ IV. Vì không ký vào Công đồng Calcêđônia, Giáo Hội này bị liệt vào nhóm các Giáo Hội theo thuyết đơn tính*. Từ thế kỷ XI, đã có những thời kỳ hiệp nhất ngắn hoặc dài với hạt thượng phụ giáo chủ chính thống Constantinôpôli và cả với Rôma. Nhân đó Giáo Hội này tách ra thành nhiều hạt thượng phụ giáo chủ trong những thế kỷ XIV và XV. Hiện nay, có một hạt thượng phụ giáo chủ Armênia Công giáo (patriarcat arménien catholique) với ngai toà tại nước Liban, và bốn hạt thượng phụ giáo chủ không công giáo, đó là: Etchmiadzin (Armêni thuộc Liên xô cũ) có hàm Đệ Nhất danh dự, _ Sis tại xứ Cilicia (được chuyển sang Liban) _ Giêrusalem và Constantinôpôli. ║ Rite arménien = Nghi thức Armênia: nền phụng vụ mà Giáo Hội Armêni lập ra cho mình, dựa vào nền Phụng vụ Giêrusalem, nhưng nhập thêm những tục lệ của Syria, của xứ Capađôcia, rồi của nghi thức Bizantin và nghi thức La-tinh vào thế kỷ V.

ARMINIUS = Arminius. Nhà thần học Tin lành, người Hà-lan (1560-1609), ông là nguồn gốc một nhóm ly giáo trong giáo phái Calvinô tại Hà-lan, vì ông chủ trương ân sủng được ban cho tất cả mọi người, và con người đón nhận hoặc từ khước là do sự tự do phán đoán của họ. Các tư tưởng của ông đã ảnh hưởng tới thuyết Calvinô chính thống.

ARNAUD de Brescia = Arnaud de Brescia. Nhà thần học thế kỷ XII, ông muốn cải tạo Giáo Hội và công kích Giáo Hội, Đức Giáo Hoàng và hàng giáo sĩ là đã bỏ rơi sứ mạng của mình khi chấp nhận các tài sản trần thế. Bởi vậy ông khước từ mọi quyền bính của Giáo Hội, phủ nhận giá trị của các bí tích (nhất là phép Giải tội). Bị hành quyết năm 1155. Các đồ đệ của ông hội nhập vào nhóm Vaudois.

ARNAUD (Antoine) = Antoine Arnaud. Cố vấn tham chính viện thời vua Henri IV, ông đã đọc một bài biện hộ chống các tu sĩ Dòng Tên năm 1594. Các con ông, những người theo phái Jansénius, là những thù địch gay gắt nhất của Dòng Tên. Ông đã cải tổ Đan viện Port-Royal và cho sáu người con gái của mình vào ở đan viện này (1560-1619).

ARNAULD d'Andilly = Arnauld d'Andilly. Em ruột của ông trên đây. Sinh tại Paris năm 1589, dịch giả cuốn “Confessions” của thánh Augustinô, dịch bộ “Đời sống các Tổ Phụ sa mạc”, rồi dịch các tác phẩm của thánh nữ Têrêxa, ông vào tu tại Đan viện Port-Royal năm 1664 và qua đời ở đó năm 1674.

ARNAULD (Angélique) = Angélique Arnauld. Sinh tại Paris năm 1591, nữ tu viện trưởng của Port-Royal lúc mới 11 tuổi, người đã cải tổ Đan viện này và các Đan viện Maubuisson và Poissy. Dưới sự linh hướng của Saint-Cyran, bà là một trong những thủ lãnh của giáo phái Jansénius và là linh hồn của việc các nữ đan sĩ Port-Royal chống lại việc Rôma lên án giáo lý của Giám mục của Ypres. Bà qua đời năm 1661.

ARNAULD (Antoine, dit le Grand Arnauld) = Antoine Arnauld (Antôn), được gọi là “Arnauld Cả”. Sinh tại Paris năm 1612, Tiến sĩ Sorbonne năm 1641, văn sĩ phái Jansénius thời danh. Là tác giả của nhiều tác phẩm mà cuốn nổi tiếng nhất là cuốn “De la fréquente communion” (Về sự năng rước lễ). Cuốn sách này khiến ông bị trục xuất khỏi đại học Sorbonne năm 1656. Rút vào ở Port-Royal, ông xuất bản những tác phẩm tranh luận về tôn giáo và cuốn “Grammaire générale et raisonneé” (Ngữ pháp tổng quát và lý luận) viết chung với Lancelot, và cuốn “Logique de Port-royal” (Luận lý học của Port-Royal) viết chung với Nicole (1662). Ông qua đời tại Bruxelles năm 1694.

ARNOBE = Arnobe. 1. Arnobe l'Ancien = Arnobe Già. Một trong những nhà hộ giáo thế kỷ IV, sinh tại Sicca, một thành phố Bắc Phi, thuộc La-mã. Là tác giả bộ Adversus gentes (bảy cuốn, chống lại các người ngoại giáo) _ 2. Arnobe le jeune = Arnobe Trẻ. Giám mục hoặc linh mục tại xứ Gaule thế kỷ V. Ông đã biên soạn nhiều bản chú giải các Thánh vịnh, nhưng người ta không biết gì nhiều về ông.

ARRHES = Tiền đặt cọc. ║ Ơn đầu mùa. Khoản tiền người mua trả khi ký hợp đồng. ║ Trong các thư thánh Phaolô, từ này chỉ hồng ân Chúa Thánh Thần xét như là ân huệ đầu tiên cho những lời hứa của Chúa Kitô.

ART = Nghệ thuật. (Do từ La-tinh ars = cách hành động). ║ Triết và thần học Kinh Viện. Được định nghĩa là recta ratio factibilium = cách thức đúng để làm một việc; đối lập với sự khôn ngoan được định nghĩa là recta ratio agibilium = cách thức đúng để hành động, hành động luân lý. Nghệ thuật thì hoàn thiện trí năng thực hành trong cái “làm”, chế tạo các vật theo những cách thức nhất định. Như vậy nó quy về sự toàn hảo của công việc (finis operis), khác với sự khôn ngoan, vì khôn ngoan thì quy về sự toàn hảo của người hành động (finis operantis) và trong lãnh vực hành động. Ý nghĩa rất chặt chẽ của từ này trong ngôn ngữ Kinh Viện, nay hầu như đã mất hẳn trong ngôn ngữ thông dụng. ║ Arts libéraux = Các môn học văn khoa. Ở thời Trung cổ, đó là những môn được dạy tại Phân khoa Nghệ thuật (tương đương với Văn khoa của ta) và chuẩn bị các sinh viên làm các nghề tự do. Việc giảng dạy này được chia làm 2 nhóm: tam khoa (trivium) gồm Ngữ pháp, Tu từ học và Biện chứng pháp, _ và nhóm tứ khoa (quadrivium) gồm các môn Toán học, Âm nhạc, Hình học và Thiên văn học. Sinh viên tốt nghiệp sẽ được cấp bằng “Maýtrise ès arts” (giống như cao học văn khoa). Đối lại với các nghệ thuật tự do là các Nghệ thuật nô bộc hoặc cơ khí (arts serviles ou mécanique) chuẩn bị cho các nghề nghiệp chân tay. ║ Phương thức, phương pháp phần nào nghịch với tự nhiên. ║ Theo nghĩa mỹ học, thì đây là lãnh vực của nghệ sĩ, đối lập với các nghề nghiệp là lãnh vực của thợ thủ công. ║ Art sacré = Nghệ thuật thánh. Để nói lên các giá trị linh thánh, nhất là các giá trị phụng vụ trong lãnh vực nghệ thuật. Nghệ thuật thánh phục vụ cho việc phụng tự, cho nên phải phù hợp với đức tin và với cảm thức tôn giáo của mỗi nền văn minh. Những ngành chính của nghệ thuật thánh là: Kiến trúc, Hội hoạ, Điêu khắc, Âm nhạc, Nghệ thuật y phục phụng vụ và Nghệ thuật kim hoàn. ║ Ars moriendi = Nghệ thuật chết. Là tác phẩm của một tác giả vô danh thế kỷ XV, rất được phổ biến và có ảnh hưởng lớn đối với nghệ thuật hội họa và điêu khắc. Tác giả nhấn mạnh về cách chống trả các cám dỗ của ma quỉ trong giờ chết.

ARTICLE = Điều, Khoản, Tiết. (Do từ La-tinh artus = chi thể và từ Hy-lạp arthron = chỗ nối). Nghĩa tổng quát. Chỗ nối của một toàn bộ, của những phần hoặc những chi thể của thân thể, các vế của một câu, những khoản của một hợp đồng hoặc những phần của một công trình. ║ Một trong những thành phần đó. ║ Đơn vị căn bản của sự triển khai một tư tưởng, hoặc của một bài văn. ║ Kinh Viện. Trong một bộ Tổng luận thần học hoặc một tập những vấn đề tranh luận, từ này chỉ một đơn vị cơ bản của việc nghiên cứu: một cách giản lược cho các sinh viên dễ hiểu, đó là cách đặt một vấn đề triết học hoặc thần học, sự tranh luận và cách giải đáp vấn đề đó. Còn questio (vấn đề) là một nhóm những tiết (articles) xoay quanh một vấn đề nhất định nào đó, trong cơ cấu của một khảo luận (traité). Thực ra mỗi tiết cũng là một “vấn đề”, một cuộc nghiên cứu sơ đẳng và một động lực tìm hiểu, chưa phải là một luận đề (thèse). Bằng chứng là mỗi tiết đều được mở đầu bằng chữ “utrum” (có...không?) nơi các tác phẩm Kinh viện. ║ Thần học. Article de foi = Tín điều. Chân lý mặc khải được chứa đựng nơi mỗi điều của Kinh Tin Kính. Đó là một điểm của mầu nhiệm, đặt ra cho lý trí ta một sự khó khăn đặc biệt, nhưng đưa người tín hữu vào trong những ý định thầm kín của Thiên Chúa (Sum. theol. IIa IIae, 1, 6). Các tín điều thì khác với những praeambula fidei (đường vào đức tin) là những điều mà lý trí có thể đạt tới, và cũng khác với những chân lý mặc khải thứ yếu; bỏ qua những gì là tùy phụ, các tín điều tập trung lại bản chất của điều ta phải tin và là những điều có giá trị nguyên lý đối với đức tin. Các tín điều tạo thành một bộ phận có phẩm trật, trong đó một số được coi là cao trọng hơn các tín điều khác (Uy quyền của Thiên Chúa, Mầu nhiệm Nhập Thể Cứu chuộc). ║ Theo nghĩa rộng và không chính xác, từ này chỉ tất cả những chân lý mà ta phải tin với đức tin thần khởi. Không nên coi những giải thích của các nhà Kinh viện là những tín điều. ║ Articles du symbole = Tín điều của Kinh Tin Kính. Một trong những điều phải tin được chứa đựng trong các Kinh Tin Kính, nhất là Kinh Tin Kính của các Tông đồ. Người ta kể được 12 hoặc 14 điều tùy cách phân phối. ║ Articles fondamentaux = Những tín điều căn bản. Trong Anh giáo và các giáo phái Tin lành, đây là những điều trong giáo lý được coi là cần thiết để duy trì sự thống nhất đức tin và Giáo Hội, đối lập với những điều khác người ta có thể không giữ cũng không phạm đến tính thống nhất và đó là những điểm mà mỗi chi nhánh* Hội thánh được tự do tin hay không tin. Hiểu theo nghĩa này, học thuyết về “những điều căn bản” đã bị Giáo Hội Công giáo phi bác (Piô XI, Mortalium animos, ngày 6-1-1928). ║ Giáo luật. A l'article de la mort = Trong lúc nguy tử. Lúc cuối cùng của sự sống, lúc sắp chết, từ “article” ở đây có nghĩa là chỗ nối giữa sống và chết. Nay Giáo luật không còn phân biệt “giờ lâm tử” với “nguy cơ tử vong” như trong Bộ Giáo luật cũ nữa.

ARTOS = Bánh Phục Sinh. Từ Hy-lạp có nghĩa là: bánh. ║ Phụng vụ Bizantin. Bánh Phục sinh được đặt nơi cung thánh trong suốt tuần lễ Phục Sinh.

¨ Artoclasia = Sự bẻ bánh. Từ Hy-lạp có nghĩa là: Sự bẻ bánh. Sự làm phép bánh mì, rượu nho, dầu ô-liu và lúa miến vào giờ Kinh Chiều những ngày áp lễ trong nghi thức Bizantin. Sau đó bánh và rượu được phân phối.

¨ Artophorion = Nhà tạm. Trong Phụng vụ Bizantin: Nhà tạm có hình chiếc hòm nhỏ, ngôi mộ nhỏ, hoặc hình chim câu, để giữ Mình Thánh Chúa.

A sacris —> Sacré.

ASCALON = Ascalôn. Thành phố cổ xưa của dân Canaan, trở thành một trong những thủ đô của người Philitinh, được Hêrôđê đại đế sửa lại cho đẹp, nhưng đã bị phá hủy năm 1270 sau C.N.

ASCENSION = Sự lên trời. (Do từ La-tinh ascensio = đi lên). Việc rời bỏ trái đất, nơi ở của loài người, để bay lên trời, nơi ở của thần thánh. ║ Ascension d'Élie = Việc lên trời của Êlia (2 V 2, 11). ║ Ascension du Seigneur = Lễ thăng thiên. Lễ Chúa lên trời. Sự Chúa lên trời. Kết thúc sứ mạng hữu hình của Chúa Kitô trên trái đất. Ngài đã lên bên cạnh Chúa Cha, bước vào vinh quang bằng thân xác Ngài chính ngày Ngài phục sinh (Ga 20, 17), bốn mươi ngày sau đó các tông đồ nhìn thấy Ngài cất mình lên cao cho tới khi một áng mây tới che khuất Ngài khỏi tầm mắt của họ (Cv 1, 3-11). Thế là chấm dứt các cuộc trao đổi thân tình giữa Đấng Phục Sinh và các môn đệ của Ngài, và chấm dứt sự hiện diện hữu hình của Ngài nơi thế gian này, cho tới khi Ngài sẽ trở lại vào ngày tận thế. ║ Lễ Phụng vụ mừng kính sự Chúa Kitô bước vào vinh hiển và “ngự bên hữu Chúa Cha”, ngày thứ năm của tuần lễ thứ năm sau lễ Phục sinh ║ Ascension spirituelle = Tiến bộ trong đời sống tâm linh. Kiểu nói hình bóng để chỉ sự tiến bộ trong đời sống thiêng liêng với hình ảnh một sự lên tới bậc trọn lành và kết hiệp với Chúa. ║ VTB.

¨ Transcendance = Tính siêu việt. Tính siêu nghiệm. Đặc điểm của những sự siêu việt. ║ Doctrine de la transcendance = Giáo lý về sự siêu việt. Học thuyết về sự siêu nghiệm. Giáo lý về sự Thiên Chúa không có liên hệ với thế giới, không là thành phần của thế giới. ║ Trong thuyết hiện tượng luận về ý hướng tính, từ này chỉ vận động của ý thức nhắm tới một đối tượng ở ngoài nó cách triệt để, bởi vậy bao giờ ý thức cũng là “ý thức về” một cái gì.

¨ Transcendant = Siêu việt. Cái gì ở ngoài lãnh vực mà ta đang nói tới, nghĩa là có một bản tính khác. ║ Đối lập với nội tại (immanent). ║ Một cách tuyệt đối, “Đấng Siêu Việt” là Thiên Chúa.

¨ Transcendantal = Siêu nghiệm. Đó là một số quan niệm vượt trên những phạm trù* của Aristốt, và không thể đứng trong một giống (genre). Chúng được coi là đồng hàng với hữu thể: đó là những thể thức phổ quát của hữu thể. Người ta thường kể ra 5 thể thức sau đây: res (thực tại), aliquid (cái gì đó), l'un (nhất), le vrai (chân) và le bien (thiện). Đôi khi người ta thêm vào le beau (mỹ), nhưng không chắc lắm, vì cái mỹ thuộc về hình thể, không tuyệt đối thuộc về hữu thể. ║ Relation transcendantale = Quan hệ siêu nghiệm. Quan hệ chủ yếu nằm trong định nghĩa của một thực tại (Thí dụ quan hệ giữa trí tuệ và sự thật). ║ Transcendantale Kantien = Siêu nghiệm của Kant. Những gì được coi là điều kiện tiên thiên của sự nhận thức. Những nghiên cứu có đối tượng là những nguyên lý hoặc những ý tưởng tiên thiên cũng được gọi là nghiên cứu siêu nghiệm (Thí dụ esthétique transcendantale = Mỹ cảm học siêu nghiệm). Hoặc những gì vượt khỏi tầm kinh nghiệm (Thí dụ: cái tôi là chủ thể siêu nghiệm).

¨ Descente = Sự đi xuống. Descente aux enfers = Sự xuống ngục tổ tông. Sự Chúa Kitô đích thân tới thăm linh hồn các người công chính tại nơi an nghỉ của họ, để giải thoát họ và cho họ thấy hiệu quả đầu tiên của ơn Cứu chuộc, trước khi Ngài sống lại. ║ Descente de croix = Sự hạ xác Chúa Kitô xuống khỏi thập giá. Một chặng của Đường Thánh giá. Đề tài nghệ thuật ảnh tượng cho thấy Chúa Giêsu được tháo ra khỏi thập giá bởi ông Giuse Arimathêa và ông Nicôđêmô, để được đặt vào trong mồ —> Pietà. ║ Descente du Saint-Esprit = Chúa Thánh Thần hiện xuống. Đề tài của nghệ thuật ảnh tượng cho thấy Chúa Thánh Thần xuống trên các tông đồ, tại nhà Tiệc Ly, ngày lễ Ngũ tuần, dưới hình những lưỡi lửa.

ACÈSE = Sự khổ chế. (Do từ Hy-lạp askèsis = tập luyện). Toàn bộ những sự tập luyện để giữ sức mạnh của thân thể, của tâm trí và của đức tính. ║ Theo nghĩa Kitô-giáo, đây là những nỗ lực có phương pháp, những tập luyện kiên trì của ý chí, được ân sủng nâng đỡ, nhắm hãm dẹp những khuynh hướng xấu hoặc nguy hiểm và phát huy những nhân đức, để làm cho mình được đẹp lòng Chúa.

¨ Ascète = Nhà tu hành. Theo nghĩa rộng, được hiểu là người thực hành việc tu đức cách mãnh liệt. ║ Theo nghĩa hẹp, được hiểu là một người thực hành nhiều sự hãm mình (khía cạnh tiêu cực của việc tu đức), và sóng một cuộc đời rất khắc khổ ║ Thời cổ đại Kitô-giáo, được hiểu là những người nam nữ sống độc thân hoặc đồng trinh vì Chúa: trong ba thế kỷ đầu của Kitô-giáo khi chưa có cơ chế đan viện. Họ sống cuộc đời ăn năn đền tội và sống như thế ở giữa lòng đời, không tuân theo một luật lệ đặc biệt nào.

¨ Ascétique = Thuộc về khổ chế. Tính từ. Thuộc về khổ chế: Vie ascétique = Đời sống theo khổ chế. Cuộc sống chỉ lo thực hành việc khổ chế. ║ Théologie ascétique = Thần học khổ chế. Môn thần học dạy về những nguyên tắc của việc khổ chế Kitô-giáo.║ Danh từ. Khoa khổ tu. Môn học bàn về những vấn đề liên quan đến việc khổ chế. Có thể có khoa khổ tu thuần túy triết học, khoa khổ chế Hồi giáo, khoa khổ tu Phật giáo. Trong Kitô-giáo, đời sống thiêng liêng được hướng dẫn bởi những lời dạy của Mặc khải, cho nên Khoa khổ tu là một phần của Khoa thần học.

¨ Ascétisme = Chủ trương sống khổ hạnh. Học thuyết về khổ chế. Đặc điểm của một cuộc sống chuyên lo sống khổ hạnh. ║ Học thuyết lấy khổ hạnh làm cột trụ.

¨ Ascétère = cộng đoàn khổ tu. Danh từ đôi khi được dùng để chỉ một cộng đoàn các nhà khổ tu hoặc các đan sĩ.

ASÉITÉ = Tính tự hữu. (Do từ La-tinh aseitas, bởi hai từ a và se: tự mình). Thể thức của một hữu thể tự mình mà có, mà hiện hữu, không do một hữu thể khác, và như vậy có nơi mình nguyên lý của sự hiện hữu của mình. Tự hữu là một thuộc tính riêng của Thiên Chúa, và là nền tảng những ưu phẩm khác của Ngài. Thiên Chúa không do ai tạo thành: Ngài là Đấng Bất thụ tạo (incrée*). Tự hữu không chỉ có nghĩa tiêu cực, nghĩa là không do ai khác, nhưng tự hữu cho thấy lý do Thiên Chúa không có nguyên nhân, bản chất của Ngài giải thích sự hiện hữu của Ngài, vì yếu tính của Ngài thì đồng nhất với sự hiện hữu của Ngài. ║ —> Causa sui.

ASHERA = Nữ thần Ashera. Nữ thần của sự sống thực vật của dân Canaan, thường bị lộn với dâm thần Ashera. Nữ thần này thường được tượng trưng bằng những chiếc cọc linh thánh, được gọi bằng tên của bà.

ASHRAM = Tu viện Ấn-giáo. Định chế Ấn-giáo có mục đích và được tổ chức giống như một đan viện thời Trung Cổ, nhưng thường bắt nguồn từ sự toả sáng tinh thần của một nhân vật tôn giáo.

ASIE = Á châu. Trong Cựu Ước, từ này chỉ vương quốc của triều đại Sêlêukos, kể như gồm toàn thể miền Tiểu-Á và phía tây Á-châu (sách Macabê). ║ Trong Tân Ước, đó là Tây bộ của miền Tiểu-Á, trở thành một tỉnh La-mã năm 133 trước C.N., với thủ đô là thành phố Êphêsô.

ASILE (Droit d') = Quyền tị nạn. Đặc quyền dành cho một số nơi, để hễ ai đến tìm sự trú ẩn ở đó thì được an toàn, khỏi sợ bị bắt bớ, hoặc theo đuổi.

ASMODÉE = Qủy Asmôđê. Tên của một qủy được nói đến trong sách Tôbia và truyền thống Do-thái đã kể thêm nhiều điều. Tên của qủy này hình như có nguồn gốc Ba-Tư.

ASOKA = Vua Asoka. Hoàng đế các nước Ấn-độ (264-223 trước C.N), nhà bảo trợ các tôn giáo, nhất là Phật giáo, người ta còn giữ được một số sắc lệnh của ông vua này, cho thấy ông là một ông hoàng sáng suốt, có tinh thần tôn giáo sâu sắc và chống lại mọi hình thức bạo động, ông trở lại Phật giáo sau một cuộc chiến thắng quá đẫm máu.

ASPERSION = Sự rảy nước thánh. Sự rảy nước thánh trên người, trên loài vật và các sự vật. Rảy nước là một nghi thức thường có trong việc làm phép cho người hoặc sự vật. Trong trường hợp rửa tội cho những người mắc bệnh cùi, hoặc bị dịch tể, thì bí tích Rửa tội có thể được ban bằng cách rảy nước. Có nghi thức rảy nước thánh mỗi Chúa Nhật, trước Lễ Trọng, và trong đêm Vọng Phục sinh: trong cả hai trường hợp, đều có nhắc tới ơn thanh tẩy của phép Rửa tội.

¨ Asperges = Kinh đọc khi rảy nước thánh. Thánh ca rút ra từ Thánh vịnh 50 và bắt đầu bằng những lời Asperges me, Domine, hyssopo et mundabor (Xin Chúa, xin dùng cành hương thảo rảy nước trên con, và con sẽ được rửa sạch). Bài ca này được hát khi có nghi thức rảy nước thánh trước thánh lễ ngày Chúa Nhật.

ASSEMANI (Joseph Aloysius) = Joseph Aloysius Assemani. Nhà thông thái gốc Maronit (1710-1782), người đã sưu tầm bộ sách vĩ đại Codex liturgicus Ecclesiae universae (Bộ sách Phụng vụ của Giáo Hội toàn cầu) gồm 13 cuốn, xuất bản tại Rôma từ 1749 đến 1766, gồm những bản kinh Phụng vụ Thánh lễ và các Bí tích của các nghi thức Đông và Tây phương.

ASSEMBLÉE = Cộng đoàn, hội nghị. Kinh Thánh. Sự triệu tập (tiếng do thái: Qahal*) Dân Chúa, do Thiên Chúa hoặc các tiên tri thực hiện. Từ này được dịch sang tiếng Hy-lạp là ekklesia, hội nghị.║ Phụng vụ. Cộng đoàn, tức giáo đoàn tập hợp lại để nghe Lời Chúa và tham dự việc phụng vụ. ║ Lịch sử. Assemblée du clergé de France = Hội nghị hàng giáo sĩ Pháp. Hội nghị các đại biểu của hàng giáo sĩ, theo nguyên tắc họp 5 năm một lần, từ thế kỷ XVI đến Cách mạng Pháp, để xem xét tất cả các vấn đề tinh thần và vật chất của Giáo Hội Pháp. ║ Assemblée des évêques = Hội nghị các Giám mục của mỗi nước hoặc mỗi miền, họp theo các định kỳ khác nhau, để giải quyết những vấn đề tôn giáo của xứ sở, hoặc của miền, nhưng các hội nghị này không có tính cách một công đồng và không có quyền làm luật —> Conférences épiscopales. ║ Assemblée des cardinaux et archévêques = Hội nghị các Hồng y và Tổng giám mục. Tại Pháp, hội nghị thu hẹp hơn hội nghị trên đây vì chỉ gồm các Hồng y và Tổng Giám mục, họp 2 năm một lần để giải quyết những vấn đề liên quan đến Giáo Hội Pháp. ║ Assemblée de paroisse = Hội nghị giáo xứ. Dưới chế độ cũ của nước Pháp, hội nghị của giáo hữu một họ đạo, hoặc của những đại diện của họ, họp theo định kỳ để bàn bạc về các vấn đề vật chất của giáo xứ.

Assentiment —> Sens.

Assermentés —> Sacré.

Assesseur —> Siège.

ASSIDÉENS = Những người Do-thái mộ đạo. (Do từ Do-thái Hassidim = Những người mộ đạo). Đó là những người Do thái đạo đức say mê với cuộc cải cách tôn giáo của Esdras và Nêhêmia (cuối thế kỷ V trước CN.). Giữ các điều của Lề Luật cách nghiêm ngặt, họ chống lại nền văn hoá Hy-lạp và họp thành một đảng phái tôn giáo ủng hộ anh em Macabê trong cuộc chiến đấu. Họ là những người tiền phong của nhóm Biệt phái và của phái Essênô. ║ —> Hassidim.

Assignation —> Signe.

ASSISTANCE = Sự trợ lực. Giáo luật. Assistance judiciaire = Sự miễn phí một phần hay toàn phần ở toà án. Sự miễn một phần hoặc toàn phần các án phí, do giáo luật dành cho những người biện hộ giới bình dân. ║ Trong Dòng Tên, được hiểu là địa hạt gồm nhiều Tỉnh Dòng, dưới quyền một Bề trên gọi là Assistant (trợ tá). ║ Thần học. Assistance du Saint-Esprit = Ơn trợ lực của Chúa Thánh Thần. Ơn trợ lực mà Thiên Chúa ban, để giữ cho Giáo Hội, và nhất là những vị hành xử Huấn quyền, đừng rơi vào những sai lầm và đừng đi trệch con đường sứ mạng đã lãnh nhận. Đây chỉ là hiệu quả của sự quan phòng của Chúa đối với Giáo Hội Ngài, giúp Giáo Hội bảo toàn, giải nghĩa, công bố và bảo vệ kho ký thác mạc khải mà Chúa đã ủy thác cho các Tông đồ (Mt 28, 20). Được quy riêng cho Chúa Thánh Thần (Xem Ga 14, 16), sự trợ lực này có hiệu quả là ơn bất khả ngộ về giáo lý của Giáo Hội. ║ Người ta phân biệt ơn trợ lực tiêu cực, ngăn ngừa các quyết định kỷ luật của Đức Giáo Hoàng, hoặc của một Công đồng được Đức Giáo Hoàng xác nhận, đừng đi ngược lại với đức tin hoặc đe doạ một yếu tố cấu thành của Giáo Hội, _ và ơn trợ lực tích cực để bảo đảm rằng những định nghĩa của Huấn quyền trọng thể của Giáo Hội sẽ thật sự nói lên một chân lý của đức tin hoặc của luân lý.

¨ Assistant = Trợ tá, cố vấn. Phụng vụ. Prêtre assistant = Linh mục trợ tá. Là linh mục có nhiệm vụ giúp đỡ vị chủ tế trong nghi lễ Thánh Thể, trong một số trường hợp. ║ Assistant au Trône Pontifical = Trợ tá hay cố vấn của Đức Giáo Hoàng. Tước hiệu danh dự mà các vị Giáo Hoàng ban cho một số các Giám mục, từ thế kỷ XVI. ║ Tên gọi dành cho các cố vấn của Bề trên Tổng quyền một số Tu hội dòng.

Association —> Société.

ASSUMER = Đảm nhận. Lãnh lấy cho mình, về mình. Đảm nhận một trách nhiệm. Người ta không thể hiểu triết học của thánh Tôma mà không xét đến môn thần học đảm nhận nền triết học đó. ║ Thần học. Lãnh lấy một cái gì để kết hiệp với mình: Ngôi Lời đã đảm nhận bản tính loài người để kết hiệp với mình trong sự hiệp nhất bản thể* (mầu nhiệm Nhập thể*). Ngôi Lời đã đảm nhận bản tính con người với tất cả các thành phần chủ yếu và cấu thành để chữa lành hoàn toàn bản tính đó: Ngài không đảm nhận tất cả các cá nhân của loài người, nhưng chỉ đảm nhận một bản tính cá nhân, lấy trong số con cháu Ađam tội lỗi, thích hợp cho việc hiến tế hy lễ chuộc tội.

¨ Assomption = Sự nâng lên. Hành vi đảm nhận, mang đi, nâng lên. Kinh Thánh. Từ này gợi lên sự ông Hênóc được nâng lên trời (St 5, 24) và sự tiên tri Êlia được mang đi (2 V 2, 11). ║ L'Assomption de Moðse = Môsê được mang về trời. Tên một tác phẩm nguỵ thư Do-thái, hồi đầu kỷ nguyên Kitô-giáo. Cuốn này làm chứng có truyền thống Do-thái cho rằng Môsê đã được mang về trời như Hênoch và Êlia. Ta có thể thấy dấu vết của truyền thống này trong thư của thánh Giuđa 9. ║ Thần học. Hành động mà Ngôi Thiên Chúa vừa là nguyên lý vừa là đích điểm, như vậy hành vi này khác với hành vi kết hiệp: trong sự Nhập thể của Ngôi Con, cả Ba Ngôi cùng cộng tác trong hành vi kết hiệp, nhưng sự đảm nhận chỉ được nói về Ngôi Hai. Hành động đảm nhận, một cách tiềm thể, không phải cách hiện thực, cũng được phân biệt với hành động phát xuất ra bản tính được đảm nhận, tức sự sinh ra thân xác và sáng tạo nên linh hồn. ║ Theo nghĩa thụ động: được hiểu là quá trình hình thành của bản tính người, do Ngôi Lời bắt lấy và kết hiệp với thần tính nơi ngôi vị của Ngài: đó là nền tảng của sự liên hệ kết hiệp bản thể (Sum. theol. IIIa, 2, 7). ║ Assomption de la Vierge Marie = Lễ Đức Mẹ lên trời. Lễ Phụng vụ, cử hành việc Đức Trinh Nữ Maria bước vào nơi vinh hiển trên trời, ngày 15 tháng 8. Các Giáo Hội Đông phương vẫn duy trì tên gọi nguyên thủy là “giấc ngủ vượr qua” (dormition*) của Đức Mẹ. Đức Kitô là Thiên Chúa đã lên trời (ascension*), còn Đức Maria, một thụ tạo, đã “được đưa lên trời” (assomption*) do quyền năng của Thiên Chúa. ║ Đây là đặc ân của Mẹ Maria Vô Nhiễm, Mẹ Thiên Chúa, nhờ đó ngài được tôn vinh khi chấm dứt cuộc đời trần thế, không phải chờ ngày mọi người sống lại. Tín điều này được công bố ngày 1 tháng 11 năm 1950 bởi Đức Piô XII. ║ Assomption des valeurs terrestres = Sự thăng hoa, sự tiếp thu các giá trị trần thế. Thuật ngữ thời mới để nói lên một khuynh hướng lạc quan của việc tông đồ, theo đó thì trong khi xây dựng nước Thiên Chúa, Giáo Hội tiếp thu những gì là tích cực trong các nền văn hoá và các tiến bộ của thế giới.

¨ Assomptionistes = Hội dòng Đức Mẹ lên trời. Hội dòng được thành lập năm 1841 do cha D'Alzon với danh xưng chính thức là “Augustins de l'Assomption” (Tu sĩ Augustinô Đức Mẹ lên trời). Làm việc tông đồ bằng dạy học, làm báo v.v...

ASSUÉRUS = Assuérus. Phiên âm tên gọi bằng tiếng Ba-tư của vua Xerxes I (485-465). Kinh Thánh nhắc đến tên ông nhiều lần nhất là trong sách Esther.

ASSUR = Assur. Danh từ để chỉ hoặc riêng nước Syria (phần trên của Châu thổ sông Tigre và sông Euphrate), hoặc đế quốc Assyria, hoặc thủ đô đầu tiên của đế quốc này (thủ đô khác sẽ là Ninivê), hoặc để chỉ vị thần của dân tộc này.

ASTARTÉ = Nữ thần Astartê. Nữ thần của đời sống thực vật và của sự sinh sản, tương đương với nữ thần Ishtar của Babylon. Việc thờ cúng có tính dâm ô của nữ thần này (linh dâm) rất thịnh hành ở toàn vùng Cận Đông, nhất là tại xứ Palestin, và đã là một quyến rũ lâu dài và nguy hiểm đối với dân Israel.

ASTRES = Các tinh tú. Người ngoại giáo thời cổ đại bị kích động bởi sự bao la của vũ trụ, đã thần thánh hoá và tôn kính các tinh tú. Mặc khải của Kinh Thánh đã xếp các tinh tú vào hàng các tạo vật (St 1, 14), và là các đầy tớ của Thiên Chúa (St 1, 15), chúng ca tụng vinh quang của Ngài (Tv 19, 2) và cho ta biết về Đấng Sáng tạo của chúng (Kn 13, 5). ║ Thay vào sự tôn thờ các tinh tú của người ngoại giáo, nay có sự tôn thờ Đấng đã sáng tạo nên chúng (Đnl 4, 19; Gr 8, 1; G 31, 26). ║ Từ nay, chính Chúa Kitô được một ngôi sao loan báo (Mt 2, 2), là Mặt Trời công chính soi sáng cho thế gian đổi mới (Lc 1, 7). ║ VTB.

¨ Astral = Thuộc về tinh tú. Religion astrale = Tôn giáo tinh tú. Hình thức mới của tôn giáo Hy-lạp dưới ảnh hưởng các quan niệm mới của vũ trụ học, theo đó thì các vong hồn của người ta sau khi thoát khỏi những ràng buộc ở trái đất sẽ được bầu bạn với các tinh tú bất tử —> Apothéose. ║ Corps astral = Thân thể tinh sáng. Theo Ấn giáo thông linh học và thông thiên học, thì đó là cái xác bằng chất tinh vi sẽ đi theo phần linh thiêng của linh hồn trong quãng từ sau khi chết cho tới khi đầu thai lại. Chức năng của thân thể tinh sáng là chuyển các đặc điểm của cuộc đời trước qua cuộc đời sau —> Transmigration.

¨ Astrologie = Chiêm tinh học. Nghệ thuật bói toán nhắm xác định ảnh hưởng của các tinh tú đối với những diễn biến của đời con người, để có thể rút ra những tiên đoán về tương lai. Khoa chiêm tinh cổ xưa thường có tính tôn giáo, vì họ cho rằng mỗi tinh tú được điều hành bởi một nguyên lý thần linh, và họ có một sự tôn thờ nào đó đối với các vị này.

¨ Astérisque = Hình sao nhỏ. (Từ Hy-lạp có nghĩa là = ngôi sao nhỏ). Trong nghi thức Bizantin, đó là một vật làm thành bởi hai mảnh kim khí mỏng ráp lại thành hình chữ thập với bốn cánh được uốn cong xuống. Một ngôi sao thường được gắn vào chỗ giao nhau. Được đặt trên dĩa bầu (disque*), ngôi sao nhỏ làm cho khăn phủ không chạm vào Mình Thánh. Được coi là hình bóng ngôi sao Bêlem.

¨ Étoile des Mages = Ngôi sao Ba Vua. Dấu hiệu bí nhiệm đã dẫn đưa các đạo sĩ, quen gọi là Ba Vua đến Bêlem (Mt 2, 2), và được đặt trong tương quan với lời tiên tri về Đấng Mêsia trong sách Dân số (Ds 24, 17).

ATARAXIE = Sự chế ngự giác quan, sự làm chủ bản thân. (Từ Hy-lạp có nghĩa là: không cảm động). Từ chuyên môn của khoa tu đức Đông phương để chỉ sự bình ổn các sức mạnh cảm giác và tình cảm, như là sự làm chủ được trí tưởng tượng, mở đầu cho sự chiêm niệm thần bí thật sự. —> Hésychia.

ATHALIE = Athalia. Là ái nữ của vua Israel Akháp và hoàng hậu Jêzabel. Bà kết hôn với Giôram, vua Giuđa (848-841). Sau cái chết của Giôram và Akhazias, con ông, bà ra lệnh tàn sát tất cả dòng họ nhà chồng (chỉ trừ cậu bé Gioas thoát được) và bà tiếm ngôi vua từ 841 đến 835: lúc đó bà bị một cuộc âm mưu giết chết và đưa Gioas lên làm vua.

ATHANASE (saint) = Thánh Athanasio. Thượng phụ giáo chủ Alexandria. Giáo phụ (298-373). Do bản lãnh và trí thông minh, khi còn là một phó tế ngài đã góp phần vào việc đưa Công đồng Nicêa (325) đến chỗ lên án tà thuyết Ariô. Giám mục Alexandria năm 328. Sự trung thành mạnh mẽ của ngài với Công đồng Nicêa đã khiến ngài bị các Giám mục liên kết với nhóm Ariô bắt phải sống lưu đày 5 lần. Lễ kính ngày 2 tháng 5. ║ Các tác phẩm của ngài: “Luận thuyết chống bọn ngoại giáo”, “Về sự Nhập thể của Ngôi Lời”, “Hộ giáo chống nhóm Ariô”, “Luận thuyết chống nhóm Ariô”, “Các thư bàn về các sắc lệnh của Nicêa”. ║ Symbole de S. Athanase = Kinh Tin Kính của thánh Athanasiô. Kinh tuyên xưng đức tin công giáo, nhấn mạnh về các tín điều Ba Ngôi và mầu nhiệm Nhập thể cứu chuộc, được quy cho thánh Athanasiô một cách sai lầm, vì thực sự bản tuyên xưng đức tin này có nguồn gốc ở thời đại sau đó.

Athée, athéisme —> Théisme.

ATHÉNAGORE = Athénagore. Nhà hộ giáo thế kỷ II, tác giả cuốn Supplique au sujet des Chrétiens (Bản thỉnh nguyện về vấn đề các Kitô-hữu) gửi lên Hoàng đế Marco-Aurêliô và thái tử Commôđô.

ATHLÈTE = Lực sĩ. Kiểu nói ẩn dụ, được dùng trong những thế kỷ đầu của Giáo Hội để chỉ các thánh tử đạo và các vị tu hành nổi danh, vì các ngài đã chiến đấu về đường thiêng liêng.

ATHOS (mont) = Núi Athos. Bán đảo nhiều đồi núi, phía Bắc nước Hy-lạp, nơi mà năm 958 thánh Athanasiô (mệnh danh là người núi Athos) đến ở và thiết lập Đan viện Lavra năm 963. Sau đó các Đan viện và các khu lều của các ẩn sĩ gia tăng nhanh chóng, đưa con số các đan sĩ của các Giáo Hội chính thống lên quá con số mười ngàn người. Có cả một Đan viện Biển Đức theo nghi thức La-tinh. ║ Hiện nay, núi Athos được hưởng một nền tự trị rộng rãi trong nước Hy-lạp, và trực thuộc Đức Thượng Phụ Giáo chủ Constantinôpôli về phương diện Giáo Hội. Hiện đếm được hai mươi đan viện có lối sống cộng đoàn hoặc sống riêng từng người, mười hai tiểu đan viện (Skite*), chừng hai mươi phòng nhỏ cá nhân (cellules*) và hơn 400 lều ẩn sĩ. Tổng cộng gần 3000 đan sĩ.

ATMAN = Ngã. (Từ Phạn ngữ: ngã, cái tôi). Từ được bộ sách Upanishads dùng để chỉ cái nguyên lý bản thể và nội tại của mỗi con người. Khi đồng nhất hoá Ngã (âtman) và Đại Ngã (Brahman), bộ kinh Upanishads đã đặt nền móng cho thuyết Vedanta, đưa đến thuyết Nhất nguyên (Monisme*) trong tư tưởng Ấn-độ.

ATOMISME = Thuyết nguyên tử. (Do từ Hy-lạp a = không, tomos = cắt). Hệ thống triết học thời cổ đại, được chủ trương bởi các ông Đêmôcritê, Epicurô, Leucippô, Lucretiô, theo họ thì vật chất được cấu tạo bởi những thành phần vi ti, những nguyên tố không thể chia cắt được, vĩnh cửu và đồng chất. Chúng chỉ khác nhau về hình thể, vị trí và sự chuyển động. Nhờ “sự lệch hướng tự nhiên” (Clinamen), các nguyên tử rơi vào chân không do trọng lượng của chúng: chúng sẽ gặp nhau và kết tụ lại với nhau. Các sự kết hợp khác nhau của chúng sẽ phát sinh ra các vật thể khác nhau và các hiện tượng khả giác. Lucretiô coi clinamen là nguyên lý sự tự do phán đoán của ta. Như vậy thuyết nguyên tử cổ đại là một thuyết Duy vật. ║ Trong khoa vật lý hiện đại, từ này chỉ thuyết vi thể (corpusculaire) về vật chất. ║ Khuynh hướng muốn lẫn lộn lý thuyết vật lý vi thể với một sự giải nghĩa triết học về vật chất. Cả thuyết nguyên tử cổ đại (lãnh vực tưởng tượng) lẫn thuyết nguyên tử hiện đại (lãnh vực vật lý toán học) đều không nằm trong bình diện triết học thực sự.

ATRIUM = Tiền đường. (từ La-tinh nghĩa là: sân lối vào). Khoảng không gian hình vuông, hoặc hình chữ nhật, thường có hàng cột bao quanh, ở phía trước một nhà thờ, tạo nên một nơi thinh lặng và hồi tâm trước khi bước vào nhà Thiên Chúa.

ATTACHE IMPARFAITE = Sự quyến luyến bất toàn. Sự gắn bó bất toàn. Sự quyến luyến được chấp nhận hoặc được duy trì đối với những lợi ích không trực tiếp nghịch với luật của Chúa, nhưng được người ta tìm kiếm vì chúng mang lại những thoả mãn, và không được người ta quy về sự làm sáng danh Chúa.

¨ Détachement = Sự dứt bỏ. Tu đức. Một từ khác để chỉ sự từ bỏ, nhưng ở đây có nhấn mạnh về sự cắt đứt một ràng buộc. Nghĩa là ở đây có sự quyến luyến bị thu hút, dù là bởi vật khả giác, bởi các tư tưởng, hoặc bởi ý riêng mình. ║ —> Dépouillement. Attaches.

Attentat —> Tentation.

ATTENTION = Sự chú y. (Bởi từ La-tinh attentio = ad, tới và tendere = hướng về). Tâm lý. Hành vi để ý, hoặc tập trung tâm trí vào một đối tượng suy tưởng. ║ Trạng thái của một tâm trí tha thiết suy nghĩ một cách vững vàng về một sự gì. Sự chú ý có thể là tự phát, hoặc chủ ý và có suy nghĩ. Theo Malebranche, sự chú ý giống như một lời cầu nguyện tự nhiên của tâm trí và lập tức sẽ được Chúa ban ánh sáng. ║ Luân lý: Trong sự đọc kinh và những hành vi phụng tự bên ngoài, người ta phân biệt sự chú ý đến các lời kinh (attention aux mots) , sự chú ý đến ý nghĩa lời kinh (attention au sens des mots) và sự chú ý đến Thiên Chúa (attention à Dieu) là Đấng ta cầu nguyện. ║ Thánh Gioan Thánh Giá định nghĩa chiêm niệm* là sự chú ý đến Thiên Chúa với lòng yêu mến.

ATTITUDE = Thái độ. Tâm lý. Tâm trạng sở đắc của một cá nhân hoặc của một nhóm người, để luôn luôn cư xử một cách như thế đối với một sự vật, một người, một ý tưởng hoặc một giá trị. ║ Những thành phần cấu tạo của thái độ cá nhân hoặc thái độ tập thể thường là mặc nhiên, và dễ dàng được người ta suy đoán: trong môn tâm lý học xã hội hoặc cá nhân, người ta tìm cách đo chúng bằng những thang khả năng được thảo ra một cách thực nghiệm. ║ Xã hội học. Công thức khái niệm (schème) khiến người ta hành động cách thuận hoặc đối nghịch với một đối tượng có ý nghĩa xã hội: con người, nhóm hoặc phạm trù, hình thức minh nhiên hoặc tiềm ẩn của một công thức của thái độ. —> Stéréotype.

Attribuer, attribut, attribution —> Tribu.

ATTRITION = Sự hối hận, sự hối tiếc. Đau đớn và gớm ghét tội lỗi, xuất phát từ một lý do loài người (như xấu hổ, sợ hình phạt) trong đó chưa có đức mến, nhưng có thể mở đường cho đức mến. ║ Attrition suffisante = Sự hối hận vừa đủ. Học thuyết của một số nhà thần học thế kỷ XVI, theo đó thì sự ăn năn này đủ để được tha tội, nếu được tiếp theo bằng bí tích Giải tội. Hiểu như thế, thì thuyết này là sai: ở đâu không có đức mến là sự sống của linh hồn thì ở đó không có ân sủng, do đó cũng không có sự tha tội. Chỉ có sự ăn năn sám hối (contrition*) là sự hối hận do lòng mến Chúa, mới xoá được tội lỗi. Nhưng đúng là sự hối hận (attrition) có thể đủ để lãnh nhận phép bí tích, nếu nó mở đường cho sự hối hận sâu sa hơn, và nó có thể trở thành ăn năn sám hối (contrition) nhờ hiệu quả của Bí Tích.

¨ Contrition = Sự ăn năn sám hối, sự thống hối. (từ La-tinh contritus = bị nghiền nát). Hối hận vì tội lỗi là một xúc phạm đến Thiên Chúa, làm tổn thương hoặc giết chết đức mến. Như vậy, “sự ăn năn sám hối” là một sự hối hận vì tình yêu Chúa. Chỉ có tình yêu mới có thể hối tiếc sự mất tình yêu. Sự ăn năn “sám hối” là cần thiết cho sự tha thứ và cho ơn công chính hoá, vì chỉ đức mến mới mang lại sự sống cho linh hồn. Đức mến là hoa trái của ân sủng. ║ Contrition parfaite = Sự ăn năn cách trọn. Thuật ngữ này phải được hiểu với bổ ngữ của chữ “cách trọn”, nghĩa là sự ăn năn được trọn hảo, hoàn thành hoàn tất bởi đức mến. Theo nghĩa này, thì sự ăn năn “sám hối” là một sự hối hận được đức mến làm cho trở nên trọn hảo, vì chỉ có đức mến mới có thể công chính hoá chúng ta trước mặt Chúa. Từ thế kỷ XVI người ta dùng thuật ngữ “sự ăn năn cách trọn” này để nói lên một nội dung của lương tâm: đó là một sự ăn năn đặc biệt và khác thường, đến nỗi người ta nói sự ăn năn cách trọn xoá tội lỗi mà không cần đến bí tích, còn sự hối hận (attrition) chỉ được coi là đủ khi có kèm theo bí tích Giải tội thì mới xoá được tội lỗi. Như vậy người ta coi bí tích như một nghi thức thần diệu, miễn cho tội nhân khỏi phải ăn năn “sám hối”, mà vẫn được tha thứ. Hơn nữa người ta còn cho rằng tội nhân mà đạt được sự ăn năn “cách trọn” mà không phải nhờ đến phép bí tích, là một điều lạ lùng, coi rẻ ân sủng của Chúa. Thật ra phải nói rằng: chính bí tích sẽ hoàn tất và hoàn hảo sự hối hận, làm cho nó từ tình trạng ăn năn bất toàn đi tới tình trạng toàn hảo nhờ đức mến, nghĩa là tới sự ăn năn “sám hối”. Dù sự biến chuyển vô hình này của bí tích diễn ra trong khi người ta chưa lãnh nhận, nhưng mới chỉ ước ao lãnh nhận phép bí tích, hoặc diễn ra trong khi lãnh nhận phép bí tích, hoặc sau đó, nếu có một cản trở làm chậm trễ sự sinh hoa trái của phép bí tích, thì đó không phải là điều quan trọng. Chỉ sự ăn năn sám hối thôi cũng đủ mang lại ơn tha thứ. Nói thế không có nghĩa là mọi sự “ăn năn cách trọn” nhờ đức mến đều không có một sự bất toàn nào: sự ăn năn có thể ít nhiều hoàn hảo, tùy mức độ đức mến thúc đẩy. Đức mến vốn bảo đảm sự sống linh hồn, vẫn có thể tăng trưởng mãi.

Aubain —> Altération.

AUCTOREM FIDEI = Sắc chỉ Auctorem fidei. Sắc chỉ của Đức Piô VI (ngày 18 tháng 8 năm 1794) lên án 25 điều của Thượng hội đồng Pistoie (1786).

AU-DELA = Đời sau, thế giới bên kia. Cái ở bên kia ranh giới của cuộc sống trần gian, nghĩa là sau khi chết. Từ này được dùng để chỉ những “nơi” mà các linh hồn sẽ tới sau khi lìa khỏi thân xác: đó là trời, tức thiên đàng, hoả ngục, lâm bô của các hài nhi, luyện ngục, lâm bô của tổ tông.

Auditeur —> Oreille.

AUGSBOURG = Augsbourg. Thành phố xứ Bavaria. ║ Confession d'Augsbourg = Bản tuyên xưng Augsbourg. Bản tuyên xưng đức tin đầu tiên của các Giáo Hội Luthêrô, do Mélanchton biên soạn năm 1530, gồm 21 điều phải tin và 7 điều chống lại “các lạm dụng” của Giáo Hội Rôma, để trình bày niềm tin của các môn đồ Luthêrô tại hội nghị do Charles-Quint triệu tập tại Augsbourg. ║ Paix d'Augsbourg = Hoà ước Augsbourg. Hoà ước tôn giáo cho các xứ thuộc đế quốc Germani, ký kết năm 1555 tại Augsbourg, trên cơ sở của ngạn ngữ “cujus regio ejus religio” ("miền nào đạo ấy"). ║ Ligne d'Augsbourg = Liên minh Augsbourg. Năm 1686, sau sự thâu hồi sắc chỉ Nantes, một liên minh được ký kết giữa các nước Áo, Tây ban Nha, Thụy Điển và mấy ông hoàng người Đức, chống lại vua Louis XIV, lấy tên gọi là Liên minh Augsbourg. Cuộc chiến do Liên minh này phát động, với sự trợ lực của nước Anh, chống lại nước Pháp đã kéo dài chín năm và kết thúc bằng hoà ước Rijswich năm 1697.

AUGURE = Người giải điềm. Quan chức trong tôn giáo La-mã, thành viên của một tập đoàn được chánh quyền ủy nhiệm việc giải nghĩa các ý muốn của thần linh qua việc quan sát một số dấu chỉ đã qui định, nhất là điềm chim bay. Các quan chức giải điềm La-mã đã tiếp tục tại Rôma một chức năng tôn giáo của người Étrusques.

AUGUSTIN (saint) = Thánh Augustinô. Vị Giáo Phụ thời danh nhất của Giáo Hội La-tinh (354-430) sinh tại Thagastê, Phi châu. Sau thời trai trẻ đầy sóng gió, ngài giảng dạy khoa hùng biện tại Thagaste, rồi tại Carthage. Theo tà thuyết Manikê, từ bỏ đức tin Kitô-giáo, mặc dù có ảnh hưởng tốt của mẹ là bà Mônica. Trở lại Kitô-giáo do ảnh hưởng của thánh Ambrôsiô, khi được bổ nhiệm giảng dạy khoa hùng biện tại Milanô, sau khi đã ở Rôma. Được rửa tội bởi Đức Giám mục của Milanô năm 387, làm linh mục tại Hippônê năm 391, và trở thành Giám mục của thành phố này năm 392. Ngài chống lại giáo lý của các giáo phái Manikê và Đôna, và của tà thuyết Pêlagiô. Ngài thành lập một cộng đoàn đan sĩ, một linh mục đoàn, viết nhiều tác phẩm có giá trị quyết định về thần học. Nhưng học thuyết của Ngài về sự tiền định đã gây nên nhiều tranh luận lâu dài ("thuyết Augustinô"). Ngài qua đời năm 430 tại Hippônê khi thành phố này đang bị quân Vandales bao vây. Những tác phẩm chính của Ngài là: Soliloques (Độc thoại), Cité de Dieu (Thành đô của Thiên Chúa), Confessions (Lời trần tình), Sur la Trinité (Bàn về Chúa Ba Ngôi), Sur la Nature et sur la Grâce ( Về bản tính và về ân sủng) v.v...

¨ Augustins = Các tu sĩ Augustinô. Thánh Augustinô đã thảo ra một quy luật dưới hình thức những bức thư gửi cho các nữ đan sĩ. Một số lớn các Dòng và các tu hội đã tuân theo luật lệ này, nhưng các tu sĩ Augustinô theo nghĩa chặt hiện chỉ gồm 3 dòng tu: Các ẩn sĩ Augustinô (Les ermites de St. Augustin) _ Các tu sĩ Augustinô cải cách (Les Augustins recollets) _ và Các tu sĩ Augustinô không đi giày (Les Augustins Déchaux).

¨ Augustinus (L') = Sách Augustinus. Khảo luận thần học của Jansénius, xuất bản năm 1640 sau khi tác giả của nó qua đời (1638). Căn cứ vào một số đoạn văn của thánh Augustinô về ân sủng, về tự do phán đoán và về sự tiền định, cuốn Augustinus triển khai một nền thần học về ân sủng, về sự tự do và về ơn cứu chuộc, nhấn mạnh về tác động tối thượng của Thiên Chúa trong lãnh vực cứu độ, và đi tới chỗ xoá bỏ sự tự do của con người, hạn chế hiệu quả ơn cứu chuộc của Chúa Kitô cho riêng những người được tiền định mà thôi.

¨ Augustinien = Người theo thuyết Augustinô. Thuộc về Augustinô. Danh từ. Người theo thuyết Augustinô. ║ Tính từ. Liên quan đến thuyết Augustinô, hoặc thánh Augustinô; thí dụ: học thuyết Augustinô về ơn soi sáng, sự khôn ngoan của thánh Augustinô.

¨ Augustinisme = Học thuyết của thánh Augustinô. Toàn bộ những giáo lý triết học và thần học do thánh Augustinô, Giám mục Hippône chủ trương và giảng dạy. ║ Nhất là quan niệm của ngài về sự tiền định và án phạt đời đời, ơn phù trợ nhưng không mà Chúa ban cho tội nhân, về những tương quan giữa hành động của Chúa quan phòng và tự do của con người. ║ Học thuyết của những nhà thần học tự cho mình là theo tư tưởng của thánh Augustinô, nhất là những vấn đề liên quan đến ân sủng.

¨ Augustinianisme = Trường phái Augustinô. Trường phái và hệ thống thần học được đề cao trong Dòng các ẩn sĩ Augustinô. Người sáng lập trường phái này là Gilles de Rome (Aegidius Colona), một người đã là môn sinh của thánh Tôma Aquinô. Các thành viên của trường phái này được biết như những người “chỉ nhân danh thánh Augustinô mà thề”. Người ta phân biệt Trường phái Augustinô xưa (thế kỷ XIV) và Trường phái Augustinô mới của Hồng y Noris (1631-1704) và Laurent Berti (1696- 1766). Hình thức mới này có đặc điểm là dung hoà giữa ân sủng và tự do, vừa gạt bỏ “tri thức trung bình” của nhóm Môlina vừa gạt bỏ sự tiên định vật lý của nhóm Tôma, bằng cách khẳng định chắc chắn có một ảnh hưởng của Thiên Chúa đối với ý chí con người mà người ta gọi là “sự tiên định tinh thần” (prédétermination morale): đó là cái gọi là “lý thuyết về sự khoái trá toàn thắng” (théorie de la délectation victorieuse). Một đoản sắc của Đức Bênêdictô XIV (13-7-1743) cho phép giảng dạy học thuyết này ngang hàng với các học thuyết của nhóm Tôma và nhóm Môlina. ║ Bên cạnh trường phái Augustinô nghiêm khắc, có một trường phái Augustinô trung dung ở ngoài Dòng Augustinô, như nơi tu sĩ Đa-minh Gioan Vicentê, linh mục Tu hội giảng thuyết và Tournely, giáo sư Sorbonne.

¨ Augustinianiste = Người theo trường phái Augustino.

AUGUSTIN de Cantorbéry (saint) = Thánh Augustin de Cantorbéry. Tông đồ nước Anh, được thánh Grêgoriô Cả sai đi truyền giáo vào thế kỷ VI. Ngài đã lập Toà Giám mục công giáo đầu tiên tại Cantorbéry.

AUMÔNE = Sự bố thí, của bố thí. (Do từ Hy-lạp eleèmosynè = từ bi). Hành vi bác ái trong các quan hệ giữa người với nhau. ║ Thần học luân lý. Không chỉ là mẫu bánh hoặc đồng tiền người ta bố thí cho kẻ ăn xin. Sự cần thiết của việc bố thí, hiểu theo nghĩa truyền thống và khoa thần học ngày nay tái khám phá ra, được đặt nền trên hai nguyên tắc sau đây: 1. Các tài sản trần gian này thuộc về toàn thể nhân loại, và mọi người đều có quyền sống cách xứng hợp, _ 2. Sự thủ đắc riêng: mệnh danh là quyền tư hữu, thì cần thiết cho việc sử dụng tốt các tài sản, nhưng không được gây nguy hại cho tôn chỉ mọi người được quyền hưởng dùng. Cho nên người chủ tài sản (chủ nhân) chỉ là người quản lý những gì anh ta sở hữu để lo cho các nhu cầu của mình và của người khác (thí dụ gia chủ phải lo cho nhu cầu của gia đình mình, của những thân thuộc của mình, và của mọi người). Như vậy bố thí là hành vi của chủ nhân đối chiếu tổng số tài sản mình có với những nhu cầu của thân nhân mình và của mọi người, để thấy đâu là cách phân phối tốt nhất. Như thế bố thí cần phải bảo đảm một sự phân phối hợp lý các tài sản, giúp cải thiện sự phân chia vốn luôn luôn bất toàn, dù có những nỗ lực của các nhà làm luật và dù có những tiến bộ của công bằng xã hội. Như vậy, bố thí là một bổn phận của đức công bằng, nhưng nội dung của nó lại do đức ái ấn định, vì chỉ đức ái mới đủ sáng suốt để đánh giá cách dứt khoát những nhu cầu của mọi người, so với những nhu cầu của bản thân. Bố thí xuất phát từ lòng thương xót, sự hãm mình đền tội (từ bỏ mình), và thuộc về nhân đức thờ phượng (nó giúp ta sống đẹp lòng Chúa, bởi vì gia đình nhân loại, trái đất và mọi sản vật của trái đất đều thuộc về Ngài), bởi vì cùng với sự ăn chay và cầu nguyện, bố thí làm nên hành vi nổi bật của đức khiêm hạ (Xem Mt 6, 1-18). ║ Aumônes spirituelles = Của bố thí thiêng liêng. Giảng dạy cho kẻ chưa biết và rao giảng đức tin cho mọi người dưới mọi hình thức —> Superflu, miséricorde. ║ VTB.

¨ Aumônier = Tuyên úy, trợ úy. Lịch sử. Linh mục có nhiệm vụ ban phát của bố thí của một nhà quyền quý và giàu có, nơi mà ngài lo việc phụng tự của nhà nguyện. ║ Ngày nay, được hiểu là một linh mục lo thừa tác vụ tại một cơ sở (tuyên úy trường trung học, bệnh viện, cộng đoàn tu sĩ v.v...) ║ Aumônier d’action catholique = Tuyên úy công giáo tiến hành. Cố vấn tinh thần và đại diện hàng giáo phẩm bên cạnh phong trào này.

AURÉOLE = Hào quang. (Bởi từ La-tinh aureola = mạ vàng). Theo nghĩa nguyên thủy, đó là miêu tả những tia sáng toả ra từ thân xác một vị thánh. Những tia sáng này được vẽ theo hình tròn, hình trái soan hoặc hình bầu dục, nói lên sự toả sáng phi vật chất của các vị thánh. ║ Sau này, được hiểu là vòng tròn màu vàng mà các hoạ sĩ và các nhà điêu khắc đặt chung quanh đầu các thánh. ║ —> Nimbe.

Auriculaire —> Oreille.

AUROBINDO = Aurobindo. Người khởi xướng một phong trào tôn giáo và triết học Ấn-độ, lấy cảm hứng từ truyền thống Ấn-giáo và từ thuyết nhân bản Tây phương (1872-1950), ông gọi phương pháp tinh thần của ông là “Yoga toàn diện”, với mục đích là gia tốc sự tiến hoá của nhân loại tới trạng thái “siêu nhân”. Như vậy thuyết của ông có những nét giống với một số tư tưởng của Teilhard de Chardin. Aurobindo đã lập tại Pondichéry một ashram* (tu viện Ấn giáo), chiếm tới một phần tư thành phố này.

AUSONE = Ausone. Thi sĩ, người thành phố Bordeaux, sinh quãng năm 310. Thầy dạy khoa hùng biện tại quê nhà, rồi làm thái phó dạy các hoàng tử tại triều đình. Ông là thầy dạy của thánh Paulinô. Người ta còn giữ được một số bài thơ của ông có cảm hứng Kitô-giáo, cho thấy có lẽ ông đã trở lại Kitô-giáo. Kinh mùa Phục sinh về niềm tin Chúa Ba Ngôi, và Kinh Ban mai (Ephemeris).

AUTEL = Bàn thờ. (Do từ La-tinh altare = bàn thờ, gốc từ altus = cao). Kinh Thánh. Một thứ bàn bằng đất hoặc bằng đá, được dựng lên để kỷ niệm một lần Thiên Chúa tỏ mình ra (St 12, 7) và trên đó người ta dâng các lễ vật (Xh 20, 24-25). ║ Trong Đền thờ Giêrusalem, đó là một chiếc bàn bằng gỗ, trên đó người ta dâng các lễ vật toàn thiêu (Xh 27, 1-8; Er 3, 2-3). ║ Trong phụng tự tinh thần của Tân Ước, chính Chúa Giêsu là bàn thờ của Đền thờ mới (Dt 13, 10), chính bàn thờ sẽ thánh hoá các lễ vật (Mt 23, 19). ║ Phụng vụ. Bàn thờ là một cái bàn bằng gỗ hoặc bằng đá, có hình vuông hoặc hình chữ nhật, trên đó Thánh Lễ được cử hành. Bàn thờ là nơi linh thánh nhất của ngôi thánh đường và là biểu tượng của Chúa Kitô. ║ Autel fixe = Bàn thờ bằng đá độc khối. Bà thờ cố định: bàn thờ bằng nguyên một tảng đá, không thể xê dịch được. ║ Autel portatif = Bàn thờ di động: Tấm đá nhỏ đã được thánh hiến, có thể di chuyển được. ║ Autel privilégié = Bàn thờ có đặc ân: Bàn thờ có đặc ân là các thánh lễ cử hành trên bàn thờ này cho kẻ qua đời, đều được hưởng ơn đại xá cho linh hồn đó. Đặc ân này cũng có thể được ban cho các Hồng y và một số linh mục với tư cách tòng nhân, nghĩa là các ngài cử hành ở đâu thì cũng được đặc ân này. ║ VTB.

AUTEUR = Tác giả. (Bởi từ La-tinh auctor, do động từ augere = làm tăng trưởng). Có thể chỉ đệ nhất nguyên nhân là Thiên Chúa tác giả (Đấng tác thành) vạn vật. ║ Người phát minh. ║ Người thực hiện được một tác phẩm văn học, khoa học hoặc nghệ thuật. ║ Auteur inspiré = Tác giả được linh hứng. Văn sĩ đã soạn thảo một phần nào đó của bộ Kinh Thánh với đặc sủng được ơn linh hứng*. ║ Auteur sacré = Tác giả linh thánh. Người đã viết về những vấn đề tôn giáo với một tinh thần tôn giáo, trong sự hiệp thông công giáo như: các tác giả Phúc âm, các Giáo Phụ. Đối lại với auteur profane = tác giả đời.

¨ Autorité = Uy quyền. Uy tín. Thẩm quyền. (Do từ La-tinh auctoritas, auctor: người sáng tác một công trình, hoặc chuyển cho người khác tác quyền của mình). Nghĩa nguyên thủy. Bảo chứng pháp lý về giá trị hoặc về nguồn gốc một chứng thư, một sự vật. ║ Nghĩa rộng. Tư cách để một người (quan toà, văn sĩ, chứng nhân, linh mục) đáng được người ta tin cậy, kính trọng: uy tín của một sử gia, của một triết gia. ║ Quyền để bắt người ta vâng nghe, vâng phục: uy quyền để chỉ huy. ║ Nghĩa bóng. (Uy tín) Khả năng, tức thiên tư, nhất là ảnh hưởng quyết định mà một người có đối với những người khác do tài năng, cá tính, kinh nghiệm hoặc địa vị xã hội. ║ Theo cách nói ẩn dụ, từ này được dùng để chỉ người có uy quyền, có uy tín. Thí dụ: Khi mà uy quyền đã lên tiếng, thì người ta phải phục tùng. Người ta phân biệt: les autorités religieuses, ecclésiastiques, spirituelles = thẩm quyền tôn giáo, giáo hội, thiêng liêng _ les autorités politiques, civiles, militaires = thẩm quyền chính trị, dân sự, quân sự. ║ Bằng sự chuyển dịch từ con người sang hành động bên ngoài, bài văn, bài viết diễn tả ý kiến hoặc ý muốn của người đó: những phúc chiếu của vua chúa, các tông thư của các giáo hoàng trở thành qui tắc cho người khác, đó chính là những uy quyền. ║ Ở thời Trung cổ, từ này dùng để chỉ bản văn mà người ta trích dẫn trong một cuộc tranh luận. Thí dụ l'autorité d'Augustin = thẩm quyền dựa trên bản văn của thánh Augustinô, có nghĩa là theo nguyên văn của thánh Augustinô. ║ Argument d'autorité = Luận cứ dựa vào uy tín. Trong cách luận lý triết học hoặc thần học, đây là luận cứ dựa vào uy tín của tác giả được trích dẫn, không dựa vào lý lẽ hoặc dựa vào kinh nghiệm. ║ Thần học. Autorité divine = Uy quyền của Thiên Chúa. Uy quyền tối cao bảo đảm cho Chân Lý số một, buộc ta phải tin theo Mặc khải và vâng phục các điều răn của Ngài. ║ Autorité de Jésus-Christ = Uy quyền của Chúa Giêsu-Kitô. Quyền năng (tiếng Hi-lạp: exousia) bất khả ngộ của Đấng Thiên Sai (Mc 1, 22). Con Thiên Chúa làm người, Đấng được Chúa Cha ban cho mọi quyền hành trên trời và dưới đất (Mt 28, 18). ║ Autorité de la Bible = Uy quyền của Kinh Thánh. Giá trị chuẩn mực của Mặc khải của Thiên Chúa và của bộ Kinh Thánh chứa đựng Lời Chúa, buộc mọi người phải tin và vâng phục. ║ Autorité des apôtres = Uy quyền của các Tông đồ. Quyền hành Chúa Kitô ban cho những vị được Ngài đặt làm nền tảng của Giáo Hội (Xem 2 Cr 10, 8). ║ Autorité de l’Eglise = Uy quyền của Giáo Hội: Quyền hợp pháp để đề ra, định nghĩa và giải nghĩa chân lý Mặc khải (—> Magistère), cử hành Phụng vụ và ban phát các bí tích (—> Sacerdoce), làm luật, chỉ huy và trừng phạt (—> Gouvernement, Juridiction). Đó là quyền mà Chúa Kitô ban cho Giáo Hội, nơi các vị chủ chăn của Hàng Giáo Phẩm, kế vị các tông đồ. Uy quyền này được đặt nền trên ơn phù trợ của Chúa Thánh Thần*. Theo tinh thần của Phúc âm, thì uy quyền này là một sự phục vụ (x. Lc 22, 26) không phải một sự thống trị. ║ Autorité d’un Concile = Uy quyền của Công đồng: Uy lực bắt buộc của những quyết định về giáo lý hoặc về kỷ luật của một công đồng được nhóm họp và được công nhận hợp thức. ║ Uy quyền của Đức Giáo Hoàng: Quyền hành tối cao của Giám mục Rôma, Đấng kế vị Phêrô, thủ lãnh các Tông đồ, đối với toàn thể Giáo Hội. —> Obéissance. ║ VTB.

¨ Autorisation = Sự cho phép. Hành vi của một Bề trên ban cho người dưới quyền mình được năng quyền hoặc được phép.

¨ Auxiliaire (évêque) = Giám mục phụ tá. Vị giám mục phụ giúp cho Giám mục chánh toà, nhưng không có quyền kế vị.

¨ Auxiliis (de) = Các hội nghị hỗ trợ. (Do từ La-tinh auxilia = sự hỗ trợ của Chúa). Những buổi tập họp các nhà thần học tại Rôma từ 1598 đến 1607, theo lệnh của Giáo Hoàng Clêmentê VIII và Phaolô V, để xem xét các học thuyết của linh mục Dòng Tên Môlina về tương quan giữa tự do và ân sủng, về tri thức, về Thiên Chúa gọi là tri thức trung bình, về sự tiền định và cách dùng tốt những sự trợ lực của Chúa.

AUTISME = Chứng tự kỷ. (Do từ auto = tự mình). Tâm ly. Tình trạng nhân cách một con người, khi mà các phản ứng được tập trung vào những cảm kích (affects*) hoặc những ảo ảnh (phantasmes*), mà không xét gì đến thực tại khách quan hoặc bản lãnh của đương sự; đó là điều bình thường (normal) đối với những năm đầu tiên của tuổi thơ, và là tình trạng tâm bệnh nơi một số bệnh tâm thần, nhất là bệnh tâm thần phân liệt (schizophrénie*).

¨ Autistique = Người mắc chứng tự kỷ. Để nói lên cảm xúc hoặc nhận thức, gần giống như người có tâm bệnh tự kỷ mặc dù không thật sự do tâm bệnh.

AUTHENTICITÉ = Tính xác thực, trung thực. Tính chất của một cái gì trung thực. ║ Authenticité littéraire = Tính xác thực văn học: Phẩm tính của một tác phẩm đích thực là của tác giả mà người ta quy cho, hoặc của một đoạn văn đích thực là lời văn nguyên thủy của tác phẩm. Tính xác thực của một số sách hoặc một số câu của Kinh Thánh vẫn còn bị tranh luận giữa các nhà chú giải Kinh Thánh: đó là đối tượng của sự phê bình lịch sử, mệnh danh là phê bình về tính xác thực (critique d’authenticité). ║ Authenticité de la Vulgate = Tính trung thực của bản Vulgata: Tính trung thực được Công đồng Trentô công nhận cho bản Vulgata. Đây là tính trung thực pháp lý, nghĩa là không xét đến sự trung thành của bản Vulgata đối với nguyên bản được linh hứng, nhưng Giáo Hội công bố rằng bản Vulgata được sử dụng cách hợp pháp trong việc giảng dạy và giảng thuyết. ║ Thần học. Authenticité des sacrements = Tính cách hợp nhất của các bí tích: Phẩm tính của các nghi thức được cử hành hoặc được ban cách phù hợp với những cùng đích và những luật lệ của sự thiết lập các bí tích. Trong khoa thần học sau Công đồng Trentô, khái niệm thành hiệu (validité*) đã trở thành thắng thế đối với khái niệm tính thống nhất. Nay lại có khuynh hướng trở lại với khái niệm tính thống nhất.

¨ Authentique = Trung thực, xác thực. (Do từ Hy-lạp authentikos, lại do authentès = chính tay mình làm ra, nghĩa là bảo đảm uy tín). Điều mà nguồn gốc hoặc thực tại của nó được chứng thực bằng một giấy tờ hợp lệ. ║ Để đặc biệt nói về những văn thư hoặc những tác phẩm mà khoa phê bình lịch sử công nhận đích thực là của tác giả hoặc thuộc về thời đại, theo như tựa đề hoặc truyền thống cho biết. ║ Theo nghĩa rộng. Cái gì đích thực. Thí dụ đức ái trung thực. ║ Triết học. Để nói về những tư tưởng, những tình cảm, những thái độ xuất phát từ đáy lòng con người ta. Trái lại, trong triết học hiện sinh, những tiếng vọng của môi trường được gọi là “bất trung thực”. ║ Giáo luật. Acte authentique = Bản văn chính thức. Văn thư xuất phát từ vị có thẩm quyền và được soạn thảo theo hình thức và trong những điều kiện đòi phải có. ║ Copie authentique = Bản sao trung thực, bản sao có công chứng. Bản sao đúng nguyên bản và được pháp luật chứng nhận như thế. ║ Interprétation authentique des lois = Lời giải thích chính thức luật pháp. Lời giải thích xuất phát từ vị làm luật, từ người kế vị ngài, hoặc từ những người đã nhận được quyền giải thích. ║ Collection authentique des lois = Bộ sưu tập chính thức các luật lệ. Bộ sưu tập được chính vị làm luật cho ấn hành. Đối lập với bộ sưu tập riêng, được thâu tập và ấn hành do một tư nhân. ║ Relique authentique = Thánh tích xác thực. Thánh tích được một văn thư có thẩm quyền chứng thực là có nguồn gốc đích thực. ║ Un authentique = Chứng thư xác minh có thẩm quyền. Văn thư do một Hồng y, hoặc Đấng Thường quyền sở tại, hoặc một giáo sĩ có đặc quyền của Tông Toà ban, để chứng nhận các thánh tích* được trao cho các tín hữu, hoặc cho một nhà thờ là thánh tích có nguồn gốc đích thực và được tôn kính cách công khai. ║ Nghệ thuật ảnh thánh. Portrait authentique = Chân dung chính thức của một vị thánh. Chân dung không phải vì nghệ thuật hoặc vì giống ngài, nhưng là chân dung được Giáo Hội chính thức công nhận. ║ Les Authentiques = Những Bản trung thực. Tên gọi được dành cho bản sưu tập riêng “các Luật bổ sung” của Justinianô, xuất bản năm 556.

AUTODAFÉ (es) = Lời tuyên án hoả thiêu. (Do tiếng Tây-ban-nha auto da fè = acte de foi = hành vi đức tin). Để chỉ những phiên toà long trọng của Toà Thẩm Tra (Inquisition*) Tây ban Nha, trong đó họ tuyên án và hành quyết các phạm nhân (bằng giàn hoả thiêu).

Autorisation, autorité —> Auteur.

Autrui —> Altération.

AUTUN (Inscription d') = Bi ký Autun. Bi ký Kitô-giáo thế kỷ II hoặc III, được thảo ra do một người tên là Pectorius và được khám phá tại Autun năm 1839. Bi ký phần mộ này với lời lẽ ẩn ý, nhắc tới phép Rửa tội và phép Thánh Thể, và ba lần gọi Chúa Kitô là Ichthus*(con cá) trên trời.

Auxiliaire, de auxiliis —> Auteur.

AVARICE = Tính hà tiện. (Bởi từ La-tinh avere = ước ao lắm). Tha thiết quá độ với tài sản trần gian ║ Theo nghĩa thông dụng, từ này chỉ sự say mê tiền bạc vì tiền bạc ║ Luân ly. Tội phạm đến đức rộng rãi là nhân đức chi phối việc sử dụng của cải. Sự xấu xa của tội hà tiện là do người ta không nhìn của cải như dấu hiệu trao đổi và dấu hiệu của tình huynh đệ giữa các thành viên trong gia đình nhân loại: trước khi thuộc về người này hoặc người kia, tài sản của trái đất thuộc về toàn thể nhân loại nói chung. Tính hà tiện là một trong 7 mối tội đầu*; con đẻ của nó là các tội: ăn trộm, ăn gian, nói dối, thề gian, lo lắng, bạo hành và sự cứng lòng không thương người.

AVATAR = Hoá thân. (Bởi từ Phạn ngữ avatâra: hiện xuống, hiện ra). Tên gọi chung 11 hoặc 22 lần nhập thể mà truyền thống Ấn-giáo dành cho thần Vishnu*, trong các lần hoá thân này, thời danh nhất là Krishna*.

Ave Maria —> Marie.

AVENT = Mùa Vọng. (Do từ La-tinh adventus = đi tới). Thời kỳ của năm Phụng vụ, gồm chừng bốn tuần lễ trước lễ Giáng sinh để cử hành sự Giáng lâm của Chúa dưới bốn hình thức: sự giáng lâm lịch sử tại Bêlem, cuộc giáng lâm thiêng liêng được cử hành trong Phụng vụ mùa Vọng và mùa Giáng sinh, sự giáng lâm cánh chung của Chúa trong ngày Quang Lâm*.

¨ Avènement = Sự giáng lâm, sự lên ngôi. (Do từ La-tinh adventus (ad và venire). Chỉ sự tới nơi của một người hoặc một sự vật). ║ Nghĩa thông thường. Việc một ông vua lên ngôi, nhận quyền cai trị một nước. ║ Kinh Thánh và thần học. Việc Con của Thiên Chúa, Vua các vua, đến trong trần gian ║ Trong Tân Ước, được dùng cách tuyệt đối để nói về việc Chúa Kitô trở lại trong ngày tận thế, để phán xét mọi người (Mt 24, 3) —> Apparition, Jour du Seigneur, Parousie. Révélation. Trong ngôn ngữ truyền thống, cuộc giáng lâm cánh chung này thường được gọi là cuộc giáng lâm lần thứ hai, hoặc giáng lâm cuối cùng, hoặc giáng lâm vinh hiển. Cuộc giáng lâm lần thứ nhất, tức giáng lâm ân sủng là sự nhập thể của Chúa Kitô. ║ Một số tác giả còn nói đến cuộc giáng lâm trung gian hoặc giáng lâm mầu nhiệm, đó là sự Ba Ngôi Thiên Chúa đến cách vô hình trong linh hồn các người công chính bằng ân sủng thánh hoá (Ga 14, 23).

¨ Adventistes = Phái Phục lâm. Giáo phái thành lập tại Châu Mỹ do nhà giảng thuyết Bap-tít W.Miller (1782-1849). Những biến cố của thời đại ông đã khiến Miller tin rằng ngày tận thế đã gần và ông ấn định ngày đó dựa vào các lời tiên tri của Đaniel và của sách Khải huyền. Các môn đệ đã đồng tâm với ông để chờ biến cố đó, nhưng ngày được ấn định đã qua đi mà không xảy ra gì hết. Lúc đó họ giải thích rằng vào ngày đó Chúa Kitô mới chỉ bắt đầu “cuộc thanh tẩy Đền thánh trên trời”. Đàng khác, những thị kiến của bà White đã đưa đa số những môn đồ Phục lâm tới chỗ chấp nhận luật về sự thánh hoá ngày thứ bảy (phái Phục lâm ngày thứ bảy). Giáo phái Phục lâm không có sự tuyên xưng đức tin rõ ràng: họ tự cho mình là đứng trong hàng ngũ tinh thần của cuộc Cải cách thế kỷ XVI, mặc dầu những giáo phái Tin lành lớn không nhìn nhận họ thuộc phái mình. Với con số chừng một triệu tín đồ, nhóm Phục lâm rải rác nhiều nhất tại châu Mỹ, nhưng từ vài chục năm nay, họ cũng có mặt tại các nước châu Âu. Tại Pháp, các nhà giảng thuyết Phục lâm được đào tạo tại chủng viện Collonges-sous-Salève (Haute-Savoie). Họ có một hoạt động truyền giáo khá quan trọng với một sứ điệp chỉ gồm vài thực hành như: kiêng thịt, kiêng rượu, không hút thuốc v.v... Nhấn mạnh về sự chờ đợi ngày Chúa trở lại, những tín đồ Phục lâm có thể gợi cho nhiều Kitô-hữu thấy nét chủ yếu của sự mong chờ Tin Mừng.

AVERROÈS (Ibn Roschd) = Averroès. Y sĩ và triết gia Ả-rập, sinh tại Cordoue. Nhà chú giải các tác phẩm của Aristốt (1126-1198).

¨ Averroðsme = Triết thuyết của Averroès. Lý thuyết triết học bắt nguồn từ Averroès và được phổ biến tại Paris vào cuối thế kỷ XIII và tại miền bắc nước Ý cho tới thời Phục Hưng. Nét đặc điểm của học thuyết này là khẳng định tính vĩnh cửu của vũ trụ, và quan niệm của họ về sự nhận thức theo đó thì trí năng tác động và trí năng thụ động là những trí tuệ hiện hữu tách biệt, trí năng của con người chỉ thông phần vào nhận thức này thôi và trí năng của con người có bản tính vật chất và dễ hư nát. Bất tử tính của mỗi người cũng như sự sáng tạo trong thời gian là những điều thuộc lãnh vực phép lạ. Các học thuyết này đã bị lên án bởi đại học Paris năm 1270 và 1277.

Aversion —> Version.

AVESTA = Avesta. Tên gọi những sách kinh thánh của tôn giáo Zarathoustra*. ║ —> Mazdéisme. Gathas.

Aveuglement —> ¬il.

AVICENNE = Avicenne. Y sĩ và triết gia người Iran, sinh tại Afahima, gần Boukhara (980), chết tại Hamadan (1037), được tặng danh hiệu “ông hoàng của các thầy thuốc”. Bộ óc bách khoa và triết học, công trình của ông gây ảnh hưởng lớn cho thời Trung cổ Tây phương.

AVIGNON (Papes d') = Các giáo hoàng ở Avignon. Clêmentê V (1305-1314), Gioan XXII (1316-1334), Bênêdictô XII (1334-1342), Clêmentê VI (1342-1352), Innocentê VI (1352-1362), Chân phước Urbanô V (1362-1370), Grêgoriô XI (1370-1378), các vị này trú ngụ tại Avignon do tình hình bất ổn cho ngôi Giáo Hoàng tại nước Ý. Khi các Đức Giáo Hoàng đã trở lại Rôma thì Clêmentê VII (1378-1394) và Bênêdictô XIII (1394-1409) lại bị các biến cố bắt trở lại trú ngụ tại Avignon.

AVIT (saint) = Thánh Avit. Giám mục thành Vienna (490-518), thuộc một gia đình quí tộc ở Auvergne. Ngài làm cho vua Sigismond của người Burgondes theo giáo phái Ariô trở lại Kitô-giáo. Ngài nổi tiếng do bức thư ngài gửi cho vua Clovis khi ông này trở lại đạo: “Đức tin của ngài là chiến thắng của chúng ta”. Thánh nhân cũng để lại cho ta mấy bài thơ.

Avocat —> Voix.

Avoir —> Habere.

AVORTEMENT = Phá thai. (Do từ La-tinh ab = không, và orior = nảy sinh). Chủ ý ngăn chặn sự phát triển của bào thai. ║ Giáo Hội nghĩ rằng đã có sự sống con người (và đã có linh hồn) ngay từ khi thụ thai, cho nên phá thai là phạm đến sự sống con người và do đó mắc tội sát nhân. Thứ đến, phá thai là tội phạm đến tình yêu phu phụ (trừ khi nó là dấu hiệu của một tình yêu đã tan vỡ) mà đứa con là biểu tượng. Thứ ba, sự phá thai sẽ phá hủy “điều thiện tự nhiên” là tình mẹ con. Thường một phụ nữ đã giết con mình như thế sẽ mắc phải những xao xuyến, và tự cảm thấy mình không còn như trước đối với những đứa con khác của mình, bởi vì bà ấy ý thức rằng mình đã có khả năng giết một đứa trong bọn chúng. Đó là một tội có hậu quả là làm người phụ nữ mất đi những tâm tình phụ nữ của mình, trở nên mất nhạy cảm hoặc ít nhạy cảm đối với điều ác: như vậy, đó cũng là một tội chống lại bản thân mình. Tuy nhiên, cũng như bất cứ tội nào khác, sự nặng nề của tội này có thể được giảm khinh bởi các hoàn cảnh. ║ Avortement indirect = Sự phá thai gián tiếp. Đây là một trường hợp khác hẳn, vì sự sảy thai sinh ra do những chữa trị hoặc một cuộc giải phẫu không chủ ý* phá thai.

¨ Avorteur, Avorteuse = Người phá thai. Người thực hiện việc phá thai. Tội của họ cũng nặng nề như tội người mẹ tương lai xin phá thai. Tội của họ có thể nặng hơn, nếu họ là thầy thuốc đã khuyên và thúc giục người mẹ tương lai chấp nhận phá thai. ║ Giáo luật. Giáo luật dự trù án tuyệt thông dành cho Giám mục, để phạt tội phá thai, nghĩa là chỉ Đức Giám mục và một số linh mục có quyền giải vạ này. Vạ này nhắm vào người mẹ và những ai cộng tác vào việc phá thai.

AXIOME = Định đề hiển nhiên. Một mệnh đề tự nó hiển nhiên và nó chi phối một chuỗi những sự chứng minh dựa vào nó. ║ Đồng nghĩa. Các đệ nhất nguyên tắc, các “propositiones per se notae”, những mệnh đề tự nó rõ ràng.

AZARIAS = Azarias. Nhiều nhân vật trong Kinh Thánh có tên gọi này: một vua của Giuđa, thường được gọi là Ozias (781-740), chết vì bệnh cùi, _ một tiên tri của vương quốc Giuđa, đã khuyến khích vua Asa (911-870) hãy chống phá việc thờ ngẫu tượng (2 Sb 15), _ một người bạn của Đanien có tên bằng tiếng Babylon là Abđênago (Đn 1-3).

AZYME = Bánh không men. (Từ Hy-lạp có nghĩa là không men). Bánh không men được Chúa Giêsu dùng theo nghi thức Do-thái trong lễ Vượt qua tại bữa Tiệc Ly, và được Giáo Hội công giáo (Tây phương) dùng làm chất liệu Thánh Thể. ║ Trong 1 Cr 5, 7, bánh không men tượng trưng cho sự không có men hư hỏng, nghĩa là tượng trưng cho sự trong sạch.

¨ Azimites = Những người dùng bánh không men. Trong phụng vụ, tên gọi mà các người Đông phương dành cho các người Tây phương lúc xảy ra vụ Ly giáo 1054, bởi vì các người Tây phương sử dụng bánh không men trong Phụng vụ.

B

BAAL = Baal. (Một từ Do-thái có nghĩa là: Chúa, chúa tể, chủ nhân). Baal de Tyr (Aleyan-Baal) = Baal thành Tyrô: Vị thần của người Sêmit, được tôn thờ tại phần lớn các miền của Đông phương Kinh Thánh, thần của đỉnh núi và của sấm sét, được thờ chung với nữ thần Anat. ║ Les baals = Các thần Baal, nhiều vô số, mỗi vị ngự trị tại một lãnh địa như một ông chúa tể phong kiến, ban phát sự phong phú và sinh sản. Các vị thần này được xác định bởi tên gọi miền thuộc quyền mình (thí dụ Baal-Péor, Baal-Sephon v.v...). Bởi vậy dễ hiểu việc người Israel đã bị lôi cuốn bởi sự tôn thờ các thần Baal, nơi họ tới lập cư.

BAANITES = Phái Baanès. Giáo phái Manikê, do Baanès thành lập tại xứ Armênia hồi thế kỷ VIII.

BABAÐ le Grand = Babai Cả. Bề trên Đan viện Abraham, tại núi Izla nước Ba-tư, ông giữ vai trò quyết định hồi thế kỷ VII khi quy tụ các người theo giáo phái Nestoriô lại chung quanh học thuyết của ông về Chúa Kitô, được trình bày trong cuốn sách của ông nhan đề Traité sur l'union (Khảo luận về sự hiệp nhất).

BABEL = Babel. Tên gọi ban đầu của xứ Babylon. Đó là nơi mà theo St 11, 1-9, các con cháu ông Noê đã muốn xây dựng một thành phố và một tháp cao có nhiều tầng với một đền thờ ở trên ngọn (ziggurat*) tại Babylon. Qua câu truyện này, tác giả thánh muốn minh hoạ tội thờ ngẫu thần và sự kiêu ngạo đã gây nên việc phân tán loài người đi khắp nơi.

¨ Babylon = Babylon. Thủ đô cổ xưa của miền Babylonia, trên bờ sông Euphratê, bị phá hủy năm 127 trước C.N. Thủ đô của một đế quốc đã tàn phá Giêrusalem năm 586 và lưu đày những người Israel bại trận, Babylon đối với người Israel là biểu tượng thành trì sự ác. Sách Khải huyền và 1 Pr 5, 13 coi Babylon là hình ảnh thành Rôma sa đọa và bách hại tôn giáo. ║ VTB.

¨ Babylonie = Miền Babylonia. Vùng hạ lưu của hai sông Tigre và Euphrate, trải dài từ nước Assyria (phía bắc của thủ đô Bagdad hiện nay) cho tới vịnh Ba-tư, nay thuộc nước Irak. Vào thời đại Hy-lạp, từ Babylonia đã thay thế cho từ Calđêa là từ đã có từ thế kỷ VII. Miền này bao gồm xứ Akkad cổ xưa ở phía Bắc (nơi hai sông Tigre và Euphrate xích lại gần nhau) và xứ Sumer ở phía Nam.

BACCALAURÉAT = Bằng tú tài. Văn bằng thấp nhất trong các cấp học vấn tại các phân khoa Triết học, Thần học và Giáo luật. ║ Xưa kia người ta phân biệt bằng tú tài thường và bằng tú tài đào tạo, tương đương với các bằng cử nhân của ta hiện nay. Từ khi có Tông hiến Deus scientiarum của Đức Piô XI (24-5-1931), văn bằng tú tài đòi hỏi ít nhất hai năm cho ngành Thần học, một năm cho khoa Giáo luật, một năm cho khoa Triết học, và một năm cho môn Kinh Thánh.

¨ Bachelier = Người có bằng tú tài. (Bởi từ La-tinh baccalarius, lại do baccalaria = một mảnh đất). Thế kỷ IX, từ này chỉ một người có một mảnh đất thuộc quyền một lãnh chúa. Sau đó từ này chỉ người lính trẻ có tham vọng trở thành tiểu chủ của một thái ấp. ║ Rồi, theo nghĩa tương tự, được dùng để chỉ một sinh viên Thần học hoặc Giáo luật, đã đủ học lực để phụ tá cho một bậc thầy trong việc giảng dạy. ║ Ngày nay, từ này chỉ người có bằng tú tài, ứng viên của bằng cử nhân. ║ Bachelier biblique (ou simple) = Tú tài Kinh Thánh hoặc đơn. Hồi thế kỷ XIII, những người sau khi theo học 5 năm, bắt đầu tập đọc và giải thích Kinh Thánh theo nguyên văn (La-tinh là: cursorie, biblice, textualiter), trong khi đó thì các bậc thầy (magistri) giải nghĩa Kinh Thánh cách ordinarie (thường lệ) bằng cách liên kết Kinh Thánh với các vấn đề thần học. ║ Bachelier sententiaire = Tú tài thần học phần I. Đó là những người đã tập vận dụng bản văn Kinh Thánh trong một năm và đã có ý kiến cá nhân của mình về các vấn đề thần học, và nay được trao nhiệm vụ thuyết trình cho các sinh viên trẻ hơn nghe giải nghĩa cuốn Giáo khoa của thời đó, tức cuốn Liber sententiarum (Sách những nhận định) của Pierre Lombard. ║ Bachelier formé = Tú tài thần học toàn phần. Những vị tú tài đã giảng dạy 2 năm với tư cách là tú tài thần học phần I và sau khi hoàn tất việc học hành, vẫn ở lại đại học ít lâu (4 năm ở thế kỷ XIV) để nhận được bằng cử nhân dẫn tới chức thầy dạy. ║ Bachelier de collège = Tú tài học viện. Nơi các tu sĩ Đa-minh, đây là một trong những thành phần của ban chỉ đạo, cùng với vị giám học và thầy hướng dẫn nghiên cứu, điều hành một học viên thần học. ║ Bachelier ès arts = Tú tài văn khoa. Bằng cấp đầu tiên của phân khoa Văn học (trivium* et quadrivium*: tam môn hoặc tứ môn).

BACCHUS = Thần Bacchus, Tửu thần. Tên La-tinh của thần Hy-lạp Dionysos, vị thần của sinh trưởng. Dương vật của vị thần này là một biểu tượng quan trọng và được tôn thờ rộng rãi trong dân gian tại Rôma, từ thế kỷ II trước C.N. Nội dung của tôn giáo Bacchus đã biến hoá nhiều theo các thời đại và tùy theo các nơi, ở thời cổ đại, tôn giáo này đã giữ một vai trò trong sự khai sinh ngành kịch nghệ Hy-lạp. Kết hợp với quan niệm bi quan về thân phận con người theo học thuyết Orphê*, là thuyết cho rằng loài người nảy sinh từ đống tro tàn của các thần sông núi bị thần Jupiter cho sét đánh cháy ra tro vì đã nuốt trửng dương vật của cậu bé Dionysos, làm cho thần này chết. Mà Dionysos là con của Jupiter. Như vậy tôn giáo Bacchus đã đi tới những quan niệm triết học về nhị tính của con người, gồm một thân xác chịu quyền của những đam mê và một linh hồn có họ hàng với thần linh. Đi ngược dòng lịch sử của tôn giáo Dionysos, người ta thấy hình như tôn giáo này có những nghi thức thanh tẩy đặt các tín hữu trước sự hiện diện của thần linh. Vũ điệu của các bà đồng và sự say sưa của tiểu thần sơn lâm (silènes) là những hình thức của nghi thức đó. Các nghi thức này có mục đích giải thoát con người khỏi những câu thúc của xã hội và những xao xuyến của cá nhân. Trong nước Ai-cập dưới triều đại Ptôlêmê, Bacchus được coi là vị thần linh của triều đại và thông ban cho nhà vua uy quyền cứu độ của mình. ║ —> Phallique.

Bachelier —> Baccalauréat.

BACON ou BACONTHORP (Jean) = Bacon (Gioan). Tu sĩ Cát-minh người Anh, nhà thần học lớn nhất của Dòng này trước khi có cuộc cải tổ của thánh nữ Têrêxa, ông giảng dạy tại Paris, tại Cambridge và có thể tại Oxford nữa († 1348), ông được tặng danh hiệu “Tiến sĩ kiên quyết”. Người ta cho rằng ông theo thuyết Averroès, nhưng điều đó không đúng. Tuy nhiên ông theo đường lối của Duns Scot hơn là của thánh Tôma. Ngay hồi đó, ông là người chủ trương ơn vô nhiễm của Trinh Nữ Maria.

BACON (Roger) = Bacon (Roger). Tu sĩ Phanxicô, người Anh. Sự thông thái và những trực giác thần kỳ của ông đã đặt ông vào địa vị duy nhất của thời đại ông, con người đã mở đường cho nhân bản chủ nghĩa của thời Phục Hưng (1210-1294). Việc ông phê bình cách giảng dạy của truyền thống Kinh viện đã dẫn tới một sự đổi mới cách giảng dạy, dành một chỗ quan trọng hơn cho việc nghiên cứu vật lý và các khoa học tự nhiên cũng như toán học, ngữ văn, ngôn ngữ học và nghiên cứu Kinh Thánh. Người ta tặng ông danh hiệu “Tiến sĩ tuyệt diệu”. Các tác phẩm của ông để lại rất nhiều.

BAGNOLAIS = Nhóm Bagnolais. Nhóm người theo giáo phái “cathares”, miền Lombardia, thế kỷ XIII.

Baðnisme —> Baðus.

BAIL (Louis) = Bail (Louis). Linh mục người Pháp mà danh tiếng được gắn liền với tác phẩm của ông, nhan đề “La théologie affective ou S. Thomas en méditations” (Môn thần học tâm tình hay là nguyện gẫm với thánh Tôma), được viết ra để chống lại một giáo huấn quá khái niệm và khô khan. Là người chống lại giáo phái Jansénius, ông có một vai trò trong lịch sử của Port-Royal (1610-1669).

BAILLY (Vincent de Paul) = Bailly (V. de Paul). Linh mục Dòng Mông triệu, sáng lập nhà “Bonne Presse” (Thiện Bản), sáng lập tờ Pèlerin (người hành hương) năm 1873 và nhật báo La Croix, nhật báo công giáo giá năm xu, năm 1883. Chiếu theo các sắc luật Waldeck-Rousseau, ông bị đày sang Hà-lan. Qua đời tại Paris năm 1912.

BAIN = Sự tắm. Tên gọi đôi khi được dành cho phép Rửa tội khi được ban bằng cách dìm xuống nước (immersion*).

BAINVEL (Jean-Vincent) = Bainvel (J.V). Tu sĩ Dòng Tên, người Pháp, giảng dạy tại phân khoa Thần học Paris. Công trình của ông chú trọng về môn Thần học cơ bản. Cũng có những công trình về tu đức (1858-1937).

BAISER = Cái hôn. Phụng vụ. Cử chỉ yêu mến hoặc kính trọng đối với một người hoặc một đồ vật. Phụng vụ ấn định sự hôn bàn thờ và hôn sách Phúc âm bởi linh mục cử hành Thánh lễ.

¨ Baiser de Paix = Cái hôn bình an. Sự ôm choàng cổ, do vị chủ tế ban cho các vị đồng tế trong Thánh lễ, hoặc cho các thừa tác viên, để tỏ sự hiệp thông huynh đệ trước khi chia sẻ Thánh Thể. Trong thời Cổ đại, cái hôn bình an này được ban cho tất cả các tín hữu.

BAIUS (Michel De Bay) = Baius. Nhà thần học trứ danh, giáo sư và chưởng ấn đại học Louvain (1513-1589), ông là nguồn gốc trào lưu Augustinô mà Jansénius đã đại diện sau đó. Trong khi chiến đấu chống những sai lầm của giáo phái Thệ phản, và tuy ông không chủ ý như thế, nhưng lối suy nghĩ và cách thức trình bày của ông đã đưa ông tới những khẳng định về ân sủng và về sự công chính hoá đã bị Rôma tố cáo và lên án.

¨ Baðnisme = Thuyết Baius. Học thuyết chối bỏ sự phân biệt giữa tự nhiên và siêu nhiên, nhân danh một sự trở về nguồn (Kinh Thánh và các Giáo Phụ) và đi theo đường lối của Baius. Bị biến chất bởi tội lỗi, ý chí tự do của con người không thể nào hành động tốt được nữa. Chỉ ân sủng của Chúa Kitô mới có thể giúp cho con người hành động tốt và đáng được thưởng, nhờ một sự tái định hướng lại con người, hướng về Thiên Chúa theo bản tính. Như thế, siêu nhiên và ân sủng sẽ nằm trong đòi hỏi của bản tính con người, không còn có tính cho không tuyệt đối như Giáo Hội công nhận.

BAKER (Augustin) = Baker (Augustin). Tu sĩ Dòng Bênêđictô (1575-1641), ông là một trong số ít các tác giả sách thiêng liêng người Anh thời đó. Bằng dịch thuật hoặc tái bản những sách thiêng liêng có giá trị, ông giúp cho quần chúng có thể đọc được các sách này. Ông hướng dẫn các linh hồn cách kết quả, biên soạn nhiều tác phẩm, trong đó ông nhấn mạnh về sự nguyện gẫm tâm tình.

BALAAM = Balaam. Thầy bói, người ngoại giáo, sinh quán tại Péthor xứ Mêsopôtamia phía Bắc. Được Balac, vua dân Moab mời đến để nguyền rủa dân Israel vì họ đã chiến thắng các vua vùng bên kia sông Giođan, nhưng do Giavê thúc đẩy bên trong tâm hồn, ông đã chúc lành cho Dân được Chúa chọn (Ds 22-24). Hình như ông đã khuyên hãy lôi kéo Israel vào việc thờ các ngẫu tượng (Ds 25; 31, 8. 16)

BALANCE = Cái cân. Nghệ thuật ảnh tượng. Biểu hiện của Tổng lãnh thiên thần Micael. Ngài thường được vẽ cầm cái cân để cân tội và phúc của mọi người trong ngày phán xét chung.

BÂLE (Concile de) = Công đồng Bâle. Được triệu tập bởi Đức Giáo Hoàng Martinô V ít lâu trước khi ngài qua đời, Công đồng Bâle (1431-1437) dự tính cải tổ Giáo Hội, nhưng đã sớm gặp mâu thuẫn với vị Giáo Hoàng kế tiếp là Eugêniô IV, nhưng rồi Giáo Hoàng này đã công nhận sự hợp pháp của Công đồng năm 1433. Hội nghị được dời qua Ferrare năm 1438, rồi qua Florentia. Tuy nhiên một thiểu số vẫn ở lại Bâle bầu lên một phản giáo hoàng, Fêlicê V, và tiếp tục Công đồng bất hợp lệ cho tới năm 1448.

BALMÈS (Jacques) = Jacques Balmès. Nhà thần học xứ Catalôgna, sinh và qua đời tại Vich (1810-1848), người đã mạnh mẽ bảo vệ các nguyên tắc Kitô-giáo và Giáo Hội trong lãnh vực triết học, trong những vấn đề chính trị và xã hội. Ông đã có công linh cảm thấy trước nhiều giá trị mới được cưu mang trong những xáo trộn của thời đại mình.

BALTHAZAR = Balthazar. 1. Tên gọi của Đaniel bằng tiếng Babylon. _ 2. Con của Nabonide, vua cuối cùng của Babylon: trong khi cha ông còn đang ở Arabia, ông giữ chức nhiếp chính (547-539). Sách Đn 5 cho ông là nhân vật của bữa tiệc định mệnh, trong lúc đó ông đã thấy viết trên tường ba từ Mené, teqèl, parsýn. Balthazar bị giết trong đêm quân Ba-tư chiếm được Babylon (539). _ 3. Tên mà truyền thống Kitô-giáo đặt cho một trong những đạo sĩ đã tới thờ lạy hài nhi Giêsu tại Bêlem.

BAN = Sự công bố, sự rao. Xưa kia là công bố lệnh truyền hoặc hình phạt do công quyền ban ra: Ban épiscopal, ban synodal = Công bố của giám mục, công bố của nghị hội. ║ Ngày nay là lời công bố của giáo quyền cho các tín hữu biết một cuộc hôn nhân hoặc một lễ truyền chức thánh sắp diễn ra, và các tín hữu có bổn phận tố cáo những ngăn trở* có thể cản ngăn sự lãnh nhận các bí tích này.

BANDINELLI (Roland) = Roland Bandinelli. Nhà giáo luật và thần học, sinh tại Sienna, xứ Toscana († 1181). Ngài giảng dạy tại Bôlôgna và trở thành một trong những vị Giáo Hoàng vĩ đại nhất thời Trung cổ năm 1159, dưới danh hiệu Alexandrô III. Người ta ghi nhận sự ngài đón nhận tư tưởng của Abêlard trong những gì đúng và phong phú. Chính ngài đã phong thánh cho thánh Bênađô (1174).

BANEZ (Dominique) = Dominique Banez. Nhà thần học Tây-ban-nha thuộc dòng Đa-minh (1528-1604). Ngài làm giáo sư lâu năm và hầu như chỉ chuyên chú vào việc giải thích tư tưởng thánh Tôma tại Salamanca. Là nhà chú giải sâu xa, ngài có lập trường rõ rệt trong vấn đề được tranh luận nhiều về quan hệ giữa ân sủng và tự do của con người. Hệ thống tư tưởng theo thánh Tôma của ngài đôi khi mang tên ngài là “học thuyết Banez” (Banezianisme ou Bannécianisme). Đàng khác, ngài là một vị cố vấn được thánh Têrêxa Avila lắng nghe về đường tu đức và trong hoạt động sáng tác văn học.

BAPTÊME = Phép Rửa, phép Thánh Tẩy. Từ Kitô-giáo này xuất phát từ động từ Hy-lạp baptizein = nhấn xuống nước. ║ Trong Cựu Ước, một số những việc lau rửa có tính chất thanh tẩy theo lề luật. Những người trong nhóm Essêni và phái Qumran đã thực hành những nghi thức này, những nghi thức đòi hỏi một sự hoán cải thật lòng như các tiên tri vẫn đòi hỏi. Người ta cũng biết rằng sự nhận những tân tòng vào cộng đoàn Do-thái phải qua một cuộc “tắm rửa”. ║ Baptême de Jean = Phép rửa của Gioan cũng không đi ra ngoài các nghi thức này. Cũng như việc"tắm rửa” các tân tòng, phép rửa này không được lặp lại, và như việc thanh tẩy của phái Esséni, phép rửa này giả thiết phải có sự hối cải về luân lý. Tuy nhiên, trước hết phép rửa của Gioan là một phép rửa sám hối dành cho mọi người, chuẩn bị và loan báo Đức Mêsia sắp tới. ║ Baptême de Jésus = Phép rửa của Chúa Giêsu (Mt 3, 13-17) tỏ cho thấy Chúa muốn gánh lấy tội lỗi loài người. Hành vi này loan báo cuộc khổ nạn của Ngài và là dịp của một sự thần hiện*, khai mạc sứ mạng của Ngài. ║ Baptême chrétien = Phép rửa Kitô-giáo là một bí tích được ban cho người ta theo lệnh của Chúa Kitô (Mt 28, 18-20; Mc 16,15-16). Cũng như chính đức tin, bí tích này sáp nhập người ta vào Thân Thể Chúa Kitô là Giáo Hội của Ngài: Rửa tội và đức tin là những điều kiện liên kết với nhau và không thể thiếu cho sự sống của Thánh Thần và cho ơn cứu độ, đến nỗi trong các văn thư tông toà, từ này luôn hiểu ngầm có từ kia. ║ Baptême de sang = Rửa tội bằng máu. Nếu người tin vào Chúa Kitô chưa được rửa tội khi chịu tử đạo vì Ngài, thì máu mình đổ ra vì Chúa Kitô sẽ là dấu hiệu bí tích của máu Chúa Kitô, để được sống đời đời. ║ Baptême de désir = Phép rửa bằng ước ao. Thay thế cho sự rửa tội trong phép bí tích, đối với người tin kính Chúa và ước ao lãnh nhận bí tích rửa tội, nhưng vì những lý do ngoài ý muốn của mình, vẫn chưa được rửa tội. ║ Second baptême = Phép rửa thứ hai. Tên gọi đôi khi được dành cho việc khấn dòng*, vì khấn dòng là hiến thân cho Chúa và như vậy làm cho người khấn dòng đáng Chúa tha thứ tất cả các lỗi lầm về trước. ║ Phụng vụ. Nghi thức bí tích làm cho một người thông phần vào sự chết và sự sống lại của Chúa Kitô, thông ban cho người đó sự sống Kitô-hữu và làm cho người đó nhập vào Thân Thể Chúa Kitô là Giáo Hội của Ngài. Nghi thức chủ yếu này gồm hai việc không thể tách rời nhau là: dìm xuống nước hoặc dội nước, và tuyên xưng niềm tin vào Ba Ngôi Thiên Chúa. Nghi thức Rửa tội còn thường gồm những nghi thức chuẩn bị hoặc bổ sung khác, là những nghi thức đã biến đổi qua các thế kỷ và có thể trải ra trên một thời gian, nhất là đối với phép Rửa Tội cho người lớn.

¨ Baptismal = Thuộc về phép rửa. Thuộc về, hoặc xuất phát từ phép Rửa tội. Việc đổ nước rửa tội, sự sạch tội do phép Rửa.

¨ Baptistère = Nhà giếng rửa tội. Ngôi nhà dùng để ban bí tích Rửa tội. Thời Cổ đại, nhà rửa tội là một ngôi nhà có hình tròn hoặc lục lăng, bát giác, đôi khi cách xa nhà thờ (như nhà rửa tội của Florentia). Ngày nay, nhà rửa tội thường chỉ là một nhà nguyện nhỏ ở cuối nhà thờ.

¨ Baptiste = Tẩy giả. Biệt hiệu dành cho Gioan Tiền Hô vì ngài rao giảng phép rửa và ban phép rửa thống hối cho người ta trong sông Giođan (Lc 3, 3; Mt 3, 6). ║ Baptistes = Những người theo giáo phái Báp-tít, đông chừng 24 triệu, họ bắt nguồn từ chỗ ly khai với Giáo Hội Anh-quốc đầu thế kỷ XVII. Tên gọi của họ do sự kiện họ từ chối việc rửa tội các trẻ em, chỉ công nhận việc rửa tội người lớn bằng nghi thức dìm xuống nước*. Có nhiều cộng đoàn Báp-tít tại Anh quốc và tại Hoa- kỳ, và từ giữa thế kỷ XIX tại Đức quốc nữa. Các người giáo phái Báp-tít quy tụ thành Alliance Baptiste mondiale (Liên minh Báp-tít thế giới), tán trợ một sự giúp đỡ nhau cách thực tế. Nhưng không thể nào nêu rõ được nội dung đức tin chung của họ. Họ cũng không có thái độ như nhau đối với Conseil ¬cuménique des Églises (Hội đồng Đại Kết của các Giáo Hội): một số cộng đoàn gia nhập, một số khác không gia nhập.

¨ Anabaptistes = Phái tái tẩy. Nói chung, đây là tên gọi dành cho những người theo tà thuyết, coi phép Rửa tội ban cho trẻ em là vô giá trị (vì không có hành vi đức tin), và họ tái thánh tẩy cho những ai gia nhập Giáo Hội của họ. ║ Theo lịch sử, họ là những người có óc đảng phái, họ muốn khai triển tối đa một số khía cạnh của cuộc cải cách Luthêrô, nhất là khía cạnh xã hội. Họ quy tụ chung quanh Storch, Thomas Mnzer và gây nên “cuộc chiến của những nông dân” (1522-1525). Sau đó vài năm, phong trào tái tẩy được tái lập với Matthys và Jean de Leyde, và nhóm của họ được cụ thể hóa trong vương quốc thần chủ Munster (1533-1535). ║ Ngày nay, tên gọi này thường được dành cho nhóm đệ tử của Menno Simons (1496-1561). Họ có chừng 400.000 người mà chừng 200.000 người quy tụ tại Bắc Mỹ.

¨ Pédobaptisme = Thuyết rửa tội trẻ em. (Từ Hy-lạp có nghĩa là: sự rửa tội cho trẻ nhỏ). Đây là học thuyết và sự thực hành của giáo lý công nhận sự hợp pháp của phép Rửa tội cho trẻ nhỏ (đối lập với nhóm Bap-tít và thuyết tái tẩy): giáo lý này đã được khẳng định tại Công đồng Carthagô (418), Công đồng Florentia (1441). Dù không có khả năng tự mình thực hiện hành vi đức tin, các trẻ nhỏ có thể được rửa tội “trong đức tin của Giáo Hội”. ║ Mục vụ. Ngày nay, khi mà đức tin của cha mẹ không rõ ràng hoặc không đủ, khoa mục vụ bắt chúng ta phải tự hỏi có nên tiếp tục ban bí tích này cho các trẻ nhỏ, khi môi trường xã hội không cho ta những bảo đảm đủ cho việc giáo dục đức tin của các em. Bản hướng dẫn mục vụ các bí tích (3 tháng 4 năm 1951) đã chỉ nêu lên vấn đề thôi. Nhưng một chỉ thị của Hàng Giám mục Pháp gần đây (tháng 2 năm 1966) đã tỏ ra nghiêm khắc hơn trong việc xác nhận những điều kiện để có thể ban bí tích, gạt bỏ “sự cứng rắn mạnh mẽ một cách ảo tưởng, và thái độ nhân nhượng bao dung một cách sai lầm”; chỉ thị này khuyên nên biết trì hoãn việc ban bí tích để có thể tiến hành một sự giáo dục đức tin cho những bậc cha mẹ muốn xin rửa tội cho con mình.

¨ Rebaptisants = Phái tái tẩy. Giáo phái những người coi phép Rửa tội của trẻ nhỏ là vô hiệu và họ rửa tội lại khi chúng trưởng thành. ║ —> Anabaptistes.

BARABBAS = Baraba. Tên tội phạm mà những người Do-thái cho là đáng được Philatô giải phóng hơn là Chúa Giêsu (Mt 27, 15-26).

BARAT (Madeleine-Sophie, sainte) = Thánh nữ Barat. Mẹ Barat (1779-1845), được cha Joseph Varin giúp đỡ, đã thành lập Hội các Bà của Thánh Tâm (1801) lo giáo dục các thiếu nữ. Thánh Tâm Chúa Giêsu là trung tâm điểm của linh đạo Hội Dòng. Hội đã mở rộng mau lẹ; Chân phước Philippina Duchesne († 1852) đã đưa Dòng này sang Hoa-kỳ năm 1818.

BARBARE = Man di. Một từ gốc Hy-lạp, trước tiên có nghĩa là không ai hiểu được, thí dụ một ngôn từ không ai hiểu được (Tv 114,1. In exitu Israel...). ║ Một cách thường dùng hơn, trong Kinh Thánh từ này chỉ những người vô học và dữ tợn, đôi khi cũng được dùng để chỉ những ai không phải là người Do-thái. Người ta biết rằng, đối với người Hy-lạp, tất cả những ai không nói tiếng Hy-lạp, đều bị coi là man di, mọi rợ.

BARBÉLITES = Phái Barbélites. Những người thuộc một giáo phái thần tri của những thế kỷ đầu Kitô-giáo.

BARDESANE = Bardesane. Một người rối đạo, gốc Syria, quê quán tại Êđessa, thế kỷ II. Người ta không biết gì nhiều về người này.

¨ Bardesaniens = Đệ tử Bardesane.

BARDY (Gustave) = Gustave Bardy. Linh mục, nguyên quán tại Belfort. Nhà Giáo phụ học và sử gia thông thái chuyên về lịch sử các học thuyết.

BAR HEBRAEUS (Grégoire) = Grégoire Bar Hebraeus. Con một người Do-thái trở lại đạo. Giám mục jacobit* (1225-1286), ông là nhà văn số một của nhóm jacobit, về tầm vóc và sự đa danh của các tác phẩm của mình. Ông đã để lại một bộ bách khoa tự điển ("la crème de la science” = tinh hoa của tri thức), nhiều tác phẩm về tín lý và về giáo luật, nhiều khảo luận luân lý và tu đức, một cuốn lịch sử toàn cầu cho tới năm 1285.

BAR-IONA = Bar-Iona. Con của Giôna. Thuật ngữ Aram có nghĩa là “con của Giôna”, Chúa dùng thuật ngữ này để nói rõ tông tộc của Simon-Phêrô (Mt 16, 17). Tên gọi Giôna đôi khi được chuyển thành Gioan, như thấy nơi các đoạn văn Ga 1, 42; 21, 15-17.

BARNABÉ = Thánh Barnaba. Biệt hiệu của thầy Lêvi Joseph, người đảo Síp (Cv 4, 36), người được nổi tiếng trong Giáo Hội nguyên thủy. Ngài dẫn Phaolô tới gặp nhóm Mười Hai. Đại diện các tông đồ tại Antiôkia, ngài tổ chức Giáo Hội đầu tiên giữa môi trường ngoại giáo, và ngài đi kiếm Phaolô tới giúp mình. Ngài đem Phaolô đi với mình trong cuộc hành trình truyền giáo thứ nhất (Cv 13) và theo Phaolô đi họp Công đồng Giêrusalem (Cv15). Hai người đã chia tay nhau sau vụ bất đồng ý kiến về Gioan-Marcô, và khi đó Barnaba đi giảng Tin Mừng cho đảo Síp (Cv 15, 36-39). Giáo Hội tôn kính ngài như một tông đồ. ║ Épýtre de Barnabé = Thư Barnaba (ngụy kinh). Một tác phẩm công giáo do một người ở Alexandria soạn hồi đầu thế kỷ II, hình như đã được tác giả cuốn Didachè sử dụng. ║ Évangile de Barnabé = Tin Mừng Barnaba: ngụy kinh của nhóm ngộ giáo thế kỷ III, nay chỉ còn giữ được một vài mảnh thôi.

BARNABITES = Tu hội Barnaba. Tu hội Banaba được thánh Antôn-Maria Zaccaria thành lập năm 1530. Tên gọi chính thức của họ là “các giáo sĩ dòng thánh Phaolô”. Họ mang tên gọi “Tu hội barnaba” từ khi nhà thờ thánh Barnaba ở Milanô được trao cho họ. Mục đích của tu hội này là giáo dục tuổi trẻ và đi truyền giáo.

BARONIUS (cardinal) = Baronius (Hồng y). Tu sĩ hội dòng Oratoriô. Bề trên của tu hội, sau thánh Philippê Nêri, làm Hồng y (1596) và quản thủ thư viện của Giáo Hội (1538-1607). Ngài đã để lại một ấn bản có phê bình của cuốn “Sổ bộ các thánh Rôma” (1586) và 12 cuốn trong bộ Annales ecclesiastici (1588-1607). Biên niên sử Giáo Hội cho tới năm 1198. Bộ sách này đã được các tu sĩ thánh Philippê tiếp tục cho tới năm 1583.

BAROQUE = Barôc. (Do từ Bồ-đào-nha barroco = hạt ngọc không đều). Tên gọi được dành cho một trào lưu nghệ thuật các thế kỷ XVII và XVIII với nét đặc trưng là sự táo bạo và tràn đầy sức sống; một cách sâu hơn, đó là nghệ thuật nói lên niềm vui sống, sự chắc chắn chân lý chiến thắng sai lầm, và niềm tin phần nào “đắc thắng” của nhân bản chủ nghĩa trong Phong trào phản cải cách. Trong lãnh vực tôn giáo, nghệ thuật ba-rốc đã ghi dấu khá đậm các nước Ý, Bavière, Áo, Tây-ban-nha và châu Mỹ La-tinh.

BARSANIENS = Nhóm Barsanô. Nhóm giáo phái nhất tính tại Ai-cập thế kỷ VI. Họ cũng có tên gọi là Sémidalites.

BARTHÉLEMY = Thánh Bathôlômêô. Tên họ (con của Tolmað) của một trong Mười hai Tông Đồ, có lẽ là của Nathanael, người làng Cana (Ga 1, 45-51; 21, 2). Nhiều truyền thuyết cho rằng Ngài đã giảng Phúc Âm cho một miền nào đó tại Đông phương, như Ấn-độ. ║ Évangile de Barthélémy = Tin mừng Bathôlômêô: ngụy kinh thế kỷ IV, hiện còn lại vài mảnh khá quan trọng.

BARUCH = Barúc. Bạn và thư ký của Giêrêmia (Gr 36), đã chia sẻ cuộc đời và những thử thách của vị tiên tri và cùng đi với Ngài qua Ai-cập (Gr 43; 45). Ông đã giữ vai trò chủ yếu trong việc biên soạn sách Giêrêmia. ║ Livre de Baruc = Sách Barúc: tác phẩm được linh hứng, được truyền lại cho ta trong bản văn Hy-lạp. Đó là một tập gồm 5 bản khác nhau (gồm có “bức thư của Giêrêmia"), được viết ra hồi thế kỷ III trước C.N., và lấy tên tác giả là Baruc: điều này chứng tỏ ảnh hưởng sau khi chết của Barúc và của Giêrêmia. ║ Apocalypse de Baruc = Khải huyền Barúc: hai ngụy kinh Do-thái khác nhau, cùng mang nhan đề như thế, được viết ra hồi thế kỷ II sau C.N. đó là: bản ngụy kinh Syria, viết bằng tiếng do thái, và bản Hy-lạp ít được chú ý hơn.

BAS-CÔTÉS = Gian hai bên của lòng nhà thờ. Trong một ngôi nhà thờ có 3 hoặc 5 lòng, thì đây là những gian hai bên tiếp giáp với lòng giữa (lòng chính). ║ —> Đồng nghĩa: Collatéral.

BASILE d'Ancyre = Basile d’Ancyre. Được đặt làm Giám mục thành Ancyra bởi nhóm Eusêbiô. Giữ một vai trò khiêm tốn trong cuộc khủng hoảng Ariô, giữa năm 358 và 360. Bị bãi chức và bị Hoàng đế Constanciô đày đi nhưng được Hoàng đế Juliô phục hồi. Tác giả cuốn Sur la virginité (về đức đồng trinh), cuốn sách thường được quy cho thánh Basiliô thành Cêsarê.

BASILE de Césarée (saint) = Thánh Basiliô thành Cêsarê. Giáo Phụ Hy-lạp thời danh (329-397), sinh trong một gia đình Kitô-giáo, theo học tại Constantinôpôli, rồi tại Athêna. Do ảnh hưởng của bà chị là Macrina, ngài rời bỏ ghế giáo sư văn chương tại Cêsarê, lập một đan viện, trở thành linh mục ở Cêsarê năm 362, và Giám mục năm 370. Ngài có ảnh hưởng quyết định đối với Giáo Hội Capađôcia. Với em ruột là Grêgoriô Nyssênô và người bạn thân là Grêgoriô Nazianzênô, ngài đấu tranh chống lại tà thuyết Ariô của Hoàng đế Valentiô, lập lại giáo lý chính thống tại Đông phương, chuẩn bị cho Công đồng Constantinôpoli. ║ Những tác phẩm chính: Hexameron (Truyện sáu ngày), Bàn về Chúa Thánh Thần, Các luật lệ Đan viện, Về luân lý...

¨ Basiliens = Các đan sĩ Basiliô. Tên gọi chung các đan sĩ Hy-lạp theo luật dòng của thánh Basiliô thành Cêsarê. ║ Tên gọi của nhiều Dòng hoặc Tu Hội công giáo theo nghi thức Bizantin như: Ý, Hy-lạp, Melk, Ruthéni và Rumani.

BASILE de Séleucie = Basiliô thành Séleucie. Giám mục thành Séleucie, xứ Isauria, thế kỷ V, giảng dạy một học thuyết khá uyển chuyển về Chúa Kitô. Ngài lên án Eutychès năm 448, rồi lại phục hồi cho ông này năm 449, sau cùng ông đứng về phía chính thống tại Công đồng Calcêđônia năm 451. Ông được nổi tiếng nhờ 41 bài diễn giảng Phúc Âm, nhưng tất cả các bài này đều không hoàn toàn chắc chắn là của ông.

BASILEUS = Basileus. Tước hiệu của hoàng đế ngự trị tại Constantinôpôli.

¨ Basilique = Vương cung thánh đường. Tên gọi được dành cho các thánh đường thời Cổ đại được xây theo kiểu các cung điện của Đế quốc La-mã, khác với những thánh đường chỉ là ngôi nhà thường: đây là ngôi nhà hình chữ nhật, ở phía cuối có thêm một hoặc nhiều hậu cung thánh (absides). ║ Basilique majeure = Đại vương cung thánh đường. Tước hiệu dành cho 4 thánh đường chính của thành Rôma là: nhà thờ thánh Gioan Latêranô, nhà thờ thánh Phêrô tại Vaticanô, nhà thờ thánh Phaolô ngoại thành và nhà thờ Đức Bà Cả, và cho nhà thờ của tu viện Phanxicô tại Assisi. ║ Basilique mineure = Tiểu vương cung thánh đường; Tước hiệu danh dự được tặng cho nhiều nhà thờ trên khắp thế giới.

¨ Archibasilique = Tổng vương cung thánh đường. Tước hiệu dành cho 4 đại vương cung thánh đường ở Rôma: nhà thờ thánh Gioan lateranô, nhà thờ thánh Phêrô, nhà thờ thánh Phaolô ngoại thành và nhà thờ Đức Bà Cả. Các vương cung thánh đường này có quyền nhận một số nhà thờ hoặc nhà nguyện làm con mình và thông ban cho chúng những ân xá mà mình được hưởng.

BASILIDE = Basilide. Tiến sĩ của nhóm thần tri, thế kỷ II, sinh quán Alexandria. Ông phổ biến học thuyết về 365 tầng trời, được thánh Irênê và thánh Hippôlytô kể lại và phi bác, ông có nhiều đệ tử tại Ai-cập và miền Nam Âu châu, nhưng nhóm này đã biến mất hồi thế kỷ IV.

Basiliens —> Basile de Césarée.

Basilique —> Basileus.

BASLY (Déodat de) = Basly. Nhà thần học dòng Phanxicô, sinh tại Basly (miền Calvados). Ông dùng lối văn mạnh mẽ và lòng nhiệt thành của ông nơi nhiều tác phẩm, để phục vụ cho tư tưởng của Scot, nhất là trong vấn đề mầu nhiệm Nhập thể. Do đó, ông được coi là một trong những đại diện sáng chói nhất của trường phái Phanxicô (1862-1937).

BÂTARD = Con ngoại hôn. Giáo luật. Tất cả những người được sinh ra ngoài một cuộc hôn nhân thành hiệu, hoặc xem như chính thức (ngộ tín).

BAUDRILLARD (Alfred) = Alfred Baudrillard (Hồng y). Linh mục Hội Dòng Oratoire, sinh năm 1858, trở thành Viện trưởng trường Đại học công giáo Paris năm 1907. Sử gia nổi tiếng, người cựu học sinh trường Cao đẳng Sư phạm này được bầu vào Hàn lâm viện Pháp năm 1918, Hồng y năm 1935. Qua đời tại Paris năm 1942.

BAUME = Hương liệu. Tiếng La-tinh balsamum = hương liệu). Thứ nhựa cây có mùi thơm, được sử dụng để pha trộn vào dầu thánh. Cuối lễ Truyền phép ngày Thứ Năm Tuần Thánh, hương liệu được Đức Giám mục làm phép cách long trọng, rồi pha vào dầu ô-liu để làm dầu thánh.

BAUNARD (Louis) = Baunard (Louis). Viện trưởng các phân khoa công giáo tại Lille từ năm 1888 đến 1908, tác giả nhiều cuốn tiểu sử và nhiều tác phẩm hộ giáo (1826-1919).

BAUNY (Etienne) = Bauny (Etienne). Tu sĩ dòng Tên người Pháp, giáo sư dạy về các nố lương tâm tại tư thục Clermont (1564-1649). Thái độ phóng khoáng của ông đã bị ghi vào Index năm 1640, và bị Đại học Sorbonne lên án năm 1641. Pascal lên án ông trong bài Provinciale IV của mình.

BAUTAIN (Louis) = Bautain (Louis). Sinh tại Paris, cựu học sinh trường Cao đẳng Sư phạm, linh mục năm 1828. Giáo sư Đại học Strasbourg, rồi Đại học Sorbonne (1796-1867).. Nhiệt thành hoạt động tông đồ giới trí thức, chống lại thuyết Duy lý hồi đó, ông cố gắng thảo ra một nền triết học Kitô-giáo, nhưng nỗ lực của ông làm cho ông bị tố cáo là theo thuyết Duy tín*, do đó ông buộc phải ký về đề tài đó trong một tập văn thức có tầm vóc giáo lý năm 1844.

BÉATITUDES = Mối phúc. (Do từ La-tinh beatitudo = hạnh phúc). ║ Kinh Thánh. Hạnh phúc thật Chúa hứa cho những ai trung thành với thánh ý Ngài. Trong Cựu Ước, một thời gian dài hạnh phúc được coi thuộc về trần thế này: sống lâu, có nhiều con cháu nối dõi tông đường, đó là cuộc đời đáng sống (của cải dư đầy, có sức khoẻ, có danh vọng). Sau cuộc lưu đày, các nhà khôn ngoan dạy rằng phần chủ yếu của hạnh phúc là sự kính sợ Giavê (một sự thảo hiếu đầy lòng cung kính, vâng phục và tin tưởng). Vào thời có cuộc bách hại Macabê (thế kỷ II trước C.N.), đã có sự mặc khải về chiều kích mới của hạnh phúc: vẫn là sống nhưng sống vô cùng vô tận bên cạnh Thiên Chúa của tình yêu (Kn 1-5). ║ Trong Tân Ước, Chúa Giêsu hoàn tất sự mặc khải này: hạnh phúc thật không là gì khác ngoài đức mến là tình yêu thần linh mà Chúa Thánh Thần đổ vào lòng các tín hữu và sẽ triển nở trong nơi vĩnh cửu (1 Cr 13). ║ Les Béatitudes = Các mối phúc. Những khẳng định long trọng của Chúa Giêsu, được Mt 5 và Lc 6 quy tụ lại nơi đầu Bài Giảng trên núi. Mỗi phúc thật đều lấy lại những thuật ngữ cổ xưa của Kinh Thánh và hứa ban nước Thiên Chúa (nghĩa là hạnh phúc đã bắt đầu) cho những ai hội đủ những điều kiện nhất định như: lòng vô vị lợi, tính khiêm nhường, lòng thương xót v.v... Tất cả các phúc thật đều tóm lại trong đức ái và đề ra lý tưởng một cuộc sống thật sự theo Phúc Âm. ║ Thần học. Trên căn bản này, từ này chỉ lợi ích toàn diện để cho tạo vật thiêng liêng, nhất là con người, có thể đạt được sự hoàn tất, hoàn thiện và viên mãn, cùng với niềm vui trọn hảo do mức trọn lành này mang lại. ║ Tình trạng con người đạt được lợi ích này. ║ Thần học luân lý. Chứng minh rằng không một lợi ích thụ tạo nào có thể thỏa mãn đầy đủ sự ước ao của tâm trí con người khát khao cái vô cùng và cái tuyệt đối; không một thú vui nào có khả năng thỏa mãn hoàn toàn con người, nếu tâm trí không hoàn toàn hạnh phúc. Phúc thật là sự chiếm được Thiên Chúa sẽ thỏa mãn mọi khát vọng của con người. ║ VTB.

¨ Béatifique (vision) = Thị kiến diễm phúc —> Vision.

¨ Béatification = Sự phong chân phước. Hành vi của Đức Giáo Hoàng ban tước hiệu chân phước cho một tín hữu đã quá cố và cho phép tôn kính vị này một cách công khai, nhưng hạn chế ở một số nơi và trong một số hành vi.

BEAU = Cái đẹp. (Do tiếng La-tinh bellus, hình thức giảm thiểu của bonus: tốt lành). Cái gì làm vui lòng người nhìn ngắm. ║ Đẹp (mỹ) là thuộc tính siêu nghiệm của hữu thể có khả năng khơi dậy một sự thỏa thích nơi các chức năng nhận thức toàn hảo nhất (những giác quan thượng đẳng, thị giác và thính giác cũng như trí tưởng tượng đều cảm thấy cái đẹp; trí tuệ thì thừa nhận và đánh giá cái đẹp). Bất cứ hữu thể nào, xét như là hữu thể, đều đẹp theo mức nó đạt tới hoặc gần đạt tới sự toàn hảo của bản tính nó. ║ Trong các sự vật hoặc trong các hành động được coi là đẹp, cái đẹp có nền tảng nơi thế quân bình hoặc sự cân xứng của các thành phần, cùng với một mức trong sáng hoặc sáng sủa. Là vẻ rực rỡ của cái Chân, cái Đẹp (mỹ) phần nào thực hiện sự tổng hợp của Chân và Thiện, người ta coi nó là một sự thiện, một sự thiện mà người ta chỉ hưởng được khi nhận thức nó và hội nhập nó. ║ Nơi các sự vật vật chất, nguyên lý của cái đẹp là một phẩm tính: đó là hình dáng tự nhiên* hoặc hình thức nhân tạo. ║ Beauté de Dieu = Vẻ đẹp của Thiên Chúa. Thuộc tính nói lên sự thu hút thật mãnh liệt của Hữu Thể Vô Cùng đối với mọi tâm trí do tính đơn giản siêu việt của Ngài vốn là cơ sở cho sự hoà hợp và sự cân xứng, cũng như do tính hoàn toàn khả tri của Ngài, vốn là ánh sáng thuần túy, cũng như do sự Ngài là Đệ Nhất Nguyên Nhân của mọi hòa điệu và mọi sự trong sáng —> Gloire. Thiên Chúa thì tốt đẹp “cách tuyệt đối, do chính bản thân Ngài, mãi mãi và nhất quán do sự trổi vượt và trước mọi hữu thể khác” (In Dyon. de div. nom. 4, 5). Thiên Chúa là chính sự tốt đẹp. Do sự quy riêng cho mỗi Ngôi, sự tốt đẹp được đặc biệt quy về Ngôi Lời, Ngài là vẻ huy hoàng của Chúa Cha (Sum. theol. I, 39, 8). ║ Triết học. Có một quan niệm duy tâm đã lẫn lộn Thiện và Mỹ (lý tưởng Hy-lạp về kalos kagathos, đẹp và tốt; vì kalos có thể có nghĩa là đẹp và tốt). Một trong những u hoài sâu xa của tâm hồn con người là Thiện và Mỹ luôn đồng nhất với nhau. Nhưng rất cần phải phân biệt cái Thiện và cái Mỹ: đặc tính của cái Thiện là thu hút, vì nó là cùng đích, và nó cải thiện dục vọng của con người; trái lại đặc tính của cái Đẹp là cải thiện những tài năng nhận thức, và nó có đặc tính là quyến rũ. Sự Thiện được thực hiện cách tuyệt hảo trong lãnh vực hành động (sự tốt lành về luân lý), còn cái Đẹp thì được thực hiện trong lãnh vực chế tác (cái đẹp thẩm mỹ của một công trình).

BÈDE le Vénérable (saint) = Thánh Bêđa đáng kính. Đan sĩ, người anglo-saxon, sống tại Viện phụ đan viện Jarrow (673-735). Phó tế năm 692, linh mục năm 703, ngài sống cuộc đời cầu nguyện, nghiên cứu và giảng dạy. Sự thông thái của ngài khiến ngài trở thánh một trong số những nhân vật chính của Giáo Hội anglo-saxon hồi đầu thế kỷ VIII. Tác phẩm quan trọng của ngài: “Lịch sử dân tộc Anh”. Lễ kính ngày 25 tháng 5.

BÉELZEBUB = Quỷ vương Bêelzêbul. (tiếng do thái Baal zebb, thần Baal của các ruồi). Vị thần của người Philitinh xứ Eqron, có thể cũng là Baal-zebul (ông hoàng Baal) của xứ Ugarit (Ras Shamra). Vào thời đại Chúa Giêsu, các người Do-thái gọi qủy vương là Bêelzêbul.

Bégardisme —> Béguines.

BÉGUINES = Hội Béguines. Một từ của người Bỉ nói tiếng Pháp, thế kỷ XII và XIII để chỉ những hiệp hội phụ nữ đạo đức, theo bậc sống ở giữa đời tu sĩ và đời thế tục. Họ không có lời khấn dòng, nhưng thực hành các lời khấn này một phần nào trong cuộc sống hồi tâm và tập tành nhân đức của mình. Đã có những thánh nữ trong số họ, và có một ít bà đã biên soạn các sách thiêng liêng. ║ Đến thế kỷ XIV và XV, từ này lại chỉ những nhóm lạc giáo coi tâm linh con người và Thiên Chúa cũng là một.

¨ Béguinage = Dãy nhà của các Béguines. Khu nhiều căn nhà hoặc căn phòng nhỏ, xây liền cạnh nhau để cho các béguines* ở. ║ Cộng đoàn các béguines. ║ Cơ chế sống của các béguines gắn liền với cuộc phục hưng tôn giáo hồi thế kỷ XII, nhất là ở miền Flandres. Những phụ nữ không đi tu dòng thường tập họp nhau sống chung, để thực hành sự trọn lành Kitô-giáo. Nhóm béguines đầu tiên xuất hiện tại Nivelles, năm 1207, rồi cơ chế này được lan rộng ra ở Tây âu. Hiện nay còn vài cộng đoàn béguines tại Bỉ.

¨ Bégardisme = Phong trào Bégard. Từ này được dùng để chỉ nhiều phong trào rối đạo khác nhau mà ngưòi ta không biết rõ, từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XV, tại Tây Âu. Tại miền Nam nước Pháp, đó là phong trào của những người cuồng nhiệt, tự xưng là môn đệ thánh Phanxicô, họ sống rất khó nghèo và đứng lên chống Giáo Hội. Còn tại miền Đông và miền Bắc, thì giáo phái này có tính thần học hơn, với chủ trương của họ về bản chất của sự trọn lành và những hậu quả của bậc sống này.

BEHAVIORISME = Thuyết tâm cử. (Do từ behavior = tập tính). ║ Tâm lý. Học thuyết coi tâm lý học là nghiên cứu khách quan về cách xử sự, xét như chúng là những đáp lại của cơ thể đối với những kích thích (stimuli*). Họ sử dụng phương pháp thực nghiệm để nghiên cứu những đáp ứng (tự phát hoặc thủ đắc nhờ học tập, thích ứng, điều kiện hoá...) mà những thay đổi (stimulus) bên ngoài hoặc bên trong của đương sự có thể phát động về phương diện sinh lý, vận động, tâm tình hoặc nhận thức. Họ có khuynh hướng gạt ra khỏi công việc nghiên cứu tâm lý học tất cả những gì không nắm bắt được bằng phương pháp thực nghiệm này.

BEL = Bel. Vị thần xa xưa của Nippur (dân Sumer). Các người Babylon dành tên gọi này cho vị thần của dân tộc họ là Marduk: Khi Kinh Thánh nói đến thần Bel thì phải hiểu là thần dân tộc của họ. (thí dụ Đn 14).

BÉLIAL = Bélial, kẻ dữ, quỷ dữ. Một từ Do-thái có nghĩa là: đồ vô dụng. Cựu Ước thường dùng từ này để chỉ những kẻ ác tâm ("bọn người bélial"). ║ Cuối thời Cựu Ước và trong Tân Ước, từ này được dùng để chỉ ma qủy, “Kẻ Dữ”.

BELLARMIN (saint Robert) = Thánh Bellarmin. Tu sĩ Dòng Tên, người Ý, học tại Louvain rồi làm giáo sư dạy tại đó. Thời gian này đã hướng ngài về khoa biện luận. Được mời về Rôma Học viện (1588), và ít lâu sau được cử làm Hồng y và Tổng Giám mục. Hoạt động văn học của ngài rất lớn lao trong lãnh vực thần học và tu đức. Nhất là môn Giáo Hội học đã mắc nợ ngài rất nhiều. Chính ngài đã đề ra quan niệm quyền hành gián tiếp của Đức Giáo Hoàng. Tiến sĩ Giáo Hội (1542-1621).

Bêma = Vima. (Đọc là Vima, từ Hy-lạp nghĩa là bệ cao). Bệ cao phần nhà thờ được nâng cao hơn một bậc, trước cung thánh, hoặc ở giữa lòng nhà thờ.

Benedicite —> Bénir.

Bénédictins —> Benoýt (saint).

Bénédiction, bénédictionnaire, benedictus —> Bénir.

BÉNÉFICE ecclésiastique = Chức tước, bổng lộc trong Giáo Hội. Giáo luật. Theo nghĩa hẹp phải hiểu là một thực tại pháp lý, được thành lập do Giáo quyền có thẩm quyền, gồm một chức vụ thánh và quyền được hưởng các huê lợi gắn liền với chức vụ này. ║ Theo cách nói thông thường, được hiểu là các huê lợi gắn liền với một chức vụ trong Giáo Hội.

¨ Bénéficier = Người hưởng chức tước, bổng lộc. Người có quyền hưởng một bổng lộc. ║ Trong một số tu nghị, đây là chức vị dưới chức vị Kinh sĩ.

¨ Bienfaisance = Hành vi từ thiện. Hành vi để bày tỏ tình thân ái hoặc bác ái đối với tha nhân. Hành vi do lòng nhân hậu đối với người đồng loại.

BENEPLACITUM APOSTOLICUM = Chấp thuận của Toà Thánh. Từ được các nhà giáo luật dùng để chỉ: 1. Sự ưng thuận của Toà Thánh mà nếu không có thì không thể thực hiện một số hành vi như bãi bỏ tính bất di dịch của một giáo xứ, di nhượng một tài sản quan trọng của nhà thờ, hoặc vay một món nợ lớn, _ 2. Chính hành vi của Đoản sắc ban phép này. ║ Ad Beneplacitum nostrum = Theo sự chấp thuận của chúng tôi. Nội khoản giáo luật của một phúc thư* hoặc một đặc ân* có nghĩa là phúc thư hoặc đặc ân này sẽ hết giá trị khi mà vị ban hành chúng chết, hoặc hết quyền hành. ║ Ad Beneplacitum Santae Sedis = Theo sự chấp thuận của Toà Thánh. Nội khoản giáo luật này có nghĩa là một phúc thư hoặc một đặc ân sẽ vẫn có giá trị bao lâu không bị hủy bỏ bằng một văn thư rõ ràng.

BÉNÉVENT = Benevento. Thành phố nước Ý, trên đường từ Napoli đi Brindisi. Thành phố này đã được tự trị về Phụng vụ từ lâu đối với Rôma.

BÉNIGNITÉ = Lòng nhân hậu. Nơi thánh Phaolô, từ này chỉ sự hiền lành và lòng tốt của người Kitô-hữu. Một trong những hoa trái của Thần Khí (Gl 5, 23). Từ này ít được dùng trong ngôn ngữ hiện nay.

BÉNIR = Chúc lành, chúc tụng, làm phép, chúc phúc, ban phép lành. (Do từ La-tinh bene-dicere: nói điều lành). Khi ta nói lời ngợi khen Chúa hoặc các thánh, hoặc một vị được ta tôn kính, thì bénir là chúc tụng: Bénissons le Seigneur: Chúng ta hãy chúc tụng Chúa! ║ Kêu cầu phước lành của Chúa xuống trên một người, một vật, thì bénir là chúc lành, thí dụ: Nous vous bénissons de la maison de Yahvé: Chúng tôi chúc lành cho anh em từ nhà của Giavê (Tv 118, 26). ║ Du pain bénit, de l'eau bénite = Bánh đã làm phép, nước phép —> Bénédiction. ║ Ý nghĩa thứ hai (chúc lành) xuất phát từ ý nghĩa thứ nhất (chúc tụng). Trong Do-thái giáo (xem St 9, 26) và Kitô-giáo nguyên thủy (1 Cr 10, 16), người ta chúc lành cho các tạo vật.

¨ Bénédiction = Sự chúc lành, sự làm phép, sự chúc phúc, phép lành. (từ La-tinh benedictio, bởi động từ bene-dicere). Hành vi chúc tụng, nói điều tốt về ai: chúc tụng Thiên Chúa là cao rao vinh quang của Ngài, nhảy mừng vì các ơn huệ của Ngài. Đó là một hành vi của nhân đức thờ phượng (Đn 3, 24-90: thánh ca chúc tụng, dâng lên Thiên Chúa những lời ngợi khen). ║ Phụng vụ. Kinh nguyện, thường kèm theo một cử chỉ (thông thường là dấu Thánh giá).để kêu cầu ơn lành của Chúa xuống trên một người, một sự vật, một nơi. Người ta phân biệt phép lành tác thành (bénédiction constitutive*), đặt một người vào một chức vụ, hoặc dành một vật cho những việc linh thánh: thí dụ phép lành viện phụ (bénédiction abbatiale), sự làm phép nước rửa tội (bénédiction de l'eau baptismale); và phép lành kêu cầu (bénédiction invocative), khi ta cao rao lời ngợi khen Chúa nhân dịp ta sử dụng các sự vật trong đời sống thường ngày: làm phép bữa ăn, làm phép chiếc xe hơi mới, làm phép giếng v.v... ║ Coupe de bénédiction = Chén chúc tụng. Chén rượu nho mà người gia trưởng Do-thái cầm lên và cảm tạ Thiên Chúa, vào cuối bữa ăn có tính tôn giáo (Lc 22, 15-20; 1 Cr 10, 16). ║ VTB.

¨ Benedicite = Kinh xin Chúa chúc lành trước bữa ăn. Kinh để làm phép của ăn và bàn ăn trước khi dùng bữa.

¨ Benedictus = Thánh ca Benedictus. Bài thánh ca mà vị tư tế Zacaria đã dùng để tạ ơn Thiên Chúa khi con ông là Gioan Tẩy giả sinh ra (Lc 1, 68-79). Được hát mỗi ngày ở giờ kinh sáng (Kinh Ca Ngợi). ║ Phần thứ hai của Kinh Santus trong Thánh lễ, rút ra từ Mt 21, 9.

¨ Bénédictionaire ou Bénédictional = Sách kinh chúc lành. Cuốn sách Phụng vụ mỏng gồm những công thức Đức Giám mục sử dụng ngày xưa để ban phép lành cho dân chúng sau Thánh lễ, sau kinh Libera nos và trước câu Pax Domini. Nghi thức này, cũng như các công thức này, nay không còn nữa.

¨ Béni = Được chúc tụng. Vào những thế kỷ cuối Cựu Ước, người Do-thái tránh kêu Thánh Danh Giavê vì lòng cung kính, và họ thay bằng các kiểu xưng hô khác, như: Chúa, Trời, Thánh Danh, Uy quyền, Đấng được chúc tụng (xem Mc 14, 61): đó là chúc tụng Thiên Chúa. ║ Le Béni = Đấng được chúc tụng. Tên gọi Thiên Chúa nơi người Do-thái (Mc 14, 61). Khi người Do-thái viết hoặc đọc Thánh Danh Thiên Chúa (Adonað), họ luôn thêm công thức tôn kính: “Xin chúc tụng Ngài!"

BENJAMIN = Bengiamin. Người con thứ mười hai và út của ông Gia-cóp, sinh bởi bà Rachel. Bà chết khi sinh đẻ người con út này (St 35, 16-20). Dòng dõi Bengiamin lập thành một chi họ Israel. Trong số người họ Benjamin thời danh, nên kể: thủ lãnh Aod, vua Saulê, tông đồ Phaolô.

BENOÝT de Canfield = Benoit de Canfield. Guillaume Filch (1562-1610), người Anh trở lại đạo, trở thành tu sĩ Capucin ở Paris. Tác phẩm thần bí của ông về thánh ý Chúa đã có ảnh hưởng quyết định về khoa tu đức học thế kỷ XVII.

BENOÝT de Nurcie (saint) = Thánh Bênêđitô. Thượng phụ và là nhà làm luật chính của các đan sĩ Tây phương (480-547). Sinh tại Nurcia, tới theo học tại Rôma, ngài rút lui vào Subiacô và lập ra nhiều cộng đoàn đan sĩ tại đó. Năm 529, ngài lên cư trú tại núi Cassinô và thành lập tại đó khu đan viện thời danh nhất thế giới Kitô-giáo. Cuốn Luật của Ngài đã có ảnh hưởng quyết định đối với sự phát triển đời sống tu trì thời Trung cổ.

¨ Bénédictins = Các tu sĩ Benedito. Thánh Bênêđitô đã không thành lập một Hội Dòng theo nghĩa hẹp, nhưng sự tuyệt hảo của bản Luật Dòng của ngài đã trở thành bộ luật lý tưởng cho đời sống đan sĩ Tây phương. Sau những cuộc cải tổ đan viện, như cuộc cải tổ Cluny thế kỷ X, đã có sự tập hợp của nhiều đan viện, và từ thế kỷ XIV, đã có nhiều Hội Dòng được thành lập. Hiện nay Hội Dòng thánh Bênêđitô gồm 16 tu hội tự trị.

BENOÝT XII = Bênêđitô XII. Giáo Hoàng từ năm 1334 đến 1342, Jacques Fournier, sinh quãng năm 1285, trước hết là Tu sĩ Dòng Citô, làm giáo sư tại Paris, làm Giám mục Pamiers và Mirepoix, rồi làm Hồng y. Ngài cố gắng cải tổ Giáo triều, hàng giáo sĩ Dòng và Triều. Trái với ý kiến của vị tiền nhiệm của ngài là Đức Gioan XXII, ngài công bố Tông hiến Benedictus Deus (1336) khẳng định rằng người ta có thể có thị kiến diễm phúc trước ngày xác loài người sống lại.

BENOÝT XIV = Bênêđitô XIV. Giáo Hoàng từ 1740 đến 1758. Đối diện với những biến chuyển chính trị và phong trào Duy lý chống giáo sĩ của thế kỷ đó, vị Giáo Hoàng này đã biết phân biệt cái chủ yếu và cái tùy phụ. Ngài minh định giáo lý về phép Rửa tội cho trẻ em, và tuyên bố là không hợp pháp việc rửa tội cho các trẻ em Do-thái hoặc ngoại giáo khi không có sự ưng thuận của cha mẹ chúng, trừ trường hợp có nguy cơ tử vong. Trong thông điệp Vix pervenit (1745) của ngài, ngài lập lại sự lên án việc cho vay nặng lãi, vì ngài lo đừng thấy tiền bạc giữ vai trò trổi vượt trong kinh tế. Với các thừa sai ở Ấn-độ cũng chia thành giai cấp xã hội, ngài nhắc lại lý tưởng Kitô-giáo về sự bình đẳng giữa mọi người (1744). Cũng chính ngài đã lên án việc thờ kính tổ tiên của người Trung Hoa năm 1742. Ngài có công trùng tu và làm đẹp thêm cho nhà thờ Đức Bà Cả.

BENOÝT XV = Bênêđitô XV. Giáo Hoàng từ 1914 đến 1922. Hồng y Giacôbê della Chiesa được bầu làm Giáo Hoàng từ lúc khởi sự thế chiến thứ nhất, ngài nỗ lực làm trung gian giữa hai phe lâm chiến, nhưng họ không nghe ngài, vì mỗi bên đều tố cáo ngài vào phe với bên kia. Ngài chỉ còn biết lo xoa dịu những đau khổ do cuộc chiến gây nên. Năm 1917, ngài công bố bộ Giáo luật mới, được khởi sự từ năm 1904. Thông điệp Maximum illud của ngài về các xứ truyền giáo và về hàng giáo sĩ bản xứ, đã kêu mời các vị thừa sai hãy tách rời hoạt động tông đồ của mình khỏi ảnh hưởng chính trị của nước quê hương mình. Rồi thông điệp Spiritus Paraclitus của ngài năm 1920 đã mang lại nhiều khích lệ cho các nhà chú giải Kinh Thánh. Cũng năm 1920, nước Pháp nối lại bang giao với Toà Thánh, và năm 1921 Đức Giáo Hoàng ban cho Nhà Nước Pháp được quyền giám sát các việc bổ nhiệm Giám mục. Đức Bênêđitô XV đã phong thánh cho thánh nữ Jeanne d'Arc và lập lễ Thánh Gia Thất.

BÉRENGER de Tours = Bérenger thành Tours. Sinh tại Tours, theo học tại trường của Fulbert de Chartres. Trở thành phụ trách trưởng trường đạo (écolâtre*) của thành phố quê hương mình. Được danh tiếng về thông thái, quảng đại và nhân đức. Nhưng học thuyết của ông về Thánh Thể đã gây nên một cuộc tranh luận gay gắt và bị lên án nhiều lần. Ông qua đời trong sự bình an của Giáo Hội (1088). Sự sai lầm của ông và phản ứng do đó đã có những hậu quả lớn cho việc phát triển nền thần học và sự phát huy lòng đạo đức đối với Thánh Thể.

BERESHITH = Lúc khởi nguyên. (từ do thái, đọc bơ-rêsit, có nghĩa là lúc khởi nguyên). Đó là từ thứ nhất của sách Sáng thế, và người Do-thái lấy từ này để chỉ cuốn sách thứ nhất của bộ Kinh Thánh. Sách Phúc Âm thứ bốn cũng bắt đầu bằng một từ Hy-lạp có nghĩa tương đương. Thánh Gioan chủ ý dùng từ này để đặt Mầu Nhiệm Ba Ngôi vào cõi vĩnh cửu.

BERITH = Berith (đọc bơ-rit), giao ước. Berith là một từ do thái nghĩa là giao ước giữa người ta với nhau. Một giao ước luôn gồm những cam kết của hai bên đối với nhau, một dấu hiệu để làm chứng (văn kiện hoặc một công trình).và thường có kèm theo một hy lễ để nêu cao tầm quan trọng của giao ước. ║ Trong một giao ước của Thiên Chúa với loài người, chính Chúa là bên khởi xướng: Ngài tự cam kết cách tự do (những lời hứa), Ngài đặt ra những điều kiện (những đòi hỏi).và Ngài chọn dấu hiệu để làm chứng cho giao ước. Tất cả những giao ước của Thiên Chúa như thế đều nhắm giáo dục và hạnh phúc (ơn cứu độ) cho con người. Cựu Ước cho thấy đã có nhiều giao ước như thế của Thiên Chúa: với ông Noe, với Abraham, với dân Chúa tại núi Sinai, và sau cùng với Đavít. Các giao ước này chuẩn bị cho những mặc khải lớn hơn và đều quy hướng về Chúa Kitô. Bởi vậy người ta gọi đó là Cựu Ước: thuật ngữ này chỉ toàn thể kế hoạch tôn giáo trước Chúa Kitô, và cũng chỉ các sách của Cựu Ước chứa đựng trong giao ước này. ║ Đối lại, Tân Ước (xem Gr 31, 31-33).chỉ kế hoạch mới, do Chúa Kitô thiết lập, và cũng chỉ những cuốn sách của Tân Ước, nhất là chỉ Giao Ước chung cuộc được Chúa Kitô công bố và được Ngài thực hiện trong lễ Hy sinh của Ngài. Giao Ước này thực hiện và hoàn tất mọi lời hứa từ xưa kia.

BERNADETTE Soubirous (sainte) = Thánh nữ Bernađét. Người được thấy Trinh Nữ Maria hiện ra tại Lộ-đức 18 lần năm 1858. Vào Dòng Các Nữ Tu Bác Ái tại Nevers, sống cuộc đời khiêm nhường và phú thác (1844-1879). Được tuyên phong hiển thánh năm 1933.

BERNADOT (Marie-Vincent) = Bernadot (M-V). Tu sĩ Đa-minh người Pháp (1883-1941), sáng lập các tạp chí La vie spirituelle (1919) và La vie intellectuelle (1929), và là tác giả nhiều sách tu đức có nội dung vững chắc. Đã góp phần lớn vào việc canh tân tinh thần cho thế hệ giữa hai thế chiến.

BERNANOS (Georges) = Bernanos (Georges). Nhà văn công giáo Pháp (1888-1949) có tư tưởng hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu xa. Những tiểu thuyết chính của ông là: Sous le soleil de Satan (1926), L'Imposture (1927), La Joie (1929), Le Journal d'un curé de campagne (1936), Monsieur Ouine (1946). Ông cũng để lại nhiều tiểu luận: La Grande Peur des Bien-Pensants (1931), Les grandes cimetières sous la lune (1938) và vở kịch Dialogues des Carmélites, xuất bản sau khi ông qua đời (1949).

BERNARD de Clairvaux (saint) = Thánh Bênađô. Tu sĩ dòng Citô, Viện Phụ đầu tiên của Clairvaux (1091-1153). Nhà giảng thuyết đi sát với thời cuộc hồi đó, ngài đã phát động cuộc thập tự chinh thứ hai. Tác giả thần bí hàng đầu, ngài đã được tặng danh hiệu “Vị Giáo Phụ sau cùng”, Ngài đã để lại rất nhiều Thư và Bài giảng, chứng tỏ ảnh hưởng lớn lao của ngài ngoài khuôn khổ của Đan viện cũng như ở trong Đan viện. Trong số các bài giảng cho các đan sĩ, những bài giảng về sách Diễm ca được coi là thời danh nhất. Ngài còn để lại một khảo luận “Về tình yêu của Thiên Chúa”, một khảo luận về “Những bậc của đức khiêm nhường và của tính kiêu ngạo”, chú giải Chương VII của Luật Dòng Bênêđitô và một khảo luận “Về sự suy nghĩ” để giúp Đức Giáo Hoàng Eugêniô III trong các bổn phận của mình.

BERNADIN de Sienne (saint) = Thánh Bernadin de Sienne. Nhà cải tổ và nhà giảng thuyết dòng Phanxicô (1380-1444). Những bài giảng của ngài bằng tiếng La-tinh và tiếng Ý vẫn được coi là nổi tiếng. Ngài đã có công thúc đẩy sự tôn thờ Thánh Danh Chúa Giêsu.

BERNIÈRES-LOUVIGNY (Jean de) = Bernières-Louvigny (J. de). Tham gia tất cả các phong trào lớn về bác ái và truyền giáo của thời đại mình. Là giáo dân, ông đã thành lập khu ẩn tu tại Caen, đã hướng dẫn nhiều tâm hồn và đã có ảnh hưởng lớn lao (1602- 1659). Những tác phẩm của ông xuất bản sau khi ông qua đời, nhất là cuốn Le Chrétien intérieur (người Kitô-hữu nội tâm), trình bày một con đường tu đức cao siêu về niềm phú thác và coi mình là hư vô.

BERTHIER (Guillaume) = Berthier (Guillaume). Giám đốc tạp chí thời danh “Mémoires de Trévaux”, tu sĩ Dòng Tên của thế kỷ XVIII này (1704-1782).cũng là nhà chú giải đáng ghi nhớ về các tác phẩm của thánh Gioan Thánh Giá trong 5 cuốn của bộ Réflexions spirituelles (Những suy nghĩ thiêng liêng) của ông, xuất bản năm 1790.

BERTHIER (Jean-Baptiste) = Berthier (J-B). Linh mục gốc miền Dauphiné, thừa sai Hội Đức Bà Salette, sáng lập Hội Dòng “Các thừa sai của Thánh Gia Thất” (1840- 1908). Các sách vở của ông cho thấy ông thuộc loại tác giả khổ chế. Ông luôn nhấn mạnh về sự mỗi người phải chu toàn bổn phận của mình.

BERTI (Jean-Laurent) = Berti (Jean-Laurent). Tu sĩ miền Toscana, thuộc Dòng các ẩn sĩ thánh Augustinô, nổi tiếng về sự thông thái và uyên bác thần học (1696-1766). Ông đại diện cho trường phái Augustinô cùng với những lập trường gần giống với các học thuyết của phái Jansénius. Sự thật thì ông đã bị toà án Rôma tố giác, nhưng ông được Đức Bênêđitô XIV tẩy xoá mọi hoài nghi về ông.

BÉRULLE (Pierre de) = Bérulle (Hồng y). Sáng lập Hội Dòng Oratôriô tại Pháp, Bérulle (1575-1629) đã đưa các nữ tu Các-mê-lô Tây-ban-nha qua Pháp. Là nhà thần học và viết sách thiêng liêng, các tác phẩm của ngài thảo ra một nền thần học về chức linh mục, đào sâu thêm lòng sùng kính Ngôi Lời Nhập thể, và truyền bá tinh thần làm tôi Mẹ Maria. Các đệ tử của ngài (Nhóm Oratôriô, mhóm Eudistes, nhóm Xuân Bích) đã phổ biến con đường tu đức của ngài: ngày nay trường phái Bérulle đã được đặc biệt nêu cao bởi Henry Brémond. Học thuyết của Hồng y Bérulle bắt nguồn từ phái Tân Platô, phái Dionysiô mạo thành viên Hội đồng Arêôpagô, các Giáo Phụ Hy-lạp và thuyết thần bí Rhin-Flamand: học thuyết này sẽ được người ta hiểu rõ hơn khi nào xuất bản những bản thảo rất nhiều và rất quan trọng của ngài, hiện vẫn chưa được ấn hành.

BESOIN = Nhu cầu. (Hình như do hai từ bes = xấu, và soin = cần). Cái gì cần thiết hoặc có ích cho sự sống. ║ Thần học luân lý. dạy rằng tài sản phải tương xứng với các nhu cầu, những gì còn thừa sẽ phải là của bố thí*.

BESSARION (Jean) = Jean Bessarion. Một trong những nhà thần học vĩ đại sau cùng của Giáo Hội Hy-lạp trước khi Constantinôpôli sụp đổ (1395-1472). Sinh tại Trébizonda, trở thành Giám mục trưởng giáo chủ Nicêa năm 1437 nhờ sự chiếu cố của Hoàng đế Gioan VII Palêolôgô. Ngài hoàn toàn ủng hộ việc hiệp nhất với Rôma, qua những tranh luận tại Công đồng Flôrentia (1439). Cũng năm đó, ngài được bầu làm Hồng y, phải tá túc tại Rôma và sống tại đó cho đến khi qua đời. Công trình triết học, thần học và tu đức học của ngài đã có ảnh hưởng lớn đối với cuộc Phục hưng Florentia và cuộc canh tân của Tân phái Platô Kitô-giáo. Bessarion là một trong những người đi tiên phong cho sự thống nhất hai Giáo Hội Rôma và Hy-lạp.

BESSE (Ludovic de) = Besse (Ludovic de). Tu sĩ Dòng Capucins đã có ảnh hưởng sâu xa trong các giới công giáo Pháp hồi cuối thế kỷ XIX, qua các bài diễn thuyết hộ giáo đặc biệt chống lại Hội Tam điểm, cũng như qua các tác phẩm và các lời khuyên của ông về việc cầu nguyện (1831-1910).

BÉTHANIE = Bêthania. Một làng trên sườn phía đông của núi Cây dầu, cách Giêrusalem chừng 3 km. Nay là El-Azarieh (Lazarô). Được nổi tiếng vì là quê hương của Lazarô và hai chị là Matta và Maria, Chúa Giêsu đã tới nghỉ tại đây nhiều lần. ║ Nơi Gioan Tiền Hô làm phép rửa, trên bờ phía Đông sông Giođan (Ga 1, 28), nhiều bản văn gọi nơi này là Betharaba.

BÉTHARRAM = Bêtharram. Đền thánh và là nơi hành hương của miền Basses-Pyrénées. ║ Năm 1832, thánh Michel Garicoit* sáng lập tại đây Hội Dòng “Các linh mục của Thánh Tâm Chúa Giêsu”, cho nên các thành viên của Hội Dòng này có tên gọi là “Các cha Bêtharram” hoặc “Bêtharamit”

BÉTHEL = Bêthel. Một thành phố xứ Canaan, đã có trước năm 2000 dưới tên gọi Luz. Đây là một nơi linh thánh đối vói các Tổ Phụ (—> chiếc thang hoặc giấc mộng của Giacop). Bị chiếm và bị đốt phá bởi người Israel thời ông Giosuê, thành này được xây cất lại và, sau cuộc ly giáo năm 932, đã trở thành thành thánh của vương quốc phía Bắc: Tại đây người ta thờ con bò vàng (con bò Bêthel) tượng trưng cho quyền năng của Giavê. Các tiên tri, nhất là Amos và Hôsê, đã đả phá đền thánh ly giáo này. Bị phá hủy bởi người Babylon hồi thế kỷ VI, thành phố này lại được những người Ba-tư xây dựng lại: nay là thành phố Beitin.

BETHLÉEM = Bêlem. Thành phố người Canaan, cách Giêrusalem 7 km về phiá nam. Bị chi tộc Do thái Ephate chiếm và đã trở thành quê hương của những người Do-thái thời danh như: Bouz, Giêsê, vua Đavít, và cũng nơi đây, Chúa Giêsu, Đấng Mêsia, đã sinh ra (Mk 5,1-3). Đồi Bêlem có nhiều hang động, nhìn xuống một thung lũng phì nhiêu. ║ Bethléem de Zabulon = Bêlem Zabulon (Gs 19, 15), một làng xứ Galilê, quê hương của thủ lãnh Abêsan (Tl 12, 8-10).

BETHSAÐDE = Bét-da-tha. Một làng nằm về phía bắc hồ Tibêriát, quê hương của các tông đồ Phêrô, Anrê và Philippê. Miền hoang địa ở về phía Đông làng này là nơi Chúa Giêsu hoá bánh ra nhiều. Thành phố này đã bị Chúa Giêsu nguyền rủa (Mt 11, 21): nay chỉ là một đống đổ nát. ║ Hồ nước Bét-da-tha. Hồ nước có 5 hàng cột trụ, gần Cửa Chiên và ở về phía Bắc Đền thờ Giêrusalem. Đây là nơi Chúa Giêsu đã chữa lành một người bất toại (Ga 5). Tên thật của hồ này là Bêzatha: chỉ có vài bản viết gọi nó là Bét-da-tha hoặc Bethesđa.

BÉTYLE = Đá thiêng. Từ Hy-lạp chỉ một số tảng đá linh thánh do người Sêmit cổ đại tôn thờ. Họ cho đây là những hòn đá có nguồn gốc trên trời (vẫn thạch, thiên thạch ?) và có thể ban ra những lời sấm. Nơi những tế đàn của người Canaan, tảng đá linh thánh tượng trưng cho vị thần.

BÈZE (Théodore de) = Théodore de Bèze. Sinh năm 1519 tại Vézelay. Sau khi theo học các khoa học nhân bản và luật học, ông từ bỏ mọi bổng lộc và đi theo phe Cải cách năm 1548. Cộng tác viên của Calvin tại Genève, và khi Calvin qua đời, ông đã thay thế để trở thành người thủ lãnh của phe Cải Cách tại Pháp. Ông qua đời năm 1605, để lại một ấn bản phê bình bộ Tân Ước. ║ Codex de Bèze: Bản chép tay Bèze. Bản Kinh Thánh bằng hai thứ tiếng Hy-lạp và La-tinh, thế kỷ VI, gồm 4 Phúc Âm và Công vụ Tông đồ. Théodore de Bèze có bản Kinh Thánh này trong tủ sách của ông và ông đã tặng cho Đại học Cambridge, nơi hiện nay vẫn lưu giữ. Các ấn bản phê bình Tân Ước gọi bản này là Codex Bezae Cantabrigensis và dưới ký hiệu D.

BHAGAVADGITA = Bhagavadgita, Thế Tôn ca. (Từ chữ Phạn có nghĩa là: Bài ca của Đấng Thế Tôn). Đoạn sách thời danh của bản anh hùng ca của người Ấn-độ, Mahâbhârata, trong đó thần Vishnu, dưới hoá thân Krishna là kỵ sĩ tùy viên của ông hoàng Arjuna, ngài khuyến khích ông hoàng hãy chu toàn nghĩa vụ của giai cấp võ sĩ của mình, chấp nhận một cuộc chiến, dẫn tới chỗ phải giết những người trong thân thuộc mình. Krishna khởi đầu bằng cách nhắc nhủ rằng, đối với những người trong kiếp luân hồi, chết là điều đáng em thường, và điều quan trọng duy nhất là lòng sùng đạo (bhakti).giúp con người hành động một cách không đam mê và không quyến luyến những việc trần gian.

BHAKTI = Bhakti. Lòng sùng mộ. Theo các tôn giáo, hình thức sùng đạo, nhiệt thành, đôi khi có tính luyến ái, được tìm thấy ở nhiều trào lưu tôn giáo Ấn-độ. Do việc đề cao nhấn mạnh quan hệ tình cảm giữa vị thần và người tín hữu, lòng sùng mộ đối lập với khuynh hướng nhất nguyên (ministe*) là một trào lưu mạnh mẽ khác của lòng sùng đạo Ấn-độ.

BIBLE = Kinh Thánh. Danh từ số ít, do từ ta biblia, để chỉ “những sách”. Từ này chỉ toàn bộ những Sách Thánh được soạn thảo dưới sự linh hứng của Chúa Thánh Thần. Kinh Thánh Kitô-giáo gồm phần Cựu Ước và phần Tân Ước, cả thảy 73 cuốn sách. ║ Bible du Centenaire = Kinh Thánh bách chu niên. Bản dịch Kinh Thánh của Giáo Hội Tin lành, do hội Kinh Thánh Paris thực hiện, kỷ niệm bách chu niên của Hội (1818-1918). Có phần nhập đề và các ghi chú, bản dịch Pháp văn này rất chính xác. ║ Bible de Jérusalem = Kinh Thánh Giêrusalem. Bản dịch Kinh Thánh của Công giáo, xuất bản dưới sự điều hành của trường Kinh Thánh ở Giêrusalem, in thành 43 tập rời, rồi in thành một cuốn năm 1956. Hiệu đính năm 1973, và được sử dụng trong nhiều nước. Bản dịch này là biểu tượng của sự canh tân Kinh Thánh Công giáo trước và sau Công đồng Vatican II. ║ Bible �cuménique = Kinh Thánh Đại kết. Bản dịch Kinh Thánh bằng tiếng Pháp do Công giáo, Tin lành và Chính thống cộng tác thực hiện chung, đã được xuất bản năm 1972 (Tân Ước), 1975 (Cựu Ước) và thành một cuốn có hiệu đính năm 1989. Đây là bản dịch đầu tiên trên thế giới mãi mãi là biểu tượng một hành vi đại kết trọng đại.

BIEL (Gabriel) = Biel (Gabriel). Nhà thần học người Đức (1410-1495), đã giảng dạy tại Heidelberg, Erfurt, Tubingue, và có chân trong nhóm “Huynh đệ sống chung”, ông có ảnh hưởng lớn về đàng thiêng liêng và về mục vụ, và nhất là có ảnh hưởng trên lãnh vực thần học đối với các nhà thần học sau ông, trong đó có Luthêrô. Học thuyết của ông thấm nhuần tư tưởng thuyết Duy linh của Guillaume of Occam.

Bien —> Bon.

Bienfaisance —> Bénéfice.

Bienheureux —> Bon.

BIGAMIE = Chế độ song hôn. Giáo luật. Bigamie simultanée = Song hôn đồng thời. Tình trạng một người đã kết hôn cách thành hiệu, rồi lại kết hôn với người khác, dù chỉ là theo luật đời, khi người phối ngẫu còn sống: cuộc hôn nhân thứ hai này luôn là vô hiệu về phương diện tôn giáo. ║ Bigamie successive = Song hôn kế tiếp. Tình trạng một người đã kết hôn và thành toại hai hoặc nhiều cuộc hôn nhân thành hiệu kế tiếp nhau.

¨ Bigame = Người theo chế độ song hôn. Tức người đang trong tình trạng song hôn.

¨ Polygamie = Chế độ đa hôn. (Do từ Hy-lạp poly = nhiều, gamos = kết hôn). Tình trạng một người (nhất là đàn ông).kết hôn nhiều lần, đồng thời hoặc kế tiếp. Chế độ đa hôn đồng thời, được coi là đa hôn đúng nghĩa, đã rất phổ biến thời Thượng cổ: Luật Môsê đã không cấm tục đa hôn (do sự cứng lòng của con người, theo lời của Tân Ước). Hiện nay, ở những nơi không chấp nhận đa hôn thì có tục ly dị để người ta thực hiện sự đa hôn kế tiếp. Trong lịch sử thế giới, có thể nói chỉ một Phúc Âm đòi hỏi sự bình đẳng hoàn toàn từ nguyên thủy (Mt 19, 9) giữa người nam và người nữ, trong hôn nhân đơn nhất và bất khả đoạn tiêu.

¨ Polygame = Người theo chế độ đa hôn.

BILLIART (Julie) = Nữ chân phước Julie Billiart. Với đời sống nội tâm sâu xa và nhiều đau khổ trong cuộc đời mình, nữ chân phước Julie Billiart đã cùng với cha Joseph Varin thành lập năm 1803- 1804 tu hội các “Soeurs de Notre-Dame” (Nữ tu Đức Bà) để lo giáo dục các thiếu nữ và đào tạo các nữ giáo viên.

BILLOT (Louis) = Louis Billot. Tu sĩ Dòng Tên người Pháp. Giáo sư thời danh về môn Thần học tại Đại học Angers, rồi tại Đại học Grêgôriana. Ông có ảnh hưởng sâu xa đối với các sinh viên. Công lớn của ông là lấy cảm hứng trong học thuyết thánh Tôma để làm căn bản cho suy tưởng của mình. Được bầu làm Hồng y năm 1911, nhưng Đức Piô XI buộc ông từ bỏ áo Hồng y năm 1927 vì ông quá gắn bó với những học thuyết của phong trào Hành động Pháp (Action française 1846-1931).

BILLUART (Charles-René) = Billuart (Ch-R.). Linh mục Đa-minh người Pháp, Giáo sư, nhà giảng thuyết, nhà biện luận trứ danh (1685-1757). Ông được nổi tiếng và có ảnh hưởng lâu dài vì đã trình bày học thuyết thánh Tôma thích ứng với những nhu cầu của thời đại mình. Bản tóm tắt mà ông cho xuất bản sau đó đã được sử dụng cho đến ngày nay.

Bilocation —> Lieu.

BINAGE = Sự làm hai lễ một ngày. Việc cử hành hai thánh lễ trong một ngày, do cùng một vị linh mục.

BIOMÉTRIE = Khoa thống kê sinh vật. Tâm lý học. Môn học nhắm xếp loại các cá thể theo từng nhóm sinh vật (biotype*).

BIOTYPES = Các nhóm sinh vật. Những nhóm khác nhau, được xác định bằng sự đo lường các đặc điểm tâm thần và nhất là thể lý của chúng, theo phương pháp thống kê.

BLANC = Trắng. Bên Tây phương, màu này tượng trưng cho sự vô tội, niềm vui, sự trong sạch. ║ Kinh Thánh. Đây là màu của ánh sáng và của sự sống, đối nghịch lại với tối tăm và tang tóc (Gv 9, 8; Hc 43, 18). Đó cũng là màu sắc các vật trên trời, đá sỏi, đám mây, con ngựa hoặc ngai trong sách Khải Huyền, và là màu sắc của các vật được Chúa biến hình (Mc 9, 3; Kh 7, 14). ║ Phụng vụ. Áo sợi gai màu trắng (Lv 6, 3) là áo của người vừa được rửa tội, tượng trưng cho tình trạng ân sủng và trong trắng. ║ VTB.

BLANC DE SAINT-BONNET (Antoine) = Antoine Blanc de St-Bonnet. Triết gia công giáo người Pháp (1815-1880). Nhà siêu hình học say mê cái Tuyệt Đối và sự viên mãn, người theo chủ nghĩa chính thống và phản tự do, ông đã muốn thiết lập một hệ thống dựa trên điều mà ông cho là mặc khải, truyền thống và lý trí. Các tác phẩm chính của ông là: De la douleur (1849); L'infaillibilité (1861), La légitimité (1875); Le socialisme et la société (1880).

BLASPHÈME = Sự lộng ngôn, sự phạm thượng. (Do từ Hy-lạp blaptein = phạm đến, và phémè = danh tiếng). Lời nói xúc phạm đến Thiên Chúa. Lộng ngôn phạm thượng là tội bất kính, lỗi đức thờ phượng, nghịch với lời ngợi khen mà con người, vật thụ tạo của Thiên Chúa, phải dâng lên Ngài. ║ Blasphème contre l'Esprit = Sự nói phạm đến Thánh Thần (Mt 12, 31). Tội của kẻ chối bỏ những công trình sáng chói của Thần Khí Thiên Chúa, khép kín tâm hồn không nhìn nhận các công trình đó. ║ VTB.

BLESSURE d'amour = Vết thương tình yêu. Theo nghĩa rộng, được hiểu là toàn bộ các ân sủng khác nhau, thông thường hoặc cao siêu, dẫn đến một sự đau khổ, và tiến triển dần từ sự buồn rầu vì các tội lỗi đến sự đâm thấu trái tim (transverbération*) một ơn thần bí trọng đại của sự kết hiệp biến đổi. ║ Theo nghĩa hẹp, được hiểu là ân sủng đặc biệt thuộc loại thanh tẩy thụ động* của tâm trí. Đó là một tâm tình rất mãnh liệt về sự hiện diện của Thiên Chúa, giống như một ngọn lửa phóng vào tâm hồn, vừa soi sáng vừa đốt cháy, rồi ngay sau đó là ấn tượng về sự Chúa lánh đi đâu mất. Khi đó tình cảm chua xót về sự thiếu vắng Thiên Chúa xé nát tâm hồn, giống như một mũi tên mà người ta rút mạnh ra khỏi vết thương, khiến cho linh hồn cảm thấy một sự đau đớn vừa nhức nhối vừa ngọt ngào. Ân sủng này đã được phân tách nhiều nhất bởi thánh nữ Têrêsa và thánh Gioan Thánh giá.

BLOUET (Jules-Armand) = Blouet (J-A). Linh mục Hội Xuân-Bích (1863-1941), suốt đời hiến thân cho việc đào tạo và thánh hoá hàng giáo sĩ. Các tác phẩm và bài viết của ngài, dưới bút hiệu Pastor có tầm mức thiêng liêng và mục vụ.

BLOY (Léon) = Léon Bloy. Văn sĩ người Pháp (1846-1917) có tài năng rất độc đáo. Là người trở lại đạo, ông tỏ ra bất khoan dung một cách dữ dội trong các ý kiến của mình; mạnh mẽ trong các phán đoán nhưng rất trung thành với bạn bè, ông là một vị ngôn sứ có lối viết nảy lửa, không chịu thoả hiệp với một thời đại mà ông từ khước và lên án, ông đã để lại những tiểu thuyết (Le Désespéré, La Femme pauvre), những tiểu luận (Le Sang du Pauvre, Le Salut pour les Juifs) và một nhật ký quan trọng, nhan đề Le Mendiant ingrat, viết về giai đoạn từ năm 1892 đến 1917, một tài liệu hàng đầu về cuộc sống các Kitô-hữu đầu thế kỷ XX.

BOANERGÈS = Boanergès, con của sấm sét. Một từ có từ nguyên không rõ, được thánh Marcô chú giải là “con của sấm sét": biệt hiệu mà Chúa Giêsu dành cho hai con của ông Zêbêđê là Giacôbê và Gioan (Mc 3, 17) và nói lên khá rõ tính tình của hai người này (Lc 9, 54).

BODHISATTVA = Vị Bồ-tát. Trong Tiểu thừa*, đó là Thích-Đạt-Đa Cồ-đàm trong một kiếp trước cái kiếp mà ngài thành Phật*. ║ Trong Đại thừa, một chúng sinh đạt được Bồ-Đề (Bodhi*), ở ngưỡng cửa Niết-bàn (Nirvana*) rồi, nhưng từ chối vào hưởng Niết-bàn để còn có thể hộ trì cho chúng sinh trên con đường giải thoát. ║ —> Transmigration.

BOÈCE = Bôetiô. Sinh tại Rôma quãng năm 480, tham gia phục vụ cho Nhà nước dân Goths, trở thành một thượng thư của Vua Théodore, nhưng vua này đã nghe theo một lời tố giác và truyền hành quyết ông tại Pavia năm 524. Ông đã để lại một số khảo luận nhỏ về thần học và một công trình triết học quan trọng, trong đó có cuốn De consolatione philosophiae (Niềm an ủi của triết học), được viết ra trong khi ông chờ ngày bị giết. Đây là một trong những sách được người ta đọc nhiều nhất ở thời Trung cổ.

B¬UF = Con bò. Truyền thuyết về con bò và con lừa đến thờ lạy Hài Nhi Giêsu trong máng cỏ có nguồn gốc nơi đoạn sách Is 1, 3 và do Origênê giải thích. Lần đầu tiên người ta trưng bày Máng cỏ có hai con vật này là ở thế kỷ IV. ║ Thánh sử Luca được tượng trưng bằng con bò, vì bản Phúc Âm của ngài bắt đầu với truyện ông Zacaria là thầy cả làm nhiệm vụ sát tế.

BOGOMILES = Bogomin, giáo phái theo chủ trương của Manikê. Nhóm người theo giáo phái nhị nguyên, Manikê, nguồn gốc Bulgari, thành lập hồi giữa thế kỷ X bởi một linh mục tên là Jérémie. Trào lưu này có lúc đã lan tới Constantinôpôli và được truyền bá rộng rãi tại Hy-lạp và vùng Balkan (Serbia, Bosnia-Herzêgôvina), và đứng vững cho tới cuộc xâm lăng của người Thổ mà họ ủng hộ. Những vết tích của giáo phái này hiện vẫn còn nơi một số vùng xứ Macêđônia. Ảnh hưởng của giáo phái này đối với nhóm Cathares miền Languedoc thế kỷ XII-XIII rất rõ rệt. ║ —> Albigeois. Cathares.

BOHÊMES (Les Frères) = Các Tu huynh Bohême. Nguồn gốc xa xôi của nhóm Các Tu huynh Bohême phải tìm thấy nơi những hậu quả của phong trào Jean Hus* hồi giữa thế kỷ XV. Tổ chức đầu tiên của Anh em Bohême là do thầy Grêgoriô và vua xứ Bôhêmia là George Podiebrad, vì nhà vua để cho họ sinh sống trên lãnh thổ của mình. Cùng với ảnh hưởng của Jean Hus, phải thêm vào ảnh hưởng của các nhà cải cách thế kỷ XVI, nhất là của Luthêrô. Đến thế kỷ XVIII, một số Tu huynh Bohême thoát khỏi lưu đày và bách hại, đã liên kết với cộng đoàn có khuynh hướng duy đạo đức do Zinzendorf thành lập tại Herrnhut. Nay vẫn còn một vài cộng đoàn Tu huynh Bohême tản mác đó đây.

BOLLANDISTES = Nhóm tu sĩ Bollanđô. Nhóm vài tu sĩ Dòng Tên (hiện nay là 5 người) tiếp tục công việc của Jean Bollande († 1165). Họ làm việc dưới sự chỉ đạo của người nhiều tuổi nhất, và họ vẫn là những cột trụ của khoa tiểu sử các thánh hiện nay. Họ xuất bản nhiều tác phẩm, nhất là bộ Acta Sanctorum, ấn bản có phê bình về các thánh trong niên lịch của Giáo Hội.

BON = Tốt lành, thiện hảo. (Tiếng La-tinh bonum). Siêu hình học. Hữu thể xét như là hữu thể thì tốt lành (thiện), và nó có khả năng thu hút các hữu thể khác để kiện toàn và hoàn thiện chúng: bất cứ hữu thể nào, xét như nó là hữu thể, đều tốt lành, “Thiên Chúa nhìn xem các vật Ngài đã tạo thành và Ngài thấy chúng tốt lành” (St 1, 31). ║ Không xét như là hữu thể, nhưng xét như là sự nọ, vật kia, loại này, giống kia, thì một sự vật hoặc một người có thể chỉ tốt lành một cách tương đối, về phương diện nào đó thôi. Được coi là tốt lành cách tuyệt đối, khi một hữu thể không thiếu một cái gì do bản tính nó đòi hỏi, và đạt được mức hoàn hảo của nó: chiếc bánh mì tốt lành, vị mục tử tốt lành, những người tốt lành (những người công chính, các thánh). ║ Đối lại là xấu xa. ║ Luân lý: Tốt lành là người tìm làm điều lành cho tha nhân, ủng hộ và trợ lực cho việc lành theo sức của mình và nghiêng về sự dung thứ hơn là về nghiêm khắc.

¨ Bonté = Sự tốt lành. Phẩm tính của cái gì tốt thật sự, cách tuyệt đối hoặc tương đối: Thiên Chúa sáng tạo nên sự tốt lành nơi những hữu thể mà Ngài yêu thích. ║ Phẩm tính của ý chí con người và các hoạt động có suy nghĩ của con người, khi chúng phù hợp với những đòi hỏi của cùng đích tối hậu (sự tốt lành về luân lý): sự tốt lành của một hành động. ║ Bẩm tính tự nhiên có lòng nhân hậu đối với người đồng loại: khi Thiên Chúa tạo thành trái tim con người, trước tiên Ngài đã đặt vào đó sự tốt lành. ║ Nhân đức dựa vào bẩm tính này và bổ túc cho nó, khiến người ta hướng chiều về sự muốn và làm điều thiện cho người khác một cách không tính toán so đo vị lợi, muốn người khác được hạnh phúc và biết tỏ ra rộng lượng đối với những yếu đuối của người khác: sự đón tiếp tốt lành của bạn đã làm tôi hết buồn bực (xem Gl 5, 22: agathosunè, bonitas). ║ Sự tốt lành của một tạo vật không bao giờ là bản chất của nó, nhưng là một cái gì thêm vào: chẳng hạn thêm sự tốt lành cho sự hiện hữu, phẩm tính tùy phụ, và hoạt động hướng nó về cùng đích của nó (Sum. th. Ia, 6, 3, ad 3m). Thiên Chúa là chính sự Tốt Lành, Ngài tốt lành từ bản chất và vô cùng, theo cả hai nghĩa của sự tốt lành. Ngài là sự Thiện tối cao và Ngài thể hiện trong những công trình của Ngài, một lòng nhân hậu vô biên và hoàn toàn nhưng không đối với tất cả mọi tạo vật (Tt 3, 4).

¨ Bonheur = Hạnh phúc. (Do từ La-tinh bonum augurium = điềm lành, may lành). Triết và Thần học. Dùng một cách tuyệt đối, từ này chỉ tình trạng con người được hoàn toàn thoả mãn vì đạt được các khuynh hướng của bản tính mình. Tình trạng này không ở tại sự có được nhiều tài sản, nhưng ở tại một hành vi hiệp nhất con người với sự Thiện tối cao và như vậy có giá trị một sự kiện toàn. ║ Đồng nghĩa với toàn phúc (béatitude). Toàn phúc thì vững bền hơn hạnh phúc, cho nên người ta nói một hạnh phúc chóng qua, nhưng không nói một toàn phúc mau qua. ║ Désir du bonheur = Sự ước ao hạnh phúc: một chứng minh cổ điển về sự hiện hữu của Thiên Chúa; chứng minh này dựa trên sự kiện con người có một ước ao vô cùng, và ước ao này là tự nhiên cho nên cần phải được thoả mãn mà không một sự thiện hữu hạn nào có thể thoả mãn niềm ước ao vô cùng đó.

¨ Bien = Sự tốt, sự thiện, điều thiện. (Do từ La-tinh bene: cách tốt lành). ║ Trạng từ. Có nghĩa là một cách tốt lành, đáng khen: “Ngài đã làm mọi sự cách tốt lành, cho người điếc nghe được và cho người câm nói được” (Mc 7, 23). ║ Danh từ: Sự Thiện (dịch từ chữ La-tinh bonum). ║ Siêu hình học. Đây là điều mà mọi vật đều ước ao. Thiện là cái siêu nghiệm, nói lên phẩm tính lôi cuốn của hữu thể, có khả năng khơi động sự thèm muốn tự nhiên hoặc tự ý nơi một chủ thể khác và với tư cách là cùng đích tối hậu, định hướng cho hoạt động của chủ thể đó —> Bon. Mal. Valeur. ║ Người ta phân biệt 3 loại sự thiện, hiểu theo những quan điểm khác nhau, không nhất thiết phải do những sự vật khác nhau: le bien utile, điều thiện hữu ích, giới hạn tương đối của sự ước ao, tốt trong tương quan với một điều khác mà nó dẫn đến, _le bien honnête = điều thiện chính danh: giới hạn tuyệt đối của sự ước ao, tốt vì bản chất hoàn hảo của nó, _ le bien délectable = điều thiện vui thoả. Chỉ sự an nghỉ trong sự thiện mình ước ao (Sum. theol. I, 5, 6). ║ Le Souverain Bien ou le Bien = Sự Thiện Tối thượng: Hữu thể vô biên, tuyệt đối tốt lành và có bản chất tốt lành, chỉ mình Ngài có khả năng thoả mãn sự ước ao và mọi khuynh hướng của mọi hữu thể: chỉ mình Thiên Chúa là sự Thiện Tối thượng. ║ Luân lý: Những gì phù hợp với phán đoán của lý trí ngay thẳng: làm điều thiện. ║ Những gì mang lại sự khuây khoả thể lý hoặc lợi ích tinh thần cho tha nhân: làm việc thiện. ║ Giáo luật và Kinh tế học. Từ này chỉ những của cải vật chất để thoả mãn những nhu cầu của con người, và có thể chiếm hữu: thí dụ diều răn “chớ tham của người”. Những của tiêu dùng (biens de consommation) như thức ăn, quần áo v.v... và những tư liệu sản xuất (biens de production) như đất đai, nhà máy v.v... ║ Biens ecclésiastiques ou biens temporels de l’Eglise = Những tài sản của Giáo Hội, đó là những của cải vật chất thuộc về Giáo Hội cách hợp pháp, Giáo Hội hoàn vũ hoặc Giáo Hội địa phương, hoặc thuộc về một pháp nhân của Giáo Hội: những tài sản này cần thiết để thực hiện những mục đích riêng của xã hội tinh thần là Giáo Hội. Các tài sản này được gọi là thánh, nếu được dành cho việc phụng tự qua việc thánh hiến hoặc làm phép; được gọi là quý giá, nếu chúng có giá trị nghệ thuật, lịch sử hoặc giá trị vật chất lớn lao (GL c. 1497). ║ Biens spirituels = Những của cải thiêng liêng. Hiểu theo nghĩa tương tự, đây là các công nghiệp, các việc lành phúc đức và các lời cầu nguyện của giáo hữu làm thành “kho tàng” của Giáo Hội, và một phần nào có thể thông ban cho nhau giữa các tín hữu. ║ Bien commun ou bien public = Của công. Đối lại với của tư (bien privé). Cũng hiểu là công ích, gồm toàn bộ các điều kiện vật chất và tinh thần làm nên cùng đích của một cộng đoàn con người, tự nhiên hoặc siêu nhiên. ║ —> Commun. ║ VTB.

¨ Bienheureux = Chân phước. Các vị đang hưởng diễm phúc trên trời. Điều này có nghĩa là các ngài đã được Chúa chọn, được hạnh phúc và đã đạt được mức trọn lành. ║ Giáo luật. Các vụ án ngày nay về phong thánh sẽ bắt đầu tuyên bố vị nào đó là Đáng kính, rồi tuyên phong Chân phước và kết thúc vụ án bằng việc tuyên phong Hiển thánh. Như vậy, từ “Chân phước” có vẻ như nói lên một bậc trọn lành thấp hơn bậc “Hiển thánh”. Cách sử dụng từ ngữ như thế này thật ra tương đối mới đây thôi, chẳng hạn các kinh nguyện trong Sách Lễ vẫn gọi các thánh là “beati” (phúc nhân). Từ ngữ này tiện cho Giáo luật và các vụ phong thánh, nhưng không nên vượt quá lãnh vực này. ║ Thần học. Các vị Chân phước đều trọn lành và được hưởng thị kiến diễm phúc. Mọi Ki-tô-hữu đều là thánh* nhờ bí tích Rửa tội và nhờ sự được nhập vào Thân Thể Chúa Kitô là Đấng Thánh, vì Ngài là Thiên Chúa.

BONA (Jean) = Bona (Gioan). Gia nhập tu hội Feuillants* bên Ý, được bầu làm Hồng y sau khi giữ chức Bề trên Tổng quyền Hội Dòng của mình (1609-1674). Nhà phụng vụ và tác giả các sách thiêng liêng, con đường tu đức của ngài dựa nhiều vào đời sống phụng vụ. Cuốn “Du discernement des esprits” (Về sự biện biệt thần loại) của ngài là tác phẩm đặc sắc về vấn đề này.

BONALD (Louis-Gabriel de) = Bonald (L-G de). Nguyên quán ở Rouergue, di cư thời Cách mạng Pháp, dân biểu và nghị sĩ, thủ lãnh của phong trào phản kháng có chủ trương bảo hoàng và truyền thống trong thời kỳ Trung hưng (Restauration). Ông là một người theo chủ nghĩa chiết trung (doctrinaire), các tác phẩm của ông đưa ra một học thuyết về xã hội thần quyền, và chủ trương sự hiệp nhất giữa bàn thờ và ngai vàng (1754-1840).

BONAVENTURE (saint) = Thánh Bonaventura. Gốc là người Ý, nhưng theo học tại Paris và vào dòng Phanxicô tại đó. Ngài trở thành giáo sư và giảng dạy đồng thời với thánh Tôma Aquinô, nhưng theo đường lối tư tưởng riêng của mình; ngài được tặng danh hiệu “Tiến sĩ Sêraphim”. Hoạt động văn học của ngài rất lớn lao, địa vị của ngài trong lãnh vực trí thức và thiêng liêng cũng rất được đề cao thời Trung cổ. Ngài được bầu làm Bề trên Tổng quyền Hội Dòng ngài năm 1257, và được lên chức Hồng y _ Giám mục Albanô năm 1273. Ngài qua đời tại Lyon khi đang họp Công đồng hiệp nhất. Tiến sĩ Giáo Hội (1221-1274). Lễ kính ngày 15 tháng 7.

Bonheur —> Bon.

BONIFACE (saint) = Thánh Bônifaciô. Winfrid, người Anh, đan sĩ lấy tên dòng là Bonifacio, người có công chính trong việc đưa dân Germains trở lại Kitô-giáo. Chính Ngài lập hàng giáo phẩm ở đây và trở thành Giám mục Mayence. Ngài cũng có công cải tổ hàng giáo sĩ Gaule, tấn phong cho Pépin le Bref và tử đạo tại Frise (755).

BONIFACE VIII = Bonifaciô VIII. Giáo Hoàng từ 1294 đến 1303. Kế vị thánh Cêlestinô V là vị Giáo Hoàng duy nhất đã từ nhiệm, cho nên uy quyền của ngài đã bị những người nhóm tinh thần Phan-sinh*, đồ đệ của Joakim de Flore chống đối, vì họ chủ trương một Giáo Hội tinh thần, chống lại một Giáo Hội cơ chế. Ngài là nhà luật học có quan niệm thần quyền hẹp hòi, và một cách lỗi thời ngài đã bênh vực chủ trương có một nền quân chủ Giáo Hoàng khắp hoàn cầu, vào lúc mà các quốc gia đang được củng cố, do đó ngài đã gặp nhiều khó khăn với vua Philippe le Bel và những nhà luật học người Pháp (sắc chỉ Unam sanctam năm 1302 của ngài, và vụ việc Anagni năm 1303). Ngài là người khởi xướng các Năm Toàn Xá, và năm toàn xá đầu tiên là năm 1300.

BONETTY (Augustin) = Bonetty (Augustin). Triết gia người Pháp, sáng lập tạp chí Annales de Philosophie chrétienne (1798-1879). Trong cuộc chiến đấu chống thuyết Duy lý của thời đó, ông đã bị chỉ trích là thiên về thuyết Duy tín và thuyết Duy truyền thống, cho nên ông đã bị Rôma buộc ký vào một bản công thức (1855).

Bonté —> Bon.

BONZE = Nhà sư. Đan sĩ Phật giáo ở miền Nam-Á và Đông-Nam Châu Á.

BOSSUET (Jacques-Bénigne) = Bossuet. Sinh tại Dijon. Giám mục Condom, rồi Giám mục Meaux. Thầy dạy của Thái tử (1627-1704). Tài hùng biện và văn chương của ông đã khiến ông trở thành người đại diện lớn nhất của phái cổ điển Pháp. Học vấn của ông, uy tín và óc phán đoán quân bình của ông đã tôn ông lên hàng đầu của hàng giáo sĩ Pháp. Ông đã thấu triệt tất cả những vấn đề thần học, triết học, lịch sử, phê bình, giải thích Kinh Thánh và tu đức, những vấn đề đã được đặt ra ở thời đó. Vấn đề thuyết an tĩnh (quiétisme) đã khiến ông đương đầu với Fénelon. Ông được tặng danh hiệu “chim phượng hoàng xứ Meaux”.

BOUC ÉMISSAIRE = Con dê gánh tội. Trong Cựu Ước, vào ngày Đại lễ Đền tội hằng năm, vị Đại tư tế đặt tay lên đầu con dê này và đổ cho nó tất cả mọi tội lỗi của Israel: sau đó, con vật bị xua vào hoang địa, nơi ở của quỷ (Azazel): điều này tượng trưng cho sự giải thoát khỏi tội lỗi. Xem nghi thức về Ngày Đền tội (hoặc Yôm Kippur) này trong sách Lv 16 (xem Dt 9).

BOUDDHA = Đức Phật. (Bouddha, chữ Phạn có nghĩa là: giác ngộ). Thích-Đạt-Đa Cồ-Đàm (Siddharta Gautama) quãng 640-580 trước C.N., là một ông hoàng của bộ lạc Thích-ca (Shakya), ngài rời bỏ vợ con, sống cuộc đời khổ tu, do đó được người đời tôn xưng là Shakyamuni (Thích-ca Mầu-ni = Vị tu hành người bộ lạc Thích-ca). Ngài đã khám phá ra con đường giải thoát trong một giác ngộ, gọi là Bồ-đề (Bodhi: giác ngộ), khi đó ngài đang suy niệm, ngồi dưới gốc một cây bồ đề tại Bodh-Gaya. Sau đó ngài đi giảng chân lý (dharma: pháp) mà ngài đã khám phá được, quy tụ xung quanh ngài một cộng đoàn các đan sĩ hành khất (sangha: tăng già). Lời giảng của ngài nhấn mạnh vào tính phổ quát của đau khổ (vạn sự khổ), đồng thời ngài cho thấy căn cội của mọi đau khổ của con người là dục. Sự giải thoát sẽ bắt đầu khi con người nhận thức rõ ràng về mối liên hệ giữa cảnh luân hồi, luôn luôn và tiếp tục đầu thai trong đau khổ, với sự gắn bó với thế giới phù phiếm này. Bỏ được cái dục là cắt đứt được cái nghiệp (karman) và dẫn con người tới Niết-bàn (Nirvana*: Tịch diệt), vĩnh viễn thoát khỏi kiếp luân hồi (samsara*). ║ Le Bouddhisme = Phật giáo. Trào lưu tôn giáo từ 2500 năm nay vẫn cho mình là theo lời dạy của Đức Phật, nghĩa là vẫn trung thành trong điều chủ yếu với cái nhìn cơ bản của ngài về thân phận con người, nhưng đã biến đổi nhiều theo dòng các thế kỷ và qua các địa phương khác nhau, trở thành nhiều trường phái, nhiều giáo phái khác nhau, đồng thời mất dần các tín đồ và ảnh hưởng nơi chính xứ sở đã phát sinh ra Phật giáo là Ấn-độ.

BOUDON (Henri-Marie) = Boudon (Henri-Marie). Tổng phó tế giáo phận Évreux, Boudon (1624-1702) là tác giả nhiều cuốn sách thiêng liêng và tiểu sử các thánh có vẻ rất đơn sơ, nhưng súc tích về giáo lý và đạo đức. Những tác phẩm này đã có ảnh hưởng lớn lao tại Pháp và ngoài nước Pháp. Điều chủ yếu của giáo lý ông đưa ra qui về sự phó thác, và chỉ “một mình Thiên Chúa” thôi, ông cũng phổ biến việc “làm tôi Đức Mẹ”.

BOUIX (Marcel) = Bouix (Marcel). Tu sĩ Dòng Tên người Pháp (1806-1889), nổi tiếng nhờ những bản dịch và sự xuất bản các tác phẩm thiêng liêng của thánh nữ Têrêsa Avilla, của chân phước Pierre Favre (Lefèvre), của Louis du Pont, của thánh nữ Catharina thành Gênôa, của Jean-Joseph Surin v.v... Những bản dịch này có tính văn học hơn là chính xác, nhưng đã giúp cho người ta dễ hiểu các bản văn. Em của ông, Marie-Dominique (1808-1870) cũng là một tu sĩ Dòng Tên trong 17 năm, được người ta biết tiếng nhờ các công trình nghiên cứu Giáo luật.

BOULGAKOV (Macaire) = Boulgakov (Macaire). Nhà thần học người Nga (1816-1882), qua đời khi đang làm Trưởng giáo khu Mátcơva, sau khi đã là Viện trưởng Viện Hàn lâm Giáo Hội Saint-Pétersbourg. Tác giả một bộ thần học được dịch ra nhiều thứ tiếng và nhất là tiếng Pháp (bản dịch này rất kém). Tác phẩm này đại diện cho sự phản kháng chống lại sự Cải cách của Luthêrô trong Giáo Hội Nga sau năm 1840, và trở về với ảnh hưởng công giáo vẫn có trước thế kỷ XVII.

BOULGAKOV (Serge) = Boulgakov (Serge). Nhà thần học Nga rất độc lập (1871-1944). Ông chỉ chuyên về Thần học sau năm 1917 và đã giữ một vai trò lớn trong việc thành lập Viện Thần học Chính thống Saint-Serge tại Paris (1925), nơi ông đã giảng dạy cho tới khi qua đời. Ông nổi tiếng nhất là vì giáo lý “khôn ngoan”*, một giáo lý bị phần lớn các nhà thần học chính thống lên án.

BOUQUET SPIRITUEL = Bó hoa thiêng liêng. Thuật ngữ gợi hình ảnh, do thánh Phanxicô Salêsiô đặt ra (trong cuốn Introduction à la vie dévote, ch. 7), để nói lên một cách thực hành vẫn có từ xưa, là góp lại những tư tưởng hay mình đã nghe trong bài giảng hoặc đã thấy khi nguyện gẫm, để thấm nhuần sâu hơn.

BOURDALOUE (Louis) = Bourdaloue (Louis). Tu sĩ Dòng Tên người Pháp, nhà giảng thuyết thời danh (1632-1703). Các bài giảng của ông với kỹ thuật điêu luyện, không những có những phân tách và những chân dung về phong tục người đời, mà còn hàm chứa một giáo lý súc tích, nên ông được kết vào số những nhà thần học của đời sống thiêng liêng.

BOURDOISE (Adrien) = Bourdoise (Adrien). Giáo sĩ người Pháp, nhà cải tổ hàng giáo sĩ, sáng lập cộng đoàn và chủng viện thánh Nicolas-du-Chardonnet tại Paris. Tông đồ của sinh hoạt giáo xứ và của các trường tiểu học. Người cổ động mạnh mẽ cho việc “rước lễ lần đầu trọng thể” (1584-1655).

BOURGOING (François) = Bourgoing (François). Giáo sĩ người Pháp, sinh tại Paris, một trong những vị sáng lập và là Bề Trên thứ ba của tu hội Oratoriô tại Pháp (1585-1662). Ông dự phần quan trọng vào việc cải tổ hàng giáo sĩ và thành lập các chủng viện. Là nhà giảng thuyết và tác giả thiêng liêng trong đường lối của Trường phái Pháp. Ông đã phổ biến tư tưởng và xuất bản các tác phẩm của Bérulle.

BOUTISTÈS = Boutistès, người dìm xuống nước. (Từ Hy-lạp có nghĩa là “người dìm xuống”). Linh mục có nhiệm vụ dìm các tân tòng xuống trong hồ rửa tội trong nghi thức rửa tội bằng dìm mình xuống nước. Tước vị cũng như chức vụ này nay không còn.

BRAHMA = Brahma, thần sáng tạo, thần Bà-la-môn. Cùng với thần Vishnu và thần Shiva, thần Brahma làm thành Tam vị (Trimurti), tức Tam Thiên tối cao, nhưng địa vị của ngài trong lòng sùng đạo không quan trọng lắm.

¨ Brahman = Bà-la-môn. Đại ngã. Trong sách Vêđa, Bà-la-môn là nguyên lý linh diệu của các hành vi tế tự. ║ Tên gọi các thày sãi Vêđa: các thày Bà-la-môn. ║ Trong bộ kinh Vêđa (Veda) và nói chung là trong tư tưởng triết học tôn giáo Ấn-độ, Bà-la-môn là nguyên lý tối cao và tuyệt đối, căn nguyên vĩnh cửu của mọi thực tại trong vũ trụ —> Atman.

¨ Brahmane = Thày tư tế Bà-la-môn. Thành viên của giai cấp tư tế trong Ấn-giáo chính thống.

¨ Brahmanisme = Đạo Bà-la-môn. Tôn giáo Vêđa, đúng như được ghi chép trong bộ kinh Bà-la-môn (Brahmanas), tức các sách giải thích lễ nghi và các sách khác ấn định các bổn phận của ba giai cấp trên của nòi giống Arya. Ở trung tâm điểm của bộ kinh này là khái niệm về Bà-la-môn và các nghi thức được trao cho giai cấp các thày tư tế Bà-la-môn, tức người gia trưởng mỗi gia đình Arya. Có một sự tương ứng chặt chẽ giữa trật tự phụng vụ, trật tự vũ trụ và trật tự xã hội. Sự tương ứng này được đặc biệt bày tỏ nơi quan niệm về nghiệp (Karman*) và quan niệm luân hồi (transmigration*).

BRAS DE DIEU = Cánh tay Thiên Chúa. Trong Kinh Thánh, cánh tay hoặc bàn tay tượng trưng cho uy lực. Thuật ngữ này được dùng, cả trong Tân Ước, để chỉ quyền năng vô cùng của Thiên Chúa, trong việc tạo thành vũ trụ vạn vật, và trong “các việc kỳ diệu” của lịch sử. ║ VTB ║ Bras séculier = Thế quyền. Thuật ngữ của thời Trung cổ để chỉ tục quyền quyền thế (chánh quyền) xét như quyền này đứng ra bảo vệ Giáo Hội hoặc thực hiện các quyết định của Giáo Hội trong lãnh vực trần thế. ║ Faire appel au bras séculier = Nhờ đến thế quyền: Kêu gọi sự can thiệp của quyền dân sự, để can ngăn một sự thực thi quyền tài phán của Giáo Hội. ║ Livrer au bras séculier = Giao cho thế quyền: trao một người đã bị toà án Giáo Hội lên án, để toà đời trị tội.

BREBIS = Con chiên. Người tín hữu. Các Kitô-hữu là những con chiên dưới sự hướng dẫn của Chúa Chiên lành (Ga 10; Lc 15). Từ này không có nghĩa là các Kitô-hữu bị tha hoá về tự do, vâng theo chủ chiên như đàn cừu. Hình ảnh này thường là đề tài cho những bức hoạ và những tác phẩm điêu khắc.

BREF apostolique = Đoản sắc. Theo nghĩa rộng, được hiểu là bất cứ văn thư Tông toà nào ít quan trọng hơn một sắc chỉ (bulla). ║ Theo nghĩa hẹp, từ này dành cho những Tông thư có mang dấu ấn “nhẫn ngư ông”.

¨ Bréviaire = Bản tóm lược. Bản thu ngắn lại, bản tóm tắt. ║ Bréviaire des Apôtres = Danh sách ngắn các Tông đồ. Danh sách ngắn gọn về các tông đồ với một ít chỉ dẫn về các hoạt động của các ngài. ║ Bréviaire de l'Office = Sách kinh nhật tụng. Hồi thế kỷ XI, đây là những thủ bản dành cho các bệnh xá và thu gồm lại thành một cuốn duy nhất tất cả các sách được dùng trong Kinh Thần Vụ như: cuốn Kinh Đối xướng, cuốn Thánh vịnh, bộ Kinh Thánh, sách Các Bài giảng, sách Kể Các khổ hình và các vụ tử đạo của các thánh và các sách kinh tổng nguyện. Sách này đã trở thành công cụ thông thường cho việc đọc Kinh Thần vụ riêng của các cá nhân. Nay cuốn sách này được trình bày thành một hoặc hai cuốn, gồm các kinh của Thần vụ, được chia ra thành các Giờ Kinh mà các giáo sĩ có chức thánh phải đọc mỗi ngày. Le Bréviaire romain (Sách kinh nhật tụng Rôma) thì khác với Le Bréviaire monastique (Sách kinh nhật tụng của đan sĩ).

¨ Abréviateur apostolique = Người thảo văn thư. Nhân viên của Phòng Chưởng ấn Rôma có nhiệm vụ thảo ra và duyệt lại các văn thư Tông Toà do phòng này chịu trách nhiệm. ║ Chức vụ này đạt tới đỉnh cao hồi thế kỷ XIV và XV, đã bị Đức Piô X hủy bỏ. Xưa kia các vị thảo văn thư này được phân ra làm hai viện, mệnh danh là Đại khu và Tiểu khu. ║ Abréviateur de Curie = Người thảo văn thư của Giáo triều. Đức Ông của phòng Biên niên (Daterie) có nhiệm vụ soạn thảo các sắc chỉ có tính long trọng và đóng dấu kiểm nhận của mình vào đó. Được thành lập năm 1735, chức vụ này đã bị hủy bỏ bởi Đức Piô X năm 1908.

BREMOND (Henri) = Bremond (Henri). Khuôn mặt nổi bật và lôi cuốn nhất của nửa đầu thế kỷ này. Linh mục Henri Bremond (1865-1933), gia nhập Dòng Tên từ 1882 đến 1904, là một nhà văn học, một văn sĩ, một thi sĩ, một sử gia về vấn đề tu đức, rất sáng chói và thời danh. Ngoài những tiểu luận, những tiểu sử (Thomas More, Jeanne de Chatal, Gerbet, Nicole và nhất là Newman), Bremond đã để lại cho hậu thế một công trình vĩ đại: Histoire littéraire du sentiment religieux en France, depuis la fin de guerre de religion jusqu'à nos jours (Lịch sử văn học về cảm thức tôn giáo tại Pháp, từ sau các cuộc chiến tranh tôn giáo đến ngày nay). Mười một cuốn của bộ sách này (1916-1933) đã giúp cho quảng đại quần chúng biết tới nhiều tác giả và nhiều tác phẩm thiêng liêng mà người ta không mấy ai biết, cũng như đã nêu rõ tầm quan trọng và sự sâu sắc của những vấn đề thiêng liêng, về tu đức và thần bí học.

BRETONVILLIERS (Alexandre de) = Bretonvilliers. Ông là người kế vị Jean-Jacques Olier tại giáo xứ Saint-Sulpice và đứng đầu Hội Xuân-Bích (1621-1676). Ông đã thảo ra Hiến chương của Hội Xuân-Bích và ông là tác giả của bộ Mémoires (Hồi ký) về J.-J. Olier.

Bréviaire —> Bref.

BRIDAINE (Jacques) = Bridaine (Jacques). Tu sĩ Dòng Tên người Pháp, người giảng thuyết các tuần đại phúc bình dân. Là nhà giảng thuyết mạnh mẽ và rất được yêu quí (1701-1767), ngài đào tạo đời sống thiêng liêng cho các thính giả của mình.

Brigandage d'Éphèse —> Éphèse.

BRIGITTE de Suède (sainte) = Thánh nữ Brigitta xứ Thụy-điển. Trở thành goá phụ, bà sáng lập một Đan viện các nữ tu Xitô (1302-1373). Là nhà thần bí, bà được nổi tiếng vì các mặc khải của bà, mặc dù các mặc khải này đã bị đặt thành nghi vấn tại Công đồng Constance, và đã khiến Jean Gerson viết cuốn De probatione spirituum.

BRISSON (Louis) = Brisson (Louis). Brisson (1817-1908) đã thành lập Tu Hội các Nữ tu tận hiến (1868) và các tu sĩ tận hiến thánh Phanxicô Salêsiô (1873) với sự giúp đỡ của nữ tu Marie de Sales Chappuis, Dòng Thăm viếng (1793-1875). Việc lập Tu hội và linh đạo đều thấm nhuần tinh thần thánh Phanxicô Salêsiô.

BROAD CHURCH = Broad Church. Trung Giáo Hội. Hồi thế kỷ XIX và hiện nay từ này vẫn chỉ khuynh hướng “trung dung”, giữa Thượng Giáo Hội (High Church) có các bí tích thiên về Công giáo, và Hạ Giáo Hội (Low Church) có khuynh hướng cải tổ triệt để và Thệ phản hơn.

BRUNETIÈRE (Ferdinand) = Brunetière (Ferdinand). Trọn đời tận tụy với lịch sử văn học và làm giám đốc tạp chí La Revue des Deux-Mondes (1849-1906). Trở lại đạo Công giáo, ông mang những tài năng của nhà tranh luận và nhà hộ giáo để phục vụ Giáo Hội. Sự chống đối của ông đối với chủ nghĩa Duy khoa học vẫn được coi là thời danh.

BRUNO (saint) = Thánh Bruno. Sau khi giảng dạy Thần học 20 năm tại Reims, Bruno thành Cologne (1030/5-1101) đã cùng mấy người bạn thành lập một Viện ẩn tu trên hoang địa vùng Grande Chartreuse (1084). Tinh thần của việc thành lập này là tinh thần sám hối, khó nghèo, khiêm nhường, thinh lặng; đan sĩ Chartreux là một ẩn sĩ chiêm niệm. Được Giáo Hoàng Urbanô II, cựu học sinh của ngài mời về Rôma, ngài đã lập một tu viện Chartreuse tại miền Calabria, nơi ngài đã qua đời.

BRUNO (Giordano) = Bruno (Giordano). Trước đó là tu sĩ Đa-minh, bị đưa ra trước toà thẩm tra (Inquisition*) vì tội rối đạo, ông đã bỏ tu, đi lang thang khắp nước Ý qua Thuỵ Sĩ, qua Pháp, Anh, Đức rồi trở về Venise, nơi ông bị bắt ngày 21-5-1592 và bị thiêu sống tại Rôma ngày 17-2-1600. Người ta đã tôn con người loạn trí này thành vị tử đạo của thuyết Duy lý và một tổ phụ của những người Duy lý ngày nay (1546-1600).

BRUYÈRE (Cécile) = Bruyère (Cécile). Nữ tu viện trưởng đầu tiên của Đan viện Bênêđitô Sainte Cécile tại Solesmes (1845-1909). Bà được biết đến nhờ tác phẩm của bà nhan đề là “Đời sống thiêng liêng và sự nguyện gẫm, theo Kinh Thánh và truyền thống đan tu”, thấm nhuần tư tưởng của Dom Guéranger.

BUCER (Martin) = Bucer (Martin). Sinh năm 1491 trong một làng miền Alsace, Bucer vào dòng Đa-minh lúc lên 15 tuổi. Quãng năm 1520, ông đi theo nhóm Cải cách của Luthêrô, giảng dạy tại Strasbourg. Sau khi cố gắng lập lại sự hiệp nhất giữa các Kitô hữu và nhất là giữa các người Thệ phản, ông sang ở bên Anh quốc, nơi đó với chức “Người đọc Kinh Thánh của Hoàng gia”, ông đã soạn cuốn sách De regno Christi (Nước Chúa Kitô), ông qua đời năm 1551.

BUISSON ARDENT = Bụi gai rực cháy. Gợi lại ơn gọi của Môsê trong hoang địa. Thiên Chúa tỏ mình ra cho ông dưới hình một đám lửa rực cháy trong bụi gai mà không thiêu rụi nó. Môsê bị thu hút bởi hiện tượng kỳ lạ này đến gần Ngài và được Thiên Chúa giao cho việc giải thoát dân Israel khỏi tay người Ai-cập, một sứ mạng mà cuối cùng ông đã lãnh nhận (Xh 4).

BULLE = Sắc chỉ. Quả cầu nhỏ bằng kim khí, có mang biệt hiệu của Đức Giáo Hoàng và được dùng làm dấu ấn của Ngài đóng vào những văn thư quan trọng nhất của Ngài. ║ Theo nghĩa rộng, được hiểu là văn thư có đóng dấu ấn này, rồi được hiểu là bất cứ văn thư quan trọng nào của Đức Giáo Hoàng, có đóng dấu ấn quả cầu bằng kim khí hoặc dấu ấn bằng sáp ong. ║ Bulle in cena Domini = Sắc chỉ ngày lễ Tiệc Ly. Văn thư có ghi một chuỗi những vạ tuyệt thông mà ngày xưa hàng năm được công bố vào Thứ Năm Tuần Thánh, từ đài cao của Vương cung Thánh đường thánh Phêrô. ║ Bulle de la Croisade = Sắc chỉ Thập tự chinh. Văn thư của Đức Giáo Hoàng, có từ thế kỷ XV, ban cho dân Tây-ban-nha một số các đặc ân, như được miễn kiêng thịt ngày Thứ Sáu, để ghi nhớ công ơn tổ tiên của họ đã phục vụ Giáo Hội vào thời gian các cuộc Thập tự chinh. ║ Bulle d'or = Sắc chỉ ấn vàng. Từ này được dành để chỉ một số sắc chỉ đặc biệt quan trọng được đóng dấu ấn một quả cầu bằng vàng.

¨ Bullaire = Tập sắc chỉ của Đức Giáo Hoàng.

BURIDAN (Jean) = Buridan (Jean). Gốc người miền Picardie, cao học văn học tại Đại học Paris, nơi ông giảng dạy trong 30 năm. Ông theo phong trào Duy danh của thời đại đó, về lãnh vực triết học và khoa học. Người ta không thấy trong sách vở của ông có chỗ nào nói về con lừa mà câu nói ví von của ông đã làm ông trở thành nổi tiếng (quãng 1290-1360).

BUSENBAUM (Hermann) = Busenbaum (Herm.). Tu sĩ Dòng Tên, người miền Rhênania (1600-1668), ông được nổi tiếng nhờ tác phẩm có tính chất giải nghi, cuốn Medulla theologiae moralis (Tinh tuý của môn Thần học luân lý), đã trở thành kinh điển trong các thế kỷ XVII và XVIII, trừ tại Pháp. Tác phẩm này mang đậm nét thuyết Cái nhiên ôn hoà.

BUTLER (Cuthbert) = Butler (Cuthbert). Tu sĩ Bênêđitô người Anh, làm Viện Phụ Đan viện Downside Abbey lâu năm và là chủ tịch Hội Dòng Bênêđitô Anh quốc, Dom Butler (1858-1934) được nổi tiếng nhờ các công trình rất giá trị về lịch sử ngành đan tu hồi xưa, và về việc chiêm niệm.

BYZANCE = Byzance. Thành phố Hy-lạp, được thành lập năm 658 trước C.N. trên eo biển Bosphore, sau này sẽ trở thành thủ đô của đế quốc La-mã dưới triều Constantinô Đại dế, và được đổi tên là Constantinôpôli.

¨ Byzantin = Byzantin. Có liên hệ tới Constantinôpôli Kitô-giáo. ║ Empire byzantin = Đế quốc Byzantin. Đế quốc La-mã sau khi dời thủ đô về Byzance (330) và nhất là từ khi Đế quốc bị chia đôi sau khi vua Thêôđôsiô qua đời (395), cho tới khi bị quân Thổ chiếm năm 1453. Lịch sử Đế quốc Bizantin liên hệ chặt chẽ với lịch sử Giáo Hội Constantinopôli. ║ Art byzantin = Nghệ thuật byzantin. Thứ nghệ thuật phát triển tại Constantinopôli và các miền Hy-lạp, rồi đã có ảnh hưởng lớn lao đối với nghệ thuật Kitô-giáo Tây phương. ║ Rite byzantin = Nghi thức byzantin. Phụng vụ có nguồn gốc Antiokia và phát triển tại Constantinopôli, rồi được dần dần phổ biến tới tất cả các Giáo Hội chính thống, và nay là nghi thức duy nhất tại các Giáo Hội đó từ thế kỷ XII. Đây là nghi thức quan trọng hơn hết trong các nghi thức Đông phương, với đặc điểm là vẻ huy hoàng của các lễ nghi và sự phong phú của các Thánh thi, đa số có nguồn gốc Syria và Palestin. Các hình thức khác nhau của nghi thức byzantin được phân biệt do ngôn ngữ được sử dụng: Hy-lạp, Ả-rập, Slavô, Rumania. Nay nhiều ngôn ngữ mới đang được thêm vào.

C

ÇÀ = Cái ấy. (Tiếng Đức là: Es; tiếng Anh là: id). Phân tâm học. Freud dùng từ này để gọi tầng lớp nguyên thủy nhất và vô thức nhất của nhân cách mỗi người, đối lập với ngã (moi*) và siêu ngã (surmoi*): các xung năng (pulsions*) dục tính và gây hấn, lệ thuộc chặt chẽ vào bình diện sinh học, diễn ra ở đây một cách mãnh liệt và vô thức, nhắm giải toả sự căng thẳng tâm thần và đạt được thoả mãn theo nguyên tắc khoái lạc (principe de plaisir*). Tất cả những năng lực tâm thần không được hội nhập tốt vì có những xung đột (như ức chế v.v...) đều có khuynh hướng tác động theo cách thế của cái ấy. Không nên coi cái ấy là một thực thể tâm thần, mà chỉ nên coi đó là một cách thức hoạt động đặc biệt của sinh hoạt tâm thần.

Cabale —> Kabbale.

CABASILAS (Nicolas) = Cabasilas (Nicolas). Nhà thần học giáo dân, người Byzance, thế kỷ XIV. Hai tác phẩm thời danh nhất của ông, cuốn “Giải nghĩa Phụng vụ linh thánh” chú giải các kinh và các nghi thức của Thánh Lễ theo quan điểm thiêng liêng, _ và cuốn “Sống trong Chúa Giêsu Kitô” bàn về đời sống bí tích. Hai tác phẩm này đã được dịch sang tiếng Pháp.

CAGOTS = Nhóm Cagots. Thời Trung cổ, giai cấp những người phung di truyền miền núi Pyrénées, sống biệt lập khỏi dân chúng, mà có thời các sử gia đã lầm tưởng là một giáo phái Albigeois*.

CAÐN = Ông Cain. Tổ tiên của người Qénites cũng gọi là nhóm Cain, đây là những bộ tộc du mục miền Palestina cổ xưa. Tác giả sách St 4 coi Cain là một người con của Ađam và Evà. Phạm tội giết em mình là Abel, Cain minh hoạ cho hai hậu quả của tội nguyên tổ: những tâm trạng xấu xa, không đẹp lòng Thiên Chúa, và chúng phá hủy sự an hoà và tình yêu thương, và như vậy có thể đưa tới tội sát nhân (xem Dt 11, 4; 1 Ga 3, 11-12).

¨ Caðnites = Phái Cain. Phái thần tri (gnostiques).thế kỷ II, được thánh Irênê và thánh Êpiphan nói tới. Họ khẳng định rằng Cain xuất phát từ một quyền năng cao hơn, nên đã có thể giết Abel xuất phát từ một quyền năng thấp hơn, muốn phục hồi thanh danh cho những tội phạm khác trong Kinh Thánh cùng với Cain, từ dân thành Sôđôma đến Giuđa, những người mà họ quyết rằng đã thoát khỏi sự trả thù của Hoá Công.

CAÐPHE = Ông Caipha. Biệt hiệu của Giosép, Đại tư tế Do-thái từ năm 18 đến năm 36 sau C.N.: ông là người kế vị thứ tư của cha vợ là Khanna, và chính ông đã quyết định bắt giữ và lên án Chúa Giêsu.

CAJETAN = Cajetan. Thomas de Vio, tu sĩ Đa-minh sinh tại Gaêta (do đó ông có tên là Cajetan). Nhà thần học, Bề Trên Tổng quyền Dòng mình, Hồng y, Đặc sứ của Đức Giáo Hoàng tại nước Đức, Giám mục thành Gaêta (1469-1534). Trong số các tác phẩm khá nhiều của ông, người ta ghi nhớ nhất là bộ chú giải Summa theologica của thánh Tôma. Nhưng nơi nhiều tác phẩm khác, ông được coi là nguồn cảm hứng cho nền Thần học luân lý thời nay. Ông đã tham gia vào tất cả các biến cố của thời đại mình, nhưng đã thất bại trong cuộc hội kiến với Luthêrô năm 1518.

Çakyamouni —> Bouddha.

CALENDES ou Kalendes = Calendes. Ngày đầu tháng lịch La-mã. Ngày đầu tháng theo lịch La-mã cổ xưa, từ đó mà tính ngược lên các ngày của tháng trước cho tới ngày 15 (idibus): thí dụ III Kal tháng 12 = 29 tháng 11. Cuốn Sổ Bộ Các Thánh Rôma vẫn giữ kiểu tính ngày tháng này. ║ Tên gọi xưa kia của các Hội nghị trong Giáo Hội (mỗi ngày đầu tháng ?).

¨ Calendrier liturgique = Lịch phụng vụ. Bảng hoặc tập sách nhỏ ghi rõ các mùa trong năm và thứ tự các lễ tôn giáo. Về Lịch các thánh, ngoài lịch phổ quát, còn có những lịch riêng. Cuốn lịch xưa nhất là Chronographe (niên lịch) năm 354. ║ Calendrier juifs = Các lịch Do-thái. Vào thời Chúa Giêsu, người Do-thái tính ngày theo hai cuốn lịch, một là lịch chính thức, theo mặt trăng, và hai là lịch xưa hơn, theo mặt trời, mệnh danh là Lịch Toàn Xá (calendrier des Jubilés), theo đó thì các ngày lễ luôn rơi vào cùng một ngày trong tuần.

CALICE = Chén thánh. Chén uống rượu bằng quý kim, vàng hoặc bạc mạ vàng, trong đó rượu Thánh Thể được thánh hiến. ║ N�ud du calice = Cái mấu chén thánh. Chỗ phình ra, giữa chén và chân chén thánh, để dễ cầm chén thánh.

CALIMAVCHION = Calimavchion. Phụng vụ Byzantin. Mũ đội có hình ống, màu đen, dành cho các giáo sĩ cao cấp, giám mục, linh mục và phó tế.

CALIXTE II = Calixtô II. Giáo Hoàng từ năm 1119 đến 1124. Là người hoàng gia Pháp, ngài được bầu tại Cluny, nơi các Hồng y trung thành với Đức Gêlasiô II tới trú ẩn trong cuộc chống lại vua Henri V nước Đức. Ngài đã chấm dứt cuộc đấu tranh này, đồng thời chấm dứt cuộc tranh giành lâu dài về quyền tấn phong (Querelle des Investitures*) bằng thoả ước Worms (1122), hoàng đế đã từ bỏ quyền tấn phong thuộc Giáo hội. Calixtô II đã triệu tập Công đồng Latêranô thứ I (1123) để thông qua và phổ biến các kết quả của hiệp ước này. Trước sự chứng kiến của đặc sứ của ngài, Công đồng Soissons đã kiểm duyệt công trình thần học của Abélard (1121).

CALIXTINS = Nhóm Calixtô. Nhóm đệ tử của Jean Hus, chủ trương rước lễ cả hình bánh và hình rượu cho các giáo hữu. Họ cũng có tên là nhóm utraquistes (bởi từ La-tinh uterque là cả hai).

CALOMNIE = Lời vu khống. Nói dối nhắm gây thiệt hại cho tha nhân. Vu khống là tội nghịch đức công bằng vì phạm đến danh thơm tiếng tốt người ta, _ nghịch đức ái, vì muốn làm hại người ta, _ và nghịch chân lý. Mức nặng nhẹ của tội vu khống được tính theo ba lãnh vực này. ║ —> Médisance.

CALOYER = Tu sĩ Dòng Basiliô. (Do từ Hy-lạp kalos = đẹp, và gerôn = lão). Danh xưng dành cho các đan sĩ Đông phương.

CALVAIRE = Núi Sọ. Dịch từ tiếng Aram “Golgotha” = cái sọ. Chỉ ngọn đồi nhỏ có hình sọ người. Đó là nơi Chúa Giêsu đã bị đóng đinh vào thập giá, hồi đó ở ngoại vi thành Giêrusalem. Nay ở trong lòng ngôi nhà thờ Mồ Thánh.

CALVIN (Jean) = Calvin (Jean). Sinh tại Noyon, miền Picardie, ngày 10 tháng 7 năm 1509, Calvin đã có nền học vấn pháp luật rất vững vàng. Được khai tâm về thần học bởi một nhà nhân văn người Đức có khuynh hướng Luthêrô, ông vẫn trung thành nhiều năm với giáo lý truyền thống. Trong thời kỳ “nhân văn” này, ông đã cho xuất bản cuốn chú giải quyển “De clementia” của Seneca. Việc ông đi theo các ý tưởng mới đã xảy ra vào quãng năm 1533-1534, đó cũng là lúc ông từ bỏ mọi bổng lộc. Cuộc bách hại năm 1534 buộc ông rời bỏ nước Pháp và đến trú tại Strasbourg và tại Bâle. Tháng 3 năm 1536, ông xuất bản cuốn Institution de la religion chrétienne (Sự thiết lập Kitô-giáo) đầu tiên. Sau một cuộc hành trình tại Pháp, ông được Farel giữ lại tại Genève. Ông ở lại đây từ 1537 đến 1539, dành nhiều thời gian cho việc giảng thuyết và dạy giáo lý, nhưng ông cũng tính việc cải tổ dân sự. Bất thuận với Hội đồng thành phố, ông phải rời bỏ Genève, và tới ở Strasbourg theo lời mời của Bucer. Tại đây, ông đã soạn thảo bản thứ hai cho cuốn Institution. Năm 1541, ông được mời trở lại Genève và ông sẽ ở đây cho đến khi qua đời năm 1564: thực tế, ông đã dìu dắt thành phố này cả về phương diện tôn giáo lẫn phương diện chánh trị. Trong thời gian này, và cho tới giờ cuối cùng của cuộc đời, ông tu chỉnh nhiều lần cuốn Institution của mình. Calvin không chỉ là một nhà tư tưởng và một lý thuyết gia có một học thuyết với cơ cấu vững vàng và có hệ thống (khác hẳn với Luthêrô), ông còn là một nhà tổ chức và một nhà quản trị. Phần lớn hoạt động của ông là để lo tổ chức Giáo Hội Cải cách, theo Lời của Chúa. Người ta thường trách ông là người cứng cỏi và hẹp hòi: chắc chắn một số thái độ và một số những quyết định của ông đã nên cớ cho sự trách cứ này. Nhưng ông cũng là con người luôn tìm kiếm Thiên Chúa, và mặc dù ông phạm phải một số sai lầm, chẳng hạn sự Chúa tiền định cho một số người sa hoả ngục (những sai lầm này không còn được các đồ đệ của ông nắm giữ nữa), ông đã ước ao bước theo Phúc Âm và Lời của Thiên Chúa.

¨ Calvinien = Thuộc về giáo lý Calvin. Khác với Calviniste là người theo giáo lý Calvin (Calvinisme).

¨ Calvinisme = Giáo lý Calvin. Từ này thường được dùng để chỉ các giáo phái Thệ phản không theo chiều hướng Luthêrô. ║ Theo nghĩa chính xác, đó là giáo lý Thệ phản theo Calvin và được bày tỏ qua bản Tuyên xưng đức tin tại La Rochelle (1559) và cuốn Sách Giáo lý Heidelberg. ║ Thuyết Calvin được đại diện tại Pháp (Giáo Hội Cải cách), tại Hà lan, tại Anh quốc (Giáo Hội trưởng lão) và một số miền nước Đức, tại Hungari, và tại Mỹ châu do có những di dân qua đó. ║ Sau khẳng định của Luthêrô “sola fide” (chỉ mình đức tin), thuyết Calvin đã thêm vào câu “Soli Deo Gloria” (Vinh quang cho một mình Chúa). Một cách sơ lược, có thể nói khẳng định của Luthêrô về ơn cứu độ chỉ nhờ đức tin thôi, đã được Calvin làm cho quân bình nhờ khẳng định về tính siêu việt của Thiên Chúa. Đàng khác, thuyết Calvin cổ điển có bao hàm một quan niệm về Giáo Hội rõ ràng hơn và có tổ chức hơn là quan niệm của Luthêrô. Ngày nay, ảnh hưởng của Karl Barth ghi dấu sâu đậm thuyết Calvin và, vươn qua cuộc khủng hoảng của phái tự do, đã tìm lại được ý nghĩa của những khẳng định tín lý của Calvin và của cuộc Cải cách* thế kỷ XVI.

¨ Calviniste = Tín đồ Calvin. Người theo chủ nghĩa Calvin. Thành viên của một Giáo Hội hoặc một cộng đoàn theo thuyết Calvin. ║ Tại Pháp, từ réformé (cải cách) cũng có nghĩa như từ calviniste khi hiểu về một Giáo Hội hoặc một người.

CAMALDULES = Các tu sĩ Dòng Camalđôli. Hội dòng các tu sĩ Camalđôli, được thành lập năm 1012 bởi thánh Rômualđô tại Camalđôli, trên dãy núi Apennin. Vào lúc thịnh nhất, Hội Dòng này có đến 6 nhánh khác nhau. Hiện nay chỉ còn hai nhánh, một là Dòng các đan sĩ ẩn sĩ Camalđôli gồm các tu sĩ sống thành cộng đoàn và các ẩn sĩ (các vị này có cuộc sống rất khổ hạnh), _ và hai là Dòng các ẩn sĩ Camalđôli trên Monte Corona. ║ Bảng IV.

Camérier, Camerlingue —> Chambre.

CAMÉRONIENS = Nhóm Camêron. Nhóm tín đồ của Giáo Hội trưởng lão Tô-cách-lan, nổi lên chống vua Carôlô II dưới sự lãnh đạo của Richard Cameron († 1680).

CAMILLIENS = Tu sĩ Camille. Các Giáo sĩ Dòng phục vụ người tàn tật, do thánh Camille de Lellis (1550-1614) lập tại Rôma. Tu Hội gồm các linh mục giữ vai trò thiêng liêng, và các tu huynh lo phục vụ các bệnh nhân về phần xác.

CAMISARDS = Nhóm Camisards. Sau khi thâu hồi Sắc chỉ Nantes do vua Louis XIV, năm 1685, nhiều người Thệ phản Pháp đã di cư ra nước ngoài; một số khác ở lại, nhất là tại miền Cévennes và họ tổ chức cuộc kháng chiến bạo động, mệnh danh là “cuộc chiến của những Camisards (1702-1711).

CAMPANELLA (Thomas) = Thomas Campanella. Tu sĩ dòng Đa-minh, nguyên quán miền Calabre. Có tư tưởng rườm rà và đôi khi sắc bén, với sự thông thái bao la và lộn xộn, và hoạt động đôi khi hỗn độn một cách đáng tiếc (1568-1639), những ý tưởng hão huyền và canh tân của ông sớm khiến ông bị nghi ngờ cả về chính trị lẫn tôn giáo: ông bị lùng bắt và bị tống giam phần lớn cuộc đời mình, và cuối cùng phải trốn đến cư trú tại Paris, nơi ông qua đời. người ta ghi nhớ ông là tác giả của một triết thuyết duy nhiên và chống lại Aristốt. Ông say mê các khoa học tự nhiên và có quan niệm rất hiện đại về khoa hộ giáo. Sự ông bênh vực cho Galilê được coi là việc tốt nhất của ông.

CAMPANILE = Tháp chuông kiểu Ý, xây có nhiều khoảng cho ánh sáng vào.

CAMPION (Edmund, bienheureux) = Chân phước Campion. Tu sĩ Dòng Tên người Anh, sinh tại Luân-đôn năm 1540, nhà hùng biện rất được quý mến tại vụ “truyền giáo Anh quốc” từ 1580. Bị bắt vì âm mưu phản loạn và bị hành quyết năm sau đó. Đã để lại vài tác phẩm hộ giáo và cuốn Histoire de l'Irlande (Lịch sử nước Ái-nhĩ-lan), xuất bản năm 1633. Chân phước năm 1886.

CAMPO SANTO = Campo Santo. Nghĩa địa. Thuật ngữ tiếng Ý để chỉ nghĩa trang, vì đây là đất đã được làm phép.

CAMUS (Jean-Pierre) = Camus (Jean-Pierre). Tính khôi hài, bút chiến, viết đủ loại, cả tiểu thuyết. Nhà giảng thuyết được dân chúng ái mộ, Camus, người dân Paris, đã là Giám mục tỉnh Belley (1582-1652). Có liên lạc với thánh Phanxicô Salêsiô và bị chinh phục bởi tinh thần và con người của thánh nhân. Có công phổ biến con đường tu đức của thánh Phanxicô, nhất là qua 6 cuốn của bộ sách ông viết về “L'Esprit du Bx François de Sales” (Tinh thần của chân phước Phanxicô Salêsiô).

CANA = Cana. Tên một làng nằm về phía Bắc thành Nazarét, có lẽ nay là Kirbet Qana. Chỉ có Phúc Âm thứ bốn nói đến làng này 3 lần. Quê hương của Nathanael tức Bathôlômêô (Ga 21, 2). Đây là nơi Chúa Giêsu làm phép lạ đầu tiên, do yêu cầu của Mẹ Ngài (Ga 2, 1-11) và cũng tại đây, sau đó, Chúa chữa lành con của một sĩ quan nhà vua (Ga 4, 46-54).

CANAAN = Canaan. Con của Cam, tổ phụ các bộ tộc Canaan. ║ Pays de Canaan = Xứ Canaan. Từ thế kỷ XV trước C.N., từ này chỉ phần lớn của miền Syria-Palestin. Các người Israel sử dụng từ này để chỉ xứ sở của các Tổ Phụ và Đất Hứa. Từ sau cuộc lưu đày, họ sẽ dùng từ “xứ Israel”, còn từ “Palestin” (trước kia là xứ của người Philitinh) sẽ chỉ xuất hiện vào thời kỳ Hy-lạp.

¨ Cananéens = Dân Canaan. Dân tộc Sêmit, tới đây từ miền Hồng Hải hồi thiên niên kỷ III và chiếm toàn vùng Syria-Palestin; họ là những người Phênicia. Từ thiên niên kỷ thứ II, họ định cư vững vàng tại miền Palestin này, đẩy lên núi những dân tộc cổ xưa hơn mà Kinh Thánh thường nhắc tới. Nền văn minh của họ khá rực rỡ; tôn giáo duy nhiên của họ gồm những nghi lễ giết người để tế thần linh và những tục lệ vô luân. Dân Israel thường sử dụng từ này để chỉ tất cả các dân tộc ngoại giáo tại Đất Hứa mà họ đã chỉ khuất phục được dần dần. ║ La cananéenne = Người phụ nữ Canaan: Người phụ nữ Phênicia ngoại giáo, được Chúa Giêsu khen ngợi niềm tin, và Chúa đã chữa lành con gái của bà (Mt 15, 21-28; Mc 7, 24-30).

CANO (Melchior) = Melchior Cano. Nhà thần học Tây-ban-nha, dòng Đa-minh (1509-1560), ông giảng dạy tại Alcala, rồi tại Salamanca, nơi ông kế nhiệm thày mình là Vitoria. Ông tham dự Công đồng Trentô, được bổ nhiệm làm Giám mục quần đảo Canaries, nhưng ông đã từ nhiệm gần như ngay sau đó (1551), và ông cũng từ chối không nhận chức cha giải tội cho vua Philippê II. Những năm cuối đời mình, ông đã bị chống đối mạnh mẽ trong nội bộ Dòng mình. Mặc dù có những lập trường say mê chống lại một số những khuynh hướng của thời đó, và mặc dù một số luận đề của ông có vẻ đáng tranh cãi, phần nào ông được coi là cha đẻ của nền Thần học hiện nay nhờ cuốn sách của ông xuất bản sau khi qua đời, cuốn “Des lieux théologiques” (Những điểm Thần học), trong đó người ta thấy phương pháp khoa học thực nghiệm qua sự chú ý đến lịch sử và sự ông đã cố gắng kết hợp môn kinh viện với nhân bản chủ nghĩa.

CANON = Khoản luật, tín khoản. (Do từ Hy-lạp kanôn = cây sậy dùng làm thước đo). Trong các thế kỷ đầu, người ta đã dùng từ này để chỉ các điều khoản của luật Hội Thánh, trong vấn đề kỷ luật hoặc Đức tin, đối lập với các khoản của Dân luật. ║ Kinh Thánh. Canon des Écritures = Thư quy Kinh Thánh. Danh sách chính thức những sách được Giáo Hội công nhận là được linh hứng và được coi là thước đo đời sống. Dân Chúa đã dần dần ý thức rằng mình có những bản viết ghi lại Lời Thiên Chúa. Tuy nhiên, người ta đã nghi ngại khá lâu về một số quyển sách. Sau cùng người ta đi tới chỗ công nhận những cuốn, gọi là thuộc Thư quy (canoniques*) và gạt bỏ những cuốn được coi là nguỵ kinh (apocryphes*). Các cuốn thuộc Thư quy lại được chia làm Đệ nhất thư quy ( protocanoniques*), những cuốn được nhận vào danh sách chính thức ngay từ đầu, và Đệ nhị Thư quy, (deutérocanoniques*) những cuốn chỉ được công nhận sau này thôi. Thư quy về Cựu Ước của ngươì Do-thái đã tỏ ra rộng mở hơn tại Alexandria, và khép kín hơn tại Palestina, và đã chỉ được chính thức ấn định vào cuối thế kỷ I sau C.N. Ngay từ đầu, Kitô-giáo đã công nhận Thư quy của Alexandria. Rồi chính Giáo Hội cũng trải qua một thời kỳ tranh luận về Thư quy Kitô-giáo của mình, ngay từ thế kỷ III. Thư quy này gồm các quyển Đệ nhất và Đệ Nhị Thư quy của Tân và Cựu Ước. Các cuốn Đệ Nhất và Đệ Nhị Thư quy đều do linh hứng và có cùng một uy quyền như nhau. ║ Canon de Muratori = Thư quy Muratori. Một mảnh của Thư quy được soạn thảo bằng tiếng La-tinh và được nhà bác học người Ý, Muratori, khám phá ra tại Milanô năm 1740. Đây là danh sách cổ xưa nhất người ta có về các sách thuộc Thư quy Tân Ước. Có thể đây là Thư quy của Giáo Hội Rôma. Niên đại của nó được ước định là cuối thế kỷ II. ║ Thần học. Được hiểu là những luật lệ về đức tin, do Đức Giáo Hoàng hoặc các Công đồng buộc phải tuân theo, nếu không sẽ bị vạ tuyệt thông hoặc lạc giáo. ║ Phụng vụ. Canon des saints = Danh bộ các thánh. Danh sách chánh thức các thánh và các vị chân phước của Giáo Hội công giáo. ║ Canon de la messe = Lễ quy. Bản kinh cho việc cử hành Thánh lễ, từ Kinh Tiền tụng đến câu tán tụng trước kinh Lạy Cha —> Anaphore. ║ Canons d'autel = Các bản kinh bàn thờ. Những tấm bảng nhỏ, đặt trên bàn thờ, có in những kinh mà vị linh mục phải đọc theo phần thường nguyện của thánh lễ, nhưng không thuận tiện đọc trong Sách Lễ. ║ Canon pascal = Lịch sử lễ Phục sinh. Bảng ghi nhật kỳ của lễ Phục Sinh và các lễ di chuyển theo đó, cho nhiều năm liền. ║ Trong Giáo Hội Hy-lạp, đây là toàn bộ 9 Thánh ca làm thành Giờ Kinh Ban Mai (Orthros). ║ Lịch sử Giáo Hội. Dùng để chỉ những tập Quy luật của Giáo Hội vào thời đại các Giáo Phụ. Les Canons d'Hippolyte (các khoản luật Hippolite): một tập 261 khoản luật xuất phát từ truyền thống Tông đồ. Dưới hình thức hiện nay của nó, tập này không phải tác phẩm của Hippolyte, nhưng có lẽ đã được sưu tập tại Ai-cập vào quãng năm 350. ║ Canons des Apôtres = Các khoản luật Tông đồ. Một tập 85 khoản luật làm thành chương sau cùng của quyển VIII trong bộ Hiến chế Tông đồ (Constitutions apostoliques*), thường được loan truyền cách riêng rẽ. Các khoản luật này liên quan đến các Giám mục, các giáo sĩ và giáo dân, thường được rút ra từ các tập tài liệu của các Công đồng thế kỷ IV. ║ Giáo luật. Mỗi điều của bộ Giáo luật được gọi là một canon (điều). ║ Luật thành văn, đối lại với tục lệ. ║ Lịch sử luân lý: Canons pénitentiels = Các khoản luật đền tội. Những tập sách mà các thế kỷ IV, V và VI chứa đựng những việc đền tội khác nhau phải được áp dụng cho những loại tội nhân khác nhau, trước khi nhận lại họ vào sự hiệp thông.

¨ Canonial = Theo luật định. Những gì được chi phối bởi các điều luật trong Giáo Hội, thí dụ heures canoniales = Các giờ theo luật định. ║ Cũng có nghĩa là: những gì liên quan đến các Kinh sĩ (canonici, chanoines), thí dụ dignité canoniale = chức Kinh sĩ.

¨ Canonicat = Chức, hoặc bổng lộc Kinh sĩ.

¨ Canoniste = Nhà Giáo luật. Người chuyên môn về khoa Giáo luật.

¨ Canonique = Theo Giáo luật. Thuộc Thư quy. Hợp hoặc thuộc về Quy luật (Giáo luật). Age canonique = Tuổi Giáo luật. Tuổi Giáo luật buộc phải có để lãnh nhận một số chức vụ, hoặc để thực hiện một số hành vi. Khi nó người phụ nữ có “tuổi Giáo luật”, có nghĩa là bà ấy đã khá cao niên để giúp việc trong nhà cho một linh mục. ║ Droit canonique = Giáo luật. Bộ luật của Giáo Hội, đối lập với luật dân sự hay luật đời. ║ Peine canonique = Hình phạt theo Giáo luật. Hình phạt do Giáo luật dự trù, thường không được ấn định cụ thể. ║ Visite canonique = Kinh lý theo Giáo luật. Cuộc thanh tra mà một số các Bề trên trong Giáo Hội phải thực hiện theo quy định, tại các cơ sở thuộc quyền các ngài. ║ Kinh Thánh. Livre canonique = Sách thuộc Thư Quy, nghĩa là được ghi trong Thư quy của Kinh Thánh. Proto-canonique = Đệ nhất Thư quy. Những sách được nhận vào thư quy ngay từ lúc đầu. Deutéro-canonique = Đệ nhị Thư quy. Được nhận vào Thư quy sau đó và qua một cuộc tranh luận. Đó là trường hợp hai cuốn sách Macabê mà người Do-thái không bao giờ nhận, và bản dịch Hy-lạp pha trộn vào trong các cuốn Nguỵ thư v.v... ║ Pseudo-canonique = Thư quy ngụy tạo. Được ghi lầm vào Thư quy, hoặc một sách mà tên thì thuộc Thư quy, nhưng nội dung thì khác (thí dụ nhiều cuốn nguỵ kinh của Esdra).

¨ Canoniser = Phong thánh, đưa vào Thư Quy. Phụng vụ. Ghi tên một vị Chân Phước vào sổ bộ các thánh. ║ Kinh Thánh. Canoniser un livre = Đưa một sách vào Thư Quy. ║ Giáo luật. Canoniser une loi: đưa một điều luật vào Giáo luật.

¨ Canonisation = Phong thánh (sự), Nhận vào Giáo luật. Hành vi của Đức Giáo Hoàng ghi tên một vị Chân Phước vào Sổ bộ các thánh và cho phép tôn kính trong Giáo Hội toàn cầu. ║ Canonisation d’une loi civile: Sự đưa một đạo luật dân sự vào giáo luật. Hành vi của vị làm luật Giáo Hội nhận một đạo luật của Dân luật làm một điều của Giáo luật, để luật này có giá trị bắt buộc cả theo luật đạo lẫn luật đời.

¨ Chanoine = Kinh Sĩ. Từ thế kỷ V. Người ta gọi những giáo sĩ sống theo lề luật là clerici canonici. Rồi từ sau thế kỷ XI, người ta phân biệt: 1. Các Kinh Sĩ Dòng (Canonici regulares), sống theo luật, thường là luật thánh Augustinô, _2. Các Kinh Sĩ Triều (Canonici saeculares), cũng gọi là các kinh sĩ hàm, để phân biệt với các kinh sĩ danh dự dưới đây. Các kinh sĩ hàm là những giáo sĩ giáo phận, thành viên của một Kinh Sĩ Hội Nhà Thờ Chánh Toà, hoặc một Kinh Sĩ Hội không thuộc Nhà Thờ Chánh Toà: công việc của các ngài là đọc (hát). Kinh Thần Vụ tại cung thánh Nhà thờ. ║ Chanoines honoraires ou chanoines d’honneur = Các Kinh sĩ danh dự. Tước hiệu danh dự được ban cho một số giáo sĩ, không kèm theo chức vụ mà cũng không có bổng lộc. ║ Chanoines prébendés = Các Kinh sĩ có bổng lộc. Danh xưng của một số giáo sĩ, tại một số giáo phận nước Pháp, có những bổng lộc và có nhiệm vụ đọc (hát).Kinh Thần Vụ tại cung thánh, nhưng không có quyền bỏ phiếu tại Kinh Sĩ Hội.

¨ Chanoinesse = Nữ Kinh sĩ. Thoạt tiên danh xưng này được dành cho những phụ nữ đạo đức, tuy không là nữ tu, nhưng sống theo một lề luật chung. ║ Ngày nay, đây là huy hiệu dành cho một số Dòng nữ. ║ Chanoinesse séculière = Nữ Kinh sĩ đời. Danh xưng dành cho một số phụ nữ tại Pháp dưới chế độ cũ và gần đây tại Áo và Hungari: những phụ nữ này không có lời khấn, nhưng được hưởng bổng lộc trong một Nữ Kinh Sĩ Hội.

¨ Canonicité = Tính thư quy của những sách thuộc bộ Kinh Thánh.

CANOSSA = Canossa. Lâu đài của nữ hầu tước Mathilde, trong vùng Emilie, nơi diễn ra cuộc hội kiến thời danh giữa Đức Giáo Hoàng và Hoàng đế Henri IV, tháng 1 năm 1077, và Hoàng đế đã được Đức Grêgoriô VII tha vạ.

Cantate, Cantique —> Chant.

CANTORBÉRY = Cantorbery. Thành thố này được thánh Augustinô, tông đồ nước Anh, chọn năm 597 làm trung tâm việc truyền giáo của ngài. Cantobery là Toà Tổng Giám mục Đệ nhất của Anh quốc. Tuy không có quyền hành pháp lý nào ngoài Giáo tỉnh của mình, Tổng Giám mục Cantorbery là chủ tịch Hội nghị Lambeth (Hội nghị gồm các đại diện của toàn thể Anh giáo) và ngài triệu tập Hội nghị này 10 năm một lần.

CAO-DAÐSME = Đạo Cao Đài. Giáo phái quan trọng nhất trong các giáo phái thời nay tại Việt Nam. Đây là một thứ hoà đồng tôn giáo, trong đó có những yếu tố của tất cả các tôn giáo hiện có tại Việt Nam, nhưng có thêm vào những tín ngưỡng phiếm hồn (animistes*) được phục hồi nhờ ảnh hưởng của thuật thông linh (spiritisme*). Một tổ chức giáo phẩm đầy đủ và một phụng vụ huy hoàng đã lôi kéo được hơn 2 triệu tín đồ từ ngày lập đạo.

CAPACITÉ JURIDIQUE = Khả năng pháp lý. Giáo luật. Theo nghĩa rộng, được hiểu là toàn bộ những điều kiện mà một thể nhân hoặc một pháp nhân phải có, để thực hiện một hành vi pháp lý, hoặc được hưởng lợi lộc do một hành vi pháp lý. ║ Theo nghĩa hẹp, được hiểu là toàn bộ những danh nghĩa và đức tính phải có để có thể lãnh nhận một chức vụ hoặc một bổng lộc.

¨ Incapacité = Sự không có khả năng. Sự không có khả năng để hành sử một quyền lợi, một quyền hành hoặc một chức năng.

¨ Captatif = Chiếm đoạt. Tâm lý. Thái độ hoặc tư cách một người chỉ lo tìm thoả mãn cho bản thân mình: đòi người khác phải cho mình những gì mình muốn, và một cách tự luyến (narcissique*) muốn chiếm luôn tặng vật và người ban tặng nó cho mình. Về phần mình, người này chỉ ban tặng cái gì thì cũng chỉ là để thoả mãn bản thân và chiếm lấy lòng người ta (đối nghịch với thái độ dâng hiến, oblatif*). ║ Là điều thông thường ở quãng đầu sự phát triển tình cảm của đứa bé, thái độ chiếm đoạt được coi là bệnh hoạn khi nó tồn tại ở giai đoạn sau, khiến đương sự không có khả năng cho và nhận cách quân bình và lành mạnh. ║ Phải được phân biệt với tính ích kỷ theo nghĩa luân lý, vì nó là một cơ cấu hoặc một khuynh hướng vô thức.

¨ Captatio benevolentiae = Sự lấy lòng bề trên. Là một tội nghịch đức công bằng, dùng những lời nịnh hót để lấy lòng Bề trên một cách gian trá, hầu đạt được một sự cho phép, một danh dự, một chức vụ hoặc một bổng lộc. ║ Thường được hiểu theo nghĩa nhẹ, đối với một hành động không nhất thiết là tội lỗi: dùng một lời ngọt ngào hoặc một lời khen, để khiến một người, hoặc một cử toạ, có thiện cảm với mình.

¨ Captivité. Captivité de Babylone = Sự lưu đày. Thời lưu đày Babylon. Thời gian dân Israel bị vua Nabuchodonosor phát lưu và sống lưu đày tại Babylon. Đã có nhiều cuộc phát lưu: các dân miền Bắc bị phát lưu những năm 734 và 721, họ bị đưa sang xứ Assyria. Vua Nabucodonosor đã thực hiện 4 cuộc phát lưu tại xứ Babylonia: năm 605 (một vài con tin), năm 597 (chừng 10.000 người), và nhất là năm 586, sau khi Giêrusalem bị phá hủy, hầu như toàn dân Israel bị lưu đày; rồi năm 582 (những người nổi loạn tại Giuđêa). Sắc chỉ giải phóng của vua Cyrô năm 539 đã chấm dứt thời kỳ lưu đày. ║ Epýtres de la captivité = Các thư thời bị giam cầm. Những thư thánh Phaolô đã viết trong thời kỳ bị giam cầm thứ nhất tại Rôma (61-62), đó là các thư cho giáo đoàn Êphêsô, giáo đoàn Côlossê, giáo đoàn Philipphê và cho Philêmon. ║ VTB.

Capital, capitaux, capitalisme, capitulaire, capitulant, capitule —> Chef.

CAPPADOCE = Miền Cappađocia. Một vùng ở miền trung Tiểu-Á, trung tâm hoạt động tích cực của đời sống Kitô-giáo hồi các thế kỷ III và IV.

¨ Cappadociens (Pères) = Các Giáo Phụ miền Cappađocia. Tên gọi dành cho 4 vị Giám mục, hậu bán thế kỷ IV, người xứ Cappađocia, rất gắn bó với nhau, đó là: thánh Basiliô thành Cêsarêa, em ngài là thánh Grêgoriô Nysênô, bạn thân của ngài là thánh Grêgoriô Nazianzênô, và thánh Amphilôcô thành Icônium ít thời danh hơn 3 vị trên. Cả 4 vị đều chịu ảnh hưởng rộng rãi của Origênê và môn Thần học của các Ngài, nhất là Thần học về Ba Ngôi, đã đáp lại những bận tâm của thời đó.

CAPSA = Hộp nhỏ. (Tiếng La-tinh có nghĩa là: cái hộp). Rương nhỏ bằng gỗ, bằng ngà hoặc kim khí người La-mã dùng để giữ những cuộn bản viết hoặc những đồ trang sức, và các Kitô-hữu dùng để giữ các hài cốt hoặc các thánh tích (relique*). ║ —> Châsse.

Captatif, captatio, captivité —> Capacité.

CAPREOLUS (Jean) = Jean Capreolus. Nhà thần học Dòng Đa-minh, sinh quán tại vùng Rouergue, làm Giáo sư tại Paris, rồi làm Giám học tại tu viện Toulouse. Qua đời tại Rodez năm 1444. Với cuốn Commentaire sur les Sentences (chú giải các Phán quyết), ông được coi là người đại diện lớn nhất của trường phái Tôma hồi thế kỷ XV. Sự trung thành của ông đối với thánh tiến sĩ thiên thần đã làm ông được tặng danh hiệu “ông hoàng của nhóm Tôma”.

Capucins —> Chef.

CARACTÈRE = Tính tình. Dấu ấn. (Do từ Hy-lạp charaktêr = dấu khắc sâu, dấu ấn). Tâm lý. Theo nghĩa rộng, được hiểu là toàn bộ những cử chỉ và những thái độ của một người, xét như chúng được coi là đặc trưng của một loại tâm trạng được bày tỏ qua một thứ thái độ riêng biệt nào đó. ║ Theo một nghĩa riêng biệt, tính tình ngày càng được phân biệt rõ hơn đối với tính khí (tempérament*) và thể tạng (constitution*), là những yếu tố thể lý và tâm sinh lý của cách cư xử và của nhân cách tức toàn bộ chủ thể, để chỉ rằng tính tình là hệ thống các tình cảm tâm tình mà đương sự đã thủ đắc trong quá trình phát triển của mình, bằng cách tác động và phản ứng đối với con người và hoàn cảnh ảnh hưởng đến người đó: Được định nghĩa như thế, tính tình được tạo thành trước tiên một cách vô thức và ngay cả trước khi các vùng ý thức và độc lập nhất của nhân cách có thể bảo đảm sự tích hợp và sự tổ chức các năng lực tình cảm. ║ Caractère sacramentel = Ấn tích. Khái niệm tín lý, được Công đồng Trentô (khoá 7, điều 9) định nghĩa là: dấu hiệu thiêng liêng và không thể tẩy xoá, được in vào linh hồn bởi ba bí tích mà người ta không thể lặp lại, là phép Rửa tội, phép Thêm sức và phép Truyền Chức thánh. ║ Đây là một khái niệm thần học được các nhà thần học các thế kỷ XII và XIII làm sáng tỏ khi nghiên cứu học thuyết của thánh Phaolô (2 Cr 1, 22) và của các Giáo Phụ về dấu ấn được ghi trên người Kitô-hữu do phép Rửa tội, như dấu hiệu họ đã thuộc về Thiên Chúa (từ Hy-lạp sphragis*), cũng như khi tìm hiểu sự phân biệt rõ ràng mà thánh Augustinô đặt ra giữa ân sủng thánh hoá và sự thánh thiện khách quan, là hiệu quả đặc thù của những bí tích chỉ được chịu một lần. Dưới hình thức chung cuộc mà thánh Tôma (Sum. theol. IIIa, 63) đã mang lại cho khái niệm này, thì ấn tích này được định nghĩa là một sức mạnh thiêng liêng và có tính công cụ, làm cho người Kitô-hữu trở nên đồng hình với Chúa Kitô, ban cho họ được tham dự vào chức tư tế của Ngài, cử họ lo việc phụng tự Thiên Chúa theo nghi thức của Kitô-giáo, nghĩa là theo Phụng vụ của Giáo Hội, hoặc bằng cách thụ động là lãnh nhận các bí tích, hoặc một cách chủ động là cử hành các bí tích. Nhờ ấn tích này, các Kitô-hữu gia nhập vào Giáo Hội phẩm trật: quyền năng của các bí tích này bảo đảm tính bền vững và tính hữu hình của Giáo Hội. Theo thánh Tôma, sức mạnh siêu nhiên này nhắm vào trí tuệ của con người, trụ sở của đức tin, bởi vì việc phụng tự mà sức mạnh này thúc đẩy hướng về là một tuyên xưng đức tin (protestatio fidei) bằng dấu hiệu bề ngoài (Sum. theol. IIIa, 63, 4, ad 3m). Là một dấu ghi thiêng liêng, do đó vô hình, được in vào do một nghi thức bí tích, ấn tích vừa là một thực tại vừa là bí tích, hiệu quả bên trong của một dấu hiệu hữu hình, là dấu hiệu và là sự xin ơn bí tích xuống trong tâm hồn người được thánh hiến, cũng như xuống trên những người mà chức năng phẩm trật của bí tích nhắm tới. ║ —> Sacramentum et res.

¨ Caractériel = Sự / Người rối loạn tính khí. Tâm lý. Từ này nói lên một thái độ hoặc một nhân cách bị chi phối một cách cứng nhắc và quá máy móc bởi bộ khung tâm thần (tức tính tình) mà đương sự đã thủ đắc qua những thăng trầm của quá trình phát triển cá nhân của mình. Như vậy những nét trái tính trái nết vượt khỏi sự kiểm soát của những tầng lớp tự chủ và uyển chuyển nhất của nhân cách, chúng tự áp đặt lên nhân cách và thường diễn lại một cách bệnh hoạn những thái độ hoặc những cử chỉ phát sinh do những kinh nghiệm hay hoàn cảnh gây chấn thương. ║ Nên phân biệt với chứng nhiễu tâm (névrose*) không phải là trái tính trái nết xét theo khía cạnh chứng này, thường nhẹ hơn nhưng lại vững bền hơn, tại vì nó hội nhập rất sâu vào cơ cấu của nhân cách đương sự, cho nên việc trị liệu rất khó.

¨ Caractérologie = Cá tính học. Tâm lý. Môn học nghiên cứu về các điển hình khác nhau của tính tình, và tìm cách xếp loại chúng theo những tiêu chuẩn, dựa vào những nét thể lý, những cách hành động, những cách suy nghĩ, những loại cảm xúc, hoặc những cơ cấu tình cảm vô thức, tùy theo các trường phái khác nhau.

CARDINAL = Hồng y. (Do từ La-tinh cardo = bản lề). ║ Lịch sử. Xưa kia chỉ những giáo sĩ gắn bó cách vững bền với một nhà thờ; rồi chỉ những giáo sĩ của ngôi nhà thờ chính. Tại Rôma, từ thế kỷ V, danh từ này được dùng để chỉ những linh mục và những phó tế chủ yếu của đô thành, rồi từ thế kỷ VIII được nới rộng ra để gọi các Giám mục vùng ngoại ô. Từ lâu, đây là danh hiệu dành riêng cho các thành viên của Hồng y đoàn, có nhiệm vụ bầu Giáo Hoàng và làm thành Hội đồng. Có 3 loại Hồng y: Hồng y Giám mục, Hồng y linh mục, Hồng y phó tế, tùy theo các ngài là hiệu toà một Toà Giám mục ngoại ô, một nhà thờ có cha sở, hoặc một ban từ thiện của phó tế. ║ Cardinal in petto = Hồng y chưa công bố. Vị Hồng y mà sự bổ nhiệm đã được quyết định, nhưng tạm thời còn được giữ kín, “in petto” nghĩa là trong lòng Đức Giáo Hoàng. ║ Cardinal de Curie = Hồng y Giáo triều. Hồng y mà chức vụ chính nằm trong khuôn khổ việc quản trị Rôma. ║ Cardinal Vicaire = Hồng y Đại diện. Vị Hồng y giúp Đức Thánh Cha trong nhiệm vụ Giám mục thành Rôma. ║ Cardinal Doyen = Hồng y niên trưởng. Vị Hồng y được thăng chức lâu nhất trong số các Hồng y Giám mục, ngài luôn là Giám mục thành Ostia. ║ Camerlingue —> (xem từ này). ║ Cardinal de couronne = Hồng y của ngai vàng. Theo tục lệ xưa, đây là những Hồng y mà sự chỉ định được dành cho Hoàng đế, các vua những nước Pháp, Tây-ban-nha, Bồ-đào-nha và Ba-lan, cũng như cho Cộng hoà Venise. Các Hồng y này có nhiệm vụ bảo vệ những lợi ích của vua nước mình, nhất là khi bầu Giáo Hoàng. ║ Cardinal neveu = Hồng y cháu. Hồng y do Đức Giáo Hoàng chọn trong họ hàng mình để giúp mình cai trị, theo một tục lệ từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII. ║ Cardinal protecteur = Hồng y bảo trợ. Hồng y được Đức Giáo Hoàng ủy nhiệm để cố vấn và bảo trợ một tu hội. Xưa kia một số ông hoàng, một số vương quốc, nhà thờ hoặc nơi thánh được ban cho một vị hồng y bảo trợ. ║ Thần học. Vertu cardinale —> Vertu.

¨ Cardinalat = Chức Hồng y.

¨ Cardinalice Adj. = Thuộc về Hồng y, thuộc chức Hồng y. Thuộc về vị Hồng y, hoặc thuộc về chức Hồng y. Thí dụ: Dignité, charge, église cardinalice = Chức, nhiệm vụ, nhà thờ Hồng y.

¨ Excardiner = Xuất tịch giáo phận. Tách rời một giáo sĩ ra khỏi giáo phận của người đó. ║Theo nghĩa rộng, được hiểu là cho một giáo sĩ những văn thư để xuất tịch giáo phận.

¨ Excardination = Sự xuất tịch giáo phận. Hành vi để cho một giáo sĩ được rời bỏ giáo phận mình để được nhập tịch vào một giáo phận khác, hoặc để khấn trọn đời trong một Tu Hội Dòng —> Incardination. ║ Lettres d'excardination = Văn thư xuất tịch giáo phận. Văn thư do Đức Giám mục ban cho một giáo sĩ được rời bỏ giáo phận mình, và chỉ có hiệu quả khi giáo sĩ này được một Giám mục khác nhận vào giáo phận ngài bằng một văn thư nhập tịch. ║ Đồng nghĩa —> Exeat.

¨ Incardiner = Nhập tịch giáo phận. Nhận một giáo sĩ vào một giáo phận.

¨ Incardination = Sự nhập tịch giáo phận. Hành vi của Đấng Bản quyền nhận một giáo sĩ vào hàng giáo sĩ của giáo phận ngài. ║ —> Excardination. Exeat.

Cardiognosie —> C�ur.

Carême —> Quadragésime.

Caritatif —> Charité.

CARLOSTADT = Carlostadt. Tên thật là Andreas Bodenstein, sinh năm 1480, qua đời năm 1541, là thày dạy rồi là bạn thân của Luthêrô. Ông đứng về phe Luthêrô trong cuộc tranh luận tại Leipzig năm 1519. Trong thời gian Luthêrô ở Wartbourg, ông đứng về phe những người được thiên khải. Sau đó, ông đối lập với Luthêrô về vấn đề Chúa Kitô hiện diện thật sự trong Thánh Thể, và về sự rửa tội các trẻ nhỏ. Ông qua đời tại Thuỵ Sĩ, nơi ông sống những năm cuối đời như một mục sư và giáo sư thần học.

CARMEL = Dòng Cát-minh. Hội Dòng Cát-minh có nguồn gốc nơi các ẩn sĩ theo gương tiên tri Êlia, sống cuộc đời chiêm niệm trên núi Carmêlô xứ Palestin. Như vậy thoạt tiên là một ơn gọi chiêm niệm, cuộc sống của các tu sĩ ở đó là một sự chuẩn bị cho các ân sủng thần bí. Về điều này cả hai ngành nam và nữ của Dòng có cùng một lý tưởng.

¨ Carmes = Nam tu sĩ Cát-minh. Ngay từ thế kỷ XII, các ẩn sĩ La-tinh đã sống trên núi Cát-minh. Giữa năm 1205 và 1214, một bản luật dòng đã được soạn thảo. Quãng năm 1238, Dòng di cư sang Tây phương, nơi đó Bề trên Tổng Quyền đầu tiên là Simon Stock. Các tu sĩ Cát-minh chọn cách sống thành tu viện, lo học hành và thực hành thừa tác vụ. Năm 1568, thánh Gioan Thánh giá khởi đầu cuộc cải tổ của các nam tu sĩ Cát-minh không mang giầy. Các nam tu sĩ Cát-minh lớn vẫn tiếp tục sống theo bản luật giảm nhẹ.

¨ Carmélites = Nữ tu Cát-minh. Ngay từ khi các nam tu sĩ Cát-minh dời qua Âu châu vào thế kỷ XIII, một số phụ nữ đã bị thu hút bởi lý tưởng Cát-minh. Nhưng chính Jean Soreth đã thực sự thành lập Tu Hội các nữ tu Cát-minh năm 1452. Năm 1562, thánh nữ Têrêsa đã khởi sự cuộc cải tổ bằng cách thành lập tu viện thánh Giuse tại Avila. Cũng có những nữ tu Cát-minh chuyên lo sống đời tông đồ như các nữ tu Cát-minh thánh Giu-se, được thành lập năm 1870.

CARPOCRATE = Carpocrate. Một người theo thuyết thần tri thế kỷ II, ông giảng dạy tại Alexandria một thứ triết học hỗn hợp, chủ trương các học thuyết của Platô về Thiên Chúa, về ý niệm, về thần linh, đồng thời dành cho Chúa Giêsu một vai trò quyết định trong cuộc chiến đấu chống các quyền lực của thế gian này.

Cartésien, Cartésianisme —> Descartes.

CARTHAGE = Carthage. Thành phố nằm ở Đông Bắc thành phố Tunis hiện nay. Đã là Toà Giám mục trưởng khu của châu Phi Kitô-giáo. Được thời danh vì nhiều vị tử đạo, vì Tertulianô và thánh Cyprianô. Nhiều Công đồng đã họp tại đây. ║ Calendrier de Carthage = Bản lịch Carthage. Một thủ bản thế kỷ VI, một trong những nguồn tài liệu của sổ bộ các thánh tử đạo của Giáo hội Rôma. ║ Conciles de Carthage = Các Công đồng Carthage. Những Công đồng chính đã diễn ra dưới thời thánh Cyprianô, năm 251, 252, 254, 255 và 256, chú trọng vào việc hoà giải những người sa ngã (lapsi*) sau cuộc bách hại của Đatiô, và chú trọng vào việc rửa tội lại cho những người rối đạo. Một chuỗi các Công đồng khác đã được triệu tập thời Giám mục Aurêliô từ 393 đến 424, trong số đó quan trọng nhất là Công đồng năm 418 về Tội Tổ tông và ân sủng, chống lại phái Pêlagiô.

Cartulaire —> Charte.

CARTUSIENS —> Chartreux.

CAS = Trường hợp. (Từ La-tinh casus = chỗ mặt trời lặn). Điều xảy ra, điều có thể xảy ra: biến cố có thể xảy ra. ║ Luân lý. Cas de conscience = Vấn nạn lương tâm, nố lương tâm. Trường hợp khó về luân lý thực hành, người ta lưỡng lự trong quyết đoán. ║ Giáo luật. Cas fortuit = Trường hợp ngẫu nhiên. Người ta không thể dự đoán, mà có dự đoán thì cũng không có thể tránh được. ║ Cas de nullité = Trường hợp vô hiệu. Hoàn cảnh làm cho hành vi pháp lý trở thành vô hiệu. ║ Cas privilégié = Trường hợp đặc biệt. Luật trừ đối với đặc ân về toà án, theo đó thì những giáo sĩ phạm một số trọng tội, hoặc các tội phạm, sẽ bị xét xử bởi những thẩm phán giáo dân. ║ Cas réservés = Các trường hợp dành riêng. Những tội không được giải, những vạ không được tha bởi các cha giải tội thường lệ, và sự giải tội chỉ được thực hiện với sự kêu cầu đến quyền tài phán được dành cho các trường hợp đó (Đức Giáo Hoàng, Giám mục, Bề trên cao cấp) hoặc phải nhờ tới một cha giải tội đã nhận được quyền hành đặc biệt về việc này.

¨ Casuel = Ngẫu nhiên, ngoại lệ. Ngược với tiền lương hoặc bổng lộc cố định, đây là những lợi lộc có tính may rủi mà các giáo sĩ nhận được khi thi hành một số nhiệm vụ thánh, như rửa tội, giảng thuyết, lễ an táng v.v... ║ —> Droits d'étole.

¨ Casuistique = Khoa giải nghi. Phần của môn Thần học luân lý lo việc giải đáp các trường hợp của lương tâm. Khoa này đã phát triển nhất là từ thánh Alphong Ligôri và các đệ tử của ngài. ║ Theo nghĩa rộng và xấu: sự khôn khéo để thoả hiệp trong vấn đề lương tâm.

¨ Casuiste = Chuyên viên giải đáp vấn nạn lương tâm. Người chuyên môn về khoa giải nghi. ║ Theo nghĩa rộng và xấu: Từ thời Pascal, được hiểu là nhà luân lý khôn khéo và dễ thoả hiệp.

CASEL (Odon) = Casel (Odon). Tu sĩ Dòng Bênêđitô thuộc tu viện Maria-Laach bên Đức quốc. Sinh năm 1886, nhà Thần học của Mầu nhiệm Kitô-giáo và của Phụng vụ. Đã xuất bản những tác phẩm lớn của ngài trong tạp chí Jahrbuch fr Liturgiewissenschaf (niên giám khoa Mục vụ) (1921-1941). Về Nhà Chúa ngày lễ Phục sinh năm 1948, khi ngài sắp sửa xướng bài Praeconium paschale (Bài công bố Tin mừng Phục sinh).

CASINI (Antonio) = Antonio Casini. Tu sĩ Dòng Tên, người Firenze (Florence), giảng dạy tại “Học viện Rôma” (Collegio Rômano), ông đấu tranh chống lại thuyết Baius và thuyết Jansenius trong một bài tranh luận về tình trạng bản chất thuần tuý (1687-1755).

CASSIEN = Cassien. Có thể đã sinh tại miền Dobroudja quãng năm 360, Jean Cassien đã học tập một thời gian tại Đan viện Bêlem, rồi để 10 năm thăm viếng các đan sĩ Ai-cập cùng với người bạn thân là Germain. Làm linh mục, ông đã thành lập tại Marseille, quãng năm 415, hai Đan viện, một nam, một nữ. Qua đời quãng năm 435, cuốn Institutions cénobitiques (Đời sống tu viện) và Các bài thuyết giảng của ông rất được người ta thích đọc trong thời Trung cổ, và kể lại những kỷ niệm của ông về ngành đan tu Đông phương cũng như về giáo lý thiêng liêng của ông, có nhuốm thuyết Bán-Pêlagiô*.

CASSIODORE = Cassiodore. Sinh quãng năm 485 tại miền Calabria, đã làm quan chức rất sáng giá trong đế quốc. Quãng năm 540, ông lui về sống trong một Đan viện do ông thành lập tại Vivarium, miền Calabria, nhưng bản thân ông không là đan sĩ († 580). Ông để lại nhiều tác phẩm, trong đó có cuốn Chronique universelle (Niên biên sử thế giới) và cuốn Histoire des Goths (Lịch sử dân Goths) trước năm 540, một cuốn chú giải các Thánh vịnh và nhất là cuốn Institutions (Các định chế), làm thành một thứ nhập đề cho môn Thần học.

CASTE = Đẳng cấp. Xã hội học. Các cấp bậc trong phẩm trật một xã hội, được pháp luật công nhận. Thường sự phân chia đẳng cấp này được gắn liền với những vai trò xã hội và những vinh dự cho từng đẳng cấp. Các “tầng lớp”của chế độ cũ (Les “états” de l'Ancien Régime) tại Pháp thì gần với đẳng cấp hơn là gần với các giai cấp (classes).ngày nay. ║ —> Classe sociale.

CASTI CONNUBII = Thông điệp Casti Connubii. Thông điệp của Đức Piô XI, công bố ngày 31 tháng 12 năm 1930, liên quan đến hôn nhân Kitô-giáo.

CASTRATION = Sự hoạn, sự thiến. Tâm phân. Xuất phát từ một nghĩa thông thường, sự bị hoạn nói lên sự đánh mất một đồ vật, một người hoặc một phần thân thể của mình, nơi xuất phát ít nhiều trực tiếp những kích thích tính dục của mình, và được coi là cần thiết để người ta ý thức và đảm nhận giới tính của mình. Áp dụng cho cả con trai lẫn con gái, mặc dù cách khác nhau. ║ L'angoisse de castration = Sự lo âu bị hoạn. Đó là sự sợ hãi căn bản và vô thức, mà đứa bé cảm nghiệm thấy vào giai đoạn dương vật (state phallique*), sợ mình không có các phẩm tính giới tính và những gì tượng trưng cho giới tính của mình. Sự lo âu này làm đứa bé cảm nghiệm các kích thích tính dục vừa như là đáng ước ao, vừa như là cấm kỵ (như là có tội). Theo Freud, sự xao xuyến bị hoạn có một vai trò quyết định trong cuộc khủng hoảng, đánh dấu sự hội nhập tính dục vào nhân cách của mỗi người. ║ Le complexe de castration = Mặc cảm bị hoạn. được hiểu là toàn bộ những cử chỉ và những thái độ phát sinh do sự lo âu bị hoạn và làm nên yếu tố chủ yếu của mặc cảm ¬dipe*, nơi con gái cũng như nơi con trai. Được coi là bình thường ở giai đoạn dương vật, nó tồn tại dưới dạng bệnh hoạn khi các cuộc khủng hoảng của giai đoạn này không được giải toả cách tốt đẹp và, theo thuyết Freud, nó giữ vai trò quyết định trong đa số bệnh nhiễu tâm của người lớn.

CASTRO (Alphonse de) = Castro (Alp. de). Tu sĩ Phanxicô người Tây-ban-nha, giáo sư tại Salamanca và là nhà giảng thuyết trứ danh. Ông tham dự các khoá đầu của Công đồng Trentô, ông được người ta biết nhiều về tài tranh luận. Qua đời tại Bruxelles (1495-1558).

Casuel, casuiste, casuistique —> Cas.

CATACOMBES = Hang toại đạo. (Do một từ tiếng ý: catacomba, xuất xứ từ hai từ Hy-lạp kata = ở dưới, và tumba = mộ). Những hành lang đào sâu dưới đất pha đá của thành Rôma, có nhiều tầng chồng lên nhau, có cả những lối ra vào giống như tiền đường và các căn phòng. Các Kitô-hữu những thế kỷ đầu chôn cất người chết của họ tại đây. Người ta tìm thấy ở đây nhiều công trình lịch sử của đức tin: những bích hoạ, những hình trang trí, những mộ bia, những hình và những chữ khắc trên tường. Đó là những tài liệu quí giá của khoa khảo cổ.

CATALANI (Giuseppe) = Giuseppe Catalani. Nhà chuyên môn về “chữ đỏ”, người Ý, thế kỷ XVIII, thời danh nhờ các chú giải của ông về cuốn Nghi thức Giáo Hoàng (Le Pontifical Romain) và cuốn Nghi thức (le Rituel).

Catanyctique —> Nuit.

CATAPHATIQUE = Khẳng định. (Do từ Hy-lạp kataphatikos, xuất phát từ từ kataphèmi = tôi nói có). Đồng nghĩa với từ “affirmative”, dùng trong Thần học, để chỉ những mệnh đề chắc chắn đích thực về những mầu nhiệm của Thiên Chúa, những mệnh đề phải được hiểu theo nghĩa riêng của chúng chứ không theo nghĩa hoán dụ, mặc dù đó là những khẳng định thiếu sót. —> Analogie. ║ Ngược với apophatique*.

CATÉCHÈSE = Sư/Việc dạy giáo lý. (Do động từ Hy-lạp Katèchein = giảng dạy, giáo hoá). Cho nên katèchesis là hành vi công bố, loan báo mạnh mẽ, rồi giáo huấn, bởi vì từ katèchein xuất phát bởi từ kata = chống lại, và èchèsis = tiếng ồn ào. ║ Hành vi giáo hoá và giáo huấn những người tin Chúa, sau khi họ trở lại. Chức năng đầu tiên của Giáo Hội ngôn sứ, tức Giáo Hội giảng dạy, sau khi loan báo Tin Mừng (Kérigme*). ║ Cũng được hiểu là nội dung của việc giảng dạy này. ║ Catéchèse élémentaire ou baptismale = Việc huấn giáo cơ bản, hay huấn giáo thánh tẩy. Việc dạy giáo lý dành cho các người mới trở lại, để chuẩn bị cho họ lãnh nhận các bí tích gia nhập Kitô-giáo, hoặc dành cho các trẻ em để hoàn tất việc gia nhập này, giúp các em có khả năng thuộc lòng và biết giải nghĩa tất cả các điều của kinh Tin Kính (redditio symboli). ║ Catéchèse mystagogique = Huấn giáo nhiệm tích (Thánh Thể). Việc giảng dạy dành cho các dự tòng và các người mới được rửa tội để khai tâm họ về việc cử hành các mầu nhiệm, tức bí tích Thánh Thể. Hồi thế kỷ IV, do kỷ luật bảo mật (arcane*), ý nghĩa của mầu nhiệm Thánh Thể chỉ thường được bày tỏ cho anh em tân tòng sau khi họ được rửa tội, đôi khi sau khi họ rước lễ lần đầu, trong quãng thời gian 8 ngày sau phép Rửa tội. ║ Catéchèse permanente ou eucharistique = Huấn giáo thường xuyên, hay huấn giáo Thánh Thể. Việc giảng dạy dành cho các Kitô-hữu trong suốt cuộc đời của họ, nhất là qua các bài giảng và các bài diễn giải Phúc Âm ngày Chúa nhật, với mục đích là gia tăng sự hiểu biết về đức tin và đời sống thiêng liêng của các tín hữu cho tới khi họ đạt tới mức người trưởng thành trong Chúa Kitô. ║ Catéchèse liturgique = Huấn giáo phụng vụ. Việc giải nghĩa những nghi thức trong khi cử hành Phụng vụ, do một người không phải là vị chủ tế, đó là người chú giải hoặc người dạy giáo lý dự tòng (didascale*), nhắm giúp cộng đoàn tín hữu tham dự việc cử hành cách tích cực hơn và có tinh thần hơn, hầu xúc tiến việc cầu nguyện chung. ║ Catéchèse perfective ou sapientielle = Huấn giáo lý hoàn bị hoặc khôn ngoan. Việc giảng dạy liên quan đến một số chức vụ, như chức vụ chủ chăn (Catéchèse théologique = Huấn giáo thần học), hoặc một số cuộc sống, như đời sống chiêm niệm (Thần học đan tu, tu đức, suy lý v.v...) hoặc một số tình hình, như đối đầu với chủ nghĩa vô thần (Khoa hộ giáo v.v...). Một số tác giả chỉ đơn thuần gọi việc huấn giáo thường xuyên là mục vụ giảng thuyết (homilétique*), và gọi Thần học (với các ngành chuyên biệt) là huấn giáo khôn ngoan. ║ Catéchèse scientifique ou spéciale = Huấn giáo lý khoa học hoặc chuyên biệt. Việc đào tạo sâu hơn, dành cho các nhà chuyên môn.

¨ Catéchétique = Liên hệ đến huấn giáo, khoa sư phạm giáo lý. Thuộc về huấn giáo hoặc sách giáo lý (khai tâm, đào tạo, giáo dục về đức tin nhờ các mầu nhiệm, các cử chỉ, các dấu hiệu và sự giáo huấn). ║ Danh từ. Chỉ phần của Thần học mục vụ dành cho môn sư phạm dạy giáo lý.

¨ Catéchisme = Sách bổn, sách giáo lý, việc dạy giáo lý. (Do từ Hy-lạp katèchismos = điều được giảng dạy). Cách thức giảng dạy về đức tin và về luân lý Kitô-giáo, theo một chương trình có hệ thống, dành cho những người dọn mình gia nhập Kitô-giáo: đó là các trẻ nhỏ đã được rửa tội và được chuẩn bị tuyên xưng đức tin, lãnh nhận phép Thêm sức và phép Thánh Thể, _ những người lớn mới trở lại và được chuẩn bị lãnh nhận bí tích Rửa tội (các anh chị em dự tòng). ║ Cuốn sách chứa đựng việc giảng dạy có hệ thống này để chuẩn bị người ta gia nhập Kitô-giáo. ║ Cộng đoàn những người cùng nhau theo học sự giảng dạy này. ║ Catéchisme romain ou Catéchisme du Concile de Trente = Sách Giáo lý Rôma, tức Sách Giáo lý Công đồng Trentô. Tóm tắt giáo lý Kitô-giáo và thần học truyền thống để cho các linh mục sử dụng, được soạn thảo theo yêu cầu của Công đồng Trentô, do một ủy ban mà đứng đầu là thánh Carôlô Bôrômêô. Xuất bản bằng tiếng La-tinh năm 1566 với sự chuẩn y của thánh Giáo Hoàng Piô V. Sách này được coi là một văn kiện của Huấn quyền thường lệ của Giáo Hội. Cuốn sách đã lập tức được dịch sang các tiếng Ý, Pháp (1567), Đức (1568), Ba-lan v.v...

¨ Catéchistique = Liên quan đến việc dạy giáo lý.

¨ Catéchiser = Dạy giáo lý khai tâm. Khai tâm cho ai về giáo lý và đời sống Kitô-giáo. ║ Theo nghĩa rộng, được hiểu là giáo huấn ai về những gì phải nói và phải làm. ║ Tìm cách thuyết phục.

¨ Catéchiste = Giảng viên giáo lý. Người dạy giáo lý cho các trẻ em; người lo giáo huấn và giáo dục những anh em dự tòng.

¨ Catéchisation = Việc dạy giáo lý khai tâm. ║ Theo nghĩa hẹp, được hiểu về các nghi thức chuẩn bị cho bí tích Rửa tội, gồm các lời kinh và các lễ nghi trừ tà, các câu hỏi về giáo lý, hoặc việc bỏ thăm (scrutin*).—> Symbole (reddition du).

¨ Catéchumène = Người dự tòng. (Do từ Hy-lạp Katèchoumenos, bởi từ Katèchô = tôi giáo huấn, tôi khai tâm). Ứng viên chịu phép Rửa tội. ║ Vào những thế kỷ (như thế kỷ IV-V) nhiều người trở lại, tin theo Chúa, nhưng chưa muốn lãnh nhận bí tích Rửa tội để giữ những nghĩa vụ của cuộc sống Kitô-hữu: những người đó được gọi là dự tòng, hoặc dự thính (audientes). Những ai ghi tên xin chịu phép Rửa tội, sẵn sàng theo những đòi hỏi của luân lý Kitô-giáo, chuẩn bị để được sát hạch về giáo lý và qua các nghi thức chuẩn bị gần, ở Đông phương gọi là photizomenoi (tiếng Hy-lạp có nghĩa là “được soi sáng"), còn trong Giáo Hội La-tinh nói chung thì họ được gọi là competentes (những người xin gia nhập); riêng tại Rôma thì họ được gọi là electi (những người được chọn để chịu phép Rửa Tội: được Chúa chọn, và cụ thể là được chọn bởi một quyết định của Giáo quyền). ║ Ngày nay, từ này được dành để chỉ những người lớn xin học đạo và tập sống luân lý Kitô-giáo để sớm được lãnh nhận bí tích Rửa tội: họ được giúp đỡ bởi những Kitô-hữu đàn anh, tức cha mẹ đỡ đầu dẫn dắt họ, để họ dễ dàng gia nhập cộng đoàn.

¨Catéchuménat = Thời gian dự tòng. Bậc dự tòng. º Thời gian dự tòng: thời gian đào tạo về tôn giáo và luân lý, chuẩn bị cho lễ Rửa tội: thời gian này dài ngắn tùy các thời đại và các nơi khác nhau. º Những tổ chức để giáo huấn và luyện tập anh em dự tòng trong một miền, một tỉnh, một giáo phận hoặc một khu phố: ngày nay có những trung tâm dự tòng (centres de catéchuménat) không những tại các xứ truyền giáo theo nghĩa hẹp, mà cả nơi những nước theo Kitô giáo từ lâu đời, và nay có nhiều người lớn trở lại. º Phụng vụ. Rite du catéchuménat = Nghi thức gia nhập. Những kinh đọc và những hành vi đầy biểu tượng, đánh dấu sự ghi tên người mới trở lại đạo vào số các anh em dự tòng (nghi thức bước vào bậc dự tòng), sự tiến triển về giáo dục Kitô-giáo của họ cũng như sự họ từ bỏ Satan và tội lỗi theo lối sư phạm vừa có tính thần linh vừa có tính nhân bản, để chuẩn bị họ ngày càng xứng đáng lãnh nhận các bí tích gia nhập Kitô-giáo, khiến họ trở thành chi thể của Chúa Kitô và của Giáo Hội. Các nghi thức chuẩn bị này, vào cuối thời Trung cổ, đã được gom lại thành một lễ nghi duy nhất trong nghi thức phép Thánh Tẩy, ngày nay lại được trải ra thành những giai đoạn thực sự của thời gian dự tòng, nhất là trong mùa Chay (Sắc lệnh của Bộ Nghi thức ngày 16 tháng 4 năm 1962) —> Catéchisation. Scrutins.

¨ Précatéchumène = Người tiền dự tòng. Người lớn đã xin lãnh nhận bí tích Rửa tội vì những lý do chưa rõ ràng dứt khoát, và đang đối thoại với anh em Kitô-hữu để chuẩn bị học giáo lý.

¨ Précatéchuménat = Thời gian / bậc tiền dự tòng. Nhóm người lớn đã xin lãnh nhận bí tích rửa tội và gia nhập Giáo Hội, nhưng chưa có dấu hiệu trở lại với Thiên Chúa trong Chúa Kitô và Giáo Hội, vì những dấu hiệu trở lại của họ chưa có đủ sự dấn thân vào đời sống Kitô-hữu, nên họ chưa được ghi tên vào sổ dự tòng. Đây là ngõ vào, là tiền đường bậc dự tòng đối với những người đã có hành động tới gần Giáo Hội, chẳng hạn để thành hôn với người có đạo.

¨ Précatéchèse = Tiền giáo lý. Cuộc đối thoại giữa những Kitô-hữu được đào tạo và những người lớn xin lãnh nhận phép Rửa tội vì những lý do ở ngoài đức tin. Chúng ta phải dẫn đưa họ tới gặp Thiên Chúa trong Chúa Kitô và Giáo Hội qua đời sống chứng nhân của ta, trước khi truyền đạt cho họ những chân lý của đức tin.

¨ Procatéchèse = Bài giảng khai mào giáo lý. Bài khai mào cho việc dạy giáo lý, nhan đề một bài giảng được quy cho thánh Cyrillô thành Giêrusalem.

CATÉGORIE = Phạm trù. Loại. (Do động từ Hy-lạp catègorein = khẳng định). Từ này giữ một vai trò quan trọng trong tất cả lịch sử triết học. Theo nghĩa rộng, nó chỉ “những quan niệm phổ quát mà một tâm trí (hoặc một nhóm tâm trí) quen quy các tư tưởng và các phán đoán của mình về” (Lalande). º Một cách chuyên môn, trong cuốn “Le sophiste”, Platô đã ấn định những loại lớn của hữu thể. Nhưng chính Aristốt đã đưa từ này vào bộ danh từ luận lý học và siêu hình học. Ông dùng động từ categorain theo nghĩa phổ quát để khẳng định một điều gì về một cái gì. Nhưng danh từ phạm trù, dùng một mình hoặc với những từ khác, mới thật sự chỉ những xác định tối hậu của hữu thể, những xác định không thể quy về một xác định khác, cũng không thể quy lẫn cho nhau. Theo cách này, ông đã minh xác cách đặt vấn đề nhiều ý nghĩa khác nhau của hữu thể. º Danh sách các phạm trù: một bên là bản thể, bên kia là các tùy thể: lượng tính, phẩm tính, tương quan, thời gian, nơi chốn, tình trạng, sở hữu, hành động và thụ động. Nhóm Khắc kỷ và nhóm Tân phái Platô cũng xử lý các phạm trù trong tinh thần này, nhưng đưa ra những danh sách khác nhau. º Triết học cận đại. Kant đã hoàn toàn đổi mới học thuyết về các phạm trù. Đối với ông, phạm trù là những quan niệm tiên thiên của trí năng mà, xét về toàn bộ, chúng xác định các đối tượng và như vậy chúng là những điều kiện cần thiết để người ta có thể có bất cứ kinh nghiệm nào. Kant biện minh cho sự đề ra các phạm trù của mình bằng cách dựa vào các hình thức khác nhau của sự phán đoán. Thuyết Duy tâm Đức quốc, và nhất là Hegel, đã vừa cố gắng vượt qua sự đối lập giữa các phạm trù của Aristốt và của Kant, vừa cố gắng dùng biện chứng pháp để đưa ra một hình thức chặt chẽ của sự diễn dịch các phạm trù. º Triết học hiện đại. Nay Eric Weil, trong cuốn Logique de la Philosophie (Luận lý học của Triết học), đã đưa ra những cố gắng để suy nghĩ lại về bản chất các phạm trù và “sự lặp lại” của chúng trong lịch sử triết học. º Xã hội học. Được hiểu là số đông các cá nhân được một nhà quan sát suy tưởng trên cơ sở một phẩm tính mà họ có như nhau: những người giàu, những người nghèo, những người chơi đờn dương cầm của một xứ v.v... Người ta còn nói “Classe logique” (giai cấp lô-gic). —> Arégat. Groupe.

¨ Catégorématique. Syncatégoré-matique = Có tính cách cá biệt tuyệt đối / Có tương quan phạm trù. Đây là những thuật ngữ thuộc bộ từ vựng của các nhà ngữ pháp cổ xưa và kinh viện. Les termes catégorématiques = Những từ có tính cách cá biệt tuyệt đối. Những từ tự chúng nói lên một cái gì tuyệt đối (như: người, chạy, con mèo, cái chai v.v...). º Les termes syncatégorématiques = Những từ khuyết nghĩa, những từ có tương quan phạm trù: chỉ nói lên những mối tương quan khác nhau có thể có giữa các từ có tính cách cá biệt tuyệt đối, ví dụ: phủ định, không (ne...pas), những liên từ: rằng (que), để mà (pour que), những phó từ: cách nhất thiết (nécessairement).

CATENAE = Hợp tuyển những bài chú giải Kinh Thánh. Tuyển tập những tư tưởng hay, rút ra từ những bản chú giải Kinh Thánh của các Giáo Phụ.

Catares —> Catharsis.

CATHARIN (Ambroise) = Catharin (Ambroise). Sinh tại Sienna, miền Toscana, giáo sư luật và là nhà nhân bản học lừng danh. Sau đó vào dòng Đa-minh. Nhà thần học bút chiến mạnh mẽ và đôi khi chua cay một cách thái quá. Đôi khi tỏ ra khá độc lập đối với những lập trường truyền thống của phái Tôma, và đối với chính Tu Hội của mình. Đã tham dự Công Đồng Trentô và trở thành Giám mục (1484-1553).

CATARSIS = Sự thanh luyện. (Do một từ Hy-lạp có nghĩa là: tẩy sạch). º Tâm lý. Từ này được mượn của Aristốt, để chỉ một cách biểu lộ, khả dĩ tìm ra được một lối thoát cho một xúc động hoặc một va chạm, bằng cách hướng nó tới những giá trị thẩm mỹ hoặc những giá trị xã hội tích cực. º Phân tâm học. Được hiểu là một cách sống, hoặc sống lại một cảm xúc hoặc một tình trạng xung đột vô thức, làm sao để đương sự có thể ý thức được và như vậy sẽ có thể có một giải đáp cho tình trạng đó, theo mức sự xung đột được bày tỏ và cảm nghiệm một cách được kiểm soát hơn (trong quan hệ trị liệu).và sát với thực tại hơn. Tất cả các kỹ thuật tâm lý trị liệu đều sử dụng giá trị thanh luyện của việc làm sống lại các xung đột, theo những cách khác nhau. º Tu đức học. Sự thanh luyện các nết xấu nhờ cuộc sống khổ hạnh.

¨ Cathartique = Có chức năng thanh luyện, giải toả. Có chức năng thanh luyện, tống khứ, tẩy sạch các đam mê.

¨ Cathares = Giáo phái Cathares, giáo phái thanh tịnh. Do một từ Hy-lạp có nghĩa là thanh tịnh. Trước hết từ này đã được dùng để chỉ những người rối đạo các thế kỷ đầu, rồi được dùng để gọi các người thuộc các giáo phái thế kỷ XII và XIII. Họ chủ trương có hai nguyên lý, một là Thiện, hai là Ác, họ lên án vật chất, coi đó là tạo vật của Ác. Hôn nhân cũng bị họ coi là tham dự vào công việc của Ác và do đó cũng bị coi là xấu xa. Họ phát triển khắp miền Nam nước Pháp, ở Ý và Bulgari, phái Bôgômilô và biến mất từ thế kỷ XIV.

CATHEDRA PETRI = Ngai toà Phêrô. Tiếng La-tinh có nghĩa là chiếc ghế của Phêrô. Đây là Toà Giám mục của thánh Phêrô và các Đấng kế vị, các Giám mục Rôma, với danh dự và quyền tài phán tối thượng dành cho chức vị này. º Natale Petri de Cathedra = Lễ lập Ngai toà Phêrô. Lễ kỷ niệm hằng năm Toà Giám mục thánh Phêrô tại Rôma, ngày 22 tháng 2. Vào thời kỳ phụng vụ Rôma còn chịu ảnh hưởng của Giáo Hội Gallica, ngày mừng của phụng vụ Gallica, ngày 18 tháng 1, đã thắng ngày 22 tháng 2, nhưng ngày 22 tháng 2 vẫn được cử hành với tước hiệu “Lễ lập Ngai toà Phêrô tại Antiokia”. Đức Phaolô IV, năm 1558, truyền phải mừng cả hai lễ trọng. Bộ luật Chữ Đỏ năm 1960 chỉ giữ lại ngày 22 tháng 2 là “Ngày lập Ngai toà Phêrô tại Rôma” cho Giáo Hội toàn cầu. º Ex cathedra = Ex cathedra, từ ngai toà. Thuật ngữ để chỉ những hành vi long trọng của Huấn quyền* ngoại thường mà Đức Giáo Hoàng hành xử với tư cách là Đại Diện Chúa Giê-su Kitô và chủ chăn của Giáo Hội toàn cầu: một phán quyết “ex cathedra”.

¨ Cathédrale = Nhà thờ chánh toà. Được hiểu là nhà thờ chính của một giáo phận nơi có toà (cathedra) của Đức Giám mục sở tại. º Chapitre cathédral = Kinh sĩ đoàn nhà thờ chánh toà. Nhóm các linh mục có hàm Kinh sĩ vây quanh Đức Giám mục tại nhà thờ chánh toà và có trách nhiệm đọc Kinh Thần vụ. Một số Kinh Sĩ đoàn có quyền bầu Giám mục sở tại. º Office cathédral = Kinh Nhật tụng nhà thờ chánh toà. Kinh Nhật tụng xứ đạo, gồm Kinh Ban Sáng và Kinh Ban Chiều, Giờ Kinh Ngợi khen và Giờ Kinh Chiều, pha trộn với Kinh Thần vụ của các đan sĩ, tức Kinh Thánh vịnh các Giờ, để làm nên Kinh Thần vụ hiện nay.

¨ Cathédratique = Khoản tiền giúp cho Toà Giám mục. Khoản tiền mà hằng năm tất cả các bổng lộc, các nhà thờ và các hiệp hội giáo dân phải góp cho Đức Giám mục để tỏ sự phục quyền. Xưa kia khoản tiền này còn có tên là synodaticum hoặc pensitatio paschalis.

¨ Cathèdre = Ghế của Giám mục. Ghế ngồi của Đức Giám mục tại nhà thờ chánh toà của mình —> Chaire. º Cathèdre funéraire = Ghế âm hồn. Chiếc ghế nhỏ, đục vào đá tổ ong, trong các hang toại đạo. Người ta tin rằng linh hồn người chết sẽ ngồi vào đó trong các bữa ăn tang lễ. —> Refrigerium.

¨ Chaire = Toà giảng. Thời xưa, ghế Đức Giám mục ngồi để rao giảng Lời Chúa. º Chaire de Saint Pierre = Toà giảng thánh Phêrô. Chiếc ghế được tôn kính dưới tên gọi này, tại Vương cung thánh đường thánh Phêrô ở Rôma. º Theo nghĩa rộng, được hiểu là ghế Giám mục của vị Giáo Hoàng đầu tiên và của các Đấng kế vị —> Saint-Siège. º Theo nghĩa rộng, được hiểu là các toà giảng dành cho việc giảng thuyết tại các nhà thờ.

¨ Cathisme = Kinh đọc được ngồi. Trong phụng vụ Bizantin, đó là một bài kinh phụng vụ mà người ta được ngồi. º Một trong hai mươi phần của sách Thánh vịnh. º Bài thơ ngắn (tropaire*) được hát trong Kinh Sáng, sau mỗi “bài kinh được ngồi” của sách Thánh vịnh.

¨ Acathiste = Kinh đọc không được ngồi. Hymne acathiste = Thánh thi không được ngồi. Thánh thi phải đứng mà hát để tôn kính Mẹ Thiên Chúa (Theotokos), ngày Thứ Bảy, tuần thứ năm muà Chay. Thánh thi này gồm 24 khổ, mỗi khổ bắt đầu bằng một chữ của mẫu tự. Lời văn dựa trên các truyện Phúc Âm kể về sự Chúa sinh ra. Nguồn gốc không rõ lắm.

CATHERINE de Gênes (sainte) = Thánh nữ Catarina thành Gênoa. Dòng ba Phanxicô (1447-1510). Kết hôn với Julien Adorno, con người đa dâm. Bà đã sống một thứ luyện ngục thật sự về thể xác và tinh thần. Bà hiến thân phục vụ các người nghèo và các bệnh nhân. Đức bác ái của bà đã khiến ông chồng ăn năn trở lại. Các đệ tử của bà đã góp công soạn thảo cuốn “cuộc đời” bà và hai khảo luận là cuốn “Luyện ngục” và cuốn “Đối thoại”. Sứ điệp của bà là một đức ái nồng nàn đối với Chúa và đối với những người bạc phận.

CATHERINE de Sienne (sainte) = Thánh nữ Catarina thành Sienna. Dòng ba Đa-minh (quãng 1347-1380). Bà được thời danh vì vai trò của bà trong lịch sử Giáo Hội (bà đã thành công trong việc đưa triều đình Giáo Hoàng từ Avignon về Rôma năm 1376), và vì cuộc đời thần bí cao vời của bà mà giáo huấn được cô đọng lại trong kiệt tác của bà, cuốn Đối thoại (Dialogue) và Các Thư của bà.

CATHEXIS = Sự chú trọng. Tâm lý học. Sự đầu tư một khuynh hướng hoặc một xung năng đối với một sự vật hoặc một con người. Khi đó sự vật và con người đó được gọi là “được chú trọng” (cathecté), xét như đó là đối tượng của sự đầu tư này.

Cathisme —> Cathedra.

CATHOLIQUE = Công giáo. (Do từ Hy-lạp Katholikos = phổ quát). Để chỉ tính phổ quát của Giáo Hội: “Tôi tin có Giáo Hội duy nhất, thánh thiện, công giáo và tông truyền”. º Có tính phổ quát như Giáo Hội: thí dụ yêu thương mọi người với một tâm hồn công giáo. º Được hiểu về đặc tính chân thật và chính thống của giáo lý Giáo Hội, trái với các tà thuyết và các giáo phái: thí dụ một mệnh đề không chắc có phải là công giáo không. º Theo nghĩa hẹp và tuyệt đối, được hiểu là các Kitô-hữu đang hiệp thông về đức tin và vâng theo Đức Giáo Hoàng và Giáo Hội Rôma: thí dụ: Giáo Hội công giáo; các người công giáo của nước X. º Theo nghĩa rộng hơn, khi nói về các Giáo Hội Kitô hiện phân ly với Rôma, nhưng có những quan điểm gần với các quan điểm chung về giáo lý giữa Giáo Hội Rôma và các Giáo Hội chính thống* ; như vậy, trong phong trào Đại Kết*, có sự đối lập khuynh hướng công giáo và khuynh hướng thệ phản, nghĩa là một bên có các Giáo Hội theo điển hình công giáo và bên kia là các Giáo Hội theo điển hình thệ phản. Sự khác biệt chính giữa hai bên là sự chấp nhận hoặc khước từ một hàng Giám mục với những quyền hành riêng, được truyền lại từ các Tông Đồ một cách liên tục, và đó là yếu tố chủ chốt của cơ cấu Giáo Hội. º Catholiques sociaux = Nhóm Công giáo xã hội. Những người theo thuyết công giáo xã hội. º Anglo-catholiques = Những người Anh Công giáo. Thành phần Giáo Hội Anh giáo có giáo lý gần như hoàn toàn công giáo. º Vieux-catholiques = Phái Công giáo thủ cựu. Nhóm Kitô-giáo tại Đức, Áo và Thụy Sĩ, đã tách rời khỏi Giáo Hội Rôma sau Công Đồng Vaticanô I (1870). Cộng đoàn phái Jansénius của Hà-lan, tách rời khỏi Rôma từ năm 1723, cũng đã gia nhập Công giáo thủ cựu qua thỏa ước Utrech năm 1889. º Roi catholique, Sa Majesté catholique = Vua Công giáo, Đức Vua Công giáo. Tước hiệu truyền thống của các vua Tây-ban-nha. º Épýtres catholiques = Các Thánh thư công giáo. Thuật ngữ được dùng để chỉ toàn bộ 7 bức thư của Tân Ước: thư thánh Giacôbê, 2 thư của thánh Phêrô, 3 thư của thánh Gioan, và thư của thánh Giuđa. Người ta gọi đó là các thư công giáo, có lẽ vì được gửi cho các Kitô-hữu nói chung, chứ không được gửi riêng cho các giáo đoàn hoặc cho những người nhất định.

¨ Acatholique = Ngoài Giáo hội Công giáo. Giáo luật. Được hiểu là những người có rửa tội hay không, hiện không là người của Giáo Hội công giáo. Đó là: những người ngoại giáo, những người bỏ đạo, những người rối đạo và những người ly giáo.

¨ Catholicisme = Đạo Công giáo. Nghĩa trừu tượng: tính chất của những gì phù hợp với giáo lý của Giáo Hội công giáo: thí dụ tính chất công giáo của văn sĩ đó không thể hồ nghi được. º Nghĩa cụ thể: Toàn bộ những tín điều, những định chế và những lối sinh hoạt của Giáo Hội Rôma: lịch sử của đạo Công giáo không hoàn toàn đồng nhất với chính lịch sử của Giáo Hội. º Được hiểu về Giáo Hội chính trong các Giáo Hội Kitô, Giáo Hội Rôma. Thí dụ: trở lại đạo Công giáo. º Catholicisme libéral = phong trào Công giáo tự do. Tên gọi được dành cho các trào lưu hành động và tư tưởng công giáo thế kỷ XIX, từ trong lòng Giáo Hội, các trào lưu này cố gắng đón nhận và đảm nhận, đồng thời thanh tẩy và định hướng cho những khát vọng tự do đang làm sôi động thế giới hiện nay —> Libéralisme. º Catholicisme social = Học thuyết công giáo xã hội. Được hiểu về một phong trào tư tưởng và hành động, ra sức đối chiếu những sự kiện xã hội với những đòi hỏi của luân lý Kitô-giáo và với giáo huấn của Huấn quyền công giáo, hầu xúc tiến một cuộc cải tổ các cơ cấu xã hội và kinh tế, hy vọng sẽ tán trợ cho những tiến bộ của công lý và giúp cho Nước Chúa dễ dàng mở rộng hơn. Thật ra thuật ngữ này là một kiểu nói thừa từ: học thuyết công giáo đã tất nhiên có tính xã hội rồi, và thật ra phong trào này, được hàng giáo phẩm hết sức cổ võ, cũng chỉ làm công việc phát huy những tiềm năng của giáo lý và của sinh hoạt Giáo Hội.

¨ Catholicité = Tính công giáo. Đây là đặc tính của Giáo Hội và là một trong bốn đặc điểm của Giáo Hội, theo đó người ta có thể nhận ra Giáo Hội chân thật trong số nhiều cộng đoàn Kitô-giáo khác: Giáo Hội Công giáo lan rộng khắp hoàn cầu mà vẫn giữ được tính thống nhất, bao gồm mọi thời đại, mọi dân tộc, mọi điều kiện sống (đây là tính công giáo về “địa lý”, cũng gọi là tính công giáo về “lượng”), nhưng nhất là giáo lý của Giáo Hội có hiệu năng tinh thần để vượt lên trên mọi tính cục bộ về chính trị, về văn hoá hoặc về tôn giáo (tính công giáo về “phẩm chất”). Đa dạng trong nhất thể, tính công giáo là khả năng riêng biệt của Giáo Hội để cứu vãn, biến hoá và tập hợp những nguồn phong phú muôn vẻ của bản tính con người trong Chúa Kitô. º Được hiểu là toàn thể các cộng đoàn Kitô-giáo hiệp nhất với Giáo Hội Rôma, trên toàn thế giới. º Cũng được hiểu là toàn thể những nước trong đó người công giáo chiếm đa số. º Theo nghĩa rộng: Tính chất của cái gì phổ quát. Thí dụ la catholicité de la raison = tính phổ quát của lý trí. º Acte de la catholicité = Sổ công giáo. Giấy tờ chính thức, chứng nhận một người đã được rửa tội, được thêm sức, hoặc kết hôn trong Giáo Hội công giáo. º Registre de catholicité = Sổ sách công giáo. Sổ sách hằng năm ghi chép các giấy tờ công giáo của một giáo xứ.

¨ Catholicos = Catholicos. Tước hiệu dành cho những thủ lãnh của một số Giáo Hội tách ra khỏi Giáo Hội Antiôkia trong những thế kỷ đầu: những “catholicos” của miền Sêleucia-Ctêsiphon (cho người Ba-tư và người Calđêa), những “catholicos” của người Armênia và Gêorgia. º Ngày nay, đó là tước hiệu của 5 vị trưởng Giáo Khu: Giáo Khu Babylon cho giáo phái Nestoriô, Giáo Khu Gêorgia, Giáo khu Etchmiadzin và Sis tại xứ Cilicia cho người Armênia sống tại xứ Gêorgia, và sau cùng là Giáo Khu Êthiopia từ năm 1959.

¨ Catholicon = Nhà nguyện chính của Đan viện. Nhà nguyện trung tâm của một đan viện Byzantin.

CAUSE = Nguyên nhân. Vụ án. (Bởi từ La-tinh causa). º Triết lý. Aristốt hiểu nguyên nhân là tất cả những gì mang lại câu trả lời cho những câu hỏi mà tâm trí ta nêu lên trước các dữ kiện. Chính sự nhận rõ nguyên nhân đã đưa tư duy con người từ tư tưởng tự phát đến “tri thức”. º Đối với thánh Tôma, nguyên nhân là nguyên lý trong lãnh vực hiện hữu cũng như trong lãnh vực biến dịch. Thánh Tôma đã tổng hợp quan niệm nguyên nhân phạm trù của Aristốt liên quan đến biến dịch của các cá thể, và quan niệm thông phần siêu nghiệm của Platô liên quan đến sự tùy thuộc của các hữu thể đối với nguyên lý của chúng. º Đối với các triết gia thường nghiệm* cận đại, thì nguyên nhân chỉ là tiền đề cần thiết cho cái đến sau nó (hậu đề).trong một chuỗi những hiện tượng: khi đó việc tìm kiếm các nguyên nhân sẽ chỉ là việc tìm ra các quy luật. º Diversité des causes = Sự đa dạng của các nguyên nhân. Người ta phân biệt 4 thứ nguyên nhân theo cách hiểu loại suy: nguyên nhân mô thể (formelle) làm cho sự vật là cái mà nó là, _ nguyên nhân chất thể (matérielle) nói lên chất liệu của sự vật, _ nguyên nhân tác thành (efficiente), nhờ đó mà sự vật hiện hữu, hoặc trở thành như hiện nay, _ nguyên nhân cứu cánh (finale) là cái vì đó mà sự vật được tạo thành. Hai nguyên nhân trước được gọi là những nguyên nhân nội tại (intrinsèques), còn hai nguyên nhân sau là ngoại tại (extrinsèques). Thêm vào 4 nguyên nhân trên đây, người ta còn thường thêm nguyên nhân mẫu mực (exemplaire), là khuôn mẫu và mẫu mực, một thứ nguyên nhân mô thể ngoại tại: thí dụ ý tưởng của nghệ sĩ là nguyên nhân mẫu mực của tác phẩm nghệ thuật. Những nguyên nhân của các loại khác nhau có thể là nguyên nhân cho nhau, trong tương quan lệ thuộc lẫn nhau (causae ad invicem sunt causae = các nguyên nhân là nguyên nhân cho nhau). º Xét theo quan hệ giữa nguyên nhân và hậu quả. Về sự đa dạng của các nguyên nhân, người ta phân biệt Nguyên nhân đệ nhất (cause première), Thượng Đế, Ngài hành động tự mình (nguyên nhân tác thành), các nguyên nhân đều lệ thuộc vào Ngài. Nguyên nhân đệ nhị (cause seconde) là nguyên nhân thực hiện nguyên nhân tính (tác thành) của mình trong sự lệ thuộc vào một nguyên nhân khác. Trong một chuỗi những nguyên nhân kế tiếp nhau, người ta phân biệt nguyên nhân kề cận (cause prochaine), trực tiếp sinh ra hậu quả, và nguyên nhân xa hoặc gián tiếp (cause éloignée ou médiate), chỉ đạt được hậu quả qua trung gian của một hoặc nhiều nguyên nhân khác. Xét theo tính cần thiết và thâm sâu của quan hệ giữa nguyên nhân và hậu quả, người ta phân biệt nguyên nhân chính yếu (cause propre) là nguyên nhân tự nó và trực tiếp sinh ra hậu quả (per se primo) hoặc nguyên nhân có bản tính tự nó và trực tiếp sinh ra hậu quả đó. Thiên Chúa là nguyên nhân chính yếu của hữu thể với tư cách hiện hữu trong mọi cái hiện hữu. Từ một hậu quả, người ta chỉ có thể chứng minh chắc chắn nguyên nhân riêng biệt của nó. Đối lại với nguyên nhân riêng biệt là nhiều nguyên nhân tùy thể, phụ thuộc (cause accidentelles). º Xét về sự thực hiện ít nhiều toàn hảo của nguyên nhân, người ta phân biệt nguyên nhân thích đáng (adéquate), thỏa mãn hoàn toàn vấn đề đặt ra, hoặc cho người ta một giải nghĩa đầy đủ về vấn đề: nắm được nguyên nhân thích đáng là nhân tố quyết định của tri thức. Các nguyên nhân không thích đáng chỉ là nguyên nhân một cách bất toàn. Người ta còn phân biệt nguyên nhân chính (cause principale), hành động bằng sức riêng của mình và nguyên nhân dụng cụ (cause instrumentales), hành động bằng sức của nguyên nhân chính mà nó lệ thuộc. Sự phân chia này thấy rõ nhất trong trật tự các nguyên nhân tác thành, nhưng cũng có thể thấy nơi các loại nguyên nhân khác: những dấu hiệu và những biểu tượng là những nguyên nhân công cụ của nguyên nhân mô thể, những xếp đặt của nguyên nhân chất thể là những phương tiện của nguyên nhân cứu cánh. º Thần học. Người Hy-lạp sử dụng một cách không phân biệt từ nguyên nhân (aitia), cũng như những từ nguyên ủy (archè) và nguồn mạch (pègè), để nói về Ba Ngôi Thiên Chúa. Người La-tinh thích dùng từ nguyên lý (principium) thông thường và để thích ứng cho các thực tại thần linh hơn: Chúa Cha là nguyên lý của Chúa Con. Từ nguyên nhân, có tính xác định hơn, luôn bao hàm một sự khác nhau về bản thể và một sự lệ thuộc của các thực tại đối với nhau, mà những điều này thì không có trong quan hệ nguồn gốc của các Ngôi Thiên Chúa (Sum. theol, Ia, 33, 1, 1m). º Causa sui = Nguyên nhân của chính mình. Thuật ngữ Descartes dùng để chỉ tính tự hữu (aseitas) của Thiên Chúa. Hiểu từng chữ, thì thuật ngữ này có tính mâu thuẫn, vì yếu tính của nguyên nhân là phải khác với hậu quả. Với cách nói vụng về, thuật ngữ này che khuất tính hiện hữu của Đấng Tự Hữu, một điều mà triết học hồi đó có nguy cơ ngộ nhận. º Giáo luật. 1. Được hiểu là vụ án, cuộc tranh cãi được đưa ra toà (Thí dụ: vụ án hôn phối, vụ án phong thánh). º Cause bénéficiale = Vụ việc liên quan đến bổng lộc. Vụ việc liên quan đến một bổng lộc nào đó trong Giáo Hội. º Cause ecclésiastique = Vụ việc liên quan đến toà án giáo sĩ. Vụ việc mà theo bản chất của nó, hoặc do quy định của Giáo luật, chỉ thuộc thẩm quyền các Toà án của Giáo Hội. º Cause incidente = Vụ việc phụ đới. Sự tranh tụng xảy ra trong quá trình xét xử một vụ án và liên kết chặt chẽ với vấn đề chính đến nỗi phải giải quyết nó trước khi có thể giải quyết vấn đề chính _ 2. Vụ việc. Causes majeures = Nhưng vụ việc hệ trọng. Được hiểu là những vụ việc được dành cho Đức Giáo Hoàng do tầm quan trọng lớn lao của chúng, _ 3. Lý do. Cause canonique = Lý do giáo luật. Được hiểu là lý do mà Giáo luật coi là đủ để được hưởng ơn chuẩn miễn, hoặc để tiến hành một hành động. º Cause d’un contrat = Lý do hợp đồng. Lý do để người ta quyết định ký kết, _ 4. Cause pie = Hội đạo đức hay từ thiện. Được hiểu về bất cứ định chế hoặc công cuộc nào nhắm mục đích đạo đức hoặc từ thiện bác ái.

¨ Causal = Thuộc về nguyên nhân. Liên hệ đến nguyên nhân. Thí dụ quan hệ nguyên nhân (nhân quả). º Lien causal = Tương quan nhân quả. Tương quan lệ thuộc giữa nhân và quả. º Vertu causal = Hiệu năng của nguyên nhân (virtus causalis). Khả năng của nguyên nhân để sinh ra những hậu quả nào đó. º Năng lực này được xem xét trong chính hành vi sinh ra hậu quả.

¨ Causalité = Tính nhân quả. Ảnh hưởng của nguyên nhân đối với hậu quả của nó: tính nhân quả cứu cánh được đặt trước tính nhân quả tác thành. º Quan hệ giữa nhân và quả: tính nhân quả có tương quan với sự lệ thuộc của hữu thể chịu tác động. º Principe de causalité = Nguyên lý nhân quả. Nguyên lý số một, phát xuất từ nguyên lý của lý do tồn tại và được diễn tả như sau: cái gì tự nó không hiện hữu, thì nhất thiết phải nhờ một hữu thể khác mới hiện hữu được. Nguyên lý này nói lên sự lệ thuộc căn bản của các hữu thể hữu hạn, vì chúng không tự đủ cho mình.

¨ Précausalité = Tính tiền nhân quả. Tâm lý học. Phát sinh của trí tuệ (Piaget). Cách thức mà mối liên lạc giữa các ý tưởng và các từ, cũng như giữa các thực tại, được cảm nghiệm và nghĩ tưởng, đó là đặc điểm của tư duy đứa trẻ ở giai đoạn tiền thao tác (pré-opératoire*). Ngôn ngữ, sự phán đoán và sự suy nghĩ bị chi phối bởi kinh nghiệm trực tiếp và chủ quan của tâm trí và hình ảnh của vũ trụ được tượng trưng bởi những phạm trù được đưa vào tâm trí qua kinh nghiệm tâm lý tình cảm (quan niệm phiếm hồn, tư duy nhân tạo và quan hệ nhân quả bằng sự tham gia v.v...). Tâm trí tiền nhân quả là tâm trí tiền luận lý (prélogique) và chưa đạt tới khái niệm vật lý về nhân quả.

¨ Accusation = Sự tố cáo. Giáo luật. Accusation criminelle = Hành vi công tố viên trước toà án. Hành vi của người có quyền hành để tố giác một tội phạm trước một toà án có thẩm quyền của Giáo Hội, theo những thủ tục được dự trù bởi giáo luật, để yêu cầu tội phạm đó phải được trừng phạt cách công khai. Giáo luật dành quyền này cho người chưởng lý. º Accusation d’un mariage = Hành vi phi bác tính thành sự của một cuộc hôn nhân. Hành vi của người có tư cách để kiện tính thành sự của một cuộc hôn nhân hoặc các nghĩa vụ của hôn nhân, trước mặt một Toà án có thẩm quyền của Giáo Hội. º Accusation d’un ordre = Hành vi phi bác tính thành sự của một cuộc phong chức. Hành vi của người có tư cách để tố cáo trước một Toà án có thẩm quyền của Giáo Hội về tính thành hiệu của một cuộc Truyền Chức thánh hoặc về các nghĩa vụ của việc truyền chức đó. º Trong bí tích Sám hối, được hiểu là hành vi của hối nhân thú nhận các tội lỗi mình với cha giải tội.

¨ Excuse = Lý do biện minh. Hoàn cảnh biện minh cho việc không tuân giữ một điều của Giáo luật. º —> Épikie.

CAUSSADE (Jean-Pierre de) = Caussade (J-P. de). Linh mục Dòng Tên người Pháp, nhà giảng thuyết và giáo sư (1675-1751). Cuốn “Instructions spirituelles” (Những huấn điều thiêng liêng) của ngài đã một cách lý thuyết đặt ra những con đường của đời sống thiêng liêng. Cuốn “L’Abandon à la Providence” (Phú thác cho Chúa Quan phòng) của ngài thì rất thực hành. Cuốn sách này gồm những đoạn trích các thư ngài gửi cho các nữ tu Dòng Thăm Viếng (mà ngài là tuyên uý) đã được nhiều người hâm mộ vì học thuyết của ngài về sự phó thác, về phút hiện tại, về niềm tin thuần tuý, về nguyện gẫm.

CAUSSIN (Nicolas) = Caussin (Nicolas). Linh mục Dòng Tên, người Pháp (1583-1651), một thời gian là cha giải tội của vua Louis XIII. Nhà giảng thuyết và nhà tranh luận. Cuốn “Cour sainte” (Triều đình thánh thiện) của ông là một bản trình bày tổng quát các mầu nhiệm của đức tin. Ông phổ biến linh đạo của thánh Phanxicô Salêsiô.

CAUTION = Bảo chứng. Sự cam kết hoặc lời hứa do quan toà hoặc Giáo quyền đòi hỏi để bảo đảm việc thi hành một pháp lệnh, hoặc để chu toàn một nghĩa vụ.

CÉLÉBRATION = Cuộc cử hành. Bởi tính từ La-tinh celebris = nhiều người qua lại; xưa kia via celebris = đường nhiều người qua lại). Hành động của nhiều người tập hợp lại để mừng một lễ hội. Trong ngôn ngữ phụng vụ, từ “cử hành” được dùng để dịch từ “liturgia” của tiếng Hy-lạp, và có nghĩa là hành động phụng vụ, nhất là cử hành Thánh lễ.

¨ Concélébration = Sự đồng tế. Theo nghĩa hẹp, được hiểu là sự cử hành cùng một nghi thức, nhất là cùng một Thánh lễ, bởi nhiều Giám mục hoặc nhiều linh mục, cùng giữ phần thiết thực và hữu hiệu trong các hành vi tư tế. Một trong các vị này giữ vai trò chủ tịch, gọi là vị chủ tế. Là việc vẫn có trong truyền thống Đông phương, sự đồng tế đã được Công đồng Vaticanô II tái lập cho Giáo Hội La-tinh: đồng tế là việc biểu lộ tính duy nhất của chức tư tế cũng như chức này bám rễ sâu trong bí tích Thánh Thể. º Theo nghĩa rộng, được hiểu là sự tham dự của nhiều thừa tác viên phụng vụ, nhất là của nhiều linh mục, vào cùng một nghi lễ, nhưng không nói rõ là với tư cách là thừa tác viên của bí tích, hay chỉ là với tư cách trợ tá. Sự đồng tế nghi thức này khác với sự đồng tế bí tích của trường hợp trên kia.

¨ Célébrant = Chủ tế. Vị cử hành. Chức sự chính của một hành động phụng vụ.

¨ Celebret = Chứng thư linh mục. (từ La-tinh có nghĩa là: Được cử hành). Giấy tờ do Giáo quyền cấp cho một linh mục để chứng thực vị này có thể được nhận cho cử hành Thánh lễ.

Céleste —> Ciel.

CÉLIBAT = Bậc / đời sống độc thân. Lý tưởng về sự trinh khiết * mà Chúa Kitô đã đề ra cho những ai đi theo Ngài (Mt 19, 11-12), và đã được quy định là một nghĩa vụ pháp lý cho hàng giáo sĩ Tây phương tại Công Đồng in Trullo năm 692. º Giáo luật. Khi lãnh nhận chức vụ Phó tế, vị giáo sĩ cam kết giữ đức khiết tịnh suốt đời (điều 132), do đó sự kết hôn của giáo sĩ này sẽ vô hiệu.

CÉLICOLES = Nhóm Célicoles. Giáo phái Kitô thế kỷ V, có một số tín đồ tại Phi châu. Người ta biết đến họ do một lời thánh Augustinô nhắc đến họ, và do một đạo luật của Hoàng đế Honorius năm 409, nhưng người ta không biết gì về nguồn gốc và những tin tưởng của họ.

CELLE = Phòng nhỏ. (Do từ La-tinh cella = phòng). Phòng ngủ cá nhân của các đan sĩ. º Cơ sở đan viện không có Bề Trên (Prieuré). º Xưa kia, từ này chỉ nhà nguyện nhà mồ (nghĩa đường).

¨ Cellule = Phòng nhỏ của một đan sĩ. Ban đầu, các đan sĩ là những ẩn sĩ, cho nên phòng nhỏ cá nhân là nơi ở ban đầu của các đan sĩ. Ngay trước thời đại thánh Bênêđitô là đấng qui định việc sử dụng các phòng nhỏ này trong Bản luật của ngài, nhà ngủ chung đã bắt đầu trở nên phổ biến. Các phòng nhỏ cá nhân này lại trở thành thông dụng hồi thế kỷ XI với các Tu Hội ẩn tu mới, và đuợc các Hội Dòng Bênêđitô cải tổ mà các thế kỷ XVI và XVII chấp nhận.

¨ Cellérier = Người quản lý trong đan viện. Đan sĩ quản lý. (Bởi từ La-tinh cellarium = cellier, nơi cất giữ rượu nho và các thức ăn). Tu sĩ có trách nhiệm quản lý tài sản của một đan viện.

¨ Syncelle = Giáo sĩ cùng phòng. (Bởi từ Hy-lạp sun = cùng với, và kella = phòng). Xưa kia, được hiểu là những giáo sĩ sống bên cạnh các chức sắc của Giáo Hội để giúp đỡ và cũng là để giám sát hạnh kiểm của họ: các giáo sĩ này ngủ cùng một phòng với các giám mục, do đó có tên gọi của họ. Định chế này có nguồn gốc bên Đông phương và được truyền qua Tây phương, rồi trở thành khá phổ biến ở thời Trung cổ. Các vị “cùng phòng” thường trở thành những nhân vật quan trọng, cố vấn của các giáo hoàng và các vua chúa.

¨ Protosyncelle = Vị đứng đầu các giáo sĩ cùng phòng. (Từ Hy-lạp có nghĩa là người đứng đầu các vị cùng phòng). Xưa kia trong Giáo Hội Hy-lạp, được hiểu là người đáng kính nhất trong các vị cùng phòng của Đức Thượng Phụ hoặc của Đức Giám Mục, có trách nhiệm cố vấn các ngài trong các công việc của Giáo Hội và giám sát hành vi của ngài. º Ngày nay, trong Giáo Hội Hy-lạp, đó là vị thư ký hoặc vị cố vấn của Giám mục, không nhất thiết phải ở cùng một nhà với Giám mục.

CELSE = Celsus. Triết gia Hy-lạp, chống đối Kitô-giáo. Người ta chỉ biết ông qua Origênê la người đã viết cuốn Contra Celsum, chống lại ông. Ông đã xuất bản cuốn “Discours véritable” (Lời chân thật) năm 178, đưa ra những luận điệu khôn khéo chống lại Kinh Thánh, chống lại con người của Đức Giêsu và chống lại Giáo Hội.

CENDRES = Tro. Biểu tượng của sám hối* và của tang chế. Trong Giáo hội Rôma, người ta bỏ tro trên đầu các tín hữu ngày Thứ Tư lễ Tro, khởi đầu muà Chay.

¨ Incinération (des morts) = Sự hỏa táng (người chết). Tục lệ an táng hỏa thiêu các thi hài người chết. º Đồng nghĩa: Crémation = Hỏa thiêu. º Mặc dù tự nó tục lệ này không có gì đáng lên án, truyền thống Giáo Hội vẫn không thuận và không khuyến khích. º Tại Pháp, đặc biệt những người tự do tư tưỡng đã coi tục lệ này là biểu tượng sự phủ nhận tín điều xác loài người sẽ sống lại.

CÈNE = Tiệc ly. (Do từ La-tinh cena = bữa ăn tối). Bữa ăn sau cùng của Chúa Kitô với các Tông Đồ, hôm trước ngày Ngài chịu chết. Bữa ăn này diễn ra tại Phòng Tiệc ly: sau khi cử hành Lễ Vượt qua của Do thái giáo, Chúa Giêsu đã lập phép Thánh Thể tại đây. º Nơi Giáo Hội Tin lành, từ này chỉ việc tưởng niệm Bữa ăn này. º Nghệ thuật tranh ảnh vẽ lại câu truyện của Phúc Âm: Tranh Bữa Tiệc ly của Léonard de Vinci.

¨ Cénacle = Phòng tiệc ly. (Do từ La-tinh cenaculum = phòng ăn). Gian phòng rộng lớn ở trên lầu, nơi Chúa Giêsu đã ăn Bữa Tiệc ly, chiều ngày thứ Năm Thánh. Có thể đây cũng là nơi các Tông Đồ họp nhau sau khi Chúa lên trời (Cv 1, 12-14).

CÉNOBITES = Các đan sĩ sống cộng đoàn. (Do từ Hy-lạp koinos = chung, và bios = sống). Chỉ các đan sĩ sống thành từng cộng đoàn.

¨ Cénobitisme = Đời sống cộng đoàn của các đan sĩ. Thực hành đời sống tu trì dưới sự hướng dẫn của một Viện Phụ, hoặc một Bề Trên. Ngược với lối sống ẩn tu (érémitisme*) và lối sống ẩn sĩ (anachorétisme*).

¨ Coenobium = Đan viện Đông phương. Đan viện Đông phương, thực hành lối sống chung.

¨ Cénobiarque = Bề trên đan viện Đông phương. Bề trên một Đan viện Đông phương, có cuộc sống chung của các đan sĩ.

CENSURE = Vạ, hình phạt (có tính giáo dục). (Do từ La-tinh censura = khiển trách). º Giáo luật. 1. Hình phạt có tính giáo dục, Giáo Hội dùng để tước khỏi một Kitô-hữu can phạm hoặc cố chấp một số những lợi ích thiêng liêng hoặc những lợi ích gắn liền với các lợi ích thiêng liêng, cho tới khi người đó hối cải và nhận được ơn tha tội. Ferendae sententiae = Hình phạt hậu kết. Là hình phạt chỉ có hiệu lực sau khi Giáo quyền đã tuyên án. Latae sententiae = Hình phạt tiền kết. Là hình phạt có hiệu lực ngay sau khi người ta phạm tội nào đó. Ab homine (do nhân) là hình phạt chỉ được tha do chính vị đã tuyên án, hoặc do vị kế nhiệm, hoặc do vị đại diện của ngài, hoặc do Bề trên của ngài —> Excommunication. Interdit. Suspense. º 2. Lời khiển trách có tính giáo lý đối với một cuốn sách hoặc mệnh đề nghịch đức tin hoặc phong hoá. º 3. Censure des livres = Việc kiểm duyệt sách. Sự xem xét của Giáo quyền đối với một số sách, nhất là những cuốn liên quan đến đức tin và phong hoá, trước khi cho phép xuất bản.

¨ Censeur = Người kiểm duyệt. Giáo sĩ được Đấng Thường quyền hoặc Bề Trên Dòng trao cho nhiệm vụ xem xét các sách, trước khi chúng được ấn hành, xem chúng có chứa điều gì nghịch đức tin hoặc phong hoá không. Nếu không có gì nghịch, vị này sẽ ban cho chữ Nihil obstat (không gì ngăn trở).

¨ Recension = Sự khảo đính. Trong môn phê bình văn bản, được hiểu là hình thức mà nhà xuất bản hậu lai gán cho một bản văn cổ xưa, dựa vào (hoặc không dựa vào).các bản viết tay của bản văn này. Nhà phê bình thời nay phải phân biệt nguyên tác, thường khó phục quyền với những bản khảo đính khác nhau. Thí dụ Bản khảo đính Lucianô (linh mục thành Antiokia, tử đạo) không phải là bản văn tốt nhất của Tân Ước, mặc dù đó là bản được phổ biến nhất trong các bản viết tay thuộc nhóm Byzantin K (Koiné).

Centenaire (Bible du) —> Bible.

Centre National de Pastorale Liturgique (C.N.P.L.) —> Pastorale liturgique.

CENTURIES de Magdebourg = Bộ bách niên ký Magdebourg. Lịch sử Giáo Hội do một nhóm sử gia và mục sư Thệ phản viết, hồi thế kỷ XVI, trong đó mỗi thế kỷ làm thành một chương.

¨ Centuriateurs = Các tác giả viết bộ Bách niên ký Magdebourg. Tên gọi được dành cho các tác giả Thệ phản của bộ Bách niên ký Magdebourg.

CÉPHAS = Kêpha, Đá. Phiên âm từ Aramê Kêpha (viên đá tảng). Đây là biệt hiệu Chúa Giêsu đã dành cho Simon, thủ lãnh các Tông Đồ. khi đặt cho Simon tên gọi mới này, Chúa tỏ quyền hành tuyệt đối của Ngài đối với ông Simon-Phêrô. Đồng thời Ngài nói lên vai trò viên đá tảng của Phêrô trong Giáo Hội của Ngài (Mt 18, 17-20).

CÉRÉMONIE = Nghi lễ. (Do từ La-tinh caerimonia = hành vi tôn giáo). º Hành vi bên ngoài của việc thờ phượng Thiên Chúa (Sum. th. Ia-IIae, 99, 3). Trong việc phụng tự siêu nhiên của tôn giáo Mặc khải, tất cả các nghi lễ đều là những bằng chứng của đức tin (Sum. theol. Ia-IIae, 103, 4). º Theo một nghĩa hẹp hơn, được hiểu là những hành động có tính biểu tượng và những lời kinh hoặc công thức giáo lý mà Giáo Hội thêm vào trong việc cử hành các bí tích, nhất là bí tích Thánh Thể , hầu nêu rõ hoặc làm cho rộng thêm ý nghĩa các nghi thức chủ yếu mà chính Chúa Kitô đã lập ra (Sum. theol. IIIa, 66, 10). Công đồng Trentô đã biện minh cho phần nghi lễ này của Giáo Hội, tuy vượt ra ngoài cái tối thiểu đòi phải có cho sự thành hiệu của bí tích, nhưng cần thiết để giáo huấn các tín hữu và khơi dậy sự sùng kính của họ (Khoá VII, điều 13; Khoá XXII, chương 5, 7, 8).

¨ Cérémonial (Congrégation) = Bộ nghi lễ. Một trong các bộ của Giáo triều Rôma, có trách nhiệm điều hành các lễ nghi Giáo Hoàng và Hồng y, ấn định thứ vị trong nghi lễ. Đã bị dẹp bỏ trong cuộc cải tổ ngày 15 tháng 8 năm 1967. Các chức năng của Bộ này nay được chuyển sang cho ban nghi lễ toà thánh. º Cérémonial des Évêques = Sách Nghi lễ Giám mục. Sách phụng vụ chứa đựng những luật phải giữ trong các nghi lễ trọng thể, nhất là nơi các nhà thờ chánh toà và các nhà thờ Kinh sĩ hội. º Cérémonial roman = Sách Nghi lễ của Đức Giáo Hoàng. Tuyển tập các nghi thức chữ đỏ, chi phối các lễ nghi Giáo Hoàng.

CÉRINTHE = Cérinthe. Một người theo thuyết thần tri, cuối thế kỷ I, chủ trương việc tạo thành trời đất là do một vị Hóa công khác biệt với Thiên Chúa, và chỉ coi Chúa Giêsu là một người như mọi người, nhưng đã được một sức mạnh thần linh luôn ở với Ngài từ lúc chịu phép Rửa, cho tới khi chịu khổ nạn. Thánh Irênê quả quyết rằng cuốn Phúc Âm thứ bốn đã được viết ra để chống lại ông này.

Certaine —> Certitude.

CERTITUDE = Sự chắc chắn. (Do từ La-tinh certitudo, phát xuất từ tính từ certus, lại do động từ cerno = tôi quyết, tôi nhất định). Tình trạng của tâm trí ưng thuận một cách xác định và vững vàng, không ngần ngại và không sợ sai lầm. Đó là sự an nghỉ của tâm trí, một tâm trí không còn nghi ngờ nữa, nếu không nói là không còn tìm tòi nữa. º Xét theo khách quan và theo nghĩa trừu tượng, được hiểu là đặc điểm của một sự khẳng định mà tâm trí hoàn toàn ưng thuận: đó là sự chắc chắn khoa học, sự chắc chắn lịch sử; theo nghĩa cụ thể, được hiểu là chính những sự khẳng định này: như những khẳng định của đức tin. º Certitude objective = Sự chắc chắn khách quan là một sự tất yếu theo quy luật hoặc có tính sự kiện: nó loại trừ tính bất tất và giả thiết nơi đối tượng có những nguyên nhân không thể lầm lẫn về thực thể và về tính chất. Nó sinh ra sự chắc chắn minh xác (certitude formelle). Sự chắc chắn này được thực hiện cách tối đa khi nó căn cứ vào sự hiển nhiên*, nhưng không nên lầm lẫn sự chắc chắn minh xác này với chính sự hiển nhiên: đức tin của ta có tính chắc chắn tuyệt đối về một đối tượng không hiển nhiên. º Cũng có sự chắc chắn phát sinh, tức dự phần (certitude dérivée ou participée) của ý chí, loại bỏ được sự nghi nan và sự sợ sệt: đó là sự chắc chắn của niềm tin tưởng và nhất là của đức cậy đối thần, khiến ta quyết tâm hướng về hạnh phúc trên trời bằng cách vững tin vào sức hộ phù của Thiên Chúa, mặc dù không có sự chắc chắn của trí tuệ về sự mình sẽ bước vào cõi vĩnh phúc, trừ phi có ơn Mặc khải đặc biệt. º Certitude métaphysique = Sự chắc chắn siêu hình học. Sự chắc chắn về một mệnh đề mà người ta không thể phủ định mà không tự mâu thuẫn. º Certitude morale = Sự chắc chắn tinh thần. Theo các triết gia và các nhà thần học các thế kỷ XVI và XVII, đó là tình trạng của tâm trí, tuy không gạt bỏ được tất cả mọi khả năng trái ngược có thể có, nhưng cũng xác tín đủ về sự đúng đắn của một lập trường, để có những quyết định vững vàng trong thực hành. º Nơi các tác giả hiện nay, được hiểu là tình trạng của tâm trí không còn vương những nghi nan, nhưng chỉ trong lãnh vực các chân lý luân lý mà thôi, hoặc được hiểu là sự chắc chắn của tâm trí bị điều kiện hoá bởi một số những trạng huống luân lý, chẳng hạn đó là sự chắc chắn của niềm tin, tức là sự ưng thuận của trí tuệ nhờ có sự ưng thuận của ý chí. Hiểu như thế, sự chắc chắn luân lý thì khác hẳn sự chắc chắn siêu hình học, không phải như hai cấp độ khác nhau, nhưng là hai thứ chắc chắn khác nhau. º Certitude démonstrative, infaillible, prouvée ou scientifique = Sự chắc chắn có thể chứng minh, không sai lầm, được chứng minh hoặc có tính khoa học. Sự chắc chắn không còn chút hồ nghi nào, do tính tất yếu của đối tượng của nó. º Certitude probable = sự chắc chắn cái nhiên, cũng gọi là chắc chắn của một ý kiến, nó không dựa trên những chứng cớ không thể chối cãi được, nhưng trên những luận cứ có vẻ thật, vì thế vẫn còn những nghi nan. Vì tâm trí cần phải ưng thuận những điều cái nhiên* trong những vấn đề không thể xác định cách chính xác, hoặc trong những thời kỳ mà việc nghiên cứu khoa học còn mò mẫm tìm tòi, thì ý chí thúc giục tâm trí ta coi đó là những điều đích thật.

¨Certaine (proposition) = Mệnh đề chắc chắn. Một chú thích chuyên môn chỉ một mệnh đề thần học không thuộc loại “cái nhiên”. º —> Foi.

CÉRULAIRE (Michel) = Michel Cérulaire. Sinh quãng năm 1000, trở thành đan sĩ rồi làm Thượng phụ giáo chủ Constantinôpôli từ năm 1043 đến 1058. Ông mạnh mẽ chống lại Hoàng đế đã muốn nối liên lạc lại với Đức Giáo Hoàng để được ngài trợ lực. Ông đã tung ra bản thông điệp chống lại “Những người dùng bánh không men”* và truyền đóng cửa các nhà thờ La-tinh tại thủ đô. Sự đoạn tuyệt đã trở nên dứt khoát ngày 16 tháng 7 năm 1054 khi Hồng y Humbert đặt tờ án phạt vạ tuyệt thông trên bàn thờ của nhà thờ Sainte-Sophie. Vạ tuyệt thông này đã được long trọng gỡ bỏ vào dịp Công đồng Vaticanô II.

CÉSAIRE d’Arles = Césaire d’Arles. Sinh quãng năm 470, đan sĩ tại Lérins, Giám mục thành Arles năm 503. Ông là Giám mục nổi nhất trong các Giám mục Xứ Gallia hồi đó († 543). Ông đã để lại nhiều bài giảng có giá trị, giúp ta hiểu đời sống Kitô-giáo thời đó; hai khảo luận chống Pêlagiô; và hai bản luật đan tu, một cho các đan tu và một cho các nữ tu của đan viện mà chính ông đã thành lập tại Arles.

CÉSARÉE = Cêsarê. Tên gọi mà các vua Hêrôđê đặt cho hai thành phố của xứ Palestina, để kính Hoàng đế Cêsar-Augustô: Césarée de Palestine = Thành phố Cêsarê xứ Palestin. Trước kia là hải cảng Straton, cách Jaffa 50 km về hướng Bắc, nơi có trụ sở các vị tổng trấn La-mã, và thường được nhắc tới trong sách Công vụ tông đồ. trở thành Toà Giám mục trưởng khu của xứ Palestina: trong số các Giám mục này, có Eusêbiô thành Cêsarê. Hồi đó Toà Giám mục này có một thư viện thời danh, được Origênê làm cho thêm phong phú, nhưng đã bị người Ả-rập phá hủy năm 640. _ Césarée de Philipphe = Thành phố Cêsarê Philipphê. Trước kia là thành phố Panias, nằm cạnh một suối nguồn của sông Giôđanô, được Hêrôđê Philippê kính dâng Hoàng đế. Việc tuyên xưng của thánh Phêrô đã diễn ra ở gần thành phố này (Mt 16, 12-20). Ngày nay là một làng nhỏ, có tên là Baniyas.

CÉSAROPAPISME = Chế độ vương giáo. Chế độ mà Giáo Hội được gắn chặt với một Nhà Nước Kitô giáo và thật sự bị Nhà Nước kiểm soát. Đó là chế độ đã được Hoàng đế Constantinô thực hành và đã được bắt chước bởi vua Charlemagne và nhiều vua chúa khác.

Chahada —> Shahada.

CHAIGNON (Pierre) = Chaignon (Pierre). Tu sĩ Dòng Tên người Pháp (1791-1883), được người ta biết tiếng nhờ những Méditations (Các bài suy gẫm) của ngài viết cho các linh mục, các tu sĩ, các người đời. Các suy gẫm này rất được quý chuộng và đã góp phần vào sự tiến bộ thiêng liêng.

CHAIR = Xác thịt, nhục thể. (Do từ La-tinh caro = miếng thịt trong hy lễ, hoặc trong bữa ăn của các chiến binh; do từ Hy-lạp Keirô = tôi cắt). cũng như từ Do thái basar và từ Hi-lạp sarx, thoạt tiên từ này được dùng để chỉ yếu tố hữu hình và sờ thấy được của con vật và của con người (1 Cr 15, 39), khác biệt với xương (St 2, 21-23) và máu (St 9, 4), và khác biệt với linh hồn và trái tim (Tv 84, 2). º Đặc biệt, được hiểu về các phần của thân xác con vật đươc dùng làm của ăn cho con người: “Thứ sáu. kiêng thịt ngày thứ sáu và những ngày khác Hội Thánh dạy”. º Toàn bộ thân thể sống động* (Tv 38, 4), đối tượng của tri giác (Cl 2,1.5) và phương tiện để giao hợp nam nữ (1 Cr 6, 16). º Cũng được hiểu về họ máu (St 37, 27), chủng tộc, dân tộc (Rm 11, 14). º Được hiểu về con người trong tính toàn diện cụ thể của nó (Ep 5, 29), nhất là trong sự yếu đuối và thân phận mỏng manh nơi trần gian (Is 40, 6), trong sự lệ thuộc của một vật thụ tạo đối với Thiên Chúa hằng sống (Tv 63, 2), và trong sự hướng chiều về tội lỗi (Tv 65, 3-4). º Cũng được hiểu là cái tôi, là nhân vị (Gv 5, 5). º Tâm tình nhân đạo và dịu dàng, những dấu hiệu của một tâm hồn uyển chuyển, thuận theo sự soi sáng của Chúa: “ Ta sẽ cất khỏi xác thịt ngươi trái tim bằng đá và sẽ ban cho ngươi một trái tim bằng thịt” (Ed 36, 26). º Được hiểu về bản tính con người đã được Con Thiên Chúa đảm nhận và cứu vớt: “Và Ngôi Lời đã hoá thành xác thịt” (Ga 1, 14). Trong Thánh Thể, xác thịt đồng nghĩa với thân xác (Ga 6, 51. 55). º Khác với từ tinh thần, từ xác thịt chỉ vật thụ tạo đối diện với Thiên Chúa (Rm 1, 13), con người tự mình bất lực không thể kết hợp sự thân mật với Thiên Chúa (Ga 3, 6), nhưng sự yếu đuối của nó thích hợp để quyền năng của Thần Khí Thiên Chúa biểu lộ (2 Cr 4, 11). º Cũng được hiểu là trụ sở của các đam mê (Rm 7, 5) và của tội lỗi (Rm 7, 14-25), của sự thối nát và của sự chết (Gl 6, 8). º Là thân phận tự nhiên của con người đứng trước những hồng ân nhưng không của Thần Khí Thiên Chúa (1 Cr 1, 26). º Được hiểu về kỷ nguyên cổ xưa (Rm 8, 9), so với kỷ nguyên mới, đầy ân huệ của Chúa Thánh Thần (Pl 3, 3). º Nhân cách hóa một sức mạnh của sự Ác, kẻ thù của Thiên Chúa, đối nghịch với Chúa Thánh Thần, đã bị Chúa Kitô đập tan tành khi Ngài nhận lấy một xác thịt giống như xác thịt của tội lỗi, hòng lên án tội lỗi trong xác thịt của Ngài (Rm 8, 3). º La chair et le sang = Xác thịt và máu: chỉ con người trong thân phận bản tính của nó (Mt 16, 17), tính phù du của cuộc sống của nó nơi trần gian này (Hc 14, 18) và sự bất lực của con người đối với việc hưởng gia nghiệp Nước Trời (1 Cr 15, 50). º ¬uvre de chair = Việc vợ chồng. “Ngươi đừng ước ao việc vợ chồng, trừ phi trong hôn nhân”. º Toute chair = Phàm nhân: thuật ngữ để chỉ loài người (Ge 3, 1); Ga 17, 2), hoặc tất cả mọi xác thịt (G 34, 15) —> Âme.º Une seule chair = Chỉ là một xác thịt: sự hiệp nhất về thể xác và tinh thần của hai vợ chồng trong hôn nhân (St 2, 24). º Vivre dans la chair = Sống trong xác phàm: Sống nơi trần gian này, giữa những người khác (Pl 1, 22. 24). º Vivre selon la chair = Sống theo khuynh hướng xác thịt: Sống như nô lệ của thế gian tội lỗi và sa đọa (Rm 8, 5-13). º Résurrection de la chair = Việc kẻ chết sống lại: Việc kẻ chết sống lại ngày tận thế, khi linh hồn bất tử lại kết hợp với thân xác xưa kia của mình trong cuộc sống trần gian, nhưng nay xác này được biến hình và trở thành xác “thiêng liêng” do sự được thông phần vào vinh hiển của Chúa Kitô: “Tôi tin xác loài người ngày sau sống lại” (Xem 1Cr 15, 12-57). º Convoitise de la chair, concupiscence de la chair = Lòng ham muốn xác thịt, tình dục. Ước muốn xấu xa, hướng về tội lỗi, nhất là để thỏa mãn những đòi hỏi buông tuồng của thú tính: một trong ba nhục dục thống trị thế gian và khiến thế gian chống lại Thiên Chúa (1 Ga 2, 16). º Péché de la chair = Tội tà dâm. º VTB.

¨Charnel = Thuộc về xác thịt. Nặng về xác thịt. Đặc điểm của cuộc sống theo xác thịt, có hàm ý xấu ít nhiều (1 Cr 3, 3), nghịch lại với Spirituel (= thuộc tinh thần).

¨Incarnation = Sự nhập thể, sự nhập thế. (Do từ La-tinh in = vào trong, và caro = xác thịt). Theo truyền thống, từ này được dùng để chỉ mầu nhiệm Thiên Chúa làm người, nghĩa là hành động của Thiên Chúa hóa thành người (nghĩa chủ động), hoặc hiệu quả của hành động này (nghĩa thụ động). º Đôi khi được hiểu theo nghĩa hẹp, để chỉ lúc Ngôi Lời nhận lấy xác thịt trong lòng Đức Trinh Nữ Maria, và chỉ hành vi đó mà thôi. º Đúng hơn, được hiểu về tất cả cuộc đời và các hành vi của Chúa Kitô; theo nghĩa này, mầu nhiệm Nhập Thể cũng chính là mầu nhiệm Cứu Chuộc*. º Từ những năm 1930-1935, từ này đã mặc lấy một ý nghĩa mới, nhất là trong các giới Công giáo Tiến Hành và các giới truyền giáo: theo nghĩa chủ động, đây là ý chí của người Kitô-hữu, của vị thừa sai, để hội nhập cách sâu xa vào tinh thần, ngôn ngữ, cử chỉ và phong tục của một dân tộc chưa hoặc đang trở lại Kitô-giáo. Theo nghĩa thụ động, được hiểu là tình trạng của người Kitô-hữu, hoặc của nhóm Kitô-hữu đã đồng hóa mình với môi trường, nơi mình làm việc tông đồ (Thí dụ: huyền nhiệm nhập thế). º Incarnation des valeurs chrétiennes = Sự nhập thế của các giá trị Kitô-giáo. Nỗ lực để đưa các giá trị Kitô-giáo vào trong tinh thần và trong phong tục của một xã hội.

¨ Incarné = Nhập thể, nhập thế. Thần học. Thân phận của Ngôi Lời Thiên Chúa trong Chúa Kitô. º Triết học. Thân phận của tinh thần trong bản tính con người. º Ngày nay người ta lạm dụng từ này để nói về một thái độ sống có lưu tâm đến những điều kiện cụ thể của cuộc đời.

Chaire —> Cathedra.

CHAISE-DIEU = Chaise-Dieu. Đan viện Bênêđitô thuộc giáo phận Du Puy (xưa là giáo phận Clermont), thành lập năm 1043, tập họp nhiều nhà tại Tây phương và trở thành thủ lãnh của một Hội Dòng gồm hơn ba trăm nhà. Ngôi nhà thờ, trở thành nhà thờ giáo xứ, nay vẫn còn được duy trì.

CHALCÉDOINE = Calcêđônia. Thành phố của xứ Bithynia (nay là Kadi-Kưy), nằm trên eo biển Bosphore, đối diện với Constantinôpôli. º Công Đồng Calcêđônia (Công Đồng Đại Kết IV), họp năm 451, do hoàng đế Marcianô triệu tập với sự đồng ý của thánh Giáo Hoàng Lêô, để xử lý tình hình gây nên do “vụ cướp phá Ephêsô*, lên án tà thuyết của Eutychès và xác định tín điều về Chúa Kitô. Gồm từ 500 đến 600 Giám mục, hầu hết là Đông phương, Công Đồng này đã truất chức Dioscôrô thành Alexandria và công bố (ngày 22 tháng 10 năm 451) một công thức quan trọng về đức tin, xác định tính duy nhất của ngôi vị (hypostase*) Chúa Kitô có hai bản tính, vừa là con người hoàn toàn vừa là Thiên Chúa hoàn toàn, không có sự lẫn lộn hoặc chuyển hoá, không có chia ly hoặc phân ly. Công Đồng cũng đưa ra nhiều khoản luật có tính kỷ luật (về các giám mục, các giáo sĩ, các đan sĩ , các giáo xứ). º Điều khoản 28 của Công Đồng Calcêđônia công nhận Toà Giám mục Constantinôpôli, thủ đô của đế quốc, có cùng những đặc quyền như Toà Giám mục Rôma , thánh Lêô Giáo Hoàng đã từ chối, không phê chuẩn điều khoản này.

¨ Néo-chalcédonisme = Phái Tân-Calcêđônia. Trong số những người theo giáo phái Đơn tính* hồi thế kỷ VI, đã có một sự khác biệt giữa phái Calcêđônia và phái Tân-Calcêđônia. Phái Tân-Calcêđônia là một học thuyết Kitô đưa ra hai tiêu chuẩn của đức tin, vừa phải nhận công thức Calcêđônia (hai bản tính), vừa phải nhận công thức của thánh Cyrillô (một bản tính) và cố sức hòa hợp hai điều này. Nhóm này cũng có đặc điểm là tỏ thái độ thù nghịch với truyền thống Antiôkia và lạm dụng các từ thổ ngữ. Phát sinh từ một nỗ lực để kéo những người trong nhóm Đơn tính trở về, nền thần học này đã trở thành chính thức dưới triều hoàng đế Justinianô, và đã toàn thắng tại Công Đồng Constantinôpôli năm 553, và mặc dù đã có một phản ứng sau đó, nó đã có hiệu quả là đem môn thần học của thánh Cyrillô trở lại Calcêđônia. Những nhà thần học chính của nhóm Tân phái Calcêđônia là: Léonce de Jérusalem Jean le grammairien, Néphalius, Jean de Scythopolis, và hoàng đế Justinianô. º —> Théopaschisme. Trois chapitres.

CHALDÉEN = Thuộc xứ Calđêa. Patriarcat chaldéen = Toà Thượng phụ Calđê. Toà Thượng phụ công giáo của những người Syria Đông phương miền Lưỡng-hà (Iraq). Năm 1552, cùng với Jean Sulâqâ, một phần của hạt thượng phụ thuộc phái Nestorio đã trở lại hiệp thông với Toà Thánh. Sau nhiều thăng trầm, Toà Thượng phụ Calđê công giáo được thành lập dứt khoát năm 1830, lấy danh hiệu là Toà Thượng phụ Babylon, với trụ sở ở Mossoul (nay chuyển về Bagdad). º Rite chaldéen = Nghi thức Calđê: Phụng vụ của những người Syria Đông phương, họp thành một Giáo Hội tự trị trong khuôn khổ đế quốc Ba-tư đầu thế kỷ V, hiện còn được sử dụng nơi giáo phái Nestôriô. º Phụng vụ được sử dụng nơi các người Calđêa công giáo của hạt Thượng phụ Mossoul-Bagdad. Nền Phụng vụ này đã chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Phụng vụ La-tinh.

CHALUMEAU EUCHARISTIQUE = Ống hút Thánh The. Ống nhỏ bằng quí kim, được sử dụng để cho tiện rước lễ dưới hình rượu nho.

CHAM = Cam. Con trai thứ hai của Noê. Ông này đã thiếu sự tôn kính của con đối với cha mình, vì thế Noê đã nguyền rủa dòng dõi ông ấy bằng cách chúc dữ cho Canaan là con trai anh ta (St 9, 18-27). Đối với sách Sáng Thế, Cam là tổ tiên của nhiều dân tộc miền Nam: một số bộ lạc Ả-rập, các người Canaan, các người Ai-cập và các người Phi châu khác. Nhưng thật là sai lầm khi người ta coi Cam là cha đẻ các dân tộc da đen.

CHAMANISME = Đạo Saman. Hiện tượng nửa tôn giáo nửa ma thuật khá phổ biến nơi những tôn giáo nguyên sơ. Từ này phát xuất từ một từ mà một số miền ở Sibêria người ta dùng để chỉ một thày pháp (người Mỹ gọi là medecine-man). Sau khi đạt tới mức độ một trạng thái xuất thần nhờ nhảy múa và ma túy, thày pháp có khả năng thả hồn mình đi chu du trên các tầng trời và trong âm phủ. Tầm quan trọng của ý tưởng về sự chu du nơi các tầng trời mà người ta gặp thấy nơi môn thần bí học Ấn-độ, cũng như trong thuyết Orphê và trong thuyết thần tri, đã gợi ý cho người ta tưởng rằng tất cả các thuyết này có thể có chung một nguồn gốc là một hình thức phù thủy, phát xuất từ miền Trung Á. º —> Yoga. Orphisme. Gnose.

CHAMBRE APOSTOLIQUE = Văn phòng quản trị tài sản toà thánh. Một trong sáu văn phòng của giáo triều Rôma, có nhiệm vụ quản lý các của cải và tài sản của Toà Thánh.

¨ Camérier = Vị phòng hộ giáo hoàng. Tước được dành cho một số các chức sắc, giáo sĩ hoặc giáo dân, hầu cận Đức Giáo Hoàng. º Camériers ecclésiastiques = Các giáo sĩ phòng hộ Giáo hoàng, được chia làm 4 loại: các vị phòng hộ mật chính thức, là những vị duy nhất thi hành chức vụ thường xuyên tại giáo triều, _ các vị phòng hộ mật dự khuyết, _ các vị phòng hộ danh dự có y phục riêng, _ và các vị phòng hộ danh dự ngoại thành.º Camériers laðques = Các giáo dân phòng hộ Giáo hoàng, mệnh danh là các vị phòng hộ hiệp sĩ, cũng được chia làm hai loại: các vị phòng hộ mật, và các vị phòng hộ danh dự.

¨ Camerlingue De la Sainte Église Romaine = Hồng y nhiếp chánh của Giáo hội Rôma. Hồng y đứng đầu Viện Tông Toà, và trong cương vị này, có nhiệm vụ quản lý việc đời của Toà Thánh, nhất là trong lúc Toà Thánh trống ngôi. º Camerlingue du Sacré-Collège = Hồng y quản lý của Hồng y đoàn. Có nhiệm vụ quản lý các tài sản của Hồng y đoàn.

CHAMINADE (Guillaume-Joseph) = Chaminade (G-J). Là thừa sai tông đồ, Ngài thành lập những Hội Dòng Đức Mẹ Vô Nhiễm trong giáo phận Bordeaux, đã có công phục hưng tinh thần Kitô giáo. Rồi Ngài lập Tu hội con cái Đức Mẹ (1816) và Hội Đức Bà (1817) cho các tu sĩ Dòng Đức Mẹ. Sự nhiệt thành tông đồ và linh đạo Thánh Mẫu là những nét đặc trưng của các Hội Dòng này mà tinh thần được ghi sâu trong các tác phẩm và nhất là các thư của cha Chaminade (1761-1850).

CHAMPAGNAT (Marcellin) = Chân phước Champagnat (Marc.). Ngài đã thành lập Tu Hội “Các tiểu đệ của Đức Maria”, là Tu Hội chuyên dạy học của các Sư Huynh Dòng Đức Mẹ, đã dần dần được tách ra khỏi Hội Đức Bà của Jean-Claude Colin là Tu Hội mà cha Champagnat là thành viên (1789-1840).

CHANCELIER = Chưởng ấn. 1. Chancelier de la Sainte Église Romaine = Chưởng ấn Toà Thánh. Viên chức của giáo triều Rôma có nhiệm vụ ký, và chứng thực các văn thư chính của Đức Giáo Hoàng, _ 2. Chancelier de la Curie diocésaine = Chưởng ấn giáo phận. Linh mục có nhiệm vụ quản thủ các văn khố của giáo phận, _ 3. Chancelier d’Université catholique = Chưởng ấn Đại học Công giáo. Đức Ông có sứ mạng nhân danh Toà Thánh để đứng đầu Đại học và xem xét tổng quát những gì liên quan đến kỷ luật và công việc nghiên cứu.

¨ Chancellerie apostolique = Văn phòng chưởng ấn toà thánh. Văn phòng của giáo triều Rôma, có nhiệm vụ soạn thảo và tống đạt các sắc chỉ quan trọng nhất.

CHANDELEUR = Lễ nến. (Bởi từ chandelle = cây nến). Tên gọi bình dân của lễ Dâng Chúa Giêsu vào Đền Thánh, ngày 2 tháng 2, (purification) trong lễ đó người ta đi kiệu, tay cầm những cây nến đã được làm phép.

CHANGEMENT SOCIAL = Sự biến đổi xã hội. Sự biến đổi đối với một tình trạng hoặc một lối sống trước đó của xã hội hoặc của nền văn hóa. Càng ngày người ta càng bỏ rơi ý tưởng về một sự thay đổi trải qua những giai đoạn tiến bộ không thể tránh được, chiếu theo một tính nhân quả duy nhất. º Người ta phân biệt những sự biến đổi chức vụ (changements fonctionnels), chẳng hạn nơi vai trò của người công dân, _ và những sự biến đổi cơ cấu (changements structurels) chẳng hạn trong khối lượng và tầm quan trọng của giai cấp trung lưu.

Chanoine, chanoinesse —> Canon.

CHANT LITURGIQUE = Thánh ca phụng vụ. Cách thức thông thường để hát lên những lời Kinh Phụng vụ. Dấu hiệu của niềm vui, của sự đồng tâm nhất trí. Căn bản là Thánh vịnh, nhưng cũng phải kể thêm những Thánh Thi và những bài ca không rút từ Kinh Thánh. º Chant grégorien = Ca grêgôriô (Thánh ca bằng La ngữ, do Đức Giáo Hoàng Grêgôriô Cả chủ xướng). Thánh ca của Giáo hội Rôma. Chant religieux populaire —> Thánh ca (cantique). º Plain-chant = Bình ca (bởi từ La-tinh planus cantus = lời hát bằng bằng). Âm điệu phụng vụ độc ca, có nhịp điệu tự do. Hồi thế kỷ XIII và sau đó, bình ca (musica plana) đối lập với âm nhạc có âm luật (musica mensurata), với các nốt nhạc có trường độ nhất định.

¨ Cantate = Nhạc cantate. Bài thơ tâm tình, dễ phổ nhạc. º Âm nhạc, dàn nhạc và ca đoàn, dựa theo một bài thơ loại đó. º Nhạc cantate thường thấy trong âm nhạc tôn giáo.

¨ Cantique = Thánh ca. Bài hát tôn giáo bình dân, phát xuất từ tâm tình tôn giáo của các Kitô-hữu, chia ra làm nhiều tiểu khúc với một điệp khúc. Có thể được dùng trong mọi lễ nghi phụng vụ bằng ngôn ngữ thông thường. º Kinh Thánh. Bài ca ngợi khen, cảm tạ, được đặt trong một truyện thuật lại. Các Phúc Âm kể lại ba bài Thánh ca: Magnificat, Benedictus và Nunc dimittis. º Cantique des Cantiques (Cấp so sánh cao nhất của ngữ pháp Do thái, có nghĩa là “Bài ca tối hảo”) = Sách Diễm ca. Cuốn sách được linh hứng của Cựu Ước, được soạn thảo hồi thế kỷ IV hoặc III trước C.N. Cuốn sách gây ngạc nhiên, nếu người ta quên tâm thức người Sêmit cổ xưa, nhất là bầu khí ngôn sứ và khôn ngoan. Bởi vậy đã có nhiều cách giải thích. Đó là một tập thi ca tình yêu: tình yêu của con người là một hồng ân của Thiên Chúa (St 1-2) và như vậy tình yêu có thể là đối tượng của những bài ca tôn giáo với một số những sự táo bạo mà người đọc Kinh Thánh không cảm thấy ngại ngùng. Nhưng từ tiên tri Hôsê về sau, người ta ưa sử dụng biểu tượng hôn nhân để nói lên tình yêu của Thiên Chúa đối với Dân của Ngài và từng tín hữu của Ngài: bởi vậy người ta có lý để nhìn ra, ngoài ý nghĩa văn tự của cuốn Diễm ca, còn có ý nghĩa ẩn dụ nữa: cuốn Diễm ca ca ngợi sự kết hợp của Thiên Chúa (hoặc của Chúa Kitô) với các kẻ thuộc về Ngài, những con người thường bất trung và vô ơn, nhưng tình yêu của Chúa sẽ thắng (Dc 8, 6-7).

CHANTAL (Jeanne de) = Chantal (J.de). Thánh nữ. Đã kết hôn, mẹ gia đình, góa phụ (1572-1641), thánh nữ đã được thánh Phanxicô Salêsiô hướng dẫn trên đường tu đức và đã viết riêng cho bà cuốn “Luận về tình yêu của Thiên Chúa”. Hai vị đã cùng nhau sáng lập Dòng Thăm Viếng tại Annecy (1610), chuyên lo cầu nguyện và săn sóc các bệnh nhân. Thánh nữ đã có công lớn nhất trong việc ấn hành và phổ biến các tác phẩm của thánh Phanxicô Salêsiô, cũng như linh đạo phó thác và việc nguyện gẫm đơn sơ của ngài. Chính thánh nữ cũng để lại nhiều thư và nhiều bài huấn đức: đáng tiếc là các bút tích này đã không được xuất bản cách cẩn trọng.

CHAOS = Thời hỗn mang. Giống như các vũ trụ luận cổ xưa của Đông phương, sách Sáng Thế đã coi tình trạng nguyên thủy của vũ trụ là một cõi hỗn mang không có sự sống (tôhu, bôhu). Nhưng một đàng các tác giả thánh khẳng định rằng tình trạng đầu tiên này không phải là vĩnh viễn, vẫn có từ trước vô cùng, nhưng nó đã được Thiên Chúa sáng tạo; đàng khác, nhắc đến tình trạng hỗn mang như thế đã là dịp để các vị làm nổi bật công việc tạo thành trời đất muôn vật, đầy sức sống và xinh đẹp, do Thiên Chúa thực hiện.

CHAPE = Áo cappa, áo choàng. (Do từ của dân xứ Gaule: cappa = mũ trùm đầu). Áo choàng rộng, có mũ trùm đầu, người xưa quen dùng để đi mưa. º Y phục phụng vụ, có hình một áo choàng rộng mà linh mục (và các thừa tác viên) mặc trong một số lễ nghi, như làm phép xác kẻ chết, hoặc ban phép lành Mình Thánh. º Chape de saint Martin = Áo choàng của thánh Martino. Thánh tích được lưu trữ trong kho báu hoàng gia Pháp, được người ta tin là một phần áo choàng mà thánh Martinô đã chia với một người nghèo. Chính “áo choàng” này (cappa hoặc cappella) đã đặt tên cho nhà nguyện nơi lưu giữ mảnh áo này: cappella trở thành chapelle, nhà nguyện.

¨ Chapelet = Chuỗi, tràng hạt. Một phần ba của kinh Mân côi (rosaire*), gồm năm chục kinh Kính Mừng. º Chuỗi hạt, chia làm năm chục, được dùng để đọc kinh này.

¨ Chapelle = Nhà nguyện. Phụng vụ. Một nơi có xây bao quanh, trong một nhà thờ, và có một bàn thờ. º Một phòng, hoặc một ngôi nhà, được dành cho việc phụng tự trong một tu viện, một lâu đài. º Một ngôi nhà nhỏ, riêng biệt, dành cho việc phụng tự. º Chapelle papale = Cộng đoàn thuộc Giáo Hoàng. Cộng đoàn gồm Hồng y đoàn, các Giám mục, các giám chức, các chức sắc, các tu sĩ tham dự một số lễ nghi do Đức Giáo Hoàng cử hành, hoặc do Ngài chủ tọa. º Chapelle pontificale = Cộng đoàn thuộc giám mục. Tên gọi được sử dụng không đúng cách, để chỉ những lễ nghi mà Giám mục chủ toạ, chứ không cử hành, trong nhà thờ chánh Toà của mình. Bốn giáo sĩ mang những huy hiệu giám mục. Toàn bộ những trang phục và những đồ vật thánh cần thiết cho các cử hành phụng vụ. º Maýtre de chapelle = Ca trưởng. Người có nhiệm vụ điều khiển việc ca hát phụng vụ trong các lễ nghi. º Xã hội học. Được hiểu là một nhóm nhỏ, thường có tính nhất thời, quy tụ xung quanh một lãnh tụ cảm hứng. Đó là một đám lộn xộn của những người thiếu quân bình. Nó khác với một phái, vì phái là nhóm quy tụ những người của giai cấp dưới, chứ không phải những người “lập dị”. º —> Église universelle. Ecclesia. Confession. Secte.

¨ Chapelain = Tuyên úy nhà nguyện. Danh xưng trước tiên được dành cho các giáo sĩ phụ trách việc giữ mảnh áo choàng thánh Martinô. Sau đó, danh xưng này được áp dụng cho các giáo sĩ của nhà nguyện của vua, nhà nguyện các Giám mục và các lãnh chúa, sau cùng được dùng để gọi các giáo sĩ lo mục vụ cách ổn định tại một nhà thờ không phải là nhà thờ giáo xứ, như nhà nguyện bệnh viện, trại lính và các Nhà Dòng. º Chapelain de Sa Sainteté = Vị phụ trách nghi lễ giáo hoàng. Danh hiệu được dành cho một số thành viên thân cận của * Đức Giáo Hoàng, có nhiệm vụ phụ tá ngài trong các cử hành phụng vụ. º Chapelain d’honneur = Tuyên úy danh dư. Danh dự của một số nơi dành cho một chức vị dưới chức Kinh sĩ.

¨ Chapellenie = Nghĩa vụ nhà nguyện. Giáo luật. Nghĩa vụ phải cử hành mỗi năm hoặc mỗi tuần một hoặc nhiều thánh lễ tại một nhà thờ và trên một bàn thờ nhất định nào đó. º Bởi đó, cũng có nghĩa là quyền thu một khoản tiền trên số huê lợi dành cho việc cử hành vĩnh viễn các thánh lễ này. Các nghĩa vụ này được gọi là nghĩa vụ nhà nguyện do Giáo Hội (chancelleries ecclésiastiques), nếu được thành lập theo Giáo luật do thẩm quyền của Giáo Hội, _ được gọi là nghĩa vụ nhà nguyện do giáo dân (chancelleries laðques) trong trường hợp ngược lại.

Chapiteau, chapitre —> Chef.

CHARDON (Louis) = Chardon (Louis). Tu sĩ Đa-minh người Pháp (1595-1651). Tác phẩm chính của ông, cuốn “Thập giá Chúa Giêsu” (1647) đã đặt ông lên hàng các tác giả lớn về môn Tu đức. Cuốn sách tuy khó đọc, nhưng trình bày đầy đủ nền thần học tu đức về những đau khổ và những thử thách của linh hồn.

CHARGE D’AMES = Nhiệm vụ coi sóc các linh hồn. Nghĩa vụ mà một giáo sĩ lãnh nhận do chức vụ của mình, để thỏa mãn những nhu cầu về tôn giáo của các tín hữu được ủy thác cho mình.

CHARISME = Đoàn sủng. (Do từ Hy-lạp charisma = ân huệ; do charis = ân sủng). Trong Tân Ước, thường được hiểu về các hồng ân của Thiên Chúa nói chung, Chúa ban mà không hối tiếc (Rm 11, 29), và được đổ tràn đầy xuống trên mọi người trong Chúa Giêsu-Kitô (Rm 5, 15); hồng ân này sẽ triển nở thành sự sống vĩnh cửu (Rm 6, 23). º Theo nghĩa hẹp, được hiểu là hồng ân nhưng không đã chủ yếu được ban cho các Tông đồ như biểu hiện hữu hình sự hiện diện hùng mạnh của Chúa Thánh Thần, với mục đích làm cho Giáo Hội tăng trưởng (1 Cr 12, 1-11). Thánh Phaolô đã xếp những chức vụ sau đây vào số các đoàn sủng: tông đồ, ngôn sứ, thầy dạy, người rao giảng Phúc Âm, các chủ chăn (1 Cr 12, 28); các ơn gọi riêng biệt như bậc sống độc thân (1 Cr 7, 7), những hoạt động khác nhau, có ích cho cộng đoàn: phục vụ, giảng dạy, khuyên nhủ, các công cuộc từ thiện, lời nói khôn ngoan hoặc thông biết, đức tin trỗi vượt, ơn chữa lành hoặc làm các phép lạ, nói tiên tri, phân định thần khí, nói các ngôn ngữ, giải nghĩa các ngôn ngữ (1 Cr 12, 8-10). Trên tất cả các hồng ân này là đức ái (1 Cr 13, 1). º Thần học. Thánh Tôma gọi đoàn sủng là một ân sủng nhưng không (gracia gratis data), và Ngài xếp đặt các thứ đoàn sủng khác nhau dựa theo những nhu cầu chủ yếu của việc rao giảng tông đồ (Sum. th. Ia-IIae, 111, 4). º VTB.

CHARITÉ = Đức ái, đức mến, bác ái. Từ này chỉ nhân đức đối thần thứ ba, hoặc hành vi của nhân đức này. Hành vi hoặc nhân đức được định nghĩa bởi đối tượng riêng biệt và đặc biệt của chúng là Thiên Chúa , xét như Ngài là sự tốt lành tối cao. Đức ái là một tình yêu, nhưng bởi vì đối tượng của nó là thần linh, tình yêu này không thể là tình yêu có tính cảm giác, mà chỉ là một tình yêu của sự lựa chọn của ý chí, một tình yêu thuần túy tinh thần. Từ “đức ái” nói lên giá trị cao quý mà ta đặt nơi đối tượng của tình yêu này. Và như vậy chúng ta đạt được định nghĩa của Kinh Thánh về điều răn yêu mến này: “Con phải yêu mến Thiên Chúa hết sức con, và trên hết mọi sự”. Tuy nhiên công thức thường dùng này không phân biệt giữa tình yêu của đức ái đối với Thiên Chúa, và tình yêu tự nhiên khiến tạo vật có lý trí yêu mến Thiên Chúa hơn chính bản thân mình và hơn hết mọi sự; đàng khác, người ta không thấy bằng cách nào tình yêu đó có thể hội nhập phần thứ hai của điều răn lớn, liên quan đến sự thương yêu người đồng loại. Bởi vậy, người ta phải xác định rằng tình yêu của đức ái là một tình yêu tình nghĩa, nghĩa là một tình yêu hai bên đối với nhau, dựa trên sự chia sẻ, hoặc thông ban cho nhau những sự tốt lành làm nên hạnh phúc của những người bạn. Vậy Thiên Chúa, đối tượng của đức ái, là Đấng đã hứa ban cách nhưng không cho các bạn hữu Ngài điều làm nên chính vinh phúc riêng của Ngài, tức bản chất thần linh của Ngài mà loài người sẽ đạt được khi hưởng kiến Ngài trên trời. Bởi vậy đức ái nhất định giả thiết phải có đức tin và đức cậy ở đời này. Đồng thời đức ái cũng mở rộng sự yêu thương của mình tới người đồng loại, vì họ cũng được gọi để hưởng vinh phúc như ta. º Vì đức ái là yêu mến cùng đích tối hậu của con người, cho nên nó có ưu tiên đối với tất cả các vận động hiện thể của ý chí, hoặc những vận động tiềm thể, hướng về cùng đích này; đức ái ban thêm cho những vận động đó một vẻ tốt lành đặc biệt, khiến chúng trở thành có công trạng, đáng được sự sống vĩnh cửu: như vậy chúng được coi như những bước chân đi đúng hướng, đưa ta dần dần tới gần mục đích. Tội lỗi nào khiến ta xoay lưng lại với mục đích sau cùng và đích thực, sẽ không thể dung hợp với đức ái và với ân sủng: người ta gọi đó là tội trọng (péché mortel), vì nó làm ta mất nguyên lý của sự sống muôn đời. º Trong số các hành vi tốt lành, người ta phân biệt và gắn liền với đức ái cách đặc biệt những hành vi không những hướng về Thiên Chúa do ý hướng của đức ái, chính chúng cũng biểu lộ và phát xuất bởi sự tốt lành. Đứng đầu là hành vi yêu mến Thiên Chúa, mà nghịch lại là tội thù ghét Thiên Chúa; rồi những hành vi được coi là hiệu quả nội tâm của đức ái (vui mừng, bằng an, từ bi), hoặc những hiệu quả bên ngoài của đức ái (việc từ thiện đối với tha nhân, bố thí, và đặc biệt sự bố thí thiêng liêng là anh em sửa lỗi cho nhau, giúp nhau thoát khỏi cảnh cùng khổ tệ hại nhất là tội lỗi). Cũng có thể một số các hành vi này cũng thuộc về một nhân đức khác, do một khía cạnh nào đó. Cũng phải nói như vậy về các hành vi phạm đến đức ái (một số những ưu phiền, như sự nguội lạnh*, uể oải đối với việc thờ phượng Chúa, hoặc như sự ghen tuông làm người ta buồn phiền khi thấy tha nhân được thịnh vượng; sự bất hòa và tất cả mọi hành động và lời nói làm mất hòa khí; sự làm gương xấu, điển hình của sự làm hại anh em, ngược với sự sửa lỗi cho anh em). Nhiều hành vi trong số này cũng đồng thời phạm đức công bằng. º Ơn khôn ngoan*, khiến ta quý mến và tận hưởng các thực tại thần linh, đem lại hạnh phúc cũng được truyền thống gắn liền với đức ái.

¨ Caritatif (subside) = Trợ cấp bác ái (trợ giúp). Khoản trợ giúp tạm thời mà, nhân danh đúc ái, các Tu Hội buộc phải trao cho các thành viên ra khỏi Tu Hội cách hợp pháp, nếu là các tu sĩ (các nữ tu) không có của hồi môn khi gia nhập Tu Hội và đàng khác không có phương tiện để sống một cách xứng đáng.

CHARLES Borromée (saint) = Thánh Carôlô Bôrômêô. Cháu của Đức Piô IV, Carôlô Bôrômêô (1538-1584), Hồng y và Tổng Giám mục Milanô, là một trong những vị đã lo cải tạo Giáo Hội nhiều nhất trong thế kỷ XVI: đào tạo các giáo sĩ, các việc dạy giáo lý, giảng dạy, họp các công đồng giáo phận, đời sống Kitô-giáo của các tín hữu v.v... Đời sống gương mẫu của ngài đã đặc biệt xúc tiến việc canh tân tôn giáo và tinh thần trong giáo phận ngài và trong toàn giáo tỉnh. Ảnh hưởng canh tân của thánh Carôlô đã kéo dài tác động và các quyết định của Công Đồng Trentô trong khắp Tây phương, ít nhất trong suốt thế kỷ XVII.

Charnel —> Chair.

CHARRON (Pierre) = Pierre Charron. Sinh tại Paris, nhà giảng thuyết này (1541-1603) là bạn chí thân của Montaigne. Những tác phẩm hộ giáo và triết học của ông cho thấy những học thuyết của nhà luân lý này. Tác phẩm của ông về “Sự khôn ngoan” đã làm ông nổi tiếng: ông cố gắng dung hòa những quan hệ giữa sự khôn ngoan ngoại giáo với sự khôn ngoan Kitô-giáo.

CHARTE = Hiến ước. (Do từ La-tinh charta = tờ giấy). Ở thời Trung cổ, được hiểu là một văn kiện được viết theo mẫu chính thức, trong đó người ta hiến tặng ghi rõ những quyền hoặc đặc quyền của mình ban cho hoặc những tài sản mình tặng, và giấy này được dành cho văn khố của người hưởng thụ.

¨ Cartulaire = Thế bạ. Ở thời Trung cổ, được hiểu là một cuốn sổ trong đó có sao chép lại các văn khế, các hiến ước, hoặc các giấy tờ liên quan đến các bổng lộc của Giáo Hội.

CHARTRES = Chartres. Là Toà Giám mục đã có từ thời hoàng đế Constantinô, Chartres đã toả ánh huy hoàng về trí thức và nghệ thuật từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIII, nhờ các vị Giám mục của mình, như thánh Fulbert (1006-1028), thánh Yves (1090-1115) và Jean de Salisbury (1176-1180) và nhất là nhờ các bậc tôn sư của trường học thời danh hồi thế kỷ XII của Chartres, như Bernard và Thierry de Chartres, Gilbert de la Porée, Guilaume de Conches, và nhất là nhờ nhà thờ chánh toà rất thời danh, với những ngọn tháp và cửa lớn phía Tây (ngọ môn) đã được xây từ thế kỷ XII, còn toàn bộ ngôi thánh đường thì được xây cất vào thượng bán thế kỷ XIII, tất nhiên đã có những tô sửa sau này. Kiến trúc, các công trình điêu khắc, các kính mầu có hình các truyện thánh, làm cho ngôi thánh đường này được coi là nhà thờ chánh toà toàn hảo nhất nước Pháp. Các cuộc hành hương tới nhà thờ Đức Bà này, vẫn có từ đầu thời Trung cổ, đã lại trở nên quan trọng nhờ những kỷ niệm của Charles Péguy và những cuộc hành hương của sinh viên.

CHARTREUSE = Đan viện Chartreuse. Tên gọi này phát xuất từ chữ Grande-Chartreuse và được dùng đề chỉ bất cứ đan viện Chartreux nào. Các đan viện này được xây cất theo một mô hình thống nhất, gồm một hành lang nhỏ ăn thông với các nơi sinh hoạt chung, như nhà thờ, nhà ăn, phòng hội, phòng khách trọ, và một hành lang lớn thông với các phòng riêng của các tu sĩ.

¨ Chartreux = Dòng Chartreux, Dòng Cartusianô Hội Dòng do thánh Brunô thành lập năm 1084 tại hoang địa Chartreuse (Cartusia) cùng với sáu người bạn. Các tục lệ của Dòng Cartusianô đã được điển chế hóa bởi Guigues, vị Bề trên thứ năm của đan viện. Đời sống cartusianô chỉ chuyên lo chiêm niệm. Kinh Thần vụ về đêm, Thánh Lễ, Giờ Kinh Chiều được cử hành chung. Các Giờ Kinh khác được đọc tại phòng cá nhân của các đan sĩ. Cuộc sống ẩn tu với những yếu tố của sinh hoạt cộng đồng, linh đạo cartusianô đã được bày tỏ trong nhiều tác phẩm.

¨ Cartusien = Có liên hệ đến Dòng Chartreux. (Bởi từ La-tinh Cartusia, tên gọi xưa kia của đan viện Chartreuse). Chỉ tất cả những gì liên quan đến Hội Dòng Chartreux, thí dụ “những tục lệ chartreux”, “phụng vụ chartreux”. Ngoài việc đồng hình hóa với phụng vụ Rôma, các tu sĩ cartusianô vẫn giữ lại một số truyền thống phụng vụ đã có từ thế kỷ XII, liên quan đến các nghi thức và các công thức lời kinh. Nghi thức cartusianô rất đơn giản và trong sáng.

CHÂSSE = Hộp đựng hài cốt thánh. (Do từ La-tinh capsa = cái hộp, cái thùng nhỏ). Hộp bằng vật liệu quí giá, có kích thước khá lớn, đựng một phần quan trọng thân xác một vị thánh.

CHASTETÉ = Đức khiết tịnh, đức trong sạch. (Do từ La-tinh castitas = sự khiết tịnh ; lại do tính từ castus = thanh tịnh, gốc của động từ castigare = đánh phạt). Nhân đức của người biết chế ngự và thanh thản làm chủ những ước muốn liên quan đến tính dục (sexualité*). Người ta phân biệt những cách thức khác nhau của đức khiết tịnh tùy theo các bậc sống: sự khiết tịnh của các trẻ em, các em chỉ có nhân đức này ở thể mầm mống, và nhân đức của các em ở tại những quan hệ lành mạnh và đơn sơ đối với tha nhân; _ sự khiết tịnh của các thiếu niên ngày càng phải trở nên vững vàng trong thái độ, lời nói và các hành vi, theo mức trưởng thành ; _ sự khiết tịnh của đôi vợ chồng trong sự điều độ của các quan hệ phu phụ, xứng với con người là con của Thiên Chúa (nghĩa là phải kìm hãm hoặc đôi khi phải kích thích những ước muốn nhục dục); _ sự khiết tịnh của những cặp đã đính hôn, họ phải bày tỏ tình yêu nhau, với sự dè dặt mà tình trạng của họ đòi hỏi phải có ; _ sự khiết tịnh của người góa bụa, họ phải cố gắng tự giải thoát mình khỏi sự khép kín và tránh những khoái cảm diệu trương (délectations moroses*) mà trí nhớ gợi lại cho họ về dĩ vãng ; _ sự khiết tịnh của người giữ đức đồng trinh (virginité*), họ phải triệt để gạt bỏ mọi ước muốn và mọi đụng chạm có tính nhục dục, vì đó là trái nghịch với bậc sống của họ. ║ Dù ở bất cứ bậc sống nào, đức khiết tịnh vẫn là cái mang lại tính chất tinh thần, và do đó mang lại sự quý trọng cho tình yêu, cho trái tim. Nó không phải là một thái độ tiêu cực và không có tính chất tĩnh: nó phải tăng trưởng như các nhân đức khác, nhất là tăng trưởng cùng với đức ái suốt cuộc đời con người. ║ Chasteté parfaite = Đức khiết tịnh hoàn toàn. Được hiểu về sự khiết tịnh của những người đã hiến dâng sự trinh khiết, hoặc cuộc sống độc thân của mình cho Thiên Chúa. Nói thế không có nghĩa là những người sống trong bậc vợ chồng chỉ có thể có một đức khiết tịnh thấp kém, nhưng chỉ có nghĩa là lãnh vực của những ước muốn và những đụng chạm xác thịt mà các nam nữ tu sĩ phải chế ngự thì rộng rãi hơn, hòng mang lại cho tình yêu của họ một phẩm chất tinh thần lớn hơn. Tất cả mọi người đều phải hướng tới nhân đức toàn hảo —> Continence. Touchers. ║ Voeu de chasteté = Lời khấn khiết tịnh: lời khấn của các nam nữ tu sĩ : họ cam kết từ bỏ việc kết hôn và sống cuộc đời độc thân vì yêu mến Chúa. Được gọi thế một cách thông thường và không đúng, vì không phải là khấn giữ đức khiết tịnh, một điều mà bất cứ tín hữu Kitô nào cũng cam kết sẽ giữ khi chịu phép Rửa tội, nhưng là khấn sống độc thân một cách khiết tịnh, để được rảnh rang phụng sự Chúa.

¨ Inceste = Sự loạn luân. (Bởi từ La-tinh in = không, và castus = khiết tịnh ). Sự giao hợp giữa những người bà con có họ với nhau ở những cấp bậc mà luật cấm kết hôn ║ —> Fornication.

CHÂTEAU = Lâu đài. Hình ảnh của linh hồn trong tác phẩm của thánh nữ Têrêsa thành Avila. ║ —> Demeure.

CHATEAUBRIAND (François-René, vicomte de) = Chateaubriand (Fr-R, Tử tước). Sinh tại Saint-Malo năm 1768, di cư và tị nạn bên Anh quốc. Năm 1797, ông xuất bản cuốn ”Essai sur les Révolutions” (Tiểu luận về các cuộc Cách mạng), nhưng ông chỉ nổi tiếng sau khi trở về Pháp và xuất bản cuốn “Génie du christianisme” (Tinh thần của Kitô-giáo).năm 1802. Tiếng tăm của ông còn lớn mạnh hơn với bản anh hùng ca bằng văn xuôi, ”Les Martyrs” (Các vị tử đạo).xuất bản năm 1809. và cuốn “Itinéraire de Paris à Jérusalem” (Hành trình từ Paris đến Giêrusalem).xuấn bản năm 1811. Là nhà chính trị dưới thời Trung Hưng, ông đã ghét bỏ vương quyền của Tháng Bảy và xuất bản nhiều tác phẩm, trong đó nên ghi nhận cuốn “Vie de Rancé“ (tiểu sử Rancé), (năm 1844). Ai cũng thấy ảnh hưởng của nhà văn này. Ông qua đời tại Paris năm 1848 và được mai táng trên hòn đảo Grand-Bé, đối diện với thành phố nơi ông đã sinh ra.

CHÂTIMENT = Sự trừng phạt. Hình phạt. Sự sửa phạt hoặc hình phạt nghiêm khắc. ║ Kinh Thánh. Sự trừng phạt đổ xuống trên các tạo vật thường là dấu hiệu của tội lỗi loài người: (Babel, Sôđôma, Ninivê), cũng có thể là hậu quả của tội lỗi để kêu gọi con người hối cải, hoặc cũng có thể là sự Thiên Chúa tỏ uy quyền của Ngài để kẻ tội lỗi nhận biết Ngài. ║ VTB.

CHAUTARD (Jean-Baptiste) = CHAUTARD (J-B.). Gia nhập đan viện Trappe, Dom Chautard (1858-1935).là viện phụ của đan viện Sept-Fons trong 36 năm. Ngài đã bảo vệ và phát triển Tu Hội của ngài. Lời giáo huấn và sự linh hướng của ngài đã được cô đọng lại trong tác phẩm của ngài, cuốn “L’âme de tout apostolat” (Linh hồn của bất cứ việc tông đồ nào), quyển sách đã được say mê tìm đọc bởi tất cả những ai muốn tiến bộ trong “cuộc sống nội tâm”, nguồn mạch của mọi việc tông đồ.

CHAZINZARIENS = Nhóm Chazinzariens. Những người Armênia thuộc giáo phái bài ảnh tượng hồi thế kỷ VII.

CHEF = Thủ lãnh. (Bởi từ La-tinh caput = cái đầu). Thần học. Hình ảnh thánh Phaolô dùng để chỉ vị trí và chức năng của Chúa Kitô trong Giáo Hội được coi là Nhiệm Thể của Ngài. ║ Chef d’Ordre = Bề trên cả Hội Dòng. Nhà mẹ Hội Dòng. Từ này được dùng để chỉ vị bề trên thứ nhất của một Tu Hội. Bản chất các quyền hành của vị bề trên này tùy ở mức độ tập trung quyền hành của Hội dòng mà ngài điều hành. Việc bầu cử, nhiệm kỳ và các quyền hành của Ngài được qui định bởi pháp chế của Giáo Hội. Người ta cũng dùng cách này để gọi Nhà Mẹ của một Hội dòng.

¨ Capital = Chính yếu / Tư bản. Tính tư. Liên quan đến cái đầu, theo nghĩa riêng hoặc nghĩa bóng: Crime capital = Tội tử hình. Peine capital = Án tử hình (hình phạt chém đầu). Point capital de la doctrine = Điểm chủ yếu của giáo lý. ║ Thần học. Grâce capitale = Ơn thủ lĩnh (tiếng La-tinh Gratia capitis). Ân sủng thánh hóa bản tính loài người của Chúa Kitô, khiến Ngài thi hành được chức năng là Đầu của Giáo Hội, hoặc Thủ Lãnh của nhân loại được cứu chuộc, bằng cách thông ban cho chúng ta một ân sủng giống như ân sủng của Ngài, nhờ nhân tính của Ngài được coi là công cụ kết hợp của Thần tính Ngài. ║ Péché capital, vice capital = Tội đầu. Theo nghĩa rộng, được hiểu là tội hoặc nết xấu đáng chém đầu; theo nghĩa đen, được hiểu là tội, hoặc nết xấu là nguyên lý, là nguồn cội của các tội khác và các nết xấu khác (De Malo 8, 1). Cassianô, thánh Gioan Climacô, thánh Grêgôriô Cả, thánh Isiđôrô thành Sêvilla đã đưa ra những danh sách hơi khác nhau về các tội chính, tức các tội đầu, chi phối các nết xấu khác như đầu đối với các chi thể. Người ta thường theo danh sách Bảy mối tội đầu, được thánh Tôma Aquinô phân biệt và phân tích (I-II, 84, 4) theo cách làm của thánh Grêgôriô: khoe khoang, ghen tuông, hờn giận, nguội lạnh (làm biếng việc thờ phượng Chúa), hà tiện, mê ăn uống, mê dâm dục. Tính kiêu ngạo đôi khi được đồng hóa với tính khoe khoang, đôi khi lại được coi như gốc rễ của tất cả mọi tội lỗi. ║ Danh từ: Tư bản. Mọi thứ tiền tài được chi dùng vào việc tạo ra những của cải khác, nhờ lao động, và mang lại lợi tức cho sở hữu chủ của chúng. ║ Theo nghĩa loại suy: Được hiểu là những giá trị luân lý hoặc tinh thần, được truyền lại như một di sản qua một truyền thống xã hội, hoặc một truyền thống dân tộc lâu đời.

¨ Capitalisme = Chủ nghĩa tư bản. Hệ thống xã hội trong đó phần lớn sinh hoạt kinh tế, xét về quyền tư hữu các phương tiện sản xuất cũng như quyết định đầu tư, đều nằm trong tay các tư nhân. Những người này được hướng dẫn bởi chỉ tiêu lợi nhuận tối đa, và họ bị kích thích bởi sự cạnh tranh; những sự can thiệp của Nhà Nước chỉ hạn chế vào việc tổ chức các khuôn khổ bên ngoài của sự cạnh tranh này. Những người theo chủ nghĩa này khẳng định rằng như vậy người ta sẽ đạt được mức sản xuất tối đa và sử dụng cách tối hảo các tài nguyên. Đối thủ của họ là những người Mác-xít, theo thuyết xã hội. Họ phủ nhận khẳng định trên đây và ngược lại, họ chủ trương các kiểu khác nhau về tập thể hóa các phương tiện sản xuất, và họ chủ trương một sự kế hoạch hóa tương đối toàn diện. ║ Khởi đầu, người ta gặp thấy từ này trong sách báo của những người theo chủ nghĩa xã hội: từ này nói lên một sự khai thác sức lao động cách bất công, làm lợi cho sở hữu chủ của tư bản. ║ Người ta thường phân biệt ba giai đoạn trong quá trình tiến triển của chủ nghĩa tư bản: giai đoạn thương mại, giai đoạn công nghiệp và giai đoạn tài chánh. Người ta cũng nói đến “chủ nghĩa tư bản Nhà Nước” để nói về những ngành kinh tế quốc doanh. ║ Dưới con mắt của những người Mác-xít, chủ nghĩa tư bản vừa là hình thức toàn hảo nhất, vừa là hình thức đối kháng nhất với nền kinh tế thị trường: cuộc cách mạng đang diễn ra trong lòng của chủ nghĩa tư bản sẽ nhất thiết dẫn tới xã hội cộng sản.

¨ Chapitre = Phòng tu nghị. Trong các đan viện, đó là phòng mà mỗi ngày người ta đọc một chương (un chapitre).của bản luật thánh Bênêđitô. Do đấy, từ này cũng được hiểu là cộng đoàn các tu sĩ hội họp nhau trong phòng này. ║ Chapitre de religieux = Tu nghị các tu sĩ. Tên gọi để chỉ cuộc hội nghị của các tu sĩ để xử lý công việc của mình. Có thể là tu nghị Dòng (chapitre conventuel), tu nghị Tỉnh Dòng (chapitre provincial), hoặc tổng tu nghị (chapitre général). ║ Chapitre canonial = Kinh sĩ đoàn: tập đoàn các kinh sĩ; cuộc họp của các kinh sĩ; nơi diễn ra các cuộc họp này. ║ Từ khi có phong trào hành hương của các sinh viên tại Chartres (1942), từ này chỉ đơn vị từng nhóm đã chuẩn bị cuộc hành hương, cầu nguyện và cùng lên đường với nhau. ║ Theo nghĩa rộng, được hiểu là một nhóm nhỏ, cùng nhau cầu nguyện, kiểm điểm đời sống, giúp đỡ nhau trong tình huynh đệ, cùng nhau suy nghĩ, trong một cuộc cắm trại của thanh thiếu niên, trong một cuộc tĩnh tâm, hoặc trong một cuộc hành hương. ║ Trois Chapitres = Ba chương (tác phẩm). Tên gọi dành cho các tác phẩm của ba nhà thần học Antiôkia, bị nghi là rối đạo, thế kỷ VI, dưới mắt các người theo thuyết Đơn tính. Đó là: những tác phẩm của Théodore de Mopsueste về mầu nhiệm Nhập thể, các tác phẩm của Théodoret chống lại công đồng Êphêsô và chống lại thánh Cyrillô, và bức thư của Ibas gửi cho Maris. Bị buộc tội bởi nhóm Cyrillô và nhóm Đơn tính ngay từ thế kỷ V, ba nhà thần học này lại là đối tượng cho những cuộc đả phá của nhóm Đơn tính và nhóm Tân phái Calcêđônia, hồi thế kỷ VI. Dưới triều hoàng đế Justinianô, vụ Ba chương đã đi tới chỗ bị lên án tại Công đồng chung thứ V (Constantinôpôli, năm 553), quyết định này đã gây nên những sự chia rẽ đau đớn trong Giáo Hội. ║ —> Coulpe.

¨ Capitule = Capitulum. Bài đọc ngắn. Đoạn Kinh Thánh được hát, hoặc đọc sau các thánh vịnh của các giờ kinh, trừ giờ kinh ban mai.

¨ Capitulaire = Sách chỉ các bài đọc. Tập chỉ dụ. Phụng vụ. Thời Trung cổ, được hiểu là sách ghi tên các Thánh Thư hoặc các bài Phúc Âm phải đọc trong phụng vụ mỗi ngày. ║ Luật. Tên gọi các chỉ dụ của nhà vua, các triều đại Mérovingiens và Carolingiens. ║ Faux capitulaire = Tập chỉ dụ giả. Bộ sưu tập các bản văn pháp luật, do thày phó tế Benoýt thực hiện quãng năm 850, pha trộn một số văn bản giả vào những bản chỉ dụ đích thực. ║ Giáo luật. Tính từ nói về những gì thuộc về tu nghị hoặc kinh sĩ đoàn, như hành vi, phòng, cuộc họp Kinh sĩ đoàn. ║ Vicaire capitulaire = Giám quản giáo phận. Linh mục được Kinh sĩ đoàn Nhà thờ chánh toà bầu lên để cai quản giáo phận khi Toà Giám mục trống ngôi, hoặc trong một vài trường hợp ngoại thường.

¨ Capitulant = Thành viên tu nghị: Thành viên kinh sĩ đoàn có quyền bỏ lá thăm quyết nghị.

¨ Chapiteau = Đầu cột có chạm trổ. Kiến trúc. Phần đầu trên của cột, lồi ra, và có chạm trổ trang trí.

¨ Chevet = Đầu nhà thờ. Kiến trúc. Phần của ngôi nhà thờ đối lập với phần chính diện, thường được xây theo hình bán nguyệt, bọc lấy cung thánh.

¨ Récapitation. Đồng nghĩa với từ récapitulation.

¨ Récapitulation = Sự thu hồi, sự thâu tóm. (Do từ Hy-lạp anakephalaiôsis). Khía cạnh của mầu nhiệm Chúa Kitô, theo đó thì Ngài mang trong mình Ngài sự kết thúc của vũ trụ vạn vật và của lịch sử (Ep 1, 10). Thánh Phaolô đã sử dụng hai lần động từ “thâu tóm”: đức ái "thấu tóm” tất cả các giới răn của Thiên Chúa (Rm 13, 9); _ ý định của Thiên Chúa về thời gian viên mãn là giao hoà và “thâu tóm” tất cả các tạo vật trên trời dưới đất dưới uy quyền của một Thủ lãnh duy nhất là Chúa Kitô (Eph. 1, 10). ║ Theo thánh Irênê, Ngôi Lời, do sự Nhập thể của Ngài, đã “thâu tóm” lịch sử của thế giới, nhân loại, các sự mặc khải trong Kinh Thánh và các mầu nhiệm của thời gian trước, bằng cách mang lại ơn cứu độ cho mọi người và tập họp họ về với các thiên thần.

¨ Capucins = Tu sĩ capucins. Các anh em hèn mọn Capucins bắt nguồn từ sự cải tổ, do Mathieu de Basci, tu sĩ nhiệm nhặt, khởi xướng năm 1525. Năm 1909, Đức Piô X cho phép họ được xưng là các Phan-sinh. Hoạt động chính của họ là giảng dạy và làm tông đồ thừa sai.

Chemin de la Croix —> Croix.

CHERCHER = Tìm kiếm. Kinh Thánh. Thoạt tiên, sự tìm kiếm Thiên Chúa chưa thoát khỏi những cách làm dị đoan, và được thực hiện bằng việc phụng tự (Tv 27), bằng sự yêu mến sự công bằng, yêu mến sự công chính, từ bỏ các tà thần và gắn bó với Thiên Chúa độc nhất (Am 5, 4 ; Hs 10, 12). Đứng trước những sự tìm kiếm sai lầm, không đủ vô tư, Chúa Kitô đã đưa ra tiêu chuẩn duy nhất: thực hiện thánh ý Chúa Cha (Ga 5, 30). Như vậy tìm kiếm Thiên Chúa giả thiết ta phải từ bỏ ý mình, từ bỏ sự công chính riêng của mình (Rm 10, 3), và để Thiên Chúa chiếm lấy bản thân mình (Pl 3, 12), vì Ngài tìm kiếm và yêu thương con người trước (1 Ga 4, 19). Chúa Kitô đã đến để tìm kiếm và cứu vớt những gì đã bị hư mất (Lc 19, 10). ║ VTB.

¨ Chercheurs = Nhóm tìm kiếm. Những Kitô-hữu người Hà-lan không nhận thấy sự tinh ròng của đức tin trong bất cứ Giáo Hội nào, và họ đi tìm đức tin trong Kinh Thánh.

CHÉRON (Jean) = Chéron (Jean). Tu sĩ Cát-minh người Pháp, thuộc nhóm đi giầy, Jean Chéron (1596-1673) được người ta biết tên do những đả kích dữ tợn của ông chống lại những thái quá của trào lưu thần bí của thời ông; những đả kích của ông đụng đến cả môn thần bí đích thực (chiêm niệm, kết hợp, tình trạng thụ động v.v... ).

CHÉRUBIN ou KERUBIM = Các thiên thần Kêrubim, các thiên thần sốt mến. Những hữu thể siêu nhân và mầu nhiệm được Thiên Chúa đặt canh giữ vườn Đia đàng sau khi ông Ađam và bà Evà bị đuổi ra khỏi (St 3, 24). ║ Hai tượng giống hệt nhau, được đặt hai bên nắp xá tội của Hòm bia Giao ước (Xh 25, 18). ║ Theo truyền thống Kitô-giáo, đây là những thiên thần ở đẳng dưới các thiên thần Sêraphim. ║ Trong nghệ thuật ảnh tượng tôn giáo, được hiểu là những cái đầu con nít có ghép hai cánh, tượng trưng các thiên thần, và người Ý gọi là putti.

¨ Chéroubikon = Thánh thi Kêrubicon. Trong nghi thức Byzantin, được hiểu là Thánh thi người ta hát khi nhập lễ trọng, và Thánh thi này bắt đầu bằng câu nhắc tới các thiên thần Kêrubim.

CHEVALERIE = Bậc hiệp sĩ. Bậc hiệp sĩ là bậc của những chiến sĩ chiến đấu trên lưng ngựa trong các nền văn minh cổ xưa. Từ thế kỷ IX, bậc này đã mặc một vẻ luân lý, đó là chiến đấu chống những người ngoại giáo. Các hiệp sĩ đã là những chiến sĩ chủ chốt của các cuộc viễn chinh thập tự quân. Lý tưởng hiệp sĩ tồn tại cho tới cuối thời Trung cổ, về sau trở thành lý tưởng của “những dòng hiệp sĩ“ (Ordres de chevalerie).

¨ Chevalier =Hiệp sĩ. Người ta trở thành Hiệp sĩ qua một nghi thức đã có từ thế kỷ XII, đó là nghi thức phong hiệp sĩ (adoubement*), diễn ra sau một đêm canh thức tại nhà thờ. Lễ nghi thường gồm có sự chúc lành cho hiệp sĩ và các vũ khí, rồi vỗ nhẹ (paumée) trên gáy hoặc trên má người hiệp sĩ. Lễ nghi trao binh giáp trở thành một thứ thánh hiến và đã khiến hình thành những “Hội Dòng quân sự” mà các thành viên vừa là những tu sĩ, vừa là những chiến binh.

Chevet —> Chef.

CHEVRIER (Antoine) = Chevrier (Antoine). Là linh mục ở Lyon, Cha Chevrier (1826-1879) đã thành lập “Hội Prađô" (¬uvre du Prado), tổ chức đầu tiên chuyên lo dạy giáo lý và giáo dục các trẻ em nghèo, rồi trở thành Hội các linh mục cố gắng thực hiện lý tưởng đời sống Phúc Âm trong khuôn khổ thừa tác vụ giáo xứ, nơi các đô thị. Lý tưởng này được trình bày trong cuốn sách của cha, nhan đề là “Le véritable disciple de Notre-Seigneur” (Người môn đệ đích thực của Chúa Kitô), mà cơ sở là sự nghèo khó của máng cỏ, lễ hy sinh trên đồi Canvê, đức ái của Thánh Thể. ║ Société du Prado = Hội Prađô thực hiện việc tông đồ thừa sai và giáo xứ, nhất là trong giới thợ thuyền.

CHILIASME = Thuyết thiên niên kỷ. (Do từ Hy-lạp chilioi = một ngàn). Niềm tin của người theo thuyết thiên niên kỷ (millénariste*), cho rằng Chúa Kitô và các thánh sẽ thiết lập một Vuơng quốc ngàn năm trên trái đất này, trước khi đến ngày tận thế.

CHIMIOTHÉRAPIE = Hoá liệu pháp. Tâm lý học. Toàn bộ những kỹ thuật chữa bệnh sử dụng các hóa chất (các thuốc thang) để giảm đau và chữa lành những rối loạn tâm thần. Cần được phân biệt không những với môn “tâm lý trị liệu” (psycho-thérapie), mà còn với các cách trị liệu tâm thần khác (như chữa trị bằng cú sốc v.v...).

Chinois (Rites) —> Nghi thức Trung hoa —> Rites.

CHIROGRAPH = Thủ bút của giáo hoàng. Văn thư do chính tay Đức Giáo Hoàng viết và ký.

CHIRONOMIE = Qui tắc đánh nhịp. Sự điều khiển một ca đoàn bằng cách chỉ rõ những nhịp điệu và những giai điệu do bàn tay người ca trưởng.

CHIROTONIE = Sự đặt tay. (Từ Hy-lạp có nghĩa là sự đặt tay). Từ được người Hy-lạp dùng để chỉ lễ nghi Truyền Chức Thánh.

CHOC = Cú sốc, sự xung đột. Tâm lý học. Từ nghĩa thông thường, người ta dùng từ “tình trạng bị sốc” (état de choc) để chỉ tình trạng mất quân bình khá sâu xa và thường xuyên mà đương sự vừa phải chịu do một cú “sốc” thể lý hoặc tình cảm. ║ Traitement de choc = Chữa trị bằng cú “sốc”. Kỹ thuật trị liệu nhằm tạo nên một sự rối loạn đột ngột trong thế quân bình về thần kinh và về thần kinh - sinh dưỡng của một đương sự đang mắc chứng rối loạn thần kinh; sự phản ứng lại cú “sốc” sẽ tạo nên một sự tái tổ chức các cơ cấu thần kinh - sinh lý đang bị rối loạn. Những cách trị liệu chính bằng cú “sốc” là: gây “sốc” bằng điện (electro-choc), cho điện chạy vào não bộ, _ và trị liệu bằng “insulin” (gây hôn mê bằng cách chích chất “insulin"). Đây là những cách trị liệu mới được phát minh, và từ lâu chúng đã là những vũ khí duy nhất của khoa trị liệu tâm thần chống lại những trường hợp rối loạn tâm trí trầm trọng (nay thường cũng được chữa trị bằng môn hóa liệu pháp (chimiothérapie): các phương pháp trị liệu này vẫn tỏ ra rất hiệu nghiệm đối với các bệnh tâm thần và những tình trạng tâm bệnh. Đôi khi chúng có thể chữa lành hẳn các bệnh nhân, và hầu như luôn luôn giúp cải thiện tình trạng để có thể chữa trị bằng tâm lý trị liệu nếu cần, hoăc giúp họ có một cuộc sống tương đối bình thường trong bệnh viện hoặc ở nhà.

CH¬UR = Cung thánh. ║ Ca đoàn. ║ Phẩm thiên thần. Phần của nhà thờ dành cho hàng giáo sĩ và cho các ca viên. ║ Cách phân chia các thiên thần làm 9 phẩm (ch�urs) và 3 đẳng (hiérarchies). ║ Toàn bộ các ca viên, có nhiệm vụ ca hát. —> Schola. ║ Bài ca có nhiều bè, mỗi bè sẽ do một hoặc nhiều người hát. ║ Enfant de ch�ur = Trẻ giúp lễ. Lễ sinh. Trẻ em giúp các linh mục trong các cử hành phụng vụ.

¨Choral = Bài hợp xướng. Bài ca tôn giáo phức điệu, gốc Đức, và có dáng vẻ trang trọng.

¨Chorale = Ban hợp xướng. Ca đoàn được tuyển chọn để hát trong các lễ nghi tôn giáo. —> Schola.

¨Choriste = Ca viên trong ban hợp xướng. Thành viên của một ban hợp xướng, hoặc một ca đoàn thường.

CHOIX = Sự lựa chọn. Hành vi lựa chọn, kén chọn, để hành sử cách tự do quyền quyết định của mình.

Choral, chorale —> Ch�ur.

Chorévêque —> Évêque.

Choriste —> Ch�ur.

CHRIST = Đức Kitô, Đấng được xức dầu. (Bởi từ Hy-lạp christos = được xức dầu; do chữ chriô). Từ Hy-lạp này tương đương với từ Aram: Mashiah, Đấng Mêsia*. Tước hiệu mà Chúa Giêsu đã nhận cho mình cách thận trọng trong cuộc đời trần thế của Ngài (xem Mt 16, 20), nhưng Ngài đòi hỏi công khai hơn trong cuộc Thụ nạn của Ngài (Mt 26, 63-64) và nhất là sau khi sống lại (Lc 24, 26). Danh hiệu này thường được đặt cho Ngài bởi Giáo Hội nguyên thủy, để tỏ cho người Do-thái thấy Đấng Mêsia mà họ đợi trông đã đến rồi, và Ngài là Đức Giêsu (Cv 2, 36). Danh xưng này đã trở thành tên riêng của Chúa Giêsu ngay từ thời các tông đồ. ║ Thánh Phaolô đã viết khi thì Đức Kitô Giêsu (Rm 1, 1), khi thì Giêsu-Kitô Chúa chúng ta (Rm 1, 4) hoặc Chúa Giêsu-Kitô (Rm 1, 7), khi thì Ngài chỉ viết Kitô (Rm 5, 6).hoặc Đức Kitô (Rm 7, 4). Người Công giáo thường nói và viết: Đức Kitô, còn người Tin lành thì viết và nói Đấng Krist. ║ Thần học. Mặc dù thường được dùng như danh từ riêng để chỉ Chúa Giêsu, từ “Kitô” vẫn giữ giá trị hình thức của nó. Thánh Grêgôriô Nazianzênô và nhiều Giáo Phụ khác đã hiểu từ này có nghĩa là Đức Giêsu, trong nhân tính của Ngài, đã được “xức dầu” và thánh hiến (xem Ga 10, 36) bằng dầu* của Thần tính, có thể hiểu là ân sủng thánh hóa (xem Cv 10, 38), hoặc ân sủng của ngôi hiệp (union hypostatique) để nhân tính được đảm nhận đó được ở trong tình trạng một bản thể trọn vẹn thuộc về Ngôi Thiên Chúa. Sự xức dầu cho Đấng Mêsia làm cho Ngài được gọi và được đủ tư cách cho ba quyền năng, là vương đế (xem Dt 1, 8-9), làm tư tế (xem Dt 5, 5) và tiên tri (Lc 4, 18). ║ Christ-Roi = Đức Kitô-Vua. Lễ phụng vụ được Đức Piô XI thành lập ngày 11 tháng 12 năm 1925 (thông điệp Quas primas). Lễ này được đặt vào ngày Chúa Nhật sau cùng của tháng 10, để tôn kính Vương quyền thiêng liêng của Chúa Giêsu-Kitô, nhất là để nêu cao phương diện xã hội của vương quyền này, đã bị gạt bỏ bởi học thuyết sai lầm có tên là Thuyết tục hoá (laðcisme). ║ Nghệ thuật. Un Christ = một ảnh Chúa, hoặc một tượng Chúa Kitô, thường là tượng Chúa bị đóng đinh.

¨ Chrétiens = Kitô-hữu. Chính tại Antiokia mà danh xưng này lần đầu tiên được dành cho các môn đệ Chúa Giêsu (Cv 11, 26). Từ này có nghĩa là “những đệ tử của Đấng được xức dầu” (disciples de Christos), người ngoại giáo đã biến từ ngữ “Đấng được xức dầu, là phẩm tính của Đấng Mêsia, thành danh từ riêng. ║ Judéo-chrétiens = Những Kitô hữu gốc Do-thái. Được hiểu là những Kitô hữu gốc Do-thái, trong Giáo Hội nguyên thủy, nhất là gốc Palestin, để phân biệt với những Kitô hữu ngoại giáo, trong số này có nhiều người đã theo Do-thái giáo (Judaðsants).

¨ Paléo-chrétien = Thuộc về Kitô giáo cổ đại. Tính từ được dùng để chỉ những gì liên quan đến nguồn gốc của Kitô-giáo các thời gian đầu tiên, nhất là những gì liên quan đến khoa khảo cổ và nghệ thuật.

¨ Non-chrétiens = Người ngoài Kitô-giáo. Ngày nay, các Kitô hữu sống trong một thế giới đa nguyên, bên cạnh những người ngoài Kitô-giáo, những người này có thể là những người vô tín ngưỡng, hoặc thuộc các tôn giáo khác. Sự cộng tác với mọi người trong thành đô Thiên Chúa (xem Pacem in terris*, Gaudium et Spes*), niềm tôn kính phải có đối với các xác tín của người khác (Dignitatis humanae*), phải đối thoại với người khác mà không có hậu ý chinh phục họ vào tôn giáo của mình (Ecclesiam suam*), niềm xác tín rằng có thể có ơn cứu độ cho những người ngoài Kitô-giáo (Lumen Gentium*), sự nhận thức rằng các Kitô-hữu cần phải lắng nghe người khác thì mới hiểu được Lời Chúa phán bảo mình ngày hôm nay trong Kinh Thánh và nơi “các dấu chỉ thời đại”: tất cả những điều này không làm giảm mức thúc bách của sứ mạng của những người Kitô-hữu là phải làm chứng cho đức tin trước mặt các người ngoài Kitô-giáo “cách hiền hoà và kính trọng” (1 Pr 3, 16).

¨ Christique = Có liên quan đến Đức Kitô. Từ này mới được các nhà thần học thời nay tạo ra để nói về những gì liên quan đến con người của Chúa Kitô, còn từ “chrétien” được dùng để chỉ tất cả các giá trị tôn giáo xuất phát từ lời giảng dạy của Chúa Kitô.

¨ Christocentrisme = Qui Kitô luận. Học thuyết thần học hoặc thiêng liêng qui mọi sự về mầu nhiệm Nhập thể, đặt mọi liên lạc siêu nhiên của ta trong tương quan với con người của Chúa Giêsu-Kitô: thí dụ qui Kitô luận của Bérulle.

¨ Christologie = Kitô-học. Phần của môn thần học tín lý dành cho con người và sứ mạng của Chúa Kitô. Khi nêu các phần của bộ ”Tổng luận thần học” (I, 2, Prol. ), thánh Tôma chỉ cho thấy, sau phần khảo luận về Thiên Chúa và sự chuyển động của tạo vật có lý trí hướng về Thiên Chúa, sẽ có phần thứ III luận về Chúa Kitô, về tư cách là con người, Ngài là con đường mà ta phải theo để đến cùng Thiên Chúa.

¨ Christotokos = Mẹ Đức Kitô. Tước hiệu mà Nestôriô đã dành cho Trinh Nữ Maria, mẹ của con người mà Thiên Chúa cư ngụ, là Đức Kitô. Công đồng Êphêsô đã gạt bỏ sự hạn chế này và đã công bố Đức Trinh Nữ Maria là Theotokos, Mẹ Thiên Chúa (năm 431).

¨ Christianisme = Kitô-giáo. Tôn giáo được đặt nền tảng trên con người và lời giảng dạy của Chúa Giêsu-Kitô.

¨ Chrétienté = Lịch sử các nước Kitô-giáo thời Trung cổ. Vào thời Trung cổ và cho tới thế kỷ XVI, từ này chỉ toàn bộ các nước theo Kitô-giáo và được cai trị bởi những ông vua Kitô-hữu. Từ thế kỷ XVI, các nước này chia rẽ nhau và “các nước Kitô-giáo” vươn qua Đại Tây Dương và đi tới những nơi khác nữa, “toàn bộ các nước Kitô-giáo” xưa đã được gọi bằng danh xưng trần tục là “Âu châu”. ║ Một chế độ chính trị và xã hội muốn hướng đi, các định chế và dân tộc của mình đều là Kitô-giáo. ║ Theo một nghĩa yếu hơn, nhưng thông dụng hơn, được hiểu là một xứ sở hoặc một dân tộc mà đa số là Kitô-giáo. Cũng được hiểu là toàn thể các Kitô-hữu của một xứ sở hoặc một dân tộc. ║ Chrétienté sacrale = Nước Kitô-giáo thiêng thánh. Kitô-giáo kiểu Trung cổ, trong đó các cơ chế xã hội cũng có đặc tính linh thánh, bởi vì chúng là Kitô-giáo một cách chính thức. ║ Chrétienté profane = Nước Kitô-giáo trần tục. Xã hội Kitô-giáo kiểu thời nay, trong đó toàn thể các Kitô-hữu sống trong một thế giới mà các định chế đều trần tục. ║ Régime de chrétienté = chế độ Kitô-giáo. Chế độ chính trị-xã hội theo kiểu thời Trung cổ.

¨ Déchristianisation = Sự giải hoá Kitô-giáo. Tình trạng bỏ đạo trong các nước Kitô giáo lâu đời. Từ này chỉ hiện tượng vô tín ngưỡng tại các nước đã theo Kitô-giáo lâu đời. Do đó có các thuật ngữ ”Milieu déchristianisé” (môi trường bị giải hoá Kitô-giáo), “zone de déchristianisation” (khu vực giải hoá Kitô-giáo), “facteur de déchristianisation”(nhân tố giải hoá Kitô-giáo) v.v... sự kiện một số môi trường, như giai cấp công nhân “bị giải hoá Kitô-giáo” đã không được tất cả mọi người chấp nhận, vì người ta nghĩ rằng giai cấp công nhân, xét như là một giai cấp, đã chưa bao giờ được Kitô-hoá.

¨ Antéchrist ou Antichrist = Phản-Kitô. (Bởi từ Hy-lạp Anti-christos = chống Kitô). Nhân vật được mô tả với những nét không rõ là một cá nhân hoặc một tập thể, sẽ xuất hiện trước cuộc Giáng lâm* thứ hai của Chúa Kitô, như một kẻ chống lại Ngài và sẽ gây nên một sự bỏ đạo rộng lớn (2 Tx 2, 3). Danh xưng này cũng được áp dụng cho những người phát sinh ra các tà thuyết trong lịch sử Kitô-giáo (1 Ga 2, 18). Theo thánh Tôma, Phản-Kitô sẽ thuộc quyền Satan và sẽ là thủ lãnh của tất cả các kẻ thù Thiên Chúa (Sum. th. IIIa, 8, 8). ║ VTB.

¨ Chrême (saint) = Dầu thánh. Dầu ô-liu có pha hương liệu, tương đương với dầu thơm (myron) của người Hy-lạp, được Đức Giám mục thánh hiến trong lễ Dầu, sáng ngày Thứ Năm Tuần Thánh. Được sử dụng cho tất cả các sự thánh hiến người hoặc đồ vật, cách riêng được dùng trong bí tích Rửa tội, Thêm sức và Truyền Chức thánh.

¨ Chrémeau = Khăn lau dầu thánh. Khăn rửa tội. Miếng vải được dùng để che những chỗ được xức Dầu thánh. Đã trở thành chiếc mũ ni trắng của các ấu nhi. Tục lệ không còn đối với phép Thêm sức, nhưng đối với bí tích Truyền Chức thánh, người ta vẫn giữ tục lệ có khăn cho chỗ xức dầu hai tay của linh mục. Và vẫn còn tục lệ có khăn cho sự xức dầu trên đầu và hai tay Giám mục.

¨ Chrisme = Chữ Kitô viết tắt. Cách viết bằng hai mẫu tự đầu của danh từ Christos trong tiếng Hy-lạp: X và P. Được phổ biến rộng rãi từ thời hoàng đế Constantinô.

¨ Chrismation = Sự xức Dầu thánh. Việc xức bằng Dầu thánh.

CHRISTUS DOMINUS = Sắc lệnh Christus Dominus. Sắc lệnh của Công đồng Vatican II về trách nhiệm mục vụ của các Giám mục trong Giáo Hội (28 tháng 10 năm 1965). Bản văn nói rõ về địa vị của các ngài trong Giáo Hội toàn cầu, trách nhiệm của các ngài nơi các Giáo Hội riêng biệt, tức các giáo phận, cũng như về vai trò của các tổ chức Giám mục để cộng tác vào ích chung của nhiều Giáo Hội (Thượng Hội Đồng, các công đồng riêng, các Hội đồng Giám mục v.v... ).

CHRODÉGANG (saint). = Thánh Chrodégang. Giám mục thành Metz, qua đời năm 766, ngài đã có ảnh hưởng lớn về cải tổ, một ảnh hưởng vượt qua giới hạn giáo phận của ngài. Cuốn “Règles des chanoines” (Luật của các Kinh sĩ) của ngài đã thiết lập cuộc sống chung của các giáo sĩ.

CHROMACE d'Aquillée = Chromace d’Aquillée. Giám mục thành Aquillée khoảng từ 388 đến 407, ngài được thánh Ambrôsiô coi là một trong những nhà thần học nổi nhất thời đó. Người ta còn giữ được của ngài những Tractatus (khảo luận) về thánh Matthêu và nhiều bài diễn giảng Phúc Âm.

CHRONIQUES (Livres des) —> Paralipomènes.

CHRONOLOGIE BIBLIQUE = Niên đại Kinh Thánh. Sự đo lường quãng thời gian của các triều đại, hoặc của các cuộc đời của những nhân vật mà Kinh Thánh thuật lại; xác định ngày tháng của những biến cố được nêu lên. Bởi vì thường không thể tính toán dựa trên một cơ sở độc nhất, nên người ta phải tiến hành bằng cách so sánh những sự việc đồng thời với nhau, hòng đạt tới một cách tính niên đại tuyệt đối. Những vấn đề tế nhị nhất, có tính chú giải, hơn là có tính lịch sử, chính là những vấn đề được đặt ra do tuổi mà Kinh Thánh kể lại về các Tổ Phụ, do những chỗ nhắc đến các vua chúa ngoại quốc, và do những chỗ không ăn khớp nhau giữa hai chuỗi truyện ký, v.v... Người ta phải dần dần duyệt xét lại các thành quả đó, nhờ sự phát triển các phương pháp phê bình và nhờ vào sự xuất bản những tài liệu ngoài Kinh Thánh (Chẳng hạn sự xuất bản một cuốn Niên đại Assyria năm 1956 đã cho phép chúng ta xác định chắc chắn việc sụp đổ của Giêrusalem vào ngày 16 tháng 3 năm 597).

Chrysostome —> Jean Chrysostome.

CHUTE = Sự té nga, sự sa ngã. Sự té ngã, sự sa ngã. ║ Chute de Jésus = Sự Chúa Giêsu ngã xuống đất. Mẫu truyện thuật lại và được vẽ lại trên ảnh tượng về sự Chúa Giêsu ngã quị khi vác Thập giá lên núi Sọ. ║ Thần học. Nói chung, được hiểu là bất cứ tội lỗi nào. ║ Chute des anges = Sự sa ngã của các thiên thần. Tội lỗi của một số thiên thần đã chống lại Thiên Chúa vào lúc họ bị thử thách lần đầu: họ sa xuống hoả ngục và trở thành ma quỉ (xem Gđ 6). ║ Chute originelle = Sự sa ngã của nguyên tổ. Tội lỗi của cặp vợ chồng đầu tiên của loài người (St 3, 6), làm họ mất ân nghĩa với Thiên Chúa (St 3, 10-24), cho họ và cho dòng dõi của hai người (Rm 5, 19).

¨ Rechute = Sự tái sa phạm, sự tái sa ngã. Luân lý. Sự sa phạm lại một tội đã được tha. Sự tái sa phạm không làm mất ơn tha thứ trước đó, nhưng thường thêm vào tội tái phạm một sự vô ơn, làm cho tội mới này thêm nặng hơn. ║ Giáo luật. Sự tái phạm một tội phạm.

¨ Récidiviste = Người tái sa phạm. Người tái sa ngã. Người thường sa ngã lại vào những tội mình đã xưng, mà không phải bị lôi kéo bởi sự nặng nề của thói quen (như trường hợp người đã quen phạm tội, habitudinaire *).

CIBOIRE = Bình thánh. Bình thánh đã làm phép, dùng để đựng các bánh thánh đã thánh hiến, trong Nhà Tạm. ║ Ciborium = Vòm che bàn thờ có bốn cột, bằng đá hoặc bằng kim khí, che cho một bàn thờ.

CIEL = Trời . (Bởi từ La-tinh c�lum = trời ; từ Hy-lạp Koilos = Vòm ). Phần vũ trụ mà từ dưới nhất nhìn lên, người ta thấy như một vòm có hình bán cầu. ║ Kinh Thánh. Le ciel et la terre = Trời và đất. Được hiểu là vũ trụ (St 1, 1 ; Mt 24, 35).║ Nơi cư ngụ của Thiên Chúa (Tv. 115, 16), nhưng trời không có khả năng chứa đựng được Ngài (1 V 8, 27), nơi mà con người không thể tới được (Ga 3, 13). Kinh Thánh thường dùng từ này ở số nhiều, do ảnh hưởng của tiếng Do thái Kinh Thánh trên văn chương Do thái và Kitô giáo , như thánh Gioan Kim Khẩu đã ghi định: “Cha các con là Đấng ngự trên các tầng trời” (Mt 6, 1). ║ Trời là biểu tượng của tính siêu việt của Thiên Chúa, do tính vô biên và ở trên cao, do sự sáng láng và trong suốt của các tầng trời (Xh 24, 10), và do vẻ bền vững của nó —> Firmament. º Biểu tượng của những của cải thiêng liêng mà sự cao quý vượt xa những thực tại trần thế (Sum. Theol. Ia, 68, 4). º Nơi cư ngụ của các thần thánh (xem Kh 4, 1 tt), sau khi sống lại, và nay là nơi ở của những linh hồn thánh thiện tách rời thân xác. Mặc dù các thân xác hiển vinh phải có vị trí, nhưng trời (thiên đàng) không phải là một nơi chốn cho bằng một tình trạng, tình trạng sống thân mật với Thiên Chúa (“được ở với Chúa” 1 Tx 4, 17), và là tình trạng của tự do con người từ nay được an nghỉ trong tình yêu và thị kiến Thiên Chúa, cũng như trong sự hiệp thông với các thần thánh khác. Chúa Giêsu đã chứng kiến trời cao này trong cuộc đời trần gian của Ngài (1 Ga 3, 11-13) và nhất là sau khi Ngài sống lại (Ga 20, 17-19)º Ciel empyrée = Chốn vinh quang trên trời. (Bởi từ Hy-lạp en = trong, và pur = lửa). Theo quan niệm người xưa, đây là phần cao nhất của trời, toàn là lửa. Một số Giáo Phụ và thánh Tôma cũng coi đây là nơi ở của các thần thánh, ánh huy hoàng của lửa phù hợp với sự chiêm ngưỡng yêu mến của các ngài (Sum. Theol. Ia, 66, 3). º Cieux nouveaux et terre nouvelle = Trời mới đất mới: Vũ trụ được biến hình (Kh 21, 1-5) sau sự trở lại của Chúa Kitô (2 Pr 3, 12-13), tất cả mọi tạo vật sẽ được giải thoát khỏi sự hư nát và sẽ được thấm nhuần vinh quang Thiên Chúa (Rm 8, 19-23). º Royaume des cieux = Nước Trời. Nước của Thiên Chúa, vương quyền của Ngài ở trần gian này và tại thế giới bên kia: Thuật ngữ riêng của Mt để đáp ứng mối bận tâm của người Do thái muốn thay thế Thánh Danh Chúa bằng một ẩn dụ (Mt 3, 2tt). º Troisième ciel = Tầng trời thứ ba. Nơi cao nhất trên trời (2 Cr 12, 2). Thánh Basiliô và thánh Gioan Đamascênô có vẻ như công nhận thật sự có nhiều tầng trời. º Theo thánh Augustinô, thì tầng trời thứ ba chỉ là một ẩn dụ để nói về cách nhìn của trí tuệ, cao hơn cách nhìn của thân xác và của trí tưởng tượng (Sum. Theol. Ia, 68, 4, cuối).

¨ Céleste = Người từ trời, thuộc về trời. Chúa Kitô, con người thứ hai đến từ trời, còn Ađam, con người thứ nhất thì xuất phát từ đất. Cũng vậy, mọi người sinh ra “giống hình ảnh của người từ đất”, nên phải nhờ sự chết và sự sống lại mà mặc lấy “hình ảnh của người từ trời” (1 Cr 15, 47-49).

CIENFUEGOS (Alvaro) = Cienfuegos (Alvaro). Linh mục Dòng Tên, người Tây-ban-nha, giáo sư triết học tại Compostella và giáo sư thần học tại Salamanca, rồi làm đại diện toàn quyền của hoàng đế tại Rôma, sau cùng làm Giám mục và Hồng y (1657-1739). Danh tiếng của ông gắn liền với những nghiên cứu về bí tích Thánh Thể.

CILICE = Áo nhặm. Công cụ để phạt mình đền tội, làm bằng thứ vải rất thô cứng, và để mặc sát vào da thịt. Hồi đầu, thứ vải thô này được dệt bằng lông dê của xứ Cilicia, một xứ có nhiều đàn vật. Do đó có tên là cilice.

CIMETIÈRE = Nghĩa địa. (Do một từ Hy-lạp koitêmêrion có nghĩa là nơi để ngủ). Một từ của từ vựng đặc biệt Kitô giáo chỉ khu đất đã được làm phép, để các tín hữu đã qua đời an giấc, chờ ngày sống lại.

¨ Acémètes = Đan sĩ chuyên canh thức cầu nguyện. (Bởi từ Hy-lạp akoimètos; a = không, và koimao = ngủ. Người không ngủ). Chỉ các đan sĩ Đông phương, môn đệ của thánh Alexandrô († quãng 430). Họ sống tuyệt đối khó nghèo, và thay phiên nhau hát lời ngợi khen Chúa không ngừng, suốt ngày đêm. Đan viện chính của họ ở tại Irênaðon, gần Constantinôpôli. Họ vướng vào những tranh luận về Chúa Kitô, hồi thế kỷ V, và bênh vực giáo lý của Công Đồng Calcêđônia. Vào thế kỷ sau đó, người ta tố cáo họ theo tà thuyết Nestoriô, nhưng chắc là tố cáo sai. Từ thế kỷ XIII, người ta còn thấy họ, rồi sau đó họ biệt tích.

CIRCONCELLIONS = Nhóm rảo quanh nhà. (Bởi từ La-tinh circum = xung quanh, và cellae =nhà). Bí danh đặt cho những băng nhóm Đonat tại Phi châu, hồi hạ bán thế kỷ IV: vì những lý do xã hội và tôn giáo, các băng nhóm này gây xáo trộn tại các vùng quê, và họ luôn rảo quanh các nhà của dân.

CIRCONCISION = Phép Cắt bì. Lịch sử các tôn giáo. Sự cắt bỏ da quy đầu, được thực hành nơi nhiều nền văn hóa, nhất là nơi các dân tộc Sêmít, nhưng không có nơi các dân tộc Ấn-Âu. Đó là lễ nghi để người thiếu niên bước vào xã hội người lớn, khi tới tuổi dậy thì. Hình như nghi thức này, ít là lúc khởi đầu, đã có liên hệ với tính chất linh thánh được dành cho tính dục và sự sinh đẻ. º Kinh Thánh. Từ khi Abraham nhận nghi thức này như là dấu ấn của Giao Ước (St 17, 10-14), các người Israel coi phép cắt bì là dấu hiệu thuộc về Dân Thiên Chúa. º Circoncision du c�ur = Phép cắt bì trong tâm hồn. Sự trung thành trong lòng với luật Chúa của người Do thái, hoặc người Kitô-hữu (dù không cắt bì nơi xác thịt của mình) (Rm 2, 25-29). º Phụng vụ. Ngày thứ tám sau ngày lễ Giáng sinh, kính nhớ phép cắt bì của Chúa.

¨ Incirconcis = Người không cắt bì. º Thường được hiểu theo nghĩa ẩn dụ để chỉ sự bất trung (Lv 26, 41).

¨ Incirconcision = Sự không cắt bì. Sự không được cắt bì, khiến bị trục xuất ra khỏi cộng đồng Israel, Dân của Chúa. º Ẩn dụ thánh Phaolô dùng để đối lập sự trung thành trong lòng với vẻ hoàn toàn bên ngoài là thuộc về Dân Chúa (Rm 2, 26).

CIRCONSTANCE = Hoàn cảnh. (Bởi từ La-tinh circumstantia; circum = xung quanh, và stans = đứng ở). Luân ly. Những gì kèm theo hành vi nhân linh; đối với hành vi nhân linh, chúng giống như các tùy thể* đối với bản thể*. Không nên lộn các hoàn cảnh (circumstantiae) với thuật ngữ kinh viện “ea quae sunt ad finem” (những thực tại quy về một cùng đích), vì thuật ngữ này không những chỉ các hoàn cảnh của một hành vi nhân linh, mà còn được hiểu là tất cả các phương tiện (moyens*), hoặc những cách thế, để đạt tới một cùng đích. º Espèces de circonstance = Các loại hoàn cảnh. Người ta phân biệt những hoàn cảnh sau đây: thời gian, nơi, cách làm, thành quả của hành động, “nhân dịp nào?”, “ai đã làm”, “những phương tiện nào?”, “vì sao?”, tức cùng đích của hành vi, cũng có thể là một hoàn cảnh, nếu xét hành vi nhân linh theo chất liệu bên ngoài của nó, không xét đến ý chí đã chi phối hành động (Thí dụ: lấy của người khác là tội ăn trộm, nhưng ăn trộm đồ vật đó để làm điều dâm ô thì sẽ là một hoàn cảnh gia trọng cho tội ăn trộm). Còn nếu xét hành vi nhân linh trong tính thực tại cụ thể của nó (tính “hiện sinh” của nó), thì cái “vì sao”, tức ý hướng, không còn là một hoàn cảnh nữa, nhưng nó là “bản chất” của hành vi, cho phép xếp hành vi vào “loại “ nào. Vậy tốt hơn, đừng đặt cùng đích vào số các hoàn cảnh của một hành vi luân lý. một sự ăn trộm để thực hiện một tội ngoại tình, thì sẽ là tội ngoại tình hơn là một sự ăn trộm. Tuy nhiên, nếu người ta muốn giữ lại tên gọi hoàn cảnh cho cùng đích của hành vi nhân linh, thì phải nhấn mạnh rằng đó là hoàn cảnh quan trọng hơn hết. º Moralité de la circonstance = Tính luân lý của hoàn cảnh. Tùy theo nó tốt hay xấu, một hoàn cảnh sẽ làm cho sự thiện của hành vi trở nên tốt hơn, hoặc làm cho một hành vi tốt trở thành xấu (hoặc gia tăng sự ác của hành vi xấu). Một hành vi tốt là một hành vi mà mọi hoàn cảnh của nó đều tốt (Bonum ex integra causa, malum ex quocumque defectu): bố thí là điều thiện, nhưng bố thí vì khoe khoang thì không phải là điều thiện. º Các hoàn cảnh giảm khinh hoặc gia trọng. Những hoàn cảnh giảm khinh, như sự sợ hãi (làm điều bất thiện vì sợ), còn những hoàn cảnh gia trọng, làm cho một tội trở nên nặng hơn: Thí dụ: ăn trộm trong nơi thánh.

CIRCUMINCESSION = Sự tương thuộc giữa Ba Ngôi. Từ này chỉ sự kiện Ba Ngôi Thiên Chúa hiện diện ở trong nhau —> Trinité. º Nơi các Giáo Phụ, từ này cũng được dùng để chỉ sử hiện diện của Ngôi Lời trong nhân tính của Chúa Kitô, do việc ngôi hiệp: có sự tương thuộc của hai bản tính của Chúa Kitô trong sự duy nhất ngôi vị của Ngài. º —> Périchorèse.

CÝTEAUX = Dòng Xitô. Được thành lập năm 1098 bởi thánh Robert de Molesme để sống một cuộc đời khắc khổ hơn những đan viện thời đó, Xitô đã trở thành đan viện trung tâm của một Hội Dòng có các nhà ở khắp Âu châu Kitô-giáo thời Trung cổ, nhờ hoạt động của các Viện phụ đầu tiên (thánh Aubri, 1099-1108; thánh Etienne Harding, 1109-1133) và nhất là nhờ sự gia nhập đan viện này của thánh Bênađô năm 1112 và việc thành lập đan viện Clairveaux. Nhiều bản hiến luật, nhất là La Charte de Charité (Hiến chương Bác ái), đã ấn định lối sống của Xitô. Nghệ thuật, ca hát, phụng vụ ở Xitô đều có đặc điểm là sự đơn sơ nhẹ nhàng. Sau khi lòng nhiệt thành bị sa sút, đã có nhiều nỗ lực cải tổ, trong đó thời danh nhất là cuộc cải tổ của Viện phụ Rancê thế kỷ XVII, tại đan viện Grande-Trappe. Đã có hai Bản Luật Dòng chính, Luật chung dành cho các Hội Dòng tại các quốc gia khác nhau, và Luật nghiêm ngặt dành cho các Hội Dòng thống nhất năm 1892.

¨ Cisterciens = Tu sĩ Xitô. Các tu sĩ thuộc gia đình Xitô. º Art cistercien = Nghệ thuật Xitô. Nếu gần như không còn vết tích gì của các đan viện cổ Xitô và Clairvaux, người ta vẫn có thể thấy những mẫu của nghệ thuật Xitô tại Pontigni, Fontenay, Sénanque và le Thoronet tại Pháp, hoặc tại Fossa Nova bên Ý.

CIVILISATION = Nền văn minh. Toàn bộ những truyền thống, những tư tưởng, những tục lệ, ngôn ngữ, dụng cụ, kỹ thuật của một dân tộc. Theo nghĩa này, mọi dân tộc đều có nền văn minh của mình, cũng như có nền văn hóa của mình, hai từ này thường được dùng thay cho nhau.º Civilisation occidentale = Nền văn minh Tây phương. Khu vực của Âu châu được ghi dấu bởi sự bành trướng của Kitô-giáo và có đặc điểm là sự đồng nhất tương đối của chung một nền văn hóa thấm nhuần đức tin.

CLAIRVOYANCE = Sự thấu thị, sự sáng suốt. Hồng ân lạ thường được ban cho một người để có thể đọc trong tâm hồn và trong lương tâm người khác, khám phá ra những tư tưởng bí ẩn của các tâm hồn, có thể biết những sự kiện trong quá khứ, hoặc những biến cố hiện tại, không thể biết được bằng các phương tiện tự nhiên. Hồng ân này được gắn liền với ơn nói tiên tri. Những hiện tượng “thấu thị” thường được gọi là những hiện tượng “nhìn kép” (double vue).

CLANDESTIN = Bí mật. Nói chung, đó là những gì diễn ra cách bí mật, không có nghi thức được dự trù bởi luật pháp. º Giáo luật. Mariage clandestin = Hôn nhân bí mật. Cuộc hôn nhân được cử hành không có sự hiện diện của vị linh mục và các chứng nhân như giáo luật đòi hỏi.

¨ Clandestinité = Tính bí mật. Luật. Khuyết điểm pháp lý của một hành vi đã không được thực hiện với những nghi thức và sự công khai mà pháp luật đòi phải có.

CLARET. Antoine-Marie (saint) = Thánh Antoine-Marie Claret. Sinh quán tại Catalogna, Giám mục tại Cuba năm 1850, sáng lập Tu Hội “Các con của Trái Tim Vô Nhiễm Mẹ Maria”, mệnh danh là “les Clarétins” (các tu sĩ của thánh Claret) (năm 1849). Đây là một Tu Hội các thừa sai. Thánh nhân là người tiên phong về làm việc tông đồ bằng báo chí. Qua đời tại Front-froide năm 1870, khi đi họp Công Đồng Vatican I trở về. Được Đức Piô XII tôn phong hiển thánh ngày 7 tháng 5 năm 1950. º

CLARISSES = Nữ đan sĩ Dòng Thánh Clara. Hội Dòng được thành lập bởi thánh nữ Clara tại thành Assisi ngày 19 tháng 3 năm 1212, Thánh nữ đã nhận lấy y phục tu sĩ bởi tay thánh Phanxicô. Các bạn gái đã tới sống với bà và các Nhà Mới đã mau chóng được thành lập. Các nữ tu thánh Clara giữ Bản Luật Dòng đã được Đức Urbanô IV giảm nhẹ và buộc phải tuân theo năm 1263, hoặc giữ bản hiến luật của Thánh nữ Colette de Corbie, vị đã cải tổ Hội Dòng vào thế kỷ XV.

CLARTÉ = Sự sáng láng, sự trong sáng. (Bởi từ La-tinh claritas, do tính từ clarus = sáng sủa). º Thần học. Sáng láng là một trong những thuộc tính của thân xác hiển vinh: đó là một phản ánh của vinh quang mà linh hồn được hưởng vì nhìn thấy Thiên Chúa (xem Pl 3, 21). Khi biến hình (Mt 17, 2), Chúa Kitô đã tỏ bày sự sáng láng hiển vinh của thân xác Ngài, cách lạ lùng và thoảng qua (Sum. theol. IIIa. 45, 2); trái lại, Ngài đã giữ, không cho sự sáng láng này hiện lộ ra trong những lần Ngài hiện ra sau khi Phục sinh (Sum. Theol. IIIa, 54, 2, 1) —> Dotes. º Tu đức. Phẩm chất của một linh hồn mà đức tin và đức ái đã thắng vượt mọi cản trở của bản tính con người và của tội lỗi tới mức mà bất cứ lời nói hoặc hành vi nào của người đó cũng có sự trong sáng thiêng liêng: nơi người đó, tất cả mọi sự đều chân thật và trung thực, và đều làm chứng sự hiện diện của Thiên Chúa nơi người đó.

CLASSE = Bậc. Giai cấp. Phụng vụ. Cấp bậc của sự long trọng trong các ngày lễ phụng vụ. Hiện nay, các lễ và các ngày lễ của chu kỳ Năm Phụng vụ, cũng như chu kỳ chư thánh, cũng như các Thánh Lễ ngoại lịch đều nhất loạt được chia làm 4 bậc. º Trước năm 1960, từ này được dùng để chỉ 2 bậc cử hành các lễ trọng (fêtes doubles). º Hiện vẫn được hiểu về các cấp bậc của lễ nghi long trọng bên ngoài của các lễ cưới, hoặc các lễ an táng, theo yêu cầu của các gia đình. Nhưng sự chia ra các cấp bậc như thế này đang có chiều hướng bị hủy bỏ, do tinh thần đơn sơ Phúc Âm, và để tránh những sự phân biệt do tiền bạc, giữa những người con của cùng một Mẹ Giáo Hội. º Xã hội học. Classe sociale = Giai cấp xã hội. Có thể mang một trong bốn hình thức sau đây: 1. Đơn thuần là một giai tầng (strate*) tham gia, tức giai cấp theo lý luận: loại gia tộc, hoặc cá nhân mà người quan sát nhận thấy là họp thành những giai tầng, do sự họ tham dự nhiều hoặc ít vào các giá trị không chính thức xã hội chấp nhận, _ 2. Hệ thống văn hóa xã hội ở đó có sự tương tác ưu tuyển và những hình thức cư xử, tùy thuộc vào lịch sử, địa dư và nghề nghiệp, _ 3. Classe fondamentale = Giai cấp nền tảng. Là giai cấp tương ứng với một trong ba mức độ căn bản về quyền lực: tối thiểu, tối đa và trung gian. Hai giai cấp ở hai cực thì tồn tại bằng nội sinh, nghĩa là do chính xã hội sinh ra, còn giai cấp trung gian thì có đặc trưng là sự di động của xã hội, _ 4. Nhóm quy tụ những người cùng chí hướng tìm hành động chung. Ý muốn hành động chung này có thể chỉ ở giai đoạn tình cảm, và cũng có thể dẫn tới những hiệp hội. º Người ta còn nói đến giai cấp quy chiếu (classe de référence), khi vì một lý do nào đó, các cá nhân có thể tự đặt mình vào một giai cấp ở trên hoặc ở dưới giai cấp liên hệ củahọ.

CLAUDE de la Colombière (bienheureux) = Chân phước Claude de la Colombière. Được biết đến do sự ngài là cha linh hướng của thánh nữ Magarita-Maria. Ngài đã hướng dẫn thánh nữ cách khôn ngoan. Ngài là tác giả nhiều sách thiêng liêng (“Các bài suy gẫm”, _ “Các suy nghĩ”, _ Các thư, _ “Các cuộc tĩnh tâm”). Cuốn Acte d’abandon (Phú thác) của ngài rất danh tiếng.

CLAUDE de Sainte Marthe = Claude de Ste. Marthe. Cha giải tội của đan viện “Port-Royal des champs” từ 1656 đến 1679, tác giả cuốn “Défense des Religieuses de Port-Royal” (Biện hộ cho các nữ tu Port-Royal) rất nặng về thuyết Jansênít (1667). Ông là cha giải tội của Pascal trong cơn bệnh sau cùng của ông này (1620-1690).

CLAUDEL (Paul) = Claudel (Paul). Giữa hai cuộc hành trình sang Trung quốc, nơi ông là lãnh sự của nước Pháp, đã xảy ra sự thử thách của đời ông, sự thử thách của “tình yêu bị cấm”: ông sẽ gợi lại tấm bi kịch này trong nhiều tác phẩm của ông, trước hết là trong cuốn Partage de midi. Phần lớn lao hơn và tốt đẹp hơn của công trình văn học của ông đã bắt đầu sau đó. Xin chỉ kể Cinq grandes odes (Năm bài thơ diễm tình lớn), L’Otage (con tin), L’annonce faite à Marie (Truyền tin cho Maria): hai tác phẩm này được viết tại Praha, La Cantate à trois voix (Ca khúc ba bè), Le pain dur (Bánh mì cứng), Le père humilie (Người cha bị nhục), Le soulier de satin (Chiếc giầy bằng sa-tanh) (viết tại Tokyô, 1921-1927). Claudel không chỉ là nhà thơ công giáo: ông là một trong những thi sĩ lớn nhất của đức tin, mặc dù ông sống trong một thời đại duy lý. Sân khấu của các bản kịch của ông là “thế giới” mà người ta bắt đầu nhận ra tính thống nhất (1868-1955).

CLAUDIEN Mamert = Claudien Mamert. Đan sĩ đã sống tại Lyon, rồi tại Vienna († quãng 474). Tác giả cuốn De statu animae (Về trạng thái của linh hồn), được đề tặng bạn thân của ông là Sidoine Apollinaire, trong đó ông phi bác Fauste de Riez là người chủ trương vật thể tính của linh hồn.

Clause, clausule —> Clefs.

CLEFS ou CLÉS (Pouvoir des) = Quyền chìa khóa, quyền tháo buộc. (Bởi từ La-tinh clavis = chìa khóa; từ Hy-lạp kleis). Quyền mở hoặc đóng cửa Nước Trời, qua trung gian Giáo Hội trần thế được Đức Giêsu Kitô trao cho Phêrô, thủ lãnh Tông đồ đoàn (Mt 16, 19) và những người kế vị ngài. Các chìa khóa là huy hiệu của người quản gia (Is 22, 22), và Nhà của Thiên Chúa đã được ủy thác cho Phêrô. º Quyền tha tội cũng đã được Chúa Kitô ban cho Phêrô, không phải để một mình ông nắm giữ, nhưng để quyền ấy được trao lại cho các người kế vị các Tông đồ và tất cả các linh mục, để phục vụ cho ơn cứu độ của các tín hữu. Các nhà thần học phân biệt hai loại quyền tháo buộc: quyền xét đoán các tội lỗi (quyền tài phán), và quyền tha tội (quyền do chức thánh), tham dự vào quyền xét xử của Đức Kitô (Contra Gent. 4, 72). Ở một quan điểm khác, người ta còn chia ra Clef d’autorité (Quyền bính tuyệt đối) chỉ thuộc về Chúa Ba Ngôi, Clef d’excellence (Quyền bính tối hảo) của Chúa Kitô, xét như nhân tính của Ngài là công cụ của thần tính; và Clef ministérielle (Quyền bính thừa tác) được trao cho Giáo Hội và quyền này dựa vào hai quyền kia (Sent., 4, 18, 1, 1, 1).

¨ Clause ou clausule = Điều khoản. Tên gọi của những công thức được xen vào những điều luật hoặc những khế ước để thêm vào đó một quy định riêng biệt nào, như một sự ngoại lệ, một điều kiện, một sửa chữa v.v...

¨ Exclusive = Quyền loại bỏ. Quyền phủ quyết mà một số các vua chúa công giáo đã tự ban cho mình trong một cuộc bầu Giáo Hoàng. Đức Piô X đã hủy bỏ quyền này bằng Tông hiến ngày 20 tháng 1 năm 1940. Đúng vậy, trong cuộc bầu kín năm 1903, mà Đức Piô X được bầu, thì hoàng đế nước Áo đã phủ quyết việc bầu Đức Hồng y Rampolla.

¨ Reclus, recluse = Người tu kín. Vị ẩn tu sống trong một phòng mà cửa khóa chặt với dấu ấn. Phòng này thường ở sát nách một nhà thờ, để vị ẩn sĩ có thể theo các lễ nghi và các cử hành phụng vụ qua một cửa sổ nhỏ khoét nơi bức tường. “Cấm cung” là một hình thức sống ẩn tu thường thấy trong thời Trung cổ.

¨ Cloýtre = Đan viện có nội cấm. (Bởi từ La-tinh claustrum = bức tường chắn). Danh từ dành cho các tu viện mà các tu sĩ, hoặc nữ tu, sống trong nội cấm. º Entrer au cloýtre = Vào dòng làm tu sĩ hoặc nữ tu. º Kiến trúc. Phần xây cất của một khu nhà của tu viện, làm thành bởi những hành lang có mái che, bao quanh một cái sân hoặc một cái vườn trong nhà. º Cloýtre. Adj. = Sống trong nội cấm, xa rời thế tục.

¨ Claustral. Adj. = Có liên quan đến nội cấm. Liên quan đến đan viện có nội cấm: Thí dụ kỷ luật nội cấm, các khu nhà nội cấm. º Offices claustraux = Các chức vụ liên quan đến nội cấm: các chức vụ trong các đan viện xưa: vị tổng quản lý, cha tuyên uý, người lo các phòng ngủ, người quản lý, y tá và người giữ phòng thánh. º Bénéfices claustraux = Các bổng lộc liên quan đến nội cấm. Các bổng lộc dành cho các chức vụ liên quan đến nội cấm.

¨ Claustralis = Người sống trong nội cấm. (Do từ La-tinh claustrum = nội cấm). Đây là tính từ do Cassiođôrô tạo ra, và thường được Ađam Scott, Philippe de Harvengt (Tu Hội Prémontrés), và Pierre Comestor (PL 198, c. 1744, 1600) sử dụng như một danh từ. Được dùng để chỉ các tu sĩ không phải là Bề Trên mà cũng không có các chức vụ (như quản lý, quản gia, coi phòng thánh), và cũng không phải là những tập sinh. Họ được gọi bằng danh xưng này, vì họ sống những giờ rảnh việc để đọc sách thiêng liêng (lectio divina) trong khu cấm. Vai trò của họ là chiêm niệm: họ phải là những người sedati, instructi, clarificati, inflammati (Adam Scott, Ad viros religiosos, Nxb Petit, 1934, tr. 224), nghĩa là: bình thản, có học vấn, được thanh tẩy, nhiệt thành. người ta thường than phiền về sự có thể dễ dàng có được những Bề Trên tốt, những tập sinh nhiệt thành, nhưng ít khi thấy có những claustrales xứng với chức năng của họ.

¨ Exclaustration = Sự sống ngoại vi, sống ở ngoài nội cấm. (Bởi từ La-tinh ex claustro = ngoài nội cấm). Thân phận của một tu sĩ tạm được phép sống ngoài tu viện của mình, và tạm miễn giữ những nghĩa vụ của lời khấn mà không phù hợp với tình trạng hiện nay. º Indult d’exclaustration = Chuẩn cho sống ngoại vi.

¨ Clôture = Nội vi. Bức tường bao quanh khu nhà ở của các tu sĩ, người ngoài thường không được vào trong, và các tu sĩ thường không được ra ngoài. º Giáo luật. Toàn bộ những điều của Giáo luật cấm các tu sĩ ra ngoài bức tường này, và cấm người ngoài vào trong. º Clôture papale = Nội vi thuộc quyền giáo hoàng. Nội vi được áp đặt cho các nữ tu, và được chia làm “nội vi bậc nhất thuộc quyền giáo hoàng” và “nội vi bậc nhì thuộc quyền giáo hoàng” theo mức nghiêm ngặt của nội cấm. º Clôture commune ou épiscopale = Nội vi thường, hoặc nội vi thuộc quyền giám mục. Được hiểu về luật nội cấm của các tu viện khác.

¨ Conclave = Phòng bầu giáo hoàng. Phòng ốc được khóa chặt, nơi các Hồng y được giữ lại trong thời gian bầu một vị Giáo Hoàng. º Được hiểu là toàn thể các Hồng y họp nhau để tiến hành việc bầu cử này.

¨ Conclaviste = Nhân viên phòng bầu giáo hoàng. Danh xưng dành cho các giáo sĩ và giáo dân phục vụ cho các Hồng y trong thời gian bầu Giáo Hoàng, và cũng được giữ lại trong khuôn viên phòng bầu giáo hoàng với các ngài.

¨ Conclusion théologique = Kết luận thần học. Một kết luận riêng tư, do một tín hữu dùng lý trí suy nghĩ về những dữ kiện của đức tin. º Các kết luận có thể ít nhiều gần với đức tin, tùy theo sự rút ra câu kết luận đó là tức thời, hoặc lâu dài và khó khăn, xét cả về thời gian mà Giáo Hội sống và suy nghĩ điều đó, cũng như xét về sự hiểu biết của các nhà thần học; hoặc tùy theo việc câu kết luận đó được coi là duy nhất ở khắp nơi, hoặc có nhiều kết luận theo các nhà thần học khác nhau. Bởi vậy vai trò của nhà thần học là đưa ra một thẩm định, tức một ghi chú (note*), chiếu theo giáo lý chung và vững bền của Giáo Hội: ghi chú cho những kết luận thần học mà ông đạt tới; ghi chú này một cách nào đó cho thấy mức độ của sự tán đồng mà trong đức tin người ta phải có đối với kết luận đó.

CLÉMENCE = Sự khoan dung, lòng nhân từ. Nhân đức khiến một thẩm phán hoặc một Bề Trên áp dụng cách nhẹ nhàng một hình phạt mà luật pháp hoặc công lý đã dự trù cho một hành vi tội phạm nào đó. Vậy khoan dung là nhân đức về công bằng nhưng nhân đức này thường đòi hỏi một nỗ lực để thắng vượt cơn nóng giận hoặc khuynh hướng trả thù, cho nên nó cũng thuộc về nhân đức tiết độ. Thánh Tôma đặt nhân đức này vào số những nhân đức kiềm chế sự nóng giận, những nhân đức có một khía cạnh tâm lý về sự tiết độ.

CLÉMENT d’Alexandrie = Clément d’Alexandrie. Sinh tại Hy-lạp quãng năm 150. Ông trở lại Kitô-giáo và đến Alexandria để hoàn tất việc học hành bên cạnh Pantène*. Rồi ông mở trường dạy học từ 180 đến 202. Qua đời tại xứ Capađôcia giữa những năm 211 và 215. Trong số các tác phẩm chính của ông, nên kể: Stromates, Protreptique, Pédagogue, trong đó ông cho thấy Chúa Quan Phòng đã dùng triết học Hy-lạp để dọn đường cho Kitô-giáo.

CLÉMENT de Rome = Clêmentê thành Rôma. Giáo Hoàng từ khoảng năm 90 đến năm 100. Tác giả một “Thư gửi cho các tín hữu Côrinto” để chấm dứt những chia rẽ trong cộng đoàn Kitô-giáo Côrintô (khoảng năm 96).

¨ Clémentins (Apocryphes) = Các ngụy thư Clêmentê. Các tác phẩm được gán cho Clêmentê thành Rôma cách sai lầm, đó là “Thư thứ hai gửi cho các tín hữu Côrintô”, một bài diễn giảng Phúc Âm có nội dung không rõ, có thể được soạn thảo tại Côrinthô, _ và hai “Thư gửi các trinh nư”, được soạn thảo khoảng thế kỷ III. º Pseudo-Clémentines = Tiểu thuyết Mạo-Clêmentê. Tên gọi một cuốn tiểu thuyết dài, trong đó người ta cho là chính Clêmentê thuật lại về các cuộc hành trình của thánh Phêrô và những cuộc tranh đấu của thánh nhân chống lại nhà phù thủy Simon: người ta có hai bản văn về các tác phẩm này, Homiliae (Các bài diễn giảng Phúc Âm) và Recognitiones (Những nhìn nhận).

CLÉMENT VIII = Clêmentê VIII. Giáo Hoàng từ 1592 đến 1605. Mặc dù đã được vua Philipphê II hỗ trợ để được bầu lên, ngài đã là Giáo Hoàng đầu tiên chống lại quyền phủ quyết và sự nhúng tay của các vua chúa vào việc bầu Giáo Hoàng. Ngài công nhận sự hợp pháp của vua Henri IV, vua nước Pháp, và đã góp phần ổn định Giáo hội tại miền này. Sự hiệp nhất của Giáo Hội Ruthène (Ba-lan) và Giáo Hội Ukraina với Rôma đã diễn ra năm 1595, dưới triều đại Giáo Hoàng của ngài: Các Kitô-hữu hiệp nhất vẫn giữ nguyên Phụng vụ và Lịch Phụng vụ của mình. Ngài đã can thiệp vào cuộc tranh luận giữa các tu sĩ Dòng Tên và Dòng Đa-minh về sự tiền định, về ý chí tự do và ân sủng. Ngài đã cho lập một ủy ban, nhưng công việc của ủy ban này đã không thoả mãn ngài, mà cũng không thoả mãn các tu sĩ Dòng Tên. Ngài qua đời trước khi giải quyết được sự va chạm. º —> Auteur (De auxiliis).

CLÉMENT IX = Clêmentê IX. Giáo Hoàng từ 1667 đến 1669. Khẩu hiệu của ngài là “Aliis non sibi clemens” (Khoan dung với người khác, chớ không cho mình), ngài có tài ngoại giao và ước ao mang lại bình an, nên ngài đã giải quyết xong vụ việc rất khó chịu của 4 Giám mục (Alet. Beauvais, Angers, Pamiers) vẫn chống lại việc ký vào bản Công thức (Formulaire*). Đó là “Hòa bình Clêmentê”. Ngài cũng góp phần vào việc ký hiệp ước Aix-la-Chapelle (1668). Ngài vẫn mơ ước tập họp được các vua chúa Kitô-giáo để chống lại quân Thổ, ngài qua đời khi nghe thành phố Canđia (Hy-lạp ) thất thủ, giữa lúc vua Louis XIV tiếp kiến vị đại sứ của vua Thổ cách long trọng.

CLÉMENT XIV = Clêmentê XIV. Giáo Hoàng từ 1769 đến 1774. Ngài đã hủy bỏ Dòng Tên.

CLÉMENTINES = Bộ luật Clêmentê. Một trong sáu bộ sưu tập làm thành Bộ giáo luật (Corpus Juris Canonici). Được gọi như thế vì bộ này gồm đa số là các tập tông thư có giá trị như sắc lệnh (décrétales*) do Đức Clêmentê V (1305-1314) công bố.

CLERC = Giáo sĩ. (Do từ Hy-lạp kléros = được chỉ định làm thừa kế). Giáo luật. Những người đã bước vào bậc giáo sĩ và đảm trách một công việc trong Giáo Hội. º Clerc mineur = Giáo sĩ chức nhỏ. Trong Giáo Hội La-tinh, đó là những giáo sĩ chưa lãnh nhận chức phụ phó tế; Giáo sĩ chức lớn (clerc majeur) là giáo sĩ đã lãnh nhận chức phụ phó tế (sous-diaconat); hiện nay, từ phó tế trở lên. º Clerc régulier = Giáo sĩ dòng, Tên gọi được dành từ thế kỷ XVI cho một số tu sĩ, như các tu sĩ Dòng Tên và các tu sĩ dòng Thêati*, vì họ giống như các giáo sĩ triều về y phục và về việc tông đồ nơi trần gian. º Phụng vụ. Clerc de la chapelle pontificale, royale = Giáo sĩ nhà nguyện giáo hoàng, của vua: các tu sĩ phục vụ tại nhà nguyện giáo hoàng, hoặc nhà nguyện của vua chúa.

¨ Clergé = Hàng giáo sĩ. Toàn thể các giáo sĩ, khác với các giáo dân, tức tín hữu đơn thuần. º Clergé indigène ou autochtone = Hàng giáo sĩ bản xư. Nơi các xứ truyền giáo, được hiểu là các giáo sĩ xuất phát từ dân địa phương. º Clergé séculier = Hàng giáo sĩ triều: Các giáo sĩ không thuộc về một Tu Hội Dòng. º Clergé régulier = Hàng giáo sĩ dòng: Hàng giáo sĩ mà các thành viên là những tu sĩ. º Clergé de France = Hàng giáo sĩ Pháp. Theo lịch sử, đây là tên gọi dành cho các giáo sĩ ở các tỉnh họp thành nước Pháp trước năm 1561, trong chế độ cũ. Còn các giáo sĩ sống trong các tỉnh thống nhất với nước Pháp sau năm 1561, thì được gọi là Clergé étranger (hàng giáo sĩ bên ngoài). º Clergé constitutionnel ou assermentés = Hàng giáo sĩ hợp hiến hoặc có tuyên the. Các giáo sĩ đã tuyên thệ như Hiến pháp dân sự về các giáo sĩ đòi hỏi năm 1790. Clergé réfractaire ou insermenté = Hàng giáo sĩ phản kháng hoặc, không tuyên thệ: các giáo sĩ đã từ chối tuyên thệ. º Congrégation du Clergé —> Concile.

¨ Cléricature = Bậc giáo sĩ. Bậc sống của những người hiến thân lo các chức vụ thánh.

¨ Cléricalisme = Khuynh hướng giáo sĩ trị. Khuynh hướng của các giáo sĩ, muốn chỉ huy trong lãnh vực trần thế.

¨ Anticléricalisme = Chủ trương bài giáo sĩ. Thái độ chống việc các giáo sĩ can thiệp vào những lãnh vực không có tính tôn giáo.

CLERMONT-TONNERRE (Anne, Antoine, Marie de) = Clermont-Tonerre. Giám mục giáo phận Châlons-sur-Marne năm 1782, bảo vệ các quyền lợi của Giáo Hội cho tới khi di cư năm 1791, tại các quốc hội Cách mạng, với tư cách là dân biểu. Tổng Giám mục Toulouse năm 1820, Hồng y năm 1822, trong nhiều dịp ngài vẫn tỏ ra là người bảo vệ các quyền lợi của Giáo Hội chống lại chủ nghĩa Tân-Gallican. Các thư mục vụ của ngài nhiều lần bị chánh phủ thời Trung Hưng coi là nguy hiểm († 1830).

CLICHTOVE (Josse) = Clichtove (Josse). Sinh tại miền Flandre (khoảng 1472-1543). Tiến sĩ Sorbonne, thoạt tiên tham gia khá chặt chẽ vào phong trào nhân bản và canh tân của “nhóm Meaux”; sau đó ông hối hận và tích cực đấu tranh chống lại Luthêrô và ¬côlampađê. Ông qua đời tại Chartres, nơi ông đã trở thành một théologal* (thành viên của Kinh sĩ hội nhà thờ chánh toà, có nhiệm vụ giảng dạy Kinh Thánh và giáo lý).

CLINIQUE (baptême) = Phép rửa chịu vào lúc lâm chung. (Bởi từ Hy-lạp clinê = giường). Phép Rửa tội được chủ ý hoãn lại cho tới giờ chết để tránh khỏi những trách nhiệm của đời sống Kitô-hữu. Cách thực hành này đã thịnh hành nhất là hồi các thế kỷ IV và V. Phép Rửa tội này là một cản trở đối với chức linh mục, và bị coi là thấp kém hơn phép Rửa tội thông thường.

CLOCHE = Chuông. Khí cụ bằng đồng đỏ, dùng để gõ mạnh vào mà triệu tập các tín hữu, hoặc các tu sĩ vào các Giờ Kinh Phụng vụ, hoặc để báo một số giờ khắc trong ngày, hoặc để báo hiệu những biến cố quan trọng của đời sống cộng đồng. º Baptême des cloches = Sự làm phép chuông. Sự làm phép các chuông dùng cho một nhà thờ.

¨ Clocher = Gác chuông. Tháp chuông. Công trình kiến trúc có hình một tháp cao, ở trên hoặc ở cạnh một nhà thờ, để đặt chuông.

Cloýtre, cloýtré —> Clefs.

CLORIVIÈRE (Pierre-Joseph) = Clorivière (Pierre-Joseph). Tác giả sách thiêng liêng. Cuốn Prière et Oraison (Cầu nguyện và Nguyện gẫm). Sáng lập hai Tu Hội Dòng mà ngay từ hồi Cách mạng Pháp, đã là tiền thân của các Tu hội đời ngày nay, Clorivière (1735-1820) là người đã thiết lập lại Dòng Tên tại Pháp sau thời Đế Quốc.

CLÔTURE —> Clefs.

CLUGNY (François de) = Clugny (François de). Tu sĩ Hội Dòng Oratôriô, người Pháp, Clugny (1637-1694) nói về tội lỗi và tội nhân với những lời lẽ rất nghiêm khắc, đôi khi như người theo thuyết nghiêm ngặt.

CLUNY = Cluny. Đan viện Cluny được thành lập ngày 11 tháng 9 năm 910 bởi Guillaume, quận công xứ Aquitaine, được đặt trực thuộc Toà Thánh. Các Viện Phụ nổi tiếng của đan viện, nhất là thánh Ôđông (920-942) đã mang lại cho việc cải tổ của Cluny một sự phát triển lớn lao, lan rộng tới rất nhiều đan viện cùng tuân theo một Luật Dòng như nhau. Hội Dòng Cluny bị hủy bỏ năm 1790.

COADJUTEUR = Giám mục phó º Giáo sĩ phó. Theo nghĩa rộng, được hiểu là một giáo sĩ phó của một chức vị trong Giáo Hội để giúp ngài trong các chức năng, có hoặc không có quyền kế nhiệm. º Theo nghĩa hẹp và thông dụng hơn, được hiểu là Giám mục phó của một Giám mục sở tại, để giúp ngài trong các chức năng của ngài, và thường có quyền kế vị. º Đối với Dòng Tên: coadjuteur temporel = Thầy trợ sĩ. Từ được dùng để chỉ các tu sĩ chỉ là thầy; coadjuteur spirituel = Trợ sĩ thiêng liêng là danh xưng dành cho các linh mục không tuyên lời khấn thứ bốn, là vâng lời Đức Giáo Hoàng.

CODE = Bộ luật. Luật học. Bộ sưu tập tất cả các điều luật về cùng một loại, được thu tập lại và được xếp đặt theo thứ tự hợp lý, như: Bộ Dân luật, Bộ Hình luật, Bộ luật thương mại. º Kinh Thánh. Bộ sưu tập lập pháp. Le code de l’Alliance (Bộ luật Giao Ước) gồm rất nhiều quy định nơi Xh 20, 22-23, 19. º Le Code sacerdotal (ou Priestercodex*) = Bộ tài liệu tư tế, với ký hiệu P, được dùng để soạn ra bộ Ngũ Kinh hiện nay.

¨ Codex = Sách làm bằng các bản da. (Tiếng La-tinh, số nhiều là Codices). Kinh Thánh. được hiểu là Sách, khác với volumen = cuốn, và khác với ostraca = các tập nhỏ. Một số bản Kinh Thánh là những Codex thời danh, như Codex Vaticanus (bản Vaticanô), Codex Sinaiticus (bản sinai), của bản Hy-lạp (các bản bằng tiếng Do thái thường viết trên những “cuốn”). º Codex Juris Canonici = Bộ Giáo luật. Đức Bênêđictô XV đã công bố Bộ Giáo Luật này, bộ Giáo Luật chính thức của Giáo Hội La-tinh, năm 1917. Đức Gioan-Phaolô II đã công bố Bộ Giáo Luật mới( thay cho Bộ Giáo Luật năm 1917) năm 1983, theo sau những đổi mới trong Giáo Hội, theo Công Đồng Vatican II. º Codex de Bèze = Bản chép tay các sách Phúc Âm và Công vụ của Bèze thế kỷ VI.

COEFFETEAU (Nicolas) = Coeffeteau (Nicolas). Tu sĩ Dòng Đa-minh, được bổ nhiệm làm Giám mục Marseille vào cuối đời ngài (1574-1623). Ngài là một sử gia, một nhà hùng biện và một tay tranh biện. Các tác phẩm luân lý và tu đức của ngài gần giống với thứ chủ nghĩa nhân bản sùng đạo của Étienne Binet.

COENOBIUM —> Cénobite.

C¬UR = Trái tim. Theo khoa nhân học Do thái, trái tim là trụ sở của sinh hoạt trí tuệ và luân lý. Theo nghĩa tương tự, Cựu Ước nói về “Lòng của Thiên Chúa” (Trái tim của Thiên Chúa) —> Reins. º Sacré-C�ur = Thánh Tâm. Trái tim bằng thịt của Chúa Giêsu-Kitô, được đề ra cho các Kitô-hữu tôn thờ, xét như đó là biểu tượng của tình yêu nhân loại và thần linh của Ngài, hầu giúp ta chú ý về lý do và cùng đích của mọi việc Chúa làm: đó là sự hiệp thông bằng tình yêu giữa Thiên Chúa và loài người. Đôi khi Thánh Tâm được nhấn mạnh là “nơi” của những đau khổ mà Chúa Kitô đã chịu vì ta, hòng khơi dậy nơi chúng ta những tâm tình đền tạ và yêu mến Chúa cách chí thiết hơn. Cũng có khi người ta nhấn mạnh về sự Thánh Tâm là khí cụ và là nơi chuyển các ân sủng về thần khí của Chúa ban cho các linh hồn. º La dévotion du Sacré-c�ur = Sự tôn kính Thánh Tâm bắt nguồn từ Kinh Thánh và các Giáo Phụ đầu tiên. Lòng tôn sùng này đã biểu lộ trong thời Trung cổ, rồi đã được phổ biến với nhiều sắc thái khác nhau, qua các bài giảng của thánh Jean Eudes, và những ơn mặc khải của thánh nữ Magarita-Maria Alacoque, để rồi trở thành một lễ chính thức của Giáo Hội toàn cầu. º VTB.

¨ Cardiognosie = Ơn biết rõ lòng người. Ơn đoàn sủng để biết rõ những bí mật của lòng người, và biết những biến cố tương lai.

COGITATIVE = Ký ức cảm thức. Triết Kinh viện. Một trong 4 tài năng của các giác quan bên trong (3 tài năng kia là: le sens commun, giác quan chung, _ l’imagination, trí tưởng tượng, _ le souvenir, hoài niệm). Ký ức này làm xuất hiện thực tại mà ta đã tri giác, và cho thấy nó lợi hoặc hại cho chủ thể cảm giác nó. So với ký ức cảm thức là cái riêng của con người, con vật có ký ức cảm giác loài vật (estimative*). Như vậy ký ức cảm giác là ký ức loài vật được tham dự vào trí tuệ. Người ta cũng gọi nó là “lý trí cá biệt”, vì nó cho ta thấy ý nghĩa của những tình trạng cá biệt.

Cognation —> Agnat.

COLÈRE = Cơn thịnh nộ, cơn nóng giận. (Bởi từ Hy-lạp kholè và từ La-tinh cholera = mật). Phản ứng của dục vọng cảm giác, mệnh danh là đam mê, đối với một điều ác trước mắt và không thể vượt qua được. º Sự tức giận có thể là chánh đáng, do sự khát khao niềm công chánh, _ hoặc bất chánh, do lòng tự ái bị tổn thương: khi đó nó là tội nóng giận (péché de colère), là tội nghịch với đức hiền lành* và đức khoan dung*. Sự nặng nhẹ của tội này sẽ tùy ở mức thiệt hại lớn hoặc nhỏ mà nó gây nên cho đức bác ái đối với tha nhân, và tùy ở những hậu quả. Người nóng giận không cầm mình được và thả mình theo những sự quá đáng: bởi vậy nóng giận là một tội đầu*. Các con của nó là: sự nổi nóng, tình cảm bị chê cười, các tiếng la hét, nói năng lộn xộn, nhục mạ người ta, những lời phạm thượng, những sự cải lộn và đánh nhau. º Nếu sự nóng giận xảy ra thường, nó sẽ trở thành tật nóng giận (vice de la colère); nó chứng tỏ sự thiếu khả năng kìm hãm các đam mê của một con người, nên nó có liên hệ với tính vô độ. º VTB.

COLERIDGE (Henri-Jacques) = Coleridge (H-J). Sinh tại Luân-đôn, thành viên của phong trào Oxford, trở lại Công giáo, lãnh nhận chức linh mục và gia nhập Dòng Tên. Ông đã xuất bản một tác phẩm lớn “La vie de notre vie” (Sự sống của đời sống chúng ta), một suy nghĩ về cuộc đời Chúa Kitô; ông còn là tác giả một số tiểu sử các thánh và các tiểu sử khác (1822-1893).

COLIN (Jean-Claude) = Vị đáng kính Colin (Jean-Claude). Ngài đã sáng lập “Hội Đức Maria” (Société de Marie: các linh mục dòng: Maristes). Chính ngài đã có sáng kiến mở ra các cuộc truyền giáo tại châu Đại Dương. († 1875).

Collation —> Conférence.

COLLECTE = Lời nguyện đầu lễ º Sự lạc quyên. (Bởi từ La-tinh colligere = tập họp lại). Lời nguyện do vị chủ tế đọc lên và tập họp tất cả những lời ngợi khen và những lời cầu xin mà cộng đoàn đang âm thầm khẩn nguyện. Tên đặt cho lời cầu nguyện tiếp theo sau kinh Kyrie-Gloria trong Thánh lễ. º Tại Phi châu, từ này được dùng để dịch từ “synaxe” (cộng đoàn tham dự). º Một nghĩa khác nữa là: sự quyên tiền.

¨ Collectaire = Sách các lời nguyện. Sách phụng vụ chứa đựng các lời kinh tổng nguyện, các câu tiền xướng của Thánh Vụ. Đã được nhập vào sách Thần vụ (Bréviaire).

¨ Collectif = Tập thể. Đôi khi được coi là đối lập với cái có tính xã hội. Một thái độ được coi là tập thể, khi nhiều người cùng hành động một lúc như nhau, mà không hành động chống ai, ủng hộ ai, hoặc với ai; trái lại, một hành động xã hội luôn giả thiết tính cộng đồng, tiếp xúc và có qua lại với nhau. Tính tập thể là thái độ của những đám đông hỗn tạp, còn tính xã hội là thái độ của những nhóm (groupes*).

¨ Collectiviser = Tập thể hoá. Chuyển các phương tiện sản xuất (đất đai, nhà máy, máy móc) từ sở hữu tư nhân sang sở hữu tập thể (Nhà Nước, quốc dân, các đoàn thể công nhân nhất định).

¨ Collectivisme = Chủ nghĩa duy tập thể. Thuyết chủ trương việc tập thể hoá các phương tiện sản xuất (không tập thể hoá việc sử dụng riêng các sản phẩm tiêu thụ).

¨ Collections canoniques = Sưu tập các văn bản pháp lý, có liên hệ đến Giáo luật. Các bộ sưu tập những điều khoản Giáo luật và những Bản văn liên quan đến Giáo luật đã được ban hành ở các thời kỳ khác nhau của lịch sử Giáo Hội. Các bộ sưu tập này được gọi là “riêng tư”, nếu chúng là công trình của những sáng kiến cá nhân, được gọi là “chính thức” nghĩa là thành qui tắc, nếu chúng được ấn hành theo lệnh của Đức Giáo Hoàng.

¨ Récollection = Sự tĩnh tâm. º Hành vi tĩnh tâm cấm phòng ngắn, thường kéo dài một tuần lễ, hoặc một ngày trọn.

¨ Recueillement = Sự hồi tâm. Hành vi hồi tâm, thu tâm, rút tâm trí ra khỏi những ngoại vật thường khiến tâm trí bị phân tán, để tập trung nó vào những điều mình suy tưởng, vào bản thân mình, vào Thiên Chúa. Đó là điều kiện của bất cứ việc cầu nguyện nào. Sự hồi tâm này được coi là chủ động, khi nó là hiệu quả của nỗ lực con người, được ân sủng của Chúa phù giúp. º Trái lại, sự hồi tâm được gọi là thụ động, khi nó là một sự thu hút dịu dàng và âu yếm của tâm trí vào Thiên Chúa, do một ân sủng đặc biệt. º —> Contemplation. Oraison.

¨ Collège = Tập đoàn. (Do từ La-tinh colligere = tập họp). Nhóm những người có cùng một chức vụ, hoặc vào hội với nhau để làm việc cho một mục đích chung. º Collège apostolique = Tông đồ đoàn. Mười hai Tông Đồ, được coi là liên đới chịu trách nhiệm về toàn thể Giáo Hội. º Collège épiscopal = Giám mục đoàn. Toàn thể các Giám mục liên đới chịu trách nhiệm xung quanh Đức Giáo Hoàng về đức tin và sứ mạng của Giáo Hội. º Sacré-collège = Hồng y đoàn. Toàn thể các Hồng y. º Collèges funéraires = Hội an táng. Các hiệp hội xưa kia tại Rôma, có mục đích bảo đảm cho các thành viên có nơi mai táng và những lễ nghi an táng xứng hợp.

¨ Collégial = Thuộc về đoàn thể. Thuộc về, có liên quan đến đoàn thể. º Chapitre collégial = Kinh sĩ đoàn (Kinh sĩ hội). Hội các Kinh sĩ của một nhà thờ không phải là nhà thờ chánh toà. º Danh tư. La collégiale = Nhà thờ Kinh sĩ đoàn. Nhà thờ được ủy thác cho một Kinh sĩ đoàn không phải là Kinh sĩ đoàn của nhà thờ chánh toà. º Cũng đã có những Nữ Kinh sĩ đoàn.

¨ Collégialité = Tính cộng đoàn, tính tập đoàn. Tính chất của chức Giám mục, làm cho tất cả các Giám mục cùng nhau làm nên một tập thể với chức năng là liên đới chịu trách nhiệm về Giáo Hội toàn cầu và về việc loan báo Tin Mừng cho thế giới: các ngài là những thẩm phán về đức tin và là những nhà làm luật tối cao dưới quyền của vị Giáo mục Rôma, Đấng kế vị Phêrô, vị chủ chăn số một. Tính hiệp nhất này được biểu lộ cách long trọng trong các Công Đồng Đại Kết. º Học thuyết về tính tập đoàn, rất gần với học thuyết sobornost* của Đông phương, đã bị đẩy xuống hàng vấn đề phụ của nghiên cứu thần học, sau khi công bố tính bất khả ngộ của Đức Giáo Hoàng tại Công Đồng Vatican I. Tuy nhiên hai điều này phải bổ sung cho nhau và là đối trọng của nhau. Các nghiên cứu về đại kết, ý thức của tính liên đới của các Giám mục trong việc loan báo Tin Mừng cho thế giới những năm gần đây, đã khiến Công Đồng Vatican II mang lại cho tính tập đoàn này một quy chế thần học trong Hiến chế Tín lý về Giáo Hội, Lumen Gentium* (21 tháng 11 năm 1964).

COLOMBAN (saint) = Thánh Colomban. Đan sĩ người Ái-nhĩ-lan (540-615), ngài đã thành lập đan viện Luxeuil. Bản luật khắc khổ của ngài đã mau lẹ được các đệ tử của ngài phổ biến khi thành lập các đan viện thời danh Remiremont, Jumièges và Saint-Bertin.

COLOMBE = Chim bồ câu. Kinh Thánh. Trong Cựu Ước, chim bồ câu là lễ vật hy sinh rẻ tiền nhất, được luật Do thái chấp nhận. º Trong Kitô-giáo, cũng như ngoài Kitô-giáo, đây là biểu tượng văn học và nghệ thuật tạo hình để nói lên sự khôn ngoan, sự vô tội, hồn thiêng, sự hoà giải và hoà bình. Chim bồ câu thường tượng trưng cho Ngôi Ba Thiên Chúa, theo Mt 3, 16; nhưng Ga 1, 32 có lẽ đã đại diện cho hình thức xưa nhất của truyền thống này. Các người Thệ phản thường thích đeo nữ trang, hoặc một huy hiệu có hình chim bồ câu hai cánh xoè ra, để tỏ ra mình thuộc về “tôn giáo của Thánh Linh”. º Phụng vụ. Chiếc bình bằng quý kim, có hình chim bồ câu, được dùng để giữ mình Chúa.

COLONNE = Cột. Trong cuộc Xuất hành, dân Israel có một cột mây đi trước mặt họ và dẫn đường cho họ (Xh 13, 21-22). Các Giáo Phụ coi cột mây này là một hình bóng Chúa Thánh Thần. º Colonnes du Temple = Các cột Đền thơ. Công trình nghệ thuật bằng đồng thanh mà vua Salômon đã truyền thực hiện cho Đền thờ Giêrusalem (1V 7, 15). º Colonnes de l’Église = Các cột trụ của Giáo Hội. Thuật ngữ của thánh Phaolô để chỉ các Tông đồ (1 Tm 3, 15).

COLOSSIENS = Dân thành Côlossê. Dân thành Côlossê, xứ Phrygia (Tiểu Á). º Epýtre aux Colossiens = Thư gửi tín hữu Côlosse. Một trong bốn bức thư mà thánh Phaolô đã viết trong thời gian bị giam tại Cêsarê.

COLYBES = Bánh cầu hồn. Bên Đông phương, đây là những chiếc bánh ngọt được dâng cầu cho kẻ chết, và được phân phát cho những người tham dự, sau lễ nghi cầu cho người quá cố ngày thứ bảy. º Querelle des colybes = Sự tranh cãi về bánh cầu hồn. Vụ cãi lộn xảy ra tại Mont-Athos hồi thế kỷ XVII, xung quanh việc phân phát các bánh cầu hồn vào ngày Chủ nhật.

COMBAT SPIRITUEL = Cuộc chiến đấu thiêng liêng. Thuật ngữ được dùng trong các sách thiêng liêng để chỉ nỗ lực của ta, dựa vào ơn Chúa, nhắm dẹp bỏ những cản trở do các khuynh hướng xấu và nguy hiểm chống lại Nước của đức ái, và chống lại sự ta kết hiệp với Chúa. Thánh Phaolô đã sử dụng kiểu nói này: 1 Tm 1, 18; 2 Tm 2, 5; 1 Cr 9, 24-27; x. Ep. 6, 10-17; 1 Tx 5, 8 (về các vũ khí thiêng liêng). º Nhan đề một cuốn sách, xuất bản năm 1589, thoạt tiên được ấn hành bằng tiếng Ý (Combattimento spirituale), hình như tác giả là một tu sĩ Barnabit*, Laurensô Scupoli. Nguyên bản và các bản dịch của tác phẩm này đã thành công lớn lao.

COMBALOT (Théodore) = Combalot (Théodore). Đệ tử của Lamennais, là một nhà giảng thuyết đã tách rời khỏi thày mình, khi Lamennais từ chối quy phục Đức Giáo Hoàng. Ông đã trở thành một trong những người biện hộ cho niềm trung thành tuyệt đối với Rôma, cũng như ông là một trong những người mạnh mẽ chống lại sự độc quyền của Nhà Nước trong vấn đề giáo dục (1798-1873).

COMMA JOHANNIQUE = Câu ghép vào Gioan. Còn được gọi là câu nói về ba chứng nhân trên trời. Câu ghép vào này (đó là nghĩa của từ Hy-lạp Komma), 1 Ga 5, 7-8, vẫn được duy trì trong các bộ Kinh Thánh của chúng ta do những quyết định của Công Đồng Trentô, của Bộ Thánh Vụ và của Uy ban Kinh Thánh, nay được mọi người nhìn nhận là không trung thực, và đã được thêm vào.

Commandements —> Commende.

Commémoraison —> Mémoire.

Commençant —> Initiation.

Commende = Sự ủy thác. Sự trao ban bổng lộc. (Do động từ La-tinh commendare = ủy thác). Thời xưa, sự ủy thác là tạm thời trao việc coi giữ một Toà Giám mục, một đan viện hoặc một ngôi nhà thờ cho một người không có chức thực thụ. º Từ thời Trung cổ cho đến thời nay, sự trao ban bổng lộc là ban cho một giáo sĩ Triều được hưởng (jouissance*) một bổng lộc của một dòng tu, mà được miễn không phải giữ những nghĩa vụ về Hội Dòng thường gắn liền với bổng lộc này (commende perpétuelle = sự trao ban bổng lộc vĩnh viễn). º Theo Giáo luật, sự trao ban bổng lộc tạm thời là ban cho một người được suốt đời hưởng những huê lợi của một đan viện hoặc của một nhà thờ. º Commendatio animae (Tiếng Pháp cổ cho tới thế kỷ XVI, gọi là commendaces và nay là Recommendation de l’âme = Kinh phó linh hồn). Đó là những kinh trong sách nghi thức Rôma hiện nay, dành để đọc ở cạnh giường một Kitô-hữu đang hấp hối, và sau khi người đó qua đời. Nội dung nguyên thủy của các kinh này đã có từ thời Thượng cổ (trước thế kỷ IX). Nay người ta thường nói: Các Kinh cầu cho người hấp hối (Prières des agonissants), đôi khi người ta nói “Kinh phó dâng linh hồn” (Recommendation de l’âme). º Theo sách nghi thức Dòng Đa-minh và Dòng Prémontrés, đây là kinh phụng vụ, đọc bên cạnh người quá cố, liền sau khi người đó qua đời, gồm một chuỗi những đáp ca, những lời nguyện, những Thánh vịnh, kết thành một lễ nghi phụng vụ cầu cho người chết, có cơ cấu rất kỳ lạ, với một số yếu tố rất cổ xưa. Việc sử dụng lễ nghi này đã khá phổ biến trước khi có cuốn nghi thức Rôma 1614.

¨ Commandement = Điều răn, giới răn. Sự truyền dạy, hoặc điều được truyền dạy. º Commandements de Dieu = Các điều răn Đức Chúa Trời. Những giới răn Thiên Chúa đã ban cho Môsê và được truyền lại cho Dân của Chúa (Xh 20; Đnl 5). Truyền thống của Giáo Hội đã phiên dịch và xếp các giới răn này thành 10 điều: 1. Ngươi không được có thần linh nào khác ngoài Ta, _ 2. Ngươi không được làm mất danh dự Thánh Danh Chúa ngươi, _ 3. Ngươi phải nhớ thánh hoá ngày của Chúa, _ 4. Ngươi phải tôn kính cha mẹ ngươi, _ 5. Ngươi không được giết người, _ 6. Ngươi không được làm điều dâm ô, _ 7. Ngươi không được lấy của người khác, _ 8. Ngươi không được nói dối và không được làm chứng gian, _ 9. Ngươi không được thèm muốn vợ của người khác, _ 10. Ngươi không được ước muốn của cải người khác để chiếm lấy cách bất công. º Le commandement nouveau = Điều răn mới. Điều răn của luật mới, của Giao ước mới, được đóng ấn bằng máu Chúa Kitô: “Anh em hãy thương yêu nhau như Thày đã yêu thương anh em” (Ga 13, 34). Điều răn của tình yêu huynh đệ vẫn đã có trong Cựu Ước (Lv 19, 18), như chính Chúa Giêsu đã nhắc tới (Mt 22, 39; Mc 12,31), nhưng nó mới do mức toàn hảo mà Chúa Giêsu mang lại cho nó (“như Thày đã yêu thương anh em”) và cũng vì nó đánh dấu thời đại mới, được khai mạc bằng sự Phục sinh của Chúa Kitô. º Commandements de l’Église = Các điều răn Hội thánh. Toàn bộ những luật căn bản của Giáo Hội, liên quan đến các tín hữu, được nhắc lại bởi các bài giảng, nhất là từ thế kỷ XV, và dần dần đã được pháp điển hoá. Tại Pháp, năm 1945, các điều răn của Hội Thánh được ghi thành luật như sau: 1. Thánh hoá các ngày lễ buộc, _ 2. Dự thánh lễ các ngày Chúa nhật và các ngày lễ buộc, _ 3. Xưng tội mỗi năm ít là một lần, _ 4. Rước lễ hằng năm trong mùa Phục sinh, _ 5. Ăn chay trong mùa chay và các ngày Giáo Hội truyền dạy, _ 6. Kiêng thịt ngày thứ sáu và các ngày Giáo Hội ấn định.

¨ Commendataire = Người hưởng lộc do ủy thác. Người nhận được một bổng lộc (bénifice*) do việc ủy thác, Thí dụ: Abbé commendataire = Viện phụ hưởng lộc do ủy thác).

Commentaire, commentateur —> Mens.

COMMINATION = Sự răn đe. (Do động từ La-tinh comminari = răn đe). º Giáo luật. Hành vi của một Bề Trên trong Giáo Hội răn đe người dưới quyền mình rằng sẽ phạt người đó theo Giáo luật, nếu người đó phạm một lỗi nào đó.

¨ Comminatoire = Có tính răn đe. Giáo luật. Có chứa đựng một sự răn đe. Thí dụ: Monition comminatoire = Lời khuyến dụ có tính răn đe.

COMMISSIONS PONTIFICALES = Các Ủy ban Giáo Hoàng. Những Ủy ban thường trực, hoặc tùy dịp, do Đức Giáo Hoàng thành lập để nghiên cứu một số vấn đề, hoặc để lo một số công việc. Những Ủy ban Giáo Hoàng chính là: Ủy ban Kinh Thánh _ Ủy ban giải thích bộ Giáo luật _ Ủy ban soạn thảo bộ Giáo luật Đông phương _ Ủy ban sửa chữa và hiệu đính bản Vulgata _ Ủy ban khảo cổ học thánh _ Ủy ban nghệ thuật thánh ở Ý _ Ủy ban bảo vệ đền đài lịch sử _ Ủy ban huy hiệu Giáo triều _ Ủy ban Toà Thánh bảo tồn đức tin ở Rôma. º —> “Justice et Paix”.

¨ Commissoire (forme) = Thể thức ủy nhiệm. Giáo luật. Cách thức ban ơn của một phúc thư. Khác với thể thức ân huệ (forme gracieuse) khi Toà Thánh trực tiếp ban ơn cho người xin, thể thức ủy nhiệm là khi Toà Thánh ban ơn qua một người được ủy quyền (Commissaire) để áp dụng phúc thư.

Commixtion —> Mixte.

COMMODIEN = Commodien. Thi sĩ Kitô-giáo, người gốc Phi châu hoặc miền Nam xứ Gallia, sống khoảng thế kỷ IV? Các bài Giáo Huấn (Instructions) và bài minh giáo (chant apologétique) của ông nhắm dẫn đưa những người ngoại giáo và những người Do thái ra khỏi con đường lầm lạc của họ.

COMMUER = Cải giảm. Đổi một hình phạt đã mắc, hoặc một nghĩa vụ đã cam kết thành một hình phạt hoặc một nghĩa vụ khác, thường nhẹ hơn.

¨ Commutation = Sự cải giảm.

¨ Commutative (justice) = Giao hoán (công bằng). —> Justice.

COMMUN = Chung. (Bởi từ La-tinh communis: cum là với, và munus là trách vụ; như vậy communis là chia sẻ trách vụ với nhau; khác với proprius = riêng). Những gì thuộc về nhiều người, không dành riêng cho một người. Các quan niệm và các danh từ có thể chung, cách đơn nghĩa (univoque*), hoặc cách tương tự (analogique*). º Thần học. Bản tính Thiên Chúa thì chung cho Ba Ngôi, không phải theo lý trí như kiểu một quan niệm, nhưng theo cách một thực tại nhất thể và bất phân (Sum. theol. Ia, 39, 4, ad 3m). º Sens commun = Giác quan chung. Lương tri. Theo tâm lý học Tôma, đây là nội quan thứ nhất, vai trò của nó là cho ta ý thức về hoạt động của các giác quan bên ngoài, so sánh và nhận ra các cảm giác khác nhau. Giác quan chung thực hiện sự tổng hợp tri giác đầu tiên của ta về đối tượng khả giác. º Khả năng của mọi người để phán đoán cách lành mạnh: đó là lương tri. Sự hiển nhiên của lương tri = sự hiển nhiên trong nhận thức của người trung bình, trước khi có mọi suy nghĩ khoa học hoặc triết học. Những dữ kiện của lương tri: những hình dung về thế giới chung cho mọi người, trước khi có tất cả mọi suy nghĩ triết học. Trong những định nghĩa tín lý của Giáo Hội, những từ được dùng phải được hiểu ở trình độ của lương tri, không được hiểu theo nghĩa chuyên môn mà trường phái này trường phái kia có thể dành cho các từ đó. º Bien commun = Công ích. Ích chung của một số nhiều người, xã hội hoặc cộng đồng. Công ích nội tại là toàn bộ những điều kiện vật chất và tinh thần, mang lại cho một cộng đồng nhân loại một tình trạng giúp ích cho sự phát triển hài hoà của những người trong cộng đồng đó: mỗi người trong những người này đều có trách nhiệm về công ích, và được hưởng phần của mình. Tiếp theo các bậc tiền bối, thánh Tôma đã tóm gồm công ích trong sự an hoà, tức thuận hoà giữa các công dân. Công ích tách biệt là con người của vị thủ lãnh, hoặc thực tại siêu việt mà cộng đồng hướng về: Thiên Chúa mà ta đạt trong chiêm niệm là công ích tách biệt của xã hội tinh thần (xem Sum. theol. IIa-IIae, 39, 2, ad 2m). º Phụng vu. Được hiểu là những bản công thức không thay đổi; ngược với riêng (propre). º Nói riêng, được hiểu là bộ Thánh lễ, hoặc kinh Thần vụ, chung cho các vị thánh thuộc về cùng một loại (tông đồ, tử đạo, hiển tu v.v...), khi không có bài lễ riêng. º Commun des saints = Phần chung các thánh. Phần sách lễ, hoặc sách Thần vụ chứa đựng toàn bộ các bản công thức này.

¨ Communiant = Người rước lễ. Người tham dự vào bí tích Thánh Thể, ngay lúc đó hoặc cách thường xuyên —> Pratiquant º Premier communiant, première communiante = Người rước lễ lần đầu. Người rước lễ vỡ lòng. Người (nam hay nữ) tham dự lần đầu tiên vào bí tích Thánh Thể, từ sau khi lãnh nhận phép Rửa tội. Từ này thường được dùng cho các trẻ nhỏ và các thiếu niên, ít khi được áp dụng cho những tân tòng người lớn (néophytes* adultes).

¨ Communion = Sự hiệp thông, sự rước lễ. (Bởi từ La-tinh communio, communis = chung cho nhiều người). Kinh Thánh. Được hiểu là sự tham dự siêu nhiên vào sự sống thần linh, được hiệp nhất với Chúa Cha, nhờ Chúa Giêsu Kitô Con của Ngài (1 Ga 1, 3b), trong Chúa Thánh Thần (2 Cr 13, 13): điều này làm nên thực tại vô hình và chủ yếu của Kitô-giáo (tiếng Hy-lạp là Koinônia): Thiên Chúa đã kêu gọi chúng ta hiệp thông với Con của Ngài (1 Cr 1, 9). Thánh Phaolô chỉ khát khao biết Chúa Kitô, với quyền năng của sự sống lại của Ngài và sự hiệp thông vào các sự đau khổ của Ngài (Pl 3, 10). Trong Tân Ước từ hiệp thông chỉ những liên lạc giữa các Kitô-hữu với nhau, do sự cùng có những liên lạc chung với Thiên Chúa trong Đức Kitô và Thánh Thần (1 Ga 1, 3). º Sacrifice de communion = Hy lễ hiệp thông hoặc của bình an. Kiểu hy lễ hoặc bữa tiệc linh thánh, trong đó một phần lễ hy sinh được cho người dâng lễ ăn, coi như được cùng bàn với Thiên Chúa, còn những phần trọng yếu thì được dâng cho Chúa và được lửa thiêu hủy (Lv 3). º Thần học. Mối liên hệ huynh đệ giữa các Kitô-hữu với nhau, dựa trên sự họ cùng có một sự hiệp nhất với Ba Ngôi Thiên Chúa. º Toàn bộ những mối liên hệ hỗ tương, những mối liên hệ vô hình và hữu hình, nội tâm và xã hội, làm nên sự sống của Giáo Hội trên mặt đất này. Các mối liên hệ này nói lên tính duy nhất và tính công giáo của Giáo Hội mà dấu hiệu tuyệt hảo là sự họ cùng nhau tham dự một phép Thánh Thể (xem Cv 2, 42): Giáo Hội là một hiệp thông của đức tin, của sinh hoạt bí tích, của kỷ luật và của những trao đổi huynh đệ trong đức ái. Sự hiệp thông của Giáo Hội được thực hiện cách trực tiếp tại Giáo Hội địa phương xung quanh Đức Giám mục; giữa các Giáo Hội, thì có sự hiệp thông nhờ các liên lạc của các Giám mục với nhau, tập hợp tất cả mọi người trong sự hiệp nhất của Giáo Hội hoàn cầu, với Giám mục Rôma là trung tâm điểm và là vị thủ lãnh, quy tụ tất cả các Giáo Hội riêng biệt đang tản mác trên khắp thế giới; nhờ sự gắn bó với các Tông Đồ và với Phêrô, sự hiệp thông quy tụ những thế hệ kế tiếp nhau của các thời đại trong cùng một Giáo Hội. Khoa Giáo Hội học hiện nay đề cao giá trị của khái niệm truyền thống này, một khái niệm chủ chốt của phong trào Đại Kết. º Tham dự bằng bí tích vào Mình và Máu Chúa Kitô, dưới hình bánh hình rượu (1 Cr 10,16): đó là sự rước lễ, sự hiệp lễ. Là sự tham dự vào hy lễ Vượt qua của Chúa (xem 1 Cr 11, 26) và nhờ đó mà được tham dự vào các phúc lộc thần linh mà Chúa Kitô đã sở đắc trong vinh quang của Cha Ngài, sự hiệp lễ nói lên và thực hiện sự hiệp thông của Giáo Hội (1 Cr 10, 17), đồng thời chuẩn bị và cho nếm trước sự hưởng kiến Chúa muôn đời (xem 1 Tx 4,17), đó là Bữa tiệc trên Nước Trời (Lc 22, 30). º Được hiểu là chính bí tích Thánh Thể: lãnh nhận sự hiệp lễ từ tay linh mục. º Theo một nghĩa mới gần đây: được hiểu là một nhóm các Kitô-hữu có trao đổi cho nhau những dấu hiệu của bí tích hiệp thông trong Chúa Kitô: Thí dụ: La communion anglicane (Sự hiệp thông Anh-giáo) quy tụ Giáo Hội nước Anh và các Giáo Hội duy Giám mục (épiscopalien*) đã do Giáo Hội nước Anh mà ra. Trong khi từ confession* (tuyên xưng, tuyên tín) là một từ của công pháp, từ religion* (tôn giáo) là một từ của Giáo luật (theo nghĩa một cộng đoàn tôn giáo), từ Giáo Hội là một từ thần học có nội dung chặt chẽ, và danh xưng là một từ hoàn toàn thường nghiệm, thì từ hiệp thông được coi như một từ Kitô-giáo tốt nhất để chỉ sự rộng lớn và nội dung của các cộng đoàn Kitô-giáo trong phong trào Hiệp nhất (phong trào Đại Kết*) đang tìm kiếm một sự tái gia nhập vào một thân thể duy nhất. º Communion dans la foi = Hiệp thông trong đức tin. Sự đồng ý của tất cả các tín hữu để tin theo cách tích cực, bên trong và bên ngoài, vào những chân lý của đức tin được Giáo Hội tuyên xưng và được Huấn quyền bất khả ngộ của Giáo Hội đề ra cho ta tin. º Admettre à sa communion = Nhận cho hiệp thông. Được hiểu về một thủ lãnh tinh thần, nhất là một Giám mục ban cho một thành viên của một Giáo Hội riêng biệt nào khác, hoặc cho một người rối đạo hối cải được tham dự vào các bí tích với ngài, như dấu hiệu của sự hiệp nhất trong niềm tin và trong sự sống của Giáo Hội. Đối lại là: Excommunier = Phạt vạ tuyệt thông. º Être en communion avec quelqu’un = Hiệp thông với ai. Chia sẻ cùng một niềm tin và tham dự vào cùng những bí tích như mình, trong sự tùng phục cùng những thủ lãnh tinh thần như mình (xem 1 Ga 3, 7): hiệp thông với Đức Giáo Hoàng. º Recevoir dans la communion de l’Église = Đón nhận vào hiệp thông với Giáo Hội. Hoà giải một người lạc giáo hoặc ly giáo, nhận một Kitô-hữu của một cộng đoàn ly khai vào trong Giáo Hội. º Communion réparatrice = Sự rước lễ đền tạ. Một thực hành có sau Công Đồng Trentô dạy người ta rước lễ để làm như của lễ đền tạ dâng lên Chúa, đền vì những xúc phạm đối với bí tích Thánh Thể. º Communion spirituelle = Sự rước lễ thiêng liêng. Thánh Tôma phân biệt hai khía cạnh trong việc hiệp thông Thánh Thể: khía cạnh vật lý và khía cạnh tinh thần (được nói lên trong bí tích này). Như vậy bất cứ sự rước Mình Thánh Chúa nào đều gồm có khía cạnh thiêng liêng, và bất cứ sự rước lễ thiêng liêng nào cũng gắn liền với sự rước Mình Chúa, hoặc ít ra có sự ước ao lãnh nhận bí tích Thánh Thể. Thời nay người ta thường đối lập hai khía cạnh này, và người ta hiểu rước lễ thiêng liêng là một hành vi sùng mộ, khiến ta kết hiệp với hy sinh của Thánh lễ bằng một hành vi nội tâm của đức ái, khi ta không thật sự rước Mình Chúa trong bí tích Thánh Thể. º Lettres de communion = Chứng thư hiệp thông. Xưa kia là những chứng thư chứng tỏ mình thuộc về Giáo Hội và phục quyền Giáo Hội, để trên đường hành trình của mình, các Kitô-hữu có thể tham dự bí tích Thánh Thể (xem Gl 2, 9: “như dấu hiệu hiệp thông”). Các từ đồng nghĩa: lettres canoniques (giấy tờ theo Giáo luật), lettres de paix (chứng thư hoà bình), lettres de recommandation (thư gởi gắm). º Phụng vụ. Lúc trong Thánh lễ, khi vị chủ tế, các vị đồng tế và các thừa tác viên, rồi các giáo sĩ và các tín hữu tham dự vào bí tích Thánh Thể: Thí dụ: “ra khỏi nhà thờ trước lúc rước lễ”. º Bài ca vào lúc vị chủ tế rước lễ, và thường là lúc rước lễ của các tín hữu: đối ca và thánh vịnh hiệp lễ của Chủ nhật trước. º Communion sous les deux espèces = Sự rước lễ dưới hai hình. Ăn bánh đã thánh hiến và uống chén thánh —> Intinction. º Première communion = Rước lễ lần đầu. Rước lễ vỡ lòng. Hoàn tất những nghi thức gia nhập Kitô-giáo, sau phép Rủa tội và phép Thêm sức. º Communion privée = Sự rước lễ dành riêng. Rước lễ lần đầu của một đứa trẻ đã đến tuổi khôn, theo những huấn lệnh của Đức Piô X. º Communion solennelle = Rước lễ trọng thể. Rước lễ bao đồng. Tham dự vào bí tích Thánh Thể để đóng dấu ấn trên sự tuyên xưng đức tin của một thiếu niên ý thức đầy đủ về những cam kết của phép Rửa tội. º Communion fréquente = Sự rước lễ thường xuyên. Thói quen tham dự vào bí tích Thánh Thể nhiều lần hơn là điều răn của Giáo Hội đòi hỏi, một hoặc nhiều lần mỗi tuần lễ. º Communion pascale = Sự rước lễ mùa phục sinh. Rước lễ trong mùa Phục Sinh, và đó là việc thực hành tối thiểu theo luật Giáo Hội. º Communion des Saints (tiếng La-tinh communio sanctorum), và có thể hiểu là sancti hoặc sancta = sự các thánh thông công. Công thức tín lý, được đặt trong Kinh Tin Kính các Tông Đồ, và nói lên bản chất của Giáo Hội, vừa xét như là một mầu nhiệm, vừa xét về tính hữu hình của Giáo Hội, từ “sanctorum” có thể hiểu là một từ giống đực, và có nghĩa là các vị thánh, các thành viên của Nhiệm thể được thánh hoá bởi ân sủng và nhờ các bí tích, nhưng cũng có thể hiểu là một từ “trung tính” (sancta) và nói lên các sự thánh: sự cùng nhau chia sẻ “những sự thánh”, những lợi ích thiêng liêng mà Thiên Chúa ban cho loài người trong Chúa Kitô. Giáo Hội là sự hiệp thông của các thánh (sancti) trong các sự thánh (sancta). Sự hiệp thông giữa các thánh cho ta thấy tính hồi chuyển của các công nghiệp của các thánh. º Xã hội học. Đối với Gurvitch, hiệp thông là hình thức cao nhất của tính xã hội, nhờ sự các tâm tư thấm nhiễm vào nhau, hoặc một phần hoà đồng với nhau trong cái “chúng ta” —> Masse. Communauté. º VTB.

¨ Postcommunion = Lời nguyện hiệp lễ. Từ thế kỷ VII, từ này được dùng để chỉ lời nguyện mà linh mục hát hoặc đọc sau phần hiệp lễ của Thánh lễ. Lời nguyện này kết thúc Thánh lễ bằng một lời cảm tạ và một lời cầu xin những hoa trái của việc hiệp lễ (cho nên còn được gọi là “lời nguyện sau cùng”).

¨ Communier = Rước lễ, cho rước lễ, hiệp thông, chia sẻ. Tham dự vào bí tích Thánh Thể bằng cách nhận vào miệng để ăn và uống bánh rượu Thánh Thể, do đó kết hợp với Chúa Kitô trong mầu nhiệm phục sinh của Ngài và kết hiệp với các thành viên khác của Giáo Hội ở trong Ngài. º Theo nghĩa chủ động, được hiểu là ban bí tích Thánh Thể cho người khác, Thí dụ: cho một bệnh nhân rước lễ, tự cho mình rước lễ. º Nghĩa loại suy: Chia sẻ cùng một tư tưởng và tình cảm với người khác: Thí dụ chia sẻ lý tưởng niềm vui, nỗi đau khổ v.v...

¨ Communionnel = Có tính hiệp thông. Dùng để chỉ một cơ chế, một phẩm tính hoặc một nhân đức có bản chất làm cho các Kitô-hữu sống hiệp thông với nhau trong Chúa Kitô (Thí dụ đức tin có tính hiệp thông của Giáo Hội).

¨ Communicatio in sacris = Thông công trong phụng tự. Tích cực tham dự vào Phụng vụ của một Giáo Hội không hiệp thông với Giáo Hội của mình. º Theo luật chung và chiếu theo truyền thống xa xưa của Giáo Hội, Giáo Hội Công giáo cấm các tín hữu của mình thông công như thế, và cũng không chấp nhận cho các tín hữu của các Giáo Hội khác lãnh nhận các bí tích của mình. Bởi vì mọi hành vi phụng tự đều là tuyên xưng đức tin; hơn nữa, chính Chúa Kitô là Đấng cử hành chính, cho nên các thừa tác viên của Ngài không có quyền định đoạt theo ý mình, ngoài sự thống nhất của đức tin. Cũng vậy, ngoài trường hợp khẩn cấp, một người công giáo mà lãnh nhận các bí tích trong một cộng đồng Kitô-giáo khác, sẽ mặc nhiên chấp nhận sự tuyên xưng đức tin của Giáo Hội đó. Vấn đề sẽ đặc biệt gây cấn liên quan đến sự cử hành chung bí tích hiệp nhất là Thánh Thể. Một số người coi việc cử hành chung này là một phương tiện dẫn tới hiệp nhất; những người khác lại coi đây là chỗ kết thúc những nỗ lực hướng tới hiệp nhất, và như vậy không nên đi trước, khi mà hiện vẫn có sự lộn xộn về các giáo lý. Đó là vấn đề “liên hiệp thông” (intercom-munion). Về điểm này, lập trường của Giáo Hội công giáo rất rõ rệt. Giáo Hội nghĩ không thể cử hành bí tích hiệp nhất với các Giáo Hội Tin Lành, không những vì niềm tin của họ vể Thánh Thể khác với niềm tin của Giáo hội Công giáo, nhưng nhất là vì Giáo Hội coi bí tích Thánh Thể là bí tích của Giáo Hội, chớ không phải chỉ là bí tích trong Giáo Hội. Như thế, Giáo Hội Công giáo tỏ ra rất trung thành với Kitô-giáo nguyên thủy, không khoan nhượng đối với các quan niệm tĩnh về đời sống bí tích, nhưng tuyên xưng sự cao cả của hồng ân Thiên Chúa.

¨ Communication des idiomes —> Idiome.

¨ Communicantes = Kinh “Cùng hiệp thông”. Phần của lễ quy Rôma, trước phần thánh hiến, ở giữa việc “Nhớ cầu cho kẻ sống” và câu Hanc igitur. Đưộc gọi như thế vì phần này bắt đầu bằng câu “Communicantes ex...” (Hiệp nhất trong niềm hiệp thông...”). Trong một số lễ trọng, ở phần đầu kinh này có thêm một vài thay đổi.

¨ Communicable = Có thể chung cho nhiều chủ thể. Cái gì có thể trở thành chung cho nhiều người, nhiều sự vật. Một bản tính hoặc bản chất được gọi là có thể chung, khi nó có thể ở trong nhiều chủ thể cá vị. Một tên gọi có thể chung cho nhiều chủ thể, khi nó phù hợp với nhiều chủ thể theo tất cả các yếu tố của ý nghĩa của nó; nó được coi là có thể chung cho nhiều chủ thể bằng cách đồng hoá hoặc ẩn dụ, khi chỉ một số yếu tố của ý nghĩa của nó hợp với các hữu thể khác (Sum. theol. Ia, 13, 9). º Incommunicable = Không thể chung. Cái gì tự nó chỉ dành cho một hữu thể và không thể áp dụng cho các hữu thể khác: Thí dụ tên gọi không thể dùng chung là Danh Thánh của Giavê.

¨ Communauté = Cộng đồng, cộng đoàn. Đặc điểm của cái chung cho nhiều người. º Tập hợp. º Thời mới. Do ảnh hưởng của những phản ứng chống lại tính vô danh ngột ngạt của xã hội thời nay, và cũng nhờ sự phục hưng của những nghiên cứu xã hội học, từ “cộng đồng” đã có một sức sống mới và một ý nghĩa chính xác hơn, từ sau những năm 1940: cộng đồng là cái đã có, và có cách rõ rệt, trước hoặc sau khi lý trí tìm cách đặt ra những khuôn khổ hợp lý hoặc pháp lý của tập thể. Cộng đồng là tính tập thể của “chúng ta”, khác với xã hội là tập thể vô danh và phi nhân vị của cái “người ta”. Trong niềm phấn khởi hướng các Kitô-hữu đi tới những “cộng đoàn” sau năm 1940, những gì người ta gọi là “cộng đoàn” vẫn còn xa thực chất lắm. º Communauté et société = Cộng đồng và xã hội. Đây là sự phân biệt đã trở thành cổ điển từ Tönnies: xã hội (tiếng Đức là Gesellschaft) được xây nền trên những dây liên kết của lý trí và luật pháp (những liên kết pháp lý), còn cộng đồng (tiếng Đức là Gemeinschaft) cũng có thể có những mối liên kết đó, nhưng lại chủ yếu được xây trên những mối liên kết không theo lý trí: tình yêu, tham vọng, lý tưởng chung, tình bạn, muốn sống chung với nhau; những mối liên hệ ân nghĩa, của máu mủ, gia tộc, chủng tộc, ngôn ngữ, số phận, những cơn thử thách chung v.v... Thường một xã hội về lâu về dài, sinh ra một hoặc nhiều cộng đồng. Đứng trước xã hội Gurvitel phân biệt ba cấp độ phần nào mang tính cộng đồng: khối quần chúng, cộng đồng, hiệp thông. º Communauté de destin = Cộng đồng số phận. Thuật ngữ của Gustave Thibon đã được cha Lebret phổ biến trong bộ “Économie et Humanisme” (Kinh tế và nhân bản). Được dùng để chỉ những người có cùng một mức sống (nghèo), cùng một công việc làm ăn, cùng chia sẻ những rủi ro như nhau: vị tông đồ phải dấn thân trọn vẹn vào cộng đồng số phận của họ. º Communautés de quartier = Những cộng đồng khu phố. Những đơn vị làm việc tông đồ cơ sở, theo bậc thang nhân bản, cần phải thành lập trong lòng các giáo xứ đô thị quá đông đúc và vô danh. º Communauté eucharistique: Cộng đoàn Thánh Thể, cộng đoàn tham dự thánh lễ. Một cộng đoàn mà việc cử hành Thánh Lễ thường xuyên tập họp lại, hoặc được coi như tập họp lại để dự Thánh Lễ: một giáo xứ, một cộng đoàn tu sĩ, một lớp giáo lý trung kiên.

¨ Communautaire = Thuộc về cộng đoàn, cộng đồng. Có tính cộng đồng, thuộc về cộng đoàn. º Esprit communautaire = Tinh thần cộng đoàn. Tinh thần cộng đoàn khác với xã hội, vì cộng đoàn giả thiết người ta có chung hoặc nhiều người cùng nhau tìm kiếm một lợi ích chung, được chia sẻ với nhau, với tình liên đới huynh đệ trong nỗ lực. º Vie communautaire = Cuộc sống cộng đoàn. Hình thức sống của các tu sĩ. Khấn đức khó nghèo, họ bó buộc phải sống cộng đoàn: mọi tài sản là của chung và được phân phối theo nhu cầu của mỗi người. º Trong một số nhóm giáo sĩ không phải là tu sĩ, như “Mission de France” (Hội Truyền Giáo tại Pháp), đó là một lối sống ít nhiều giống như đời sống các tu sĩ: ở chung một nhà, ăn chung một bàn và để chung một phần tài sản.

¨ Communautarisme = Thuyết cộng đồng. Cách tổ chức dựa trên chế độ cộng đồng, nhắm thăng tiến nhân vị con người (theo nghĩa này, nó khác với thuyết tập thể). º —> Personnalisme.

¨ Excommunication = Vạ tuyệt thông. Hình phạt trị liệu, hoặc sự khiển trách khiến cho một Kitô-hữu phạm pháp và cố chấp bị loại trừ ra khỏi sự hiệp thông của các tín hữu. º Excommunication majeure = Vạ tuyệt thông toàn diện. Xưa kia được hiểu là tuyệt thông toàn diện, cả về phía Giáo Hội lẫn về phía xã hội, khác với vạ tuyệt thông không toàn diện (excommunication mineure) ít nghiêm khắc hơn về các hiệu quả.

¨ Excommunié = Người bị vạ tuyệt thông. Người đã chịu phép rửa đang bị vạ tuyệt thông. º —> Vitandus. Toleratus.

¨ Incommunicants = Nhóm không hiệp thông. Đồng nghĩa với anticoncordataires* (chống thoả ước): đó là những nhóm rất nhỏ những người công giáo Pháp đã từ chối vâng phục Thoả ước năm 1801. Họ rời bỏ sự hiệp thông với Đức Giáo Hoàng và thành lập “Tiểu Giáo Hội” (la Petite-Église).

¨ Intercommunion = Sự hiệp thông hỗ tương, sự tương hiệp. Cách xử sự để hai nhóm Kitô-giáo phân ly, nay đồng ý để các thành viên của mình được tự do tham dự vào Bàn Thánh của bên kia. Tục lệ này đặt ra một vấn đề Giáo Hội học: tham dự vào Tiệc Thánh là dấu hiệu của sự hiệp nhất, các Kitô-hữu phân ly có quyền làm như vậy không?

Commutation, commutative —> Commuer.

Compagnie —> Pain.

Compassion —> Passion.

COMPENDIUM = Bản tóm lược. (Một từ La-tinh có nghĩa là: bản tóm lược). º Compendium theologiae = Bản tóm lược thần học. Bản tóm lược giáo lý Kitô-giáo do thánh Tôma soạn thảo quãng năm 1265-1267, nhắm vào ba nhân đức đối thần. Tập sách này chưa được hoàn thành, chỉ phần về đức tin (145 chương) là đã hoàn tất; nhân đức cậy mới chỉ được bắt đầu (10 chương).

COMPENSATION occulte = Sự đền bù kín. Sửa lại sự thiệt hại mình đã gây nên, cách gián tiếp và không để ai biết.

¨ Compensationnisme = Thuyết châm chước. Một hệ thống thần học luân lý của thế kỷ XIX, có lập trường giữa thuyết vững tâm hơn (tutiorisme) và thuyết cái nhiên* trổi vượt (probabiliorisme)*.

COMPÉTENCE = Thẩm quyền. (Do từ La-tinh competere = thuộc về). Theo nghĩa rộng, quyền hành của vị có chức quyền hoặc có quyền tài phán để hành động, xét xử, hoặc áp đặt một nghĩa vụ. º Theo nghĩa hẹp, đó là quyền hành của một toà án để thụ lý một vụ việc. º Bénéfice de compétence = Đặc lợi do thẩm quyền. Đặc quyền của Giáo Hội để giữ lại cho các giáo sĩ của mình những gì cần thiết để sinh sống cách thích đáng trong trường hợp bị tịch biên gia sản.

¨ Compétence (science) = Kiến thức thấu đáo. Toàn bộ những kiến thức cần thiết cho một giáo sĩ, mà nếu thiếu thì sẽ là một sự bất hợp thức.

COMPLEXE = Mặc cảm. Phân tâm học. Toàn bộ những thái độ tình cảm, thường là vô thức, được cấu tạo nơi một chủ thể nào những thời kỳ khủng hoảng bình thường, ở những giai đoạn khác nhau của quá trình phát triển tâm lý, hoặc trong những lúc bị khủng hoảng do những biến cố có tính chấn thương. Sự hiện hữu của các mặc cảm là điều bình thường, do tính phức tạp, tính đa dạng và sự các năng lực tình cảm tròng tréo vào nhau. Cách thức của các mặc cảm chỉ có thể trở thành bệnh lý, khi các thái độ tình cảm đã kết đọng lại, đến nỗi chúng áp đặt một cách cứng rắn những phản ứng vây hãm đương sự mãi mãi trong tình huống xung đột ban đầu: vì tình trạng xung đột này không được giải quyết tốt, nên nó cứ tái xuất hiện hoài. º —> Castration. ¬dipe.

¨ Complicité = Sự đồng loã. Do hành động hoặc do thiếu sót mà tham gia vào tội của người khác cách tích cực hoặc ngấm ngầm. Mức nặng nhẹ của tội này tùy ở mức đồng lõa và tùy ở sự nặng nhẹ của tội lỗi mà người đồng lõa cộng tác vào, hoặc làm ngơ cho người ta phạm tội. Tại Pháp, luật pháp trừng phạt sự không cứu giúp người gặp nạn.

Complies —> Plénier.

Componende —> Composition.

Comprendre —> Composition.

COMPORTEMENT = Tập tính, cách xử sự. Tâm lý học. Khác với nghĩa thông thường cũng được dùng trong tâm lý học, từ này chỉ những hành động, hoặc toàn bộ những hành động trong chừng mực phương pháp thực nghiệm có thể nghiên cứu những biểu lộ khách quan nhưng không cần nhờ đến tính chủ quan của đương sự, hoặc nhờ đến tính chủ quan của quan sát viên —> Behaviorisme. Người ta thường chuộng từ “conduite”* (cách cư xử) hơn, vì từ này nhấn mạnh nhiều hơn đến sự kiện chủ thể là nguyên lý của những hoạt động mà ta nghiên cứu. º Tâm lý học. —> Schème. Modèle. Pattern.

COMPOSITION = Sự dàn xếp. Giáo luật. Hành vi chấm dứt một cuộc xung đột làm cả hai bên cùng thoả lòng. º Composition du lieu = Sự cấu tạo khung cảnh. Một trong những yếu tố đặc trưng của phương pháp nguyện gẫm của thánh Ignatiô Loyola. Trong những chiêm niệm hoặc những suy gẫm về cuộc đời Chúa Kitô, đây là một trong những “phần mở đầu” hoặc những phần khai mào của việc nguyện gẫm. Công việc chính phải làm là tưởng tượng ra nơi có nhân vật hoặc sự vật mà mình muốn nhìn ngắm. Thí dụ: Đền thờ, quả núi nơi Chúa Giêsu đang có mặt, theo mầu nhiệm mà ta suy gẫm. Đó là một cách cố định trí tưởng tượng. Thánh Phanxicô Salêsiô (Introduction à la vie dévote, phần II, ch. 4) cũng đề ra một phương pháp tương tự. Phần mở đầu này chỉ nên chiếm một phần thời gian rất nhỏ khi bắt đầu nguyện gẫm, nhưng người ta có thể quay về đó mỗi khi cần trong giờ nguyện gẫm.

¨ Composé humain = Hợp thể con người. Gọi là “hợp thể con người” vì con người được cấu tạo bởi một thân thể và một linh hồn hiệp nhất với nhau cách bản thể. Sự hiệp nhất này sáp nhập hai phần xác hồn không như một sự lắp ghép pháp lý hoặc luân lý, cũng không phải như một sự kết tụ tình cờ ngẫu nhiên, nhưng như là một nhất thể tự nhiên: một chủ thể duy nhất (Tôi) với một hành vi hiện hữu duy nhất. Tất nhiên thân xác gồm nhiều yếu tố, nên nó mang trong mình mầm mống của sự mất quân bình và của sự tan rã. º Thần học. Trong tình trạng của sự công chính nguyên thủy, một hồng ân đặc biệt, vì kính trọng sự cao quý của linh hồn, đã tránh cho thân xác khỏi tan rã: linh hồn chi phối thân xác cách trọn vẹn và thánh thiện, đã giữ cho thân xác mạnh khoẻ. Nhưng rồi tội lỗi đã gây nên các hiệu quả của nó, trong đó có sự rút lại hồng ân này, đồng thời tăng thêm các sức tan rã: như vậy sự chết là một hình phạt ghê sợ không những cho thân xác, mà còn cho toàn hợp thể con người, cho tới khi sống lại.

¨ Componende = Lệ phí ơn chuẩn. Lệ phí mà số tiền sẽ thay đổi tùy các hoàn cảnh, do Toà Thánh thu khi ban một số ơn chuẩn.

COMPRÉHENSION = Sự lãnh hội, sự biết. (Do hai từ La-tinh cum = với, prehensio = nắm bắt). Hành vi hoàn toàn hiểu biết khi trí tuệ nắm bắt được một thực tại theo mức nó có thể được hiểu biết. Thần học. Đối với đức cậy, sự lãnh hội là cùng đích, cũng như thị kiến là cùng đích của đức tin. Theo nghĩa này, các kẻ được chọn lãnh hội được Thiên Chúa vì họ đã đạt tới Ngài, đã sờ thấy Ngài, nắm bắt được Ngài theo một nghĩa nào đó bằng ý muốn và bằng tình yêu của họ, kết thúc niềm hy vọng của họ. Không nên hiểu ý nghĩa này với nghĩa tri thức (hành vi hiểu cách thấu triệt), vì theo nghĩa này chỉ mình Thiên Chúa có thể “lãnh hội” Ngài.

¨ Incompréhensibilité divine = Tính không thể hiểu thấu được của Thiên Chúa. Thuộc tính của Thiên Chúa đối với các tâm trí thụ tạo: các tâm trí này không thể lãnh hội được Ngài cách tương xứng.

COMPROMIS = Sự thoả hiệp. Giáo luật. Trong một cuộc bầu cử, các cử tri nhất trí bằng giấy tờ để ủy quyền bầu cử của họ, đối với một cuộc bầu cử nhất định nào đó, cho một hoặc nhiều người, được gọi là đại biểu cử tri (compromissaires), được lấy ở trong hoặc ở ngoài cử tri đoàn. º Trong một cuộc tranh giành, các phe đối lập, vì muốn tránh một vụ kiện, nên thoả thuận trao cuộc tranh giành của mình cho một hoặc nhiều đệ tam nhân phân xử: những người này phải xử lý sự việc hoặc theo các khoản của pháp luật, hoặc theo lẽ công bằng. Trong trường hợp thứ nhất được gọi là các trọng tài (arbitres), trong trường hợp thứ hai, người ta gọi là người làm trọng tài (arbitrateurs).

Comptabilité —> Comput.

Compulsivité —> Pulsion.

COMPUT PASCAL = Cách tính lễ Phục sinh. Các bảng tính dùng để ấn định nhật kỳ của lễ Phục sinh và thiết lập niên lịch các lễ trong Giáo Hội.

¨ Comptabilité spirituelle = Tính sổ thiêng liêng. Cách thực hành ghi chép mỗi ngày những việc lành, những kinh đã đọc, những thiếu sót hoặc những tội đã phạm nói chung, hoặc nhắm vào một điểm riêng biệt nào, để đánh giá về những tiến bộ hoặc những thụt lùi tùy theo mức, cũng một cách như người ta ghi chép các khoản thu và chi. Thánh Ignatiô Loyola đã tổ chức cách thực hành này khi bàn về phương pháp xét mình riêng.

Concélébration —> Célébration.

CONCEPT = Khái niệm. (Bởi từ La-tinh Conceptus, concipere = mang theo, cưu mang). Cái mà trí tuệ phát biểu với mình, ở trong mình, khi nhận thức một sự gì. Kết quả nội tại của sự hiểu biết trí tuệ có thể nói được thai nghén bằng một đối tượng. º Đồng nghĩa. Verbe intérieur. Species expressa.

¨ Conceptualisme = Thuyết khái niệm. Học thuyết chủ trương rằng các khái niệm phổ biến (universaux*) không thực sự hiện hữu (dù trước khi có các sự vật, dù trong các yếu tính của vạn vật), nhưng chúng chỉ là những kiến tạo của tâm trí. º Ngược lại là thuyết duy thực (réalisme*).

¨ Conception = Sự thụ thai. (Do từ La-tinh conceptio). Theo nghĩa hành động: được hiểu là hành vi làm cho một hữu thể bắt đầu có sự sống trong lòng mẹ mình. º Theo nghĩa thụ động, được hiểu là hậu quả của hành vi này, chính hữu thể được thụ thai. º Theo nghĩa bóng: sự sáng tạo của tâm trí: Thí dụ một sự thai nghén triết học tốt đẹp. º Conception virginale de Marie = Sự thụ thai đồng trinh của Đức Maria. Hành vi Trinh Nữ Maria hiến máu thịt mình cho Ngôi Lời. Nguyên lý của hành vi này được quy cho Thiên Chúa Ba Ngôi, là Cha và Con và Thánh Thần, nhưng điểm kết thúc được quy cho Ngôi Con mà thôi: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần làm cho Ngôi Con nhập thể trong lòng Trinh Nữ Maria. º Immaculée Conception = Sự vô nhiễm nguyên tội. Đặc ân Thiên Chúa ban cho Đức Maria, Mẹ Thiên Chúa, được giữ không mắc tội nguyên tổ khi ngài được thụ thai trong lòng mẹ ngài. Tín điều được công bố ngày 8 tháng 12 năm 1854 do sắc chỉ Ineffabilis Deus.

CONCESSION = Sự gia ân. Hành vi của một bề trên ban một ân huệ cho người dưới quyền mình. º Hiệu quả của hành vi gia ân, tức chính ân huệ.

CONCILE = Công đồng. (Bởi từ La-tinh concilium, do cum = với, và calare = công bố). º Hội nghị thường lệ của các Giám mục. º Concile �cuménique = Công đồng chung, công đồng đại kết. Hội nghị các Giám mục toàn cầu, với sự góp mặt của các bề trên cao cấp các Tu Hội Dòng, là các vị có thường quyền tài phán, hội họp nhau cùng với Giám mục Rôma là đấng chủ toạ hội nghị, đích thân hoặc qua các đặc sứ của ngài. Hiệp nhất với Đức Giáo Hoàng, Công đồng chung là uy quyền cao nhất trong Giáo Hội, quyết định một cách tối cao về những điều quan trọng nhất liên quan đến đức tin và sinh hoạt của Giáo Hội. º Concile provincial = Công đồng giáo tỉnh. Hội nghị các Giám mục của một giáo tỉnh, dưới quyền chủ toạ của Đức Giám mục trưởng giáo khu hoặc một Tổng Giám mục. Theo luật hiện hành, Công đồng này phải họp ít là hai mươi năm một lần. º Concile plénier = Công đồng liên giáo tỉnh. Hội nghị các Giám mục của nhiều giáo tỉnh. Xưa kia các hội nghị này thường diễn ra trước khi có các Công đồng chung, và sau đó diễn ra dưới hình thức các Công đồng toàn quốc, nhưng Toà Thánh thường nhìn các Công đồng này với con mắt nghi ngờ, sợ lại nảy sinh những thuyết Gallican. Bộ Giáo luật hiện nay quy định rằng các Công đồng này chỉ được họp với sự phê chuẩn của Tông Toà và dưới sự chủ toạ của đặc sứ của Đức Giáo Hoàng. Sự thực thi tính tập đoàn của Giám mục, sau Vaticanô II, đã mang lại cho định chế cổ xưa này một sức sống mới. º Congrégation du Concile = Thánh Bộ Công đồng. Một Bộ của giáo triều Rôma do Đức Piô IV thành lập sau khi kết thúc Công Đồng Trentô, để giải thích Công Đồng này với đầy đủ uy quyền. Từ năm 1967 được đổi thành Bộ Giáo sĩ (Congrégation du clergé), lo về các giáo sĩ và thừa tác vụ của các giáo sĩ. º —> ¬cuménique. º Bảng V và VIII.

¨ Conciliarisme = Thuyết thượng tôn Công đồng. Học thuyết lan rộng tại Tây phương vào cuối thời Trung cổ, theo đó thì quyền tài phán của Công đồng lớn hơn quyền tài phán của Đức Giáo Hoàng. Học thuyết này được thực thi vào dịp có cuộc Đại ly giáo (le Grand Schisme): ưu thế của Công đồng trên các Giáo Hoàng tranh chấp nhau được coi là một trong những giải pháp có thể dùng được. Tuy nhiên, thành quả thực tế này của Công đồng không đủ sức củng cố cho học thuyết, cho nên thuyết thượng tôn Công đồng đã nhiều lần bị các Giáo Hoàng lên án, và nhất là đã bị Công Đồng Latêranô V đặc biệt lên án.

¨ Réconciliation = Sự hoà giải. Lập lại cuộc đối thoại giữa hai người thù địch nhau, hoặc được coi là thù địch. º Kinh Thánh. Sự lập lại những quan hệ thân tình giữa Thiên Chúa và con người đã bị tội lỗi cắt đứt. Điều này được thực hiện nhờ các hy lễ đền tội, hoặc nhờ lời chuyển cầu của những người bạn thân của Thiên Chúa. Các tiên tri đã nhấn mạnh về tính vô hiệu của khuynh hướng nghi thức, con người cần phải hối cải thật lòng, phải hãm mình, vì đó mới là những phương tiện tinh thần của sự hoà giải với Chúa. Trong Tân Ước, thánh Phaolô gọi hoà giải là công trình cứu độ của Chúa Giêsu (Ep 2, 16). º Thần học. Được hiểu là ơn tha thứ, được ban cho một tội nhân, một phạm nhân, nhờ việc đền tội. Trong Giáo Hội xưa kia, đó là nghi thức long trọng của sự Hoà giải các hối nhân, để nhận lại các tội nhân công khai vào cộng đoàn các tín hữu. º Phụng vụ. Lễ nghi hoặc sự làm phép dể tẩy xoá một sự dơ nhớp đã xảy ra cho một nơi linh thánh (như nhà thờ, nghĩa trang của họ đạo), để trả lại cho nơi này tính linh thánh đã bị vi phạm. º VTB.

Conclave, conclaviste, conclusion —> Clefs.

CONCOMITANCE = Sự kèm theo. Sự đi kèm, sự nối kết với nhau. º Thần học.Từ này được dùng nhiều trong công thức thần học về bí tích Thánh Thể: ex naturali, vel reali, concomitantia (do sự kèm theo tự nhiên, hiện thực), để chỉ điều có trong Thánh Thể, không do chính bí tích nói lên bí tích, nhưng bởi vì ở đâu thật sự có Thân Thể của Chúa Kitô, thì tất nhiên cũng có thần tính của Ngài, linh hồn của Ngài, máu của Ngài v.v... Ngược lại là ex vi sacramenti* (do hiệu lực của bí tích).

CONCORDAT = Thoả ước. Quy ước được ký kết giữa Toà Thánh và một Nhà Nước để cùng nhau giải quyết những vấn đề liên quan đến hai bên.

¨ Anticoncordataires = Nhóm chống thoả ước. Những người công giáo Pháp không chấp nhận Thoả ước (1801) giữa Đức Giáo Hoàng Piô VII và Hoàng đế Napoléon, nên họ đã cắt đứt sự hiệp thông với Toà Thánh Rôma và thành lập cái gọi là “Tiểu Giáo Hội” (Petite-Église). Hiện nay chỉ còn vài thành viên của nhóm này tại Poitiers và tại Lyon.

¨ Concordisme = Thuyết tương hợp. Chủ trương tìm thấy một sự ăn khớp từng điểm một, cả về từ lẫn chất liệu nội dung, giữa một số những bản văn Kinh Thánh và những khám phá hoặc những giả thuyết khoa học, chẳng hạn giữa sáu ngày của việc Sáng tạo với những giai đoạn địa chất học hoặc cổ sinh vật học về sự khai sinh vũ trụ.

¨Concordance biblique = Kinh Thánh hợp dẫn. Mục lục theo vần Abc của tất cả các từ được dùng trong Kinh Thánh, chỉ rõ những đoạn sách có từ đó và ý nghĩa theo văn mạch của nó. Đã có những cuốn Kinh Thánh hợp dẫn không những cho bản Hy-lạp, cho bản Do thái, cho bản La-tinh Vulgata, mà còn cho nhiều ngôn ngữ ngày nay.

CONCORÉZIENS = Giáo phái Concoréziens: giáo phái Cathares ôn hoà hồi thế kỷ XIII, đối nghịch với giáo phái Bagnolais.

CONCOURS = Cuộc thi tuyển. Cuộc thi mở ra cho các giáo sĩ muốn đạt được một bổng lộc hoặc một chức vụ: cuộc thi tuyển nhắm lựa chọn được những ứng sinh xứng đáng nhất cho các chức vụ đó. Được Công đồng Trentô đề cao, tục lệ này vẫn còn được thi hành ở một số giáo phận.

¨ Concurrence = Sự trùng hợp. Phụng vụ Rôma. Trường hợp một lễ có Kinh Ban Chiều I gặp Kinh Ban Chiều của lễ ngày hôm trước (có một hay hai Kinh Ban Chiều).

CONCUBINAGE = Sự sống chung ngoài hôn nhân. (Bởi từ La-tinh cum = với, và cubare = nằm). Đàn ông hoặc đàn bà sống chung lâu dài với người không phải là phối ngẫu của mình. º Luân ly. Đây là tội phạm đến định chế và bí tích Hôn phối. Nếu người chồng đã có con do hôn nhân của mình, thì tội này còn là tội đối với con cái mình, bởi vì tất nhiên chúng bị thiệt thòi do những sự giảm sút trong gia đình, nhất là sự giảm sút tình yêu phu phụ giữa cha mẹ chúng.

¨ Concubinaire = Người sống chung ngoài hôn nhân. Người ở trong tình trạng sống chung ngoài hôn nhân. —> Fornication.

CONCUPISCENCE = Dục vọng, thị dục. (Do từ La-tinh cum = với, và cupere = ước ao). Những ước ao, tốt hoặc xấu, phát sinh từ sự thèm muốn của cảm giác (= thị dục). º Theo một nghĩa hẹp hơn và xấu, được hiểu là nơi phát sinh ra những ước ao về nhục dục, đó là hậu quả của tội nguyên tổ nơi con người. Lò lửa của tội lỗi (fomes peccati) sẽ mạnh nhiều hay ít, tùy các bản tính, các nền giáo dục và tùy nỗ lực của mỗi người để thắng vượt nhờ sự tìm kiếm Chúa và các điều thiêng liêng.

¨ Concupiscible = Gợi lòng ham muốn. Tham dục. 1. Điều đáng ước ao, _ 2. Một trong hai khuynh hướng căn bản của sự thèm muốn cảm giác, khuynh hướng kia là nộ dục (irascible*). Khuynh hướng thứ nhất là vận động của con vật có hay không có lý trí hướng tới điều tốt mình muốn được, hoặc điều tai hại mình muốn tránh; còn khuynh hướng thứ hai là vận động của con vật để thắng những gì nghịch với nó. º Người ta phân ra 6 đam mê của tham dục. Nếu đối tượng là tốt, nó hợp với tôi, đó là đam mê yêu thích, là đam mê thuộc nguyên lý vận động của dục vọng. Nó lôi kéo tôi về với nó, đó là đam mê ao ước, là đam mê khêu gợi hữu thể tiến đến sự thiện của đối tượng. Sau cùng tôi an nghỉ trong nó: đó là đam mê khoái cảm, khi sự ước ao được thoả mãn. Nếu đối tượng là xấu, không hợp với tôi: đó là đam mê thù ghét, nếu tôi tiến lại phía nó, nó đẩy lui tôi lại, đó là đam mê ghê tởm. Tôi phải chịu đựng nó, nếu đụng đến nó: đó là đam mê buồn phiền. Những nhân đức* có thể nhân linh hoá tham dục là đức tiết độ và những nhân đức xuất phát từ đức này.

Concurrence —> Concours.

CONDITIONNEMENT = Sự thích nghi với điều kiện. Tâm lý học. Cách thức thực nghiệm để phát động một phản xạ, hoặc một đáp lại, với một vật kích thích (stimulus*) không phải là vật vẫn kích động nó cách thường xuyên (khi đó người ta có một phản xạ có điều kiện _ un réflexe conditionné) và một kích thích tạo điều kiện (stimulus conditionnel). º Theo một nghĩa tổng quát hơn, được hiểu là một tiến trình tâm lý trong việc thích nghi hoặc luyện tập, nhằm giúp một chủ thể đa dạng hoá các thái độ của mình, bằng cách liên kết những kích thích nguyên thủy với những kích thích khác có khả năng khơi lên cùng một sự đáp lại như thế. º Chỉ những lý thuyết và những học thuyết tâm lý học coi sự thích nghi với điều kiện (theo nghĩa rộng) là nhân tố chủ chốt của sự phát triển tâm lý.

CONDORMANTS = Nhóm ngủ chung. Tên gọi dành cho nhóm Tái thanh tẩy (anabaptistes*) chủ trương sự chung chạ nam nữ.

CONDREN (Charles de) = Condren (Charles de). Bề Trên Tổng quyền Hội Dòng Oratoriô, trực tiếp kế vị Bérulle, Condren (1588-1641) có ảnh hưởng lớn đối với việc thành lập các Chủng viện và nhất là đối với J.-J. Olier. Thuyết Qui thần của ngài đề cao sự tôn thờ mà tạo vật phải dành cho Thiên Chúa. Học thuyết của ngài về sự hư vô hoá bản thân có thể khiến người ta hiểu lầm và dẫn tới thuyết bi quan. Thật ra chúng ta chỉ biết tư tưởng của ngài cách gián tiếp.

CONDUITE = Cách cư xử. Tâm lý học. Xưa kia từ này đồng nghĩa với từ comportement* (cách xử sự). º Ngày nay từ này ngày càng đối lập với từ comportement, và được hiểu là hoạt động, hoặc toàn bộ các hoạt động liên quan được quy về chủ thể là nguyên lý. Các đặc trưng thuộc loài và thuộc cá thể của cách cư xử được bày tỏ qua các hoạt động mà thuyết Tâm cử (Behavionisme*) có khuynh hướng khách quan hoá một cách quá đáng bằng những khái niệm về bản năng, phản xạ, sự đáp lại, sự thích nghi với điều kiện v.v...

CONFECTION = Sự hoàn thành. (Do động từ La-tinh conficere = hoàn thành, tác thành). Hành động biến đổi một chất thể và đạt tới một thành quả lâu dài. º Confection d’un sacrement ou d’un sacremental = Sự hoàn thành một bí tích hoặc một á bí tích. Một sự cử hành không chỉ bao gồm một hành động chóng qua, nhưng đạt tới một thực tại tồn tại: như hoàn thành bí tích Thánh Thể, sự thánh hiến, làm phép nước thanh tẩy v.v... Ngược lại với từ “sử dụng” (sử dụng một bí tích hoặc một á bí tích).

CONFÉRENCES = Hội nghị, hội đồng. 1. Conférences ecclésiastiques = Các hội nghị giáo sĩ. Các khoá học hỏi, được tổ chức mỗi năm nhiều lần, dưới sự kiểm soát của Đấng Thường quyền sở tại, và tất cả các giáo sĩ đều buộc phải tham dự để kiện toàn thêm về các kiến thức liên quan đến thừa tác vụ của mình. _ 2. Conférences épiscopales = Các hội nghị Giám mục. Hội nghị mà các Giám mục của mỗi giáo tỉnh buộc phải họp ít là năm năm một lần để nghiên cứu các vấn đề liên quan đến các giáo phận của mình, và để chuẩn bị Công đồng giáo tỉnh. º Từ Công đồng Vatican II, được hiểu là những hội nghị mà các Giám mục một nước, hoặc một nhóm nhiều nước, họp nhau để bàn luận về những vấn đề mục vụ của mình.

¨ Collation = Bữa ăn nhẹ. Bữa ăn nhẹ mà người ta được phép dùng các ngày phải giữ chay, ngoài bữa ăn chính. º Giáo luật. Collation d’un bénéfice = Sự trao ban bổng lộc. Hành vi của vị có thẩm quyền trong Giáo Hội ban một bổng lộc cho một giáo sĩ xứng đáng lãnh nhận. º Collation d’un titre ou d’un grade = Sự phong tước hiệu hoặc cấp bậc. Hành vi của thẩm quyền trong Giáo Hội ban cho ai một tước hiệu, hoặc một cấp bậc.

CONFESSER = Tuyên xưng. Làm chứng. º Thú nhận. Nói lên, tuyên xưng niềm tin của mình cho người khác biết. º Confesser sa foi = Làm chứng đức tin. Công khai tuyên bố đức tin của mình. Đôi khi cũng có nghĩa là chịu tra tấn và chịu tử đạo vì đức tin, trong trường hợp này nó đồng nghĩa với “chịu tử đạo”. º Confesser ses péchés = Xưng tội, thú tội. Xưng các tội của mình với thừa tác viên có quyền tha tội, trong bí tích Giải tội. º Confesser un pénitent = Giải tội. Kiểu nói không đúng lắm, vì đáng lý ra phải nói: nghe một hối nhân xưng tội.

¨ Confession = Sự làm chứng, sự tuyên xưng, sự thú nhận. Tín phái. º Lời thú nhận, lời làm chứng.º Confession de foi = Sự làm chứng đức tin. Sự tuyên bố đức tin của mình. Đôi khi được hiểu là cuộc tử đạo. º Nơi có mộ một vị tử đạo, thường là một nhà thờ hầm: Thí dụ la confession de S. Pierre à Rome (mộ thánh Phêrô ở Rôma). º Autel de la confession = Bàn thờ trên mộ thánh tử đạo. º Hành vi của tội nhân xưng các tội mình. º Confession auriculaire = Xưng tội thầm. Kiểu xưng tội ngày nay, nói nhỏ vào tai vị linh mục. Trái ngược với việc xưng tội công khai (pénitence publique). º Tiếng kêu của tâm hồn, nói lên sự phấn khởi, sự nhiệt thành của niềm tin: những chân lý của đức tin làm người ta phấn khởi, khiến người ta biểu lộ bằng sự tuyên xưng. Đồng nghĩa với: Ngợi khen. º VTB º Les confessions = “Những lời trần tình”. Bản tự thuật của thánh Augustinô, được biên soạn giữa quãng 397 và 401: trong 9 quyển đầu, ngài kể lại về chuyển biến tôn giáo của ngài cho tới khi lãnh nhận bí tích Rửa tội và mẹ ngài qua đời; trong 4 quyển sau cùng ngài đưa ra suy tư siêu hình và tôn giáo của ngài về vấn đề thời gian. Toàn bộ tác phẩm là một trong những sáng tác văn học lừng danh nhất của thế giới. º Xã hội học tôn giáo. Tín phái: Được hiểu là một tổ chức tôn giáo của tầng lớp xã hội trung cao, không có cao vọng đạt tới một tính phổ quát, và trong thực tế thường chấp nhận tính đa nguyên tôn giáo (thí dụ nhóm Mêthođít*). º —> Église universelle. Ecclesia. Secte. Chapelle.

¨ Confesseur = Chứng nhân đức tin. º Thánh hiển tu. º Cha giải tội. Người Kitô-hữu, nam hoặc nữ, đã tuyên xưng Chúa Kitô, nghĩa là tuyên xưng đức tin của mình dù có nguy đến tánh mạng. Nói đầy đủ hơn, phải nói là confesseur de la foi. Giáo Hội xưa kia dành một số những đặc quyền cho các người đã tuyên xưng đức tin, trong các cuộc hội họp và trong đời sống thường ngày. º Thánh hiển tu: vị thánh nam, không phải là tử đạo mà cũng không phải là tông đồ. Phụng vụ phân biệt các vị thành hai loại : Các thánh hiển tu giáo hoàng, và các thánh hiển tu không phải giáo hoàng. Sau thời kỳ bách hại đổ máu, Giáo Hội tôn kính các người đã tuyên xưng Chúa Kitô qua cuộc sống khổ hạnh và các nhân đức vì tính anh hùng Kitô giáo của các ngài. º Thừa tác viên của bí tích Giải tội.

¨ Confiteor = Kinh cáo mình. (Từ La-tinh có nghĩa là tôi tuyên xưng, tôi thú tội). Phụng vụ Rôma. Kinh thú tội và khẩn nài, một kinh đã trở thành quan trọng vì tính cổ kính của nó và vì nó được sử dụng nhiều trong Phụng vụ cũng như trong đời tư. º Cũng gọi là Kinh “Tôi thú nhận cùng Thiên Chúa”.

¨ Confessionnalisme = Chủ trương hoà hợp tín phái. Do ảnh hưởng của sự tìm kiếm hiệp nhất giữa các Kitô-hữu phân rẽ, và cũng do ước ao có một sự cộng tác toàn cầu, những tín phái lớn như Anh-giáo, giáo phái Luthêrô, Calvin, Báptít v.v... đã ý thức hơn về những nét đặc trưng của mình và về những gì chia rẽ họ với nhau. Nhận thức này đã phát sinh ra những nhóm tín phái quốc tế (như Liên đoàn Luther thế giới, Liên minh Cải cách thế giới, v.v...). Nhận thức đó có ảnh hưởng khá tốt đối với phong trào đại kết. Chúng ta có thể ghi nhận khía cạnh tích cực của “chủ trương hoà hợp tín phái”, vì nó hướng phong trào đại kết tới một sự hiệp nhất không bằng thoả hiệp, cũng không bằng cách san bằng, nhưng bằng cách vươn tới và vượt qua các trở ngại.

¨ Non-confessionnel = Phi tín ngưỡng. Không phân biệt tôn giáo, hoặc tín phái, khác với những gì hoặc có tính tôn giáo hoặc thuần túy thế tục: Thí dụ một tổ chức phi tôn giáo thì vừa khác với những tổ chức có tính tôn giáo, vừa khác với những tổ chức thế tục.

¨ Interconfessionnel = Liên tín phái. Chỉ những phong trào hoặc những tổ chức có căn bản Kitô-giáo, nhưng không gắn chặt với một tín phái nào riêng biệt. º Cũng được dùng để chỉ những liên lạc giữa các tôn giáo khác nhau.

¨ Interconfessionnalisme = Thuyết liên tín phái. Danh từ ít được dùng để chỉ toàn thể các khuynh hướng muốn kết hợp các Kitô-hữu lại trong các hoạt động chung mặc dầu có những chia rẽ về tuyên xưng đức tin, với một sự dửng dưng nào đó về phương diện giáo lý.

¨ Déconfès = Người chết không xưng tội. Từ dùng để chỉ những người chết không xưng tội. º Ngày xưa, từ này còn được dùng theo nghĩa rộng để chỉ những người chết mà không để lại chúc thư, không để lại những di tặng bác ái để xin cho linh hồn mình được an nghỉ.

Confiance —> Foi.

CONFIRMATION = Sự làm cho vững, sự củng cố. Hành vi củng cố hoặc điều được củng cố. º Sacrement de confirmation = Bí tích Thêm sức. Bí tích củng cố, hoàn tất phép Rửa tội. Được gọi là dấu ấn của phép Rửa tội vì lý do này. Cũng như một người xa lạ chưa là người trong gia đình, bao lâu chưa được giới thiệu với chủ nhà, cha mẹ của gia đình, thì cũng vậy, người được rửa tội chưa có quyền công dân trọn vẹn trong Giáo Hội bao lâu chưa được giới thiệu với vị thủ lãnh của Giáo Hội địa phương là Đức Giám mục, và bao lâu chưa nhận được sự xức dầu thánh từ tay ngài: dấu hiệu này có tính bí tích. Bước vào Giáo Hội cách trọn vẹn hơn, người ta hiệp nhất với Chúa Kitô trong Thần Khí của Ngài cách thâm sâu hơn. º Ministre de la confirmation = Thừa tác viên của phép Thêm sức: Theo truyền thống và thường lệ đó là Giám mục. Ngày xưa việc gia nhập Kitô-giáo* được thực hiện qua nhiều giai đoạn, như đường đi tới các chức thánh: lần lượt người gia nhập đạo (nếu là người lớn) sẽ gặp các Kitô-hữu khác, với hai người sẽ là cha mẹ đỡ đầu tương lai của mình, sẽ chịu trách nhiệm về đức tin của người dự tòng, và sẽ ghi dấu thánh giá trên họ khi họ lãnh nhận phép Rửa tội; họ sẽ gặp thày phó tế, người dìm họ xuống trong nước rửa tội; vị linh mục sẽ xức dầu thánh cho họ; và Đức Giám mục ban phép Thêm sức cho họ. Khi các cuộc rửa tội trở thành quá đông người, người ta hoãn phép Thêm sức lại về sau (Giáo Hội La-tinh), để tập họp đông đủ các trẻ trước mặt Đức Giám mục, hoặc Đức Giám mục ủy quyền cho một linh mục để ban phép Thêm sức thay cho ngài và nhân danh ngài (Giáo Hội Đông phương). º Grâce de la confirmation = Ơn của bí tích Thêm sức: Được gia tăng ân sủng của kẻ làm con Chúa, đồng thời người chịu phép Thêm sức nhận được quyền công dân đầy đủ trong Giáo Hội, nên cũng nhận được ân sủng để trở thành thành viên hoạt động, chung trách nhiệm với các Kitô-hữu khác, trong bậc của mình, về sứ mạng của Giáo Hội trên thế giới. º Confirmation en grâce = Ơn kiên vững trong ân sủng. Được ân sủng toàn hảo của Chúa, nhờ đó những người được ơn này không thể phạm tội mất ơn nghĩa với Chúa. Đó là các Thánh, Đức Bà Maria.

¨ Confirmand = Người sắp chịu bí tích thêm sức. Người đã được rửa tội và đang chuẩn bị lãnh nhận bí tích Thêm sức.

Confiteor —> Confesser.

CONFORMITÉ à la volonté de Dieu = Sự sống theo thánh ý Chúa. Tình trạng của một ý chí luôn tuân theo ý Chúa cách thật lòng, hoàn toàn và trọn vẹn.

¨ Conformistes saisonniers = Người giữ đạo theo mùa. Loại người điển hình giữ đạo lấy lệ: họ cứ theo các giai đoạn của cuộc đời (các tuổi trong cuộc đời) mà tuân giữ “các nghi thức chuyển tiếp”: rửa tội, rước lễ lần đầu, lễ hôn phối, lễ an táng, và đôi khi cũng đi dự các lễ trọng lớn mỗi năm. º —> Dissidents. Fidèles. Dévots.

Confraternité, confrérie —> Frère.

CONFUCIUS = Đức Khổng Tử. Sinh sống đồng thời với các nhà hiền triết trước Socrate và với Phật Thích-Ca, Đức Khổng Tử (551-479 trước C.N.) trước hết là một hiền triết đã lập ra một nền triết học chính trị, xây dựng trên một nền luân lý và nền luân lý này lại dựa trên luật tự nhiên. Cũng như Đức Phật, ngài tránh xa mọi suy luận vô ích. Nhưng nếu Đức Phật từ chối suy luận về giới siêu việt, thì giáo lý của ngài vẫn giả định sự siêu nhiên một cách nào đó. Đối với Khổng giáo thì trái lại: ở vào một số thời đại, Khổng giáo đã bó buộc tiến sang lãnh vực siêu hình học, để có thể trả lời cho những đề xướng của Lão giáo (Taoðsme*) và của Phật giáo (Bouddhisme*). Nhưng không bao giờ Khổng giáo tự động làm công việc này. Và mặc dầu có một số nghi thức có vẻ tôn giáo, nhưng thật ra Đức Khổng Tử chỉ được tôn kính như một vị anh hùng của văn hoá thôi. Không bao giờ Khổng giáo có tính chất tôn giáo thật sự. Những vết tích của tính tôn giáo ta thấy nơi Khổng giáo, là do một cội nguồn của văn hoá Trung quốc trước Khổng giáo.

¨ Confucianisme = Khổng giáo. Học thuyết của Đức Khổng Tử với những đặc trưng là tính truyền thống và tính thực tế. Đó là nền luân lý của một xã hội gia trưởng và hiếu hoà, buộc phải tôn trọng các quyền lợi của tha nhân, và phải có lòng từ thiện với người khác, nhưng thiếu hẳn một nền tảng siêu hình học hoặc tôn giáo thật sự.

Congrégation, congrégationnalisme, congrégationnaliste —> Agrégat.

CONGRÈS EUCHARISTIQUE = Đại hội Thánh Thể. Cuộc tập họp long trọng và khác thường, có mục đích công khai tôn kính bí tích Thánh Thể. Đại Hội Thánh Thể quốc tế lần thứ nhất đã diễn ra tại Lille năm 1881.

CONGRUE. Portion congrue = Phần bổng lộc tương xứng. Dưới Chế độ cũ, phần đó là tiền cấp dưỡng hằng năm mà người thực thụ hưởng bổng lộc phải trả cho người thay thế mình chu toàn các nghĩa vụ: được gọi là “congrue” (tương xứng), nghĩa là theo nguyên tắc phải giúp người thay thế kia một cách xứng đáng. Thật ra, phần cấp dưỡng này thường không đủ, không xứng hợp, cho nên thuật ngữ này sau cùng đã có nghĩa là thứ lương bổng quá tệ. º Grâce congrue = Ân sủng thích hợp. Ân sủng để đáp ứng những nhu cầu và tình trạng tâm hồn của người lãnh nhận ân sủng này.

¨ De congruo —> Mérite.

¨ Congruisme = Thuyết tương hợp. Thần học. Một thuyết liên quan đến quan niệm về ơn hữu hiệu, do trường phái Molina và các cha Dòng Tên chủ trương. Theo học thuyết này thì đặc tính của ơn hữu hiệu là: Thiên Chúa kêu gọi ai, thì Ngài kêu gọi một cách phù hợp với người đó (như thánh Augustinô nói: eum vocat quomodo scit eum congruere), để người đó không khước từ Đấng kêu gọi mình. Thuyết tương hợp phủ nhận tất cả mọi khác biệt về bản chất giữa ơn hữu hiệu và ơn đầy đủ, và cho rằng tính hữu hiệu của ân sủng hữu hiệu, không do chính ân sủng đó, mà do bên ngoài. Lý thuyết này đã không được các nhà thần học Tôma chấp nhận, vì như thế, cách riêng, sẽ làm cho việc cầu nguyện trở thành vô ích.

¨ Congruiste = Người theo tương hợp. Thần học. Người theo thuyết tương hợp. º Lịch sử. Được hiểu là những cha sở cuối thời Chế độ cũ (thế kỷ XVII và XVIII) lãnh nhận một lương bổng cố định, gọi là “phần tương xứng” (portion congrue), khác với các cha sở thập phân, nghĩa là các vị nhận được một phần mười trong nguồn bổng lộc (bénéfice*) của họ.

CONJOINT = Người phối ngẫu. Người liên kết với một người khác bằng những ràng buộc của hôn nhân.

¨ Conjugal = Thuộc về vợ chồng. Thuộc về hôn nhân. º —> Devoir conjugal.

¨ Conjugicide = Tội giết vợ / chồng. Tội ám sát người phối ngẫu. º Giáo luật. Tội giết vợ / chồng là một ngăn trở do tội ác. Conjuration —> Jus.

CONNAISSANCE = Tri thức, nhận thức. Triết học. Nhận thức là hành vi nội tại nhờ đó con vật nhận được hình thể khả giác của các sự vật, và hữu thể có trí tuệ nhận được hình thể khả tri của những đối tượng mà nó tiếp xúc. Nhờ nhận thức, chủ thể tri thức phần nào, do ý hướng, mà trở thành chính đối tượng của tri thức. º Natures de la connaissance = Các loại nhận thức. Người ta phân biệt: nhận thức cảm giác (connaissance sensible) được cung cấp do các giác quan bên ngoài, và các giác quan bên trong (trí nhớ, trí tưởng tượng, ký ức cảm giác), _ nhận thức trí tuệ (connaissance intellectuelle) (với ba tác động của con người: sự lĩnh hội, phán đoán và lý luận). º Connaissance de soi = Sự nhận thức phản thân; sự nhận biết mình. Nhận thức của chủ thể về hành vi nhận thức của mình, là nhận thức phản xạ và bất thường. º Thần học. Sự nhận biết mình. Nhận thức của tội nhân về thân phận khó nghèo trước mặt Chúa hay về sự khốn cùng và tâm hồn của mình. Một số các tác giả thiêng liêng (thánh nữ Catarina thành Sienna) dành tầm quan trọng căn bản cho sự nhận thức này: theo các ngài sự tiến bộ trong việc nhận biết Thiên Chúa tùy thuộc vào sự nhận biết này.

¨ Connaýtre = Nhận thức. Trở nên cái gì khác mình, nhờ ý hướng*. º Kinh Thánh. Biết. Từ này (“nhận biết”) trong Kinh Thánh không bao giờ nêu lên một hành vi thuần túy về quan niệm, nhưng là một sự kết hiệp bằng tư tưởng, bằng tâm tình hoặc bằng xác thịt, hàm ý một sự thân mật nào đó, cho nên nói “người đàn ông biết vợ mình” có nghĩa là làm việc vợ chồng với vợ mình. º VTB.

¨ Reconnaissance = Sự nhớ ơn, sự biết ơn. Hành vi (của nhân đức tri ân) khiến ta nhớ đến một người như là một ân nhân: Thí dụ biết ơn ai.

Connaturalité, connaturel —> Nature.

CONNEXITÉ DES CAUSES = Sự liên can giữa các vụ việc. Giáo luật. Tính lệ thuộc lẫn nhau giữa nhiều vụ việc mà một vị thẩm phán cần phải xem xét.

Conquête —> Quête.

Consacré —> Sacré.

Consanguinité —> Sang.

CONSCIENCE = Lương tâm. Ý thức. (Do từ La-tinh cum = với, và scientia = nhận thức). º Luân ly. Lương tâm là chứng nhân, một phản ảnh của lòng con người, đồng thời là một hướng dẫn viên của hành động, soi sáng cho các hành vi nhân linh nhờ sự hiểu biết về thiện và ác. º Conscience droite = Lương tâm ngay thẳng. Lương tâm phù hơp với chân lý của hành vi luân lý. Ngược lại là lương tâm sai lầm (conscience erronée), nghịch với sự thật luân lý (Thí dụ thành tâm nghĩ rằng thà nói dối còn hơn làm người ta buồn lòng là hành vi của một lương tâm sai lầm; coi bổn phận là trên hết mọi sự quyến rũ, ngược lại là sự kiện của một lương tâm ngay thẳng). Lương tâm ngay thẳng là hoa trái của một bản tính lành mạnh, một nền giáo dục tốt và của ân sủng. Còn lương tâm sai lầm thì do ảnh hưởng của bản chất của giáo dục, của môi trường, của các liên hệ, hoặc của tội lỗi xưa kia của người đó. º Triết và thần học. “Conscience oblige” = “Lương tâm bắt buộc”. Châm ngôn có nghĩa là lương tâm bắt buộc ta, dù là lương tâm sai lầm: ai làm trái với lương tâm là mắc tội (Thí dụ: người theo Hồi giáo phạm tội nếu anh ta uống rượu, vì anh ta nghĩ đó là điều có tội; còn người lên án một kẻ vô tội, sẽ không mắc tội, vì sau khi điều tra, anh ta chắc chắn trong lương tâm rằng người kia thật sự đã can phạm). Dù đó là một hành vi tốt, xét theo khách quan, nhưng ai làm hành vi đó sẽ có tội, nếu hành động trái với lương tâm mình. Điều này không có nghĩa là những người hành động theo lương tâm sai lầm không mắc tội đâu, có thể lương tâm sai lầm của họ là thành quả của một sự bất tuân phục trong quá khứ, một sự cứng lòng, hoặc là hậu quả của những lỗi nặng. Trong trường hợp này, kẻ hành động xấu, do lương tâm sai lầm, sẽ có một phần trách nhiệm về điều ác mà họ làm, nhưng không vì thế mà họ được phép hành động trái với lương tâm mình (bởi vì họ không ý thức về sự sai lầm của lương tâm mình). Lối thoát duy nhất cho những lương tâm sai lầm cũng như cho những lương tâm muốn tiến bộ trong sự nhận biết điều thiện là hãy có một sự tìm kiếm sự thật và tìm kiếm điều thiện cách khiêm cung, thuận thảo và cương quyết. º Conscience large et conscience étroite = Lương tâm rộng rãi và lương tâm nhiệm nhặt. Được gọi là rộng rãi khi lương tâm coi là không có giá trị gì hết những điểm của luân lý, tuy là thứ yếu nhưng hiện thực (Thí dụ: một lương tâm rộng rãi sẽ cho là thừa, không cần xét đến sự ngay chính của các phương tiện, miễn là có ý hướng ngay chính là đủ). Lương tâm nhiệm nhặt là khi không có khả năng nhận ra những tầm quan trọng khác nhau của các nghĩa vụ luân lý, coi điều buộc nào cũng quan trọng như nhau, và khi cần thì không biết đặt cái nào trước cái nào (Thí dụ: một lương tâm nhiệm nhặt sẽ dễ dàng đặt luật buộc kiêng thịt ngày Thứ Sáu xưa, trên cùng một hàng với một nghĩa vụ nặng nề về bác ái). Cả hai loại lương tâm này đều là những lương tâm sai lầm theo những cách khác nhau và ở các cấp độ khác nhau và có thể có nhiều dạng khác nhau. º Avoir bonne conscience = Có lương tâm bằng an. Được bằng an trong lương tâm trong suốt thời gian có hành động nào đó. Ngược lại là có lương tâm không bằng an (avoir mauvaise conscience). Lương tâm bằng an không có nghĩa là không có lỗi: có lỗi, nếu là lương tâm sai lầm (ít là lỗi khách quan, và có thể chủ quan, nếu đương sự có trách nhiệm về lương tâm sai lầm của mình). º Conscience, conscientia, prudence = Lương tâm, conscientia, đức khôn ngoan. Như chúng ta thấy, lương tâm là một thứ chứng nhân tĩnh của hành động; nó không thúc đẩy người ta hành động (trừ khi nó cho thấy rõ sự cần thiết phải hành động), cho nên nó không chứa đựng trong đó một tính năng động nào và chỉ là một hướng dẫn hành động, trong chừng mực mà nó soi sáng hành động. Nó không “bước đi” cùng với người hành động. Bởi vậy kẻ điều hành thực sự của hành động không phải là lương tâm, nhưng là đức khôn ngoan: nhân đức này không những soi sáng lý trí thực hành của người hành động, phán đoán về những phương tiện có thể giúp đạt được mục đích, mà còn dấn thân bằng cách lấy quyết định và hướng dẫn hành động trong suốt thời gian diễn ra, bởi một hành động ngay thẳng thấm nhuần chân lý hằng mong muốn. Bởi vậy sự kiên trì tập tành đức khôn ngoan sẽ có sức đào tạo một lương tâm lành mạnh và ngay thẳng. Cho nên đức khôn ngoan có tầm quan trọng lớn hơn lương tâm trong môn thần học luân lý. Đàng khác, từ conscientia của thánh Tôma không có cũng một nghĩa như từ lương tâm của thời nay: thánh Tôma không hiểu conscientia là một tình trạng, nhưng là một hành vi, hành vi giúp ta áp dụng nhận thức của mình vào điều mình làm. º Examen de conscience = Việc xét mình. Một tập luyện nội tâm nhắm xem xét hạnh kiểm quá khứ của mình để nhận ra những sai lỗi, mà thống hối trước mặt Chúa, hoặc để xưng vơí thừa tác viên của bí tích Giải tội. º Contenus de conscience = Nội dung lương tâm. Theo tâm lý, đó là những gì ở trong tâm hồn tương ứng với những gì chủ thể có thể nhận thức, hoặc những gì mà cha giải tội biết được do sự thú nhận của hối nhân. Nội dung thật sự của lương tâm sẽ mãi mãi vượt quá tầm hiểu biết của ta một phần, và một điều vô ích là tìm hiểu nơi mình hoặc nơi người khác về tầm nặng nhẹ đích thực của lỗi lầm hoặc của sự hối hận (hối hận những lỗi lầm, thì hơn là tìm hiểu các lỗi lầm đó cách chính xác). Sự tương đối thiếu hiểu biết này là cái phân biệt giữa hai bình diện thần học* và mục vụ*: thần học khẳng định chân lý của các nguyên tắc cách dễ dàng, vì tự đặt mình trong tuyệt đối (Thí dụ: thần học quyết rằng sự “ăn năn cách trọn” tẩy xoá các tội lỗi, bởi vậy hễ có ăn năn cách trọn thì có sự tha thứ, và ngược lại). Trái lại, mục vụ áp dụng các nguyên tắc của thần học (Thí dụ tìm cách đưa tội nhân đến chỗ ăn năn cách trọn, để được ơn công chính hoá), nhưng không bao giờ mục vụ có thể khẳng định rằng “bây giờ và nơi đây” (hic et nunc), các nguyên tắc kia được áp dụng cách chắc chắn. Một sự tôn trọng nào đó đối với ơn Chúa và đối với các linh hồn ngăn cản không cho mục vụ có những khẳng định tuyệt đối về hành vi của người ta: chẳng hạn mục vụ không thể nói trong trường hợp này đã có sự ăn năn cách trọn, và do đó có ơn tha thứ và ân sủng. º Cas de conscience = Những trường hợp của lương tâm, nố lương tâm, hoàn cảnh lương tâm khó giải quyết. 1. Tình trạng hàm hồ mà sự giải quyết đòi hỏi phải có người cố vấn, như vậy việc đó thuộc về đức khôn ngoan _ 2. Nghĩa vụ của một người phải làm một việc gì đó, vì đã thấy có sự bó buộc về lương tâm. º Casus ou Casus conscientiae = Thực tập giải quyết các nố lương tâm. Thực tập tập thể về mục vụ lý thuyết dành cho các giáo sĩ để cùng nhau giải quyết một vấn đề khó khăn về luân lý. º Objection de conscience = Sự phản đối vì lý do lương tâm. Đặt vấn đề lương tâm chống lại một quyết định của chánh quyền: đặc biệt là vấn đề tham chiến hoặc đi quân dịch. Sự phản đối vì lý do lương tâm là một hành động tốt, nếu không phải là giả vờ hoặc do đạo đức giả. Nhà Nước phải tôn trọng sự phản đối của lương tâm và dành ra một quy chế riêng (nhưng quy chế này không nên là một đặc quyền có lợi, so với những người tuân lệnh chung). º Liberté de conscience = Quyền tự do lương tâm. Quyền lợi của người công dân được theo tôn giáo mình chọn, một quyền mà Nhà Nước phải công nhận. º Conscience psychologique = Ý thức tâm ly. Tri thức phản hồi của con người về chính mình, về các hoạt động, các ý hướng, các tâm trạng của mình (Thí dụ người đó đã ý thức về điều mình đang tìm kiếm) —> Inconscient, Subconscient. º Compte de conscience = Sự trình bày tình trạng lương tâm. Hành vi của một tu sĩ (nơi một số Tu Hội) trình bày cho Bề Trên biết tình trạng của lương tâm mình, nghĩa là các lỗi lầm kín đáo, những hành vi nhân đức, những sự quyến luyến hoặc những sự chán ghét mà mình đã chấp nhận, những cơn cám dỗ, những thử thách và những ơn Chúa mình đã nhận được. º Ex informata conscientia = Sau khi tham khảo, Bề trên quyết định “theo lương tâm”. Thuật ngữ La-tinh được dùng khi phạt vạ huyền chức toàn phần hoặc một phần, sau khi điều tra theo một thủ tục ngoại lệ, Đức Giám mục theo lương tâm quyết định ra hình phạt, nhưng không nói ra lý do, hoặc không thấy cần phải biện minh cho quyết định của mình. º Xã hội học. Conscience collective = Ý thức tập thể. Khái niệm của môn xã hội học Durkheim, chỉ những gì là ý thức, tình cảm, lý tưởng, chủ ý và tùy tiện, trong những đột biến và những truyền thống của các tập thể, tức các xã hội. º Conscience de classe = Ý thức giai cấp. Nó khởi sự bằng việc thấy mình có một chỗ đứng trong xã hội chung với một số người và so với chỗ đứng của những người khác, và thường tiếp tục bằng cách nhận ra một tình liên đới về số phận, và cả bằng ý chí muốn có hành động chung.

¨ Inconscient = Vô thức. Tâm lý học. Được hiểu về những hiện tượng tâm lý hay sinh lý vuợt ra ngoài ý thức, hoặc cách ngẫu nhiên (khi đó người ta còn gọi là tiềm thức, subconscient*, hoặc tiền thức, préconscient*), hoặc do chính bản chất của hiện tượng đó (như các phản xạ, các chức năng thần kinh-thực vật). º Phân tâm học. Được hiểu về một quá trình tâm lý đặc loại, có những phẩm tính khác với những đặc tính của loại tâm thần có ý thức, và không nên chỉ định nghĩa như là một sự thiếu ý thức. Tính độc đáo của những hiện tượng loại này khiến người ta coi vô thức như một cấp tâm thần tự trị, không phải chỉ là hậu quả của sự ức chế (refoulement*) (bởi vì các hiện tượng ý thức bị ức chế thì có một quy chế vô thức khác với quy chế khởi đầu): đây là một bình diện tâm thần làm nên nhân cách của con người ta, hiện hữu và tác động theo cách thức riêng của nó. Trái với ý kiến của nhiều người, cái vô thức không những trùng với cái ấy (le çà*), mà còn chi phối cái nga (le moi*) và cái siêu nga (le surmoi*). Tự nó, cái vô thức không có tính bệnh lý: nó là một cấp bình thường của nhân cách con người và giữ một vai trò chủ chốt trong mọi sinh hoạt tâm trí của con người, nó chỉ gây bệnh do cách thức nào đó khi nó cùng tồn tại với các ý thức. Sự trị liệu phân tâm học không chỉ nhắm biến cái vô thức thành ý thức, nhưng một mặt phải làm cho cái vô thức do ức chế lại trở thành hữu thức, và mặt khác phải tái cấu trúc cái vô thức ở bình diện riêng, theo những quy luật riêng của nó. º Inconscient collectif = Vô thức tập thể. Theo thuyết của Jung, đó là phần vô thức do môi trường xã hội và di sản văn hoá mà mỗi cá nhân chia sẻ với những thành viên khác của xã hội mình. Vô thức tập thể được biểu lộ qua các nguyên điển hình và các thần thoại.

¨ Préconscient = Tiền thức. Tâm lý học. Đó là một sự kiện tâm trí, hiện không có trong tầm của ý thức, nhưng có thể dễ dàng được đưa vào đó. Khác với cái vô thức là cái thực tế hoặc đương nhiên vượt ra ngoài ý thức (cái ý thức bị ức chế). Từ này đang bị mất dần, vì không chỉ một trạng thái đặc loại nào của tâm thần. º Đồng nghĩa với Tiềm thức*.

¨ Subconscient = Tiềm thức. Tâm lý học. Chỉ những quá trình tâm lý, hiện không là đối tượng của ý thức, nhưng đã có thể hoặc có thể lại trở thành cái ý thức: trong trường hợp này, nó đồng nghĩa với tiền thức, và khác với vô thức. º Thường được dùng thay cho từ vô thức, để chỉ những gì thực sự hoặc đương nhiên vượt ra ngoài tầm ý thức: theo nghĩa này, nó đối lập với cái ý thức. Sự hàm hồ do hai nghĩa trên đây khiến người ta ngày càng ít sử dụng từ này.

Consécration —> Sacré.

CONSEIL = Lời khuyên, Hội đồng cố vấn. Ý kiến, quyết tâm, dự định để tiến hành một việc hoặc để đạt được một mục đích. º Luân ly. Trong một hành vi nhân linh, lời khuyên can thiệp vào việc chọn những phương tiện: nó là hành vi đầu tiên của trí tuệ để chọn phương thế sẽ sử dụng. º De conseil = Có tính cách một lời khuyên. Một đề nghị không có tính bắt buộc hoặc cần thiết, nhưng được để tùy mỗi người tự phán đoán. Đối lập với cái có tính cách truyền dạy (De précepte). Như vậy, một số hành vi bên ngoài, như giữ mình trinh khiết cho Chúa, là những điều có tính lời khuyên, trong khi việc tìm kiếm những thực tại thiêng liêng như tinh thần khó nghèo, đức khiết tịnh v.v... thì cần thiết cho ơn cứu độ của mọi người. º Don de conseil = Ơn biết lo liệu. Ơn của Chúa Thánh Thần, thường được gắn liền với nhân đức trụ khôn ngoan, để hoàn thiện nhân đức này và khiến nó dễ dàng thuận theo các ơn soi sáng của Chúa Thánh Thần. º Xã hội học. Hội đồng. Hội nghị có quyền biểu quyết. º Conseil de fabrique = Hội đồng quản trị tài sản giáo xư. (Hội đồng hành giáo). Hội đồng do cha sở chủ toạ để lo quản trị các tài sản của giáo xứ. º Conseil de vigilance = Hội đồng kiểm duyệt. Tiểu ban các nhà thần học được thành lập trong mỗi giáo phận để kiểm duyệt những phim ảnh, báo chí, sách v.v... nguy hiểm. º Conseil épiscopal —> Épiscopal. Conseil presbytéral —> Presbytéral. º Conseil du laðcat —> Laðcat. º Conseil pastoral —> Pastoral.

¨ Counseling = Khuyến dẫn. (Bởi từ Anh ngữ = lời khuyên). Tâm lý học. Dựa vào nghĩa thông thường của từ “lời khuyên” và “người cố vấn” (conseiller), đây là một kỹ thuật tâm lý trị liệu dùng những cuộc đối thoại của đương sự với một người cố vấn, nhắm đưa đương sự tới chỗ nhận ra và giải quyết những vấn đề đời sống của người đó. º Phải thận trọng phân biệt những cuộc đối thoại này với những lời khuyên của vị linh mục, của một luật sư, một thày thuốc hoặc một người bạn, bởi vì đây là một kỹ thuật riêng biệt không tìm cách đưa ra một lệnh truyền, một lời dạy, hoặc đề ra một cách xử trí, nhưng ở đây vị cố vấn (người khuyến dẫn) chỉ giữ vai trò một chứng nhân giúp đương sự nhận thức các vấn đề của mình. º Cũng cần phải phân biệt với những kỹ thuật trị liệu theo phân tâm học, vì phương pháp khuyến dẫn không ưu tiên cho các nhân tố hoặc các xung đột vô thức, và sự giải đáp ở đây không dựa vào sự phân tách cái vô thức. Cũng như bất cứ kỹ thuật nào khác, phương pháp này đòi hỏi người “khuyến dẫn” phải có một sự đào tạo về lý thuyết và thực hành.

¨ Consulteur = Vị tư vấn. Consulteur romain = Vị tư vấn trong giáo triều Rôma. Tên gọi dành cho một số giáo sĩ, nhờ có chuyên môn về các khoa học thánh (Thần học, Giáo luật, Chú giải Kinh Thánh v.v...), hoặc do có kinh nghiệm mà được giữ vai trò cố vấn trong các sự việc cần đến sự nghiên cứu chuyên môn của họ nơi các Bộ của Giáo triều Rôma. º Consulteurs diocésains = Các vị tư vấn giáo phận. Nơi các giáo phận không có Kinh Sĩ hội của nhà thờ chánh toà, đó là những linh mục giữ vai trò cố vấn cho Đức Giám mục trong một số trường hợp đã được Giáo luật dự trù. º Curés consulteurs = Các linh mục tư vấn. Những linh mục được lựa chọn trong hội nghị giáo phận, trong hàng ngũ các cha sở của giáo phận, để cố vấn cho Đức Giám mục khi ngài muốn thuyên chuyển một cha sở trái với ý muốn của linh mục đó.

Consensus, consentement —> Sens.

CONSÉQUENCE = Hậu quả, kết luận. Sự gắn bó luận lý của những mệnh đề trong một lập luận chứng minh. º Le conséquent = Mệnh đề kết luận. Mệnh đề rút ra từ những tiền đề hoặc mệnh đề có trước.

¨ Conséquente (Volonté) = Nhất quán ý chí thuận lý. Đam mê nhất quán là đam mê đi theo hoạt động của lý trí, hoặc cách tự phát, hoặc được khơi dậy bởi một sự lựa chọn cố ý. Trong trường hợp thứ hai này, người ta gọi đó là ý chí thuận lý.

CONSERVATION = Sự bảo tồn, sự bảo toàn. Thần học. Hành động của Thiên Chúa để duy trì sự hiện hữu của những hữu thể mà Ngài đã sáng tạo. Nơi Thiên Chúa, bảo toàn không phải là một hành động mới, nhưng đó là hành động sáng tạo tiếp diễn. Sự phân biệt giữa sáng tạo và bảo toàn chỉ đúng cho cách quan niệm của ta thôi, và nêu lên những tương quan khác nhau về hiệu quả của hành động Thiên Chúa xét theo thời gian. Sáng tạo là sự vật từ không có đến có; bảo toàn thì giữ cho sự vật đang có sẽ tồn tại.

CONSIDÉRATIONS = Những suy xét. Trong đa số các phương pháp suy niệm, đây là phần việc của trí tuệ, của sự suy nghĩ, của trí tưởng tượng, đối lại là phần việc của ý chí và của tâm hồn, tức lãnh vực “các tâm tình”.

Consignation —> Signe.

CONSISTOIRE = Hội nghị các Hồng y. (Do từ La-tinh consistere = ngồi chung lại). Hội nghị tất cả các Hồng y có mặt tại Giáo triều, họp dưới quyền chủ toạ của Đức Giáo Hoàng để xem xét những công việc quan trọng, hoặc để thực hiện một số hành vi rất long trọng. º Người ta phân biệt: Những mật nghị các hồng y (Consistoires secrets), chỉ có các Hồng y tham dự, _ Những hội nghị các hồng y bán công (Consistoires semi-publics), có thêm các Giám mục và các Viện phụ tham dự, _ và Những công hội công khai các hồng y (Consistoires publics), được mở ra cho một số đông người, cả giáo sĩ lẫn giáo dân. º Nghi lễ và Do thái. Hội nghị của các thừa tác viên phụng tự và các giáo dân đã được bầu lên để điều hành công việc của cộng đoàn tôn giáo.

¨ Consistoriale (Congrégation de la) = Bộ Triều Nghị. Một Bộ của Giáo triều Rôma do Đức Giáo Hoàng Sixtô V lập ra năm 1587, có nhiệm vụ chuẩn bị những vấn đề sẽ được xử lý tại các Hội nghị Giáo triều, đề nghị việc bổ nhiệm các Giám mục và giám sát việc quản trị các giáo phận. Nay Bộ này có tên là Thánh Bộ Giám mục.

CONSOLATION = Sự an ủi. Cất đi hoặc làm giảm sự ưu phiền, hoặc mang lại tin tưởng cho người ta trong cảnh phiền muộn. º Hiệu quả của hành vi trên đây. º Tình trạng của người được giảm bớt ưu phiền. º Kinh Thánh. Consolation d’Israel (Lc 2, 25) = Niềm an ủi của Israel. Danh từ được dùng để chỉ niềm hy vọng nơi Đấng Mêsia, nơi ơn cứu độ, hoặc nơi chính Đấng Mêsia. Chúa Kitô mang an ủi đến cho những người sầu khổ, những người nghèo và tất cả những ai có cái gì để hy vọng hoặc trông đợi. º Consolation du Saint-Esprit = Ơn an ủi của Chúa Thánh Thần. Ơn trợ lực và khích lệ nội tâm do Chúa Thánh Thần ban cho các tín hữu (Cv 9, 31). º Ministère de la consolation = Công tác an ủi kẻ ưu phiền. Thừa tác vụ nhắm làm nhẹ đi những ưu phiền, tức mang sức mạnh lại cho những người mệt mỏi chán nản, theo kiểu nói văn hoa của thời Trung cổ. º Consolation chrétienne = Thể văn an ủi theo tinh thần Kitô giáo. Loại sách hoặc bài nói mệnh danh là “An ủi”, nhắm làm giảm đau khổ cho những người bị tang tóc hoặc các thử thách khác. Thí dụ cuốn De consolatione philosophica (Niềm an ủi triết học) của Boêtiô; cuốn Consolatio theologica (Niềm an ủi thần học) của Gerson. Thể văn này đã có từ thời Thượng cổ, vậy không phải do thể văn mà là do hình thức và phương pháp mà vì những lý do được nêu ra, nên hể văn an ủi theo tinh thần Kitô giáo được đánh giá cao hơn thể văn an ủi theo tinh thần ngoại giáo . º VTB.

¨ Consolamentum = Nghi thức an ủi. Sự cất hay giảm bớt hình phạt. Nghi thức có những nét giống với các bí tích Kitô-giáo dành cho người gần chết, được giáo phái Cathares* dùng để làm cho họ trở thành “những người toàn hảo”.

CONSOMMATION = Sự hoàn tất. Sự tiêu thụ. Sự hoàn hợp. Hành động đưa một sự vật đến chỗ hoàn tất trọn vẹn của nó (xem Ga 19, 30. Bản Vulgata: “Consummatum est”. Sự hoàn tất một hy lễ. º “Consummation en Dieu, en sainteté = Tình trạng hiệp nhất hoàn hảo với Thiên Chúa. Tình trạng hiệp nhất với Chúa ở mức độ cao trong đời sống thần bí (thuật ngữ này được sử dụng nhiều hồi thế kỷ XVII). º Consommation d’un mariage = Sự hoàn hợp hôn nhân. Sự phối hợp thể lý của hai vợ chồng qua một hành vi phu phụ đầy đủ, sau khi đã cử hành bí tích Hôn phối, có hiệu quả làm cho cuộc hôn nhân trở thành dứt khoát, bất khả đoạn tiêu —> Dispense de rato non consummato (Ơn chuẩn hôn nhân đã kết ước nhưng chưa hoàn hợp). º Consommation du sacerdoce = Sự hoàn tất chức tư tế (của Đức Kitô trên thiên đàng): Sự hoàn tất vĩnh viễn của hành động tư tế của Chúa Kitô đối với các người được chọn, sau khi họ đã được cứu chuộc và cứu vớt nhờ lễ hy sinh của Ngài: họ sẽ được Ngài ban cho vinh hiển và vinh phúc muôn đời (Sum. theol. IIIa, 22, 5, ad 1m). º Kinh Thánh. Consommation des siècles = Ngày tận thế, ngày thế mạt. Chấm dứt sự hiện hữu của thế giới (Mt 28, 20). º Hành vi sử dụng các sự vật khiến chúng không thể dùng được nữa. (= tiêu thụ).

CONSTANCE = Sự kiên tâm. Sự kiên vững. (Do từ La-tinh constantia, constare = đứng vững lâu dài). Đức tính kiên cường của tâm hồn. º Được dùng để dịch từ parrèsia (Cv 4, 13), sự kiên vững của các tông đồ trong đức tin, phẩm tính đặc biệt của các tông đồ sau khi Chúa sống lại.

¨ Inconstance = Sự thiếu kiên định. Một hình thức của tội thiếu khôn ngoan khiến người ta bỏ qua sự phán đoán của lý trí ngay thẳng do sự xúi giục của một ao ước không hợp lý.

CONSTANCE (Concile de) = Cons-tantia (Công Đồng). Công Đồng chung thứ XVI, ít là một phần (1414-1418) được Giáo Hoàng Gioan XXIII của thành Pise triệu tập để chấm dứt cuộc ly giáo lớn của Tây phương, canh tân Giáo Hội và chống lại các nhóm lạc giáo. Ba vị Giáo Hoàng đang tranh giành nhau lúc đó hoặc đã xin từ chức, hoặc bị Công Đồng bãi chức, cho nên Công Đồng đã có thể bầu lên một vị Giáo Hoàng mới là Đức Martinô V, do đó đã mang lại bình an cho Giáo Hội. Cuộc cải tổ đã không được thực hiện cách nghiêm chỉnh, nhưng những nhóm lạc giáo của Wiclef và của Jean Hus đã bị lên án, riêng Jean Hus đã bị thiêu sống.

CONSTANTIN le Grand = Constan-tinô đại đế. Hoàng đế La-mã từ 306 đến 337. Là dự tòng, ông đã là người bảo vệ không thể chối cãi của Giáo Hội, mặc dù ông nhiều lần can dự vào lãnh vực của Giáo Hội. Năm 324, ông chuyển thủ đô của đế quốc từ Rôma sang Byzance, thành phố này mang tên ông: Constantinôpôli.

CONSTANTINOPLE = Constanti-nôpôli. Thành phố nằm trên eo biển Bosphore, được Constantinô Đại Đế đặt làm thành Rôma mới và thủ đô của Đế quốc hồi thế kỷ IV. º —> Byzance. º 1er Concile de Constanti-nople = Công Đồng Constantinôpôli I. Công Đồng chung II, được tập họp năm 381 do Hoàng đế Thêôđôsiô I, để chấm dứt những tranh luận về nhóm Ariô. Tại đây, tà thuyết Macêđônia (pneumatomaque*) là học thuyết đặt vấn đề thiên tính của Chúa Thánh Thần. Công Đồng này đã công bố Kinh Tin kính Nicêa-Constantinôpôli vẫn còn được sử dụng ngày nay. Tính đại kết của Công Đồng này, một Công Đồng gồm toàn các Giám mục Đông phương, đã chỉ được công nhận ở thế kỷ tiếp sau đó. º IIe Concile de Constantinople = Công Đồng Constantinôpôli II. Công Đồng đại kết V, do hoàng đế Justinianô triệu tập để lên án “Ba Chương” (trích ra từ các tác phẩm của mấy Giáo Phụ bị cho là theo thuyết Nestoriô: Théodore de Mopsueste, Theodoret, Ibas), có 165 giám mục Đông phương tham dự. Giáo Hoàng Vigiliô được đưa đến Constantinôpôli, đã từ chối tham dự Công đồng này, nhưng sau cùng ngài đã rút lại sự từ chối. º IIIe Concile de constantinople = Công Đồng Constantinôpôli thứ III. Công Đồng chung VI (680-681), do hoàng đế Constantinô IV Pogonat triệu tập để chấm dứt cuộc tranh luận về thuyết Nhất ý* ;Công đồng đã lên án thuyết Nhất ý , kể cả giáo hoàng Hônôriô († 638) về tội khinh suất. Công Đồng công bố một sắc lệnh tín lý, chịu ảnh hưởng của bức thư của Giáo Hoàng Agathon, định nghĩa hai ý chí và hai loại hoạt động nơi Chúa Kitô. º IVe Concile de Constantino-ple = Công Đồng Constantinôpôli IV. Công Đồng chung thứ VIII (869-870), được triệu tập bởi hoàng đế Basiliô I, người Macêđônia, theo yêu cầu của Đức Giáo Hoàng Adrianô II, để giàn xếp vụ Đức Thượng Phụ Phôtiô. Công Đồng ra vạ tuyệt thông cho Phôtiô, nhưng ông này đã được phục hồi danh dự ở Thượng hội đồng họp sau đó cũng tại Constantinôpôli năm 879-880, có sự tham dự của đặc sứ Giáo Hoàng Gioan VIII. Tính đại kết của Công Đồng chung VIII là đối tượng của những cuộc tranh luận gần đây.

Constitution —> Statut.

Consubstantialité, consubstantiation, consubstantiel —> Substance.

Consulteur —> Conseil.

Contact —> Contingence.

CONTEMPLATION = Sự chiêm niệm, sự chiêm ngắm. (Do từ La-tinh templum = đền thờ, không gian giữa đất và trời, do đó có nghĩa là: quan sát, nhìn ngắm). Hành vi nhìn lâu một cách cảm kích. º Thần học. Cái nhìn đơn sơ, cái nhìn trực giác nhằm vào Thiên Chúa và những sự thuộc về Chúa, xuất phát do tình yêu mến và hướng về tình yêu cách nồng nàn. Những điều kiện của sự chiêm ngắm là sự bình an và sự trong sạch của tâm hồn. º Oraison de contemplation = Nguyện ngắm. Nguyện gẫm với nét đặc trưng là sự trỗi vượt của cái nhìn đơn sơ và yêu mến. Phân biệt với sự suy gẫm (méditation*) sự nguyện gẫm suy luận, sự nguyện gẫm tâm tình (với đặc trưng là nhiều hành vi yêu mến), đây là những phương tiện, những sự chuẩn bị cho việc chiêm niệm. º Contemplation active = Chiêm niệm chủ động. Sự chiêm niệm mà sự đơn giản hoá các hành vi của trí tuệ và tâm tình là thành quả của nỗ lực của con người được trợ lực bởi ân sủng. º Contemplation passive = Chiêm niệm thụ động. Sự chiêm niệm, trong đó linh hồn đạt tới sự đơn giản hoá trên đây do ơn Chúa hơn là do nỗ lực của mình. Không nên lẫn lộn hai loại chiêm niệm này với những chiêm niệm thủ đắc và “phú ban”: theo thần học, tất cả những gì do ân sủng của Chúa, tất cả những gì được đức ái linh hứng đều do Thiên Chúa “đổ vào” lòng chúng ta. Như vậy sự chiêm niệm thủ đắc cũng có thể “được phú ban”. Tuy nhiên, các tác giả sách thiêng liêng thường không tôn trọng cách dùng từ ngữ này, và do đó thường đưa đến lẫn lộn. º Trong từ vựng linh đạo thánh Ignatiô, từ này được dùng để chỉ một phương pháp nguyện gẫm đề cao trí tưởng tượng nhiều hơn việc suy luận.

¨ Contemplatif = Người chiêm niệm. Con người hướng về chiêm niệm, do xu hướng và do sở thích. Nhất là được hiểu về những người nhận được ơn chiêm niệm phú ban. º Người sống trong bậc tận hiến cho việc chiêm niệm. º Vie contemplative = Đời sống chiêm niệm. Đời sống của các thánh trên trời, hoặc cuộc sống ở đời này tận hiến để say mê tìm kiếm sự thật là Thiên Chúa, chỉ vì sở thích, hoặc vì bậc sống của mình trong một Đan viện hoặc một Tu viện. Đối lại với đời sống hoạt động là đời sống được tận hiến để phục vụ tha nhân trong đức ái. Maria là điển hình cuộc sống chiêm niệm, còn Matta là điển hình cuộc sống hoạt động. º Theo thánh Tôma, cuộc đời tông đồ chủ yếu là một cuộc sống chiêm niệm, và thông truyền cho người khác những gì mình đã chiêm niệm.

CONTENSON (Guillaume de) = Contenson (Guill. de). Tu sĩ Dòng Đa-minh người Pháp, Contenson (1641-1674) là một nhà giảng thuyết và tư thần học. Trong cuốn Théologie de l’esprit et du coeur (Thần học của tâm trí và tâm hồn) của ông, ông đã cho xen vào những suy nghĩ tu đức; học thuyết của ông có ảnh hưởng của thuyết Jansênius sơ khai.

Contestatio —> Témoin.

CONTINENCE = Sự tiết dục, sự tiết chế. (Do động từ La-tinh continere = cầm hãm). 1. Tâm trạng đạo đức của những người cầm hãm những ước ao sắc dục hoặc nhục dục của mình, để sống theo lý trí ngay thẳng. Dù được coi là rất cần thiết, sự tiết dục chỉ được thánh Tôma coi là “bán phần nhân đức”. Đúng thế, nó chỉ có một sức mạnh chống lại hoạt động mãnh liệt của đam mê nhục dục để cầm hãm lại thôi. Còn đức khiết tịnh*, một nhân đức trọn vẹn, thì vượt quá sức mạnh trên đây để đi tới một sự hoà hợp an bình giữa nhục dục (tự động vâng phục lý trí và thấm nhuần lý trí) và chính lý trí ngay thẳng và được đức tin soi sáng. Như vậy, tiết dục là điều cần thiết, nhưng ta không nên tìm kiếm nó vì bản thân nó, mà là để giữ đức khiết tịnh, vì nó được quy về đó (Thí dụ không phải là điều nhân đức, nếu người ta đặt mình vào những hoàn cảnh bị cám dỗ mạnh mẽ, dù người ta biết mình có sức kìm hãm, và thực sự đã kìm hãm được). Một nền giáo dục tốt về đức khiết tịnh phải nhắm đạt được một tình trạng bình an nội tâm và an hoà, tự chủ được mình, tuy vẫn không tránh được những cuộc đấu tranh, không nên có một tình trạng đấu tranh liên miên vì như thế thường kéo theo một tâm trạng sợ sệt, hoặc một cảm tưởng luôn bị tấn công. º 2. Đôi khi tiết dục cũng được hiểu không phải là nhân đức (hoặc bán phần nhân đức), nhưng là tình trạng một sự kiện khách quan của những người, nam hoặc nữ, kiêng kỵ mọi quan hệ xác thịt. Theo ý này, người ta nói về “quyết tâm giữ tiết dục” (propos de continence) của các nam nữ tu sĩ. º —> Chasteté.

¨ Continent = Người tiết dục, người tiết chế. Người giữ sự tiết dục cách thường xuyên. từ này thường chỉ dùng cho nam giới. º Vào các thế kỷ đầu, các nhà khổ tu (ascite*) sống giữa thế gian mà vẫn sống độc thân vì Chúa. º Trong văn chương Kitô-giáo thời xa xưa, từ này đôi khi được sử dụng để chỉ các đan sĩ.

¨ Incontinence = Sự không tiết chế. Sự vô độ trong các tội dâm dục, sự không tiết chế khác với các loại tội khác ở chỗ nó là một tội do yếu đuối và bản thân nó không nói lên một nết xấu hoặc một thói quen xấu. º Từ này cũng được dùng để nói về các thứ tội lỗi khác, như huyên thuyên vô ích, hoặc nóng giận không biết cầm mình.

CONTINGENCE = Tính ngẫu nhiên. (Do từ La-tinh contingit = xảy ra). Đặc điểm của cái ngẫu nhiên.

¨ Contingent = Điều ngẫu nhiên. Điều xảy ra và có thể biến mất, không tồn tại mãi, dễ bị hư hoại. º Triết học về thiên nhiên. Được hiểu về những gì có thể bị hư hoại, có thể biến thể. º Siêu hình học. Những gì có thể không hiện hữu, hiện hữu một cách không tất nhiên vì chúng không phải là hiện thể hiện hữu của mình: chúng đã nhận được hiện thể hiện hữu, và như vậy hiện hữu của chúng có bao hàm một tiềm năng nào đó: tất cả các vật thụ tạo đều là ngẫu nhiên. º Ngược lại, là tất nhiên (le necessaire*), cái vượt ra ngoài tiềm năng : Thiên Chúa là tất nhiên. º Futurs contingents = Những điều vị lai ngẫu nhiên. Những thực tại có thể xảy ra mà cũng có thể không xảy ra. Người ta không thể xác định được chúng chỉ bằng sự biết được nguyên nhân riêng của chúng.

¨ Contact = Sự tiếp xúc. Tiếp xúc là hai sự vật đặt liền cạnh nhau. º Tiếp xúc là mối liên lạc giữa hai người: Thí dụ tiếp xúc với ai, có những tiếp xúc với ai.

CONTRADICTION = Sự mâu thuẫn. Hành vi nói chống lại, nói ngược lại. º Luận lý học. Mâu thuẫn triệt để là mâu thuẫn giữa khẵng định và phủ định về cùng một thực tại được xét dưới cùng một tương quan và trong cùng một thời điểm (Thí dụ: Phêrô thông minh và Phêrô không thông minh). Giữa cái “có” và cái “không”, có mâu thuẫn đối lập. º Principe de contradiction ou de non-contradiction = Nguyên tắc mâu thuẫn hoặc không mâu thuẫn. Cho thấy cùng một thực tại không thể vừa có vừa không, đồng thời, và theo cùng một phương diện. Đó là nguyên tắc căn bản số một của tri thức và của cái hiện hữu. º Kinh Thánh. Signe de contradiction = Dấu hiệu biểu lộ sự mâu thuẫn. Theo Lc 2, 34: ông già Simêon nói tiên tri rằng trong cuộc đời, trong các hành vi và giáo thuyết của ngài, sẽ là một dấu hiệu của Thiên Chúa: đối với dấu hiệu này, người ta sẽ có những lập trường gắn bó hoặc khước từ, như thế là nói ngược lại Lời của Chúa và chia rẽ nhau.

¨ Contradictoire = Mâu thuẫn. Có chứa đựng một hoặc nhiều mâu thuẫn. º Propositions contradictoires = Những mệnh đề mâu thuẫn nhau. Những mệnh đề trong đó mệnh đề này khẳng định cách tuyệt đối điều mà mệnh đề kia phủ định. (Thí dụ: Phêrô thì thông minh, Phêrô không thông minh). Khi câu khẳng định là khẳng định phổ quát (tất cả mọi người đều công chính), thì câu mâu thuẫn là một mệnh đề phủ định cá biệt (có một người không công chính), và đối lập nhau về số lượng. Trong hai mệnh đề mâu thuẫn nhau, tất nhiên có một mệnh đề đúng và mệnh đề kia sai.

CONTRAINTE = Sự cưỡng bức. (Do tiếng La-tinh cum = với, và stringere = buộc chặt). Bạo lực hạn hẹp sự tự do của chủ thể. º Contrainte physique = Sự cưỡng thể lý (tiếng La-tinh là vis = bạo lực). Lấy bạo lực bên ngoài tác động vào ý chí của một chủ thể, và chủ thể đó không thể cưỡng lại. º Contrainte morale = Sự cưỡng bức tinh thần. (tiếng La-tinh là metus = sợ hãi). Gây rối trí về khả năng lựa chọn bằng cách dùng đến sự ngăm đe một nguy cơ trước mắt hoặc trong tương lai. Dù cưỡng bức thể lý hoặc tinh thần thì đều là làm giảm tính tự quyết của hành vi, do đó cũng giảm luôn công lao của hành vi nhân đức hoặc sự nặng nề của tội lỗi. Sự cưỡng bức tối đa có thể hủy bỏ tất cả mọi trách nhiệm khiến một số hành vi trở thành vô hiệu về phương diện luật pháp hoặc pháp lý. º Giáo luật. Pouvoir de contrainte (ou droit de coercition) = Quyền cưỡng chế (hoặc cưỡng bức). Quyền hành của Giáo Hội, xét như là một xã hội hoàn toàn, để tuyên những hình phạt tinh thần hoặc trần thế đối với những tín hữu ngoan cố, để bắt họ vâng phục. º Xã hội học. Contrainte sociale = Sự cưỡng bức của xã hội. Theo Durkheim, đó là đặc trưng của những sự kiện xã hội, xét như chúng được áp đặt cho các cá nhân. ngày nay người ta không nói “sự cưỡng bách của xã hội” nhưng thường nói “áp lực của xã hội”, hoặc “sự kiểm soát của xã hội” hơn.

CONTRAIRE = Tương phản. Cái ở thế đối diện, đối nghịch. º Propositions contraires = Những mệnh đề tương phản. Những mệnh đề chỉ đối nghịch nhau về phẩm tính thôi (khẳng định và phủ định). Thí dụ: Tất cả mọi người đều công chính (phổ quát khẳng định) và không một ai công chính (phổ quát phủ định). Nếu hai mệnh đề tương phản không thể cùng đúng, thì chúng có thể cùng sai và để chỗ cho lối thoát là mệnh đề thứ ba. Trong thí dụ trên đây, cả hai mệnh đề cùng sai, và mệnh đề đúng sẽ là: một vài người thì công chính. º Termes contraires = Các từ tương phản. Những từ có nghĩa nghịch nhau, như: đúng và sai, nóng và lạnh. Những cái tương phản nhau thì ở trong cùng một loại. Đừng lộn với “những từ mâu thuẫn” (termes contradictoires) như đúng và không đúng. º A contrario = Trái lại (lập luận). A contrario raisonnement = phản luận cứ. Cách lập luận đi từ sự đối nghịch của những tiền đề, để khẳng định sự đối nghịch của các câu kết luận.

¨ Contrariété = Sự tương phản. Luận lý. Sự đối nghịch giữa những sự vật hoặc giữa những khẳng định ngược nhau. Đây là sự đối nghịch nhẹ hơn đối nghịch của mâu thuẫn, vì đây là đối nghịch nhau trong cùng một loại chung (chủ đề của sự đối nghịch), còn như sự đối nghịch của mâu thuẫn thì loại trừ mọi dữ kiện chung nhau. Ở trong cùng một loại, thì sự đối nghịch lớn nhất là sự khác nhau giữa hai thái cực. (Thí dụ: có lý trí, và không có lý trí, trong loài động vật). Bởi vậy, những sự khác biệt này loại trừ nhau và không thể áp dụng cùng lúc cho cùng một chủ thể. º Tâm lý học. Điều gây thất vọng, nghịch với những ước muốn.

CONTRAT = Hợp đồng, kết ước. Thoả thuận để một người, hoặc nhiều người buộc mình cho, hoặc làm, hoặc không làm một việc gì cho một hoặc nhiều người khác. º Contrat bilatéral ou synallagmatique = Khế ước song phương. Hợp đồng hai chiều. Hợp đồng để giữa hai bên ký kết có nghĩa vụ đối với nhau. º Contrat unilatéral = Hợp đồng đơn phương. Hợp đồng mà chỉ một bên có nghĩa vụ với bên kia thôi, không có sự đối lại của bên kia. º Contrat à titre onéreux = Hợp đồng hai bên cùng có lợi. Hợp đồng trong đó mỗi bên nhận được của bên kia một cái gì đó. º Contrat à titre gratuit = Hợp đồng cho không. Hợp đồng mà chỉ một bên nhận được những lợi ích từ bên kia mà không phải trao đổi gì. º Contrat solennel = Khế ước đúng luật. Khế ước mà sự thoả thuận của hai bên phải được phát biểu theo thể thức luật định, nếu không sẽ vô hiệu. º Quasi-contrat = Tương đương ước. Khái niệm của luật La mã nói về những nguồn nghĩa vụ ngoài khế ước, tội phạm hoặc chuẩn tội phạm. º Giáo luật. Có thể coi là tương đương khế ước, tất cả những liên hệ pháp lý giữa người với nhau, tuy không được phát biểu bằng lời nói hoặc bằng các dấu hiệu, nhưng bằng sự âm thầm nhận lãnh một chức vụ hoặc một bổng lộc (Thí dụ do việc nhận nhiệm sở của mình, cha sở có những nghĩa vụ đối với giáo dân trong giáo xứ). º Xã hội học. Contrat social = Khế ước xã hội. Theo những học thuyết không công nhận xã hội có đặc tính tự nhiên, thì đó là hành vi hữu ý của các cá nhân làm nên xã hội dân sự (thuyết Th. Hobbes, J-J. Rousseau v.v...)

Contrition —> Attrition.

Contrôle —> Rôle.

CONTUMACE = Sự vắng mặt không chịu ra toà, không chấp nhận tội phạm. Giáo luật. 1. Trong một vụ án thường, đây là sự bất tuân lệnh ra trình diện trước quan toà đã có trát đòi ra trình diện, hoặc đích thân ra trình diện hoặc nhờ người thụ ủy. _ 2. Trong trường hợp can phạm hình tội, thì đây là sự cố tình không chịu chấm dứt tội phạm, dù đã được luật pháp cảnh cáo, hoặc không chịu bồi thường vì tội phạm, hoặc sửa lại gương xấu và những tai hại đã gây nên.

Convalidation —> Valeur.

CONVENT = Cuộc tụ hội. (Bởi từ La-tinh conventus = tập họp). Hồi đầu, từ này được dùng để chỉ một pháp nhân, một cuộc tụ hội, một tập đoàn của nhiều người chung sống với nhau (như bệnh viện, cô nhi viện) và cũng chỉ nơi cư trú của các cộng đoàn tu sĩ. Chính từ convent này đã phát sinh ra từ couvent (tu viện). Nay từ này chỉ được dùng để chỉ những cộng đoàn họp nhau để cử hành một lễ nghi phụng vụ, hoặc một hội nghị của Kinh sĩ hội; ngoài ra còn được dùng để chỉ những cuộc hội họp của Hội Tam điểm.

¨ Couvent = Tu viện. Xuất phát từ từ convent, nhưng trong khi từ này được dùng trong bộ danh từ đan viện để chỉ một cộng đoàn theo phương diện phụng vụ hoặc pháp lý, thì từ couvent trong ngôn ngữ thông thường chỉ khu nhà ở của một Hội Dòng (Ordre) hoặc một Tu Hội (Congrégation) được thành lập từ thế kỷ XIII và không có tước hiệu “Đan viện”.

¨ Conventicule = Hội kín. Một cộng đoàn nhỏ, bất hợp pháp và bí mật, nơi đó người ta bí mật toan tính chống lại Giáo Hội và luật pháp của Giáo Hội.

¨ Conventuel = Thuộc về cộng đoàn. Anh em hèn mọn thuộc nhánh tu viện Phanxicô. Tính từ chỉ những gì thuộc về một cộng đoàn tu sĩ hoặc một tập hợp các tu sĩ có đời sống chung, từ này cũng chỉ một trong ba nhánh của Dòng Phanxicô, nhánh này vẫn tiếp tục sống cộng đoàn như thánh Bonaventura đã tổ chức xưa.

¨ Convenance = Sự thích hợp. (Do từ La-tinh convenientia = hợp với). Quan hệ mà lý trí nhận ra giữa hai chân lý thuộc hai trật tự khác nhau. Cả hai khi có sự mặc khải, lý trí không thể chứng minh những chân lý siêu nhiên của đức tin, nhưng lý trí có thể cho thấy đó là những chân lý có thể tin được, ít ra đó không phải là những điều phi lý hoặc không tưởng, bằng cách cho thấy có sự thích hợp giữa các chân lý mặc khải và một số những dữ kiện của lý trí. Nếu đó là những chân lý tất yếu, mặc dù tâm trí thụ tạo không thể hiểu, như sự phong phú nội tại của bản tính Thiên Chúa và Ba Ngôi trong cùng một bản thể duy nhất, thì người ta có thể cho thấy sự hoà hợp của tín điều này với một số những định luật của vật thụ tạo (như sự phát sinh ra ngôn từ do một hành vi của trí tuệ). Nhận thấy sự hoà hợp như thế sẽ mang lại một sự tạm thoả mãn cho sự thèm khát ánh sáng của tâm hồn người tín hữu: nó giúp cho người tín hữu sắp xếp tốt hơn những tư tưởng của mình về các mầu nhiệm của Thiên Chúa. Hơn nữa, nó mang lại cho các dữ kiện của lý trí một tầm vóc mà nhà triết học thuần túy không thể nghi ngờ khi thấy rằng các dữ kiện này cũng được thực hiện cách trổi vượt nơi sự sống riêng tư của Thiên Chúa. Còn về các quyết định tự do của thánh ý Chúa, do Mặc khải cho biết, thì khi nhận ra chúng hoà hợp với các công cuộc khác của Thiên Chúa, tự nhiên hoặc siêu nhiên, lý trí của người tín hữu sẽ ngạc nhiên khi khám phá những sự lựa chọn yêu thương và những ưu ái của sự khôn ngoan. Đó là trường hợp những “lý do” của Mầu nhiệm Nhập thể (Sum. theol., IIIa, 1, 1 và 2) và những hoàn cảnh của việc Nhập thể (Ibid. 5 etc...), về sự cần thiết của các bí tích (Sum. theol., IIIa, 6, 1) hoặc về con số các bí tích (ibid., 65,1). Những thuật ngữ như những “lý do thích hợp”, “luận cứ về sự thích hợp”, đã bị giảm giá trị, nên trong thần học, chúng phải giữ lại ý nghĩa mạnh là một sự biểu lộ những sự hoà hợp ẩn tàng. º Mérite de convenance —> Mérite de congruo.

¨ Inconvénient = Không thích hợp. Thường được dùng trong thần học và triết học theo nghĩa hẹp để nói về một cái gì, không thích hợp cái mâu thuẫn với những yêu cầu tự nhiên của một hữu thể.

Convers, conversion, converti, convertibilité —> Version.

Convoie —> Voie.

CONVOITER = Ham muốn quá độ. (Bởi từ La-tinh bình dân cupiditia = sự thèm khát). Ước ao điều gì cách quá độ hoặc phải đấu tranh: “Xác thịt ham muốn trái với thần khí, còn thần khí ước muốn những gì trái lại tính xác thịt” (Gl 5, 27).

CONVULSIONNAIRES de St. Médard = Bọn cuồng tín co giật St. Médard. Nhóm Jansénius cuồng tín biểu lộ những sự co giật thần kinh tập thể trên mồ của thày phó tế Pâris (1690-1727) tại nghĩa trang Saint-Médard ở Paris.

COOPÉRATION = Sự cộng tác. Luân lý. Tích cực tham gia vào hành động của người khác. Phải xét đoán về sự tốt xấu của sự cộng tác cũng như ta xét đoán về bất cứ hành vi nhân linh nào, qua ý hướng hoặc ý định, đối tượng và các hoàn cảnh của hành vi. Nếu đó là con nít hoặc thiếu niên, thì cha mẹ và các nhà giáo dục thường cũng liên đới chịu trách nhiệm về sự cộng tác vào các thói tục hoặc tục lệ xấu của chúng và có thể phải chịu trách nhiệm hoàn toàn, nếu trẻ em không hiểu gì về tính chất xấu xa của các phong tục này.

¨ Coopérateur (Vicaire) = Cha phó xứ. Vị linh mục được chỉ định giúp một cha sở trong nhiệm vụ mục vụ, khi cha sở không thể một mình cáng đáng giáo xứ.

COPTE = Từ cổ có nghĩa Ai-cập. (Bởi nói trẹo từ Hy-lạp aiguptios = égyptien, Ai-cập). Église copte = Giáo Hội cổ Ai-cập: Giáo hội cổ Ai cập đã khước từ những quyết định tín lý của Công Đồng Calcêđônia (451) và rời bỏ sự hiệp thông Chính Thống giáo. º Rite copte = Nghi thức cổ Ai-cập. Hình thức phụng vụ Alexandria, phổ biến nhiều tại các Đan viện và được cử hành bằng tiếng bản thổ của người Ai-cập.

COPULE = Hệ từ. (Bởi từ La-tinh copula = sự nối kết). Đây là động từ “thì, là” (esse, être) được coi là sự nối kết giữa chủ từ và thuộc từ: Thí dụ: Phêrô là người. Trong bối cảnh luận lý này, động từ esse (être) không còn nói lên sự hiện hữu, nhưng chỉ là một quan hệ liên kết. º Về phương diện ngữ pháp, trong trường hợp này động từ esse (être) là một động từ chỉ tình trạng, không phải là động từ chỉ hành động.

CORAN = Kinh Coran. Sách Kinh Thánh của Hồi giáo. (Tiếng Ả-rập al-Kur’ân = lời kinh đọc). Toàn bộ những lời khải thị (sourates*) cho Mahômét, được trích dẫn từ một cuốn sách đầy đủ hơn và trực tiếp từ trời ban xuống. Vừa có tính ngôn sứ vừa có tính pháp lý, các câu của sách Coran làm nên căn bản cuộc sống tôn giáo và chánh trị của các nước Hồi-giáo theo chế độ thần quyền.

CORBAN = Của dâng cúng. (Do từ Do thái qorbân = của dâng cho Chúa). Trong truyền thống Do thái, đây là thứ người ta dâng cúng và nguyện không sử dụng, một tập tục mà Chúa Giêsu đã tố cáo những lạm dụng, vì do đó mà người ta không trợ cấp cho cha mẹ mình nữa (Mt 15, 5). º Đồng nghĩa với: kho bạc của Đền thờ.

CORDELIERS = Tu sĩ có dây thắt lưng. Tên gọi bình dân dành cho các Anh em hèn mọn nhiệm nhặt hoặc sống cộng đoàn. Tên gọi này thông dụng cho tới hồi Cách Mạng Pháp, không được áp dụng cho các tu sĩ Capucin hoặc dòng cải tổ.

Corédemption, Corédemptrice —> Rédemption.

CORINTHIENS = Dân thành Côrintô. Dân cư thành phố Côrintô bên Hy-lạp. º Epitres aux Corinthiens = Các thư gửi tín hữu Côrintô. Hai thư của thánh Phaolô gửi từ Ephêsô cho các tín hữu Côrintô, quãng năm 55.

CORMIER (Hyacinthe-Marie) = Cormier (H-M). Bề Trên Tổng quyền Dòng Đa-minh († 1916), tác giả cuốn Instruction des Novices (Việc giáo huấn các Tập sinh) (1880). Những bài Tĩnh tâm và các Thư của ngài đã được xuất bản sau khi ngài qua đời.

CORNE = Sừng. Biểu tượng của sức mạnh trong Kinh Thánh. º Cornes de l’autel = Bốn góc nhô ra của bàn thờ, làm thành cùng một khối với bàn thờ: đối với một phạm nhân hoặc người bị tình nghi thì việc bám vào phần góc nhô ra của bàn thờ được coi là hành vi xin tị nạn.

CORNEILLE (saint) = Thánh Cornêliô. Giáo Hoàng từ 251 đến 253. Ngài được bầu sau một thời gian Toà Thánh trống ngôi mười bốn tháng vì cuộc bách hại của hoàng đế Đatiô: ngài hứa tha thứ cho những lapsi* (những người đã sa ngã) và những người chối đạo tỏ ý thống hối và chấp nhận đền tội. Nhưng Nôvatiô, theo chủ nghĩa khắt khe, đã chống lại sự khoan dung này và vận động được bầu làm Giáo Hoàng chống lại thánh Cornêliô. Ngài liền triệu tập một Thượng Hội đồng Giám mục để tuyên án tuyệt thông cho Nôvatiô và bè phái của ông. Ngài phê chuẩn các sắc lệnh của Thượng Hội đồng các Giám mục tại Carthagô, trong đó thánh Cyprianô cũng có những biện pháp nhân từ, nhưng không khoan hồng bằng các sắc lệnh của thánh Cornêliô. Vì cuộc bách hại của hoàng đế Gallô đã gần kề, nên thánh Cyprianô quy thuận lập trường của Rôma: sự khoan dung đã chuẩn bị cho “những kẻ sa ngã” chịu một cuộc bách hại mới và lãnh phúc tử đạo. Họ được chuẩn bị bằng việc được lãnh nhận bí tích Thánh Thể. Chính Đức Giáo Hoàng Cornêliô đã bị hoàng đế Gallô bắt, và ngài đã qua đời nơi lưu đày.

Corporal. Corporalité. Corporéité —> Corps

CORPS = Thân mình, thân thể. Triết học. Cái mà linh hồn là sự sống của nó. Cái giúp cho linh hồn tỏ bày. º Vật lý. Corps céleste = Thiên thể. Tinh tú. Theo học thuyết của người xưa, nhất là của Aristốt, đó là thân thể của các tinh tú ở “cao phía trên mặt trăng”. Thân thể các tinh tú này được coi là bất diệt; đối lại là “thế giới dưới mặt trăng”. º Thần học. Corps psychique ou animal: thân thể sinh khí, con người trong thực trạng vật chất. Thân thể con người sống sau khi phạm tội; đối lại là corps pneumatique ou spirituel: thân thân thể thần khí, con người dưới ảnh hưởng của thần khí. Thân thể thần khí hoặc tinh thần con người được tái sinh nhờ thần khí của Thiên Chúa (1 Cr 15, 44) và được hứa sẽ sống lại với Chúa Kitô để hưởng phúc muôn đời. º Corps de Jésus ressuscité = Thân xác Chúa Giêsu Phục sinh. Trong tình trạng sống lại, một tình trạng mới mẻ các môn đệ không nhận ra (Lc 24, 16); trong Phúc Âm thánh Gioan, đó là trung tâm của sự tôn thờ trong tinh thần và trong sự thật (Ga 2, 21; 4, 21) và là nơi Thiên Chúa hiện diện (Ga 1, 14). º Corps du Christ = Thân mình Đức Kitô. Sự hiệp nhất hữu cơ của các Kitô-hữu, trong thân xác của họ (Rm 8, 11), nhờ nghi thức phép Rửa tội (1 Cr 12, 13; Rm 6, 4) và nhờ phép Thánh Thể (1 Cr 10, 16 tt), và liên kết với thân mình Đức Kitô nhờ thần khí (Rm 1, 4). Thân thể này cũng chính là Giáo Hội (Ep 1, 22; 5, 23; Cl 1, 18. 24) với Đầu là Chúa Kitô (Ep 1, 22; 4, 15 tt; 5, 23; Cl 1, 18; 2, 19). Ta cũng gọi Thân Thể này là Nhiệm Thể Chúa Kitô (Corps mystique): sự hiệp nhất các chi thể khác nhau trong Chúa Kitô (Rm 12, 4; 1 Cr 12, 27). º VTB. º Tâm lý: Image du corps: Hình ảnh của thân xác. Biểu tượng ít nhiều tiềm ẩn mà mỗi người có về thân xác mình, trong toàn bộ cũng như nơi mỗi chức năng của các phần thân thể. Biểu tượng này được xây dựng từ những dữ kiện cảm giác, cũng như do các hoạt động của não bộ hội nhập toàn thể các kinh nghiệm về không gian và thời gian đối với bản thân mình và đối với những người khác hoặc sự vật khác. º Người ta cũng nói đến “sơ đồ thân xác” (schéma corporel), tức cấu trúc mà ta thủ đắc về thân thể mình, mà hình ảnh ta có về thân thể mình vào một thời điểm nào đó có chức năng chủ chốt giúp ta nhận thức (dù là vô thức) về bản thân mình và về tha nhân: những rối loạn của “sơ đồ thân xác” luôn là dấu hiệu và là hậu quả của một sự suy bại trầm trọng về nhân cách.

¨ Corpus = Bộ sách. Một sưu tập những văn bản, một toàn bộ có tổ chức của những tư liệu về một môn học, một ngành nghiên cứu. º Corpus Juris Canonici = Bộ sách Giáo luật. Sưu tập gồm 6 tập lớn ghi lại những luật của Giáo Hội, đó là: Sắc lệnh của Gratianô (1140), _ những Sắc lệnh của Grêgoriô IX (1234), _ Bản Sexta của Bonifaciô VIII (1298), _ những Sắc lệnh của Clêmentê (1314), _ những “Extravagantes” (những Sắc lệnh bị bỏ quên) của Gioan XXII (1325), _ và “những sắc lệnh bị rơi rớt chung” (1500). Bộ sưu tập này được ấn hành lần đầu năm 1500, do nhà xuất bản Jean Chapuis ở Paris, được tái bản năm 1582 tại Rôma theo lệnh của Đức Grêgoriô XIII, sau khi đã được hiệu đính cẩn thận. Bộ sưu tập này đã là nguồn duy nhất về Giáo luật cho đến khi có bộ Giáo luật 1917. º Corpus Juris Civilis = Bộ sách Dân luật. Tên gọi được dành cho công trình luật pháp của Justinianô, đối lại với Corpus Juris Canonici (Bộ sách Giáo luật). º Corpus Christi = Lễ Mình Thánh Chúa: tên gọi chính thức lễ Mình Thánh Chúa.

¨ Corporal = Khăn thánh. Tấm vải thánh, trên đó linh mục đặt bánh thánh và chén lễ khi cử hành Thánh Lễ. Xưa kia khăn này có kích thước lớn hơn bây giờ nhiều.

¨ Corporalité, Corporéité = Thân thể tính, Vật thể tính . Hai danh từ mới do các nhà thần học và triết học Pháp nhận vào ngôn ngữ chuyên môn, để diễn tả hai sự khác nhau, vẫn được dễ dàng diễn tả bằng tiếng Đức. Corporéite (Kưrperlichkeit) = Vật thể tính, là sự hiện hữu trong không gian và thời gian của bất cứ vật thể vật chất nào, từ các thiên thể đến các hoá chất, các động vật và con người. Corporalité (Leiblichkeit), trái lại, chỉ được hiểu và dùng để chỉ về thân xác con người mà thôi. Việc tạo ra từ này trong nền tư tưởng hiện đại là nhắm vượt qua thuyết nhị phân Hi-lạp và Descartes, chia con người thành hai phần là hồn và xác. Như vậy từ “thân thể tính” (corporalité) nằm ở điểm quy tụ của khoa chú giải Kinh Thánh, khoa hiện tượng học và triết học hiện sinh. Trong viễn ảnh này, người ta có thể cùng với J. B. Metz nói rằng: “thân thể tính chỉ cách thế hiện hữu nguyên thủy của con người toàn diện, và chỉ có sự suy nghĩ siêu nghiệm mới có thể đặt cách thế này thành đề tài hiện hữu”. Tuy nhiên phải hiểu từ “siêu nghiệm” theo ý nghĩa rất uyển chuyển.

¨ Incorporation = Sự sáp nhập. Thần học. Hành vi làm cho người Kitô-hữu trở thành chi thể của Thân thể Chúa Kitô. º Hiệu quả của hành vi này. º Giáo luật. —> Incardination.

¨ Incorporel = Vô thể. Thân phận của một hữu thể không có thân thể, một hữu thể thuần túy tinh thần.

CORRECTION FRATERNELLE = Sự sửa lỗi trong tinh thần huynh đệ. Lời cảnh giác mà một Kitô-hữu dành cho anh em mình để lôi người đó ra, hoặc giữ cho người đó khỏi tội lỗi, hoặc giúp người đó bỏ một nết xấu. Đó là một hành vi của đức ái, và là một nghĩa vụ của người Kitô-hữu (Mt 18, 15-17) phải cứu giúp người đồng loại, nhất là trong các trường hợp khẩn cấp về tinh thần. Sẽ gọi là “sự cha mẹ sửa dạy” nếu là do cha mẹ hoặc các vị bề trên đối với con cái và những người thuộc quyền mình. Phải phân biệt việc “sửa lỗi” này với sự “sửa phạt” có tính trừng trị và pháp lý, khi bề trên sửa phạt một sự sai phạm với mục đích lập lại trật tự xã hội đã bị vi phạm: trong trường hợp này, sẽ là một hành vi của đức công bằng.

¨ Correctoires = Những bản hiệu đính. Những công trình phê bình ở thời Trung cổ để làm cho Bản Vulgata được chuẩn xác. Mục đích của công việc hiệu đính có hai phần: một là sửa lại bản dịch La-tinh này cho chính xác, dựa vào các thủ bản La-tinh và các bản giải thích của Tây phương, _ hai là cho thấy sự chính xác, hoặc thiếu chính xác của bản Vulgata so với nguyên bản Hy-lạp hoặc Do thái. Những công trình hiệu đính thời danh nhất là của Hồng y Hugues de Saint-Cher, Dòng Đaminh (hiện còn giữ được nhiều bản), và của các tu sĩ Đaminh của Tu viện Saint-Jacques ở Paris.

¨ Incorrigibilité = Tính bất trị. Tình trạng của một phạm nhân được luật pháp suy đoán là từ chối sự hối cải vì đã chê bai những lời khuyên răn của Giáo quyền. º —> Contumace.

CORRUPTION = Sự hư nát. Siêu hình học. Sự biến đổi kết thúc bằng sự hủy hoại của bản thể. Bất cứ một sự hư nát nào cũng tất nhiên được tiếp theo bằng một sự sinh ra (génération*), và nơi các hữu thể vật chất thì bất cứ hễ có sinh đều có diệt, có hư nát. Chỉ những hữu thể vật chất (kết bởi những thành phần và có thể phân chia được) mới có tính hư nát: như vậy, do chất liệu của chúng, chúng có tính ngẫu nhiên căn bản và thuộc bản thể.

¨ Corruptible = Dễ hư nát.

¨ Incorruption = Không hư nát. Phẩm chất của một thân xác vẫn y nguyên, không hư nát, sau khi chết một thời gian lâu. Hiện tượng này được coi là một dấu chỉ của Thiên Chúa trong một số vụ phong thánh.

¨ Incorruptible = Không thể hư nát. Được hiểu về thân xác những người đã phục sinh, không còn bị chi phối bởi sự tan rã.

¨ Corrupticoles = Phái chủ trương hư nát. Một nhóm của giáo phái Nhất tính thế kỷ VI chủ trương ngược với các nhóm Nhất tính khác như nhóm Gaianô, và cho rằng xác Chúa Kitô có thể bị hư nát, trước lúc phục sinh.

COSMOS = Vũ trụ (Do từ Hy-lạp cosmos = trật tự, lớp lang trong vạn vật, vũ trụ). Vũ trụ xét như đó là một toàn bộ có lớp lang thứ tự và hoà hợp, do sự điều hành của các quy luật. Ngược lại là chaos* = Cõi hỗn mang.

¨ Macrocosme = Vũ trụ vĩ mô. (Do từ macros = lớn, và cosmos = vũ trụ). Để đối lại với vũ trụ vi mô, tiểu vũ trụ (microcosme*).

¨ Microcosme = Vũ tru vi mô. (Do từ Hy-lạp micros = nhỏ bé, và cosmos = vũ trụ). Để nói về con người là chỗ giao điểm của vũ trụ vật chất và tinh thần: con người là bản tóm tắt của vũ trụ. º Từ này cũng được dùng để chỉ một toàn bộ có tính thống nhất hữu cơ.

¨ Acosmisme = Thuyết phi vũ trụ. Từ này được Hegel dùng để chỉ hệ thống triết học của Spinoza đưa vũ trụ vào trong Thiên Chúa.

¨ Cosmogonie = Huyền thoại về sự khai sinh vũ trụ. (Do từ Hy-lạp kosmos = vũ trụ, và gonos = sự sinh ra). Các sự mô tả có tính thần thoại về lúc khai sinh ra vũ trụ, do hành động của thần linh hoặc của các hữu thể huyền hoặc, đôi khi do thân thể của một hữu thể uyên nguyên. Hêsiođôrê và Platô v.v... đã để lại những mô tả về loại này. º —> Théogonie.

¨ Cosmographie = Sự mô tả vũ trụ.

¨ Cosmologie = Vũ trụ học, vũ trụ luận. Biểu tượng, hoặc khoa học về vũ trụ. º Siêu hình học. Môn học siêu hình học về vũ trụ vật chất. º Argument cosmologique = Luận cứ vũ trụ học. Sự chứng minh có Thiên Chúa, dựa vào sự hiện hữu của vũ trụ.

COTTIONS = Nhóm Cottions. Nhóm sám hối thiên khải thế kỷ VIII, họ đi lại trần truồng, tự buộc mình bằng những xiềng xích.

COTTOLENGO Benoit-Joseph (saint) = Thánh Cottolengo. Đấng sáng lập các cơ sở từ thiện tại Valdoccô, gần thành phố Torinô. Các cơ sở này mang tên của ngài. Được Đức Piô XI phong hiển thánh ngày 19 tháng 3 năm 1934.

COULEURS LITURGIQUES = Màu sắc các phẩm phục. Các màu của áo lễ do sách Chữ Đỏ ấn định tùy theo ngày lễ, vì lý do ý nghĩa biểu tượng của mầu sắc. Sự ấn định các mầu sắc phụng vụ chỉ chặt chẽ nơi nghi thức Rôma mà thôi và từ cuối thời Trung cổ. Cuốn Luật Chữ Đỏ năm 1960 ấn định việc dùng 5 sắc chính thức: trắng, đỏ, xanh lá cây, tím và đen, và dành quyền cho các Hội đồng Giám mục các xứ truyền giáo được tùy nghi sửa đổi.

COULPE = Sự lỗi luật Dòng. (Bởi từ La-tinh culpa = lỗi). Sự sai lỗi bề ngoài đối với luật Dòng, tại các Đan viện hoặc Tu viện. Lỗi luật Dòng không phải là một lỗi phạm luân lý và không có tính xấu xa của tội lỗi. º Công khai cáo mình về sự lỗi luật Dòng là việc diễn ra tại một cuộc hội họp, mệnh danh là chapitre des coulpes (tu nghị để thú lỗi). º Mea culpa = lỗi tại tôi (tiếng La-tinh có nghĩa là lỗi của tôi): lời trong kinh Cáo Mình (“lỗi tại tôi”) nói lên sự thú nhận trách nhiệm của mình: người ta vừa đánh ngực vừa đọc lời này. º Faire son mea culpa = Thú lỗi mình.

¨ Culpabilité = Tình trạng mắc tội. º Mặc cảm tội lỗi. Luân lý. Tình trạng của người có trách nhiệm về tội lỗi. Người ta phân biệt tình trạng khách quan về sự tội, sự kiện một người đã lỗi phạm _ và tình trạng chủ quan về sự tội, là đương sự nhìn nhận tội lỗi của mình. Nếu lỗi là sự kiện khách quan hiện thực, mà đương sự không nhìn nhận tội lỗi mình, thì một là do người đó có lương tâm sai lệch, hai là người đó có ý gian hoặc muốn chữa mình. º Phân tâm học. Thái độ bệnh lý phát sinh do một tình cảm vô thức và tội lỗi ít nhiều vô căn cứ; thường gây nên bởi sự ức chế của một số tâm trạng* (affects*), dưới sự đè nén của cái siêu ngã*: tâm tình này thường đẩy đương sự tới chỗ tự phạt mình, mang nặng những xao xuyến hoặc những sợ hãi vô cớ (phobies*), như thường thấy nơi những người mắc bệnh nhiễu tâm hoặc mắc bệnh loạn tâm. º Cần phải phân biệt thứ mặc cảm tội lỗi này với tình cảm bình thường về tội lỗi mà những người trưởng thành cảm thấy trên bình diện đạo đức và có ý thức.

Counseling —> Conseil.

COUPE = Chén. Đồ dùng để uống, sử dụng trong tôn giáo hoặc ngoài đời thường. º Kinh Thánh. Coupe de communion = Chén hiệp thông. Chén rượu được truyền cho nhau uống trong bữa ăn tế tự: biểu tượng của sự hiệp nhất với Thiên Chúa của Giao ước (Tv 16, 5). º Coupe de colère = Chén thịnh nộ mà Thiên Chúa đổ xuống trên những người vô đạo, bất kính; thức uống chết chóc mà họ phải uống dù không muốn (Is. 51, 17; Tv 11, 6). º Coupe du salut = Chén cứu độ do Chúa Cha trao cho Con Ngài là Đức Giêsu phải uống (Ga 18, 11), và cũng là chén từ nay được trao cho những người hiệp thông vào Máu Thánh Chúa Kitô (1Cr 10, 16; Lc 22, 30). º —> Communion. Sang. Vin. º VTB.

COUR Pontificale = Giáo triều. Toàn thể các giáo sĩ và giáo dân phục vụ Đức Giáo Hoàng trong các chức vụ khác nhau, trong các dinh thự giáo hoàng. º Cour Romaine = Giáo triều Rôma, theo ngôn ngữ toà án thì được hiểu là các Toà án Rôma; Theo nghĩa rộng, được hiểu là Giáo Triều Rôma*.

COURONNE = Mũ miện. Một loại mũ Giám mục, được các giám chức của nghi thức Byzantin sử dụng. º (La sainte) couronne d’épines = Mũ gai. Vòng tròn bằng cói, hiện được tôn kính tại nhà thờ chánh toà Paris, do vua thánh Louis đã thủ đắc năm 1239, và vua đã cho xây ngôi nhà nguyện quý giá (La Sainte Chapelle) để giữ gìn và tôn kính. Những gai xưa gắn vào vòng tròn này, sau đó đã bị phân tán cho nhiều nhà thờ khác nhau. Thánh tích này trước kia để tại thành Venise, nơi mà triều đình Constantinô-pôli đã ký gửi: thánh tích này có thể là chính chiếc mão gai mà lính Rôma đã đặt trên đầu Chúa Kitô và chế nhạo Ngài (Mt 27, 29) và trước kia được tôn kính tại Giêrusalem.

¨ Couronnement. Du Pape = Lễ Đăng Quang Giáo Hoàng. Lễ nghi nhận chức long trọng của vị tân Giáo Hoàng sau khi được bầu lên. º Couronnement de la Sainte Vierge = Bức họa trình bày Thiên Chúa Ba Ngôi đội triều thiên cho Đức Trinh Nữ Maria, theo truyền thống ảnh tượng thánh, có từ thế kỷ XII. º Trong nghi thức Byzantin của lễ hôn phối, phần lễ nghi quan trọng nhất là đặt vòng hoa trên đầu hai người đã đính hôn với nhau.

COURBON (Nol) = Courbon (Nol). Tác giả của chừng mười lăm tác phẩm tu đức rất thực tiễn: Courbon (qua đời quãng năm 1710) đã có ảnh hưởng lớn về đời sống thiêng liêng cho đến ngày nay, nhưng vì ông giấu tên thật, cho nên người ta ít biết đến ông. Ông đã có nỗ lực cắt nghĩa và làm cho việc nguyện gẫm trở thành dễ thực hành đối với mọi bậc sống.

COUTUME = Tục lệ. (Do từ La-tinh consuetudo). Luật lệ không thành văn, được đưa vào cuộc sống của dân chúng một thời gian lâu dài, với sự ưng thuận ít là mặc nhiên của người làm luật. º Coutume immémoriale = Tục lệ ngàn đời. Tục lệ mà không ai nhớ xuất xứ từ đâu. º Coutume générale = Tục lệ chung. Tục lệ vẫn có trong ít là một giáo tỉnh. º Coutume particulière = Tục lệ riêng. Tục lệ được trải rộng trong một cộng đoàn nhỏ hơn một giáo tỉnh.

¨ Désuétude = Sự lỗi thời. Sự không còn phải giữ một luật theo tục lệ, một biệt lệ hoặc một thói quen không còn buộc phải giữ nữa. º Tomber en désuétude = Lỗi thời. Được hiểu về một luật lệ, một biệt lệ hoặc một tục lệ đã bị bãi bỏ do sự không ai giữ trong một thời gian nào đó.

Couvent —> Convent.

CRAINTE = Sự sợ hãi. (Do từ La-tinh tremere = run sợ). Một trong những cảm thọ của nộ dục (irascible*): đứng trước một sự dữ đang đe dọa mà mình không dám tấn công, thì phản ứng là sợ hãi. º Crainte de Dieu = Lòng kính sợ Thiên Chúa. Nhân đức của những người tôn trọng và tôn kính Thiên Chúa, kính sợ những phán xét của Ngài và sấp mình kính phục Ngài. Sự kính sợ này là khởi đầu của sự khôn ngoan (Cn 1, 7; Tv. 111, 10) và theo Kinh Thánh thì nó có tất cả các khía cạnh của đức thờ phượng. Sự kính sợ đích thực thì thấm nhuần tình yêu mến và lòng tin tưởng, nên được gọi là sự thảo kính (crainte filiale), sự kính sợ (crainte révérentielle) và mến yêu của người con sợ mất ân nghĩa với cha mình; hoặc sự kính yêu (crainte chaste), sự kính sợ đầy tình yêu của người vợ. La crainte mondaine = Sự sợ mất thế gian, khiến người ta xa Chúa vì sợ mất các tài sản trần gian. La crainte servile = Sự kính sợ nô lệ, sự kính sợ của một tâm hồn nô lệ chỉ kính sợ Chúa vì sợ các hình phạt của Ngài: sợ bị luận phạt muôn đời: vì thiếu đức ái, sự kính sợ này chưa thể tốt, nhưng có thể là con đường dẫn tới sự thảo kính và đứng vững trong sự thảo kính. º Craignant-Dieu = Người kính sợ Chúa —> Proselyte (người tân tòng của Do thái-giáo). º Don de crainte = Ơn úy kính: ân sủng của Chúa Thánh Thần tương đương với nhân đức trông cậy. Đúng thế, ơn này khiến ta sợ mất ơn trợ lực của Chúa mà ta hằng trông mong. Ơn úy kính cũng đôi khi được gắn liền với đức tiết độ: sự kính sợ Chúa đầy tình yêu mến mà ơn này ban cho ta, giúp ta kiên trì trong đức tiết độ. º Giáo luật. Crainte ab extrinseco = Sự sợ hãi do một nguyên nhân từ bên ngoài, gây nên do một nguyên nhân tự do, nghĩa là do một người. º Crainte ab intrinseco = Sợ hãi do một nguyên nhân từ bên trong, do một nguyên nhân nội tâm, một ý tưởng, một cơn bệnh, một tình trạng xao xuyến, hoặc do một nguyên nhân bên ngoài tất yếu, như đắm tàu, cháy nhà. º VTB.

CRANMER (Thomas) = Thomas Cranmer. Sinh năm 1489 và qua đời năm 1556, ông là nhà thần học Anh-giáo và là Tổng Giám mục Cantorbéry. Đứng đầu Giáo Hội Anh quốc, chính ông đã đưa sự cải cách vào Giáo Hội này. Ông giữ vai trò trổi vượt trong việc soạn cuốn Common Prayer Book (Sách Kinh chung). Ông đã bị bãi chức bởi Nữ hoàng “Maria người công giáo”, bị bỏ tù và bị xử tử.

Créance —> Croire.

CRÉATION = Sự sáng tạo. Hành vi của Thiên Chúa một cách tự do, làm xuất hiện thế giới, bên ngoài Ngài, nơi trước đó không có gì hết. Vì chỉ có một Thiên Chúa duy nhất, nên việc sáng tạo này bao hàm toàn thể vũ trụ và muôn vật muôn loài. Việc này đã bắt đầu trong thời gian* (đây là điều phải tin mặc dù lý trí không thể chứng minh được) hay nói đúng hơn thời gian đã có sự khởi đầu khi vạn vật sống trong thời gian được sáng tạo. Việc sáng tạo là công trình chung của Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần; mặc dù được quy riêng cho Chúa Cha là tác giả, Ngôi Lời là mô hình hoặc khuôn mẫu, và Ngôi Thánh Thần được coi là sự thiện hảo lôi kéo vạn vật về cùng đích của chúng là Thiên Chúa. Sự tin vào việc sáng tạo là một phần của Kinh Tin Kính (tín điều I) và đã được tái khẳng định cách long trọng tại nhiều Công Đồng khác nhau. º Xét theo nghĩa thụ động, được hiểu là vũ trụ vạn vật, tức là các vật đã được sáng tạo, và cũng được hiểu là tương quan giữa vật thụ tạo và Đấng sáng tạo trong việc sáng tạo: quan hệ này có tính hiện thực, còn quan hệ của Thiên Chúa với tạo vật là một quan hệ theo lý trí (relation de raison). º VTB.

¨ Créateur = Đấng Tạo Hoá. Thuộc tính của Thiên Chúa xét như Ngài là Đấng do Ngài mà có vạn vật. Theo cách quan niệm của chúng ta, thuộc tính này bắt đầu khi vạn vật bắt đầu hiện hữu. Nơi Thiên Chúa, thuộc tính này không bị tách biệt khỏi các thuộc tính khác cách hiện thực, và đồng nhất với bản tính của Ngài; cũng vậy, hành vi sáng tạo không mang lại một sự thay đổi nào hết nơi Thiên Chúa.

¨ Créature = Tạo vật, vật thụ tạo. Những chủ thể (bản thể) do Thiên Chúa sáng tạo nên. º Thường người ta không gọi các tùy thể là những tạo vật, mặc dù chúng cũng đã được Thiên Chúa sáng tạo: Thí dụ thời gian đã được sáng tạo, nhưng nó không phải là một tạo vật, tình bạn là cái liên kết hai người với nhau cũng không phải là một tạo vật, mặc dù nó cũng đã được tạo thành, và sự vận hành của vũ trụ cũng không được gọi là một tạo vật.

¨ Créatianisme = Thuyết linh hồn được sáng tạo. Thuyết chủ trương Thiên Chúa sáng tạo nên mỗi linh hồn vào lúc thụ thai. Đối lập với các thuyết lưu xuất (émanatisme*), thuyết tiền hữu (préexistentialisme*), thuyết sinh sản (génératianisme*), thuyết truyền linh hồn (traducianisme*).

¨ Créationisme = Thuyết Duy sáng tạo. Thuyết chủ trương rằng tất cả các loài sinh vật đã trực tiếp được sáng tạo theo các giống loài riêng và bất biến của chúng.

¨ Incrée = Không bởi tạo dựng. Hiện hữu mà không cần được sáng tạo.

CRÉCELLE = Mõ. Một khí cụ phát ra âm thanh, bằng gỗ, có một thanh nhỏ và mềm do một bánh xe có răng làm cho gõ vào thành cái mõ. Xưa được các người phung cùi dùng để đi xin ăn, nay được các nhà thờ dùng trong Tuần Thánh thay cho chuông từ thứ Năm đến thứ Bảy Tuần Thánh. Nó còn có các tên: rotelle, simandre và tarterelle.

CRÈCHE = Máng cỏ. Máng ăn của loài vật: theo Phúc Âm (Lc 2, 7.12.16) Hài nhi Giêsu được đặt nằm trong máng cỏ sau khi sinh ra. º Cảnh diễn lại chuồng bò Bêlem, nơi Chúa nằm trong máng cỏ, xung quanh Ngài có Mẹ Maria và các nhân vật khác theo Phúc Âm và truyền thống.

Crédentité, crédibilité, credo —> Croire.

CRÉMATION = Sự hoả táng. (Do từ La-tinh cremare = đốt cháy). Thiêu hủy các tử thi bằng củi lửa. º Đồng nghĩa với Incineration (lửa thiêu), mặc dù hoả táng tự nó không có gì đáng lên án, nhưng truyền thống Kitô-giáo từ lâu vẫn chống lại nhất là vì những người thực hành việc hoả táng lấy đây làm biểu tượng chối bỏ sự sống lại của thân xác.

CRIME = Tội ác, tội phạm. Theo Giáo luật, từ này đồng nghĩa với tội phạm (délit). º Empêchement de crime = Ngăn trở do trọng tội. Cấm kết hôn, làm cho sự kết hôn thành vô hiệu, vì người phối ngẫu đã phạm tội ngoại tình quá rõ ràng, hoặc đã phạm tội giết người phối ngẫu của mình.

CRITIQUE = Có tính phê phán, có tính phê bình. (Do từ Hy-lạp kritikos = phán đoán). Tính từ. (khi nói về sự vật): có tính quyết định, khủng hoảng, nguy kịch: Thí dụ point critique (điểm tới hạn), _ Maladie critique (bệnh nguy kịch), _ situation critique = tình hình khủng hoảng. º Danh từ. (khi nói về con người): Phán đoán khách quan về giá trị của một tác phẩm, bất cứ loại giá trị nào. º Sens critique = Ý thức phê bình, không chấp nhận điều gì mà không xem xét và phê phán tỉ mỉ. º Esprit critique = Óc phê bình, có khuynh hướng xử lý như trên đây. º Esprit de critique = Óc chỉ trích, có khuynh hướng phủ nhận tất cả những gì mình nghe thấy. º Danh tư. Sự nhận xét đánh giá cao, hoặc sự phê bình bất lợi cho một tác phẩm. º Critique historique = Sự phê bình lịch sư. Xem xét đánh giá giá trị các tài liệu lịch sử. º Triết học. Phần của triết học bàn về giá trị của lý trí: Thí dụ cuốn “Phê phán lý trí thuần túy” của Kant. º Critique biblique = Phê bình Kinh Thánh. Phê bình là nghệ thuật phân biệt cái đúng cái sai những yếu tố nguyên thủy và những gì được thêm vào sau đó; áp dụng khoa phê bình vào Kinh Thánh là điều nền tảng cho việc nhận ra Lời Chúa: Phê bình lịch sư cho ta nhận ra giá trị của những chứng từ về các biến cố xưa; phê bình văn học thì so sánh, xếp loại và đánh giá các tác phẩm của một tác giả trong môi trường của ông; phê bình văn bản sẽ cung cấp cho việc phê bình văn học một bản văn trung thực gạt bỏ đi tất cả những gì không phải là tác phẩm nguyên thủy: những chỗ thêm vào, hoặc những chỗ gán không đúng cho tác giả. Người ta còn gọi đây là “phê bình ấn bản” (ecdotique*). º Lịch sư. Khoa phê bình Kinh Thánh đã bị chậm lại lâu, do những lời công kích của Bossuet chống lại Richard Simon, nhưng khoa này đã đạt được quy chế khoa học thực sự hồi thế kỷ XIX. Bây giờ người ta đã thấy rõ tính không ổn định nguyên thủy của các bản văn và lịch sử của sự lưu truyền của các bản văn đó. Sau khi vượt qua trào lưu của “thuyết toàn-Babylon” và “thuyết duy đối chiếu”, bây giờ người ta thấy rõ những gì Kinh Thánh có chung với các nền văn học cổ xưa đó, và những gì là riêng biệt và độc đáo của Kinh Thánh. º Critique indépendante = Sự phê bình độc lập. Từ của các giới công giáo dùng, để chỉ khoa phê bình không kể đến các dữ kiện tín lý và các chỉ thị của hàng Giáo phẩm.

¨ Cristicisme kantien = Lập trường phê bình của Kant. Chỉ thái độ triết học của Kant: lý trí không thể vượt quá lãnh vực của kinh nghiệm, cho nên môn siêu hình học bị đưa vào “phê bình”.

¨ Précritique = Tiền phê phán. Được hiểu về những gì trước khi phê phán, nghĩa là trước khi đặt vấn đề tổng quát về khả năng và giá trị của sự nhận thức.

¨ Critère = Tiêu chuẩn. (Do từ Hy-lạp kriterion và từ này lại do động từ krinein = phán đoán). Cái cho phép phân biệt các giá trị và nhất là để có được một phán đoán đúng thực (Thí dụ sự hiển nhiên là tiêu chuẩn của chân lý).

¨ Critériologie = Tiêu chuẩn học. Khoa học về các tiêu chuẩn của chân lý. Nói riêng, đây là phần của khoa triết học, dùng sự phân tích có suy nghĩ về sự nhận thức của con người để xác định những cơ sở của việc nhận thức, để cho thấy làm thế nào đạt được hiện thực hiện hữu, do đó có thể bảo vệ giá trị khách quan của những nguyên lý đầu tiên. º Gần như đồng nghĩa với épistémologie (tri thức luận) và critique de la connaissance (phê bình khả năng nhận thức).

CROIRE = Tin. (Do từ La-tinh credere = tin, tin tưởng). º Thần học. Tâm trí ưng thuận cách chắc chắn dù không có sự hiển nhiên trực tiếp hoặc hiểu biết có lý luận về đối tượng: ý chí bắt trí tuệ vâng nghe chứng từ của một người khác. º Croire de foi divine ou théologale = Tin bằng đức tin hoặc đức tin hướng thần. Tin theo các chân lý do Thiên Chúa mặc khải và được Giáo Hội trình bày, dựa vào chứng từ của Lời Thiên Chúa vì Ngài là Đệ Nhất Chân lý, và dưới sự bảo đảm của Huấn quyền bất khả ngộ của Giáo Hội mang Mặc khải của Thiên Chúa đến cho ta. Ý chí của người tín hữu được lôi kéo bởi lòng yêu mến sự Thiện thần linh và ước ao được vinh phúc, đã khiến trí tuệ con người tin. Sau thánh Augustinô, thánh Tôma định nghĩa hành vi tin là “một sự gắn bó có pha trộn cogitatio” (nghĩa là có pha trộn sự suy nghĩ) (Sum. theol. IIa-IIae. 2, 1), đặc tính của người tín hữu là “tin theo mà vẫn suy nghĩ”: do sự vững tin của mình, người tín hữu có thái độ như người nắm được tri thức, có được sự hiển nhiên về trí tuệ, nhưng sự nhận biệt của người tín hữu không ở trong tình trạng toàn hảo như khi người ta đứng trước một sự hiển nhiên, cho nên do sự bất toàn này, nguồn mạch sinh ra tìm tòi và suy tính, người tín hữu giống với một người đang ở trong sự hoài nghi, nghi ngờ và có ý kiến. º Croire Dieu = Tin có Thiên Chúa. Tâm trí tin vào Mầu nhiệm của Thiên Chúa, tin nơi Ngài và nơi công trình cứu độ của Ngài, như tin vào chất liệu niềm tin của mình. Croire à Dieu = Tin vào Thiên Chúa. Tâm trí ta tin theo lời Chúa dạy, vì Ngài là Đệ Nhất Chân lý và là Chân lý tối cao: Ngài là lý do mô the của niềm tin. Croire en Dieu = Tín thác vào Thiên Chúa. Tâm hồn ta gắn bó với Ngài như cùng đích tối hậu của ta: sự nhìn thấy Ngài đầy đủ trong thị kiến vinh phúc sẽ làm thoả mãn sự khát khao ánh sáng của niềm tin. Thánh Tôma đã dựa vào sự phân biệt của thánh Augustinô để đưa ra ý nghĩa chuyên môn này của từ “tin” (Sum. Theol. IIa-IIae, 2, 2).

¨ Croyance = Niềm tin. Theo nghĩa chủ quan, được hiểu là sự tâm trí chấp nhận một điều gì là đúng sự thật. º Sự tin tưởng của tâm trí, không còn một hoài nghi nào, dù vì lý do nào. º Đồng nghĩa với Certitude (sự chắc chắn). º Cách đặc biệt hơn, đây là sự ưng thuận của tâm trí, không còn chút hồ nghi nào hết, và sự ưng thuận này đặt nền trên một kinh nghiệm của bản thân, hoặc trên chứng từ của một người khác, nhưng không có sự hiển nhiên hoặc biện minh của lý trí. º Đồng nghĩa với Foi (niềm tin). º Theo một nghĩa yếu hơn, từ này được dùng để chỉ sự ưng thuận của tâm trí mà mà không dựa trên những lý do nghiêm chỉnh hoặc có suy nghĩ bản thân, nhưng dựa trên tình cảm cá nhân hoặc tập thể. Thí dụ croyance aux revenants (tin người chết hiện về). º Theo nghĩa khách quan: được hiểu là điều mà mình tin, nhất là những gì mình tin là thật trong lãnh vực tôn giáo có nguồn gốc tự nhiên hoặc siêu nhiên: Thí dụ tin ở Thiên Chúa, tin sự sống lại.

¨ Credo = Kinh Tin Kính. (Tiếng La-tinh Credo = Tôi tin). Kinh Tin kính được gọi tên bằng từ La-tinh đầu tiên của kinh này. º Đôi khi chỉ Kinh Tin Kính các Tông Đồ. Thường chỉ Kinh Tin Kính Nicêa-Constantinôpôli được dùng trong Thánh lễ của nhiều nền Phụng vụ khác nhau, Đông phương cũng như Tây phương: kinh Tin Kính trong Thánh lễ. Được đặt sau bài Phúc Âm trong Phụng vụ Rôma, Kinh Tin Kính được coi như sự ta đáp Lời Chúa bằng niềm tin của mình. Thời xưa, Kinh Tin Kính được dạy cho anh em dự tòng vào lúc hoàn tất việc chuẩn bị phép Rửa tội, họ phải học thuộc và đọc lại từng người cho Đức Giám mục nghe, do đó lời kinh ở số ít (Tôi tin kính), và nay vẫn giữ như vậy dù là đọc chung, hoặc hát chung nhiều người trong cộng đoàn: mỗi người tuyên xưng niềm tin của bản thân mình trong niềm hiệp thông với các anh chị em mình.

¨ Crédibilité = Tính khả tín, tính đáng tin. (Bởi từ La-tinh credibile = khả tín, có thể tin được). Đặc tính của chân lý mặc khải, thích hợp để được tin bằng đức tin thần linh. Người ta phân biệt crédibilité surnaturelle (tính khả tín siêu nhiên): đặc tính siêu nghiệm của điều mặc khải thần linh, đối với trí tuệ của ta đã được đức tin đối thần hoàn hảo hoá, _và crédibilité rationnelle (tính khả tín hợp lý): đặc tính siêu nghiệm của điều mặc khải của Thiên Chúa đối với trí tuệ tự nhiên của con người. Lý trí của con người không có khả năng thấu hiểu chân lý nội tại của điều mặc khải, nhưng có khả năng nhìn nhận đó là điều đáng tin, theo những dấu hiệu làm chứng rằng đó là điều Thiên Chúa đã mặc khải. Tính khả tín hợp lý không phải là nguyên nhân, nhưng chỉ thuần túy là một điều kiện của niềm tin: nó làm cho sự ưng thuận của đức tin trở thành khôn ngoan và hợp lý. º Trong sự phát sinh của hành vi tin, người ta phân biệt 4 cấp độ của tính khả tín: sự khả tín đơn thuần (crédibilité simple), sự phán đoán của lý trí cho rằng đó là điều khả tín khi nhận ra có sự Chúa làm chứng bằng các dấu hiệu mà lý trí hiểu được, _ sự khả tín tất yếu hoặc tuyệt đối (crédibilité nécessitante ou catégorique) cũng được gọi là tính phải tin (crédentité*), _ tính khả tín truyền khiến (crédibilité impérative), sau khi chọn vâng theo bổn phận phải tin, ý chí ra lệnh cho trí tuệ phải vâng theo, _ tính khả tín theo lệnh (crédibilité impérée) đặc tính điều phải tin mà người tín hữu thấy trong hành vi đức tin của mình: “Chân lý mặc khải chỉ có tính thực sự đáng tin (actu credibilis) nhờ ánh sáng của Đệ Nhất Chân lý, cũng như mầu sắc chỉ được ta nhìn thấy được là nhờ ánh sáng vật chất” (Sent. 3, 24, 1, 1). Trong ngôn ngữ của thánh Tôma, từ credibile (điều khả tín) thường có nghĩa tương đương với điều phải tin (đối tượng chất thể của hành vi đức tin). º Motifs de crédibilité = Những lý do của tính khả tín. Những dấu hiệu nhờ đó lý trí con người có thể nhận ra và chứng minh sự xác nhận của Thiên Chúa đối với một khẳng định hoặc đối với toàn bộ Giáo huấn của Giáo Hội, cho nên quyết đoán rằng lời khẳng định đó của Chúa hoặc lời giáo huấn đó của Giáo Hội là đáng tin, đáng cho một người khôn ngoan tin là thật. º —> Apologétique.

¨ Crédentité = Tính phải tin. (Bởi từ La-tinh credendum = Điều phải tin). Đặc tính của chân lý mặc khải được đề ra cho người tín hữu như một điều phải tin bằng đức tin thần linh. “Người tin sẽ không tin, nếu không thấy rằng đó là điều phải tin, hoặc vì có sự hiển nhiên của các dấu hiệu, hoặc vì một lý do nào thuộc loại này” (Sum. theol. IIa-IIae, 1 ad 2m). º Hình như thánh Tôma chưa phân biệt cách minh nhiên “tính khả tín” (crédibilité) và “tính phải tin” (crédentité). Những người theo thuyết Tôma thế kỷ XX đã phân tích sâu xa hơn về quá trình của sự đi tới đức tin, và đã nhận ra một phán đoán về “tính phải tin”, một phán đoán siêu nhiên và có tính tuyệt đối, nhờ đó mà đối tượng mặc khải trước đây mới chỉ được nhận là có thể tin bằng niềm tin thần linh, thì nay thủ đắc sự thích hợp, có tính bắt buộc về luân lý, để đưa đến hành vi tin. Phán đoán này được diễn tả như sau: điều khẳng định đó, được Chúa là Đệ Nhất Chân lý mặc khải, nên phải được ta tin bằng niềm tin thần linh. Lời nhận định này, có tính nhất quyết và không chút dè dặt về phương diện luân lý, nhưng chỉ được đề ra cho ý chí tự do là cái có thể từ chối tuân theo. Trong quá trình phát sinh của hành vi tin, phán đoán về tính phải tin luôn thật sự trùng hợp với hành vi khởi đầu của đức tin: chính dưới ánh sáng của đức tin mà người tín hữu nhận ra đặc tính chủ yếu của điều được mặc khải, đó là điều ta phải tin.

¨ Créance = Sự tín nhiệm. Một từ cũ, đã hết dùng, của ngôn ngữ tôn giáo xưa đồng nghĩa với từ croyance*. Nay chỉ còn được dùng trong nggôn ngữ trần tục và có nghĩa là tín nhiệm, trái khoản.

¨ Incrédulité = Sự không tin, sự cứng lòng tin. Sự từ chối tin Chúa Kitô và đi theo Ngài. º Tin theo một số các chân lý mặc khải, và chối bỏ hoặc hoài nghi các tín điều khác là hình thức khác của sự không tin: đó là một hình thức có suy nghĩ và sự chủ ý của sự vô tín ngưỡng*. º VTB.

¨ Incroyance = Sự vô tín ngưỡng. Xét về phương diện người có tín ngưỡng thì sự vô tín ngưỡng là tình trạng hiện thực của người không gắn bó với niềm tin của mình, khác với thái độ ít nhiều bị nghi ngờ là cố ý không tin, của người không có niềm tin. Tuy nhiên, từ này thường được hiểu về các thuyết vô thần, chủ nghĩa bất tri, các thuyết hữu thần và các thuyết duy linh ngoài Kitô-giáo. Người ta không dùng từ này để chỉ những người theo các tôn giáo khác. Cũng được hiểu về “thuyết vô thần thực hành” và theo nghĩa này người ta nói đến “sự vô tín ngưỡng của các tín hữu”. Đàng khác, người Kitô-hữu luôn phải đương đầu với sự vô tín ngưỡng (đụng chạm, hoặc đối thoại), vì vô tín ngưỡng không chỉ là sự kiện bên ngoài, nhưng nó ở trong con người của các Kitô-hữu dưới hình thức những khó khăn của niềm tin: đó là những điều kiện văn hoá, tâm lý, xã hội có thể dẫn đến sự vô tín ngưỡng, vì người Kitô-hữu cũng sống trong những điều kiện đó như những người khác.

¨ Incroyant = Người không tin. Đó là người không tin, dù đó là một sự khước từ cố ý, hay chỉ là một thái độ thật sự. Người Kitô-hữu phải cố gắng tìm hiểu những nguyên do của sự vô tín ngưỡng, những lý do cá nhân, những lý do thuộc lãnh vực trí thức, tinh thần hoặc luân lý, và những lý do xã hội mà rõ nhất là chủ nghĩa duy vật của môi trường chung quanh. Sau khi tìm hiểu thì đó vẫn là điều bí nhiệm mà chỉ mình Thiên Chúa thấu suốt.

CROIX = Thập giá. Thập tự. Cây gỗ khổ hình, người La mã trói các phạm nhân vào với những dây thừng, hoặc đóng đinh họ vào đó cho chết. Thập giá có hình chữ T (chữ tau Hy-lạp ), đôi khi có phần trồi lên trên tấm ngang. Chúng ta biết Chúa Kitô đã bị đóng đinh vào thập giá (Lc 24, 39; Ga 20, 25.27), nhưng không biết cây thập tự đó chỉ là chữ T hay là có phần trồi lên trên thanh ngang. º Adoration de la Croix = Nghi thức tôn kính Thánh Giá. Lễ nghi phụng vụ ngày Thứ Sáu Tuần Thánh: vị chủ tế, các thừa tác viên và các tín hữu lần lượt đến phủ phục trước tượng ảnh Thánh giá Chúa để tỏ lòng tôn thờ Chúa Kitô đã chịu đóng đinh trên thập giá và khởi hoàn nhờ cây thập giá. º Invention de la Croix = Lễ tìm thấy Thánh gia. Kỷ niệm ngày thánh nữ Hêlêna, thân mẫu của hoàng đế Constantinô, đã tìm lại được Thánh giá Chúa Kitô, quãng năm 330. º Signe de la Croix = Dấu Thánh giá. Cử chỉ của người Kitô-hữu làm để tỏ niềm tin vào Thập giá cứu độ của Chúa Kitô. Họ làm Dấu Thánh giá bằng cách lấy bàn tay chạm vào trán, vào ngực, rồi vào hai vai, để vẽ hình thập giá trên mình họ. º Sacrifice de la Croix = Hy lễ Thánh Giá. Tên gọi bí tích lễ hy sinh của Chúa Kitô, tức việc cử hành Thánh Thể, hay Thánh Lễ. º Préface de la Croix = Kinh Tiền tụng Thánh Giá. Kinh tiền tụng riêng của Thánh lễ theo nghi thức Rôma, được đọc hoặc hát trong mùa Thương Khó, hoặc trong một số dịp lễ. º Chemin de la Croix = Đàng Thánh Giá. Việc tôn sùng được truyền bá nhiều nhất bởi các cha Dòng Phanxicô từ thế kỷ XIV-XV: đó là một lộ trình được đánh dấu bởi những chặng tượng trưng, từ dinh Philatô đến núi Sọ. Người ta dừng lại ở mỗi chặng để suy niệm và cầu nguyện. Sau khi gồm một số “chặng” đa dạng và khác nhau, nay Đàng Thánh giá chỉ còn gồm 14 chặng từ khi có “Những khuyến cáo” của Đức Clêmentê XII (1731) được Đức Bênêđictô XIV (1742) xác nhận. º Prendre la Croix = Gia nhập Thập tự quân. Nhận thập giá. Thành ngữ thời Trung cổ để chỉ sự một người quyết tâm trở thành Thập tự quân, lên đường tham gia cuộc Thập tự chinh. º Théologie de la Croix = Thần học Thập giá. Cách nói của Martinô Luthêrô từ chối mọi nhận thức của ta về Thiên Chúa, dựa trên sự nhận xét các công trình của Ngài, và cho rằng khoa thần học đích thực là thần học của Thập giá, nơi Thiên Chúa tỏ mình cho ta qua những vẻ bề ngoài nghịch với bản tính của Ngài. º Crux interpretum, kiểu nói La-tinh có nghĩa là “Đoạn Kinh Thánh khó chú giải”. Khoa chú giải Kinh Thánh dùng thành ngữ này để chỉ những chỗ tối tăm, khó chú giải, như Gl 3, 20 mà người ta đếm được hơn 400 cách chú giải khác nhau. º VTB.

¨ Crucifix = Thập giá (có hình Chúa Giêsu chịu đóng đinh). Tượng khắc hoặc đúc hình Chúa Kitô trên thập giá.

¨ Crucifère = Mang hình thập giá. º Người cầm thập giá. Có mang thập giá. º Chiếc cột có mang một thập giá ở đầu trên, thường có một vòng hào quang, ở giữa hào quang là một thập giá. º Giáo sĩ cầm Thánh giá khi đi rước cũng được gọi là Crucifère (người mang thập giá), hoặc nay thường dùng hơn là từ: Porte-Croix (người cầm thập giá)

¨ Croisade = Cuộc Thập tự chinh. Ở thời Trung cổ, những cuộc viễn chinh chống lại những người rối đạo: quân Maurô tại Tây-ban-nha, phái Albigeois miền Languedoc, nhóm Vaudois, hoặc chống lại những người Hồi-giáo để giải phóng Mồ Thánh Chúa Kitô tại Giêrusalem.

¨ Croisiers = Các Kinh sĩ Thập giá. Tu Hội các Kinh sĩ Dòng, do chân phước Théodore De Celles thành lập năm 1209 tại Clair-Lieu, gần thành Huy bên nước Bỉ. º Ân xá “các Kinh sĩ thập giá” được Đức Lêô X ban cho họ năm 1516, gồm ân xá 500 ngày khi đọc một kinh Lạy Cha và một kinh Kính Mừng với chuỗi hạt được Bề Trên Tổng quyền Dòng này làm phép.

CROSSE = Gậy mục tử. Gậy Giám mục. Gậy mục tử của các Giám mục, các Viện Phụ và một số Viện Mẫu, hoặc một số giáo sĩ có đặc quyền đó do truyền thống xa xưa, hoặc do Đức Giáo Hoàng ban phép, nhưng chính ngài lại không dùng chiếc gậy quắm này. Gậy này có tên gọi như thế (crosse) vì đầu gậy có hình cuộn tròn từ thế kỷ XIII trong nghi thức La-tinh. Bên Đông phương, gậy này chỉ dành cho các vị Thượng phụ giáo chủ.

Croyance —> Croire.

Crucifère, crucifix —> Croix.

Crypte = Phần nhà thờ nằm dưới mặt đất.

¨ Apocryphe = Ngoại thư. (Do từ Hy-lạp apokruphos = giấu kín). Được dùng như danh từ và tính từ để chỉ những tác phẩm hoặc tác giả mà nguồn gốc được coi là đáng hoài nghi, không trung thực. º Theo một nghĩa hẹp hơn, được hiểu là các sách Do-thái-giáo hoặc Kitô-giáo có mang những nét giống như các sách của Bộ Kinh Thánh, tìm cách bổ sung cho Kinh Thánh, như các cuốn Phúc Âm về tuổi thơ ấu của Chúa Kitô: những sách này bị gọi là ngoại thư, không được kể vào Thư Quy và không được Chúa linh hứng. Chúng làm thành một thứ văn học cận Kinh Thánh (parabiblique) với ít nhiều tính chính thống, có thể mang lại những tài liệu quý giá cho các sử gia và các nhà thần học.

CRYPTO-CALVINISME = Thuyết ngụy Calvin. Từ này trước chỉ được dùng trong cuộc bút chiến, sau được dùng cách rộng rãi để chỉ môn thần học ngã theo Calvin của Mélanchton và của các môn đệ ông, hồi thế kỷ XVI và XVII.

Culpabilité —> Coulpe.

CULTE = Phụng tự, tôn thơ, tôn kính. Thừa nhận quyền cao chức trọng của một người, đồng thời tỏ dấu tôn kính. º Sự tôn kính có tính tôn giáo dành cho Thiên Chúa, cho các thánh, ảnh tượng thánh và các thánh tích. º Toàn bộ các nghi lễ được dùng để tỏ bày sự tôn kính này. º Nơi các người Thệ phản, được hiểu là một nghi lễ tôn giáo. º Ministre du culte = Thừa tác viên phụng tự: linh mục. º Denier du culte = Tiền phụng tự. Sự tự nguyện đóng góp của người công giáo Pháp để cấp dưỡng các linh mục từ năm 1905, khi có sự phân rẽ giữa Giáo Hội và Nhà Nước. º VTB.

¨ Culture = Văn hoá. Người ta đã đếm được 250 định nghĩa khác nhau của từ này. Trong môn xã hội học, người ta gọi văn hoá là toàn bộ những khuôn mẫu của cử chỉ, thái độ và cách phát biểu, những dạng thức của tư duy, những quy tắc luân lý và những thang giá trị được một xã hội hoặc một nhóm người chấp nhận để điều chỉnh sự giao thiệp giữa các cá nhân của xã hội, của nhóm. º —> Subculture.

¨ Accuturation = Sự thích nghi. Sự thích ứng của một cá nhân, một đứa trẻ hoặc một người nhập cư, vào một nền văn hoá mới mẻ đối với họ. Nếu coi một tôn giáo là một thế giới văn hoá, thì việc dạy giáo lý, các trường học, các cơ sở giáo dục, vui chơi, thể thao của tôn giáo sẽ là những tác nhân của sự thích nghi. º —> Intégration.

¨ Subculture = Phụ tầng văn hoá. Những sắc thái văn hoá khác nhau trong cùng một nền văn hoá, có nguồn gốc từ nhiều miền khác nhau (những khu vực văn hoá, hoặc phụ tầng văn hoá), hoặc từ những giới xã hội khác nhau. Người ta cũng dùng từ “sous-culture”. º —> Sous-population.

CUMUL = Sự kiêm nhiệm. Giáo luật. Cumul de bénéfices = Sự sở hữu nhiều bổng lộc. Sự một người nắm giữ hai hoặc nhiều bổng lộc không tương hợp. º Cumul d’actions = Sự kiện bị nhiều người tố cáo cùng một lúc. Sự có nhiều hành vi buộc tội, hoặc nhiều đơn kiện hướng vào cùng một bên bị.

Curateur —> Cure.

CUR DEUS HOMO = Tại sao Thiên Chúa làm người? (Tiếng La-tinh có nghĩa là: Tại sao Thiên Chúa làm người?). Nhan đề cuốn sách thần học của thánh Anselmô thành Cantebury, gồm hai tập I và II với 25 và 22 chương, dưới hình thức những đối thoại giữa Anselmô và đệ tử của ngài là Boson. Đó là kỳ công tuyệt tác của thánh Anselmô và cũng là khảo luận thần học đầu tiên bàn về ơn Cứu chuộc trong lịch sử khoa Thần học. Gạt bỏ thuyết “các quyền lợi của ma quỷ” vẫn lưu truyền từ nhiều thế kỷ trước đó, thánh nhân đã lấy việc cứu chuộc để giải thích việc Nhập thể, và sở dĩ có việc cứu chuộc là vì cần thiết phải dâng lên Thiên Chúa một sự đền bù đầy đủ thỏa đáng vì tội lỗi đã phạm: đó là việc mà nhân loại sa ngã không có khả năng thực hiện: chỉ mình “Thiên Chúa làm người” mới có khả năng đền bù thỏa mãn cho tội lỗi loài người.

CURE = Giáo xứ, nhàxứ, nhà cha sở. Đồng nghĩa với paroisse (giáo xứ, họ đạo). º Nơi cha sở cư trú, tức nhà xứ (presbytère).

¨ Curé = Cha sở, cha xứ. Giáo luật. Linh mục, hoặc một pháp nhân, đã nhận lãnh trách nhiệm một giáo xứ, lo coi sóc các linh hồn, một chức vụ mà ngài phải chu toàn dưới quyền của Đấng Thường quyền sở tại. º Quasi-curé = Linh mục đặc trách giáo họ. Chủ chăn của một “giáo sở”. º Pro-curé = Linh mục quyền quản xứ. Tước hiệu không có trong giáo luật đôi khi được dành cho cha phó, khi được bổ nhiệm để hoàn toàn bổ sung cho một cha sở tàn tật.

¨ Curiaux (droits) = Quyền lợi của cha xứ. Các quyền lợi bất cứ loại nào thuộc về cha xứ, nhân danh chức vụ của ngài.

¨ Curateur = Người trợ quản. Giáo luật. Người lãnh trách nhiệm hành sử các quyền lợi của một kẻ vô năng (điên khùng, hoang đàng v.v...) và đại diện cho kẻ đó nơi pháp luật.

¨ Procurateur = Quan tổng trấn. Vị quan cai trị một tỉnh của Đế quốc La-mã, nghĩa là dưới chế độ quân sự.

¨ Procuration = Sự ủy quyền. (Do từ La-tinh curare pro (alio) = lo cho người khác). Theo nghĩa hẹp, một sự việc được thực hành theo thủ tục pháp lý, trong đó một người ủy cho một người khác được quyền hành động nhân danh mình, như người được ủy quyền, trong một sự việc nào đó nhất định. º Par procuration = Do ủy quyền (để kết hôn, để làm cha mẹ đỡ đầu, để ra hầu toà v.v...): hành vi pháp lý mà một người thực hiện, không do chính bản thân, nhưng do một người thụ ủy đã được ủy nhiệm hợp pháp để làm việc đó. º Theo nghĩa rộng, quyền đại diện, nghĩa là khả năng hành động thay cho một người khác như luật pháp hoặc tục lệ vẫn công nhận (Thí dụ cha mẹ có quyền làm thay cho con cái mình).

¨ Curiosiré = Tính hiếu kỳ, tính tò mò. (Bởi từ La-tinh curiositas, do động từ curare = lo cho). Ước ao biết, ham mê tìm hiểu. º Theo nghĩa xưa, nhất là nơi thánh Tôma, sự tò mò là một tội mà ngày nay người ta gọi là tò mò thiếu lành mạnh (curiosité malsaine) hoặc tò mò vô ích: đó là tìm kiếm những tri thức làm rối loạn tâm hồn, hoặc bỏ qua những tri thức hữu ích để tìm kiếm những điều nhẹ dạ viễn vông, chạy theo những điều mới lạ, những truyện phù phiếm, không dành thời giờ cho việc suy nghĩ và đào sâu thêm những chân lý. º Đối lại với tính xấu tò mò là sự chuyên sâu (studiosité*): lòng nhiệt thành đi tìm chân lý, nhất là những chân lý cao cả.

CURETONIENNE (Version syria-que) = Bản văn Syria của Cureton. Bản văn viết tay ở Syria, do triết gia người Anh tên là Cureton khám phá ra vào thế kỷ XIX, chứa đựng những bản dịch xưa nhất của các Phúc Âm tách rời nhau; đối lại với bản diatessaron*.

Curiaux —> Cure.

CURIE = Trụ sở trung ương của một tổ chức. (Bởi từ La-tinh curia. Nơi mà tại Rôma các vị nguyên lão bàn bạc việc quốc gia. Nay Curie Romaine (Giáo triều Rôma) được hiểu là toàn bộ các Giám chức và các viên chức họp thành “gia đình Giáo Hoàng”, hoặc Giáo triều Rôma. Theo nghĩa Giáo luật: được hiểu là toàn thể các Thánh Bộ, các toà án, các cơ quan và văn phòng mà Đức Giáo Hoàng sử dụng để cai quản Giáo Hội. Sau Công đồng Vatican II, Giáo triều đang được cải tổ và dự tính sẽ có những cơ quan sau đây: 1. Xung quanh Đức Giáo Hoàng sẽ có Đức Hồng y Quốc vụ khanh, có quyền triệu tập các thủ trưởng của các Bộ và các Phòng, để họp Hội đồng; _ có Văn phòng thư ký của Đức Giáo Hoàng (trước kia là phân bộ Thường vụ); _ Hội đồng Công vụ (trước kia là Thánh Bộ các công việc ngoại thường của Giáo Hội) để lo về các quan hệ với các Nhà Nước; _ Phủ lo về dinh thự giáo hoàng, điều hành nhà ở của Đức Giáo Hoàng, các cuộc triều yết và các lễ nghi; _ Phòng Chưởng Ấn Tông đồ, soạn thảo các sắc chỉ và các đoản sắc. _ 2. Để sinh động hoá việc mục vụ và việc tông đồ, có 9 Bộ và một Hội đồng thí nghiệm. 9 Bộ là: Bộ Giáo lý đức tin (xưa là Bộ Thánh vụ); Bộ Nghi thức (phụng vụ, các vụ phong thánh); Bộ Giáo sĩ (xưa là Bộ Công Đồng); Bộ các Giám mục (xưa là Bộ Triều nghị); Bộ các Bí Tích; Bộ các Giáo Hội Đông phương, với mỗi phân bộ cho mỗi nghi thức; Bộ các Tu sĩ và các Tu Hội đời; Bộ Phúc Âm hoá các dân tộc (xưa là Bộ Truyền giáo); Bộ Giáo dục Công giáo (xưa là Bộ Chủng viện và Đại học); và đồng hoá với các Bộ này là Hội đồng giáo dân, thử nghiệm trong 5 năm. _ 3. Để đối thoại và phục vụ trên thế giới, có 3 văn phòng và một ủy ban thử nghiệm. Ba văn phòng là: Văn phòng Hiệp nhất các Kitô-hữu; Văn phòng cho các người ngoài Kitô-giáo; Văn phòng cho các người vô tín ngưỡng. Đồng hoá với ba văn phòng có quy chế như các Bộ, là Ủy ban “Công lý và Hoà bình” thử nghiệm trong 5 năm. _ 4. Để lo các vấn đề toà án, có 3 toà án: Phòng Thư ký Tông toà (các tranh chấp hành chánh); Toà Rota (tất cả các vụ kiện tụng); Toà ân giải tối cao (các việc thuộc toà trong, các ân xá) _ 5. Để quản trị các việc trần thế, có 3 toà án: Phủ Tài chánh, chịu trách nhiệm về ngân sách của giáo triều; Ban quản trị di sản của Toà Thánh; Viện Tông toà (để quản lý các tài sản khi Toà Thánh trống ngôi). º Curie diocésaine = Các nhân viên Toà Giám mục. Toàn bộ những người giúp Đức Giám mục cai quản giáo phận mình. º Curie généralice = Hội đồng Tổng quyền. Toàn bộ những người giúp vị Bề Trên Tổng quyền của một Dòng, hoặc một Tu Hội, trong việc chu toàn các chức năng của ngài.

Curiosité —> Cure.

CURSUS = Âm điệu, âm vận. (Do từ La-tinh cursus = chạy, vận động). Cách xếp đặt các từ của một câu cho có nhịp điệu, đúng theo luật của hoà điệu. Đối với các nhà hùng biện Hy-lạp và La-tinh cổ điển, âm điệu được căn cứ trên số lượng các vần, còn đối với các tác giả trong thời kỳ Kitô giáo thì âm điệu trở thành chức năng vị trí các trọng âm. Các nhà hùng biện và các nhà phụng vụ đã rất chú ý đến nhịp điệu, cho tới thế kỷ VII, rồi lại chú ý nhiều từ thế kỷ XII đền thế kỷ XIII. Người ta phân biệt 3 hình thức của âm điệu: cursus planus (âm điệu bình) phải đặt ở cuối câu, hoặc cuối một mệnh đề xen kẻ, một từ có 3 vần, với trọng âm ở vần áp chót, và trước đó cũng có một từ với trọng âm ở vần áp chót, _ cursus tardus (âm điệu chậm): cuối câu là một từ có 4 vần, với trọng âm nơi vần trước áp chót, đứng trước nó là một từ có trọng âm nơi vần áp chót, _ cursus velox (âm điệu nhanh): cũng kết thúc câu bằng một từ có 4 vần, với trọng âm nơi vần áp chót, nhưng từ đứng trước nó lại có trọng âm nơi vần trước áp chót. º Phụng vụ. Cursus de l’office = Sự sắp xếp các giờ kinh phụng vụ: sự tổ chức các giờ của Kinh Nhật Tụng, phân phối các Thánh vịnh cho các Giờ Kinh đó.

CUSTODE = Người quản lý động sản. º Bề trên giám hạt. Danh xưng xưa dành cho giáo sĩ có nhiệm vụ giữ các động sản của một nhà thờ chánh toà, hoặc một nhà thờ Kinh sĩ hội. º Nơi Dòng Phanxicô, từ này được dùng để chỉ Bề Trên của một “custodie”, một phân bộ của một Tỉnh Dòng, hoặc một Tỉnh Dòng đang hình thành. º Phụng vụ. La custode = Hộp đựng Mình Thánh: Hộp nhỏ dùng để mang Mình Chúa cho các bệnh nhân tại nhà của họ. º Hộp nhỏ, có hình tròn và dẹp, để giữ mặt nguyệt (lunule) có chứa Mình Chúa, sẽ được đặt vào hào quang, tức mặt nhật (ostensoir).

¨ Custodie de Terre Sainte = Hạt Dòng bảo vệ Thánh Địa. Một trong những quản hạt chính của Dòng Phanxicô: Bề trên giám hạt (le custode), Bề Trên của hạt này, do Tổng tu nghị hoặc do Bề trên Tổng quyền bổ nhiệm, có những quyền hành rất rộng lớn.

Cybernétique —> Gouvernement.

CYCLE LITURGIQUE = Chu kỳ phụng vụ. Chuỗi các lễ phụng vụ của mỗi năm, được đặt trong một thứ tự nhất định. Người ta phân biệt: Cycle sanctoral (Chu kỳ các lễ kính các thánh), sự tiếp nối các lễ của các thánh, theo quy định của lịch Giáo Hội; _ Cycle temporal = Chu kỳ các mùa phụng vụ: sự tiếp diễn các lễ của Chúa, các Chúa nhật và các ngày tùy thuộc vào các ngày lễ đó. Hai chu kỳ này diễn tiến cùng lúc. º Đôi khi người ta phân biệt: Cycle de Pâques (Chu kỳ mùa Phục Sinh) là chuỗi các Chúa nhật, các lễ và các ngày trong tuần, được tổ chức xung quanh ngày lễ Phục sinh: Chu kỳ này bắt đầu với chúa nhật Bảy mươi và kết thúc với tuần tiếp theo Chúa nhật cuối cùng sau lễ Hiện xuống. Cycle de Nol (Chu kỳ mùa Giáng Sinh): chuỗi các Chúa nhật, các lễ và các ngày trong tuần, được tổ chức xung quanh lễ Chúa Giáng sinh - chu kỳ bày bắt đầu với Chúa nhật I mùa Vọng, và kết thúc ngày Thứ Bảy trước Chúa nhật Bảy mươi.

¨ Épicycle = Vòng ngoài. (Bởi từ Hy-lạp épi = trên, và kyklos = vòng tròn). Đường vận hành của một hành tinh vẽ thành một quỹ đạo mà trung tâm điểm của nó lại di chuyển trên một vòng tròn khác: đó là học thuyết kinh điển của thời Trung cổ.

¨ Encyclique = Thông điệp. Thư của Đức Giáo Hoàng gửi cho các vị Thường quyền trên khắp thế giới, hoặc một phần thế giới, để qua các ngài mà bức thư được gửi tới các tín hữu. Thông điệp thường được gọi tên bằng những từ đầu của bức thư: Thí dụ Thông điệp Mater et Magistra*.

CYNISME = Thuyết khuyển nho. º Thái độ vô sỉ. (Do từ Hy-lạp kynikos = con chó). Thoạt tiên đây là hệ thống triết học của” Cynosargue” (Trường dạy chó), nơi Anfisthème giảng dạy: ông là người khinh chê mọi quy ước và mọi ý kiến của người đời. º Do đó, ý nghĩa thông thường của từ này là thái độ thực hành, khinh miệt các giá trị đã được thừa nhận, đi tới chỗ vô sỉ.

CYPRIEN (saint) = Thánh Cyprianô. Giám mục thành Carthagô, được bầu lên năm 248 hoặc 249, tử đạo năm 258. Ngài phải xử lý vấn đề “những người sa ngã” (lapsi*), nghĩa là những Kitô-hữu đã sa ngã trong cuộc bách hại, và vấn đề tính thành hiệu của phép Rửa tội của những người lạc đạo: về vấn đề này, ngài chống lại Đức Giáo Hoàng Stêphanô. Đàng khác, ngài nhấn mạnh về tính hiệp nhất của Giáo Hội, được bảo đảm bởi sự đồng thuận của các Giám mục. Những tác phẩm chính của ngài: Các Thư, De lapsis (Về những người sa ngã), De Catholicae Ecclesiae Unitate (Về tính hiệp nhất của Giáo Hội).

CYRILLE d’ Alexandrie = Cyrillô thành Alexandria. Thượng Phụ thành Alexandria. Sinh quãng năm 380, cháu của Thượng phụ giáo chủ Thêôphilê, được đưa lên thế vị chú mình khi ông này qua đời (412). Ông hăng hái bảo vệ đức tin chính thống chống lại tà thuyết Nestôriô, đôi khi một cách tàn bạo. Ông là người giữ vai trò chủ động tại Công Đồng Ephêsô năm 431, đưa đến việc công bố tín điều “Mẹ Thiên Chúa”. Ông bị bãi chức bởi hoàng đế Thêôđôsiô II, nhưng đã được phục chức ngay sau đó, và ông chi phối tất cả Kitô-giáo Đông phương bằng nhân cách của ông, cho tới khi ông qua đời năm 444. Không kể những cuốn chú giải Kinh Thánh, ông đã để lại một công trình bút chiến và tín lý quan trọng.

CYRILLE de Jérusalem = Cyrillô thành Giêrusalem. Sinh quãng năm 315, trở thành Giám mục Giêrusalem năm 348, bị lưu đày hai lần vì chống lại tà thuyết Ariô († 387). Người ta biết đến ông nhờ 24 tập “Giáo lý Rửa tội”, được phổ biến tại Giêrusalem quãng năm 350. Năm tập cuối cùng trong bộ này, được gọi là “Giáo lý khai tâm” (Catéchèses mystagogiques), nay được một số nhà phê bình cho là của vị kế nhiệm ông, tức Gioan thành Giêrusalem.

CYRILLE de Scythopolis = Cyrillô thành Sythôpôli. Sinh quãng năm 524 tại Sythôpôli, xứ Galilê, trở thành đan sĩ vì chịu ảnh hưởng của thánh Sabas. Lúc thì ông sống ẩn tu, lúc thì lại sống trong Tu viện tại Palestin. Ông là nhà viết tiểu sử các thánh rất hay, vừa chính xác vừa có phê bình. Ông đã để lại tiểu sử của nhiều đan sĩ nổi danh của Palestin, trong đó có tiểu sử thánh Euthymê và tiểu sử thánh Sabas.

D

DAGON = Đa-gon. Vị thần linh chính của dân Philitinh trong Cựu Ước. Vào thời Trung cổ, vị thần này được trình bày dưới hình một nữ hải thần, nửa người, nửa cá.

dalaÐ-LAMA = Đức Đạt-lai Lạt-ma. (Tiếng Tây tạng có nghĩa là “ Thày của Đại dương “ [tri thức]). Thủ lãnh tinh thần của đan viện Phật giáo tại Lat-sa (Lhassa), và do đó được tôn làm thủ lãnh tinh thần của tất cả các thày Lạt-ma (những vị tu hành đội “mũ ni vàng”), đồng thời ông cũng là thủ lãnh chánh trị của nước Tây tạng theo thể chế thần quyền. Khi vị tiền nhiệm qua đời, ngài được chọn trong số những đứa trẻ có mang trên mình những dấu chỉ tỏ cho thấy em là vị quá cố tái sinh. Ngài được coi là một hoá thân của Quan-thế-âm Bồ-tát, và do đó được tôn kính như một vị “Phật sống”. Cách kế vị này cũng được áp dụng cho nhiều vị hoà thượng của các đan viện Tây tạng, chẳng hạn đối với vị Ban-thiền Lạt-ma (Panchen-Lama), mà uy quyền có thể sánh với uy quyền của Đạt-lai Lạt-ma, nhưng uy quyền của Ban-thiền Lạt-ma chỉ hạn chế trong lãnh vực tinh thần và phù phép.

DALMATIQUE = Áo phó tế. Phụng vụ Rôma. Y phục phụng vụ hiện dành cho các Phó tế. Xưa kia áo này, xét như là y phục phụng vụ, được dành riêng cho vị Giám mục và các Phó tế của thành Rôma mà thôi: đó là thứ áo bằng vải quý có thêu, ngắn hơn áo lễ (planeta) và được mặc bên trong áo lễ. Áo này có tay áo rất rộng: từ cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XX, áo này được may xẻ hai bên sườn và phía dưới hai tay áo. Hiện nay áo này lấy lại hình dạng lúc ban đầu. º Phụng vụ Byzantin. Áo saccos mà các Giám mục Byzantin mặc hiện nay thay cho áo lễ, cũng có hình dáng và cùng một nguồn gốc với áo Phó tế La-tinh. Hồi thế kỷ XI, áo này được dành riêng cho vị Thượng phụ Giáo chủ Constantinôpôli, nhưng việc sử dụng áo này đã sớm được phổ biến.

DAM = Án trầm luân. (Bởi từ La-tinh damnum = mất mát, thiệt hại). Hình phạt ở tại sự mất hưởng kiến Thiên Chúa. Đây là hình phạt chủ yếu đối với những người sa hỏa ngục. Thêm vào đó hình phạt thể xác là lửa.

¨ Damnation = Sự kết án trầm luân. (Bởi từ La-tinh damnatio = sự lên án). Tuyên án bị phạt đời đời trong hỏa ngục do Thiên Chúa tuyên phạt những người từ chối ơn thống hối và chết trong tình trạng mắc tội trọng.

¨ Damné = Người bị án trầm luân. Kẻ bị đời đời mất hưởng kiến Thiên Chúa và ân nghĩa của Ngài.

DAMASE = Đamasô. Giáo Hoàng từ năm 366 đến năm 384. Kế vị Đức Libêrô, ngài đứng trước những vấn đề nghiêm trọng của Rôma: phản Giáo Hoàng Ursinô, những lời vu khống của Isaac, những tà thuyết Ariô, Macêđônia và Apollinariô. Ngài triệu tập nhiều Công Đồng tại Rôma, mở thêm nhiều nơi phụng tự. Chính ngài đã truyền cho thánh Giêrônimô, lúc đó là thư ký của ngài tại Rôma từ 382 đến 384, lo duyệt lại bản dịch La-tinh xưa của Kinh Thánh.

Dame —> Dominus.

DANIEL = Tiên tri Đaniel. Hiền nhân của Cựu Ước, với tuổi thanh thiếu niên gương mẫu, được Thiên Chúa dùng để giải nghĩa các điềm mộng. º Livre de Daniel = Sách Đaniel: Một trong những tác phẩm sau cùng của Cựu Ước. Người Do thái liệt sách này vào loại Ketubim* (sách thánh), còn bản Bảy Mươi, và bản Vulgata liệt vào số các tiên tri lớn. Được viết ra bằng tiếng Hipri, có những đoạn dài bằng tiếng Aram, rồi có những chỗ thêm vào bằng tiếng Hy-lạp, được coi là đệ nhị thư quy (deutérocanoniques*).

DANTES Alighieri = Đantê. Ngưòi thành Florentia, cộng tác chặt chẽ vào các cuộc đấu tranh chánh trị của thời đại mình: ông qua đời nơi lưu đày (1265-1321). Ông là một trong những thi hào lớn nhất cổ kim, và là tác giả của tập thơ bất hủ “Thần linh hài kịch” (La Divine Comédie). Trong bài thơ này, Đantê cho là mình được dẫn qua Hỏa ngục, Luyện ngục và Thiên đàng, biểu lộ một nền thần học mang dấu ấn trường phái Tôma tinh tuyền nhất.

DARBOY (Georges) = Darboy (Georges). Sinh năm 1813 tại Fays-Billot, Giám mục Nancy năm 1853, và Tổng Giám mục Paris từ năm 1863 khi mở ra Công Đồng Vaticanô I. Là thành viện hoạt động của phe chống lại tín điều bất khả ngộ của Đức Giáo Hoàng, vì ông cho là không thích hợp. Ông bị giết bởi những viên đạn của Công xã Paris, ít lâu sau khi trở về Pháp, năm 1871.

DARBYSTE = Giáo phái Darby. Danh xưng của nhóm Tin lành Ái-nhĩ-lan, xuất hiện năm 1820, để chống lại bất cứ tổ chức nào của Giáo Hội, và nhắm tập họp tất cả các tín hữu lại trong một Giáo Hội hữu hình duy nhất, hướng về ngày Chúa trở lại đã gần kề. Phong trào này đã khởi sự với những hoạt động của Edouard Irving là người đã mang lại cho phong trào tính ngôn sứ của nó. Nhưng chính John Nelson Darby (1800-1882) đã mang đến cho phong trào này cái khuôn mẫu sau cùng của nó. Về sau, nhóm Darby lại chia ra làm nhiều ngành: “các anh em rộng”, “các anh em chặt chẽ” v.v... Theo nguyên tắc, nhóm Darby từ chối không nhận những người tự xưng là thuộc về nhóm, cho nên không thể nào lượng được con số của nhóm này.

DARWINISME = Thuyết tiến hoá của Darwin (Đác-uyn). Thuyết biến hoá của Darwin (1809-1882) gồm những nét như: thuyết tiến hoá, sự thay đổi các loài, luật đào thải tự nhiên, luật đấu tranh để sinh tồn, những loài thích hợp nhất sẽ tồn tại, tính di truyền của những đặc điểm đã thủ đắc.

DATERIE APOSTOLIQUE = Phòng Biên niên của Toà Thánh. Một trong 5 cơ quan của Giáo triều Rôma xưa, có phận sự xem xét các ứng viên vào các bổng lộc không ở tại Giáo triều, và chỉ có Toà Thánh mới có quyền ban. Cơ quan này cũng có nhiệm vụ soạn thảo và tống đạt các văn thư của Tông toà để ban các bổng lộc đó, chuẩn miễn một số điều kiện cho các ứng viên vào các bổng lộc này. Sau cùng, cũng cơ quan này ấn định việc thi hành các khoản trợ cấp cũng như các Thánh Vụ mà Đức Giáo Hoàng đặt cho các người lãnh nhận các bổng lộc này. Phòng Biên niên, xét như một Phòng tách biệt khỏi Phòng Chưởng Ấn, đã có từ đầu thế kỷ XV, và trong thời gian lâu đã là một cơ quan chính của Giáo triều Rôma. Được cải tạo lại bởi Đức Piô X theo Tông hiến Sapienti consilio, cơ quan này chỉ còn giữ một địa vị khiêm tốn trong các Bộ và các Phòng của Đức Giáo Hoàng, và sau cùng, với cuộc cải tổ của Đức Phaolô VI, cơ quan này được sáp nhập vào Văn phòng Chưởng ấn Toà Thánh ngày 10-8-1967.

DAVID = Đavít. Con trai của Giêsê, đã kế vị Saul và trị vì từ năm 1010 đến năm 970 trước C.N. Truyền thống của Giáo Hội coi vị tổ tiên này của Chúa Kitô là một hình ảnh của Đấng Mêsia. Rất nhiều Thánh vịnh nói lên những tâm tình của vị ngôn sứ và thi sĩ tôn giáo này. º Fils de David = Con vua Đavít. Danh xưng đã được dành cho Chúa Kitô để nói lên phẩm chức Messia của Ngài (Mt 9, 27). º Cité de David = Thành Đavít. Mỏm đá của núi Sion, ở phía nam Đền thờ Giêrusalem, được vua Đavít chọn để xây một pháo đài mang tên ngài. º VTB.

¨ Davidique = Thuộc về Đavít. Liên quan đến Đavít. º Psaumes davidiques = Những Thánh vịnh của vua Đavít. Những Thánh vịnh mà các nhà phê bình cho là thực sự vua Đavít là tác giả. º Monarchie davidique = Vương quốc Đavít. Vương quốc với thủ đô là Giêrusalem, cho đến khi chấm dứt triều đại Đavít. Đối lại là vương quốc phía bắc, quy tụ 10 chi tộc sau cuộc chia rẽ năm 931 trước C.N.

DÉAMBULATOIRE = Lối đi quanh cung thánh. Sự nối dài của hai phía cạnh nhà thờ, làm thành một hành lang xung quanh cung thánh.

Debitum conjugale —> Devoir.

DÉCALOGUE = Mười điều răn, thập giới. (Do từ Hy-lạp deka = mười, và logos = lời). Mười lời, tức mười giới răn của Thiên Chúa làm nên nền tảng của luật Môsê*. Kinh Thánh để lại cho ta hai bản hiệu đính hơi khác nhau, một được quy cho truyền thống “tư tế” (Xh 20, 1-17), và một của bản duyệt lại “đệ nhị luật” (Đnl 5, 6-21). Mười điều răn bao quát toàn thể đời sống tôn giáo hoặc luân lý, những bổn phận đối với Thiên Chúa và những bổn phận đối với tha nhân (hai tấm bảng của Lề luật). Mười điều răn vẫn có giá trị dưới Luật Mới: Chúa Giêsu Kitô không hủy bỏ, nhưng đã kiện toàn Mười điều răn bằng cách thêm vào đó những lời khuyên Phúc Âm (Mc 10, 17-21). Giáo Hội chấp nhận cách gom lại các điều răn như thánh Augustinô đã thực hiện theo sách Đệ nhị luật.

Décanat —> Doyen.

DÉCAPOLE = Miền Thập tỉnh. (Do một từ Hy-lạp có nghĩa là mười thành pho). Liên hiệp của 10 tỉnh thành nằm về phía Đông sông Gio-đan, sát cạnh biển Galilê, nới Chúa Giêsu giảng dạy và chữa lành các bệnh nhân.

DECHAMPS (Victor) = Dechamps (Victor). Linh mục Dòng Chúa Cứu thế, người Bỉ, trở thành Tổng Giám mục Malines và Hồng y (1810-1883). Ngài được coi là một trong những người xây dựng môn Hộ giáo, và vai trò của ngài tại Công Đồng Vaticanô I được coi là hàng đầu trong việc soạn thảo Hiến chế Dei Filius, nơi người ta nhận ra một số những ý tưởng của ngài.

DÉCHAUSSÉS = Đan sĩ không mang giày. Từ được dùng để chỉ những đan sĩ của một Hội Dòng được cải tổ đi chân không trong những chiếc dép có quai, nhất là các đan sĩ Dòng Cát-minh được cải tổ do thánh nữ Têrêxa.

¨ Déchaux = Không mang giầy. Một từ đã xưa cũ, được dùng cho từ déchaussés. Chỉ dùng cho các đan sĩ Cát-minh.

DÉCHÉANCE = Sự sa ngã. Sự sa ngã. Đồi trụy. º Déchéance originelle = Sự sa ngã nguyên thủy. Tình trạng của con người sau Tội Nguyên tổ. º Ngược lại với tình trạng công chính nguyên thủy, tức tình trạng vô tội.

¨ Déchu = Đã sa ngã. (Do động từ déchoir, bắt nguồn từ động từ La-tinh cadere = rớt xuống chỗ thấp hơn). º Thần học. Do tội nguyên tổ mà sa ngã từ tình trạng công chính nguyên thủy xuống tình trạng có tội và khốn khổ: loài người sa ngã. º Ange déchu = Thiên thần sa ngã. Do tội lỗi mà bản tính thiên thần đã sa xuống tình trạng bị đoạ đày, chống đối và thù ghét Thiên Chúa và ý định cứu độ loài người của Ngài. —> Démon.

Déchristianisation —> Christ.

Déchu —> Déchéance.

DÉCIMES ECCLÉSIASTIQUE = Thuế thập phân giáo sĩ. Sự đóng góp bất thường mà ở thời Trung cổ các Đức Giáo Hoàng có thói quen đánh vào các bổng lộc của các giáo sĩ, để đối phó với những chi phí do các cuộc viễn chinh thập tự quân và các khoản chi khác. Theo nguyên tắc, sự đóng góp này bằng một phần mười của bổng lộc, sau khi trừ đi các phí tổn, do đó mà có tên gọi này. Nhiều khi các vị Giáo Hoàng cũng nhượng quyền cho các vua chúa đánh thuế thập phân vào các bổng lộc trong nước của họ, thành thử dù theo lý thuyết đây là thứ thuế ngoại lệ, nhưng trong thực tế như tại Pháp, nó đã trở thành một thứ thuế thường lệ.

¨ Décimateur = Người thu thuế thập phân. Người có quyền thu thuế thập phân trên địa hạt một giáo xứ.

¨ Dýme = Thuế thập phân (luật Môsê). Thuế thập phân theo luật Môsê đánh vào các nông phẩm để kính dâng Yavê, hoặc dành cho các thày Lêvi. º Dưới Chế độ cũ ở Pháp, đây là thuế bằng hiện vật, đánh vào huê lợi để trang trải các phí tổn của phụng tự, để nuôi hàng giáo sĩ và giúp đỡ những người nghèo. º Dýme saladine = Thuế thập phân saladin. Thuế toàn dân phải đóng, do lệnh của các vua nước Pháp và nước Anh, để tài trợ cho cuộc viễn chinh thập tự quân thứ ba (chống vua Saladin Hồi-giáo).

¨ Denier du culte = Tiền phụng tự. Tại nước Pháp, từ khi có đạo luật tách rời Nhà Nước và Giáo Hội (1905), đó là sự đóng góp tự nguyện của các tín hữu để trang trải việc phụng tự và cấp dưỡng hàng giáo sĩ. º Denier de Saint Pierre = Tiền thánh Phêrô. Ngày xưa là khoản tiền mà các nước đặt dưới quyền của Toà Thánh phải nạp hằng năm cho Toà Thánh. º Từ khi Đức Giáo Hoàng không còn quyền hành thế tục (1870), được hiểu là tiền dâng cúng tự nguyện của các tín hữu để thay thế cho các huê lợi mà Đức Giáo Hoàng vẫn nhận được từ các Nuớc của ngài xưa kia.

¨ Doyen = Hạt trưởng. Khoa trưởng. Niên trưởng. Linh mục đứng đầu một giáo hạt. º Người đứng đầu một phân khoa của một đại học. º Tước hiệu dành cho thành viên cao quí của một pháp nhân có tính tập thể: Thí dụ “Le doyen du Sacré-Collège” (Hồng y niên trưởng), “doyen de la Rote” (Thủ chỉ toà Rota) v.v...

¨ Doyenné = Giáo hạt. Khu hành chánh trong giáo phận gồm nhiều giáo xứ.

¨ Décanat = Chức hạt trưởng, chức khoa trưởng, chức niên trưởng. º Giáo hạt. Chức vị hoặc chức năng của hạt trưởng, khoa
trưởng, niên trưởng. º Cũng được dùng để chỉ một giáo hạt.

DÉCLARATION = Bản tuyên ngôn. Bốn điều khoản được Bossuet soạn thảo dưới sự xúi giục của Colbert trong Hội nghị hàng giáo sĩ năm 1682, được gọi là bản Tuyên ngôn thời danh: bản Tuyên ngôn này muốn công bố những tự do của Giáo Hội Gallican gần như độc lập với Rôma.

Déconfès —> Confesser.

DÉCRET = Sắc lệnh, quyết định. (Do từ La-tinh decretum = quyết định, án lệnh). Thần học. Décret divin = Quyết định của Thiên Chúa. Sự quyết định tích cực của ý chí và trí tuệ Thiên Chúa để thực hiện một hiệu quả ad extra (hướng ngoại): les décrets prédétermi-nants (những quyết định tiên định). Trường phái Tôma gọi đó là những quyết định của Thiên Chúa mà loài người chúng ta coi như những quyết định đặc biệt, bởi vì chúng phát sinh ra những hiệu quả đặc biệt, “Thiên Chúa không hành động do nhu cầu của sự việc, nhưng những hiệu quả đã được quyết định sẽ xuất phát từ sự thiện hảo vô cùng của Ngài, đúng theo sự ấn định của ý chí và của trí tuệ Ngài” (Sum. theol. Ia,19,4). Không nên lộn với từ “ý định của Thiên Chúa” (le dessein divin) trong Kinh Thánh. º Theo một nghĩa kém chặt chẽ hơn, được hiểu là bất cứ sự bày tỏ nào của thánh ý Chúa: thí dụ “se soumettre aux décrets de la Providence” chỉ có nghĩa là vâng theo những an bài của Chúa. º Luật Rôma. Hồi đầu, từ này được hiểu về các hành vi của các cấp chánh quyền, rồi dần dần chỉ dành cho các văn kiện của toà án, và sau cùng được dành để chỉ các phán lệnh của Hoàng đế. º Giáo luật. Về lãnh vực hành chánh: Từ này được dành cho các quyết định của các Bộ và các Toà Rôma, các Giám mục, các Bề Trên Dòng v.v... Về lãnh vực lập pháp: Từ này được dùng để chỉ các quyết định của Đức Giáo Hoàng, theo kiểu “tự sắc”, và các đạo luật có tính kỷ luật do các Công Đồng ban bố. Trong lãnh vực tư pháp: Các quyết định thẩm phán trong một vụ kiện, trừ những quyết định liên quan đến căn nguyên của vụ tranh chấp, hoặc liên quan đến một vụ kiện phụ đới, vì các quyết định này được gọi là các án lệnh (sentences). º Décret de Gratien = Bộ sưu tập Giáo luật của Gratianô. Tập sưu tập giáo luật do đan sĩ Gratianô biên soạn tại Bologna năm 1140: bộ sưu tập này đã cố gắng giải đáp những chỗ không hợp nhau giữa một số đạo luật, và do đó đã đặt nền móng cho môn Giáo luật học. Cho nên tuy chỉ là một bộ sưu tầm riêng tư, nó đã lâu năm được dùng làm căn bản cho việc nghiên cứu Giáo luật. º —> Corpus Juris Canonici.

¨ Décrétales = Tập tông thư có giá trị như sắc lệnh. Danh từ xưa được dùng để chỉ một số thư của các vị Giáo Hoàng, tuy gửi cho một người nào đó nhất định để trả lời một trường hợp cá biệt, nhưng có giá trị như một luật lệ phổ quát cho tất cả những trường hợp tương tự. º Ngày nay, từ này được dùng để chỉ những sắc chỉ long trọng nhất. º Fausses décrétales = Những tập tông thư giả. Sưu tập những văn kiện Giáo luật, được một tác giả vô danh xuất bản hồi thế kỷ IX, pha trộn một số lớn các tông thư giả được gán cho các vị Giáo Hoàng các thế kỷ đầu, chung với các bản văn trung thực. º —> Corpus.

¨ Décrétalistes = Nhà nghiên cứu tập tông thư. Các nhà luật học chuyên nghiên cứu và giải thích các tập tông thư. Họ làm một công việc giống như những người nghiên cứu tập Giáo luật của Gratianô. Trong số này nên kể đến : Bernard de Pavie (†1213), Tancrède, Henri de Suse (†1271), Durand de Mende († 1296), Jean André († 1348), Nicolas de Tudeschi († 1450). Vai trò của họ giảm đi từ sau Công Đồng Trentô.

¨ Décrétistes = Các nhà Giáo luật (chuyên nghiên cứu các sắc lệnh của Toà Thánh). Ở thời Trung cổ, danh từ này được dùng để gọi các nhà nghiên cứu Giáo luật, vì bản văn căn bản là Bộ sưu tập Giáo luật của Gratianô. º Ngày nay, từ này được dành để chỉ những tác giả thời xưa đã nghiên cứu và chú giải bộ sưu tập Giáo luật của Gratianô.

DÉDICACE = Sự cung hiến. Lễ nghi để thánh hiến cho Thiên Chúa một nơi hoặc một đồ vật. º Kinh Thánh. Một trong những lễ lớn nhất của Israel sau cuộc lưu đày, để kỷ niệm lễ cung hiến Đền thờ do Giuđa Macabê thực hiện —> Encénies. º Phụng vụ. Sự thánh hiến trọng thể một nhà thờ; ngày kỷ niệm hằng năm lễ cung hiến này. Từ “dédidace” đã sinh ra từ “ducasse”, một thổ âm miền Bắc nước Pháp, và có nghĩa là ngày lễ của giáo xứ.

DÉDUCTION = Sự diễn dịch, sự suy diễn. (Do từ La-tinh deductio = đi từ...). Công việc của trí tuệ, đi từ một hoặc nhiều mệnh đề đến một mệnh đề khác được coi là hậu kết của chúng.

Défaut —> Faute.

DÉFENSE = Sự tự vệ. Phân tâm học. Phản ứng vô thức để cái tôi tự bảo vệ mình, hoặc bảo vệ toàn thể nhân cách của mình chống lại những kích động (pulsions) hoặc những cử chỉ bị cảm nhận cách vô thức như là nguy hiểm đối với đương sự. º Khi nó trở thành tập quán, phản ứng này sẽ kết đọng lại thành một cơ cấu tự vệ (mécanisme* de défense) mà sự cứng nhắc và tính bệnh lý sẽ tùy theo sức mạnh của tâm trạng lo sợ (affectes* redoutés) và tùy theo mức yếu đuối của cái tôi phải nhờ đến các cơ cấu này. º Luân ly. Défense légitime = Sự tự vệ chính đáng. Quyền được dùng vũ lực để đẩy lui một sự gây hấn bất chánh. Nó có thể một phần hoặc hoàn toàn biện minh cho một số hành vi, như gây thương tích, hoặc giết chết kẻ gây hấn.

¨ Défenseur du lien = Người bảo vệ mối ràng buộc; Bảo vệ viên. Giáo luật. Luật sư được chỉ định, trong một vụ án hoặc một cuộc điều tra Giáo luật, để bênh vực tính thành hiệu của một cuộc hôn nhân, hoặc một cuộc truyền chức thánh và những nghĩa vụ bởi đó mà sinh ra, chống lại những người nêu nghi vấn về các nghĩa vụ đó. º Defensor civitatis (tiếng La-tinh có nghĩa là người bảo vệ thành đô) = Người bảo vệ thành đô. Từ thế kỷ IV đến thế kỷ VII, trong đế quốc La-mã và tại những vương quốc man di kế tục, được hiểu là vị quan toà có nhiệm vụ bảo vệ người dân chống lại những sự sách nhiễu của quan lại. º Từ ông Guizot, người ta thường coi các Giám mục thời đó là có chức năng và tước hiệu đó. Các sử gia gần đây đã chứng minh rằng khẳng định này không có một nền tảng sử học nào hết, nhưng đúng là các Giám mục sống vào thời các dân man di xâm chiếm Âu châu đã đáng được gọi bằng huy hiệu đó nhờ vai trò mà các ngài đã đích thân nắm giữ.

¨ Défendeur = Bị đơn. Giáo luật. Người bị người ta đưa đơn kiện trước toà, do đó trở thành đối phương của bên nguyên* (nguyên đơn).

Définition, définiteur, définitoire —> Fin.

Défunts —> Fonction.

DÉGOT = Sự nhàm chán. Tu đức học. Sự chán ngấy mà linh hồn cảm thấy đối với Thiên Chúa và những gì liên quan đến Ngài, như cầu nguyện, các việc đạo đức. Giống như sự chán ngấy mà bệnh nhân cảm thấy đối với các thức ăn của thể xác. Đôi khi đây là triệu chứng của một bệnh tinh thần, của tội lỗi hoặc của tính trễ nải (tiédeur*), đôi khi đó là một cơn cám dỗ, hoặc một thử thách thiêng liêng, giúp ta lập công và thanh tẩy mình. º —> Acédie.

Dégradation, degré —> Grade.

Déicide, déisme, déiste —> Dieu.

Dei Verbum —> Dieu.

DELATTE (Paul) = Delatte (Paul). Viện phụ của Viện phụ Đan viện Bênêđitô Solesmes (1848-1937), đan viện này có một thời gian sống tị nạn tại đảo Wight, Dom Delatte được nổi tiếng nhờ cuốn tiểu sử ngài viết về dom Guéranger, nhờ Bản giải thích của ngài về Lề luật của thánh Bênêđictô, cũng như nhờ sự trình bày sách Phúc Âm và những thư của thánh Phaolô.

DÉLECTATION = Sự khoái cảm. (Do từ La-tinh delectare = làm say mê). Một trong những đam mê của sự thèm muốn nhục dục: đó là đam mê an hưởng cái điều thiện mình ước ao và đã đạt được. Sự khoái cảm cũng có tên là thú vui (plaisir*), và nhất là được gọi là niềm vui (joie*, gaudium) nếu là khoái cảm của tinh thần. Thường tình, một khoái cảm nào đó vẫn đi kèm một hành vi tốt, dù là hành vi tự nhiên, dù là hành vi nhân đức (phù hợp với lý trí), hoặc một hành vi của tâm hồn được ân sủng. Sự khoái cảm hoàn tất hành vi, và mang lại cho nó sự toàn hảo của nó. º Luân lý. Sự khoái cảm là mức để người ta đo lường điều thiện điều ác trong cách xử sự của con người (Sum. theol Ia-IIae, 34, 4). Có thể nói: bạn hãy nói cho tôi biết các thú vui và các niềm vui của bạn, tôi sẽ nói cho bạn biết giá trị của các hành vi của bạn. º Délectation morose = Khoái cảm diên trường. (Bởi từ La-tinh mora = để lâu). Thú vui kéo dài bằng tưởng tượng lại một tội đã qua. Tội nghịch với đức khiết tịnh* do sự người ta gắng làm sống lại một hành vi tội lỗi đã phạm xưa. Mức nặng nhẹ của tội tùy sự cố tình chấp nhận hoặc tìm cách tái hiện hình ảnh về hành vi tội lỗi xưa, và tùy theo tính chất và sự nặng nhẹ của hành vi mà mình ước ao, và cũng tùy vào những sự thiệt hại thiêng liêng hiện nay do việc tâm trí dừng lại nơi các kỷ niệm đó.

Délégation —> Loi.

DÉLIBÉRATION = Sự cân nhắc, sự suy tính. Hành vi của ý chí, hoặc thời điểm hành vi ý chí, làm công việc xem xét những phương tiện khác nhau khả dĩ giúp đạt được mục đích mình theo đuổi. Nó giả thiết phải có hành vi của ý hướng, và nó dẫn tới hành vi quyết định. Như vậy sự suy tính là một giây phút nhất định trong sự phát triển bình thường của hoạt động luân lý.

DÉLIT = Tội phạm. Giáo luật. Sự vi phạm bề ngoài và có thể quy tội về phương diện luân lý đối với một khoản luật kèm theo sự sửa phạt ít ra là không xác định theo Giáo luật . º Quasi-délit = Chuẩn tội phạm. Sự vi phạm không có suy tính, nhưng có dự trù, đối với một luật hình sự, do lỗi phạm hoặc biếng nhác bổn phận của mình. Chuẩn tội phạm được đồng hoá với tội phạm và cũng bị sửa phạt như vậy. Tuy nhiên sự quy trách không rõ ràng như trong trường hợp tội phạm, nên nó biện minh cho một sự giảm nhẹ các hình phạt. º Ex delicto = Do tội phạm. Những bất hợp lệ để lãnh nhận chức thánh do sự bất xứng của đương sự đã phạm một số tội, thí dụ tội phá thai là một bất hợp luật “do tội phạm” đối với người vi phạm.

Déluge —> Lavabo.

DÉMA = Thần Đêma. (Loại hữu thể uyên nguyên trong các thần thoại của dân Marin-danim, xứ Tân-Ghinê). Loại thần linh giữ vai trò chủ chốt trong việc A. E. Jensen giải nghĩa về nguồn gốc tín ngưỡng. Do việc ngài bị giết vào thời kỳ nguyên thủy có tính thần thoại, thần Đêma đã biến thế giới từ tình trạng bất tử sang tình trạng sinh tử tử sinh hiện nay, đặc biệt ngài đã sinh ra những của cải tiêu thụ: các lễ nghi theo mùa của dân tộc này diễn lại cái chết sinh hoa kết quả này. Chính vị thần này vẫn sống còn nơi các loài thảo mộc hữu ích, phát sinh từ thân thể ngài, và khi người ta tiêu thụ các hoa trái đó thì người ta hiệp thông với sự sống của ngài.

DEMANDEUR = Nguyên đơn. Trong một vụ án theo Giáo luật, từ này được dùng để chỉ người đâm đơn kiện. Đối lại là bị đơn (défenseur*).

Démembrement —> Membre.

Démérite —> Mérite.

DÉMÉTRIUS Cydonès = Démé-trius. Chính trị gia và thần học gia Byzantin, sinh tại Salonica (quãng 1324-1397). Quy thuận Rôma, ông là người chủ trương mạnh mẽ sự hiệp nhất giữa Đông phương và Tây phương trong mọi lãnh vực tôn giáo và chánh trị. Ông đã dịch ra tiếng Hy-lạp nhiều tác phẩm của thánh Augustinô, thánh Anselmô và thánh Tôma Aquinô. Ông cũng để lại nhiều bài giảng và những bài tranh luận.

DEMEURES = Những nơi ở. Một từ của ngôn ngữ thiêng liêng, đã trở thành thông dụng từ thánh nữ Têrêxa Avila. Đó cũng là nhan đề một trong những tác phẩm của bà thánh “Le Château intérieur ou les Demeures” (Lâu đài nội tâm, hoặc Những nơi ở) (1588). Thánh nữ mô tả linh hồn như một lâu đài “được làm bằng một khối kim cương toàn bích, rất trong sáng, gồm nhiều căn, tức nhiều “nơi ở” (chương 3: Những nơi ở thứ nhất). Linh hồn phải dùng việc nguyện gẫm mà đi vào trong bản thân mình: linh hồn đi qua những “nơi ở”, tức những giai đoạn khác nhau của đời sống nguyện gẫm, cho tới khi vào đến trung tâm điểm, nơi Chúa ngự. Thánh Têrêxa kể ra bảy “căn”, tức bảy nơi ở chính. Nhưng con số này không có tính tuyệt đối, bởi vì bà thánh cũng thật sự chấp nhận có nhiều kinh nghiệm thiêng liêng và thần bí khác nhau.

DEMIA (Charles) = Demia (Charles). Linh mục giáo phận Lyon (1637- 1688), người tổ chức nhiều trường học và đã sáng lập “Hội giảng dạy thánh Carôlô” tại Lyon.

DÉMISSION = Sự từ nhiệm, sự từ chức. Giáo luật. Hành vi của một người từ bỏ một chức vụ hoặc một bổng lộc, với sự đồng thuận của vị có thẩm quyền.

¨ Dimissoriales ou dimissoires (lettres) = Thư ủy quyền truyền chức (Bởi từ La-tinh dimissus = được gửi đi). Văn thư của Giám mục, hoặc của vị Thường quyền có thẩm quyền cho phép một Giám mục được truyền chức thánh cho những thày thuộc quyền mình và không thuộc quyền vị Giám mục này.

DÉMIURGE = Hoá công. (Bởi từ Hy-lạp dèmiourgos = thợ thủ công, người công nhân). Trong môn “Vũ trụ sinh thành” của Platô (cuốn “Timée”), đây là Hoá công, tức Đấng đã nặn nên vũ trụ của chúng ta theo mô hình vĩnh cửu và bất biến của các Ý tưởng (linh tượng). Hình ảnh thời danh này của thần thoại có tính triết học về sự sáng tạo đã là đối tượng của nhiều sự tái giải thích cả trong Tân phái Platô có tính tôn giáo hồi đầu kỷ nguyên Kitô-giáo, lẫn trong thuyết thần tri Kitô-giáo hoặc ngoại giáo cũng thời kỳ này. Vai trò của vị Hoá công thường được hiểu như vai trò của một vị trung gian cần thiết, giữa vị thần linh tối cao không trực tiếp tác động trên vật chất, và sự sáng tạo muôn vật mà ta thấy trước mắt. Học thuyết thần tri theo khuynh hướng Nhị nguyên, coi vật chất là xấu xa, nên sẽ đổ mọi sự nghi ngờ trên đầu tác giả của sự sáng tạo hữu hình. º —> Gnose. Iadalbaoth.

DÉMOCRATIE CHRÉTIENNE = Thuyết Dân chủ Kitô-giáo. (Báo chí Việt Nam thường gọi là Đảng Dân chủ Thiên Chúa giáo). Các phong trào và đảng phái chánh trị lấy cảm hứng và được sự ủng hộ bởi các người công giáo trong một số nước Âu châu thế kỷ XX.

DÉMON = Ma quỷ. (Bởi từ Hy-lạp daimôn = thần cấp dưới, quỷ thần, hồn người chết). Từ nguyên thủy, trong thế giới ngoại giáo của Đông phương xa xưa, người ta hiểu đó là một mãnh lực đen tối mà sự hiện diện được đoán là đứng sau những tai vạ làm khổ con người. Người ta gán cho ma quỷ đã tác hại nên những tai hoạ như: bệnh tật, rủi ro. º 1. Cựu Ước cũng đôi khi sử dụng những danh từ ngoại giáo (Tb 3, 8; 6, 14) để gọi những mãnh lực làm khổ con người, và hồi đầu không phân biệt đó là mãnh lực của các thiên thần hoặc của ma quỷ xấu xa, rồi một số những tai hoạ lại được coi là những roi đòn của Thiên Chúa (Tv 91, 6; Kb 3, 5; Đnl 32, 24; 1 Sm 16, 14 tt; Xh 12, 23; 2 Sm 14, 16; 2 V 19, 35). º _ 2. Khi các người ngoại giáo cúng tế các thần linh sơ đẳng này, để khấn vái, coi đó là các vị thần, thì các nhà dịch Kinh Thánh đồng hoá tất cả các thần linh ngoại giáo này với các ma quỷ. º _ 3. Trong Do-thái-giáo những năm sau này, người ta coi ma quỷ là các thiên thần sa ngã, đã nổi loạn chống lại Thiên Chúa (Đn 10, 13) với những đặc điểm của chúng là sự kiêu ngạo và dâm dục, và chúng làm khổ con người: người ta xua đuổi chúng bằng những bài trừ tà không có tính pháp thuật, nhưng có tính cầu khẩn Thiên Chúa. º Trong Tân Ước, đời sống của Chúa Giêsu diễn ra trong viễn ảnh một cuộc đấu tay đôi với loại thiên thần này: Chúa Giêsu đối đầu trực tiếp với Satan hoặc Bêelzêbut, ông vua của các quỷ, và những trợ tá của nó là các ma quỷ, kẻ thù của Nước Trời. º Lịch sử Giáo Hội. Cuộc đấu tay đôi của các Tông đồ và các Kitô-hữu chống lại các ma quỷ, kẻ thù của Nước Thiên Chúa, đã mặc lấy nhiều hình thức: đấu tranh chống lại các sự mê tín, chống lại việc tôn thờ các ngẫu tượng, chống lại các tay phù thủy, chống lại các tà thuyết và các giáo lý sai lầm, những dấu lạ và những phép lạ dối trá v.v... —> Anges. Satan. Béelzéboul. º VTB.

¨ Démoniaque = Thuộc về ma quỷ. Tính từ. Thuộc về ma quỷ. Có liên hệ đến ma quỷ. º Danh từ. Người bị quỷ ám. Một người mà thân xác, do Thiên Chúa cho phép, đã bị trao phó một phần hoặc hoàn toàn cho sự tác hại của ma quỷ. º Possession démoniaque = Bị quỷ ám. Sự chi phối mầu nhiệm của ma quỷ đối với một tạo vật đã được trao phó cho nó và ở dưới quyền nó. —> Exorcisme.

¨ Démonologie = Ma quỷ học. Toàn bộ những tin tưởng về ma quỷ (Thí dụ: môn Ma quỷ học của Kinh Thánh). º Phần của môn Thần học bàn về các ma quỷ, sự hiện hữu và phẩm trật của chúng, hành động của chúng trên thế giới và đối với loài người, quan hệ của chúng với Thiên Chúa.

¨ Eudémonisme = Thuyết Duy hạnh phúc. (Bởi từ Hy-lạp eudaimonia = hạnh phúc). Giáo lý luân lý đặt nền trên sự tìm kiếm hạnh phúc, coi đó là sự thiện tối cao. Chẳng hạn đó là khoa luân lý của Aristote và của thánh Tôma.

DÉMONSTRATION = Sự chứng minh. (Do từ La-tinh demonstratio, lại do từ monstrum = sự lạ). Hành vi vạch cho thấy rõ, cách hiển nhiên. º Logic học. Đối với Aristote, đây là cách lý luận có tính nhất thiết, với hiệu quả là nhận thức khoa học. Nó khác với phép biện chứng (la dialectique*) một thứ lý luận chỉ đưa tới những ý kiến —> Seconds Analytiques* (nơi Aristote bàn về những quy luật của sự chứng minh). º Types de démonstration = Những kiểu chứng minh: A priori (tiên thiên; tiên nghiệm) và A posteriori (hậu nghiệm), giống như hai kiểu biện chứng pháp đi lên và đi xuống. Chỉ có cách chứng minh tiên nghiệm là chứng minh toàn hảo.

Démythiser, démythisation, démy-thologisation —> Mythe.

DENDRITES = Sống trên cây. (Do từ Hy-lạp dendron = cây). Đây là những ẩn sĩ của các thế kỷ đầu bên Đông phương, sống phần lớn cuộc đời trên các cành cây. Vị tu sĩ thời danh nhất loại này là David thành Thessalonica.

Denier —> Décime.

DENIFLE (Henri-Suso) = Denifle (Henri-Suso). Tu sĩ Đa-minh, người Áo, sinh năm 1844. Ông là một trong những người canh tân môn Lịch sử Giáo Hội, và ông được người ta biết đến nhờ tác phẩm của ông về “Luther et le Luthéralisme” (Luthêrô và thuyết Luthêrô). Qua đời năm 1905.

Denis —> Denys.

DÉNONCIATION = Sự tố giác, sự tố cáo. Thông tin cho đấng bản quyền hoặc cho Toà Thánh biết về những trường hợp được dự trù trong bộ Giáo luật. Trong Giáo luật cũ, được hiểu là thủ tục Giáo luật, được đặt ra để bù đắp cho những thiếu sót của thủ tục tố giác, theo đó thì sự tố cáo của một giáo dân về một tội phạm cũng đủ cho vị thẩm phán đưa vụ đó ra toà. —> Accusation. Inquisition. º Sự công bố của Giáo quyền, nhắm làm cho một hành vi trở thành công khai cho mọi người được biết. º Dénonciation d’un acte judiciaire = Thông tri một vụ án. Thông báo cho hai bên biết về việc xử án. º Dénonciation de mariage, d’ordination = Rao hôn phối, rao cuộc truyền chức thánh cho ai.

Dénomination —> Nom.

DENSITÉ SOCIALE = Mật độ xã hội. Một khái niệm xã hội học của Durkheim. Được chia ra làm mật độ vật chất (densité matérielle), nó gia tăng do số người gia tăng trong không gian, do sự thành lập các đô thị, và do sự gia tăng số các phương tiện giao thông và tốc độ của các phương tiện chuyên chở, _ và mật độ tinh thần (densité morale), nó gia tăng không những vì các cá nhân trao đổi thêm các dịch vụ với nhau, cạnh tranh với nhau, mà còn do họ có một cuộc sống chung.

DENYS l’Aréopagite (saint) = Thánh Đơ-ni. Được nhắc tới trong sách Cv 17, 34 rằng sau bài diễn thuyết của Phaolô cho người thành Athen, chỉ có vài người trở lại, trong đó có Đơ-ni hội viên của Tối cao pháp đình Athen và một phụ nữ tên là Đamari. Chắc ngài là Giám mục tiên khởi của Athen, nhưng người ta không biết gì về ngài. Người ta đã lộn ngài với thánh Đơ-ni, Giám mục thành Paris.

DENYS, le “pseudo-Aréopagite = Đơ-ni mạo Aréopagite. Tác giả vô danh của 4 khảo luận triết học theo khuynh hướng Tân phái Platô, hồi thế kỷ V, đó là các cuốn: Les Noms Divins (Các tên gọi của Thiên Chúa), La Théologie Mystique (Nền thần học huyền nhiệm), La Hiérarchie Céleste, La Hiérarchie Ecclésiastique (Phẩm trật Giáo Hội) và 11 bức thư. Người ta thường lộn ngài với thánh Đơ-ni, thành viên của Tối cao pháp đình Athen hoặc với thánh Đơ-ni Giám mục Paris.

DENYS de Corinthe = Đơ-ni thành Côrintô. Người sống đồng thời với Đức Giáo Hoàng Sôtêrô. Ngài được biết tiếng do 7 bức thư mục vụ gửi cho nhiều Giáo Hội khác nhau và một bức thư riêng (gửi cho Christôphô). Các thư này được viết vào quãng 160-170 và đã có tiếng vang lớn.

DENYS d’ Alexandrie = Đơ-ni thành Alexandria. Nguyên đệ tử của Ôrigênê, trở thành thủ lãnh trường giáo lý Alexandria vào quãng năm 230, rồi trở thành Giám mục thành này năm 247 hoặc 248. Ông phải can thiệp vào các cuộc tranh luận về tính thành hiệu của phép Rửa tội do các người rối đạo ban, và về sự phân biệt giữa Ba ngôi Thiên Chúa. Trong cuộc đấu tranh chống nhóm Sabelliô, ông đã quá nhân nhượng đối với thuyết Tùy phục (subordinatianisme*). Ông cũng phải phi bác thuyết Thiên niên kỷ (millénarisme*). Qua đời năm 264 hoặc 265.

DENYS de Paris (saint) = Thánh Đơ-ni thành Paris. Giám mục đầu tiên của thành Paris quãng năm 250, thường bị lộn với Đơ-ni thành viên của tối cao pháp đình Athen. Theo thánh Grêgoriô thành Tours thì ngài đã chịu tử đạo cùng với các bạn là Rusticô Eleuthêriô, dưới triều hoàng đế Valêrianô năm 258. Lễ kính ngày 9 tháng 10.

DENYS le Petit = Đơ-ni “nhỏ”. Văn sĩ của Giáo Hội, người gốc xứ Scythia. Ông tới Rôma để trở thành đan sĩ , đã gặp Cassiôđôrô. Là nhà Hy-lạp học xuất sắc, ông đã dịch nhiều tác phẩm thần học , và đã hoàn thành một sưu tập Giáo luật mệnh danh là Collectio Dionysiana (Sưu tập Đơ-ni).

DENYS le Chartreux ou de Rijkel = Denys le Chartreux. Tu sĩ Dòng Chartreux (tức Dòng Cartusianô). Ông đã để lại một công trình lớn lao về thần học và tu đức (1402-1471). Ong đã đúc kết lại trong các sách của ông tất cả các thủ đắc của các thế kỷ trước. Về tu đức, ông theo tinh thần truyền thống đan tu cổ xưa, về môn thần học thì ông theo thánh Tôma Aquinô.

DENZINGER (Henri-Joseph) = Denzinger (H-J). Linh mục Dòng Tên người Đức, giáo sư tại Wurzbourg, tác giả cuốn Enchiridion Symbolorum, sưu tập các bản văn các Công Đồng hoặc của các Giáo Hoàng được coi là lời dạy của Huấn quyền Giáo Hội về vấn đề đức tin và luân lý. Bộ sưu tập này hiện vẫn được sử dụng (tái bản lần thứ 23 năm 1963) đã được duyệt lại và cập nhật hoá bởi I. Stahl, C. Bannwart, J.-B. Umberg, K. Rahner, và được soạn mới lại bởi A. Schưnmetzer, tất cả các vị này đều là linh mục Dòng Tên.

Deo gratias —> Dieu.

DÉONTOLOGIE = Nghĩa vụ học. (Bởi từ Hy-lạp deon = điều phải làm, và logos = luận). Môn học về nghĩa vụ, bổn phận. º Gần đồng nghĩa với từ luân lý, nhưng chỉ dùng cho việc trình bày các luật lệ luân lý chức nghiệp: Thí dụ Déontologie médicale (nghĩa vụ học ngành thày thuốc).

DEPOSITIO = Sự an táng º Ngày qua đời º Ngày giỗ. (Từ La-tinh có nghĩa là = hạ huyệt). Trong ngôn ngữ Kitô-giáo hồi đầu, từ này được dùng để chỉ sự an táng (một vị tử đạo, hoặc một Giám mục). º Sau đó, được dùng để chỉ ngày vị đó qua đời. º Sau cùng, được hiểu về ngày giỗ hằng năm. º Đồng nghĩa với Natale*.

¨ Déposition = Sự giải nhiệm. / Lời khai. Hình luật. Cho tới thế kỷ XII, từ này đồng nghĩa với từ dégradation* (giáng cấp). Ngày nay, từ này chỉ một hình phạt có tính trừng trị, truất phế một giáo sĩ cách vĩnh viễn khỏi các chức vụ, phẩm tước, bổng lộc, trợ cấp và trách vụ mà người đó đang nắm giữ trong Giáo Hội, và hình phạt này làm người đó không có tư cách để nhận những chức vụ khác. º Về thủ tục toà án: Được hiểu là các lời khai trước mặt quan toà, do những người được toà gọi ra hầu toà. Theo nghĩa rộng, được hiểu là tờ biên bản của một cuộc thẩm vấn tư pháp: thí dụ ký vào biên bản (signer sa déposition). º Déposition du corps = Sự mai táng. Nghi thức mai táng người chết tại nơi dành cho việc mai táng. Theo nghĩa rộng, được hiểu về các nghi thức phụng vụ của lễ an táng.

¨ Dépôt de la foi = Kho tàng đức tin. Toàn bộ Mặc khải mà Thiên Chúa đã ủy thác cho Giáo Hội để được truyền tụng lại cho các thế hệ. Kho ký thác này nằm trong Thánh Truyền gồm cả Kinh Thánh.

Dépouille, dépouillement —> Spoliation.

DÉPRESSION = Sự suy nhược, sự trầm uất. Tâm lý học. Sự suy yếu tạm thời hoặc kéo dài của tình trạng hưng phấn tâm lý hoặc thể lý. º Tình trạng bệnh lý, khi mà sự suy nhược thường xuyên của đương sự không cân xứng với những biến cố hoặc những nguyên nhân mà đương sự nêu ra: đặc điểm của thứ tâm bệnh này là một sự rút lui khỏi thế giới bên ngoài, và xao xuyến nhiều đối với bản thân (đưa tới sự tự đánh giá thấp về mình, dễ mệt mỏi và dễ chán nản). Sự suy nhược có thể là một triệu chứng nhẹ và thường xuyên (người có tính tình yếu nhược), nhưng cũng có thể có tính gay gắt và thảm hại như trong các chứng suy nhược kỳ cục về tâm thần (psychoses maniaques-dépressives*), hoặc suy nhược phản ứng (dépressions réactionnelles*).

DÉRÉLICTION = Sự ruồng bỏ; sự bỏ rơi. (Bởi từ La-tinh derelictio = sự bỏ lại, bỏ đi). Cảm tưởng rất sâu xa của một số linh hồn cảm thấy mình bị Thiên Chúa ruồng bỏ. Sự đau khổ này là một trạng thái thần bí, được coi là hình thức thanh tẩy nghiêm khắc nhất. º —> Abandon. Nuit.

DERNIER = Sau cùng. Cái đến sau các cái khác. º Dernier évangile = Bài Tin Mừng cuối lễ. Phần đầu cuốn Phúc Âm thánh Gioan mà trước đây người ta đọc mỗi ngày vào cuối Thánh Lễ. º Derniers sacrements = Các bí tích sau cùng. Phép Giải tội, phép Xức dầu bệnh nhân và Của ăn đàng mà bệnh nhân nhận lãnh khi gần chết.

Dérogation —> Rogations.

DERVICHE = Tu sĩ Hồi giáo. Thành viên một đoàn huynh đệ Hồi giáo chuyên lo các hành vi khổ hạnh và thần bí. º —> Soufis.

Désacraliser —> Sacré.

DESCARTES (René) = Descartes (René). Sinh năm 1596 tại La Haye, xứ Touraine. Học trò các cha Dòng Tên tại La Flèche. Sau khi học luật tại Poitiers, ông gia nhập đội quân của Maurice de Narsau, ông hoàng quận Orange. Rồi ông du hành sang Đan-mạch, Đức quốc và nước Ý, rồi từ năm 1629 ông định cư tại Hà-lan, nơi ông ở cho tới năm 1649, trong quãng này có nhiều lần ông trở về Pháp. Năm 1649, bà Christina, nữ hoàng nước Thụy-điển mời ông đến ở Stockhom, và ông qua đời tại đây ngày 11 tháng 2 năm 1650. º Năm 1628, ông soạn cuốn “Những luật lệ để hướng dẫn tâm trí” (bằng tiếng La-tinh. Xuất bản năm 1701). Năm 1633, do vụ Galilê bị lên án, ông từ chối việc xuất bản cuốn “Traité du monde” (Luận về vũ trụ), (cuốn này được xuất bản sau khi ông qua đời, năm 1664). Năm 1637, ông cho xuất bản tại Leyde, không có tên tác giả, cuốn Discours de la méthode (Phương pháp luận) có kèm theo “La Dioptrique” (Chiết quang học), Les Météores (Khí tượng) và La Géométrie (Hình học). Năm 1641, ông cho xuất bản bằng tiếng La-tinh cuốn ”Méditations” (Những suy niệm) và bản dịch bằng tiếng Pháp, cũng được xuất bản năm 1647 tại Paris. Năm 1644, ông cho xuất bản bằng tiếng La-tinh, tại Amsterdam, cuốn “Principes de la Philosophie” (Những nguyên lý triết học) và bản dịch tiếng Pháp được xuất bản tại Paris năm 1647. Năm 1646, ông xuất bản cuốn “Les Passions de l’âme” (Những cảm thọ của linh hồn) bằng tiếng Pháp, xuất bản tại Paris năm 1649. Năm 1648, cuốn Traité de l’Homme (Khảo luận về con người), xuất bản bằng tiếng Pháp, tại Paris năm 1664.

¨ Cartésien, cartésianisme = Thuộc về ông Descartes; chủ thuyết Descartes. Người theo học thuyết Descartes là người có những đức tính trí thức đặc trưng của Descartes: sáng sủa và phân minh, luôn tìm sự hiển nhiên, theo phương pháp lôgic, lập luận chắc chắn, xa lánh mọi thứ hàm hồ tối tăm. º Còn triết thuyết Descartes (cartésianisme philosophique) là thuyết được chủ yếu xây nền trên một khởi điểm tuyệt đối không thể hoài nghi, đó là chính hành vi suy tưởng của tôi: trong chính hành vi hoài nghi tôi cũng khám phá ra rằng tôi tư tưởng: Cogito ergo sum (Tôi tư tưởng, vậy tôi hiện hữu). Tôi là một bản thể suy tưởng, thân xác tôi được thêm vào đó thôi. Rồi từ sự ông nhận ra ông có ý tưởng về sự Tuyệt Hảo, Descartes kết luận có Thiên Chúa, Đấng đã tạo thành vũ trụ cách tự do. Từ đó, ông rút ra sự hiện hữu của van vật: vạn vật có hai thuộc tính chủ yếu là trương độ và vận động. Như vậy, có hai bản thể: một là bản thể suy tưởng, hai là bản thể trương độ của thế giới vật thể. Hai bản thể này kết hợp thành con người, vì con người là sự nối kết linh hồn và thân xác. Học thuyết này có tên là thuyết nhị nguyên nhân học của Descartes.

Descente —> Ascension.

DÉSERT = Sa mạc. Trong sách các Giáo phụ, được hiểu là những nơi xa hẳn các làng mạc và các chốn có dân chúng cư ngụ: các đan sĩ đầu tiên rút vào sống ở các sa mạc này để sống hoàn toàn cô độc, hoặc sống thành cộng đoàn với nhau. —> Anachorètes. Cénobites. º Thật ra không tất nhiên đây là những nơi hoang vu theo nghĩa thông thường, bởi vì các đan sĩ không thể cư ngụ ở những nơi không có nước và một vài loài thảo mộc. º Theo một số Dòng tu như Cát-minh, Phanxicô), đây là những dãy nhà lều (ermitages*), hoặc một Tu viện nằm ở một nơi thanh vắng, để các tu sĩ có thể chỉ chuyên lo sống chiêm niệm trong một thời gian. º Pères du désert = Các Giáo Phụ tu rừng —> Pères. º VTB.

¨ Désertion = Sự bỏ trốn, sự đào nhiệm. Hành vi bỏ rơi nhiệm vụ. º Désertion de bénifice = Sự bỏ nhiệm sở. Sự thiếu sót không thể biện minh vì bỏ nhiệm sở có lương bổng, một cách bất hợp pháp, hoặc không tới nhận nhiệm sở theo thời hạn pháp định. º Désertion de charge = Sự bỏ nhiệm vụ: một giáo sĩ có chức thánh bỏ nhiệm vụ cách bất hợp pháp, nhiệm vụ mà Đấng Thường quyền đã ủy thác cho mình. º Desertion d’instance = Sự bỏ hầu toà. Hành vi của nguyên đơn trong một vụ kiện theo Giáo luật: một sự thiếu sót không được biện minh sẽ làm cho người ta suy đoán đương sự muốn bãi nại.

Désespérance, désespoir —> Espérance.

DESGENETTES (Charles-Éléonore Dupriche-) = Desgenettes. Cha sở xứ Notre-Dames des Victoires ở Paris từ năm 1821 đến năm 1860. Năm 1836, ngài đã sáng lập “Tổng hiệp hội Trái tim thánh thiện và vô nhiễm của Đức Maria, cầu cho các tội nhân trở lại”.

DÉSIR = Sự ước muốn, sự ước ao. (Do từ La-tinh desiderare = luyến tiếc, ước ao). Vận động của một hữu thể hướng về một sự thiện mà mình không còn sở đắc nữa, hoặc chưa nắm được. º Tâm lý học. Vận động của cảm giác tính hướng về sự thiện của nó: một trong những cảm thọ (passions*) của tham dục (concupiscence*). Tâm lý học thời nay phân biệt sự ước muốn hữu hiệu (désir efficace) và sự ước muốn vô hiệu (désir inefficace), một ước muốn thoảng qua, không thật sự là một ước ao, chỉ có trong trí tưởng tượng, chưa thật sự là “một vận động”. º Désir naturel = Ước muốn tự nhiên. Ẩn dụ để nói lên sự hướng chiều tự nhiên của mọi hữu thể (Thí dụ trọng lực là sự các vật thể hướng cề trung tâm điểm của trái đất được coi là sự ước ao tự nhiên của mọi vật thể nặng trên trái đất). º Désir naturel de Dieu = Sự ước ao Thiên Chúa cách tự nhiên. Nhan đề một vấn đề lớn của thần học, người ta tự hỏi nếu có sự tự nhiên ước ao Thiên Chúa (ước ao nhìn thấy Ngài, có được Ngài) nơi một tạo vật tinh thần, thì sự ước ao đó có ghi sâu trong bản tính của tạo vật tinh thần, đến nỗi không cần đến sự siêu nhiên nữa chăng. º Désir de perfection = Sự ước ao nên trọn lành. Hoặc được hiểu là nỗ lực để đạt tới đức ái toàn hảo cùng với sự phát huy đầy đủ các nhân đức và các hồng ân, hoặc được hiểu là sự ước ao của bậc trọn lành theo đường lối các lời khuyên Phúc Âm. º Péché de désir = Tội ước ao. Ước ao một hành vi tội lỗi, nhưng chỉ là ước ao trong lòng; tự nó, không nặng bằng tội với hành vi, hoặc lời nói; mức nặng nhẹ của nó được đo bằng sự nặng nhẹ của hành vi mình ước ao cũng như những ảnh hưởng của sự ước ao (Mt 5, 28) º Mauvais désir = Ước muốn xấu. Thường hiểu về một tội nội tâm nghịch với đức khiết tịnh. º VTB.

Désobéissance —> Oreille.

DESSEIN DE DIEU = Ý định của Thiên Chúa. Lịch sử loài người không diễn tiến do những kích động của một định mệnh mù quáng: nó là hậu quả của Thánh ý Thiên Chúa, từ đầu đến cuối nó được hướng về cái đích mà nó đi tới. Cái đích này đã được ấn định từ thuở đời đời trong ý nghĩ của Thiên Chúa. Nó có hai diện chủ yếu: ơn cứu độ trong Chúa Kitô , và tính phổ quát của ơn cứu độ này. º —> Alliance. Révélation. º VTB.

DESSERTE = Sự phục vụ một giáo xứ, sự phục vụ họ lẻ, sự phục vụ một nhà thờ. Những chức năng khác nhau mà một giáo sĩ phải chu toàn trong nghĩa vụ của mình. º Theo Luật Hoà Ước của Pháp, được hiểu là sự phục vụ của linh mục tại một nhà thờ mệnh danh là “họ lẻ”, theo các điều khoản hữu cơ ngày 8 tháng 4 năm 1802.

¨ Desservant = Linh mục phục vụ họ lẻ. Theo Luật của Hoà Ước Pháp, được hiểu là linh mục được Đấng Thường quyền ủy nhiệm phục vụ một nhà thờ họ lẻ.

DESTIN = Định mệnh, số mệnh, số phận. (Do từ La-tinh destinare = ấn định). Quyền lực huyền bí, có tính thần thoại hoặc trừu tượng, có quyền ấn định trước sự diễn tiến của các biến cố: thí dụ câu “Định mệnh đã phù hộ anh ấy”. º Được hiểu về chính sự diễn tiến các biến cố do định mệnh ấn định trước. º Được hiểu về diễn biến của các biến cố mà không có ý tưởng về định mệnh: thí dụ “cùng chung số mệnh”.

¨ Destinée = Số mệnh, vận mệnh. Cái đích mà con người được Chúa quan phòng hướng tới (Thí dụ: số mệnh con người là được nhận làm con Thiên Chúa và được hưởng vinh phúc trên trời). Khác với định mệnh, số phận gồm có sự hợp tác tự nguyện và yêu mến của con người với Chúa Quan phòng.

¨ Prédestiné = Được tiền định. Người đã nhận lãnh ân sủng (và tự nguyện sống ân sủng) là được Thiên Chúa hướng về sự sống vĩnh cửu.

¨ Prédestination = Sự tiền định. Hành vi của Thiên Chúa để các kẻ được chọn sẽ đạt tới vinh phúc muôn đời. Bất cứ ân sủng nào, bất cứ vinh quang và vinh phúc nào cũng đến từ Thiên Chúa. Tuy nhiên sẽ là một sai lầm theo kiểu loài người, nếu ta hình dung sự tiền định như thể con người là một cái máy trong bàn tay Thiên Chúa (Điều đến từ Thiên Chúa không có nghĩa là con người không đồng thời cộng tác vào cách tự do để tác thành nên) và sẽ là sự sai lầm nếu người ta hình dung Thiên Chúa nhìn thấy trước (Thiên Chúa không ở trong thời gian, nơi Ngài không có trước có sau mà chỉ có khoảnh khắc bất khả phân là tính vĩnh cửu). º EF.

¨ Prédestinatianisme = Thuyết tiền định. Trong cuộc tranh luận về ân sủng hồi thế kỷ XVII, đây là tên gọi được dành cho một học thuyết mà nguồn gốc lịch sử không rõ (thế kỷ V, thế kỷ IX với đan sĩ Gottschalk), theo học thuyết này thì có thể có sự tiền định để kẻ dữ làm điều ác, giống như sự tiền định cho kẻ lành làm điều thiện, thành thử mọi hành vi luân lý của con người sẽ không còn ý nghĩa gì hết và không quan trọng gì nữa. º —> Jansénisme.

Désuétude —> Coutume.

DESURMONT (Achille) = Desurmont (A.). Linh mục Dòng Chúa Cứu Thế, nhà giảng thuyết đã giảng nhiều tuần đại phúc và tĩnh tâm. Với nhiều tập sách nhỏ (12 tập, được xuất bản từ 1906 đến 1913), ngài phổ biến giáo lý luân lý, tu đức và mục vụ của thánh Alphonse Ligori (1828-1898).

Détachement —> Attache.

Déterminer, déterminisme —> Terme.

DÉTRACTION = Sự gièm pha. (Bởi từ La-tinh detractio, detrahere = kéo xuống). Hành động của kẻ gièm pha (détracteur) tìm cách làm hại công lao và tiếng tăm của người khác, bằng những lời đúng sự thật (đó là nói xấu, médisance*), hoặc bằng những lời dối trá (vu khống, calomnie*). Sự gièm pha là một tội nghịch đức công bằng, đức bác ái v.v... và nếu nói những điều dối trá thì còn lỗi sự thật. º Đồng nghĩa: Diffamation*.

Deutéro-canonique —> Canon.

Deutéro-Isaðe —> Isaðe.

DEUTÉRONOME = Đệ nhị luật. (Từ Hy-lạp có nghĩa là luật thứ hai). Cuốn thứ năm trong Bộ Ngũ kinh. đó là sưu tập những luật dân sự và luật tôn giáo, lặp lại một phần những lề luật được ban trước kia nơi hoang địa. Những lề luật này được truyền tụng, được sưu tập và được ấn hành bởi các thầy Lêvi và đã được tìm lại được trong Đền thờ Giêrusalem quãng năm 622, khi có cuộc cải tổ của vua Giosia (2 V 22). Trong thời gian lưu đày tại Babylon, cuốn Đệ nhị luật lại được ấn hành lần thứ hai có thêm rộng ra. º Sách này nhấn mạnh về sự Israel được Thiên Chúa tuyển chọn, và dạy rằng sự thực hành Lề luật sẽ mang lại cho Dân Chúa sự sống và hạnh phúc. º Bảng I.

¨ Deutéronomique = Thuộc Đệ Nhị luật. Tính từ. Liên quan đến Đệ nhị luật. Truyền thống Đệ nhị luật kể lại những tục lệ của vương quốc phía Bắc, do các thày Lêvi sưu tập. Tác phẩm Đệ nhị luật sẽ có một ảnh hưởng lớn lao, và đường lối thần học của sách này sẽ cảm hứng cho việc soạn ra các sách lịch sử như: Giosuê, các Thẩm phán, Sa-mu-en, Các Vua.

¨ Deutéronomiste = Tác giả , soạn giả hoặc người sưu tập cuốn Đệ Nhị luật.

DÉVELOPPEMENT du dogme = Sự khai triển tín điều. Quá trình để Giáo Hội, nhờ những biến cố đã trải qua, nhờ đời sống cầu nguyện, sự suy nghĩ chín chắn mà dần dần ý thức được những chân lý vẫn tiệm nhiên chứa đựng trong Mạc khải, để đưa các chân lý đó lên bình diện của việc triển khai. Một số các chân lý này đôi khi đã được Huấn quyền khẳng định và định nghĩa cách long trọng.

DEVEVIR = Sự biến dịch. (Từ La-tinh fieri = trở thành). Danh tư. Chỉ sự biến đổi hoặc chuyển biến của vạn vật. Vũ trụ ở trong sự biến dịch không ngừng. Các tạo vật tinh thần cũng biến chuyển cho tới khi đạt được cùng đích của chúng. Chỉ mình Thiên Chúa là không biến dịch.

Déviation —> Voie.

DEVOIR = Bổn phận, nghĩa vụ. (Bởi từ La-tinh debere = phải, phải làm). Điều phải làm do luật Thiên Chúa, hoặc do luật pháp của con người, hoặc do một quy định, hoặc do bậc sống của mình, hoặc do xã giao. º Faire son devoir = Làm bổn phận mình. Hành động như người ta phải hành động. º Devoir conjugal = Bổn phận vợ chồng. Nghĩa vụ vợ chồng không được từ chối nhau. º Devoir d’état = Bổn phận theo bậc mình (xưa kia ta quen gọi là “theo đấng bậc”): Toàn bộ những nghĩa vụ do bậc sống, do nghề nghiệp, do chức vụ. º Morale du devoir = Luân lý bổn phận. Thứ luân lý được định nghĩa bằng những từ như bổn phận, nghĩa vụ, lời truyền dạy. Thứ luân lý này thường lạnh nhạt, có mùi vị thuyết khắc kỷ, chỉ có thể là Kitô-giáo nếu tất cả các bổn phận cá biệt đều chịu ảnh hưởng và chủ yếu được xác định bởi bổn phận tối cao, cũng là bổn phận duy nhất của ta. là tình bác ái. º Devoir de s’asseoir = Bổn phận ngồi lại với nhau. Sự ngưng lại hằng tháng, kiểu nói được ưa chuộng của “các ê-kíp gia đình của Đức Mẹ”. Dựa vào câu Lc 14, 28-33 nội quy của Hội buộc các cặp vợ chồng trong mỗi gia đình phải “ngồi lại với nhau” mỗi tháng một lần, để cùng nhau xem xét cuộc sống Kitô-giáo và nhân bản trong gia đạo: tình yêu, sự tăng trưởng thiêng liêng, việc giáo dục con cái v.v...

Dévot, dévotion —> V�u.

Dharma = Đạt-ma. Phật pháp.  Đạo pháp. Một từ chữ Phạn, có nhiều nghĩa khác nhau, nhất là trong các bản văn Phật giáo, nhưng nghĩa căn bản là “luật pháp” hoặc “yếu tố thường tồn”. Ấn giáo thì gọi tôn giáo của mình là “santana dharma” mà người ta có thể dịch là “thường pháp”, là “luật vĩnh cửu”. º —> Bouddhisme. Hindouisme.

DIABLE = Quỷ. (Bởi từ Hy-lạp diabolos = kẻ chia rẽ, người vu khống). Đồng nghĩa với từ Hipri Satan, kẻ thù, kẻ tố cáo. Tên thù địch bí ẩn của Thiên Chúa và Nước của Ngài: Kinh Thánh cho ta thấy ảnh hưởng và hành động của nó ngay từ lúc khởi đầu có loài người (St 3, 1). Thủ lãnh các thần dữ, dùng chúng và nhờ chúng mà hoạt động, quỷ chống lại Thiên Chúa , dù hắn là tạo vật của Ngài. Hắn tìm cách lôi kéo con người vào đường tội. Hắn bị sự chết của Chúa Kitô đánh bại, nhưng quyền năng của hắn sẽ chỉ chấm dứt vào lúc Chúa Kitô trở lại trong vinh quang. Hắn là Tên Cám dỗ và là Kẻ Tố cáo (Kh 12, 9. 10). º —> Démon. Tentation. Antéchrist.

Diaconé, diaconesse —> Diacre.

DIACRE = Thày phó tế. (Bởi từ Hy-lạp diakonos = người phục vụ, người trợ tá). Trong Giáo Hội nguyên thủy, đây là thừa tác viên do các Tông đồ lập nên để đỡ gánh nặng cho các ngài trong các công tác vật chất của cộng đoàn (Cv 6, 1-6). º Thừa tác viên đã lãnh nhận quyền loan báo Tin Mừng, rửa tội, phụ tá cho linh mục tại bàn thờ, mang và phân phát Mình Chúa, chứng tỏ đức ái của Giáo Hội đối với những người nghèo. º Cardinal-diacre = Hồng y - phó te. Hồng y đã lãnh nhận một trong bảy tước hiệu Phó tế tại Rôma. º Trong các Giáo Hội cải cách, từ này được dùng để chỉ người tín hữu trợ tá vị mục sư trong các công cuộc từ thiện. º Giáo Hội Công giáo đã tái lập chức Phó tế vĩnh viễn năm 1967.

¨ Diaconat = Chức Phó tế.

¨ Archidiacre = Tổng Phó tế. Thời Thượng cổ, ít nhất từ thế kỷ VI, từ này chỉ vị thủ lãnh tập đoàn các phó tế và giữ những chức vụ rất quan trọng: quản lý tài sản của giáo phận, đào tạo các giáo sĩ trẻ, trông chừng việc giữ kỷ luật của Giáo Hội, đôi khi còn cai quản giáo phận khi Toà Giám mục trống ngôi. Như vậy, vị Tổng Phó tế đã dần dần trở thành người đại diện của Đức Giám mục (thế kỷ VIII-IX). Đến thế kỷ XIII, Tổng Phó tế là một đức ông, thường là có chức linh mục, cai quản một phần quan trọng của giáo phận với quyền tài phán thường lệ. Đến thế kỷ XVI, vị Tổng Phó tế mất hầu hết các quyền hành và chỉ còn là một chức sắc trong Kinh sĩ đoàn. Ngày nay, từ này chỉ có nghĩa là một tước hiệu dành cho vài vị Tổng Đại diện được ủy cho việc quản lý một phần của giáo phận.

¨ Sous-diaconat = Chức trợ phó tế. Chức thánh trong Giáo Hội La-tinh, liền trước chức phó tế. º —> Ordre.

¨ Sous-diacre = Thày trợ phó tế. Giáo sĩ đã lãnh nhận chức trợ phó tế.

¨ Diaconé = Giáo hạt phó tế. Hồi nguyên thủy, từ này chỉ giáo hạt do một phó tế quản nhiệm. º Ngày nay, từ này chỉ vị Tổng Đại diện, có huy hiệu là Tổng Phó tế, và quản lý một giáo hạt tổng phó tế.

¨ Archidiaconé = Giáo hạt tổng phó tế. Một phần của giáo phận, do một vị Tổng phó tế quản lý.

¨ Diaconie = Ban từ thiện của Phó tế. (Bởi từ Hy-lạp diakonia = phục vụ từ thiện). Tại Rôma xưa, một cơ chế phục vụ người nghèo, do một phó tế quản nhiệm. Theo nghĩa rộng, được hiểu là ngôi nhà thờ, nơi có đặt cơ chế từ thiện này. º Ngày nay, từ này chỉ ngôi nhà thờ được ban làm huy hiệu cho một Hồng y - phó tế. º Ban phục vụ người nghèo trong một Đan viện. º Sở Tuyên uý của một Đan viện Hy-lạp. º Bàn giấy lo việc bác ái của một cộng đoàn Tin lành.

¨ Diaconales = Khoá thần học cho Phó tế. Trong chu kỳ các môn học của giáo sĩ, đây là phần thần học luân lý và mục vụ nói về những vấn đề tính dục. Được gọi như thế, vì khoá thần học luân lý này thường dành riêng cho các phó tế.

¨ Diaconesses = Nữ phó tế. Trong những thế kỷ đầu của Giáo Hội và hồi đầu thời Trung cổ, từ này chỉ những trinh nữ và những goá phụ được chánh thức trao nhiệm vụ lo cho các phụ nữ, cũng như các phó tế lo cho bọn nam nhi: trợ giúp bác ái, dạy giáo lý, ban phép Rửa tội và các việc xức dầu theo phụng vụ. º Trong Giáo Hội Tin lành, chức năng và danh xưng các nữ phó tế đã được tái lập hồi thế kỷ XIX.

DIADOQUE de Photicé = Diadoque thành Phôticê. Giám mục thành Phôticê, miền Êpire xưa, hồi thế kỷ V. Đối thủ của thuyết Duy đơn tính và thuyết duy Messia, Ông đã để lại một vài tác phẩm thiêng liêng, nhất là cuốn “Một trăm chương về sự trọn lành thiêng liêng”, rất được ưa đọc trong các Đan viện Đông phương.

DIALOGUE = Sự đối thoại. (Do từ Hy-lạp dia-lego = nói với ai). Theo nghĩa mạnh, được hiểu là đàm thoại hoặc liên lạc thường xuyên với ai để cùng nhau đi tìm chân lý: cuộc đối thoại giữa những người có lập trường hoặc tín ngưỡng không giống nhau, nhưng mỗi người đều nỗ lực để gặp người kia trong tâm trạng và những xác tín của họ: Thí dụ cuộc đối thoại Đại Kết.

¨ Dialoguée (messe) = Thánh lễ đối đáp. Thánh lễ mà trong đó cộng đoàn trả lời vị chủ tế, và tham dự vào một số bài đọc.

¨ Dialectique = Biện chứng pháp. Phép biện chứng. (Bởi từ Hy-lạp dialectikè = nghệ thuật tranh luận, bởi legein = nói, và dia = với nhau). Phương pháp tiến bước của tư tưởng. Từ này ngày càng trở thành phức tạp, có thể phân biệt hai ý nghĩa chính yếu: một là nghĩa tích cực, được hiểu là con đường chặt chẽ và tất yếu của việc suy tưởng, hướng tới chỗ nói lên phương pháp triết học ( —> Platô, Descartes, Hegel) _ hai là nghĩa tiêu cực: con đường không tất yếu của việc suy tưởng trong lãnh vực cái nhiên ( —> Aristote, thánh Tôma). º Đối với Socrates, biện chứng pháp gồm có: sự mỉa mai, tức phi bác những tri thức giả dối, _ khích biện pháp, tức giúp các linh hồn sinh hạ những chân lý mà họ đang mang nặng, _ phép quy nạp dẫn ta tới chỗ khám phá ra yếu tính phổ quát, đi từ những sự vật các biệt, và như vậy người ta sẽ thiết lập được những câu định nghĩa. º Đối với Platô đây là phương pháp đàm đạo với những người khác, nhưng cũng với chính bản thân mình, cho tới khi, nhờ vào một tiến trình được điều hành tốt, người ta đạt được một sự đồng ý thật sự và thẳng thắn về những điểm được tranh luận: sự đồng ý này sẽ cho phép đi tới những sự đồng ý khác như vậy, cho tới khi đạt được một sự đồng ý cao nhất, tự nó đủ cho mình, không cần dựa vào một sự đồng ý nào cao hơn. Từ “biện chứng đi lên” là sự chiêm ngắm Ý tưởng của sự Thiện, do đó mà tất cả mọi sự có thể được suy diễn ra. º Đối với Aristote, biện chứng pháp là nghệ thuật của môn tranh luận, nó khác với môn tu từ học (rhétorique*) là nghệ thuật thuyết phục, dựa vào cảm xúc, và nó cũng khác với môn phân tích (analytique) là nghệ thuật chứng minh. Biện chứng pháp là học thuyết về tam đoạn luận cái nhiên, trong đó các câu tiền đề chỉ là những dư luận thường được người ta chấp nhận. Nó là nghệ thuật thuyết phục bằng ngôn ngữ, khởi đầu từ một dư luận và kết thúc bằng một dư luận (doxa), chớ không đạt tới tri thức khoa học. º Đối với Kant, Biện chứng pháp siêu nghiệm (Dialectique transcendantale) là một trong ba phần của cuốn Phê bình lý trí thuần túy, trong đó Kant tố cáo những đòi hỏi quá đáng của Lý trí muốn thành lập một môn siêu hình học giáo điều. Biện chứng pháp là luận-lý-học của bóng dáng, còn Phân tích pháp mới là luận-lý-học của chân lý. º Đối với Hegel, biện chứng pháp là luật của tâm trí (và của thực tại), tức quá trình, trong đó tư duy tiến bộ theo nhịp ba: chính đề, phản đề và tổng đề: Biện chứng pháp của chủ ông và ngưới nô le. º Những người Mác-xít áp dụng quan niệm (duy tâm) của Hegel vào chủ nghĩa duy vật của Mác: quá trình biện chứng diễn ra nơi vật chất, tư tưởng chỉ là phản ảnh của quá trình này. º Ngày nay, người ta hiểu biện chứng pháp là quá trình của sự suy tưởng, luôn tiến lên qua một quá trình của những khẳng định luân phiên đối chọi nhau, hoặc của những vận động ngược nhau, những nguyên nhân hỗ tương nhau.

Diaspora —> Diaspersion.

DIATESSARON = Sách Diatessaron. Tác phẩm chú giải Kinh Thánh của Tatianô (thế kỷ II), đúc kết 4 cuốn Phúc Âm thành một tường thuật duy nhất.

DICASTÈRE = Cơ quan trung ương Toà Thánh. (Bởi từ Hy-lạp dikasterion = toà án). Mỗi phân bộ trong mười phân bộ của toà án Héliates tại Athen. º Trong Giáo triều Rôma: xưa kia được hiểu là một toà không có Hồng y chủ toạ; hiện nay, được hiểu về tất cả các cơ quan lớn của Giáo triều, dù là Bộ, là Toà án hay Văn phòng. º —> Saint-Siège. Siège Apostolique.

DICTATUS PAPAE = Dictatus papae. Lời phát biểu của Đức Giáo Hoàng. Trong sổ bộ của Đức Grêgoriô VII, đây là nhan đề gồm 27 mệnh đề của vị Giáo Hoàng này phát biểu về quyền hành của Giáo Hoàng.

DIDACHÈ = Didachè. Sách Đi-đa-kê. (Từ Hy-lạp có nghĩa là giáo ly). Một trong những văn kiện xưa nhất của văn chương Kitô-giáo của Giáo Hội nguyên thủy, được khám phá ra năm 1875. Chắc đây là cuốn sách dùng để dạy những người dự tòng. Niên đại (thế kỷ II ?) và tính thống nhất của toàn bộ văn kiện này vẫn còn bị tranh luận.

¨ Didascales = Người dạy dự tòng. Được nhắc tới trong các thư của thánh Phaolô trong tương quan với các Tông đồ, các tiên tri, các Phúc Âm gia và các Mục tử. Hồi các thế kỷ II và III, các vị này thực hành thừa tác vụ giảng dạy và chuẩn bị các dự tòng lãnh nhận bí tích Rửa tội.

¨ Didascalée = Trường dự tòng. Trường dạy các người dự tòng, nhưng từ thế kỷ II, từ này được dùng để chỉ một học viên thần học tại Alexandria. Thánh Pantena và sau đó Origênê đã làm rạng danh học viện này.

¨ Didascalie = Sách giáo huấn. Tác phẩm Giáo luật và phụng vụ, thế kỷ III, hình như có nguồn gốc tại Syria.

DIDON (Henri) = Didon (Henri). Nhà giảng thuyết Dòng Đa-minh rất được mến mộ tại nhà thờ Saint Philippe du Roule và nhà thờ Trinité những năm 1875-1879. Ngài bị đày ra Corbara (đảo Corse) do những quan niệm của ngài về tương quan giữa đức tin và khoa học. Tác giả cuốn Jésus-Christ (1891) thu lượm được nhiều kết quả. Trong một thời gian cha Didon đã làm giám đốc tư thục Đa-minh tại Arcueil, sau đó ngài sáng lập trường Lacordaire tại Paris. Qua đời tại Toulouse năm 1900.

DIDYME = Điđimô. (Từ Hy-lạp didumos = sinh đôi). Biệt hiệu của Tông đồ Thomas.

DIDYME l’Aveugle = Đi-đi-mô mù. Thầy dạy và giám đốc trường phái Alexandria hồi thế kỷ IV († 398). Trong số môn sinh của ngài có thánh Giêrônimô và Rufinô.

DIENCÉPHALE = Não trung gian. Tâm lý học. Phần giữa của não bộ, nằm giữa thân của óc và các bán nguyệt của óc, gồm thị kỳ não (thalamus) và hạ kỳ thị não (hypothalamus) (đôi khi người ta kể thêm những nhân có rãnh): hai bộ phận này giữ vai trò quyết định trong việc hội nhập các chức năng cảm giác - vận động (thalamus), những chức năng thần kinh - dinh dưỡng (neuro-endocriniennes) (hypothalamus): trung não bộ là cơ quan chủ chốt đối với tất cả những gì thuộc về sinh hoạt cảm xúc, những kích thích và những xu hướng.

DIES IRAE = Ngày thịnh nộ. (Tiếng La-tinh có nghĩa là: ngày của cơn thịnh nộ). Ca tiếp liên của bài lễ an táng theo nghi thức Rôma. Bây giờ người ta biết bài này có trước Thomas de Celano (1200-1260): đã có thời gian dài người ta cho ông là tác giả. Bài ca tiếp liên này được gọi tên bằng hai từ đầu bằng tiếng La-tinh. º Dies natalis —> Natale.

DIEU = Chúa, Thiên Chúa, Thượng Đế, Đức Chúa Trời. (Chữ Phạn Dei-wo = vòm trời sáng láng, được coi như thần linh). º Lịch sử các tôn giáo. Hữu thể siêu phàm, siêu việt, cai quản vạn vật và sự vận hành của vũ trụ, cũng như cai quản số mệnh của mọi người. Các tôn giáo của loài người khi thì hình dung có một số nhiều thần linh, các thần nam và các nữ thần (chủ nghĩa đa thần): mỗi vị thần có một địa vị và một chức năng đối với thế giới, do đó mà thường là cách mà các ngài được gọi tên, _ khi thì các tôn giáo đó chủ trương có một vị thần linh mà thôi, nhưng không loại trừ việc các dân tộc khác, các tôn giáo khác có một hoặc nhiều thần linh của họ (nhất thần thuyết, hénothéisme); _ sau cùng có tôn giáo chủ trương có một Thiên Chúa độc nhất và phổ quát (Độc thần thuyết, monothéisme): trong trường hợp này người ta viết từ Dieu với chữ hoa. º Kinh Thánh. Danh từ thường dùng để chỉ Thiên Chúa, hoặc Thần Linh trong Kinh Thánh trước hết là từ El hoặc Elohim (số nhiều trang trọng của El): Ngài là Đấng mà các dân tộc, lý trí Abraham và các Tổ phụ đã nhận biết. Ngài được gọi là El-Elyon (St 14, 22): Thiên Chúa Tối Cao; _ El-Roi (16, 13): Thiên Chúa nhìn xem: _ El-Shadda (17, 1; 35, 11; 48, 3): Thiên Chúa các núi non: _ El-Bethel (35, 7): Thiên Chúa của Nhà Thiên Chúa v.v... Ngài cũng là “Thiên Chúa của cha ông chúng ta” (Xh 3, 13), Thiên Chúa của Abraham, Isaac, Giacob, Đấng đã kêu gọi Abraham, đưa ông ra khỏi tôn giáo, dân tộc và xứ sở của ông, và đã lập ông làm một dân tộc mới. Khi Môsê hỏi tên riêng của Ngài thì Thiên Chúa trả lời bằng một cái gì không hiểu được: Giavê, nghĩa là “Je suis qui je suis” (Ego sum qui sum)” Ta là Đấng mà Ta là”, hoặc có người dịch là “Ta là Đấng mà Ta sẽ là, nghĩa là “như ngươi sẽ thấy”. Thiên Chúa tỏ mình ra qua các hành vi của Ngài, qua các biến cố của lịch sử mà các tiên tri chứng tỏ và giải nghĩa nhân danh Thiên Chúa. Như vậy, Thiên Chúa mặc khải cho thấy Ngài là Thiên Chúa độc nhất và phổ quát (các thần linh khác đều là hư vô), Ngài là Thiên Chúa Tối Cao, hay ghen tuông, Ngài ở trên mọi sự nhưng lại rất gần mọi sự. Ngài là Thần Khí và là Đấng Thánh*. Sau cùng, sau khi đã nói qua miệng các tiên tri, Thiên Chúa đã tự mặc khải mình qua Đức Giêsu Kitô, Con của Ngài, được Ngài sai xuống trần.º—> Nom. Seigneur. Père. Esprit. ºThần học. Không có định nghĩa về một con người như Phêrô, Gioan, Giacôbê, một hữu thể sống động và có nhân vị; phương chi càng không thể có định nghĩa về Thiên Chúa. Thiên Chúa của Kitô-giáo không chỉ là nguyên lý và nguyên nhân tối cao của vũ trụ vạn vật. Ngài còn là Đấng liên lạc với mọi người và thông ban ơn cứu độ cho họ. Ngài là Thiên Chúa của Abraham, Isaac và Jacob, là Cha của Chúa Giêsu-Kitô. Ngài siêu việt, nhưng không siêu việt theo cách vị Thiên Chúa của Hồi-giáo là vị không tới gần con người và con người cũng không tới gần và không yêu mến. Ngài nội tại, nhưng không nội tại như kiểu thần linh của Ấn-giáo, ít nhiều bị hội nhập vào thế giới và bị đồng hoá với thế giới (thuyết Phiếm thần, Panthéisme): trong Ngài chúng ta có hiện hữu, vận động và sự sống (Cv 17, 28) nhưng Thiên Chúa không phải là hiện hữu, là vận động và sự sống của chúng ta. Thiên Chúa là Thiên Chúa, Ngài ở trên hết mọi sự, Ngài đã tạo thành con người có trí năng, tự do và có khả năng đón nhận Ngài: Ngài đã tỏ mình ra cho con người, đã kêu gọi con người, tỏ lòng thương xót con người và giao tiếp với con người trong suốt dòng lịch sử loài người. Ngài là Đấng Thánh, khuôn mẫu và nguyên tắc của mọi sự trọn lành. º Attributs de Dieu = Những phẩm tính của Thiên Chúa. Một cách trỗi vượt và theo cách tương tự, thần học Kitô-giáo đã nhận ra những thuộc tính sau đây của Thiên Chúa: tính đơn nhất, tính đơn giản, tính nhân hậu, tính toàn hảo, tính vĩnh cửu, tính vô cùng và vô biên, trí năng hoàn toàn vô vật chất và tình yêu, sự quan phòng, đức công bằng và lượng từ bi, tính toàn năng và niềm vinh phúc tuyệt hảo. Các thuộc tính này không tách biệt nhau cách hiện thực, bởi vì Thiên Chúa thì vô cùng đơn giản. Tất cả mỗi thuộc tính này đều đồng nhất với Thiên Chúa , nghĩa là Thiên Chúa là sự tốt lành của Ngài, là trí hiểu và là tình yêu của Ngài v.v...; cũng có thể nói Ngài là sự tốt lành thuần túy, sự hiểu biết thuần túy, tình yêu thuần túy v.v... º Dieu créateur et fin = Thiên Chúa Đấng sáng tạo và cùng đích. Thiên Chúa là Đấng sáng tạo và là Chúa tể tất cả những vật hiện hữu: không những Ngài là nguyên ủy của mỗi hữu thể, nhưng Ngài duy trì chúng trong sự hiện hữu (bảo tồn hiện hữu, conservation* dans l’être), và làm cho các sinh vật được sống. Ngài là cùng đích (= cứu cánh) của mọi hữu thể và là cùng đích trực tiếp của những hữu thể có tri thức. º Preuves de l’existence de Dieu —> Voie. Công Đồng Vaticanô I, dựa vào Rôma 1, 19-20 đã định nghĩa rằng sự hiện hữu của Thiên Chúa là điều lý trí có thể đạt được (khoá 3, chương 2. Xem Denz. No 1785 và 1806). Vậy sự không nhận biết Thiên Chúa là một tội và theo các tiên tri và Phúc Âm thì đó là tội độc nhất theo một nghĩa nào đó: tội này là nguồn gốc sinh ra tất cả những chuyện hư đốn của con người, kể cả những sự hư đốn về tính dục (Rm 1, 21-32). º VTBº EF.

¨ Déisme = Thuyết hữu thần. Học thuyết chủ trương có Thiên Chúa, căn nguyên của vũ trụ. —> Théisme. º Qua các tiền đề lịch sử của thuyết này cũng như qua cách người ta sử dụng từ này, ta thấy hầu như luôn luôn nó chỉ một học thuyết đối lập với sự khẳng định về một tôn giáo mặc khải và siêu nhiên, để nghiêng về sự khẳng định hoàn toàn nhân bản của một đệ nhất nguyên lý sáng tạo.

¨ Déiste = Người theo thuyết hữu thần. Người chủ trương thuyết hữu thần, gạt bỏ mọi thứ mặc khải và khẳng định mình chỉ tin vào sự hiện hữu của một Thiên Chúa và một tôn giáo tự nhiên. Hồi thế kỷ XVIII, những người như Montesquieu, Voltaire và Rousseau là những đại diện rõ nhất của những người hữu thần.

¨ Divin = Thuộc về thần linh, thuộc về Thiên Chúa. Có liên quan đến Thiên Chúa, hoặc thuộc về Ngài. º Personne divine = Ngôi Vị Thiên Chúa, một Ngôi trong Ba Ngôi Thiên Chúa. º Droit divin = Luật Thiên Chúa. Thần luật. Luật do uy quyền Thiên Chúa trực tiếp ban ra. Droit divin des rois: thần quyền của vua chúa. Học thuyết chủ trương rằng các vua nhận được uy quyền cách trực tiếp bởi Thiên Chúa, và uy quyền này có tính tuyệt đối.

¨ In divinis = Trong những sự thuộc về Thiên Chúa. (Tiếng La-tinh có nghĩa là “trong các sự về Thiên Chúa”). Thuật ngữ các nhà thần học dùng để nói về một ưu phẩm hoặc một hành động nơi Thiên Chúa, nhất là khi nói về sinh hoạt thần bí sâu xa của Mầu nhiệm Ba Ngôi: Thí dụ “in divinis”, sự xuất phát của Ngôi lời là một sự sinh ra.

¨ Divinité = Thần linh, thiên tính.  º thần tính. Lịch sử các tôn giáo. Thần linh là danh từ để gọi thế giới thần linh, có quyền hành trên loài người, và người ta phải tôn thờ. º Tượng hình của con người về thần linh dưới hình thức một biểu tượng, một hình tượng, một vật tổ v.v... º Thần học. Thần tính là danh từ trừu tượng để nói lên bản tính Thiên Chúa: sự khác biệt giữa hai từ thần tính (divinité) và Thiên Chúa (Dieu) chỉ là theo cách xưng hô của loài người, không nói lên một sự khác biệt hiện thực nào, vì Thiên Chúa là thần tính của Ngài.

¨ Divination = Thuật bói toán. Một việc làm rất phổ biến trong thế giới tôn giáo. Nó giả thiết một quan niệm tất định về thế giới, nhưng cũng bao hàm một cái nhìn tôn giáo về những quan hệ giữa con người và những mãnh lực chi phối số mệnh của con người. Những cách thức bói toán thì nhiều vô kể và thường dựa vào sự quan sát những biến cố may rủi, như quan sát đường chim bay, hoặc quan sát những con súc sắc mà người ta tung lên. Thánh Tôma biện minh cho sự xem số như trường hợp để chọn thánh Matthia (Cv 1, 25), vì cách thức làm như thế vừa nhận có sự tự do của con người, vùa có sự tin tưởng nơi Chúa quan phòng.

¨ Divinisation = Sự thần linh hoá. Sự đổi mới và biến đổi con người dưới sức tác động của ơn được nhận làm con Thiên Chúa: ân sủng này chính là sự được dự phần vào bản tính Thiên Chúa (2 Pr 1, 4). º —> Théopoðèse.

¨ Déicide = Kẻ giết Chúa. (Tiếng La-tinh có nghĩa là: kẻ giết Thiên Chúa). Tên gọi có tính miệt thị, thường được dùng để chỉ dân Do-thái hoặc Giuđa, và đã làm cớ cho nhiều chuyện lạm dụng. Bản Tuyên ngôn về các tôn giáo của Công Đồng Vaticanô II ngày 15 tháng 10 năm 1965 nhắc lại rằng: “Mặc dầu các nhà cầm quyền Do-thái đã đi tới chỗ giết Chúa Kitô, nhưng những gì người ta đã phạm trong cuộc Thọ nạn của Ngài không thể quy tội một cách phân biệt cho tất cả những người Do-thái hồi đó, cũng như không thể quy cho các người Do-thái trong thời đại chúng ta”.

¨ Dei Verbum = Hiến chế Lời Chúa (cũng gọi là “Mặc Khải”). Hiến chế tín lý về mặc khải của Thiên Chúa, được Công Đồng Vaticanô II công bố ngày 18 tháng 11 năm 1965. Những đề tài chính của bản văn này là: bản chất của Mặc khải, cách truyền đạt Mặc khải (Kinh Thánh và Thánh Truyền), linh hứng và việc giải thích Kinh Thánh, vai trò của bộ Kinh Thánh trong sinh hoạt của Giáo Hội. º Bảng VIII.

¨ Deo gratias = Tạ ơn Chúa. Lời tung hô phụng vụ đã có từ hồi xa xưa nhất trong Giáo Hội Tây phương. Câu này được dùng làm câu trả lời của Công Đồng sau mỗi bài đọc, nhưng chủ yếu là khi kết thúc Thánh lễ (khi linh mục nói “Ite missa est” “Thánh lễ đã kết thúc, anh em hãy ra về bằng an”), và khi kết thúc Kinh Nhật tụng (sau câu Benedicamus Domino: chúng ta hãy chúc tụng Chúa!). º Ta dịch là: Tạ ơn Chúa! º Trong các nghi thức Đông phương, thuật ngữ không có phần từ ngữ tương đương như thế.

DIFFAMATION = Sự làm ô danh. (Do hai danh từ La-tinh di = lấy đi, và fama = tiếng tốt). Sự phạm đến danh thơm tiếng tốt của người khác. º Đồng nghĩa với: chê bai, gièm pha (Détraction).

¨ Infâme = Ô danh, ô nhục. Hình luật. Người đã bị ô danh.

¨ Infamie = Sự ô danh, sự ô nhục. Hình phạt có tính trừng trị để làm mất danh thơm tiếng tốt của một người, hoặc do thực tế, nghĩa là cho tới khi Đấng Thường quyền tuyên phán thì dư luận quần chúng đã xét xử rồi, _ hoặc chiếu theo luật pháp để trừng trị một số tội phạm nặng nề.

DIFFÉRENCE = Sự khác biệt, sự dị biệt. Triết học. Gần giống như đa dạng. Các thực tại được gọi là đa dạng, khi chúng không giống nhau ở điểm nào hết; chúng khác biệt nhau, khi chúng giống nhau ở một điểm nào đó, nhưng lại khác nhau ở điểm khác. º Différence spécifique = Sự khác biệt chủng loại. Cái nói lên đặc tính của những loại trong cùng một giống: Thí dụ trong giống động vật thì lý tính là sự khác “biệt loại” của con người. Con người là một con vật có lý trí.

¨ Indifférence = Sự dửng dưng, sự thờ ơ. Nghĩa thông thường. Tình trạng tâm hồn của một người không lo đến một việc gì hết. º Nghĩa thiêng liêng. Tâm trạng của một người có sự độc lập hoàn toàn đối với tất cả những gì không phải là Thiên Chúa, một sự sẵn sàng đích thực và trung thực đối với tất cả những gì mà Chúa có thể đòi hỏi mình. Không phải là một sự thiếu tha thiết đối với các tạo vật, cũng không phải là thực sự từ bỏ mọi sự, nhưng đó là một sự tự do tinh thần, có ý thức, và mình quyết tâm như thế: một sự từ bỏ hoàn toàn của tâm hồn. Tâm trạng này là điều kiện cần thiết cho bất cứ Kitô-hữu nào muốn Kitô-giáo của mình cách trọn hảo và trọn vẹn tuân theo thánh ý Chúa. º Indifférence religieuse = Sự dửng dưng tôn giáo (xã hội học tôn giáo). Loại người không giữ đạo và nói mình không quan tâm đến các tôn giáo, mặc dù không đối nghịch với tôn giáo.

¨ Indifférent = Người dửng dưng. Những người coi các khẳng định về tôn giáo hoặc về siêu việt là không quan trọng chút nào và không có ảnh hưởng nào thật sự đối với họ, mặc dù họ không phủ nhận hoặc chống đối.

¨ Indifférentisme = Thuyết dửng dưng. Sự dửng dưng về tôn giáo được nâng lên hàng hệ thống chủ nghĩa. Đức Piô IX và các vị Giáo Hoàng kế tiếp ngài đã nhiều lần lên án chủ nghĩa này.

Difformité —> Forme.

DIGNITATIS HUMANAE = Tuyên ngôn Dignitatis Humanae (Phẩm giá con người). Tuyên ngôn của Công đồng Vatican II (ngày 7 tháng 12 năm 1965) về tự do tôn giáo. Văn kiện này lấy phẩm giá con người làm nền tảng cho quyền lợi này, con người phải được tự do tin theo sự mặc khải của Thiên Chúa, cho nên văn kiện này minh nhiên lên án bất cứ một sự cưỡng bách nào trong lãnh vực tôn giáo. º Bảng VIII.

DIKIROTRIKIRA = Chân nến kèo. Phụng vụ Byzantin. Những chân nến nhỏ có hai (dikirion) hoặc ba (trikirion) ngọn nến kết lại với nhau. Giám mục dùng những chân nến này để ban phép lành. Những chân nến này tượng trưng cho hai bản tính (nhân tính và thần tính) nơi Chúa Giêsu-Kitô, và tượng trưng cho Ba Ngôi Thiên Chúa.

DILECTION = Sự yêu mến. Hành vi riêng biệt của tình yêu thiêng liêng nhất là của đức ái, nhờ đó linh hồn ta gắn bó với Thiên Chúa, với các ý định của Ngài, và với cộng đoàn của những kẻ được Ngài yêu thương và dành cho được phúc chia sẻ sự sống và hạnh phúc của Ngài. Yêu mến Thiên Chúa là vui sống trong Ngài, trong niềm vui của Ngài. Sự yêu mến này sinh ra lòng nhân hậu, tức muốn sự lành cho tất cả những ai được Chúa yêu thương, nghĩa là cho tất cả những người đồng loại.

DILEMME = Song luận, lưỡng đạo luận. Luận cứ với một tiền đề phân làm hai thành phần mà cùng dẫn tới một kết luận như nhau.

Dimanche —> Dominus.

Dýme —> Décime.

Dimissoire, dimissoriale —> Démission.

DIOCÈSE = Giáo phận, địa phận. (Do từ Hy-lạp dioikèsis = xếp đặt các việc trong nhà). 1. Cho tới thời hoàng đế Dioclêtianô, tên gọi một địa hạt hành chánh, một phần của một tỉnh, rồi sau này lại trở thành một địa hạt cao cấp, gồm nhiều tỉnh, _ 2. Trong Giáo luật xưa, từ này chỉ nhiều giáo hạt khác nhau: hoặc quyền tài phán của một vị Tổng giám quản Đông phương (exarque), gồm nhiều giáo tỉnh, _ hoặc địa hạt tương đương với một giáo xứ (paroisse*), dưới quyền của một Giám mục, _ hoặc một phần của một Giáo Hội địa phương, giống như một giáo xứ ngày nay _ 3. Theo bộ Giáo luật hiện hành, được hiểu là địa hạt hành chánh của Giáo Hội dưới quyền tài phán của một Giám mục. º Diocèses suburbicaires = Các giáo phận ngoại thành Rôma. Bảy giáo phận ở ven đô Rôma mà các vị cai quản làm nên hàng Hồng y - Giám mục.

¨ Archidiocèse = Tổng giáo phận. Giáo phận có tước hiệu là giáo phận trưởng khu (métropolitain). Đôi khi cũng được hiểu là một giáo phận không tùy thuộc vào một giáo phận trưởng khu nào hết, và vị Giám mục của Toà Giám mục này đương nhiên có chức Tổng Giám mục.

¨ Quasi-diocèse = Chuẩn giáo phận. Giáo hạt truyền giáo, mệnh danh là hạt Đại diện Tông toà hoặc hạt Phủ doãn Tông toà, chưa Kitô hoá đủ để có những đặc điểm giáo luật của một giáo phận.

¨ Diocésain = Thuộc về giáo phận. º Người thuộc quyền giáo phận sở tại.  Tính từ. Quan hệ tới giáo phận, thuộc về giáo phận. º Danh từ. Người thuộc quyền một Giám mục chánh toà.

DIODORE de Tarse = Điôđôrô thành Tarsê. Nhà văn của Giáo Hội, thế kỷ IV, quê tại Antiôkia, nơi ông giảng dạy tại Trường chú giải Kinh Thánh. Trong số học trò của ông có Gioan Kim khẩu và Thêôđôrê thành Mopsueste. Trở thành Giám mục thành Tarsê quãng năm 378, ông đã tham gia Công Đồng Constantinôpôli năm 381. Qua đời quãng năm 394. Không rõ đúng hay sai, ông đã bị thánh Cyrillô thành Alexandria coi là cha đẻ của nhóm Nestôriô.

DIOGNÈTE (Épýtre à) = Thư gửi Diognète. Một bản văn vô danh, cuối thế kỷ II, thuộc loại văn chương minh giáo.

Diophysisme —> Physique.

DIOSCORE = Dioscore. Phó tế của Alexandria hồi cuối thế kỷ V, ông thoát khỏi cuộc bách hại của những người phái Nhất tính và sống tị nạn tại Rôma. Ông đã mau chóng giữ một vai trò quan trọng bênh đỡ Đức Giáo Hoàng Symmacô chống lại vị phản Giáo Hoàng Laurentiô. Ông được sai tới Constantinôpôli với chức đặc sứ để dẹp tan nhóm ly giáo Acatiô.

DIPTYQUES = Bộ hai tấm bảng nhỏ. (Từ Hy-lạp có nghĩa là: hai bản nhỏ). Xưa kia, đó là những tấm bảng nhỏ có ghi tên các vị tử đạo, các Giám mục hoặc những tín hữu mà người ta sẽ tưởng niệm khi cử hành phụng vụ. º Cũng được hiểu là chính danh sách các tên đó. Người ta đọc danh sách này trong Thánh lễ, hoặc vào lúc dâng của lễ (Tây-ban-nha, xứ Gallia, Đông phương), hoặc cuối phần dâng hiến (Đông phương), hoặc trong chính Lễ quy (tục lệ này của nghi thức Rôma đã có từ đầu thế kỷ V). Những tấm bảng nhỏ này, dưới hình thức cổ xưa đó, đã bị bỏ từ đầu thời Trung cổ.

¨ Triptyque = Bộ ba tấm bảng nhỏ. Tấm bảng có 3 phần, hai phần ngoài cùng có thể gấp lại trên phần giữa —> Polyptique. Hồi đầu, các tấm bảng này có thể mang đi theo, và được làm bằng ngà. Những “tấm bảng có thể khép lại” này của thời Trung cổ, đôi khi được dùng như hộp đựng thánh tích, sau dần dần được làm lớn thêm, rồi được gắn chặt ở phần giữa làm thành một bức hoành sau bàn thờ. Các tấm bảng này thường ngày vẫn đóng kín, nhưng được mở ra vào một số dịp để các tín hữu chiêm ngắm những kho tàng nghệ thuật mà các thế kỷ XV và XVI dành cho các tấm bảng này.

¨ Polyptique = Bộ nhiều tấm bảng nhỏ. Công trình nghệ thuật gồm nhiều tấm có thể gấp lại với nhau. º Xưa kia, được hiểu là tấm bảng để viết, có nhiều hơn hai tấm. Nay được dùng để chỉ sổ trước bạ, sổ thuế. º —> Pouillé.

¨ Pouillé = Sổ điền thổ và lợi tức. Sổ ghi giấy tờ điền thổ và lợi tức của một giáo phận, một Viện phụ Tu viện, một giáo tỉnh.

Directeur, directif, direction, directoire —> Droit.

DIRIMANT (empêchement) = Ngăn trở tiêu hôn (nói về các cản trở). Pháp luật. Luật Thiên Chúa hoặc luật Giáo Hội làm cho một người trở thành không có khả năng kết hôn với một số người hoặc với bất cứ người nào, cho nên cuộc hôn nhân được kết ước với lòng gian hoặc lòng thành, đều đương nhiên vô hiệu và bất thành —> Prohibant. º Xét theo khách quan. Hoàn cảnh hoặc thân phận bên ngoài, trực tiếp liên hệ đến những người kết hôn, theo đó thì luật Thiên Chúa hoặc luật Giáo Hội khiến cho sự kết hôn của họ bất thành hiệu.

Discernement —> Discrétion.

DISCIPLE = Môn đệ, môn đồ, đồ đệ. Người đi theo một sư phụ để nhận lấy những bài học. º Disciples de Moðse = Các môn đệ Môsê. Trong Tân Ước, được hiểu là những người Biệt phái. º Disciples du Seigneur = Các môn đệ của Chúa. Được hiểu là những Kitô-hữu đầu tiên theo sách Công vụ tông đồ. º Les Soixante-douze disciples = Bảy mươi hai môn đệ. Những cảm tình viên được Chúa Giêsu trao cho sứ mạng tạm thời loan báo Tin Mừng (Lc 10). º Le Disciple bien-aimé = Người môn đệ yêu quy. Biệt hiệu của Tông đồ Gioan. º Les disciples d’Emmaüs = Các môn đệ Emmau. Hai tín hữu được Chúa Giêsu hiện ra với mình sau khi Ngài sống lại (Lc 24). º Disciples du Christ = Hội các môn đồ của Đấng Krist. Hiệp hội Tin lành người Mỹ do Thomas Campbel († 1866) sáng lập. º VTB.

¨ Discipline = Môn học º Kỷ luật. (Bởi động từ La-tinh discere = học tập). Sự đào tạo trí tuệ, do đó từ này được dùng để chỉ các môn học của chương trình học tập: thí dụ các môn học tại một chủng viện. º Giáo luật. Kỷ luật là toàn bộ những luật lệ của Giáo Hội: Thí dụ kỷ luật hiện hành, kỷ luật của Giáo Hội La-tinh. Theo nghĩa hẹp: toàn bộ những quy định giáo luật liên quan đến việc thực hành bên ngoài của đức tin (Thí dụ: các điều luật kỷ luật khác với những điều luật tín lý và luân lý). Trong luật pháp của các tu sĩ, đó là Bản luật (règle) và các Hiến pháp của mỗi Tu hội. Theo nghĩa chủ quan, được hiểu là sự tôn trọng các luật lệ đó và cách tuân theo các quy định đó, theo nghĩa này, trong chủng viện, cha Giám đốc chịu trách nhiệm về kỷ luật. º Trong cách thức đền tội, đó là cách thức tự mình phạt xác mình, dụng cụ dùng để “đánh tội”: “Se donner la discipline” là “đánh tội”. º Congrégation de la discipline des sacrements —> Sacrement. º Discipline de l’arcane —> Arcane.

¨ Disciplinaire = Thuộc về kỷ luật. Tính từ. Liên quan đến kỷ luật. º Procédure disciplinaire = Thủ tục kỷ luật. Thủ tục đơn giản hoá và mau lẹ được vị có quyền tài phán hành chánh sử dụng để đàn áp một số tội phạm liên quan đến công ích, trong đó người ta không tuân theo tất cả những luật lệ của thủ tục tư pháp. º Đồng nghĩa với: Thủ tục hành chánh.

DISCRÉTION = Sự biện biệt. Sự cẩn trọng. (Bởi động từ discernere = nhìn hoặc lấy trí mà phân biệt). Nghệ thuật phân biệt và giữ lấy những gì phải làm hoặc phải nói, và những gì không nên làm không nên nói. Cũng được hiểu là nghệ thuật biết giữ bí mật (khi đó discrétion là sự kín đáo), không đặt những câu hỏi tò mò, không xâm phạm sự thân mật của người khác, không gây bất tiện cho người ta do sự có mặt của mình. º Tu đức. Thái độ của một người, trong đời sống thiêng liêng cũng như trong kỷ luật nhà Dòng, biết tránh xa những gì là thái quá, lập dị, hoặc thiếu quân bình. Đó là nhân đức điều độ, đó là trung dung, một nhân đức cầm cân nảy mực cho các nhân đức khác. º Âge de discrétion = Tuổi biện biệt. Tuổi của đứa trẻ có khả năng phân biệt điều thiện điều ác về luân lý, theo luật pháp thì đó là khi đứa trẻ đã tròn bảy tuổi. º Đồng nghĩa với: tuổi khôn, tuổi biết dùng lý trí.

¨ Discrétionnaire (Pouvoir) = Quyền tự ý quyết định. Quyền quyết định theo sự đánh giá của bản thân mình, không bị trói buộc bởi các luật lệ: Thí dụ quyền chuyên quyết của thẩm phán.

¨ Discernement des esprits = Sự biện biệt thần loại. Việc phân biệt và phán đoán về giá trị và nguồn gốc những cảm hứng cũng như những sức thúc đẩy con người trong đời sống tinh thần, xem chúng có bản tính đưa ta lại gần Chúa, hoặc đưa ta đi xa Ngài. Chúng xuất phát do những yếu tố tinh thần tốt hay là xấu, hoặc do bất cứ nguyên nhân nào khác. Phân biệt các thứ ảnh hưởng này, xem những cái nào cần giữ lại và những cái nào cần phải đẩy lui, đó là điều quan trọng. Khoa thần học đã thâu lượm được một số quy tắc đã được hoàn chỉnh qua các thời đại, để giúp ta làm công việc phân biệt này.

Diskos —> Disque.

DISPARITÉ DE CULTE = Sự khác đạo. Theo nghĩa rộng, sự khác biệt tôn giáo giữa hai người. º Theo nghĩa hẹp, sự khác biệt tôn giáo giữa một người được rửa tội trong Giáo Hội Công giáo và một người chưa được rửa tội: điều này gây nên cản trở vô hiệu hoá về hôn nhân, gọi là “cản trở do khác tôn giáo”.

DISPENSE = Sự miễn chuẩn. (Do từ La-tinh dispensare = miễn cho, chuẩn miễn). Thần học luân lý. (Phân phối): dùng phán đoán để chia các phần, trước khi phân phối cho mỗi người. Từ La-tinh dispensatio thường được dùng để dịch từ Hy-lạp oikonomia —> Économie. Dưới ảnh hưởng của nền “văn minh trưởng giả”, ý nghĩa của hai từ này đã “trượt” khá nhiều qua một bên, trong những năm gần đây: từ này ngày càng có nghĩa là sự “chuẩn miễn” của nhà cầm quyền, trong khi đúng ra nó có nghĩa là phán đoán của vị thủ lãnh để miễn hoặc không chuẩn miễn. Bởi vậy nay người ta đôi khi lại dùng từ dispensation thay vì từ dispense, để nói lên ý nghĩa nguyên thủy của từ này. º Giáo luật. Được hiểu là hành vi tài phán, chủ ý hoặc hảo ý, của vị Bề Trên có thẩm quyền để miễn một nghĩa vụ theo Giáo luật, cho một cá nhân hoặc một tập thể, trong một trường hợp đặc biệt. º Dispense super matrimonio rato et non consummato = Sự miễn chuẩn cuộc hôn nhân đã thành nhận nhưng chưa hoàn hợp. Sự Đức Giáo Hoàng tháo cởi một cuộc hôn nhân có bí tích nhưng chưa thành toại. º Dispense de peine = Sự miễn hình phạt. Sự đấng có thẩm quyền tha một hình phạt có tính trừng trị cho một người đã mắc phải. º Dispense de v�u = Sự miễn chuẩn lời khấn (cũng gọi là tha lời khấn). Hành vi của vị có quyền tài phán, để tha nghĩa vụ của lời khấn, cho người đã có lời khấn, khi có lý do chánh đáng và trong một trường hợp cá biệt.

DISPERSION = Tản mác. º Kiều bào Do thái.  Từ Hy-lạp Diaspora chỉ những người Do-thái đang sống tản mác ngoài Thánh địa (Ga 7, 35) vì những lý do chánh trị (bị biệt xứ) và nhất là những lý do thương mại. Vào thời đại Chúa Giêsu, đa số người Do-thái đang sống tản mác nhiều nơi, trong đó Ai-cập, Rôma và miền Babylonia là những trung tâm chính. Vậy thật là sai lầm khi người ta cho hiện tượng tản mác này là hình phạt của Thiên Chúa vì dân Do-thái đã không tin vào Chúa Kitô. Những người Do-thái tản mác trong Đế quốc La mã được hưởng một nền tự trị khá rộng rãi về hành chánh. Họ nói tiếng Hy-lạp (những người Do-thái “Hy-lạp hoá”, Cv 6, 1). Họ liên kết chặt chẽ với nhau về phương diện xã hội và tôn giáo (có phụng vụ tại Hội đường), giữ lòng yêu mến Thánh Địa (hành hường về Giêrusalem), nhưng họ cũng rất cởi mở đối với môi trường ngoại giáo, nơi họ chinh phục được những người tòng giáo (Mt 23, 15; Cv 2, 10). Chúng ta nhờ có cộng đồng Do-thái tại Ai-cập mà có được bản dịch Kinh Thánh bằng tiếng Hy-lạp, bản Bảy Mươi: đó sẽ là cuôn Kinh Thánh của các Tông đồ Kitô-giáo. Trong các lần trên đường truyền giáo, thánh Phaolô luôn trước hết ngỏ lời với những người Do-thái tản cư (Cv 13, 5). Các giáo đoàn Kitô-giáo tản cư sẽ thay thế cho các cộng đoàn Do-thái tản cư (Gc 1, 1; 1 Pr 1, 1) để tập họp các người đang sống tản mác lại thành một dân mới (Cv 2, 32). º VTB.

DISPOSITION = Sự xếp đặt º Tình trạng. Việc xếp đặt các sự vật theo một trật tự nào đó. Thành quả của sự xếp đặt đó. º Siêu hình học. Cùng một loại phẩm tính (phạm trù) với tư thế (habitus): tình trạng khác với tư thế ở đặc điểm của nó là bất ổn và thoảng qua. º Kinh Thánh. Ancienne et Nouvelle Disposition = Sự An bài cũ và mới: ý định của Thiên Chúa như đã được bày tỏ trong Cựu Ước và Tân Ước.

DISPUTATIO = Sự tranh biện. Một thực tập trong các trường thần học thời Trung cổ. º Nhan đề của một phần trong một khảo luận thần học xưa.

DISQUE = Đĩa thánh. (Từ Hy-lạp diskos = cái đĩa). Đĩa thánh của nghi thức Byzantin, có các mép hơi cong lên để giữ những vụn bánh thánh, và thường có chân.

Dissident —> Siège.

DISSIMULATION = Sự làm ngơ. Trong Giáo luật, thái độ thực tiễn của Giáo quyền làm bộ như không nhận thấy những sự vi phạm, khi không thể hoặc khó bắt người ta tuân giữ một điều luật mà Giáo quyền lại cũng không muốn chuẩn miễn.

Dissolution —> Absolution.

DISTANCE SOCIALE = Sự cách biệt xã hội. Từ này được dùng để chỉ 3 thực tại rất khác nhau. 1. Sự cách biệt xã hội theo nghĩa hẹp, đó là sự cách biệt giữa các giai tầng xã hội về phương diện uy quyền, điều này được dễ dàng đo lường bằng sự các giai tầng đó được chia sẻ các giá trị, _ 2. Sự cách biệt văn hoá (distance culturelle), đó là sự khác biệt có tính phân loại giữa hai giai tầng, _ 3. Sự khác biệt tâm lý (distance psychologique), đó là cách những thành phần của một giai tầng xã hội hình dung các giai tầng khác, và thái độ của họ đối với nhau giữa các giai cấp (classes*).

DISTINCTION = Sự phân biệt. Phân chia là sự phân ra nhiều thứ, xếp các loại khác nhau để tránh nhũng sự lầm lẫn. Thành quả của sự phân loại và xếp loại này. º Trong các khảo luận xưa (như bộ Sententiae của Pierre Lombard, bộ Sắc lệnh của Gratianô), được hiểu là một tiết lớn của cuốn sách. º Triết học. Distinction de raison = Sự phân biệt trong lý trí, cũng gọi là “phân biệt lôgic”. Một sự phân biệt do trí năng thực hiện, có hoặc không có nền tảng thực tại. Sự phân biệt này lại được chia thành “sư phân biệt hư lý” (distinction de raison raisonnante), không có cơ sở trong thực tại, và “sự phân biệt có ly” (Distinction de raison raisonnée) có cơ sở trong thực tại. º Distinction réelle = Sự phân biệt thực. Sự phân biệt nơi bình diện những nguyên lý và những yếu tố cấu tạo nên cùng một thực tại (thí dụ linh hồn và các tài năng của linh hồn). Trí năng khám phá ra sự phân biệt này, nhưng không nhận thấy thật sự. º Distinction physique = Sự phân biệt vật lý. Sự phân biệt giữa các sự vật. º Distinction métaphysique = Sự phân biệt siêu hình. Sự phân biệt giữa những nguyên lý cần thiết cho việc cấu tạo của các sự vật.

Distributif —> Tribu.

Dithéisme —> Théisme.

DIURNAL = Sách giờ kinh phụng vụ ban ngày.º Thuộc về ngày. Sách phụng vụ chứa đựng những Giờ Kinh Phụng vụ của ban ngày. Đó là cuốn Nhật tụng không có phần kinh Ban mai.

Diversité —> Version.

Divin, divination, divinisation, divinité —> Dieu.

DIVINO AFFLATU = Tông hiến Divino afflatu. Tông hiến của thánh Giáo Hoàng Piô X (ngày 1 tháng 11 năm 1911) lại đưa việc đọc hằng ngày các Thánh vịnh trong kinh Nhật khoá, và việc sử dụng chu kỳ các mùa cho các lễ Chúa nhật.

DIVINI ILLIUS MAGISTRI = Thông điệp Divini illius Magistri. Thông điệp của Đức Piô XI (ngày 31 tháng 12 năm 1929) về nền giáo dục Kitô-giáo. º Bảng IX.

Divorce —> Version.

DJINN = Djinn. Các hữu thể vô hình theo kinh Coran. Tên gọi được sách Coran dành cho một số những hữu thể vô hình, nhân hậu hoặc ác hại, linh hứng hoặc làm khổ con người ta và đôi khi hiện hình dưới nhiều hình dạng khác nhau.

DOBNECK (Jean) dit Cochlée = Dobneck (Jean) biệt hiệu là Cochlée. Giáo sĩ, người gốc miền Nuremberg, một trong những nhà tranh biện hung hăng nhất trong giới công giáo thời đó (1479-1552). Các tác phẩm quá nhiều của ông, thường có tính cay độc theo ý chúng tôi, nhưng đọc thật thú vị và độc đáo. Ông đã viết cuốn tiểu sử đầu tiên của Luthêrô về phía người công giáo. Qua đời tại Breslau.

DOCÈTE = Người theo Ảo thân thuyết.

¨ Docétisme = Ảo thân thuyết. (Do một từ Hy-lạp có nghĩa là ảo ảnh). Các giáo phái hồi nguyên thủy phủ nhận tính hiện thực của Mầu nhiệm Nhập thể, và họ coi Chúa Kitô chỉ là một bóng người, một ảo nhân. º Bảng XII.

DOCTRINE = Giáo thuyết. Học thuyết. Giáo lý. (Bởi động từ La-tinh docere = giảng dạy). Thần học và Giáo luật. Toàn bộ lời giáo huấn hoặc của Kinh Thánh (Giáo lý Kinh Thánh), hoặc của Giáo Hội (Giáo lý của Giáo Hội), hoặc của một nền thần học, hoặc của luật pháp. º Doctrine sociale de l’Église = Học thuyết xã hội của Giáo Hội. Toàn bộ những tuyên bố chính thức của Huấn quyền liên quan đến các quan hệ xã hội.

¨ Docteur de l’Église = Tiến sĩ Hội thánh. Tước hiệu do truyền thống hoặc do quyết định của Toà Thánh dành cho những văn sĩ của Giáo Hội, nổi tiếng cả về sự thánh thiện của đời sống lẫn về tầm quan trọng và tính chính thống của các công trình giáo lý. Theo nghi thức La-tinh, nơi phần chung của các thánh, có dành cho các ngài một công thức riêng biệt và đầy đủ cho Thánh lễ và một vài kinh riêng cho phần Nhật tụng. º Le Docteur angélique = Tiến sĩ thiên thần là thánh Tôma Aquinô. º Le Docteur séraphique = Tiến sĩ Sêraphim là thánh Bonaventura.

¨ Docilité = Tính dễ dạy. Khả năng được giáo huấn. Trong ngôn ngữ thời nay, người ta gần như lộn dễ dạy (docilité) với dễ bảo (obéissance*). Trong ngôn ngữ của thánh Tôma và của truyền thống thì không như thế. Sự dễ dạy có liên quan đến một vị sư phụ dạy mình, và nó mở tâm trí mình đón nhận lời giáo huấn đó; còn dễ bảo thì liên quan đến một vị Bề Trên truyền lệnh, và tính dễ bảo sẽ khiến ý chí của ta vâng theo các lệnh truyền đó và thi hành. Đàng khác, người ta có thể dễ dạy mà không hiểu biết, hoặc hiểu khác với thày mình, vì mình nhận được một ánh sáng khác (có thể tốt hơn), mặc dù tính dễ dạy thúc đẩy ta hiểu như ông thày hiểu; trong khi đó thì người ta chỉ được coi là dễ bảo, nếu làm đúng như lệnh truyền. Tính dễ dạy là một nhân đức của trí tuệ, gắn bó với đức thận trọng; còn dễ bảo (tức vâng lời) là nhân đức của ý chí và của hành động trong các quan hệ xã hội, nó gắn liền với đức công bằng. Mặc dầu sự dễ bảo (vâng lời) cần có sự dễ dạy để hiểu lệnh truyền mà thi hành, nhưng mình không hiểu cùng đích và những ý hướng của lệnh truyền, mình vẫn phải thi hành mệnh lệnh đó. Bề Trên, người thủ lãnh, luật pháp bắt buộc ta phải tuân theo. Vị tôn sư, cha linh hướng phải soi sáng và giáo huấn những người đến xin lời khuyên: sự dễ dạy sẽ chuẩn bị người ta đón nhận ánh sáng.

¨ Documents = Các bản tài liệu. Những bản văn hoặc những sưu tập nhiều bản văn mà người ta nghĩ là nguồn mạch của bộ Ngũ Kinh. Bốn tài liệu quan trọng, được tất cả các nhà phê bình chấp nhận là: bản Jahviste (J), bản Élohiste (E), bản Deutéronomiste (D) và bản Priestercodex* (P) tức bản của hàng tư tế. Ngày nay người ta thường gọi là những truyền thống (traditions*).

¨ Documentaire (Théorie) = Lý thuyết tài liệu. Thuyết muốn chứng minh rằng, bằng sự phân tích văn học, người ta có thể thấy một số sách của bộ Kinh Thánh là kết quả của sự gom lại nhiều tài liệu khác nhau. Thuyết này đã được áp dụng nhiều nhất cho Ngũ kinh.

DOGME = Tín điều. (Do từ Hy-lạp dokéô: nghĩ, tin tưởng). Chân lý của đức tin, chứa đựng trong mặc khải, được đề ra trong Giáo Hội và bởi Giáo Hội, hoặc do lời giảng dạy của Huấn quyền thường lệ và phổ quát (tín điều của đức tin); hoặc do Huấn quyền ngoại lệ (tín điều của đức tin đã được định nghĩa). º EF.

DOGMATIQUE = Thuộc về tín điều. Tính tư. Có liên quan đến tín điều. º Théologie dogmatique = Môn tín lý. Thần học tín điều. Một phần của khoa thần học theo cách chia gần đây, với nội dung không rõ rệt (gồm tất cả những gì không thuộc về môn thần học luân lý, cho nên tùy các cuốn giáo khoa và tùy các tác giả, người ta đặt vào đó những bộ luận về ân sủng, được lấy ra từ môn thần học luân lý, và người ta bỏ ra ngoài phần tín lý này những phần luận về phép Giải tội chẳng hạn; họ đặt những đề tài này vào phần thần học luân lý, chớ không vào phần thần học bí tích nữa), sự phân chia này cũng làm cho nội dung của môn thần học tín lý trở nên hàm hồ (bởi vì nếu thế, thì những phần thần học không phải là “thần học tín lý” không dựa vào những chân lý của đức tin chăng? Thật là vô nghĩa). º Danh tư. Từ mới, được dùng để chỉ một khảo luận về các chân lý của đức tin; một cuốn giáo khoa; một sưu tập trình bày những chân lý của đức tin: thí dụ cuốn Dogmatik của K. Barth.

¨ Dogmatisme = Chủ nghĩa giáo điều. Thái độ tâm trí, dựa vào hệ thống những chân lý mình đã hiểu biết và chấp nhận cách tuyệt đối, rồi cứ thế mà đưa ra những trả lời cho bất cứ vấn đề nào, không lưu ý gì đến tính phức tạp và sự bất tất của các vấn đề đó. Từ này có nghĩa xấu. º Dogmatisme moral = Chủ nghĩa giáo điều luân ly. Hệ thống triết học tìm cách giải nghĩa và biện hộ cho tính chắc chắn bằng hành động, và như vậy đối lập với chủ nghĩa giáo điều trí thức (dogmatisme intellectuel).

DOIGT DE DIEU = Ngón tay của Thiên Chúa. Thánh Thần Thiên Chúa. Kinh Thánh và Phụng vụ. Biểu tượng của Chúa Thánh Thần.

DOL = Man trá. Gian ý. Mưu gian nhắm lừa dối. Gian trá là một thứ lừa dối (mensonge*). º Giáo luật, Dân luật. Chủ ý dùng những phương tiện gian trá để hại người khác, hoặc để lấy được sự ưng thuận của người ta. º Hình luật. Chủ ý vi phạm luật pháp.

Dolorisme —> Douleur.

Dom, domaine —> Dominus.

DÔME = Mái vòm. (Do tiếng Ý duomo = nhà thờ chánh toà. Kiến trúc. Theo nghĩa hẹp. Mái vòm, có hình bán cầu của một toà nhà. º Đôi khi được hiểu là nhà thờ chánh toà, khi đó kể như dịch từ tiếng Ý.

¨ Domicile = Trú quán. Trú sở. Giáo xứ hoặc giáo phận, nơi mình cư trú thường xuyên, nghĩa là nơi mình có nhà ở và có ý định ở mãi, hoặc nếu không có ý định này, thì đó là nơi mình đã thật sự ở từ mười năm nay. º Quasi-domicile = Nơi tạm trú. Giáo xứ hoặc giáo phận nơi mình tạm trú, nghĩa là nơi mình có ý định cư trú phần lớn thời gian của một năm, và nếu không có ý định đó, thì đó là nơi mình thực sự đã ở từ hơn hơn 6 tháng.

Dominante, dominations —> Dominus.

Dominicains —> Dominique (saint).

Dominical —> Dominus.

DOMINIQUE de Guzman (saint) = Thánh Đôminicô, thánh Đa-minh. Sinh tại Calaruega quãng năm 1170, sáng lập dòng Đa-minh. Ngài tránh không cộng tác với cuộc tấn công của Thập tự quân chống nhóm tà thuyết Albi, vì ngài ưa hành động hoà bình hơn những sự kinh khủng của chiến tranh. Dòng của ngài được chuẩn y năm 1217 và Hiến luật của Dòng được thảo ra tại Tổng Tu nghị của Dòng tại Bôlôgna năm 1220. Thánh nhân qua đời tại Bôlôgna năm 1221 và được Đức Grêgoriô IX tôn phong hiển thánh năm 1234.

¨ Dominicains = Các tu sĩ Đa-minh. Hội Dòng được thánh Đôminicô thành lập năm 1215, được phê chuẩn là Hội Dòng Kinh sĩ, các tu sĩ Đa-minh là một Hội dòng khất sĩ, sống theo luật của thánh Augustinô và chuyên việc giảng dạy. Tên gọi chánh thức của họ là “Các anh em giảng thuyết” (Frères Prêcheurs).

DOMINUS VOBIS CUM = Chúa ở cùng anh chị em. Lời chào phụng vụ, có nguồn gốc Kinh Thánh (R 2, 4; 2 Sb 15, 2) được đọc lên do vị linh mục, hoặc thày phó tế.

¨ Domine, non sum dignus = Lạy Chúa, con chẳng đáng. (Lạy Chúa, con chẳng đáng Chúa ngự vào lòng con, nhưng xin Chúa phán một lời thì linh hồn con sẽ lành mạnh). Công thức La-tinh, mượn lời trong Phúc Âm của viên cai bách quân (Mt 8, 8), trong nghi thức La-tinh thì vị linh mục và các tín hữu lặp lại 3 lần câu này trước khi rước lễ.

¨ Dominus ac redemptor = Đoản sắc Dominus ac redemptor. Đoản sắc của Đức Clêmentê XIV (21 tháng 7 năm 1773) hủy bỏ Dòng Tên.

¨ Domnus = Đức, ngài. Thứ La-tinh bình dân, ăn bớt vần của chữ dominus (Đức ông, ngài), được dùng để xưng hô cách tôn kính các đấng Bề Trên (như Giáo Hoàng, Giám mục, Viện phụ), còn người ta dành hình thức kinh điển của từ này (Dominus) cho Thiên Chúa mà thôi. Phụng vụ Rôma vẫn luôn giữ tục lệ này.

¨ Dom = Ngài. Lối viết tắt của từ trên đây. Tước hiệu được đặt trước tên riêng của các Viện phụ Citô, các đan sĩ linh mục dòng Bênêđitô, các tu sĩ Chartreux và Thêatinô, cũng như được dành cho các Kinh sĩ dòng của nhà thờ Latêranô và nhà thờ Đức mẹ Vô nhiễm. Xưa kia tước hiệu này cũng được ban cho các vua nước Bồ-đào-nha và một số vị chỉ huy một số Dòng quân nhân và Dòng bệnh viện. º Tại Ý và Tây-ban-nha, từ này được viết là Don* và được dùng cách khác.

¨ Don = Ngài. Tước hiệu được đặt trước tên riêng của tất cả các giáo sĩ. Xưa kia, tại Tây-ban-nha, huy hiệu này được dành cho các lãnh chúa quyền thế nhất trong ba giai cấp của các công hầu nước Tây-ban-nha.

¨ Dame. Notre-Dame = Bà. Đức Bà (Maria). (Giống cái của từ La-tinh Domina = bà Chúa). Từ để chỉ Đức Trinh Nữ Diễm phúc Maria. Cách xưng hô đặc biệt của lòng sùng kính của dân Pháp từ thế kỷ XII. Sự gắn liền hai từ này làm một hình như đã được thực hiện lần đầu tiên bởi Adgar, tác giả cuốn “Miracles de Notre-Dame” (Những phép lạ của Đức Bà): ông nói rằng ai nói “Ma Dame” (Bà) và không nói “Notre Dame” (Đức Bà) thì sẽ đáng mọi người chê ghét. º Các nhà thờ chánh toà lớn của nước Pháp hồi thế kỷ XIII đều mang tên là “Nhà thờ Đức bà”, thí dụ: Nhà thờ Đức Bà Paris (Notre-Dame de Paris). º Tại nước Ý, từ này chỉ ảnh thánh Đức Trinh Nữ Maria —> Madone. º Tước hiệu được ban cho các Viện mẫu các Đan viện nữ tu Bênêđitô: các bà được gọi là “Madame l’abbesse” (Bà Viện mẫu). º Một số nữ tu cũng có danh xưng là “dames”, hoặc cách chính thức như “Dames du Sacré-Coeur” (Các Bà Dòng Thánh Tâm), hoặc do dân chúng gọi vì mầu áo của các nữ tu đó: thí dụ “Dames blanches” (Các bà xơ trắng, các bà dòng áo trắng) v.v...

¨ Dominicale (oraison) = Kinh của Chúa. Kinh Lạy Cha. Đó là kinh Lạy Cha, do Chúa dạy các Tông đồ (Mt 6, 9-13; Lc 11, 2-5). Các sách kinh cu của ta gọi đó là “kinh Đức Chúa Trời”.

¨ Dimanche = Ngày Chúa nhật. Ngày của Chúa: ngày thứ nhất trong tuần , kỷ niệm hằng tuần ngày Chúa sống lại. Sự cử hành ngày chúa nhật đã được nói đến trong thư thánh Phaolô (1 Cr 16, 2) và trong sách Công vụ tông đồ (Cv 20, 7). Tên gọi này đã được ghi trong sách Khải huyền (Kh 1, 10). º Nét đặc sắc của ngày Chúa nhật là việc cử hành Thánh lễ. Giáo Hội buộc mọi tín hữu phải tham dự Thánh lễ này; nét đặc sắc thứ hai của ngày chúa nhật là sự nghỉ mọi “công việc nô dịch”: đây là sự chuyển qua từ luật nghỉ ngày sa-bat của Luật cũ.

¨ Dominations = Quản thần. Tên gọi dành cho một trong các đẳng thiên thần (Ep 1, 21; Cl 1, 16).

¨ Dominante = Trội hơn (thành phần). Xã hội học tôn giáo. Thành phần trội hơn (các người dự tòng, hoặc tân tòng, hoặc đạo gốc) trong một Giáo Hội đang tăng trưởng. Thành phần này cho chúng ta những chỉ dẫn quý báu về bộ mặt của Giáo Hội đó, như sức sống, hoạt động tông đồ.

¨ Domaine = Quyền làm chủ. Luật La-mã và Giáo luật. Quyền tư hữu về một sự vật. Chủ quyền về các tài sản trong Giáo Hội, thuộc về pháp nhân trong Giáo Hội đã thủ đắc các tài sản đó cách hợp pháp. º Haut domaine des biens ecclésiastique = Quyền tối cao về các tài sản Giáo Hội. Quyền lợi của Tông Toà, xét như là người quản lý tối cao và là người phân phát toàn thể di sản của Giáo Hội.

¨ Dominatif (pouvoir) = Quyền thống trị. Quyền hành cai trị không có tính tài phán của các thủ lãnh các cộng đoàn. º Theo nghĩa hẹp. Được hiểu là quyền được trực tiếp chỉ huy ý muốn của những người dưới quyền mình, nhân danh một tư cách người cha. º Pouvoir dominatif public = Quyền thống chung. Quyền hành mà vị Bề Trên Dòng có đối với những người dưới quyền mình, chiếu theo mối liên hệ của lời khấn dòng đã đồng hoá những người này với những người vị thành niên. º Pouvoir dominatif privé = Quyền thống trị riêng: uy quyền của người cha. º Theo một nghĩa ít chặt chẽ hơn. Quyền của cha sở đối vói các giáo dân của mình, chiếu theo nhiệm vụ chủ chăn. º Theo nghĩa rộng. Quyền hành của người gia chủ, thí dụ như quyền của Bề Trên dòng đối với các thành viên chưa khấn của cộng đoàn.

¨ Vidame = Phụ tá việc đời. (Bởi hai từ La-tinh vice = thay mặt, và dominus = Ngài, Đức ông). Xưa kia là danh xưng dành cho vị đại diện Giám mục về các việc trần thế. Vị “vidame” quản lý các tài sản, xét xử các vụ liên quan đến các người thừa canh ruộng đất của giáo phận, tuyển mộ quân sĩ và điều hành các thông cáo của Giám mục. º Các Viện Phụ cũng có những “vidames” (phụ tá), nhưng họ được gọi là “luật sư” (avocat) hoặc “đại tụng viên” (avoué). Chức vị này đã dần dần trở thành cha truyền con nối, nhất là khi các Giám mục và các Viện Phụ trở thành những lãnh chúa.

¨ Madone = Đức Bà. (Bởi một từ tiếng Ý ma donna = Bà Chúa của tôi). Theo nghĩa hẹp. Tượng nhỏ hoặc ảnh thánh Đức Trinh Nữ Maria. º Theo nghĩa rộng, được hiểu là chính bản thân Đức Trinh Nữ Maria.

DON = Hồng ân, ơn. Dons du Saint-Esprit = Ơn Chúa Thánh Thần. Đây là những tâm trạng trường tồn do Thiên Chúa tạo thành trong con người, làm cho con người thuận thảo vâng theo các sự thúc giục của Thánh Thần và có thể thực hành các nhân đức cách đầy đủ. Có bảy ơn Chúa Thánh Thần: khôn ngoan, hiểu biết, lo toan, sức mạnh, nhận thức, kính sợ Chúa, lòng đạo hạnh. º Place des dons = Vị trí của các hồng ân. Đây là vấn đề thần học để định vị trí các hồng ân trong tổ chức tổng quát các nhân đức. Khoa thần học thông thường thì đặt các hồng ân này vào giữa các nhân đức đối thần và các nhân đức luân lý: một cách nào đó, các hồng ân này xuất phát từ các nhân đức đối thần và các nhân đức luân lý: một cách nào đó, các hồng ân này xuất phát từ các nhân đức đối thần, nhất là từ đức ái, và làm nổi bật một số các khía cạnh của ba nhân đức này. Các hồng ân lại chi phối các nhân đức luân lý, hoàn tất và hoàn thiện chúng một cách nào đó. º —> Charismes. Fruits du Saint-Esprit. º VTB.

¨ Donné révélé = Kho tàng mặc khải. Toàn bộ mặc khải được ủy thác cho Giáo Hội: trí tuệ ta cố gắng tìm hiểu trong đức tin, vì đó là đối tượng của sự suy nghĩ thần học. —> Dépôt de la foi.

¨ Dot des religieuses = Của hồi môn của nữ tu. Số vốn mà một nữ tu trao cho Tu Hội của mình khi bước vào nhà tu để lấy huê lợi mà lo nuôi dưỡng chị ấy.

¨ Dotes = Các ân huệ. (Tiếng La-tinh dotes có nghĩa là những tặng phẩm). Được hiểu là những đặc ân mà các thần thánh trên trời được Chúa ban cho, để kết hiệp với Thiên Chúa trong cõi vinh hiển, cũng như của hồi môn mà người hiền thê nhận được trong hôn nhân. Người ta kể ra 3 tặng phẩm liên quan đến linh hồn: thị kiến, _ sự nắm bắt (comprehensio) tức là sự nắm được điều mình vẫn mơ ước, _ sự hưởng thụ (fruitio) tức sự khoái trá của đức ái. Và có 4 tặng phẩm liên quan đến thân xác: tính vô cảm (impassibilité) _ tính lanh lẹ (agilité*) _ tính linh diệu (subtilité) và tính sáng láng (clarté*) (Sent. 4, 49, 4).

DONAT = Đônatô. Giám mục miền Numiđia, hồi đầu thế kỷ IV. Ông đã gay gắt đả kích Giám mục thành Carthagô và thày phó tế của ngài là Cécilinô. Ông đã mở ra một phe ly giáo khi truyền chức Giám mục cho đệ tử của ông là Majôrinô làm Giám mục Carthagô. Sau đó ông được bầu lên để thay thế Majôrinô, nhưng ông đã bị hoàng đế Constantinô lên án và đày đi, năm 316.

¨ Donatisme = Phái Đônatô. Phái ly giáo đã kéo dài suốt thế kỷ IV và đã chia rẽ Giáo Hội Phi châu. Giáo phái này được gọi bằng tên người thủ lãnh của họ là Đônatô: ông này đã từ chối, không chịu quyền tài phán của Giám mục thành Carthagô bị tố cáo là một tên phản giáo. Giáo phái này có trung tâm là miền Numiđia và được truyền bá nhiều trong các miền thôn quê. Giáo phái này đã bị nhiều Công Đồng lên án. Chính Hội nghị họp tại Carthagô năm 411 dưới sự điều hành của thánh Augustinô đã giáng cho giáo phái này một đòn chí tử. Nhưng trong thực tế, giáo phái này vẫn tồn tại cho tới cuộc xâm lăng của người Ả-rập. Giáo lý của nhóm Đônatô không công nhận tính thành hiệu của một bí tích do một thừa tác viên bất xứng ban.

Donné —> Don.

DORMITION de Vierge Marie = Giấc ngủ vượt qua của Đức Trinh Nữ Maria. Tên gọi xưa (và bên Đông phương vẫn giữ) để gọi sự Đức Trinh Nữ Maria được đưa về trời. Lễ này đã được nhắc tới từ thế kỷ VI tại Byzance và tại xứ Gallia, được cử hành trong tất cả các nền phụng vụ (và hầu như đều cử hành vào ngày 15 tháng 8). Bên Tây phương lễ này đã sớm được gọi là “Assumptio” de la Vierge Marie (Đức Maria được đưa lên trời). Cách gọi này chính xác hơn để nói lên sự Đức Maria được lập tức đưa vào cõi hiển phúc trên trời, cả hồn lẫn xác.

Dot, dotes —> Don.

DOUBLE = Bậc kép. Phụng vụ Rôma. Một cấp bậc xưa kia dành cho một số ngày lễ. Nguồn gốc của từ này có thể đã do sự kiện phụng vụ kính nhớ vị thánh đã được thêm (kép thêm) vào phụng vụ của ngày hôm đó. Trong suốt thời Trung cổ và thời đại ngày nay, từ này còn được biện minh bằng sự kiện các bài đáp ca của các thánh vịnh trong các Giờ chính của kinh Nhật tụng đều được đọc hết cả hai lần trước và sau thánh vịnh, còn như trong các ngày lễ nửa kép, hoặc lễ đơn, người ta chỉ đọc toàn văn các bài đáp ca có một lần sau các thánh vịnh. Nghi thức kép lại được chia làm 4 bậc: kép bậc nhất, kép bậc nhì, kép lớn, kép bé. Tất cả những thứ linh tinh này đã cùng với từ “kép” này biến khỏi phụng vụ vào cuối năm 1960.

¨ Doublet = Phần lặp lại. Lời văn hoặc câu truyện người ta thấy được lặp lại nơi cùng một quyển sách, hoặc trong bộ Kinh Thánh nói chung. Khoa phê bình cho đây là do những truyền thống* khác nhau.

DOUCEUR = Đức hiền lành. Nhân đức đối nghịch với tính nóng giận và tính hung bạo bằng cách chế ngự các đam mê này. Người ta thường xếp nhân đức này vào số các nhân đức lệ thuộc vào đức tiết độ. Thánh Tôma coi đây là nhân đức của các thẩm phán và các thủ lãnh để phạt nhẹ hơn ý muốn của mình, bằng cách cầm hãm sự nổi giận của mình (đức hiền lành) và giảm bớt hình phạt (đức khoan dung). º VTB.

¨ Doux = Người hiền lành. Béatitude des doux = Mối phúc của người hiền lành. “Phúc thay người hiền lành” (Mt 5, 4) là một mối phúc, một tên gọi khác của mối phúc của những người khiêm nhường và không lên tiếng.

DOUKHOBORS = Những người bảo vệ Thần khí. (Một từ tiếng Nga có nghĩa là những người Bảo vệ Thần Khí). Giáo phái của “những người thần khí Nga”, xuất hiện hồi thế kỷ XVIII: họ khước từ các bí tích và tính hữu hình của Giáo Hội.

DOULEURS (Notre-Dame des Sept) = Những sự đau đớn (Đức Bà bảy sự). Lễ Đức Mẹ sầu bi. Nơi Lc 2, 35 ông già Simêon loan báo cho Mẹ Maria biết một lưỡi gươm sẽ đâm thâu qua tâm hồn Mẹ. Niềm cảm thương (Compassion) cũng gọi là sự “Đâm thâu qua lòng Mẹ Maria” (transfixition) được cử hành tại miền Flandre hồi thế kỷ XV và nêu rõ 7 sự đau đớn đó là: lời tiên tri của Simêon, cuộc trốn qua Ai-cập, sự lạc mất Chúa tại Đền thờ, con đường lên núi Sọ, sự Chúa chịu đóng đinh vào thập giá, hạ xác Chúa xuống khỏi thập giá, mai táng Chúa trong mồ. º Phụng vụ. Từ một sự sùng kính tư, nỗi cảm thương của Mẹ Maria đã trở thành một lễ phụng vụ do Đức Bênêdictô XIII ấn định vào ngày thứ Sáu tuần Thọ nạn (chịu nạn) và nới rộng ra Giáo Hội toàn cầu năm 1727. Đến năm 1814, lễ này lại được kép thêm một lễ thứ hai, mượn của Dòng các Đầy tớ Mẹ Maria, và mừng vào Chúa nhật thứ ba của tháng 9, rồi đến năm 1908 lại được đặt vào ngày 15 tháng 9, trong khi đó lễ của thứ Sáu tuần Thọ nạn được giảm xuống hàng một lễ nhớ vào năm 1960. º Chapelet des Sept Douleurs = Chuỗi Bảy Sự. Chuỗi này được chuẩn y cho Dòng các Đầy tớ Mẹ Maria, do Đức Bênêđitô XIII năm 1724. Chuỗi này gồm bảy chục kinh, mỗi chục có một kinh Lạy Cha và 7 kinh Kính mầng để kính nhớ 7 sự Đau đớn của Mẹ Maria mà người ta phải suy ngắm khi lần chuỗi.

¨ Douloureux (mystères) —> Mystères.

¨ Dolorisme = Thuyết thống khổ. Yêu thích đau khổ vì chính đau khổ một sự yêu thích ít nhiều có tính bệnh hoạn.

Doute —> Duel.

Doux —> Douceur.

DOXOLOGIE = Vinh tụng ca. (Do một từ Hy-lạp có nghĩa là “lời tôn vinh” hoặc “sự tôn vinh”). º Theo nghĩa hẹp. Công thức chúc tụng Thiên Chúa, các Thánh vịnh, các Thư thánh Phaolô, thánh Phêrô và thánh Giuđa, cũng như sách Khải huyền của thánh Gioan chứa đựng rất nhiều lời tụng ca. Các lời tụng ca Kitô-giáo thường dành cho Ba Ngôi, kể rõ ràng Ba Ngôi Thiên Chúa. Người ta thấy lời tụng ca ở cuối phần kinh Thượng tiến (anaphore), tức Kinh Thánh Thể, và ở tiết cuối cùng của các thánh thi. Lời tụng ca được lặp lại thường nhất là Gloria Patri (Sáng danh Đức Chúa Cha và...) được thêm vào cuối mỗi câu Thánh vịnh , cuối các Thánh ca, theo cách đọc của phụng vụ. º Người Hy-lạp gọi bài “Gloria in excelcis” là Đại tụng ca (Grande Doxologie). º Theo cách nói rộng ra, các phần kết thúc của các lời tổng nguyện cũng được gọi là lời tụng ca, vì thường người ta kể đến Ba Ngôi Thiên Chúa một cách gần giống như câu kết thúc phần Lễ quy. Nhưng cách gọi như thế có phần nào quá đáng, vì đây không phải là một lời chúc tụng. Tốt hơn, nên gọi đó là câu kết hoặc lời kết thúc các lời nguyện.

Doyen, doyenné —> Décime.

DRACONITUS = Draconitus. Thi sĩ La-tinh, người châu Phi thế kỷ V, tác giả bản trường ca gồm 3 quyển, nhan đề là De laudibus Dei (Những lời ngợi khen Thiên Chúa).

DRAGONNADES = Long kỵ binh. Những cuộc hành quân nhắm chống lại những người Thệ phản Pháp, nhất là tại miền Languedoc, để bắt họ trở lại, hoặc trước hoặc sau chiếu chỉ Nantes.

DROIT = Luật pháp. Quyền. Toàn bộ những quy định để điều hành các quan hệ xã hội một cách bắt buộc. º Quyền: quyền thực thi một hành vi. º Droit naturel = Luật tự nhiên. Toàn bộ những qui tắc chi phối hành động luân lý của con người. Những quy tắc này có thể rút ra từ những đòi hỏi của bản tính con người do lý trí nhận ra, chúng đặt nền cho những nghĩa vụ mà bất cứ ai cũng phải tuân theo. º Droit positif = Luật thực định. Toàn bộ những quy định do lý trí con người tự do đặt ra, nhắm điều hành các quan hệ xã hội của một nhóm người nhất định nào đó, các quy định này nằm trong các luật lệ hoặc tục lệ và có hiệu lực của một nghĩa vụ. º Droit canonique ou ecclésiastique = Giáo luật. Toàn bộ những điều luật đã được đề ra, được ấn định và được chuẩn y bởi thẩm quyền trong Giáo Hội: chúng ấn định sự kết cấu của Giáo Hội và điều hành kỷ luật trong Giáo Hội. º EF. º Droit concordataire = Luật thỏa ước. Toàn bộ những thỏa thuận được ký kết giữa Toà Thánh và một Nước, có hiệu lực bắt buộc cả hai bên. º Droits curiaux = Các quyền của cha sở. Các quy định của Giáo luật liên quan đến các chức năng và các quyền hạn của cha sở. º Droits d’étole = Các quyền lợi của chức thánh. Các bổng lộc và tiền góp cho cha sở hoặc cho giáo xứ, được luật pháp hoặc tục lệ công nhận. º Droit d’asile = Quyền tỵ nạn. Quy định của luật pháp hoặc của tục lệ, cấm không được đuổi bắt một người đã chạy trốn vào một nơi mà quyền cấm này được công nhận. Xưa kia quyền này được áp dụng cho các nhà thờ, cho các Toà Giám mục đối với các Kitô-hữu, hoặc dành cho những thành phố được miễn thuế. Luật pháp (điều 1179) chỉ còn dự trù cho Đức Giám mục hoặc cho vị giám đốc nhà thờ được quyền can thiệp trước khi chánh quyền ra tay bắt một người trong một nhà thờ. Công pháp quốc tế vẫn công nhận quyền tỵ nạn này dưới hình thức công nhận cho các toà đại sứ của các nước khác có “ngoại trị pháp quyền” (exterritorialité). º Droits du démon = Những quyền của ma quỷ. Học thuyết của một số Giáo phụ các thế kỷ đầu, theo đó thì ma quỷ có quyền hành nào đó đối với con người ta, vì con người đã phạm tội, nhưng quyền này đã bị Chúa Kitô hủy bỏ khi Ngài trả tiền chuộc các tù nhân. Một hình thức khác của học thuyết này lại cho rằng ma quỷ đã làm quá quyền hành của nó khi nó làm cho Chúa Kitô phải chết, cho nên nó đã mất quyền này. º —> Rédemption. Salut.

¨ Droite de Dieu = Tay của Thiên Chúa. Quyền năng Thiên Chúa.  Biểu tượng quyền năng của Thiên Chúa đã được tỏ bày trong lịch sử ơn cứu độ (Xh 15, 6). º A la droite de Dieu = Ở bên hữu Thiên Chúa. Địa vị danh dự và hạnh phúc bên cạnh Thiên Chúa: Chúa Kitô chiến thắng thì ngự bên hữu Đấng Toàn năng (Mt 26, 64). Còn các người được chọn không ở bên hữu Thiên Chúa, nhưng sẽ ở bên hữu Con Người (Mt 25, 33). º VTB.

¨ Direction de conscience = Việc linh hướng. Sự giúp đỡ mà một người dày kinh nghiệm có thể mang lại cho một người khác qua việc hướng dẫn đời sống tinh thần. Điều này giả thiết phải có một sự liên tục nào đó: một vài lời khuyên khi có dịp không làm thành việc linh hướng, sự chỉ năng xưng tội với một vị linh mục cũng thế. Việc này đòi hỏi người được hướng dẫn phải mở rộng tâm hồn mình, để cha linh hướng có thể hiểu biết đầy đủ khi thi hành vai trò vị hướng dẫn trong các nẻo đường của đời sống tinh thần.

¨ Directeur = Vị linh hướng. Trong Giáo Hội La-tinh, đó là vị linh mục mà mỗi tín hữu có quyền chọn làm vị hướng dẫn cuộc sống tinh thần của mình. º Đồng nghĩa với cha linh hướng, cha linh hồn (directeur spirituel). Đó cũng có thể là vị linh giám (directeur conscience), cha giải tội của mình, nhưng hai chức năng này có thể tách rời nhau. Có những người không có chức linh mục mà cũng có thể thực hành công việc linh hướng: đó là trường hợp những thày hoặc những bà giáo tập (các sư phụ hoặc sư mẫu của các Tập sinh). Hồi đầu của chế độ đan viện, việc linh hướng được trao cho những đan sĩ đã tu lâu năm hơn, thường ít khi là linh mục. Các giáo dân và các nữ tu đã là những vị linh giám thời danh trong lịch sử, như thánh Catarina thành Sienna, thánh nữ Catarina thành Gênôa, thánh nữ Têrêxa thành Avila.

¨ Directoire = Sách hướng dẫn. Tập chỉ nam. Tác phẩm nhắm đưa ra một đuờng lối phải theo, hoặc đề ra một phương pháp. º Giáo luật. Bộ sưu tập những khuyến cáo không có hiệu lực luật pháp, hoặc chúng chỉ có tính cách những chỉ thị chớ không phải những lệnh truyền, hoặc chúng xuất phát từ những vị không đủ quyền hành để làm luật, nhưng do một cơ quan chỉ có uy quyền luân lý mà thôi. Hàng Giám mục Pháp đã ban hành từ 1951 đến 1956 tất cả 4 cuốn sách hướng dẫn cho hàng giáo sĩ về mục vụ các bí tích, _ về các vấn đề xã hội, _ về mục vụ Thánh Lễ, _ về các sự vụ có tính hành chánh của các bí tích. º Trong các Tu Hội Dòng, được hiểu là cuốn sách khác biệt với bản Luật Dòng và bản Hiến luật, cũng như khác với cuốn Tục lệ: nó mang lại cho các tu sĩ những chỉ dẫn thực hành, bổ sung cho những văn bản pháp lý và giúp các tu sĩ sống tinh thần riêng của Hội Dòng bằng cách đề ra những nguyên tắc và những thí dụ tinh thần. º Phụng vụ. Cuốn sách chỉ dẫn cách sắp xếp các phần của kinh Thần vụ. Người ta gọi đó là Ordo, nếu nó được xuất bản hằng năm, và gọi đó là Ordinaire nếu nó có tính vĩnh viễn.

¨ Non-Directif = Không có tính chỉ đạo. Tâm lý học. Chỉ những phương thức chữa trị mà nhà chữa trị không tìm cách áp đặt một đường lối sống hoặc các hành vi cử chỉ cho người đến xin khám bệnh, cũng không tìm cách hướng dẫn cách tích cực cuộc đối thoại để khám phá ra những vấn đề hoặc những khó khăn của đương sự. Nhà chữa trị “không hướng dẫn” cũng sẽ không tìm cách áp đặt những cách giải nghĩa hoặc giải thích của mình cho những vấn đề của người xin khám: ông chỉ nhắm giúp cho đương sự trong một bầu không khí đầy tin tưởng, tự mình ý thức về những vấn đề và về con người của mình. Để được thực hành một cách xây dựng, kỹ thuật này đòi hỏi một sự đào tạo vững chắc cả về lý thuyết lẫn về thực hành. Cần phân biệt kỹ thuật này với những lời khuyên, và với những kỹ thuật theo đường lối tâm phân học. Được áp dụng nhất là trong phương pháp “khuyến dẫn” (counseling*)

DRUIDE = Đạo sĩ Celte. Nơi các dân tộc Celtes: đây là thành viên của giai cấp tư tế với những chức năng tôn giáo và chính trị giống như những chức năng của các thày Bà-la-môn Phệ-đà hoặc các tập đoàn tư tế của người La-mã thời Thượng cổ.

DUEL = Cuộc quyết đấu tay đôi. Cuộc đấu võ một người đối một người thường do các đối phương bị xúc phạm danh dự. Tội giết người (hoặc liều mình giết người) và tội oán thù sẽ cộng thêm tội kiêu ngạo và liều lĩnh. Đây là tội trọng vì nó phá hoại tình liên đới giữa người ta với nhau: ở đâu mà mỗi người chỉ luôn đòi danh dự của mình, thì những liên lạc giữa người ta với nhau sẽ không thể có được và xã hội sẽ chỉ còn là một mớ những cá nhân. º —> Personnalisme.

¨ Dualisme = Thuyết nhị nguyên. Triết học. Học thuyết cho rằng thực tại được cấu tạo bởi hai nguyên lý bất khả giảm: có thể là những nguyên lý tối cao và đối kháng nhau (đó là thuyết nhị nguyên uyên nguyên của các triết thuyết thần tri), có thể là những nguyên lý đệ nhị (thuyết nhị nguyên đệ nhị) như yếu tính / hiện hữu, hồn / xác. º Lịch sử các tôn giáo. Được hiểu về các tôn giáo hoặc các hệ thống có tính tôn giáo, chủ trương có hai thần linh hoặc hai nguyên ủy đối kháng nhau, một là nguồn gốc cái Thiện, và một là nguồn gốc cái Ác. Đó là những thuyết nhị nguyên của Parsis, của nhóm Manikê, của nhóm Cathares v.v...

¨ Doute = Sự hoài nghi. (Do từ La-tinh dubitare, cùng gốc với duo = hai). Thái độ của tâm trí bị chia đôi giữa hai hoặc nhiều lập trường. Nghịch với sự chắc chắn, và khác với nghi ngờ (soupçon), ý kiến (opinion) vì đây là những yếu tố có thể làm cho tâm trí nghiêng về một phía, nhưng không loại bỏ hẳn được sự hoài nghi. Nó cũng khác với niềm tin (croyance): ý chí, và trong đức tin, thì ân sủng có thể làm cho tâm trí nghiêng hẳn về một bên bằng cách xua đuổi ý kiến đối nghịch. º Triết học. Doute méthodique = Sự hoài nghi như một phương pháp. Thái độ hoài nghi được sử dụng như phương pháp để đạt tới chân lý. Descartes coi đó là nguyên lý của việc truy tầm triết học. Phải được phân biệt với sự hoài nghi của phái hoài nghi (doute sceptique) là thứ hoài nghi không có mục đích.

DULIE = Sự tôn kính. (Bởi từ Hy-lạp doulos = người đầy tớ, và douleia = thân phận tôi mọi). Sự tôn kính dành cho các thiên thần và các Đấng Chân phước vì các ngài đã nhận được ân sủng cao vời của Thiên Chúa. Khi được Giáo Hội công nhận, thì ân sủng này cho phép người ta có những hành vi tôn kính công cộng; nếu chưa được Giáo Hội công nhận cách long trọng, thì chỉ được tôn kính cách riêng tư thôi. º —> Hyperdulie. Latrie. Vénération.

¨ Hyperdulie = Sự tôn kính đặc biệt. Sự tôn kính cao nhất dành cho Đức Bà Maria, về địa vị trỗi vượt của Mẹ giữa hàng thần thánh.

¨ Protodulie = Sự tôn kính bậc nhất. Sự tôn kính trỗi vượt dành cho Đức Trinh Nữ Maria.

DUNS SCOT (Bienheureux Jean) = Chân phước Jean Duns Scot. Nhà thần học thời danh, Dòng Phanxicô, người gốc Tô-cách-lan. Đã giảng dạy tại Paris, Cambridge, Oxford và Cologne, nơi ngài qua đời (1266-1308). Ngài sống vào cuối thời kỳ Kinh-viện, và được coi là một trong những bậc thầy sáng chói nhất. Ngài đã đáng có biệt danh là “Tiến sĩ tinh tế” (Docteur subtil). Tư tưởng sâu xa và độc đáo của ngài đã thực hiện được một tổng thể mà trục quay là đức ái. Học thuyết ngài xứng đối với học thuyết của thánh Tôma, nhưng cũng tách rời khỏi thuyết thánh Tôma về nhiều điểm (thí dụ về lý do của việc Nhập thể). Scôtô là quán quân về ơn Vô nhiễm của Mẹ Maria. Học thuyết Scôtô đã thu hút trọn vẹn trường phái Phan-sinh, và đã đứng lên như đối thủ của học thuyết Thomas trong lãnh vực triết học và thần học.

¨ Scotisme = Học thuyết Duns Scot. Học thuyết về phương pháp riêng của Duns Scot. º Trường phái và truyền thống Phan-sinh theo tư tưởng của Jean Duns Scot, nhất là từ khi ngài được công bố là Tiến sĩ của Dòng Phanxicô năm 1593. º Những luận đề đặc trưng của thuyết Duns Scot, trong triết học là: tính đơn nghĩa của hữu thể, thuyết cá vị hoá do haecceitas (bỉ thử tính), thuyết trực giác của nhận thức, thuyết duy chí về đạo đức học; _ về thần học: địa vị dành cho tính vô cùng trong mọi nghiên cứu về Thiên Chúa, phủ nhận những nhân đức luân lý thiên phú, tính tùy phụ của tội lỗi trong quyết định Nhập thể, biện hộ cho đặc ân Vô nhiễm thai của Mẹ Maria, sự không cần thiết của việc ăn năn cách trọn (contrition) để được tha thứ trong bí tích Giải tội.

DUPANLOUP (Felix) = Dupanloup (Félix). Trước khi trở thành Giám mục thành Orléans năm 1849, ngài đã rất nhiệt thành trong việc bảo vệ các quyền lợi của Giáo Hội, nhất là trong vấn đề học chính. Ngài là một trong những tác viên chính của đạo luật ngày 15 tháng 3 năm 1850 về học đường. Thủ lãnh của các người công giáo theo khuynh hướng tự do, ngài thường va chạm gay gắt với những người công giáo khác ý kiến với ngài. Ngài tỏ ra rất không ưa tín điều về tính bất khả ngộ của Đức Giáo Hoàng, cho đến khi tín điều này được ấn định tại Công Đồng Vaticanô năm 1870. Trở thành dân biểu sau chiến tranh 1870, ngài đã đưa tới việc thông qua đạo luật về ngành Đại học và Cao đẳng năm 1875. Ngài được bầu vào Hàn lâm viện Pháp năm 1854 do các công trình sư phạm và hùng biện của ngài, nhưng ngài từ nhiệm khỏi Hàn lâm viện năm 1871 khi Littré được bầu vào viện này (1802-1878).

DURAND d’Aurillac = Durand d’Aurillac. Nhà thần học Dòng Đa-minh thế kỷ XIV có biệt danh là Durandellus (Durand nhỏ) để phân biệt với Durand de S. Pourçain. Ông đã chống đối ý kiến của Đức Gioan XXII về sự hưởng kiến (vision béatifique), năm 1334.

DURAND de Mende (Guillaume) = Durand de Mende. Nhà giáo luật học và nhà phụng vụ học thời danh thời Trung cổ. Sinh quãng năm 1230 gần Béziers, theo học tại Paris và tại Bologne, rồi giảng dạy luật tại Bologne và tại Modène. Từ năm 1265, ông là nhà giáo luật học, nhà quản trị và nhà ngoại giao của các Đức Giáo Hoàng. Được chọn làm Giám mục thành Mende năm 1285, chỉ trụ tại Toà Giám mục của mình từ 1291 đến 1295. Qua đời tại Rôma năm 1296. º Những tác phẩm quan trọng nhất của ông: Speculum judiciale (Xuất bản lần đầu năm 1271 hoặc 1272; ấn bản sau cùng năm 1287) về thủ tục toà án; _ Breviarium juris canonici (1272), một tổng luận về Giáo luật; _ Rationale divinorum officiorum, bộ sách phụng vụ đầy đủ nhất của thời Trung cổ; _ Liber ordinis pontificalis, hiệu đính cuốn Pontifical Romain (sách của Giáo chủ Rôma ), được phổ biến rất mau lẹ và không mấy chốc đã vượt cả cuốn Pontifical do Giáo triều ấn hành: đây là ông tổ trực tiếp của cuốn “Pontificale Romanum” 1595. º Không nên lộn ngài với người cháu gọi ngài bằng chú và đã kế vị ngài làm Giám mục thành Mende: đó là Guillaume Durand le Jeune († 1330).

DURAND de Saint-Pourçain = Durand de Saint-Pourçain. Tu sĩ Dòng Đa-minh sinh tại Saint-Pourçain (quận Allier) quãng năm 1270. Giảng dạy thần học tại Paris, trở thành Trưởng điện Tông Toà tại Avignon, rồi lên chức Giám mục. Tư tưởng của ông thường thoát ra ngoài những lập trường của thánh Tôma, do đó ông đã nhiều lần bị Tu Hội Dòng của mình chối bỏ và lên án. Nhưng ông đã được ba vị Giáo Hoàng quý mến và trao cho ông lo nhiều vụ tín lý (vụ giáo phái “Fraticelles”*, vụ Occam, vấn đề hưởng kiến). Ông được tặng danh hiệu là “Tiến sĩ thời mới” (Docteur moderne). Qua đời năm 1334.

DURÉE = Sự tồn tại. Quãng thời gian. Sự tồn tại trong hiện hữu. º Triết và thần học. Một từ tổng quát để nói lên sự tồn tại trong hiện hữu tùy theo các bản tính khác nhau: sự tồn tại của Thiên Chúa là vĩnh cửu tính (một sự tồn tại tuyệt đối bất khả phân), _ sự tồn tại của các thiên thần là tính vĩnh tồn (aevum); _ sự tồn tại của thế giới và của con người là thời gian. º Durée psychologique, durée intérieure, durée vécue = Quãng thời gian tâm lý, quãng thời gian nội tâm, quãng thời gian đã trải qua. Sự đo lường thời gian riêng của mỗi người, không tính theo sự vận hành của trái đất, nhưng tính theo vận hành và bản tính riêng của mỗi người.

DUTHOIT (Eugène) = Duthoit (Eugène) Giáo sư tại phân khoa Luật của Đại học công giáo Lille, rồi làm khoa trưởng của phân khoa này. Ong được người ta biết đến như là chủ tịch các Tuần lễ xã hội tại Pháp từ 1919 đến 1944. Là tác giả cuốn Économie au service de l’homme (Kinh tế phục vụ cho con người) và nhiều tác phẩm khác về xã hội học, ông được coi là một trong những thủ lãnh của thuyết Công giáo xã hội (Catholicisme social) (1869-1944).

DYNAMIS = Mãnh lực. (Từ Hy-lạp có nghĩa là mãnh lực). Xuất phát từ triết học Hy-lạp, từ này đã mang tầm vóc quan trọng về tôn giáo và thần học cả nơi ngoại giáo lẫn Kitô-giáo các thế kỷ đầu. Cách riêng, trong Tân Ước và trong thuyết thần tri, từ này chỉ các mãnh lực được nhân ảnh hoá cai trị vũ trụ và chế ngự tâm linh con người. Các mãnh lực này cũng chuyển thành cách gọi các đẳng thiên thần nơi các Giáo phụ. Thánh Phaolô thường dùng từ này theo nghĩa trung tính và xấu. Từ này cũng được dùng để chỉ quyền năng của Thánh Danh Thiên Chúa và quyền năng của Ngôi Lời. Theo nghĩa này nó có âm vang ma thuật và nhiều khi được dùng cho các lời bùa, phù chú (amulettes*).

Dysfonction —> Fonction.

E

EAU = Nước. Kinh Thánh. Eau vive = Nước chảy. º Nước hằng sống. Hồi đầu được hiểu là nước sông ngòi, độc lập với nước đọng của ao, hồ hoặc của giếng. Thuật ngữ này được Chúa Kitô sử dụng (Ga 4, 10-14; 7, 37-38) để nói lên sự sống siêu nhiên mà Ngài ban cho các linh hồn. Thuật ngữ này còn được thấy nơi sách Khải huyền (21, 6; 22, 1. 7) dưới hình thức “Nước sự sống”, “nước trường sinh”  (Eau de la vie). Thuật ngữ này có nguồn gốc nơi các bản văn Kinh Thánh cổ xưa nhất (Jr 2, 13; Ez 47, 1-12; Za 14, 8): các lời Kinh Thánh này đều mang tinh thần hoá ý tưởng về nước sông ngòi, nước lưu thông, có sức sinh động. º Eau baptismale = Nước rửa tội. Nước được làm phép cách đặc biệt để dùng vào việc rửa tội. Sự làm phép đặc biệt này đã thấy có từ thế kỷ III. Bên Đông phương, sự làm phép này vẫn diễn ra trước mỗi lần ban phép Rửa tội. Theo nghi thức Rôma, việc làm phép này là điều buộc phải làm trong đêm Vọng Phục Sinh tại các nhà thờ có giếng rửa tội (dù không có ban phép Rửa tội sau đó). Việc làm phép này được thực hiện (với một công thức riêng được ghi trong sách Nghi thức) mỗi khi thiếu nước rửa tội. º Eau bénite = Nước phép. Nước thánh. Theo nghĩa rộng, được hiểu là bất cứ thứ nước nào đã được ban phép lành theo phụng vụ, dù là nước rửa tội, dù là nước grêgoriana, dù là nước Hiển linh, dù là nước phép thường, theo nghĩa dưới đây. º Theo nghĩa thông thường, nước phép là nước thanh tẩy, được dùng để rảy theo phụng vụ các ngày Chúa nhật, hoặc các ngày khác. Đây cũng là nước được đổ vào các bình nước phép được gắn ở cửa nhà thờ, và các tín hữu có thể mang về nhà theo lòng sùng đạo. Đôi khi còn gọi là nước thanh tẩy (eau lustrale). º Eau grégorienne = Nước grêgoriô. Nước có pha trộn rượu vang, tro và muối đã làm phép, tạo thành một chất lỏng để thanh tẩy theo nghi thức Rôma, được dùng để làm phép các bàn thờ và các nhà thờ. º Eau de l’Épiphanie = Nước lễ Hiển linh. Nước được làm phép cách đặc biệt vào ngày áp lễ Hiển linh, để tưởng nhớ việc Chúa Kitô chịu phép Rửa mà phụng vụ kính nhớ vào ngày này. Được thực hành tại Đông phương và một số lãnh thổ nghi thức Rôma tiếp cận với nghi thức Byzantin (miền nam nước Ý, miền Vênêtia, Nam-tư cũ). º Eau lustrale = Nước thanh tẩy. Dùng để thanh tẩy. Các nền phụng tự ngoại giáo đều có sử dụng nước thanh tẩy này. Phụng vụ Kitô-giáo gọi là Nước phép.

ÉBIONITES = Giáo phái Ebion. Danh xưng được dùng để chỉ nhiều loại Kitô-hữu khác nhau: hoặc đó là những anh em Chính thống, gắn bó với cộng đoàn đầu tiên ở Giêrusalem, và họ tuyên bố trung thành với Luật Mô-sê; _ hoặc đó là những nhóm rối đạo, tuyên xưng rằng Chúa Giêsu chỉ là một người như những con người khác; _ hoặc đó là những người theo thuyết thần tri. º Bảng XII.

ÉBRIÉTÉ = Tội say rượu. (Bởi từ La-tinh ebrietas = sự say rượu, say sưa). Tội nghịch với nhân đức điều độ trong sự ăn uống. Ngôn ngữ thời nay phân biệt ngà ngà say (ébriété) và say mềm (ivresse): cả hai từ ébriété và ivresse (tội say sưa) cùng do từ La-tinh ebrietas. Thần học luân lý thường nghiêm khắc đối với tội say sưa vì nó làm rối loạn hoặc mất việc sử dụng các tài năng của con người như: lý trí, ý chí, cảm giác. Không có gì quý hơn đối với con người hơn là lý trí, vì lý trí làm nên con người. Mức nặng nhẹ của tội này tùy theo ý hướng và trách nhiệm của người uống rượu (trách nhiệm có thể được giảm bớt tùy theo những gì mà khoa tâm lý sâu thẳm có thể cho thấy), và cũng tùy vào những hậu quả gây tai hại cho sức khoẻ (như chứng ghiền rượu).

¨ Ivresse = Tội say sưa. Tội nghịch với nhân đức điều độ trong sự ăn uống. º —> Ébriété. º VTB.

¨ Sobriété = Sự tiết độ. Sự quen giữ đức điều độ trong việc ăn uống, nhất là uống. Kiêng ăn (theo nghĩa nhân đức) và điều độ trong việc uống là hai nhân đức liên quan đến việc ăn và uống. º Tội nghịch lại là: uống say, say sưa.

ECCLESIAM SUAM = Thông điệp Ecclesiam Suam. Thông điệp đầu tiên của Đức Phaolô VI (ngày 6 tháng 8 năm 1964) về Giáo Hội và những quan hệ giữa Giáo Hội và thế giới, về sự phải không ngừng đối thoại với thế giới.

Ecclesia, ecclésial, ecclésiarque, ecclésiaste, ecclésiastique, ecclésiologie —> Église.

ECDOTIQUE = Khoa phê bình ấn bản. (Bởi từ Hy-lạp ekdidômi = xuất bản). Kinh Thánh. Phần thuộc khoa phê bình liên quan đến việc xác định việc ấn hành các bản văn.

ECHELLE de Jacob = Thang Gia-cóp. Chiếc thang mà Tổ phụ đã nhìn thấy trong chiêm bao tại Bêthel, các thiên thần lên xuống trên thang này từ đất tới trời (St 28, 12). Các Giáo Phụ coi đây là biểu tượng những quan hệ giữa thế giới loài người và thế giới thiên thần. Đề tài này thường được nghệ thuật khai thác.

ECK (Jean) = Jean Eck. Sinh tại xứ Bavaria ngày 15 tháng 10 năm 1486 và chết vào tháng 2 năm 1543. Linh mục, viện trưởng viện Hàn lâm Bavaria, rồi làm cha sở tại Ingolstadt. Nhà nhân bản học, nhà thần học và nhà bút chiến có tài. Cuộc bút chiến của ông chống lại Luthêrô về 95 đề tài liên quan đến các ân xá đã làm ông nổi tiếng. Tại cuộc tranh luận Leipzig, ông còn chống lại Luthêrô và bênh vực uy quyền của Đức Giáo Hoàng và của các Công Đồng, cũng như nguồn gốc tông đồ của quyền tối thượng của Đức Giáo Hoàng.

ECKHART (Maýtre) = Thầy Eckhart. Linh mục Dòng Đa-minh (quãng 1260-1327), đã giữ những chức vụ quan trọng nhất của Tỉnh Dòng mình cho đến chết. Ông đã giảng dạy thần học tại Paris, tại Strasbourg và Cologue một cách thời danh. Các tác phẩm của ông cho thấy tâm hồn một vị chủ chăn nồng nàn yêu thương các linh hồn. Những nét táo bạo của lời dạy của ông khiến ông bị nghi theo thuyết phiếm thần, năm 1326. Mặc dầu những giải thích và những lần rút lời lại, liên quan đến những mệnh đề bị buộc tội, ông đã bị lên án do một sắc lệnh của Đức Gioan XXII, năm 1329. Ông đã qua đời trước đó, tại Avignon, nơi ông đã đến để thanh minh. Ong là người khởi xướng trường phái tu đức mệnh danh là trường phái “các nhà suy niệm miền Rhênania”.

Éclectisme —> Élire.

ÉCOLE = Trường, học đường. (Bởi từ Hy-lạp skolè có nghĩa là ngưng lại, rảnh rang, câu truyện của người rảnh rang, rồi có nghĩa là việc học hành, nhà trường). º Cơ sở giáo dục. º Theo nghĩa rộng: cách thức, phương pháp giáo huấn: trường đời, trường quân ngũ. º École active = Trường hoạt động, phương pháp sư phạm dựa trên sự hoạt động của đứa trẻ. º École nouvelle = Tân học đường. Trường phái mới. Phong trào giáo dục đặt nền trên ý thức trách nhiệm và tự do khởi xưóng của đứa trẻ, của học sinh. º Toàn thể các nhà tư tưởng, các nghệ sĩ, nghệ nhân thuộc về một thời đại, hoặc một xứ sở: trường phái xã hội học, trường phái duy ấn tượng. º L’École = Trường phái Kinh viện. Việc giảng dạy tại các Đại học và các trường thời Trung cổ —> Scolastique. º École française = Trường phái Pháp. Trường phái tu đức mà vị sáng lập là Hồng y De Bérulle († 1629). Với những nguyên lý có tính thần học sâu xa, xây dựng xung quanh Mầu nhiệm Nhập thể: được nhập vào Thân Thể Chúa Kitô nhờ phép Rửa tội, chúng ta phải sống hiệp nhất với Ngôi Lời nhập thể để tôn vinh Thiên Chúa đang sống trong chúng ta, và nhờ ân sủng của Ngài mà lặp lại các nhân đức, các tâm tình của Chúa Giêsu trong đời sống chúng ta. Được kể là thuộc về trường phái này, không những các tác giả thuộc Hội Dòng Oratoire (như Condren, Bourgoing) mà còn phải kể thánh Vincentê đệ Phaolô, ông Olier và Hội Xuân-Bích (St-Supice), thánh Gioan Eudes và các tu sĩ Eudistes, th1nh Louis Grignion de Montfort, thánh Gioan-Baotixita de la Salle v.v...

¨ Écolâtre = Phụ trách trưởng trường đạo. Ở thời Trung cổ, đó là giáo sĩ được ủy nhiệm điều hành trường học do Đức Giám mục thành lập cạnh nhà thờ chánh toà, hoặc một trường gắn liền với Đan viện hoặc một nhà thờ cộng đoàn.

¨ Schola = Ca đoàn. Ban hát. Ban thánh ca. (Tiếng La-tinh scola nghĩa là học đường). Ca đoàn có nhiệm vụ hát các bài thánh ca phụng vụ, hoặc những bài khó quá đối với dân chúng. Như vậy ca đoàn chu toàn một thừa tác vụ đích thực trong cộng đoàn Kitô-giáo. º Hiểu theo nghĩa rộng, đó là nơi gần cung thánh dành cho ca đoàn.

¨ Scolastique = Thuộc về Kinh viện. º Phái Kinh viện. phương pháp Kinh viện. Thời kỳ Kinh viện. Tính từ. Trước tiên, từ này chỉ môn triết học và thần học được giảng dạy trong các nhà trường thời Trung cổ, _ rồi được hiểu là triết học và thần học xuất phát từ truyền thống các trường này. Đặc điểm của truyền thống này là một sự chắc chắn được tuyên xưng và được nghiệm thấy về sự hoà hợp giữa mặc khải và lý trí (khác hẳn chủ nghĩa Duy tín và một số các triết thuyết ngoại giáo), chấp nhận những dữ kiện căn bản của sự nhận thức và của kinh nghiệm của con người, tôn kính những vị thày vĩ đại như Aristote đối với lãnh vực triết học, thánh Augustinô và các Giáo phụ trong lãnh vực thần học. Một nét đặc trưng nữa của truyền thống Kinh viện là nghiên cứu nhiều về tính khách quan và theo thuyết hiện thực, cho nên thường cách biệt nhiều so với tính chủ quan của một số triết thuyết thời nay. º Dùng như danh từ. Được hiểu là toàn thể những tác giả đã sáng tác theo tinh thần kinh viện, cũng được hiểu là chính phương pháp Kinh viện, và thời kỳ lịch sử mà truyền thống Kinh viện đã thịnh hành. º Néo-scolastique = Tân Kinh viện. Tên gọi một nền triết học hoặc thần học được xây dựng theo tư tưởng các tác giả thời Trung cổ, nhưng không bỏ qua các nhà tư tưởng và các vấn đề thời nay. Trường Đại học Louvain, dưới sự hướng dẫn của Hồng y Mercier, là nguồn gốc của trào lưu Tân Kinh viện.

¨ Scolastical = Học viện dòng. Ngôi nhà để các tu sĩ học các môn triết học và thần học. Chỉ các Tu Hội tu sĩ mới buộc phải có học viện dòng: nếu một TU Hội không có khả năng mở một học viện cho mình, thì phải gửi các học sinh của mình vào học viện của một Tu Hội khác, hoặc gửi vào một chủng viện.

¨ Scolie = Lời chú thích. (Bởi một từ Hy-lạp skolion = giải thích, giải nghĩa). Chú thích ngữ pháp hoặc có tính phê bình, nhắm làm sáng tỏ một bản văn —> Glose.

ÉCOLOGIE = Sinh thái học. Từ này được các nhà xã hội học mượn của các nhà khoa học về thiên nhiên, để chỉ sự nghiên cứu về các môi trường cư trú khác nhau của các đô thị và ảnh hưởng văn hoá của chúng. Người ta nói đến sự phân phối sinh thái học của dân số sau khi đã nói đến sự trải rộng ra về địa lý. º —> Morphologie sociale.

ÉCONOMIE = Sự tiết kiệm. º Nhiệm cục. (Bởi hai từ Hy-lạp oikos = nhà, và nomos = luật). Ý nói về sự quản trị gia đình. º Luân ly. Hoạt động phán đoán của đức khôn ngoan*, giúp ta biết quản lý tài sản trong gia đình cách phù hợp, khi cần phải dành dụm, cũng như khi phải tiêu pha. Ý nghĩa này cần phải được phân biệt với ý nghĩa thời mới của từ này, rất thông dụng và không có tính thần học , và chỉ có nghĩa là sự thu tích dự phòng, hoặc sự tiết kiệm phòng xa. Chúng ta cũng thấy có sự “trượt” nghĩa như thế nơi các từ như: khôn ngoan, phân phối, chuẩn miễn*, phân phát, chánh trị v.v... º Thần học. Kế hoạch của Chúa, chương trình của Thiên Chúa liên quan đến ơn cứu độ con người. º Phần thần học bàn về chương trình cứu độ. Đôi khi người ta gọi “thần học “ (théologie) là phần thần học luận về Thiên Chúa , và “Kế hoạch cứu độ” (Économie) là những gì bàn luận về ơn cứu độ. º Bên Đông phương, được hiểu là giáo lý cho phép Giáo Hội, với tư cách là thày dạy về ân sủng và về các bí tích , được quyền tuyên bố là thành hiệu những hành vi đáng hoài nghi hoặc bất thành hiệu. Giáo Hội được quyền làm như thế tùy theo các hoàn cảnh và vì lợi ích của các linh hồn. º Économie et humanisme = Kinh tế và nhân bản. Trung tâm nghiên cứu và hành động do cha Lebret O.P thành lập năm 1940, nhắm xúc tiến một nền kinh tế phục vụ cho con người, phục vụ cho những tiến bộ vật chất, nhân bản, văn hoá và tinh thần cũng như phục vụ cho các mối liên lạc của cộng đồng.

¨ Économe = Người quản lý. Người quản trị các tài sản của một pháp nhân. º Économe du diocèse vacant = Người quản lý giáo phận trống ngôi. Người quản trị di sản của giáo phận trong thời gian trống ngôi. º Vicaire économe = Linh mục phụ trách tạm. Linh mục được trao trách nhiệm quản trị một giáo xứ trong thời gian trống ngôi, và được pháp luật ban cho đầy đủ quyền tài phán như cha sở.

ÉCOUTER = Lắng nghe, vâng nghe. Mặc khải Kinh Thánh thì chủ yếu là Lời Thiên Chúa nói với con người. Trong khi các Mầu nhiệm của người Hy-lạp và thuyết thần tri Đông phương coi thị kiến* là nền tảng cho tương quan giữa thần linh và con người, thì Kinh Thánh lại dạy rằng “đức tin sinh ra bởi sự lắng nghe” (Rm 10, 7). Con người phải lắng nghe Lời Thiên Chúa (Đnl 6, 4), mở lòng đón nhận Lời Chúa và đem ra thực hành trong niềm vâng phục của đức tin. Phần Ngài, Thiên Chúa cũng nghe lời con người cầu xin và kêu cứu (Tv 10, 17; Ga 11, 41). º —> Foi. Obéissance. Parole. Prière. º VTB.

Ecphonèse —> Antiphone.

ÉCRITURE SAINTE ou ÉCRITURES = Kinh Thánh. Toàn bộ những cuốn sách được Thiên Chúa linh hứng và được thu tập thành Bộ Kinh Thánh, để truyền đạt Lời Chúa cho con người. —> Accomplissement. Sens de l’Écriture. º VTB º EF. º Écriture occurante = Kinh Thánh theo mùa. Phụng vụ. Theo nghi thức Rôma , đó là cuốn Kinh Thánh để rút ra những bài đọc cho Kinh Sáng của một thời gian nào đó trong năm. Từ hồi đầu thời Trung cổ, các bài đọc Kinh Thánh đã được chỉ định như sau cho các thời kỳ năm phụng vụ: Ngũ kinh được đọc trong thời gian Tuần Bảy Mươi và Mùa Chay; sách Giêrêmia cho thời gian cuộc khổ nạn; sách Công vụ Tông đồ, sách Khải huyền và các Thư công giáo, cho thời gian mùa Phục sinh; sách các Vua và sách Samuel, được đọc từ lễ Chúa Ba Ngôi đến hết tháng 7; các sách Khôn Ngoan, dành cho tháng 8 và tháng 9; Macabê, trong tháng 10, Êzêkiel, Đaniel và các tiên tri nhỏ, được đọc trong tháng 11; Isaia, đọc trong Mùa Vọng; thánh Phaolô, dành cho mùa Giáng sinh và Hiển linh.

¨ Rescrit = Phúc chiếu. Phúc thư. Luật La-mã. Văn thư của phòng chưởng ấn Hoàng đế trả lời thỉnh ý của một quan chức cao cấp. Như rescrit de Trajan (phúc thư của hoàng đế Trajanô) trả lời cho Pline le Jeune, toàn quyền xứ Bithynia, về vấn đề các Kitô-hữu. º Giáo luật. Văn thư trả lời của Đức Giáo Hoàng, hoặc của các Thánh Bộ, để đáp lại một thỉnh nguyện thư và ban một ân huệ, một đặc ân, một ơn chuẩn v.v..., thí dụ về một cản trở vô hiệu hoá, hoặc để công nhận một quyền lợi. Trong trường hợp thứ nhất, phúc thư được gọi là “phúc thư thi ân” (Rescrit de grâce), và trong trường hợp thứ hai thì phúc thư được gọi là “phúc thư chiếu luật” (Rescrit de justice).

¨ Scripturaire = Kinh Thánh.

¨ Scribe = Ký lục. Luật sĩ. Những học sĩ Do-thái, chuyên nghiên cứu luật Mô-sê. º Scribes inspirés = Các luật sĩ được linh hứng. Những tác giả thánh của Cựu Ước, không kể Mô-sê (với bộ Ngũ Kinh) và các Tiên tri: các sách loại này thuộc hàng thấp nhất trong ba loại sách thánh của Bộ Kinh Thánh.

ECTÉNIE = Kinh xin ơn bền vững. (Do từ Hy-lạp có nghĩa là sự nhiệt thành, ơn bền vững). Trong nghi thức Byzantin, đây là kinh cầu, được phó tế hoặc linh mục đọc lớn tiếng.

ECTHÈSE = Dụ chỉ cấm. Công thức giáo lý do Hoàng đế Hêracliô ban hành năm 638, cấm sử dụng từ “nghị lực” (énergie*) cho con người của Chúa Kitô, và khẳng định rằng hai bản tính được kết hiệp thành một ý chí duy nhất.

ÉDEN = Địa đàng. Nơi có vườn Địa đàng: “Thiên Chúa vun trồng một khu vườn tại Eđen” (St 2, 8). º Từ Do-thái “Eđen” xuất phát từ một từ của xứ Acađia “edinnu” nghĩa là hoang địa, nhưng trong dân gian, từ này lại có nghĩa là nơi đầy thú vui: cho nên “vườn Eđen” có nghĩa là vườn của những khoái lạc (Hc 40, 27).

ÉDESSE = Thành Eđét. Thủ đô của nước Syria Kitô-giáo trước khi bị người Hồi giáo xâm chiếm. Ngôn ngữ của Êđessa là hình thức Đông phương của tiếng Aramê, đã được dùng trong phụng vụ Syria, nay được gọi là tiếng “syriaca”.

Édictoriale —> Édit.

ÉDIFIER = Cảm hoá. º Xây dựng. (Bởi từ La-tinh aedificare = xây cất). º Tu đức. Gây ảnh hưởng tốt lành đối với tha nhân, nhờ gương sáng đời sống hoặc các tác phẩm của mình. Xây dựng thì có nghĩa sâu xa hơn là “làm gương sáng”. Đúng thế, theo mức họ cư xử cách lành thánh đối với nhau, họ sẽ thánh hoá lẫn nhau và góp phần “xây dựng Giáo Hội” (Eph 4, 12) tức Thân Thể mầu nhiệm Chúa Kitô, được ví với một công trình xây dựng (Eph 2, 20-22); 1 Cr 3, 9). º VTB.

¨ Édification = Việc xây dựng. Việc xây dựng. Một từ thường được dùng trong ngôn ngữ tu đức (1 Cr 3, 9; 14, 12; 2 Cr 12, 19; Eph 4, 12 v.v...).

¨ Édifiant = Có tính xây dựng. Nói về một người, một bài đọc, một hành vi có sức xây dựng hoặc củng cố các quan hệ bác ái, hoặc hướng người ta về đàng nhân đức.

ÉDIT = Sắc chỉ, chiếu chỉ. Giấy đòi hầu toà. (Do từ La-tinh edictum, bởi động từ dicere = nói). Luật La-mã. Văn kiện do một quan chức cao cấp ban hành, để quần chúng biết ông ta sẽ áp dụng những nguyên tắc mà ông ta sẽ áp dụng khi thi hành chức vụ: thí dụ sắc chỉ của tổng trấn. º Dân luật cũ. Điều luật, hoặc pháp lệnh liên quan đến một đối tượng riêng biệt, hoặc chỉ áp dụng cho một phần của vương quốc: thí dụ Sắc chỉ Nantes (édit de Nantes). º Giáo luật. Văn kiện thông báo một quy định nào đó cho quần chúng. Về toà án. Giấy mời gửi chung cho những người liên hệ, để họ ra hầu toà, hầu đưa bằng chứng về các quyền lợi của họ. º Giấy mời hầu toà, gửi cho bên nguyên khi toà không biết nơi cư trú —> Édictoriale (citation). º Édit de Milan = Sắc chỉ Milanô. Tên gọi không đúng, dành cho một phúc thư của Liciniô đề ngày 13 tháng 6 năm 313 và viết tại Nicômêđia, nhưng vì tính thống nhất của Đế quốc, nên sắc chỉ này được quy cho Hoàng đế Constantinô, một cách hợp pháp. Sắc chỉ này ban cho các Kitô-hữu được tự do phụng tự và được trả lại các tài sản: sắc chỉ này được hai vị hoàng đế thảo ra trong một cuộc gặp nhau tại Milanô. º Édit de Nantes = Chiếu chỉ Nantes. Qua sắc chỉ này, đề ngày 13 tháng 4 năm 1598, vua Henri IV ban cho các người Thệ phản tại Pháp được tự do hành đạo. º Révocation de l’Édit de Nantes = Thu hồi chiếu chỉ Nantes. Do văn thư đề ngày 18 tháng 10 năm 1685, vua Louis XIV hủy bỏ những quyền tự do mà ông nội của nhà vua đã ban cho ngững người Thệ phản tại Pháp. Tất cả các đền thờ đều bị đóng cửa, việc phụng tự bị cấm, những vị mục sư không trở lại đạo Công giáo đều bị buộc rời bỏ xứ sở trong vòng 15 ngày. Nhiều người Thệ phản đã di cư vào hồi đó.

¨ Édictoriale (citation) = Cáo thị đòi hầu toà. Theo thủ tục Giáo luật, cáo thị đòi bên bị ra hầu toà, khi toà không biết nơi cư trú của người này.

ÉDOMITES = Người xứ Êđôm. Dân cư xứ Êđôm, cũng gọi là xứ Iđumêa (ở Đông Nam Biển Chết). Sách Sáng Thế 36, 6-9 coi họ là dòng dõi của Esau, có biệt danh là Êđôm (St 25, 25-30).

EFFET = Hiệu quả. (Bởi từ La-tinh effectus, do động từ efficere = thực hiện). Cái do một nguyên nhân mà thành ra. Nằm trong tương quan với nguyên nhân*.

¨ Efficient = Tác thành. Thường dùng như tính từ trong thuật ngữ “cause efficiente” = nguyên nhân tác thành, đôi khi chỉ gọi là nguyên nhân. Nó đứng đầu 4 nguyên nhân: nguyên nhân tác thành, nguyên nhân chất thể, nguyên nhân mô thể, nguyên nhân cứu cánh. Đó là điều kiện phát sinh ra một sự vật.

¨ Efficience = Hiệu năng. Đặc tính của cái có hiệu quả, có sức tác thành.

¨ Efficace = Hiệu nghiệm, công hiệu. Cái sinh ra hiệu quả. º Grâce efficace —> Grâce.

Effusion —> Affusion.

Église = Giáo Hội. Nhà thờ. (Bởi từ Hy-lạp ekklèsia, xuất phát từ động từ ekkaléô = tôi triệu tập). Sự tập họp nhiều người, được triệu tập do Thiên Chúa và do các thừa tác viên của Ngài. Trong thế giới Hy-lạp, từ ekklèsia chỉ sự tập họp dân chúng về phương diện chánh trị: Bản dịch Bảy Mươi dùng từ này để dịch từ qahal của tiếng Do-thái, một từ được dùng để chỉ sự dân Chúa tập họp ở Horeb (Đnl 4, 10), tại các miền hoang vu Moab (Đnl 31, 10), tại Đất Hứa (Gs 8, 35; Tl 20, 2) v.v... Nhưng Qahal được dịch là ekklèsia thì cũng nhiều khi được dịch là synagôgè (sự tập họp), thành thử hai từ Hy-lạp này được coi như đồng nghĩa (Gc 2, 2) và dùng thay thế cho nhau, cho tới khi người Kitô-giáo nhận cho mình từ ekklèsia, và người Do-thái nhận cho họ từ synagôgè. Vậy Giáo Hội, hoặc Giáo Hội của Thiên Chúa (2 Tx 1, 4; 1 Tm 3, 5; 3, 15 v.v...) là sự tập họp Dân Thánh của Thiên Chúa trong Chúa Kitô, vào những thời gian sau cùng này (Rm 1, 7; 1 Cr 1, 2); đó là một sự xây dựng tinh thần và thánh thiện giữa lòng nhân loại, đó là Israel mới của Chúa (Gl 6, 16; Kh 7, 4; 1 Gc 1, 1; Pl 3, 3), một Dân Mới của Chúa (1 Pr 2, 10), thừa hưởng những ân lộc của “Giáo Hội trên hoang địa xưa” (Cv 7, 38); một Mầu nhiệm được dấu từ muôn đời trong Thiên Chúa, và đã được mặc khải vào những thời gian sau cùng này (Eph 1, 19; Rm 16, 25). º Theo nghĩa hẹp, từ Giáo Hội được dùng để chỉ xã hội pháp lý, tức cơ chế phục vụ cho cộng đồng các thánh: hướng dẫn, giảng dạy và cai quản cộng đồng này (đó là: chế độ các bí tích của Giáo Hội, các toà án của Giáo Hội, các tài sản của Giáo Hội). º Theo một nghĩa chuyên biệt hơn, Giáo Hội được hiểu là yếu tố phẩm trật bên trong xã hội trên đây: đó là những vị (Giám mục đoàn hiệp nhất với Đức Giáo Hoàng) có nhiệm vụ triệu tập Dân Chúa, nuôi dưỡng đoàn chiên bằng Lời Chúa và các bí tích, và hướng dẫn đoàn chiên này. º Église visible, Église invisible = Giáo Hội hữu hình, Giáo Hội vô hình. Giáo Hội thì hữu hình theo phương diện xã hội, có cơ chế, có phẩm trật, có các bí tích, nghĩa là theo phương diện các phương tiện của ơn Cứu độ; _ Giáo Hội thì vô hình phần nào theo phương diện những người được kêu gọi: không thể tách rời Giáo Hội hữu hình khỏi Giáo Hội vô hình (cũng như không thể tách rời dấu hiệu của bí tích khỏi ân sủng của bí tích), mặc dầu một số thành viên mới chỉ thuộc về Giáo Hội cách vô hình. º Église et les Églises = Giáo Hội và các Giáo Hội. Chỉ có một tên gọi, đó là Giáo Hội của Thiên Chúa, một Giáo Hội phổ quát. Tuy nhiên, danh từ Giáo Hội được dùng ở số nhiều theo hai nghĩa: 1. Để chỉ nơi: thí dụ Giáo Hội Côrinthô, Giáo Hội Êphêsô v.v... để chỉ cộng đồng Dân Chúa tại Côrinthô, tại Êphêsô. Vậy đó là các Giáo Hội địa phương. Cũng theo nghĩa này, người ta nói đến Giáo Hội Tây phương, Giáo Hội Đông phương: đó là toàn thể các Giáo Hội địa phương bên Đông, hoặc bên Tây, nhất là với truyền thống riêng biệt của mỗi bên. Cũng theo nghĩa này, từ Giáo Hội được hiểu là một toàn bộ những Giáo Hội quy tụ xung quanh một vị Thượng phụ Giáo chủ, hoặc một Toà Giám mục trưởng khu (métropolitain). Thí dụ Giáo Hội Byzantin phải được hiểu không những là Giáo Hội của Toà Thượng phụ Giáo chủ Constantinôpôli (xưa cũng gọi là Bizance), nhưng còn là tất cả các Giáo Hội tùy thuộc vào Toà Thượng phụ Giáo chủ này; Giáo Hội La-tinh , được hiểu là tất cả các Giáo Hội tùy thuộc vào Toà Thượng phụ Giáo chủ xưa tại Rôma; _ 2. Để chỉ các cộng đoàn. Theo nghĩa này, người ta nói đến Giáo Hội Luthêrô, Giáo Hội Chính thống, Giáo Hội Giacôbít v.v... Một số các văn kiện của Huấn quyền đã sử dụng từ “Giáo Hội” theo nghĩa này (xem Phúc thư của Thánh Bộ các ân xá, ngày 12 tháng 6 năm 1907) —> Orthodoxe. Melkite. Nestorien. Jacobite. Monophysite. Réforme. Protestant. Luthérien. Calviniste. Anglican. Méthodiste. Baptiste. Vieux-catholique. Unitarien. Adventiste. Petite-Église v.v... º Église particulière = Giáo Hội cá biệt. Giáo Hội ở một nơi, có đầy đủ các quyền hành và các thừa tác vụ của Giáo Hội. Thí dụ: Giáo Hội Paris, Giáo Hội Lyon v.v... Giáo Hội Rôma thì có thể hiểu là Giáo Hội của thành Rôma, hoặc Giáo Hội hoàn cầu với người đứng đầu là Giám mục Rôma. º Église catholique, orthodoxe, évangélique, confessante ou protestante = Giáo Hội Công giáo, Chính thống, Tin lành, Làm chứng v.v... Những thuộc tính của một Giáo Hội đích thực: theo nghĩa này, Giáo Hội mà vị thủ lãnh là Giám mục Rôma, có tất cả các thuộc tính này: Giáo Hội này là công giáo* (phổ quát, khác với các Giáo Hội của các giáo phái khác); là chính thống* (tuyên xưng đức tin chân thật); là theo Phúc Âm, tức Tin lành (tiếp nối và xuất phát từ Phúc Âm); tuyên xưng (tuyên xưng Chúa Kitô, tuyên bố niềm tin của mình với Chúa Kitô) v.v... º Theo một nghĩa khác, Giáo Hội Rôma thường tự xưng là Giáo Hội Công giáo, _ Giáo Hội Bizance tự xưng là Giáo Hội Chính thống, _ Giáo Hội Luthêrô (bên Đức) tự xưng là Giáo Hội Tin lành v.v... và ngày nay người ta lấy những đặc điểm này để gọi Giáo Hội Rôma, Giáo Hội ly khai Constantinôpôli, Giáo Hội Lutherô bên Đức v.v... Tuy nhiên, những cách xưng hô này đôi khi cũng hàm hồ và cần phải chú ý: chẳng hạn Giáo Hội Anh-giáo cũng tự xưng là “công giáo” và trong Giáo Hội Rôma, trong sách lễ Rôma, người ta cầu nguyện cho “các Giám mục chính thống là những vị tuyên xưng đức tin công giáo và tông truyền”. º Notes de l’Église = Những đặc tính của Giáo Hội. Những đặc tính do Giáo Hội xác nhận để chứng minh rằng Giáo Hội Rôma là Giáo Hội duy nhất của Chúa Kitô, của Phúc Âm và của các Giáo Phụ, không Giáo Hội nào khác có đủ các đặc điểm này. Hồi đầu, người ta thường kể ra nhiều đặc tính, nhưng từ thế kỷ XIX, người ta quy chúng về 4 đặc tính lớn này: duy nhất, thánh thiện, công giáo, tông truyền. Người ta cũng dùng 4 đặc tính này để chứng minh tính đích thực của Giáo Hội Công giáo, chống lại những người vô tín ngưỡng, hồi các thế kỷ XIX-XX. º Titres de l’Église = Các tước hiệu của Giáo Hội. Những đặc tính và những biểu hiện nói lên những khía cạnh khác nhau của mầu nhiệm Giáo Hội, được ghi trong Kinh Thánh hoặc nơi các tác phẩm của các Giáo phụ: người Trinh Nữ, người Hiền Thê, Mẹ, Nữ Hoàng, Cây nho, Thân Thể Chúa Kitô, Nước Thiên Chúa, Bến Cứu độ, Cộng đồng cánh chung, Thành thánh v.v... º Types de l’Église = Các điển hình của Giáo Hội. Những hình tượng tiên tri, những hình tượng báo trước về Giáo Hội trong Kinh Thánh: Hòm bia Giao ước, Dân Israel, Dân Chúa chọn, Giêrusalem, Bêlem, Đất Hứa, Dân tập họp trên hoang địa, Sara, Rachel, Nhà của Rahab v.v.. Hình ảnh toàn hảo nhất của Giáo Hội là Đức Maria, Mẹ Chúa Cứu Thế. º États de l’Église = Các giai đoạn của Giáo Hội. Những giai đoạn hoặc những tình trạng khác nhau của Giáo Hội đối với mỗi thành viên: Giáo Hội lữ hành hoặc Giáo Hội chiến đấu (trên dương thế); _ Giáo Hội đau khổ (trong luyện ngục); _ Giáo Hội vinh phúc hoặc Giáo Hội toàn thắng trên Giêrusalem, trên trời. º États temporels de l’Église = Các lãnh thổ trần thế của Giáo Hội. Các đất đai này của Toà Phêrô đã thay đổi nhiều qua các thế kỷ. Nay chỉ còn lại Nước Vatican. º Ministères de l’Église = Các thừa tác vụ của Giáo Hội. Những sự phục vụ của Giáo Hội trên ba bình diện: ngôn sứ (giảng dạy, giáo huấn), tư tế (phụng tự, cầu nguyện), mục vụ (cai quản). º Église-temple = Nhà thờ. Từ ekklèsia (église) còn được dùng để chỉ ngôi nhà, ngôi đền, được xây cất để làm nơi tập họp của cộng đoàn Dân Chúa, khi chia sẻ Lời Chúa và khi cử hành Thánh lễ, hoặc các bí tích khác. Tùy theo vị chủ trì nhà thờ, hoặc tùy theo cộng đoàn tập họp tại đó, mà các nhà thờ được chia thành: nhà thờ chánh toà nơi có ghế ngồi của Giám mục; xưa kia Giám mục ngồi trên ghế này để giảng dạy; _ nhà thờ giáo xứ, do một cha sở phục vụ; _ nhà thờ tập đoàn, tức nhà thờ Tu Hội, được phục vụ bởi một tập đoàn linh mục hoặc tập đoàn các Kinh sĩ : đôi khi phụng vụ thánh được mở cho quần chúng; _ nhà thờ Viện phụ tu viện, nhà thờ của một Viện phụ đan viện, nơi các đan sĩ cử hành phụng vụ và cầu nguyện; _ nhà thờ tu viện, thuộc một tu viện nam hoặc nữ. º Petite-Église = “Tiểu Giáo Hội”. Cuộc ly giáo diễn ra trong Giáo Hội nước Pháp, sau công ước 1801: một số Giám mục đã từ chối không từ chức để tổ chức lại các giáo phận, như Đức Giáo Hoàng yêu cầu họ. º Thần học. Hors de l’Eglise, pas de salut = Ngoài Giáo Hội, không có ơn cứu độ. Câu phương ngôn có nghĩa là: mọi người được cứu độ trong Giáo Hội và thuộc về Giáo Hội. Nhưng phải hiểu Giáo Hội theo nghĩa tròn đầy là Giáo Hội vừa hữu hình vừa vô hình, tức tinh thần. Như vậy không nên thu hẹp sự thuộc về Giáo Hội: cho nên thuộc về Giáo Hội cách vô hình (về tinh thần) thì cũng là thuộc về Giáo Hội. º Giáo luật. Nhà thờ. Ngôi nhà được dâng kính để lo việc phụng tự Thiên Chúa thì khác với ngôi nhà nguyện*, vì nhà thờ được dành cho việc phụng tự công và cho mọi tín hữu. º xã hội học: Église universelle = Giáo Hội phổ quát (theo các điển hình của các nhóm tôn giáo của J. Milton Ynger, được J. Labbens điều chỉnh lại): Tổ chức có đặc điểm là có khả năng thích nghi vai trò của vị linh mục với chức năng của vị tiên tri, như đã được Max Weber công nhận; do đó, tổ chức này có thể duy trì những quan hệ tốt với các giai cấp thống trị mà không “làm nghẹt” tinh thần của tôn giáo mình, và có khả năng hội nhập những thành phần dân chúng thường sống “ở bên lề”, và như vậy tổ chức này có khả năng mở rộng quyền tài phán của mình tới tất cả mọi thành phần của xã hội toàn diện —> Ecclesia. Confession. Secte. Chapelle. º Ecclesia = Giáo Hội. Cũng có những đặc điểm như “Giáo Hội phổ cập” trên đây nhưng không có yếu tố ngôn sứ; do đó, trở thành bảo thủ, không có khả năng đối phó cách thoả mãn với các phong trào ly khai hoặc các sự chống đối —> Confession. Secte. Chapelle. Vestigia Ecclesiae. º VTB. º EF.

¨ Ecclésial = Thuộc về Giáo Hội. Liên quan đến Giáo Hội xét như là một cộng đồng, được sinh động hoá bởi Chúa Thánh Thần. Đây là một danh từ mới, xuất phát từ những cuộc nghiên cứu Giáo Hội học, và làm rõ nét từ “ecclésiastique”* là từ nói về Giáo Hội xét như là một cơ chế có tính pháp lý. º Xã hội học: Từ ecclésial được dùng cho những nghiên cứu về tính phức tạp của Giáo Hội trong môi trường xã hội, và xét như bị điều kiện bởi môi trường xã hội.

¨ Ecclésiaste = Sách Giảng Viên. ºNgười viết sách Giảng Viên. Kinh Thánh. Tác giả vô danh của cuốn sách mang danh xưng này. Tự xưng là Salomon. º Đây là cuốn thứ hai trong loại sách Khôn ngoan của Cựu Ước: sách nhấn mạnh về tính phù phiếm của mọi sự đời này, ngoại trừ sự kính sợ Thiên Chúa và tuân giữ các giới răn của Ngài. Sách được soạn quãng thế kỷ III trước C.N. º Luthêrô đã tự đặt cho mình danh xưng này khi ông chống phá hàng Giám mục. º —> Qohélet.

¨ Ecclésiastique = Liên quan đến Giáo Hội. Tính từ. Dùng để chỉ những gì liên quan đến Giáo Hội. Theo nghĩa hẹp, được hiểu là thành viên của hàng giáo sĩ. º Livre de l’Ecclésiastique = Sách Huấn Ca. Một trong những sách Khôn ngoan của Cựu Ước, đệ nhị Thư quy*, có trong bộ Kinh Thánh Hy-lạp nhưng không có trong Thư quy Do-thái, mặc dù thoạt tiên được viết ra bằng tiếng Do-thái. Nhan đề Hy-lạp là “Sagesse de Jésus, fils de Sirach” (Sách Khôn Ngoan của Giêsu, con của Sirach), do đó mà sách này thường gọi là “Siracide”. Sách này được viết ra quãng năm 190 trước C.N. Vào thời đại thánh Cyprianô, người ta dùng sách này để giáo huấn các tân tòng, cho nên mới có tên gọi là Liber ecclesiasticus (Ecclésiastique). º Bảng I.

¨ Ecclésiarque = Người trông coi thánh đường. Bên Đông phương, đây là tên gọi dành cho người quản thủ nhà thờ, điều khiển các người coi phòng thánh và trông coi trật tự khi cử hành các lễ nghi phụng vụ.

¨ Ecclésiologie = Giáo Hội học. Phần của thần học bàn về Giáo Hội.

EGO = Bản ngã. Cái tôi. Đại danh từ tiếng La-tinh. Tâm lý học. Ego —> Moi.

¨ Super-ego —> Moi, surmoi.

¨ Égocentrisme = Quy ngã luận.  Tính quy ngã. Tâm lý học. Thái độ của một con người quy mọi sự về mình và giải thích mọi sự theo một sơ đồ không dành một chỗ nào cho ý nghĩ và tâm tình của người khác. Nó ít sơ khởi hơn tự động ứng* (autisme), và phải phân biệt với vị kỷ (égoðsme), bởi vì nó không chủ ý và cũng không ý thức. Thái độ này được coi là bình thường trong thời gian tuổi thơ ấu thứ hai, nhưng nếu ở nơi người lớn thì là trạng thái tâm bệnh. º Tâm lý học phát sinh. (Piaget). Điển hình những hoạt động tâm trí ở giữa tự động ứng* (autisme) và tư tưởng hình thức (pensée formelle): những hiện tượng nhận thức mang đặc điểm của loại này là một sự không phân biệt đủ giữa thực tại chủ quan và thực tại khách quan, và sự thiếu ý thức về tính chủ quan của các phạm trù tâm linh mà mình sử dụng.

¨ Égoðsme = Tính ích kỷ. Từ này được tạo ra ở Port-Royal (thế kỷ XVI), để chỉ tâm trạng xấu của một người chỉ lo tìm tư lợi và vui thích của mình. Trước kia người ta gọi đó là tự ái* (amour-propre).

¨ Égotisme = Tính vị ngã. Quá lo lắng trau dồi những gì riêng của mình, nhưng không nhất định có kèm theo tính ích kỷ.

ÉGYPTE = Ai-cập. Kinh Thánh. Đất đã đón nhận các Tổ phụ (St 12, 10) nhưng cũng là cường quốc đã ức hiếp Dân Chúa (Xh 1-13). Trong Kinh Thánh, nước này là hình ảnh một sự hàm hồ của sức mạnh trần thế: nó là một cái nôi của văn hoá (Cv 7, 22), nhưng cũng là xứ sở của sự tôn thờ ngẫu tượng và của ma thuật (Kn 15, 14-19) có sức quyến dũ tai hại, lôi kéo dân Israel xa rời Thiên Chúa của mình (Gr 44, 8). Ai-cập bị coi là biểu tượng sự kiêu căng mà Thiên Chúa trừng trị bằng cách làm cho phải xỉ nhục (Is 19, 1-15). º VTB.

EL = El. Thiên Chúa. Danh xưng mà người Sêmít dành cho Thiên Chúa; cùng một gia đình với từ Allah của người Ả-rập. Nghĩa của từ này có thể là: Đấng Mạnh sức. Thường thấy nơi các danh từ “théophores”*.

Électif, élection —> Élire.

ÉLÉMENT = Yếu tố. Thành phần. Cái được coi là thành phần cấu tạo của một vật thể. º Những thành phần nhỏ nhất cấu tạo nên các sự vật hoặc ngôn ngữ: những yếu tố của Euclide, bốn nguyên tố. º Những kiến thức cơ bản của một bộ môn.

ÉLEUSIS = Vùng Êleusis. Một địa danh gần Athênê, thời danh nhờ sự được coi là trung tâm của một thứ phụng tự huyền bí kính thần Đêmêter và con gái là Côrê mà khởi đầu là một sự phụng tự để cầu tự, và cầu mùa, được gắn liền với thời gian gieo hạt và hái trái. Với ảnh hưởng của các quan niệm triết học về số phận. Các linh hồn sau khi người ta chết, các huyền bí* của Đêmêter được coi là bảo đảm cho những người thọ phép (initiés) một số phận tốt lành nơi thế giới bên kia, do đó sự phụng tự này đã có một ảnh hưởng rộng lớn trong thế giới Hy-lạp và thế giới La-mã.

ÉLÉVATION = Sự nâng lên. Sự nâng hồn lên. Phụng vụ. Nghi thức trong Thánh lễ Rôma, lần lượt nâng cao Mình và Máu Chúa Ki-tô sau khi thánh hiến, để các tín hữu tôn thờ. º Tu đức. Sự đưa tâm hồn lên với Chúa nhờ những tư tưởng và những tâm tình. º Từ thế kỷ XVII, được hiểu là những đề tài, hoặc sưu tập những suy gẫm với tư tưởng cao siêu và những tâm tình được bày tỏ bằng lời văn đẹp, có sức giúp người ta cầu nguyện. º Thần học. Élévation de la nature = Sự nâng cao bản tính: Bản tính được nâng cao tới tình trạng siêu nhiên: ẩn dụ thường được dùng để chỉ sự con người đã được nâng lên tình trạng siêu nhiên: ẩn dụ này bị coi là nguy hiểm vì ngụ ý rằng trước đó con người đã ở trong tình trạng “không được nâng lên”, tức tình trạng thuần túy tự nhiên. Sự nâng lên này được hiểu là hành vi nhưng không của Thiên Chúa (hoặc, theo nghĩa thụ động, được hiểu là hiệu quả của sự nâng lên này) khiến con người trở thành nghĩa tử của Thiên Chúa, tức ơn Thiên Chúa ban cho con người mà Ngài đã tạo thành được trở thành những nghĩa tử của Ngài.

Élicite —> Élire.

ÉLIE = Tiên tri Êlia. Vị tiên tri của Cựu Ước. Không để lại một sách vở nào, nhưng rất thời danh vì đã can đảm bảo vệ tôn giáo độc thần, chống lại Achab và Jézabel (thế kỷ IX trước C.N.). Những tường thuật về ngài được ghi trong 1 V 17-21 và 2 V 1 - 2. Được đưa lên trời trên một xe bằng lửa, ngài sẽ trở lại trước ngày của Yahvê* (Ml 3, 23): Sự trở lại này được thực hiện nơi con người của Gioan Tẩy giả (Mc 9, 13). Elia đã cùng với Môsê chứng kiến sự biến hình của Chúa Giêsu (Mc 9, 4). º Bảng I. º VTB.

ÉLIRE = Chọn, lựa chọn. Bầu cử. (Bởi từ La-tinh eligere = lựa chọn). Hành vi của ý chí quyết định theo sự lựa chọn nào, theo đàng nào.

¨ Élicite = Trực phát. Tính tư. Chỉ một hành vi nhân linh trực tiếp xuất phát từ con người, hoặc từ nhân đức mà hành vi này tùy thuộc. º Đối lại với hành vi thừa lệnh (impéré). Thí dụ: Tình yêu là hành vi trực phát của đức ái, và nó có thể truyền lệnh một hành vi từ thiện, bố thí, giữ chay v.v...

¨ Élection = Sự lựa chọn, sự bầu cử. Giáo luật. 1. Theo nghĩa rộng: sự lựa chọn. Việc chỉ định một người xứng hợp vào một chức vị trống ngôi, theo đúng các luật lệ của Giáo luật: thí dụ việc Đức Giáo Hoàng chọn một Hồng y. º Élection de sépulture = Sự chọn nơi an táng: hành vi của một người chọn cho mình một nhà thờ hoặc một nghĩa trang để làm lễ an táng cho mình, ngoài những nơi do luật thường ấn định. _ 2. Theo nghĩa hẹp. Sự chỉ định một người xứng hợp vào một chức vị, bằng những lá phiếu của cộng đoàn và sự chấp nhận của người đắc cử hoặc bằng sự thừa nhận của vị có thẩm quyền: đó là một trong những thể thức theo Giáo luật để đưa người vào các chức vụ trong Giáo Hội. º Thần học. Hành vi tối cao của Thiên Chúa ban tình thương và ân sủng của Ngài cho những kẻ được Ngài kén chọn. Người ta phân biệt sự chọn chung (élection commune), Chúa gọi mọi người nên thánh, _ và sự chọn riêng (élection particulière) vào một chức vụ, vào một chức năng: ơn được chọn làm tiên tri, làm tông đồ, ơn Chúa chọn một dân tộc vì ơn cứu độ của muôn dân v.v... —> Vocation. Predestination. Consécration. º Luân lý. Giây phút của hành vi nhân linh* khi ý chí ấn định một trong những phương tiện trước mắt để đạt tới mục đích mà nó theo đuổi. º Tu đức. Trong linh đạo của thánh Ignatiô, được hiểu là sự quyết tâm, sự quyết định rất quan trọng đối với đời sống tinh thần. Đó là mục tiêu thông thường của các “linh thao” của thánh Ignatiô. Trước hết, đối tượng của sự lựa chọn là chọn bậc sống, và cho những ai đã có một bậc sống không thể thay đổi, thì sự lựa chọn nhắm “cải tạo và sửa chữa cuộc sống riêng của mình, và điều kiện để cải tạo”. Khi đó, sự lựa chọn đồng hoá với những quyết tâm* của cuộc tĩnh tâm. º VTB.

¨ Élu = Người được chọn. º Người đắc cử. Giáo luật. 1. Theo nghĩa rộng: được chỉ định, được bổ nhiệm cách hợp pháp vào một chức vụ hoặc một bổng lộc: Évêque-élu = Giám mục được chỉ định. Giám mục được bổ nhiệm theo Giáo luật, nhưng chưa thụ phong Giám mục _ 2. Theo nghĩa hẹp: người được chỉ định vào một chức vụ qua một cuộc bầu cử hợp pháp. º Kinh Thánh và thần học: Người, hoặc dân tộc được Thiên Chúa kén chọn. º —> Saint.

¨ Électif = Do bầu cử. Do lựa chọn. Tính từ. Do bầu cử. Thí dụ: mandat électif = nhiệm kỳ do bầu cử; charge élective = chức vụ do bầu cử. º Có thể là đối tượng của một sự lựa chọn: Thí dụ amour électif = tình yêu lựa chọn, amitié élective = tình bạn lựa chọn.

¨ Éclectisme = Thuyết chiết trung. (Bởi động từ Hy-lạp eklegein = lựa chọn). Thái độ triết học để xây dựng một triết thuyết bằng cách dựa theo sở thích của thâm tâm mình mà lựa chọn những chủ đề trong các hệ thống tư tưởng hiện có. Thí dụ: Trường phái Victor Cousin.

ÉLISABETH de la Trinité = Elisabeth de la Trinité. Nữ tu Carmêlô thành Dijon, nơi chị qua đời lúc mới 26 tuổi (1880-1906). Theo lời chị nói, cuộc đời và các sách thiêng liêng của chị là một lời ngợi khen vinh quang của Chúa Ba Ngôi. Lời kinh của chị “Ôi lạy Chúa Ba Ngôi con tôn thờ” được nhiều người biết.

ÉLISÉE = Tiên tri Êlisê. Vị tiên tri của Cựu Ước, môn đệ của Êlia. Ông được thời danh vì các phép lạ của mình (thế kỷ IX trước C.N). Ông không để lại một tác phẩm nào hết. Những truyện thuật về ông được ghi chép trong 1 V 19, 19-21 và 2 V 2-14. º Bảng I.

Élohim = Êlôhim. Thiên Chúa. Chư thần. Danh từ chung và cũng là danh từ riêng để chỉ thần linh. Hình thức ở số nhiều (theo Pháp ngữ lại đòi phải hợp ở số ít, khi nói về Thiên Chúa đích thực của Cựu Ước.

¨ Élohiste = Nguồn Êlôhim. Một trong bốn văn kiện quan trọng nhất của Bộ Ngũ kinh, với đặc điểm là Thiên Chúa được gọi là Êlôhim, cho tới khi Ngài mặc khải tên Ngài là Yahvê cho Mô-sê (Xh 3, 15). º Cũng được hiểu là tác giả, hoặc người sưu tập tài liệu này.

Élu —> Élire.

ELVIRE (Concile d’) = Công đồng Elvire. Công đồng Elvire, họp tại miền Nam nước Tây-ban-nha quãng năm 306. Đã công bố 81 điều giáo luật về kỷ luật liên quan đến đời sống luân lý của xã hội Kitô-giáo.

ÉLYSÉE = Tiên cảnh. Một nơi như vườn địa đàng, cũng gọi là Champs-Élysée, chốn tiên cảnh. Người Hy-lạp thời Thượng cổ tin rằng đó là nơi các người được các thần linh yêu quí đưa lên hưởng hạnh phúc mà không phải trải qua cái chết. Sau đó, từ này được dùng như một ẩn dụ nơi các thi sĩ cổ điển, để nói lên hạnh phúc tuyệt vời. Và tân phái Pythagore cũng sử dụng khái niệm cổ xưa này, để diễn tả hạnh phúc của các linh hồn sau khi người ta chết: họ đặt miền tiên cảnh của họ trên mặt trăng.

ÉMANATION = Sự lưu xuất. Một thực tại xuất phát từ một thực tại khác như từ nguồn mạch của mình (Thí dụ trong chế độ dân chủ, quyền hành xuất phát từ ý dân). º Thần học. Hoặc được dùng như từ đồng nghĩa với từ sáng tạo (Thiên Chúa tạo thành muôn vật, chúng nhờ Ngài mà có sự hiện hữu của chúng), hoặc được dùng để chỉ sự Thiên Chúa tác tạo muôn vật do một sự lưu xuất bản tính của Ngài (học thuyết này có hương vị phiếm thần).

¨ Émanatisme = Thuyết lưu xuất. Học thuyết của các hệ thống Tân Platon, các hệ thống thần tri và Manikê: họ chủ trương thế giới, hoặc linh hồn con người, xuất phát từ Thiên Chúa, hoặc do một sự lưu xuất bản thể thần linh trong một quá trình lưu xuất. Các học thuyết đều gắn liền với thuyết phiếm thần*, hoặc dễ sa vào đó.

EMBOLISME = Lời nguyện phụ thêm. (Bởi từ Hy-lạp embolisma = miếng khâu vào). Phần chú giải thêm vào. º Phụng vụ : Embolisme du Pater = Lời nguyện phụ thêm của kinh Lạy Cha. Đây là kinh đọc liền sau kinh Lạy Cha trong Thánh lễ Rôma, để triển khai lời cầu xin sau cùng. Cho nên nó cũng có tên là kinh Libera nos (xin cứu chúng con).

Émérite —> Mérite.

ÉMERY (Jacques-André) = Émery (J.-A.). Bề Trên Tổng quyền Hội Xuân Bích năm 1783. Ngài là một trong những linh mục có ảnh hưởng nhất tại Pháp, sau thơì kỳ Khủng bố. Tham gia vào những cuộc thương thuyết khó khăn dẫn đến bản Hoà ước (Concordat), rồi gặp những khó khăn do những toan tính của Napoléon I đối với Giáo Hội và Đức Giáo Hoàng. Ngài đã can đảm đương đầu với hoàng đế và đòi lại được các quyền hành cho Đức Giáo Chủ Rôma (1732-1811).

ÉMINENCE (Voie d’) = Con đường trác tuyệt. Thần học. Phương pháp tìm cách định nghĩa ý nghĩa và tầm vóc của những danh từ áp dụng cho Thiên Chúa: đó là khẳng định rằng thuộc tính mà trí tuệ ta nhận thức nơi vạn vật có nói lên một thuộc tính của Thiên Chúa nhưng theo cách thức tròn đầy và toàn hảo xứng với Thiên Chúa, vượt quá những gì chúng ta có thể quan niệm. º —> Affirmation. Négation. Noms divins.

EMMANUEL =  Emmanuel, Thiên Chúa ở cùng chúng ta. (Từ Do-thái, có nghĩa là “Thiên Chúa ở cùng chúng ta”). Tên gọi có tính biểu tượng của hài nhi, do Isaia báo trước cho vua Achaz (Is 7, 14). Các Giáo phụ và đa số các nhà chú giải Kinh Thánh đều coi hài chi này là Đấng Mêsia tương lai, và đã áp dụng tên gọi Emmanuel này cho Ngài.

EMMANUEL-ANDRÉ (Dom) = Emmanuel-André (Viện phụ). Sau hai cuộc thử sống đời đan sĩ tại La Pierre-Qui-Vire và tại Solesmes, cha sở Mesnil-Saint-Loup này của giáo phận Troyes đã thành lập một thứ đan viện bên cạnh nhà thờ giáo xứ của mình. Đan viện này được sáp nhập vào Dòng Olivétains năm 1886, và năm 1892 Dom Emmanuel-André trở thành Viện phụ của đan viện này (1826-1903).

EMMERICH (Anne-Catherine) = Emmerich (A.-C.). Nữ tu Dòng thánh Augustinô người Đức (1774-1824), hình như đã nhận được những ơn thần bí lớn lao (thị kiến, được in dấu thánh). Bà sống một cuộc đời khổ hạnh và thánh thiện. Những tác phẩm mang tên bà, nhưng do Clêment Brentanô viết, đã tỏ ra thiếu tất cả mọi ý thức phê phán.

Empathie —> Passion.

EMPÊCHEMENT = Ngăn trở. 1. Theo nghĩa pháp ly. Luật Thiên Chúa, hoặc luật Giáo Hội hạn chế quyền kết hôn, quyền gia nhập Tu Hội, quyền lãnh nhận các chức thánh và hành sử các chức thánh đã lãnh nhận. º Empêchement de Mariage = Ngăn trở hôn phối —> Dirimant (tiêu hôn). Prohibant (cấm chỉ). º Empêchement d’ordination (ngăn trở truyền chức) Theo nghĩa hẹp thì phải được phân biệt với những bất hợp lệ (irrégularités) là những sự cấm tạm thời, hoặc lãnh nhận, hoặc thi hành chức thánh, hoặc thiếu tự do, hoặc thiếu một phẩm tính đòi buộc phải có _ 2. Theo khách quan. Hoàn cảnh được điều kiện bên ngoài khiến cho Giáo luật cấm một người kết hôn, gia nhập Tu Hội, lãnh nhận hoặc thi hành các chức thánh. Chẳng hạn sự chưa đủ tuổi là một cản trở kết hôn.

Empirique, empirisme —> Expérience.

EMPYRÉE = Thiên đình, thiên giới, cõi trời. (Do hai từ Hy-lạp en = trong, và pur = lửa). Tầng trời cao nhất, toàn là lửa: người Hy-lạp Thượng cổ cho rằng thần linh cư ngụ tại đây: le ciel empyrée = cõi thiên đình.

ÉNARXIS = Nghi thức khởi đầu. (Do từ Hy-lạp có nghĩa là: mở màn, khởi đầu). Phụng vụ Byzantin. Phần phụng vụ đi từ tán tụng ca khởi đầu cho tới khi các thừa tác viên bước vào cung thánh.

ENCÉNIE = Cung hiến. Khánh thành. Phụng vụ Byzantin. Cung hiến, hoặc khánh thành.

ENCENS = Nhủ hương. Nhựa cây thơm, được người ta đốt để toả ra mùi thơm, làm dấu chỉ sự tôn thờ hoặc tôn kính trong tôn giáo. º —> Encensement.

¨ Encensement = Sự dâng hương. Sự xông hương. Hành động đốt cho khói hương bốc lên. º Đối với thời Cổ đại, đây là cử chỉ tôn thờ các thần linh. Vì từ chối dâng hương, nên các Kitô-hữu đã phải tử đạo. Tại Đền thờ Giêrusalem, mỗi sáng và mỗi chiều, một vị tư tế đốt trầm hương trên bàn thờ dâng hương để tôn kính Yavê. º Vào thời suy thoái của sinh hoạt ngoại giáo, phụng vụ Kitô-giáo đã lấy lại tục lệ dâng hương, trước hết hình như chỉ để làm thơm tho không khí nơi hội họp của cộng đoàn, rồi để làm dấu chỉ sự tôn kính đối với hài cốt của các vị tử đạo, và sau cùng để tỏ lòng cung kính bàn thờ, vì bàn thờ là biểu tượng Chúa Kitô. º Ngày nay, người ta dâng hương không những trước Mình và Máu Thánh Chúa Kitô, mà còn dâng hương trước những con người, những thánh tích, các ảnh tượng thánh, trước bàn thờ, Thánh giá, sách Phúc Âm, cây nến Phục sinh, giấy rửa tội, thi hài người chết hoặc hình ảnh người quá cố, ngôi mộ sẽ an táng người chết, và cả bánh và rượu khi được mang lên bàn thờ: sự dâng hương này là để tỏ lòng cung kính có tính tôn giáo đối với tất cả những gì, xa hay gần, thực tế hoặc cách biểu tượng, tham dự vào ơn cứu chuộc của Chúa Kitô. Người ta đã kể ra nhiều tính chất biểu tượng của việc dâng hương, nhưng biểu tượng đơn sơ nhất là: khói hương là biểu tượng lời cầu nguyện bay lên trước toà Thiên Chúa như khói bay lên trời (Tv 140, 2).

ENCHIRIDION = Cẩm nang. (Bởi hai từ Hy-lạp en = trong, và klein = tay). Bản sưu tập những bản văn chính của một bộ môn, cần thiết cho những người khảo cứu, để họ dễ dàng có “trong tay” những gì họ tìm kiếm.

ENCOLPION = Ảnh đeo của Giám mục Byzantin. Ảnh đeo lớn, hình bầu dục, có hình ảnh thánh, được dùng làm huy hiệu của Giám mục trong nghi thức Byzantin.

ENCRATISME = Giáo phái Encratista. Giáo phái Á châu thế kỷ II, có nguồn gốc thần thông, gạt bỏ việc hôn nhân. Có liên hệ với Tatianô, môn đệ cũ của Justinô.

Encyclique —> Cycle.

ENDURCISSEMENT (du coeur) = Sự cứng lòng. Luân lý. Sự dần dần mất nhạy cảm đối với tiếng gọi của Thiên Chúa và những nhu cầu của đồng loại. Có thể phát sinh do sự quá quyến luyến với của cải trần thế, do kiêu ngạo, do ích kỷ. º Kinh Thánh. Kinh Thánh quy sự làm cho cứng lòng như thế cho Thiên Chúa, “Ngài làm cứng lòng những kẻ Ngài muốn” (Rm 9, 18), theo mức Ngài thấy tình trạng của tội nhân và thấy kẻ ấy từ chối ơn hối cải. º VTB.

ÉNÉE de Gaza = Énée de Gaza. Triết gia thế kỷ V, trở lại Kitô-giáo và là tác giả một bản đối thoại chống lại những người theo Tân phái Platô: “Théophraste, hay là bàn về tính bất tử của linh hồn và sự sống lại của thân xác”, và cũng là tác giả của 25 bức thư ngắn.

ÉNERGIES = Những năng lực. (Do từ Hy-lạp energeia = lực đang hành động). Những hành động, tức những biểu lộ ad extra của Thiên Chúa, tách biệt với bản chất thần linh của Ngài. Năng lực chính là ân sủng thánh hoá, được đồng hoá với ánh sáng núi Thabor*, theo truyền thống Đông phương. Từ này được đặc biệt dùng theo nghĩa này trong môn thần học palamit*.

¨ Énergétique = Sự năng động. Xã hội học tôn giáo. Một từ mới để chỉ sức sinh động và những phẩm chất của sinh hoạt của một cộng đồng Thánh Thể: sự năng động của một cơ sở truyền giáo được biểu lộ qua sự gia tăng mau lẹ những trạm tông đồ.

¨ Énergumène = Người bị quỷ ám.

¨ Synergie = Hợp lực, cộng tác. (Bởi từ Hy-lạp synergeia = hợp lực, cộng tác). Hành động của nhiều lực được phối trí quy về cùng một mục đích. Những lực hợp tác đó thì nghịch với những lực đối kháng. º Trong khoa thần học Đông phương, được hiểu về học thuyết liên quan đến sự cộng tác giữa ân sủng và sự tự do của con người, với sự nhấn mạnh về tự do của con người, theo đó thì Thiên Chúa không thể cứu độ con người mà không có sự đồng thuận của con người.

¨ Synergisme = Thuyết hợp lực. Thuyết cộng tác. Tên gọi dành cho học thuyết của Mélanchton theo đó thì trong sự được công chính hoá, con người hợp tác với Thiên Chúa xét về sự tự do của mình.

¨ Monoénergisme = Thuyết đơn lực. Học thuyết của Sêvêrô thành Antiôkia, nhìn nhận nơi Chúa Kitô có hai loại công việc được thực hiện nhưng chỉ có một người tác thành, và như vậy chỉ có một hành động. Lập trường này mở lối cho thuyết đơn ý* (monothélisme).

ENFANT = Con cái. Trẻ em. Kinh Thánh. Enfant de Dieu = Con cái Thiên Chúa, cách dịch thông thường thuật ngữ Hy-lạp Pais tou Theou vừa có nghĩa là đầy tớ vừa có nghĩa là con Thiên Chúa. Và cách xưng hô này được áp dụng cho Chúa Giêsu ngay từ thế hệ Kitô-hữu đầu tiên (Cv 3, 26). º Danh xưng này cũng được dùng cho người Kitô-hữu đã được rửa tội, và cũng được sử dụng rộng ra cho mọi người được Thiên Chúa tạo thành. º Enfant de lumière et enfant de ténèbre = Con cái sự sáng và con cái tối tăm: Thuật ngữ Do-thái để chỉ sự khác biệt giữa những tín hữu và những kẻ gian ác. º Giáo luật. Từ trẻ em chỉ con trai và con gái chưa đủ bảy tuổi chẵn, và được suy đoán là chưa biết dùng lý trí, trừ khi có chứng cớ ngược lại. º VTB.

¨ Enfance = Thời thơ ấu. (Bởi hai từ La-tinh: in = không, và fari = nói. chưa biết nói). º Voie d’enfance = Đường thơ ấu, con đường tu đức nhám phát huy những thái độ của Phúc Âm như khiêm nhường, phú thác, tin cậy nơi Thiên Chúa, đón nhận và thuận theo Lời Chúa. º Enfance spirituelle = Sự thơ ấu thiêng liêng. Thái độ của tâm hồn phù hợp với lời dạy của Phúc Âm: “Nếu anh em không lại trở thành những trẻ thơ...” (Mt 18, 3). º Enfance du monde = Thời thơ ấu của thế giới. Những thời gian đầu tiên, những thời đại sơ khai* của thế giới, theo kiểu nói của thánh Augustinô và nhiều Giáo phụ. º Évangiles de l’enfance = Các Tin mừng về thời thơ ấu. Những phần tường thuật của thánh Matthêu (chương 1-2) và của thánh Luca (chương 1-2) liên quan đến tuổi thơ ấu của Chúa Giêsu. º Những Phúc Âm khác của tuổi thơ ấu, rất được người ta ưa đọc trong thời Trung cổ và được khai thác trong nghệ thuật ảnh tượng, đều là ngụy thư*, trong số này cuốn xưa nhất là cuốn Protévangile* de Jacques (Tin Mừng đầu tiên của Giacôbê). º Tâm lý học. Thời kỳ phát triển, từ khi sinh ra cho tới tuổi thiếu niên và thường được chia ra làm: tuổi thơ ấu một (từ 0 đến 2-3 tuổi) và tuổi thơ ấu hai (từ 2-3 đến 6-7 tuổi), và người ta còn nói đến tuổi thơ ấu ba, đúng hơn phải gọi là thời kỳ ẩn tàng (latence*): từ 6-7 đến 12 tuổi.

ENFER = Hoả ngục, địa ngục, âm phu, âm ti. (Bởi từ La-tinh infernus = ở dưới). Theo các môn vũ trụ luận cổ đại, âm phủ được hiểu là thành phần của vũ trụ nằm bên dưới trái đất. Trái đất nằm trên âm phủ như một chiếc tàu ở trên làn nước. º Đồng nghĩa. Được hiểu là “những làn nước ở phía dưới”. º Đối với nhiều dân tộc và nhiều tôn giáo cổ đại, âm phủ là nơi ở của các người qua đời sau khi chết. Đồng nghĩa với Hadès. Styx. Schéol (Kinh Thánh). º Thần học. Nơi những kẻ bị án phạt muôn đời sẽ chịu hình phạt vĩnh viễn, chủ yếu là mất sự hưởng kiến Thiên Chúa (hình phạt của án phạt, dam*), và có kèm theo những hình khổ thể lý (hình phạt về giác quan*). º Les enfers = Cõi âm ti, ngục tổ tông, xưa kia các sách đạo gọi là “lâm bô” (Chúa Kitô xuống lâm-bô): đây là nơi dành cho các Tổ phụ và các trẻ em. º Descente aux enfers = Xuống ngục tổ tông, xuống âm phủ. Theo 1 P 3, 18-19, hành vi của Chúa Kitô , diễn ra giữa lúc Ngài chết và sống lại, có mục đích loan báo cho những người công chính của Cựu Ước rằng họ được Ngài cứu độ. º —> Feu. Peine. Réprobation. º VTB.

¨ Infernal = Thuộc về hoả ngục, thuộc về âm ti. Thuộc về, hoặc liên quan đến hoả ngục. º Thành viên của một giáo phái, do N. Gallus và J. Smedlin thành lập hồi thế kỷ XVI, với chủ trương rằng khi Chúa Kitô xuống âm phủ, Ngài đã chịu những đau khổ của các người bị luận phạt.

ENGAGEMENT = Sự dấn thân. Từ ngữ được E. Mounier tung ra và đã trở thành những từ chủ yếu của đạo Công giáo Pháp những năm 1936-1950. Nói lên hành động của người Kitô-hữu bước vào đời sống dân sự, chính trị, chức nghiệp và các quan hệ nhân bản, với tất cả niềm tin tôn giáo của mình. º Christianisme engagé = Kitô-giáo dấn thân. Kitô-giáo được tỏ bày trong các công việc trần thế, làm cho thế gian phải nhận biết và đối thoại với mình.

ENGELS (Friedrich) = Friedrich Engels. Sinh tại Barmen năm 1820 trong một gia đình chế tác và sản xuất. Sớm bỏ rơi đức tin trong giáo phái Luthêrô và trở thành người cộng sản ngay từ năm 1842, trước cả Các-Mác. Là nhân viên trong xưởng chi nhánh của cha mình tại Anh quốc, ông khám phá ra giới vô sản công nghiệp tại Manchester. Năm 1843, xuất bản cuốn “Phác họa một phê phán về kinh tế chính trị”, và năm 1845, xuất bản một tài liệu nghiên cứu về “Tình trạng các giai cấp lao động tại Anh quốc”. Trở thành người bạn tri âm và cộng sự viên của Mác năm 1844, ông đã chung tay với Mác soạn thảo nhiều tác phẩm. Từ 1851 đến 1870, ông soạn thảo cho nhiều ghi chú và nhiều bài vở, và nhất là nâng đỡ Mác về tài chánh. Năm 1873, khi Mác dần dần rút lui khỏi đời sống quần chúng, ông đứng ra nhận tổ chức việc bảo vệ và truyền bá chủ nghĩa cộng sản. Năm 1878, ông xuất bản một tác phẩm có tính bút chiến, nhan đề là Anti-Dühring (Chống Đuy-rinh) được coi là bản trình bày rõ nhất về thuyết Mác-xít. Ông còn xuất bản: Biện chứng của thiên nhiên (1883), Nguồn gốc của quyền tư hữu, của gia đình và Nhà Nước (1884), Ludwig Fuerbach và sự chấm dứt nền triết học cổ điển Đức (1886). Ông đã làm việc để xuất bản hai cuốn sau cùng của bộ “Tư bản luận”, đồng thời trao đổi nhiều thư từ với các nhóm Mác-xít đang thành lập tại nhiều nước, nhất là tại Nga. Plékanov đến thăm ông năm 1889. Ông qua đời năm 1895.

ENNEMI = Kẻ thù. Thù địch. Kinh Thánh. Kẻ thù đó là một con người hoặc một dân tộc, là kẻ ức hiếp hoặc là kẻ bại trận, Thiên Chúa vẫn để nó tồn tại trong lịch sử Israel, để tỏ ra rằng sự viên mãn của thời gian chưa tới. Kẻ thù cũng là cách cho thấy Thiên Chúa hoàn tất lời hứa của Ngài, bởi vì Dân được kén chọn vẫn tồn tại mãi, và cho thấy Dân có trung thành với Thiên Chúa chăng, tùy theo sự Dân mất tin tưởng hoặc đặt tin tưởng nơi Thiên Chúa. º VTB.

ENNODIUS de Pavie = Ennodius de Pavie. Giám mục thành Pavie (473-521), được sai sang Constantinôpôli để dàn xếp việc hoà giải giữa các Giáo Hội Hy-lạp và các Giáo Hội La-tinh do cuộc ly giáo của Acace, nhưng không thành. Các tác phẩm chính: Cuộc đời thánh Êpiphanê và tự truyện của bản thân ngài. Lễ kính ngày 17 tháng 7.

ÉNONCÉ = Lời phát biểu. Hành động phát biểu, hoặc mệnh đề được phát biểu. º Énoncé de foi = Định thức đức tin. Mệnh đề được Huấn quyền bất thường của Giáo Hội công bố cách long trọng như điều phải tin.

Énormité —> Norme.

Ens —> Être.

ENSEIGNER = Giảng dạy. Đức tin được xây nền trên mặc khải của Thiên Chúa qua lời các tiên tri. Mặc khải này phải được truyền đạt cho mọi người. Do đó có tầm quan trọng của chức năng giảng dạy, được thực hiện nhờ thừa tác vụ của các bậc làm cha mẹ, các linh mục, các tiên tri và các người khôn ngoan. Đàng sau các người này là Yahvê, Thầy dạy đích thực và duy nhất. º VTB.

ENTÉLÉCHIE = Hiển thể. (Bởi từ Hy-lạp entelecheia = có cứu cánh nơi mình). Tình trạng của cái đã đạt được cùng đích của mình. Thường được đơn giản dịch là actus*, (hiển thể) trong khoa Kinh viện. º Nơi Leibniz, từ này có nghĩa như “mô thể”.

Entitatif, entité —> Être.

ENTRÉE. Grande-Entrée = Nhập lễ. Đại nhập lễ. Phụng vụ. Theo nghi thức Byzantin và Armêni, đây là cuộc rước long trọng các lễ vật, diễn ra vào giữa Thánh lễ, liền sau các bài đọc và mở đầu cho nghi thức hy lễ. Có kèm theo lời hát bản “Thánh thi các Kê-ru-bim”.

¨ Petite entrée = Tiểu nhập lễ. Phụng vụ. Theo nghi thức Byzantin và Armêni, cuộc rước sách Phúc Âm, diễn ra cùng với hoặc liền trước việc hát các câu kinh trong ngày và bài Trisagion. Mở màn cho việc đọc các bài Kinh Thánh, xưa kia đây là nghi thức nhập lễ, hàng giáo sĩ bước vào cung thánh và khởi sự Thánh lễ. Hiện nay, phần nghi thức này diễn ra sau nhiều kinh khá dài và những nghi lễ chuẩn bị, trong khi đó hàng giáo sĩ đã an vị trên bàn thờ, hoặc trước khuôn ảnh thánh.

ENVIE = Sự thèm muốn, sự ghen ghét. (Bởi từ La-tinh invidere = nhìn bằng con mắt ghen ghét). Nhìn sự lành của tha nhân, hoặc nhìn chính tha nhân bằng cái nhìn khinh bỉ, ghen ghét. Tính nguội lạnh là nhàm chán Thiên Chúa và nhàm chán các thực tại thiêng liêng, còn tính ghen ghét là buồn lòng vì sự lành của tha nhân: cả hai tính xấu này đều nghịch với niềm vui của tình bác ái. Cả hai đều nằm trong số 7 mối tội đầu. Các con của tính ghen ghét là rỉ tai ác ý, nói xấu tha nhân, vui vì thấy tha nhân gặp hoạn nạn, buồn vì tha nhân được hạnh phúc.

ÉON = Thần trung gian º Vũ trụ được tạo dựng. (Bởi từ Hy-lạp aiôn = thời gian hoặc vĩnh cửu). Trong các hệ thống thần tri, được hiểu là thứ lưu xuất vĩnh hằng từ Nhất thể, nghĩa là từ Thiên Chúa: có một số thần trung gian nhất định. º Kinh Thánh. Có thể hiểu là thế giới được tạo thành này (Dt 1, 2; 11, 3; Kh 15, 3) hoặc một quãng thời gian (thời gian sau này khi Thiên Chúa ngự trị muôn đời trên vũ trụ vạn vật mới của Ngài, hoặc có thể hiểu về thời gian hiện tại, giữa hai lần xuất hiện của Chúa Kitô).

¨ Éternel = Vĩnh viễn, vĩnh cửu, đời đời. (Bởi từ La-tinh aeternus là từ thu gọn bởi từ aeviternus, do aevum = quãng thời gian. Do từ Hy-lạp aiôn. Cùng họ hàng với từ Phạn thời Vêđa ayuh = thần linh của sức sống). Để chỉ một quãng tồn tại không có khởi đầu và cũng không có tận cùng, cũng không thể được chia làm nhiều phần kế tiếp nhau, nhưng đó là một tồn tại bao hàm tất cả mọi thời gian* trong một khoảnh khắc bất khả phân. Đây là thuộc tính riêng của Thiên Chúa. º Kinh Thánh. Trong bản văn Do-thái, thường được dùng để dịch tên gọi mà Thiên Chúa đã mặc khải cho Môsê: Giavê, dịch từng chữ thì sẽ là “Ta là Đấng hiện hữu” hoặc “Ta là Đấng sẽ hiện hữu”.

¨ Éternité = Sự vĩnh cửu, sự đời đời, sự vĩnh viễn. Điều kiện hoặc tình trạng của cái vĩnh cửu, vĩnh hằng. Chỉ phù hợp với duy một mình Thiên Chúa. º Éternité de la matière = Tính vĩnh cửu của vật chất. Vấn đề triết học và thần học của sự vũ trụ có khởi đầu trong thời gian hay không. Thánh Tôma nghĩ rằng một mình lý trí không thể giải quyết vấn đề nếu không dựa vào Mặc Khải về một sự thế giới đã được tạo thành ex nihilo. Dầu sao thuật ngữ vĩnh hằng cũng không hợp cho vấn đề này: nên nói là vấn đề về sự trường tồn vô cùng hoặc mãi mãi, vì từ vĩnh hằng (vĩnh cửu) không có gì giống với thời gian. º Éternité des peines = Án phạt đời đời. Thời gian dài vô cùng của tình trạng án phạt trong hoả ngục —> Enfer.

¨ Âge = Thời đại. Tuổi. (Bởi từ La-tinh aevum = quãng thời gian dài, và aetas tức aevitas = thời đại). Một quãng nào đó của lịch sử: thí dụ Âge de pierre = Thời đại đồ đá; Le Moyen âge = Thời Trung cổ. Cũng được dùng để chỉ thời gian, tuổi của cuộc sống con người. º Âges du monde ou Âges de l’humanité = Các thời đại của thế giới, của nhân loại. Thuật ngữ thường được các Giáo phụ dùng để chỉ những thời kỳ then chốt của lịch sử nhân loại, đối với việc triển khai dần dần kế hoạch cứu độ của Thiên Chúa. Thánh Augustinô chia ra làm 6 thời đại kế tiếp nhau cùng với Ađam, Noê, Abraham, Môsê, Đavít và Chúa Kitô. º Âges mythiques = Các thời đại huyền thoại. Bốn thời đại do các tác giả cổ điển Hy-lạp tưởng tượng ra trong quá khứ để diễn tả diễn biến của lịch sử : đó là thời đại vàng* (âge d’or), thời đại của tình trạng vô tội và hạnh phúc của con người xưa kia, _ thời đại bạc (âge d’argent), _ thời đại đồng (âge d’airain), và thời đại sắt (âge de fer) với đầy dẫy các tội ác. Kitô-giáo đã thay thế cái nhìn bi quan này bằng một cái nhìn đặt nền trên niềm hy vọng: không có thời đại hoàng kim trong quá khứ hoặc trong lịch sử nhân loại; ơn cứu độ ở trước mặt ta, ở cuối đời mỗi người và ở chỗ tận cùng của lịch sử (cánh chung* và phục sinh). º Âge héroðque = Thời đại anh hùng. Thời đại do các tác giả ngoại giáo đặt ra cho thời đại các anh hùng huyền sử: Hercule, Thésée. º Moyen âge = Thời Trung cổ. Tên gọi được văn học cuối thế kỷ XVIII dành cho lịch sử Tây phương nằm vào quãng giữa lúc sụp đổ Đế quốc La-mã Tây phương và lúc khởi đầu thời đại mới (thế kỷ V-XVI). º Âge de raison = Tuổi khôn. Tuổi biết dùng lý trí. Được các tác giả thời Trung cổ dùng để chỉ tuổi dậy thì, cũng là tuổi “có thể kết hôn, và tuổi con người bắt đầu trách nhiệm về các hành vi của mình” (Xem thánh Tôma, Sum. theol. IIa-IIIae, 189, 5c và IIIa, 68, 10c). Ngày nay, tuổi này được ấn định là bảy tuổi và như vậy nó đánh dấu lúc bước vào “thời kỳ ẩn tàng”, sau tuổi thơ ấu. º Âge ingrat = Tuổi khủng hoảng. Tuổi có những khó khăn riêng biệt, do sự chuyển thăng bằng về sinh lý và tâm lý: đó là tuổi trước khi dậy thì và tuổi 45-55. º Giáo luật. Âge légal ou âge canonique = Tuổi luật định, tuổi giáo luật. Tuổi do Giáo luật ấn định để hành sử một số quyền, hoặc thực hành một số bổn phận. Theo Giáo luật: vị thành niên là chưa đủ 21 tuổi, trên đó là tuổi thành niên, tuổi trưởng thành; trẻ em là dưới 7 tuổi; già lão là khi bước vào tuổi 60; con gái dưới 12 tuổi và con trai dưới 14 tuổi, được gọi là chưa dậy thì. º Dispense d’âge = Sự miễn tuổi. Cho phép thực hiện một số hành vi trước khi tới tuổi luật định. º Âge mental = Tuổi trí tuệ. Hiểu theo tâm lý học, đối chiếu với tuổi của ngày sinh, để nói lên trình độ phát triển về tâm trí của một đương sự, được đo lường theo các trắc nghiệm và so với mức phát triển trung bình của lứa tuổi đó theo ngày sinh tháng đẻ.

AEVUM = Một kiếp, một đời. (Do từ Hy-lạp aiôn = quãng thời gian). Thời gian tồn tại của một hữu thể, không thay đổi về bản thể nhưng có thể có biến đổi về tùy thể và có những hành động kế tiếp nhau. Đó là thời gian tồn tại của các bản thể tinh thần (Sum. theol. Ia, 10, 5). º Trong văn chương Giáo Phụ và Phụng vụ, có thể dùng theo nghĩa rộng và được hiểu là tính vĩnh viễn.

ÉPACTE = Êpacta. (Do tiếng bình dân epactae, mượn từ tiếng Hy-lạp epaktai (ngày) xen kẽ). Theo nghĩa rộng, được hiểu là tuổi tính theo mặt trăng, nghĩa là số ngày đã trải qua từ một nhật kỳ nào đó cho tới khi lại khởi đầu. º Theo nghĩa hẹp, được hiểu là con số ngày theo tuổi mặt trăng, vào ngày 1 tháng 1 dương lịch, đầu năm dân sự. Với chữ số ngày chúa nhật, con số này chỉ cách tính ngày lễ Phục Sinh, và do đó nó được đặt ra nơi đầu các cuốn lịch của Giáo Hội. Từ khi có cuộc cải tổ niên lịch do Đức Grêgoriô XIII, năm 1582, chu kỳ 30 êpactê đã thay thế chu kỳ 19 số vàng do Méton thiết lập và được Denys le Petit áo dụng cho việc tính niên lịch của Giáo Hội.

ÉPANOCALIMAVCHION = Khăn trùm của tu sĩ Đông phương. Phụng vụ Byzantin. Tấm khăn trùm đen do các đan sĩ đội, một phần che đầu và một phần rủ xuống trên lưng.

ÉPARCHIE = Giáo tỉnh hoặc giáo phận Đông phương. Xưa được hiểu là một giáo tỉnh bên Đông phương, đứng đầu là một Giám mục giáo khu. º Ngày nay, được hiểu là một giáo hạt do một vị Giám mục cai quản, tương đương với một giáo phận trong Giáo Hội La-tinh.

ÉPECTASE = Sự ước ao nên trọn lành. Một từ Hy-lạp được thánh Grêgoriô Nyssênô dùng để mô tả đời sống thần bí Kitô giáo, được ngài trình bày như một tiến bộ liên tục, một niềm ao ước không bao giờ thỏa mãn, một sự căng thẳng hướng về niềm Vinh phúc. Viễn ảnh này đại diện cho một quan niệm năng động về sự sống Kitô giáo, theo đường lối Ph.3, 13. º Nói chung, truyền thống Kitô giáo chỉ coi quan niệm về sự tiến bộ không ngừng này như quy luật cho các đường lối trọn lành ở đời này thôi, bởi vì truyền thống coi Vinh phúc trên trời như một vinh phúc tròn đầy (Sum. theol. IIa IIae, 28, 3).

ÉPÉE (abbé de l’) = Linh mục Épée. Tác giả cuốn “Sự giáo huấn các người câm điếc bằng con đường những ký hiệu có phương pháp”. Và nhiều tác phẩm khác liên quan đến một công trình mà ngài đã hiến cả cuộc đời để thực hiện. Ngài đã thật sự là người sáng lập một trường dạy các người câm điếc (1712-1789).

Epexégétique —> Exégèse.

ÉPHÈSE = Êphêso. Thành phố cảng Tiểu-á, trong xứ Iônia, trên biển Êgê. Được Phaolô và Apôlô phúc âm hoá trong cuộc hành trình thứ ba của thánh Tông đồ. º Épýtre aux Éphésiens = Thư gửi tín hữu Êphêsô. Thư thánh Phaolô gửi cho các Kitô-hữu Êphêsô trong thời gian ngài bị cầm tù tại Rôma, quãng năm 61-63. º Concile d’Éphèse = Công đồng Êphêsô (431), (Công đồng chung III), được hoàng đế Thêôđôsiô II triệu tập để giải quyết cuộc tranh luận liên quan đến Nestôriô, người chủ trương có hai con người trong Chúa Kitô. Thánh Cyrillô, Tổng Giám mục thành Alexandria, đối thủ lớn của Nestôriô đã chủ tọa và khai mạc công đồng với sự ủng hộ của Giáo Hoàng Cêlestinô I, mà không chờ những người theo phe Nestôriô tới (họ là nhóm Antiôkia). Họ nhóm một công đồng để đối lại. Nestôriô đã bị lên án và giáo lý chính thống đã được phê chuẩn (tước hiệu Theotokos, Mẹ Thiên Chúa, đã được áp dụng cho Đức Maria). Hai bên đã thỏa thuận một công thức hiệp nhất tạm thời năm 433. º Brigandage d’Éphèse = Vụ cướp phá Êphêsô. Công đồng nhóm năm 499 do hoàng đế Thêôđôsiô II triệu tập để bàn về vấn đề của Eutychès, một người đã bị lên án năm 448. Công đồng đã bị chi phối bởi Dioscore, Tổng Giám mục thành Alexandria, một người tuyên bố theo thuyết độc tính (độc nhất tính). Eutychès được phục chức và các Giám mục chính thống bị bãi chức. Thánh Giáo Hoàng Lêô Cả đứng lên chống lại hội nghị này mà ngài gọi là một vụ cướp bóc.

EPHPHETA = Ephpheta, hãy mở ra. (Từ Aram có nghĩa là “hãy mở ra”). Lời Chúa Giêsu đã đọc khi chữa lành một người câm điếc, đồng thời “Ngài để ngón tay Ngài vào hai tai anh ta và đụng vào lưỡi anh ta với nước miếng của Ngài” (Mc 7, 33-34). Lời này của Chúa và cử chỉ của Ngài đã được lấy lại trong nghi thức Thánh Tẩy.

ÉPHRAÐM = Êphraim. Một trong những con trai của ông Giuse, được đặt làm tên gọi của một trong mười hai chi tộc Israel (St 46, 20). Sau cuộc phân chia năm 931, các tiên tri thường gọi toàn thể vương quốc phía Bắc bằng tên gọi Ephraim, vì Ephraim là một trong những chi tộc chính.

ÉPHREM (saint) = Thánh Êphrem. Tiến sĩ Giáo Hội và là nhà văn trứ danh xứ Syria. Trường phái Êdessa đã nhờ ngài mà phát triển mạnh. Ngài soạn những bản chú giải các sách Kinh Thánh, soạn nhiều bài diễn giảng và những thánh thi, cùng nhiều bài giảng có tính thần học († 373).

ÉPHREM d’Antioche = Êphrem thành Antiokia. Thượng phụ giáo chủ Antiokia từ 526 đến 545, người bênh vực nhiệt thành của Công đồng chung Calcêđônia; ngài là kẻ thù kịch liệt chống lại thuyết độc nhất tính. Ngài tham dự vào việc lên án thuyết Ôrigênê tại Công đồng Gaza (540). vào cuối đời, vì bị cưỡng bách, ngài đã ký vào bản lên án của Justinianô chống lại Ba Chương (544).

ÉPICLÈSE = Kinh khấn nguyện. (Từ Hy-lạp có nghĩa là: gọi ra hầu toà, kêu cầu, nguyện xin). Công thức để kêu cầu sự can thiệp của Thiên Chúa, nhất là của Chúa Thánh Thần, hầu thực hiện sự chúc lành hoặc sự thánh hiến một chất thể bí tích. º Cách riêng, được hiểu về lời kinh của phụng vụ Thánh Thể để van xin sự hành động của Chúa Thánh Thần trên các lễ vật hiến dâng và trên những người hiệp lễ. º Sự hiện hữu của lời kêu cầu, thường đặt sau những lời về sự lập phép Thánh Thể và lời tưởng niệm (anamnèse*), là một sự kiện phổ quát, và chỉ mình bản lễ quy của sách lễ Rôma là không có lời kêu cầu này, ít là cách minh nhiên. Sự nghiên cứu những công thức của Kinh thượng tiến (anaphore*) trái lại đã cho thấy bên Đông phương đã có một phát huy và minh nhiên hoá lời kêu cầu này. Từ thế kỷ XIV đã diễn ra một cuộc tranh luận giữa các nhà thần học chính thống và các nhà thần học công giáo, đa số các nhà thần học chính thống, từ thánh Gioan Đamascênô, đều coi lời kêu cầu là cần thiết cho việc thánh hiến Thánh Thể, cùng với những lời về sự lập phép thánh này.

Épicycle —> Cycle.

ÉPICURE = Epicurus. Triết gia Hy-lạp (341-270 trước CN) đã giảng dạy tại Mytilène, Lamsaque và Athènes. Nền luân lý của ông nhắm mang lại hạnh phúc cho con người, một hạnh phúc đạt được nhờ sự tìm kiếm các thú vui cách điều độ, và phải có nghỉ ngơi, an bình, hoà nhịp với thiên nhiên (ataraxie = sự chế ngự các giác quan).

¨ Épicurisme = Chủ nghĩa khoái lạc. Học thuyết Epicurus: một thứ khôn ngoan thực hành, tức triết học luân lý dạy người ta tìm kiếm thú vui một cách khôn ngoan, trước hết là thú vui cao thượng (trau dồi nhân đức), bởi vì thú vui là sự thiện tối cao của con người.

ÉPIGRAPHIE chrétienne = Bi ký học Kitô giáo. Khoa cổ học nghiên cứu về các bản văn ghi trên các bia đá xưa. Người sáng lập ra khoa này là nhà cổ học Rôma Jean-Baptiste de Rossi (1822-1894).

¨ Pseudépigraphe = Sách mạo danh. (Do từ Hy-lạp pseudos = giả, và epigrapheia = ký tự). Sách mang nhan đề giả, thí dụ: Lettre d’Aristée (Thư của Aristée), Proverbes de Salomon (Những châm ngôn của Salômon) v.v... Đây là một lối văn học không nhất thiết là tác giả đích thực của những sách này có ý lừa dối người đọc. º Các người Tin lành gọi các sách này là “sách ngụy đề”, còn người công giáo thì gọi đó là “ngụy kinh” (apocryphes*).

¨ Pseudépigraphique = Thuộc sách mạo danh. Mang nhan đề giả, tên tác giả không thật. Vào thời đại các Giáo Phụ, nhiều tác phẩm rối đạo, hoặc quá táo bạo, hoặc đã bị một Giáo Hội lên án, nhưng vẫn được sao chép và được đọc dưới những tên tác giả không đúng sự thật: chẳng hạn cuốn Expositions (Những trình bày) mà cho tới thế kỷ XX người ta vẫn nghĩ là của thánh Giêrônimô viết về các Thư thánh Phaolô, thật ra là tác phẩm của Pêlagiô với tên giả.

ÉPIKIE = Thể ý pháp. (Do từ Hy-lạp épi-ekès = điều hợp lý). Theo nghĩa rộng, được hiểu là sự phán đoán thận trọng của một tư nhân, cho rằng luật pháp không được áp dụng trong trường hợp đặc thù nào đó, do những hoàn cảnh đặc biệt của trường hợp đó —> Excuse. º Theo nghĩa hẹp, sự giải thích tư tưởng của người làm luật cách công minh, để suy đoán rằng người làm luật không muốn pháp luật phải được thi hành trong hoàn cảnh nào đó. º Giải đoán công minh là một nhân đức luân lý cho người ta có cảm thức về cái đúng trong mọi trường hợp, và giúp người ta hành động theo tinh thần của luật pháp, trong những trường hợp không được dự trù trong luật pháp, nhưng người ta lại không thể theo chữ của luật pháp.

ÉPIPHANE (saint) = Thánh Epiphan. Giám mục thành Salamina, đảo Síp, thế kỷ IV, được tiếng vì chiến dịch mạnh mẽ của ngài chống lại những người theo thuyết của Apolinariô và thuyết Origênê. Các tác phẩm: cuốn Panarion, tức “hợp thuốc”, và cuốn Ancoratus, chống lại thuyết Ariô.

Épiphanie, épiphénomène —> Phénomène.

Épiscopal, épiscopalisme, épiscopat, épiscope —> Évêque.

ÉPISTASIE = Hội nghị các Bề Trên Đông phương. (Do từ Hy-lạp épistatès = các Bề Trên). Hội nghị các Bề Trên của các đan viện chính tại Mont-Athos, được chủ tọa bởi vị Protos (vị thứ nhất).

ÉPISTÉMOLOGIE = Tri thức luận. Tri thức học. (Do từ Hy-lạp épistème = tri thức. Logos = môn học). Được hiểu là triết học về khoa học, hoặc triết học về tri thức.

ÉPITAPHION = Tấm vải thêu hình Chúa trong mo. Tấm thêu rất lộng lẫy có hình Chúa Kitô được an táng trong mồ, được đặc biệt tôn kính ngày thứ Sáu Tuần Thánh trong phụng vụ Byzantin.

ÉPITIMIE = Việc đền tội theo phụng vụ Byzantin. Việc đền tội do cha giải tội đặt ra cho người xưng tội theo nghi thức Byzantin.

ÉPITRACHILION = Tấm quàng cổ có 7 thập giá. Phụng vụ Byzantin. Tấm quàng cổ của linh mục có 7 thánh giá, và thường 2 tấm song song nhau được khâu lại, hoặc có nút để khép lại với nhau. Rất khác với tấm orarion, tấm quàng cổ của thầy phó tế.

ÉPÝTRE = Thư, thánh thư. (Do từ Hy-lạp épistolè = thư). Danh từ được dùng để chỉ 20 bức thư của Tân ước, và một số thư của các Giáo Phụ. º Épýtres canoniques des Pères = Các thư thuộc thư quy của các Giáo Phu Hi-lạp . Các thư do các Giáo Phụ Hy-lạp viết và sau đó được đưa vào các tập thư quy Đông phương. º Épýtres catholiques = Các Thư chung. Đó là 7 thư không phải của thánh Phaolô, trong bộ Tân Ước. º Épýtres pastorales = Các Thư mục vụ. Ba thư của thánh Phaolô gửi cho hai môn đệ là Titô và Timôthêu. º Épýtres de la captivite = Các Thư thời bị giam cầm. Bốn thư thánh Phaolô viết khi bị giam cầm tại Rôma (các thư gửi giáo đoàn Philippê, giáo đoàn Côlossê, giáo đoàn Êphêsô, và gửi cho Philêmon). º Phụng vụ. Một đoạn Thư các Tông đồ, hoặc một đoạn Kinh Thánh không phải là các Phúc Âm, được đọc hoặc hát ở phần đầu thánh lễ. º Côté de l’Épýtre = Phía thánh thư. Phía bên hữu bàn thờ (đối với chủ tế), nơi đọc bài Thánh Thư của thánh lễ.

ÉPOCHÊ = Sự ngưng phán đoán. Trong ngôn ngữ của Husserl, được hiểu là sự ngưng phán đoán về hữu thể của các sự vật ở trong mình ta, xét như chúng là những đối tượng của một sự nhận thức trực tiếp, như vậy để có thể có sự phản tỉnh có phê phán về những điều kiện của sự xuất hiện của đối tượng nhận thức. Đây là một sự khổ chế có chủ ý của tâm trí, dẫn chủ thể đi từ thái độ “ngây thơ”, tức thái độ “tại thế”, tiến sang thái độ phản tỉnh, phê phán, bằng cách gỡ ý thức ra khỏi sự chi phối trực tiếp của những tin tưởng tự phát của nó, gỡ ra một cách tạm thời và có phương pháp. Được gọi là “sự vô hiệu hóa” (“neutralisation”) các sự hiển nhiên, hoặc “sự rút mình ra khỏi” (“désengagement”) kinh nghiệm sống, sự ngưng phán đoán này được coi như một sự trở lại (une conversion) của chủ thể, đi từ thái độ tự nhiên đến thái độ phê phán, làm cho chủ thể trở thành có khả năng nắm bắt được mình trong quan hệ với thế giới, và như vậy sẽ nắm bắt được thế giới trong quan hệ của nó với ta.

Éponyme —> Nom.

ÉPOUX = Chồng. º Hôn phu, phu quân. (Do từ La-tinh sponsus, xuất phát từ spondere = cam kết long trọng; xuất phát từ động từ Hy-lạp spendein = tưới rượu trên bàn thờ để thề nguyền). Tên gọi dành cho những cặp phối ngẫu của hôn nhân. º Kinh Thánh. Danh xưng mà Thiên Chúa tự đặt cho mình (Is. 54, 5) khi Ngài tự mặc khải mình cho loài người: Người chồng, Phu quân. Những giai đoạn của sự Chúa mặc khải tình yêu phu phụ của Ngài đối với dân của Ngài là: Ôsêa (1,3), Giêrêmia (2 và 31), Ezêkiel (16), Sách của sự An ủi (Is 54, 61 và 62), sách Nhã Ca và một số đoạn trong các sách Khôn ngoan. Chúa Giêsu-Kitô đã thực hiện những lời hứa của Thiên Chúa và lễ đính hôn với Israel khi Ngài tự giới thiệu là người Phu quân (Mt 9, 15; Ga 19, 34; Eph 5, 25, 32). º Épouse = Hiền thê, vợ. Tên gọi dành cho Giáo Hội, hiền thê của Chúa Kitô; người đàn bà tự do, đối lại với người phụ nữ nô lệ dưới Lề Luật (Gl 4, 22-27); người đàn bà thủy chung, thành thánh Giêrusalem, đối lại với người đàn bà đĩ điếm, thành Babylon thờ ngẫu tượng (Kh 17, 1.7; Is 47; Kh 20, 9; 21, 2. 9). º —> Responsabilité º VTB.

¨ Sponsalia = Hôn ước. (Từ La-tinh). Kết ước đính hôn, thực hiện theo các hình thức được ấn định trong bộ Giáo luật.

Épreuve —> Preuve.

ÉQUIPES NOTRE-DAME = Các nhóm Đức Bà. Phong trào gia đình công giáo, do Linh mục H. Caffarel thành lập trong những năm nước Pháp bị quân Đức chiếm đóng, và được định nghĩa là “một hiến chương” đặt ra cho mỗi gia đình những nghĩa vụ chặt chẽ —> Devoir de s’asseoir.

Équiprobabilisme —> Preuve.

ÉQUITE = Lẽ công bình. Tên gọi của nhân đức thường được dùng để diễn tả từ Hy-lạp épieicheia. Đây là nhân đức cho người ta có “cảm thức đâu là điều nên làm”, và giúp người ta hành động đúng ý của đấng làm luật, mặc dù phải hành động trái với chữ của lề luật, vì lề luật không thể tiên liệu tất cả mọi sự. Nhân đức này hoàn thành và chu tất mọi sự công chính bằng cách giúp con người luôn luôn hành động theo tinh thần các bản luật (như thế có nghĩa là trong đa số các trường hợp, cũng theo chữ của luật nữa). º —> Épikie.

¨Adéquat = Hoàn toàn phù hợp. (Do từ La-tinh ad-aequare = làm cho trở thành ngang bằng). thích ứng cách khít khao và chính xác với mục tiêu đề ra.

¨ Adéquation = Sự hoàn toàn phù hợp. Hành vi làm cho một sự vật hoặc một khái niệm trở thành hoàn toàn thích hợp. º Adéquation de la chose et de l’intelligence (adaequatio rei et intellectus) = Sự thích hợp giữa sự vật và trí năng. Định nghĩa của hành vi nhận thức theo các nhà Kinh viện.

¨ Iniquité = Sự bất chính. Kinh Thánh. Từ này được dùng để chỉ tội lỗi nói chung, hoặc sự gian ác nói chung: đó là tình trạng của kẻ tội lỗi. º Theo nghĩa hẹp, được hiểu là một sự bất công lớn lao.

Équivocité —> Équivoque.

ÉQUIVOQUE = Dị nghĩa. (Bởi từ La-tinh aequivocus, do aequus = bằng nhau, và vox = tiếng). Có thể có nhiều nghĩa. º Theo lôgic: được hiểu về một từ có thể dùng để chỉ những thực tại có ý nghĩa rất khác nhau (như từ Bélier vừa để chỉ con dê đực, vừa để chỉ chòm sao Bạch Dương). Đối lập với từ univoque = đơn nghĩa và analogue = tương tự. º Causalité équivoque ou causalité analogique = Tính nhân quả dị nghĩa hoặc tương tự: Khả năng sinh ra một hiệu quả không cùng một giống hoặc một loại với nguyên nhân (thí dụ Thiên Chúa là nguyên nhân của vạn vật). º Cause équivoque = nguyên nhân dị nghĩa. Nguyên nhân không ở trong cùng một giống với loại của nó. Đồng nghĩa: génération équivoque = sự sản sinh dị nghĩa (thí dụ khí trời (khí nóng) đã sinh ra một thứ nấm nào đó).

ÉQUIVOCITE = Tính dị nghĩa.

ÉRASME (Didier) = Érasme. Sinh tại Rotterdam năm 1466 và qua đời năm 1536, ông là linh mục và là nhà nhân bản học có ảnh hưởng lớn lao. Nhân cách của ông chi phối tất cả thời đại của ông, một thời đại được đánh dấu bởi hai trào lưu Phục Hưng và Cải cách tin lành. Những cuộc hành trình và các thư từ của ông cho thấy ông có liên lạc với tất cả những nhà văn học thời danh hồi đó. Ông không có thích thú và cũng không có biệt tài về môn thần học: ông tấn công khoa Kinh viện cách mạnh mẽ, vì là khoa Kinh viện đã suy đồi, nhưng ông rất gắn bó với giáo lý Kitô giáo và với Chúa Kitô. Trong cuốn “Éloge de la folie” (Ca ngợi sự điên khùng) ông tố cáo một cách không nương nhẹ những tật xấu của sinh hoạt tôn giáo thời đó, và phản ánh một giáo lý Phúc Âm cải cách hàm hồ, không giống giáo thuyết của Luther: ông đã trách Luther làm hỏng những cơ may của cuộc cải cách, và ông chống lại Luther. Những ấn bản Tân Ước của ông, những nghiên cứu về các Giáo Phụ và các bản văn xưa, những tác phẩm của ông về văn học, về sư phạm hoặc về tôn giáo, cũng như các thư từ rất nhiều của ông vẫn là chứng từ của giá trị trí thức và đạo đức của ông.

ÉRECTION = Sự thiết lập. Giáo luật. Văn kiện của Giáo quyền có thẩm quyền để chiếu theo các điều của bộ giáo luật mà thành lập một cơ quan có sự hiện hữu pháp lý, nghĩa là có tư cách pháp nhân trong Giáo Hội. Thí dụ: sự thiết lập một giáo phận, một viện Đại học, một hội đạo đức.

Érémitisme —> Ermite.

Érigène (Jean Scot) —> Jean Scot.

Éristique (Argument) —> Argument

ERMITE = Người ẩn tu. (Do từ La-tinh eremus = rừng, hoang địa). Người sống một mình trong hoang địa. Gần đồng nghĩa với anachorète = tu sĩ lánh xa cộng đoàn để sống một mình. Thực tế, từ “ermite” thường được dùng hơn tại Tây phương La-tinh, và theo truyền thống các đan viện, thì “ermite” (ẩn tu) là những đan sĩ sống một mình bên cạnh cộng đoàn, và vẫn luôn luôn vâng phục viện phụ.

¨ Ermitage = Nơi ẩn tu. Nơi thanh vắng, nơi ở của vị ẩn sĩ. º Theo nghĩa rộng, nhà ở của ẩn sĩ. Thường bên cạnh đó có một nhà nguyện trở thành một nơi hành hương. º Nhà nguyện của nơi hành hương. º Nơi cư ngụ của những cộng đoàn nhỏ các ẩn sĩ, hoặc tu viện của những tu sĩ bán ẩn tu (Camaldules, Carmes, Capucins).

¨ Érémitisme = Lối sống ẩn tu.

ÉROS = Éros. Tình dục. (Từ Hy-lạp có nghĩa là đam mê, ái tình). Đây là tình yêu dưới dạng ước muốn đam mê nhục dục, không phải tình yêu tinh thần và thần linh (agapè).

ERREUR = Sự sai lầm, sự lầm lẫn. Thần học. Nhận định thần học về một mệnh đề hoặc một học thuyết nghịch với những chân lý được rút ra từ các chân lý của đức tin.º Giáo luật. Erreur commune = Sự lầm lẫn chung. Tình trạng toàn thể các tín hữu của cộng đoàn tin rằng thừa tác viên của Giáo Hội nơi đó có quyền hành để thực hiện các hành vi thuộc chức vụ của vị đó, trong khi thật sự vị đó không có năng quyền. Khi đó Giáo Hội ban quyền tài phán cho mỗi hành vi đó và làm cho chúng trở thành thành hiệu (trường hợp này thường xảy ra cho bí tích Giải tội) —> Juridiction. Sự hố khi tích cực và cái nhiên. º Erreur (mariage) = Sự lầm lẫn (hôn phối). Sự lầm lẫn về bản chất và cùng đích của hôn nhân (một xã hội ổn định và trường tồn, nhắm sinh sản con cái) sẽ làm cho “sự ưng thuận kết hôn” trở thành bất thành hiệu. Sự sai lầm về con người (chớ không phải sai lầm về nhân cách hoặc tính tình) cũng khiến cuộc hôn nhân trở thành bất thành. º Ratification. º VTB.

¨ Inerrance = Sự không sai lầm. Phẩm chất của Kinh Thánh không dạy một sự sai lầm nào, nhưng phải chú ý đến các thể văn và ý hướng của các tác giả.

ÉSAÐE = Êsaia. Tên gọi mà các bộ Kinh Thánh Tin lành dành cho tiên tri Isaia. Cách gọi tên này hơi khác, và do cách dịch tên của vị tiên tri bằng tiếng Do thái ra tiếng Hy-lạp.

ÉSAUŠ = Êsau. (tiếng Do thái có nghĩa là = người rậm lông). Người con trưởng của Isaac và Rêbecca, bị người em là Jacob lật để đoạt mất lời chúc phúc của cha (St 25-36). Về điểm này Êsau được các Giáo Phụ coi là điển hình của dân Do thái bị các dân ngoại lật đổ.

ESCHATOLOGIE = Cánh chung học. (Bởi từ Hy-lạp eschatos = sau cùng, và logos = lời bàn, khoa học). Một ngành của khoa thần học luận bàn về cùng đích sau cùng của mỗi cá nhân (sự chết, phán xét riêng, tình trạng của linh hồn) và bàn về sự Chúa Kitô trở lại (ngày tận thế, phán xét chung, kẻ chết sống lại, thiên đàng và hỏa ngục).

¨ Eschatologique (Discours) = Bài giảng về thời cánh chung. Bài giảng của Chúa Giêsu về sự thất thủ của thành Giêrusalem và về ngày tận thế (Mt 24-25).

ESCLAVAGE = Sự làm tôi. Từ đã được một số tác giả thiêng liêng dùng để cố gắng giúp người ta hiểu về các độ mà các ngài khuyên ta phải có đối với Thiên Chúa hoặc Mẹ Maria. º L’esclavage spirituel = Sự làm tôi thiêng liêng đối với Thiên Chúa là sự con người nhìn nhận uy quyền tối cao của Đấng Tạo Hoá, và con người là tạo vật hoàn toàn lệ thuộc vào Ngài. º “Le saint esclavage de Marie” = Sự làm tôi Đức Mẹ Maria. Đó là sự làm tôi Thiên Chúa thông qua sự làm tôi Đức Maria. Hình thức sùng kính này đã được phổ biến do Bérulle, Boudon và thánh Grignion de Montfort. º VTB.

ESCOBAR (Antoine de) = Escobar (Ant.de). Linh mục Dòng Tên, người Tây ban nha (1589-1669), được thời danh nhờ những tác phẩm về luân lý mà ông đã soạn dựa vào kinh nghiệm mục vụ của mình. Pascal đã đả kích ông trong tác phẩm Provinciales và đã khiến ông bị mang tiếng là theo thuyết phóng khoáng (laxisme). Một điều oan cho ông.

ESDRAS = Esdra. Luật sĩ đã dẫn đưa đoàn người Do thái thứ hai từ Babylon về xứ Juđêa. Ông đã công bố luật Mô-sê là hiến chương của cộng đoàn (458 hoặc 398 trước CN). Người ta coi ông là tác giả cuốn Esdra I º Cuốn Esdra II = tên gọi mà bản Vulgata đặt cho cuốn Nêhêmia. º Cuốn I và II kể lại việc trở về từ nơi lưu đày, xây dựng lại Thành Thánh và Đền thờ, và việc tổ chức lại sinh hoạt tôn giáo của cộng đoàn. º Cuốn Esdra III là một ngụy kinh, lấy lại một phần cuốn Esdra I; chỉ được các ấn bản Vulgata xếp vào phần phụ trương. º Cuốn Esdra IV, một ngụy kinh được gán cách giả tạo cho Esdra và đã bị những bàn tay Kitô giáo sữa chữa sau khi thành Giêrusalem bị triệt hạ năm 70 sau CN.

ÉSOTÉRISME = Thuyết bí truyền. Học thuyết triết học hoặc tôn giáo được giữ bí mật, và chỉ được truyền đạt qua một sự thụ giáo, hầu duy trì sự tinh tuyền của nội dung. Việc thụ giáo này làm nên truyền thống của học thuyết.

¨ Ésotérique = Có tính bí truyền. Đặc tính của một học thuyết (rõ ràng hay không) và của những cách thực hành bí mật, chỉ có những người đã được thụ giáo mới hiểu được.

ESPACE = Không gian. Đồng nghĩa với trương độ (étendue). Triết. (theo Aristote và thánh Tôma) Không gian là thuộc tính của lượng tính (quantité); đó là trương độ đo được. º Espace-temps = Không-thời-gian. Trong thuyết tương đối, đây là cái continuum (liên tục thể) có 4 chiều và 4 biến số. º Ngày nay, từ không gian thường được dùng để chỉ phía ở ngoài khí quyển, lãnh vực của các phi thuyền và các phi hành gia. º Xã hội học. Espace social = Khung cảnh xã hội: một toàn bộ dân chúng với cơ cấu riêng, trong đó có thể xác định vị trí của những con người, của những nhóm v.v...

ESPÈCE ou SPECIES = Loại. Loài. (Do từ La-tinh specio = nhìn xem, cho nên species nghĩa là sự nhìn xem, rồi trở thành cái người ta nhìn thấy, rồi dáng vẻ. Trong triết học, từ này được dùng để dịch từ Hy-lạp eidos = biểu tượng, hình ảnh, ý tưởng). Luân lý học. Một trong 5 thuộc cách, tức 5 phổ niệm, được cấu thành bởi giống (genre) và sự khác (về loại). Loại tối hậu (atoma = nguyên tố) thì không thể chia cắt được. Phải phân biệt cẩn thận các loại logic và các bản tính mỗi loại (natures spécifiques) được coi là các nguyên lý của sự sống và của vận động của các thực tại trong vũ trụ (Thuyết Duy danh thường lộn hai loại này). º Triết lý về nhận thức. Species impressa, species expressa (dịch theo chữ: hình in vào, hình phát ra), đó là những hình thức ý hướng (thay thế cho đối tượng, như trong hành vi nhận thức). Species impressa = ảnh niệm thâu nhận: hình ảnh của thực tại được “in” vào trí năng thụ động do bị tác động của trí năng tác động, và trở thành hình thức khả tri. Species expressa =  ảnh niệm mô tả: ngôn từ, hình ảnh sống động của đối tượng hiện diện nơi sự nhận thức và kết thúc hành vi nhận thức. Một cách tương tự với sự nhận thức của trí năng, người ta cũng nói đến những species sensibiles = ảnh niệm khả giác: để diễn tả sự nhận thức của giác quan (Thí dụ: hình ảnh là hoa quả của trí tưởng tượng sẽ được gọi là một species sensibilis expressa). Hai tính từ impressa và expressa đã được thêm vào khoa Kinh viện sau này, chớ không có nơi thánh Tôma, ngài chỉ dùng từ species (eidos) để chỉ hình thể trong tâm trí. º Sinh học. Toàn thể các cá vị của một loài mà sự pha giống thường có khả năng sinh con cái (định nghĩa thường nghiệm). º Thần học. Species ou espèces eucharistiques = Các hình Thánh Thể, tức hình bánh và hình rượu sau khi thánh hiến. º Sub utraque specie = Dưới cả hai hình, nghĩa là cho hiệp lễ dưới cả hình bánh và hình rượu. Cũng được dùng để nói lên niềm tin của Giáo Hội về sự hiện diện đầy đủ của Chúa Kitô nơi hình bánh cũng như nơi hình rượu, theo nguyên tắc đi kèm (concomitance). º Sub specie aeternitatis = Dưới nhãn quan của vĩnh cửu: thuật ngữ để nói lên giá trị của một phán quyết, theo sự đánh giá của cái nhìn vĩnh cửu.

¨ Spécifique = Đặc thù, chuyên biệt, thuộc loài. (Do từ La-tinh speciem faciens = xác định loại). Thuộc về, riêng về loại. Có những luật riêng và đòi phải thích nghi với những quy tắc tổng quát.

¨ Spécificité = Tính đặc thù, tính chuyên biệt. Cái làm nên đặc điểm của một loại.

¨ Spécifier = Định loại. Xác định loại của một sự vật bên trong một giống. º Xác định loại của một khả năng, một tài năng hoặc một nhân đức bằng cách xác định đối tượng của tài năng hoặc nhân đức đó. Như vậy, trí năng của ta được định loại bởi đối tượng riêng của nó.

¨ Spécieux = Chỉ đúng bề ngoài. (Do từ La-tinh speciosus = có dáng đẹp). Để chỉ một luận cứ hoặc một cách luận lý chỉ có cái logic ngoài vỏ thôi, nhưng sự phi bác nó lại không dễ dàng.

¨ Spéculation = Sự suy lý, sự đầu cơ. (Do từ La-tinh speculatio = sự quan sát, dò xét; xuất phát từ từ speculum = tấm gương). Hoạt động của trí tuệ chỉ nhắm một tri thức thuần túy. Người chuyên suy lý là con người suy luận (un spéculatif). º Hành vi thương trường dựa vào sự đoán trước việc giá cả lên xuống: đó là sự đầu cơ. Người chuyên làm nghề này là một kẻ đầu cơ (un spéculateur).

ESPÉRANCE = Niềm hy vọng. º Đức cậy. (Do từ La-tinh spes, sinh ra hai từ espoir và espérance của tiếng Pháp). Kinh Thánh. Trong tiếng Do thái, từ để chỉ sự hy vọng cũng phần nào y hệt từ chỉ niềm tin* (tin cậy), cho nên hai tâm tình này thường gồm có nhau. Từ thánh Phaolô trở đi, đã có sự phân biệt giữa tin và cậy trông: niềm tin nhấn mạnh về phương diện tri thức và tin tưởng trong hành vi gắn bó với Thiên Chúa; còn hy vọng thì nhấn mạnh về sự trông đợi những ơn lành Chúa hứa, và cũng nhấn mạnh về sự kiên trì. º Thần học. Nhân đức thứ hai trong các nhân đức đối thần, nó làm cho ta gắn bó với Thiên Chúa vì Ngài là cùng đích tối thượng và là vinh phúc của con người, để nhờ sự phù trợ của Ngài mà ta đạt được vinh phúc Ngài đã hứa. Nhân đức trông cậy có chủ thể là ý chí có ân sủng của Thiên Chúa: nó là một đam mê tinh thần, một sự thèm khát tinh thần của ta đối với Thiên Chúa, nhờ ơn trợ lực của Ngài. Nó là nhân đức thiên phú, nghĩa là phát sinh do hồng ân Thiên Chúa, tức do ân sủng của Ngài. Hồng ân kính sợ* được gắn liền với sự cậy trông. º VTB.

¨ Espérer = Hy vọng, cậy trông. Mạnh mẽ ước ao một sự thiện được đề ra cho mình. º Đặt sự tin cậy vào những lời hứa của Thiên Chúa.

¨ Espoir = Sự mong ước, sự hy vọng. Đam mê ước muốn, sự thèm khát một sự thiện trước mắt mà người ta cố gắng đạt cho kỳ được.

¨ Désespoir = Sự thất vọng, sự ngã lòng. Tâm lý học. Sự đầu hàng của khát vọng trước những khó khăn phải vượt qua; phản ứng có tính đam mê, coi như đam mê đối nghịch với hy vọng, cả hai (hy vọng và thất vọng) đều tùy thuộc vào các nhân đức mạnh sức, can đảm, kiên trì. º Thần học. Hành vi hoặc nết xấu nghịch với nhân đức đối thần cậy trông: do hành vi này người ta mất tin tưởng vào các lời hứa của Chúa, mất tin tưởng vào sức phù trợ của Ngài, và người ta thôi không lo cho ơn cứu độ của mình nữa. Sự nặng nhẹ của sự thất vọng được đo bằng sự người ta ghét bỏ Thiên Chúa, khinh chê hoặc từ chối ơn trợ lực của Ngài.

¨ Désespérance = Sự tuyệt vọng. Tâm tình của những người đã mất lòng trông cậy Chúa (nhân đức đối thần) —> Désespoir.

ESPRIT = Thần Khí, tinh thần. (Do từ La-tinh spiritus = hơi thở, gió, linh hồn, tâm linh; xuất phát từ động từ spirare = thổi, rồi hít thở). Kinh Thánh. Từ La-tinh spiritus được dùng để dịch từ Hy-lạp pneuma*, mà chính từ này lại dịch từ Do thái: ruah. Người Do thái cổ xưa coi gió, hơi thở của sự sống là một thứ khí vô vật chất, xuất phát từ Thiên Chúa. Như vậy, sống là nhận được từ Thiên Chúa một phần của hơi thở sống của Ngài; chết là khi Thiên Chúa rút hơi thở của Ngài về. Hơi thở của Thiên Chúa làm cho sống nhiều hay ít (mạnh mẽ hoặc yếu đuối) và sống nhiều cách khác nhau (các tài năng nghệ thuật, sức mạnh chiến đấu, sự khôn ngoan của vua chúa, sự khôn ngoan của bậc thánh hiền v.v...), tùy theo phẩm chất và loại hơi thở mà mỗi người nhận được. Dần dần sau này, với các tiên tri Jêrêmia, Êzêkiel và các tiên tri về sau, đã có sự mặc khải về một hơi thở thật sự thần linh, đó là hơi thở, đó là thần khí của sự thánh thiện, một thần khí tuyệt đối vô chất mà Thiên Chúa ban cho người ta, không phải để biến con người thành một nghệ sĩ, một kiện tướng, một hiền nhân quân tử, nhưng là những con người thông phần vào chính sự thánh thiện của Thiên Chúa là Đấng Thánh*. Đó sẽ là Chúa Thánh Thần (L’Esprit-Saint) mà Chúa Kitô sẽ dùng sự phục sinh của Ngài để mang lại cho chúng ta và thông ban cho chúng ta: Chúa Thánh Thần sẽ thần linh hóa linh hồn chúng ta và khai mạc những thời gian cánh chung. Vì Ngài được sai đến bởi Thiên Chúa và bởi Chúa Kitô, nên chúng ta biết Ngài xuất ra từ Thiên Chúa; vì Ngài được trình bày như Đấng thần linh hoá chúng ta, ban cho chúng ta được tham dự vào bản tính thần linh, ban cho chúng ta Thần Khí của Chúa Con để chúng ta có thể gọi Chúa Cha là “Cha ơi”, cho nên chúng ta biết Ngài là Thiên Chúa —> Chúa Ba Ngôi. Ngôi vị. Các hồng ân. º Esprits angéliques = Các thiên thần. Cách gọi tên các thiên thần, nói lên bản tính không có thân xác của các ngài. º Esprit bon, esprit mauvais = Thần lành, thần dữ. Hoặc nói về một thiên thần tốt hay xấu, hoặc nói về một mãnh lực nội tâm tốt hay xấu xâm chiếm tâm hồn người ta và trụ trong đó, hoặc nói về cái sức nội tâm đó của con người, dưới ảnh hưởng của một thiên thần. º Esprit de l’homme = Thần khí con người. Hoặc được hiểu là phẩm tính mà Chúa Thánh Thần thông ban cho con người; hoặc được hiểu là chính linh hồn, không phải với tư cách là mô thể của thân xác, nhưng xét như nó có tính vô chất; hoặc được hiểu là nguyên lý của các tài năng hiểu biết và ước muốn (theo nghĩa này, nó đồng nghĩa với “tâm hồn” (trái tim) theo cách nói của Kinh Thánh). º Esprit d’une �uvre, d’une doctrine = Tinh thần của một tác phẩm, của một học thuyết. Ý tưởng căn bản, hoặc cảm hứng chủ yếu của một công trình, của một học thuyết. Tinh thần của một tập thể, những tâm trạng nền tảng về nhận thức và về luân lý của tập thể đó. º Esprit et lettre = Thần Khí và chữ viết. Thứ nhị nguyên nơi thánh Phaolô (2 Cr 3, 6), diễn tả sự đối nghịch giữa chế độ Luật mới và chế độ Luật cũ; rồi những đối nghịch giống như thế giữa thần khí và xác thịt, giữa thần khí và lề luật, giữa sự sống và sự chết, giữa đức tin và các công trình, giữa tự do và nô lệ. º Les esprits = Vong hồn, vong linh. Linh hồn những người đã chết —> Spiritisme. º VTB.

¨ Spirituel = Có thần khí, có tinh thần. Thiêng liêng. Tu đức. Tính từ. Người có Thần khí ngự trong mình, và sống bằng Thần khí đó: con người tinh thần. º Liên quan đến cuộc sống, một học thuyết, một hoạt động lấy Thiên Chúa và những sự của Thiên Chúa làm trung tâm điểm. º Théologie spirituelle = Thần học tu đức, đồng nghĩa với théologie ascétique* và thần bí (mystique*). º Père spirituel = Cha linh hồn, cha linh hướng, đồng nghĩa với cha linh giám. Cách riêng, đây là tên gọi vị linh mục được các Bề Trên trong một số tu hội chỉ định để nghe người ta xưng tội và thường cũng lo việc linh hướng. º Danh từ: Un spirituel: Người tu đức. Một người tiến xa trên đường thiêng liêng, hoặc từng trải về các việc thiêng liêng. º Grands spirituels = Nhà tu đức. Những tác giả viết sách thiêng liêng được coi là những bậc thầy và những nhà hướng dẫn đầy đủ tư cách trong lãnh vực tu đức. º Les spirituels = Những người phái tinh thần. Những thành viên của một trào lưu quá khích trong Dòng Phanxicô: họ cao rao một sự tuân giữ nghiêm nhặt về đức khó khăn và về luật dòng, và có khuynh hướng tách biệt. Họ đã bị Đức Gioan XXII lên án năm 1317 và 1318. º —> Sens.

¨ Spiritualité = Tính tinh thần. Tính thiêng liêng. Linh đạo. Tu đức học. Đặc tính của những gì thuộc lãnh vực tinh thần. Đối nghịch với tính vật chất (matérialité*) (Thí dụ: tính tinh thần của Thiên Chúa). º Học thuyết về đời sống thiêng liêng, hoặc toàn bộ chặt chẽ những yếu tố của một học thuyết, của một trường phái về cuộc sống thiêng liêng (Thí dụ: linh đạo của trường phái Pháp).

¨ Spiritualisme = Thuyết Duy-linh. Đặc tính của một học thuyết khẳng định tính tinh thần của linh hồn, và thừa nhận những giá trị tinh thần và luân lý. Đối nghịch với thuyết Duy vật (Matérialisme*).

¨ Spiritualisation = Sự tinh thần hoá. Hành vi tinh thần hoá, làm cho trở nên tinh thần, hoặc theo nghĩa gán một ý nghĩa tinh thần cho những biến cố, hoặc cho những sự kiện vật chất, hoặc theo nghĩa giáo dục theo tinh thần. º Theo nghĩa thụ động, được hiểu là chính hiệu quả của nền giáo dục tinh thần này.

¨ Spiration = Nhiệm xuy, (thở ra). Từ chuyên môn, do khoa thần học tạo nên từ từ spiritus (thần khí, hơi thở), để chỉ sự Chúa Thánh Thần xuất phát từ Chúa Cha và Chúa Con, nghĩa là sự thông ban hằng hữu bản tính thần linh cho Chúa Thánh Thần, từ Chúa Cha và Chúa Con. º Spiration active = Chủ xuy. Xuất phát sự thông ban này từ nơi Chúa Cha (nguyên lý không nguyên lý) và Chúa Con (nguyên lý do nguyên lý). º Mối liên hệ chung của Chúa Cha và Chúa Con đối với Chúa Thánh Thần, xét như Chúa Cha và Chúa Con là nguyên khởi (một nguyên lý chung) của Chúa Thánh Thần. º Spiration passive = Thụ xuy. Sự lãnh nhận hằng hữu bản tính thần linh của Chúa Thánh Thần.

¨ Inspiration = Sự linh hứng. Hành động của Thiên Chúa thúc đẩy một tác giả viết và hướng dẫn vị đó làm việc một cách không thể sai lầm. º Phẩm chất của một cuốn sách đã được viết với những điều kiện như thế. º Inspiration des Septante = Sự linh hứng của bản Bảy Mươi. Học thuyết cho rằng bản văn của bản Bảy Mươi không chỉ thuần túy là một bản dịch, nhưng là một sự tái giải thích của bản Kinh Thánh nguyên thủy để chuẩn bị cho Kitô giáo, cho nên có thể đã được Thiên Chúa linh hứng.

¨ Inspiré = Được linh hứng. Đã được viết dưới sự linh hứng của Chúa.º Auteur inspiré = Tác giả được linh hứng. Tác giả đã soạn ra, dưới sự thúc đẩy của Thiên Chúa, một cuốn sách đã được nhận vào Thư Quy. º —> Scribe.

¨ Spiritisme = Thông linh học. Thuật chiêu hồn. Sự tin tưởng có thể giao tiếp với hồn người chết qua trung gian của những người mệnh danh là đồng cốt (médium): những đồng cốt truyền đạt những sứ điệp được người ta tin là xuất phát từ thế giới bên kia qua những màn “lên đồng” (transe) phần nào giống như những cảnh xuất thần thôi miên. º Sự thực hành niềm tin này được gọi là thuật gọi hồn.

¨ Spirite = Liên quan đến thông linh học. Tính từ. Liên quan đến thông linh học, thuật chiêu hồn. º Danh từ. Người chiêu hồn: người thực hành thuật gọi hồn.

¨ Spiritains = Tu sĩ Dòng Chúa Thánh Thần. Các tu sĩ Dòng Chúa Thánh Thần (Congrégation du Saint-Esprit). Năm 1703, Cl. Fr. Poulard des Places thành lập chủng viện Chúa Thánh Thần để đào tạo những giáo sĩ nghèo. Sau khi Dòng Tên bị giải thể, hội các linh mục Chúa Thánh Thần được chánh quyền trao trách nhiệm lo việc đạo cho các thuôc địa của Pháp. Năm 1848, “chủng viện các thuộc địa” được sáp nhập vào nhà của tu hội ở La Neuville-lès-Amiens, nơi các môn đệ đầu tiên của tu hội Thánh Tâm Đức Maria đã được cha Libermann thành lập năm 1841. Cha này sẽ trở thành Bề Trên của cả hai tu hội được sáp nhập làm một, và “chủng viện của các thuộc địa” trở thành nhà mẹ của tu hội mới. Các tu sĩ Dòng Chúa Thánh Thần là những tu sĩ thừa sai: khu vực hoạt động của các ngài chủ yếu ở châu Phi, tại Madagascar và tại Haðti.

Esse, essence —> Être.

ESSÉNIENS = Giáo phái Essênô. Giáo phái Do thái, đồng thời với Chúa Kitô, các thành viên sống thành những cộng đoàn khổ tu. Ảnh hưởng của giáo phái này đối với Kitô giáo nguyên thủy vẫn chưa được xác định rõ ràng. Những thủ bản của Biển Chết có thể đã do các thành viên của giáo phái này chép lại trong các hang động của miền này. º Qumran.

Essentialisme, essentiel —> Être.

ESTHER = Esther. Người phụ nữ gốc Do thái, trở thành vợ của vua Assuêrô (có thể là Xerxès I), và nữ hoàng nước Ba-tư (Perse). º Livre d’Esther = Sách Esther: thuật lại tiểu sử bà Esther. Nơi người Do thái, người ta đọc sách này vào ngày lễ các Pourim. Sách kể lại việc nhờ ông Mađôkê và hoàng hậu Esther mà những người Do thái được cứu thoát khỏi cuộc tàn sát mà vua Assuêrô đã ra lệnh thực thi trong toàn đế quốc của ông. Phần chủ yếu của cuốn sách đã có thể được biên soạn vào quãng giữa năm 300 và năm 150 trước CN; những phần phụ thêm bằng tiếng Hy-lạp, có tính tôn giáo hơn, đã được thêm vào quãng giữa năm 120 và năm 40 trước CN. º —> Megillot, Rouleau.

ESTHÉTIQUE = Thẩm mỹ. º Mỹ  học. Cảm giác luận. (Do từ Hy-lạp aisthètikos có cảm giác, có tri giác; xuất phát từ từ aisthèsis = cảm giác). Tính từ. Liên quan đến cái đẹp theo cảm giác. º Danh từ. Vẻ hài hoà của một sự vật: cái đẹp (mỹ thuật) của một bức họa. º Triết học. Môn học có đối tượng là cái đẹp theo giác quan: Mỹ học. º Esthétique transcendantale = Cảm giác luận siêu nghiệm. Thuật ngữ của Kant để gọi tên phần nghiên cứu về những hình thức tiên thiên của không gian và thời gian.

¨ Esthète = Nhà mỹ học. (Do từ Hy-lạp aisthètes = người nhận thức bằng giác quan). Người chuyên chăm nghiên cứu về cái đẹp.

¨ Synesthésie = Đồng giác. (Do từ Hy-lạp synaisthèsis = cùng cảm giác với). Tâm lý học. Sự liên tưởng giữa nhiều cảm giác khác nhau, và cảm giác này được coi như biểu tượng của cảm giác kia (Thí dụ synopsie = sự nghe thấy các mầu).

ESTIMATIVE = Ký ức cảm giác của loài vật. Triết Kinh viện. Một trong bốn tài năng cảm giác nội quan của con vật, làm cho con vật có khả năng ước lượng và đánh giá những thực tại khả xúc, xét như có lợi hoặc hại cho nó. º —> Cogitative.

ÉTAT = Tình trạng. Trạng thái. (Do từ La-tinh status, xuất phát từ động từ stare = đứng). Điều kiện của một sự vật đứng vững trong vị thế của nó, tức là cách hiện hữu thông thường của nó. º Thần học. État de justice originelle = Tình trạng công chính nguyên thủy. Tình trạng của con người trước sự sa ngã nguyên thủy: đặc điểm là sự hoà hợp giữa các tài năng của linh hồn, sự suy phục tự phát của các tài năng của linh hồn đối với lý trí, và lý trí vâng phục Thiên Chúa. Đồng nghĩa: Tình trạng của sự nguyên vẹn (état d’intégrité). º État de péché = Tình trạng tội lỗi. Áp dụng cho A-đam và cho con người nói chung: tình trạng của con người sau khi sa ngã. Đồng nghĩa. Tình trạng hư hỏng (état de corruption) —> Blessures. Áp dụng cho một người ở trong tình trạng cắt đứt tình nghĩa với Thiên Chúa, mất ân nghĩa với Chúa do một sự xúc phạm đến Chúa mà người đó vẫn cố tình ở lại trong đó. º État de grâce = Tình trạng có ân sủng. Tình trạng của một linh hồn đã được tha thứ, đã được ân xá. º État de nature = Tình trạng tự nhiên. Được hiểu là một sự trừu tượng, một giả thuyết thần học theo đó Thiên Chúa đã có thể sáng tạo nên con người không có ân sủng (tình trạng theo bản tính), nghĩa là con người được dựng nên với những khả năng và một cứu cánh để con người có thể đạt được cứu cánh của mình với những phương tiện của riêng mình. º États du Christ = Những tình trạng của Chúa Kitô. Những tình trạng của Chúa Kitô ở những giai đoạn khác nhau của kế hoạch ơn cứu độ*: tình trạng hạ mình xuống, hoá ra như không (Kénose*): Ph 2, 7; _ tình trạng vinh hiển, được tôn vinh, đầy uy quyền, sau khi sống lại. º Dân luật. État = Nhà Nước; xã hội dân sự; theo nghĩa rộng, được hiểu là chính quyền: thí dụ những liên lạc giữa Giáo Hội và Nhà Nước. º États Pontificaux = Các lãnh thổ Giáo Hoàng. Toàn bộ những lãnh thổ mà xưa kia Đức Giáo Hoàng có quyền hành trần thế: ngài bị tước mất quyền này năm 1870. Ngày nay là Nước Vatican —> Latêranô (Hiệp ước). º État-civil = Tình trạng dân sự. Hộ tịch. Thân phận của một người được xác định bởi các quan hệ máu mủ, hôn phối, và bởi các sự kiện khác của đời sống dân sự. º Giáo luật. Thân phận pháp lý của một người trong xã hội dân sự. º État clérical = Bậc giáo sĩ. Thân phận pháp lý của các giáo sĩ*. º État laðc = Bậc giáo dân. Theo nghĩa rộng: được hiểu là thân phận của một người đã được rửa tội và không chịu phép cắt tóc, hoặc đã nhận phép này nhưng đã ra khỏi bậc giáo sĩ qua những trường hợp mà giáo luật đã dự trù. Theo nghĩa hẹp: được hiểu là thân phận của một người đã được rửa tội, không phải là giáo sĩ hoặc tu sĩ, nhưng dấn thân vào thế giới. º État libre = Tình trạng tự do (thong dong). Thân phận của một người không vướng mắc gì về hôn nhân. º États canoniques de perfection = Các bậc sống trọn lành theo Giáo luật. Ba cách thức của bậc tu sĩ, nghĩa là ba bậc sống để thực hành các lời khuyên Phúc Âm: các tu hội, các hội có đời sống chung, các tu hội đời. º État des personnes = Bậc sống mỗi người. Theo khách quan, được hiểu là những bậc sống tương đối ổn định trong Giáo Hội (Thí dụ bậc giáo sĩ, bậc vợ chồng, tình trạng vị thành niên). Xét theo chủ quan, được hiểu là phẩm chất của con người mà luật của Giáo Hội dành cho những hiệu quả pháp lý (thí dụ sự thiếu tuổi, hoặc vị thành niên, tư cách là người đã được rửa tội, tư cách của người đã khấn trọn đời). º État religieux = Bậc tu sĩ. Theo nghĩa rộng, được hiểu là thân phận pháp lý khác với tình trạng dân sự trong Giáo Hội. Theo nghĩa hẹp, được hiểu là thân phận của những người hướng tới sự trọn lành bằng ba lời khấn vâng lời, khó nghèo và khiết tịnh, được tuyên khấn trong một tu hội đã được Giáo Hội phê chuẩn. º États de vie = Những bậc sống. Những định chế công, xác định tình trạng cá nhân và xã hội của mỗi người, để họ có thể lãnh nhận những chức năng ổn định và xác định về pháp lý trong Giáo Hội.

¨ Station = Chặng. (Do động từ La-tinh stare = đứng). Từ thế kỷ II, từ này được dùng để chỉ sự ăn chay và cầu nguyện của các Kitô-hữu mỗi thứ tư và thứ sáu hằng tuần, như một thứ phụng vụ riêng. º Vào thế kỷ III, từ này chỉ những cuộc tập họp (synaxe*) không nhất thiết có tính phụng vụ. Sau đó, được dùng để chỉ những cuộc tập họp của các Kitô-hữu Rôma , vào một ngày và tại một nơi đã được ấn định trước, để cầu nguyện với sự chủ tọa của Đức Giáo Hoàng. º Station de Carême = Chặng Mùa Chay. Giảng thuyết khác thường trong Mùa Chay. º Station du Chemin de la Croix = Chặng Đàng Thánh Giá. Một trong 14 nơi dừng lại để thực hiện việc đạo đức này.

¨ Stationnal = Theo chặng. Có quan hệ với chặng: Thí dụ: jẻne stationnal = Giữ chay theo chặng. Église stationnale = Thánh đường chặng viếng. Nhà thờ của thành phố Rôma, nơi thực hiện việc dừng chân.

¨ Stabilité = Lời khấn định cư. Lời khấn trong Dòng Bênêđitô. Với lời khấn này, đan sĩ quyết tâm sống trọn đời trong đan viện mà thày tuyên khấn. Hình như lời khấn này đã do chính thánh Bênêđictô lập ra, với mục đích chống lại những thái quá của các đan sĩ lang thang (gyrovagues*). Ý nghĩa đích thực của lời khấn này là sự dứt khoát thuộc về một cộng đồng đan sĩ nào đó.

¨ Statique = Tĩnh. Tĩnh học. (Do từ Hy-lạp statikos = ưa dừng lại, hướng về thế quân bình). Tính từ. Cái không có hành động, không có chuyển động, không tiến bộ, hoặc cái giữ thế thăng bằng. Đối lập với năng động (dynamique). Thí dụ: morale statique, religion statique = nền luân lý tĩnh, tôn giáo tĩnh: luân lý và tôn giáo không hướng về hành động, không thăng tiến con người, không tiến hoá, không biến chuyển. º Danh từ. = Tĩnh lực học. Được dùng nhiều trong môn cơ khí. Tĩnh lực học là môn nghiên cứu về các lực ở thế thăng bằng.

¨ Statistique = Thống kê học. Phương pháp dùng sự thâu tập một cách có hệ thống những hiện tượng quần chúng để rút ra một con số ước lượng. Người ta có thể phân biệt hai thứ thống kê học tôn giáo: môn thống kê Giáo Hội (statistique ecclésiastique) nghiên cứu về những hiện tượng xuất phát từ hành động thiêng liêng và xã hội của Giáo Hội, dưới khía cạnh số lượng, _ và môn thống kê tình hình giữ đạo (statistique confessionnelle), thống kê số người giữ đạo, nghiên cứu về các đặc tính trần tục của những dân số công giáo.

Éternel, éternité —> Éon.

ÉTHER = Trời, Ê-te. (Do từ Hy-lạp aithèr = miền thượng tầng của không khí, trời cao). Danh từ được người cổ xưa dùng để gọi nơi cao nhất, tức là trời mà người ta nghĩ rằng sự vận hành tự nhiên thì theo đường tròn, đều đặn và vĩnh cửu. Ê-te cũng chỉ thứ vật thể tế vi, không có gì giống với bốn nguyên tố cấu tạo nên vạn vật trên trái đất. Cho nên ê-te cũng có tên gọi là quintessence (quinta essentia): đệ ngũ yếu tố. Theo Anaxagore và Porphyre, ê-te được coi là đồng hàng với lửa.

¨ Éthére = Thuộc về trời. Có tính (giống như) ê-te. Theo Porphyre, từ này đồng nghĩa với từ empyrée = trời cao. Tầng trời cao nhất có chất lửa hoặc chất ê-te, nghĩa là tỏa sáng ra như lửa.

ÉTHÉRIE = Éthérie. Nữ đan sĩ người Gô-loa (Gauloise) hoặc Tây ban nha đã để lại một số ký sự về cuộc hành hương của bà tới Các Nơi Thánh và nhiều nơi bên Đông phương, vào những năm 400.

ÉTHIOPIE = Êthiôpia. Xứ này đã được Kitô hoá bởi thánh Frumentiô năm 333, đó là Giáo Hội Êthiopia, sáp nhập vào hạt Thượng phụ Giáo chủ Alexandria, rồi cùng với giáo hạt này chạy theo giáo phái độc nhất tính hồi thế kỷ VI. Hiện nay là Giáo Hội chính thống quốc gia, chi nhánh đông số nhất của Giáo Hội Ai-cập (Copte). º Le rite éthiopien (cũng gọi là rite gheez = Nghi thức êthiôpia. Gọi là nghi thức gheez (vì gheez là ngôn ngữ của vương quốc Aksoum xưa kia).

Éthique —> Éthos.

ETHNOCENTRISME = Chủ nghĩa chủng tộc cực đoan. Não trạng, thường là tự cao, khiến người ta xét đoán những người ngoại quốc, hoặc những người thuộc các nhóm khác, với những qui tắc và những giá trị của nhóm đã xã hội hoá mình. Đây là tâm trạng chủng tộc, hoặc xã hội, tương đương với não trạng duy ngã (égocentrisme) về phương diện cá nhân.

ÉTHOS = Phong tục. (Do từ Hy-lạp ethos = phong tục, tập quán, tục lệ). Toàn bộ những thái độ được xã hội chấp thuận và được coi là phù hợp với những thang giá trị được xã hội thừa nhận là hữu ích cho xã hội. Phong tục (ethos) là yếu tố chính của nền văn hoá hoặc của tiểu văn hoá (subculture). Những phong tục (ethos) của những tiểu văn hoá, tức những văn hoá của các giai cấp xã hội khác nhau, có thể xung đột với nhau trong một xã hội toàn thể: thí dụ “phong tục” tư bản (tự do cạnh tranh, Nhà Nước không can thiệp vào nền kinh tế) và “phong tục” vô sản (Kinh tế do Nhà Nước chỉ huy).

¨ Éthique = Đạo đức học. (Do từ Hy-lạp ethos = phong hoá). Đồng nghĩa với luân lý, đạo đức. º Theo nghĩa hẹp (ngày càng được chấp nhận), được hiểu là phần của luân lý nghiên cứu về những nguyên lý tổng quát và triết học của môn này: thí dụ nguyên lý của nghĩa vụ, bản chất của lương tâm.

ÉTHOLOGIE = Tâm tính học. º Tập tính học. Từ này do S. Mill tạo ra để chỉ môn nghiên cứu về các tính tình. º Môn học về các tập tục do nhà phong tục học mô tả (Wundt). º Psychologie animale = Tâm lý học loài vật. Việc nghiên cứu từng loài, hoặc so sánh các loài vật, nhắm vào thái độ của con vật trong môi trường tự nhiên của nó, khác với loại nghiên cứu thuần túy sinh học về những điều kiện địa lý (môi sinh học) của loài vật, và cũng khác với những nghiên cứu thực nghiệm về con vật, trong những điều kiện giả tạo của phòng thí nghiệm. º Khoa nghiên cứu về những thái độ của con người, tùy theo những nhân tố và những điều kiện của môi trường xã hội - văn hoá.

ÉTIENNE (saint) = Thánh Stêphano. Thầy Phó tế đầu tiên của cộng đoàn Giêrusalem và cũng là vị tử đạo đầu tiên của Giáo Hội sơ khai (Cv 6-7). º Apocalypse d’Étienne = Khải huyền về thánh Stêphanô. Truyện thuật lại việc “tìm ra” các di cốt của thánh Stêphanô, được soạn ra bằng tiếng Hy-lạp vào quãng năm 415.

ÉTIENNE Bar-Sudaili = Étienne Bar-Sudaili. Tác giả thần bí, ngôn ngữ Syria, và là một đan sĩ theo giáo phái Độc nhất tính thế kỷ VI, có khuynh hướng phiếm thần. Ông đã bị đả phá bởi Philoxène de Mabboug và Jacques de Saroug.

Étienne Langton = Étienne Langton. Nhà thần học người Anh (1150-1228), là giáo sư lâu năm tại Paris, rồi làm Hồng y Tổng Giám mục Cantebury. Ông đã để lại nhiều bài thơ, bài giảng, những nghiên cứu thần học và chú giải Kinh Thánh. Chính nhờ ông mà chúng ta có thứ tự hiện nay của các sách trong bộ Kinh Thánh, và sự chia các sách đó thành các chương. Ông được tặng danh hiệu là Doctor Nominatissimus.

ÉTIMASIE = Ngai toà phán xét. (Do một từ Hy-lạp có nghĩa là sự chuẩn bị: hiểu ngầm: ngai toà). Nghệ thuật ảnh tượng: Gợi ý việc phán xét chung, dưới hình thức một ngai toà đã được chuẩn bị sẵn cho Đấng Thẩm phán tối cao.

Étiologie = Nguyên nhân học. (Do từ Hy-lạp aitia = căn nguyên, và logos = môn học). Môn học nghiên cứu về các nguyên nhân, hoặc toàn bộ các nguyên nhân (của một chứng bệnh chẳng hạn). º Récit étiologique = Truyện kể nguồn gốc. Câu truyện dùng một số sự kiện để giải thích về nguồn gốc, tên gọi của một địa danh hoặc của một nhân vật.

Étoile —> Astral.

ÉTOLE = Dây các phép. Phẩm phục phụng vụ mà các Giám mục, các linh mục và các phó tế mang mỗi vị một cách khác nhau. Đây là một dải vải len hoặc lụa, khá rộng. Cũng có tên gọi là orarion hoặc orarium. º Droit d’étole = Quyền lợi của chức thánh. Phần bổng lộc dành cho cha sở trong những tiền người ta nộp cho nhà thờ mỗi khi có các cử hành thờ tự.

ÉTRANGER = Ngoại kiều. Kinh Thánh phân biệt những người thuộc các nước khác, thường bị coi là thù địch*: có những người ngoại bang qua đường, bị coi là không thể được chấp nhận, _ và những người ngoại bang cư ngụ tại chỗ, có đời sống phần nào hoà nhập vào đời sống của dân bản xứ: họ bị coi như những kiều dân trong các đô thị Hy-lạp. º VTB.

ÊTRE, esse, ens = Hiện hữu, Hữu thể. Đây là từ then chốt của ngữ pháp và của môn siêu hình học: đối tượng của từ này là một hữu thể xét như nó là một hữu thể. Theo nghĩa này, nó được sử dụng bằng nhiều cách. các triết gia đã dùng những từ khác, để minh xác ý nghĩa của từ này: thí dụ esse (động từ La-tinh , có nghĩa là hiện hữu); _ ens (hiện tại phân từ của esse); _ to on (hiện tại phân từ của động từ Hy-lạp einai = hiện hữu); _ essence = yếu tính (danh từ xuất phát từ động từ esse); _ exister (hiện hữu), existence (sự hiện hữu), existant (vật hiện hữu) v.v... º Ngữ pháp. Être, động từ có nghĩa là hiện hữu, khẳng định tính thực tại hiện tại của một sự vật. º Trong chức năng là hệ từ, nó khẳng định một sự vật là cái gì: Thí dụ con người là một thân thể và một tinh thần. º Nó có thể đồng thời có cả hai nghĩa này: Thí dụ khí trời hôm nay thì lạnh. º Đối với một truyền thống hiện tượng học (của Husserl và Merleau-Ponty), nó có nghĩa là “hữu thể được nhận thức”, bởi vì hữu thể tự tại chỉ là một khả thể của hữu thể đối với tôi. º Être et avoir = Là và có. Nhị trùng được Gabriel Marcel đề cao để phân biệt nhị tính của đồng từ “avoir” (có): người có và cái mà người đó có, như thế để đối lại tính đơn giản của động từ “être” (là). Thật ra, vạn vật không “là” sự hiện hữu của chúng, nhưng chúng “có” sự hiện hữu đó. º Danh từ. Một đàng nó chỉ sự vật, hoặc con người hiện hữu (đó là “le étant”, “le ens”, “to on”: cái hiện hữu); đàng khác nó chỉ hành vi hiện hữu, sự hiện hữu: thí dụ Đấng Tạo Hoá bản sự hiện hữu cho chúng ta. º Triết học. 1. Theo nghĩa của ens (étant, to on = cái hiện hữu): cái có hiện hữu. º Ratio entis (essentia entis, essence de l’être) = Lý tính của hữu thể. cái người ta có thể nhận thức về hữu thể. º Ens per se, ens per accidens = Tự thể, tùy thể. Cái tự nó phải có nơi chủ thể (thí dụ: người này hói đầu, sự hói đầu không nhất thiết có nơi người này. º Esse simpliciter (la substance, le sujet) và esse secundum quid (les accidents) = Hữu thể đơn thuần (bản thể, chủ thể), và hữu thể tùy phương (các tùy thể). º Ens rationis = Hữu thể thuần lý trí. Hữu thể chỉ có trong lý trí; đó là những tương quan, những ý hướng mà lý trí nhận thấy nơi các thực tại: thí dụ: giống, sự phủ định v.v... Đó là vấn đề của khoa luận lý, tức khoa lôgic. º Ens naturae (être de nature) = Hữu thể trong thiên nhiên. Hữu thể hiện hữu trong thực tại, bên ngoài lý trí. Đối lập với ens rationis, hữu thể thuần lý trí. º Ens particulare, ens universale = Hữu thể đặc thù, hữu thể phổ quát. Hữu thể cá biệt là hữu thể riêng biệt nào đó, còn hữu thể phổ quát là hữu thể xét như là hữu thể, đối tượng của khoa siêu hình học. Hữu thể phổ quát không phải là một giống (genus), vì không có sự khác biệt nào ở ngoài nó để có thể nói lên một cái gì không phải là ens (hữu thể phổ quát). º 2. Theo nghĩa essence* (yếu tính, bản chất): thí dụ yếu tính của con người là xác thịt và tinh thần. º 3. Cũng được sử dụng theo nghĩa hiện thể của hữu thể, hiện hữu, existence* (sự hiện hữu) (do từ La-tinh exsistere = ex, bởi, từ, và sistere = đứng). Các từ này gần như đồng nghĩa với nhau, nhưng sẽ có nguy cơ khi người ta muốn danh từ hoá (substantifier) động từ “être” để có từ “étance” hoặc từ “existence” (như người ta thường làm với các động từ khác: như naýtre thành naissance, obéir thành obéissance, surveiller thành surveillance); Khi đó từ “existence” (sự hiện hữu) sẽ có nguy cơ chỉ được coi là hình thức tối hậu của thực tại, giống như các hình thức khác. º Nhưng “hiện thể” cũng được sử dụng theo nhiều nghĩa khác nữa, thí dụ nghĩa trừu tượng: esse là nguyên lý làm cho sự vật là nó: thí dụ mầu trắng làm cho một sự vật là trắng, hiện thể làm cho một sự vật hiện hữu. º Esse cũng được hiểu là sự toàn hảo; nó là sự trọn hảo của những gì hiện hữu. º Đối với yếu tính (essence) hoặc mô thể (acte) so với năng thể (puissance), đồng thời nó bị giới hạn bởi yếu tính và bởi mô thể mà nó mang lại sự hiện hữu, cho nên nó bị đo lường bởi mô thể. Các mô thể là những mức đo lường của hữu thể. º Ipsum esse subsistens = Hữu thể tự tại. Được dùng để chỉ Thiên Chúa, vì Ngài không có sự hiện hữu, nhưng Ngài là sự hiện hữu của Ngài, vì bản chất (yếu tính) của Ngài là hiện hữu, và Ngài là căn nguyên của tất cả mọi hữu thể. º Analogie de l’être = Tính tương tự của hữu thể. Thuật ngữ để nói lên rằng hữu thể không phải là một giống (genus), bởi vì không thể có sự khác biệt về loại (différence spécifique) ở trong hữu thể. Hữu thể được chia thành những thể thức khác nhau: bản thể _ tùy thể; hiện thể _ năng thể; nhất thể _ đa thể v.v... º Genres de l’être cũng gọi là các Phạm trù (catégories*). º In esse (être dans) = Hiện hữu trong (tại thể). Nói lên cách thế hiện hữu đặc sắc của các tùy thể: chúng không hiện hữu tại thân, mà chỉ hiện hữu nơi một hữu thể khác (tại tha), tức nơi một bản thể.

¨ Essence = Yếu tính. Bản chất. Đồng nghĩa với niệm tính (la quiddité), cái mà một sự vật là, cái mà chúng ta nghĩ là nó là: đó là cái được câu định nghĩa nói lên. Cũng được hiểu là cái làm cho một sự vật khác các vật khác. Yếu tính và sự hiện hữu hợp nhau làm nên hữu thể thọ tạo, hữu hạn, bất tất. So với esse của một sự vật, thì yếu tính là như năng thể so với hiện thể: nó là một cái khả hữu —> Être. Forme. Existence. Quiddité. º Mystique de l’essence —> Rhénane (École).

¨ Essentiel = Thuộc về yếu tính. Thuộc về bản chất chủ yếu. Là thành phần của yếu tính. Khác với cái là thành phần của tùy thể (accidentel). º Theo nghĩa thông thường, được hiểu là chủ yếu, chủ chốt, và được dùng để nói về các thuộc tính của một thực tại nào đó.

¨ Essentialisme = Thuyết yếu tính, thuyết bản chất . Khuynh hướng triết học chỉ chú trọng đến các yếu tính, không xét gì đến sự sống và sự hiện hữu cá biệt. º Danh từ mới, do E. Gilson tạo ra để gọi tên khuynh hướng triết học này (essence), với khuynh hướng đối lập, đề cao sự hiện hữu (existence), tức thuyết hiện sinh (existentialisme) của thánh Tôma.

¨ Entité = Hữu thể tính. Thực thể. (Do từ La-tinh ens, entis = hữu thể). Triết học. Tình trạng của một vật hiện hữu, của “hữu thể”. Ngày nay, từ này ngày càng được dùng không phải để chỉ một hữu thể, nhưng để chỉ yếu tính trừu tượng của hữu thể, hoặc đôi khi để chỉ một thực thể trừu tượng: thí dụ “Đọc một số công trình nghiên cứu hiện nay, người ta có cảm tưởng những tác nhân của lịch sử không còn là những con người, nhưng là những hữu thể tính” (H.I Marrou). º —> Être.

¨ Entitatif = Thuộc về (liên quan đến) hữu thể tính, thực thể. Liên quan đến yếu tính hoặc sự hiện hữu của hữu thể, chớ không liên quan đến tác động của hữu thể. nghịch với opératif = thuộc về tác động.

¨ Absence = Sự khiếm diện, sự thiếu, sự vắng. Nghịch với hiện diện, cũng như khiếm khuyết (privation) nghịch với sở đắc (possession). º Absence physique = Sự vắng mặt thể lý. Sự vắng mặt của một người tại một nơi mà lẽ ra người đó phải có mặt. º Absence morale = Sự khiếm diện tinh thần. Sự bỏ qua một bổn phận hoặc một trách nhiệm đang chờ mình. º Absence psychologique = Sự khiếm diện tâm lý. Tình trạng một người không chú ý đến những gì mà lý ra người đó phải chú ý. º Absence de Dieu = Sự vắng mặt của Thiên Chúa. Tâm tình của một người tưởng rằng mình bị Thiên Chúa bỏ rơi, hoặc không có khả năng tiếp xúc với Ngài, quy hướng cuộc sống của mình về Ngài.

¨ Présence = Sự hiện diện, sự có mặt. (Do từ La-tinh prae = ở trước mặt, và esse). º Xưa kia, được hiểu là ở trước mặt, trong tầm nhìn trực tiếp. º Ngày nay, được hiểu là có mặt ở một nơi nào đó. º Présence divine = Sự có mặt, sự hiện diện  của Thiên Chúa. Sự có mặt của Ngài nơi vạn vật, theo ba cách: Thiên Chúa hiện diện nơi vạn vật do quyền năng của Ngài, xét như mọi sự đều phục quyền Ngài; _ Ngài hiện diện bằng yếu tính của Ngài, xét như Ngài là căn nguyên của vạn vật; _ Ngài hiện diện bằng sự có mặt mọi nơi, bởi vì mọi sự đều bị lột trần và được bày ra trước cái nhìn của Ngài. º Présence d’immensité = Sự hiện diện khắp nơi. Một thuộc tính của Thiên Chúa, nói lên sự kiện Ngài thật sự ở khắp mọi nơi, ban cho nơi chốn có bản tính “nơi” của nó, và làm cho vạn vật hiện hữu bằng cách tạo thành chúng và bảo toàn chúng trong hiện hữu. º Présence de Dieu dans l’âme = Sự hiện diện của Thiên Chúa trong linh hồn. Sự kiện Thiên Chúa ở trong linh hồn, không những với sự hiện diện bao la của Ngài, mà còn theo một danh nghĩa mới, đó là linh hồn được thừa nhận là một chủ thể và được Thiên Chúa yêu thương. º Présence réelle = Hiện diện hiện thực. Thuật ngữ của đức tin của Giáo Hội đối với Thánh Thể. Chống lại những người thệ phản chỉ coi bánh và rượu là một biểu tượng, đức tin công giáo tuyên xưng rằng dưới hình bánh và hình rượu có Mình và Máu Chúa Kitô cách bản thể và mầu nhiệm. º Avoir de la présence = Có cá tính. Được hiểu về một vị tông đồ không ảnh hưởng do hành động bên ngoài bằng do sự phong phú nội tâm, được người ta nhận thấy. Cũng được dùng để nói về một diễn viên lôi cuốn khán giả do sự phong phú của nhân cách trong diễn xuất. º Présence au milieu de la vie = Hiện diện giữa đời. Được dùng để nói về một chiến sĩ công giáo tiến hành, hoàn toàn chia sẻ cuộc sống, những khát vọng và những nhu cầu của giới mình chung sống. º Exercice de la présence de Dieu = Tập nhớ Chúa ở khắp mọi nơi. Sự tập luyện, tự nhắc nhở mình về sự Chúa hiện diện khắp mọi nơi, nơi vạn vật, và cách sống riêng bằng ân sủng của Ngài nơi linh hồn người công chính, để thờ lạy Chúa, sống dưới con mắt của Ngài, hoặc để điều chỉnh một thái độ của mình. º Se mettre en la présence de Dieu = Đặt mình trước mặt Thiên Chúa. Hồi tâm và nhớ đến sự hiện diện của Thiên Chúa, trước khi khởi sự một việc đạo đức, như nguyện gẫm, xét mình —> Preparation. º Sentiment de la présence de Dieu = Cảm tưởng Chúa hiện diện. Có ý thức cảm thấy, có kinh nghiệm về sự hiện diện của Thiên Chúa. Đây là một ân sủng đặc biệt và là một trong những nhân tố chính của ơn chiêm niệm thiên phú và của những trạng thái thần bí nói chung. º VTB.

¨ Omniprésence = Sự hiện diện  khắp nơi, sự ở khắp mọi nơi. Xưa kia, được hiểu về một thuộc tính của Thiên Chúa làm cho tất cả mọi vật đều được Ngài nhìn thấy và biết hết. º Ngày nay được hiểu là thuộc tính của Thiên Chúa, nói lên sự Ngài ở khắp mọi nơi, bởi vì Ngài là căn nguyên sự hiện hữu của chúng ở mọi nơi.

¨ Présentation = Sự dâng hiến. Hành động trình lên, dâng lên: sự hiến dâng các lễ vật. º Présentation de la Sainte Vierge = Lễ Đức Mẹ dâng mình trong đền thờ. Các Phúc Âm ngụy thư, nhất là Đệ Nhất Phúc Âm của Giacôbê (le Protévangile de Jacques) kể lại rằng, lúc lên ba tuổi, Đức Maria đã được cha mẹ ngài dâng vào Đền Thánh. Sự “Mẹ Thiên Chúa bước vào Đền Thánh” đã là một lễ kính bên Đông phương từ thế kỷ VI, Tây phương tỏ ra dè dặt với các bản văn ngụy thư, nên chỉ công nhận lễ này hồi các thế kỷ XIV-XV. Từ năm 1505, lễ này có trong Sách lễ Rôma. Tại nhiều nơi, có tục lệ các giáo sĩ lặp lại các lời hứa khi nhập hàng giáo sĩ, vào ngày 21 tháng 11. º —> Purification.

EUCHARISTIE = Sự tạ ơn. º Thánh Thể. (Do từ Hy-lạp eucharistia = tạ ơn). Kinh Thánh. Sự tạ ơn. Khi là tạ ơn Thiên Chúa , thì sự việc mang hình thức một lời cầu nguyện (1 Tx 5, 17; Cl 3, 17 v.v...), nhất là hình thức một lời chúc tụng các kỳ công của Chúa, hoặc một lời ngợi khen cảm tạ Chúa vì các ơn lành của Ngài; thường có kèm một phần tưởng niệm* (anamnèse): người cầu nguyện nhắc lại những kỳ công của Thiên Chúa trong quá khứ. º Ngợi khen và cảm tạ: được đọc lên tại các bữa ăn của người Do thái, gồm những lời chúc tụng để ngợi khen Thiên Chúa luôn nuôi dưỡng các đầy tớ Ngài. º Lời chúc tụng và tạ ơn đặc biệt của Chúa Giêsu tại bữa ăn sau cùng (Mt 26, 26-29; Mc 14, 22-25; Lc 22, 15-20; 1 Cr 11, 23 tt) trong khuôn khổ của bữa ăn Vượt Qua. Hiểu rộng ra, được hiểu là chính bữa ăn này, và mỗi sự lặp lại bữa ăn này bằng bí tích Thánh Thể, Thánh lễ. Cũng theo cách hiểu rộng ra, được hiểu là bánh và rượu được thánh hiến, những dấu hiệu bí tích của sự Chúa Kitô hiến thân mình, đó là lễ vật đã được tượng trưng từ trước bơi Chiên Con của lễ Vượt Qua. º Theo nghĩa hẹp hiện nay, từ này chỉ hoặc việc cử hành bí tích mà Chúa đã lập ra ngày Thứ Năm Thánh (tức thánh lễ), _ hoặc lễ vật được tiến dâng, được thánh hiến và được chia sẻ trong việc cử hành này (tức là Mình và Máu Chúa Kitô). º VTB.

¨ Eucharistique = Thuộc về tạ ơn, thuộc về Thánh Thể. Thuộc về tạ ơn, thuộc về Thánh Thể. º Sacrifice eucharistique = Hy lễ Tạ ơn. Thánh lễ, vì sự cử hành bí tích Thánh Thể, cũng như sự cử hành bữa tiệc ly, có thể được coi là một hy lễ như lễ hy sinh trên Thập giá. º Communion eucharistique = Sự hiệp thông Thánh The. Sự rước lễ. Sự các tín hữu hiệp thông vào lễ tạ ơn và lễ hy sinh của Chúa Kitô bằng việc lãnh nhận bí tích Mình Thánh Chúa Kitô —> Mystique. º Espèces ou accidents eucharistiques = Hình bánh hình rượu trong bí tích Thánh The. Hình dáng bề ngoài của bánh và rượu sau khi đã được thánh hiến —> Transsubstantiation. º Congrès Eucharistique = Đại Hội Thánh Thể. Sự tập họp một miền, một quốc gia hoặc quốc tế, có mục đích nhờ sự cử hành Thánh Thể mà tỏ bày và cổ võ sự hiệp nhất trong đức tin và đức ái của tất cả các Kitô-hữu. Hồi đầu, các Đại hội này đã trước hết có mục đích tuyên xưng niềm tin công giáo vào sự hiện diện thật sự của Chúa Kitô trong bí tích Thánh Thể.

EUCHELAION = Phép Xức dầu bệnh nhân của Giáo hội Đông phương. (Do một từ Hy-lạp có nghĩa là: sự xức dầu). Từ này được Giáo Hội Đông phương dùng để chỉ bí tích bệnh nhân, tức bí tích Xức dầu bệnh nhân.

EUCHER de Lyon (saint) = Thánh Eucher de Lyon. Giám mục thành Lyon (434-450?). Là thành viên của Thượng lão Nghị viện La -mã, về hưu tại Lérins, rồi tại Léro (đảo Ste-Marguerite). Được bầu làm Giám mục thành Lyon, ngài đã có một ảnh hưởng lớn lao về mục vụ và trí thức. Năm 441, ngài đã tham dự Công đồng Orange. Các tác phẩm của ngài: Các bài Diễn giảng Phúc Âm, các bài chú giải Kinh Thánh, cuốn Cuộc thọ nạn của các thánh tử đạo Agaune (Passion des martyrs d’Agaune). Lễ kính ngày 16 tháng 11.

EUCHITES = Nhóm Euchites. Tên gọi bằng tiếng Hy-lạp của nhóm Messaliens*.

EUCOLOGE ou EUCHOLOGE = Sách Nghi lễ Đông phương. Theo nghĩa hẹp, được hiểu là sách phụng vụ Byzantin, chứa đựng các kinh linh mục đọc để cử hành thánh lễ và ban các bí tích. Tương đương với cuốn Sách bí tích La-tinh (sacramentaire latin). º Theo nghĩa rộng, được hiểu là sách lễ và phụng vụ các ngày chúa nhật và lễ trọng, dành cho các giáo dân. Sách lễ giáo dân. º Lịch sử. Euchologe de Sérapion = Sách Nghi lễ Sérapion. Cuốn sách phụng vụ Ai-cập lâu đời nhất mà ta còn giữ được. Nó có từ hồi thế kỷ IV hoặc V. Sự quy nó cho Sérapion, Giám mục thành Thmuis († quãng năm 360) là điều vẫn còn bị tranh luận.

Eudémonisme —> Démon.

EUDES (Jean) (saint) = Thánh Jean Eudes. Linh mục gốc xứ Normandie (1601-1680). trước đã vào tu hội Oratoire, rồi bỏ ra để lập một hội dòng mới, lấy tên là Dòng Chúa Giêsu và Mẹ Maria (sau này được gọi là các cha Eudites) chuyên lo các chủng viện và việc truyền giáo. Ngài cũng lập một Dòng nữ, lấy tên là Dòng Đức Bà Bác Ái của nơi Nương náu, do đây sẽ sinh ra Dòng Bác ái của Chúa Chiên Lành (Charité du Bon Pasteur). Ngài khởi xướng phụng vụ tôn thờ Thánh Tâm, và ngài giữ một địa vị quan trọng trong trường phái linh đạo Pháp quốc.

EUDOXE = Eudoxe. Giám mục thuộc giáo phái Ariô, cai quản miền Germanicia xứ Syria, hồi thế kỷ IV. Ông được bầu làm Thượng phụ giáo chủ Antiokia. Bị đày, nhưng rồi lại được trở về năm 360 và được bầu làm Giám mục Constantinôpoli. Ông rửa tội cho hoàng đế Valens trong sự hiệp thông của giáo phái “đồng dạng” (homéen), thuộc nhóm Ariô.

¨ Eudoxiens = Người theo phái Eudoxe. Họ được gọi bằng tên của người đứng đầu giáo phái này là Eudoxe, Giám mục Constantinôpôli; đó là những người theo phái Ariô “đồng dạng”.

Eugénisme —> Genèse.

EULOGE d’Alexandrie = Euloge thành Alexandria. Thượng phụ giáo chủ Alexandria (580-607), bạn thân của thánh Grêgoriô Cả. Ông đã đả kích nhóm Novatiô và nhóm Độc nhất tính trong các sách của ông, nay bị mất gần hết.

EULOGIES = Bánh đã làm phép. (Do một từ Hy-lạp có nghĩa là: sự chúc lành). 1. Bánh được các tín hữu tiến dâng cho việc cử hành thánh lễ, nhưng không được thánh hiến, và được phân phát cho các người tham dự, sau thánh lễ. Các người Byzantin cũng biết từ này, nhưng họ ưa sử dụng từ antidôron* hơn. º 2. Bánh mì hoặc các đồ vật khác đã được làm phép, được các Giám mục và các cộng đoàn Kitô giáo xưa kia trao đổi với nhau, để tỏ tình thân yêu và tình hiệp nhất trong đức tin và đức ái. º 3. Trong một đoạn văn của thánh Phaolô (1Cr 10, 16) và nơi vài Giáo Phụ, từ này được dùng để chỉ Thánh Thể.

EUNOME = Eunome. Đệ tử và thư ký của Aetius, đã trở thành Giám mục thành Cyzique, miền Tiểu-Á. Ông theo giáo phái Ariô, với khuynh hướng “dị biệt”, ông chủ trương rằng Ngôi Lời tuyệt đối thấp kém hơn Ngôi Cha. Ông đã bị các Giáo Phụ xứ Cappađôcia phi bác.

¨ Eunomiens = Nhóm Eunome (Eunômio). Được gọi bằng tên của thủ lãnh của họ là Eunômiô, Giám mục thành Cyzique, miền Tiểu-Á: họ là những người theo giáo phái Ariô, khuynh hướng “dị biệt”.

EUSÈBE d’Alexandrie = Eusêbiô thành Alexandria. Được coi là tác giả của một tập 22 bài giảng, được xuất bản với tên ông, vào quãng thế kỷ V hoặc VI.

EUSÈBE de Césarée = Eusêbiô thành Cêsarêa. Giám mục thành Cêsarêa, xứ Palestina († 340). Nhà chú Kinh Thánh, sử gia thời danh về thời cổ đại Kitô giáo qua cuốn Sử Ký (Chronique) và nhất là cuốn Lịch sử Giáo Hội (Histoire Ecclésiastique) của ông.

EUSÈBE de Verceil (saint) = Thánh Eusêbiô thành Verceil. Là thầy đọc sách tại Rôma, được bầu làm Giám mục Verceil năm 340. Ngài mang vào đây tập tục sống chung của hàng giáo sĩ. Ngài tham dự Công đồng Milanô. Ngài chống lại thuyết Ariô, bị đày đi rồi lại được phục hồi dưới thời hoàng đế Julianô. Ngài tham dự công đồng do thánh Athanasiô triệu tập tại Alexandria năm 362. Ngài qua đời năm 370, và được tôn kính như một vị tử đạo.

EUSTATHE = Eustathe. Đan sĩ thế kỷ VI, được nổi tiếng vì đã viết một thư cho Timothée về hai bản tính, chống lại Sêvêrô.

EUSTATHE d’Antioche (saint) = Thánh Eustathe thành Antiôkia. Thượng phụ giáo chủ Antiôkia quãng năm 323, đã nhiệt thành chống lại giáo phái Ariô tại Nicêa (325). Bị hoàng đế Constantinô bãi chức và đày đi, năm 330. Đa số các tác phẩm của ngài đã bị thất lạc. Người ta chỉ còn giữ được cuốn Traité contre Origène và một số mảnh của các tác phẩm khác của ngài.

¨ Eustathiens = Nhóm Eustathe. Những người về phe với Eustathe thành Antiôkia, đã từ chối phục quyền các Giám mục Antiôkia như Mélèce và Flavien. Họ đã lập thành một nhóm ly giáo để sống trung thành với thầy mình.

EUTHANASIE = Sự làm chết êm dịu. (Do từ Hy-lạp eu = tốt, ngon lành, và thanatos = sự chết). Học thuyết cho rằng nên giúp một quái thai, hoặc một người tàn tật nặng chết đi, để giải thoát họ khỏi sự xấu xí hoặc thoát khỏi bệnh tật đau đớn, và cũng nên giúp một người hấp hối rút ngắn giờ hấp hối của họ. Giáo Hội, cũng như bộ Dân luật của nước Pháp nghiêm cấm sự làm cho chết êm dịu. Không một tư nhân nào có quyền sinh tử đối với một người khác. Hơn nữa, những ý hướng cũng thường hàm hồ hoặc giấu giếm một cách giả hình: đôi khi người ta làm cho chết không phải để chấm dứt đau khổ, hoặc chấm dứt sự xấu xí, nhưng là để khỏi thấy mặt nữa. º Cách thực hành học thuyết này.

EUTRAPÉLIE = Sự giải trí có đức độ. (Bởi từ Hy-lạp eu = tốt lành, và trapelos = quay cuồng). Nhân đức của những sự vui chơi, giải trí vui cười, thư giãn. Mang đến cho sự vui chơi một mức độ hợp lý, để sự thư giãn vừa hiện thực vừa nhân đạo.

EUTYCHÈS = Eutychès. Bề Trên một đan viện tại Constantinôpôli hồi thế kỷ V. Ông đả phá giáo phái Nestôriô, nhưng người ta lại gán cho ông sự sai lầm ngược lại, mệnh danh là thuyết Eutychès. Ông bị bãi chức năm 448, rồi lại được phục hồi tại Thượng Hội đồng Giám mục Êphêsô, nhưng rồi lại bị lên án cách dứt khoát tại Công đồng chung Calcêđônia năm 451. Hoàng đế Marcianô đày ông qua Ai-cập.

¨ Eutychianisme = Thuyết Eutychès. Học thuyết Độc nhất tính, được gán cho Eutychès. Thuyết này khẳng định Chúa Cứu Thế chỉ có một bản tính và phủ nhận thân xác Chúa Kitô có cùng một bản tính với con người ta.

ÉVAGRE le Pontique = Évagriô xứ Pontô. Đan sĩ và nhà thần học Hy-lạp thế kỷ IV, người gốc xứ Pontô, miền Tiểu-Á. Ông bị lên án bị vạ tuyệt thông tại các công đồng hồi thế kỷ VII và VIII vì đã theo các ý tưởng của Origenê. Các tác phẩm của ông là: L’Antirrhétique, Le Moine, Les 600 chapitres gnostiques.

ÉVAGRE le Scolastique = Évagre le Scolastique. Sử gia người Hy-lạp, thế kỷ VI, làm luật sự tại Antiokia, rồi tại Constantinôpôli. Được hoàng đế Byzantin Tibêriô II bổ nhiệm làm thị quan tài chánh (questeur). Tác phẩm: bộ Histoire ecclésiastique (Lịch sử Giáo Hội), 6 cuốn, bao trùm lên thời kỳ từ 431 đến 594.

ÉVANGILE = Phúc Âm. Tin Mừng. (Do từ Hy-lạp euaggelion = tin mừng). Tin về ơn cứu độ do Đấng Mêsia mang đến cho loài người. º Giáo huấn của Chúa Kitô, do các tông đồ rao giảng. º Sự ghi chép của lời giáo huấn này thành sách. º Mỗi cuốn trong bốn cuốn ghi lại lời giảng dạy này, và được nhận vào Thư quy. º Phụng vụ. Đoạn Phúc Âm được đọc hoặc hát ở phần đầu thánh lễ. º Lúc đọc bài Phúc Âm trong thánh lễ. º Côté de L’Évangile = Phía bên Phúc Âm. Phía bên trái bàn thờ, đối với vị chủ tế. º Évangile éternel = Tin Mừng vĩnh cửu. Sự mặc khải được truyền bá rộng rãi do Joachim de Flore, hồi thế kỷ XIII, loan báo sự trị vì của Chúa Thánh Thần, sau sự trị vì của Chúa Kitô. º —> Synoptique. º VTB.

¨ Protévangile = Tin Mừng đầu tiên. Lời Thiên Chúa hứa sẽ ban Đấng Cứu Chuộc, liền sau khi con người sa ngã (St 3, 15): theo ngữ nguyên, từ này có nghĩa là Tin Mừng đầu tiên. º Nhan đề một cuốn Phúc Âm ngụy thư, mệnh danh là Phúc Âm của tông đồ Giacôbê. —> Enfance.

¨ Évangéliste = Thánh sử. Tác giả Phúc Âm. Tác giả của một trong bốn cuốn Phúc Âm thuộc Thư quy, những cuốn thuật lại cho chúng ta cuộc sống và những hành vi của Chúa Giêsu , đúng như việc giảng dạy giáo lý của các tông đồ vẫn trình bày trong Giáo Hội thế kỷ I. º Các ngài được truyền thống trình bày dưới biểu tượng bốn con vật của Ezéchiel 1, 5-14: biểu tượng người cho thánh Matthêu, biểu tượng sư tử cho thánh Marcô, biểu tượng bò cho thánh Luca và biểu tượng chim phượng hoàng cho thánh Gioan. º Theo nghĩa rộng, từ này chỉ một vị rao giảng Tin Mừng: Ep 4, 11 liệt kê vị rao giảng Tin Mừng vào phẩm trật các đặc sủng º Danh hiệu được dành riêng cho tông đồ Gioan, để phân biệt ngài với thánh Gioan Tẩy Giả. º Trong một số giáo phái tin lành, được hiểu là người tín hữu giữ một chức vụ gần giống như chức vụ mục sư.

¨ Évangélique = Thuộc về Phúc Âm, thuộc về Tin Mừng. Liên quan đến Phúc Âm hoặc đời sống Phúc Âm. º Vie évangélique = Đời sống Phúc Âm. Cuộc sống đơn sơ và khó nghèo, theo khuôn mẫu Mt 5-7, với một niềm tin trong sáng vào Chúa Kitô. nên ghi nhận rằng thuật ngữ này không có nghĩa như thế ở thời Thượng cổ và Trung cổ. Hồi thế kỷ XII, sống vita evangelica có nghĩa là sống cuộc đời rao giảng Phúc Âm, như các thánh tông đồ, như được mô tả trong Mt 10. Còn “đời sống Phúc Âm” như ta hiểu ngày nay thì hồi đó được gọi là vita apostolica sống như các vị được nói đến trong Cv 2, 42-47; 4, 32-35. º Được dùng như tính từ bởi các người thệ phản để nói lên rằng phong trào cải cách của họ là một sự trở về với Phúc Âm: và đó là khía cạnh đối nghịch với Giáo Hội Công giáo. Danh từ Église évangélique (Hội thánh Tin lành) thường được các Giáo Hội Luthêrô bên Đức dùng. º Mouvement évangélique = Phong trào Tin Mừng. Danh xưng của phong trào canh tân tôn giáo tại Anh quốc, hồi đầu thế kỷ XIX.

¨ Évangélisation = Sự rao giảng tin Mừng. Sự Phúc Âm hoá. Việc loan báo Phúc Âm, tức Tin Mừng ơn cứu độ, cho những ai chưa nhận được tin mừng này. Nó vừa là tiếng gọi hãy hối cải và là lời triệu tập hãy gia nhập Giáo Hội của Chúa. Không nên lộn Phúc Âm hoá với mục vụ (pastorale*), vì Phúc Âm hoá chỉ là giai đoạn đầu của công việc mục vụ. º Ngày nay người ta phân biệt sự rao giảng Tin Mừng lần đầu (première évangélisation) và sự tái rao giảng Tin Mừng (seconde évangélisation), một bên là loan báo Tin Mừng cho những người chưa bao giờ được nghe, và một bên là loan báo Tin Mừng cho những xứ, những dân tộc hoặc những giới đã bị phi Kitô hoá. º Congrégation pour l’évangélisation des peuples = Bộ Truyền giáo, Bộ Phúc âm hoá. Tên gọi mới (1967) của Bộ Truyền giáo (Congrégation de la Propagation de la foi ou Propagande).

¨ Évangélisateur = Người rao giảng Tin Mừng. Người được trao trách nhiệm loan báo Tin Mừng cho một xứ, một giới. Những từ évangélisation (sự loan báo Tin Mừng) và évangélisateur (người loan báo Tin Mừng) được coi là đồng nghĩa với hai từ Mission* (truyền giáo) và missionnaire (nhà truyền giáo) theo nghĩa mà hai từ này đã có từ thế kỷ XVIII. Do dư âm xấu mà hai từ này vướng phải (do chế độ thực dân, do một Giáo Hội học hầu như chỉ nhấn mạnh về hàng giáo phẩm mà không dành phần nào cho Dân Chúa, do nền thần học chống lại Cải cách đã nhấn quá mạnh về giáo quyền, về tính chất bí tích, hơn là về Lời Chúa), cho nên hiện nay người ta có khuynh hướng dùng hai từ “việc loan báo Tin Mừng” và “nhà loan báo Tin Mừng” nhiều hơn.

¨ Évangélisme = Thái độ Duy Phúc Âm. Thái độ tinh thần tông đồ không tìm cách thích ứng Phúc Âm với người nghe để dễ chấp nhận (phương pháp này được gọi là “kế hoạch nghiêng chiều”) nhưng trình bày Tin Mừng theo đúng bản chất của Tin Mừng, đề cao nét đặc sắc của Tin Mừng, đối nghịch với tất cả mọi thứ châm ngôn của thế gian (phương pháp này mệnh danh là phương pháp gây cú “sốc”).

¨ Évangéliaire = Sách bài đọc Phúc Âm. Sách phụng vụ, chứa đựng những bài Tin Mừng để đọc hoặc hát trong thánh lễ (và ở cuối giờ kinh ban sáng, theo tập tục các đan viện). º Các sách bài đọc Phúc Âm cổ xưa chứa đựng trọn bản văn của 4 cuốn Phúc Âm, với một chỉ dẫn về các bài đọc, hoặc được ghi ở ngoài biên trang giấy, hoặc được ghi ở một trang tổng kết nơi phần đầu cuốn sách.

ÈVE = Bà Evà. (tiếng Do thái hawwah = người nữ sống). Tên gọi được đặt cho người phụ nữ đầu tiên, mẹ của loài người, trong sách Sáng thế. º Nouvelle Ève = Bà Evà mới. Danh hiệu được dành cho Đức Maria, Mẹ Chúa Giêsu , từ thế kỷ II, và chính Chúa Giêsu cũng được gọi là A-đam mới.

Évêche —> Évêque.

ÉVÉNEMENT = Biến cố. (Do động từ La-tinh evenire = xảy đến). Sự kiện cá biệt có tầm quan trọng đáng kể. º Thần học. Khi được dùng một cách tuyệt đối, không thêm tính từ, thì được hiểu là sự kiện Thiên Chúa can thiệp vào lịch sử, nhất là bằng sự Phục sinh của Chúa Kitô (sự chết và Phục sinh của Ngài). º Évènement et institution = Biến cố và định chế. Hai từ này gợi lên sự phối hợp, nhưng có khi cũng gợi lên sự đối lập nhau trong Giáo Hội giữa những quy chiếu về giới siêu việt (biến cố, sự Thiên Chúa can thiệp vào lịch sử ) và những gì là nội tại, thuộc về xã hội loài người (định chế, hoặc các định chế).

¨ Évènementiel = Có tính biến cố. º Duy sự kiện. Liên quan đến biến cố, thuộc về biến cố. º Được dùng theo nghĩa xấu, để chỉ một số lịch sử chỉ nằm ở bình diện thuật lại các sự kiện, không rút ra được những bài học, hoặc không tìm đến các căn nguyên. º Thần học. Danh từ mới, được dùng để chỉ một số môn thần học tin lành (như môn thần học của K. Barth) coi Mầu nhiệm Cứu chuộc của Chúa Kitô như một biến cố lịch sử có tác động đến cuộc đời của con người ta, khác với cách quan niệm thuần túy khái niệm của thần học.

ÉVÊQUE = Giám mục. (do từ Hy-lạp episkopas = người giám thị). Người kế vị các tông đồ, cai quản một Giáo Hội cá biệt trong niềm hiệp thông với Đức Giáo Hoàng là Giám mục Rôma, và các Giám mục khác —> Auxiliaire. Coadjuteur. Résidentel. Titulaire. Épiscope. º Assemblée plénière des évêques = Hội nghị khoáng đại các Giám mục. Sự hội họp của Giám mục đoàn của một miền, một quốc gia hoặc một lục địa mà không được triệu tập họp công đồng º Congrégations des évêques = Các Bộ Giám mục. Bốn Bộ lo việc tuyển chọn, kỷ luật và vấn ý các Giám mục, mà các chức năng đã được Đức Piô X chuyển cho Thánh Bộ Triều Nghị (Sacrée Congrégation consistoriale) năm 1908: đó là Bộ các Giám mục và các tu sĩ, _ Bộ xem xét các Giám mục, _ Bộ cư trú các Giám mục, _ Bộ tuyển chọn các Giám mục.

¨ Evêche = Giáo phận, địa phận. ºToà giám mục: lãnh thổ thuộc quyền tài phán của một giám mục. º Đồng nghĩa với Diocèse. º Bổng lộc giám mục: lợi tức của một giáo phận —> Bénéfice º Tòa giám mục: thành phố nơi giám mục thường trú. Đồng nghĩa: le Siège épiscopal º Dinh thự của vị giám mục. º Tổ chức hành chánh cấp giáo phận. Ví dụ: nhờ đến tòa giám mục.

¨ Archevêque = Tổng giám mục. 1. Trong Giáo hội La-tinh. Lúc đầu, đây là tước hiệu dành cho một số giám mục chiếm giữ các tòa đặc biệt quan trọng. Từ thời Trung cổ, và nhất là ngày nay, từ này để chỉ các vị đứng đầu một tổng giáo phận (métropolitains), nghĩa là các giám chức đứng đầu một giáo tỉnh và có một hoặc nhiều giám mục thuộc quyền giáo tỉnh của mình. Từ này cũng chỉ các giám mục được mang tước hiệu này vì những lý do lịch sử, mặc dầu tòa của họ không phải là tòa tổng giáo phận và họ không có giám mục thuộc quyền. Sau cùng, từ này chỉ các giám mục đã nhận phẩm tước này như một tước hiệu danh dự và thuần túy cá nhân, ngay cả khi họ thuộc quyền một tổng giám mục. º 2. Trong Giáo hội Đông phương, đây là tước hiệu của một số giám mục mà phạm vi quyền hành thay đổi tùy theo qui chế của Giáo hội mà họ thuộc về. Trong bộ luật của các Giáo hội hiệp nhất, đó là những vị trưởng giáo chủ (métropolite) của một tòa nằm ngoài mọi chức thượng phụ, và ngoài giáo tỉnh riêng của mình ra, các vị này còn được hưởng một số quyền hạn trên các trưởng giáo chủ khác thuộc tổng giáo phận của mình.

¨ Archevéché = Tổng giáo phận: giáo phận mà giám mục hiệu tòa là tổng giám mục. Đôi khi, từ này cũng chỉ một giáo phận không thuộc quyền bất cứ vị tổng giám mục nào, nhưng vị giám mục hiệu tòa của giáo phận ấy, chiếu theo tòa của mình, nên đương nhiên có phẩm chức tổng giám mục. º Tòa tổng giám mục: dinh thự của tổng giám mục.

¨ Chorévêque = Giám mục nông thôn. º Tước giám mục. (tiếng Hy-lạp évêque rural): ngày xưa, đó là một nhân vật có tính cách giám mục. Nhưng chỉ có những quyền hành hạn chế, trong một vùng nông thôn tương tự như những quyền hành của một niên trưởng hoặc của một vị giám mục phụ tá. º Ngày nay, tước hiệu này đã biến mất trong Giáo hội La-tinh từ thế kỷ thứ XII. Trong các Giáo hội hiệp nhất hoặc ly khai của hạt thượng phụ Antiokia nói tiếng Syria, tước hiệu này được ban như tước hiệu danh dự cho vài linh mục thường là không có tính cách giám mục.

¨ Épiscope = Giám sự (do tiếng Hy lạp episkopos = người giám sát, người canh giữ, người bảo hộ): trong Tân Ước, từ này chỉ những chức sắc ở hàng thứ hai, nghĩa là các kỳ lão hoặc trưởng lão. º Ngày nay, từ này được dùng để dịch từ Hy-lạp “episkopos” mỗi khi từ này không đặc thù chỉ giám mục.

¨ Épiscopal = Thuộc về giám mục (tính từ) : liên quan đến vị giám mục hoặc chức giám mục. º Conseil épiscopal = Ủy ban mục vụ của giám mục: nhóm các giáo sĩ và giáo dân do vị giám mục thành lập để giúp ngài thực hành mục vụ: hội đồng (cũng được gọi là mục vụ) do Công đồng Vatican II thiết lập —> Presbytéral º Conférence épiscopale —> Conférence.

¨ Épiscopat = Chức giám mục: chức thánh cao nhất trong hàng giáo phẩm: lãnh chức giám mục. º Giám mục đoàn: tập thể các giám mục trong toàn bộ hoặc một phần: giám mục đoàn Pháp, giám mục đoàn bản xứ, giám mục đoàn lập hiến. º Nhiệm kỳ giám mục: khoảng thời gian một giám mục hành xử nhiệm vụ giám mục của mình bằng việc cai quản một Giáo hội địa phương. Dưới thời giám mục của Đức Cha X.

¨ Épiscopalienne (Eglise) = Hội thánh thượng tôn giám mục đoàn: Giáo hội xuất phát từ Anh giáo, chính yếu là ở Hoa Kỳ.

¨ Épiscopalisme = Thuyết thượng tôn giám mục đoàn: thuyết mà theo đó hội đồng các giám mục có quyền hành lớn hơn Đức Giáo Hoàng —> Conciliarisme. Gallicanisme.

¨ Épiscopalien = Thuộc thuyết thượng tôn giám mục đoàn (tính từ): có liên quan đến thuyết thượng tôn giám mục đoàn hoặc người theo thuyết thượng tôn giám mục đoàn. º Có liên quan hoặc thuộc về Hội thánh thượng tôn giám mục đoàn, ở Hoa Kỳ.

EVHÉMÉRISME = Thuyết Evhéméros: thuyết về nguồn gốc các vị thần, được Evhéméros quảng bá rất thành công († 297 trước CN). Theo thuyết này thì trong một quá khứ xa xăm, các vị thần có lẽ là những vị chúa tể mang tính loài người được con cháu họ tôn thờ. º Một cách tổng quát hơn, đó là mọi cách giải thích các quan niệm tôn giáo dựa trên cái “siêu nhiên” (sur-naturel) từ các sự kiện lịch sử mà tính chất thuần túy nhân văn đã bị quên lãng và óc tưởng tượng đã chuyển các sự kiện đó sang bình diện huyền thoại.

ÉVIDENCE = Tính hiển nhiên (từ tiếng La-tinh videre = thấy): tính cách của điều gì trông thấy được hoặc tức khắc lôi kéo sự ưng thuận của tâm trí (ví dụ: các nguyên lý khả tri tự thân (per se nota), các nguyên lý căn bản của trí tuệ đều hiển nhiên cho chính nó).

Évolution = Sự tiến hóa (tiếng La-tinh evolutio, do động từ evolvere = phát sinh từ, triển khai ra): một chuỗi liên tục các chuyển động hay biến đổi. º Évolution créatrice = Sự tiến hóa sáng tạo: nhan đề một tác phẩm của Bergson, trong đó ông chứng minh sự sống luôn sáng tạo những hình thức mới mẻ. º Évolution des dogmes = Sự tiến triển của các tín điều: thuật ngữ này, muốn được hiểu đúng, thì phải có nghĩa là một sự phát triển nội tại, thuần nhất, hữu cơ, cửa kho tàng đức tin tông truyền ở bên trong Giáo hội.

¨ Évolutif = Có tính tiến hóa, có tính tiến triển: có tính tiến hóa hoặc tạo thành một sự tiến hóa.

¨ Évolutionnisme = Thuyết tiến hóa (sinh học): thuyết cho rằng tất cả mọi loài sinh vật, đều phát sinh từ những hữu thể đơn bào hoặc từ vài loài nguyên thủy hiếm hoi. º Triết. Triết thuyết cho rằng định luật tiến hóa chi phối và cắt nghĩa mọi thực tại cách đặc biệt tâm lý học cá thể.

EXALTATION de la Sainte Croix = Lễ Suy tôn Thánh Giá: tên gọi từ thế kỷ thứ VI, dành cho lễ kính Thánh Giá vào ngày 14 tháng 9, để kỷ niệm ngày Vua Constantinô cung hiến Vương Cung Thánh Đường Mộ Thánh ở Giêrusalem năm 335. Hình như tên gọi này là do sự kiện nghi lễ nổi bật nhất của ngày lễ là việc trưng bày Thánh Giá thật.

EXAMEN = Sự xem xét, sự khảo sát (tiếng La-tinh examen = cân đo chính xác. Dẫn xuất từ ex-igere = đẩy ra ngoài, đòi hỏi): hành động giám sát, cân, đo, kiểm chứng. º Examen de conscience = Sự tra vấn lương tâm, sự xét mình: sự luyện tập thiêng liêng bao gồm việc xem xét một cách có phương pháp một giai đoạn nhất định nào đó trong cuộc sống, nhằm khám phá những việc tốt xấu đã làm, những khuynh hướng và những khuyết điểm, hoặc để dọn mình xưng tội, hoặc để biết mình hơn và sửa mình trong tương lai. º Examen général = Sự xét mình chung: sự xem xét tất cả những hành động đã hoàn thành, một lần hay hai lần một ngày. º Examen particulier = Sự xét mình riêng: sự xét mình chỉ nhắm một điều duy nhất của đời sống thiêng liêng cần hoàn thiện (khuyết điểm cần sửa chữa, nhân đức cần luyện tập, hoặc ngay cả một thói quen đơn giản vô thưởng vô phạt về phương diện đạo đức, nhưng làm ngăn trở hoặc tán trợ sự tiến bộ thiêng liêng, đời sống xã hội). Sự xét mình riêng được thực hiện tiếp sau sự xét mình chung. Phương pháp xét mình riêng này đã được Thánh Ignatio de Loyola, M. Olier và L. Tronson hoàn chỉnh và xác định (dành cho các giáo sĩ) º Giáo luật. Sự khảo sát của thẩm quyền nhằm kiểm chứng mức độ xứng đáng của một ứng viên xin lãnh nhận một bí tích, một bậc sống, một trách vụ hoặc một giáo vụ. Một cuộc khảo sát để phong chức thánh. º Trong tố tụng, đây là việc nghiên cứu, nghĩa là thẩm tra hoặc bàn cãi về một vụ án do thẩm quyền pháp lý. Sự thẩm tra các bên, các nhân chứng. º Nouvel examen = Sự tái thẩm: lấy lại một vụ án đã được một phán quyết chung cục giải quyết, nhưng không có thẩm quyền của án sự chung thẩm —> Restitution in integram.

¨ Examinateurs synodaux = Các giám định viên của giáo phận: các linh mục được bổ nhiệm vào Hội đồng giáo phận (Synode diocésain) theo đề nghị của giám mục, để can thiệp vào những cuộc thẩm tra liên quan đến việc bổ nhiệm cho các giáo xứ và vào những vụ án hành chánh liên quan đến việc cách chức các cha xứ.

Exapostilaire —> Apôtre.

EXARQUE = Giám quản của Giáo hội Đông phương: trong các Giáo hội Đông phương, đó là người cai quản, nhân danh một vị thượng phụ, một lãnh thổ (exarcat) nằm ngoài hạt thượng phụ và gồm một hay nhiều giáo phận (éparchies). º Trong bộ luât của các Giáo hội hiệp nhất, từ này chỉ vị bề trên một đan viện sui juris (có luật riêng của mình), có quyền tài phán trên một lãnh thổ riêng, với hàng giáo sĩ và dân chúng tách rời mọi giáo phận (éparchies) khác. º Exarque apostolique = Giám quản tông tòa (tại Đông phương): Vị có quyền tài phán, nhân danh giám mục Rôma, trên một lãnh thổ không thuộc quyền một thượng phụ hoặc một tổng giám mục. º Exarque patriarcal ou archiépiscopal = Giám quản thượng phụ hoặc giám quản tổng giám mục: trong một hạt thượng phụ hoặc một tổng giáo phận không có các giáo phận (éparchies) được thiết lập, đây là vị cai quản lãnh thổ nhân danh đức thượng phụ hoặc Đức tổng giám mục.

EX AUDITU = Nhờ nghe nói (mà biết) (La-tinh = nhờ nghe): thuật ngữ mượn của Thánh Phaolô (Rm 10, 17) có nghĩa là đức tin phát sinh từ việc “nghe công bố lời” do một người nói nhân danh Thiên Chúa, và một cách sâu sắc hơn, từ việc lòng trí tuân phục những gì lời ấy diễn tả.

Excardiner —> Cardinal.

Ex cathedra —> Cathedra.

Ex claustration —> Cloýtre.

Exclusive —> Clefs.

Excommunication, excommunié —> Commun.

Excuse —> Cause.

Ex defectu —> Faute.

Ex delicto —> Délit.

EXEAT = Giấy phép xuất tịch giáo phận (La-tinh: ông ấy hãy đi): giấy cho phép một giáo sĩ ra khỏi giáo phận do giám mục cấp. º Giấy xuất tịch: theo nghĩa hẹp, văn thư xuất tịch giáo phận.

Execratoire —> Sacré.

EXÉCUTION = Sự thi hành (La-tinh executio, do động từ exequi = đi theo kể từ): hành động thực hiện một quyết định. ºLuân lý. Một trong những thì của hành vi nhân linh hữu ý. º Giáo luật. Sự chấp hành: Hành động làm cho một quyết định trở thành hiện thực. º Exécution d’un rescrit = Thi hành một phúc thư: hành vi của thẩm quyền mà nhờ đó một phúc thư có hiệu lực —> Fulmination º Execution d’une sentence = Thi hành một án lệnh: hành vi pháp lý mà nhờ đó phần quyết định trong án lệnh được làm cho có hiệu lực.

EXÉGÈSE = Sự chú giải (Hy lạp: explication): sự chú giải Kinh Thánh một cách khoa học, vận dụng mọi môn học có thể làm sáng tỏ bản văn —> Herméneutique.

¨ Epexégétique = Từ phụ chú: từ nói về một từ được thêm vào nguyên bản trong một bản dịch, để làm cho nguyên bản dễ hiểu hơn.

EXEMPLE = Ví dụ, gương mẫu (La-tinh eximere = đặt riêng ra, giải thoát): cái được đặt riêng ra hay được nêu bật lên, để làm mẫu hay để giải thích. º VTB.

¨ Exemplaire = Mô phạm, mẫu mực: nói lên phẩm tính của cái hoàn hảo hơn, của cái làm mẫu. º Cause exemplaire = Nguyên nhân mẫu mực: nguyên nhân mô thể ngoại tại. Cái là như thế một cách tối thượng trong một loại nào đó, hoặc là cái như thế ở cấp độ cao hơn thì cái ấy là nguyên nhân mẫu mực của cái là như thế ở cấp độ thấp hơn. (Ví dụ: những ý tưởng-dạng thức - idées-formes  của Platon là những nguyên nhân mẫu mực cho những thực tại mà chúng là “ý tưởng”).

¨ Exemplarité = Tính cách mô phạm: tính cách của cái gì là mô phạm, là mẫu mực (Ví dụ: tính mô phạm của Đức Kitô trên toàn bộ cuộc sống Kitô-hữu).

¨ Exemplarisme = Mô phạm luận: thuyết tán dương nguyên nhân tính mô phạm (Ví du: thuyết ý tưởng - mô thức của Platon).

EXEMPTION = Sự miễn trừ: đặc ân miễn trừ xuất phát từ một thẩm quyền cấp trên và miễn trừ khỏi phải chịu quyền tài phán có thẩm quyền, căn cứ vào luật phổ thông —> Immunité. º Exemption des religieux = Đặc ân miễn trừ của các tu sĩ: đặc ân miễn cho một vài đan viện hay hội dòng, một cách rộng hay hẹp tùy theo trường hợp, khỏi phải chịu quyền tài phán của Bản quyền sở tại, để đặt các đan viện hoặc các hội dòng đó trực tiếp dưới quyền của Đức Giáo Hoàng, qua trung gian các bề trên thượng cấp.

¨ Exempt = Được miễn trừ (tính từ): được hưởng đặc ân miễn trừ. Một dòng (tu) miễn trừ. º (Danh từ) Tu sĩ dòng miễn trừ. Một tu sĩ thuộc một hội dòng được hưởng đặc ân này.

EXERCICE = Sự luyện tập, thao luyện: những hành vi, được thực hiện một cách đều đặn có mục đích diễn đạt một tình cảm tôn giáo dưới một hình thức nhất định (như một số việc sùng kính công khai hoặc riêng tư), hoặc củng cố và thúc đẩy sự tấn tới trong đời sống thiêng liêng. º Exercice de règle = Sự tập sống luật dòng: những sự luyện tập mà tu sĩ phải thực hành chiếu theo luật dòng. º Exercices de piété = Sự luyện tập đạo đức: thuật ngữ được dùng trong các hội dòng thời nay để chỉ toàn bộ những sự luyện tập sống theo luật bao gồm các kinh nguyện đã được ấn định, việc nguyện ngắm, lần hạt Mân Côi, xét mình, đọc sách thiêng liêng. º Pieux exercices = Các việc đạo đức chung: những việc đạo đức cộng đồng (như đi đàng Thánh Giá, tháng Đức Mẹ), tương phản với phụng vụ chính thức của Giáo hội. º Exercices spirituels = Linh thao: nhan đề quyển sách nhỏ, trong đó, thánh Ignatio de Loyola đề ra phương pháp của ngài, để lựa chọn trong bầu khí cầu nguyện và tĩnh tâm. º Tĩnh tâm theo phương pháp hoặc ít nhất là theo tinh thần của Thánh Ignatio. º —> Dévotion. Retraite.

EXHORTATION = Sự khuyên nhủ, sự khuyến dụ: lời mời gọi khẩn thiết, vừa có tính cách khuyến dụ vừa như có ý ra lệnh của một người nắm giữ quyền bính, để lôi cuốn thuộc cấp làm hoặc đừng làm một việc gì º Huấn đức: huấn dụ công khai, diễn từ cho một cộng đoàn tu sĩ hoặc giáo sĩ do một bề trên sở tại hoặc một cha linh hướng, và nhằm mục đích lôi cuốn thính giả hoàn thiện đời sống Kitô hữu hơn nữa. º VTB.

EXIL = Sự lưu đày, cuộc lưu đày: tình trạng bị cầm tù của dân Israel tại Babylon (giữa 598 và 538). Theo Thánh Phaolô, đó là cuộc sống trần gian, đối nghịch với cuộc sống mai hậu (2 Cr 5, 6). Nhiều tác giả sách tu đức đã dùng lại từ này theo ý nghĩa đó. º VTB.

¨ Antéexilien = Thời trước lưu đày: nói lên đặc tính của điều gì có trước thời lưu đày của dân Israel ở Babylon.

¨ Postexilique ou Postexilien = Thời sau lưu đày: sau thời lưu đày hay thời dân Israel bị cầm tù ở Babylon.

EXISTENCE = Sự hiện hữu (La-tinh ex = từ, kể từ, ngoài và sis-tere = đứng, được đặt): trong hữu thể, đây là cái đối nghịch với yếu tính. Sự kiện hiện hữu hoặc hành vi hiện hữu. Trong mọi hữu thể được tạo dựng, sự hiện hữu hợp thành với yếu tính và hiện thể hóa yếu tính. Chỉ một mình Thiên Chúa là “mô thể” tất yếu hiện hữu. Thiên Chúa là sự hiện hữu của chính Ngài (son exister) º —> Être.

¨ Existentiel = Thuộc về hiện hữu, hiện sinh: thuộc về trật tự của hiện hữu; hoặc do đối nghịch với essentiel (thuộc về yếu tính), là cái liên quan đến sự kiện hiện hữu; hoặc do đối nghịch với notionnel (thuộc về ý niệm) là cái liên quan đến kinh nghiệm sống; hoặc, trong từ vựng hiện sinh, là cái nói lên đặc tính của sự kiện lựa chọn hữu thể riêng cho mình bằng sự vượt quá chính mình. º Analyse existentielle = (tiếng Đức: Daseianalyse) Phân tích hiện sinh. Trong phân tâm học, thuyết tâm lý học và thực hành trị liệu xuất phát từ sự hội nhập phân tâm học của Freud vào quan niệm hiện sinh về con người, đó là phương cách mà chủ thể dùng để đặt mình trong thế giới, phương cách đó được xem như nhân tố cơ cấu và năng động có tính cách quyết định nhất của nhân cách. Các rối loạn về động thái xuất phát từ một sự lựa chọn hiện sinh khiếm khuyết và trị liệu pháp nhằm cho phép chủ thể thay đổi sự lựa chọn đó. Do đó, vai trò quan trọng của tự do, của các giá trị và cái “tôi” (bản ngã) so với những trị liệu pháp của Freud là những trị liệu pháp tập trung trên vô thức nhiều hơn (phân tích hiện sinh cũng có tham vọng muốn đảm nhận cái vô thức như vậy).

¨ Existentialisme = Thuyết hiện sinh: phong trào triết học xuất phát từ Kierkegaard, phản ứng chống lại thuyết duy tâm (đặc biệt là của Hegel) và ngày nay phân nhánh thành nhiều khuynh hướng khác nhau và nhất là thành những thuyết hiện sinh vô thần và Kitô giáo. Khuynh hướng của thuyết này biểu lộ bằng một sự khinh chê nào đó đối với những ý niệm phổ quát và một sự trở về với cái cụ thể với cái cá biệt hiện hữu, với cái đang sống, với những cảnh huống cá thể, với mọi quan hệ, với tha nhân và với thế giới của các cá nhân.

¨ Préexistence = Sự tiền hữu: nói về cái gì đã hiện hữu tuy rằng vào một lúc nào đó, thực tại này hiển hiện dưới một dạng thức mới. Như vậy, Đức Kitô, với tư cách một Ngôi Vị thần linh là Đấng đời đời tiền hữu. º Vài triết gia đã nói về một sự tiền hữu của linh hồn, trước khi kết hợp với thể xác, hoặc về một sự tiền hữu của vật chất, có trước những hình thức khác nhau mà vật chất đó mặc lấy.

¨ Préexistantianisme = Thuyết tiền hữu: ý kiến được Origéné trình bày, theo đó, Thiên Chúa, ngay từ đầu, đã tạo dựng bao nhiêu linh hồn tùy theo sự quan phòng của Ngài dự kiến và để dành các linh hồn ấy, để cho chúng kết hợp với các thân xác mà chúng được dành cho.

Ex nihilo —> Nihil.

EXODE = Cuộc xuất hành: việc dân Israel ra khỏi Ai-cập, tiến về Đất Hứa, dưới sự dẫn dắt của Môsê. º Sách Xuất Hành: quyển thứ hai trong Ngũ Thư, ghi lại lịch sử của thời kỳ này. Nó chứa đựng câu chuyện về nguồn gốc của Môsê, các tai họa tại Ai-cập, việc đi qua Biển Đỏ, cuộc hành trình đến núi Sinai cùng với việc công bố Bản Thập điều và Luật Giao ước. º VTB.

EXOMOLOGÈSE (phiên chữ của từ Hy-lạp, chỉ sự thú tội) Lịch sử. = Các Giáo phụ dùng từ này theo ba nghĩa: 1. Sự dự cáo: việc thú nhận chuẩn bị cho việc sám hối. 2. Việc đền tội: toàn bộ những công việc mà hối nhân phải làm. 3. Sự thú tội công khai: sự thú nhận công khai những lỗi phạm, ngay trước việc giao hòa.

Ex opere operantis, ex opere operato —> Opus.

EXORCISER = Trừ quỷ, trừ tà: theo nghĩa hẹp, thực hành việc trừ quỷ trên một người hoặc một sự vật. º Theo nghĩa rộng, giải thoát khỏi ma quỷ.

¨ Exorcisme = Phép trừ quỷ: nhân danh Thiên Chúa, ra lệnh cho tà thần phải rời khỏi một người hoặc một sự vật. º Công thức trừ quỷ: bản văn phụng vụ trình bày công thức trừ quỷ. º Exorcismes baptismaux = Nghi thức trừ tà trong bí tích Thánh Tẩy: nghi thức cử hành trên các dự tòng khi họ chuẩn bị lãnh bí tích Thánh Tẩy theo nghi thức phụng vụ. º Huile d’exorcisme = Dầu trừ tà: tên cũ của dầu dự tòng (huile de catéchumène).

¨ Exorcistat = Chức trừ quỷ: trong Giáo hội La-tinh, đây là chức thứ ba trong bốn chức nhỏ.

¨ Exorciste = Người có quyền trừ quỷ. Người có chức trừ quỷ : giáo sĩ cấp nhỏ đã lãnh chức trừ quỷ. º Trong một giáo phận, vị linh mục được Đấng Bản quyền ủy quyền đặc biệt và minh thị để phân biện những trường hợp quỷ ám và để thi hành quyền trừ quỷ trên những người bị quỷ ám.

EXPECTATIVES (grâces) = Ân huệ mong chờ: ngày xưa, những ân huệ cho phép một giáo sĩ được gọi là expectant (= người mong chờ) có được hy vọng và quyền nhận một bổng lộc nào đó vào lúc chưa dự kiến trước được khi nào bổng lộc đó trở thành không người thừa hưởng.

EXPÉRIENCE religieuse = Kinh nghiệm tôn giáo: tri thức sống và được nội tâm hóa về những thực tại tôn giáo. Tri thức này không nhất thiết là một trực giác tức khắc, nhưng là trực giác một sự hiện diện nắm bắt được trong và xuyên qua chính hành vi tôn giáo, cho ta chắc chắn về sự hiện hữu của đối tượng hành vi đó, mà không một cố gắng nào của tư duy thuần túy trừu tượng và thuộc lãnh vực khái niệm có thể cung cấp được. Dạng thức cao nhất là kinh nghiệm thần bí.

¨ Empirique = Thường nghiệm, dựa vào kinh nghiệm (do tiếng Hy-lạp empeirikos = hướng theo kinh nghiệm): dựa vào kinh nghiệm ngẫu sinh, trực tiếp.

¨ Empirisme = Thuyết duy nghiệm (khoa học): thái độ bao gồm việc quan sát những sự kiện, nhưng tránh không được phát biểu thành các thuyết. º Triết. Thuyết cho rằng tất cả những tri thức của chúng ta, gồm cả những nguyên lý đệ nhất, đều do kinh nghiệm mà có.

¨ Empiriste = Người theo thuyết duy nghiệm: triết gia nắm giữ những lý thuyết của thuyết duy nghiệm.

Expiation —> Pie.

EXPLICITE = Minh nhiên, rõ ràng (do từ La-tinh explicitus = được mở ra, trưng ra): nói về cái được phát biểu một cách minh bạch, rõ ràng, tách bạch. Đối nghịch với implicite (= mặc nhiên).

EXPOSITION du Saint-Sacrement = Sự đặt Mình Thánh Chúa: sự trưng bày một Bánh Thánh đã được truyền phép hoặc Bình Thánh đựng Mình Thánh lưu trữ cho tín hữu chiêm ngắm. Cách trưng bày thứ nhất gọi là sự đặt Mình Thánh Chúa trọng thể (exposition publique) và được thực hiện bằng cách dùng một hộp đựng (monstrance) hoặc một mặt nhật (ostensoir). Cách trưng bày thứ hai được gọi là sự đặt Mình Thánh Chúa thông thường (exposition privée) º Theo nghĩa hẹp, đây là nghi lễ phụng vụ khai mạc việc trưng bày nói trên º Exposition des Reliques = Sự trưng bày các di vật thánh: trưng bày các di tích thánh để cho các tín hữu tôn kính.

Expurgation —> Pur.

Ex reali concomitantia —> Concomitance.

Exsufflation —> Souffle.

EXSURGE DOMINE = Sắc chỉ Exsurge Domine: sắc chỉ của Đức Giáo Hoàng Lêô X (15/06/1520) lên án mệnh đề của Lutêrô và đe dọa dứt phép thông công nếu trong vòng 6 tháng ông không rút lại. Thời hạn này đã trôi qua, nhà cải cách bị dứt phép thông công do sắc lệnh Decet Romanum Pontificem (13/01/1521).

EXTASE = Sự xuất thần, sự ngất trí (do từ La-tinh exstare = ra khỏi bản thân mình): hình thức ngoại thường của việc kết hợp thần bí, biểu thị bằng sự thu hút những khả năng thượng đẳng của linh hồn vào trong ý thức yêu mến thật mãnh liệt đối với sự hiện diện của Thiên Chúa và kèm theo những hiện tượng khác nhau của thân xác, như hơi thở chậm lại, thân nhiệt giảm xuống, các giác quan bị rối loạn, cử động hữu ý của các cơ bắp bị ngưng trệ, sự bay bổng lên không. Đây không phải là hình thức cao nhất của việc kết hợp thần bí. Ngược lại, nó chứng tỏ rằng cơ thể tâm sinh lý của con người chưa hoàn toàn thích ứng với kinh nghiệm kết hợp này.

¨ Extalique = Người xuất thần, người ngất trí: người được đặc ân có hình thức kết hợp thần bí này mà người ta gọi là xuất thần hay ngất trí.

EXTENSION = Ngoại trương (do từ la-tinh extensio = sự trải ra, trương ra) Luận lý.: toàn thể các hữu thể có thể thích hợp với một hạn từ và với ý nghĩa của hạn từ đó. [Ví du: tất cả mọi động vật, gồm cả con người đều nằm trong ngoại trương (nghĩa rộng, ý nghĩa gồm hàm) của loài vật]. º Từ tương liên với “compréhension” (nội hoàn)

Exterminateur —> Terme.

EXTRAVAGANTES = Các tập tông thư ngoài bộ sưu tập giáo luật của Gratianô (do từ La-tinh extra vagantes = ở ngoài): tên gọi đặt cho nhiều sưu tập các tông thư không có trong bộ sưu tập giáo luật của Gratianô (Extra Decretum Vagantes) º Một cách chính xác hơn, đây là hai sưu tập các tông thư không có trong bộ sưu tập giáo luật của Gratianô mà từ năm 1500 đã được đưa vào trong Corpus Juris (Bộ sách giáo luật). Các tông thư của Đức Gioan XXIII và các tông thư chung.

EXTRÊME-ONCTION = Bí tích Xức Dầu bệnh nhân: Bí tích của các bệnh nhân có nền tảng từ một bản văn của Gc 5, 14-16, trong đó có nói đến một việc xức dầu nhân danh Chúa và kèm theo những lời kinh do các kỳ lão trong Hội Thánh thực hiện. Có hai hiệu quả được chờ đợi: xoa dịu cơn bệnh và chữa lành tội lỗi. º —> Oint.

EXTRINSÈQUE = Ngoại lai, ngoại tại: ở bên ngoài đối tượng người ta đề cập tới. Đối nghịch với Intrinsèque (nội tại). º Cause extrinsèque = Lý do ngoại tại: lý do ở bên ngoài đối tượng nghiên cứu (Ví dụ: Những lý do ngoại tại của bệnh cúm: luồng gió, sự lây nhiễm; lý do nội tại: sự mệt mỏi). º Ab extrinseco = Ngoại khởi: điều xảy đến hoặc được tạo ra từ bên ngoài, không phải do những nguyên lý bên trong của chủ thể, nhưng do một tác nhân ở bên ngoài. Tất cả những gì là ab extriseco (ngoại khởi), không nhất thiết phải là mãnh liệt (violent), nhưng cái gì mãnh liệt đều luôn bao hàm một nguyên lý ngoại tại. º Argument ab extrinseco = Lý chứng ngoại khởi: ngược lại với lý chứng thực sự và nội tại (Ví dụ: lý chứng dựa trên thế giá trong một chứng minh). º Dénomination extrinsèque = Sự chỉ danh ngoại tại: cách gọi tên một sự vật từ một phẩm tính hoặc từ một tùy thể của các sự vật º —> Ab intrinseco.

¨ Extrinsécisme = Thuyết duy ngoại Triết.: cách xem xét các sự vật như là chúng ở bên ngoài nhau, mà không thấy những tương quan nội tại (rapports d’immanence) của chúng: những nhân quả hỗ tương, những tương thích, những tương quan ở mọi cấp độ.

EXULTET = Bài ca Exultet: công thức phụng vụ do thầy phó tế hát trong lễ Vọng Phục Sinh. Bài ca này bao gồm lời chúc tụng cây nến và tuyên bố mầu nhiệm Phục Sinh. Được gọi là Exultet (Hãy vui lên) do chữ đầu tiên của bài ca này: Hỡi các phẩm thiên thần trên trời, bây giờ hãy vui lên! º Lịch sử. Ngày xưa, người ta đã dùng tên này để gọi cuộn giấy da trên đó có ghi bản văn được trang hoàng rực rỡ của Exultet.

Ex vi sacrement —> Sacrement.

Ex-voto —> V�u.

Eymard (Julien) = Thánh Julien Eymard: Cha xứ thuộc giáo phận Grenoble; sau đó, nhập vào dòng Maristes năm 1839. Năm 1856, ngài lập dòng Linh mục Thánh Thể (Prêtres du Saint-Sacrement) và năm 1857, ngài lập dòng Nữ tu Thánh Thể (Servantes du Saint-Sacrement). Sau khi ngài qua đời đột ngột năm 1868, các môn đệ đã xuất bản 4 quyển sách viết về đề tài Thánh Thể, theo những bản viết tay chưa công bố của ngài.

EZÉCHIAS = Ezêkia: vua xứ Giuđa, con trai và là người kế vị của Akhaz (725-696). Triều đại của ông là một thời kỳ cải cách tôn giáo, theo những chỉ thị của các ngôn sứ Isai và Mikhai (2 V 18).

EZÉCHIEL = Êdêkien: ngôn sứ thứ ba trong các ngôn sứ lớn của Cựu Ước, bị vua Nabuchodonosor đày sang Babylon (thế kỷ VII). º Livre d’Ezéchiel = Sách Êdêkien: sưu tập các lời sấm của vị ngôn sứ này, trong thời gian ngài bị lưu đày ở Babylon. Quyển sách này đôi khi rất khó giải thích vì lối văn khải huyền và đầy dẫy những biểu tượng. Nhưng nó có một tầm quan trọng thần học rất lớn cho việc chuẩn bị Do thái giáo thời hậu lưu đày, cũng như cho giáo lý về Giao Ước Mới và về Thần Khí thông ban sự sống (Esprit vivificateur).

EZNIK De Kolb = Eznik De Kolb. Thần học gia và văn sĩ gốc Armênia sống vào thế kỷ V, với tư cách là giám mục Bagrevand, ngài đã tham dự Công đồng Artaschat năm 449. Ngài đã sáng tác một trong những quyển sách bằng tiếng Armênia đầu tiên chống lại các lạc giáo (Contre les hérésies) chia làm 4 cuốn.

F

FABER (Frédéric-William) = Frédéric-William Faber. Người Anh, trở lại đạo, vào dòng Ôratôriô do Newman thành lập, Faber (1814-1863) đã xuất bản những tác phẩm về tu đức và lòng sùng kính, gây lên một tiếng vang đáng kể ở Anh quốc và nước ngoài. Một giọng điệu hơi lãng mạn và hơi dễ tin nào đó đã làm cho ảnh hưởng này, hiện nay bị giảm sút. Giáo thuyết của ông vẫn còn vững chắc và được trình bày một cách thú vị.

FABRIQUE = Tài sản giáo xứ (do từ La-tinh hạ cấp fabrica = sự xây dựng, công trình lợi ích công cộng. Do đó, danh từ “bane-d’�uvre” dùng để chỉ nơi dành riêng cho các nhân viên quản lý tài sản trong nhà thờ): lúc đầu, từ này dùng để chỉ khối lượng các tài sản dành cho việc xây cất và bảo quản một nhà thờ. º Ban quản trị tài sản giáo xứ: theo nghĩa rộng, từ này chỉ tổ chức đại diện cho nhà thờ, có nhiệm vụ quản lý các tài sản thuộc về nhà thờ và cung cấp vật chất cho việc thi hành phụng tự. º Conseil de fabrique = Hội đồng quản trị tài sản giáo xứ: tập đoàn những người, thường là giáo dân, được chỉ định làm quản trị viên để giúp đỡ quản đốc là người đương nhiên là quản trị viên chính các tài sản của giáo xứ, trong nhiệm vụ quản lý của người quản đốc này. º Fabrique de Saint-Pierre = Ban Quản trị tài sản đền thờ Thánh Phêrô: lúc đầu, đây là tập thể do Đức Clêmentê VII sáng lập ngày 12 tháng 12 năm 1523 để thu góp và quản lý những tài sản dành vào việc xây cất Vương Cung Thánh Đường Thánh Phêrô. Đến sau, đây là một Thánh bộ do Đức Clêmentê VII thiết lập (1523-1534) để đảm nhận cùng một nhiệm vụ và nhận thêm thẩm quyền để giải quyết vấn đề pháp lý. Ngày nay, từ này chỉ tổ chức do vị hồng y linh mục niên trưởng Vương Cung Thánh Đường Vatican làm chủ tịch, chuyên lo việc quản trị trần thế của Vương Cung Thánh Đường này.

¨ Fabricien = Thành viên hội đồng quản trị tài sản giáo xứ —> Marguillier.

FACE = Mặt, dung nhan: Kinh Thánh. gương mặt là gương soi tâm hồn, biểu lộ nhân cách (Hc 13, 25). º Cũng vậy, dung nhan của Thiên Chúa thể hiện lòng từ ái của Ngài (Tv 4, 7) hoặc cơn giận của Ngài (Is 54, 8). Con người đạo đức tìm kiếm dung nhan Thiên Chúa (Am 5, 4). Tuy nhiên, không ai có thể nhìn thấy dung nhan Ngài (Xh 33, 20-23) mà không có nguy cơ phải chết. º Trong Tân Ước, dung nhan của Đức Kitô là phản ánh vinh quang của Thiên Chúa Cha (2 Cr 4, 6; Mt 17, 2). º Sainte Face = Thánh nhan Chúa chịu nạn : đề tài tượng thánh diễn tả Đức Kitô chịu khổ nạn. Truyền thuyết về Thánh nữ Vêrônica thuật lại việc gương mặt của Đức Kitô in một cách lạ lùng trên tấm khăn lau mặt Ngài khi Ngài lên đồi Calvariô. º VTB.

Facteur, factibile, factoriel —> Fait.

FACUNDUS d’Hermione = Facundus d’Hermione. Giám mục Hermiane ở Bắc Phi vào giữa thế kỷ VI. Đối thủ của đường lối chính trị tôn giáo của hoàng đế Justinianô; ở Tây phương, ngài là một trong những người nhiệt thành bênh vực cho tác phẩm Ba Chương (Trois Chapitres), ngay cả sau khi tác phẩm này bị kết án ở Công đồng Constantinôlôli II (553). Khoảng 550, ngài viết Pro defensione trium Capitulorum (Về sự bênh vực Ba Chương), một quyển sách quý giá cho lịch sử các cuộc tranh cãi Kitô học.

FAIT = Sự kiện (do từ La-tinh factum; do động từ facere = làm): điều xảy ra một cách cụ thể. º Fait singulier = Sự kiện cá biệt: điều xảy ra một lần. º Fait scientifique = Sự kiện khoa học: điều xảy ra đều đặn, trong những điều kiện nhất định, là đối tượng cho một kinh nghiệm phổ quát. º Le fait et le droit = Sự kiện và điều tất nhiên: điều đã xảy ra và sẽ phải xảy ra.

¨ Factorielle (Analyse) = Sự phân tích các nhân tố: Tâm lý. phương pháp thống kê cho phép rút ra, từ những kết quả định lượng hóa của một trắc nghiệm, các nhân tố (facteurs) diễn tả đồng tương quan giữa các chức năng tâm linh khác nhau hoặc những khía cạnh khác nhau của hoạt động được đo lường bởi trắc nghiệm đó. Ví dụ: nhân tố G (nhân tố chung) - le facteur G (facteur général) mà người ta tách ra trong mọi tác phong trí tuệ. º Từ những nhân tố là các hằng số toán học, sự phân tích các nhân tố đưa ra những giả thiết về bản chất của các thực tại tâm trí mà nhân tố chỉ ra hoạt động (của các thực tại đó); người ta không tìm cách định nghĩa bản chất của trí tuệ, của cá tính hay của nhân cách, nhưng người ta giới hạn các hằng số vận toán của chúng.

¨ Facteur = Nhân tố (do từ La-tinh factor = người làm, tác giả): cái là nguyên nhân. Mọi yếu tố góp phần vào việc tạo nên hiệu quả của sự việc: các nhân tố phát triển (les facteurs de développement).

¨ Factibile = Nghệ khả tác: điều có thể được làm ở bên ngoài, được chế tạo (đồ mỹ nghệ). Đối nghịch với agibile (linh khả tác) là điều có thể được làm trong trật tự của hoạt động luân lý của hành động (đối tượng của sự khôn ngoan, sự cẩn trọng) —> Pratique.

¨ Faculté = Khả năng (do từ La-tinh facultas, do động từ facere = làm): khả năng làm hoặc hành động. º Tâm lý. Đó là những năng lực của linh hồn, những nguyên lý gần của các tác động; các khả năng xuất phát từ linh hồn, nguyên lý căn bản. Các khả năng đã được định loại (loại của chúng đã được xác định) nhờ những hành vi riêng biệt của chúng. Những hành vi riêng biệt này lại được định loại nhờ các đối tượng riêng biệt của chúng. Một số khả năng có thể được hoàn thiện nhờ các sở hữu (habitus). º Giáo luật. Năng quyền: theo nghĩa rộng, quyền làm một điều gì một cách thành sự và hợp luật do quyền riêng của mình hoặc do quyền của người khác di nhượng. º Theo nghĩa hẹp, quyền được một vị bề trên có thẩm quyền đích thân di nhượng, cho phép thực hiện thành sự và hợp pháp một hành vi mà theo đúng luật người ta không đủ tư cách làm. º Facultés apostoliques = Các năng quyền Tòa Thánh ban: các năng quyền thường lệ được Tòa Thánh ban cho. º Facultés quinquennales = Các năng quyền ngũ niên: các năng quyền Tòa Thánh ban cho các Đấng Bản quyền ở những nơi không phải là xứ truyền giáo vào dịp viếng mộ hai Thánh Tông đồ mà các vị này phải thực hiện năm ăm một lần. º Một khoa, rồi sau đó là một phân khoa hay một tập thể các giáo sư lo việc giảng dạy khoa này, ví dụ như phân khoa thần học (faculté de théologie). º Facultés catholiques = Đại học công giáo: một Đại học do Giáo hội thành lập.

¨ Affaires = Công vụ: toàn bộ các hoạt động công ích. º Congrégation des affaires ecclésiastiques extraordinaires = Thánh bộ Công vụ ngoại thường: Thánh bộ Rôma do Đức Piô VI thành lập năm 1793 để cứu xét mọi vấn đề do Cách mạng Pháp đặt ra và sau đó, thẩm quyền của Thánh bộ này được nới rộng ra; Thánh bộ này đã bị hủy bỏ khi có cuộc cải tổ giáo triều ngày 15 tháng 08 năm 1967 º Conseil pour les affaires publiques = Hội đồng ngoại vụ Tòa Thánh: được thành lập ngày 15 tháng 08 năm 1967. Hội đồng ngoại vụ Tòa Thánh thay thế một phần Thánh bộ nói trên, phụ trách liên lạc với các Quốc gia.

¨ Fétieloisme = Bái vật giáo: tín ngưỡng rất phổ biến trong các giới nghèo, tin vào sự hiện hữu của một quyền lực tiềm ẩn trong một số đồ vật mà họ không thật sự tôn thờ, nhưng chỉ dùng làm bùa phép (amulettes ou talisman) º —> Mana.

FALCONI (Jean) = Jean Falconi: thuộc Dòng Đức Bà Chuộc Kẻ Làm Tôi (Ordre de la Merci), người Tây- ban-nha, Falconi (1596-1638) là một vị linh hướng rất nổi tiếng. Các trước tác của ông, phần nhiều được xuất bản sau khi ông qua đời, đề cập đến việc cầu nguyện dựa trên lòng tin tinh tuyền, đến lòng yêu mến thuần khiết và đến việc năng rước lễ. Mặc dầu người ta có thể lạm dụng, nhưng không hề có bóng dáng của thuyết an tĩnh trong giáo thuyết của ông.

FALDISTOIRE = Ghế lễ của giám mục: ghế ngồi theo nghi lễ phụng vụ của giám mục, viện phụ, đệ nhất lục sự, khi các vị này cử hành thánh lễ đại triều mà không có quyền ngồi trên ngai. Ghế này không có tựa lưng, và các chân ghế được xếp theo chữ X.

FAMILLE = Gia đình, người thân cận: Giáo luật. Famille pontificale, épiscopale = Nhóm thân cận của Đức Giáo Hoàng, của Đức Giám Mục: toàn bộ những người thân cận của Đức Giáo Hoàng hoặc của một vị giám mục. º Famille religieuse = Gia đình tu sĩ: khi thì chỉ những người tu sĩ đã khấn trọn, những người dự tu và thỉnh sinh, khi thì chỉ toàn bộ những người thân cận của một nhà dòng.

¨ Familier. Familier du Pape ou d’un évêque = Gia nhân của Đức Giáo Hoàng hoặc của một vị giám mục: người lo việc phục vụ Đức Giáo Hoàng hoặc một vị giám mục, như thế thuộc thành phần trong nhà hay trong gia đình của Giáo Hoàng hay của giám mục. º Familier des religieux = Người thân cận của các tu sĩ: các giáo dân thường sống trong một nhà dòng.

FANATISME = Sự cuồng tín (do từ La-tinh fanum = nơi thánh): thái độ hoặc cảm hứng của người tin mình được thần thánh linh hứng và lý trí không còn kiểm soát được nữa —> Sectaire.

FAREINISTES = Giáo phái Faraynit: giáo phái Jansênít miền Bresse, xuất hiện vào thời kỳ Cách mạng Pháp.

FAREL (Guillaume) = Guillaume Farel. Nhà cải cách sinh năm 1489 gần Gap. Ông là thành viên của nhóm Meaux, chạy theo phong trào Cải cách vào khoảng năm 1524. Ông hoạt động ở Thụy-sĩ, nhất là ở Neufchâtel và nhiều hơn nữa là ở Genève, nơi ông du nhập phong trào Cải cách, trước Calvin, năm 1534-1535. Ông qua đời năm 1565 không để lại một tác phẩm nào có tầm mức thần học đáng kể.

FARGES (Albert) = Albert Farges. Thuộc Hội Xuân Bích, người gốc Corrèze (1848-1926). Ông điều khiển nhiều chủng viện của giáo phận hoặc của các trường Đại học và dạy triết học Kinh viện và thần học tu đức và thần bí. Các ấn phẩm của ông có tương quan trực tiếp với các môn học này.

FATALISME = Thuyết định mệnh (do từ La-tinh fatum được thành lập trên từ fari = nói, phát âm): thuyết định mệnh dựa trên ý tưởng về một sự tất yếu bên ngoài nắm giữ con người và sự vật mà không có cách nào thoát ra được. Thuyết này đối nghịch với ý tuởng về sự Quan phòng vì fatum (định mệnh) là một sức mạnh mù quáng và phi nhân cách.

FATIMA = Fatima: một làng ở Bồ-đào-nha, nơi ba trẻ chăn cừu tuyên bố vào năm 1917 đã chứng kiến Đức Trinh Nữ hiện ra 6 lần và nhiều hiện tượng siêu nhiên. Ngôi đền hành hương này đã được Đức Piô XII ủng hộ và hiện có rất nhiều người lui tới.

FAUSTE de Byzance = Fauste de Byzance. Tác giả một quyển lịch sử về xứ Armênia Kitô-giáo vào những năm 320 đến 387. Quyển sách này được biên soạn vào khoảng năm 425 và được lưu giữ trong một bản văn tiếng Armênia của thế kỷ V.

FAUSTE de Riez = Fauste de Riez. Có lẽ người gốc Anh, ông trở thành Viện phụ của đan viện Lérins khoảng năm 433 và làm Giám mục Riez ở Provence năm 462; ngài qua đời trước năm 500. Là một nhà thần học có nhiều uy tín ở xứ Gaule, ngài chống lại giáo lý của thánh Augustinô về ân sủng và trong quyển De gratia Dei et libero arbitrio (Về ân sủng của Thiên Chúa và ý chí tự do), ngài bênh vực một thần học rõ ràng mang màu sắc bán-Pêlagiô. Ngài cũng đã để lại một De Spiritu Sancto (Về Chúa Thánh Thần) chống lại thuyết của Ariô, những bài giảng và những bức thư.

FAUSTIN = Faustin. Linh mục Rôma hậu bán thế kỷ IV. Ngài bác bỏ thuyết Ariô (De Trinitate - Về Thiên Chúa Ba Ngôi). Ngài được nhiều người biết đến như là một trong những người ủng hộ Lucifer de Cagliari.

FAUTE = Lỗi, lỗi phạm (do từ La-tinh fallita, do động từ fallere = lừa dối, thoát khỏi). Sự vi phạm cố ý hoặc không cố ý một luật lệ (luật nghề nghiệp, pháp luật, tập quán, tục lệ v.v...). Lỗi phạm luân lý (vi phạm một lề luật luân lý), nếu cố ý, thì là tội lỗi. º —> Coulpe.

¨ Défaut = Khuyết điểm, khiếm khuyết (quá khứ phân từ cũ của động từ défaillir, do từ La-tinh fallere = lừa dối, thoát khỏi). Điều gì thiếu đối với một sự việc, để sự việc này được toàn vẹn. ºLuân lý. Điều gì thiếu đối với hành động để cho hành động được hoàn toàn tốt. º Malum ex quocumque defectu, bonum ex integra causa = Điều xấu do khiếm khuyết, điều tốt bởi toàn vẹn. Câu châm ngôn Kinh viện có nghĩa là có điều xấu luân lý ngay khi thiếu điều tốt; điều tốt luân lý hàm chứa tính toàn vẹn của điều tốt. º Giáo luật. Ex defectu = Do thiếu sót (tiếng La-tinh có nghĩa là xuất phát từ sự thiếu sót). Ám chỉ những ngăn trở cho việc lãnh nhận các chức thánh được tuyên bố vì những lý do thích hợp mà người mắc phải những ngăn trở đó không nhất thiết phải gánh trách nhiệm. Như vậy, một trường hợp ngoại hôn kéo theo một ngăn trở ex defectu (do thiếu sót).

¨ Infaillibilité = Tính bất khả ngộ. Sự không sai lầm. Phẩm tính của huấn quyền Giáo hội khi huấn quyền này được thể hiện trong những định nghĩa tín lý, hoặc của công đồng chung, hoặc của Đức Giáo Hoàng tuyên bố ex cathedra (từ thượng tòa) hoặc trong sự đồng thanh rao giảng của hàng giám mục hiệp nhất với Đức Giáo Hoàng.

¨ Infaillibilistes = Người theo thuyết bất khả ngộ. Trong Công đồng Vatican I, đây là những người ủng hộ định nghĩa về sự bất khả ngộ của Giám mục Rôma.

FAVARONI (Augustin) = Augustin Favaroni cũng gọi là Augustinô thành Rôma. Bề trên tổng quyền dòng Thánh Augustinô đi chân không, sau đó, làm giám mục. Công đồng Bâle kết án một trong những tác phẩm của ngài, nhưng không muốn vì đó mà làm phương hại đến tiếng tăm của tác giả († 1443).

FAVEUR du droit = Sự che chở của pháp luật: sự suy đoán đương nhiên theo đó, hành vi được hưởng một ân huệ như vậy, được xem là có hiệu lực bao lâu không có bằng chứng ngược lại; như vậy, hôn nhân được hưỏng sự che chở của pháp luật.

FÉBRONIANISME = Thuyết Febronius: dưới biệt hiệu Febronius, Nicolas de Houtheim, phó tổng giám mục thành Trèves, năm 1763 đã xuất bản một nghiên cứu về quyền hành của Tòa Thánh. Đối với Febronius, trong Giáo hội, quyền tài phán có nguồn gốc và sức mạnh trong tính phổ quát của các tín hữu, nói cho đúng ra, họ làm thành Giáo hội. Như thế, Đức Giáo Hoàng và các Đức Giám mục chỉ hành xử quyền này với danh hiệu là thừa tác viên của cộng đoàn và với những giới hạn được áp đặt do các quyết định giáo luật của Công đồng.

FÉCONDITÉ (Cultes de) = Tín ngưỡng tôn thờ khả năng sinh sản: tên chủng loại người ta dùng để chỉ một cách thích hợp những biểu hiện tôn giáo hoặc ma thuật khác nhau, nhờ đến các sức mạnh huyền bí và linh thánh là những sức mạnh cai quản đời sống và nhất là sự sinh sản nơi loài người cũng như nơi loài vật và thảo mộc º VTB.

Fédérale —> Foi.

FÉLIX (Celestin-Josept) = Joseph Celestin Félix: Tu sĩ Dòng Tên (1810-1891), nhà thuyết giảng của các kỳ tĩnh tâm tại Nhà thờ Đức Bà từ năm 1853 đến 1870. Ông đặc biệt bàn đến sự tiến bộ nhờ Kitô-giáo.

FEMME = Đàn bà, phụ nữ: danh xưng kính trọng thường dùng đối với bất cứ phụ nữ nào (Ga 4, 21), và Đức Giêsu cũng đã dùng danh xưng này đối với Mẹ Ngài (Ga 2, 4; 19, 26). º Femme adultère = Người đàn bà ngoại tình: người đàn bà bị các ký lục và biệt phái bắt gặp đang phạm tội ngoại tình và được dẫn đến cho Đức Giêsu; nhưng Ngài đã từ chối lên án (Ga 7, 23). º Femme forte = Người phụ nữ đảm đang: người mẹ và người vợ lý tưởng mà sách Châm Ngôn miêu tả chân dung (Cn 31, 10-31). º Saintes femmes = Những người phụ nữ nhân đức: những người phụ nữ đi theo Đức Giêsu, đặc biệt được đề cập tới trong thảm kịch núi Calvariô (Lc 23, 27-31). º Femme de Lot = Vợ ông Lót: người vợ của cháu ông Abraham, đã bị biến thành tượng muối vì đã muốn nhìn cảnh tàn phá thành Sôđôma (St 19, 26). ºVTB.

FÉNELON (François de Salignac de la Mothe-) = Fénelon. Người gốc vùng Périgord, được huấn luyện vào đời sống giáo sĩ theo trường phái Xuân Bích, được Bossuet kèm theo hướng dẫn khi khởi đầu sự nghiệp. Ông đã trở thành gia sư của quận công xứ Bourgogne (ông đã viết cho quận công nàu quyển Télémaque) và làm Tổng giám mục Cambrai. Là một nhà quý tộc quyền uy, một nhà nhân bản hấp dẫn, một văn sĩ tuyệt vời, một vị linh hướng hiếm có, một nhân cách sáng chói và phức tạp, ông đã mở ra một thời đại mới nhờ những tư tưởng chính trị và xã hội, những nguyên tắc giáo dục và nhờ cả bản chất tính khí của ông, một tính khí tỏ ra nhạy cảm, lo âu và phóng khoáng. Trong giáo phận của mình, ông đã phản ứng thành công chống lại những người theo lạc thuyết của Jansênius và những người theo thuyết phóng đãng (libertins). Nhưng, bị mất danh giá trong vụ liên quan đến thuyết an tĩnh (affaire quiétiste), ông thấy mình bị Bossuet tấn công và chuốc lấy sự thất sủng của vua Louis XVI, trong lúc quyển Explication des maximes des saints (Cắt nghĩa các châm ngôn của các thánh) của ông đã bị Rôma lên án, và ông đã nhận chịu sự lên án này một cách cao thượng. Người ta đã đặt cho ông biệt danh là “con thiên nga vùng Cambrai” (Cygne de Cambrai) (1651-1715).

Ferendae sententiae —> Sens (sentence).

FÉRIE = Ngày hưu, ngày nghỉ (do từ La-tinh feriae = những ngày nghỉ): Giáo luật. những ngày hưu là những ngày mà người ta không thể hoàn thành một hành vi tố tụng nào. º Phụng vụ. Ngày thường tuần nhật, ngày trong tuần và do đó, ngày phụng vụ không có phụng vụ riêng của một vị thánh hay một lễ trọng nào. º Féries privilégiées = Tuần nhật đặc biệt: ngày thứ Tư lễ Tro, các ngày thứ Hai, thứ Ba và thứ Tư Tuần Thánh. º Féries majeures = Đại tuần nhật: ngoài những tuần nhật đặc biệt 1, còn có những ngày mùa Vọng và mùa Chay, ngày thứ hai lễ cầu mùa và 4 mùa của tháng.

¨ Férial = (Tính từ) Thuộc ngày thường, liên quan đến ngày thường.

¨ Férié = (Tính từ) Thuộc ngày lễ. Bị thất nghiệp, nghỉ việc. º Jour férié = Ngày nghỉ lễ: ngày nghỉ được thánh hóa bằng việc bắt buộc tham dự thánh lễ —> Dimanche, repos dominical. Fête (d’obligation). º Temps férié = Thời gian lễ: thời gian trong năm cấm làm phép cưới trọng thể. Đồng nghĩa với Temps clos, temps prohibé.

¨ Fête = Ngày lễ: ngày vui mừng trong đạo để kính Chúa hoặc các Thánh. º Fête d’obligation ou de précepte = Lễ buộc : lễ bao gồm bổn phận phải tham dự thánh lễ và trên nguyên tắc, không được làm việc. º Fête de dévotion = Lễ kính: lễ không bắt buộc. º Fête mobile = Lễ di động. Lễ mà ngày thay đổi, tùy thuộc vào lễ Phục Sinh º Fête fixe = Lễ cố định: lễ mà ngày theo lịch không thay đổi. º Fête double, semidouble, simple = Lễ bậc nhất. bậc nhì. bậc ba: trong nghi thức Rôma, trước đây có 3 bậc lễ khác nhau, tùy theo mức độ trọng thể của lễ đó, ngày nay, các bậc lễ này đã bị hủy bỏ. Vài nghi lễ đặc thù còn có những lễ gọi là lễ theo nghi thức kép ba (rite triple). º Fête-Dieu = Lễ Mình Thánh Chúa: ở Pháp, đây là tên thường dùng để gọi lễ trọng kính Thánh Thể, được thiết lập vào thế kỷ XIII như là lễ khác biệt với lễ kỷ niệm việc lập bí tích Thánh Thể vào ngày Thứ Năm Tuần Thánh. Lễ này được cử hành vào ngày thứ Năm sau Tuần Bát nhật lễ Hiện Xuống. Tiếng La-tinh là Festum Corporis Christi (Lễ Mình Thánh Đức Kitô) hoặc nói tắt là Corpus Christi (Mình Thánh Đức Kitô) º VTB.

Fermentaire. fermentum —> Ferveur.

Ferme propos —> Propos.

Ferrare (Concile de) —> Bâle. Florence.

FERVEUR = Lòng sốt sắng, lòng nhiệt thành (do từ La-tinh fervor = sức nóng, nhiệt): tình trạng tâm hồn của người cảm thấy một sự ham thích rất mãnh liệt, một sự mong muốn cương quyết, một sự hăng hái nồng cháy đối với những công việc đạo đức, nhiệt tâm muốn hoàn thành điều thiện, tiến tới trong sự hoàn thiện Kitô-giáo, tăng trưởng trong đường thánh đức.

¨ Fermentaires = Những người theo phái dùng bánh có men: những người ủng hộ việc dùng bánh có men (ngược lại với bánh không men theo nghi lễ La-tinh) trong lúc cử hành bí tích Thánh Thể.

FERMENTUM = Bánh Fermentum: mẫu bánh được thánh hiến trong thánh lễ giáo hoàng mà một tập tục Rôma, được chứng minh là đã có từ thế kỷ V đến thế kỷ VIII, đã trộn vào các lễ vật thánh hiến của một thánh lễ khác, như dấu chỉ sự hiệp thông đức tin và đức ái.

Fête —> Férie.

Fétielisme —> Fait.

FEU = Lửa: Kinh Thánh. Yếu tố thường đi kèm theo các cuộc thần hiển (Xh 3, 2). Biểu tượng ánh sáng và tính phi vật chất của Thiên Chúa. º Feu du ciel = Lửa bởi trời: sấm sét được xem như sự biểu hiện quyền năng hoặc cơn giận của Thiên Chúa. º Langues de feu = Lưỡi lửa: sự biểu lộ hữu hình và có tính biểu tượng việc Chúa Thánh Thần hiện xuông vào ngày lễ Ngũ Tuần (Cv 2, 3). º Phụng vụ. Feu nouveau = Lửa mới: lửa được làm phép lúc bắt đầu nghi lễ Vọng Phục Sinh. º Feu de l’enfer —> Enfer º VTB.

FEUILLANTS = Dòng Feuillants: Hội dòng các đan sĩ được thành lập năm 1586 do Jean de la Barrière, đan viện phụ tu viện Xitô tại Feuillant trong giáo phận Toulouse ngày nay. Sự cải tổ này, đúng hơn, đây là một sự thay đổi toàn bộ phỏng theo các hội dòng của giáo sĩ triều được thành lập vào cùng thời kỳ đó, đã bắt buộc các tu sĩ Feiullants phải hoàn toàn tách rời khỏi Dòng Xitô, nhưng vẫn tiếp tục gọi mình là tu sĩ Xitô.

Françailles —> Foi.

FIAT = Xin vâng, hãy có (tiếng La-tinh có nghĩa là ước gì điều đó được thực hiện). Thuật ngữ chỉ một mệnh mệnh hoặc một sự chấp thuận. º Fiat créateur = Lời phán sáng tạo: lời Thiên Chúa dùng để tạo dựng thế giới (St 1, 3). º Fiat de là Vierge = Lời xin vâng của Đức Trinh Nữ: câu Đức Maria trả lời cho Thiên Thần Truyền tin (Lc 1, 38). º Fiat voluntas tua = Xin vâng ý Cha: thuật ngữ Đức Giêsu dùng để bày tỏ sự tán thành của Ngài đối với thánh ý của Cha ở ngưỡng cửa cuộc Thương khó (Mt 26, 39). Lời xin thứ ba của kinh Lạy Cha.

Fiction —> Figure.

FIDÉICOMMIS = Tín thác: quy ước mà người nhận quyền sở hữu một sự vật do di tặng hoặc biếu tặng, tự buộc mình phải từ bỏ sự vật ấy trong những điều kiện do người di chúc hoặc người biếu tặng ấn định. º Đồng nghĩa với từ Fiducie, nghĩa là tín thác.

¨ Fidéicommissaire = Người thụ thác di sản.

Fidéisme, fidèle, fidélité —> Foi.

FIDÈLE De Sigmaringen = Thánh Fiđêlê de Sigmaringen: luật sư miền Bavière, vào dòng Capucinô, Fiđêlê chăm lo việc phúc âm hóa những người Grisons đang có nguy cơ theo đạo Tin lành. Ngài bị hạ sát năm 1622. Ngài đã để lại những tập sách đạo đức và những tuyển tập kinh nguyện (Lễ kính ngày 24.04).

FIERI = Sự biến dịch (tiếng La-tinh có nghĩa là trở thành): được dùng như một danh từ và đối nghịch với factum esse, là sự kiện được cấu tạo trong hữu thể, sự kiện hiện hữu.

FIGME = Hình dạng, hình ảnh, biểu tượng (tiếng La-tinh figura, do động từ fingere = nặn hình, định hình): hình dạng của các hữu thể. º Siêu hình. Hình tượng: loại phẩm tính thứ tư; thể thức phẩm tính hoàn tất lượng tính. º Luận lý. Hình thức: cách sắp xếp tam đoạn luận xuất phát từ vị trí của trung từ trong các tiền đề. Người ta phân biệt 4 hình thức tam đoạn luận. º (Tu từ) Lối bóng bảy: sự chuyển đổi của ngôn ngữ thông thường nhằm làm cho nó linh động hơn. Lối bóng bảy (từ hoa) của thể văn, lối bóng bảy trong hùng biện. º Kinh Thánh. Hình bóng: nhân vật hoặc sự kiện trong lịch sử cứu độ mà nơi nhân vật và sự kiện ấy, một nhân vật hoặc một sự kiện có sau, được phác họa, nhân vật hoặc sự kiện có sau này hoàn tất điều mà hình bóng đã báo trước và chuẩn bị —> Type. Antitype. Như vậy, Đavit là hình bóng của Đấng Mêsia; cuộc vượt qua Biển Đỏ là hình bóng bí tích Thánh Tẩy. º VTB.

¨ Figuratif = Có tính biểu tượng Kinh Thánh.: biểu thị một người hay một sự vật. Sens figuratif = Ý nghĩa biểu tượng: y nghĩa mà một nhân vật hay một sự kiện trong lịch sử cứu độ mặc lấy, trong mức độ nó loan báo hoặc chuẩn bị một thực tại hậu lai. º Art figuratif = Nghệ thuật biểu tượng: nghệ thuật diễn tả các hữu thể hoặc các sự vật có thể nhận ra được, ngược lại với nghệ thuật trừu tượng hoặc không có tính biểu tượng.

¨ Préfiguration = Sự tiên báo bằng hình ảnh: sự loan báo một thực tại vị lai của mầu nhiệm cứu độ bằng cách gợi ra những hình ảnh.

¨ Transfiguration = Sự biến hình, sự / lễ Hiển Dung: hành động thay đổi hình dạng, vẻ bề ngoài. Trong từ vựng Kitô giáo, từ này chính yếu dùng để chỉ phép lạ được Mt 17, 1-10 thuật lại, trong phép lạ đó trước mặt Phêrô, Giacôbê và Gioan, Đức Kitô khi để cho sự chói lọi của thiên tính được tỏ hiện xuyên qua nhân tính, đã mặc lấy một dáng vẻ chói lòa ánh sáng để trò chuyện với Môsê và Êlia, tức là Lề luật và các Ngôn sứ. Từ thế kỷ IV, người Hy-lạp đã cử hành biến cố này vào ngày 06 tháng 08. Bên Tây phương, lễ này được chính thức thiết lập cùng ngày tháng như trên vào năm 1457, nhân dịp một cuộc chiến thắng dân Thổ. º Tu đức. Sự tiến bộ của người Kitô hữu trong đời sống siêu nhiên có thể so sánh với một sự biến hình thường xuyên và tiệm tiến, bởi vì ngay từ trái đất này, cuộc sống của Thiên Chúa nơi chúng ta đã thần hóa chúng ta. º VTB.

¨ Fiction = Hư cấu, mạo tác: Giáo luật. Fiction du droit (ou fiction légale) = Hư cấu pháp định: trong những trường hợp được luật dự liệu, sự xác quyết một sự kiện không có thực tế, nhưng được luật pháp giả định là có, để làm nền tảng cho một quyền hạn. Như vậy, một hôn nhân đã được tái thành sự hóa, tức được phục hồi hiệu lực bởi sanatio in radice (sự chữa trị tận căn), nhờ một hư cấu pháp định mà được xem như đã luôn luôn thành sư. º Fiction juridique = Hư cấu pháp lý: trong luật học, đó là sự đồng hóa một trạng huống mà nhà lập luật không biết với một trạng huống khác đã được người này dự liệu một cách thực sự.

FILS = Con: đặc ngữ Hipri diễn tả một quan hệ thuộc về, nguồn gốc hay loại suy. Fils de l’Orient du tonnerre. de colère, de la promesse, de la géhenne, de perdiction = Con của Phương Đông, của sấm sét, của thịnh no, của lời hứa, của hỏa ngục, của hư mất. º Fils de Dieu = Con Thiên Chúa: trong Kinh Thánh, đây là tên gọi các thiên thần, các con cháu của Sét, dân tộc trước được chọn, đặc biệt là Đức Giêsu Kitô, sau cùng là mọi Kitô hữu đã nhận Thánh Tẩy. º Fils de l’homme = Con Người: một trong những tước hiệu ưa chuộng của Đức Giêsu, dựa theo Đaniel (7, 13). º Fils de David = Con Vua Đavít: tước hiệu khác của Đấng Mêsia, được dành cho Đức Giêsu trong Tân Ước. º Tu sĩ trong tương quan với vị lập dòng của mình. Ví dụ: con của Thánh Đôminicô º VTB.

¨ Fille = Con gái. Nữ tử: đặc ngữ Hipri chỉ những người phụ nữ của một xứ và chính xứ đó. Fille de Sion = Thiếu nữ Sion. º Filles des hommes = Con gái loài người: trong sách Sáng Thế (c. 1-5), các thiếu nữ chi tộc Cain đã kết hôn với các chàng trai chi tộc Sét, là những con trai của Thiên Chúa, và hậu duệ của họ, do lòng vô đạo, đã gây nên trận đại hồng thủy; trong vài ngụy thư, đây là những phụ nữ đã kết hợp với các thiên thần trên trời và sinh ra những người khổng lồ. º Tên gọi các thành viên của nhiều cộng đoàn nữ tu. Filles de la Charité = Nữ tử Bác ái. º Theo lối ẩn dụ, từ này dùng để nói về một Giáo hội hoặc một đan viện trong tương quan với Giáo hội hoặc đan viện đã thành lập và được gọi là Giáo hội Mẹ hoặc đan viện Mẹ. Les filles de Citeaux = Các (đan viện) con cái của dòng Xitô.

¨ Filiation = Tử hệ: hậu duệ theo trực hệ, nghĩa là mối dây nối kết cha mẹ với đứa con khi người ta xét mối dây này trong con người của đứa con —> légitime, illégitime. º Liên hệ phụ mẫu: do loại suy, từ này chỉ sự tương quan giữa một người với cha mẹ nuôi hoặc cha mẹ thiêng liêng của người đó —> Adoption = Sự lập pháp hóa của dưỡng tử: bõ đỡ đầu, vú đỡ đầu. º Chi nhánh dòng: sự phụ thuộc của một đan viện đối với một đan viện khác mà nó bắt nguồn đan viện chi nhánh dòng Xitô.

¨ Affiliation = Quyền được sống tại dòng; sự gia nhập: theo luật cũ, đặc ân nối kết một cách đặc biệt một tu sĩ với đan viện của người ấy đến nỗi người ta không thể gửi tu sĩ đó đi nơi khác mà không có lý do nghiêm trọng. º Affiliation d’un tiers ordre = Sự gia nhập một Dòng Ba: hành vi của một bề trên tổng quyền nhận một tu hội vào Dòng Ba phụ thuộc vào dòng của mình. Đồng nghĩa với Agrégation.

¨ Filioque = Và bởi Chúa Con (tiếng La-tinh: Và bởi Chúa Con): công thức gợi lên sự xác quyết được đưa vào kinh Tin Kính (kinh Tin Kính của Công đồng Nicêa-Constantinôpôli), theo đó Chúa Thánh Thần bởi Chúa Cha “và Chúa Con” mà ra. Phần thêm vào kinh Tin Kính này, trước tiên được hát ở Tây-ban-nha, rồi sau đó, vào khoảng thế kỷ IX, trong các Giáo hội Pháp, chỉ được cho phép dùng trong thánh lễ ở Rôma vào thế kỷ XI. Thật vậy, bên Đông phương, người ta có lẽ thích đọc một cách độc hữu điều mà người La-tinh cũng đọc như vậy; Chúa Thánh Thần bởi Chúa Cha, nhờ Chúa Con, mà ra. Sự khác biệt trong công thức này chính yếu do điều mà giới từ “ek” trong tiếng Hy-lạp, qui chiếu về một nguyên lý tuyệt đối đệ nhất, là điều mà giới từ “a” (bởi) trong tiếng La-tinh không có nghĩa như thế. Vì vậy, cuộc tranh cãi về từ filioque (querelle du filioque) là một cuộc tranh cãi giữa những người điếc. Các công đồng và các Đức Giáo Hoàng đã luôn từ chối việc áp đặt cho người Hy-lạp phải thêm từ filioque vào kinh Tin Kính của họ, cũng như từ chối lên án họ.

¨ Filleul. Filleule = Con đỡ đầu: con trai hoặc con gái thiêng liêng mà người ta đỡ đầu, nơi giấy rửa tội với tư cách là vú bõ đỡ đầu.

FIN = Hết, tận cùng (do từ La-tinh finis = ranh giới, giới hạn, cuối cùng; cũng dịch từ Hy-lạp telos = sự hoàn thành, kết quả, mục đích): xét một cách cụ thể, từ này chỉ cái đến sau cùng, cái kết thúc. Đối nghịch với sự bắt đầu. º Triết. Cứu cánh, mục đích: cái mà vì đó một sự vật được làm. Đối ngữ của từ “moyen” (phương tiện). Trong trật tự thi hành thì cứu cánh là sau cùng; trong trật tự ý hướng (cứu cánh chủ tâm), thì cứu cánh lại là đầu tiên (finis est prima in intentione, ultima in executione - cứu cánh là đầu tiên trong ý hướng, sau cùng trong thi hành). Người ta sử dụng (uti) một phương tiện, người ta hưởng thụ (frui) cứu cánh, hoặc an nghỉ trong nó. Nó là cùng đích của sự lôi cuốn, và vì vậy, nó là nguyên nhân của các nguyên nhân khác. º Đạo đức. Fin de l’�uvre (finis operis) = Mục đích sự việc: mục đích chỉ ra điều mà sự việc được nhắm tới do bản chất của nó (ví dụ: mục đích của nhà cửa là để ở). º Fin de celui qui agit (finis operantis) = Mục đích tác nhân: mục đích chỉ ra đích điều thực sự mà tác nhân theo đuổi (ví dụ: mục đích của kiến trúc sư xây dựng nhà cửa. Ví dụ. Kiếm tiền, thành công trong một cuộc đua tài, khoe khoang v.v...) º Finis cujus gratia = Mục đích nhờ đó: điều được ước muốn như lý do của tất cả mọi sự được ước muốn khác. º Finis cui = Cùng đích chỉ tha: người hoặc điều mà công việc được thực hiện cho (ví dụ: người bạn mà người ta muốn điều thiện cho người ấy). º Finis que = Mục đích đạt sự: cái mà nhờ đó mục đích đạt được. (Ví du: tình bạn) º Fin ultime = Cùng đích. Mục đích mà tất cả đều hướng về đó, mà người ta không thể vượt quá (đối với các tín hữu: Thiên Chúa, toàn phúc thần linh) º Fin intermédiaire = Mục đích trung gian: là phương tiện đối với cùng đích, là mục đích đối với cái đi trước. º Fin prochaine = Mục đích gần: mục đích mà một hành động nào đó trực tiếp nhắm vào. º (Tính từ) Mịn, thanh, nhỏ; đi đến tận cùng, đến cực điểm - Sable fin = Cát mịn (cực nhỏ), or fin = vàng ròng (cực tinh); esprit fin = đầu óc tinh tế (có tri giác tuyệt đỉnh). º Kinh Thánh. Fin du monde ou fin des temps = Tận thế, tận cùng thế giới, tận cùng thời gian: sự diệt vong của thế giới hiện tại vào ngày Quang lâm. º Thần học. Fins dernières = Các sự đời sau. Tứ chung: dưới tiêu đề này, trong các sách giáo khoa, đó là môn học về những điều liên quan đến sự chết, phán xét, thiên đàng và hỏa ngục. Tiếng La-tinh gọi là De novissimis = Về những điều sau cùng. º Eschatologie.

¨ Fanal = Sau cùng: cái cấu tạo nên hoặc diễn tả mục đích. º Cause finale = Nguyên nhân cứu cánh: cái mà vì đó một sự vật được thực hiện.

¨ Finalisme = Thuyết mục đích: triết thuyết dành một vị trí cho cứu cánh tính.

¨ Finalité = Mục đích tính, cứu cánh tính: đặc tính của cái được sắp xếp cho một mục đích, một đích điểm. Ngược với hư ảo tính (không có đích điểm). º Finalité intentionnelle = Mục đích tính chủ tâm: mục đích tính của tác nhân nhận biết. º Finalité naturelle = Mục đích tính tự nhiên: mục đích tính của chính thiên nhiên hay của máy móc hay của các sự vật º Finalité interne = Mục đích tính nội tại. Mục đích tính của những phần khác nhau của một hữu thể trong tương quan với hữu thể này (ví dụ: răng để nhai nghiền). º Finalité externe = Mục đích tính ngoại tại: mục đích tính của một hữu thể trong tương quan với một hữu thể khác hoặc trong tương quan với toàn thể (ví dụ: thảo mộc được làm ra để ăn).

¨ Fini = Đã hoàn thành, đã làm xong. º Hữu hạn hoặc bất toàn: bị giới hạn hoặc không hoàn hảo. º Ngược với vô hạn, toàn hảo (ví dụ: sự hữu hạn của một tạo vật).

¨ Finitude = Hữu hạn tính. Đặc tính của điều gì hữu hạn, theo nghĩa là bị giới hạn.

¨ Infini = Vô cùng, vô hạn (tiếng La-tinh infinitus, tạo thành do “in” nghĩa là không và infinitus nghĩa là bị giới hạn, đã làm xong): cái không bị giới hạn và chưa hoàn tất theo hai nghĩa của từ này, nghĩa là không giới hạn, toàn hảo và cái điều chưa hoàn tất, vô định, bất định (ví dụ: sự vô định của chất thể đệ nhất, sự vô hạn của thời gian). º Infni quantitatif = Vô hạn lượng tính: sự vô hạn mở rộng (bảng các số đếm, quãng thời gian). º Infini qualitatif = Vô hạn phẩm tính: sự vô hạn về cường độ và về sự toàn hảo (ví dụ: những sự toàn thiện của Thiên Chúa, lòng nhân từ Ngài, chân lý của Ngài). º Principe de non-régression à l’infini = Nguyên tắc không thể lùi lại tới vô cùng: nguyên tắc được nêu ra trong sự nối tiếp các nguyên nhân dị nghĩa (chứ không phải đồng nghĩa, con số các nguyên nhân này là ngẫu nhiên) để thiết lập sự hiện hữu của một nguyên nhân đệ nhất.

¨ Transfini = Siêu hạn: kể từ C. Cantor, từ này được dùng để nói đến những số đếm hoặc số thứ tự biểu thị những tập hợp được xác định rõ ràng và không hữu hạn (là những tập hợp không có cùng lũy thừa) hoặc biểu thị những kiểu bậc của các tập hợp không hữu hạn (các số thứ tự khác với số tự nhiên là các số siêu hạn).

¨ Transfinalisation = Sự chuyển đổi mục đích: toan tính thần học nhằm trình bày mầu nhiệm Thánh Thể bằng cách nhấn mạnh đến ý tưởng bánh và rượu, khi đã được thánh hiến, thì thủ đắc một mục đích tính mới, mục đích sự hiện diện của chúng là biểu thị Đức Chúa, chứ không còn phải là để nuôi thân xác như thức ăn loài người. Thông điệp Mysterium fidei (Mầu nhiệm đức tin) lưu ý chống lại tính cách phiếm diện và không đầy đủ của cách giải thích này.

¨ Affinité = Hôn thuộc, họ kết bạn: Giáo luật. mối ràng buộc pháp lý mà hôn nhân thiết lập giữa người chồng và những người có họ máu với người vợ hoặc giữa người vợ và những người có họ máu với người chồng của mình. º Trong bộ luật cũ, mọi quan hệ tình dục, dù không hợp pháp, đều làm nảy sinh mối dây hôn thuộc này giữa mỗi bên trong hai tác nhân đối tác và những người có họ máu với người kia. º Empêchement d’affinité = Ngăn trở họ kết bạn: ngăn trở tiêu hôn do mối dây hôn thuộc tạo nên; ngăn trở này có ở mọi cấp theo trực hệ và đi đến cấp hai theo bàng hệ. º Affinité spirituelle = Họ thiêng liêng: sự ràng buộc pháp lý mà bí tích Thánh Tẩy thiết lập giữa người bõ đỡ đầu và người con gái mình đỡ đầu, hoặc vú đỡ đầu và người con trai mình đỡ đầu. Họ thiêng liêng cũng tạo nên một ngăn trở tiêu hôn giữa những người này (theo Bộ giáo luật 1983, các họ này không còn tạo nên ngăn trở tiêu hôn nữa).

¨ Définition = Sự định nghĩa (do tiếng La-tinh definire = bao quanh, giới hạn): Triết. mệnh đề phát biểu bản chất của một sự vật được xét đến, nội dung của một khái niệm, nghĩa của một tư. º Définition nominale = Sự định nghĩa chiếu danh: nghĩa chủ động, hành vi bao gồm việc cho nghĩa một từ bằng một từ khác tương đương hoặc bằng ngữ nguyên của từ đó. Đối nghịch với définition réelle (res = sự vật) = sự định nghĩa chiếu sự: quan tâm không phải đến từ mà là đến bản chất của sự vật mà từ đó gợi lên. º Thần học. Dénition de foi = Sự định tín: nghĩa chủ động, hành vi của Huấn quyền ngoại thường trong Giáo hội, trình bày cho các tín hữu một chân lý đức tin như được Thiên Chúa mặc khải, mà cho đến bây giờ còn được lưu giữ một cách mặc nhiên trong toàn bộ kho tàng mặc khải. º Nghĩa thụ động, chính mệnh đề được định nghĩa và được trình bày cho đức tin của các tín hữu —> Proposition. Conclusion théologique. Dépôt de la foi. Articles de foi.

¨ Définiteur = Thành viên hội đồng dòng: Tu sĩ tham gia vào một hội đồng dòng.

¨ Définitoire (ou Collège des Définiteurs) = Hội đồng dòng: tên gọi trong nhiều dòng, dành cho nhóm các tu sĩ tạo thành hội đồng của Bề trên tổng quyền hoặc nhóm có quyền quyết định một vài sự việc liên quan đến hội dòng của họ.

FIRMAMENT = Bầu trời (do từ La-tinh firmamentum = sự nâng đỡ): trong tư tưởng cổ xưa, vòm trời mà trên đó các tinh tú được gắn chặt và từ đó, qua các cửa cống, nước thượng tầng rơi xuống và kết hợp với nước hạ tầng này là trái đất (xem St 1, 6. 14).

FIRMICUS MATERNUS = Firmicus Maternus. Giáo sư khoa hùng biện, người đảo Sicile, trở lại Kitô giáo vào phần tư thứ hai của thế kỷ IV. Lúc bấy giờ, ông đã viết một công tố trạng mạnh mẽ và bất khoan dung chống lại ngoại giáo La-Hy De errore profanarum religionum (Về sự lầm lạc của các tôn giáo trần tục).

FIXATION = Sự ghi tạc : Tâm lý. sự nhồi nhét trong lúc luyện tập một động thái đắc thủ. º Phân tâm.. Hiện tượng cố định: sự gắn bó tình cảm vào một người, một đồ vật hoặc một tập hợp các tác phong và thái độ, hiện tượng này thường xảy ra nhất là vào một giai đoạn phát triển tâm linh sớm và tồn tại theo cách suy nhược thần kinh hoặc ấu trĩ và gây khó khăn hoặc làm cho không thể đạt đến những kiểu tương xứng hơn về tác phong, thái độ, những quan hệ tình cảm với những người khác và ngăn trở sự trưởng thành trong các quan hệ tình cảm với những người mà chủ thể còn gắn bó theo kiểu sơ khai.

FLAGELLATION = Sự đánh đòn (do từ La-tinh flagellum = cây roi): hành động đánh đòn, nghĩa là đánh ai bằng cây roi da như một hình thức nhục hình. º Hình phạt bằng những cây roi hoặc roi da đã sớm được đưa vào trong tập tục của một số đan viện, như là hình phạt một số lỗi nặng hoặc như việc đền tội. Vào thời Trung cổ, sự đánh đòn tự ý đã trở thành một thực hành sám hối ngang hàng với việc thi hành theo luật. Các giáo dân cũng tự đánh đòn theo gương các đan sĩ. Đôi khi được tổ chức một cách công khai, việc thực hành này đã tạo nên nhiều lạm dụng. Từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XV, trong nhiều nước ở Âu châu, nhiều nhóm người, bị các nhà thuyết giảng bình dân làm cho trở nên cuồng tín, đã chạy khắp các thành phố và đồng quê, hát thánh vịnh và dùng roi da đánh cho đến chảy máu, để xin Thiên Chúa chấm dứt những tai họa công cộng. Người ta gọi họ là những người đánh tội.

¨ Flagellants = Những người đánh tội: các nhóm hối nhân mà việc đền tội chủ yếu bao hàm việc đánh tội.

FLAMME = Ngọn lửa: Tu đức. lửa tình yêu nung đốt tâm hồn các thánh. Nơi các nhà thần bí, hình ảnh các ngọn lửa là tự phát. Nó như là được nhận thấy nhờ kinh nghiệm. º Ngọn lửa tình yêu sinh động (La vive flamme d’amour): Nhan đề một tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá, trong đó ngài trình bày những hiệu quả của việc chiêm ngắm Thiên Chúa bằng tình yêu.

¨ Flamboyant (Style) = Kiểu hình lửa: Kiến trúc. nghệ thuật gôtic Pháp trong thời đại cuối cùng của nghệ thuật này (thế kỷ 15). Được gọi như vậy là vì đường nét gợn sóng được các khối trang trí nơi các cửa sổ thể hiện.

FLÉCHIER (Valentin-Esprit) = Fléchier. Nhà thuyết giảng thời danh người Pháp, giám mục Lavaur, sau đó làm giám mục Nimes (1632-1710). Ngoài những tác phẩm hùng biện, trong đó ngài tỏ ra là một nhà duy luân lý, ngài đã để lại vài tác phẩm lịch sử và các bức thư.

FLECTAMUS GENUA = Chúng ta hãy quì xuống (tiếng La-tinh, chúng ta hãy uốn gối): công thức của phó tế mời tín hữu quì gối thinh lặng cầu nguyện trong giây lát.

FLEURY-SUR-LOIRE = Fleury-Sur-Loire. Đan viện được thành lập năm 651, tại giáo phận Orléans do Léodebad, viện phụ đan viện Saint-Aignan. Vào khoảng năm 654, Mommole, viện phụ thứ hai, đã cho di chuyển hài cốt của thánh Bênêđictô từ Mont-Cassin về đó. Cuối thế kỷ IX, đan viện lấy tên là Saint-Benoýt-sur-Loire. Dòng Miễn Trừ (Congrégation des Exempts) được nhập vào đó năm 1580. Các tu sĩ dòng Saint-Maur vào đó năm 1627. Đời sống đan tu được thiết lập ở đó do La Pierre-qui-vire năm 1865, rồi năm 1944.

FLORENCE (Concile de) = Công đồng Florentia (1438-1445) (Công đồng chung thứ XVII), do Đức Eugêniô IV triệu tập ở Ferrare, để chấm dứt cuộc ly khai giữa Đông và Tây phương. Được dời sang Florentia tháng 2 năm 1439, công đồng xem xét nội dung các tranh luận giữa người Hy-lạp và La-tinh, đặc biệt là từ Filioque (Và bởi Chúa Con). Sắc lệnh hiệp nhất với người Hy-lạp ngày 05 tháng 07 năm 1439. Các cuộc thương nghị về hiệp nhất được nối tiếp tại Rôma từ năm 1442 với các tiểu Giáo hội Đông phương. Bên Đông phương, dân chúng chối bỏ sắc lệnh hiệp nhất và từ chối phục tùng.

FLORUS de Lyon = Florus de Lyon. Thầy phó tế ở Lyon, sinh vào cuối thế kỷ VIII, lần lượt là học sinh, giáo sư và giám đốc trường của Giám mục. Từ năm 826 đã được xem như là người làm vẻ vang cho tỉnh, ngài qua đời khoảng năm 860, có thể lúc đó đã là linh mục. Các tác phẩm quan trọng nhất của ngài là Expositio missae và ba quyển sách nhỏ chống lại Amalaire, bản hiệu đính Tử đạo danh lục (Martyrologe), một Libellus de praedestinatione (Bản văn về sự tiền định) mạnh mẽ chống lại Jean Scot Erigène, nhiều thi phẩm, những tác phẩm giáo luật và các bài chú giải Kinh Thánh.

FOI = Đức tin (do từ La-tinh fidere = tin cậy): sự đáp trả của con người đối với những khởi xướng của Thiên Chúa. Đức tin là nguồn mạch toàn bộ đời sống Kitô giáo. Trong Kinh Thánh, từ ngữ Do thái về tin có hai đặc trưng: Aman gợi lên sự vững vàng và chắc chắn (do đó có từ Amen: chúng tôi xác nhận đó là thật, đó là vững chắc) và Batah, gợi lên sự tin cậy. Các dịch giả Hy-lạp, vì không có các từ tương xứng, đã phiên dịch bằng nhiều loạt từ ngữ mà cái thì gợi lên sự hiểu biết, cái thì gợi lên sự gắn bó và tin cậy. Điều đó cho thấy có hai cực hay hai khía cạnh trong đức tin: đức tin-gắn bó, hoặc đức tin-phó thác, đức tin tin cậy vào ngôi vị mặc khải (người ta còn gọi là đức tin-hoán cải, vì do gắn bó mà du-hoán cải, vì do gắn bó mà đức tin ấy làm cho người ta phải lật ngược trở lại) và đức tin-nhận biết hay đức tin-soi sáng là đức tin mang lại sự nhận biết và ánh sáng cho linh hồn đã cam kết với Lời của Thiên Chúa và với Lời Hứa của Ngài. Thư gửi tín hữu Do thái gọi những kẻ tin là những người “đã được thưởng thức Lời tốt đẹp của Thiên Chúa” (6, 5) và nơi khác, thư này gọi đức tin là “bảo đảm cho những điều tốt mà ta hy vọng, là bằng chứng cho những thực tại mà ta không thấy” (11, 1). Đối với Thánh Tôma, đức tin là nhân đức của trí tuệ được chuyển động về phía đối tượng và gắn bó với nó, nhờ sự thúc đẩy của ý chí hoàn toàn hướng về Điều Thiện của nó (Phúc thật của nó). º Objet de foi = Đối tượng của đức tin: nơi mà đức tin kết thúc hoặc điều mà đức tin gắn bó, nghĩa là chính Thiên Chúa, với tư cách là Đệ nhất Chân lý tự mặc khải cho con người. Người ta phân biệt đối tượng chất thể là Thiên Chúa, với tư cách là đối tượng của mặc khải và tất cả những gì Thiên Chúa mặc khải nhằm cứu độ: chính trong nghĩa này mà người ta nói là tin Thiên Chúa; và đối tượng mô thể là Thiên Chúa, với tư cách Ngài là Đấng mà chúng ta phó thác để tin tất cả những gì được mặc khải cho chúng ta: chính trong nghĩa này mà người ta nói tin vào Thiên Chúa. º Propositions de foi = Các định thức đức tin: các mệnh đề thường được các công đồng phát biểu và định hình đức tin của Giáo hội; bên cạnh các mệnh đề này, các mệnh đề khác, trong thứ tự đẳng cấp, được gọi là các định thức gần của đức tin, các định thức chắc chắn, ngược lại với các thẩm định sau đây: các định thức lạc giáo, gần với lạc giáo, táo bạo (hoặc không cái nhiên hoặc ít cái nhiên) sai lạc, gây khó chịu cho các lỗ tai đạo đức. º Ministre de la foi = Thừa tác viên của đức tin: Giáo hội. Không phải là đối tượng của đức tin mà là thừa tác viên hay đày tớ của đối tượng đức tin. º Prédication de la foi = Sự thuyết giảng đức tin: lời nói nhằm mục đích thông truyền đức tin, sinh sản đức tin (Kérygme = Rao giảng Tin Mừng đầu tiên) hoặc nuôi dưỡng đức tin (catéchèse = dạy giáo lý). Việc loan báo Tin Mừng đầu tiên đặc biệt nhằm vào đức tin-hoán cải và việc dạy giáo lý dự tòng nhằm vào đức tin-nhận biết, hoặc đức tin-soi sáng. Đức tin liên quan đến những thực tại vô hình, việc thuyết giảng mà Lời Chúa đi qua đó, là thiết yếu cho đức tin (Rm 10, 17). º Diffusion de la foi. Propagation de la foi = Sự truyền bá đức tin: thuật ngữ cổ điển được dùng cho đến thế kỷ XVII để chỉ sự xúc tiến việc phúc âm hóa đến các dân tộc mới. Người ta cũng gọi là việc mang lại ơn cứu độ (procuration du salut), sự công bố Tin Mừng, sự thuyết giảng đức tin. Từ “mission” (truyền giáo) được dùng tương đương từ thế kỷ XVII, chưa được biết đến trong ý nghĩa này, trước thời kỳ đó. º Témoignage de foi. Confession de foi. Protestation de foi = Sự làm chứng đức tin. Sự khẳng định lòng tin. Sự công bố đức tin: hành vi bên ngoài của đức tin, đòi buộc trong một số trường hợp Thiên Chúa dùng để nâng đỡ đức tin của những người yếu đuối, khơi dậy niềm tin nơi những kẻ vô tín ngưỡng, làm cho người ta tin Lời của đức tin “Anh em sẽ là chứng nhân của Thầy” (Cv 1, 8). º Profession de foi = Sự tuyên xưng đức tin: sự tuyên bố trọng thể theo phụng vụ điều mà người ta tin. º Confesseur de la foi —> Confesseur º Sacrements de la foi = Các Bí tích đức tin: những dấu hiệu khả giác của đức tin, được Đức Kitô thiết lập để sản sinh và củng cố đức tin của tín hữu trong mọi hoàn cảnh và tình trạng của cuộc sống. º Intelligence de la foi = Sự hiểu biết đức tin: sự lĩnh hội các tín điều hoặc nhận thức sâu xa, nhờ ơn thông minh (ơn của Chúa Thánh Thần), về các mầu nhiệm đức tin, tuy nhiên không được hiểu như là một ơn cao hơn đức tin và làm cho ta vượt quá đức tin, trong thị kiến, mà là một ơn nhằm phục vụ đức tin. º Foi objective = Đức tin khách quan: các công thức định tín; Foi subjective = Đức tin chủ quan: nhân đức tin phù hợp với các công thức định tín này. º Foi formée ou foi vive = Đức tin sống động: đức tin “được hình thành bởi đức ái”, hay đức tin sống bằng đức ái. º Foi informe ou foi morte = Đức tin chết: đức tin của ma quỷ hay đức tin đôi khi ở nơi các tội nhân. Trong chính nó, đức tin chết là một điều quái gỡ, lúc đó người tín hữu đặt cuộc sống mình mâu thuẫn với điều mình tin, hoặc với người mà mình tin vào và đặt hết lòng tin cậy vào người đó. Do đó, Kinh Thánh thường dùng một từ duy nhất là “đức tin”, để hầu như luôn luôn chỉ đức tin sống động. º Foi qui justifie l’impie —> Justification º Symbole de foi = Kinh Tin Kính: bảng công thức ngắn gọn chứa đựng những tín khoản chính: Kinh Tin Kính của các Thánh Tông đồ. Kinh Tin Kính của Công đồng Nicêa-Constantinôpôli. Kinh Tin Kính được gọi là của Thánh Athanasiô. º Article de foi —> Article º —> Théologal. Infidélité. Hérésie. Aveuglement. Hébétude º VTB.

¨ Fidèles = Các tín hữu (tiếng La-tinh fideles = những kẻ tin; do từ fides = niềm tin): những người tuyên xưng và thực hành đức tin công giáo. º Các giáo dân: đối lại với hàng giáo sĩ. º (Tính từ) Trung tín: bền vững trong thử thách hoặc trong đức tin. º Xã hội học tôn giáo. Phạm trù loại hình học tập hợp những người thường xuyên đi lễ ngày Chủ Nhật và Phục Sinh —> Dissidents. Conformistes saisonniers. Dévots º VTB.

¨ Fidélité = Sự trung tín: Kinh Thánh. sự trung tín là thuộc tính chính yếu của Thiên Chúa (Xh 34, 6), thường được nối kết với lòng nhân từ hiền phụ của Ngài đối với dân của Giao ước. Thiên Chúa là tảng đá bất khả dịch mà lời nói và lời hứa không qua đi (Is 40, 8). Nhưng Ngài đòi hỏi con người phải trung tín với Giao ước của Ngài (Gs 24, 14). Người đầy tớ trung tín, chính là Đức Kitô, trong Ngài mọi lời hứa của Thiên Chúa đều được hoàn tất (2 Cr 1, 20). º VTB.

¨ Infidèle = Người không có đức tin: người bất trung (do từ La-tinh in chỉ sự phủ định và fides = niềm tin). Người không có niềm tin. º Một cách tổng quát, từ này chỉ những người chưa được rửa tội và chưa được phúc âm hóa. Ví dụ, trong thành ngữ sự cứu độ của những người không có đức tin, nếu xét một cách nghiêm nhặt thì thành ngữ này không chính xác bởi vì chỉ có ơn cứu độ nhờ đức tin; đúng hơn, ta nên nói sự cứu độ những người không được phúc âm hóa, bởi vì đó mới là điều người ta muốn nói). Với ý nghĩa này, từ “infidèle” nêu lên một thực trạng hơn là một tội (không chắc chắn). º Cũng hiểu là người đã có đức tin nhưng lại chối bỏ đức tin; trong trường hợp này, đó là một tội nghịch với đức tin, nghịch với giao ước. º Infidèle positif = Người vô tín tích cực: người chối bỏ mặc khải; Infidèle négatif = Người vô tín tiêu cực: người không nhận biết mặc khải.

¨ Infidélité = Sự không tin: tình trạng của người vô tín ngưỡng. º Lương dân: theo nghĩa cụ thể, toàn bộ các dân tộc ngoài Kitô giáo. º Tội bất trung: tội của người thiếu kiên trì và cương quyết trong đức tin đã hứa, trong sự tín thác và trao ban hoặc trong tình bằng hữu. º Infidélité à la grâce = Sự bất trung với ơn Chúa: sự giảm bớt lòng nhiệt thành trong tình bằng hữu với Thiên Chúa: sự vô ơn chóng qua đối với ân sủng nhân từ của Thiên Chúa.

¨ Fidéisme = Duy tín thuyết: từ chối sử dụng lý trí trong lãnh vực tri thức tôn giáo. Ngược lại với thuyết Duy lý ở thế kỷ XVII và lập trường phê phán của triết học, thuyết Duy tín nhận định rằng những lý do tin không gì khác hơn là chính đức tin. º Thuyết Duy tín đã bị Công đồng Vatican I kết án trong Hiến chế De fide catholica (Về Đức Tin Công Giáo). º Semi-fidéisme = Bán-duy tín thuyết: hình thức giảm nhẹ của thuyết Duy tín, chối bỏ việc lý trí có khả năng đạt đến một phán đoán vững chắc trong các praeambula fidei (khai đề đức tin).

¨ Confiance = Sự tin cậy, sự tín thác (do từ La-tinh cum = với, và fides = niềm tin): điều làm cho đức cậy thêm năng lực hoặc nhờ sự giúp đỡ mà một người khác hứa, hoặc vì đã khám phá một số yếu tố thuận lợi, tự thân hoặc ở bên ngoài, cho điều người ta mong ước. Nó là một điều kiện hoặc một khía cạnh của nhân đức hào hiệp mà nhờ đó người ta hy vọng những điều vĩ đại hoặc tốt và đẹp (Sum. Théol. 2a 2ae 129, 6). º VTB.

¨ Praeambula fidei = Những khai đề đức tin: những mệnh đề hoặc những nhận thức trước khi có đức tin, có thể đạt được bằng việc hoạt động của lý trí tự nhiên. Ví dụ sự hiện hữu của những thuộc tính chính của Thiên Chúa, sự bất tử của linh hồn v.v...

¨ Fiançailles = Sự đính hôn: Giáo luật. lời hứa hỗ tương sau này sẽ kết hôn với nhau, được thực hiện trong những thể thức do luật qui định.

¨ Fédérale (Théologie) = Thần học giao ước: người ta gọi như vậy hệ thống thần học Tin lành phát sinh vào thế kỷ XVII và tập trung trên ý tưởng giao ước. Giao ước tự nhiên, trước khi phạm tội, giao ước ân sủng sau khi phạm tội. Chính giao ước này cũng phân ra làm ba thời kỳ: trước lề luật, dưới lề luật và sau lề luật. Trong một viễn ảnh như vậy, khái niệm về sự tiền định đã trở nên thứ yếu và ý niệm về tự nhiên mang lấy một tầm quan trọng nào đó. Đàng khác, Cựu Ước được hiểu tùy thuộc vào Đức Kitô là điểm tới của nó. Hệ thống này đã đánh dấu những nền thần học Lutêrô và nhất là Calvin.

FOLIE = Sự điên rồ: Kinh Thánh. đối nghịch với sự khôn ngoan (Cn 10, 1) và được định nghĩa như sự khôn ngoan, trong tương quan với lối sống và sự nhận biết Thiên Chúa. Người điên rồ, chính là người khờ dại và thiếu khôn ngoan, đó cũng là người vô đạo (Cn 1, 22-32; Hc 22, 9-18). º VTB.

FONCTION = Chức năng (do từ La-tinh fungi = làm trọn, hoàn thành): ảnh hưởng của một cơ chế hoặc một yếu tố của đời sống xã hội trên các cơ chế hoặc các yếu tố khác. Chức năng này có thể không ăn khớp với mục đích tính của cơ chế: như vậy, ngoài mục đích tính siêu nhiên ra, tôn giáo còn có một chức năng hội nhập xã hội. Việc nghiên cứu các chức năng khác nhau này mang tên là phân tích chức năng (analyse fonctionnelle). º —> Dysfonction.

¨ Dysfonction = Sự loạn năng: ảnh hưởng tiêu cực mà một cơ chế, độc lập với mục đích tính đặc thù của nó, có thể gây ra trên nhóm xã hội. Ví dụ: một đạo quân tổn phí nhiều cho đất nước, sự tổn phí không phải là mục đích tính của cơ chế này, nó là một loạn năng. Cũng vậy, các cơ chế tôn giáo có thể có một ảnh hưởng tích cực (chức năng) hoặc tiêu cực (loạn năng) trên sự hội nhập văn hóa hay xã hội của các cá nhân.

¨ Défunts = Người quá cố, kẻ đã qua đời: Nguyên ngữ. những người đã trả xong nợ đời. º Commémoraison des défunts = Lễ cầu cho các tín hữu đã qua đời. Lễ các đẳng: trong nghi thức Rôma, ngày 02 tháng 11 (hoặc ngày 03 nếu ngày 02 rơi vào ngày Chủ nhật), ngày dành để cầu nguyện công khai và chung cho tất cả những kẻ đã qua đời. Việc thiết lập lễ này, đối với dòng Cluny, là do Thánh Odillon vào năm 998. Lễ này lan tràn rất nhanh ở khắp châu Âu và nơi đây, lễ này đã trở thành phổ biến. º Messe des défunts —> Messe des morts. º Office des morts.

FONDATION = Sự lập quỹ từ thiện: việc cắt đặt vĩnh viễn một khối của cải để dùng vào một công việc đạo đức do người tặng ấn định. Đồng nghĩa: Fondation pieuse. º Sự thành lập một tu viện mới: việc một hội dòng thành lập một nhà mới, thành lập một tu viện mới trong xứ truyền giáo.

¨ Fondateur = Người lập quỹ từ thiện: người đã thành lập một quỹ từ thiện. º Fondateur d’Ordre = Vị Sáng lập dòng: người đã khai sanh một dòng tu mới, qui định các lề luật và các qui chế riêng cho dòng tu đó và được Giáo hội phê chuẩn. Theo nghĩa rộng, trong các dòng nữ, vị linh mục đã hướng dẫn và cố vấn cho vị nữ sáng lập dòng.

¨ Fondamentale (Théologie) —> Théologie.

¨ Fondamentalisme = Phái duy văn tự: thái độ tinh thần và cách cư xử của một phái Tin lành Mỹ muốn hiểu các bản văn Kinh Thánh theo từng chữ mà không để ý đến các văn loại, hay ý hướng của các tác giả, như vậy là làm tê liệt mọi tìm kiếm để chú giải Kinh Thánh và mọi hiểu biết sâu xa về các bản văn thánh. Đàng khác, bằng cách đòi hỏi các cơ cấu Giáo hội phải dựa trên những tuyên bố tín lý cả khối và phải phù hợp sít sao với các cơ cấu cổ xưa đã được Kinh Thánh trình bày, phái duy văn tự ngăn cản mọi tiến hóa và mọi tiến bộ và nhất là đối nghịch lại với phong trào đại kết.

FONSECA (Pierre de) = Pierre de Fonseca: Tu sĩ dòng Tên, người Bồ-đào-nha (1528-1599), giáo sư triết học tại Coðmbre, được mệnh danh là “Aristôt Bồ-đào-nha” vì tài năng của ông. Các chú giải của ông về siêu hình học của Aristôt đã trở thành cổ điển. Chính ông đã đưa ra lý thuyết khoa học trung dung về Thiên Chúa mà phái Molina đã dùng.

FONTS baptismaux = Giếng rửa tội: chậu lớn dùng để ban phép Rửa tội. º Tenir sur les fonts = Đỡ đầu rửa tội: làm bõ đỡ đầu của người nào. Thuật ngữ xưa hơn, đó là “lever des fonts”.

FOR (do từ La-tinh forum = nơi công cộng, sau đó là nơi mà người ta xử án, sau cùng là quyền tư pháp) = 1. Tòa án, thẩm phán: một tòa án hoặc một thẩm phán xác định. Le for compétent = Tòa án có thẩm quyền: theo nghĩa rộng, từ này chỉ thẩm quyền của vị thẩm phán hoặc của tòa án này, nghĩa là tầm mức quyền hành của họ. Như vậy Le for du domicile ou du contrat = Tòa án nơi cư trú hoặc nơi kết hôn: tòa án của nơi mà bên bị cư trú, nơi mà hôn thú được ký kết và như vậy, thẩm quyền mà tòa án này có là do danh nghĩa này. 2. Quyền tư pháp và theo nghĩa rộng là quyền tài phán. Le for civil, le for ecclésiastique = Tòa án dân sự hay tòa đời, tòa án Giáo hội hay tòa đạo. º Privilège du for = Đặc quyền tài phán: đặc quyền được miễn ra tòa đời mà một giáo sĩ được hưởng, do sự kiện này mà một giáo sĩ chỉ có thể bị đòi ra tòa đạo. 3. Theo nghĩa loại suy, lãnh vực thi hành quyền tài phán. º For interne = Tòa trong: lãnh vực đời sống cá nhân hoặc lương tâm mà từ đó xuất phát mọi hành vi nhân linh. Đồng nghĩa For de conscience = Tòa án lương tâm. º For externe = Tòa ngoài: lãnh vực đời sống xã hội mà từ đó xuất phát những hành vi bên ngoài mà thôi. º —> Juridiction.

¨ Forain = Thuộc về giáo hạt. Vicaire forain = Cha hạt trưởng, cha quản hạt: Linh mục được Đấng Bản quyền ủy thác một giáo hạt.º —> Archiprêtre. Doyen.

¨ Forensique = Từ bên ngoài: đặc tính mà cuộc tranh luận công giáo gán cho lý thuyết của Lutêrô về ơn công chính hóa, được quan niệm như là Thiên Chúa không buộc tội người tin: sự công chính của Đức Kitô được ban phát cho người tin, nhưng không vì đó mà người này không còn là tôi nhân nơi chính mình.

FORCE = Sức lực, sức mạnh (do từ La-tinh hạ lưu fortia, do fortitudo = sự can đảm): sức mạnh thể lý và luân lý, khả năng ảnh hưởng trên người khác và chống lại ảnh hưởng của ho. º Đạo đức. Một trong 4 nhân đức trụ, thái độ nhân đức của thành phần nộ dục của tâm hồn, cho phép tâm hồn hoạt động dưới ảnh hưởng của lý trí và tính thận trọng. Nó được sắp xếp thành hai hành vi: chịu đựng (sustinere) sự thử thách và nghịch cảnh, và chống trả (aggredi) điều ác và tất cả những gì làm hại. Trong hành vi của nhân đức sức mạnh, thì hành vi chịu đựng là tiêu biểu hơn cả; đó là hành vi nền tảng của nhân đức nhẫn nhục và là hành vi của các vị tuẫn đạo vì đức tin. º Don de force = Ơn sức mạnh: ơn của Chúa Thánh Thần ban cho nhằm kiện toàn nhân đức sức mạnh, là ơn đặc biệt làm cho ta dễ vâng theo những thúc đẩy của Thần Khí và các gợi hứng của đức ái, nhằm thực hiện những hành vi tiêu biểu như việc tuẫn đạo. º VTB.

¨ A fortiori = Huống hồ, huống chi (tiếng La-tinh: huống chi): nêu lên đặc tính của một suy luận kết luận từ mệnh đề thứ nhất đến một mệnh đề khác vì những lý lẽ tương tự và nhiều hơn hoặc mạnh hơn những lý lẽ ủng hộ cho mệnh đề thứ nhất.

Forensique —> Foi.

FORME = Hình thức, hình dáng: trước tiên là cái khuôn (cái khuôn của người thợ giày), sau đó là vẻ dáng mà người ta tạo cho một sự vật hoặc được sự vật nhận lấy. º Siêu hình. Mô thức, mô thể: nguyên lý xác định của một hữu thể. Khác với chất thể là nguyên lý căn bản vô định, là cái ghép với mô thể, cấu tạo nên thực thể vật lý —> Hylémorphisme = Mô thể xác định: hiện thể hóa, tạo hình chất thể và là nguyên lý của sự khả tri (chính nhờ mô thể mà một hữu thể có thể được nhận biết). Đồng nghĩa: nguyên nhân mô thức (cause formelle) (hoặc nguyên nhân theo mô thể). Cái làm cho một sự vật trở thành như thế. º Forme substantielle = Mô thức bản thể: mô thức cấu tạo nên bản chất của một sự vật, bằng cách xác định chất thể đệ nhất, nó là chủ thể của tất cả mọi sự xác định sau này. º Forme accidentelle = Mô thức tùy thể: sự xác định thứ yếu, xảy đến cho một hữu thể đã được cấu tạo theo bản chất. º Forme artificielle = Hình dáng nhân tạo: hình dáng do kết quả của hoạt động chế tạo của con người. º Forme naturelle = Hình dáng tự nhiên: hình dáng đã được giả định trước hoạt động chế tạo của con người và, một cách nào đó, là thước đo của hoạt động này. º Hình tượng tự nhiên: loại phẩm tính thứ tư, cùng với hình tượng. Mô thức-phẩm tính này, là cái rõ ràng nhất, là cái như là ở hàng đầu, lại là thứ yếu so với nguyên nhân mô thể (hoặc mô thể) của sự vật và không được lầm lẫn nó với mô thể. º Theo nghĩa rộng, mọi xác định hiện hữu mặc dù không được nhận trong chất thể (Ví dụ: các thiên thần cũng được gọi là các mô thể riêng biệt - formes séparées). º Luận lý. Forme du raisonnement = Hình thức suy luận: sự sắp xếp các mệnh đề được xét một cách độc lập đối với giá trị của các mệnh đề ấy. º Thần học. Forme du sacrement = Mô thể của bí tích: những lời mặc cho chất thể của bí tích ý nghĩa và sự xác định tối hậu của nó. º Đạo đức. Forme de l’acte = Mô thể của hành vi: ý hướng của người hành động. º Forme des vertus = Mô thể của nhân đức: cái hoàn tất nhân đức, thật sự cấu tạo nên nhân đức, cái làm cho nhân đức toàn hảo. Trong khoa đạo đức học Kitô giáo, chỉ đức ái mới đóng vai trò này: nó là mô thể của mọi nhân đức, không có nó, không một dự kiện hành động tốt nào trong một lãnh vực nào đó, thực sự là tốt (Ví dụ: người công chính phân xử với lòng thù hận thì không phải là hoàn toàn công chính, người tiết độ giữ sự khiết tịnh mà không có một chút tình yêu nào thì không phải là hoàn toàn tiết đo. º Tâm lý. —> Gestals º Giáo luật. In forma specifica, in forma communi = Theo thể thức riêng, theo thể thức chung: trong một phúc thư của Giáo Hoàng, các điều khoản qui định tầm mức các quyết định của một Bộ trong Giáo triều Rôma, bằng cách ban cho phúc thư ấy một thẩm quyền rộng hay hẹp.

¨ Formel = Thuộc về mô thể : Siêu hình. nêu lên phẩm tính của cái xác định một chất thể, một thực thể, cái hiện thể hóa chất thể hoặc thực tại đó: nguyên nhân mô thể, lý do mô thể (lý do, nguyên do hoặc yếu tính, cái xác định một thực tại), đối tượng mô thể (quan điểm xác định mà dưới quan điểm này một khoa học xem xét một đối tượng về phương diện chất thể là chung cho nhiều môn học khác. º Rõ ràng: điều được trình bày một cách xác định, không có bất cứ một sự hàm hồ nào: một mệnh lệnh rõ ràng hoặc một sự từ chối, dứt khoát º Thuộc về hình thức: ngược lại với “thuộc về chất thể” (matériel), chỉ xét đến hình thức mà không để ý gì đến các điều kiện chất thể: luận lý học hình thức (logique formelle), đạo đức học hình thức (morale formelle). º Pensée formelle = Tư duy hình thức: trong tâm lý học phát sinh (Piaget), từ này chỉ cách thức hoạt động tiến triển nhất của trí tuệ, xuất hiện từ tuổi thiếu niên: chủ thể trở thành có khả năng suy luận về những cái trừu tượng và những lược đồ ý tưởng-ngôn từ hình thức, trong khi trước đó, nó chỉ có thể làm điều đó về hành động và thực tại cụ thể (pensée pré-formel = tư duy tiền hình thức). Tư duy hình thức cho phép sử dụng một luận lý học thực sự thuần lý và những suy luận có tính giả thiết-diễn dịch.

¨ Formellement = Cách rõ ràng: bằng một cách thức riêng biệt và rõ ràng, theo cái thích hợp với mô thể của thực tại sở quan. º Cách mô thể: ngược lại với “cách chất thể”, “”cách tiềm tàng”.

¨ Informel = Bất định hình: thoát khỏi một hình thức nhất định. º Xã hội học. Un groupe informel, une structure informelle = Một nhóm vô định hình, một cơ cấu vô định hình: được hình thành độc lập với các tiêu chuẩn đã tiên liệu. Một đội chính thức (équipe officielle) của môn bóng bầu dục là một “nhóm định hình”. Một nhóm các nhà thể thao nghiệp dư tình cờ kết hợp lại với nhau là một nhóm vô định hình.

¨ Formalité = Thể thức tính: Siêu hình. Khía cạnh đặc thù và xác định mà dưới khía cạnh ấy, một hữu thể được xem xét hay một khoa học được khai triển. (Ví dụ: tôi nói chuyện với bạn theo thể thức bạn là kỹ sư). º Đừng lẫm lẫn với ý nghĩa pháp lý: đó là cái không thuộc về nội dung hoặc bản chất của sự vật mà ở ngoài sự vật. Các thể thức của trình tự tố tụng.

¨ Formalisme = Thuyết duy hình thức: Triết. Hệ thống triết học đưa tất cả về những hình thức-điển hình, những qui luật bên ngoài, vì vậy trong đạo đức học, thuyết duy hình thức cốt ở việc thu hẹp sự tốt lành hoặc sự xấu xa của hành vi nhân linh vào sự phù hợp hoặc không phù hợp bên ngoài của nó với lề luật. º Theo nghĩa rộng, thái độ tinh thần mà theo đó vì gán cho cách qui ước xã hội một tầm quan trọng quá lớn, nên người ta bám sát vào việc tuân giữ bề ngoài các nghi thức, các chữ đỏ hoặc các luật lệ nhưng không lưu ý đủ đến tinh thần mà người ta phải tuân giữ những cái đó. Tùy theo điểm áp dụng, thuyết duy hình thức trở thành thuyết duy nghi thức, duy chữ đỏ hoặc duy lề luật.

¨ Formulaire = Tập công thức: tuyển tập các công thức giáo luật dùng để hướng dẫn việc soạn thảo các văn kiện công cộng và các chứng thư pháp lý riêng tư. º Formulaire de Clément IX = Bản công thức của Đức Clêmentê IX: công thức tối nghĩa nói lên sự phục tùng của những người theo Jansênius, họ là những kẻ từ chối bản công thức của Đức Alexandrô VII mà Đức Clêmentê IX đã chấp nhận do thỏa hiệp năm 1668.

¨ Difformité = Sự dị hình, dị dạng: khuyết tật về hình dạng thể lý không cho phép hoàn thành các chức năng phụng vụ một cách xứng đáng và do đó, làm thành một ngăn trở ex defectu (do khiếm khuyết). º —> Ex defectu. Irrégularité.

¨ Transformisme = Thuyết biến chủng: thuyết sinh vật học, theo đó, các loài có sự sống không phải là bất di bất dịch, nhưng khả dĩ biến đổi hình dạng và tạo ra những loài mới.

¨ Uniformité (Actes d’) = Những văn kiện có tính nhất luật: Lịch sử. tên gọi của nhiều đạo luật được Nghị viện Anh bỏ phiếu thông qua theo ý muốn của các vua nước Anh, ấn định những thể thức phụng tự của tôn giáo chính thức và áp đặt cho mọi người phải dùng quyển Prayer Book (Sách Kinh), nếu không sẽ bị phạt. Các đạo luật ngày 21tháng 01 năm 1549 và 09 tháng 03 năm 1552 (dưới thời vua Edouard VI), ngày 24 tháng 06 năm 1559 (dưới thời nữ hoàng Elizabeth) và ngày 16 tháng 05 năm 1662 (dưới thời vua Charles II), phản ánh, trong các biến thái của chúng, những biến động và sự tiến bộ của phong trào cải cách tôn giáo trong Anh giáo. Các đạo luật vẫn còn hiệu lực.

FORMGESCHICHTE (Ecole de) = Trường phái văn hình sử: [Lịch sử các hình thức (văn chương)] trường phái phê bình Kinh Thánh nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc truyền khẩu và về sự bóp méo và sự cứng nhắc xuất phát từ đó. Được phác thảo vào thế kỷ XX trong Tin lành Đức, phương pháp này đã trở thành phổ biến.

Formulaire —> Forme.

FORNICATION = Tà dâm (do từ La-tinh formix = cái vòm - dưới cái vòm đó cô gái mãi dâm Rôma đứng): quan hệ tình dục ngoài hôn nhân. º Nó có thể bị gia trọng bởi hoàn cảnh đặc thù của những người phối hợp cùng nhau; vì vậy nó mang nhiều tên gọi khác nhau: ngoại tình (adultère) nếu một trong hai người đã có gia đình; cưỡng dâm (viol) nếu người đàn bà không đồng tình; đoạt dâm (rapt) nếu người đàn bà là vị thành niên và bị cưỡng hiếp; dâm ô (stupre) nếu sự quan hệ là nhục nhã và bêu riếu; loạn luân (inceste) nếu sự quan hệ xảy ra giữa những người cùng huyết thống v.v.. º Thánh Tôma nghĩ rằng, do bản chất, không kể đến điều có thể khoan miễn một phần cho chủ thể, sự tà dâm đơn giản và huống chi là những sự tà dâm khác, là một tội dâm dục nặng: “Về phần sự tà dâm, sự ô uế.. mà ngay những tên của chúng cũng không được nói ra giữa chúng ta. Anh em hãy biết rõ điều này, không một kẻ ô uế nào.. được quyền thừa hưởng cơ nghiệp trong Nước của Đức Kitô và của Thiên Chúa” (Ep 5, 3. 4). º Tật xấu nghịch với bản tính tự nhiên.

FORTUNAT = Venance Fortunat: sinh khoảng năm 530 tại Vênêtia, đến định cư ở Poitiers, gần đan viện nữ Thánh Radegonde, trước khi trở thành giám mục của thành phố này vào những năm cuối cùng của thế kỷ VI. Ngài là bạn của Grêgôriô thành Tours. Fortunat chiếm một vị trí quan trọng trong số các thi sĩ Kitô giáo thời Cổ đại, chủ yếu là nhờ các Carmina miscellanea (các bài ca hỗn tạp) của ngài. Phụng vụ Rôma về cuộc Thương khó đã chọn hai bài: Pange lingua (Ớ lưỡi phải ngợi khen) và Vexilia Regis (“Ớ ngọn cờ...” Thánh giá...)

FOSSARIENS = Những người ở hang: những người theo lạc giáo vào cuối thế kỷ XV và đầu thế kỷ XVI sống trong các hang động hoặc các hầm hố, do đó, mới có tên gọi là những người ở hang. Họ có thói quen qua đêm, đàn ông đàn bà nằm lộn xộn với nhau như những con thú, trong sự chung chạ đáng hổ thẹn nhất. Ở Bôhêmia, người ta tính có đến 19.000 người ở hang, rất mê tín, họ làm cho các tín đồ tin rằng họ đã nhận lấy Chúa Thánh Thần bằng cách nuốt một con ruồi to. Họ chỉ để lại trong lịch sử một vị trí chóng qua, nơi họ sự vô luân trổi vượt hơn là lạc giáo.

FOUCAULD (Charles de) = Charles de Foucauld. Trở lại đạo năm 1886, Foucauld (1858-1916), tìm cách noi gương Đức Kitô khó nghèo và “hèn hạ” tại dòng Trappe ở Nazarét vùng Sahara. Ngài muốn làm “người anh em phổ quát”; ảnh hưởng của ngài sâu đậm nơi các thổ dân và kiều dân. Sự tỏa sáng của ngài ngày càng lớn lên. Lối sống của ngài, những luật trong các huynh đoàn ngài để lại, mùi vị siêu thoát một cách sâu sắc và cảm động của các thủ bút do ngài viết vẫn tiếp tục tạo được sự lôi cuốn. Bước theo con đường tông đồ và tu đức của ngài, có các Tiểu đệ Đức Giêsu, các Huynh đệ Tin Mừng, các Tiểu muội Thánh Tâm, các Tiểu muội Đức Giêsu, Đoàn Huynh đệ Charles de Foucauld v.v...

FOUS (Fête des) = Lễ những chú hề: tên gọi thời Trung cổ khi thì dành cho lễ Cắt bì (tuần bát nhật lễ Noel), khi thì dành cho lễ các Thánh Anh Hài, vì những trò chơi của các em giúp lễ hoặc vì những nghi thức ít nhiều có tính cách khôi hài mà vào những thời gian này, đôi khi được diễn ra cho đến tận bên trong các nhà thờ.

FRACTION DU PAIN = Sự bẻ bánh: tục lệ Do thái bẻ những chiếc bánh kẹp, thay vì cắt chúng ra. º Từ khi Đức Giêsu thực hiện việc bẻ bánh ở buổi Tiệc ly (Mc 14, 22), cử chỉ này luôn luôn được lập lại trong khi cử hành bí tích Thánh Thể mà vì lý do này, các giáo phụ thường gọi là sự bẻ bánh.

FRANC = Được miễn: được rảnh, được miễn nghĩa vụ, được miễn các sắc thuế. Ví dụ: Franc de port = được miễn trách nhiệm cước phí. º Thẳng thắn: tự do, không bị ràng buộc, bày tỏ những tình cảm thực sự của mình.

¨ Franchise = Tính thẳng thắn: phẩm tính của người thẳng thắn, gần giống như tính chính trực (loyauté), tính chân thực (véracite), tính hào phóng (libéralite).

Française (Ecole) = École.

FRANCFORT (Concile de) = Công đồng Francfort: loạt công đồng thuộc triều Carôlô, trong đó Công đồng danh tiếng nhất được hoàng đế Carôlô triệu tập năm 794, đã lên án lạc giáo dưỡng tử (hérésie adoptianiste) và do một sự sai lầm về chú giải, đã chống lại sắc lệnh của Công đồng Nicêa II liên quan đến các ảnh tượng.

FRANÇOIS d’Assise (saint) = Thánh Phanxicô Assisi: một trong những vị thánh bình dân nhất nước Ý của thế kỷ XIII (khoảng 1182-1226). Ngài muốn thành lập một nhóm tín hữu sống không có thỏa ước, theo lý tưởng khó nghèo Tin Mừng. Nhóm sơ khai đã nhanh chóng trở thành một dòng tu, nhiều anh em hèn mọn đã trở thành linh mục (nhưng Phanxicô thì không) và họ tranh đua với các tu sĩ Đôminicô về mặt thông thái. Bản luật mà Phanxicô đã ban cho họ, đã được sửa đổi lại hai lần trước khi ngài qua đời. Bản luật nhấn mạnh đến sự khiêm hạ, sự khó nghèo, sự khất thực, sự hâm mộ thuyết giảng mà các anh em phải làm chứng. Đàng khác, trong các thủ bút của Phanxicô, người ta còn giữ lại le Testament (Chúc thư) và Le Cantique du Soleil (Bài Thánh ca của Mặt Trời).

¨ Franciscains = Các tu sĩ Phanxicô: Dòng tu được Thánh Phanxicô thành lập tại Assisi năm 1208-1209, vừa như là Dòng hành khất, vừa như là Dòng thuyết giảng. Không có một tài sản cá nhân hoặc tập thể nào, các thành viên của Dòng phải thuyết giảng sự sám hối và sống bằng những vật xin được hoặc bằng lao động. Tên gọi chính thức là Các Anh em hèn mọn, là tên gọi cũng áp dụng cho các tu sĩ Conventuels (nhánh Dòng Phanxicô) và các tu sĩ Capucinô. Ba dòng này duy trì hiến pháp và phẩm trật đặc thù của họ.

FRANÇOIS de Osuna = François Osuna: Tu sĩ Phanxicô, tác giả thần bí (khoảng 1492-1540). Ông đã cư ngụ một thời gian ở Anvers. Ông không giấu cảm tình đối với những nhà thần bí Tây-ban-nha theo khuynh hướng khả nghi, được mệnh danh là Alumbrados. Nhưng bản thân ông đã không tách ra khỏi Chính thống giáo trong chính các tác phẩm của ông: Le Gracieux Banquet (Bữa tiệc mỹ miều) và nhất là Les Abécédaires (Những chữ A B C) (được mệnh danh như vậy là vì phương thức biên soạn theo mẫu tự A B C của các phần). Ông là một trong các văn sĩ tu đức được Thánh nữ Têrêxa Avila đánh giá rất cao.

FRANÇOIS de Sales (saint) = Thánh Phanxicô Salêsiô: trong 20 năm làm giám mục Gênêva và Annecy, Phanxicô Salêsiô (1567-1622) là mẫu mục tử tông đồ, tận tụy không nề hà đối với hàng giáo sĩ và các con chiên của mình. Tử tế, nhã nhặn, dễ mến, quảng đại, “quí phái”, ngài lôi cuốn và mở ra cho mình nhiều con đường. Từ việc linh hướng, cởi mở và mạnh mẽ, ngài đưa ra những qui luật chủ yếu trong Introduction à la vie dévote (Dẫn nhập vào đời sống sùng mộ) thích hợp với mọi người trần. Những cuộc tiếp xúc của ngài với Jeanne de Chantal, vị nữ đồng sáng lập Dòng Thăm Viếng và sự huấn luyện tu đức cho các nữ tu đầu tiên Dòng Thăm Viếng đã cho ra đời 2 tác phẩm chủ yếu để biết linh đạo và nhân cách của Phanxicô: Le Traité de l’amour de Dieu và Les Entretiens spirituels (Khảo luận về tình yêu của Thiên Chúa - Những cuộc nói chuyện thiêng liêng). Ngoài ra còn phải kể đến các thư từ. Sự phó thác và ngoan ngoãn tuân theo các hoạt động của Chúa Thánh Thần, đồng thời với sự hy sinh và lòng quảng đại là những đặc tính trong giáo huấn của ngài. Lễ kính ngài ngày 24 tháng 01.

FRANÇOISE Romaine (sainte) = Thánh nữ Phanxica Romana: phu nhân của Laurent Ponziani và mẹ gia đình (1384-1440), ngài tận tụy lo cho những kẻ xấu số sống gần lâu đài của ngài, trong khu phố Rôma Transtévère. Ở đó, ngài tập họp và thành lập một nhóm các Nữ tu Tận hiến (Oblates) hay Dòng Ba không có lời khấn, cũng không có nội vi, về mặt thiêng liêng, được sát nhập với đan viện Mont-Olivet. Ngài vừa có một cuộc sống rất hoạt động lại vừa là một nhà chiêm niệm nổi tiếng. Lễ kính ngày 09 tháng 03.

FRASSEN (Claude) = Claude Frassen: Tu sĩ Phanxicô, sinh ở Péronne và qua đời ở Paris (1620-1711) là nơi mà với tư cách là vị thuyết giảng và cha giải tội, ngài đã tạo một ảnh hưởng sâu sắc. Ngài đã xuất bản những tác phẩm triết học, thần học, chú giải Kinh Thánh và đạo đức. Ngài giảng dạy toàn bộ học thuyết Duns Scot và nổi bật nhờ sự thông thái và tính trong sáng của ngài. Ngài đã chiến thắng trong cuộc tranh cãi với vị tu sĩ dòng Đôminicô là cha Noel Alexandre.

Fraticelles —> Frère.

FRAVARTI = Hồn thiêng: hạn từ của Avesta (sách thánh của đạo Zaratherestra) chỉ hai hồn thiêng nơi linh hồn của mọi hữu thể mà thuyết nhị nguyên Mazda xếp vào phía điều thiện. Các thực thể này giống như các thiên thần hộ thủ làm thành đối tượng cho một việc phụng tự tập thể, mặc dù người ta phân biệt các hồn thiêng của vài nhân vật quan trọng như các hồn thiêng của Zoroastre và ngay cả hồn thiêng của chính Ahura Mazda nữa. º —> Mazdéisme. Zoroastre. Ahura Mazda. Avesta.

FRAYSSINOUS (Denis de) = Denis de Frayssinous. Giáo sĩ người gốc Rouuergue (1765-1841). Ngài rất nổi tiếng nhờ thành công trong các bài thuyết trình về tôn giáo và minh giáo dưới thời Đế Chế (Empire). Các cuộc thuyết trình này đã nhanh chóng bị Napoléon cấm đoán. Dưới thời Phục Hưng (Restauration), ngài lại được trở thành vị tuyên úy thứ nhất của nhà vua, rồi làm giám mục, giáo sư lớn của Đại học, bộ trưởng các vấn đề Giáo hội và giáo dục cộng đồng. Ngài đã cố gắng làm cho tinh thần của Đại học tiến triển, nhưng đã không thành công.

FREE CHURCHES = Các Hội Thánh tự do: phát sinh từ một phản ứng chống lại sự can dự của các quyền bính thế tục (các vua, các ông hoàng hay nghị viện) vào lãnh vực riêng tư của Hội Thánh và việc sử dụng những phương tiện cưỡng chế đối với các tín hữu ngoan cố hoặc “lạc đạo”. Đặc tính và cấu trúc của các Hội thánh này thay đổi tùy theo các quốc gia khác nhau: ở Anh, tất cả các Hội thánh Tin lành không phải là Anh giáo; ở Đức các Hội thánh Tin lành sống dưới chế độ tách riêng (không tham dự vào Hội thánh Tin Mừng của Đức); ở Pháp, các cộng đoàn không tin có thể chấp nhận sự hội nhập vào Hội thánh Cải cách của Pháp, lúc Hội Thánh này có qui chế vào năm 1938. Một cách tổng quát, các “Hội thánh tự do” nhấn mạnh đến sự tự do thuộc về cộng đoàn Giáo hội và đến thẩm quyền duy nhất của cộng đoàn để lựa chọn qui luật Giáo hội của mình.

FRÉMONT (Georges) = Georges frémont. Nhà thuyết giảng người Paris, Georges Frémont (1852-1912) là một nhà bút chiến nổi tiếng.

FREPPEL (Charles-Emile) = Ch. E. Freppel. Người gốc Alsace, giáo sư khoa hùng biện thánh ở Sorbonne, sau đó làm giám mục Angers (1827-1891). Đại biểu của vùng Finistère ở Bretagne, ngài là người hăng say bênh vực cho nền giáo dục Kitô giáo. Các lập trường của ngài trong lãnh vực xã hội và chính trị được bàn cãi rất nhiều. Ngài xứng đáng được biết tiếng như là nhà hùng biện và là nhà minh giáo.

FRÈRE = Anh, em, huynh đệ: từ các buổi đầu trong Giáo hội, từ này chỉ các thành viên của cộng đoàn Kitô hữu, để nhấn mạnh đến đời sống hiệp nhất của họ trong Đức Kitô (1 Cr 5, 11). º Danh hiệu chính thức của một số lớn các Dòng, các Hội đoàn, dòng tu và các Tu hội, dầu các thành viên của họ đạt đến chức linh mục, như các Anh em Thuyết giảng. º Trong các đan viện viện phụ (abbaye) và các dòng tu giáo sĩ, danh từ “anh em” được gán cho các thành viên không lên chức linh mục như các thầy trợ sĩ và các phụ tá thế tục. Tên gọi này cũng thường dành cho các tu sĩ chưa phải là linh mục. º Petits-Frères = Các Tiểu đệ: tên gọi này đã được vài hội dòng thừa nhận, trong đó có các Tiểu đệ của Đức Maria được Marcellin Champagnat lập năm 1817 để lo việc giáo dục Kitô giáo cho giới trẻ và các Tiểu đệ của Đức Giêsu là Hội dòng mà Cha De Foucauld đã thành lập và viết bản luật. Hội dòng này khởi đầu năm 1933 trong miền nam Oran dưới sự hướng dẫn của Cha Voillaume. º Frères de Jésus = Anh em của Đức Giêsu: tên gọi mà Tin Mừng gán cho những người anh em bà con của Đức Giêsu: Giacôbê Hậu, Giôsê, Simon, Tađêô (xem Mt 12, 46). º Frères de l’amour = Amour º VTB.

¨ Fraticelles = Các Anh em bé nhỏ: phái những người tu đức, xuất hiện dưới tên này vào đầu thế kỷ XIV. Quả quyết sự nghèo khó tuyệt đối của Đức Kitô, nên họ thực hành đức khó nghèo một cách thái quá. Bị các giáo hoàng lên án và các thành viên pháp đình đuổi bắt, họ đã đi đến chỗ thành lập những hội ly giáo chống lại các thẩm quyền Giáo hội. Họ đã biến mất vào cuối thế kỷ XV và hòa mình vào Dòng Phanxicô nhặt phép (Ordre des Observants).

¨ Confraternité = Hiệp hội huynh đệ: người ta cũng gọi là phụng hội (conférie). Hiệp hội các tín hữu do thẩm quyền Giáo hội thiết lập, có một tổ chức theo phẩm trật và có mục đích thực hành các việc đạo đức hay bác ái và đặc biệt là làm cho việc phụng tự công cộng lớn mạnh.

¨ Conférie = Phụng hội. Hiệp hội : 1. Ngày xưa, tên này dành cho mọi loại hiệp hội đạo đức hoặc bác ái, nhất là các hiệp hội tập hợp các thành viên cùng một nghiệp đoàn hay cùng một nghề. 2. Trong Bộ giáo luật, đây là hiệp hội các tín hữu được thành lập theo giáo luật do sắc lệnh của Đấng Bản quyền và có mục đích cổ võ việc phụng tự công cộng dành cho Thiên Chúa hoặc một vị thánh.

¨ Archiconférie = Tổng hiệp hội. Tổng phụng hội: 1. Phụng hội mà, cho một đặc quyền tông tòa, có quyền sát nhập các phụng hội khác cùng loại vào với mình, để làm cho các phụng hội đó được thông phần vào các đặc ân thiêng liêng mà mình được ban cho phong phú. 2. Tên gọi có tính cách danh dự cho một số phụng hội.

FRUITS = Hoa trái, ơn ích: trong Tin Mừng, đây là những công việc tốt lành mà mỗi người được mời gọi thực thi (xem Ga 12, 24). Fruits du Saint-Esprit = Hoa quả của Chúa Thánh Thần: khoa thần học, nhất là kể từ Gl 5, 22 kể ra 12 hoa quả của Chúa Thánh Thần: bác ái, hoan lạc, bình an, nhẫn nại, nhân hậu, từ tâm, khoan thứ, dịu hiền, tin cậy, khiêm tốn, tiết độ, khiết tịnh) và định nghĩa chúng là những hành động tốt và khoái trá đối với kẻ thực thi chúng, được phát sinh do ân huệ của Chúa Thánh Thần nơi con người. Không nên xem danh sách này như là một sự hệ thống hóa khoa học. º Giáo luật. Những lợi tức của một bổng lộc Giáo hội. º VTB.

¨ Fruition = Sự hưởng dụng: hành vi của thèm muốn cảm giác hoặc thèm muốn ý chí, khi sự thèm muốn này đã nhận được điều thiện lôi cuốn và nó hướng về sự thiện đó (xem Thánh Tôma Sum. Théol. 1a 2ae, 11). Sự hưởng dụng có thể bắt đầu trong ý hướng, và một cách không hoàn hảo, khi mà sự thiện theo đuổi chưa được thủ đắc một cách trọn vẹn. Sự hưởng dụng là giai đoạn cuối cùng trong những giai đoạn của hành vi nhân linh, giai đoạn đầu tiên là ý hướng. º Fruition de Dieu = Sự tận hưởng Thiên Chúa: hành vi ý chí của kẻ lành được an nghỉ trong Thiên Chúa, một cách nào đó, đang sờ được Thiên Chúa, đang tận hưởng hạnh phúc của mình một cách thiêng liêng. Bao gồm sự sờ được hoặc nhận thức được Thiên Chúa này, sự hưởng dụng là kết cục của đức cậy cũng như sự nhìn thấy (Thiên Chúa) là kết cục của đức tin.

¨ Usufruit = Quyền hưởng dùng: ý niệm của luật pháp Rôma nêu lên quyền của một người được hưởng dùng một sự vật (sử dụng nó, thu những hoa quả của nó) mà người đó không phải là sở hữu chủ. º Bất cứ ai có một bổng lộc hoặc một cái gì tương đương đều là người có quyền hưởng dùng bổng lộc đó mà chỉ Giáo hội mới là sở hữu chủ. Vậy, không thể không cho người có quyền hưởng được hưởng bổng lộc này mà không bị phạt vạ.

FRUSTRATION = Sự hoành đoạt: Tâm lý. Mọi tình cảm gây ra do gặp một trở ngại không cho phép thỏa mãn một nhu cầu. º Phân tâm.. Sự ấm ức: phản ứng hữu thức hoặc vô thức của một chủ thể mà sự ước muốn không được thỏa mãn, mang nặng tính gây hấn đối với người hay hoàn cảnh gây nên trở ngại. Tính gây hấn này phát sinh một mặc cảm tội lỗi thường khích động tính gây hấn quay ngược chống lại chính bản thân mình và lúc đó mặc cảm tội lỗi này đưa tới những tác phong tự phạt mình và những tình cảm thấy mình bất xứng.

FUITE (délit de) = Tội bỏ trốn: tội phạm do một tu sĩ đã có khấn trọn bỏ nhà tu mà không có phép của bề trên, nhưng với ý định sẽ trở về. º —> Apostasie.

¨ Fugitif = Người bỏ trốn: Giáo luật. Tu sĩ phạm tội bỏ trốn. º —> Apostat.

FULBERT de Chartres = Fulbert de Chartres. Gốc Ý, ông đã lưu lại Reims bên cạnh Gerbert, sau đó đến Chartres để hoàn tất các kiến thức y học. Ông đã trở thành hiệu trưởng (écolâtre) và giám mục Chartres và chính nhờ ông mà trường Chartres được nổi danh và có nhiều ảnh hưởng (khoảng 960-1028).

FULGENCE de Ruspe = Fulgence de Ruspe. Sinh khoảng năm 467, ông trở thành giám mục Ruspe (Tunisie) năm 507, qua đời năm 532. Thành viên nổi bật nhất của hàng giám mục Phi châu vào thời đại đó. Ông trở nên nổi tiếng nhờ các tác phẩm ông viết chống lại thuyết Arius. Sau năm 519, ông trở thành đối thủ của phái Bán-pêlagiô và nhất là của giáo thuyết của Fauste de Riez: Ad Monimum (Gởi thuyết Nhất nguyên). De veritate praedestinationis et gratiae Dei (Về chân lý của sự tiền định và hồng ân Thiên Chúa). Trong các tác phẩm này, Fulgence tỏ ra trước nhất là môn đệ của Thánh Augustinô và là thành viên của thuyết Augustinô cứng rắn.

FULMINER = Tuyên cáo, tuyên án (do tiếng La-tinh fulminare = nổ tung sấm sét): công bố một hình luật, tuyên cáo vạ dứt phép thông công. º Công bố một phúc thư và làm cho phúc thư đó có hiệu lực thi hành.

¨ Fulmination = Sự tuyên cáo: sự công bố một đạo luật hoặc một giới luật hình sự. º Sự công bố để làm cho có hiệu lực —> Exécution.

FUNÉRAILLES = Lễ an táng: Giáo luật. Phần an táng theo phụng vụ diễn ra ngay trong nhà thờ (ngày xưa, cũng gọi là lễ qui lăng). º Phụng vụ. Toàn bộ các nghi thức phụng vụ được hoàn tất bên cạnh xác của người quá cố, từ khi rời nhà xác cho đến khi đặt linh cửu xuống huyệt mộ. º Funérailles du Christ = Lễ An táng Đức Kitô: tên gọi bình dân của nhật tụng byzantin vào chiều ngày thứ Sáu Tuần Thánh. Trong khi đọc kinh nhật tụng này, thì chiếc epitaphion, tấm khăn trên đó vẻ cảnh chôn cất Đức Kitô, được mang đi một cách trọng thể và được tôn kính.

FUTUR = Tương lai (do tiếng La-tinh futurum, vị lai phân từ của động từ esse, sẽ là): điều sẽ xảy ra, điều sẽ đến (không phải avenir = vị lai, là điều vẫn còn chưa xác định). º Futur contingent = Tương lai ngẫu nhiên: biến cố tương lai bị điều kiện hóa do những nguyên nhân tự do hoặc, nói chung, là ngẫu nhiên: điều chúng ta sẽ làm vào năm tới.

¨ Futurible = Tương lai giả định: tương lai ngẫu nhiên có thể xảy ra, nhưng ngay từ bây giờ, được biết như không xảy ra được, có vài điều kiện ngăn cản nó: điều mà nhân loại có thể đã làm nếu nhân loại đã không phạm tội: điều mà người đàn bà này có thể đã làm nếu bà là một người đàn ông.

G

GABRIEL = Gabriel (tiếng Do thái: Thiên Chúa mạnh mẽ): một trong các thiên thần đã có tên trong Kinh Thánh. Ngài đã hiện ra với ngôn sứ Đaniel (Đn 8, 16), với Giacaria, cha của Gioan Tẩy Giả (Lc 1, 19), với Đức Maria là đấng mà ngài báo tin nhập thể (Lc 1, 26).

GAÐANITES = Gaianít: phái nhất tính thế kỷ V, đối nghịch với những người theo phái nhất tính cổ điển, điều lệ của Sévère, về vấn đề phái này phủ nhận tính có thể hư nát của Đức Kitô trước khi Ngài phục sinh.

GALATES = Galát: dân Gaulois ở Tiểu-á. º Các Kitô hữu ở Galatia, những người mà Phaolô đã gởi một trong những bức thư của ngài, trong đó ngài nhấn mạnh đến việc giải phóng Kitô hữu khỏi luật cũ và tranh đấu chống lại những người giữ luật Do thái.

GALILÉE = Galilê: phần phía bắc xứ Palestina, trong đó đặc biệt có các thành Nadarét, Cana, Capharnaum, Tibêriát và là nơi Đức Giêsu, sau thời gian sống ẩn dật, đã thực hiện một phần lớn sứ vụ công khai của mình.

¨ Galiléen = Người xứ Galilê: người cư ngụ tại Galilê.º Tên gọi người xứ Giuđêa dành cho Đức Giêsu (Mt 26, 69); sau đó là danh hiệu dành cho các môn đệ của Ngài, cùng lúc với danh hiệu Kitô hữu mà chính họ rất thích.

GALILÉE (Galileo Galilei) = Galilêo: nhà thiên văn và toán học Ý, sinh ở Pise (1564-1642). Người phát minh ra các định luật về động lực học. Ông tán thành luận án của Copernic về hệ mặt trời (Historia e dimostrazioni intorno alle machine solari, 1613). Điều đó đã gây nên sự giận dữ nơi những người theo thuyết Aristôt, là những kẻ thù từ xưa của nhà bác học và là những người bảo vệ hệ mặt trời của Ptolémée và đưa ông đến chỗ xung đột với Bộ Thánh Vịnh. Tiếp sau những âm mưu và sự hiểu lầm, do sự bế tắc giữa các xác quyết của chính Kinh Thánh đã bị hiểu lầm và một vũ trụ luận lạc hậu, hệ thống của Copernic bị lên án do ảnh hưởng của thánh Rôbertô Bellamin và Galilêô được mời giữ im lặng. Một lần nữa, vào năm 1632, ông lại lên tiếng (Dialoge dei due massimi sistemi del mondo), ông bị tòa đại hình bỏ tù. Trong một bối cảnh chính trị phức tạp, bị nghi ngờ là lạc giáo và bị lên án một lần nữa. Ông qua đời năm 1642. Các thư tín của ông tạo nên một tư liệu đáng chú ý. Trong Công đồng Vatican II, người ta đã nói đến sự phục hồi danh dự của Galilêô. Sáng kiến này không được cứu xét thêm, có lẽ vì xem ra đã hơi muộn.

GALLIA CHRISTIANA = Tác phẩm Gallia Christiana (xứ Gallia Kitô giáo): Claude Robert, linh mục tại Langres đã xuất bản năm 1626 một phác thảo đầu tiên của tác phẩm này. Năm 1656, các anh em Scévole và Louis de Sainte-Marthe đã tiếp tục công việc của Robert. Và tác phẩm đã được sửa lại hoàn toàn, kể từ 1715, do Denys de Sainte-Marthe. Vào thời Cách Mạng, tác phẩm Gallia chưa hoàn tất và nó được J. Marion, G. Giraud và Hauréau tiếp tục vào thế kỷ XIX. Tác phẩm này cung cấp cho tất cả các tòa giám mục ở Pháp, một danh sách các vị giám mục, cũng như các điều chỉ dẫn về các kinh sĩ đoàn, các đan viện viện phụ và các cơ sở tôn giáo khác.

GALLICAN = Thuộc giáo phái Gallican: thuộc về giáo phái Galliacan (Pháp giáo) và chống đối một số đặc quyền của giáo hoàng đối với Giáo hội hoặc của Giáo hội đối với nhà nước. º Phụng vụ. Psautier gallican ou hexaplaine = Sách thánh vịnh Gallican hay sách thánh vịnh dịch từ sách sáu cột (Hexplès): bản dịch La-tinh của sách thánh vịnh Hy-lạp. Tác phẩm này của thánh Giêrônimô không có ý dùng trong phụng vụ; nhưng sự trổi vượt của nó đối với các bản dịch khác đã làm nó được phổ biến rộng rãi và được chấp nhận dùng cho kinh thần vụ, trước tiên là ở Gaule vào khoảng thế kỷ VIII, sau đó, một cách độc hữu, trong nghi thức Rôma cho đến khi xuất bản sách thánh vịnh của thánh Piô XII. º Rites gallicans = Nghi thức gallican: nghi thức phụng vụ của xứ Gaule cũ. º Néo-gallican = Thuộc Tân-gallican: người ta gọi như vậy, những quyển sách, những kinh nguyện hoặc những tập tục được vài giám mục Pháp đưa vào giữa những năm 1670 và 1850 trong các tu chính mà các ngài thực hiện nơi giáo phận của các ngài.

¨ Gallicanisme = Giáo thuyết Gallican: giáo thuyết thần học và khuynh hướng chính trị nhắm đến một sự độc lập nào đó của Giáo hội quốc gia đối với Tòa Thánh. º Le Gallicanisme politique = Thuyết Gallican chính trị: được các nhà luật của Pháp soạn thảo, làm cho sự thông hiệp giữa Đức Giáo Hoàng, các Đức Giám Mục và các tín hữu tùy thuộc và quyền dân sự. Đến nỗi các văn kiện và các luật của Tòa Thánh chỉ có giá trị trong mức độ các văn kiện và các luật đó được quyền dân sự xác nhận. Sự độc lập này được thể hiện, ví dụ trong Bản Tuyên ngôn của Giáo hội Gallican năm 1682. º Le Gallicanisme religieux = Thuyết Gallican tôn giáo: được ủng hộ bởi các thần học gia như Gerson, muốn thu hẹp vai trò của Đức Giáo Hoàng vào một nhiệm vụ thanh tra hoặc hướng dẫn và không có quyền tài phán trọn vẹn và tối cao trên toàn thể Giáo hội, chủ chăn và tín hữu. º Giáo thuyết Gallican phát sinh vào thế kỷ XV và luôn tiềm tàng trong Giáo hội Pháp, như sụp đổ do sự công bố ơn bất khả ngộ của Đức Giáo Hoàng trong Công đồng Vatican I. Ngược laị, một phần các trực cảm của nó tái hiện trong giáo lý về tính tập đoàn (collégialite) theo Vatican II.

GALLIFET (Joseph de) = Joseph de Gallifet. Tu sĩ Dòng Tên, người Pháp (1663-1749), được biết nhiều nhất nhờ các tác phẩm quan trọng của ông đề cao Thánh nữ Margarita-Maria và lòng sùng kính Trái Tim Chúa Giêsu.

GALTIER (Paul) = Paul Galtier. Nhà thần học Pháp của Dòng Tên (1872-1961). Ông đã dạy học ở Toulouse, Enghien (Bỉ) và Rôma (Đại học Grêgôriô). Các tác phẩm của ông (Bí tích sám hối, Kitô học) chứng tỏ sự cố gắng của một nền thần học truy nguyên một cách nghiêm khắc được phục vụ bằng một cảm thức lịch sử và một sự thông thái lỗi lạc.

GANDHI = Gandhi. Lãnh tụ chính trị, người đã đưa Ấn-độ đến độc lập năm 1947, Gandhi (1869-1948) đã múc lấy nơi nguồn của truyền thống tôn giáo Ấn-độ để xây dựng phương pháp chính trị của ông về việc bất hợp tác với quyền lực chiếm đóng, trên sự bất bạo động (Ahimsa) mà khái niệm đã có nơi Đức Phật và hoàng đế Asoka. Là một tâm hồn tôn giáo chân thành, ngài đã đặc biệt cho thấy một đầu óc chính trị sáng suốt qua việc tập hợp vô số những hình thức của Ấn giáo chung quanh một số nhỏ những qui định tôn giáo truyền thống chung đơn giản đủ để cho mọi người dễ dàng hiểu và chấp nhận, nhưng chuyên biệt đủ để định nghĩa một lòng trung thành với Ấn-độ vừa có tính tôn giáo, vừa có tính chính trị. Điểm nổi bật lạ lùng trong đời sống và cái chết của ngài đã tiền định cho ngài được quần chúng Ấn-độ xem như một hóa thân của thần linh (avatar divin).

GARIBANDAL = Garibandal. Làng ở Tây-ban-nha, nơi mà bốn thiếu nữ được ơn linh thị, từ ngày 18 tháng 6 năm 1961 đến 13 tháng 11 năm 1965 đã ngất trí và được đặc ân nhìn thấy Đức Thánh Micae và Đức Bà núi Carmel hiện ra. Đức Giám mục Santander, Đấng Bản quyền sở tại, đã phủ nhận thực tại của các sự kiện này.

GARCIA. Jiménez de Cisneros = Garcia. Viện phụ đan viện Bênêđictô Mont-Serrat (1455-1510). Thực hiện việc cải tổ đan viện của ngài bằng cách phỏng theo những thực hiện của Louis Barbo tại đan viện Thánh Nữ Justina ở Pađua: tập trung các đan viện (Hội dòng Valladolid) và chăm chỉ thực hành cầu nguyện có phương pháp. Về nhiều mặt, ngài chịu ảnh hưởng tinh thần của quyển Devotio moderna (Lòng sùng kính mới). Có lẽ ngài đã gợi hướng cho quyển Linh Thao của Thánh Ignatiô Loyola.

GARCIAS (Jean) = Jean Garcias. Người Tây-ban-nha, linh mục, sau đó là tu sĩ Chartreux (dòng thánh Bruno), Garcias (1620-1903) được biết nhiều nhất nhờ việc thành lập một hội đạo đức, hội Félicitation sabbatine, là hội tưởng niệm việc định tín tín điều Vô Nhiễm Nguyên Tội.

GARDEIL (Ambroise) = Ambroise Gardeil. Thần học gia dòng Đôminicô, sinh tại Nancy, qua đời tại Paris (1859-1931). Thủ lãnh nhóm Saulchoir là nhóm góp phần vào việc canh tân đời sống trí thức và tư tưởng Tôma trong Giáo hội, xuyên qua những khó khăn của cuộc khủng hoảng duy tân thuyết. Các tác phẩm của ông liên quan đến khoa biện giáo, thần học căn bản, thần bí học.

GARDIEN = Bề trên tu viện Phanxicô: nơi các tu sĩ Phanxicô, từ này chỉ vị bề trên một tu viện.

¨ Gardiennage des églises = Sự bảo vệ các thánh đường: ở Pháp, nhiệm vụ của làng xã, cấp pháp năng với tiền thù lao để bảo đảm sự bảo quản và gìn giữ một thánh đường, nhân danh làng xã có quyền sở hữu ngôi nhà thờ đó.

GARICOÐTS Michel = Chân phước Michel Garicoðts: vị sáng lập Dòng các Linh Mục Thánh Tâm Chúa Giêsu, được gọi Bétharram là các thừa sai và nhà giáo dục (1797-1863).

GATHA = Gatha: Các thánh thi được soạn thảo trong một thổ ngữ khác của Avesta là sách thánh của Hỏa thần giáo mà chúng là thành phần và có lẽ chính Zoroaster là tác giả. º —> Aveste. Zoroastre - Mazdéisme.

GAUDENCE de Brescia = Gaudence de Brescia. Người kế vị Filiastre trên ngai tòa giám mục Brescia (Ý). Năm 404, ngài được Đức Giáo Hoàng Innôcentê I cử sang Đông phương để bênh vực cho Thánh Gioan Kim Khẩu. Ngài qua đời sau năm 406. Chúng ta có khoảng vài chục bài giảng của ngài, trong đó có 10 bài dành cho các tân tòng trong tuần lễ Phục Sinh.

GAUDIUM ET SPES = Vui Mừng và Hy Vọng: Hiến chế mục vụ của Công đồng Vatican II về Giáo hội trong thế giới ngày nay (07.12.1965). Xuất phát từ một dự thảo mà từ lâu người ta gọi là “Sơ đồ XIII”, bản văn này biểu lộ sự liên đới chặt chẽ của Giáo hội với toàn bộ gia đình nhân loại và, dựa trên một sự phân tích số phận con người của thế kỷ XX, bản văn định vị trí của Giáo hội đối với ơn gọi của con người, phẩm cách của con người, các cộng đoàn và các hoạt động của con người hiện đại trong thế giới. Sau cùng, bản văn vạch ra những trục hành động đối với văn hóa, đời sống kinh tế, bảo vệ hòa bình và thiết lập một cộng đồng các dân tộc.

Gautama —> Bouddha.

GAUTIER de Saint-Victor = Gautier de Saint-Victor. Bề trên đan viện Saint-Victor giữa những năm 1173 và 1180. Trong các tác phẩm, ngài đã để lại một quyển bút chiến (Contra quatuor labyrinthos Franciae - Chống lại 4 rắc rối của Francia), trong đó ngài công kích một cách nặng nề và bất công, những người đại diện có tư cách nhất của phong trào thần học thế kỷ XII.

GAY (Charles) = Charles Gay. Nhà thuyết giảng, tổng đại diện, rồi sau đó làm phụ tá Đức Hồng y Piô, giám mục Poitiers, Charles Gay (1815-1892) là một linh hướng nổi bật, mà những tác phẩm thiêng liêng của ngài là những tác phẩm vững chắc nhất về giáo lý: Conférences (Các bài nói chuyện), Élévations (Các sự nâng cao), Instructions (Các giáo dưỡng), Correspondance (Thư tín). Tác phẩm De la vie et des vertus chrétiennes (Về đời sống và các nhân đức Kitô giáo) của ngài có lẽ là tác phẩm quan trọng nhất.

GAZZALI (ou Alghazel) = Gazzali hoặc Alghazel.  Nhà thần học thần bí vĩ đại nhất của Hồi giáo (1058-1111). Sau khi từ bỏ mọi vinh dự để làm “soufi” (tu sĩ thần bí Hồi giáo), ông đã làm cho một niềm tin chính truyền kiêu hãnh chấp nhận một phần lớn các quan niệm của “những kẻ điên rồ của Thiên Chúa” này, mà ông là người đồng hành. Ông đặc biệt gắn bó đến việc bênh vực đức tin chống lại mọi tấn công của thuyết chủ trí hoài nghi (Intellectualisme sceptique).

GÉANTS = Những người khổng lồ: những người có vóc dáng cao lớn mà Kinh Thánh nhiều lần đề cập đến (St 6, 4; Đnl 2, 10). Từ này lúc đầu trong tiếng Do thái, có thể đơn giản là tên của một dân tộc.

GÉDÉON = Ghêđêôn: thủ lãnh thứ năm của Israel (khoảng thế kỷ XII trước CN). Ông từ khước vương quyền nhưng cai trị nhiều bộ tộc mà ông đã giải thoát khỏi người Mađian (Tl 6, 8).

GÉHENNE = Ghêhen (Tiếng Aram Ge-Hinnom, thung lũng Ennom): thung lũng gần Giêrusalem và là nơi có một thời các trẻ con đã bị chết thiêu để tôn vinh thần Moloch của Phênicia (2 V 16, 3). º Địa ngục: nơi mà Thiên Chúa sẽ phạt Giuđa bất trung (Gr 19, 6). º Tân Ước: Hỏa ngục: nơi hình phạt cánh chung (Mt 23, 33).

GÉLASE 1er = Gêlasiô I. Giáo hoàng từ 492 đến 496. Đức Gêlasiô I đã chống lại ly giáo Acaciô một cách không nhân nhượng và cương quyết đòi lại uy quyền của giám mục Rôma. Trong di sản văn chương của các giáo hoàng thế kỷ V, tác phẩm của ngài là tác phẩm quan trọng nhất sau tác phẩm của Thánh Lêô. Ngài đã để lại nhất là các khảo luận thần học chống lại thuyết nhất tính, ví dụ quyển De duobus naturis in Christo (Về hai bản tính trong Đức Kitô). Người ta nhìn nhận ngài đóng một vai trò quan trọng trong việc qui định phụng vụ Rôma. Quyển Decretum gelasianum (Sắc lệnh của Đức Gêlasiô về những quyển sách được thừa nhận và không được thừa nhận) có lẽ là một tác phẩm của một giáo sĩ vào đầu thế kỷ VI. Tên của Đức Gêlasiô cũng được đặt cho quyển Sacramentaire Gélasien: Sách bí tích Gêlasiô.

¨ Gélasien = Thuộc về Gêlasiô: Giáo luật. Décret gélasien = Sắc lệnh Gêlasiô: sưu tập hỗn hợp nối kết hai văn bản khác nhau: văn bản thứ nhất, được trình bày như tác phẩm của một Công đồng Rôma dưới thời Đức Đamasô, bàn đến những danh xưng dành cho Đức Kitô và Chúa Thánh Thần, rồi đến uy quyền của Giáo hội và đưa ra bảng thư quy Kinh Thánh; văn bản thứ hai, mới hơn, nêu lên danh sách các Giáo phụ và các công đồng đã được Giáo hội Rôma chấp nhận, và danh sách các ngụy thư mà Giáo hội này loại bỏ. º Phụng vụ. Sacramentaire gélasien = Sách Bí tích Gêlasiô: tên gọi từ thế kỷ XVIII dành cho Liber sacramentorum Romanae Ecclesiae ordinis anni circuli (Sách các bí tích của Giáo hội Rôma theo giáo lịch): sách bí tích được sưu tập vào cuối thế kỷ VII, để cho các linh mục có đảm hiệu Rôma dùng. Chúng ta chỉ còn lại một thủ bản duy nhất (Vatican: Reginensis bằng tiếng La-tinh, năm 316). Việc gán cho Đức Gêlasiô là một sai lầm. Người ta gọi là thuộc về Đức Gêlasiô, những công thức thuộc về sách Bí tích Gêlasiô. º Gêlasiens du VIII e siècle = Các sách Bí tích Gêlasiô thế kỷ VIII: tên gọi dành cho nhiều bản sao chép khác nhau của một sách bí tích được sưu tập tại xứ Gaule, vào khoảng năm 750 (có lẽ là ở Flavigni) bằng cách phối hợp quyển Bí tích Gêlasiô cũ đã mô tả trên đây với nhiều yếu tố lấy trong những sách bí tích Gallican. Quyển xưa nhất và phong phú nhất trong những Gêlasiô ở thế kỷ VIII này, cũng được gọi là Gélasiens gallicacinés (Các sách bí tích được gallican hóa) là sách Bí tích Gellone.

GELLONE (Sacrementaire de) = Sách Bí tích Gellone: sách xưa nhất và phong phú nhất trong những sách Bí tích Gêlasiô ở thế kỷ VII. Xuất phát từ miền Bắc hoặc miền Đông nước Pháp, sách này có tên gọi như vậy là do sự kiện nó đã thuộc về đan viện Gellone rất lâu. Hiện tại, sách này ở tại Paris [Thư viện Quốc gia, Ms. Lat. 12.048 (thủ bản La-tinh)]

GEMARA = Bản chú giải sách Mishna (tiếng Do thái: bổ túc): bản chú giải bằng tiếng Aram sách Mishna do các giáo sĩ Do thái thời thượng trung cổ —> Talmud.

GÉMATRIE = Sự giải thích Kinh Thánh dựa trên các con số: trong phái bí truyền Do thái (Kabbale), cách giải thích bí truyền về Kinh Thánh mà nó phân tích các tương quan giữa những con số để khám phá một ý nghĩa ẩn tàng.

GENÈSE = Sách Sáng Thế (tiếng Hy-lạp genesis = sự bắt đầu): quyển sách đầu tiên trong bộ Ngũ Thư và trong toàn bộ Kinh Thánh, gồm có trình thuật về việc tạo dựng và lịch sử thời sơ khai cho đến khi ông Giuse qua đời. Đây là một trong những quyển sách quan trọng nhất đối với tư tưởng Do thái và tư tưởng Kitô giáo. º Petite Genèse = Sách Tiểu Sáng Thế: tác phẩm ngụy thư gần đồng thời với Đức Kitô, cũng gọi là Sách Giôben (Livre des Jubilés).

¨ Génération = Sự sinh sản (tiếng La-tinh generatio, do động từ generare = sinh sản) và genus, generis = giống loại; xem tiếng Hy-lạp genos = sự sinh): nghĩa chủ động, hành động sinh sản. º Con cháu: nghĩa thụ động, toàn thể các cá nhân được một người nào đó sinh ra. º Thế hệ: theo nghĩa rộng, trong những việc nhân linh, khoảng thời gian mà cá thể được sinh ra hoàn tất và làm trọn việc sinh ra của mình bằng cách trở thành trưởng thành và đến lượt mình, lại có khả năng sinh sản. º Génération univoque = Sự sinh sản cùng loài: sự sinh sản bên trong cùng một loại, khi cá thể được sinh ra có cùng bản tính với cá thể sinh ra nó (ví dụ: sự sinh sản của loài người). º Génération équivoque = Sự sinh sản khác loài: hành động sinh ra được gán (một cách thực sự hoặc sai lầm) cho một nguyên nhân thuộc loại khác với loại của vật được sinh ra (ví dụ: sự ngẫu sinh của các virút hoặc các vi trùng, được qui cho sức nóng của mặt trời tác động trên một số tổ hợp hóa học nào đó). º Siêu hình. Sự phát sinh: một trong 4 loại chuyển động, loại được diễn tả trong sự thay đổi tận gốc đưa đến một esse (hữu thể) mới hoặc một hình thức bản thể mới. Phân biệt với sự tạo dựng là cái nihilo (từ hư không). º Thần học. Génération du Verbe = Sự nhiệm sinh Ngôi Lời: hành vi trong ý niệm của nhiệm xuất thứ nhất, trong đó Chúa Cha quan niệm Lời của mình là Con của mình, tự thể hiện và tự nói Lời đó với mình. º Géneration du saint-Esprit: thuật ngữ có tính cách hàm hồ. Thuật ngữ này không có nghĩa là Chúa Thánh Thần được sinh ra (đó là lạc đạo), mà có nghĩa là Đức Kitô, trong Đức Maria, đã được thụ thai bởi Quyền năng của Chúa Thánh Thần, vì thế, trong Việt ngữ, phải dịch là: Sự sinh ra bởi phép Chúa Thánh Thần.

¨ Génératianisme = Thuyết di hồn: thuyết thường được các nhà thần học Tây phương chấp nhận, theo đó, linh hồn được sinh ra cùng một lúc với thân xác, nhưng như một bản thể thiêng liêng.

¨ Régénération = Sự tái sinh, Sự sinh mới: chỉ sự canh tân thiên sai trong hai giai đoạn: khai mạc vương quyền Đức Kitô trong Giáo hội, sự trở lại của Đức Kitô và khai mở trời mới đất mới (Mt 19, 28). Cũng chỉ bí tích Thánh Tẩy, dấu chỉ hữu hiệu của sự tái sinh hoặc sự tắm tái sinh trong Chúa Thánh Thần (Tt 3, 5). Còn chỉ thực tại, được bí tích Thánh Tẩy biểu thị của sự cứu độ trong đức tin.

¨ Genre = Giống: toàn bộ các hữu thể cơ thể được tập hợp dưới cùng một nhãn hiệu hay một quan điểm chung: giống vật. º Luận lý. Giống: một trong năm thuộc cách (Prédicables), yếu tố xác định đầu tiên có thể được xác định bởi sự khác biệt thuộc loại và cùng với sự khác biệt này cấu thành loại. º Genre littéraire = Văn loại: toàn bộ những phương cách diễn tả, các cơ cấu tư tưởng, các kết cấu văn chương, các đặc điểm riêng làm cho một bản văn hoặc một quyển sách có được các đặc thù của nó, để đi vào một loại văn phẩm: một lịch sử, một dụ ngôn, một biên niên sử, một tập trầm tư, một truyền thuyết v.v...

¨ Général = Bề trên tổng quyền: bề trên tổng quyền của một dòng tu. Tùy theo từng dòng, tên gọi chính thức có thể thay đổi. Như vậy, nơi các đan sĩ Carmel, thì bề trên tổng quyền là Prieur général, nơi các tu sĩ Đôminicô gọi là Maýtre général, nơi các tu sĩ Phanxicô gọi là Ministre général, nơi các tu sĩ Xitô là Abbé général, nơi các tu sĩ dòng Tên là Préposé général.

¨ Génétique = Có tính di truyền: Tâm lý. nói lên đặc tính của tất cả những gì liên quan đến “gien” và cách mà chúng là nguyên lý phát triển của một cơ thể và cấu trúc của nó. º Theo nghĩa rộng, la génétique psychologique = môn di truyền tâm lý: nghiên cứu đặc biệt các định luật về di truyền tâm sinh ly. º Phát sinh: nói lên đặc tính của tất cả những gì có liên quan đến đến sự phát sinh và phát triển của một cơ thể. La spychologie génétique = Môn tâm lý phát sinh: nghiên cứu các chức năng tâm lý và tâm sinh lý hoặc những cá thể bằng cách so sánh những gì mà các giai đoạn phát triển khác nhau cùng có chung hoặc có riêng.

¨ Eugénisme = Thuyết ưu sinh: ưu sinh học (do từ Hy-lạp eu = tốt và gennân = sinh ra). Áp dụng thuần lý những lý thuyết của di truyền học để, nhờ một sự tái sinh tốt hơn, đạt được một sự cải thiện chủng loại, về cả hai phương diện thể chất và tinh thần. º Đạo đức. Việc đánh giá thuyết ưu sinh về phương diện đạo đức tùy thuộc vào những lãnh vực mà người ta có tham vọng kiểm soát được, bằng những phương tiện được dùng và những nguyên tắc được đưa ra, ví dụ, không một chính phủ nào có quyền trên việc lựa chọn những người phối ngẫu: những người này tự do lựa chọn nhau; không ai có thể cưỡng bức các cặp vợ chồng không được có con hoặc có ít hoặc có nhiều con. Về các phương tiện được khoa di truyền học đề nghị, thì nói chung chúng vẫn chưa có gì chắc chắn và tất cả mọi áp dụng đều là liều lĩnh; như vậy, việc áp dụng có thể gây ra xáo trộn cho xã hội và chính đó còn là một khía cạnh đạo đức của hành vi.

¨ Génital = Thuộc cơ quan sinh dục: Tâm lý. có liên quan đến đến các cơ quan sinh sản và hoạt động của chúng. º Phân tâm. Chỉ một giai đoạn phát triển tính dục nơi trẻ con (cũng gọi là stade phallique = giai đoạn dương vật), theo sau những giai đoạn miệng (stade oral) và giai đoạn hậu môn (stade anal), vùng kích dục đạt được vị trí hàng đầu so với các vùng miệng và hậu môn. º Theo nghĩa rộng, chỉ những khía cạnh tiêu biểu của giai đoạn này đối với các chức năng tâm lý khác và toàn bộ nhân cách. º Cũng chỉ giai đoạn tối hậu trong sự tiến riển tính dục ở tuổi trưởng thành, tiêu biểu bằng khả năng cực khoái và tình yêu tính dục khác giới có tính dâng hiến, bằng sự hội nhập hài hòa tính dục với toàn bộ nhân cách và bằng khả năng tâm lý cư xử như người chồng, người vợ, và như người cha, người mẹ. Thường có những sự lẫn lộn giữa hai ý nghĩa sau cùng này, nên bắt buộc phải sử dụng từ này một cách rất cẩn thận.

¨ Génotype = Kiểu di truyền ẩn, di truyền kiểu gien: Tâm lý. chỉ toàn bộ những đặc điểm mà một cá thể hoặc một loài nhận được do di truyền và được các gien chuyển tải, không thể đến tất cả những gì là kết quả của ảnh hưởng môi trường và cả những đặc trưng cá thể và chủng loại như chúng biểu lộ cho ta quan sát được. º Đối nghịch với phénotype.

¨ Gentils = Dân ngoại, lương dân: đối với người Do thái, dân ngoại là tất cả những người không thuộc về dân Chúa.º L’Apôtre des gentils = Tông đồ dân ngoại: Thánh Phaolô (Cv 9, 15) đã nhận ơn gọi rao giảng Tin Mừng cho lương dân và nhằm mục đích này, ngài đã thực sự đi khắp các thành phố lớn ở lưu vực Địa Trung Hải, từ Antiokia của Syria đến Rôma. º —> Nations.

GENNADE de Constantinople = Gennade de Constantinople. Thượng phụ Constantinôpôli từ 458 đến 471. Nhà chú giải Kinh Thánh và nhà thần học, ngài đã bênh vực truyền thống giáo lý của Antiôkia và một trong những đối thủ hăng nhất chống lại các Anathématismes (sắc chỉ kết án lạc thuyết) của Thánh Cyrillô. Ngài đã theo tinh thần lá thư Tome của thánh Lêô.

GENNADE de Marseille = Gennade de Marseille. Linh mục của Marseille, qua đời khoảng năm 500. Tác giả những tác phẩm tín lý và tác giả phần bổ túc quyển De viris illustribus (Về những người danh tiếng) của Thánh Jêrônimô, là quyển sách hữu ích cho lịch sử văn học Kitô giáo thế kỷ V. Người ta nhận thấy ông có thể là tác giả quyển Statuta Ecclesiae antiqua (Các qui chế xưa của Giáo hội).

Génotype, genre, Gentils.

GENOU = Đầu gối : Kinh Thánh. uốn gối, bái quì, đó là tỏ ra sự thấp kém hay sự phục tùng của mình. º Do đó, việc quì gối khi cầu nguyện biểu lộ sự van xin trong thờ lạy (xem Ep 3, 14). º VTB.

¨ Génuflexion = Sự quì gối: việc quì gối cầu nguyện ít khi thấy trong thời Cổ đại và bị người Hy-lạp khinh chê, vì họ xem việc đó là bất xứng đối với một người tự do. Dân Israel ít dùng cách này. Tuy nhiên, ngôn sứ Đaniel (Đn 6, 11) quì gối, hướng về Giêrusalem, mà cầu nguyện và Đức Kitô đã quì gối trong cơn sầu não (Lc 22, 41). Nhưng khoa ảnh tượng ở các hang toại đạo luôn trình bày Kitô hữu đứng cầu nguyện.

GÉRARD de Bologne = Gérard de Bologne. Tu sĩ Các-men và là giáo sự chuyên khoa thần học đầu tiên của Dòng († 1317). Ông dạy ở Paris và trở thành bề trên tổng quyền của dòng Cát-minh. Ông được tham khảo ý kiến trong vụ án Các hiệp sĩ Dòng Đền thờ, được giao phó trách nhiệm xem xét các tác phẩm của P. J. Olieu, tham dự Công đồng Vienne (1311). Ông qua đời ở Avignon. Ông đã để lại những Quolibets (Lời giễu cợt), những Questions disputées (Những vấn đề tranh cãi) và một Somme théologique (Tổng luận thần học).

GÉRARD Groote = Gérard Groote. Nhà thuyết giảng và vị thừa sai tại Hòa Lan (1340-1384). Các bài giảng mạnh mẽ của ông đã làm cho ông bị cấm thuyết giảng năm 1383. Nhưng ông đã biết thành lập một nhóm đệ tử nhiệt thành: Các huynh đệ của cuộc sống chung (Les Frères de la vie commune) là những người mà sau khi Gérard qua đời ít lâu, đã làm thành Hội Kinh sĩ Windesheim là người chỉ chấp nhận trở thành phó tế để có thể thuyết giảng, Gérard được xem như người khởi xướng phong trào tu đức được biết dưới tên gọi Devotio moderna (Lòng sùng kính mới).

GÉRARD Segarelli = Gérard Segarelli. Thợ thủ công mù chữ, người gốc Parme. Năm 1260, ông bắt đầu thuyết giảng, một sự noi gương Đức Kitô từng ly từng tí và có ý thành lập một dòng hành khất được gọi là “những người tông truyền” (les apostoliques). Bị tòa án pháp đình lên án vì những ý kiến lạc giáo, ông bị hỏa thiêu như người tái phạm (1300).

GERBERT (Philippe) = Phillippe Gerbert. Người theo chủ trương của Lamennais cho đến khi thấy mình bị kết án, ông vẫn là người chống đối Pháp giáo và ngoài một Esquille de Rome chrétienne (Phác họa về Rôma Kitô giáo), ông đã xuất bản nhiều Huấn thị mục vụ đáng lưu ý vì tính cương quyết về giáo lý của chúng, khi ông trở thành giám mục Perpignan năm 1854 (1798-1864).

GEREST (Régis) = Régis Gerest. Tu sĩ Đôminicô (1866-1941), tác giả quyển Mémorial de la vie spirituelle (Bản ký sự về đời sống thiêng liêng) và La vie chrétienne raisonnée et méditée (Đời sống Kitô giáo được suy luận và ngẫm nghĩ) (1927), người xuất bản một bản dịch đã được sửa chữa của Traité de la vie intérieure (Khảo luận về đời sống nội tâm) của cha M�ynard.

GERLACH Peters = Gerlach Peters Một trong những sáng lập viên được biết đến nhiều nhất của Hội Windesheim và của Devotio moderna (1378-1411). Tác phẩm chính của ông, quyển Soliloque (Độc thoại) phản ánh tinh thần tình cảm, thực tiễn và qui Kitô của phong trào này.

GERMAIN de Constantinople = Germain de Constantinople. Sau khi đã nhượng bộ chính sách đế chế thuận lợi cho thuyết nhất ý (monothélisme) khi làm giám mục Lyzique, ông chống lại việc tuyên truyền đập phá ảnh tượng của hoàng đế Léon l’Issaurien khi trở thành thượng phụ Constantinople (715); vì lý do này, ông đã phải rời bỏ tòa thượng phụ vào năm 730. Các tác phẩm của ông Lettres et Homélies (Thư từ và các Bài giảng Kinh Thánh) rất quan trọng để biết lịch sử chủ trương bài ảnh tượng và giáo lý về Đức Maria.

GERSON (Jean le Charlier de) = Jean le Charlier de Gerson. Gốc vùng phụ cận Rethel, ông theo học ở Paris, rồi sau dạy học ở đó và trở thành chưởng ấn của Đại học. Ông là một trong những khuôn mặt lớn của thời đại, về phương diện tư tưởng thần học và đời sống tu đức, ông tìm cách dập tắt đại ly giáo Tây phương, lo cải cách Giáo hội, cổ vũ lòng sùng kính Thánh Giuse và niềm tin vào sự Vô Nhiễm Nguyên Tội, thúc đẩy việc rước lễ thường xuyên, giảng dạy dân chúng, dạy giáo lý cho trẻ em, ban bố những lời khuyên mục vụ cho các linh mục. Việc ông tán đồng sứ mệnh của Jeanne d’Arc đã mang lại cho ông một tước hiệu vinh quang không nhỏ. Gerson qua đời ở Lyon, để lại một công trình trước tác vĩ đại (1363-1429).

GERTRUDE la Grande (sainte) = Thánh nữ Gertruđê Cả: nhà nữ thần bí danh tiếng nhất của đan viện Helfta (1256-1301). Kể từ năm 1285, ngài đã sống một cuộc sống ngày càng sốt sắng. Kinh nghiệm thần bí của ngài đã được mô tả trong hai tác phẩm lớn của ngài: Le Héraut de l’Amour divin (Người rao truyền tình yêu Thiên Chúa) và Les Exercices (Những luyện tập). Ngài gắn bó với trào lưu gọi là “thần bí hôn ước” (mystique nuptiale). Trong tác phẩm của ngài, người ta nhận thấy chỗ đứng của chu kỳ phụng vụ là lòng sùng kính Thánh Tâm Chúa Kitô. Đừng nhầm lẫn ngài với nữ tu viện trưởng của cùng một đan viện là người đồng thời với ngài, đó là Gertruđê de Hackenborn.

GESTALT = Hình thể, cấu trúc (tiếng Đức: hình thức): Tâm lý. hình thể, hình dáng hay cấu tạo mà với tư cách là tổng thể, sở hữu những đặc tính mà người ta không thể thu hẹp vào tổng số các thành phần của nó, cũng không thể thu hẹp vào những mối liên hệ hỗ tương giữa các đặc tính đó. Hình thể có thể áp dụng vào các cấu trúc vật lý, các chức năng tâm sinh lý hoặc tâm lý. º La psychologie de la Gestalt (ou psychologie de la forme) = Tâm lý học hình thể: từ chối phân tích đời sống tâm linh (nhận thức, tập sự, suy luận v.v...) thành những tổ hợp các yếu tố riêng biệt và cố gắng rút ra những tổng thể với tư cách như thế.

GETHSÉMANI = Giếtsêmani: ngôi vườn nằm dưới chân núi Cây Dầu, gần Giêrusalem, nơi Đức Giêsu trải qua cơn sầu não sau bữa Tiệc Ly (Mt 26, 36).

GIBBONS (James) = James Gibbons. Giám mục Richmond năm 1872, giám mục phó Baltimore, rồi sau đó làm tổng giám mục (1878) và làm hồng y. Ngài đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển đạo Công giáo ở Hoa -kỳ (1854-1921). Các tác phẩm chính: La foi de nos pères (Đức tin của cha ông chúng ta) - Notre héritage chrétien (Di sản Kitô giáo của chúng ta) - L’ambassadeur du Christ (Đại sứ của Đức Kitô).

GIBIER (Charles) = Charles Gibier. Từ khi thi hành mục vụ ở Saint-Paterne tại Orléans (1888-1906), ngài đã nổi danh nhờ tính vững chắc của các bài nói chuyện với những người đàn ông. Trở thành giám mục Versailles năm 1906, cho đến khi qua đời năm 1931, ngài đã là một trong những người cổ vũ Công giáo Tiến hành và Hành động xã hội tại Pháp. Ngài đã để lại khoảng 40 pho tác phẩm hùng biện và mục vụ.

GILBERT de la Porrée = Gilbert de la Porrée. Sinh tại Poitiers, theo học các trường Chartres, Paris và Lyon, chính ông đã dạy học ở Chartres và Paris, sau cũng trở thành giám mục Poitiers (khoảng 1075-1154). Là nhà thần học lỗi lạc và nhà biện chứng táo bạo, ông vừa là người rất được quý mến, vừa là người đã gây nhiều tranh luận. Thánh Bernađô, phát ngôn viên của những người hoài nghi về tính chính thống của ông, đã không thể làm cho Công đồng Reims (1148) lên án ông. Các đồ đệ của ông đã thành lập trường phái “Porrée” (école porrétaine).

GILDAS = Gildas. Là người Celte bị Rôma hóa của nước Anh, sinh vào khoảng đầu thế kỷ VI, qua đời năm 569. Ông được biết đến nhiều nhất như là một nhà biên niên sử mà tác phẩm De excidio Britanniae (Về sự tàn phá nước Anh) được viết trước năm 547 là một tác phẩm quan trọng đối với lịch sử nước Anh trong và sau thời kỳ suy tàn của nền độc tài Rôma.

GILLES de Rome = Gilles de Rome. Vị ẩn tu Dòng thánh Augustinô, sinh ra ở Rôma, theo học ở Paris, tại đây, ông là người đầu tiên của Dòng nhận được bằng Cao học thần học, trở thành bề trên tổng quyền của Dòng, rồi làm tổng giám mục Bourges (khoảng 1243-1316). Ông đã viết những tác phẩm triết học, thần học, đạo đức và chính trị và xen vào mọi công việc trọng đại của thời đại ông. Ảnh hưởng của ông vẫn còn rộng lớn trong một thời gian dài.

GILLES de Viterbe = Gilles de Viterbe. Vị ẩn tu dòng thánh Augustinô, bề trên tổng quyền của Dòng, rồi làm giám mục và hồng y (khoảng 1465-1532). Ngài tỏa sáng trong thời đại của ngài nhờ nền học vấn nhân bản của ngài và khuynh hướng của ngài đối với triết học của Platô. Ngài phải hoàn thành nhiều sứ mệnh ngoại giao và giữ lập trường chống lại Lutêrô.

GILLET (Martin-Stanilas) = M-St. Gillet. Tu sĩ Đôminicô, nhà đạo đức học, giáo sư ở Louvain, ở Saulchoir và ở Học viện công giáo Paris, bề trên tổng quyền của Dòng từ 1926 đến 1946, sau đó được thăng chức tổng giám mục (1875-1951). Ngài đã để lại nhiều tác phẩm và góp phần rộng rãi vào việc xuất bản cuốn Tổng luận thần học (Somme théologique) với bản dịch tiếng Pháp được mệnh danh là Tạp chí Tuổi Trẻ (Revue des Jeunes).

GISANT = Bức tượng nằm. Nghệ thuật.: bức tượng nằm, thường đặt trên mộ.

GLAIVE = Thanh gươm, đoản kiếm, lưỡi đòng. º Quyền lực: Thời Trung cổ, người ta chỉ quyền lực của hoàng đế và uy quyền của giáo hoàng bằng từ này và trong thời gian có cuộc tranh cãi về quyền chỉ định giám mục, người ta đã đề cập rất nhiều về vấn đề “hai thanh gươm” tức là hai quyền lực.

GLOIRE = Sự vinh quang: Kinh Thánh. tiếng Do thái Kabôd thường được dịch là vinh quang, bao hàm ý trọng lượng. Đối với người Do thái, vinh quang của một hữu thể, chính là cái mà hữu thể đó cân nặng thực sự, cái mà hữu thể đó đáng giá, chứ không phải là danh tiếng của nó. Về phương diện này thì vinh quang duy nhất làm nên trọng lượng, đối với con người, là vâng phục Thiên Chúa (Ds 22, 17tt; Cn 3, 35; 20, 3; 29, 33; Tv 62, 6 và 8). º Gloire de Dieu = Vinh quang của Thiên Chúa: là chính Thiên Chúa với tư cách Ngài tỏ mình ra bằng quyền năng, bằng các hành động hoặc bằng sự thánh thiện của Ngài: Vinh quang phi tạo: chính Thiên Chúa; vinh quang thụ tạo: sự Thiên Chúa tỏ mình ra một cách hữu hình hoặc vô hình trong tạo thành của Ngài. Người ta phân biệt hai loại hiển linh (épiphanies) của vinh quang Thiên Chúa: bằng các hành vi của Ngài (xem Xh 14, 18; 16, 7 v.v...) và bằng các lần Ngài tỏ mình ra trong sấm chớp (xem Lv 33, 18; Đnl 5, 25tt; 1 V 8, 10tt; Is 6, 1tt; Ed 11, 22tt). Vinh quang của Thiên Chúa đặc biệt tỏ rạng trong Đức Kitô, “vẻ huy hoàng của vinh quang Ngài” (Dt 1, 3) và nhất là trong sự phục sinh và lên trời của Ngài (Lc 24, 26; ga 17, 24; Cv 1, 9 và 11; 1 Tm 3, 16; 2 Cr 3, 10; 4, 6 v.v...). Vinh quang của Thiên Chúa cũng tỏa sáng nơi những Kitô hữu đích thật (Ga 12, 24; 15, 8; 2 Cr 3, 18; Cl 1, 10tt; 2 Tx 1, 12; 1P 4, 14). Cũng vậy, những người này cũng chiếu sáng “như những lò lửa ánh sáng” (Pl 2, 15tt) và vinh dự của họ chính là khi thấy họ hành động, loài người sẽ tôn vinh Thiên Chúa (Mt 5, 16). º Louange de sa gloire = Ca ngợi vinh quang Ngài: sự nhận biết vinh quang Thiên Chúa “Thiên Chúa đã thủ đắc cho mình một dân tộc để ngợi khen vinh quang Ngài” (Ep 1, 14). º Gloire de Dieu et gloire de l’homme = Vinh quang Thiên Chúa và vinh quang con người: Thiên Chúa tỏ mình ra trong người tin. Thánh Irênê nói: “Vinh quang Thiên Chúa, đó là con người đang sống”. Kitô hữu là phản ánh hay tiếng vang của vinh quang Thiên Chúa và vinh dự của Kitô hữu chính là tỏ hiện Thiên Chúa. Vinh quang thật của con người là ở bên Thiên Chúa là Đấng hiểu biết, tạo dựng và dẫn dắt con người. º Grâce et gloire = Ân sủng và vinh quang: vinh quang hoàn hảo là việc công nhận sự hiện diện của Thiên Chúa nơi con người, sự hoàn tất và sự tuyệt hảo của ân sủng khi con người đến gần Thiên Chúa, trong thế giới cánh chung. º Vaine gloire = Vinh quang hão huyền, hư danh: tội của kẻ đi tìm sự tán thưởng khen ngợi của kẻ khác cho những điều không có, hoặc cho những điều không đáng được khen ngợi, hoặc kẻ đi tìm sự khen ngợi nơi những người có phán đoán không chắc chắn hoặc không nhìn nhận Thiên Chúa hay tha nhân là nguyên nhân của các hành động của mình, của công nghiệp và mục đích của các hành động đó. Đó là tội thứ nhất trong bảy mối tội đầu. º Phụng vụ. Trong nghi thức mozarabe, đây là một trong chín phần bánh lễ mà chủ tế chia ra trước khi thánh hiến. º Khoa ảnh tượng. Vòng hào quang hay vòng tròn chiếu sáng đặt chung quanh đầu của một vị thánh. Sự diễn tả bầu trời mở ra, cho thấy Thiên Chúa, các thiên thần và các kẻ lành. º Gloria = Kinh Vinh Danh: thánh ca đã có từ thời Thượng cổ Kitô giáo, được hát vào giờ Kinh Sáng nơi tín hữu Đông phương và trong phụng vụ La-tinh, ở một số ngày, được hát sau kinh Thương Xót (Kyrie) của thánh lễ. Được gọi như vậy, dựa vào các từ đầu tiên của thánh ca “Vinh danh Thiên Chúa trên các tầng trời” (Gloria in excelcis Deo). Các tín hữu Byzantin cũng gọi thánh ca này là Đại vịnh ca (Grande Doxologie) º Gloria Patri = Kinh Sáng Danh. Công thức tung hô Chúa Ba Ngôi, công thức mà từ khi có phản ứng chống lại Arius, kết thúc bài ca mỗi thánh vịnh. Được gọi như vậy, dựa vào những từ đầu tiên của công thức này, người ta cũng gọi là Vinh tụng ca của các thánh vịnh. º Ad majorem Dei gloriam = Để Thiên Chúa được tôn vinh hơn: thành ngữ La-tinh có nghĩa là: “Vì một vinh quang cao cả hơn của Thiên Chúa” (chứ không phải “vì vinh quang cao cả của Thiên Chúa” như người ta đôi khi dịch sai). Được Thánh Ignatiô Loyola thường dùng, thành ngữ được xem như khẩu hiệu của dòng Tên, thường được viết tắt bằng các chữ A.M.D.G. º VTB.

¨ Glorieux = Hiển vinh: liên quan đến vinh quang. º Corps glorieux = Thân xác hiển vinh: thân xác chiếu quang và phát quang vinh quang Thiên Chúa nơi các kẻ lành.

GLOSE = Chú giải: Giáo luật. đầu tiên, là sự cắt nghĩa các từ khó của sắc lệnh Gratianô, xen vào giữa các dòng (glose interlinéaire = chú giải giữa dòng) hoặc trong lề các thủ bản (glose marginale = chú giải bên lề). º Sau đó, là những chú giải không chính thức và khai triển của sắc lệnh và của Bộ giáo luật. º Kinh Thánh. Chú giải bản văn thánh.

¨ Glossateur = Nhà chú giải: người chú giải một tác phẩm giáo luật hoặc thần học.

¨ Glossolalie = Ơn ngôn ngữ (tiếng Hy-lạp glossolalia = nói bằng các ngôn ngữ): sự biểu hiện đặc sủng (của Chúa Thánh Thần) trong Giáo hội sơ khai, được gọi là ơn ngôn ngữ, ơn nói tiếng lạ. Là ơn bao gồm một hoạt động thanh âm ồn ào, khó hiểu đối với đám đông, nếu không có một đặc sủng bổ túc (của Chúa Thánh Thần) là ơn giải thích các ngôn ngữ ( 1Cr 13-14). º Vào lễ Ngũ Tuần, các tông đồ ngợi khen Thiên Chúa bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau mà thính giả hiểu được (Cv 2, 4-12). Có thể phép lạ này giống như ơn ngôn ngữ.

¨ Polyglotte (Bible) = Kinh Thánh đa ngữ (do tiếng Hy-lạp Poly = nhiều và glôtta = ngôn ngữ): quyển sách, trong những cột song song hoặc chồng lên nhau, bản văn gốc của Kinh Thánh và bản văn của các bản dịch trong nhiều ngôn ngữ khác nhau, để dễ dàng so sánh các bản văn này với nhau. Các bản đa ngữ danh tiếng nhất là những bản của Alcala (thế kỷ XVI) và của Luân-đôn (thế kỷ XVII); ở Madrid, đã bắt đầu xuất bản những bản văn phê bình Kinh Thánh và các bản dịch nhưng các Polyglotta Matitensia (bản đa ngữ Madrid) này không có hình thức nhất lãm và đàng khác, cũng không kèm theo bản dịch La-tinh cho mỗi một ngôn ngữ đã xuất bản.

GNOSE = Ngộ đạo (do một từ Hy-lạp có nghĩa là tri thức): giáo thuyết bí truyền đề nghị cho những người mới khai tâm một con đường đi đến ơn cứu độ, bằng sự hiểu biết một số chân lý ẩn kín về Thiên Chúa, thế giới và con người. Trong các lý thuyết này, con người là một hữu thể thần linh, nhưng sau một biến cố bi thảm, đã rơi xuống đất, từ đó con người có thể chỗi dậy và quay về tình trạng nguyên thủy của nó nhờ Mặc Khải. º Theo Thánh Irênê, cha đẻ của ngộ đạo là Simon nhà Ảo thuật (Simon la Magicien). Ngay từ thời các tông đồ, Giáo hội đã chống lại ngộ đạo vì những lý do sau đây, mặc dầu nhìn nhận Đức Kitô là Đấng mang sự mặc khải, ngộ đạo đã phủ nhận thực tại lịch sử của mặc khải đó (ảo thân thuyết), nó phủ nhận việc tạo dựng là công trình của chính Thiên Chúa và từ chối Cựu Ước, nó đào thải sự mong đợi của Kitô giáo về sự hoàn tất cánh chung. Ngộ đạo không tồn tại sau Giáo hội sơ khai, nhưng những khuynh hướng sâu xa về sự suy lý vô thường mà nó đề ra vẫn còn là những hiểm họa thường xuyên trong lịch sử Giáo hội và phát sinh nhiều lạc giáo.

¨ Gnostique = Người theo ngộ đạo: đồ đệ của ngộ đạo.

¨ Gnosticisme = Thuyết ngộ đạo: đối nghịch với ngộ đạo, từ “thuyết ngộ đạo” đúng ra chỉ các lạc giáo của thế kỷ II và III; từ những suy lý của ngộ đạo, nhà lạc giáo ấy đã dựng lên những hệ thống tư tưởng phối hợp các giáo thuyết Do thái hoặc đa thần, với các tín điều Kitô giáo. Các nhóm giáo phái này làm hỏng tinh thần của Kitô giáo bằng việc tuyên xưng một thuyết nhị nguyên dưới một hình thức triệt để hoặc giảm nhẹ; thuyết nhị nguyên này đồng nhất hóa sự dữ với vật chất, xác thịt hoặc những đam mê, và sự lành với một thực thể “thần khí”, xuất phát từ một thế giới khác và chỉ hoạt động nơi vài người “đã được chọn” là những người nhờ thần tri hay sự hiểu biết kín nhiệm mà nhận biết họ thuộc về thế giới “khác” này.

¨ Gnosimaque = Người lạc giáo chống tri thức tôn giáo: những người lạc giáo ở thế kỷ VII, đánh đổ tri thức của tôn giáo Kitô như là vô ích: không phải kiến thức là cái cứu độ, mà là sống tốt lành.

¨ Agnosticisme = Thuyết bất khả tri: Triết. phủ nhận tri thức thần lý và chắc chắn về mọi thực tại siêu việt: lý trí con người chỉ có thể cấu tạo một tri thức chắc chắn về những thực tại kinh nghiệm được. Điều gì vượt quá kinh nghiệm, thì, tuy nhiên, không cần phải phủ nhận, ít ra nó cũng không thể biết một cách chắc chắn nhờ lý trí. Do đó, phải loại bỏ mọi khoa siêu hình trong lãnh vực cái phi lý. º Thần học. Sự hiện hữu và bản chất của những thực tại thiêng liêng và siêu việt và của Thiên Chúa, không có cách nào đạt tới được bằng lý trí. Nhưng chỉ bằng một “quyết định” cá nhân trong trật tự, đức tin hoặc kinh nghiệm tôn giáo. Tuy nhiên, trong thần học, thuyết bất khả tri có thể xuất hiện như sự biểu lộ trệch đường của một nhận thức đúng đắn về sự không thể hiểu biết Thiên Chúa là Đấng mà con người chỉ có thể nhận biết như một mầu nhiệm thoát khỏi mọi định nghĩa và mọi mô tả (thần học tiêu cực - théologie négative) º —> Apophatique.

¨ Agnoétisme = Thuyết vô tri: lạc giáo về Kitô học thế kỷ VI, vì những yếu đuối của nhân tính đã không biết một số điều.

¨ Agnoètes = Người theo thuyết vô tư: các đồ đệ và các thành viên của thuyết vô tri, lạc giáo của thầy phó tế Alexandria là Thémitias, người đã qui tự họ lại thành một giáo phái, sau khi các lý thuyết Kitô học của ông bị lên án.

GOAR (Jacques) = Jacques Goar. Tu sĩ Đôminicô, người Pháp và là nhà nghiên cứu tiếng Hy-lạp nổi tiếng của thế kỷ XVII. Sinh tại Paris, ông đã sống lâu năm ở Hy-lạp và Rôma. Người ta mang ơn ông nhất là về việc xuất bản quyển Euchologe (Sách Tụng lễ) Hy-lạp (Paris 1647) vẫn được xem là ấn bản tốt nhất và việc xuất bản các tác phẩm của nhiều sử gia byzantin (1601-1654).

GOBINEAU (Joseph Arthur, compte de) = Josept Arthur, bá tước Gobineau: nhà ngoại giao và văn sĩ Pháp (1816-1882). Tác phẩm chính của ông, quyển Essai sur l’intégralité des races humaines (Tiểu luận về sự toàn vẹn của các chủng tộc loài người) (1853-1855) đã được các lý thuyết gia Đức quốc xã về chủ nghĩa chủng tộc sử dụng rộng rãi.

GODEFROID de Fontaines = Godefroid de Fontaines.  Người gốc vùng phụ cận Liège, theo học rồi dạy ở Paris, nơi mà ông là một trong những vị thầy tục gia danh tiếng nhất (Doctor venerandus - Tiến sĩ đáng kính). Tư tưởng của ông noí chung là trung thành với Aristốt và Thánh Tôma Aquinô (khoảng 1250 đến khoảng 1309).

GOEL = Kẻ bảo vệ, đấng cứu tinh (tiếng Do thái: vị cứu chuộc): trong dân Israel, người bị buộc phải chu toàn một số bổn phận đặc biệt đối với một thành viên của gia đình gần của mình: bổn phận trả thù cho máu đã bị đổ ra (Ds 35, 19) và bảo vệ những người bà con gần (Lv 25, 23-25). º Ẩn dụ Kinh Thánh, biến Thiên Chúa thành người bảo vệ (goel) của dân, đòi lại những quyền lợi của dân chống lại những kẻ áp bức; do đó có từ “Đấng Cứu Tinh” (Rédempteur) (G 19, 25).

GOERRES (Jean-Joseph) = J-J. Goerres. Giáo dân, người Đức, có cuộc sống đầy sóng gió (1776-1848). Sinh ở Coblence, ông say mê ý thức hệ của Cách mạng Pháp, sau đó ông say mê những giá trị Đức được lý tưởng hóa trong Đế quốc-Thánh (Đế quốc Rôma-Đức được Othon Cả thành lập năm 962 và bị bãi bỏ năm 1806 do sự thoái vị của François II, hoàng đế Áo). Nhà chính luận thiên tài, ông đã chống lại sự Phổ hóa xứ Rhénanie là nơi sinh trưởng của ông; bị bắt buộc phải trốn chạy, ông trốn sang Strasbourg là nơi ông trở lại đạo, năm 1827 ông chấp nhận một ghế giáo sư sử học tại Đại học Munich và trở thành linh hồn của Giáo hội Công giáo Đức trong việc bênh vực các quyền tự do của Giáo hội này.

GOG = Gốc: vua xứ Magốc, trong một lời tiên tri của Êgiêkien (38, 39). º Trong sách Khải Huyền (20, 8), Gốc và Magốc tượng trưng những sức mạnh thù địch liên minh chống lại Giáo Hội, và sau cùng bị đánh bại.

GOÐM (tiếng Do thái; các dân tộc) = Tiếng Do thái để chỉ các Dân ngoại.

GOLGOTHA = Núi Sọ (tiếng Aram: cái sọ): tên gọi đồi Calvariô bằng tiếng Aram (Mt 27, 33) có lẽ là do hình dáng của ngọn đồi này, nhưng vài giáo phụ đặt ngọn đồi này trong tương quan với cái sọ của Ađam mà một truyền thuyết cho là đã được chôn tại đó.

GOMAR (François) = François Gomar. Thuộc phái Calvin, người miền Flandres (1563-1641). Ông theo học ở Anh và Đức, làm mục sư ở Francfort, rồi giáo sư thần học ở Leyde.

¨ Gomarisme = Thuyết Gomar: giáo thuyết của Gomar, đối nghịch với giáo thuyết của Arminius và bao gồm một quan niệm rất khắt khe về sự tiền định theo phái Calvin.

GOMORRHE = Gômôra: thành phố nằm trên bờ Biển Chết, đã bị ngọn lửa từ trời thiêu hủy cùng lúc với Sôđôma vì tội lỗi của nó (St 19, 24).

GONET (Jean Baptiste) = JB. Gonet. Tu sĩ Đôminicô, sinh ở Béziers (khoảng 1616-1681). Là nhà thần học theo trường phái Tôma một cách nghiêm khắc, ông đã dâng hiến gần trọn cuộc đời cho việc giảng dạy và đã công bố kết quả việc giảng dạy của ông trong Clypeus theologiae thomisticae (Bảo vệ thần học Tôma). Năm 1660, ông đã bị phạt vạ vì đã bênh vực quyển Provinciales của Pascal.

GONZALEZ de Albelda (Jean) =  J. Gonzalez de Albelda. Tu sĩ Đôminicô, người Tây-ban-nha († 1622). Ông dạy thần học ở Rôma và Alcale. Lý thuyết của ông về ân sủng hữu hiệu nghe có vẻ Tôma một cách nghiêm khắc hơn là lý thuyết của Banez.

GOTESCALC ou Gottschalk = Gotescalc hoặc Gottschalk. Nhà canh tân thuyết tiền định vào thế kỷ IX, giữa những năm 840 và 860. Do Raban Maur xúi giục, ông đã bị lên án bởi Công đồng Mayence năm 848 và bởi Công đồng Kiersy năm 849. Ông có nhiều bạn bè và người bênh vực, có thể là vì sự hăng say mà Đức Tổng giám mục Reims là Hincmar đã tỏ ra để chống lại ông, nhưng vị đan sĩ saxon này đã chết năm 868 hoặc 869 mà không rút lại điều gì trong các sai lầm của ông.

GOTHIQUE = Gôtic: Nghệ thuật. tên gọi không chính xác được dành cho nghệ thuật có nguồn gốc Pháp phát triển rộng rãi trong cộng đoàn Kitô hữu La-tinh từ thế kỷ XII đến thế kỷ XVI, giữa thời đại Roman và thời đại Phục hưng. Người ta cũng nói là nghệ thuật hình cung nhọn hay nghệ thuật Pháp thời Trung cổ. Ở đây, người ta phân biệt nhiều giai đoạn kế tiếp nhau (sơ khai, theo kiểu vòm đỉnh nhọn, tỏa tia, sáng rực như ngọn lửa) và những trường phái khác nhau. º Chasuble gothique = Áo lễ kiểu Gôtic: áo lễ có hình dáng rộng của những thế kỷ trước thế kỷ XVII.

GOURMANDISE = Tính tham ăn, sự mê ăn uống: sự thèm quá độ, nghịch với lý trí lành mạnh, thức ăn và thức uống. Thánh Tôma làm cho tội này trở thành một tội nghịch với nhân đức tiết dục vì sự quá độ của nó. Khuynh hướng tự nhiên của dục vọng là ăn và uống, không có tên gọi để chỉ tội đối nghịch, vì thiếu: có thể ngày nay người ta gọi nó là tuyệt thực, trong mức độ sự tuyệt thực này không phải là một dấu hiệu của lý trí lành mạnh. Phương thuốc để chữa sự mê ăn uống là sự ăn chay. Sự mê ăn uống là tội đầu. Con cái của nó là sự trì độn tâm trí, sự vui mừng khờ dại và ngu ngốc, cái cười thô bỉ, sự nói nhiều và sau cùng là sự không tiết dục.

GOUROU = Thầy Gourou (gu-ru): tiếng Phạn, được dùng như một hạn từ danh dự để chỉ cha mẹ hoặc người thầy tinh thần.

GOUSSET (Thomas) = Thomas Gousset. Giáo sĩ người gốc Franche-Comté. Giáo sư thần học luân lý tại đại chủng viện Besançon, giám mục Périgueux, sau đó, tổng giám mục Reims và hồng y (1792-1866). Ảnh hưởng trí thức và đạo đức của ông rất lớn. Ông tranh đấu chống lại tinh thần jansênít và gallican của thời đại ông.

GOUTER = Nếm, cảm nếm: Kinh Thánh. an một thức ăn (Gn 3, 7; Cl 2, 21). Đánh giá những hương vị ở mọi bình diện kinh nghiệm của chúng ta (2 Sm 19, 36), do đó, biết phân biệt những giá trị đạo đức: cảm mến Thiên Chúa chính là có một nhận thức ngọt ngào về Người. º VTB.

GOUVERNEMENT = Sự điều khiển, sự cai quản (do động từ La-tinh gubernare, Hy-lạp kubernao = lái, dẫn đưa một chiếc tàu, do đó có từ bánh lái): hành động lèo lái một xã hội, hướng dẫn xã hội đi đến cứu cánh của mình. º Gouvernement divin = Sự an bài của Thiên Chúa: hành động mà Thiên Chúa dùng để dẫn dắt toàn bộ các hữu thể tạo vật đến cứu cánh của chúng. º Traité du gouvernement divin = Khảo luận về sự an bài của Thiên Chúa: phần thần học cố gắng chứng minh rằng sự vận hành của thế giới không phải do ngẫu nhiên mà là do sự Quan phòng, thế giới có một tận cùng và hành động của Thiên Chúa ở bên trong mọi hành động được tạo dựng (của thiên thần hay loài người: sự dạy dỗ, sự sinh sản...).

¨ Cybernétique = Nghệ thuật điều hành lãnh đạo. (tiếng Hy-lạp: hybernètike, nghệ thuật của hybernètès: hoa tiêu trên một chiếc tàu): theo Ampère, đây là phần của chính trị học bàn đến nghệ thuật điều khiển. º Khoa học thông tin về tất cả mọi dự kiện có thể có nơi con người, nhờ vào máy móc. º Kỹ thuật cấu tạo các máy tự vận hành.

GRÂCE = Ân sủng, ơn, ân nghĩa, tạ ơn (La-tinh: gratia do từ gratus = được tiếp đón ân cần; gần giống từ Ấn-độ Iran gurtah, do từ gu = sự ngợi khen): theo nghĩa chung, ân huệ không phải là món nợ phải trả. Trong ngôn ngữ thông thường cũng như trong ngôn ngữ tôn giáo, từ này vừa chỉ nguồn gốc ân huệ nơi người ban, một sự thiện ý hào hiệp; chính bằng ân sủng mà Thiên Chúa cứu chúng ta, được một vị quân vương sủng ái; chính ơn ban: Người đã ban cho tôi ân huệ này, đó là ân sủng mà tôi cầu mong cho bạn; vì hiệu quả của ơn ban trên người nhận: ở trong tình trạng ân sủng, theo Bergson, vẻ đẹp thể lý là một thứ phi vật chất mà linh hồn thông truyền cho thân xác. Ở trung tâm của những ý nghĩa khác nhau của từ này, có thể như là một biện chứng pháp giữa lòng quảng đại của tình yêu ban cho và thường tha thứ, với phần tăng thêm của hữu thể mà người chịu ơn nhận lấy và từ người chịu ơn này nó sẽ trở về với nguồn cội của nó bằng sự biết ơn. Một ánh sáng bao trùm và ánh phản chiếu của nó (xem Sum. Theol 1a 2 ae, 110, 1). Sự liên kết giữa các nghĩa khác nhau thay đổi tùy theo ngôn ngữ. Tiếng Do thái, “hén” trước tiên, chỉ ân huệ cho không của một nhân vật quan trọng cúi mình xuống vớ một người thấp kém hơn, sau đó chỉ điều thiện chứng tỏ ân huệ một cách cụ thể, sau cùng chỉ cái duyên lôi cuốn người ta nhìn và khiến người ta ban ơn. Tiếng Hy-lạp “charis” (do động từ: chiếu sáng) trước tiên chỉ sự quyến rũ rạng rỡ của sắc đẹp, sự duyên dáng của các cử chỉ và các động tác hài hòa (thần thoại: ba cô duyên dáng - les trois Grâces), kế đến, nó chỉ sự lan tỏa ở nội tâm nhiều hơn của lòng tốt, những ân huệ chứng tỏ lòng tốt đó và sự biết ơn đáp lại. Tiếng La-tinh “gratia” hình như đã có nghĩa, trước tiên, là sự biết ơn, sau đó là hành vi mà nhờ đó người ta nhận được sự biết ơn, việc thiện hay sự phục vụ đã thực hiện, sau cùng là ân huệ cho không; đồng thời cũng dịch từ Hy-lạp “charis” trong nghĩa đầu tiên của nó là sự thú vị hay sự duyên dáng. Trong tiếng Pháp, những nghĩa khác nhau của từ “grâce” do ảnh hưởng của ngôn ngữ Kitô giáo, có lẽ đã xuất hiện cùng một lúc. º Kinh Thánh. Trong Cựu Ước: hảo tâm hoặc lòng nhân ậu của Thiên Chúa đối với tội nhân: Noê đã tìm được ân nghĩa (grâce) trước mắt Giavê (St 6, 8). Những kẻ Chúa chọn tìm được ân nghĩa và lòng nhân hậu (Kn 3, 9). Giavê tự tỏ mình cho dân Người như là Thiên Chúa từ ái và khoan nhân (grâce), chậm tức giận, giàu lòng nhân hậu và trung tín (Xh 34, 6). Ở ngưỡng cửa Tin Mừng, Đức Trinh Nữ Maria đã tìm được ân sủng nơi Thiên Chúa (Lc 1, 30) và khi con trẻ Giêsu lớn dần lên, ân sủng của Thiên Chúa ngự trên Người (Lc 2, 40). Tân Ước đã mặc cho từ này tất cả sự phong phú của nó: sau chế độ Lề luật, ân sủng nói lên đặc tính của nhiệm cục mới (Ga 1, 17). º Một cách đặc biệt, nơi Thánh Phaolô, tình yêu nhân hậu, trong Đức Kitô, tha thứ cho nhân loại tội lỗi và ban tràn đầy ơn phúc của Người (Rm 5, 15). º Ân huệ của Thiên Chúa ban cho loài người, trong đó thể hiện sự ưu ái của Người và là sự tặng ban chính Con của Người, nơi Người Con ấy tất cả mọi ân huệ khác đến với chúng ta một cách rộng rãi (Rm 8, 32), một sự thông ban vô cùng phong phú và dư dật, thể hiện chính vinh quang của Thiên Chúa (Ep 1, 6-8), sự siêu việt của lòng nhân từ của Người. º Tình trạng con người được công chính hóa do hiệu quả của ân huệ thần linh và nhờ đó, được làm cho có khả năng xuất hiện trước Thiên Chúa, được công chính hóa một cách nhưng không nhờ ân sủng của Người (Rm 3, 24), tình trạng bình an và thân tình với Thiên Chúa nhờ Chúa chúng ta là Đức Giêsu Kitô (Rm 5, 5). º Những ân huệ đặc biệt mà mỗi Kitô hữu nhận được (Rm 12, 6) nhất là ơn làm tông đồ mà Thánh Phaolô đã lãnh nhận và các Giáo Hội do ngài thành lập được thông phần vào đó (Pl 1, 7). º Sự tạ ơn của tạo vật được ban tràn đầy (1 Cr 15, 57). º Thần học. Ân huệ của Thiên Chúa ban cho tạo vật có lý trí, không phải do bản chất hay nhờ công nghiệp của tạo vật đó, ân huệ đó nâng tạo vật lên tình trạng được làm dưỡng tử và được thông phần vào những hoạt động của đời sống thần linh —> Surnaturel. Như ngữ nghĩa của từ, toàn bộ thần học về ân sủng thâu tóm lại trong tương quan hỗ tương giữa ân huệ của Thiên Chúa được ban nhưng không và hiệu quả của nó là ơn ban nhưng không thực sự xuất phát từ ân huệ đó nơi tạo vật. Cái nhìn tổng hợp này đặc biệt cần thiết cho một nền thần học đại kết về ân sủng, một số giáo phái hoặc truyền thống Kitô giáo nhấn mạnh nhiều hơn đến khía cạnh này, nhưng lại hy sinh đến khía cạnh kia. º Kế đó, sự phân chia nền tảng của ân sủng là sự phân chia giữa ân sủng bất thụ tạo và ân sủng thụ tạo º La Grâce incrée = Ơn phi tạo: là tình yêu vĩnh cửu mà Thiên Chúa thương yêu chúng ta, nhờ tình yêu này, Người chọn những người được chọn và tiền định cho họ được cứu rỗi (Sum théol 1a 2 ae, 110, 1), Chúa Thánh Thần được Chúa Cha và Chúa Con ban tặng và sai phái xuống ở với họ, người Thiên Chúa chọn được làm cho có khả năng chiếm hữu Ba Ngôi Thiên Chúa và tận hưởng điều đó (Sum theol 1a 43, 3). º La Grâce créée = Ơn thụ tạo: là hậu quả của ân huệ và sự hiện diện này (Sum theol 3a, 7, 13), vẻ đẹp sáng chói từ sự tỏa sáng vẻ huy hoàng của Thiên Chúa đến với linh hồn (Sum theol 1a, 2ae 109, 7) và ân huệ mà nhờ đó linh hồn tận hưởng các Ngôi Vị của Thiên Chúa tự trao ban chính mình cho linh hồn đó. Tình yêu của Thiên Chúa tạo nên vẻ đáng yêu của đối tượng, ngài làm cho kẻ mà ngài thương đoái nhận trở nên đẹp ý ngài; không có dấu ấn thực sự này của ơn phi tạo trong tạo vật, sẽkhông có sự trao ban hữu hiệu đời sống thần linh (Sum theol 2a 2ae 23, 2). º Ơn thụ tạo được chia thành ơn làm đẹp lòng Thiên Chúa (grâce gratifiante) (La-tinh: gratia gratum faciens; ơn có duyên trước mặt Thiên Chúa): là ơn làm cho làm đẹp lòng Thiên Chúa, cũng gọi là ơn công chính hóa (grâce justifiante) hoặc một cách thông thường hơn: ơn thánh hóa (grâce sanctifiante) hoặc nói gọn: ân sủng (la grâce) và ơn cho không (grâce gratuitement donnée) (La-tinh: gratia gratis data, đặc điểm chủng loại về sự cho không dùng để chỉ loại kém cao quý nhất) hay là đoàn sủng (charisme) là cái được ban cho nhằm ích chung, có thể không bao hàm sự thân tình với Thiên Chúa (xem 1 Cr 12-13). º La grâce sanctifiante = Ơn thánh hóa hay thường sủng (grâce habituelle = Thường sủng: là một phẩm tính bền vững, “ơn chữa lành bản tính tự nhiên đã bị hư hỏng và nâng bản tính đó lên, để cho nó khả năng hoàn thành những công việc đáng được hưởng cuộc sống vĩnh cửu, là những công việc vượt quá khả năng của bản tính tự nhiên”. (Sum theol 1a 2ae 109, 9). Là hiệu quả sự hiện diện của Chúa Thánh Thần, thường sủng chuẩn bị vui hưởng các Ngôi Vị của Thiên Chúa (Sum theol 1a 43, 3, 2m). Nó đặt ngôi vị con người vào tình trạng thân thiện với Thiên Chúa (Sum theol 1a, 2ae 110, 1), ban cho ngôi vị con người tên gọi và thực tại là con của Thiên Chúa (1 Ga 3, 1-2); thường sủng bị mất do tội trọng. Phẩm tính tùy thể (Sum theol 1a, 2ae, 110, 2) mà do loại suy người ta có thể nối kết vào loại phẩm tính đầu tiên hay là tập tính (habitus) (Sum theol 1a 2ae 111, 3, 3m), nó có chủ thể là yếu tính của linh hồn (Sum theol 1a 2ae 110, 4) mà nó làm cho trở nên thánh thiện và đẹp lòng Thiên Chúa, với tư cách là nguyên nhân mô thể (Sum theol 1a 2ae 110, 2, 1m). Là sự thông phần vào lòng nhân từ của Thiên Chúa (Sum theol 1a 2ae 110, 2, 2m) và vào bản tính thần linh (xem 2 P 1, 4), theo cách tương tự (Sum theol 1a 2ae 112, 1), nó là một sự thần hóa (déification) (hạn từ được thần học Đông phương rất thường dùng) và chỉ có thể có Thiên Chúa làm nguyên nhân (ibid). Thường sủng ban cho ơn làm dưỡng tử, là một ánh sáng đến từ Cha và đồng hóa con người với sự huy hoàng của Con vĩnh cửu, dưới tác động của Thánh Thần (Sum theol 3a 23, 2, 3m). Trực tiếp ban hữu thể siêu nhiên, thường sủng cũng là nguyên lý của những hoạt động đối thần, nhờ những nhân đức xuất phát từ nó và biểu hiện nó (Sum theol 1a 2ae 112, 2). º La Grâce actuelle = Hiện sủng: là một sự trợ giúp nhưng không mà Thiên Chúa dùng để thúc đẩy tạo vật có lý trí của Người thực hiện một hành động siêu nhiên: nó đi trước sự phú ban ân sủng và chuẩn bị con người đón nhận việc công chính hóa (Sum theol 1a 2ae 112, 2), nó vẫn cần thiết cho người đang trong tình trạng ân sủng để làm điều thiện và tránh điều ác (Sum theol 1a 2ae 109, 9). º Theo Thánh Augustinô và Thánh Tôma, thường sủng được gọi là ơn tác động (opérante) xét dưới khía cạnh nó chữa lành linh hồn khỏi tội lỗi và làm cho linh hồn được đẹp lòng Thiên Chúa; được gọi là ơn đồng tác (coopérante) khi mà nó là nguyên lý của công việc đáng khen thưởng. Hiện sủng là ơn tác động (opérante) khi nó gây nên hành vi (trực phát) của chính ý chí, là ơn đồng tác (coopérante) khi nó thúc đẩy ý chí để ý chí chuyển động một năng lực khác (ví du:  một hành vi gián khởi) (Sum theol 1a 2ae 111, 2). º Đối với những hiệu quả của nó (chữa lành linh hồn, làm cho muốn điều thiện, làm cho điều thiện đã muốn được hoạt động hữu hiệu, bền vững trong điều thiện, đạt đến vinh quang), ơn thánh hóa, như tập tính (habitus) và như thúc đẩy, được gọi là ơn dự phòng (prévenante) đối với hiệu quả thứ hai xét dưới khía cạnh nó gây nên hiệu quả thứ nhất; nó được gọi là ơn theo sau (poursuivante) hay là ơn tiếp hậu (subséquente) (La-tinh subsequens = theo liền sau) đối với hiệu quả thứ nhất xét dưới khía cạnh nó gây nên hiệu quả sau; đối với các hiệu quả trung gian thì ân sủng vừa là dự phòng vừa là tiếp hậu ở nhiều phương diện khác nhau (Sum theol 1a, 2ae 111, 3). Sự phân chia này đánh dấu một tương quan trước, sau giữa các hiệu quả khác nhau của ân sủng. º La grâce intérieure = Nội sủng: gồm có ân sủng được ban không và ơn thánh hóa như tập tính và thúc đẩy; la grâce extérieure = Ngoại sủng: nói lên luật của Thiên Chúa, sự rao giảng Tin Mừng (cho người nghe), các phép lạ (cho người xem thấy), những gương lành của Đức Kitô và của các thánh, những dịp phải xa lánh để khỏi hành động xấu và cả một tập hợp những tình huống quan phòng can thiệp vào công việc thánh hóa cá nhân và xây dựng Giáo hội. º Les grâces d’illumination = Những ơn soi sáng: được ban cho trí tuệ; les grâces d’inspiration = những ơn linh hứng: được ban cho ý chí (Công đồng Trentô, khóa 6, chương 5). º La grâce commencée = Ơn khởi đầu: là ân sủng của người đang lữ hành trên trần gian hướng về toàn phúc; la grâce consommée = ơn hoàn tất: ân sủng của những kẻ lành trong vinh quang: ơn thánh hóa là mầm của vinh quang trên trời (Sum theol 1a 2ae 114, 3, 3m) º La grâce du Créateur = ơn của Đấng Sáng Tạo: là ân sủng của các thiên thần và ân sủng của Ađam trước khi sa ngã; La grâce du Rédempteur = Ơn của Đấng Cứu Chuộc: được ban cho loài người để đền bù tội lỗi, từ khi Ađam sa ngã, nhờ công nghiệp của Đức Kitô, Đấng Trung Gian và Cứu Độ và do tính nguyên nhân dụng cụ của nhân tính của Người (Sum theol 1a 2ae 112, 1, 1m). Tuy nhiên, ơn của Đấng Sáng Tạo được liệu định bởi Đức Kitô, Người - Thiên Chúa, nhưng không tùy thuộc vào ảnh hưởng của Người. º La grâce d’Union = Ơn kết hiệp: trong Đức Kitô, là sự ngôi hiệp, với tư cách là được ban không; một cách chính xác hơn, “chính hữu thể ngôi vị trong Ngôi Lời, nhờ ân sủng Thiên Chúa, đã được ban cho nhân tính và là kết thúc việc thăng hoa” bản tính này (Sum theol 3a 6, 6). º Ý muốn nhưng không của Thiên Chúa, quyết định việc nhập thể. º Ân huệ bất thụ của hữu thể ngôi vị của Ngôi Lời được ban cho nhân tính. º Ân huệ thụ tạo được xét trong nhân tính hiệp nhất với Ngôi Lời, nghĩa là bản tính này bị lôi kéo một cách thụ động do ân sủng đến với hữu thể ngôi vị của Ngôi Lời (Sum theol 3a, 2, 10). º La grâce personnelle = Ơn ngôi vị của Đức Kitô là thường sủng thánh hóa linh hồn của nhân tính Người, không phải để giữ cho linh hồn ấy khỏi phạm tội mà để cho phép linh hồn ấy đạt đến Thiên Chúa một cách mật thiết bằng sự hiểu biết và tình yêu (Sum theol 3a 7, 1). Ơn ngôi vị giống như một hệ quả của ơn kết hiệp. Đức Kitô đã được sung mãn ân sủng (ibid 7, 9) ở độ cao nhất về cường độ và sự sung mãn này là của riêng Người (ibid 7, 10). º La grâce capitale = Ơn thủ lãnh: không là gì khác mà chính là sự sung mãn ân sủng ngôi vị của Đức Kitô với tư cách Người là Đầu (Thủ lãnh, tiếng La-tinh là Caput = cái đầu) của Giáo hội và tất cả các chi thể của Giáo hội, Thân Thể Đức Kitô, nhận được sự sung mãn của Người (Sum theol 3a, 8, 5). Đức Kitô, Ađam mới, tuôn đổ dồi dào ân sủng của Người cho nhiều người (Rm 5, 15) —> Plérôme. Sau nữa, mọi ân sủng đều mang Kitô tính và Giáo Hội tính; ân sủng là sự sống thần linh trong con người, vì nó là sự sống của Con Thiên Chúa làm người được thông truyền cho loài người (Ga 1, 16). º La grâce sacramentelle = ân sủng bí tích: là như một thể loại trong chủng loại ân sủng Kitô giáo: nó thêm vào ơn thánh hóa, cũng như vào các nhân đức và ân huệ, một sự trợ giúp thần linh nào đó, cho phép đạt đến cứu cánh đặc biệt mà bí tích đó qui chiếu về (Sum theol 3a, 62, 2); trường phái Tôma xác định rằng bí tích ban cho thường sủng một kiểu thức riêng như thể một sự kêu gọi thường xuyên những sự trợ giúp hiện tại mà Thiên Chúa sẽ ban cho vào lúc thuận tiện. º Les grâces d’état = Những ơn đấng bậc: là những sự trợ giúp được lòng nhân từ của Thiên Chúa gắn liền với một số điều kiện đặc biệt là nơi mà đời sống Kitô giáo phát triển. Nếu đây là những bậc sống do một bí tích mở đầu (bí tích Truyền Chức Thánh, bí tích Hôn Phối), thì ơn đấng bậc là một ơn bí tích: trong các bậc sống được thánh hiến bằng một nghi thức của Giáo hội, một á bí tích (sacramental) thì ơn đấng bậc là một sự kêu gọi Thiên Chúa trợ giúp nhờ lời cầu nguyện của Giáo hội (Công đồng Vatican II, Hiến chế Ánh Sáng Muôn Dân ch. 6, số 45). º Tu đức. Người ta gọi là các ơn cầu nguyện (grâces d’oraison) các ơn làm cho việc cầu nguyện được dễ dàng, và ơn thần bí (grâces nuptiques) các ơn củng cố sự kết hiệp ngoại lệ với Thiên Chúa. º Confirmation en grâce = Sự củng cố trong ân sủng: sự làm vững mạnh trong điều thiện. º Mère de la divine grâce = Đức Mẹ thông ơn Thiên Chúa: tước hiệu được dành cho Đức Trinh Nữ Maria (Kinh Cầu Loretta) với tư cách là Mẹ Đức Kitô, là Thiên Chúa và là Đấng Cứu Độ. Ân sủng bất thụ được Thiên Chúa ban cho thế gian bởi sứ vụ hiền mẫu của Đức Maria, và nguồn mạch mọi ân huệ cho loài người. º Préparation à la grâce = Sự chuẩn bị cho ân sủng: sự chuyển động của ý chí tự do mà nhờ đó con người sẵn sàng đón nhận sự trao ban ơn thánh hóa, dưới tác động của một hiện sủng (Sum theol 1a 2ae 112, 2) Thiên Chúa gây ra sự chuẩn bị đón nhận ân sủng mà con người cộng tác vào. º Phụng vụ. Les grâces = Kinh Tạ Ơn: Kinh tạ ơn sau bữa ăn. º Giáo luật. Grâce expectative = Ân huệ mong chờ: Phúc thư của Đức Giáo Hoàng truyền cho giáo sĩ hưởng bổng lộc phải trao bổng lộc đầu tiên của mình cho một người mà phúc thư chỉ định. º VTB.

¨ Gratitude = Lòng biết ơn, lòng tri ân (do từ La-tinh gratus = làm cho vui thích; từ phụ của từ tiếng Phạn gurtah = ca tụng): một thứ công bằng mà người ta mắc nợ người làm ơn cho mình. Đây không phải là một sự công bằng chặt chẽ vì nó xét đến tình cảm dễ thương của người cho hơn là chất thể của ân huệ đã nhận được và điều chỉnh lòng biết ơn dựa trên sự nhận xét hai khía cạnh này. Do tính thân thiện giữa hai người mà nó là dấu hiệu và là sự đáp lại, sự tri ân là một nhân đức tốt đẹp của các tương quan giữa con người.

¨ Ingrat = Vô ơn, vô duyên (La-tinh: ingratus, ghép bởi in tiền tố phủ định và gratus): thiếu ân nghĩa, với hai nghĩa, hoặc là lòng, sự biết ơn (ví dụ: một đứa con vô ơn), hoặc thiếu sự duyên dáng, thiếu sự quyến rũ (ví dụ: tuổi vô duyên).

¨ Ingratitude = Sự vô ơn: tội của người thiếu lòng biết ơn, theo nghĩa là sự thiếu này cũng là một điều gì nhục nhã, vô duyên hoặc xấu xí.

¨ Agréable = Làm vui lòng: một trong ba loại điều thiện, cùng với điều hữu ích và điều đoan chính. º Agréable à Dieu = Làm đẹp lòng Thiên Chúa: nêu lên phẩm tính của mọi hành vi nhân linh; do sự tốt lành luân lý của nó, hành vi ấy có thể được Thiên Chúa đón nhận một cách thuận lợi, và chính xác hơn , hành vi ấy xuất phát từ một chủ thể đang ở trong tình trạng ân sủng thánh hóa. º Theo nghĩa rộng, chính là chủ thể, người có thường sủng.

GRADE = Bằng cấp: tước hiệu Hàn lâm chuẩn nhận trình độ đại học. Giáo luật ban cho bằng cấp một số đặc quyền.

¨ Degrés = Các bậc: trong đời sống tu đức, những giai đoạn mà các linh hồn phải trải qua trong con đường tiến đến sự kết hiệp với Thiên Chúa. Thường người ta đưa về ba bậc sau đây: bậc của các khởi sinh, của những người đang tiến bước và của những người trọn lành. Đồng nghĩa: Voie. º Kinh Thánh. Cantiques des Degrés = Các Thánh ca Lên đền: các ca khúc lên đền được hát khi đi lên đền thánh Giêrusalem vào dịp hành hương hằng năm.

¨ Dégradation = Sự truất chức: Giáo luật. hình phạt nặng nhất theo giáo luật có thể áp dụng cho một giáo sĩ; nó bao gồm việc giải nhiệm, tước bỏ vĩnh viễn áo giáo sĩ và những đặc quyền giáo sĩ và cho hồi tục.

¨ Graduel = 1. Ca tiếp liên, ca tiến cấp: bài ca mà trong thánh lễ Rôma, đây là bài ca tiếp sau bài thánh thư. Được gọi như vậy là vì bài ca này được hát bởi một vị phó tế hoặc một thầy có chức đọc sách (chức thứ hai trong bốn chức nhỏ) bước lên bục đọc sách hay gradus (bậc cấp), bài ca xen kẽ này, được thực hiện vì chính nó, là một bài ca rất xưa và rất quan trọng cho phần riêng biệt của thánh lễ. 2. Sách hát lễ: tên gọi chính thức (kể từ 1614), mặc dù không chính xác, dành cho sách phụng vụ chứa đựng những bài hát có ghi nốt nhạc của thánh lễ Rôma. Được gọi như vậy là vì trong sách ấy, người ta tìm thấy trong nhiều bài hát khác nhau, có những bài ca tiến cấp (theo nghĩa trước).

GRANDMAISON (Léonce de) = Léonce de Grandmaison. Tu sĩ dòng Tên, người Pháp (1868-1927); sự tỏa sáng về phương diện trí tuệ và tinh thần của ông rất rộng lớn, với tư cách tổng biên tập báo Etudes, sáng lập viên báo Recherches de science religieuse và báo Nouvelles religieuses. Trong cuộc đấu tranh chống lại thuyết duy tân (modernisme), ông đặt khoa biện giáo Kitô giáo ở một mức độ thanh thản và trung thực khoa học không chê vào đâu được. Sau khi ông qua đời, nhiều bài báo của ông đã được tập hợp lại thành sách. Tác phẩm chính của ông là tác phẩm viết về Đức Giêsu Kitô, con người, sứ điệp, những bằng chứng của Người.

Grand-prêtre —> Prêtre.

GRATIEN (Jean) = Gioan Gratianô: đan sĩ Camaldoli, cha đẻ môn giáo luật mà ông đã dạy ở Bologne, tác giả sưu tập giáo luật nổi tiếng được biết dưới cái tên là Sắc lệnh (Décret) (1140).

Gratis data, gratitude —> Grâce.

GRATRY (Alphonse) = A. Gratry. Nhân vật phức tạp, Gratry xoay quanh viện phụ Bautain trước khi làm bề trên Stanilas ở Paris, rồi làm tuyên úy trường cao đẳng sư phạm. Ông là một trong những người khôi phục lại dòng Oratôriô ở Pháp. Ông mơ đến một “xưởng khoa biện giáo” để phổ biến giáo lý Kitô giáo và đáp lại những cuộc tấn công một cách đắc thắng. Tác phẩm viết của ông tạo nên một thứ triết học Kitô giáo. Chủ nghĩa tư bản tự do (libéralisme) của ông đã làm hại ông. Gratry (1805-1872) là một người thức tỉnh người khác, và là một người hăng say, nhưng lại là một người thất thường.

GRAVISSIMUM EDUCATIONIS MOMENTUM = Lúc nghiêm trọng nhất của việc giáo dục: Tuyên ngôn của Công đồng Vatican II (28.10.1965) về giáo dục Kitô giáo những mục đích, qui phạm và thể chế của nó. º (Bảng VIII).

GRÉA (Adrien) = Adrien Gréa. Sáng lập viên một cộng đoàn các kinh sĩ dòng sống theo luật của Thánh Augustinô và Thánh Bênêđictô. Cộng đoàn này đã cho ra đời Hội đoàn kinh sĩ dòng Vô Nhiễm (Congrégation des chanoines réguliers de l’Immaculée Conception). Dom Gréa (1828-1927) là tác giả một khảo luận vững chắc về Giáo Hội (de l’Eglise).

GREC = Hy-lạp: đối với người Do thái, tất cả những người không thuộc giòng máu Israel. º Grec hellénistique ou koiné = Tiếng Hy-lạp phổ thông hay là tiếng koiné: tiếng nói của dân Do thái sống tản mác. º Grec biblique = Tiếng Hy-lạp Kinh Thánh: ngôn ngữ viết của Tân Ước và của vài sách Cựu Ước. Đây không phải là một ngôn ngữ nào khác, mà là ngôn ngữ chung, được nói ở vùng chung quanh Địa Trung Hải, bị ảnh hưởng tiếng aram. º —> Barbare.

GRÉGOIRE le Thaumaturge = Grêgôriô thần thông: người gốc tỉnh Pont miền Tiểu-a, ông là học trò của Origênê ở Cêsarê xứ Palestina; sau đó, ông trở thành giám mục Tân-Cêsarê trong tỉnh Pont và là tông đồ của tỉnh này († khoảng 270). Chúng ta còn lại vài tác phẩm của ông, trong đó có tác phẩm Discours d’adieu à Origène (Diễn văn vĩnh biệt Origênê) và Lettre canonique (Lá thư giáo luật) liên quan đến kỷ luật xá giải.

GRÉGOIRE d’Elvire = Grégoire d’Elvire. Giám mục Elvire ở Tây-ban-nha, qua đời sau năm 392. Ông được biết như là nhà chú giải Kinh Thánh, người bảo vệ giáo lý Nicêa và thành viên của ly giáo Lucifer. Ngoài ra, ông đã chiến đấu chống lại học thuyết Priscillien.

GRÉGOIRE L’Illuminateur = Grêgôriô Thiên Khải: xuất thân từ một gia đình quí tộc Armênia, đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy và sau này được phong giám mục Cêsarê xứ Cappadocia. Ngài là tông đồ xứ Armênia. Ngài đã đưa vua Tiradete đến đức tin vào khoảng năm 300 và đã thành lập hàng giáo phẩm Armênia. Giáo Hội Armênia không hiệp nhất với Rôma, được gọi là Giáo Hội “Grêgôriô” theo tên gọi của ngài.

GRÉGOIRE de Nazianze = Thánh Grêgôriô Nazianzô: sinh ở Cappađôncia khoảng năm 392. Ngài là bạn thân và là đồng môn của Thánh Basiliô và đi theo vị thánh này trong những kinh nghiệm đầu tiên về cuộc sống đan tu. Được Basiliô gọi vào ngai giám mục Sasimes, sau đó ngài trở thành giám mục Constantinôpôli (379). Ngài rời bỏ chức vụ này khi công đồng năm 381 đang nhóm họp và sống những năm cuối cùng trong tình trạng hưu. Tác phẩm của ngài là tác phẩm của một nhà cổ văn học và một nhà thần học: nó in dấu mạnh mẽ ảnh hưởng của Origênê. Grêgôriô tranh đấu chống lại phái Arius và phái Apollinarius và góp phần vào việc soạn thảo thần học về Thiên Chúa Ba Ngôi và về mầu nhiệm Nhập Thể. Các bài diễn văn về thần học của ngài rất danh tiếng. Ngài cũng để lại một công trình thư tín và thi ca. Ngài đã ảnh hưởng lâu dài ở Đông phương, nơi mà người ta tặng cho ngài biệt danh là “Nhà Thần học”. Lễ kính ngày 2 tháng 1.

GRÉGOIRE de Nysse = Thánh Grêgôriô thành Nit: em của Thánh Basiliô, ngài được vị thánh này đặt lên toà giám mục thành Nit ở Cappadocia (371). Ngài giữ vai trò số một trong hàng giám mục Đông phương sau khi Basiliô qua đời; ngài chết sau ngày 394. Đầu óc tư liệu, ngài đã làm tiến triển khoa thần học về Thiên Chúa Ba Ngôi (nhờ các bài viết của ngài chống lại Eunomius) và về sự Nhập Thể (Antirrheticus adversus Appolinarem) - Ngài cũng là một trong những nhà thần học thần bí thời danh nhất của thời Cổ đại (Vie de Moðse - Đời sống của Môsê; Homélies sur la Cantique des cantiques - Các bài giảng về sách Diễm ca).

Grégoire Palamas —> Palamas (Grégoire).

GRÉGOIRE de Rimini = Grégoire de Rimini. Nhà ẩn tu dòng Thánh Augustinô, người gốc Romagne, theo học ở Paris (1323-1329), sau, dạy học ở đó cũng như ở nhiều đại học khác. Ông được tặng biệt danh là “Tiến sĩ trung thực”. Được bầu làm bề trên tổng quyền của dòng năm 1357. Ông qua đời ở Vienne (Áo) năm 1358. Nổi tiếng về đời sống thánh thiện, ông đã cho thấy một thuyết duy danh ôn hòa trong cách giảng dạy.

GRÉGOIRE de Tours = Grégoire de Tours : sinh tại Clermont-Ferrand khoảng năm 538, giám mục Tours năm 573, qua đời năm 594. Ngài đã thực hiện một hành động khó khăn và có hiệu quả để làm giảm nhẹ những hệ quả của các sự tranh đua giữa các vương quốc francs. Tác phẩm của ngài, về lịch sử (Historia francorum - Lịch sử dân tộc franc) và về hạnh các thánh là một nguồn quí báu cho lịch sử chính trị và tôn giáo của xứ Gaule franque, mặc dùcó thiếu sót về óc phê bình nơi tác giả.

GRÉGOIRE le Grand = Thánh Grêgôriô Cả: sau khi đã hoàn tất những nhiệm vụ hành chánh cao cấp ở Rôma và ở Constantinôpoli, ngài sống cuộc sống đan tu, sau đó trở thành cố vấn của Đức Giáo Hoàng Pêlagiô II và kế vị Đức Giáo Hoàng này (590-604). Ngài đã hoạt động rất nhiều trong việc củng cố quyền giáo hoàng ở Tây phương và thiết lập những mối dây liên hệ giữa Giáo Hội và các vương quốc man rợ, khuếch trương nỗ lực truyền giáo và thiết lập phụng vụ Rôma. Tác phẩm thần học của ngài là phản ảnh truyền thống các giáo phụ và rất được dùng ở thời Trung cổ. Tác phẩm này trình bày, nhất là, một lợi ích trong thần học tu đức và trong mục vụ: Moralia in Job (Nền đạo đức trong sách Gióp). Liber regulae pastoralis (Sách luật mục vụ).

GRÉGOIRE VII = Thánh Grêgôriô VII: Giáo hoàng từ 1073 đến 10865. Được dân chúng Rôma bầu lên, các vị Hồng y chỉ làm công việc xác quyết sự lựa chọn này, triều giáo hoàng của ngài dành cho việc giải phóng Giáo Hội khỏi sự bảo trợ thế tục và cải cách Giáo Hội. Việc mua các phẩm chức Giáo Hội dành cho các ông hoàng tùy ý sử dụng, sự mãi thánh và cuộc sống tư hôn trong hàng giáo sĩ là những mục tiêu trong việc canh tân của ngài. Năm 1074, tiếp sau một công đồng họp ở Rôma, ngài đã bãi chức mọi giám mục, viện phụ hoặc giáo sĩ đã mua chức vụ của họ, cấm các giáo sĩ tà dâm thi hành các chức năng thánh và trao trọng trách cho các đặc sứ lo việc áp dụng các quyết định này. Năm 1075, ngài ra lệnh dứt phép thông công các giáo dân hoặc các giáo sĩ buôn bán các bổng lộc của Giáo Hội. Đó là bắt đầu cuộc tranh đấu chống lại hoàng đế Rôma-Đức Henri IV: vụ Canossa (1077) và việc đánh chiếm Rôma (1084) đã đánh dấu những giai đoạn của cuộc tranh đấu này. Khi đã khởi sự vụ Tranh Cãi về quyền chỉ định giám mục (Querelle des Investitures), vụ này lập tức trở thành sự đấu tranh của hàng linh mục và đế quốc. Grêgôriô qua đời ở Salerne năm 1085. Một giáo hoàng khác, cũng là nhà cải cách, Đức Phaolô V, phong thánh ngài năm 1606.

GRÉGOIRE IX = Grêgôriô IX: Giáo hoàng từ 1227 đến 1241. Ngài danh tiếng nhờ cuộc chiến đấu lâu dài chống lại Frédéric II Hohenstaufen, không bị gián đoạn bởi sự ngăm đe của những cuộc xâm chiếm của dân Mông Cổ. Năm 1231, ngài tổ chức Tòa thẩm tra (Inquisition) và giao phó cho các tu sĩ Đôminicô. Bằng sắc chỉ Rex pacificus (Vua hòa bình), ngài chính thức hóa bộ sưu tập các giáo lệnh giáo hoàng được Raymond de Pennafort tập hợp lại (1234) và từ nay, bộ sưu tập này được biết dưới cái tên là: Tập giáo lệnh của Grêgôriô IX (Décrétales de Grégoire IX). Chính ngài đã ghi Thánh Phanxicô Assisi, Thánh Antôn Pactua và Thánh Đôminicô vào sổ các thánh.

GRÉGOIRE XVI = Grêgôriô XVI: Giáo hoàng từ 1831 đến 1846. Con người thời Trung cổ lạc đến thế kỷ XIX, ngài đã không bao giờ hiểu thời kỳ xáo trộn tôn giáo, xã hội và văn hóa và chỉ đặt sự cố chấp của ngài chống lại những xáo trộn đó. Với sự giúp đỡ của nước Áo, ngài cứng rắn dẹp tan cuộc nổi dậy chào mừng sự đắc cử của ngài trong các Quốc gia của Giáo hội. Người ta trách ngài quá thờ ơ với những đau khổ của giới thợ thuyền trong thời đại công nghiệp hóa. Dầu sao, năm 1839, ngài cũng đã lên án việc đối xử với người da đen. Thông điệp Mirarivos (1832) không gọi đích danh, nhưng đã lên án những lý thuyết của Lamennais, nhấn mạnh đến sự nguy hiểm của thuyết trung lập (indifférentisme), loại bỏ sự tự do ý kiến nói chung và sự tự do báo chí nói riêng. Singulari nos (1834) lên án đích danh tác giả cuốn Les Paroles d’un croyant (Những lời của một kẻ tin), tuy nhiên với một lời kêu gọi vị linh mục phản kháng, nhưng vẫn chưa đáp lại. Cựu hồng y bộ trưởng và rất hoạt động của Bộ Truyền giáo, Đức Grêgôriô XVI đã biết tạo nên một sự thúc đẩy mới cho các việc truyền giáo đã bị bỏ quên từ cuối thế kỷ XVIII. Ngài khởi xướng phong trào khuếch trương công giáo trong thế giới, đặc trưng nhất trong thế kỷ XIX.

GRÉGOIRE (Henri) = H. Grégoire. Cha xứ vùng Lorraine của Pháp (1750-1851). Đặc ủy viên của hàng giáo sĩ ở Quốc hội, lập tức ông đã có một lập trường tiên tiến và đã tuyên thệ lời thề đầu tiên mà quy chế tổ chức dân sự của hàng giáo sĩ năm 1790 đòi hỏi. Giám mục lập hiến của Blois năm 1793 và một trong những người đề xướng việc tuyên bố nền Dân chủ, ông đã từ chối phục tùng trong thời kỳ Thỏa ước (Concordat). Năm 1819 được bầu làm dân biểu Isère, nhưng sự đắc cử của ông đã bị nhà vua hủy bỏ. Linh mục Grêgôriô đã qua đời mà không trở về với Giáo hội Công giáo.

GRÉGORIEN = Thuộc về Grêgôriô: có liên quan đến tên gọi Grêgoriô. º Calendrier grégorien = Lịch grêgoriô: lịch do sự cải cách được thực hiện năm 1562 bởi Đức Giáo Hoàng Grêgôriô XIII. º Chant grégorien = Thánh ca grêgôriô: thánh ca chính thức của phụng vụ Rôma, phổ biến trong toàn Tây phương do cuộc cải cách phụng vụ Carôlô và được cuộc cải cách này gán cho Đức Giáo Hoàng Grêgôriô Cả. Sự gán ghép này được tranh cãi mạnh mẽ. º Theo nghĩa rộng, người ta cũng gọi tên Grêgôriô nhiều bài hát được sáng tác trong suốt nhiều thế kỷ, cùng một điệu thức và nhịp điệu như bài ca grêgôriô nguyên thủy. º Chrétiens grégoriens = Các Kitô hữu grêgôriô: đôi khi người ta dùng tên này để gọi các Kitô hữu phái nhất tính ở Armênia. Giáo Hội Armênia đưa nguồn gốc của nó về cho Thánh Grêgôriô Thiên Khải. º Eau grégorienne = Nước grêgôriô: hợp chất nước, rượu, tro và muối đã làm phép, làm thành một chất lỏng dùng để thanh tẩy, được dùng trong nghi thức Rôma, để làm phép các bàn thờ và các nhà thờ. Tên gọi này là do ngày xưa người ta đã sai lầm gán nguồn gốc của nước này cho Thánh Grêgôriô Cả. º Sacramentaire grégorien = Sách bí tích grêgôriô: tên gọi này dành cho một kiểu các sách bí tích xuất phát từ sách bí tích mà Thánh Grêgôriô Cả đã biên soạn để ngài dùng riêng với tư cách là giám mục Rôma. Nó được biểu thị bằng sự hỗn hợp của phần về mùa và phần các thánh, chỉ dẫn các chặng viếng Rôma và không có các công thức cho những ngày mà Đức Giáo Hoàng không cử hành lễ một cách long trọng. Người ta biết có 3 loại khác nhau được gọi tên như sau: Hadrianum, Paduense và Grégorien supplémenté (do Aleuin). Chính sách này có hai loại: Grégorien à supplément distinct (Sách grêgôriô hợp nhất), trong đó hai phần được kết hợp với nhau. º Cái thuộc về hoặc có liên quan đến bài ca, các Kitô hữu hoặc sách Bí tích grêgôriô.

GRIGNION de Montfort (Louis-Marie) = Thánh Grignion de Montfort: được huấn luyện một phần ở Xuân Bích, Grignion de Monfort (1673-1716) đã thành lập Dòng Nữ Tu Khôn Ngoan (Soeurs de la Sagesse) để săn sóc bệnh nhân và dạy dỗ trẻ em và Dòng Đức Bà Maria (Compagnie de Marie) để rao giảng Tin Mừng cho người nghèo. Nhà thuyết giảng và là người khuấy động đám đông, ngài cống hiến đời mình nhất là cho các việc truyền giáo ở Vendée. Tông đồ của Đức Maria, Khảo luận về lòng sùng kính thực sự Đức Thánh Trinh Nữ (Traité de la véritable dévotion à la Sainte Vierge) của ngài, xuất bản năm 1842, trình bày một giáo lý vững chắc về Đức Maria và phổ biến thực hành việc làm tối tá Đức Maria.

GROENENDAEL (Ecole de) = Trường phái Groenendael: người ta gọi như vậy, trường phái tu đức sinh ra ở nhà dòng khổ tu Groenendaešl, gần Bruxelles, dưới sự thúc đẩy của Jean de Ruysbroeck là bề trên của Dòng này cho đến năm 1381. Ngoài vị này, người ta còn thấy có vài đồ đệ nổi bật: Jean de Leeuwen, được gọi là “đầu bếp giỏi của Groenendaešl” († 1374); Jean de Schoonhoven, có tính ít tư liệu hơn Ruysbroeck và Leenwen († 1432); và người viết tiểu sử của Ruysbroeck đầu tiên: Henri Uten Bogserde hay Pomerius.

GROPPER (Jean) = Jean Gropper. Nhà thần học, người Đức, sinh ở Soest, qua đời ở Rôma (1503-1559). Ông tham gia một phần hoạt động vào công việc phục hưng kỷ luật Giáo hội và cuộc tranh luận với những người Tin lành, mà ông rất ước muốn làm dịu lại. Ông tham dự Công đồng Trentô và được phong làm Hồng y.

GROSSETÊTE (Robert) = Robert Grossetête. Nhà thần học, người Anh, giáo sư và chưởng ấn Đại học Oxford, sau đó làm giám mục Lincoln (khoảng 1175-1253). Kiến thức của ông là bách khoa với một sự ưa chuộng ưu tiên các khoa học chính xác. Ông đã dịch nhiều sách của Aristốt và để lại nhiều khảo luận triết học và thần học khác.

GROU (Jean-Nicolas) = J-N Grou. Tu sĩ Dòng Tên, người Pháp, Grou (1731-1803) là một người Platô hóa (Platonisant) không phải là không có tài. Ông làm việc rất lâu cho cái mà sẽ trở thành quyển Từ điển thần học được Bergier xuất bản. Các tác phẩm tu đức của ông, phần nhiều được xuất bản vào thế kỷ XIX, huấn luyện, trong tinh thần của Lallemant và Caussade, cho việc cầu nguyện liên tục và cho tình yêu thuần khiết, đặc biệt là quyển Manuel des âmes intérieures (Thủ bản của các linh hồn nội tâm) và quyển L’intérieur de Jésus et de Marie (Tâm tình của Đức Giêsu và Đức Maria).

GROUPE = Nhóm, tập thể: Xã hội học. tập thể có thể nhận diện được, có cấu trúc, liên tục, của những nhân vị xã hội mà trong sự theo đuổi những mục đích chung, làm tròn những vai trò hỗ tương, phù hợp với những quy phạm xã hội, những lợi ích và những giá trị. Một số nhóm nào đó được gọi là “lớn hơn” (majeurs) và có mặt trong mọi xã hội, mặc dầu với những tầm quan trọng tương ứng khác nhau; những nhóm gia đình, giáo dục, kinh tế, chính trị, tôn giáo và giải trí —> Catégorie. Agrégat. Groupement º Người ta phân biệt các nhóm sơ cấp (groupes primaires) và các nhóm thứ cấp (groupes secondaires). Trong các nhóm thứ nhất, những quan hệ xã hội là mật thiết, cá nhân, “mặt đối mặt” và thường xuyên. Trong những nhóm thứ hai, những quan hệ xã hội tương đối khách quan, vụ hình thức hơn và ít thường xuyên hơn —> Association. Communauté º Le groupe primaire = Nhóm sơ cấp là một in-groupe (nhóm người cùng chung quyền lợi): ở đó thành viên cảm nhận một tình cảm mạnh mẽ về sự thuộc về và sự gắn bó làm cho người đó phải đặt cần thiết những người khác như là out-group (nhóm người ngoài nhóm). Out-group nhận thấy mình mang những phẩm tính tích cực hay tiêu cực tùy theo bản chất những quan hệ chức năng của nó với in-group. º (Tâm lý xã hội) Đơn vị được tạo thành bởi sự tập hợp một số ít người (từ 7 đến 15 người) mà kinh nghiệm của họ đã chứng tỏ rằng sự hoạt động của họ đáp ứng những luật riêng của họ, khác với những luật chủ trì cuộc sống của đám đông hoặc của những nhóm lớn và khác với những luật chi phối những quan hệ giữa 2 hoặc 3 người. º La dynamique de groupe = Khoa năng động tập thể: nghiên cứu các định luật của các tập hợp này và đồng thời dùng chúng để làm cho sự hoạt động của các nhóm được tốt và đưa các cá thể đến chỗ ý thức được cách cư xử xã hội và những thái độ của họ trong những quan hệ của họ với tha nhân. º La thérapie du groupe = Khoa trị liệu tập thể: sử dụng những định luật nhóm để chữa trị các cá thể.

¨ Groupement = Tập thể, tập đoàn: Xã hội học. Nhóm mà trong đó hoạt động đặc biệt được xác quyết là phải được thực hiện chung với nhau: ý muốn hành động chung làm nên một tập đoàn xu hướng (groupement tendantiel) từ giai cấp xã hội.

GUÉRANGER (Prosper) = Prosper Guéranger. Người phục hưng đời sống của Dòng Bênêđitô ở Pháp, trong tu viện Solesmes (Sarthe) mà ông là tu viện trưởng đầu tiên năm 1837. Là một con người của giáo thuyết. Ông là một trong những người thúc đẩy việc định nghĩa tín điều Vô Nhiễm Thai và là một trong những người bênh vực hăng say nhất uy quyền của giám mục Rôma. Tác phẩm phụng vụ của ông còn nổi tiếng hơn là tác phẩm thần học của ông và những Thể chế phụng vụ (Institutions liturgiques) của ông bắt nguồn từ phong trào phụng vụ thế kỷ XIX, thế kỷ mà quyển Année liturgique (Năm phụng vụ) danh tiếng của ông bắt đầu năm 1841 và rất thường được tái bản đã đem lại những phục vụ vô giá (1805-1875).

GUÉRISON = Sự chữa lành: Kinh Thánh. bệnh tật, thường là hình ảnh của tội lỗi và của sự bị quỷ ám, xuất hiện như một hệ quả của tội lỗi. Những sự chữa lành do Đức Kitô thực hiện như vậy là tỏ ra Người giải phóng con người, xuyên qua sự suy sút thể xác, khỏi một ảnh hưởng sâu xa hơn, ảnh hưởng của ác thần.

GUERRE Juste = Chiến tranh chính đáng, chiến tranh có chính nghĩa: theo truyền thống, ba điều kiện cần phải có: 1. Quyền lực của vị đứng đầu Quốc gia, được nâng đỡ bởi sự đồng tình của dân tộc (không một tư nhân nào, trên phương diện đạo đức, có thể ra sắc lệnh chiến tranh). 2. Một chính nghĩa. 3. Một ý hướng ngay thẳng (ngay một chính nghĩa cũng có thể là một dịp gây ra sự bất lương) nghĩa là cùng có một ý muốn sau cùng là hòa bình. º Cái mà ngày nay cần phải thêm là khả năng hạn chế các phương tiện dùng vào mục đích được theo đuổi. Mọi chiến tranh trở thành không chính đáng, nếu để báo thù một chính nghĩa, chiến tranh đó có nguy cơ tiêu diệt các dân tộc đối nghịch. º VTB.

GUERRIC d’Igny = Chân phước Guerric d’Igny: phụ trách trưởng dòng Tournai, hơn 40 tuổi Guerric mơí vào đan viện Clairvaux (khoảng 1120/25), viện phụ Igny năm 1138. Ngài qua đời ở đó năm 1157. Rất quen thuộc với tư tưởng của Thánh Bênađô, các tác phẩm của ngài như là một phản ánh tư tưởng đó (những bài giảng và những tiểu luận tu đức). Ngài trình bày giáo lý về sự trung gian của Đức Maria.

GUIBERT (Jean) = Jean Guibert. Tu sĩ Xuân Bích, bề trên chủng viện Paris của các đan sĩ Cát-minh (1867-1914), ông đã để lại những bài suy gẫm và bài cấm phòng, cũng như một loạt các tập nhỏ dành cho việc huấn luyện giới trẻ và các chủng sinh.

GUIBERT (Joseph de) = Joseph de Guibert.  Vị tu sĩ dòng Tên, người Pháp này (1877-1942), sáng lập viên Tạp chí tu đức và thần bí (Revue d’ascétique et de mystique) (1920), đồng sáng lập viên quyển Từ điển Tu đức (Dictionnaire de Spiritualité), giáo sư thần học tu đức, tác giả những đề mục và những tác phẩm có giá trị về tu đức, đã gây một ảnh hưởng cá nhân thật sâu sắc.

GUILLAUME d’Auvergne = Guillaume d’Auvergne. Nghề nghiệp hoàn toàn ở Paris, làm giáo sư, rồi làm giám mục. Là nhà thần học, ông đã để lại nhiều tác phẩm, trong đó có những chú giải Kinh Thánh và một thứ bách khoa thần học. Là giám mục, ông tỏ ra hoạt động, nhiệt thành, thích giảng dạy, tổ chức, canh tân. Chính ông đã trao Thập giá cho Thánh Louis († 1249).

GUILLAUME d’Auxerre = Guillaume d’Auxerre. Người thầy thế tục của Đại học Paris, qua đời năm 1231, tác giả một tổng luận về thần học (Summa aurea - Tổng luận vàng) có tầm quan trọng lớn đối với sự tiến triển của các giáo thuyết kinh viện.

GUILLAUME de Champeaux = Guillaume de Champeaux. Sau khi làm học trò của Alselme de Laon, ông đến dạy ở Paris và thành lập Saint-Victor. Trong phương pháp thần học, ông được xem như là nhà khai tâm. Ông đã là thầy của Abélard, nhưng Abélard lại chê bai ông một cách bất công. Guillaume, khi trở thành giám mục Châlons-sur-Marne, đã có dịp phong chức linh mục cho Thánh Bênađô và mang lại cho vị thánh lời khuyên và tình bạn († 1121).

GUILLAUME de la Mare = Guillaume de la Mare. Tu sĩ Phanxicô, người Anh, đã làm giáo sư (régent) ở Paris, sau đó dạy ở Oxford trong hậu bán thế kỷ XIII. Là người bảo vệ trường phái Phanxicô, ông chống lại giáo huấn của Thánh Tôma Aquinô trong một bài viết: Correctorium Fratris Thomae (Sửa sai người anh em Tôma): Bài viết này trở nên danh tiếng nhờ cuộc bút chiến mà ông đã khơi lên.

GUILLAUME de Moerbeke = Guillaume de Moerbeke. Tu sĩ Đôminicô, gốc Flandre (khoảng 1215-1286), ông được sai đến Hy-lạp, nơi mà ông đã làm việc cho sự hiệp nhất các Giáo hội, sau đó ông được triệu về ở triều đình giáo hoàng, tham dự Công đồng Lyon năm 1237 và trở thành Tổng giám mục Corintô. Kiến thức hoàn hảo của ông về tiếng Hy-lạp đã cho phép ông phiên dịch nhiều tác phẩm của Aristôt và các triết gia khác, hợp với tầm mức sử dụng của các nhà thần học La-tinh.

Guillaume d’Occam —> Occam.

GUILLAUME de Saint-Amour = Guillaume de Saint-Amour. Người gốc Franche-Comté, giáo sư nghệ thuật, rồi, giáo sư thần học của Paris. Ông cầm đầu sự chống đối, lúc đó đã biểu lộ ở Đại học, chống lại các dòng Hành khất và chiến đấu từng bước. Bị Đức Giáo Hoàng lên án, bị tước ghế giáo sư và các bổng lộc, bị đày ra khỏi vương quốc. Ông qua đời ở Saint-Amour năm 1272.

GUILLAUME de Saint-Thierry = Guillaume de Saint-Thierry. Sinh ở Liège, đan sĩ, rồi viện phụ Bênêđictô, sau đó trở thành tu sĩ Xitô ở Signy, là bạn thân và là người viết tiểu sử thánh Bênađô. Rất cởi mở với tư tưởng của các giáo phụ Hy-lạp. Ông là một trong những người đại diện có tư cách nhất của nền tu đức Trung cổ. Ông đã gây hứng và ngay cả vượt quá viện phụ Claivaux trong nhiều tình huống (khoảng 1085-1148).

GUILLAUME de Ware = Guillaume de Ware. Tu sĩ Phanxicô, người Anh, qua đời khoảng năm 1300. Ông đã dạy thần học ở Oxford và ở Paris. Ông không phải là thầy của Duns Scot. Ông là một trong những nhà kinh viện đầu tiên bênh vực rõ ràng giáo lý về sự Vô Nhiễm Thai.

GUILLELMITES = Giáo phái Guillelma. Phái của những người lạc giáo mang tên của một bà Guillelma nào đó (1271): bà này được xem là con gái của vua xứ Bohême Przémisl. Bà là người đạo đức và tự cho là đã được in năm dấu thánh. Khi bà qua đời, bà được các đồ đệ xem như một vị thánh và bắt chước gương của bà, các đồ đệ ăn mặc màu nâu. Bị tòa thẩm tra đàn áp mạnh mẽ, các người theo giáo phái Guillelma tuyên xưng rằng Ngôi Lời nhập thể làm người đàn ông, Chúa Thánh Thần làm người đàn bà và họ thêm rằng mặc dầu được thực hiện bằng sự thay đổi giới tính, việc nhập thể thứ hai không được hoàn thành trong một thể xác khác với thể xác của việc nhập thể thứ nhất: nói cách khác, thể xác của Guillelma là thể xác của Đức Kitô, như thánh lễ, bà cũng đã phục sinh.

GUNTHER (Antoine) = Antoine Gunther. Linh mục, người Áo (1765-1863) là người đã cố gắng làm cho tư tưởng Kitô giáo hiện diện ở thời đại của ông và chứng minh sự hòa hợp của đức tin và lý trí. Nhưng ông không thể tránh khỏi sai làm của một thuyết bán duy lý nào đó và nhiều lập trường của ông đã bị Rôma lên án.

GUYON (Madame) = Bà Guyon: nhân cách khó làm rõ đặc tính vì những cuộc tranh luận và xung đột mà giáo thuyết của bà đã tạo ra hoặc bà đã gây nên. Có chồng và là mẹ của 3 người con, góa bụa vào năm 28 tuổi, bà bắt đầu đời sống thần bí mà bà xem ra đã biết được vài kinh nghiệm. Bà thực hành một loại công việc tông đồ thần bí là công việc gây nên sự mâu thuẫn. Nhờ những quan hệ của bà với bà De Maintenon, rồi sau đó với Bossuet và Fenelon, bà đã xen vào những vấn đề chính trị-tôn giáo. Nói chuyện ở Issy (1694). Các bài viết về tu đức của bà đã nâng cao tình yêu thuần khiết và sự thụ động: các đối phương của bà hình như đã cường điệu hóa giáo thuyết của bà. Các bạn bè của bà vẫn luôn luôn trung thành với bà; bà Guyon (1648-1717) là một con người hơi cuồng nhiệt.

GYNÉCÉE = Phía nữ trong nhà thờ: trong phụng vụ byzantin, đài ngồi hoặc phần nhà thờ dành riêng cho phụ nữ.

GYNOVAGUE = Tu sĩ lang thang (do từ La-tinh gyrus = vòng tròn, và vagus = kẻ lang thang): đặc biệt nơi Thánh Bênêđictô, chỉ một đan sĩ đi lang thang, thay vì ở ổn định trong một đan viện, thì đi từ nhà này đến nhà khác và sau vài ngày lại đi, có một cuộc sống không mấy xây dựng.

H

HABACUC = Khabacúc: vị thứ tám trong các tiên tri nhỏ, không rõ thời gian. º Một chuyện kể dân gian lấy lại trong sách Đanien (14, 33. 39) cũng đưa vào một tiên tri Khabacúc.

HABERE = Có (tiếng La-tinh: cầm, mang, có; dịch tiếng Hy-lạp echein = có): (Triết học) được dùng ở số ít: 1. Một cái có đơn giản: con người có một cái đầu. 2. Thực hiện một quyền thống trị (dominium) hoặc ảnh hưởng, gọi là quyền sở hữu, trên các sự vật: anh ấy có một cái nhà. 3. Một sợi dây tình yêu: anh ấy có các bạn bè. 4. Tất cả những gì hiện hữu trong một sự vật: Phêrô có bản tính con người. º Căn cứ vào nguyên lý modi essendi in aliquo consequumtur ad modos habendi (những kiểu là theo sau những kiểu có) có 8 kiểu là và có (quan hệ kết hợp: cái tất cả nguyên vẹn là (có) trong các thành phần của nó; các thành phần của nó là (có) trong cái tất cả; cái tất cả phổ quát là (có) trong các thành phần của nó; các thành phần của nó là (có) trong cái tất cả; sự vật được định vị là (có) trong chỗ của nó; hiệu quả là (có) trong nguyên nhân hữu hiệu của nó; mô thể là (có) trong chất thể; phương tiện là (có) trong cứu cánh.

¨ Habitus = Tập quán. Tập tính. (tiếng La-tinh: quan hệ, thái độ và vật sở hữu; dịch từ Hy-lạp exis): Triết. từ chuyên môn chỉ loại phẩm tính thứ nhất. Trạng hướng ổn định khó thay đổi, của bản tính con người, nâng cao phẩm giá kẻ sở hữu phẩm tính ấy và cho phép nó hoạt động như nó muốn trong lãnh vực tập quán này. Phân biệt với trạng huống (cũng là loại phẩm tính thứ nhất) là cái không nhất thiết phải ổn định và với thói quen là cái không nhất thiết của một nếp tu đức: Tập tính không bao giờ là một tự động tính như thói quen có thể: nó cho phép hoạt động như một lý trí phải hoạt động, đến nỗi tất cả diễn tiến của hành động được thấm nhuần bằng sự chú tâm, bằng trí tuệ, bằng lý trí. Người ta phân biệt: tập tính thuộc hữu thể (habitus euticatifs) (ân sủng) và tập tính thuộc hành động (habitus opératifs) (các nhân đức và nết xấu). º Trang bị, trang phục: cũng chỉ phạm trù thứ mười. Trang bị lúc đó là một sự có, đối với một chủ thể. Đây là sự kiện chiếm hữu một vật gì làm của riêng và bị ảnh hưởng bởi điều mình chiếm hữu (ví dụ một cái áo).

¨ Habitude = Thói quen: trạng huống đạt được nhờ những hành vi lặp đi lặp lại. Thói quen là một bản tính thứ hai, nó tự coi như là bản tính tự nhiên, tạo nên những tự động tính, và những nhu cầu, nhưng cũng tạo nên những động thái thiêng liêng được nó biểu thị: vì thế, một trong những mục đích của giáo dục là tạo nên những thói quen tốt. º Péché d’habitude = Tội do thói quen: tội gây nên bởi một loạt hiện tượng tự động (hay là nếp) của sức mạnh mà nó liên quan đến. º Habitudo = Sự có liên quan: trật tự từ một thưc tại này đến một thực tại khác mà trong đó có một sự liên hệ với nhau (ví dụ: sự có liên quan của ý muốn đối với điều thiện).

¨ Habitudinaire = Người quen phạm (tội): người mà, do thói quen, thường sa ngã trong cùng một tội.

¨ Habitué (Prêtre) = Linh mục phụ trách không chính thức, linh mục thường lui tới: người gắn bó với một giáo xứ như người trợ giúp, nhưng không có tước hiệu theo giáo luật.

HACELDAMA = Hakendama, Ruộng máu: (tiếng aram: ruộng máu) đám ruộng được mua để chôn cất những người nước ngoài với ba mươi đồng bạc mà Giuđa đã trả lại.

HADÈS = Âm phủ (do tiếng Hy-lạp aidès = vô hình): đối với người Hy-lạp đa thần, âm phủ là nơi ở của những người đã chết. º Từ được Bản Bảy Mươi dịch từ shéol.

HADEWIJCH d’Anvers = Hadewijch d’Anvers. Nhà nữ chiêm niệm gắn bó với phong trào Béguine của Pays-bas và người ta thường gọi là phong trào “thần bí hôn nhân” (mystique nuptiale) (giữa thế kỷ XIII). Đề tài chính các tác phẩm bà viết (Visions - Những thị kiến. Lettres et Poèmes - Thư từ và Bài thơ) là Tình yêu. Vài bài thơ trong sưu tập gọi là Melgeldichten là do một bàn tay khác, chứ không phải của chính tay bà; bà “Hadewijch thứ hai” này cũng là một béguine ở Flandre; nhưng đã chiụ ảnh hưởng của thầy Eckhart, bà này đã sống sau một thế kỷ.

HADITH = Hadith, truyện nhà tiên tri Hồi giáo: hành vi hoặc những lời nói của vị tiên tri Hồi giáo hoặc của những người bạn của ông theo như một truyền thuyết có thế giá trong tất cả Hồi giáo hoặc trong vài phái Hồi giáo kể lại.

HADRIANUM (Sacramentaire) : Sách bí tích của Hadrianô: tên gọi dành cho Sách Bí tích Grêgôriô được Đức Giáo Hoàng Hadrianô I gởi đến hoàng đế Carôlô vào cuối thế kỷ VIII.

HAGGADA = Haggada, Chú giải giáo hóa của Kinh Thánh Do thái (tiếng Do thái: chuyện kể, sự giảng dạy): trong Do thái giáo, lời chú giải có tính cách giáo hóa của một bản văn Kinh Thánh, đối nghịch với lời chú giải pháp lý hay là Halaka.

HAGIOS = Thánh: tiếng Hy-lạp có nghĩa là Thánh.

¨ Hagiographes = Các tác giả thánh: trong Cựu Ước, tác giả các sách làm thành phần thứ ba của Kinh Thánh Do thái (Ketubim), đối nghịch với các sách Ngũ Thư (Torâh) sách Ngôn sứ. º Các tác giả hạnh các thánh: các tác giả các sách vết về đời sống của các thánh.

TRISAGION = Kinh Thánh, Thánh, Thánh (do từ Hy-lạp tris = ba lần, và hagios = thánh): lời tung hô ba lần: “Thiên Chúa Thánh, Thánh và mạnh mẽ, Thánh và bất tử, xin thương xót chúng tôi” thường được xếp vào phần Phụng vụ lời Chúa trong các phụng vụ Thánh Thể theo nghi thức Đông phương. Người ta cũng gặp nó ở vị trí này trong phụng vụ gallican xưa. Trong phụng vụ Rôma, nó chỉ được xếp ở chỗ hiện nay trong cuộc vào ngày Thứ Sáu Tuần Thánh trong phần thờ lạy Thánh giá.

¨ Panagia = Đấng rất thánh (do từ Hy-lạp pan = tất cả, và hagios = thánh): tên gọi người Hy-lạp dành cho Đức Trinh Nữ Maria, vì sự thánh thiện của người. º Bánh làm phép: trong các đan viện thuộc nghi thức byzantin, bánh đã làm phép, được phân chia và tiêu thụ để kính Đức Trinh Nữ Maria sau bữa ăn của những lễ lớn. º Mẫu ảnh Đức Bà: mẫu ảnh có hình trái soan mang một mẫu ảnh Mẹ Thiên Chúa. Đó là một trong những ảnh encolpion (ảnh đeo của giám mục byzantin) khác nhau.

HAINE = Căm thù, hận thù: một trong những dục tình của tham dục, một dục tình có đối tượng là một điều ác nào đó, điều mà không thích hợp với nó. Nó được xây dựng trên một điều thiện, điều mà người ta ưa thích, còn đối tượng của sự hận thù thì chống lại và có quan hệ với sự ưa thích điều thiện này. º Tội nghịch cùng sự tình bác ái, đối với Thiên Chúa hoặc đối với người anh em. Mặc dầu nó là tội nặng nhất trong các tội, sự hận thù không gồm trong bảy mối tội đầu vì đúng ra, nó là một hậu quả và một kết thúc chung cuộc của tội lỗi hơn là một nguyên lý. Người ta đặc biệt gán cho sự ghen ghét (envie) là mẹ của sự hận thù: chính vì trước tiên nhìn người khác hoặc của cải của người khác với một con mắt xấu xa rồi cuối cùng người ta mới hận thù nó. º VTB.

HAJJ = Việc hành hương La Mecque: việc hành hương đến La Mecque mà kinh Coran áp đặt cho các tín hữu Hồi giáo ít nhất một lần trong cuộc đời, và với danh hiệu này nó tạo nên một trong năm luật buộc lớn của Hồi giáo.

HALAKA = Halaka, chú giải pháp lý và phụng tự của Kinh Thánh Do thái (tiếng Do thái: Đường): trong Do thái giáo, chú giải pháp lý và phụng tự của Kinh Thánh, đối nghịch với chú giải giáo hóa hay haggada.

HALLEL = Các thánh vịnh ngợi khen (tiếng Do thái: sự ngợi khen): nhóm các thánh vịnh (113-118) mà các tín hữu Do thái giáo hát ở một số các buổi lễ, nhất là trong bữa ăn Vượt Qua (Mt 26, 30). º Grand hallel = Đại thánh vịnh ngợi khen: tên gọi mà các giáo sĩ Do thái dành cho các thánh vịnh 120-136.

¨ Hulala = Nhóm thánh vịnh theo nghi thức Syria: trong nghi thức Syria Đông phương, nhóm các thánh vịnh gồm có hai hoặc ba marmithas (nhóm hai hoặc ba thánh vịnh).

¨ Alleluia = Alleluia, chúng ta hãy ngợi khen Chúa: Phụng vụ. lời tung hô được dùng trong phụng vụ Do thái và được lấy lại trong tất cả các phụng vụ Kitô giáo như biểu lộ sự vui mừng và chúc tụng: lời tung hô này được đặc biệt dùng trong mùa Phục Sinh. º Khúc ca, đi trước việc công bố Tin Mừng trong phụng vụ Rôma: từ Alleluia lúc đó được dùng như một điệp khúc đi kèm theo một hoặc nhiều câu thánh vịnh; đôi khi được gọi là những câu Alleluia hay câu tung hô (versets alleluiatiques)

HAMON (André) = André Hamon. Cha xứ lâu năm của giáo xứ Xuân Bích (Saint-Sulpice) ở Paris, André Hamon (1795-1874) đã gây được ảnh hưởng mục vụ của ngài để hàng giáo sĩ (Traité de la prédication: Khảo luận về sự thuyết giảng) và trên các Kitô hữu (Méditations: Những suy niệm). Quyển Cuộc đời của Thánh Phanxicô Salêsiô của ngài đã được đánh giá cao, quyển Lịch sử về việc tôn kính Đức Thánh Nữ Đồng Trinh ở Pháp (Histoire du culte de la Sainte Vierge en France) của ngài cũng vậy. Sự tận tụy của M. Hamon đối với người nghèo đã trở thành truyền thuyết.

HANIF = Người bảo vệ chính đạo: Từ ngữ của kinh Coran, chỉ tất cả những người mà, trước Mahômét đã bảo vệ đạo thật. Người đầu tiên và chính yếu trong những người đó là Abraham. Hình như từ này, vào thời vị tiên tri, chỉ một nhóm người ở khu A-rập (trong một thành phố ở Ma-rốc), là những người đã tuyên bố thuyết độc thần (monothéisme) º—> Mahomet. Islam.

HAPAX = Từ chỉ gặp một lần (tiếng Hy-lạp: một lần duy nhất): dùng trong thành ngữ: hapax legomenon (tiếng Hy-lạp: chỉ được nói một lần mà thôi), nêu lên phẩm tính của một từ hoặc một thuật ngữ mà người ta không gặp một nơi nào khác trong quyển sách đó hoặc trong Tân Ước (hapax néo-testamentaire - từ chỉ gặp một lần trong Tân Ước) hoặc trong toàn bộ Kinh Thánh (hapax biblique: Từ chỉ gặp một lần trong Kinh Thánh) hoặc tuyệt đối không bao giờ gặp.

HARMEL (Léon) = Léon Harmel. Ông là một trong những người đi tiên phong trong Công giáo Tiến hành xã hội ở Pháp bằng cách tổ chức ở Val-des-Bois, cách Reims 30 km, một tập hợp những thợ cơ khí phù hợp với những nguyên tắc của thông điệp Rerum novarum. Ảnh hưởng của ông rất lớn trong lãnh vực xã hội ở Pháp và nước ngoài (1829-1915).

HARPHIUS ou Henri Herp = Harphius hay Henri Herp: Tu sĩ Phanxicô, người Brabant (Bỉ) († 1477). Đã chịu ảnh hưởng mạnh của Ruysbroeck và Hugues de Balma. Quyển Miroir de la Perfection (Gương soi sự Trọn lành) của ông và khảo luận của ông Des préceptes de la loi divine (Những giới răn của luật Thiên Chúa) muốn diễn tả trong một ngôn ngữ đơn giản và đầy cảm tính, những trực giác thuần lý của Ruysbroeck. Ông chấp nhận khả năng chiêm ngắm trực tiếp bản thể của Thiên Chúa. Có lẽ đó là điều làm cho ông được sự che chở của các Alambrados Tâ-ban-nha. Mặc dầu có sự ngờ vực xuất phát từ điều đó, về phía Thánh Bộ Kiểm duyệt (điều đã gây ra những sửa đổi trong các lần xuất bản các tác phẩm của ông sau năm 1586), ông cũng đã gây được một ảnh hưởng sâu đậm trên nước Tây-ban-nha thế kỷ XVI về phần tu đức, đặc biệt là bằng cách phổ biến rộng rãi việc thực hành cầu nguyện có phương pháp.

HASIDIM = Những người Do thái đạo đức (tiếng Do thái: đạo đức): những người Do thái sốt sắng, cả bên trong và bên ngoài đều trung thành với tất cả những sự tuân giữ lề luật là những việc đối nghịch với mưu toan Hy-lạp hóa của Antiochus Epiphane ( 1 Mcb 2, 42). Chính các hasidim đã lập nên phong trào biệt phái (mouvemrnt pharisieu) º —> Assidéens.

Hassidim —> Assidéens.

Haute-Eglise —> High-Church.

Haut-lieu —> Lieu.

HEBDOMADIER = Tu sĩ trực tuần (do tiếng Do thái hebdomada = tuần lễ): theo nghĩa rộng, trong một cộng đoàn, người đảm trách một chức vụ được giao trong vòng một tuần lễ. º Theo nghĩa hẹp, người đứng đầu ban lễ nhạc hoặc chủ sự thánh lễ trong cộng đoàn trong một tuần lễ.

HÉBÉTUDE = Sự trễ nải: một sự nặng nề nào đó hoặc một suy nhược nào đó làm cho tinh thần ít nhanh nhạy hướng về những việc thiêng liêng và đồng hóa chúng. Thánh Tôma làm cho nó trở thành một tội nghịch cùng ơn thông minh là ơn đi kèm với đức tin trong tất cả mọi người được Chúa Thánh Thần ở cùng và ban cho trí thông minh của người tín hữu sự sắc sảo. º —> Aveuglement du coeur.

HÉBREU = Tiếng Hipri, tiếng Do thái: tiếng Do thái ở phía tây được dân Israel nói. Sau thời lưu đày, trên thực tế, tiếng Do thái được thay thế bằng tiếng Aram và chỉ được giữ lại như là ngôn ngữ tôn giáo. Ngày nay, nó lại trở thành sinh ngữ tại nước Israel. º Psautier hébreu: Tập thánh vịnh Hipri: bản dịch La-tinh do Thánh Giêrônimô thực hiện từ bản văn gốc các thánh vịnh, đối nghịch với tập thánh vịnh dịch từ sách sáu cột. º Hébreux = Người Do thái: tên gọi mà dân Israel tự gọi mình theo tên của một tổ tiên tên là Heber (St 11, 14), nhưng hình như đúng hơn là nó xuất phát từ từ ngữ Apirô, mà người Ai-cập và người ở vùng Lưỡng Hà dùng để chỉ những người du mục chuyên cướp phá. º Epitre aux Hébreux = Thư gửi tín hữu Do thái: thư nằm trong bộ sưu tập các Thư của Thánh Phaolô và người nhận là người Do thái đã tòng giáo, nhưng vẫn còn luyến tiếc những vẻ rực rỡ của Đền thờ. Thư này đặc biệt nói về chức tư tế của Đức Kitô trong Giao Ước Mới và về sự bền đỗ trong đức tin. Người ta cho rằng Thư này không phải do chính Thánh Phaolô viết, nhưng do một trong các đồ đệ của ngài. º VTB.

¨ Hébraðsme = Đặc ngữ Hipri: đặc ngữ riêng của tiếng Hipri (Hy bá lai) —> Sémitisme.

HÉDONISME = Chủ nghĩa hoan lạc (do tiếng Hy-lạp hèdonè = sự vui thỏa): học thuyết luân lý được xây dựng trên sự tìm kiếm sự khoái lạc trong mọi hành vi.

HEFELE (Karl Joseph) = K. Joseph Hefele. Sử gia của Giáo Hội, trước tiên làm giáo sư ở Tubingue, trở thành giám mục Rottenburg năm 1869. Ông là một trong những người chống đối lại tín điều về sự bất khả ngộ của giáo hoàng, khi diễn ra Công đồng vatican mà sau này ông lại đồng ý theo (1809-1893). Ông danh tiếng nhất là nhờ quyển “Lịch sử các công đồng” vĩ đại của ông, đã được Dom H. Leclerg và các cộng tác viên khác dịch và bổ túc trong tiếng Pháp.

HÉGÉSIPPE = Hégésippe. Người gốc Đông phương và có lẽ là dòng dõi Do thái, vào khoảng giữa thế kỷ II, ông đã hành trình sang Rôma để chứng kiến sự hiệp nhất đức tin trong các Giáo Hội. Khoảng năm 180, ông đã viết quyển những Hồi Ký (Les Mémoires), một tác phẩm chống lại phái thần tri mà Eusêbiô thành Cêsarê còn giữ lại cho chúng ta những mảnh thật lý thú đối với lịch sử của Giáo Hội sơ khai.

HELFTA = Helfta. Đan viện saxon của các nữ đan sĩ Bênêđictô, rất phồn vinh vào cuối thế kỷ XIII và mãi cho đến khi đan viện này bị sụp đổ vào giữa thế kỷ XVI. Các luận cứ được viện dẫn để làm cho nó biến thành một đan viện các nữ tu Xitô không có sức thuyết phục. Đan viện này có được sự vinh quang về tu đức là nhờ sự kiện nó đã thâu nhận được trong các nữ đan sĩ, một nhà thần bí ưu tú là Mechtilde de Madebourg. Nữ đan sĩ này đã tạo được một ảnh hưởng sâu đậm, đặc biệt là trên nữ thánh Mechtilde de hackeborn; trên người chị của nữ thánh này là viện mẫu Gertrude de Hackeborn và trên người danh tiếng nhất của nhóm là nữ thánh Gertruđê Cả.

HÉLI = Hêli: thầy cả của đền thánh Silô, người đóng một vai trò quan trọng trong thời niên thiếu của Samuel: người ta đặt ông làm Thủ lãnh (1 Sm 4, 18) và là một người thuộc dòng dõi Aaron.

HELLÉNISME = Văn minh Hy-lạp: nền văn minh Hy-lạp trong địa bàn phát triển rộng lớn nhất của nó, trong một thời gian dài đã được người Do thái và Kitô hữu xem như chống lại đức tin của họ. º Cựu Ước: Bắt chước những kiểu cách Hy-lạp được đưa vào Palestin thế kỷ II trước CN.

¨ Helléniste = Do thái kiều cư nói tiếng Hy-lạp: người Do thái kiều cư mà ngôn ngữ không phải là tiếng Aram mà là tiếng Hy-lạp (Cv 6, 1).

¨ Hellénistique (époque) = Thời đại văn minh Hy-lạp: giai đoạn văn minh Hy-lạp, kéo dài từ hoàng đế Alexandre cho đến cuộc chinh phục Rôma.

HÉNOCH = Kha-nóc: tổ phụ tiền hồng thủy, cha của Mathusalem và được Thiên Chúa “cất đi” một cách huyền nhiệm (St 5, 18. 24). º Livre d’Hénoch = Sách Kha-nóc: sách ngụy thư, được biên soạn bằng tiếng Hipri hoặc bằng tiếng Aram khoảng thế kỷ II trước CN, nhưng người ta chỉ còn lại những mảnh bằng tiếng Hy-lạp, tiếng Ethiopia và tiếng Hipri.

Hénothéisme —> Théisme.

HÉNOTIQUE = Hiệp nhất (sắc chỉ) (tiếng Hy-lap: kết nối): công thức thần học được soạn thảo năm 482 nhằm đảm bảo sự hiệp nhất giữa những người theo phái nhất tính và những người Chính thống giáo.

HENRI de Gand = Henri de Gand. Giáo sư chuyên khoa thần học Đại học Paris († 1293), được mệnh danh là “tiến sĩ long trọng” (docteur solennel); ảnh hưởng của ông ở vào hàng đầu tại Đại học Paris. Là một nhà biện chứng mạnh mẽ và hiếu chiến, ông phản ứng chống lại thuyết Tôma khởi đầu và hướng sự nỗ lực trí thức của thế kỷ XIV theo chiều hướng của ông.

HÉORTOLOGIE = Phụng vụ tầm nguyên học (do từ Hy-lạp héorte = lễ và logos = khoa học): nghiên cứu nguồn gốc và lịch sử các lễ và các mùa trong năm phụng vụ.

Heptateuque —> Pentateuque.

HEREM = Sự nguyền rủa. Kinh Thánh. Sự nguyền rủa gồm trong việc phá hủy hoàn toàn một đồ vật hoặc một người mà người ta đã thánh hiến cho Thiên Chúa. Trong chiến tranh thánh, con người và súc vật đều phải bị tàn sát, nhà cửa bị tàn phá và đồ vật bị đốt cháy (Gs 7; 1 Sm 15).

HÉRÉSIE = Lạc giáo (do từ Hy-lạp airésis = sự lựa chọn): theo nghĩa riêng, sự cố ý chối bỏ hoặc từ khước một hoặc nhiều xác quyết của đức tin.

¨ Hérésiarque = Người chủ xướng lạc giáo: người cố ý chối bỏ một hoặc nhiều xác quyết của đức tin và làm cho mình trở thành người truyền bá sai lạc này.

¨ Hérétique = Người (theo) lạc giáo: theo nghĩa đen, từ này có cùng nghĩa với từ hérésiarque. Nói rộng ra, từ này chỉ người, độc lập với một tính cách có tội cá nhân, phủ nhận tín điều này, tín điều nọ. Lúc đó người ta nói là “người lạc giáo có thiện ý”. º (Tính từ) Cũng chỉ một mệnh đề đối nghịch với đức tin.

HÉRITAGE = Di sản, gia nghiệp : Kinh Thánh. Khái niệm vượt ra ngoài nghĩa pháp lý của từ Pháp văn. Nó chỉ sự sở hữu một của cải với danh hiệu vững bền và thường xuyên, cái cho phép có được sự độc lập của mình và phát triển tự do của mình: đàn vật, đất đai. Các thầy Lêvi không có gia nghiệp, vì Thiên Chúa là gia nghiệp của họ (Đn 10, 9). º VTB.

HERMAS = Hermas. Kitô hữu Rôma và có thể là thành viên một cộng đoàn Do thái Kitô giáo, em của Đức Giáo Hoàng Piô I. Hermas là tác giả quyển Le Pasteur (Người Mục Tử). Tác phẩm này viết xong khoảng năm 140, thuộc về loại khải huyền: nó có đối tượng là sự cải cách luân lý của Giáo hội và thuyết giảng về sự “Sám hối”. Quyển Người Mục Tử đã có được một uy tín rất lớn trong Giáo hội vào các thế kỷ II và III, nhất là ở Đông phương.

HERMÉNEUTIQUE = Khoa chú giải (tiếng Hy-lạp: người giải thích, ám chỉ đến thần Hermes): toàn bộ những luật chung và riêng cho phép xác định nghĩa của Kinh Thánh và đưa ra một giải thích đúng đắn ý nghĩa ấy.

Hermétique, Hermétisme —> Hermès Trismégiste.

HERMÈS (Georges) = Georges Hermès. Linh mục, người Đức, giáo sư thần học tín lý ở Mušnster và Born (1775-1851). Ông đã tấn công vào vấn đề lý trí và đức tin và mưu toan tạo nên Kitô giáo với tư tưởng của Kant bằng cách tẩy sạch những sai lầm ra khỏi tư tưởng này, sau khi ông qua đời, học thuyết của ông bị Rôma lên án như là mang vết một thuyết bán duy lý.

HERMÈS Trismégiste = Thần Hermès Ba lần vĩ đại: tên Hy-lạp của vị thần Ai-cập. Thôt, là vị thần được cho là đã cung cấp cho loài người sự hiểu biết và những con đường kinh nghiệm thần bí. Những người theo thuyết tân Platô, đã cho vị thần này cái tên của vị thần Hermès của họ với hình dung từ Ba lần vĩ đại và xem vị thần này là người phát minh thuật giả kim (alchimie).

¨ Hermétique = Thuộc thuật giả kim: có liên quan đến thuật giả kim: bí mật; huyền bí; bí ẩn, bí hiểm.

¨ Hermétisme = Phái thần tri Hermès: phái thần tri đa thần xây dựng trên những quyển sách được cho là của Hermès Ba lần vĩ đại, sau đó là toàn bộ những học thuyết bí ẩn.

HÉRODE = Hêrôđê: tên của nhiều nhân vật được đề cập đến trong Tân Ước. º Hérode le Grand = Hêrôđê Cả: vua xứ Giuđê từ năm 37 đến năm 4 trước CN, người bị quy trách nhiệm là đã tàn sát các Thánh Anh hài. º Hérode Antipas = Hêrôđê Antipa: con của Hêrôđê Cả, tiểu vương miền Galilê và Pêrê, từ năm 4 trước CN đến năm 39 sau CN. Ông đã ra lệnh sát hại Gioan Tẩy Giả, và là một trong những người xử án Đức Giêsu. º Hérode Agrippa 1er = Hêrôđê Agrippa I: cháu của Hêrôđê Cả, vua dân Do thái từ 37 đến 44 sau CN. Ông đã cho xử trảm Thánh Giacôbê Tiền. º Hérode Agrippa II: Hêrôđê Agrippa II: con của vị trước, vua dân Do thái từ năm 52 đến 68 sau CN; Thánh Phaolô đã ra trước tòa ông này.

¨ Hérodiens = Những người theo phe Hêrôđê: những kẻ thù của Đức Giêsu, theo Mt 22, 16 và Mc 3, 6. Chắc chắn đây là những triều thần của Hêrôđê Antipa. Thánh Êpiphan và vài giáo phụ khác đã xem họ là những phần tử của một phái Do thái xem Hêrôđê Cả là Đấng Mêsia.

HÉRODIADE = Hêrôđiađê: vợ của Hêrôđê Philipphê (con trai của Hêrôđê Cả) sau đó làm vợ Hêrôđê Antipa. Bà đã bảo con gái là Salomê xin cái đầu của Thánh Gioan Tẩy Giả (Mt 6, 17-29)

HÉROS (Culte des) = Tôn thờ các anh hùng: trong thế giới Hy-lạp, sự tôn thờ dành cho một con người được xem là con của một vị thần và một con người đàn bà, nhưng nhờ những chiến công của con người đó mà con người đó xứng đáng một vị trí trong Thiên Cung (Olympe) với danh hiệu là một bán thần. Việc tôn thờ một vị anh hùng thường được tập trung ngay trên phần mộ được cho là nơi an nghỉ của vị anh hùng đó, như trong trường hợp của Hyacinthe. Người ta thường mưu toan đặt song song vị anh hùng, người-thần được thần hóa bởi sự phong thần, như Hercule với Đức Kitô.

¨ Héroðcité des vertus = Anh hùng tính của các nhân đức: việc năng thực hành các nhân đức Kitô giáo ở một mức độ anh hùng. Nó ít được đo bằng sự hoàn thành những hành động lạ lùng hơn là sự kiên trì luyện tập mọi nhân đức một cách cao hơn trung bình. Chính nhất là sự kiên trì mới là anh hùng. Ngoại trừ các vị tuẫn đạo, từ thế kỷ XVII không ai được phong lên bậc chân phước trước khi anh hùng tính của các nhân đức của vị đó được thiết lập do một vụ án tại tòa án Rôma.

HERVÉ Nédelec = Hervé Nédelec. Tu sĩ Đôminicô, người vùng Bretagne († 1323), giáo sư chuyên khoa thần học ở Paris (có biệt danh là “tiến sĩ hiếm có” (docteur rare), bề trên tổng quyền dòng mình (1318). Vào thời đại của ông, ông đã là thủ lãnh trường phái Tôma và là người bảo vệ cho học thuyết Aquinô. Với danh hiệu này, tác phẩm của ông mang sắc thái rõ ràng có tính luận chiến. Ông là một trong những người phê phán Durand de Saint Pourçain.

HÉSYCHASME = Trường phái tĩnh tọa (do từ Hy-lạp hesychasein = ở trong sự bình an): trường phái tu đức Đông phương xuất phát từ truyền thống của đan viện Sinai và phát triển vào thời Trung cổ trên núi Athos. Người đại diện chính là Thánh Grêgôriô Palama, giám mục Thessalonica vào thế kỷ XIV. º Trường phái tĩnh tọa khát vọng chiêm ngắm sự vinh quang của Thiên Chúa trong Chúa Con, trong một đời sống an bình và thống nhất nhờ sự cầu nguyện, trong đó nổi bật sự kêu cầu Thánh danh Chúa Giêsu.

Hésychia —> Hésychasme.

HÉSYCHIUS = Hésychius. Nhà phê bình mà người ta mang ơn một bản tu chính bản văn Hy-lạp của Kinh Thánh (đầu thế kỷ IV). Những thủ bản chứng minh sự duyệt xét lại này, tất cả đều xuất phát từ Ai-cập.

HÉTÉRODOXE = Không chính thống, dị giáo: đối nghịch với chính thống và chỉ người không tán đồng với cách diễn đạt chính xác về đức tin.

HÉTHÉENS = Dân Khít-ti: tên gọi dân Khít-ti trong Kinh Thánh, một trong các dân chiếm hữu xứ Palestin lúc dân Do thái đến (Gs 3, 10).

HEURES = Các giờ kinh: Phụng vụ. Các phần khác nhau trong Kinh Thần vụ. Được gọi như vậy là vì các giờ đó thánh hóa những lúc khác nhau trong ngày. Theo nghi thức Rôma đó là: giờ kinh sáng, giờ kinh ca ngợi, giờ ba, giờ sáu, giờ chín, giờ kinh chiều và giờ kinh tối. Theo nghi thức byzantin, ngoài giờ kinh sáng và kinh ca ngợi, buổi sáng còn có Orthos và nửa đêm có giờ kinh Mesonyktikon. º Khi muốn phân biệt với các nghĩa khác người ta nói: Các giờ kinh theo giáo luật (heures canoniales) º Người ta cũng nói một giờ kinh thần vụ (une heure de l’office). º Grandes heures = Các giờ kinh lớn: các giờ kinh dài nhất và long trọng nhất, nghĩa là giờ kinh chiều, giờ kinh sáng và giờ kinh ca ngợi. º Petites heures = Các giờ kinh nhỏ: các giờ kinh ngắn nhất, ví dụ giờ ba, giờ sáu và giờ chín. º Dire ses heures = Đọc kinh thần vụ: đọc sách nhật tụng của mình. º Livre d’heures = Sách giờ kinh kính Đức Mẹ: sách đạo đức cá nhân duy nhất hoặc chỉ chủ yếu gồm các giờ kinh khác nhau của tiểu thần vụ kính Đức Trinh Nữ Maria. Đôi khi, theo nghĩa này, người ta nói tắt là: các giờ (les Heures). º Heures d’urnes = Các giờ kinh ban ngày: các giờ kinh đọc ban ngày (từ giờ kinh ca ngợi đến giờ kinh tối) ngược lại với giờ kinh sáng là giờ kinh ban đêm. º Heure intermédiaire = Giờ kinh trung gian: dịch Pháp văn của từ mesorion, giờ kinh của phụng vụ byzantin. º Heure sainte = Giờ thánh: việc sùng kính cuộc sầu não của Đức Kitô vào buổi chiều thứ năm. Việc thực hành này có từ thời Thánh nữ Margarita Maria Alacoque. º Quarante heures = Bốn mươi giờ chầu Thánh Thể: sự thờ lạy Thánh Thể được trưng bày trong bốn mươi giờ liền, xuất hiện vào thế kỷ XVI để tưởng nhớ 40 giờ Đức Kitô đã trải qua ở trong mồ. Đã được Đức Clêmentê XI khuyến dụ tất cả các nhà thờ nên thực hiện, dưới hình thức liên tục hoặc dưới một hình thức gần như thế. Luật giáo phận ấn định thời gian trong năm và các thể thức của việc thờ lạy này, vẫn phải luôn nối liền với thánh lễ. º VTB.

¨ Horologe ou Horologion = Sách phụng vụ Byzantin: sách phụng vụ byzantin dành cho các ca xướng viên sử dụng. Sách này gồm có phần thường nguyện của mỗi lễ và các tiền xướng của thánh lễ. Các sách xuất bản ở Rôma có thêm hai đoản thi chính của mỗi ngày trong tuần và của các lễ chính. º Các tín hữu Armênia, Coptes (Ai-cập) và Ethiopia cũ có một Horologe.

HEURISTIQUE = Thuộc sự tìm kiếm (do từ Hy-lạp heuriskein = tìm kiếm): (Tính từ) có liên quan đến sự tìm kiếm hoặc dùng để khám phá, phát hiện. º (Danh từ) Khoa phát hiện sự kiện: phần khoa học lịch sử liên quan đến việc tìm kiếm các tư liệu.

HÉVÉENS = Dân Khivi: một trong các dân chiếm cứ xứ Palestin khi dân Do thái đến (Gs 3, 10).

HEXA MÉRON = Truyện sáu ngày (do từ Hy-lạp hexa = sáu và éméra = ngày): truyện kể trong lề luật của Môsê về việc tạo dựng trong sáu ngày. º Nhan đề dành cho các chú giải của nhiều giáo phụ: Thánh Basiliô, Thánh Grêgôriô thành Nít, Thánh Ambrôsiô v.v... về truyện kể này.

HEXAPLÈS = Sách sáu cột (tiếng Hy-lạp: gấp sáu): tác phẩm phê bình của Origênê, sắp xếp từ đối từ trên 6 cột, bản văn Do thái của Kinh Thánh, phiên âm của nó, rồi đến 4 bản dịch Hy-lạp của Aquila, của Symmaque, của Bản bảy Mươi và của Théodotion. º Psautier hexaplaire ou gallican = Sách thánh vịnh dịch từ sách 6 cột hay sách thánh vịnh gallican: bản dịch La-tinh do Thánh Giêrônimô thực hiện từ bản văn Hy-lạp của sách thánh vịnh như nó thể hiện trong cột thứ năm của sách sáu cột.

Hexateuque —> Pentateuque.

Hexapsalme —> Psaume.

HIÉRARCHIE = Phẩm trật (do từ Hy-lạp hieros = thánh và arché = nguyên tắc, điều răn): thứ tự thánh của các sự vật hoặc các con người. º La hiérarchie céleste = Phẩm trật trên trời: nhan đề lừng danh của một tác phẩm của Pseudo, tác giả thế kỷ V-VI, về tác động của các vị trung gian thiên thần mà Thiên Chúa dùng để thánh hóa. º Hiérarchie angélique = Phẩm trật các thiên thần: chín phẩm được sắp xếp theo thứ tự của các thiên thần mà, theo Kinh Thánh và phụng vụ, cấu tạo nên toàn bộ sự tạo dựng các thần thuần túy. º Giáo luật. Hàng giáo phẩm: theo nghĩa rộng, toàn bộ những người, ở các cấp bậc không bằng nhau, là những cơ quan của Huấn quyền, của Quyền cai quản và của Chức Tư tế trong Giáo hội. º Theo nghĩa hẹp và tuyệt đối, Đức Giáo Hoàng và giám mục đoàn hiệp thông với ngài º Theo nghĩa hẹp và hạn chế, hàng giám mục của một quốc gia, của một vùng.

HIÉRATIKEN = Sách phụng vụ byzantin: đồng nghĩa (ít dùng hơn) với Litourgikon (xem từ này).

¨ Hiératisme = Tính khuôn thiêng: đặc tính thánh thiêng và cứng nhắc. º Hiératisme byzantin = Tính khuôn phép byzantin: đặc tính riêng của các ảnh tượng do sự phù hợp của chúng với các qui luật truyền thống khắt khe, đặc biệt bắt buộc không được biết đến phép phối cảnh và các chuẩn mực của “phái tự nhiên”.

HIÉROMARTYR = Vị linh mục hoặc giám mục tuẫn đạo Đông phương: Ở Đông phương, tước hiệu dành cho một vị linh mục hoặc giám mục tuẫn đạo.

HIÉROMOINE = Linh mục đan sĩ Đông phương: Linh mục Đông phương thuộc về dòng đan viện.

Hiéronymien —> Jérôme (Saint).

HIÉROPHANIE = Linh khải (do từ Hy-lạp hieros = thánh và phaino = tỏ ra): khái niệm được M. Eliade định nghĩa và dùng để chỉ vô số dạng thức mà điều thánh thiện được tỏ hiện trong những quan niệm tôn giáo khác nhau trên thế giới: sự linh khải là sự mặc khải một dạng thức của điều thánh.

¨ Hiérophante = Tư tế Hy-lạp cổ: vị tư tế mà, trong các phụng tự đa thần của các tôn giáo huyền bí, như ở Eleusis, chỉ ra các tục lệ thánh.

Hiérosolymitain —> Jérusalem.

HIGH CHURCH = Thượng Giáo Hội (tiếng Pháp là Haute Eglise): lúc đầu người ta dùng từ này để chỉ toàn bộ những cố gắng do một số những người Anh giáo được gọi là những người “Anh-công giáo” (Anglo-catholiques) đã làm vào thế kỷ XIX để canh tân những yếu tố truyền thống trong nội bộ Giáo Hội Anh quốc và đặc biệt là “phong trào Oxford” (Newman và Manning). º Trong Anh giáo ngày nay, khuynh hướng “Thượng Giáo Hội” đóng một vai trò hết sức quan trọng, hoặc trong nội bộ của sự hiệp thông Anh giáo (về thần học, phụng vụ trong các dòng tu Anh giáo v.v...), hoặc trong những tiếp xúc của Anh giáo với các Giáo Hội chính thống hoặc với Công giáo Rôma. Ở tột đỉnh của khuynh hướng này có những người “theo chủ nghĩa giáo hoàng” (papalistes) mà lập trường của họ đôi khi có vẻ hơi chậm lại so với phong trào hiện tại của Công giáo Rôma. º Trong phái Tin lành lục địa, đặc biệt là ở Đức, người ta dùng từ này để chỉ toàn thể những vận động và những nghiên cứu nhằm canh tân bộ mặt thể chế và cấu trúc (các bí tích, hàng giám mục, cuộc sống dòng tu v.v...) của Giáo Hội, đã bị nhất là phái Tin lành tự do bỏ quên.

HIGOUMÈNE = Bề trên tu viện Hy-lạp: nơi người Hy-lạp, bề trên của đan viện. º —> Archimandrite.

HILAIRE d’Arles = Hilariô thành Arles: đan sĩ của đan viện Lérins, giám mục Arles từ 429 đến 449. Ngài cố làm cho Arles, thủ đô chính trị của xứ Gaule vẫn còn thuộc về Rôma, trở thành một thủ đô tôn giáo và ngài đã đem sự nhiệt thành của ngài ra tận ngoài giáo phận của ngài một cách rộng rãi, điều này đã khiến Thánh Lêô phải can thiệp. Hilariô chia sẻ sự ngờ vực của các nhà thần học Lérins đối với giáo thuyết của Thánh Augustinô.

HILAIRE de Poitiers = Hilariô thành Poitiers: Giám mục Poitiers khoảng năm 350. Ngài đã cầm đầu chống lại thuyết của Arius ở Gaule. Bị đày sang Tiểu Á (356-360), ở đây ngài đã viết xong quyển De Trinitate (Về Thiên Chúa Ba Ngôi) chống lại nền thần học của Arius. Khi ngài trở về, ngài đã là người gầy dựng chính cuộc chiến thắng của chính thống giáo ở Tây phương: ngài qua đời năm 367. Bên cạnh các tác phẩm về giáo lý và về vụ tranh cãi, ngài đã để lại những chú giải Kinh Thánh: Về các Thánh vịnh (Sur les Psaumes), Về Thánh Matthêu (Sur Saint Matthieu), Khảo luận về các sự Mầu nhiệm (Traité des Mystères). Nhờ công việc vững chắc và độc đáo của ngài, ngài được xếp vào hàng các Tiến sĩ La-tinh lớn.

HILDEBRAND = Đan sĩ đã trở thành giáo hoàng —> Grégoire VII.

HIDEGARDE = Nữ Thánh Hildegarde: nữ đan sĩ và bề trên dòng Bênêđictô ở Disenberg (Rhénanie), sau đó, ở Rupertsberg gần Bingennon, xa sông Rhin, Hildegarde (1098-1179) đã được rất nhiều người tham khảo ý kiến. Các bài viết bà đã đọc có dáng điệu khải huyền và khá khó giải thích. Những thị kiến của bà vẫn còn bí nhiệm. Thư tín của bà rất nhiều và đa dạng nhưng lại có thể dễ hiểu hơn.

HILLEL = Hillel. Thủ lãnh (giữa năm 40 trước CN và 10 sau CN) một trường phái giáo sĩ Do thái chống lại trường phái của Shammað.

HINAYANA = Tiểu thừa: từ thần học Phật giáo được dịch là Tiểu thừa (Petit véhicule).

HINEMAR de Reims = Hinemar thành Reims: sinh năm 806, vị đan sĩ ở tu viện Saint-Denis này đã làm tổng giám mục Reims năm 845. Dầu phải sống một cuộc sống chính trị đầy sóng gió, ông vẫn luôn luôn viết và chúng ta mang ơn ông bắt đầu là sau quyển Prudence, ông tiếp tục viết Les Annales de Saint Bertin (Niên giám của Thánh Bertinô) († 882).

HINDOUISME = Ấn giáo: tôn giáo truyền thống của Ấn-độ mà các tín hữu tuyên xưng (ít ra là ngoài môi miệng) sự trung thành của họ với kinh Vệ-đà, nhưng trên thực tế, sự trung thành ấy được diễn dịch thành nhiều giáo phái mà thần Vishnu, Shiva, Durga hoặc các vị thần khác, được đồng hóa với nguyên lý thần linh tuyệt đối, là đại ngã của kinh Upanishads (brahmandes Upanishads) chiếm vị trí thứ nhất trong việc tôn sùng và suy lý. Nền tảng các tín điều chung cho tất cả Ấn giáo bao hàm một cái nhìn về vũ trụ như sự lưu xuất và biểu hiện của một nguyên lý tuyệt đối và vô hình, đó là đại ngã (brahman) là cái đặc biệt nội tại ở mỗi sinh vật, với tư cách là hữu thể này có một cái “thân” (Atman). Tất cả những hành vi không tuyệt đối đặt nền trên ý hướng tôn giáo vô tư nhằm biểu lộ trật tự vũ trụ của Brahman (đại ngã), nội tại trong Âtman (Ngã), đều do tác dụng của định luật về karan (nghiệp), mà tạo nên những điều kiện hậu lai của những vòng luân hồi có tính cách thưởng phạt; Những vòng luân hồi này giữ cái “thân” (le soi) làm tù nhân cho sự bất tất của samsara (sự luân hồi) và ngăn cản nó thực hiện tính đồng nhất theo bản tính với brahman. Ấn giáo, như đang được các khối quần chúng Ấn-độ thực hành, trên thực tế bị thu về một sự sùng bái vài khuôn mặt thần linh, về sự tôn trọng vào qui luật về sự tinh ròng của đẳng cấp, vài qui định về thức ăn, về một số con vật (nhất là bò cái) và những tục lệ an táng, toàn bộ những điều này đều bị khống chế bởi sự lo sợ những hình phạt do vi phạm và hy vọng một ngày kia sẽ được thông phần vào vinh phúc của thần linh, theo sự lựa chọn của mình.

HINSCHISTES = Giáo phái Hinschistes: tên gọi một giáo phái Tin lành rất nhỏ ở Pháp, thực hành chủ nghĩa giáo đoàn (congrégationaliste).

HIPPOLYTE de Rome = Hippolyte de Rome. Linh mục thông thái Rôma, địch thủ của lạc giáo ngôi vị độc nhất (hérésie monarchienne): các cuộc xung đột của ông với các giáo hoàng Zéphirinô và Callistô đã đưa đến một sự tuyệt giao khoảng năm 230; lúc đó ông trở thành giám mục một cộng đoàn ly giáo ở Rôma. Ông đã chết vì đạo năm 235. Công trình của ông, còn viết bằng tiếng Hy-lạp là nguồn cung cấp chính cho chúng ta lịch sử khoa thần học và đời sống Kitô giáo ở Rôma vào đầu thế kỷ III. Nó gồm có những tác phẩm về tranh luận (đặc biệt là quyển Réfutation de toutes les hérésies - Bác bỏ mọi lạc giáo, cũng gọi là philosophoumena), những chú giải Kinh Thánh (về Đaniel, sách Diễm ca) và một sưu tập quý giá về phụng vụ: la Tradition Apostolique (Truyền thống Tông đồ).

HIRMOS = Khổ đầu của thơ byzantin: khổ thơ khởi đầu của các đoản thi (odes) byzantin, không thuộc Kinh Thánh, mà nhịp điệu và âm điệu điều khiển nhịp điệu và âm điệu của tất cả các khổ thơ kế tiếp. º Trong thánh lễ byzantin, bài hát kính Đức Trinh Nữ Maria được thực hiện lúc khởi đầu kinh xin bầu cử lớn là kinh kết thúc kinh thượng tiến. Đôi khi người ta cũng gọi là axion (do từ đầu tiên của kinh mà người ta hát trong những Chúa Nhật thường).

HISTOIRE = Lịch sử (do từ Hy-lạp historein = tìm biết, biết, kể lại): theo nghĩa tầm nguyên: việc nghiên cứu các hữu thể (ví dụ: lịch sử tự nhiên). º Một nghiên cứu nào đó về quá khứ (ví dụ lịch sử trái đất, lịch sử loài vật). º Theo nghĩa hẹp, việc nghiên cứu quá khứ của các xã hội loài người, hoặc, chính quá khứ này trong biên dịch của nó. º Philosophie de l’histoire = Triết học lịch sử: tìm kiếm những định luật chung điều khiển các biến cố và sự tiến triển của một xã hội hoặc của toàn thể nhân loại. º Théologie de l’histoire = Thần học lịch sử: tìm kiếm ý nghĩa của lịch sử như niềm tin vào Thiên Chúa và vào ý định cứu độ của Người có thể mặc khải cho chúng ta. º Histoire lausiaque = Truyện ký Lausus: tác phẩm được Palladius sáng tác khoảng năm 420 và được đề tặng cho vị thần Lausus: đó là một tập hợp những truyện kể về các đan sĩ Ai-cập, Palestin, Syria và những nơi khác. Tác phẩm đặt ra những vấn đề cần phê bình, nhưng đó là một tư liệu quan trọng về chế độ đan viện của thời đại. º VTB.

¨ Historique = Thuộc về lịch sử: có liên quan đến lịch sử, được hiểu trong hai nghĩa của từ này, hoặc là thực tại của quá khứ, hoặc là việc nghiên cứu về quá khứ (ví dụ: đời sống của những người đầu tiên là thuộc về lịch sử với nghĩa thứ nhất, chứ không phải nghĩa thứ hai). º Triết. Áp dụng vào con người, từ này chỉ thân phận của con người chỉ tự hoàn tất bằng cách hội nhập vào sự biến dịch của nhân loại và tự hướng dẫn mình bằng chính những sự lựa chọn riêng của mình (ví dụ con người là một hữu thể lịch sử).

¨ Méta-historique = Siêu lịch sử: có liên quan đến một trật tự các thực tại đã vượt quá các phạm trù thời gian và hiện hữu ở mọi thời gian, tuy rằng các thực tại đó có thể duy trì một sự tương quan nào đó với trật tự lịch sử.

¨ Historicité = Tính lịch sử: đặc tính của một sự kiện, chẳng những thuộc về thực tại của quá khứ, mà còn phụ thuộc vào khoa học và lối viết lịch sử do các tư liệu mà người ta lưu giư. º Phân biệt với tính trung thực (authenticité).

¨ Préhistoire = Thời tiền sử: giai đoạn trôi qua giữa sự xuất hiện của loài người trên trái đất và sự xuất hiện chữ viết, khoảng 4000 năm trước CN. º Khoa tiền sử: môn khoa học liên quan đến toàn bộ những kiến thức của con người về giai đoạn này.

¨ Préhistorique (Religion) = Tôn giáo thời tiền sử: tôn giáo mà những tư liệu khảo cổ đã đưa đến việc qui cho các dân tộc thời tiền sử, không có một chứng cứ giấy tờ nào về việc này, nên việc giải thích thật là khó khăn. Tuy nhiên, hình như khó mà không kết luận rằng các việc thực hành tôn giáo thời tiền sử có thể so sánh với những việc thực hành tôn giáo mà ngày nay người ta còn tìm được trong vài nền văn hóa ít tiến triển: Ở thời đại đồ đá mới, người ta tìm thấy những dấu vết hiển nhiên về các cuộc tế lễ súc vật và những nghi thức an táng.

¨ Protohistoire = Thời sơ sử: theo một hệ thống thuật ngữ chưa được mọi người chấp nhận, thời sơ sử là giai đoạn kế tiếp thời tiền sử và bắt đầu từ thời đại đồ đồng. Nó khác với thời kỳ lịch sử vì không có tư liệu nào có ý đề cập đến nó, đặc biệt là những tư liệu viết, nhưng nó có thể được biết bởi những xã hội khác tiến bộ hơn là những xã hội đã viết về nó. Vậy, thời sơ sử là giai đoạn trung gian giữa thời tiền sử và thời lịch sư. º Khoa sơ sử: môn khoa học liên quan đến thời kỳ này.

Hihites —> Héthéens.

HODÉGÉTIQUE = Mục vụ dẫn dắt tín hữu: phần mục vụ liên quan đến việc dìu dắt (do động từ adègeo = dẫn dắt) và việc cai quản các tín hữu.

HOFBAUER (Clément-Marie) = Thánh Clêmentê Maria Hofbauer: sau nhiều lần thử sống đời sống ẩn tu, thánh nhân (1751-1820) đã vào dòng Chúa Cứu Thế ở Rôma, thoát khỏi chính sách Joseph của Áo, ngài đã điều khiển Giáo Hội Đức ở Varsovie, nơi mà lòng nhiệt thành của ngài đã lôi cuốn các tín hữu khắp Ba-lan. Ngài đã thành lập nhiều hội ở Ba-lan và Đức, rồi sau đó ở Vienna, nơi mà ngài đãđưa các tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế vào.

HOLOCAUSTE = Của lễ toàn thiêu (do từ Hy-lạp holos = tất cả và kaio = đốt cháy): hy lễ dâng lên Thiên Chúa, trong đó vật hy tế được đốt cháy toàn bộ bằng lửa.

HOLZHAUSER (Barthélémy) = Barthélémy Holzhauser. vị sáng lập (1613-1658), năm 1640, Dòng các giáo sĩ triều sống trong cộng đoàn dưới quyền của các vị giám mục, các giáo sĩ này được gọi là Tu sĩ Bartôlômêô (Barthélémites). Lan tràn nhất là trong nước Đức, các vị này đã biến mất năm 1770.

HOMÉENS = Người theo phái đồng dạng: tên gọi dành cho những thành viên của một trong những phái xuất phát từ sự chia rẽ của các người theo phái Arius vào khoảng cuối triều đại của Constance. Những người phái đồng dạng mà thủ lãnh là Acatiô thành Cêsarê, tuyên xưng một thuyết Arius chặt chẽ, nhưng chống lại mọi dạng công thức kỹ thuật, họ bằng lòng công thức: Chúa Con đồng dạng (homoios) với Chúa Cha. Phái đồng dạng đã có lúc chiến thắng ở các Công đồng Rimini-Sêlêucia và Constantinopôli (559-560).

¨ Homéousiens = Những người theo phái giống bản tính: tên gọi dành cho các giám mục Đông phương chống đối thuyết Arius nhưng lại nghi ngờ giáo lý về sự đồng bản tính được công bố ở Nicêa năm 325, nên đã theo công thức: Chúa Con giống về bản tính (homoiousios) với Chúa Cha, công thức đã được nhất là Basile d’Ancyre đề nghị năm 358. Những người theo phái giống bản tính, đôi khi được gọi là những người bán-Ariô, ngay sau đó đã tiến triển về hướng chính thống Nicêa, ngoại trừ một nhóm nhỏ sau này đã chối bỏ thiên tính của Chúa Thánh Thần. º —> Macédoniens.

¨ Homoousiens = Những người theo phái đồng bản tính: đối nghịch với những người theo phái giống bản tính và phái Ariô, tên gọi này đôi khi dành cho những người bênh vực Kinh Tin Kính Nêcêa (325) là kinh định nghĩa chống lại với phái Ariô rằng Chúa Con đồng bản tính (homoousios) với Chúa Cha.

HOMÉLIE = Bài giảng Phúc Âm: khởi đầu, từ này chỉ một cuộc nói chuyện hay một cuộc trao đổi thân mật trong một nhóm nhỏ bạn bè với nhau. º Trong văn chương Kitô giáo xưa, bài giảng của các giám mục cho đàn chiên của họ: các bài giảng của Thánh Gioan Kim Khẩu. º Chú giải mục vụ về Tin Mừng, sau bài đọc Tin Mừng, trong thánh lễ và thường là được chính vị chủ tế giảng.

¨ Homilétique = Khoa mục vụ giảng thuyết: phần thần học mục vụ trình bày về sự giảng thuyết thường và thường xuyên của vị mục tử cho các tín hữu.

¨ Homéliaire ou Homiliaire = Tập bài giảng của các giáo phụ: thời Trung cổ, tập bài giảng của các giáo phụ được sưu tập hoặc để đọc vào giờ Kinh Sáng (Matines), hoặc để giảng thuyết trong thánh lễ.

Homéousiens —> Homéens.

Homicide —> Homme.

Homilétique, homilétique —> Homélie.

HOMME = Người, con người: con người có thể được xét toàn bộ dưới 5 khía cạnh: 1. Trước tiên, con người là một hơi thổi của sự sống đến từ Thiên Chúa. Thiên Chúa đã thổi vào lỗ mũi một hơi thở của sự sống và con người trở thành linh hồn sống động (St 2, 7). Cùng với hơi thổi này trong con người, Thiên Chúa còn ban Lời của Người (St 2, 16), điều này có nghĩa là tương giao với Thiên Chúa là điều thiết yếu cho mọi thụ tạo, nơi con người, tương giao đó phải ý thức và được con người muốn, bằng sự tùng phục của mình. 2. Con người là xác thịt, nghĩa là cũng bởi đất mà ra: trong Kinh Thánh, xác thịt chỉ con người trọn vẹn dưới khía cạnh này: tất cả xác thịt đều sẽ thấy sự cứu độ của Thiên Chúa (Is 40, 5; Lc 3, 6; ga 17, 2). Ngôi Lời đã trở nên xác thịt (Ga 1, 14). 3. Con người là tinh thần, nghĩa là mở ra cho Thiên Chúa và nhận biết Người. Sự sống đời đời, đó là họ nhận biết Người (Ga 17, 3). 4. Con người là thân xác, nghĩa là có khả năng tự biểu lộ ra bên ngoài, thiết lập tương quan sự khác biệt về phái tính là nguồn và là nền tảng của sự sống trong xã hội và hình ảnh hôn nhân của nhân loại được vinh hiển (Giêrusalem trên trời) với Đức Kitô cho thấy kết cục mà Thiên Chúa mong muốn cho loài người. 5. Con người là hình ảnh của Thiên Chúa (St 1, 26) và được mời gọi trở nên hoàn toàn giống Người. Xuyên qua một lịch sử, khởi đi từ việc tạo dựng, bước qua tội lỗi, rồi qua Đức Kitô, đạt tới trời mới và đất mới, nơi mà Thiên Chúa là tất cả trong mọi người, con người theo đuổi số mệnh thần linh dài của mình, là cái chỉ hoàn toàn đạt được ở điểm kết thúc. º Người ta phải giữ kẻo lầm lẫn những khía cạnh này của con người, theo Kinh Thánh, với những yếu tố của định nghĩa thông thường về con người: linh hồn và thể xác. Cách phân tích thuận tiện này có thể giữ lại nếu ít ra nó không làm hại gì đến tính duy nhất của cái phức hợp con người; nhưng định nghĩa con người bằng hai yếu tố này, về phương diện nhân chủng học Kinh Thánh, sẽ luôn thiếu sót về nhiều khía cạnh: nó có tính cách tĩnh và không quan tâm đến cái biến dịch của con người và của đời sống con người trong lịch sử, cũng không quan tâm đến nguồn gốc thần linh của con người và ý nghĩa của lịch sử con người. º Homo sapiens = Linh trưởng nhân: từ ngữ của khoa cổ sinh vật học chỉ hữu thể con người có lý trí, có thể nhận biết được nhờ những dấu hiệu trí tuệ mà nó để lại (dụng cụ, các hình vẽ, nghệ thuật) trong loạt tiến hóa của loài linh trưởng (primates). º VTB.

¨ Hommage = Sự tôn kính: vinh dự hoặc dấu hiệu tuyệt hảo về sự tôn kính mà con người cố gắng biểu hiện đối với một người khác (các nhân đức của đời sống trong xã hội) hoặc đối với Thiên Chúa (nhân đức thờ phượng).

¨ Humain = Thuộc về con người, nhân linh: cái thích hợp với hữu thể của con người, như bản tính và như vận mệnh vĩnh cửu.

¨ Humanité = Nhân tính: cái làm cho một hữu thể cụ thể thuộc về loài người ta. º Nhân loại: toàn bộ những kẻ thuộc về nhóm người. º Tình người: cách cư xử hoặc tình cảm phù hợp với sự nhận biết phẩm cách và sự tự do của người khác; nhân đức của người hiểu được người khác và biết đến giúp đỡ họ.

¨ Humanisme = Khuynh hướng cổ văn học: thời kỳ Phục hưng thế kỷ XVI, phong trào tư tưởng cố gắng phục hồi danh dự cho tư tưởng, triết học, các ngôn ngữ của thời kỳ Cổ đại Hy-lạp. Do đó có thuật ngữ: faire ses humanités: theo học các lớp khai tâm về tư tưởng và về cổ văn học này. º Nhân bản chủ nghĩa: khía cạnh của một học thuyết, một nền văn hóa, một tác giả hoặc một nền văn minh mà theo đó, những cái này trình bày một kiểu nhân loại nào đó: thuyết nhân bản của Thánh Augustinô, của Thánh Tôma.

¨ Hominiens = Phân bộ người: tổ tiên trực tiếp của con người trong tiến hóa.

¨ Préhominiens = Người vượn: các linh trưởng cấp cao mà sự hiện hữu đi trước sự hiện hữu của con người và người ta nghĩ rằng con người có thể từ đó mà xuống.

¨ Homicide = Tội giết người, kẻ sát nhân, sự giết người: sự giết chết một con người: hiệu quả cuối cùng của sự hận thù. Sự giết người được chứa đựng một cách mặc nhiên trong sự hận thù, hoặc xa hoặc gần: Ai ghét anh em mình là kẻ sát nhân (1 Ga 3, 15); bởi đó Đức Giêsu đã nói với dân Do thái cứng lòng tin: các ông muốn giết tôi vì lời của tôi không thấm vào lòng các ông (Ga 8, 37). Cũng vậy, Chúa đã tuyên bố: “Chớ giết người... còn Thầy, Thầy bảo cho anh em biết: ai giận anh em mình...” (Mt 5, 21. 22). Sự hận thù đã là một thứ giết người trong tình cảm, là cái có thể trở thành hữu hiệu. Giết người là tội nặng nhất trong các tội về sự bất công vì nó muốn mang đến cho người khác sự thiệt hại lớn nhất. Tất cả những điều này phải hiểu là sự giết người cố ý mà một cá nhân khởi xướng. º —> Guerre.

HOMOLOGÈTE = Người xưng đạo: ở Đông phương, người đã tuyên xưng danh Đức Kitô trong một cuộc bắt bớ nhưng không bị chết vì việc tuyên xưng đó.

Homoousiens —> Homéens.

HONNEUR = Danh dự, vinh dự: Đạo đức. sự làm chứng đức độ của người được tôn kính. Người chính trực là người đáng được tôn kính vì người ấy là tuyệt hảo và đẹp đẽ về mặt tinh thần. º Ngày nay, cách dùng thông thường của từ này không còn phù hợp với quan niệm này và với ngôn ngữ thần học này. Danh dự của ai là tình cảm mà chính người đó có về phẩm cách đạo đức của mình. º Danh dự cũng được hiểu là niềm vinh hạnh hoặc công danh trần thế. Những nghĩa này không được nhận vào khoa thần học. º Morale de l’honneur = Luân lý danh dự: hạnh kiểm của con người được xây dựng trên sự tìm kiếm phẩm cách và danh tiếng. Các tiêu chuẩn ngoại tại tuyệt hảo này làm nên một luân lý thấp hơn luân lý của điều thiện và tình yêu.

¨ Honnête = Lương thiện, thanh liêm, đoan chính: ngày nay, phẩm tính của người ngay thẳng, chính trực, người mà người ta có thể tin cậy. º Ngày xưa và đặc biệt là nơi các nhà thần học thời Trung cổ, thanh liêm đối nghịch với hữu ích và có nghĩa là cái gì đáng giá cho bản thân mình chứ không phải cho một người khác. Một điều thiện chính danh (bien honnête) (cũng gọi là điều thiện đoan chính - bonum honestum) phải tự nó được người ta ưa thích, nghĩa là tình thân thiện; một điều thiện hữu ích (bien utile) được ưa thích bằng một tình yêu ước muốn (vì mình hoặc vì một người khác): Trong 2a 2ae 145, 4 Thánh Tôma đồng nhất hóa sự đoan chính với điều gì là đẹp đẽ về phương diện tinh thần.

¨ Honnêteté = Tính lương thiện, tính đoan chính: theo Thánh Tôma, đây không phải là một nhân đức mà là một khía cạnh và một điều kiện cần thiết của nhân đức tiết độ (tempérance): thực thì tiết độ là nhân đức của vẻ đẹp tinh thần vì vai trò của nó là đẩy lùi những gì là xấu xí và đáng xấu hổ. º Honnêteté publique = Công hạnh: ngăn cản tiêu hôn được thiết lập vì những lý do phong tục được mọi người nhìn nhận (công hạnh), làm cho một người không đủ tư cách kết hôn với một người thứ ba có họ máu theo trực hệ bậc một hoặc bậc hai với người đàn ông hoặc người đàn bà mà người đó đã sống trong tình trạng ngoại hôn công khai hoặc người đó đã ký kết một cuộc hôn nhân không thành sự.

¨ Honoraires de messe = Bổng lễ: của dâng cho một vị linh mục để vị này cam kết hành lễ theo ý của người dâng.

HONORAT = Honorat. Vị sáng lập đan viện đảo Lérins vào khoảng năm 410, một trong những trung tâm chính về văn hóa thần học và về sự tỏa sáng đời sống đan tu của xứ Gaule vào thế kỷ V. Ngài là giám mục Arles từ 426 đến 429.

HONORIUS 1er = Honôriô I: Giáo hoàng từ năm 625 đến 638, được nhiều người biết đến nhất là do cuộc can thiệp vụng về của ngài trong cuộc tranh luận thuyết nhất ý (monothélisme), điều này đã làm cho ngài bị Công đồng chung thứ VI (Constantinopoli 680-681) lên án.

HONTE = Sự xấu hổ, sự hổ thẹn: điều bị phỉ nhổ, không xứng đáng với con người với tư cách con người là lý trí. º —> Turpitude º VTB.

HOOGSTRAETEN (Jacques de) = Jacques de Hoogstraeten. Tu sĩ Đôminicô, người Brabant, giáo sư thần học ở Cologne, thẩm tra viên ở Rhénanie (1460-1527). Ông là một trong những người đầu tiên đã tố cáo những sai lầm của Lutêrô. Ông cũng chống lại nhà nghiên cứu tiếng Hipri Reuchlin, nhưng lần này một cách ít thích hợp hơn.

HOREB = Hôrep hoặc Khôrép: Tân Ước: địa danh tương đương với Sinai. º Trong các truyền thống Elôhim và Đệ Nhị Luật, Khôrép tượng trưng cho núi Sinai trong các truyền thống Giavê và Tư Tế.

HORIZONTALISME = Thuyết duy hoành giao: thuyết mới, chỉ khuynh hướng đặt cái chủ yếu của Kitô giáo trong chiều kích hành động của nó trong thế giới vì lợi ích của nhân loại: tương quan với người khác, và chỉ trong sự tương quan này mới có thể thực hiện cuộc gặp gỡ với cái tuyệt đối thần linh.

HORMIQUE = Chủ động (do từ Hy-lạp hormi = đà tiến, khuynh hướng): Tâm lý. nêu lên phẩm tính của một thái độ hoặc một khuynh hướng dưới khía cạnh chủ thể là nguồn năng động của thái độ hoặc khuynh hướng đó và ở đó chủ thể theo đuổi một mục đích (nắm bắt một cách có ý thức hoặc không). Do việc sử dụng cho đến ngày nay vẫn còn khá hạn chế, từ này có khuynh hướng phản ứng lại với tất cả những từ và những ý niệm liên quan đến một quan niệm quá máy móc về các cách hoạt động và giảm nhẹ vai trò của chủ thể và sự theo đuổi một mục tiêu của chủ thể.

HORMIDAS = Hormidas. Giáo hoàng từ 514 đến 523, ngài đã can thiệp vào vụ ly giáo Acasiô bằng cách kiên quyết đòi lại quyền tối thượng của tòa Rôma trong những vấn đề giáo lý và những việc thuộc về Giáo Hội. Ngài đã kiên quyết và thành công chống lại sự tuyên truyền của tân phái Calcêđônia dựa trên Justinianô, khi xảy ra vụ việc của các đan sĩ Scythes theo thuyết Thiên Chúa thụ nạn (théopasdrites) (519-520).

Horologe —> Heure.

HOSANNA = Hoan hô (tiếng Do thái: vậy xin hãy cứu): lời tung hô của Do thái giáo, được chuyển sang phụng vụ của Kitô giáo.

HOSIUS (Stanilas) = Stanilas Hosius. Nhà cổ văn học Ba-lan, giám mục và Hồng y mà vụ án phong chân phước đã được đưa vào Rôma (1504-1579). Ngài đảm trách nhiều sứ mệnh, tham dự Công đồng Trentô và cố gắng làm cho các sắc lệnh của Công đồng này được áp dụng trong xứ sở của ngài. Công trình thần học của ngài là bênh vực đức tin Giáo Hội chống lại sự cải cách của Tin lành. Quyển Confessio catholicae fidei christiana (Tuyên xưng đức tin Kitô công giáo) của ngài là một thành công lạ lùng.

Hospitalier, hospitalité

HOSTIE = Bánh lễ, hy lễ: theo nghĩa thông thường chiếc bánh bàn thờ, đặc biệt được chuẩn bị dưới hình dáng chiếc dĩa. º Theo nghĩa tầm nguyên, vật hy tế, của lễ sát tế. Nghĩa này không hoàn toàn biến mất: như vậy người ta nói về Đức Giêsu như hy lễ thần linh (divine hostie).

HÔTE = Khách trọ: nhất là trong các đan viện, từ này chỉ người khách qua đường được tiếp đón vào nhà và được cho ở trọ, nếu cần, một thời gian.

¨ Hôtelier = Tu sĩ tiếp khách: vị tu sĩ mà, trong các đan viện, đảm trách việc tiếp nhận những khách trọ.

¨ Hospitaliers = Dòng Trợ thế: các dòng tu nhất là từ khi có các cuộc Thập tự chinh, được thành lập ở Palestin và Âu châu, để chăm sóc những khách lữ hành, những người nghèo khổ và các bệnh nhân.

¨ Hospitalité = Sự / tính hiếu khách: Kinh Thánh. công việc nhân ái này nhắc cho dân Israel nhớ lại thân phận người khách bị làm tôi của mình (Lv 19, 33) và thân phận hiện tại là người khách qua đường trên trái đất của mình (Tv 39, 13). º Đối với người Kitô hữu, nó là sự làm chứng đức tin: xuyên qua người khách trọ, đó là chính Đức Kitô được tiếp nhận hay bị đuổi ra (Mt 25, 35-43). Đối với những người đày tớ tỉnh thức, đó chính là Thiên Chúa, đảo ngược các vai trò, và làm cho họ được dự phần vào bữa ăn của Người (Lc 12, 37; Kh 3, 20). º VTB.

HUGOLIN d’Oriseto ou Malabranca = Hugolin d’Oriseto hoặc Malabranca . Vị ẩn tu Dòng Thánh Augustinô, theo học ở Paris và trở thành giáo sư chuyên khoa thần học ở đó (khoảng 1300-1373). Ngài đã tham gia tích cực vào việc sáng lập phân khoa thần học ở Bologne (1364), trở thành bề trên tổng quyền của Dòng mình (1368) lên đến chức giám mục (1371). Ngài chống đối Occam một cách kịch liệt.

HUGON (Edouard) = Edouard Hugon. Tu sĩ Đôminicô, người Pháp, giáo sư thần học ở Angelicum Roma, người chú giải trung thành về Thánh Tôma (1867-1929). Các khảo luận của ngài được dùng rộng rãi trong việc dạy dỗ các giáo sĩ.

HUGUENOT = Người Tin lành Pháp: nguồn gốc không rõ, từ này chỉ người Tin lành Pháp, mặc nhiên nhắc lại các cuộc chiến đấu mà giáo phái Tin lành ở Pháp đã phải chịu để chống lại vương quyền sau khi hủy bỏ sắc chỉ Nantes năm 1685. Từ này đặc biệt được áp dụng cho những người Tin lành lúc đó đã di cư sang các quốc gia thuộc Đức. º Croix huguenote = Ảnh Thánh giá tin lành Pháp: Thập giá có nguồn gốc Languedoc mà những người Tin lành Pháp mang, nhất là phụ nữ, như dấu hiệu nói lên việc họ thuộc về giáo phái Calvin.

HUGUES de Balma ou de Balmey = Hugues de Balma hay de Balmey. Bề trên tu viện Chartreux ở Meyriat (Ain), vào cuối thế kỷ XIII. Ông là tác giả một khảo luận về Thần học thần bí (De la théologie mystique), mà từ lâu người ta đã cho là của Thánh Bonaventura, nhưng mới đây đã được phục hồi lại cho Hugues. Ở đó, người ta nhận thấy có một ảnh hưởng rõ rệt của Dionysiô: sự chiêm ngắm được quan niệm một cách tình cảm và ở đó người ta đạt được Thiên Chúa trong một sự “hiểu biết thật sự bằng sự dốt nát”. Ông còn được biết do việc ông nhấn mạnh về vai trò của các “lời nguyện tắt”, như ngày nay chúng ta thường gọi, trong sự tiến bộ thiêng liêng.

HUGUES Ripelin = Hugues Ripelin. Tu sĩ Đôminicô, bề trên tu viện Zurich và Strasbourg. Trong các tác phẩm của ông, phải kể đến một tác phẩm danh tiếng là Compendium theologicae veritatis (Tóm tắt chân lý thần học) mà đôi khi được đặt dưới tên của Thánh Tôma hoặc của những người khác († khoảng 1270).

HUGUES de Saint-Cher = Hugues de Saint-Cher. Tu sĩ Đôminicô, được gọi theo tên của quê hương ông (Saint-Cher, Isère) (khoảng 1190-1263). Bề trên tỉnh dòng Pháp và giáo sư ở Paris. Được đặt làm Hồng y (1244), ông đã can thiệp vào nhiều vụ việc của thời đại ông. Ông góp phần vào việc thiết lập lễ Mình Thánh Chúa. Ông đã để lại nhiều tác phẩm chú giải Kinh Thánh và thần học.

HUGUES de saint-Victor = Hugues de saint-Victor. Có lẽ người gốc vùng Ypres, kinh sĩ dòng và giáo sư thần học tại đan viện Paris. Ông là một trong những nhà thần học nổi danh nhất và viết nhiều tác phẩm nhất của thế kỷ XII († 1142). Các tác phẩm của ông liên quan nhiều nhất đến chú giải Kinh Thánh, thần học, đạo đức và thần bí. Ảnh hưởng của ông rất lớn, đặc biệt là đối với Pierre Lombard.

Huile —> Olivier.

Hullala —> Hallel.

HULST (Maurice Le Sage d’Hauteroche d’) = Maurice Le Sage d’Hauteroche d’Hults. Sinh năm 1841, người tổ chức, rồi làm viện trưởng Học viện Công giáo Paris (1872-1881). Đức Ông d’Hulst sau đó làm diễn giả của Nhà thờ Đức Bà (1891-1896) và làm đại biểu của Brest từ năm 1891 cho đến khi qua đời năm 1896.

Humain, humanisme, humanité —> Homme.

HUMANI GENERIS = Của loài người: thông điệp của Đức Piô XII (12.08.1950) lên án vài khuynh hướng thần học công giáo mà Đức Giáo Hoàng gọi là “thần học mới”.

HUMBERT de Preuilly = Tu sĩ Xitô, người gốc Franche-Comté, giáo sư thần học ở Paris, viện phụ Preilly († 1298). Ông được cho là “cha đẻ của học thuyết Tôma trong dòng Xitô”.

HUMBERT de Romans = Humbert de Romans. Vào dòng Thuyết Giảng năm 1224, bề trên giám tỉnh năm 1245, bề trên tổng quyền năm 1254, Humbert de Romans đã cho xuất bản các sách phụng vụ của dòng ông và đã hiệu đính lại Hiến pháp (Constitutions). Từ nhiệm năm 1263.

HUMILITÉ = Sự khiêm hạ, khiêm cung, đức khiêm nhường (do từ La-tinh humus = đất): nhân đức mà người ta tự ý hạ mình trước mặt Thiên Chúa vì Người là Đấng Tạo Hóa và là Chúa Tể và trước mặt người anh em, với tư cách người này là một mầu nhiệm của Thiên Chúa hoặc là người đại diện của Thiên Chúa. Trong Tin Mừng, đức khiêm hạ được trình bày như một nhân đức căn bản: chính cho những người bé mọn mà Nước Trời được hứa (Mt 11, 25; 18, 3); có một phúc thật của những người khiêm hạ (Mt 5, 4; Xem Tv 37, 11); chính Đức Giêsu đã nói mình hiền lành và khiêm nhượng trong lòng (Mt 11, 29) và đã nêu gương hạ mình xuống bằng sự Nhập Thể (Pl 2, 6tt). Sự khiêm hạ của Con Thiên Chúa đối lại với sự kiêu căng của Ađam thứ nhất và cứu thoát chúng ta khỏi sự kiêu căng đó. º Các tác giả tu đức phân biệt một số các bậc mà những người mới khởi đầu phải đi qua để đạt đến sự khiêm hạ toàn hảo. Bậc thang khiêm hạ đã được Thánh Bênêđictô đề nghị trong bản luật dòng của ngài, là cổ điển nhất. º Humilité et vérité = Đức khiêm hạ và chân lý: không chính xác, nếu nói rằng đức khiêm hạ là chân lý, vì đức khiêm hạ là nhân đức của ý muốn: nó là sự hạ mình tự ý. Nhưng sự hạ mình này, để tìm lại được chân lý về thân phận của mình, nhằm chống lại cơn hứng khởi bộc phát nơi kẻ thừa kế tội nguyên tổ. º VTB.

¨ Humiliés = Các tu sĩ khiêm hạ: được gọi như vậy là vì các quần áo đơn giản và không nhuộm màu của họ. Các tu sĩ này xuất hiện vào thế kỷ XIII. Trước tiên, họ nhóm họp lại thành những cộng đoàn huynh đệ tự lập, họ nhanh chóng tiến đến chỗ thành lập 3 dòng khác nhau. Họ lan tràn nhất là ở Ý, vì các giáo thuyết không chính thống của họ giống như các giáo thuyết Cathares và Vaudois, nên họ bị lên án là lạc giáo, Dòng của họ đã bị Thánh Piô V hủy bỏ năm 1571.

¨ Inhumation = Sự chôn cất: sự đặt vào lòng đất cái xác của một người quá cố. º Truyền thống của Giáo hội thích sự chôn cất hơn là hỏa táng (crémation) hay đốt thành tro (incinération), vì tính biểu tượng đầy hy vọng của nó: thân xác ngủ trong lòng đất như hạt thóc, chờ ngày sống lại là ngày mà nó sẽ nảy mầm thành hoa trái của sự bất tử.

HURTER (Hugo) = Hugo Hurter. Sinh ở Schaffouse, người Tin lành trở lại Công giáo, vào dòng Tên, giáo sư tín lý ở Đại học Inusbruck (1832-1914). Ông đã xuất bản những khảo luận thần học, một sưu tập các bản văn của các giáo phụ và một tác phẩm uyên bác vĩ đại: Nomenclator litterarius theologiae catholicae (Danh pháp văn chương của thần học Công giáo).

HUS ou Huss (Jean) = Jean Hus. Linh mục, người gốc Bohême, đã dạy các khoa triết và thần học ở Đại học Prague. Nhà giảng thuyết bình dân, gắn bó hăng say vào phong trào canh tân Tin Mừng Tchèque, ông đã viết nhiều khảo luận bằng tiếng La-tinh hoặc bằng tiếng Tchèque. Những sự quá độ về ngôn ngữ của ông đã gây nên sự thù địch của hàng giáo phẩm mà ông tố cáo là hư đốn. Bị triệu tập ra trước Công đồng Constantia (1414-1418), ông đã bị tố cáo là đã phổ biến những sai lầm của Wielef và mặc dầu hoàng đế Sigismunđô đã ban cho ông giấy thông hành, ông vẫn bị thiêu ở đó như người lạc giáo (1372-1415).

¨ Hussites = Những người theo phái Hus: những người theo phái của Jean Hus, sau khi ông qua đời, đã chia ra thành nhiều nhóm nhỏ: nhóm Tabor, (cực đoan nhất), nhóm hai hình (utraquistes), nhóm orphaniens, nhóm Calixtô và đã gây nên những xáo trộn đẫm máu. Sau những cuộc chiến tranh giữa các phái theo Hus khác nhau, các đồ đệ của ông đã tập họp lại thành những cộng đoàn an bình, các anh em Moraves hoặc các cộng đoàn của các huynh đệ, mà vào thế kỷ XVIII đã có được một sự phát triển mới, nhờ sự giúp đỡ của Bá tước N. L. De Zinzen dorf. Vả lại, chủ nghĩa dân tộc Tchèque đã làm cho Hus trở thành người anh hùng của dân tộc bằng cách giải thích giáo thuyết của ông theo những tiêu chuẩn mác-xít, như vậy là không biết đến tầm mức chủ yếu Giáo Hội học của tác phẩm ông. º —> Bohêmes.

HUTTEN (Ulrich de) = Ulrich de Hutten. Người viết văn đả kích, người Đức (1498-1523). Giáo sư nghệ thuật, trước tiên ông hướng những đả kích của ông chống lại thuyết Kinh viện và các tu sĩ Đôminicô. Ông đã xuất bản một số lớn các tác phẩm, trong đó chúng ta có thể nhắc lại: quyển thứ hai của tác phẩm Epistolae obscurorum virorum [Những lá thư của những người (sống) âm thầm] và một sưu tập các bài đả kích khéo léo chống lại Giáo hội Rôma; đặc biệt là một biên niên sử về thái độ của Đức Giáo Hoàng đối với các vị hoàng đế trong mọi thế kỷ. Khoảng năm 1520, khi thuyết giảng về sự phản kháng, ông đã liên lạc với Luthêrô. Các cuộc tấn công của ông vào Giáo Hội đã chuẩn bị cho nước Đức đi theo Luthêrô trong cuộc chống đối của ông với Rôma.

HUVELIN (Henri) = Henry Huvelin.  Sinh năm 1838, học sinh trường Cao đẳng sư phạm năm 1858, thạc sĩ sử học năm 1861, linh mục năm 1867, cha phó nhà thờ Thánh Augustinô Paris năm 1875, ở đây ông đã diễn thuyết về lịch sử tôn giáo. Những bài diễn thuyết của ông đã đạt được một kết quả to lớn. Sau đó ông chuyên về linh hướng và giải tội, và trở thành một vị hướng dẫn lỗi lạc của các linh hồn. Từ năm 1886 đến khi ông qua đời 1910, ông đã hướng dẫn Charles de Foucauld mà ông đã giúp đỡ khi ông này trở lại đạo.

HUYSMANS (Joris-Karl) = Joris-Karl Huysmans. Văn sĩ, nhà tự nhiên học, gốc Flandre (1848-1907) trở lại đạo ở dòng Trappe d’Igny năm 1892, Huysmans, sau nhiều lần thử sống đời sống đan tu ở Solemes, một thời gian đã dâng mình cho Chúa ở Ligugé và khi trở về Paris, ông làm chủ tịch Hàn lâm viện Goncourt. Ông đã để lại một công trình quan trọng và ảnh hưởng của ông luôn luôn sống động.

HYBRIS = Sự cậy sức mình (tiếng Hy-lạp: sự quá đáng): đặc tính chủ yếu của sự vô đạo theo tình cảm tôn giáo của người Hy-lạp. Sự cậy sức mình làm cho con người tin cậy vào khả năng riêng của mình, là cái đưa con người đến chỗ coi thường những điều chỉ dẫn thần linh và như vậy tất nhiên sẽ đưa con người đến chỗ hư mất.

HYKSOS = Dân Hyksos. Các bộ tộc Á châu đã xâm chiếm Ai-cập. º Các vị chúa tể, xuất thân từ các bộ tộc này,đã cai trị Ai-cập giữa những năm 1720 và 1560 trước CN, và đã giúp cho dân Do thái định cư trong xứ.

HYLÉMORPHISME = Mô chất thuyết (do từ Hy-lạp, trước tiên là gỗ, sau đó là vật liệu xây dựng, sau nữa là vật chất theo nghĩa vật lý hoặc nghĩa bóng hay triết học và morphè = hình dáng, hình thức): học thuyết tiêu biểu của triết học Aristốt, theo học thuyết này, tất cả mọi vật thể đều được hợp thành bởi chất thể và mô thể, với tư cách là những nguyên lý căn bản. º Hylémorphisme des sacrements = Thuyết mô chất về các bí tích: áp dụng lý thuyết này vào sự cấu thành các bí tích.

HYMNE = Thánh thi (do từ Hy-lạp humnos = bài hát): theo nghĩa hẹp, sáng tác thơ tôn giáo không thuộc Kinh Thánh, được tạo thành bởi nhiều khổ thơ đều đặn, được dùng vào những giờ kinh thần vụ và trong vài cuộc rước kiệu. º Đôi khi, người ta dùng tên gọi này để chỉ những bài thơ trữ tình của Kinh Thánh mà phụng vụ Rôma chính thức gọi là bài thánh ca (cantique) và phụng vụ byzantin gọi là các đoản thi (odes). º Thông thường hơn, người ta cũng gọi là các bài thơ không thuộc Kinh Thánh, bằng văn xuôi có nhịp điệu mà thời Cổ đại Kitô giáo đã để lại cho chúng ta: như kinh Vinh danh Chúa trên các tầng trời (Gloria in excelcis), Chúng con ngợi khen Chúa là Thiên Chúa (Te Deum), kinh Phos hilaron. º Theo nghĩa rộng, người ta cũng dùng từ này để chỉ tất cả những bài thơ tôn giáo để ca ngợi. º Hymne des Chérubims (ou Kheroubikon) = Thánh thi Kêrubim: trong nghi thức byzantin, bài ca được thực hiện lúc chuyển các lễ vật từ bàn để lễ vật lên bàn thờ hoặc lúc nhập lễ long trọng. Thánh thi này bắt đầu bằng những từ: Chúng tôi là những người đại diện các thiên thần Kêrubim một cách thần bí... ; do đó mới có tên gọi này.

¨ Hymnaire = Tập thánh thi: thời Trung cổ, tập các thánh thi để dùng trong phụng vụ.

¨ Hymnodie = Thánh thi toàn tập: toàn bộ các thánh thi của một nghi thức hoặc của một giai đoạn thời gian nào đó. º Thánh thi pháp: các luật sáng tác thánh thi.

¨ Hymnographie = Thánh thi thuật: nghệ thuật sáng tác các thánh thi.

¨ Hymnographe = Tác giả thánh thi: thi sĩ sáng tác thánh thi. Khác với người sáng tác giai điệu (mélode), tác giả thánh thi chỉ là tác giả các lời mà ông sáng tác cho những giai điệu đã có sẵn.

¨ Hymnologie = Thánh thi học: sự thông hiểu hoặc nghiên cứu về các thánh thi. º Toàn bộ các thánh thi của một nghi thức hoặc một giai đoạn thời gian nào đó. Tốt hơn, người ta nên dùng từ Hymnodie.

HYPAKOÐ = Đoản khúc: khổ thơ hát trong nghi thức byzantin vào những ngày Chúa Nhật và ngày lễ, khi đọc kinh Thần vụ buổi sáng, kinh Orthros.

HYPAPANTE = Lễ Dâng Chúa Giêsu vào Đền thánh (tiếng Hy-lạp: sự gặp gỡ): tên gọi Hy-lạp của lễ Dâng Chúa Giêsu vào Đền thánh và sự gặp gỡ của Người với người công chính Simêon, được cử hành vào ngày 2 tháng 2.

Hyperdulie —> Dulie.

HYPNOSE = Sự thôi miên (do từ Hy-lạp hupnos = giấc ngủ): Tâm lý. phương thức cho phép dìm, một cách nhân tạo, một chủ thể vào trong một tình trạng mà vài chức năng giác quan được đặt ở trạng thái giấc ngủ hoặc vài sự kiểm soát hữu ý hoặc vô thức không thực hiện được: chủ thể bị thôi miên vâng theo những gợi ý của người thôi miên và nó sẽ biểu hiện một số tâm trạng hoặc kỷ niệm bị dồn nén một cách dễ dàng hơn. º Đã bị bỏ quên, sau khi đã được ưa chuộng vào cuối thế kỷ XIX, kỹ thuật này lại được dùng trong khoa giải phẫu cho vài cuộc giải phẫu hoặc trong tâm lý trị liệu để tiến nhanh việc chẩn đoán và biểu hiện những tình huống xung đột º Ngoài những vấn đề nghĩa vụ học hoặc đạo đức học được đặt ra do sự tùy thuộc hoàn toàn của chủ thể bị thôi miên đối với người thôi miên, kỹ thuật này đặt ra cho khoa tâm lý trị liệu những vấn đề kỹ thuật khó khăn, sự giải phóng thình lình các tâm trạng và các kỷ niệm được thực hiện ở đó một cách khá hỗn loạn và chủ thể, một cách nào đó, lại không phải là nguyên lý. º Khác với giấc ngủ do thuốc (narcose) và sự phân tích tê mê (narcoanalyse) là những cái gây nên cùng một tình trạng và theo đuổi cùng một mục đích không phải bằng sự đơn giản gợi ý thôi miên nhưng bằng cách sử dụng những chất hóa học.

HYPOCRISIE = Sự giả hình, sự đạo đức giả, tội giả hình (do từ Hy-lạp upokritès = diễn viên hài kịch, từ phụ của upokrinesthai = đóng vai một nhân vật): sự giả bộ mà người ta dùng để làm cho mình được xem như là người nhân đức mà (thực sự) người ta không phải là người nhân đức; hoặc sự giả bộ mà theo đó, người ta bằng lòng việc thực hành tôn giáo bề ngoài nhưng không hướng lòng mình trở về với Thiên Chúa. Sự thực hành bề ngoài thì dễ dàng hơn và chắc chắn hơn là sự công chính bên trong, nên sự giả hình là một sự cám dỗ liên lỉ mà Chúa Giêsu đã thường tố cáo nơi vài người biệt phái (xem Mc 7, 1-13). Đó là một tội nghịch cùng sư thật. º VTB.

HYPOPHYSE = Tuyến yên: Tâm lý. cơ quan thần kinh nội tiết nằm ở đáy não, bảo đảm sự điều hòa các tuyến nội tiết khác (tuyến thượng thận, tuyến buồng trứng, tuyến tinh hoàn, tuyến giáp). º Phối hợp với tuyến dưới đồi, nó bảo đảm sự toàn vẹn của tất cả các chức năng cảm giác vận động và nhận thức của não; vai trò của nó là chính yếu trong tất cả đời sống của các cảm xúc, các bản năng và tính cảm thụ, đến nỗi người ta gọi nó là “não nội tiết” (cerveau endocrinien).

HYPOSTASE = Ngôi vị (do từ Hy-lạp hypostasis = cái được đặt hoặc cái năm ở dưới): từ ngữ triết học chỉ bản thể (substance = sub-stance = cái đứng ở dưới) cá nhân đệ nhất nghĩa là cái làm cho một hữu thể là cái nó là. Nơi hữu thể con người, “hypostase” là ngôi vị. Từ này được dùng nhất là bởi các giáo phụ và các nhà thần học lo lắng xác định đức tin của Giáo hội trong mầu nhiệm Đức Kitô chỉ có một ngôi vị (hypostase) trong hai bản tính.

¨ Hypostatique = Thuộc về ngôi vị: liên quan đến ngôi vị. º Union hypostatique ou union personnelle = Ngôi hiệp: sự hiệp nhất trong một ngôi vị hoặc trong một người duy nhất, của hai bản tính: thiên tính và nhân tính, trong Đức Kitô.

HYPOTHALAMUS = Vùng dưới đồi: vùng não nằm ở đáy não trung gian (encéphale) bảo đảm sự điều hòa tất cả các chức năng thần kinh sinh dưỡng (thần kinh giao cảm và đối giao cảm) và sự kết nối chúng với các chức năng não và các chức năng nội tiết: những mối liên kết quá nhiều của nó với não, khứu não, hệ lưới và tuyến yên làm thành một tấm vòng xoay thật sự mà vai trò có tính quyết định cho đời sống tâm lý, đặc biệt là cho đời sống tình cảm.

HYPOTHÈSE = Giả thuyết (do từ Hy-lạp hypothesis = hành động đặt dưới nền tảng, giả thiết): sư giả định về một sự vật có thể có hoặc không và người ta cảm nghiệm được những hệ quả của nó. º Những nguyên lý dùng làm nền tảng cho một lý luận (tiên đề). º Nguyên tắc cắt nghĩa khoa học: giả thiết về nguyên tử, về thuyết tiến hóa. º Một trong những giai đoạn của phương pháp thực nghiệm: qui nạp - giả thiết - kiểm chứng.

HYPSISTARIENS = Giáo phái Hypsistos: thành viên của một giáo phái phát triển ở Cappadocia vào thế kỷ IV. Những người này phối hợp vào những thực hành thờ ngẫu tượng (thờ lửa và ánh sáng) một sự tôn thờ Đấng Tối Cao (tiếng Hy-lạp Hypsistos) gần giống như Do thái giáo: họ cũng chấp nhận một số thực hành của Lề luật Môsê.

HYSOPE = Cây hương thảo: loại cây ở vùng Địa Trung Hải dùng để rảy nước trong phụng vụ theo nghi thức Do thái giáo (Xh 1, 22) và Kitô giáo.

HYSTÉRIE = Chứng Hystêri (Do từ Hy-lạp histera = dạ con, tử cung): Phân tâm. rối loạn tinh thần có đặc tính là rất dễ ám thị ở mức độ các ý tưởng, các hình ảnh và các tâm trạng vô thức, do một nhu cầu luôn tạo dựng cho mình một nhân vật tưởng tượng và do một khả năng lớn chuyển những xung đột và lo âu vô thức sang bình diện thực tế, một cách tượng trưng —> Conversion. º Nó tạo nên một loạt những hỗn loạn chức năng thể chất (chứng liệt, các rối loạn giác quan và thần kinh sinh dưỡng, các khủng hoảng thần kinh v.v...) và tinh thần (chứng bịa chuyện, mộng thức, biểu hiện quá độ về ngôn ngữ và cử chỉ, tính hai mặt đối với tính dục v.v...); nó có thể thể hiện dưới hình thức loạn thần kinh ít nhiều sâu đậm hoặc hình thức trạng thái ít nhiều loạn tính nết.

I

IALDABAOTH = Thần Ialdabaoth (từ có nguồn gốc Hipri hoặc Aram, nhưng nghĩa không rõ): trong nhiều hệ thống thần tri, tên gọi dành cho đấng tạo hóa, có trách nhiệm sáng tạo thế giới hữu hình và xấu xa, mà trên đó ngài ngự trị, nhưng không biết rằng có một thế giới vô hình khác ở trên ngài, đó là vũ trụ viên mãn (plérôme). Những người theo thuyết thần tri cho vị thần này những nét của Giavê, thần giận dữ được kết hợp với lửa, thần dữ tợn hay đúng hơn, thần công bình, nhưng chỉ là một bức biếm họa Thiên Chúa siêu việt và tốt lành mà thuyết thần tri chứng tỏ.

Iahveh —> Yahvé.

IBAS d’Edesse = Ibas d’Edesse. Giám mục Edesse ở Syria năm 435. Năm 433, ngài đã viết cho ông Maris, người Ba-tư một câu chuyện về vụ Nestôriô, rất ca ngợi các nhà thần học Antiokia. Ngài bị Công đồng về vụ Bê bối ở Ephêsô (449) (Brigandage d’Ephèse) lên án, nhưng được Công đồng Calcêđônia (451) phục hồi. Bức thư của Ibas, sau đó đã trở thành một trong Ba Chương cuối cùng bị Công đồng Constantinôpôli năm 553 lên án.

ICÔNE = Ảnh tượng thánh (do từ Hy-lạp eikona = ảnh thánh): từ ngữ kỹ thuật được dùng trong truyền thống Kitô giáo Đông phương để chỉ những hình ảnh của Đức Kitô, Đức Nữ Trinh và các thánh được đề nghị cho các tín hữu tôn kính: Việc thực hiện các ảnh thánh này phải theo những luật hết sức chặt chẽ. Kỹ thuật bắt nguồn từ các bức chân dung của Ai-cập ở thời kỳ Hy-lạp hóa; khoản luật về sự biểu hiện bằng hình ảnh đã được ấn định vào khoảng thế kỷ IX-X, sau khi phái chính thống thắng lạc giáo bài ảnh tượng. Lúc đó, chính là lúc cả một nền thần học về ảnh thánh đã được phát triển mà không có cái tương đương ở Tây phương: ở đó, ảnh tượng được xem như sự phóng vào thế giới hữu hình những thực tại của thế giới vinh hiển trong Thiên Chúa.

¨ Iconoclasme = Lạc giáo bài ảnh tượng: lạc giáo thế kỷ VIII muốn hủy bỏ việc tôn thờ các ảnh tượng và gây nên những cuộc bắt bớ tàn bạo. Những cuộc tranh đấu này đã trải qua hai thời kỳ: một thời kỳ từ năm 726 đến 787, chấm dứt do Công đồng chung Nicêa là Công đồng lên án việc bài ảnh tượng; thời kỳ thứ hai từ năm 814 đến 843, chấm dứt do việc thiết lập Lễ Chính Thống (Fête de l’Orthodoxie).

¨ Iconoclaste = Người theo lạc giáo bài ảnh tượng: thành viên của lạc giáo bài ảnh tượng.

¨ Iconostase = Bình phong hình thánh: trong các nhà thờ byzantin, vách ngăn bằng gỗ hoặc được xây, có khoét ba cửa và được trang trí bằng các ảnh thánh, ngăn cách cung thánh với lòng nhà thờ, nơi của các tín hữu.

¨ Iconographie = Ảnh tượng học: khoa học về các biểu hiện hình ảnh của một người, một thời đại, một nơi chốn, một nghi thức hoặc một tôn giáo. º Tập ảnh tượng: toàn bộ những biểu hiện bằng chất dẻo của một người, một thời đại, một nơi chốn, một nghi thức hoặc một tôn giáo.

¨ Iconographique = Thuộc về ảnh tượng: liên quan đến các hình ảnh hoặc các ảnh tượng. º Attributs iconographiques = Các đặc trưng ảnh tượng: các biểu tượng hoặc đặc trưng cho phép đồng nhất hóa hình ảnh của một vị thánh do những qui ước truyền thống: các chìa khóa của Thánh Phêrô, cái gươm gươm của Thánh Phaolô, thập giá của Thánh Anrê v.v... º Thème iconographique = Đề tài ảnh tượng: chủ đề cung cấp nền cho nhiều công trình nghệ thuật xử lý chủ đề đó trong những phong cách khác nhau: việc trốn sang Ai-cập, máy ép nho hay cối xay thần bí, cái cân ngày Phán xét chung, bữa ăn buổi Tiệc ly v.v... º Canons iconographiques = Các qui luật ảnh tượng: các qui luật phải tuân theo để vẽ các ảnh tượng.

ICHTHUS = Ichthus. Con cá: độc từ để chỉ Đức Kitô, được tạo thành bằng những chữ đầu của 5 từ Hy-lạp: Ièsous Christos Theou Uios Sôter. Từ ghép bằng những chữ cái này, trong tiếng Hy-lạp, có nghĩa là Con Cá; một biểu tượng hoặc hình ảnh đơn giản của con cá là tương đương với chính độc từ này để chỉ Đức Kitô —> Poisson.

ID = Cái ấy (từ La-tinh: cái ấy): Tâm lý. đôi khi được dùng tương đương với từ: cái ấy (ça).

IDÉE = Ý tưởng, tư tưởng (do từ Hy-lạp idea = hình ảnh, hình dáng thấy được): nội dung biểu thị nhận thức trí tuệ về một sự vật. º Ý niệm: cũng có thể chỉ bản tính khách quan hay yếu tính của một sự vật, ít ra là như chúng ta nhận thức được. Đồng nghĩa: Concept º Idées-forces = Những Ý-lực: những ý tưởng đặc biệt có khả năng lôi kéo, nguyên lý vận động hoặc cá nhân hoặc tập thể. º Idées divines = Những mô phạm của Thiên Chúa: cũng như một nghệ sĩ có một ý tưởng ở bên trong hoặc một mẫu mã về tác phẩm sắp làm, cũng vậy, người ta có thể cưu mang những hình thức mẫu về tất cả mọi thực tại được tạo dựng đã có trước từ thuở đời đời trong người nghệ sĩ thần linh: người ta gọi những hình thức mẫu đó là những mô phạm của Thiên Chúa: Trên phương diện thần học, mô phạm của Thiên Chúa không thêm gì cho yếu tính của Thiên Chúa mà chỉ thêm một liên hệ nào đó (về lý trí) với các tạo vật (xem Thánh Tôma Sum theol 2a 2ae 173, 1. c và 1. a, 15).

¨ Idéal = Lý tưởng: (tính từ) thực hiện toàn hảo kiểu mẫu của mình: một tình trạng lý tưởng. º (Danh từ) Cái biểu thị yếu tính toàn hảo của một sự vật hoặc thỏa mãn ước muốn một cách trọn vẹn.

¨ Idéalisme = Chủ nghĩa hoặc thuyết duy tâm: thái độ mà theo đó, lý tưởng, hoặc một cách đơn giản, ý tưởng, vượt lên trên hiện thực. º Triết. Khuynh hướng học thuyết gồm trong việc không đặt sự hiện hữu của các hữu thể trước sự nhận thức mà chúng ta có thể có. Đối nghịch với chủ nghĩa duy thực (réalisme). Từ “duy tâm” khó xác định được vì sự đa dạng của các dạng thức mà nó có thể có. Đối với Berkeley (một trong những người đầu tiên được gọi là “người duy tâm”), học thuyết mà theo đó các hữu thể được thu về các ý tưởng mà chúng ta có về chúng (ngoại trừ Thiên Chúa và tinh thần là những hữu thể tự mình mà có).

¨ Idéologie = Tư tưởng học: khởi đầu, khoa học về tư tưởng theo nghĩa tổng quát nhất của từ này. º Ý thức hệ, hệ tư tưởng: ngày nay, hệ thống tư tưởng thường có tính cách khái niệm hơn là hiện thực.

IDENTITÉ = Tính đồng nhất (từ phụ của từ La-tinh idem = cũng người ấy, cũng vật ấy): đặc tính của cái cũng là cái đó hoặc đồng nhất với cái đó. º Identité absolue = Tính đồng nhất tuyệt đối: tính duy nhất thực thể với chính nó. º Identité relative = Tính đồng nhất tương đối: sự giống hệt nhau giữa các thực tại khác nhau. º Principe d’identité = Nguyên lý đồng nhất: được phát biểu như sau: cái gì có thì có, cái gì không có thì không có. Đối với những người theo thuyết Tôma, nó không phải là nguyên lý đệ nhất (nguyên lý đệ nhất là nguyên lý bất-mâu thuẫn - principe de non contradiction).

¨ Identification = Sự đồng nhất hóa: Tâm lý. tất cả quá trình mà qua đó chủ thể sống những cách cư xử và những thái độ của một người khác hoặc của một nhóm người như là những cách cư xử và những thái độ của mình: sự đồng nhất hóa đóng một vai trò chủ yếu trong việc hiểu người khác (sự cảm thông, sự thấu cảm), trong việc gia nhập vào một nhóm và trong việc xây dựng nhân cách (giáo dục, các cảm xúc thẩm mỹ, các thái độ tôn giáo v.v...). º Quá trình mà qua đó chủ thể nhận thấy và cảm nhận một người xuyên qua những tình cảm mà chủ thể đó cảm thấy đối với một người khác đã đóng một vai trò chủ yếu trong sự phát triển tình cảm của mình (ví dụ: người ta đồng nhất hóa những gương mặt uy quyền với gương mặt của người cha). º Phân tâm. Cơ chế vô thức mà nhờ đó cái tôi được xây dựng bằng cách lấy tư cách làm cấu trúc mà hội nhập vào mình những thái độ và những cách cư xử của những gương mặt cha mẹ: nó đóng một vai trò chủ yếu trong suốt tuổi thơ ấu thứ hai và lúc tuổi niên thiếu; nó có một khía cạnh căn bản tích cực cho việc xây dựng cái tôi: nó có thể mang một cách thể bệnh hoạn khi nó được thực hiện một cách quá cứng nhắc hoặc khi các thái độ được hội nhập như vậy, chính chúng lại có tính cách bệnh hoạn: cái tôi loạn thần kinh lúc đó tự bảo vệ (xem: cơ chế tự vệ) bằng cách tự đồng hóa mình một cách tưởng tượng mình với nhân vật mà nó tự áp đặt cho nó như từ bên ngoài. º Tu đức. Identification au Christ: Sự đồng nhất hóa với Đức Kitô: hình thức cao nhất của sự kết hợp với Đức Kitô: lúc đó, không phải là cái tôi nhân linh đang sống, suy nghĩ, hành động; chính Đức Kitô, chính Thần Khí của Người đang sống trong người Kitô hữu và làm cho u và làm cho người Kitô hữu sống đến nỗi người này có thể nói: không phải là tôi sống, mà là Đức Kitô sống trong tôi (Gl 2, 20).

Idéologie —> Idée.

IDES = Ngày rằm lịch La-mã: trong lịch La-mã nguyên thủy (là âm lịch), từ này chỉ ngày trăng tròn. º Trong lịch La-mã của Juliô Cêsar (dương lịch), ngày thứ mười lăm của các tháng ba, năm, bảy và mười, ngày thứ mười ba của các tháng khác. Bảy ngày trước ngày này, được tính lùi lại, được gọi là những ngày trước những ngày “ides”, từ ngữ mà cuốn Tử đạo danh lục Rôma luôn luôn dùng.

IDIOME = Đặc tính (do từ Hy-lạp idiôma = đặc tính của một sự vật): cái gì riêng cho một bản tính và người ta có thể gán cho chủ thể của bản tính này. º Loi de communication des idiomes = Quy luật truyền thông đặc tính: quy luật ngôn ngữ mà theo đó người ta có thể qui cho con người của Đức Giêsu Kitô điều riêng biệt của bản tính của Thiên Chúa hoặc của bản tính loài người. Ví dụ: Thiên Chúa (một khi mà từ này chỉ Đức Giêsu Kitô) đã chết hoặc người này là Thiên Chúa, người này là vĩnh cửu, người ta không thể phủ nhận định luật này mà không xa lìa đức tin công giáo chính thống.

IDIOMÈLE = Khổ thơ biệt nhịp: trong các thánh thi của phụng vụ byzantin, khổ thơ có một nhịp điệu và một giai điệu riêng, độc lập với nhịp điệu và giai điệu của các khổ thơ trước hoặc theo sau: về phương diện này, nó phân biệt với “hirmos” là khổ thơ đầu mà nhịp điệu và giai điệu điều khiển nhịp điệu và giai điệu của tất cả khổ thơ kế tiếp.

IDIORYTHMIE = Quy chế riêng, quy chế cá thể (do từ Hy-lạp idios = riêng và rythmos = nhịp điệu): chế độ của vài đan viện của Mont-Athos, khác với các cộng đoàn đan sĩ khác, các đan viện này cho phép các đan sĩ của mình, mỗi người được tự tổ chức riêng cho mình.

IDIOSYNCRASIE = Đặc ứng (do từ Hy-lạp idios = riêng; sun = với và crasis = tính khí): tính khí riêng; cái làm cho một cá thể phản ứng lại cách này hay cách khác.

IDJMA = Sự nhất trí: sự đồng ý một lòng của các Ulémas (nhà giáo lý Hồi giáo) về một điểm nào đó của giáo lý Hồi giáo. º —> Sunna.

IDOLE = Ngẫu tượng, hình tượng (do từ Hy-lạp eidôlon = ảnh tượng): anh tượng hoặc biểu tượng, thường có tính tượng trưng, của một vị thần hoặc một quyền lực thần linh mà người ta phụng tự bằng một sự thờ phượng thật sự; đối nghịch với một sự tôn kính bề ngoài do một sự quy chiếu đến thực tại được diễn tả. Tôn giáo của Israel luôn luôn lên án việc thờ ngẫu tượng. º Đồ vật được thờ phượng vì những đức tính mạo xưng mà người ta dành cho đồ vật đó. º VTB.

¨ Idolâtre = Người thờ ngẫu tượng: người thực hành việc phụng tự các thần giả và những biểu tượng của các thần đó.

¨ Idolâtrie = Sự thờ ngẫu tượng (do từ Hy-lạp eidôlon = ảnh tượng và latreia = sự thờ phượng): việc thờ phượng một ngẫu tượng hoặc việc phụng tự dành cho các ngẫu tượng: Trong Tân Ước, từ này chỉ việc phụng tự dành cho các vị thần khác ngoài Thiên Chúa của Israel, đặc biệt là các thần xứ Canaan. º Đạo đức. Sự thờ ngẫu tượng là một tội nghịch cùng nhân đức thờ phượng, vì nhân đức thờ phượng chỉ muốn phụng tự một mình Thiên Chúa mà thôi.

¨ Idolothyte = Thịt cúng (tiếng Hy-lạp: được sát tế cho các ngẫu tượng): thịt từ các hy tế dâng cho những vị thần của đa thần giáo mà người Do thái Kitô giáo kiêng cữ. Thánh Phaolô (1 Cr 8-10) soi sáng các lương tâm Kitô hữu về những thái độ khác nhau có thể có được.

IDUMÉE = Idumê: vùng ở đông-nam xứ Palestin bên kia sông Giô-đa-nô, nơi ở của con cháu Esau, cũng gọi là Eđôm.

IGNACE d’Antioche = Ignatiô thành Antiokia: Giám mục Antiokia vào đầu thế kỷ II. Dưới triều hoàng đế Tragianô, ngài đã bị bắt và đưa sang Rôma để chịu tuẫn đạo tại đó. Trong cuộc hành trình này, ngài đã viết bảy Bức thư ngày nay vẫn còn. Một bức, đặc biệt nổi tiếng, gửi cho Giáo hội Rôma, những bức khác gửi cho các Giáo hội miền Tiểu-á và cho Thánh Pôlycarpô. Các bức thư này là một bằng chứng tuyệt diệu về tu đức và mục vụ.

IGNACE de Loyola = Thánh Igatiô Loyola: trở lại đạo, sám hối và nhận được những ơn thần bí đặc biệt, người miền Basques Tây-ban-nha, Igatiô Loyola (1491-1556) dần dần được lôi kéo đến một ơn gọi là tông đồ. Với vài người bạn, năm 1539, ngài đã lập dòng Tên, phục vụ trực tiếp Tòa Thánh, ngài đã ghi lại trong quyển Linh Thao, kinh nghiệm tu đức của mình mà ngài đã làm cho các tâm hồn quảng đại được hưởng; những linh thao này sẽ có tiếng vang lớn như là phương pháp sống thiêng liêng và như là con đường để khám phá Đức Kitô. Nền tu đức “phục vụ” của Thánh Ignatiô, đó là thờ phượng Thiên Chúa bằng cách làm trọn thánh ý Người. Lễ kính ngày 31 tháng 7.

¨ Ignatien = Thuộc về Thánh Ignatiô: liên quan đến Thánh Ignatiô Loyola. º Spiritualité ignatienne = Nền tu đức Ignatiô: nền tu đức của dòng Tên.

IGNORANCE = Sự vô tri, sự không biết, sự dốt nát (do từ Hy-lạp gnosis = sự hiểu biết, với tiền tố phủ định): Đạo đức. sự không có hiểu biết như là sự dốt nát gây nên sự không cố ý và do đó, nó có thể biện minh cho một tội lỗi. Tuy nhiên người ta phân biệt: 1. L’ignorance concomitante = Sự vô tri đồng thời (ví dụ: ông ấy muốn giết người, nhưng, ngẫu nhiên, ông ấy chỉ giết một con nai mà ông ấy không thấy). Lúc đó có sự vô ý (non-volontaire) chứ không phải là không cố ý (involontaire) (ngược với ý muốn): hành vi không được biện minh bởi sự nhầm lẫn (hoặc sự không biết đối tượng thật). 2. Ignorance conséquente = Sự vô tri hậu quả: hoặc người phạm tội muốn không biết điều mà người ta nói với mình để khỏi bị chiều theo trong ý hướng của mình (sự dốt nát giả đò) hoặc tội nhân không xem xét điều có thể hoặc phải xem xét, hoặc nữa nó lơ là trong việc học hỏi điều gì là tốt, điều gì là xấu trong khi đáng lẽ nó đã phải học hỏi và đã có thể học hỏi: sự không hiểu biết, trong những trường hợp khác nhau này, không làm cho hành vi hoàn toàn là không cố ý, nhưng hành vi là không cố ý tùy theo một khía cạnh nào đó mà thôi. 3. L’ignorance antécédente = Sự vô tri tiền kiện: sự vô tri hoàn toàn có trước ý muốn, trong trường hợp, nếu chủ thể biết, thì sẽ không hành động (ví dụ: nó đã không bắn mũi tên này, nếu biết rằng ai đó sẽ đi ngang qua vào lúc này). Trong trường hợp này, sự vô tri miễn thứ cho tội lỗi. º Ignorance crasse = Sự vô tri cố tình (crasse, do từ La-tinh crassus = to béo): sự hoàn toàn không hiểu biết luật luân lý, xét dưới khía cạnh lỗi phạm không qui trách cho ác hiểm của ý muốn. º Ignorance invincible = Sự vô tri không thể khắc phục được: sự vô tri mà chủ thể không có những phương tiện để vượt thắng, trong lúc hành động.

ILDEFONSE de Tolède = Ildefonse de Tolède. Đan sĩ, sau đó làm viện phụ một đan viện gần Tolède; sau nữa, trở thành giám mục của thành phố này. Ông đặc biệt là tác giả một phần bổ túc cho quyển De viris illustribus (Về những người đàn ông danh tiếng) của Thánh Giêrônimô († khoảng năm 667).

ILÉTON = Khăn thánh: trong nghi thức byzantin, khăn này tương ứng với khăn thánh (corporal) trong nghi thức Rôma: tấm vải mà người ta trải ra trên bàn thờ lúc dâng hy lễ thánh. Khăn này cũng dùng để bao trùm antimention (khăn thay đá thánh).

Illation —> Inférence.

Illégitime —> Loi.

Illicéité, illicite —> Licite.

Illumination, illuminative, illuminés, illuminisme —> Lumière.

IMAGE de Dieu = Hình ảnh của Thiên Chúa: Thần học. được qui riêng cho Ngôi thứ hai của Ba Ngôi Thiên Chúa (Cl 1, 15). º Được quy cho con người với tư cách là nhờ thần trí, con người có khả năng biết và yêu mến Thiên Chúa, con người phản ánh sự vinh quang của Thiên Chúa (St 1. 26. 27). Đối nghịch với dấu vết của Thiên Chúa (vestige de Dieu), được qui cho các tạo vật không có lý trí. º VTB.

¨ Imagination = Trí tưởng tượng (từ phụ của từ La-tinh imago, imaginis = hình ảnh, tương ứng với từ Hy-lạp eikon hoặc phantasma). Triết. Khả năng cảm giác bên trong, lưu giữ và sản sinh những hình ảnh, giống như điều đã nhận được nhờ những giác quan bên ngoài hoặc bắt chước điều đã nhận được. Là một trong bốn giác quan bên trong, trí tưởng tượng đóng một vai trò trung gian quan trọng giữa những cảm giác bên ngoài và trí tuệ: nó phối hợp với trí năng tác động (intellect agent) để hình thành những impressas (ảnh niệm đã thâu nhận được).

IMAM ou Iman = Iman, thầy cả Hồi giáo (tiếng A-rập: người điều khiển kinh nguyện): tất cả người Hồi giáo đều có khả năng điều khiển kinh nguyện cộng đồng đã được kinh Coran áp đặt. º Trong Hồi giáo Sunna (Islam sunnite), các vị tiến sĩ chính kinh Coran; những vị trưởng trường. º Trong Hồi giáo Shi’a, khái niệm này đã qua một sự tiến hóa dài và phức tạp. Những nghĩa chính là: 1. Thủ lĩnh của các tín hữu: được hợp pháp hóa nhờ phẩm tính của ông là con cháu chính thức của vị Tiên Tri. 2. Nhân vật lý tưởng: có trước thời kỳ sáng tạo vũ trụ, là người chiếm một vị trí quan trọng trong các tư liệu về thuyết thần bí soufi chịu ảnh hưởng thuyết thần tri và tỏ mình ra trong thế gian, theo chu kỳ, để đưa loài người về với chân lý.

IMITATION = Sự bắt chước, sự noi gương: hành động bắt chước. Bắt chước là làm thử hoặc thử làm điều người khác làm; đó là thể hiện lại những hành động của người ấy, chấp nhận những thái độ bên trong của người ấy; đó là lấy ai làm mẫu gương, làm ví dụ. Sự bắt chước Đức Kitô, mẫu gương hoàn hảo, là một trong những nền tảng của đời sống Kitô giáo. Người ta cũng bắt chước các thánh, với tư cách là cuộc sống của các thánh chứng minh sự phong phú đa dạng của gương Đức Kitô và sự hữu hiệu của hồng ân Người (Ga 13, 15; 1 P 2, 21; 1 Cr 11, 1). º Imitation de Jésus Christ = Sách Gương Chúa Giêsu: sách Gương phước: sách hướng dẫn tu đức có một ảnh hưởng rất rộng lớn trong Giáo hội La-tinh từ thế kỷ XVI, do Thomas a Kempis (1397-1471) viết.

Immaculée Conception —> Concept (Conception).

IMMANENCE = Nội tại tính: đặc tính của cái nội tại. º Immanence de Dieu = Nội tại tính của Thiên Chúa (đối nghịch với siêu việt tính): sự kiện Thiên Chúa ở bên trong mọi hữu thể: một nội tại tính cũng tuyệt đối tức là nội tại tính siêu việt (cũng như siêu việt tính tuyệt đối của Người lập nên nội tại tính của Người). º Principe d’immanence = Nguyên lý nội tại: thường được phát biểu bằng mệnh đề: “Tất cả đều ở bên trong tất cả” (Tout est intérieur à tout) (xem Blondel le Roy). º Méthode d’immanence = Phương pháp nội tại: phương pháp sư phạm và biện giáo, trong đó, người ta cố gắng đưa một người nào đó đến chân lý tôn giáo, không phải khởi sự bằng những chân lý ngoại tại, khách quan, phổ quát mà từ cái ở trong chủ thể là người mà người ta nói với, từ cái mà chủ thể sẵn sàng đón nhận.

¨ Immanent = Nội tại (do từ La-tinh manens = ở; và in = trong): ở bên trong chủ thể, sự vật, ở hoạt động đang nói tới. Đối nghịch với siêu việt và hướng ngoại (transitif). º Opération immanente = Hoạt động nội tại: hoạt động của sự sống trong các sinh vật: sinh vật vừa là tác nhân vừa là thụ nhân (patient) hoặc chủ thể bị hiện thể hóa. Thứ bậc các hoạt động nội tại phù hợp với thứ bậc của các sinh vật có: sự sống thực vật, sự sống cảm giác, sự sống trí tuệ: chỉ trong Thiên Chúa, sinh vật toàn hảo, nội tại tính của hành vi là toàn hảo: Thiên Chúa là hành vi suy nghĩ, muốn, sống của Người và chính hành vi sáng tạo không phân biệt với hành vi mà qua đó Thiên Chúa hiện hữu, mặc dầu từ ngữ được tạo ra là ở bên ngoài. Đối nghịch với hoạt động nội tại là hoạt động hướng ngoại (opération transitive).

¨ Immanentisme = Thuyết duy nội tại: hệ thống các học thuyết phủ nhận mọi tính siêu việt, và do đó, cũng phủ nhận mọi điều mới thuộc tôn giáo. Tất cả chân lý tôn giáo đều đến từ bên trong, từ con người, từ lịch sử, từ thế giới º —> Horizontalisme.

Immétariel —> Matière.

Immédiat, immédiateté —> Médiat.

IMMENNSITÉ DIVINE = Tính vô biên của Thiên Chúa: thuộc tính của Thiên Chúa có nghĩa là Thiên Chúa không có giới hạn không gian hay nói chính xác hơn: Thiên Chúa siêu việt hóa không gian. Đối với không gian, tính vô biên có cùng ý nghĩa như tính vĩnh cửu đối với thời gian.

IMMERSION BAPTISMALE = Sự rửa tội dìm nước: cách rửa tội xưa nhất, gồm có việc dìm một phần hoặc hoàn toàn vào trong nước. Vẫn còn được sử dụng ở Đông phương, luôn luôn được sách Nghi Thức và sách Nghi Thức Giám Mục (le Pontifical) Rôma dự kiến là có thể được, nghi thức này, giữa thế kỷ XIV và XVI, khắp nơi ở Tây phương đã nhường chỗ cho việc rửa tội bằng cách đổ nước (affusion).

Immixtion —> Mixte.

IMMOLATION = Sự sát tế: theo nghĩa đen, hành động sát tế, nghĩa là dâng làm của lễ tế, con vật hy tế được giết chết (của lễ tế đổ máu). º Theo nghĩa bóng, từ bỏ hoàn toàn và đau đớn, nhưng thường là thuận ý, một sự vật hoặc chính bản thân mình.

IMMONDE = Ô uế: không tinh tuyền, không sạch. º Esprit immonde = Thần ô uế: ma quỷ (Mt 12, 43).

Immoral —> M�urs.

IMMORTALE DEI = Thông điệp Immortale Dei. Thông điệp của Đức Lêô XIII (ngày 1.11.1885) định nghĩa lãnh vực tương ứng các quyền thiêng liêng và thế tục.

Immortalité —> Mort.

IMMUNITÉ = Sự đặc miễn (do từ La-tinh in-munus: không có trách vụ, giải phóng khỏi nô lệ). Immunités ecclésiastiques = Những đặc miễn Giáo Hội: quyền mà nhờ đó các nhà thờ và các nơi thánh, những người thuộc Giáo hội và các của cải của họ được miễn trừ khỏi những trách vụ bắt những công dân bình thường phải chịu và được bảo vệ chống lại mọi hành vi đối nghịch với đặc tính thánh của những cái ấy và của những con người ấy và với sự tôn trọng mà những cái ấy và những người ấy được hưởng. º Immunités clésicales = Những đặc miễn giáo sĩ: bốn đặc ân dành cho các giáo sĩ —> Canon. Compétence. For º Privilège de l’immunité personnelle = Quyền đặc miễn tòng nhân: quyền của các giáo sĩ được miễn nghĩa vụ quân sự, những chức vụ công cộng và những trách vụ dân sự không phù hợp với bậc giáo sĩ. º Congrégation de l’immunité = Thánh bộ đặc miễn: thánh bộ được Đức Urbanô VIII thành lập năm 1626 để định nghĩa những tranh cãi liên quan đến việc vi phạm quyền tài phán và các đặc miễn của Giáo Hội.

IMMUTABILITÉ = Tính bất biến: phẩm tính của cái không thể chịu sự thay đổi. º Theo nghĩa cứng nhắc: thuộc tính của Thiên Chúa.

Impanation —> Pain.

Impassibilité, impassible —> Passion.

Impeccabilité —> Péché.

Impénitence —> Pénitence.

Impératif —> Imperium.

Imperfection —> Parfait.

IMPERIUM = Thời lệnh (do từ La-tinh imperare = chỉ huy, truyền lệnh): lúc của hành vi nhân linh khi nó bước sang việc thi hành.

¨ Impéré (Acte) = Hành vi gián khởi: hành vi của một khả năng, nhân đức hay nết xấu, hoạt động dưới ảnh hưởng của một khả năng khác. Đối nghịch với hành vi trực khởi. Như vậy việc ăn chay là một hành vi trực khởi của nhân đức tiết độ, nếu nó được thực hiện để xin Thiên Chúa ban cho một ân sủng, thì nó có thể là một hành vi gián khởi của nhân đức thờ phượng.

¨ Impératif = Có tính mệnh lệnh: (tính từ) biểu thị một mệnh lệnh. º (Danh từ - Ngữ pháp) Lối mệnh lệnh: lối biểu thị một sự truyền khiến. º Đạo đức. Mệnh lệnh: mệnh đề biểu thị điều phải làm. º Impératif catégorique = Mệnh lệnh tuyệt đối: thuật ngữ-khóa của triết học đạo đức của Kant: mệnh lệnh của lý trí thực tiễn là cái không phụ thuộc vào một điều kiện nào cả. Đối nghịch với giả thiết (hypothétique) hay có điều kiện (conditionnel).

IMPÉTRATION = Sự đắc nguyện (do từ La-tinh impétrare = dẫn đưa một điều gì đến điểm ước muốn, đến tận cùng tốt đẹp): hành động gồm trong việc nhận được bằng cách xin. º Hiệu quả của việc xin. º Prière d’impétration = Kinh đắc nguyện: kinh cầu xin hoặc kinh tìm cách đạt được chỉ bằng một lời xin đơn giản.

¨ Impétrant = Người thụ đắc: Giáo luật. người đã đệ đơn xin có hiệu quả (luật 51).

Impie, impiété —> Pie.

IMPLICITE = Ngầm ẩn, mặc nhiên (do từ La-tinh in = trong và plicare = xếp lại): điều được xếp lại vào bên trong nghĩa là được chứa đựng và được che phủ trong sự vật khác (ví dụ: đức tin mặc nhiên, đức tin được chứa đựng, nhưng không được khai triển cũng không được đem ra ánh sáng). Đối nghịch với: minh nhiên (explicite). Phân biệt với tiềm tàng (virtuel) vì tiềm tàng chỉ là nằm trong tiềm thể (trái sồi chứa đựng một cách tiềm tàng cây sồi), trong khi mặc nhiên có thể ở trong hiện thể (nói yêu nghĩa là mặc nhiên có khả năng tự hiến mình).

IMPOSITION d’une antienne = Sự xướng câu tiền xướng: hát hoặc đọc câu đầu của một tiền xướng trước một thánh vịnh. º Imposition de la main (ou des mains): Sự đặt tay: cử chỉ phụng vụ gồm việc giơ ra hoặc đặt trên đầu ai đó, khi thì cả hai tay, khi thì chỉ một tay phải. Có thể đó là cử chỉ phụng vụ xưa nhất và căn bản nhất. Có nguồn gốc từ thời tiền sử, chuyển qua trong truyền thống Do thái giáo, cử chỉ này đã được Đức Kitô và các tông đồ dùng và vẫn rất được sử dụng trong nhiều hành động nghi thức của tất cả các gia đình phụng vụ Kitô giáo. Theo những từ ngữ của Hiến chế Sacramentum ordinis của Đức Giáo Hoàng Piô XII (1947) thì đây chính là sự đặt tay tạo nên nghi thức chủ yếu của bí tích Truyền Chức Thánh. Theo nghi thức Ambrôsiô, thì cử chỉ này đặc biệt chỉ Bí tích Xức Dầu bệnh nhân hơn. º VTB º Imposition des cendres = Sự xức tro, bỏ tro: cử chỉ phụng vụ gồm việc xức một ít tro lên đầu hoặc lên trán một hối nhân. Phụng vụ Rôma thực hành việc này khi bước vào mùa Chay. Ngày Thứ Tư in capite jejunii (đầu mùa Chay), do sự kiện này mà được gọi là Thứ Tư (lễ) Tro. º Imposition de l’Evangile = Sự đặt sách Phúc âm trên đầu: cử chỉ phụng vụ gồm việc cầm hoặc đặt quyển sách các Tin Mừng trên đầu của ai. Cử chỉ này, được đề cập đến lần đầu tiên trong các Tông hiến, hiện tại vẫn còn trong tất cả các nghi thức phụng vụ khi có phong chức giám mục. º Imposition d’un répons = Sự xướng câu đáp: phần của một câu đáp đi trước lời khẩn nguyện nghĩa là phần mà người ta sẽ lặp lại trong suốt đáp ca.

Imprécation —> Prière.

IMPRIMATUR = Chuẩn ấn, cho phép in (tiếng La-tinh: được in): phép do vị thường quyền có thẩm quyền ban để in một quyển sách mà khi luật pháp đòi hỏi, phải được kiểm duyệt trước. º —> Nihil obstat.

IMPROPÈRES = Kinh “Nhơn sao...” (do một từ La-tinh có nghĩa là những lời trách móc): những câu được hát ở nghi lễ phụng vụ ngày Thứ Sáu Tuần Thánh trong nghi thức Rôma khi mà giáo sĩ và giáo dân đến thờ kính Thánh giá. Những câu này được tham khảo trong Kinh Thánh, biểu lộ sự than trách của Chúa đối với dân Người.

Imprudence —> Providence.

Impubère —> Puberté.

Impuissance —> Pouvoir.

Impureté —> Pur.

IMPUTER = Qui trách, qui cho, tính vào, kể vào (do từ La-tinh imputare: được thành lập bởi in = trong và putare = tính, đếm): mang một trương mục, đặt vào trương mục của. º Qui trách một điều gì cho một điều gì hoặc cho ai: gán cho điều đó, người đó nguyên nhân hoặc trách nhiệm.

In actu exercito, in act signato —> Acte.

Inadvertance —> Version.

IN ALBIS = Trong y phục màu trắng: chỉ tuần lễ từ lễ Phục Sinh đến Chúa Nhật thứ I Phục Sinh: thực thì ngày xưa các tân tòng, đã được rửa tội trong lễ Vọng Phục Sinh, vẫn mặc y phục trắng của những người mới lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy suốt cả tuần này, nên tuần này được gọi một cách tương đương là “tuần lễ y phục trắng”. º Samedi in albis = Thứ Bảy áo trắng: rhứ Bảy sau Phục Sinh. º Dimanche in albis = Chúa Nhật áo trắng: Chúa Nhật trong tuần bát nhật lễ Phục Sinh, còn được gọi là Chúa Nhật Quasi modo, do những từ đầu tiên của ca nhập lễ ngày Chúa Nhật này.

INAMISSIBILITÉ = Tính không thể mất (do từ La-tinh in = không và admittere = từ khước, mất): được qui cho một phẩm tính thuộc về bản chất của một sự vật và không có cách nào có thể bị cất đi được.

Inamovible —> Mouvement.

In articulo mortis, in periculo mortis —> Mort.

Incapacité —> Capacité.

Incardiné —> Cardinal.

Incarnation, incarné —> Chair.

Inceste —> Chaste.

Incinération —> Cendres.

Incirconcis —> Circoncision.

INCLINATION = Xu hướng, sự nghiêng chiều: nói về hành vi của ý chí, hoặc của một năng lực tình cảm hoặc gợi thèm (puissance appétitive) nào đó, hướng về đối tượng của nó. º Cũng nói về chính năng lực gợi thèm đó [ví dụ: ý muốn là xu hướng (hoặc sự thèm muốn) của trí tuệ, được xem như là chủ thể].

INCOLA = Người thường trú (tiếng La-tinh: dân cư, người bản xứ): Giáo luật. người hiện tại đang ở tại nơi mình cư trú.

Incommunicant —> Commun.

Incompréhensibilite —> Compréhension.

Inconscience —> Conscience.

Inconstance —> Constant.

Incontinence —> Continence.

Inconveniens —> Convent.

Incorporation, incorporel —> Corps.

Incorrigibilité —> Correction.

Incorruption —> Corruption.

Incrédule, incrédulité, incroyance, incroyant —> Croire.

Incrée —> Création.

INCUBE = Nam dâm yêu (do từ La-tinh in = trong và cubare = đặt nằm): con quỷ mà trong truyền thuyết dân gian, lấy hình một người đàn ông để khuấy phá một người đàn bà trong giấc ngủ.

¨ Succube = Nữ dâm yêu (do từ La-tinh sub = dưới; và cubare = đặt nằm): con quỷ mà trong truyền thuyết dân gian, lấy hình một người đàn bà để khuấy phá một người đàn ông lúc ban đêm.

Indéterminisme —> Terme.

INDEX = Mục lục sách cấm (librorum prohibitorcum) : Danh sách chính thức mà việc bán, phiên dịch, tồn trữ, cho mượn và đọc đều bị cấm đối với những người Công giáo, ngoại trừ có phép của viên chức có thẩm quyền. º Mettre à l’Index = Đưa vào mục lục sách cấm: cấm một tác phẩm bằng cách ghi vào bản danh mục các sách bị cấm. º Congrégation de l’Index = Thánh Bộ kiểm duyệt: Thánh Bộ xưa được Đức Piô V thiết lập năm 1571 để nắm danh sách các sách bị cấm và đã được sáp nhập vào Bộ Thánh Vụ (Saint Office) từ năm 1918. º Áp dụng thực tiễn bản tuyên ngôn Dignitatis humanae của Công đồng Vatican II về tự do tôn giáo, từ nay không còn quyển sách nào được ghi vào bản danh mục này nữa.

¨ Indiction = Chỉ lệnh thuế: ở Rôma, chỉ dụ của hoàng đế về thuế má, được công bố vào đầu mỗi chu kỳ ngân sách mà thời gian là 15 năm. º Giáo luật. Chu kỳ 15 năm dùng trong việc tính thời gian của Giáo hội. º Ấn định ngày khai mạc: chỉ dụ khai mạc vào ngày ấn định, một công đồng, một thượng hội đồng, một năm toàn xá.

Indifférence, indifférentisme —> Différent.

INDIGÈNE = Người bản xứ: người có nguồn gốc ngay tại nơi đó. º Clergé indigène = Hàng giáo sĩ bản xứ: trong một xứ truyền giáo, toàn bộ các giáo sĩ có nguồn gốc tại xứ đó, đối nghịch với các nhà truyền giáo ngoại quốc.

Indissolubilité, indissoluble —> Absolu.

INDIVIDU = cá thể, cá nhân (tiếng La-tinh individuus = không bị chia hoặc không thể chia được): tất cả những gì tạo thành một toàn thể trong chính nó. º Luận lý. Hữu thể cụ thể đi vào trong cái ngoại diện của loài; hoặc là chủ thể có khả năng nhận lãnh thuộc tính của loài như là thuôc tính trực tiếp. º Tâm lý. Hữu thể con người với tư cách là khác với các hữu thể khác và không thể truyền cho các hữu thể khác. Phân biệt với con người (personne) ở chỗ cá nhân được xác định trong chính nó trong sự cá thể hóa của nó [trước tiên là bằng “chất thể” (matière)], trong khi con người được xác định tương quan với cái tất cả (Thiên Chúa, thế giới, cộng đoàn) và với tha nhân, trong sự nội tâm hóa của nó (trước tiên bằng tinh thần).

¨ Individuel = Thuộc về cá thể, thuộc về cá nhân: nêu lên đặc tính của cá thể, của cá nhân: những đặc tính cá nhân.

¨ Individualité = Cá tính, tính cá biệt: đặc tính của cái thuộc về cá thể, thuộc về cá nhân hoặc của cái cấu tạo nên cá thể, cá nhân.

¨ Individualisme = Chủ nghĩa cá nhân: khuynh hướng quy tính vượt trội cho cá nhân mà hy sinh công đoàn và lợi ích chung. Nó thường tương liên với chủ nghĩa quốc gia (étatisme), học thuyết và thực hành đi đến chỗ Nhà Nước nhập tất cả mọi cộng đoàn trung gian lại, đến nỗi Nhà Nước không còn gì đối diện với mình mà chỉ còn những cá nhân, được chia rẽ khỏi những đồng loại của họ. º Đối nghịch với chủ nghĩa nhân vị hoặc chủ nghĩa cộng đoàn.

¨ Individuation = Sự cá biệt hóa, cá thể hóa: điều mà nhờ đó một cá nhân là một cá thể, điều cá thể hóa cá do đó. º Principe d’individuation = Nguyên lý cá thể hóa: điều chứng minh thực tại đặc biệt và không thể truyền đạt này, đó là cá thể. Nguyên lý cá thể hóa của tất cả các hữu thể thể xác là chất thể với tư cách được chỉ và được đo bằng lượng số. Ngược lại đối với các chất tách rời, hình thức chuyên biệt và đặc biệt của chúng là nguyên lý cá thể hóa đối với chúng.

In divinis —> Dieu.

INDUCTION = Sự quy nạp (tiếng La-tinh inductio = hành động đưa vào hoặc đưa về hướng): Triết. hoạt động gồm việc đi từ quan sát số ít đang có, chuyển sang nắm bắt nguyên lý phổ quát, hoặc từ nhân xét sự kiện đi đến định luật của tất cả mọi sự kiện cùng một loại.

¨ Inductif = Có tính quy nạp: phát sinh do quy nạp hoặc từ quy nạp mà ra.

INDULGENCE = Tính khoan dung. Ân xá (do từ La-tinh indulgere = ban cho): sự dễ dàng tha thứ. º Tha tất cả hoặc một phần hình phạt tạm do tội lỗi. Ân xá không có liên quan trực tiếp đến công nghiệp và những tiến bộ sinh ra từ đức ái hối cải (charité repentante) mà là sự làm thỏa mãn, sự sửa chữa lại cái hỗn độn do một sự quyến luyến lộn xộn và có tội đối với lợi ích được tạo dựng —> Périssable. º Indulgence plénière = Đại xá: tha trọn vẹn hình phạt nhờ sự tương hiệp của những công việc làm thỏa mãn trong communio sanctorum (sự thông công của các thực tại thánh thiện) của Thân Thể Đức Kitô. º Indulgence de n ans et n quarantaines = Ân xá n năm và n mùa: sự tha phần phạt tạm do tội lỗi mà ngày xưa được qui định bị lưu đày ra ngoài Giáo hội trong vòng n năm mà trong n năm này người ta không thể đến hợp cùng đám đông các tín hữu để phụng tự và cầu nguyện, cũng không được lãnh nhận các bí tích và phải ăn chay, kiêng thịt v.v... trong Mùa Chay, khi việc đền tội đã hoàn tất, thì việc giao hòa trọng thể được tổ chức trong nhà thờ vào ngày Thứ Năm Tuần Thánh: Đức Giám mục chủ tọa sự giao hòa này. º Indulgence de la Portiuncule, du Jubilé, de Terre sainte, du chemin de Croix, de la Confrérie du rosaire etc: Ân xá Portiuncula, ơn Toàn xá, ân xá Thánh địa, ân xá Đàng Thánh giá, ân xá Hội Môi khôi v.v...: những cuộc hành hương, những hành vi, cử chỉ, kinh nguyện được đòi hỏi để lãnh nhận các ân xá kết liền với các hành vi này khi chúng được làm trọn trong đức ái.

¨ Indulgencier = Ban ân xá: kết liền một ân xá với một công thức kinh nguyện, một việc thực hành đạo đức, một nơi hoặc một đồ vật: ban ân xá cho một tràng hạt.

¨ Indult = Đặc quyền: ngày xưa, đặc ân liên quan đến các bổng lộc của Giáo hội, được Tông Tòa ban cho một ông vua hoặc một ông hoàng giáo dân. º Ngày nay, tất cả đặc ân được Tông Tòa ban trong một thời gian hạn chế. Theo nghĩa mở rộng, đây là hành vi đặc biệt mà một đặc ân như vậy được nhường lại. Ví dụ: đặc ân được nhường lại do đặc quyền, khác với những đặc ân do một luật ban cho hoặc được thủ đắc do tục lệ hoặc do qui định.

¨ Indulgentiarum Doctrina = Tông hiến Indulgentiarum Doctrina: Tông hiến của Đức Giáo Hoàng Phaolô VI (1.1.1967) xét lại bản tường trình về giáo lý các ân xá và các qui phạm áp dụng thực tiễn các ân xá. Bản văn định nghĩa ân xá như “sự tha thứ trước mặt Thiên Chúa, hình phạt tạm do các tội lỗi mà sự lỗi phạm đã được xóa, sự tha thứ mà người tín hữu thật tình có thiện ý nhận được ở vài điều kiện đã được ấn định, nhờ hành động của Giáo hội, với tư cách là người phân phát ơn cứu chuộc, dùng quyền của mình mà phân phối và áp dụng kho tàng những sự đền bù tội lỗi của Đức Kitô và của các thánh”. Vì những sự lạm dụng của quá khứ và những rủi ro mê tín dị đoan hiện tại, Đức Giáo Hoàng đã thiết lập một biện pháp mới đối với tiểu xá, còn liên quan đến các hành vi và thái độ của hối nhân hơn nữa. Ngài thu hẹp các ơn đại xá một cách thích đáng, ban nhiều tính đơn giản và phẩm cách hơn cho các ân xá kết liền với những sự vật hoặc các nơi chốn.

INEFFABILIS DEUS = Sắc chỉ Ineffabilis Deus: Sắc chỉ của Đức Piô IX (8.12.1854) định nghĩa tín lý Vô Nhiễm Thai của Đức Trinh Nữ Maria.

INEFFABLE = Khôn tả (từ La-tinhineffabilis do in = không và fari = nói): không thể diễn tả được. º Le Nom ineffable = Danh húy kỵ: Tên của Thiên Chúa, Giavê, mà không ai được nói lên và người ta thay thế, trong các bài đọc Kinh Thánh công khai, nơi người Do thái, bằng những tên tương đương.

Inerrance —> Erreur.

In esse —> Être.

Infaillibilité, infaillibilistes —> Faute.

Infâme, infamie —> Diffamation.

Inférence = Sự suy diễn (tiếng La-tinh illatio = hành vi mang về phía, inferre): Triết. hành vi gồm có rút ra từ một sự kiện hoặc một mệnh đề, hệ quả phát sinh từ đó. Người ta phân biệt: inférence médiate: sự suy diễn gián tiếp: hay là lý luận và inférence immédiate = sự suy diễn trực tiếp: là cái đi từ một mệnh đề chuyển sang hệ quả của nó mà không có mệnh đề trung gian.

¨ Illation = Nhập lễ: tên gọi của kinh tiền tụng thánh lễ trong nghi thức mozarap hay wisigốt.

Infernal —> Enfer.

Infidèle, infidélité —> Foi.

Infini —> Fin.

INFIRMES (Huiles des) = Dầu bệnh nhân: dầu ôliu được làm phép cách đặc biệt để dùng trong bí tích Xức dầu bệnh nhân. Trong nghi thức Rôma, dầu này được Đức giám mục làm phép vào ngày Thứ Năm Tuần Thánh. Trong các phụng vụ Đông phương, việc làm phép dầu này được thực hiện do các linh mục ngay lúc mà họ sắp cử hành bí tích.

INFLUX DIVIN = Luồng thần linh: sự cứu giúp đặc biệt được ban cho con người để cho phép con người hành động một cách siêu nhiên —> Motion divine. º Lý thuyết dị giáo theo đó thì Đức Giêsu Kitô không thật sự là Thiên Chúa mà là một “con người” được thần hóa bởi luồng thần linh hoặc bởi một sự đổ tràn đặc biệt Thần Khí của Thiên Chúa.

In forma communi, in forma specifica —> Forme.

Informel —> Forme.

INFRALAPSAIRE = Người theo thuyết tâm hồn hậu sa ngã: chỉ vài đồ đệ của Calvin: họ cho rằng sau khi Ađam phạm tội, Thiên Chúa không còn muốn cứu độ tất cả mọi người nữa và Đức Kitô chỉ chết cho người đã được chọn.

INFUSION = Sự dội nước, xối nước (do từ La-tinh infusio = hành động làm tràn đầy trong): từ ngữ thường dùng của các nhà giáo luật, phụng vụ và thần học ở các thế kỷ sau cùng này để chỉ cách cử hành bí tích Thánh Tẩy đã được ưu thế ở Tây phương từ cuối thời Trung cổ và gồm có việc đổ nước lên đầu. Để tránh mọi mập mờ nước đôi, tốt hơn nên dùng từ “affusion”. º Infusion de la grâce = Sự thông ơn, sự đổ tràn ân sủng: Thần học. hành vi (hoặc tình trạng phát sinh do hành vi này) Thiên Chúa tự do thông ban ân sủng của Người cho con người. Hành vi này đi kèm theo việc sai Chúa Thánh Thần đến: điều này cũng như chính thuật ngữ đã nói lên.

¨ Infuse (Vertu) = Nhân đức phú bẩm: nhân đức có nguyên lý bên trong là ân sủng của Thiên Chúa trong linh hồn. Con người được Chúa Thánh Thần ngự, nghĩa là ở trong tình trạng ân sủng (tốt hơn, nên nói là ở trong động lực của ân sủng) có ba nhân đức đối thần, là những ân huệ của Chúa Thánh Thần, các nhân đức luân lý, tất cả những ân huệ này đều được “phú ban” (điều đó không có nghĩa là chúng có được với một cường độ bằng nhau; các nhân đức phú bẩm đòi hỏi phải được khai triển bằng cách được thực hành). Đối nghịch với nhân đức thủ đắc, là nhân đức có nguyên lý là chỉ những nguyên nghị lực của con người. Khi các nhân đức được thành hình nhờ đức ái, thì các nhân đức thủ đắc trở thành phú bẩm.

Ingrat, ingratitude —> Grâce.

INHABILITÉ = Sự thiếu năng cách: Giáo luật. theo nghĩa rộng, sự không đủ khả năng theo luật định. Đồng nghĩa: Incapacité º Theo nghĩa hẹp, sự không đủ khả năng theo luật đã được quyết định với ư cách hình sự như hình phạt một trọng tội º Hình phạt bãi năng: Do đó, trong luật hình sự, hình phạt vạ mà do đó người ta trở thành không đủ khả năng để thực hiện một số quyền, để thiết định một văn kiện hay nhận những phẩm tước, những nhiệm vụ, những bổng lộc, những trách vụ của Giáo hội.

¨ Réhabilitation = Sự phục hồi năng cách: thủ tục nhằm mục đích trả lại khả năng pháp lý cho một người không còn khả năng đó nữa. Ví dụ một người bất hợp luật, một hối nhân, một kẻ phạm tội. º Sự hợp thức hóa: thủ tục: nhằm mục đích cho một giá trị pháp lý cho một hành vi đã bị ước mất giá trị đó; nhưng trong trường hợp một hành vi, giải thích thường nói từ “revalidation” hơn.

INHABITATION = Sự cư ngụ, ở: Thần học. chỉ hạn kỳ sứ mệnh của Chúa Thánh Thần trong linh hồn kẻ lành, hoặc nữa, sự hiện diện của Ba Ngôi (Ga 14, 23) trong linh hồn này.

Inhérence —> Adhérence.

Inhumation —> Humilité.

Iniquité —> Equité.

INITIATION = Sự khai tâm: từ cổ đã được sử dụng lại trong Kitô giáo, nhất là nhờ Ô. Paris và phong trào phụng vụ mà ông gợi lên. Toàn bộ việc huấn luyện Kitô giáo chuẩn bị cho việc tuyên xưng đức tin của người lãnh nhận Bí tích Thánh tẩy khi chịu bí tích này và chuẩn bị cho việc đến gần Bàn thánh. º Sacrements de l’initiation = Các bí tích khai tâm: Bí tích Thánh Tẩy, Thêm Sức và Mình Thánh Chúa.

¨ Initié = Người đã khai tâm: Nnười đã kết thúc các giai đoạn khai tâm hay là các giai đoạn học giáo lý phép Thánh Tẩy, đã trở nên người đồng tham dự vào Bàn thánh và công dân của Giáo hội, một cách trọn vẹn.

¨ Initium fidei = Sự khởi đầu đức tin (tiếng La-tinh: khởi đầu của đức tin): động tác trở lại đạo đầu tiên được thực hiện nhờ đức tin và có nguyên lý là lòng nhân từ yêu thương của Thiên Chúa và sự ban ân sủng của Người.

¨ Commençants = Các khởi sinh: những người ở bậc thấp của đời sống thiêng liêng. Khởi sinh có đặc điểm là sự thiếu kinh nghiệm về những sự việc đời sống thiêng liêng, đặc biệt là sự cầu nguyện. Những điều kiện cần thiết để là một khởi sinh thực sự là có lòng ăn năn đau đớn về những lỗi phạm đã qua của mình là cái bảo đảm sự hối cải thật sự, có sự ước muốn chân thực tránh mọi tội về sau, dùng những phương cách hữu hiệu để tránh tội và bắt đầu một đời sống thực sự Kitô giáo º —> Progressants. Parfaits.

Injure, injustice —> Jus.

Innascibilité —> Natale.

INNOCENCE = Sự vô tội (do từ La-tinh in = không và nocere = làm hại): tình trạng một bị can không phạm tội. º Đạo đức. Phẩm tính của người không có tội. Etat d’innocence = Tình trạng vô tội: tình trạng của con người trước khi sa ngã, hoặc toàn bộ những phẩm tính tự nhiên và siêu nhiên được qui cho con người ở trong tình trạng này. º Đồng nghĩa: Etat de justice originelle.

¨ Innocents (saints) = Các Thánh Anh Hài: các trẻ em bị sát hại bởi sự giận dữ của Hêrôđê vì ông sợ sự cạnh tranh của Đấng Mêsia (Mt 11, 16). Phụng vụ Rôma mừng lễ các thánh này như các vị tuẫn đạo vào ngày 28 tháng 12. Phụng vụ byzantin và copte mừng vào ngày 29.

INNOCENT 1er = Innôcentê I: Giáo hoàng từ 401 đến 417. Các thư của ngài chứng tỏ hoạt động của ngài nhằm làm cho quy luật Rôma về phụng vụ, giáo luật và luân lý được thắng thế ở Tây phương. Ngài bênh vực Thánh Gioan Kim Khẩu bị giải nhiệm và bị lưu đày do Théophile d’Alexandrie xúi giục. Năm 417, ngài phê chuẩn sự lên án ở Phi châu chống lại Pêlagiô và Cêlestiô.

INNOCENT III = Innôcentê III: Giáo hoàng từ 1198 đến 1216. Khi được bầu, ngài được 37 tuổi. Đó là lý thuyết gia về thần quyền giáo hoàng. Đối với ngài, giáo hoàng là người trung gian giữa Thiên Chúa và vua chúa; do đó có những cuộc cãi cọ giữa ngài với Philippe-Auguste. Là người khởi xướng thập tự chinh thứ IV chỉ đưa đến sự cướp phá Constantinôpôli và tàn phá đế quốc Byzantin; ở Pháp ngài cũng chống lại các lạc giáo Vaudois và Cathares, tung ra chống lại chúng đội quân thập tư chinh dữ tơn của dân Albigeois. Trong việc cải cách Giáo Hội, ngài đã biết chấp thuận và sử dụng sự cộng tác của Thánh Phanxicô Assisi và Thánh Đôminicô, dựa trên các Dòng mới thành lập của họ. Ngài đã triệu tập Công đồng Latran IV (1215) là Công đồng đã lên án giáo phái Cathares, xác định giáo lý về các bí tích và chấm dứt một số các lạm dụng trong Giáo Hội.

INNOCENT IV = Innôcentê IV: Giáo hoàng từ 1243 đến 1254, Sinibaldo Fieschi đã dạy luật ở Bologne một cách xuất sắc, trước khi được thăng chức Hồng y. Người ta mang ơn ngài về một chú giải quan trọng của Tập các Sắc lệnh (Décrétales). Cuộc tranh đấu của ngài chống lại hoàng đế Frédéric II de Hohenstaufen đã đưa ngài đến chỗ nhấn mạnh về sự viên mãn quyền bính của giáo hoàng là vị đại diện Chúa Kitô, về quyền tài phán phổ quát, kể cả việc trần thế.

Innocent V —> Pierre de Tarentaise.

INNOCENT X = Innôcentê X: Giáo hoàng từ 1644 đến 1655, đã lên án 5 mệnh đề của Jansênius năm 1653.

INNOCENT XI = Innôcentê XI: Giáo hoàng từ 1676 đến 1689. Vị giáo hoàng khắc khổ và nhân đức này đã gởi gấm phẩm tước vào việc phục vụ Thiên Chúa, đã nhắc nhở các tu sĩ phải chặt chẽ tuân giữ các lời khấn của họ và đã tỏ ra nghiêm khắc trong việc lựa chọn các chức sắc của Giáo hội. Ghen tuông với các quyền của Louis XIV, ngài đã bước vào cuộc tranh chấp với vị vua này, là người mà ngài đã cho là sai trong vụ đặc quyền của vua. Ngài đã tuyên bố sự vô hiệu của Bốn điều khoản (Quatre articles) và Bản Tuyên ngôn (Déclaration) về quyển của Giáo hội Gallican năm 1682. Ngoài phái Gallican, ngài còn chống lại thuyết An tĩnh (Quiétisme) của Molinos, là người đã chết sau 9 năm bị cầm tù tiếp theo việc ông bị Bộ Thánh Vụ lên án. Do việc tổ chức lại đội quân thập tự chinh để chống lại dân Thổ, ngài đã thành công ghép nước Áo, Ba-lan, Malta và Venise lại thành một khối. Tất cả các vị vua, hoàng đế và các chính phủ Pháp từ thời Louis XV đã đạt được việc ngăn cản phong chân phước cho Innôcentê XI; khi việc phng chân phước này được Đức Piô XII thực hiện năm 1956, chính phủ của ông Guy Mollet đã cho thấy một sự bực tức nào đó.

In partibus —> Partie.

IN PETTO = Chưa công bố (tiếng Ý: trong ngực, trong lòng): thuật ngữ được dùng trong hội nghị hồng y để chỉ việc lập một vị hồng y mà Đức Giáo Hoàng dành việc công bố danh tánh lại sau này, tạm thời giữ kín danh tánh của vị đó.

Inquiétude —> Quétisme.

Inquisiteur, inquisition —> Quête.

Insensibilité —> Sens.

Insermenté —> Sacré.

Insigne —> Signe.

Inspiration, inspiré —> Esprit.

Installation —> Stalle.

INSTANT = Thời điểm: Triết. điểm không thể chia được của thời gian, là cái chính nó không có một khoảng thời gian nào cả.

¨ Instance = Sự tái phản biện (tiếng La-tinh instantia = đặc tính của cái sắp xảy ra, đe dọa, xảy ra đến nơi, cấp bách, do instare = đứng trước, dịch từ Hy-lạp enstasis = hành động đặt trong, dựng lên chống lại): Triết. sự bác bẻ đến sau, sau khi đã có sự bênh vực đầu tiên của người bảo vệ một luận án. º Luật. Vụ kiện: theo nghĩa rộng, vụ kiện theo giáo luật. Engager une instance = Kiện ra tòa: kiện ra công lý. º Đương thẩm: theo nghĩa hẹp, giai đoạn của vụ kiện theo giáo luật từ contestatio litis (sự tranh tụng) đến khi phán quyết chung thẩm. º Thẩm cấp: do phát sinh, từ này chỉ cấp tài phán của tòa án xác định vụ tranh chấp: tòa án thẩm cấp một, hoặc thẩm cấp hai. º Cấp bậc: do mở rộng, từ này chỉ bậc thang trong một phẩm trật, sơ đồ của một tập hợp được ấn định theo cấp bậc. º Tâm lý. Cấp: từ này chỉ một chức năng tâm lý với tư cách là nó thực hiện thực hiện một sự kiểm soát trên một chức năng khác (ví dụ: hệ thần kinh trung tâm đối với các chức năng sinh dưỡng) hoặc làm cho nó phải chiụ một áp lực hãm bớt nó, chận đứng nó hoặc biến thể nó [ví dụ cái siêu ngã thực hiện một chức năng kiểm duyệt đối với các xung năng của “cái ấy” (le ça) và bắt buộc các xung năng đó phải giả trang, nếu không thì chúng sẽ không thể hoạt động được].

INSTINCT = Bản năng: Tâm lý. nơi loài vật và con người, chỉ một cách xử sự mà đối tượng, nguồn và cách được xác định bởi những nhân tố di truyền chung cho tất cả các thành phần của một loài, ví dụ: bản năng bảo toàn, bản năng sinh sản, bản năng tính dục, bản năng của người mẹ v.v... Ngày xưa, rất được dùng, hạn từ này dần dần biến mất trong chừng mực nó hàm chứa một sự chống đối rất mạnh giữa cái bẩm sinh và cái thủ đắc, giữa cá thể và môi trường của nó hoặc giữa những chức năng tâm sinh lý khác nhau mà trên thực tế chúng đang hoạt động trong những cách cư xử mà người ta thu về một bản năng riêng biệt. º Phân tâm. Rất được dùng trong tiếng Pháp, nhưng mà sai, để dịch từ Đức ngữ Trieb, chỉ những sức mạnh có nguồn gốc từ các xung năng của “cái ấy” (pulsions du ça). Freud phân biệt hai sức mạnh chính mà ông đã nêu rõ đặc tính trong giai đoạn cuối cùng của công trình của ông như là “instinct” de vie = Bản năng sự sống: (Eros) hay là bản năng tính dục (instinctt sexuel) và “instinct” de mort = bản năng sự chết (Todestrieb hoặc Thanatos), khuynh hướng tâm sinh học (tendance psychobiologique) về sự phân rã và trở về đời sống vô cơ. Nhiều nhà phân tâm học thích phân biệt hai “bản năng” hơn: Tính dục (hay là libido) và tính gây hấn (agressivité). º —> Pulsion

Institut, institution —> Statut.

INSTRUMENT = Dụng cụ (tiếng La-tinh instrumentum, từ phái sinh của intruo = đưa vào, dẫn vào, lồng vào, chuẩn bị): đồ dùng hoặc sự vật có ích cho một công việc nào đó. º Tu đức. Trong Bản Luật của Thánh Bênêđictô, dụng cụ của những việc lành là một châm ngôn, một phương ngôn, một ngạn ngữ rút ra từ kinh thánh hoặc từ các Giáo phụ, chỉ một khuyết điểm phải tránh, một tật xấu phải nhổ tận gốc, một nhân đức phải thực hành, và dùng để rèn luyện “nghệ thuật tu đức” hay là đời sống đan tu, trong cái “xưởng” này, đó là đan viện. Những ẩn dụ này đã nằm trong ngôn ngữ của sự khổ tu của những thế kỷ đầu và của các giáo phụ tu rừng.

¨ Instrumental = Có tính dụng cụ: nêu lên phẩm tính một dụng cụ. º Cause instrumentale = Nguyên nhân dụng cụ: nguyên nhân tác thành, sinh ra hiệu quả của nó dưới sự thúc đẩy của một nguyên nhân cao hơn, được gọi là nguyên nhân chính (ví du:  ngòi bút là nguyên nhân dụng cụ, văn sĩ , nguyên nhân chính của cái mà ông ta viết). Nguyên nhân dụng cụ, đối với nguyên nhân tác thành, cũng như dấu chỉ đối với nguyên nhân mô thể và phương tiện đối với nguyên nhân cứu cánh; vì vậy, người ta có thể nói trong ý nghĩa này rằng dấu chỉ là dụng cụ của đối tượng và phương tiện là dụng cụ của cứu cánh. º Efficacité de la causalité instrumentale = Hiệu năng của tính nguyên nhân dụng cụ: nó luôn có hai và mang hiệu năng đến từ mô thể của dụng cụ và hiệu năng đến từ tác nhân chính. º Causalité instrumentale des sacrements = Tính nguyên nhân dụng cụ của các bí tích: sự áp dụng lý thuyết về tính nguyên nhân dụng cụ vào hiệu năng của các bí tích: Đức Kitô là nguyên nhân chính, dấu chỉ bí tích là nguyên nhân dụng cụ.

Insufflation —> Souffle.

INSURRECTION = Sự nổi dậy: sự nổi lên chống lại chính quyền, quyền lực. º Truyền thống Kinh viện thừa nhận quyền nổi dậy (droit d’insurrection) chống lại quyền hành bạo lực trong những điều kiện sau đây: 1. Tất cả mọi phương cách khác đều bị khô cạn. 2. Tính cách bạo lực của chính phủ quá rõ ràng. 3. Cuộc nổi dậy có những cơ may thành công nghiêm túc. 4. Sự lật đổ bạo chúa sẽ không gây ra những tệ hại lớn hơn là giữ bạo chúa đó ở lại tại chỗ.

INTÈGRE = Nguyên vẹn, nguyên tuyền (tiếng La-tinh integer do in = không và tangere = đụng , chạm): cái không bị sờ vào, không bị tổn hại, cái vẫn còn nguyên vẹn, chưa đụng đến (ví dụ một vật thể nguyên vẹn). º Đạo đức. Thanh liêm: không thể bị hư hỏng (ví dụ: một quan tòa thanh liêm).

¨ Intégrant = Bộ phận: cái chủ yếu đi vào thành phần cấu tạo một toàn thể. º Parties intégrantes = Các bộ phận, các thành phần cấu tạo: của một nhân đức, các khía cạnh của nhân đức hay các nhân đức là những cái cần thiết cho việc kiện toàn nhân đức. Phân biệt với các thành phần chủ quan và các thành phần tiềm thể.

¨ Intégration = Sự tích hợp, sự hòa nhập: Xã hội học. theo nghĩa chủ động, việc đưa một yếu tố vào trong một tập hợp như là yếu tố này vẫn giữ ở đó tính độc đáo của nó, nhưng lại đóng một vai trò tôn trọng tính độc đáo của các yếu tố khác và được các yếu tố này chấp nhận. º Theo nghĩa tĩnh, tình trạng một tập hợp mà mỗi yếu tố đều giữ tính độc đáo riêng của nó, nhưng vẫn đóng một vai trò trong hoạt động chung. Áp dụng vào ba loại hòa nhập: 1. Intégration psychologique = Sự hòa nhập tâm lý: tình trạng một nhân cách mà các thành phần cấu tạo khác nhau hòa hợp với nhau. 2. Intégration culturelle = Sự hòa nhập văn hóa: tình trạng một xã hội mà các định chế, các cách hành động, các qui phạm và các giá trị khác nhau tạo thành một toàn thể không có mâu thuẫn. 3. Intégration sociale = Sự hòa nhập xã hội: tình trạng một xã hội mà mỗi cá nhận đã nhận được một vai trò làm thỏa mãn những khát vọng của xã hội đó và đóng vai trò đó một cách phù hợp với hoạt động tốt của xã hội đó. º —> Acculturation.

¨ Intégrer = Hòa nhập, sáp nhập: đưa vào một toàn thể như là thành phần cấu tạo.

¨ Intégrité = Sự nguyên vẹn, tính nguyên vẹn, đức thanh liêm: đặc tính của cái gì là nguyên vẹn, là thanh liêm. º Etat d’intégrité = Tình trạng nguyên tuyền: tình trạng của con người trước khi bị sa ngã (tội nguyên tổ) hoặc toàn bộ những ân huệ mà bản tính con người có được trước khi sa ngã. º Đồng nghĩa: tình trạng vô tội, tình trạng công chính nguyên thủy.

¨ Intégrisme = Chủ trương bảo toàn, thái độ thủ cựu, thái độ tuân thủ: thái độ cứng cỏi về tinh thần trong sự khủng hoảng duy tân, của một số đầu óc bảo thủ, lo lắng gìn giữ sự nguyên vẹn của các công thức hơn là tìm kiếm sự thông minh và đáp lại những vấn đề mới. º Theo nghĩa mở rộng, được nói với nghĩa xấu, về tất cả thái độ tinh thần khăng khăng và cứng cỏi ở bên trong một nhóm (tôn giáo, đảng phái, phong trào) đang tiến triển. º Thật là lạm dụng khi dùng từ này, như người ta đôi khi làm, đối với tất cả Kitô hữu bị thuyết phục vì những giá trị vâng lời và truyền thống.

INTELLECT = Trí năng (tiếng La-tinh intellectus do intus = ở bên trong và legere = đọc): 1. Tài năng hiểu biết bằng một sự hiểu biết không phải do giác quan mà là một sự hiểu biết vô chất thể. Trí năng của con người chứng tỏ tính phi vật chất của nó do khả năng của nó là đối tượng của nó cho chính nó, suy nghĩ về hành vi riêng của nó; tuy nhiên, nó cần có những hình ảnh và những giác tượng hoạt động ở bên trong một thứ vận động trừu xuất, nối kết và so sánh, suy diễn và tiến triển bằng cách soi sáng: được đặt vào hàng sau cùng của các năng lực nhận thức, sau các trí thần, nó được chuyên biệt hóa nhờ vận động này và được gọi là lý trí (phương thức lý tính hoặc nhân linh, của trí tuệ). º 2. Intellect agent ou actif = Trí năng tác động: chức năng mà nhờ đó trí tuệ con người rút ra những hình thức khả niệm (species impressae) những thực tại cảm giác là cái được biểu hiện cho trí tuệ một cách tưởng tượng qua những niệm tưởng. º Intellect passif = Trí năng thụ động: chức năng mà nhờ đó trí tuệ tiếp nhận và tự thể hiện cho chính mình, hoặc hiểu biết, niệm tính, cũng là trừu tượng, của những sự vật khả giác (species expressa). Đối với phái Kinh viện, không có ý tưởng nào, không có mô thể nào là bẩm sinh ở trong trí tuệ. Tất cả đều đến với trí tuệ từ việc luyện tập này từ những cảm giác và từ sự soi sáng của trí năng chủ động; chính vì đó mà khi nhận thức, trí năng sinh ra hoa trái của nó, ý niệm hoặc lời. º 4. Intellect spéculatif = Trí năng suy lý: trí năng được sắp xếp cho việc nhận thức đơn giản, cho việc tự nó tìm kiếm chân lý, cho việc chiêm niệm. º 5. Intellect pratique = Trí năng thực hành: trí năng được sắp xếp cho hành động, cho việc thực hiện một công trình, cho đời sống hoạt động. º 6. Intellect (intellectus): Tuệ năng: cũng chỉ một cách đặc biệt, tập quán kiện toàn trí tuệ trong việc nắm bắt những nguyên lý đệ nhất: tập quán tự nhiên (habitus naturel).

¨ Intellection = Sự hiểu biết: hoạt động nội tại, nhờ đó mà trí tuệ làm cho đối tượng của mình giống như mình một cách có ý hướng. Sự hiểu biết được điều kiện hóa bởi những hình ảnh nhưng không được những hình ảnh này định rõ. º Sự nhận thức : Luận lý. người ta phân biệt sự nhận thức đơn giản và đầu tiên, hay là đơn thức (appréhension) với nhận thức phát biểu, liên kết hoặc ly tán điều đã được xác định hay là phán đoán.

¨ Intellectuel = Thuộc về trí tuệ: có liên quan đến trí tuệ (ví dụ: một công việc trí tuệ, những tài năng trí tuệ). º Người trí thức: cũng nói về người thực hiện một hoạt động trí tuệ mà làm thiệt hại đến sự phát triển của những tài năng và những khả năng khác và sống trong một thế giới nhân tạo, đầy những vấn đề được đặt ra một cách hoàn toàn trừu tượng.

¨ Intellectualisme = Thuyết chủ trí: học thuyết xác quyết vị trí hàng đầu của trí tuệ hoặc tương quan với vật chất (đối nghịch với thuyết duy vật) hoặc tương quan với hành động (đối nghịch với thuyết hiếu động - activisme). º Được dùng theo nghĩa xấu như từ intellectuel.

¨ Intelligence = Trí tuệ: cùng những định nghĩa như từ intellect ở nghĩa thứ 1, 4 và 5. º Don d’intelligence = Ơn thông minh: ơn của Chúa Thánh Thần, theo truyền thống được kết liền với nhân đức đối thần đức tin.

¨ Intelligibilité = Tính khả niệm, tính dễ hiểu: khả năng của tất cả những gì có thể nắm bắt được bằng trí tuệ.

¨ Intelligible = Khả niệm, dễ hiểu: có tính khả niệm và vì vậy có một khả năng phi vật chất hóa nào đó. Người ta phân biệt những cấp độ tính khả niệm của các hữu thể tùy theo cấp độ tính phi vật chất của chúng. Điều khả niệm trở thành hiểu được trong hành vi khi mà nó được nhận thức hay là hiện diện ở trí tuệ, trong ngôn từ của nó.

Intempérance —> Tempérance.

INTENTION = Ý định, ý hướng, chủ ý (tiếng La-tinh intentio = hành động hướng đến): Triết. được dùng với hai nghĩa riêng biệt: 1. Nghĩa theo ý muốn: điều mà người hành động tự đề nghị cho mình. Một trong những giai đoạn của hành vi nhân linh, giữa sự yêu thích tổng quát điều thiện và sự lựa chọn phương cách. Trong thần học luân lý, ý hướng cho hành vi tính chuyên biệt và giá trị của nó. º Intention actuelle = Hiện ý: ý hướng “hiện thể” trong ý muốn lúc hành động. º Intention vituelle ou habituelle = Tiềm ý hoặc thường ý: Ý hướng không còn được hiện thể trong ý muốn nữa, nhưng được hiện thể nếu chú ý đến nó trong lúc hành động. º 2. Nghĩa theo nhận thức: ý niệm về trí tuệ với tư cách hoàn toàn liên quan đến đối tượng. º Intention première ou formelle = Ý hướng đệ nhất hoặc mô thể: đối tượng với tư cách là đã nhận thức được. º Intention seconde = Ý hướng đệ nhị: ý hướng ảnh hưởng đến tình trạng thứ yếu của đối tượng, nghĩa là ý niệm (về đối tượng) với tư cách là đối tượng của nhận thức. Những ý hướng đệ nhị khác biệt nhau tùy theo ba hành động của trí tuệ: đơn thức, phán đoán, suy luận.

¨ Intentionnel = Có chủ ý, cố ý: Đạo đức. đã được nhắm tới và đã được muốn: một sự yên lặng có chủ ý. º Triết. Có tính ý hướng: nêu lên phẩm tính một tình trạng tương đối và phụ thuộc: ý niệm là một hữu thể có tính ý hướng hoặc một hình thức có tính ý hướng. Hữu thể có tính ý hướng không “hiện thực” (réel), cũng không phải là tưởng tượng, nhưng mà sui generis (đặc thù). Người ta cũng nói đến tác động có ý hướng khi nói về nguyên nhân dụng cụ.

¨ Intentionnellement = Một cách cố ý, một cách có chủ ý, một cách có ý hướng: ví dụ ý niệm hiện hữu một cách có ý hướng trong sự nhận thức.

¨ Intentionnalité = Ý hướng tính: đặc tính của cái có ý hướng, không phải theo nghĩa ý muốn của từ “intention”, mà chỉ theo nghĩa nhận thức và triết học. º Nơi mà các hiện tượng luận, từ này có một nghĩa khá gần nhưng không được xác định rõ ràng. Đối với Husserl, nó đặc biệt là khả năng của ý thức nhằm vào hữu thể của ý thức, với tư cách nó là sự mở ra cho đối tượng.

¨ Intentionnalisme = Thuyết duy ý hướng: hệ thống tư tưởng đưa tất cả về tính ý hướng.

Interaction —> Acte.

INTERCESSION = Sự cầu bầu, sự chuyển cầu: hành động đặt mình tương quan với một người trên vì lợi ích của một người thân thuộc. º Prière d’intercession = Lời cầu bầu: kinh nguyện của một người còn sống vì lợi ích của một người khác hoặc của một vị đang hưởng phúc trên trời, vì lợi ích của Giáo hội đang chiến đấu.

Intercommunion —> Commun.

Interconfessionnalisme, inconfessionnel —> Confesser.

INTERDIT = Vạ cấm: Giáo luật. hình phạt của Giáo hội mà vì hình phạt này, các người đã chịu phép Thánh Tẩy, trực tiếp hoặc gián tiếp bị tước đi một vài lợi ích thiêng liêng. º Interdit personnel = Vạ cấm tòng nhân: hình phạt của Giáo hội mà vì đó người phạm tội không được hưởng những nghi lễ thánh, những bí tích và việc chôn cất theo Giáo hội, nhưng vẫn còn thông công với các tín hữu. º Interdit local = Vạ cấm tòng sở: hình phạt của Giáo hội gián tiếp ảnh hưởng đến tất cả những người đang lưu ngụ trong một nơi nào đó và do đó mà việc cử hành các nghi lễ thánh, việc ban các phép bí tích ngoài trường hợp nguy tử, việc chôn cất theo Giáo hội đều bị cấm chỉ.

INTÉRÊT = Lợi lộc, lợi ích (do từ La-tinh interesse = lơị dụng, do inter = ở giữa và esse = ở, là): lợi lộc cá nhân. º Prêt à intérêt = Sư cho vay lấy lãi: lợi lộc mà người ta rút ra từ tiền bạc được phó thác. Tính luân lý của hành động này đã được bàn cãi lâu ngày và hiện tại vẫn còn khó thiết lập được: vậy, nó giả định một số điều kiện nào đó và chừng mực hợp lý của lãi suất.

INTÉRIEUR = Nội tâm, bên trong: Tu đức. đồng nghĩa với từ “spirituel” (ví dụ: đời sống nội tâm hay đời sống thiêng liêng). º Tâm tình: L’intérieur de Jésus ou de Marie = Tâm tình của Chúa Giêsu hay của Mẹ Maria: thuật ngữ của thế kỷ XVII, chỉ những nhân đức, những thái độ thân mật, những tình cảm của Chúa Giêsu hoặc của Mẹ Maria, để cho người Kitô hữu bắt chước.

¨ Intériorité = Tính nội tâm: đặc tính của cái gì thuộc về nội tâm, ở bên trong.

¨ Intérioriser (s’) = Sống nội tâm: trở thành thiêng liêng hơn. º Sống một đời sống thiêng liêng mãnh liệt hơn; quay lưng với những gì hoàn toàn là bên ngoài để chăm chú đến những gì là thiêng liêng.

Intermédiaire (Heure) —> Heure.

INTER MIRIFICA = Sắc lệnh Inter Mirifica. Sắc lệnh của Công đồng Vatican II (4.12.1963) về những phương tiện truyền thông xã hội (báo chí, kịch nghệ, truyền thanh, truyền hình). Bản văn nhấn mạnh đến vai trò và tầm quan trọng của tin tức và ý kiến quần chúng trong đời sống hiện thời. º Bảng VIII.

Internonce —> Nonce.

INTERPOLATION = Sự xen vào: sự xen vào một bản văn những từ và những đoạn không thuộc về bản soạn thảo nguyên thủy.

Interpsychologie —> Psyché.

INTERSTICES = Thời gian cách quãng: những quãng thời gian được giáo luật ấn định, để dãn ra việc lãnh nhận các thánh chức khác nhau.

Intersubjectivité —> Sujet.

INTERVENTION = Sự can thiệp, sự can dự: Giáo luật. trong trình tự tố tụng, hành vi mà một đệ tam nhân hiện diện trong một vụ kiện mà ông không phải là thành phần để đòi được hưởng những quyền lợi đang được bàn cãi của mình hoặc để giúp bên chính đòi quyền lợi của bên đó.

INTINCTION = Sự nhúng vào (do từ La-tinh intingo = nhúng vào): hình thức đặc thù của sự bỏ bánh vào rượu gồm có việc thấm ướt bánh đã thánh hiến bằng rượu nho đã trở thành Thánh Thể, hoặc nhúng hoàn toàn hoặc nhúng một phần vào rượu đã thánh hiến, mảnh bánh nhỏ sắp ban cho người chịu lễ.

Intolérance —> Tolérance.

INTRINSÈQUE = Nội tại: ơ bên trong đối tượng mà người ta nói đến. Đối nghịch với ngoại tại (extrinsèque). º Ab intrinseco = Nội khởi: cái xảy ra, hoặc cái được thực hiện từ bên trong, do những nguyên lý bên trong của chủ thể. Tất cả những gì là tự nhiên đều là nội khởi, mà tất cả những gì là nội khởi thì không nhất thiết phải là tự nhiên (ví dụ: trí tuệ, ý muốn, sự vận động là những nguyên lý nội khởi và tự nhiên đối với con người; nghệ thuật chữa bệnh, khi nó được thủ đắc, là nguyên lý nội khởi nhưng không tự nhiên).

INTRODUCTION = Sự đưa vào, sự khai mào: Giáo luật. Introduction d’une instance = Thỉnh cầu khởi tố, nạp đơn thưa kiện: hành vi của một người có khả năng đưa ra công lý thỉnh cầu sự can thiệp của một tòa án có thẩm quyền xác định vụ tranh chấp —> Libelle introductif d’instance (Đơn khởi tố). º Introduction d’une cause de béatification et de canonisation = Nộp đơn xin phong chân phước và phong thánh: trước tiên, hành vi của một vị giám mục có thẩm quyền chấp nhận một vụ án, cho dầu ngài hành động vì bổn phận hay theo thỉnh cầu các tín hữu. Nhất là chữ ký của vị giáo hoàng của ủy ban đệ đơn xin xét vụ án.

¨ Sous introduilès = Các trinh nữ thân ái (tiếng La-tinh subintroductae virgines = các cô gái gần lấy chồng; tiếng Hy-lạp agapètes = các cô gái mà người ta yêu dấu): trong thời Cổ đại Kitô giáo, các trinh nữ hoặc đôi khi là các bà góa có tuyên khấn hoặc không tuyên khấn đời sống tu hành và cùng ở chung với các vị khổ tu, các linh mục hoặc các giáo sĩ với lý do là để đua tranh trong việc thiêng liêng. Tập tục này được chứng nhận từ thế kỷ II, không phải là không nguy hiểm, cũng không phải là không có sự lạm dụng. Các vị giám mục, ở Đông phương và Tây phương, đặc biệt là Thánh Gioan Kim Khẩu đã phê phán một cách mạnh mẽ và lên án việc này vào thế kỷ IV. º Tên gọi được lấy lại, với một nghĩa xấu rõ ràng, bởi các công đồng thời Trung cổ, làm luật chống lại lạc thuyết Nicôla.

INTROÐT = Ca nhập lễ (tiếng La-tinh introitus = sự đi vào): bài ca khi bước vào thánh lễ theo nghi thức Rôma. Chính một câu tiền xướng cho cung và kiểu cách tổng quát của thánh lễ trong ngày mà người ta thường chỉ băng những từ đầu của nó: lễ Os Justi, Gaudeamus, Quasi modo, Intret. Một thánh vịnh đi kèm theo, ít nhất là từ thế kỷ V. Câu tiền xướng của ca nhập lễ ở Milan mang tên Ingressa, ở Tolède và nơi các tu sĩ Dòng Thuyết Giảng, nó mang tên là Officium.

INTROJECTION = Sự nội phóng: Phân tâm. cơ chế bảo vệ mà nhờ đó một chủ thể làm cho một người hoặc một đối tượng tình yêu thấm nhập vào bên trong chính mình một cách trừu tượng; phương thức rất nguyên thủy này gần với sự sáp nhập mà nhờ đó đưa trẻ rất bé đồng hóa hiện thực với mình bằng lối miệng, nhằm phá hủy trong trí tưởng tượng đối tượng bị ghét hoặc tăng cường sức mạnh cho chủ thể bằng cách sáp nhập đối tượng được yêu. º Ở những giai đoạn hình thành nhân cách đầu tiên, đây không nhất thiết là có tính bệnh hoạn, nhưng nó trở thành bệnh hoạn, nếu nó vẫn tồn tại dai dẳng và bám trụ một cách cứng nhắc: do đó người ta thường gặp nó trong một số tình trạng loạn tâm thần nghiêm trọng.

¨ Projection = Sự phóng ngoại, sự phóng chiếu: Phân tâm. cơ chế bảo vệ mà nhờ đó một chủ thể tìm cách vượt thắng một hoàn cảnh hoặc một tình cảm xung đột bằng cách qui một cách vô thức cho một chủ thể khác những tình cảm hoặc những thái độ bổ túc và như vậy nó dùng những tình cảm hoặc thái độ này để biện minh cho những tình cảm hoặc thái độ riêng của nó (ví dụ: một sự sợ không được yêu dẫn đến phóng chiếu nơi người khác những cách cư xử hiểm ác).

¨ Projectif = Có tính phóng ngoại, có tính phóng chiếu: Tâm lý. Test projectif = Trắc nghiệm phóng chiếu: thử thách mà trong đó người ta yêu cầu một chủ thể xem xét những phản ứng của mình đối với một kích thích vừa đủ ít được cơ cấu hóa để nó không biểu hiện điều gì chính xác nhưng có thể gợi lên những thực tại rất khác nhau: những đáp lại của chủ thể nói lên tình trạng tâm lý và nhân cách của nó mà nó phóng chiếu vào vật kích thích. Các trắc nghiệm phóng chiếu danh tiếng nhất là le Roorschach và T.A.T (Thematic Aperception Test). º Technique projective = Kỹ thuật phóng chiếu: phương cách được dùng nhiều nhất là trong khoa trị liệu trẻ em, cho phép quan sát những kiểu tiêu biểu cách cư xử của một chủ thể, bằng cách đưa chủ thể đó đến chỗ phản ứng lại một tình huống, những lời nói hoặc những đồ vật không gây nên một phản ứng đặc biệt nào chính xác, điều này lôi kéo chủ thể đến chỗ phóng chiếu nhân cách của mình trên tình huống đó. º Phân tâm. Đôi khi, nói lên phẩm tính của một cách cư xử hoặc một thái độ phát sinh do cơ chế phóng chiếu.

Intronisation —> Trônes.

INTROSPECTION = Sự nội quan (do từ La-tinh intro-spicere = nhìn vào bên trong): sự chăm chú của tâm hồn vào việc nghiên cứu chính tâm hồn, những hành vi, những trạng thái của nó. º Méthode d’introspection = Phương pháp nội quan: phương pháp của khoa tâm lý học gồm việc mô tả những tình trạng ý thức của mình theo sự ý thức mà người ta có về những tình trạng đó.

In Trullo (Concile) —> Trullo.

INTRUS = Kẻ mạo chiếm: người chiếm một cách bất hợp pháp một trách vụ hoặc một phẩm tước của Giáo hội. º Dưới thời Cách mạng Pháp, tên gọi sỉ nhục dành cho hàng giáo sĩ lập hiến.

¨ Intrusion = Sự lạm quyền: theo nghĩa rộng, trong một vụ việc thuộc Giáo hội, sự can thiệp lạm dụng của một viên chức không đủ thẩm quyền. º Sự mạo chiếm: theo nghĩa hẹp, sự chiếm bất hợp pháp một chức vụ, một bổng lộc hoặc một phẩm tước thuộc Giáo hội.

INTUITION = Trực giác (do từ La-tinh intuer = nhìn chăm chú; do in = trong và tueri = coi sóc): sự hiểu biết trực tiếp và ngay tức khắc một sự việc hoặc một hữu thể. º Trực quan: hành vi đặc biệt của sự hiểu biết của các thiên thần; trong trường hợp này, nó đối nghịch với sự hiểu biết suy lý (connaissance discursive) hoặc bằng lý luận, là cái riêng cho con người. º Intuition psychologique = Trực giác tâm lý: trực giác khám phá và hiểu biết trực tiếp tình trạng tâm lý của người khác. º Intuition esthétique = Trực giác thẩm mỹ: trực giác nhận biết ngay tức khắc những hình dáng và những màu sắc và sự hài hòa về sự tương quan của chúng. º Intuition rationnelle = Trực giác lý tính: trực giác nhận thức được những mối liên quan của sự kế tiếp nhau hoặc của tính nhân quả. º Intuition métaphysique = Trực giác siêu hình: trực giác có nhiều khả năng nhất để đạt đến hữu thể của các sự vật và của cái tôi.

¨ Intuitif = Thuộc về trực giác: xuất phát bằng cái nhìn trực tiếp, hoặc bằng cái nhìn tổng hợp hoặc về hiện tại hoặc về tương lại hoặc về quá khứ. º Thần học. Vision intuitive de Dieu = Sự trực kiến Thiên Chúa: thị kiến trực tiếp, không có ý niệm trung gian, nơi các phúc nhân.

Invalide —> Valeur.

INVENTION = Sự tìm thấy: Phụng vụ. phiên chữ từ La-tinh inventio, từ này có nghĩa là sự khám phá và áp dụng vào việc khám phá ra những thánh tích khác nhau, và vào những lễ lưu truyền ngày kỷ niệm những khám phá đó: cũng vậy, ta có lễ tìm thấy Thánh Giá (Invention de la Sainte Croix), lễ tìm thấy (xác) Thánh Stêphanô[Invention (du corps) de S. Etienne] v.v...

¨ Inventaire = Bản kê khai tài sản: luật ngày 09 tháng 12 năm 1905 công bố một bên sự tách riêng Giáo hội và Nhà Nước ở Pháp, qui định cho các thẩm quyền hành chánh lập bản kê khai các tài sản Giáo hội và các đồ vật phụng tự. Các bản kê khai này đã gây ra những màn chống đối, thường dữ dội, về phía các người Công giáo Pháp.

Investiture —> Vêtement.

Invincible —> Victoire.

INVITATOIRE = Kinh giáo đầu, kinh nhập tụng: Phụng vụ. theo nghĩa rộng, tất cả công thức phụng vụ để kêu gọi hoặc chuẩn bị việc đọc kinh. º Theo nghĩa hẹp, thánh vịnh khai mào Kinh Sáng (Matines), kinh Thần vụ Rôma, đó là thánh vịnh 94, hát hoặc đọc theo kiểu đối đáp (nghĩa là do một người hát hoặc đọc và với cùng một câu - điệp khúc được lặp lại toàn bộ hay một phần nhiều lần trong suốt thánh vịnh). º Trong một nghĩa còn hẹp hơn, điệp khúc nói trên, riêng cho từng lễ.

Invocation —> Voix.

Involontaire —> Volonté.

IOTA = Iota (mẫu tự Hy-lạp): mẫu tự nhỏ nhất của vần Hy-lạp, được Đức Giêsu lấy làm biểu tượng để xác quyết rằng ngay điều răn nhỏ nhất trong lề luật cũng giữ tầm quan trọng của nó (Mt 5, 18).

Ipso jure —> Jus.

IRASCIBLE = Nộ dục (do từ La-tinh irasci = nổi giận): một trong hai khuynh hướng căn bản của giác dục (appétit sensible), khuynh hướng kia là tham dục (concupiscible). Nộ dục có đối tượng là điều thiện khó (hoặc gay go) đạt được và điều ác khó tránh khỏi. º Do đó người ta phân biệt 5 đam mê nộ dục (passions de l’irascible). Nếu đối tượng là một điều thiện gay go, người ta hy vọng hoặc ngã lòng, vượt thắng sự khó khăn hoặc trở ngại; đó là những đam mê hy vọng hoặc thất vọng; nếu đối tượng là một điều ác ngăm đe, người ta chống lại hoặc sợ hãi: đó là những đam mê táo bạo hoặc sợ sệt; nếu đối tượng là một điều ác ngăm đe không thể vượt thắng nổi và đang hiện diện mà người ta không thể tránh xa, thì người ta chịu đựng: đó là đam mê giận dữ. º Các nhân đức làm cho nộ dục phù hợp với con người là: can đảm, nhẫn nhục, kiên trì, lòng hào hiệp, sức mạnh tinh thần.

IRÉNÉE de Lyon = Irénée de Lyon. Người gốc miền Tiểu-á, nơi mà ông đã được biết Thánh Polycarpô, Irénée là linh mục Giáo hội Lyon trong thời kỳ bách hại năm 177; sau khi Thánh Pôthinô tuẫn đạo, ông trở thành giám mục thành phố này; ông qua đời khoảng năm 202. Hoạt động của ông hướng về việc phúc âm hóa và về cuộc chiến đấu chống lại các lạc giáo, nhất là phái thần tri. Ông đã đóng vai người hòa giải trong cuộc tranh cãi về thời điểm lễ Phục Sinh. Chúng ta có được của ông một tập biện giáo nhỏ: Démonstration de la prédication apostolique (Chứng minh sự rao giảng của các Tông đồ) và một tác phẩm quan trọng chống phái thần tri: Exposé et réfutation de la fausse gnose (Trình bày và phi bác phái thần tri sai lạc) hay Adversus haereses (Chống lại các lạc giáo), nguồn căn bản đối với lịch sử các các học thuyết thế kỷ II. Người ta cũng tìm được nơi các giáo phụ thế kỷ III và IV nhiều dấu vết ảnh hưởng tư tưởng thần học của ông.

IRÉNÉE de Tyr = Irénée de Tyr. Bá tước của Đế quốc, bạn của Nestôriô, là người đã đóng một vai trò không chính thức ở Công đồng Ephesô và đã viết một bài tường thuật về công đồng này, được gọi là Tragédie d’Irénée (Bi kịch của Irénée). Đây là một trong những nguồn thu thập của chúng ta về Công đồng Ephêsô. Sau đó, ông trở thành giám mục Tyr. Ông đã bị giáng chức do sự xúi giục của những người theo phái nhất tính năm 448 và bị lên án ở công đồng về vụ Bê Bối ở Ephêsô (Brigandage d’Ephèse) (449). Có lẽ ông qua đời trước khi Công đồng Calcêđônia nhóm họp (451).

IRÉNISME = Thái độ chủ hòa cực đoan (do từ Hy-lạp eiréne = hòa bình): thái độ tinh thần đã bị thông điệp Humani generis lên án. Theo thái độ này, người ta khoan dung một cách yên lặng những sai lầm nghiêm trọng, không thể chấp nhận được do sự ước ao quá độ về sự hòa bình và giải hòa.

¨ Irénique = Hòa dịu: hiền hòa, yên tĩnh. Được quy nhất là cho những tương quan giữa con người với nhau (ví dụ: cuộc tranh luận hòa dịu, cuộc tranh luận mà trong đó có chứa đựng sự nhiệt huyết).

IRONIE = Sự tự ti giả tạo (do từ Hy-lạp eironeia = sự hỏi): Thần học. ngày xưa, từ này chỉ một thứ tự đánh giá thấp bản thân một cách mỉa mai cay độc, với mục đích là gây tiếng vang hoặc để lừa dối kẻ khác bằng cách tự giấu mình trước mắt họ. Tội nghịch cùng đức khiêm nhường và đối nghịch với sự trung thực. Nó cũng đối nghịch với sự khoe khoang khoác lác mà người khoe khoang nói về mình nhiều hơn là nó có, mặc dầu, trên thực tế, nó có thể do ý hướng mà gần giống với sự khoe khoang khoác lác.

Irrationnel —> Raison.

Irrégulier —> Règle.

Irreligion —> Religion.

IRRITANT = Vô hiệu hóa, bãi hiệu: Giáo luật. (tính từ) làm cho một hành vi đương nhiên trở thành vô hiệu. º Loi irritante = Luật bãi hiệu, luật vô hiệu hóa: luật tuyên bố sự vô hiệu. º CLAUSE irritante = Khoản luật bãi hiệu, khoản luật vô hiệu hóa: điều kiện mà việc không tuân giữ kéo theo sự hủy bỏ một ân huệ đã ban.

IRVIGIENS ou Irvingites = Người theo phái Irving: các thành viên của một phái được Edouard Irving (1792-1832) thành lập. Mục sư ở Luân đôn, ông thuyết giảng việc Đức Kitô sắp trở lại để cai trị trong một nghìn năm trên trái đất trước khi chủ tọa sự phán xét sau cùng. Bị giáng khỏi chức vụ năm 1830, ông thành lập một cộng đoàn độc lập: “Giáo hội Công giáo tông truyền” (Eglise catholique apostolique) mà ông nghĩ là tổ chức như Giáo hội ở các thế kỷ đầu. Giáo hội này có đặc điểm là dành sự quan trọng cho vai trò của Thần Khí trong lòng mình: ơn nói tiên tri, ơn nói các thứ tiếng lạ, sự đặt tay. Chính các vị ngôn sứ kêu gọi các giám mục, các linh mục v.v...

ISAAC = Isaac: Tổ phụ, con của Abraham và Sara, cha của Esau và Giacop (St 21). º Thánh Phaolô nhìn thấy ông là kiểu mẫu của Giao Ước Mới, đối nghịch với Ismaešl (Gl 4, 21-31) và của Đức Kitô do hy tế của ông (Dt 11, 17-19).

ISAAC d’Antioche = Isaac d’Antioche. Văn sĩ Syria của thế kỷ V, nhà bút chiến chống thuyết của Nestôriô và thuyết Nhất tính. Vì có nhiều người khác cũng mang tên Isaac trong văn chương Syria, nên cha đẻ của các bài giảng Kinh Thánh còn giữ lại dưới tên này thật khó xác định.

ISAAC de l’Etoile = Isaac de l’Etoile. Người Anh, năm 1147, trở thành viện phụ đan viện Xitô de l’Etoile, gần Poitiers, và làm viện phụ khoảng vài chục năm. Các bài giảng (không đọc) của ông chứng tỏ một sự hiểu biết vững chắc về Kinh Thánh, về thần học suy lý có nền tảng Dionysiô và về một nền tu đức mở ra cho việc chú ý vào Thiên Chúa và vào tha nhân.

ISAAC de Ninive = Isaac de Ninive. Nhà khổ tu và thần bí phái Nestôriô, đã sống ở Ba-tư và qua đời cuối thế kỷ VII. Di sản văn chương quan trọng của ông đã có một ảnh hưởng rất lớn ở Đông phương, nhưng khó mà hạn định vì những lẫn lộn với các văn sĩ khác cũng tên là Isaac.

ISAGOGIQUE = Bài dẫn nhập (do từ Hy-lạp eis = về hướng, trong; và agogein = dẫn dắt): phần một khoa học dùng làm bài dẫn nhập.

ISAÐE = Isai: một trong 4 vị ngôn sứ lớn của Cựu Ước vào thế kỷ VIII trước CN. º Le Livre d’ Isaðe = Sách Isai: chứa đựng những bản văn được qui cho vị ngôn sứ này, mà người ta cho là tác giả của 39 chương đầu tiên. Isai nhấn mạnh đến sự thánh thiện của Thiên Chúa, đức tin, sự công chính và sứ điệp của ông là quan trọng đối với học thuyết về Đấng Mêsia. º Deutéro-Isaie ou Second Isaie = Sách đệ nhị Isai: đối nghịch với phần thứ nhất của quyển sách, phần này, trong các chương 40 đến 55, bắt đầu từ lúc trở về sau cuộc lưu đày, quảng diễn một nền thần học rất phong phú và chứa đựng những bài thơ của Người Tôi Tớ chiụ đau khổ. º Trito-Isaie ou Troisième Isaie = Sách đệ tam Isai: tên gọi mà nhà chú giải Kinh Thánh Dulun dành cho tác giả các chương 56 đến 66 là người đã sống vào thời Nêhêmia. Các nhà phê bình hiện thời có khuynh hướng không tin vào việc chỉ có một tác giả cho mười một chương này là những chương ca ngợi thành Giêrusalem tương lai và tính phổ quát đức tin của dân Israel.

Isapostole —> Apôtre.

ISIDORE de Peluse = Isidore de Peluse. Linh mục ở Peluse (Ai-cập) trong tiền bán thế kỷ V. Người rất có học thức và là văn sĩ tốt, ông đã để lại một tập thư từ quan trọng bàn về nhiều chủ đề khác nhau; đặc biệt là chú giải Kinh Thánh, đạo đức học, thần học về sự Nhập Thể.

ISIDORE de Séville = Isidore de Séville. Với tư cách là giám mục Séville từ 600/601 đến 636, ông đã thực hiện một vai trò trổi vượt ở Tây-ban-nha. Công trình văn chương phong phú của ông là công trình của một người sưu tập; nó là một trong những nguồn tư liệu được khai thác nhiều nhất ở thời Trung cổ: quyển những Etymologies ou Origines (Từ nguyên hay Nguồn gốc) của ông là một thứ tự điển bách khoa về những kiến thức trần tục và tôn giáo. Isidore cũng viết những tác phẩm lịch sử, chú giải Kinh Thánh, tín lý và đạo đức (Sententiarum libri III - Những quyển sách các câu châm ngôn III), phụng vụ (De ecclesiasticis officiis - Về những nghi lễ của Giáo hội). Người ta xem ông như vị giáo phụ sau cùng trong các Giáo hội ở Tây phương.

ISLAM = Hồi giáo: từ Á-rập có nghĩa là sự phục tùng, cùng một gốc với từ có nguồn gốc Pháp văn là musulman và có nghĩa là chịu phục tùng. Đối với người Hồi giáo, Hồi giáo là tôn giáo của muôn thuở, tôn giáo phù hợp với bản chất con người mà Thiên Chúa đã nhiều lần nhắc lại cho nhân loại, nhưng rất đặc biệt là qua vị Tiên tri của Người là Mahômét. Trong kinh Coran, Abraham được gọi là “musulman” (người phục tùng hay là người Hồi giáo). Tín lý căn bản của Hồi giáo là một thuyết độc thần (monothéisme) khắt khe. Không có những tiến bộ thực sự trong việc mặc khải của một tiên tri này cho một tiên tri khác. Một hadith (truyện cuộc đời của nhà Tiên tri Hồi giáo) căn bản tóm tắt niềm tin của Hồi giáo như sau: “Vị Tiên tri đã nói: con người chỉ có niềm tin nếu con người tin vào 4 sự việc: nếu con người làm chứng rằng không có một vị thần linh nào khác, ngoài Thiên Chúa và tôi là Sứ giả của Thiên Chúa, được trao nhiệm vụ dạy chân lý (kể cả những gì kinh Coran dạy, về “những quyển sách”, các thiên thần và các sứ giả), nếu con người tin vào sự sống lại của những kẻ đã chết, nếu con người tin vào sắc luật của Thiên Chúa đối với điều thiện và điều ác, điều ngọt ngào và điều cay đắng”. º —> Coran. Sunna.

ISMAEL = Ismael: con trai của Abraham và người nữ tì của ông là Agar, được xem như tổ tiên của người A-rập (St 21). º Thánh Phaolô xem ông là hình ảnh của Giao Ước Cũ, đối nghịch với Isaac, con trai của Lời Hứa (Gl 4, 21-31).

¨ Ismaðliens = Phái Ismael: phái của Hồi giáo Shi’a, từ chối chấp nhận rằng sự mặc khải là kết thúc với Mahômét. Theo giáo thuyết thần tri của phái này, linh hồn của thế giới, thực thì, vẫn tiếp tục biểu lộ chân lý vĩnh cửu qua trung gian các tiên tri. Vì đó, có đặc tính gần như là thần linh của việc tôn kính mà người ta dành cho vị thủ lãnh của phái là Aga Khan.

ISRAEL = Israel: tên gọi mà người chiến đấu với tổ phụ Giacóp suốt đêm đã tặng cho ông (St 32, 29) hoặc Thiên Chúa đã tặng cho ông (St 35, 10). Kinh Thánh giải thích là “người mạnh mẽ chống lại Thiên Chúa, một số các giáo phụ lại thấy đó chính là Thiên Chúa. º Dân của Thiên Chúa: với tư cách là con cháu của 12 người con trai của Israel. º Royaume d’ Israel = Vương quốc Israel: quốc gia được Giêrôbôam thành lập sau sự chia rẽ của mười chi tộc (981 trước CN), cũng được gọi là Vương quốc phía Bắc. Vương quốc này luôn luôn đấu tranh với Vương quốc Giuđa cho đến khi bị dân Assyria triệt hạ (721 trước CN). º Đối với Thánh Phaolô Giáo hội là Israel của Thiên Chúa (Israel de Dieu) (Gl 6, 16). º Terre d’Israel = Vùng đất Israel: xứ Palestin. º VTB.

¨ Israélite = Dân Israel, người Israel: con cháu của Israel. º Theo nghĩa hạn hẹp, người thuộc về Vương quốc phía Bắc. º Tất cả tín hữu của Do thái giáo; trong nghĩa này, từ này đồng nghĩa với từ “juif”. º Các công dân của Nhà Nước Israel hiện thời không gọi là Israélites, mà là Israéliens.

ITALA = Bản tiếng Ý: bản hiệu đính Kinh Thánh gốc tiếng Ý, được thực hiện khoảng thế kỷ III từ một bản dịch La-tinh châu Phi. Việc có bản văn này chỉ biết được nhờ một bản văn khó của Thánh Augustinô. º Người ta cũng gọi là Bản dịch tiếng Ý (Version italique).

ITHACE d’Ossonoba = Ithace d’Ossonoba. Giám mục Ossonoba (Bồ-đào-nha). Ông đã hăng say chiến đấu chống lại học thuyết Priscillien ở Tây-ban-nha và Gaule khoảng năm 380. Ông là một trong những người có trách nhiệm trong việc hành hình Priscillien và việc đàn áp đẫm máu phái này ở Tây-ban-nha. Hành động của ông đã gây ra những sự chia rẽ trong hàng giám mục ở cả hai bên dãy núi Pyrênê.

¨ Ithaciens = Người theo phái Ithace: các giám mục Tây-ban-nha và Gaule chấp nhận hành động của Ithace d’Ossonoba. Thánh Martinô thành Tours chiến đấu chống lại những người theo phái Ithace ở Gaule.

ITINÉRAIRE = Kinh khởi hành (do từ La-tinh itinerare = đi đường xa): Phụng vụ. kinh phụng vụ phải đọc khi đi xa. Trên thực tế các kinh này được sáng tác từ ca vịnh của Zacaria, từ preces (kinh nguyện) và từ 4 kinh tổng nguyện (collectes), người ta tìm thấy các kinh này trong sách Nghi Thức Giám Mục (le Pontifical) và sách Nhật Tụng Rôma (Bréviaire romain). º Lịch sử. Hành trình ký sự: chuyện kể về cuộc hành trình, ghi lại cách chính xác những con đường đi và những chặng nghỉ. Như L’Itinéraire de Bordeaux (à Jérusalem) (Hành trình ký sự từ Bordeaux đến Giêrusalem) được biên soạn năm 333 do một người hành hương vô danh ở xứ Aquitaine.

¨ Itinérants = Các đan sĩ, giáo sĩ lữ hành: nói về các đan sĩ hoặc các giáo sĩ, đặc biệt là vào thời Trung cổ, đã hoàn tất những cuộc đi bộ dài do hãm mình, để làm những cuộc hành hương hoặc để dấn thân vào những công việc thuyết giảng.

Ivresse —> Ébriété.

J

JACOB = Giacóp: con của Isaac và Rêbecca, người đã đoạt quyền trưởng nam của người anh song sinh là Esau (St 25). Ông đã nhận tên là Israel (St 32, 29; 35, 10). º Echelle de Jacob = Thang Giacob —> Echelle.

JACOBINS = Tu sĩ cựu Đa-minh: tên gọi dưới chế độ cũ (ở Pháp) dành cho tất cả các tu sĩ Đôminicô ở Pháp do tên của tu viện đầu tiên ở Paris, nằm trên đường Saint-Jacques. Đầu tiên, đây là một nhà đón khách thập phương được cung hiến cho Thánh Giacôbê và được Jean de Barastre, tuyên úy của Philippe-Auguste nhượng lại cho họ năm 1218.

JACOBITES = Những người theo phái Giacôbít: tên gọi dành cho những người theo phái nhất tính trong các tỉnh phía đông của vương quốc Byzantin. º Eglise Jacobite = Giáo hội Giacôbít: hạt thượng phụ phái nhất tính ở Antiokia, được cấu tạo thành Giáo hội tự lập ly khai vào giữa thế kỷ VI. Giáo hội này được gọi là Giacôbít vì người tổ chức chíh của Giáo hội này tên là Giacôbê de Tella (Jacques de Tella) gọi là Bar Addað hay Baradée, được phong giám mục năm 543 nhờ sự che chở của nữ hoàng Théodora, và là người đã thiết lập hàng giáo phẩm nhất tính ở Syria và Ai-cập. Từ vài năm, tòa thượng phụ được ấn định ở Đamas, sau khi đã ở Homs, Emèse xưa của Syria. º Rite jacobite = Nghi thức Giacôbít: nghi thức của Giáo hội Giacôbít, bằng tiếng Syria và A-rập được ấn định giữa các thế kỷ VI và XII.

JACQUES (saint) = Thánh Giacôbê. Le Majeur = Tiền: Tông đồ, con của Zêbêđê và anh của Thánh Gioan, tác giả Tin Mừng. º Le Mineur = Hậu: Tông đồ, con của Alphê, và là người anh em của Chúa, giám mục đầu tiên ở Giêrusalem. º Épitre de S. Jacques = Thư Thánh Giacôbê: lá thư được qui cho Thánh Giacôbê Hậu. º Protévangile de Jacques = Tin Mừng đầu tiên của Thánh Giacôbê: Sách Tin Mừng ngụy thư, nhưng rất xưa (thế kỷ II) có một ảnh hưởng to lớn trên việc phát triển các truyền thuyết về Đức Maria.

Jacques Baradað —> Jacques de Tella.

JACQUES Bar Salibi = Jacques Bar Salibi. Văn sĩ Syria, giám mục phái nhất tính của Amid (vùng Lưỡng Hà), qua đời năm 1171. Tác giả những tác phẩm chú giải Kinh Thánh, thần học và phụng vụ. Vài tác phẩm của ông đã được dịch sang tiếng A-rập.

JACQUES d’Edesse = Jacques d’Edesse. Văn sĩ phái nhất tính ở Syria († 708). Đan sĩ, rồi làm giám mục Edessa năm 684, ông rất nhanh chóng trốn lại vào đời sống đan viện. Ông đã phát minh một hệ thống nguyên âm hóa cho tiếng Syria, duyệt lại bản dịch Syria của Cựu Ước, dịch những tác phẩm Hy-lạp (nhất là của Sévère thành Antiokia).

JACQUES de Saroug = Jacques de Saroug. Văn sĩ Syria, giám mục Baxnan, gần Edessa († 521). Ông đã để lại đặc biệt là Các Thư (les Lettres) và các Bài Giảng Kinh Thánh (les Homélies). Tính xác thực của các thư, có chứa một giáo thuyết nhất tính, thì còn đang bàn cãi. Người ta qui cho Jacques những tài liệu khác nhau về phụng vụ Syria. Ông được tôn kính nơi những người Marônít, Giacôbít và Armênia.

JACQUES de Tella = Jacques de Tella. Được gọi là Baradað (Guenille - đồ vất đi). Giám mục Edessa từ 542/543 đến 578, người tái tổ chức chính của phái nhất tính Syria chống lại chính sách của hoàng đế Justinianô. Ông đã dùng những cuộc tấn phong để cấu tạo nên một hàng giáo phẩm nhất tính ở Syria và phía bên kia Syria. Ông đã lấy tên ông để đặt cho Giáo hội Giacôbít.

JACQUES de Viterbe = Jacques de Viterbe. Vị ẩn tu Dòng Thánh Augustinô (khoảng 1255-1307), sinh viên, rồi giáo sư chuyên khoa thần học ở Paris. Ông đã trở thành tổng giám mục của Bénévient, rồi của Naples (1302). Ông nổi danh nhất là do ông là một trong những người đầu tiên đã cưu mang và soạn thảo một khảo luận thần học về Giáo hội, quyển De regimine christiano (Về chế độ Kitô giáo).

JACQUES de Voragine = Jacques de Voragine  (Chân phước). Tu sĩ Đôminicô (khoảng 1230-1298), người sưu tập một Legenda Sanctorum (Truyền thuyết về các thánh) hay Legenda aurea (Truyền thuyết vàng), tập gồm 182 câu chuyện mượn ở tiểu sử các thánh. Tập truyền thuyết vàng này làm thành hạt nhân cho hầu hết các tập giống như thế, mà người ta đã viết bằng cách tham khảo ông.

JACTANCE = Tội / Tật khoa trương: tội (hoặc tật xấu) gồm việc khoe khoang một cách quá táo bạo, tự “thổi phồng” lên: một loại huênh hoang, khoe khoang, khoác lác, ngạo nghễ, hơi thô bạo. Đối nghịch với nhân đức chân thật là nhân đức gồm việc sống và xem ra đúng như hiện trạng của mình, và nghịch với sự tự ti giả tạo hay là sự tự hạ giá bản thân mình một cách xấu xa.

JACULATOIRE = (do từ La-tinh jaculari = phóng một cái lao): Oraison jaculatoire = Lời nguyện tắt: sự hưng phấn ngắn gọn và mạnh mẽ của tâm hồn hướng về Thiên Chúa, trong một kinh nguyện trong lòng hoặc bề ngoài, bằng vài từ.

Jahviste —> Yahvé.

Jalousie —> Zèle.

JANDEL (Vincent) = Vincent Jandel. Sinh năm 1810, giáo sư Đại chủng viện Pont-à-Mousson. Năm 1835, ông là một trong số các huynh đệ đầu tiên của Lacordaire, người mà ông giúp đỡ trong việc phục hưng Hội dòng của vị này, ở Pháp. Được Đức Piô IX bổ nhiệm làm tổng đại diện dòng Thuyết Giảng (1850), rồi làm bề trên tổng quyền (1855), ông đã được tổng tu nghị bầu và được xác nhận trong trách vụ này năm 1862, cho đến khi ông qua đời năm 1872.

JANSÉNIUS = Jansénius. sinh năm 1585, ông đã theo học ở Louvain và Paris. Dấn thân vào những cuộc tranh cãi giữa phái Tôma và phái Molina về vấn đề ân sủng, tự do ý chí và sự tiền định. Giám mục Ypres từ năm 1636 cho đến khi ông qua đời năm 1638. Tác phẩm danh tiếng nhất của ông là quyển Augustinus, nền tảng của thuyết Jansênius, chỉ được xuất bản sau khi ông qua đời, năm 1640.

¨ Jansénisme = Thuyết Jansénius: Theo nghĩa đen, học thuyết quyển Augustinus của Jansénius, được Port-Royal và bạn bè bênh vực chống lại các tu sĩ Dòng Tên và bị Đức Innôcentê X lên án năm 1653 theo 5 mệnh đề, trong việc giáo thuyết này phủ nhận thực tại về tự do ý chí trong con người, khả năng con người có thể từ chối ân sủng và tính phổ quát của việc cứu độ trong cái chết của Đức Giêsu Kitô. Sau “sự hòa bình của Đức Clêmentê IX” (1669), thuyết Jansénius chỉ còn là một phe đảng chống đối chính trị.

JANVIER (Emile-Marie) = E-M. Janvier. Tu sĩ Đôminicô, diễn giả tại Nhà thờ Đức Bà từ 1903 đến 1924. Ông đã trình bày đạo đức học Công giáo và xuất bản, năm 1924, dưới nhan đề là La Perfection dans la vie chrétienne (Sự Trọn lành trong đời sống Kitô giáo), một tác phẩm chứa đựng điều chủ yếu trong việc thuyết giảng của ông (1860-1939).

JAVELLI = Javelli. Vào dòng Chrysostome de Casale, nhà triết học và thần học này của dòng Thuyết Giảng đã sống và dạy học ở Bologne (khoảng 1470-1538). Ông tách rời khỏi trường phái Tôma về vấn đề sự tiền định.

JEAN (saint) = Thánh Gioan - Le Baptiste: Tẩy Giả, con của Zacaria và Elizabet, anh họ và là người tiền hô của Đức Giêsu, bị chém đầu theo lệnh của Hêrôđê Antipa. º L’Evangéliste = Tác giả Tin Mừng: Tông đồ, em của Giacôbê Tiền, được gọi là “người môn đệ thương mến”. º Evangile de S. Jean = Tin Mừng Thánh Gioan: hay sách Tin Mừng thứ tư, được qui cho Thánh Gioan Tông đồ, tác phẩm điêu luyện, về phương diện thần học, hơn 3 sách Tin Mừng Nhất Lãm. º Épýtre de S. Jean: Thư Thánh Gioan: ba thư được qui cho chính vị tông đồ này. º Apocalypse de S. Jean = Sách Khải Huyền Thánh Gioan: quyển sách kể lại những thị kiến của vị Tông đồ, khi bị đày ra đảo Patmos và quan hệ đến những gian truân và vận mệnh của Giáo hội Đức Kitô. º VTB.

¨ Johannique = Thuộc về Thánh Gioan: liên quan đến những tác phẩm của Thánh Gioan. º Comma johannique = Câu ghép vào Gioan: tên gọi dành cho một đoạn của Ga 5, 7-8 liên quan đến 3 nhân chứng trên trời, và được xem như được xen vào do sự gần như là nhất trí của các nhà chú giải Kinh Thánh ngày nay.

¨ Johannite = Lạc giáo Gioan Tiền Hô: một nhóm các tín hữu của Gioan Tiền Hô, vẫn kiên trì xem vị này là Đấng Mêsia, sống ở Ephêsô và tồn tại ở Syria vào thế kỷ II và III, dưới hình thức một phái tự trị.

JEAN d’Avila = Chân phước Gioan Avila: văn sĩ tu đức, người Tây-ban-nha (1500-1569). Ngài liên hệ với Thánh nữ Têrêsa Avila là người mà ngài đã làm cho vững chắc trên con đường tu đức. Năm 1556, ngài đã xuất bản một khảo luận tu đức dưới hình thức chú giải một câu của thánh vịnh 44: Audi filia (Hỡi người con gái, hãy nghe). Việc chú giải này đã bị tòa thẩm tra nghi ngờ. Một bản in được sửa lại đã xuất bản năm 1574. Học thuyết tu đức của ngài rõ ràng là có tính quy Kitô luận.

JEAN Bescos = Jean Bescos. Nhà thần học Byzantin và thượng phụ Constantinôpôli (1275-1282), thành viên và là người bảo vệ vững tin của sự hiệp nhất các Giáo hội Đông và Tây phương († 1296). Ngài rất đau khổ về vấn đề này sau cái chết của hoàng đế Michel Paléologne.

JEAN Bosco = Thánh Gioan Bosco: Linh mục của Turin (1815-1888), vị sáng lập Dòng Salésiens năm 1861 để giáo dục thanh thiếu niên, và sau đó sáng lập các cộng tác viên Salésiens trong cùng một mục đích. Năm 1876, ngài đã thiết lập dòng Các Nữ tử của Đức Maria-Hằng Cứu Giúp (Congrégation des Filles de Marie-Auxiliatrice) là những người mà ngài giao phó các thanh thiếu nữ. Người thầy không ai chối cãi của khoa sư phạm hiện đại này đã được Đức Piô XI phong thánh ngày 1 tháng 4 năm 1934. Lễ kính ngày 31.01.

JEAN de Césarée = Jean de Césarée: gọi là nhà Ngữ Pháp (Grammarien). Nhà thần học phái tân- calcêđônia, tác giả của một tập Biện giáo (Apologie) về Công đồng Calcêđônia (514/518) đã bị Sévère thành Antiokia phản bác. Sự trong sáng và luận lý của giáo thuyết ông đã làm cho tác phẩm này có một vị trí không thể quên được trong lịch sử khoa thần học nhập thể.

JEAN Chrysostome = Thánh Gioan Kim Khẩu: sinh ở Antiokia, ở đây ngài đã được huấn luyện thần học trong cộng đoàn Mélèce và Diodore. Thụ phong linh mục năm 386, ngài hiến thân vào thừa tác vụ giảng dạy ở Antiokia, trước khi trở thành giám mục Constantinôpôli năm 398. Năm 403, ngài bị truất phế sau những âm mưu của Théophile thành Alexandria, và qua đời trong lưu đày năm 407. Công trình văn chương của ngài đem lại cho ngài một vị trí hàng đầu trong các giáo phụ, như là một nhà đạo đức học và là nhà chú giải Thánh Kinh. Công trình này gồm có các thư (Lettres à Olympias - Thư gởi cho Olympias), những khảo luận tu đức và đạo đức (Sur le sacerdoce - Về chức tư tế) và nhất là rất nhiều bài giảng về Kinh Thánh, trong đó có cả một loạt dài chú giải các Tin Mừng của Thánh Matthêu và của Thánh Gioan và các thư của Thánh Phaolô. Tài năng diễn thuyết đặc biệt của Gioan đã làm cho Gioan, vào thế kỷ VI, xứng đáng với biệt danh là Kim Khẩu (Chrysostome) có nghĩa là cái miệng vàng. Lễ kính ngày 13 tháng 09.

JEAN Climaque = Jean Climaque. Đan sĩ Sinai († khoảng 649) cũng được gọi theo nhan đề tác phẩm của ông là cái Thang (Climax) của Thiên đường [Echelle (climax) du Paradis], khảo luận về tu đức thực hành dành cho các đan sĩ. Tác phẩm này đã thành công rộng lớn.

JEAN de la Croix = Thánh Gioan Thánh Giá: cộng tác viên trực tiếp của Thánh nữ Têrêsa Avila trong việc canh tân Carmel (1542-1591). Ngài là một trong những nhà thần bí công giáo danh tiếng nhất. Các tác phẩm, phản ảnh kinh nghiệm thần bí của ngài, được xem như bài thuyết trình cổ điển về giáo thuyết thần bí, các tác phẩm đó mô tả những giai đoạn của đời sống thần bí mà linh hồn được kêu gọi trải qua. Sự mô tả những “đêm” của giác quan và của tinh thần, của sự tinh luyện hóa những năng lực, những bước tiến về “cuộc hôn nhân thiêng liêng” và bài “Thánh ca” của vị “Hôn thê” đã đem lại sự giáo huấn về thần học thần bí rất chắc chắn và chứng tỏ vẻ đẹp và chiều sâu của một kinh nghiệm. Việc đọc các tác phẩm của ngài đòi hỏi phải có một sự khai tâm nào đó: Montée du Carmel (Sự đi lên của Carmel), Nuit obscure (Đêm u tối), Vive flamme d’amour (Ngọn lửa rực sáng của tình yêu), Cantique spirituel (Bài thánh ca thiêng liêng).

JEAN Damascène = Thánh Gioan Đamascênô: người gốc Đamas, đan sĩ đan viện Thánh Sabas ở Giêrusalem. Ở đó Ngài đã hiến thân làm việc và cầu nguyện. Ngài là một trong những người bênh vực việc tôn thờ ảnh tượng, Ngài qua đời rất lớn tuổi, trước năm 754. Người ta xem Ngài là vị cuối cùng trong các Giáo phụ Hy-lạp. Tác phẩm danh tiếng nhất của Ngài, La Source de Connaissance (Nguồn gốc của kiến thức), trong phần thứ ba, có chứa đựng một tổng hợp về thần học các giáo phụ. Người ta quy cho Gioan một hợp tuyển rộng lớn về tu đức học và đạo đức học, quyển Sacra Parellela (Những đối chiếu thánh). Nhân đức của ngài vẫn sống trong Giáo hội Hy-lạp nhờ những thánh thi phụng vụ của ngài.

JEAN d’Ephèse = Jean d’Ephèse. Đan sĩ và văn sĩ Syria, sinh khoảng năm 507 gần Anid (Mêsôpôtamia), nhà thần học phái nhất tính. Được Jacques Baradée phong chức Giám mục, ông qua đời năm 586. Ông là tác giả một quyển lịch sử Giáo hội (Histoire ecclésiastique), còn lưu giữ một phần, và một quyển Lịch sử các Thánh Đông phương (Histoire des Saints orientaux)

JEAN de Fécamp = Jean de Fécamp. Người gốc bắc nước Ý, Jean vào Dòng Bênêditô ở Diyon và trở thành viện phụ ở Fécamp năm 1028. Ông là nhà cải cách của nhiều đan viện, ông luôn luôn nhớ nhung đến sự cô tịch và sa mạc. Các tác phẩm của ông, đúng hơn, đây là những kinh nghiệm, thấm nhuần truyền thống đan viện, là tất cả những ước muốn về sự ngọt ngào của Thiên Chúa và ca tụng sự ngọt ngào đó.

JEAN de Fribourg = Jean de Fribourg. Tu sĩ Đônimicô, sinh ra và qua đời ở Fribouring-en-Brisgau, nhà thần học luân lý, tiếp tục sự nghiệp của Thánh Raymunđô Pennafort và quyển Summa confessorum (Tổng luận của các vị giải tội) đã đạt được thành công lớn và bền vững († 1314). Quyển La Règle des marchands (Quy luật của các lái buôn) đã được xuất bản ở Provins năm 1496 là một đoạn trích trong Summa confessorum, được dịch sang tiếng Pháp.

JEAN de Jandun = Jean de Jandun. Triết gia và thần học gia gốc miền Ardennes, ở Paris nơi ông dạy học, ông là người đại diện nổi bật nhất của phái Averroès. Thỏa hiệp với Marsile de Padoue và bị Đức Gioan XXII dứt phép thông công như ông này. Năm 1328, ông trốn sang nương nhờ Louis de Bavière và qua đời ở Todi.

JEAN de Jérusalem = Jean de Jérusalem. Kế vị Thánh Cyrillô trên ngai tòa Giêrusalem (386-417). Đối thủ của thánh Giêrônimô và Théophile d’Alexandrie và là người bênh vực cho Rufin trong cuộc tranh luận thuyết Origênê (394-404). Vài nhà phê bình cho ông là tác giả năm tập giáo lý khai tâm thường được gán cho Thánh Cyrillô thành Giêrusalem.

JEAN le Jeuneur = Jean le Jeuneur. Thượng phụ Constantinôpôli từ 582 đến 595. Ông được bên Tây phương biết đến do cuộc tranh cãi của ông với Đức Giáo Hoàng Grêgôriô Cả về tước hiệu “đại kết” (�cuménique) mà các thượng phụ thủ đô đế quốc tự ban cho mình. Ở Đông phương, ông được kính trọng vì sự khắc khổ và đức ái của ông.

JEAN de la Rochelle = Jean de la Rochelle. Thần học gia Dòng Phanxicô († 1245), kế vị Alexandre de Halès trong chiếc ghế giáo sư của ông ở Paris. Ông là tác giả của nhiều tổng luận thần học khác nhau và ngoài ra, ông còn nổi danh là một nhà giảng thuyết vĩ đại.

JEAN Lemoine = Jean Lemoine. Kinh sĩ người Pháp và làm hồng y (khoảng năm 1250-1313). Người ta mang ơn ông nhiều tập chú giải về giáo luật. Kỷ niệm về ông vẫn còn lưu lại tại Paris nhờ trường trung học mà ông đã thành lập.

JEAN Malalas = (tiếng Hy-lạp: nhà tu từ học) văn sĩ thế kỷ VI, tác giả một quyển Niên đại (Chronographie) (các nguồn gốc Kinh Thánh cho đến năm 565). Ông đã gây được một ảnh hưởng lớn trên các nhà viết sử biên niên Đông phương và Tây phương. Đôi khi người ta đồng nhất ông với Jean le Scolastique.

JEAN Moschus = Jean Moschus. Đan sĩ ở Palestin, Ai-cập, Sinai và Syria, bạn của Sophone de Jérusalem. Ông giúp đỡ các cố gắng của ông này để đưa những người Giacôbít trở về. Ông đã cùng với ông này biên soạn quyển Pré-Spirituel (Tiền-Tu đức), tập những nét xây dựng và những câu châm ngôn lượm lặt nơi các nhà khổ tu đương thời: tác phẩm đã được thành công rộng lớn. Ông qua đời ở Rôma năm 619.

JEAN de Naples = Jean de Naples. Tu sĩ Đôminicô, người Ý, dạy học ở Paris từ năm 1315 đến 1317 và hoạt động tích cực cho việc phong thánh Thánh Tôma Aquinô. Ông là bộ mặt quan trọng nhất trong trường phái Tôma († khoảng 1336).

JEAN Philopon = Jean Philopon. (tiếng Hy-lạp: người thích lao động) người Alexandria, tác giả những quyển sách ngữ pháp, những chú giải Aristốt và những khảo luận thần học († sau 565). Với ông, việc phục hưng thuyết Aristốt ở Alexandria vào thế kỷ VI đã đạt được đỉnh cao nhất và đã xuyên thấu rộng rãi vào khoa thần học. Về Kitô học, Jean đi theo Sévère thành Antiokia, tác phẩm chính của ông, quyển L’Arbitre (Người trọng tài) quảng diễn về Ba Ngôi một tư biện hướng đến thuyết Tam thần (Trithéisme).

JEAN de Pouilly = Jean de Pouilly. Nhà thần học gốc Picardie, đồ đệ của Godefroid de Fontaines, giáo sư Đại học Paris († sau 1322). Ông đã tham gia vào mọi vụ việc của thời đại ông (vụ kiện của các tu sĩ dòng Đền Thờ, quyền hạn của các dòng hành khất v.v...). Nhiều luận án của ông về quyền giải tội đã bị Đức Gioan XXII lên án và ông đã chịu phục tùng một cách cao thượng.

JEAN Quidort = Jean Quidort. Nhà thần học dòng Thuyết Giảng, ông cũng được gọi là Jean de Paris, nơi ông đã dạy học sau khi đã làm đồ đệ Thánh Tôma Aquinô († 1306). Trong các tác phẩm của ông, người ta ghi nhận có một “sửa chữa” (correctoire) đứng về phe những kẻ đối nghịch với thánh nhân. Chính Jean Quidort cũng có nhiều lập trường thần học bị chỉ trích.

JEAN de Ripa = Jean de Ripa. Nhà thần học Dòng Phanxicô, gốc Ý, làm giáo sư ở Paris năm 1357-1358. Ông có danh tiếng là một tiến sĩ tế nhị và khó khăn. Tầm quan trọng của ông thật là to lớn đối với lịch sử tư tưởng thần học và đời sống đại học ở Paris vào khoảng ranh giới giữa thế kỷ XIV và XV.

JEAN Rufus = Jean Rufus. Giám mục Mayouma ở Palestin vào thế kỷ VI, văn sĩ phái nhất tính. Tác giả quyển Plérophories, tác phẩm chống phái Nestorius và chống phái Calcêđônia.

JEAN de Saint-Gilles = Jean de Saint-Gilles. (khoảng 1180 đến khoảng 1258), gốc người Anh, y sĩ danh tiếng, ông đề cập đến thần học và vào dòng Đôminicô, dạy học ở Paris, sau đó ở Toulouse, sau cùng là ở Oxford.

JEAN de Saint-Samson = Jean de Saint-Samson. Trợ sĩ Các-men cải cách của Touraine, người mà ông là chỗ dựa tốt nhất. Jean (1571-1636) bị mù, có học vấn rộng, thần bí, được nhiều người tham khảo ý kiến và đọc những tác phẩm tu đức gần giống như khoa thần bí về Yếu tính (Essence) của những người thuộc trường phái sông Rhin (xem Rhénance) Flandre và của Jean Ruysbroeck.

JEAN de Saint-Thomas = Jean de Saint-Thomas. Sinh ở Lisbonne, cha là người Áo, mẹ là người Bồ-đào-nha, theo học ở Coðmbre, rồi ở Louvain nơi mà ông vào dòng Đôminicô. Ông dạy triết học và thần học ở Alcala, sau cùng trở thành vị giải tội cho nhà vua Tây-ban-nha. Ông được xem là một trong những người thấu triệt nhất và đại diện trung thành nhất của tư tưởng Tôma (1589-1644).

JEAN de Salisbury = Jean de Salisbury. người gốc Anh, một trong những nhà nhân bản học vĩ đại nhất thế kỷ và là nhà triết học hơn là nhà thần học. Ông bênh vực một cách xuất sắc cho khoa biện chứng và việc tìm kiếm của trí tuệ chống lại những kẻ thù. Làm bí thư Đức Tổng Giám mục Cantorbéry, ông ở bên cạnh Thánh Tôma Becket khi vị thánh này bị ám sát. Ông qua đời trong khi làm giám mục Chartres, năm 1180 để lại một công trình văn chương (các thư, lịch sử, tiểu sử, khảo luận triết học) mà lợi ích thật là to lớn.

JEAN le Scolastique = Jean le Scolastique. Thượng phụ Constantinôpôli từ 565 đến 577, đối thủ của phái nhất tính, nhà luật học và giáo luật nổi danh. Đôi khi ông được đồng hóa với Jean Malalas.

JEAN Scot Erigène = Jean Scot Erigène. Giáo sĩ người Ái-nhĩ -lan, người mà Charles le Chauve đã ủy thác việc hướng dẫn ngôi trường ở Lâu Đài. Sau năm 877, người ta không còn thấy dấu vết của ông. Ông là một trong những nhà tư tưởng vĩ đại của thế kỷ ông và ảnh hưởng của ông đã kéo dài sau ông khá lâu nhờ các tác phẩm của ông. Ông đã dịch từ tiếng Hy-lạp sang tiếng La-tinh một số bản văn các Giáo phụ và đặc biệt là Mạo-Điônisiô (Điônisiô mạo thành viên Hội đồng Aêrôpagô). Các tác phẩm triết học và thần học riêng của ông đã phản ánh một tư tưởng táo bạo đến nỗi, đã hơn một lần, có thể bị Giáo hội lên án. Nhưng nếu như nhà tư tưởng đã có thể sai lầm, thì ông cũng không có gì là của một người lạc giáo.

JEAN de Scythopolis = Jean de Scythopolis. Người gốc galilê, thần học gia phái Tân-calcêđônia và chống phái Origênê, một trong các văn sĩ Kitô giáo có học thức nhất của thời đại ông. Đầu thế kỷ VI, ông đã viết chống lại phái nhất tính, nhất là chống với Sévère thành Antiokia. Khoảng năm 532, ông đã soạn tập chú giải đầu tiên về Mạo-Điônisiô.

JEAN de Thessalonique = Jean de Thessalonique. Giám mục Thessalonica trong tiền bán thế kỷ VII. Nhà giảng thuyết bình dân, ông đã để lại những bài Discours (Diễn văn) và những bài Homélies (Bài giảng Kinh Thánh) mà một trong những bài này nói về Sự Giấc Ngủ Vượt Qua của Đức Nữ Trinh (Dormition de la Vierge) đã mang lại một lợi ích lớn lao.

JEAN XXII = Gioan XXII: Jacques Duèze sinh khoảng năm 1245, lần lượt làm giám mục Fréjus, Avignon, làm Hồng y, và được bầu làm giáo hoàng năm 1316. Ngài đã tổ chức chế độ thuế khóa tòa thánh, bước vào cuộc tranh đấu với các Tiểu đệ (Fraticelles) rồi với Dòng Phanxicô về vấn đề đức khó nghèo. Những cuộc tranh giành của ngài với Louis de Bavière đã kéo theo cả một cuộc bút chiến về đề tài những tương quan của các quyền thiêng liêng và trần thế   (—> Guillaume d’Ockham, Marsile de Padoue). Vào cuối đời, ngài đưa ra ý kiến rằng đời sống vĩnh cửu, hạnh phúc, thị kiến Thiên Chúa - và cả những hình phạt hỏa ngục - nói cho đúng ra thì cũng chỉ xảy ra sau khi có cuộc phán xét chung (—> Benoýt XII). Ngài qua đời năm 1334.

JEAN XXIII = Gioan XXIII: Giáo hoàng từ 1958 đến 1963. Mật nghị hồng y năm 1958 đã nghĩ mình lựa chọn một “vị giáo hoàng chuyển tiếp”, trong con người của Hồng y Roncalli, thượng phụ Venise, sau một thời gian dài làm nghề ngoại giao và đã 77 tuổi. Con người đã tỏ ra là một tông đồ có những quan niệm đặc biệt rộng rãi. Ngày 25 tháng Giêng năm 1959, ngài loan báo ý hướng của ngài về việc triệu tập một công đồng đại kết để “cập nhật hóa” (aggiornamento) Giáo hội. Ngài đã mời các quan sát viên ngoài Công giáo đến dự Công đồng và thành lập một ban thư ký cho việc hiệp nhất. Sau một thời gian làm việc chuẩn bị khẩn trương, Công đồng đã mở năm 1962.

JEAN-Paul 1er = Gioan-Phaolô I: Albino Luciani, kế vị Đức Phaolô VI tháng 8 năm 1978, nhưng đã qua đời ngay từ tháng 9 cùng năm. Ngài là thượng phụ của Venise trước khi được bầu làm giáo hoàng.

JEAN-Paul II = Gioan-Phaolô II: Tổng giám mục Cracovia, sau đó làm Hồng y, Karol Wojtyla đã được bầu làm giáo hoàng năm 1978, khi Đức Gioan-Phaolô I qua đời. Vị “Giáo Hoàng Ba-lan” áp đặt ngay cho thế giới cái nhân cách mạnh mẽ của ngài, ở đó sự gắn bó với giáo lý của Giáo hội được liên kết với một sự khả dụng lớn lao. Mặc dầu là nạn nhân của cuộc mưu sát 1981, ngài vẫn tiếp tục nhiều chuyến đi xuyên qua khắp thế giới.

JEAN Baptiste de la Salle = Thánh Gioan Baotixita Lasan: chung quanh những năm 1679 đến 1698, sáng lập dòng Sư huynh các trường Kitô giáo (Frères des écoles chrétiennes). Các tác phẩm của ngài, cũng như bản luật của Học viện ngài, chứng tỏ một ý nghĩa sắc sảo về khoa sư phạm Kitô giáo. Lễ kính ngày 07 tháng 04.

JEAN-Marie Vianney = Thánh Gioan-Maria Vianney: cha sở họ Ars (1786-1859) trong 41 năm. Ngài là một vị khổ tu và là một vị chăn chiên mà sự đơn sơ, tính khắc khổ, những phép lạ và sự thánh thiện đã thu hút rất nhiều người. Sự lợi khẩu phát xuất từ con tim của ngài, đức tin sống động của ngài, sự sáng suốt siêu nhiên của ngài đã đánh động các tâm hồn. Ngài sẽ vẫn là mẫu gương cho các vị chăn chiên thật. Lễ kính ngày 04 tháng 08.

JÉBUSÉENS = Dân Giêbusê: tên gọi xưa của một dân tộc xứ Palestin, trước khi dân Israel đến, dân tộc này đã sống ở Giêrusalem (Giêbu-Jébus), trước khi bị Đavít chinh phục.

JÉHOVAH = Giavê, Giêhôva: Tên gọi được đặt ra bốn chữ YHWH, tên riêng của Giavê, và các nguyên âm là do từ Adonai. Tên gọi mà khắp nơi, nơi các giáo sĩ Do-thái, thay thế cho Danh húy kỵ (Nom ineffable). Kiểu viết nhân tạo này do đó mà không có giá trị ngôn ngữ học.

JÉRÉMIE = Giêrêmia: một trong bốn tiên tri lớn của Cựu Ước, vào thế kỷ VII. Ông đã chứng kiến ngày tàn của Vương quốc Giuđa và sự sụp đổ Giêrusalem năm 587 trước CN. º Livre de Jérémie = Sách Giêrêmia: quyển sách được quy cho ông, vẫn còn quan trọng do đặc tính cá nhân và bi thảm mà sứ điệp được giao cho chúng ta và đối với giáo lý của giao ước mới đã được ghi trong các tâm hồn. º —> Lamentations.

JÉRICHO = Giêricô: thành phố của xứ Canaan mà các bức tường đã bị sụp đổ do tiếng kèn của Giôsuê (Gs 6). º Les aveugles de Jéricho = Những người mù tại Giêricô: đã được Đức Giêsu chữa lành theo Mt 20, 29-33.

JÉRÔME = Thánh Giêrônimô: sinh khoảng 350 tại Dalmatia. Ngài đã trải qua một phần cuộc sống hoạt động nhất ở Đông phương, trước tiên là trong sa mạc Chalsis, rồi ở Bêlem († 419/420). Mặc dầu say mê dấn thân vào những cuộc tranh luận của thời đại (cuộc tranh cãi của phái Origênê), ngài vẫn cống hiến đời mình nhất là vào việc nghiên cứu Kinh Thánh. Những công việc duyệt lại các bản dịch Cựu Ước và Tân Ước (Bản Vulgata), nhiều chú giải Kinh Thánh ngài góp phần vào việc làm cho người khác biết đến người Hy-lạp ở Tây phương bằng các bản dịch của ngài, đặc biệt nhất là bản dịch các tác phẩm của Origênê. Người ta cũng mang ơn ngài về những tác phẩm lịch sử: tiếp tục quyển Biên niên (Chronique) của Eusêbiô, quyển Về những người danh tiếng (De Viris illustribus). Người cũng là người truyền bá lý tưởng đan viện và là một trong những bậc thầy về tu đức ở Tây phương.

¨ Hiéronymien = Thuộc Thánh Giêrônimô (do từ La-tinh Hieronimus = Giêrônimô): (tính từ) nhờ hoặc liên quan đến Thánh Giêrônimô.

JÉRUSALEM = Giêrusalem: Thủ đô của Palestin, trung tâm chính trị và tôn giáo của Israel, kể từ thời vua Đavít, là người đã chiếm thành này (1 Sm 5, 6-10). Các ngôn sứ thường gọi thành này là Sion. Giêrusalem ở trong lòng của đức tin Do thái, trung tâm hành hương, lò luyện mà ở đó cộng đoàn được nung chảy ra, vị trí địa hình của Đền thờ, nơi Thiên Chúa gặp dân Người, nơi ưu đãi của việc thực hành tôn giáo, thành trì nhân chứng lòng ưu ái của Thiên Chúa đối với dân tộc đã được chọn. Nếu như sự tàn phá đang ngăm đe nó, thì người ta vẫn giữ niềm tin cậy vào việc nó sẽ được phục hồi và được đổi mới (Is 60); trong cuộc lưu đày, nó vẫn là biểu tượng của quê hương (Tv 126, 137). º Trong Tân Ước, Giêrusalem chỉ thành trì của ngày tận thế, thành phố cánh chung, nơi mà tất cả những kẻ lành tụ họp lại, thành trì mới, nơi mà sự công chính và hòa bình ngự trị (Kh 21). º Eglise de Jérusalem = Giáo hội Giêrusalem: cộng đoàn có nguồn gốc tông đồ, bị phân tán trong khi có chiến tranh Do thái năm 66-70, lâu năm vẫn còn là phó hạt của tòa tổng giám mục Cêsarê ở Palestin. Đức giám mục Juvénal đã làm cho Công đồng Calcêđônia (451) công nhận quyền tự trị của Giáo hội này. Công đồng này đã cho Giáo hội Giêrusalem ở vào hàng thượng phụ thứ V. Hạt thượng phụ này đã không biết đến sự chia tách do sự kiện các cuộc tranh cãi phái nhất tính từ thế kỷ XVI, tòa thượng phụ Giêrusalem luôn luôn được chiếm bởi những người Hy-lạp, là những người cũng đảm bảo việc giữ gìn các nơi thánh (Lieux-Saints) (Hội dòng Mồ thánh - Congrégation du Saint-Sépulcre ou hagio taphique). º Liturgie de Jérusalem = Phụng vụ Giêrusalem: phụng vụ xưa của xứ Palestin, có đặc điểm là luôn luôn lo lắng việc tưởng niệm lịch sử những biến cố trong cuộc đời của Đấng Cứu Thế và dần dần bị thay thế bởi nghi thức byzantin của Constantinôpôli. º VTB.

¨ Hiérosolymitain = Dân thành, thuộc về Giêrusalem: dân cư của Giêrusalem hoặc có liên quan đến thành phố này.

JESSÉ = Giêsê: cha của Đavít (1 Sm 16, 3). º Arbre de Jessé = Cây Giêsê: biểu tượng tranh ảnh dòng dõi của Giêsê cho đến Đức Kitô, do lời tiên tri của Nathan trong 2 St 7, 12-16, và do những quảng diễn khác nhau về lời tiên tri này nơi các ngôn sứ (Is 11, 1).

JÉSUATES = Các tu sĩ Dòng Thánh Giêrônimô: cũng gọi là các giáo sĩ tông đồ của Thánh Giêrônimô (Clercs apostoliques de Saint Jérôme). Dòng được Jean Colombini thành lập ở Sienna khoảng năm 1360 để làm việc cho những công tác từ thiện và cho phần rỗi của các linh hồn. Họ được gọi như vậy là vì vị sáng lập và các đồ đệ bắt đầu và kết thúc những cuộc thuyết giảng của họ bằng cách hô lên: Vạn tuế Đức Giêsu (Vive Jésus). Họ đã bị Đức Clêmentê IX hủy bỏ năm 1668.

JÉSUITES = Các tu sĩ dòng Tên: dòng do Thánh Ignatiô Loyola thành lập với mục đích làm việc để cho danh Thiên Chúa được cả sáng hơn. Nhóm đầu tiên được cấu tạo bởi 6 người bạn hợp lại ở Monmartre chung quanh Ignatiô ngày 15 tháng 9 năm 1534. Trước việc không thể đi đến Đất Thánh được, như họ mong ước, họ đã đi đến Rôma, sẵn sàng để Đức Phaolô III sử dụng. Đức Phaolô III đã phê chuẩn họ năm 1540. Ngoài ba lời khấn dòng, các tu sĩ dòng Tên còn làm một lời khấn đặc biệt là vâng lời Đức Giáo Hoàng.

JÉSUS = Giêsu: tên La-tinh được pháp ngữ hóa, do từ Do thái: Yéhoshua’ bởi tiếng Hy-lạp là Jésous, với nghĩa Giavê là Đấng Cứu Thế. Đó là tên của nhiều nhân vật trong lịch sử Israel: Gioduê, người kế vị Môsê và dẫn đưa dân Người trong sa mạc; các thầy tư tế khác nhau: Giêsu ben Sirach, tác giả sách Huấn ca. º Thiên Thần Truyền Tin (Lc 1, 31) dùng tên này để chỉ rằng Chúa đến để hoàn tất sứ mệnh cứu độ của Người (Mt 1, 21). Với hình dung từ Kitô (Đấng Mêsia, Đấng được xức dầu), tên gọi Giêsu Kitô, như vậy là, chứng tỏ mầu nhiệm cứu độ trong con người của Con Thiên Chúa. º VTB.

JEUDI SAINT = Thứ Năm Tuần Thánh: ngày thứ năm trước lễ Phục Sinh. Một trong những lễ trọng theo phụng vụ. Trước nhất, đó là ngày cuối cùng của Mùa Chay, nó trở thành ngày đầu tiên của tuần Tam nhật (Triduum) lễ Phục Sinh. Ngày này, người ta tưởng niệm việc lập Bí tích Thánh Thể và người ta thánh hiến các dầu thánh: trong một thời gian lâu, vào ngày này, người ta thực hành việc xá giải các tội nhân công khai.

JEUNE = Sự ăn chay, sự chay tịnh: hành vi gồm việc kiêng cữ tất cả thức ăn hoặc thức uống, hoàn toàn hoặc một phần trong một thời gian nào đó. º Trong Cựu Ước và Tân Ước (Mt 6, 1. 18) cùng với lời cầu nguyện và bố thí, nó là một trong ba hành vi được khuyên làm nhiều nhất trong tôn giáo. Đức Giêsu đã tố cáo sự giả hình của vài người ăn chay, nhưng khuyên việc ăn chay trong một số tình huống (Mt 9, 14-17; Mc 2, 18-22; Lc 5, 33-39). º Chay tịnh là một hành vi đạo đức (theo Thánh Tôma. Tổng luận thần học 2a 2ae, 146, hành vi riêng của nhân đức kiêng cữ lànhân đức tiết độ liên quan đến việc thèm thức ăn) trong chừng mực mà nó được hoàn thành vì một lý do tôn giáo, đáng kính hay hữu lý. Việc ăn chay được các Giáo phụ khuyên nhủ, và nó còn được phụng vụ khuyên làm, trước mọi lễ hoặc lễ trọng, hoặc hành vi quan trọng. Việc giữ chay Thánh Thể đã được rút lại chỉ còn một giờ (người ta chỉ có thể phá chay sau khi đã chịu lễ) và chỉ còn phải ăn chay ngày Thứ Tư Lễ Tro và ngày Thứ Sáu Tuần Thánh. º VTB.

JIHAD = Thánh chiến trong Hồi giáo.

JOACHIM de Flore = Joachim de Flore. Viện phụ Xitô, rời khỏi dòng mình để thành lập đan viện De Flore (Calabre) và cũ được kêu gọi làm thủ lãnh Dòng. Ngài đã để lại danh tiếng của một vị thánh sắp được tôn kính bằng sự phụng tự. Nhưng sau khi ngài qua đời (khoảng năm 1201), các tác phẩm của ngài đã nuôi dưỡng một cách đúng hoặc sai, hầu hết những mơ mộng khải huyền và những sai lầm giả thần bí thời Trung cổ. Do đó có phong trào và hình dung từ Joachimites.

JOACHIMITES = Môn đồ của Joachim de Flore: các môn đồ của Joachim de Flore phỏng theo các tác phẩm của Joachim de Flore (1135-1202) hoặc các tác phẩm mà người ta gán cho ông này. Vị viện phụ Xitô này, người sáng lập Dòng de Flore, trong khi giải thích những lời tiên tri của Kinh Thánh, đã nghĩ rằng sau thời đại Chúa Cha (Cựu Ước) và thời đại Chúa Con, sẽ có thời đại của Chúa Thánh Thần là Đấng mà sau một thời gian thử thách sẽ đến trọn vẹn để can thiệp vào. Các môn đồ của Joachim de Flore được chiêu mộ nhất là trong các tu sĩ Phanxicô. Vượt qua rộng rãi tư tưởng của Joachim, nhưng vẫn viện dẫn ông, họ lao mình vào những tư biện cánh chung học về Khải huyền và Phản-Kitô, soạn thảo và rao giảng những lời tiên tri và những mặc khải mới. Phong trào này tan đi dần dần trong suốt thế kỷ XIV, sau khi đã là một nhân tố nổi bật của đời sống thiêng liêng, trí tuệ, và ngay cả chính trị vào cuối thế kỷ XIII.

JOB = Gióp: nhân vật ở xứ Hus (G 1, 1) giữa Eđôm và Arabia, sống vào thời kỳ các tổ phụ, vị anh hùng của quyển sách mang tên này, và đã để lại trong truyền thống Kinh Thánh, kỷ niệm về sự trung thành của ông đối với Thiên Chúa và về sự nhẫn nhục của ông: Ed 14, 14. 20; Hc 49, 9; Tb 2, 2-25; Gc 5, 11.º Le livre de Job = Sách Gióp: được xếp vào hàng các sách Khôn Ngoan (Sapientiaux), kể lại trong một bài thơ rộng lớn (được khai mào và kết thúc bằng những đoạn văn xuôi), những thử thách và sự nhẫn nhục của ông Gióp, những việc xen vào vụng về của bạn bè ông và sự đáp lại của Thiên Chúa là Đấng cai quản thế giới và vận mệnh của mỗi người với sự khôn ngoan, và cuối cùng, giải thoát người tôi tớ trung thành của Người. Quyển sách đặt ra vấn đề đau khổ của người công chính một cách bi thảm. Tác giả của bài thơ này có thể đã viết vào khoảng thế kỷ V trước CN. º Testament de Job = Chúc thư Gióp: ngụy thư có lẽ có nguồn gốc Kitô giáo, làm phong phú thêm những nỗi gian truân của vị Tổ phụ, có lẽ được soạn vào khoảng thế kỷ II của kỷ nguyên Hồi giáo.

JOEL = Giôel (tiếng Do thái: Giavê Thiên Chúa): một trong 12 tiên tri nhỏ, thời gian không rõ, có lẽ là sau khi từ cuộc lưu đày trở về, nghĩa là sau năm 538 trước CN. º Le livre de Joel = sách Giôel: gồm các lời sấm của ông, danh tiếng nhờ sự mô tả một cuộc tràn vào của những con châu chấu, tượng trưng những hình phạt của Thiên Chúa (Ge 1) và nhờ một sự gợi đến Ngày của Giavê (Ge 2). Vị tiên tri này cũng loan báo sự lập lại nước Israel (4, 18) và sự tràn đầy phổ quát của Thần Khí (5, 1-2) bằng những từ mà Thánh Phêrô đã lấy lại vào ngày lễ Ngũ Tuần (Cv 2, 17-21).

Johannique, Johannites —> Jean (Saint).

JOIE = Niềm vui, sự vui mừng (do tiếng La-tinh gaudium, số nhiều là gaudia): trạng thái nghỉ ngơi và hoan hỉ của tinh thần đang chiếm hữu được người mình yêu mến: tận cùng của khuynh hướng tình yêu thiêng liêng (cần phân biệt với sự thỏa mãn: tận cùng của tình yêu thể xác), nó kích thích để hành động. º VTB.

¨ Joyeux (Mystères) —> Mystères.

JONAS = Giôna: vị ngôn sứ dưới triều vua Giêrôbôam II (783-743) đã loan báo sự bành trướng của Vương quốc phía Bắc (2 V 14, 25). º Le livre de Jonas = Sách Giôna: kể lại những gian truân của một vị ngôn sứ từ chối việc đi giảng sự sám hối của thành Ninivê, bị một con thủy quái nuốt trửng, sau đó được giải thoát một cách lạ lùng và đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Các nhà chú giải Kinh Thánh nghĩ rằng quyển sách này đã được soạn thảo sau thời lưu đày, và cần được hiểu như là một dụ ngôn nhấn mạnh đến tính phổ quát của ơn cứu độ. º Đức Giêsu đã dùng dấu lạ Giôna (Signe de Jonas) nhờ sự loan báo chính việc sống lại của Người (Mt 12, 38-42).

JONAS d’Orléans = Jonas d’Orléans. Vị giám mục vĩ đại (ở Orléans từ năm 818 đến 843) nhà cải cách mà ảnh hưởng đã có tính cách quyết định trong các công đồng Francs và ở triều đình của dòng dõi Carôlô. Ngài đã dành hai khảo luận cho đạo đức học và khoa tu đức của các bậc sống, một cho vua chúa, một cho những người đã có vợ, có chồng, đó là những khảo luận đầu tiên về loại này.

JOSAPHAT = Giôsaphát: vị vua thứ tư của Giuđa từ khi có cuộc phân chia (870-848 trước CN), con và là người kế vị Asa và là người lập lại việc phụng tự Đức Giavê (1 V 22, 41-51). º Vallée de Josaphat = Thung lũng Giôsaphát: nơi mà truyền thống, khi giải thích một lời tiên tri của Giôel (3, 2), cho là sẽ xảy ra cuộc phán xét sau cùng (Giôsaphát có nghĩa là Giavê đã xét xử).

JOSEPH = Giuse (tiếng Do thái: xin Thiên Chúa hãy thêm): con của Giacóp, vua Pharaon đã ủy thác cho ông quản lý nước Ai-cập, nơi mà ông đã đưa cả gia đình đến (St 37-50). º Hôn phu của Đức Maria, Mẹ Đức Giêsu. º Joseph d’Arimathia = Giuse Arimathia: môn đệ kín đáo của Đức Giêsu, ông đã cho đặt Đấng Cứu Thế vào trong mồ mà ông đã dành cho ông. º Joseph Barsabbas = Giuse Barsaba: gọi là người công chính, một trong hai môn đệ đã được giới thiệu sau khi Đức Giêsu lên trời để thay thế Giuđa. Chính Mathias là người đã được chọn chứ không phải ông (Cv 1, 23-26). º Joseph Barnabé —> Barnabé.

JOSEPH de Jésus-Marie Quiroga = Joseph de Jésus-Marie Quiroga (1562-1629). Tu sĩ Các-men không đi giày, người Tây-ban-nha, ông đã xuất bản những tác phẩm để bênh vực hoặc để làm rạng rỡ giáo lý thần bí của Thánh Gioan Thánh Giá. Công việc cá nhân của ông dành cho nhất là sự cầu nguyện, và chiêm ngắm theo Dòng Các-men.

JOSEPH du Saint-Esprit (Andalousie) = Joseph du Saint-Esprit người Andalousie (1667-1736), bề trên tổng quyền của các tu sĩ Các-men không đi giày. Ông đã xuất bản một khảo luận đồ sộ về thần học thần bí, được trình bày dưới hình thức kinh viện. º Phân biệt ông với Joseph du Saint-Esprit (1609-1674), người Bồ-đào-nha, cũng là tu sĩ Các-men không đi giày và là tác giả sách thiêng liêng: các tác phẩm của ông thường được trình bày dưới hình thức những bài thuyết giảng, trình bày giáo lý của đan viện Các-men về việc cầu nguyện hoặc chú giải giáo lý của Điônisiô.

JOSÈPHE (Flavius) = Flavius Josèphe. Sử gia và là chính khách Do thái vào thế kỷ I của kỷ nguyên Kitô giáo (37-95), tác giả quyển La Guerre juðve (Chiến tranh Do thái) và quyển Antiquités judaðques (Những cổ vật Do thái giáo).

JOSÉPHISME = Lạc giáo Joseph: hoàng đế Joseph II của Áo (1780-1790) muốn ghi vào các sự kiện điều mà các lý thuyết gia Pháp đã soạn thảo bằng cách ca tụng thuyết Gallican chính trị (Gallicanisme politique). Của cải tinh thần và vật chất của các thần dân đều chỉ thuộc về một mình nhà nước là người, để làm việc này, sắp xếp những dụng cụ khác nhau, trong đó có Giáo hội. Vậy Joseph II muốn mình là chúa tể kể cả trong vấn đề Giáo hội. Cho dầu Rôma chống lại, ông vẫn thành lập một Giáo hội nước Áo thật sự.

JOSÉPHISTES = Người theo lạc giáo Joseph: những người lạc giáo thời Trung cổ; giáo phái của họ không được biết rõ, hình như tham gia vào phong trào Cathares. Họ được gọi tên theo một người lạc giáo Armênia là Joseph Epaphrodète (thế kỷ VII).

JOSUÉ = Giosuê: (cách ghi khác của cùng một tên Do thái là Giêsu-Jésus, nghĩa là Thiên Chúa cứu vớt) người kế vị Môsê trong việc dẫn dắt dân Israel, là dân mà ông đã đưa vào Đất Hứa. º Livre de Josué = Sách Giosuê: tác phẩm kể lại những giai đoạn chính của việc chinh phục Đất Hứa và sau đó trình bày việc phân chia địa lý của 12 chi tộc. Nó nhấn mạnh đến vai trò hàng đầu của Giosuê và sự liên tục của lịch sử chinh phục và lịch sử xuất hành: sự giống nhau của các dấu lạ, sự công bố trọng thể bản lề luật. Câu chuyện vừa có tính cách lịch sử vừa có tính cách anh hùng ca và muốn nhấn mạnh đến sự can thiệp của Thiên Chúa vì lợi ích của Israel.

JOUR de Yahvé = Ngày của Giavê: thuật ngữ thường được các ngôn sứ dùng, đặc biệt là kể từ Amos (5, 18-20) và chỉ sự can thiệp của Giavê vào lịch sử, vừa để trừng phạt tội lỗi, vừa để thực hiện ý định của Người; thuật ngữ này dần dần được áp dụng qua các sự xét xử lịch sử, ở thời đại Mêsia hoặc là vào cuộc xét xử sau cùng, nghĩa là vào những cuộc can thiệp tối hậu của Thiên Chúa º Jour de Seigneur = Ngày của Chúa: Trong Tân Ước (Cv 2, 20; 1 Tx 5, 2), được áp dụng cho những việc can thiệp của Đức Kitô là Chúa, đặc biệt là cho việc Người đến lần cuối cùng vào ngày Quang lâm. Người ta cũng gặp các thuật ngữ như là: le jour = ngày (Lc 21, 34), les jours du Fils de l’homme = những ngày của con người (Lc 17, 22). Sau ngày Đức Giêsu sống lại, ngày đầu tiên của tuần (sau ngày Sa-bat) được gọi là Ngày của Chúa (Jour du Seigneur), tiếng La-tinh là dominica Dies, do đó có từ “dimanche” nghĩa là ngày chủ nhật hay Chúa nhật. º ¬uvre de six jours = Công trình sáu ngày: thuật ngữ ám chỉ chuyện kể về việc tạo dựng như St 1, 1-31 trình bày. º Huitième jour —> Nombre, Hexaméron. º VTB.

JOURDAIN de Saxe = Chân phước Jourdain de Saxe. Tu sĩ Đôminicô, bề trên tổng quyền đầu tiên của dòng này, sau thánh Đôminicô († 1237). Đã để lại một Libellus (tập sách nhỏ) trong đó ông kể lại những lúc khởi đầu của dòng Đôminicô. Ông đã có một hoạt động sâu sắc với tư cách là vị linh hướng, như các lá thư của ông đã chứng tỏ, nhất là ở cộng đoàn các nữ tu Đôminicô Sainte-Agrès ở Bologne và nơi nữ tu Đôminicô Diane d’Andalo. º Đừng nhầm ông này với vị ẩn tu của dòng Thánh Augustinô cùng tên († 1380) là người đã để lại nhiều tác phẩm trong đó có quyển chỉ nam dành cho các vị ẩn tu dòng thánh Augustinô, gồm có một khảo luận về đời sống dòng tu và tu đức, một lịch sử dòng từ năm 1250 đến 1350 (Libes Vitae Fratuum: Quyển sách về đời sống của các Huynh đệ) và là những suy gẫm về đời sống của Đức Kitô.

JOVINIEN = Jovinien. Đối thủ của thuyết khổ tu ở Rôma vào cuối thế kỷ IV mà Thánh Giêrônimô đã bác bỏ trong quyển Adversus Jovinianum (Chống lại Jovinien) của ngài (393).

¨ Jovinianistes = Môn đồ của Jovinien: sau khi đã sống một cuộc sống khắc khổ ở Đông phương, vị đan sĩ của cuối thế kỷ IV này đã đi đến Rôma, đặc biệt thuyết giảng rằng những người đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy với đức tin, thì không thể nào phạm tội nữa. Giáo lý này dung thứ cho tất cả mọi phóng túng và cách sống mới của ông đã chứng tỏ điều đó. Đức Giáo Hoàng Sêvêriô đã dứt phép thông công ông vì tội lạc giáo.

Joyeux —> Joie.

JUBÉ = Đài cao: hành lang tạo thành khán đài mà vào cuối thời Trung cổ và thời Phục hưng, người ta dựng lên giữa lòng và cung thánh các nhà thờ, và từ đó người ta thực hiện những bài ca hoặc những lời tuyên bố long trọng nhất. º Được gọi như vậy (Jubé) là do từ đầu (bằng tiếng La-tinh) của công thức phụng vụ xin ban phép lành, trước những bài đọc.

JUBILÉ = Toàn xá (tiếng Do thái Yôbel): trong Cựu Ước, sự tha chung những nợ nần, hình phạt và lỗi phạm, xảy ra 50 năm một lần, sau “bảy tuần năm” (Lv 25, 8-66). º Livre des Jubilés = Sách Khánh Tiết - Sách Giôben: Khải huyền Do thái, được tìm thấy trong bản dịch tiếng Ethiopia, trong đó lịch sử được chia thành những thời kỳ năm mươi năm —> Genèse (Petite). º Trong Giáo hội Công giáo, ơn toàn xá, ơn đại xá trọng thể do Đức Giáo Hoàng ban, cách khoảng đều đặn (các Năm Thánh), trước tiên là cứ mỗi thế kỷ một lần (kể từ năm 1300), rồi một cách thường xuyên hơn, và hiện tại là cứ 25 năm một lần, và một cách ngoại thường trong những dịp kỷ niệm khác về các sự kiện tôn giáo quan trọng. º Theo nghĩa mở rộng, trong thuật ngữ Faire son jubilé = Làm việc hưởng ơn toàn xá: toàn bộ những việc thực hành được áp đặt để hưởng được ân xá này. Ở những ơn toàn xá thường xuyên, thì việc thực hành chính là một cuộc hành hương đến các vương cung thánh đường Rôma. º Célébrer son jubilé = Mừng Kim Khánh: mừng lễ kỷ niệm 50 năm thụ phong linh mục, thụ phong giám mục, khấn dòng của mình.

¨ Jubilaire = (Tính từ) Année jubilaire = Năm toàn xá: nơi người Do thái, năm cử hành toàn xá (Lv 25, 8). º (Danh từ) Người mừng kim khánh: người mừng lễ kim khánh của mình.

JUDA = Giuđa: người con thứ tư của Giacob (và Lêa), thủ lãnh một trong mười hai chi tộc Israel (St 29, 35). º Chi tộc mà vai trò là nổi bật nhất trong lịch sử Israel và Đấng Mêsia sẽ phải xuất thân từ chi tộc này. º Royaume de Juda = Vương quốc Giuđa: được cấu tạo năm 931 bởi các chi tộc ở phía Nam, sau cuộc ly khai của mười chi tộc khác lập thành vương quốc đối thủ Israel (1 V 11, 20 - 12, 33). º Désert de Juda = Sa mạc Giuđa: thảo nguyên nằm giữa Giêrusalem và Biển Chết. º Manuscrits du désert de Juda = Thủ bản sa mạc Giuđa: sưu tập các bản văn và các bản chú giải Kinh Thánh được khám phá trong những tảng đá dọc theo Biển Chết, trong vùng Cum-ran.

¨ Judaðque = Thuộc về Do thái: có liên quan đến người Do thái hoặc Do thái giáo sau khi từ cuộc lưu đày trở về.

¨ Judaðsme = Do thái giáo: toàn bộ những thể chế tôn giáo của Israel cùng với cộng đoàn gắn bó với các thể chế đó, sau khi từ cuộc lưu đày trở về. º Trong một nghĩa hẹp hơn: lề luật của Môsê được thực hành theo truyền thống các giáo sĩ Do thái. º Với nghĩa hiện đại, tôn giáo của Do thái, một trong ba tôn giáo độc thần lớn nhất, cùng với Kitô giáo và Hồi giáo.

¨ Judaðsants = Dân ngoại giữ luật Do thái: các dân ngoại giữ những việc thực hành lề luật của Do thái. º Kitô hữu giữ luật Do thái: trong một nghĩa hẹp hơn, trong Giáo hội tiên khởi, các Kitô hữu xem việc tuân giữ, toàn bộ hoặc một phần, lề luật Do thái là điều cần thiết cho việc cứu rỗi hoặc ít ra là điều thích hợp cao º —> Judéo-chrétien.

¨ Juifs = Người Do thái: ban đầu, những người cư ngụ tại vương quốc Giuđa. º Từ sau cuộc lưu đày trở về, tên gọi thông thường người Israel. º Tân Ước: Đối nghịch với Dân ngoại (Gentils) hoặc với Kitô hữu (Chrétien) và có nghĩa khi thì là dân tộc đã được chọn, khi thì là dòng dõi bất trung. Trong sách Tin Mừng Thánh Gioan, thuật ngữ này nhằm vào nhất là những kẻ thù địch với Đức Giêsu. º Ngày nay, các con cháu của dân Israel tràn khắp thế giới, được xem khi thì với tư cách là cộng đoàn sắc tộc, khi thì với tư cách là cộng đoàn tôn giáo. Với tư cách là cộng đoàn quốc gia, các công dân của Nhà Nước Israel mang tên là “Israéliens” º VTB.

JUDAS = Judas Maccabée = Giuđa Macabê: con ông Mattathias. Cùng với các anh em, ông đã giải phóng dân Do thái khỏi ách của Antiôkô Epipahnie, vua xứ Syria. Hành động của ông nằm vào giữa năm 166 và 161 và được gợi lại trong hai sách Macabê. º Judas le Galiléen = Giuđa, người Galilê: thủ lãnh một cuộc nổi dậy chống quân La-mã vào đầu kỷ nguyên Kitô giáo, người mà người ta qui cho là nguồn gốc của những người theo phái Nhiệt Thành (Zélotes) (Cv 5, 37). º Judas Iscariote = Giuđa Iscariốt: một trong mười hai tông đồ, người nộp Đức Giêsu cho các đầu mục các tư tế và sau đó đã tự tử. º Thaddée ou Judas = Tađêô hay là Giuđa: Tông đồ của Đức Giêsu, tiếng Pháp còn gọi là Jude.

JUDE = Thánh Giuđa: một trong 12 tông đồ, có biệt danh là Tađêô hay là Lebbê (Lebbée) (người can đảm), em của Thánh Giacôbê Hậu và em họ của Đức Giêsu (Lc 6, 16; Mt 10, 3; Mc 3, 18). º Epitre de S. Jude = Thư Thánh Giuđa: thư công giáo thứ bảy gởi cho các Kitô hữu để làm cho họ phải coi chừng chống lại các tiến sĩ giả. º Thư này có thể đã được soạn thảo trước khi Thánh Phêrô qua đời hoặc giữa những năm 70-80.

JUDÉE = Giuđê: tỉnh phía nam Palestin mà Giêrusalem là thủ đô. Tân Ước dùng tên này khi thì chỉ riêng lãnh thổ này, khác với Galilê và Samaria, khi thì chỉ toàn thể tỉnh do các tổng trấn La-mã cai trị (Lc 3, 1).

Judéo-chrétien —> Christ.

JUDITH = Giuđít, Giuđitha (tiếng Do thái: người đàn bà Do thái): người nữ anh hùng Do thái đã giải thoát dân mình khỏi bị đạo binh của Nabucôđônôdor vây hãm, bằng cách giết chết Hôlôphernô, vị đại tướng chỉ huy đạo binh này. º Le livre de Judith = Sách Giuđít: kể lại câu chuyện này. Nguyên gốc sách này viết bằng tiếng Do thái hoặc tiếng Aram; tuy nhiên, nó được lưu truyền đến chúng ta chỉ trong bản dịch tiếng Hy-lạp và nằm trong các sách Đệ Nhị Luật. Việc khảo sát chuyện kể, các yếu tố địa lý, các tên riêng v.v..., sự có mặt các nét có tính khải huyền, làm cho chúng ta kết luận rằng đây không phải là một quyển sách lịch sử trong tất cả mọi chi tiết, mà là một bản văn nhằm làm nổi bật sự can thiệp quan phòng của Thiên Chúa vì lợi ích của Dân Người. Việc soạn thảo là vào thế kỷ II hoặc I trước CN.

Juge, jugement, juger —> Jus.

Juifs —> Juda.

JULES l’Africain = Jules l’Africain.  Sinh ở Giêrusalem, ông đã định cư ở Nicopolis (Emmau) và qua đời sau năm 240. Ông liên lạc thư từ với Origênê. Những mảnh tác phẩm của ông tỏ rõ một sự tò mò rộng rãi đối với các khoa học trần tục cũng như tôn giáo. Các Sử Biên Niên (Chroniques) của ông là tiểu luận đầu tiên của Kitô giáo về niên đại học phổ quát và được các nhà niên đại sau này sử dụng.

JULES II = Giuliô II: Giáo Hoàng từ 1503 đến 1513. Sau những năm bị dòng tộc Borgia thống trị, Giuliô de la Rovère hiến mình cho công việc giải phóng Tòa Thánh về phương diện chính trị và củng cố uy quyền thiêng liêng của mình trên sức mạnh quân sự. Là nhà chính trị giỏi giang và là người chiến sĩ tốt, ngài đã loại được César Borgia, tự phóng thích mình khỏi quyền lực của Venise (Liên minh Cambrai, 1508) và quyền lực của nước Pháp (Liên minh thánh, 1511). Sự triệu tập Công đồng Latran V của ngài vào năm 1512 có lẽ đã có thể cho phép ngài canh tân Giáo hội. Người ta vẫn còn ghi nhớ ngài nhất là ngài là vị mạnh thường quân vĩ đại nhất của thời Phục hưng: Raphael, Bramante và Micael Angêlô đã làm việc nhờ dựa vào ngài (kiến trúc đền thờ Thánh Phêrô, các bức bích họa ở nhà thờ Sixtin v.v...)

JULIEN l’Apostat = Julien l’Apostat. Cháu của Constantinô, hoàng đế Roma từ 361 đến 363. Mặc dầu ông đã hấp thụ một nền giáo dục Kitô giáo, ông vẫn là tác giả một mưu toan phù du khôi phục lại tôn giáo La-Hy trong những năm ông trị vì. Tác phẩm của ông, quyển Chống lại những người Galilê (Contre les Galiléens) chỉ còn được giữ lại một phần.

JULIEN d’Eclane = Julien d’Eclane. Giám mục Eclane, gần Bénévent. Lý thuyết gia của phái Pêlagiô, ông phải rời tòa giám mục của ông vào năm 418 và trốn sang Đông phương († khoảng 454). Ông được biết đến nhiều nhất là nhờ cuộc bút chiến của ông với Thánh Augustinô. Người ta quy cho ông nhiều tập chú giải Kinh Thánh.

JULIEN d’Halicarnasse = Julien d’Halicarnasse. Giám mục phái nhất tính của Halicarnasse ở Carie (Tiểu Á), bị truất chức bởi Justinianô năm 518, và trốn sang Ai-cập. Ông đã dấn thân vào cuộc tranh luận với Sévère thành Antiôkia về thân phận thân xác của Đức Kitô mà ông quả quyết là vô cảm và không bị hư nát. Người ta chỉ còn lại vài mảnh tác phẩm của ông. º —> Aphtardodocères.

JULIEN Bomère = Julien Bomère. Người gốc Bắc Phi, di cư sang phía nam xứ Gaule, dạy khoa tu từ học ở đó, và trong các học trò của ông, có Césaire d’Arles. Trở thành linh mục, ông đã điều khiển một cộng đoàn các giáo sĩ († sau năm 498). Trong công trình triết học và tu đức của ông, người ta còb giữ lại quyển De vita contemplavita (Về đời sống chiêm niệm), tác phẩm vừa là tu đức, vừa là mục vụ và vừa là luân lý.

JULIEN (Eugène) = Eugène Julien. sinh năm 1856, bề trên trường Thánh Giuse ở Havre, rồi làm giám mục Arros và thành viên Hàn lâm viện khoa học luân lý. Ông là một nhà hùng biện và là văn sĩ rất được ưa chuộng († 1930).

Jurer, jureur, juridiction, jurisconsulte, jurisprudence —> Jus.

JUS = Luật pháp, quyền lợi: từ La-tinh này có nghĩa là luật pháp (gén: juris), lập thành gốc của những từ liên quan đến khoa này: juriste (nhà luật học, luật gia), juridiction (quyền tài phán) v.v... º Ipso jure = Chiếu luật (tiếng La-tinh: do chính pháp luật): điều khoản có nghĩa là một hiệu quả đương nhiên phải sinh ra mà không cần phải có sự can thiệp của một thẩm quyền —> Latae Santentiae.

¨ Juste = Đúng luật, hợp luật: (tính từ) điều phù hợp với pháp luật. º Đạo đức. Người công chính: người hành động theo sự công chính. Kinh Thánh. Người hành động phù hợp với lề luật của Thiên Chúa hoặc sống phù hợp với tư tưởng và ý muốn sáng tạo của Thiên Chúa đối với mình. º Le Juste = Đấng Công Chính: chính là Thiên Chúa với tư cách là Người cứu vớt, sử dụng sự công bình, thực hiện các lời hứa của Người. º Le juste souffrant = Người công chính đau khổ: người anh hùng cứu thế đã được Isai nói tiên tri (42, 1-7; 49, 1-8; 50, 4-9; 52, 13-53, 12) —> Serviteur. º Livre du Juste = Sách người Công chính: bản viết của Cựu Ước, ngày nay đã bị lạc mất và được kể lại trong Gs 10, 13 và trong 2 Sm 1, 18.

¨ Justice = Sự công chính, sự công bình, công lý: Kinh Thánh. (do từ La-tinh jus = luật pháp, xuất phát từ một gốc Ấn-Âu ye, công thức thánh, được gặp trong kinh Vê-đa yoh: sự cứu độ: trước tiên từ này gợi lên những liên hệ tốt đẹp giữa những con người với nhau và giữa những con người với thần linh): được hiểu trong hai nghĩa tùy theo hai luồng tư tưởng chạy khắp Kinh Thánh một cách khả giác 1. Con người được gọi là công chính khi nó trả lại cho mỗi người điều nó mắc nợ và trên phương diện tôn giáo, khi nó tuân giữ trọn vẹn những giới răn của Thiên Chúa. Một cách tương quan, Thiên Chúa được goị là công chính khi Người xét xử hoặc thưởng phạt theo những công việc làm, nghĩa là làm theo cách mà mỗi người làm trọn các giới răn 2. Con người là công chính khi nó hoàn toàn hòa hợp, hài hòa với Thiên Chúa là Đấng dẫn dắt vũ trụ và toàn quyền qui định bước đi của tất cả tạo vật; nói cách khác, con người là công chính nếu nhờ đức tin, mà nó trở nên thông phần cùng Thiên Chúa là Đấng, vì sự công chính của Người, mà dẫn dắt người đó đến cứu cánh của mình. Như vậy, một cách tương quan, sự công chính của Thiên Chúa lẫn lộn với lòng từ ái của Người hoặc với những hồng ân cứu độ mà lòng từ ái của Người phân phát; chính sự công chính của Thiên Chúa làm cho con người trở nên công chính, nghĩa là thánh thiện và hoàn hảo. Đồng nghĩa với Droiture morale et religieuse (sự ngay thẳng luân lý và tôn giáo) sainteté (sự thánh thiện) perfection (sự trọn lành). º Justice originelle = Sự công chính nguyên thủy: chỉ tình trạng trọn lành mà trong đó Thiên Chúa đã cưu mang và tạo dựng con người trước khi con người phạm tội. Đối nghịch với tình trạng tội lỗi, là tình trạng kế tiếp, và, đối với vài nhà thần học, nó đối nghịch với tình trạng bản tính tinh tuyền là tình trạng giả định (đã không có) của một sự tạo dựng nên con người không có ân sủng, trước cả mọi tội lỗi. º Đạo đức. Sự công chính là một nhân đức mà nhờ đó con người, bằng ý chí kiên cường và vững chắc, mang đến cho mỗi người điều mình mắc nợ. º Justice distributive = Sự công bình phân phối: sự công bình chỉ đạo những sự phân phối tùy theo nhu cầu của mỗi người, hoặc, tổng quát hơn, tùy theo giá trị mà mỗi người xứng đáng, tương quan với những người khác và với toàn bộ của cộng đoàn. º Justice commutative = Sự công bình giao hoán: sự công bình chỉ đạo những trao đổi, những bồi hoàn hoặc những nợ nần do sự phán xét của sự công bình phân phối ấn định. º Justice légale = Sự công bình pháp lý: sự công bình có đối tượng là lợi ích chung và sắp xếp tất cả mọi hành vi của các nhân đức như là để đạt được mục đích của chúng. º Justice générale = Sự công bình tổng quát: sự công bình nhằm trực tiếp vào lợi ích chung và gián tiếp, qua trung gian của sự công bình phân phối mà nó gián khởi, vào lợi ích của mỗi một chủ thể. º Justice sociale = Sự công bình xã hội: sự công bình pháp lý được xét trong toàn bộ bề rộng của nó và khi nó được hoàn thành và được làm cho trọn hảo nhờ sự công bằng phân phối. º VTB.

¨ Injustice = Sự bất công, sự hoặc tình trạng không công chính. Tội lỗi phép công bằng: Kinh Thánh. sự công chính đồng nghĩa với điều mà ngày nay chúng ta gọi là sự thánh thiện hoặc sự trọn lành thiêng liêng; như vậy sự không công chính chỉ tình trạng của kẻ có tội, kẻ xấu xa và cũng đối nghịch với các nhân đức đối thân cũng như với các nhân đức luân lý. º Đạo đức. Với nghĩa hạn hẹp, tội nghịch cùng nhân đức trụ là đức công bằng: hành vi của ý muốn từ chối điều bị mắc nợ với người mà điều đó bị mắc nợ. º Cũng chỉ tật xấu tương ứng.

¨ Justification = Ơn / Sự công chính hóa: Kinh Thánh. từ ngữ của Thánh Phaolô chỉ hành vi mà Thiên Chúa làm cho trở nên “công chính”, nghĩa là hành vi mà Người làm cho kẻ có tội đi từ tình trạng tội lỗi qua tình trạng “công chính”, nghĩa là tình trạng được cứu rỗi, bên cạnh Người, nhờ đức tin. º Theo nghĩa thụ động, nó cũng chỉ tình trạng của người đã đi từ tội lỗi qua đức tin. Đồng nghĩa: Conversion (Sự hối cải). Sanctification (Sự thánh hóa) (với nghĩa mà sự thánh hóa chỉ sự sáp nhập vào Đức Kitô). º VTB.

¨ Jurer = Thề: lấy làm chứng tá, hoặc chính Thiên Chúa, hoặc một người hoặc một đồ vật tượng trưng cho Đấng Tối Cao đối với một người nào đó, để bảo đảm sự thật về điều người ta nói. º —> Serment.

¨ Jureurs (Prêtres) = Các linh mục tuyên thệ: người ta gọi như vậy các linh mục đã tuyên thệ lời thề lập hiến đã được dự định bởi Quy chế dân sự của hàng giáo sĩ năm 1790.

¨ Abjuration = Sự thề bỏ, sự tuyên thệ: hành vi bề ngoài và công khai mà một Kitô hữu trưởng thành phản đối lại những sai lầm mà trước đây mình đã tuyên xưng (lạc giáo, ly giáo, bội giáo) và tuyên xưng đức tin công giáo trước một đại diện có đủ tư cách của Giáo hội (Đấng Thường quyền sở tại hoặc người được vị này ủy nhiệm).

¨ Adjuration = Sự truyền khiến. º Sự khẩn nguyện: hành vi của nhân đức thờ phượng mà người ta kêu cầu danh Chúa để xui khiến ai làm việc gì, hoặc bằng cách cầu xin [lúc đó người ta nói conjurer (khẩn cầu van xin) hơn là adjurer] hoặc bằng cách ra lệnh. º Khẩn nguyện chính Thiên Chúa đó là van xin Người bằng cách dựa vào một điều gì thần linh hoặc linh thánh —> Obsécration. º Kêu đến tên của ma quỷ thì hợp luật nhưng chỉ bằng cách ra lệnh và để đuổi chúng đi. º —> Exorcisme.

¨ Conjuration = Sự trừ quỷ: Thần học. hành động gồm việc xua đuổi những tà thần. Đồng nghĩa: Exorcisme. º Yêu thuật: công việc ma thuật mà người ta muốn ép buộc quỷ phải thi hành những mệnh lệnh nào đó. Trong nghĩa này, yêu thuật thuộc phạm vi tội ma thuật.

¨ Parjure = Sự hoặc người thề gian, thề dối: hành động gồm việc lấy Thiên Chúa làm chứng một điều gì đó là thật (như một lời thề) trong khi điều đó là giả. Tội chống lại nhân đức thờ phượng. º Sự bội thề: sự vi phạm một lời đã hứa bằng một lời thề. º Người phạm tội này: con người thề gian thì coi thường Thiên Chúa và coi thường điều gì là linh thánh. º Faire jurer le parjure = Buộc người thề gian phải thề: không ai, đặc biệt, có quyền buộc một người mà người ta biết là nói dối phải thề. Thánh Augustinô nói: nó tự sát bằng cách thề và người bắt nó phải thề đâm sâu bàn tay sát nhân của mình vào trong nó (De perj: Về sự thề gian). Cũng vậy, Chúa đã nói: Ước gì lời nói của anh em, hễ có thì nói có, không thì nói không. Điều gì thêm thắt vào đều là do ác quỷ (Mt 5, 37); và cũng vậy, đối với điều mà người ta bắt phải thêm vào.

¨ Injure = Sự phạm pháp: theo nghĩa rộng, tất cả mọi vi phạm luật pháp. º Sự làm tổn hại: theo nghĩa hẹp, tất cả mọi sự làm tổn hại đến những quyền lợi của các đệ tam nhân. º Injure réelle = Sự xúc phạm sự thật: sự xâm phạm quyền lợi của người khác bằng hành động gây tổn thương, làm hại đến con người thể lý, đến sự tự do hoặc phẩm cách của người ấy —> Canon (privilège du).

¨ Juridiction = Quyền tài phán, quyền tài thẩm (do từ La-tinh juris dictio: sự đọc luật): ngày xưa, theo nghĩa hẹp, là nghĩa của bộ luật La-mã: quyền nói luật nghĩa là quyền xét xử. º Trong giáo luật hiện thời, quyền công khai để cai quản trong lãnh vực Giáo hội, hoặc bằng Huấn quyền (Magistère) hoặc bằng Thừa tác vụ (Ministère) là công việc dành riêng cho các giáo sĩ và đến với họ từ luật pháp của Thiên Chúa hoặc từ giáo luật. º Juridiction contentieuse = Quyền tài phán phân tụng: quyền xét xử và phạt, cũng gọi là quyền tài phán tư pháp (juridiction judiciaire) º Juridiction volontaire = Quyền tài phán thuận ý: quyền hành pháp hoặc quyền hành chánh, có phẩm cách là “thuận ý” vì nó được thi hành trên những người đồng ý với nó chứ không phải trên những người không đồng ý. Đồng nghĩa: quyền tài phán phi tụng (juridiction gracieuse). º Juridiction législative = quyền tài phán lập pháp: đôi khi gồm trong quyền tài phán thuận ý, đó là quyền làm luật. Huấn quyền (le Magistère) được đồng hóa với quyền tài phán vì nó được xây dựng chẳng những trên sự hiểu biết giáo lý mà còn trên uy quyền dạy dỗ đến từ một sứ mệnh theo giáo luật. º Juridiction ordinaire: Quyền tài phán thông thường: quyền tài phán có được là do một chức vụ mà luật pháp gắn liền quyền này với chức vụ đó —> Ordinaire. º Juridiction déléguée = Quyền tài phán thừa ủy: quyền tài phán mà không phải là do chức vụ trao cho mà là do pháp luật hoặc một vị bề trên có thẩm quyền trực tiếp nhượng lại cho người đó —> Délégation. º Juridiction suplée = Quyền tài phán bổ sung: quyền tài phán mà vì một công việc đặc biệt, nên pháp luật trao cho người thiếu quyền tài phán đó —> Suppléance. º Juridiction de for interne = Quyền tài phán tòa trong: quyền tài phán được thi hành ở bên trong lương tâm nghĩa là một cách riêng tư hoặc thầm kín, trong lợi ích riêng của từng tín hữu để thánh hóa cá nhân người tín hữu đó. º Juridiction de for externe = Quyền tài phán tòa ngoài: quyền tài phán được thi hành ở tòa ngoài, nghĩa là một cách công khai, Giáo hội thấy và biết, trong lợi ích chung của một cộng đoàn tín hữu, vì lợi ích chung của Giáo hội.

¨ Jurisconsulte = Nhà luật học, nhà cố vấn pháp luật: người am hiểu luật pháp và lề luật. º Giáo luật. Các nhà luật học vĩ đại trước thế kỷ IV mà các tác phẩm đã được tập hợp lại trong quyển Le Digeste (Tập luật) của Justinianô (533).

¨ Jurisprudence = Pháp luật học: nơi người La-mã, khoa học về pháp luật. º Phán lệ: cách giải thích các luật do các tòa án Giáo hội ban hành bằng cách áp dụng những luật chung vào những trường hợp riêng. Đồng nghĩa: Stylus facti: kiểu cụ thể, usus forensis, thói quen của tòa án hay án lệ. º Theo nghĩa hẹp, cách giải thích do các tòa án của giáo triều Rôma ban hành, chỉ được xem như nguồn của luật pháp bổ sung.

¨ Jugement = Sự phán đoán, sự nhận định: Triết. quá trình trí tuệ mà kết cuộc trí tuệ xác quyết thực tại của một sự vật, hoặc sự liên hệ giữa một thuộc từ và một chủ từ. Sự phán đoán được biểu hiện bằng một mệnh đề. Hoạt động thứ hai của tinh thần theo sau đơn thức (appréhension) (hoạt động thứ nhất) của “cái đang là”, sự phán đoán gồm một bên là liên kết và ly tán, bằng cách so sánh thuộc từ với chủ từ, và bên khác là xác quyết hoặc phủ nhận phát biểu của việc liên kết ly tán. º Jugement spéculatif = Sự phán đoán suy lý: sự phán đoán được sắp xếp cho tri thức. º Jugement pratique = Sự phán đoán thực tiễn: sự phán đoán được sắp xếp cho hành động. º Jugement d’existence = Sự phán đoán hiện hữu: sự phán đoán nhằm xác quyết một thực tại. º Jugement de valeur = Sự phán đoán giá trị: sự phán đoán nhằm đánh giá thực tại º Luận lý. Trong các phán đoán suy lý, nguồn gốc phân biệt les jugements universels ou particuliers (những phán đoán phổ quát hoặc cá biệt) (về phương diện lượng tính), jugement nécessaire et jugement contingent (sự phán đoán tất yếu và sự phán đoán bất tất) (về phương diện kiểu cách), jugement catégorique, jugement hypothétique, jugement de disjonction (sự phán đoán nhất quyết, sự phán đoán giả định, sự phán đoán phân biệt) (về phương diện liên hệ) v.v... º Kinh Thánh. Hành động của Thiên Chúa xác nhận, bằng cách thưởng hoặc phạt, hạnh kiểm của các cá nhân, các dân tộc và đặc biệt là hạnh kiểm của dân tộc đã được chọn. º Jugement dernier ou jugement général = Sự phán xét chung: hành vi mà Đức Kitô, vào ngày Quang lâm, biểu lộ một cách long trọng số phận đời đời của tất cả mọi con người. Cựu ước đã cảm nhận rằng Giavê sẽ xét đoán tất cả mọi người (Kn 3, 7-13; 4, 20; 5, 23); trong Tân Ước, có sự trùng hợp giữa ngày tận thế, sự tỏ ra quyền Chúa Tể của Đức Kitô, sự Sống Lại toàn thể, sự phán xét toàn cầu và sự đổi mới trái đất và các tầng trời (Mt 25, 31-46).º Jugement de Salomon = Sự xét xử của Salomon: giai thoại lừng danh biểu lộ sự khôn ngoan của nhà vua và được kể lại trong 1 V 3, 16-28. º Đạo đức. Hành vi riêng của nhân đức cong bằng gồm có việc cho mỗi người điều phải cho và trước tiên là xác định điều phải cho đó; tiêu biểu nhất là hành vi của người trọng tài hoặc của quan tòa. º Jugement téméraire = Sự võ đoán: sự phán đoán không có lợi cho người anh em, không có những dữ kiện đầy đủ. º Thần học. Jugement particulier = Sự phán xét riêng: sự phán xét của Thiên Chúa trên mỗi linh hồn vào lúc lâm chung. Chính Tân Ước, lấy lại giáo lý về việc thưởng phạt mỗi người tùy theo công việc làm của người ấy (Mt 16, 27; Rm 2, 6), cho chúng ta đoán thấy sự phán xét này (Mt 24, 43; 25, 1; 2 Cr 5, 10; Ga 12, 48). º (Lịch sử giáo luật) Jugement de Dieu = Sự phán xét của Thiên Chúa: sự thử thách đặc biệt, hoặc sự phân xử của Chúa (Ordalie) (bằng sắt, bằng lửa, bằng nước) mà vào thời Trung cổ, người ta nhờ đến, để khám phá một tội phạm, để phân phải trái cho kẻ thù địch nhau hoặc để cắt đứt một cuộc xung đột. º VTB.

¨ Juges = Thủ lãnh, quan án: các thủ lãnh thực thi quyền hành trong dân Israel theo từng giai đoạn, từ khi Gioduê qua đời cho đến khi thiết lập vương quyền: Ốtniel, Êhút, Samga, Jahel, Đêbôra, Barac, Ghêđêôn, Abimêlec, Tôla, Giaia, Giéptê, Ítxâu, Elon, Abđôn, Samson (Hêli và Samuel). º Le livre des Juges = Sách Thủ lãnh: kể lại lịch sử những nhân vật trên đây, trong khi nhấn mạnh đến nền thần học các sự kiện (2, 6-3, 6): các tội lỗi của dân Israel, hình phạt bằng những cuộc đột nhập của các dân tộc láng giềng, sự kêu cầu của dân Israel lên Thiên Chúa và việc sai đến một Thủ lãnh giải phóng. Sau Ghêđêôn, một mưu toan vương quyền bị thất bại với Abimêlec. Các câu chuyện cấu tạo nên tập này không nhất thiết theo một thứ tự thời gian chặt chẽ. Chúng xuất phát từ những truyền thuyết khác nhau ở phía Bắc và phía Nam và vài câu chuyện mang những dấu vết anh hùng ca và khuếch đại (Samson). Thời gian của tập cuối cùng không ai biết.

¨ Juger = Xét xử (tiếng La-tinh judicare = hành động với tư cách là judex = quan tòa, chánh án): xử đoán (hành vi của chánh án). º Nhận định: đánh giá chân lý của một mệnh đề hay giá trị của một sự vật. º Triết. (nghĩa này gồm cả hai nghĩa trên) xác quyết hoặc phủ nhận sự hiện hữu của một tương quan giữa hai đối tượng tư tưởng.

JUSTE Lipse = Juste Lipse. Nhà nhân bản thuộc trường phái của Erasme, qua đời năm 1606.

JUSTIN le Philosophe = Thánh Justinô Triết gia: gốc Palestin, ngài đến định cư ở Rôma dưới triều hoàng đế Antonin và coi sóc trường giáo lý Kitô giáo ở đó. Ngài đã chết vì đạo ở đó, cùng với nhiều môn đồ của ngài vào khoảng năm 165. Tatien đã là học trò của ngài. Trong công trình phong phú của ngài, chúng ta chỉ còn lại những tác phẩm về biện giáo: Hai quyển Apologies (Biện giáo) gởi cho những người ngoại giáo và Dialogue avec Tryphon (Đối thoại với Tryphon), tác phẩm tranh luận với Do thái giáo. Thánh Justinô đã mở ra con đường cho Kitô giáo và văn minh Hy-lạp xích lại gần nhau và con đường cho sự suy lý thần học. Lễ kính ngày 01 tháng 06.

JUSTINIEN 1er = Justinianô I: hoàng đế Constantinôpôli từ 527 đến 565, nhà chính khách và nhà lập pháp xuất sắc. Ông đã can thiệp, nhưng rủi thay, ông lại can thiệp một cách trực tiếp nhất vào những cuộc tranh luận thần học về việc Nhập Thể, cố gắng chẳng những là đẩy lùi phái nhất tính, mà còn áp đặt thuyết Tân-Calcêđônia mà ông đã làm cho chiến thắng ở Công đồng Constantinôpôli năm 553, cùng một lúc, ông làm cho tác phẩm Les Trois Chapitres phải bị lên án mặc dầu Đức Giáo Hoàng Vigilô phản đối. Ông đã xuất bản những khảo luận chống lại phái nhất tính và chống lại Les Trois Chapitres.

JUVÉNAT = Đệ tử viện: nhà dùng cho việc giáo dục do các tu sĩ coi sóc, tiếp nhận các trẻ em và các thiếu niên được hấp dẫn bởi đời sống nhà tu, để giúp đỡ họ biện phân và trau dồi ơn gọi của họ.

K

KAABA = Đền thờ Hồi giáo: đền thờ nhỏ, là cực hấp dẫn chính của cuộc hành hương (Hajj) đến Laméc. Những người Hồi giáo cho rằng Abraham đã xây dựng đền thờ này. Khi cầu nguyện, người Hồi giáo hướng về đền Kaaba này.

KABBALE = Phái bí truyền Do thái (hay Cabale do tiếng Do thái qabbalah = truyền thống): khuynh hướng chú giải Kinh Thánh và phong trào tu đức có tính cách phiếm thần, được xây dựng trên một cách giải thích có tính bí truyền và tượng trưng về bản văn của Kinh Thánh, gắn bó với giá trị con số của các chữ. Những người theo phái này đã cho học thuyết này bắt nguồn từ thời bị lưu đày ở Babylon, hơn nữa, từ Abraham hoặc ngay cả từ Ađam. Trào lưu thần bí, vào thời Trung cổ, có những quyển sách của nó: Jezirah, Bahir và Zohar và nó biểu lộ rõ ràng nhất trong lịch sử ở Provence vào thế kỷ XIII. Nó cũng đâm rễ trong thuyết thần tri và thuyết khải huyền (l’apocalyptique) của những thế kỷ đầu kỷ nguyên chúng ta và sẽ có ảnh hưởng ở thế kỷ XVII trong vài phong trào Mêsia, như phong trào của Zabbatað Zwi.

KAÐROS = Thời gian: từ ngữ Hy-lạp này dịch từ Do thái có nghĩa là thời gian, chẳng những diễn tả một dữ kiện thời gian mà còn thường diễn tả một dữ kiện tôn giáo nữa: vì hành động của Thiên Chúa trong thế giới cố định các ngày giờ và các thời kỳ (1 Tx 5, 1) và đặc biệt là sự viên mãn của thời gian (Ep 1, 10) nghĩa là sự can thiệp quyết định của Thiên Chúa bằng sự Nhập thể Cứu Chuộc và sự Quang lâm sau cùng, vì từ đầu đến cuối lịch sử của thế giới, Thiên Chúa là Người Chủ của thời gian.

KANTISME = Học thuyết Kant: học thuyết của Kant được gọi là thuyết phê phán của Kant (Criticisme Kantien) (sự phê phán định các giới hạn cho những khả năng của lý trí) hoặc thuyết duy tâm siêu việt (Idéalisme transcendantal) hay thuyết duy tâm phê phán (Idéalisme critique) (có nghĩa là nhận thức của chúng ta không có khả năng đạt được những sự vật tự tại, mà chỉ là những hiện tượng, trong một kinh nghiệm), mặc dầu Kant chấp nhận sự hiện hữu của những sự vật tự tại. Kant tìm kiếm nền tảng của khoa học (toán học và vật lý học) và nghĩ rằng ngay khả năng của khoa học cũng giả định trong tâm trí, sự hiện hữu của những phán đoán tổng hợp tiên thiên, là những điều kiện cần thiết để cho khoa học được phổ quát và cần thiết.

KARMAN = Nghiệp (tiếng Phạn: hành động có cân nhắc, suy nghĩ): theo một quan niệm liên Ấn-độ, xác định những hoàn cảnh sống của các sinh vật bằng chính những hành vi (kiếp) trước riêng của các sinh vật đó. Do một định luật nhân quả khắt khe, mỗi hành vi đạo đức đều mang một quả, quả này chín mùi trong bí mật, nhưng sẽ biểu lộ một cách tất yếu dưới hình thức những thân phận cực nhọc hay vui thỏa của cuộc sống vào lúc mà quả đó đạt được sự chín mùi. Sự éo le của định luật về nghiệp (Karman) làm cho toàn thể thế giới hữu hình trở thành một cỗ máy rộng lớn để thưởng phạt những hành vi có trách nhiệm của những hữu thể có khả năng đặt ra, cỗ máy mà sự vận hành cấu tạo nên sự luân hồi (samsara), dòng chảy những biến cố trần thế mà ở đó tất cả những người còn sống đang hưởng thụ hoặc đang đau khổ, dầu muốn dầu không, cũng thấy mình bị lôi kéo vào. Chính các thần cá nhân cũng không thoát khỏi. Chỉ một mình Brahman (Đại ngã) hay là Đấng Tuyệt Đối siêu việt phi nhân cách là không bị ảnh hưởng, mặc dầu tất cả sự éo le của sự luân hồi (samsara), một cách nào đó, chỉ là sự biểu hiện trên bề mặt và một phần hữu thể bản chất của Ngài, là nền tảng của mọi thực tại. Phật giáo cũng biết đến định luật về nghiệp (Karman) mà chỉ có niết-bàn (Nirvana) mới giải phóng được.

KATHOLIKENTAG = Đại hội Công giáo Đức: Đại hội hằng năm của những người Công giáo Đức. Từ cuối thế kỷ XIX, đại hội này tỏ bày những khuynh hướng chính của Công giáo ở Đức và đã tạo được một ảnh hưởng rộng lớn trên sự phát triển tư tưởng và hành động của những người Công giáo.

KÉNOSE = Sự trút bỏ (tiếng Hy-lạp kenosis, từ phái sinh của Kenoi = làm trống rỗng, làm kiệt quệ, thu lại thành không): tình trạng hạ mình xuống của Đức Kitô như được trình bày trong Pl 2, 7. Trong đó, Thánh Phaolô nhận xét rằng Ngôi Lời, trong sự Nhập Thể, đã từ bỏ địa vị ngang bằng vinh quang với Thiên Chúa để xuất hiện trong thân phận của tạo vật, nghĩa là thân phận hoàn toàn tùy thuộc hay là thân phận tôi đòi đối với Thiên Chúa, và cứ như vậy cho đến chết, và cái chết nhục nhã trên Thập giá.

Kérubim —> Chérubin.

KÉRYGME = Bài rao giảng Tin Mừng đầu tiên (do từ Hy-lạp kerygma = sự công bố, sứ điệp; từ phái sinh từ kérus, người tuyên cáo có nhiệm vụ công bố chính thức những tin tức): sự loan báo Tin Mừng (Evangile) đầu tiên do vị tuyên cáo của Đức Kitô (Tông đồ, sứ giả) để triệu tập (—> Eglise) những người không tin trở lại với đức tin và chịu phép Thánh Tẩy. Sự công bố Tin Mừng đầu tiên (Kérygma) là công việc chủ yếu của việc phúc âm hóa. º Nội dung của bài giảng đầu tiên về đức tin.

¨ Kérygmatique = Thuộc về Tin Mừng đầu tiên, thuộc về nội dung bài giảng đầu tiên về đức tin: thuộc về bài Tin Mừng đầu tiên (kérygme): hoặc là ở nội dung hoặc là bằng cách quyến rũ và thuyết phục như vị tông đồ công bố Tin Mừng đầu tiên đó. º Théologie kérygmatique = Thần học rao giảng: khoa thần học liên quan đến việc rao giảng Tin Mừng đầu tiên (kérygme); hoặc (nhất là nơi các tác giả người Đức), khoa thần học được xây dựng phụ thuộc theo việc thuyết giảng để trở thành đối tượng trực tiếp của việc thuyết giảng (đối nghịch với thần học suy lý, diễn dịch, tự nó đã đủ cho nó).

KÉTOUBIM ou QUÉTOUBIM = Những trước tác thánh (tiếng Do thái: các bản văn viết): trong Kinh Thánh Do thái, tên gọi dành cho các trước tác thánh (Hagiographes) nghĩa là các sách thánh không được người Do thái xếp vào hàng Lề luật hoặc Ngôn sứ; thực thì, người Do thái chấp nhận một sự phân chia Kinh Thánh ra làm ba hạng, trong đó kétoubim tạo thành hạng thấp nhất.

KETTELER (Guillaume Emmanuel von) = Guillaume Emmanuel von Ketteler. Giám mục Mayence (1850). Ngài trở nên danh tiếng nhờ sự sáng suốt mà ngài đã có lập trường vì lợi ích của một lãnh vực xã hội Kitô giáo và vì sự can đảm của ngài trong việc chống lại Kulturkampf (Cuộc diễn văn hóa) (1811-1877).

KILWARDBY (Robert) = Robert Kilwardby. Tu sĩ Đôminicô, người Anh († 1279) giáo sư thần học xuất sắc ở Oxford (1248), sau đó làm bề trên giám tỉnh dòng Đôminicô (1261), tổng giám mục Cantobéry (1272), sau cùng làm Hồng y giám mục Porto (1278). Có khuynh hướng Augustinô, ông đã lên án ở Oxford (1277) một cách rạng rỡ nhiều luận đề của phái Tôma.

KINONIKON ou KOÐNONIKON = Ca hiệp lễ: trong nghi thức byzantin, bài ca hiệp lễ, thay đổi tùy theo lễ.

KLAPWELL (Richard) = Richard Klapwell. Tu sĩ Đôminicô, người Anh, giáo sư chuyên khoa thần học ở Oxford († 1288). Ông hăng say bênh vực thuyết Tôma chống lại những sự tấn công của trường phái Phanxicô và những sự lên án do Kilwardby và Pekham mang đến. Người ta cũng viết là Knapwell.

KNOX (John) = John Knox. Nhà cải cách, người Ecosse, sinh năm 1514, qua đời năm 1572. Ông đã thiết lập Hội thánh cải cách theo những lập trường của Calvin ở Ecosse. Ông phải rời bỏ xứ sở dưới triều của Nữ hoàng Maria người Công giáo (Maria la Catholique), lưu ngụ tại Genève, sau đó trở về lại, dưới triều Elisabeth I, và điều khiển Giáo hội Ecosse cho đến khi qua đời. Phái Tin lành Ecosse biết ơn ông nhất là những tuyên xưng đức tin của ông và nền phụng vụ phỏng theo phụng vụ của Calvin ở Genève.

KOINÈ = Tiếng Hy-lạp phổ thông (tiếng Hy-lạp: chung): tiếng Hy-lạp được nói thông dụng trong lưu vực Địa Trung Hải vào thời kỳ La-mã, đối nghịch với tiếng Hy-lạp văn chương hoặc thuộc Athen mà nó phát sinh từ đó. Chính nó cũng có nguồn gốc từ tiếng Hy-lạp Kinh Thánh.

KONTAKION = Thánh thi byzantin: trong nghi thức byzantin, loại thánh thi đặc biệt gồm một loạt các khổ thơ có một số câu đẳng âm tiết (isosyllabiques) bằng nhau mà những chữ đầu tạo thành “anostiche” (thơ chữ đầu) hay là dãy liên tiếp các vần. Loạt khổ thơ này được đi trước bằng một khổ thơ đề tặng (strophe d’envoi) có một nhịp điệu khác hẳn, nhưng được kết thúc bằng một tiếng hoan hôn và tiếng hoan hô này sẽ được gặp lại vào cuối mỗi khổ của bài thơ. Người sáng tác các kontakia vĩ đại là Romanos le Mélode (thế kỷ VI). Bài thơ duy nhất về loại này còn hát nguyên vẹn ở kinh thần vụ byzantin là bài thánh thi không được ngồi (Acathist) danh tiếng để kính Đức Trinh Nữ. º Khổ thơ đề tặng của bài thánh thi này.

KRISHNA = Krisna: một trong các hóa thân (nhập thể) của vị thần Ấn giáo Vishnu. Sau một thời niên thiếu tinh nghịch và đầy tình ái trải qua giữa các cậu các cô chăn bò (gopi), ngài trở thành người giám mã của ông hoàng Arjuna. Bản Mahâbhârata kể lại trong một đoạn trứ danh, đoạn Thế tôn ca (Bhagavadgitâ), bằng cách nào ngài đã khích lệ ông hoàng chấp nhận cuộc chiến đấu, mặc dầu có những ngại ngùng nổi lên khi thấy các thành viên của họ hàng mình ở trong hàng ngũ kẻ thù, bằng cách mặc khải cho ông hoàng thấy rõ một học thuyết về hành động vô vị lợi, được sinh động hóa bởi bổn phận của giai cấp và sự tôn sùng đối với Thiên Chúa.

KULTURKAMPF = Cuộc chiến văn hóa (tiếng Đức: chiến đấu cho nền văn minh): cuộc xung đột giữa Giáo hội Công giáo nhà Nhà Nước Phổ (1871-1857), nảy sinh do quyết định của chính phủ Bismarck đặt toàn bộ các hoạt động của Giáo hội dưới quyền kiểm soát của Nhà Nước. Kết quả là sự củng cố Công giáo ở Đức.

KYRIOS = Chúa (tiếng Hy-lạp: Chúa): trong Tân Ước, danh hiệu này diễn tả tất cả mầu nhiệm của Đức Giêsu Kitô, như biểu tượng căn bản của đức tin Kitô giáo: Đức Giêsu là Chúa (Rm 10, 9). Trong các xứ Do thái, nhà vua được xem như người chủ của con người và trái đất; khi người ta kêu cầu Thiên Chúa bằng cách gọi Người là “Chúa tôi”, là người ta tuyên xưng quyền Chúa tể vương giả của Người. Hơn nữa, vào thời Đức Kitô, danh húy kỵ (nom ineffable) của Giavê được thay thế bằng danh Adonað (Chúa tể của tôi) và trong Kinh Thánh Hy-lạp, được dịch bằng từ Kyrios. Tân Ước nhận biết nơi Đức Giêsu Kitô cái giá trị kép này, vương giả và chính là thần linh, của danh hiệu Chúa. Chính Đức Giêsu dựa vào Tv 110 (Chúa đã nói cùng Chúa tôi: hãy ngồi bên hữu Ta) để làm cho người ta hiểu rằng Người cao trọng hơn tổ tiên Người là Đavít (Mt 22, 43tt). Giáo hội tiên khởi luôn qui chiếu về cùng một thánh vịnh đó để tuyên xưng quyền Chúa tể vượt qua của Đức Giêsu, đã đặt trên ngai bên hữu của Thiên Chúa (Cv 2, 34tt); phụng vụ của Giáo hội tiên khởi tuyên bố Người đã nhận nơi Chúa Cha Danh hiệu trên mọi danh hiệu (Pl 2, 9-11). Tước hiệu Đức Chúa dùng, tùy trường hợp, để phản kháng những tham vọng của các bậc đế vương trần thế chống lại thần linh (Kh 17, 14). Tân Ước đã giữ lại cho chúng ta một di vật quí báu về kinh nguyện tiên khởi bằng tiếng Aram: Marana-tha (Lạy Chúa, xin ngự đến) (! Cr 16, 22; Kh 22, 20). Niềm tin này của những Kitô hữu đầu tiên vào Đức Kitô là Chúa, Giáo hội làm cho niềm tin đó luôn luôn là của mình, vì Giáo hội luôn cầu cùng Thiên Chúa “vì Đức Giêsu Kitô, Con Chúa, Chúa chúng tôi.”

¨ Kyrie eleison (hoặc nói tắt Kyrie) = Kinh Thương Xót: Phụng vụ. lời kêu cầu bằng tiếng Hy-lạp có nghĩa là: Lạy Chúa, xin hãy thương xót, được gặp lại trong hầu hết các phụng vụ và ngay từ đầu, đã cấu tạo nên một đáp lại một lời kêu gọi hoặc một ý hướng do người hướng dẫn kinh nguyện đưa ra: linh mục, phó tế hoặc ca xướng viên. º Trong thánh lễ Rôma ngày nay, đây là bài ca tiếp theo ca nhập lễ. Đây là một loạt 9 lời kêu cầu bằng tiếng Hy-lạp, những mảnh của một kinh cầu ngày xưa. Người ta gọi như vậy là vì những từ đầu tiên của nó.

¨ Kyriale = Sách hát lễ giáo dân: (phụng vụ Roma) sách phụng vụ gồm những công thức có nốt nhạc của phần thường nguyện thánh lễ để cho dân chúng hoặc ca đoàn hát: Kyrie, Gloria, Sanctus, Agnus Dei, Credo.º Toàn bộ các bài hát của phần thường nguyện của một thánh lễ (đối nghịch với Phần Riêng, hay thay đổi). º (Được theo sau bằng một con số từ I đến XVIII), một trong mười tám nhóm giai điệu khác nhau của những bài hát của phần thường nguyện thánh lễ được sách lễ giáo dân (Kyriale theo nghĩa thứ nhất) thực hiện.

L

Labadie (Jean) = Jean Labadie. Tu sĩ Dòng Tên và linh mục (1610-1674) đã chuyển qua Cải Cách năm 1650, nhưng vì học thuyết và phẩm cách của ông, nên ông đã bị một thượng hội đồng giám mục truất chức. Lúc đó ông thành lập một giáo phái, nhưng giáo phái này cũng tắt lịm khoảng năm 1732. Học thuyết của Labadie và các đồ đệ của ông được xây dựng trên sự tương quan cá nhân của Thần Khí và con người được đặt trong một trạng thái tự do hoàn toàn nhờ Giao Ước Mới. Lề luật, các nghi lễ, các bí tích (gồm cả bí tích Thánh Tẩy) đều là vô ích. Chỉ có một điều quan trọng, đó là sự liên hệ trực tiếp này của con người với Thiên Chúa, là cái có được nhờ sự khổ chế các giác quan và sự cầu nguyện.

¨ Labadistes = Những người theo phái Labadie: đó là những người theo thuyết thiên niên: họ tin vào một sự ngự trị của Đức Kitô trên trần thế trong vòng 1000 năm. Họ sống theo lối cộng đoàn toàn vẹn của cải. Sự suy sụp giáo phái này bắt đầu cùng với sự hủy bỏ cộng đồng của cải này.

LABARUM = Cờ hiệu của vua Constantinô: cờ hiệu mang chữ kết tên của Đức Kitô được vua Constantinô giương lên, khi ngài thắng trận quyết định trên Maxence, theo sau một mặc khải.

LACORDAIRE (Henri-Dominique) = Henri-Dominique Lacordaire. Sinh năm 1802, gốc miền Bourgogne, thụ phong linh mục năm 1827; trước tiên, ông gắn bó với Lamennais, rồi rời bỏ ông này ngay từ khi có những bão tố Rôma đầu tiên. Nhà thuyết giảng của nhà thờ Đức Bà năm 1835. Lacordaire vào Dòng các Anh Em Thuyết Giảng mà ông đã lập lại ở Pháp năm 1839-1840. Ông thêm vào những công việc quá bề bộn của ông, công việc canh tân trường cấp hai Sorèze (1858), là nơi ông đã qua đời năm 1861.

LACROIX (Claude) = Claude Lacroix. Tu sĩ Dòng Tên, gốc miền Pays-Bas (1652-1714), giáo sư và tác giả một nền thần học luân lý, là cái báo trước Thánh Anphongsô Ligori.

LACTANCE = Lactance. Người gốc Bắc Phi, được Dioclétien gọi đến Nicomédie làm giáo sư tu từ học La-tinh. Ông sống ở đây cho đến khoảng năm 317. Trong Divinae institutiones (Các Thể chế của Thiên Chúa) của ông, biện giáo và thuyết trình về đức tin Kitô giáo, ông tỏ ra là một văn sĩ La-tinh khá nhất của thời đại ông, nhưng tư tưởng của ông thiếu chiều sâu và tính độc đáo. Quyển De mortibus persecutorum (Về những cái chết của những người bắt bớ) của ông là một nguồn quý báu cho lịch sử tôn giáo của Đế quốc vào đầu thế kỷ IV.

LAGRANGE (Albert) = Albert Lagrange. Tu sĩ Đôminicô, người Pháp (1855-1938), sáng lập viên trường Kinh Thánh Giêrusalem. Các công việc của ông đã gây một ảnh hưởng thật to lớn trên việc chú giải Kinh Thánh.

LAÐC ou LAÐQUE = Giáo dân (do từ Hy-lạp laos = dân chúng): trong bản dịch Bản Bảy Mươi, “laos” rất thường chỉ dân của Thiên Chúa, đối nghịch với các tư tế và các thầy Lêvi. Trong Tân Ước, từ này chỉ dân tộc và thường nhất là dân tộc Israel, đoàn lũ người Do thái. Đến sau, từ này chỉ dân Kitô giáo. Từ thế kỷ V-VI, từ La-tinh laicus, mặc dầu rất ít dùng, trong Giáo hội, người mà không phải là giáo sĩ, thành viên thường của dân tộc thánh. Từ Pháp văn laðque, rất ít dùng trước thế kỷ XVI, sẽ có nghĩa sau cùng này. Nơi các tu sĩ Phanxicô, từ les frères lais (viết tắt của laðcs) (thầy trợ sĩ), chỉ các tu sĩ giáo dân, nghĩa là các tu sĩ không phải là giáo sĩ. Promotion du laðcat = Sự thăng tiến bậc giáo dân: cố gắng để làm cho bậc giáo dân có được vị trí và trách nhiệm của mình trong hoạt động phụng vụ, dạy giáo lý và việc tông đồ. º Ngày nay, khuynh hướng gọi là giáo dân, chẳng những là người không phải là giáo sĩ, mà còn (nghĩa mới) là người không phải là tu sĩ có đời sống chung theo truyền thống; như vậy các tu hội đời (séculiers) được gọi là các tu hội giáo dân (laðques), để phân biệt với các dòng tu. Thật ra, nhiều người muốn chiếm lĩnh từ này cho riêng họ, nên ở đây, từ “laðque” còn giữ lại một sự mềm dẻo nào đó về ý nghĩa. º Ngoài Giáo hội, và thường là trong các quan hệ giữa Giáo hội và Nhà Nước, từ cuộc Cách mạng Pháp, và đặc biệt hơn, từ cuối thế kỷ XIX, từ này đã có những nghĩa mới: Ecole laðque = Trường học đời: trường học trung lập, trong đó, theo qui chế chính thức, không có dạy về tôn giáo (đối nghịch với trường tín ngưỡng - ecole confessionnelle - hay là trường tự do: phải hiểu là tự do đối với các luật lệ của Nhà Nước).

¨ Laðcat = Bậc giáo dân, giới giáo dân: thân phận tôn giáo của người giáo dân. º Toàn bộ các giáo dân. º Conseil du laðcat (ou des laðcs) = Ủy ban giáo hoàng đặc trách về giáo hoàng: Hội đồng giáo hoàng được thành lập ngày 10 tháng Giêng năm 1967, có trách nhiệm về tất cả những gì liên quan đến việc thăng tiến đức tin và làm chứng đức tin trong hiện tại, nơi các giáo dân —> Curie.

¨ Laðcité = Tính thế tục: tình trạng của cái được thoát khỏi quyền tài phán của Giáo hội và là ngoài tín ngưỡng (a-confessionnel).

¨ Laðcisme = Phong trào tục hóa: phong trào có tính khiêu khích nhằm bảo vệ và thăng tiến tính thế tục.

¨ Laðcisation = Sự thế tục hóa: hành động để làm chuyển sang tay quốc gia không có tín ngưỡng, những định chế thuộc quyền tài phán của Giáo hội hoặc của tôn giáo, như các bệnh viện, các trường học, các công trình khác nhau. º —> Sécularisme.

¨ Lai = Trợ sĩ: Tu sĩ không có ý định lãnh nhận các thánh chức. Trong nghĩa này, ngày nay người ta dùng từ couvert, auxiliaire hoặc coadjuteur.

LAIT (le) et le miel = Sữa và mật ong: Kinh Thánh. biểu tượng sự phì nhiêu và giàu có. Đất hứa thường được chỉ là một xứ mà sữa và mật ong chảy ra như suối (Xh 3, 8); thuật ngữ này biểu trưng sự dồi dào hồng ân của Thiên Chúa: Emmanuel và các kẻ thoát nạn của Is 7, 15 và 7, 22 được nuôi như vậy và cũng như bối cảnh của lời tiên tri này là một bức tranh đổ nát, nét hạnh phúc này chứng tỏ rõ rằng chính chỉ một mình Thiên Chúa là Đấng cứu vớt bằng cách chính Người ban cho một dấu hiệu (Is 7, 14), bằng cách gởi Đấng Mêsia đến và bằng cách cho phép có những “người thoát nạn”, đó là một số còn lại. º VTB.

LALLEMANT (Louis) = Louis Lallemant. Tu sĩ Dòng Tên, người Pháp (1588-1635), là người có nhiều môn đệ nơi các người đồng Dòng của mình. Học thuyết tu đức của ông trình bày thế nào là sự thuần khiết của tâm hồn, thế nào là sự vâng nghe Chúa Thánh Thần, thế nào là sự cầu nguyện và sự chiêm ngắm, nền tảng của mọi cuộc sống thiêng liêng nghiêm túc mà “sự trở lại lần thứ hai” (seconde conversion) khai mào.

LAMA = Lama: Tu sĩ Phật giáo Tây Tạng.

LAMENNAIS (Félicité de) = Félicité de Lamennais. Sinh ở Saint-Malô năm 1762, thụ phong linh mục năm 1816, ông đã tỏ ra là một nhà biện giáo và một văn sĩ trong quyển Tiểu luận về sự thờ ơ trong vấn đề tôn giáo (Essai sur l’indifférence en matière de religion) của ông, xuất bản từ năm 1817 đến 1823. Ở đó, ông bênh vực nguyên lý chế độ thần quyền và trình bày Giáo hội như người được ký thác tất cả chân lý tự nhiên và siêu nhiên. Lo lắng làm sống lại Giáo hội Pháp và giải thoát Giáo hội này khỏi thuyết Gallican cũ kỹ của nó, ông đã cùng với Montalembert (1830) và Lacordaire thành lập nhật báo L’Avenir (Tương lai), cơ quan chủ nghĩa tự do công giáo, nhằm bênh vực sự tự do của Giáo hội. Tính cố chấp và những sự quá đáng của ông đã làm cho Đức Giáo Hoàng Grêgôriô XVI phải gọi ông về lại với nề nếp, trong thông điệp Mirari vos (1832). Năm 1834, ông đáp lại bằng Những Lời của một kẻ tin (Paroles d’un croyant) mà Đức Giáo Hoàng lên án trong thông điệp Singulari nos (1834). Từ đó, ông dần dần xa lìa đức tin công giáo, ông đã viết nhiều bài đả kích có tính dân chủ và quyển Phác họa một nền triết học (Esquisse d’une philosophie) (1840). Sau vài cuộc phiêu lưu chính trị làm ông thất vọng, ông qua đời ở Paris, ngoài Giáo hội, năm 1854.

¨ Mennaisien = Thuộc về Lamennais: thuộc về các học thuyết và con người của Lamennais.

¨ Mennaisianisme = Thuyết Lamennais: toàn bộ các học thuyết triết học và tôn giáo của Lamennais.

LAMENNAIS (Jean Marie de) = Jean Marie de Lamennais. Em của Lamennais trên (Félicité de Lamennais), ông đã thành lập Dòng các Sư huynh (Frères enseignants) được gọi là Ploešrmel và qua đời năm 1860.

LAMENTABILI = Sắc lệnh Lamentabili. Sắc lệnh của Thánh bộ Giáo Lý Đức Tin (Saint-Office) (ngày 3 tháng 7 năm 1907) gồm có 65 mệnh đề trích từ các tác phẩm của các người theo thuyết duy tâm, và những tác phẩm có tính cách sai lạc.

LAMENTATION = Les Lamentations: Ai ca: tên gọi truyền thống của 5 bài than vãn tôn giáo được qui cho Giêrêmia, nhưng chắc chắn là hơi sau vị ngôn sứ này, và có thể xuất phát từ nhiều tác giả. Bốn bài đầu có cấu tạo theo vần (mỗi câu bắt đầu bằng một chữ của bản chữ cái Do thái, bằng cách theo thứ tự của bản chữ cái này) và bài thứ năm thì có bao nhiêu chữ trong bản chữ cái Do thái (22) thì có bấy nhiêu câu. Các bản văn này gợi lên những tai họa của Giêrusalem, những hình phạt các lỗi phạm và khát vọng sự cứu thoát: như vậy các bản văn này ám chỉ sự sụp đổ của Vương quốc Giuđa, sự tàn phá Giêrusalem và sự lưu đày năm 587.

LAMPE = Cây đèn: Kinh Thánh. do ánh sáng nó tỏa ra, cây đèn chỉ một sự hiện diện sống động, sự hiện diện của Thiên Chúa (2 Sm 22, 29; Kh 22, 5) hoặc sự hiện diện của con người (2 Sb 29, 7; Pl 2, 15). º VTB.

LAMY (Bernard) = Bernard Lamy. Tu sĩ Dòng Oratoriô, tác giả viết nhiều thể loại, tác giả một quyển nghệ thuật nói (Art de parler) (1675) và Nói chuyện về các khoa học (Entretien sur les Sciences) (1640-1715)

LANUY (Etienne) = Etienne Lanuy. Học trò của Lacodaire ở Sorèze, luật sư, giám đốc tờ báo La Correspondant (1845-1919)

LANCE = Dao nhọn: trong nghi thức byzantin, cái dao có hình lưỡi giáo mà người ta dùng để cắt bánh mì hay là bánh có men (prosphore) mà các phần nhỏ được thánh hiến trong khi cử hành phụng vụ.

LANCELOT (Claude) = Claude Lancelot. Một trong những người cô đơn thông thái nhất của Port-Royal (1615-1695). Tác giả chính của phương pháp mới cho tiếng La-tinh (1644) và tiếng Hy-lạp (1645). Người ta mang ơn ông quyểnVườn các Căn ngữ Hy-lạp (Jardin des Racines grecques), được Sacj chuyển thành thơ và ông đã xuất bản cùng với Arnauld năm 1654 quyển Ngữ pháp tổng quát và lý luận (Grammaire générale et raisonnée).

LANDRIEUX (Maurice) = Maurice Landrieux. Tổng linh mục nhà thờ chính tòa, sau đó làm giám mục Dijon (1857-1926). Ông là một trong những người khởi xướng việc dạy giáo lý dựa trên Kinh Thánh và ông đã để lại nhiều tác phẩm về khoa biện giáo.

LANFRANC = Chân phước Lanfranc. Sinh tại Pavie, đan sĩ, rồi làm bề trên trường Le Bec, viện phụ Saint-Etienne de Caen (1063), sau hết làm tổng giám mục Cantorbéry (1070). Danh tiếng của ông gắn liền với việc phát triển trường Le Bec mà ông là phụ trách trưởng (Thánh Anselmô đã là học trò ở đó) và với quyển sách về Bí tích Thánh Thể mà ông đã viết để phản bác Bérenger de Tours (1005-1089).

LANGUES = Lưỡi: biểu tượng của lời nói, của sự liên lạc giữa con người với nhau. º Ngôn ngữ: Confusion des langues = Sự lẫn lộn ngôn ngữ: giai thoại về tháp Babel (St 11, 1-9) khởi đầu của cuộc phân tán trên mặt đất, của các con cháu Noe. º Don des langues —> Glossolalie º Langues de feu = Các lưỡi lửa: biểu lộ thần hiển của việc Chúa Thánh Thần xuống trên các Tông đồ vào ngày lễ Ngũ Tuần (Cv 2, 3). º VTB.

LANSPERGE (Jean-Juste) = Jean-Juste Lansperge. Tu sĩ Chartreux ở Dòng Chartreuse, Cologne († 1539). Ông được biết đến nhất là vì ông đã dịch các tác phẩm của Thánh nữ Gertruđê, viết nhiều khảo luận đan tu khác nhau, và xuất bản một pho cẩm nang của chiến hữu Kitô giáo (Manuel de la milice chrétienne) (1538), dùng để ghi khắc vào tâm trí các giáo dân ý thức về bổn phận của họ và để canh tân Giáo hội.

LAODICÉE (Concile de) = Công đồng Laođikia: loạt 60 khoản luật được công đồng công bố mà người ta đã không tìm thấy dấu vết lịch sử.

LAO-TSEU = Lão Tử: Triết gia Trung quốc (tên ông có nghĩa là người thầy già), người được cho là đã sáng lập Lão giáo.

LAPSI = Những người sa ngã (những La-tinh có nghĩa là những người bị ngã): những người Kitô giáo, trong thời kỳ bách hại thế kỷ III (Đêciô 250), đã chấp nhận tham dự vào một cuộc tế lễ đa thần giáo cho các thần của Rôma. Sau cuộc bách hại, Giáo hội đã tự hỏi phải có thái độ như thế nào đối với họ. Ở Carthagô, đây là dịp cho Thánh Cyprianô (giám mục từ năm 248) xác định kỷ luật về việc đền tội. Ngài chấp nhận những người đã sa ngã (lapsi) được giao hòa, chấp nhận các vị xưng đạo can thiệp giúp cho họ, nhưng đòi hỏi một sự đền tội nghiêm khắc và kéo dài để thử thách lòng thành thật hối cải của họ, mà nếu thiếu điều này thì họ chỉ được giao hòa vào lúc lâm chung. Vấn đề các người đã sa ngã này đã đóng một vai trò quan trọng trong lịch sử kỷ luật đền tội và trong lịch sử Giáo hội, vì nó liên quan đến sự xung đột giữa Đức Giáo Hoàng Cornêliô và Novatianô, vì ông này muốn không ban cho họ một sự giao hòa nào cả. Vào thế kỷ IV, khi những cuộc bách hại mới mang đến những sự sa ngã mới, cuộc tranh luận kéo dài với lý giáo Mélèce, sau đó chuyển sang với ly giáo Donat, tập trung trên thái độ của các traditores (kẻ phản bội), là các giám mục bị cáo giác là đã nộp những quyển Sách Thánh cho các cuộc khám xét của Dioclétien.

RELAPS = Tình trạng tái phạm: điều kiện pháp lý của người nào tái sa ngã vào một sai lầm mà người đó đã từ bỏ, hoặc tái sa ngã vào một trọng tội đã phạm trước đây.

LARES = Các thần bếp: ở Rôma, các thần bảo vệ bếp lò của gia đình.

LARMES = Nước mắt: dấu hiệu sự xúc động hoặc vì vui mừng (nước mắt vui mừng) được gây nên do sự sốt sắng cầu nguyện, hoặc vì buồn khổ (nước mắt thống hối), được gây nên do sự đau đớn vì đã xúc phạm đến tình bằng hữu của Thiên Chúa. Nơi những người xưa, dấu hiệu sự xúc động đôi khi được phân biệt một cách sai lầm với chính sự xúc động: nhưng các tác giả sách thiêng liêng thường khuyên, nhất là các đan sĩ, nên khóc lóc. º Don des larmes = Hồng ân nước mắt: sự sốt sắng mạnh mẽ của tâm trí được quy cho Chúa Thánh Thần là cái đi tận đến chỗ ảnh hưởng đến tính nhạy cảm và được biểu hiện bằng nước mắt, hoặc vì vui mừng, hoặc vì đau đớn. Trên thực tế, nước mắt có thể đơn giản chỉ là do tính khí, và thông thường không thể kể đến hành động thần linh đặc biệt và những ảnh hưởng khác.

Latae Sententiae —> Sens (Sentence).

LA TAILLE (Maurice de) = Maurice de La Taille. Tu sĩ dòng Tên, sinh ở Samblançay và qua đời ở Paris (1872-1933). Giáo sư Đại học Grêgôriô và là một trong những nhà thần học sáng chói nhất của thời cận đại. Sự đóng góp của ông thật là đặc biệt đáng chú ý trong lãnh vực khoa thần bí và lãnh vực hy lễ tạ ơn (eucharistie-sacrifice).

LATENCE (Période de) = Thời kỳ ẩn tàng: Tâm lý. chỉ tuổi thơ ấu thứ ba (từ 6-8 tuổi đến 12 tuổi) giữa các giai đoạn xúc cảm và tình cảm mãnh liệt của tuổi thơ ấu thứ hai và các giai đoạn của tuổi thiếu niên: các xung năng đã đạt được một sự quân bình nhất thời sau khi đã giải quyết được những xung đột ấu trĩ (xem từ ¬dipe), năng lượng của đứa trẻ đã sẵn sàng để đắc thủ những cách cư xử về trí tuệ, xã hội và đạo đức.

LATIN = Tiếng La-tinh (do từ Latium, vùng của nước Ý): ngôn ngữ được dùng chung trong phụng vụ Tây phương, từ cuối thế kỷ IV đến giữa thế kỷ XX. Ngôn ngữ La-tinh Kitô giáo này hơi khác với La-tinh cổ điển về phương diện ngữ pháp cũng như từ ngữ. º Eglise latine = Giáo hội La-tinh: tên gọi được dùng một cách lạm dụng để chỉ Giáo hội Tây phương.

¨ Latinisation = Sự La-tinh hóa: khuynh hướng đáng tiếc đã làm hại nhất là vào cuối thế kỷ XIX đến việc đưa vào Giáo hội Đông phương nền thần học, giáo luật và các nghi thức của Giáo hội La-tinh.

LATITUDINAIRE = Người theo chủ nghĩa phóng nhiệm: người có những quan niệm đạo đức quá rộng rãi.   º —> Laxisme.

LATOMUS (Jacques) = Jacques Latomus. Giáo sự nghệ thuật của Paris, trở thành giáo sự thần học và viện trưởng Đại học Louvain (khoảng năm 1475-1544). Ông đã chiến đấu một cách hăng say, nếu không phải luôn luôn bằng cách như người ta mong muốn, chống lại phái Tin lành và không nhân nhượng ngay cả đối với chính Erasme.

LA TOUR du Pin (René, marquis de) = René, hầu tước La Tour du Pin: cùng với Albert de Mun, ông là một trong những người có ảnh hưởng nhất của các người công giáo xã hội. Các tác phẩm của ông: Vers un ordre social chrétien (Đi đến một trật tự xã hội Kitô giáo), Jalens de route (Những cọc tiêu đường) (1882-1907) và Aphorismes de politique chrétienne (Các châm ngôn về chính sách Kitô giáo) (1909) đã có tiếng vang lớn nhất (1834-1924).

LATRAN (Conciles �cuméniques du) = Các Công đồng chung Latêranô: được gọi như vậy, theo tên của Vương Cung Thánh Đường Rôma. º Latran I = Công đồng Latêranô I (1123): (Công đồng chung thứ IX) được Đức Giáo Hoàng Callistô II triệu tập để xác định thỏa ước Worms, là thỏa ước chấm dứt việc tranh cãi về quyền trao chức (Querelle des investitures). º Latran II = Công đồng Lateranô II (1139): (Công đồng chung thứ X) do Đức Innôcentê II triệu tập để canh tân Giáo hội sau khi có cuộc ly giáo của Anaclet xảy ra trước đó ít lâu. Sự lên án ngụy giáo hoàng Anadet và Arnauld de Brescia. º Latran III = Công đồng Latêranô III (1179): (Công đồng chung thứ XI) được Đức Alexandrô III triệu tập để áp đặt những lề luật mới trong việc bầu giáo hoàng sau khi có cuộc ly giáo của Callistô III. º Latran IV = Công đồng Latêranô IV (1215): (Công đồng chung thứ XII) được Đức Innôcentê II triệu tập để canh tân Giáo hội và chống lại phái Cathare. Các tuyên bố giáo lý đầu tiên liên quan đến sự biến đổi bản thể (transsubstantiation). º Latran V = Công đồng Latêranô V (1512-1517): (Công đồng chung thứ XVIII) do Đức Giáo Hoàng Giuliô II triệu tập để thử canh tân Giáo hội: lên án thuyết thượng tôn công đồng (concilliarisme).

LATRIE = Sự thờ phượng (do từ Hy-lạp latreia = sự phục vụ một ông chủ; từ phái sinh của từ latron = lương, tiền công): sự phục vụ hay phụng tự một ông chủ chúa tể. Sự tôn thờ (culte de latrie) là sự phụng tự chỉ dành riêng cho một mình Thiên Chúa, đối nghịch với sự tôn kính (culte de dullie) (vinh dự) mà con người có thể dành cho các thánh và đặc biệt là dành cho Đức Trinh Nữ Maria (Culte d’hyperdulie - biệt tôn): những sự phân biệt muốn nói lên giữa Thiên Chúa và loài người có một vực thẳm tuyệt đối. Thiên Chúa chẳng những được tôn kính mà còn phải được thờ phượng.

¨ Latreutique = Thuộc về sự thờ phượng: nói về sự phụng tự đối với Thiên Chúa với tư cách Người là Thiên Chúa.

LAUDES = Kinh ca ngợi (Kinh sáng) (do từ La-tinh Laus = ca tụng, ngợi khen): ban đầu, ba thánh vịnh 148. 149-150 mà hầu hết các truyền thống phụng vụ định như là bài đọc thánh vịnh căn bản vào kinh thần vụ buổi sáng. º Hiện nay, trong nghi thức Rôma, giờ kinh lúc rạng đông theo giáo luật, kinh phụng vụ buổi sáng. Theo nguồn gốc nhà thờ chính tòa, đây là một trong những giờ kinh chính của kinh thần vụ. Được gọi như vậy là vì, từ khởi đầu của kinh này cho đến năm 1912, kinh này mỗi ngày gồm có 3 thánh vịnh gọi là kinh Ca Ngợi (Laudes) ở cuối bài thánh vịnh (Psalmodie). º Trước tiên, người ta gọi là Laudes matutinae (Những lời ca ngợi buổi sáng) (Thánh Anselmô và Thánh Cêsariô). Từ thuở còn xưa hơn nữa, để chỉ giờ này, thật đơn giản chỉ là từ matutinae, Matines (Kinh sáng) mà ý nghĩa đã thay đổi từ đó. º Ở nghi thức mosaráp, bài hát tung hô (alléluiatique) theo sau bài đọc Tin Mừng trong thánh lễ và kèm theo những nghi thức chuẩn bị dâng lễ đầu tiên (chủ tế dâng lễ và xông hương), nó tương ứng với câu tiền xướng sau bài đọc Tin Mừng theo phụng vụ Ambrôsiô. º Laudes regiae ou Laudes Gallicanae = Kinh ca ngợi vương quyền hay kinh ca ngợi Gallican: những lời tung hô được hát sau kinh Thương xót hoặc kinh Tổng nguyện bước vào lễ đại triều trong vài giáo phận và vào lễ đăng quang của Đức Giáo Hoàng. Kinh Ca ngợi này bắt đầu bằng những từ Christus vincit (Chúa Kitô thắng trận). Theo nguồn gốc Gallican, tục lệ, ngày nay rất hạn hẹp, đã rất phổ biến vào thời Trung cổ. º Laus perennis = Ca ngợi liên lỉ: theo nghĩa hẹp, việc đọc liên tục kinh thần vụ, được thực hiện vào thời thượng Trung cổ trong vài đan viện nhờ những toán đan sĩ thay phiên nhau không gián đoạn, cả ngày lẫn đêm. º Nhật tụng liên tục: theo nghĩa rộng, kinh thần vụ theo giáo luật, được xem như đảm bảo một sự ngợi khen phụng vụ liên tục, vì cho rằng sự thay phiên được đảm bảo một cách không cố ý, nhờ sự khác nhau của các thời biểu các cộng đoàn khác nhau và của các giờ trong ngày ở những điểm khác nhau của quả địa cầu.

LAURE = Tu viện Đông phương (do từ Hy-lạp cổ điển laura = đường phố. Trong tiếng Hy-lạp ngày nay, từ này có nghĩa là nội vi, đan viện): nhóm những phòng nhỏ của các ẩn sĩ sống dưới quyền điều khiển của một tu viện trưởng chung. Các vị khổ tu này họp lại với nhau từ chiều thứ bảy cho đến sáng thứ hai. Kiểu sống đan tu này thịnh hành nhất là ở Palestin, nơi mà tu viện (laure) đầu tiên đã được Thánh Chariton thiết lập ở Pharan, cách Giêrusalem 10 km, năm 328/335.

Laus —> Laudes.

LAVABO = Kinh rửa tay (tiếng La-tinh: Tôi sẽ rửa): đoạn thánh vịnh 25 mà linh mục đọc khi rửa tay trong nghi thức chuẩn bị tế lễ của thánh lễ Rôma. Được gọi như vậy là vì từ đầu tiên của kinh này là Lavabo (Tôi sẽ rửa). º Sự rửa tay: theo nghĩa mở rộng, từ này chỉ chính sự thanh tẩy các ngón tay, được thực hiện trong khi cử hành thánh lễ, trong khi chuẩn bị cử hành thánh lễ hoặc trong khi cử hành các nghi lễ phụng vụ khác của bất cứ nghi thức nào. º Bồn rửa tay: từ này đã đi vào trong ngôn ngữ thế tục để chỉ một cái bồn dành cho việc rửa tay: dụng cụ nhỏ cần thiết để làm việc thanh tẩy này; và cuối cùng là nơi mà người ta có thể hoàn tất việc này.

¨ Lavement des pieds = Nghi thức rửa chân: nghi lễ phụng vụ được thực hiện theo nghi thức Rôma vào ngày Thứ Năm Tuần Thánh, để nhớ lại một cử chỉ như vậy đã được Đức Giêsu hoàn tất vào buổi Tiệc Ly (Ga 13). Người ta cũng gọi là Mandatum, do từ đầu tiên của đáp ca thứ nhất mà người ta hát vào ngày lễ đó.

¨ Ablution = Sự thanh tẩy, sự tráng chén: Hành động dùng nước để rửa hoặc làm cho tinh tuyền. Như vậy người ta nói về sự thanh tẩy của bí tích Rửa tội hoặc sự tráng chén (ablution du calice) vào cuối thánh lễ º Rượu và nước tráng chén: Ở số nhiều, từ này chỉ rượu nho và nước dùng để thanh tẩy chen1 thánh: lấy rượu và nước tráng chén (prendre des ablutions).

¨ Déluge = Đại Hồng Thủy: theo sách Sáng Thế, trận lụt khắp hoàn cầu làm tiêu tan toàn thể nhân loại, ngoại trừ Noe, gia đình ông và những súc vật mà ông đã đưa vào trú trong chiếc tàu (St 6, 9). º Sự thanh tẩy tội lỗi này của loài người, bằng nước và sự giữ gìn người công chính này đã làm cho cơn đại hồng thủy trở nên một loại Bí tích Thánh tẩy, bí tích cứu độ. º VTB.

¨ Antédiluvien = Thời trước hồng thủy: tính từ này có nghĩa là “trước hồng thủy”, được áp dụng nhất là cho các vị tổ phụ mà theo sách Sáng Thế, đã nối tiếp nhau từ Ađam đến Noe.

¨ Lustral = Để thanh tẩy: dùng để thanh tẩy. º Eau lustrale = Nước thánh: tên gọi khác của từ eau bénite = nước thánh: nước đã làm phép “thường” đối nghịch với nước rửa tội và nước grêgôriô.

¨ Lustration = Sự tẩy uế, sự thanh tẩy: từ này, có gốc ngoại giáo, đôi khi cũng được dùng trong ngôn ngữ Kitô giáo.

LAVIGERIE (Charles) = Charles Lavigerie. Giáo sư ở Sorbonne năm 1854, giám mục Nancy năm 1863, tổng giám mục Alger (1867) và Hồng y (1882), ngài đã khôi phục lại giáo phận Carthagô, thành lập các trường Đông phương và Hội các Cha Trắng (Société des Pères Blancs) (Các vị thừa sai Phi châu 1868), sau đó là các Bà Xơ Trắng (Les Soeurs Blanches) (1869). Là người thúc đẩy thập tự chinh chống tình trạng nô lệ, ngài nổi bật nhờ sự táo bạo trong những cách nhìn của ngài và năm 1890, ngài được Đức Lêô XIII giao trọng trách khuyên bảo các người công giáo Pháp “tham gia” vào chính phủ nước Cộng Hòa (1825-1892).

LAXISME = Thuyết phóng thứ: hệ thống đạo đức hoặc thái độ đạo đức mà theo đó, người ta được phép theo một ý kiến hơi cái nhiên, cho dầu có ngược lại với một ý kiến rõ ràng cái nhiên hơn. º Thuyết phóng thứ là một sự quá đáng xuất phát từ thuyết cái nhiên: nó biểu hiện khoa giải nghi, theo nghĩa xấu của từ này.

LAYMANN (Paul) = Paul Laymann. Tu sĩ dòng Tên, người gốc vùng phụ cận Innsbruck, giáo sư luân lý và giáo luật ở nhiều Đại học khác nhau ở Đức. Danh tiếng của ông rất rộng lớn. Ông qua đời vì bệnh dịch ở Constantia (1574-1625).

LAZARE = Lazarô: em của Matta và Maria ở Bêthania, được Đức Giêsu cho sống lại (Ga 11, 1-44). º Người khó nghèo trong dụ ngôn về người giàu có xấu xa (Lc 16, 19-31).

LAZARISTES = Các tu sĩ Lazarít: tên gọi chính thức là Hội dòng Thừa Sai (Congrégation de la Mission). Hội dòng được Thánh Vinh Sơn Phaolô thành lập năm 1625 để huấn luyện hàng giáo sĩ cho những việc truyền giáo đại chúng, truyền giáo nơi các dân ngoại. Các thành viên được gọi là Lazarít từ khi nhà mẹ được thiết lập năm 1632 ở tu viện Thánh Lazarô tại Paris. Họ tuyên hứa ba lời khấn dòng, cách trọn đời, nhưng riêng tư.

LÉANDRE de Séville = Léandre de Séville. Anh của Thánh Isôđôrô, người mà ngài là vị tiền nhiệm trên ghế giám mục Séville (584-600/601) và là bạn thân của Thánh Grêgôriô Cả. Ngài đã nhận vào Giáo hội nhà vua Wisigốt là Récarède ở Công đồng Tolède năm 589; hoạt động của ngài chuẩn bị cho việc phục hưng Giáo hội Tây-ban-nha hồi thế kỷ VII. Nhờ ngài, người ta có được một bản luật dòng cho các nữ đan sĩ: De institutione virginum (Về định chế của các trinh nữ).

LEBRET (Louis) = Louis Lebret. Cựu sĩ quan hàng hải (1897-1966), vào dòng Đôminicô năm 1925. Ông đã khám phá ra những vấn đề nhân linh và xã hội của các ngư phủ vùng bờ biển Bretagne, thành lập vì lợi ích của họ, một văn phòng xã hội hàng hải và tung ra giới thanh niên hàng hải Kitô giáo (Jeunesse maritime chrétienne - JMC). Năm 1941, ông thành lập trung tâm kinh tế và nhân đạo (Economie et Humanisme - E.H) để cổ võ một nền kinh tế thật sự nhân bản, bằng cách suy nghĩ đến những giá trị và bằng một hành động trên các cấu trúc (Guide pratique de l’enquête social - Hướng dẫn thực tế về việc điều tra xã hội). Phần cuối cuộc đời, ông dành cho việc nghiên cứu các vấn đề phát triển (Manifeste pour une civilisation solidaire - Bản tuyên ngôn cho một nền văn minh liên kết; Suicide ou survie de l’Occident - Tự sát hay sống còn của Tây phương) và cho một hoạt động quốc tế và để phục vụ hoạt động này, ông đã thành lập Học viện nghiên cứu và huấn luyện nhằm vào việc phát triển (Institut de Recherche et de Formation en vue du développement: I.R.F.E.D), năm 1958. º Tác giả sách thiêng liêng, ông đã đặt vào trung tâm tác phẩm của ông những vấn đề người Kitô giáo xen vào thế giới và những vấn đề về các tương quan của Giáo hội với thế giới (Action, marche vers Dieu - Hành động, bước đến Thiên Chúa). Ông đã tham gia rất gần vào việc soạn thảo hiến chế mục vụ Gaudium et Spes (Vui Mừng và Hy Vọng) của Công đồng Vatican II và là một trong những người gợi ý chính thông điệp Populorum progressio về việc phát triển các dân tộc (1897-1966).

LEBRETON (Jules) = Jules Lebreton. Tu sĩ Dòng Tên, sinh ở Tours (1873-1956). Kể từ năm 1905 ông dạy thần học tín lý, sau đó dạy lịch sử các nguồn gốc Kitô giáo, tại phân khoa thần học ở Paris cho đến năm 1943. Đồng sáng lập viên tạp chí “Recherches de science religieuse” mà ông đã đảm trách việc hướng dẫn sau khi Cha De Grandmaison qua đời, cho đến năm 1945.

LE BRUN (Pierre) = Pierre Le Brun. Tu sĩ Oratoriô Pháp, sinh ở Brignoles năm 1661, giáo sư ở Paris, và qua đời ở đó năm 1729. Ông là tác giả một trong những tác phẩm vững chắc nhất về thánh lễ, đã tái bản nhiều lần: Explication littérale historique et dogmatique des prières et des cérémonies de la messe, avec des dissertations historiques et dogmatiques sur toutes les Eglises du monde chrétien (Cắt nghĩa từng chữ về lịch sử và tín lý các kinh nguyện và các nghi thức của thánh lễ, cùng với những nghị luận lịch sử và tín lý về tất cả các Giáo hội của thế giới Kitô giáo) (1716-1726).

LEÇON = Bài huấn giáo (do từ La-tinh lectio = sự đọc, bài đọc): đoạn Kinh Thánh hoặc của các Giáo phụ mà người ta hát hoặc đọc ở kinh thần vụ buổi sáng, sau bài thánh vịnh của mỗi kinh đêm. º Leçon brève = Bài đoản huấn: đoạn Kinh Thánh ngắn được đọc lúc khởi đầu kinh tối (Complies). º Leçon contractée = Bài hợp huấn: từ cuộc canh tân năm 1959, đây là bài đọc duy nhất tóm lại ba bài đọc thường lệ của các lễ các thánh. º Leçon historique = Bài sử huấn: bài đọc kể lại cuộc đời của một vị thánh, thường có tính cách truyền thuyết, chứ không cần phải có tính lịch sử một cách chặt chẽ. º Kinh Thánh. Trong việc phê bình bản văn, dị bản của một thủ bản cách xa bản văn của những bản khác. º Lectio continua = Bài liên huấn: việc đọc liên tục hoặc “thông thường” một quyển sách Kinh Thánh, tiếp tục từ ngày này sang kia, ở tại điểm mà người ta đã dừng lại. º Tu đức. Lectio divina = Bài thánh huấn: đọc và suy gẫm ngọt ngào về Kinh Thánh với ý định hiểu biết thiêng liêng hơn là nghiên cứu kỹ thuật.

¨ Lectionnaire = Sách bài đọc: theo nghĩa hẹp, sách phụng vụ gồm có những đoạn văn Kinh Thánh phải đọc trong những cuộc nhóm họp phụng vụ. Người ta phân biệt các sách bài đọc của kinh thần vụ với các sách bài đọc của thánh lễ. º Trong một nghĩa hạn hẹp hơn, vào thời Trung cổ, đối nghịch với sách các Tin Mừng (Evangéliaire) (sách phụng vụ chứa những đoạn văn Tin Mừng), là sách chứa tất cả những đoạn Kinh Thánh khác mà người ta phải đọc trong thánh lễ. Vả lại, lúc đó người ta dùng trong cùng một nghĩa đó, từ Epistolier (Sách các thánh thư). º Theo nghĩa rộng, toàn bộ những bài đọc, hoặc của thánh lễ, hoặc của kinh thần vụ, như nó được cấu tạo trong một nghi thức và trong một giai đoạn nào đó.

¨ Lecture = Sự đọc sách, bài đọc: hành động đọc và theo nghĩa mở rộng, điều mà người ta đọc. º Trong truyền thống đan viện (lề luật của Thánh Bênêđitô), công việc căn bản của các đan sĩ, hoặc ở kinh thần vụ, ngoài sự ngợi khen, hoặc ngoài những bổn phận và những lao động tay chân, để nuôi dưỡng tinh thần bằng những điều về Thiên Chúa. Việc đọc sách dẫn đến sự suy gẫm và chiêm ngắm. º Vào thời Trung cổ, đây là chức năng đầu tiên của người dạy dỗ (thầy đọc sách) và đọc hoặc Kinh Thánh (thần học) hoặc những châm ngôn (Sentences) của Pierre Lombard (id), hoặc Cicéron (tu từ học), hoặc các auctores (tác giả) khác. Bài đọc được đi theo bằng sensus (phân tích ý nghĩa của các yếu tố), sau đó, bằng sententia (làm thoát ra tư tưởng sâu sắc). º Lecture spirituelle = Việc đọc sách thiêng liêng: hành động đọc sách có mục đích là để đắc thủ những kiến thức lý thuyết mà là để được lợi ích thực tiễn của linh hồn. Chất thể của nó là Kinh Thánh, cuộc đời các thánh, các tác phẩm của các bậc thầy về khoa tu đức. Nó được thực hiện hoặc bằng cách đọc lớn tiếng hoặc bằng cách đọc thầm cho chính mình và trong riêng tư. Với sự hướng dẫn của lương tâm và những khuyến dụ thiêng liêng, nó là một trong những sự trợ giúp bên ngoài của đời sống thiêng liêng. º Theo nghĩa mở rộng, đây là quyển sách, tác phẩm mà do bản chất, nó dành riêng cho việc thăng tiến điều thiện của linh hồn và sẵn sàng hành động như đã nói trên. º Lecture méditée = Sự đọc sách gẫm: hành động gồm có việc đọc chậm chậm một đoạn ngắn để gây nên những suy xét và tâm tình trong sự cầu nguyện.

¨ Relecture = Sự đọc lại: Kinh Thánh. giả thiết mà theo đó vài bản văn, nhất là các thánh vịnh, đã có được những bài đọc kế tiếp nhau thích hợp với trình độ tu đức của các thế kỷ đã sử dụng chúng.

¨ Lecteur = Người đọc sách: Thầy đọc sách: người đọc. º Vào thời Trung cổ, người “đọc” Kinh Thánh, do đó, người chú giải Kinh Thánh; theo nghĩa mở rộng, người có bằng cấp và khả năng giảng dạy các khoa Kinh Thánh; theo nghĩa mở rộng: tất cả các giáo sư có năng lực (nghĩa ngày nay, còn giữ lại trong vài quốc gia, như Ý hoặc vài Hội dòng có nguồn gốc thời Trung cổ). º Lecteur en théologie = Thạc sĩ thần học: cấp bậc hàn lâm xác nhận những việc học ở trình độ trung gian giữa cử nhân và tiến sĩ, hội đủ điều kiện để dạy khoa thần học trong các nhà trường của Dòng các Anh Em Thuyết Giảng (Ordre des Frères Prêcheurs). º Giáo sư đã lãnh nhận chức đọc sách.

¨ Lectorat = Chức đọc sách: trong Giáo hội La-tinh, đây là chức thứ hai trong bốn chức nhỏ.

LÉGENDE (d’un saint) = Truyện thánh, hạnh thánh: Phụng vụ. chuyện kể về cuộc đời của một vị thánh, đặc biệt là chuyện kể dành để đọc trong kinh thần vụ buổi sáng, vào ngày lễ của vị thánh đó. Do đó, nó luôn luôn nhằm vào những khả năng xây dựng hơn là vào việc lo đến tính chính xác khoa học. Do nghĩa nguyên thủy này mới có nghĩa hiện đại và thông thường của từ này: truyện kể có thể có một nền tảng lịch sử, nhưng trí tưởng tượng hoặc truyền thống nhân gian đã làm biến đổi, cường điệu hóa ngay cả tạo ra nó bằng tất cả mọi sự bịa đặt hoàn toàn. º Légende dorée = Tập truyện vàng: tập truyện thời danh nhất về cuộc đời các thánh, ở thời Trung cổ. Sáng tác bằng tiếng La-tinh năm 1260 do vị tu sĩ Đôminicô, người Ý tên là Jacques de Voragine. Vì rất tha thiết đến điều kỳ lạ, nên ông đã đưa vào đó nhiều câu chuyện có tính cách truyền thuyết (légendaires - theo nghĩa hiện đại của từ này).

¨ Légendaire, hoặc đúng hơn: Légendier = Tập truyện các thánh: vào thời Trung cổ, sưu tập các leganda de sanctis nghĩa là về cuộc đời của các thánh, đặc biệt dành để cung cấp những bài phải đọc ở kinh thần vụ buổi sáng (Matines) trong những ngày lễ của các vị ấy.

LE DORÉ (Ange) = Ange Le Doré. Bề trên tổng quyền dòng Thánh Eudes từ năm 1870 cho đến khi ngài qua đời năm 1919. Ngài đặc biệt hiến thân lo vụ án của vị sáng lập Dòng, và vị này đã được phong chân phước năm 1909. Ngài còn hiến thân vào những việc nghiên cứu các nguồn gốc về việc tôn sùng Thánh Tâm.

LEFÈBRE d’Etaples (Jacques) = Jacques d’Etaples.Nhà cổ văn học và thuộc hàng giáo phẩm Pháp mà người ta đã thường tố cáo là đã chuẩn bị những con đường cho cải cách (la Réforme) (khoảng năm 1450-1537). Sự thật thì ông là người rất đạo đức và chăm lo đến một “sự trở về nguồn gốc” là cái đưa ông đến chỗ nghiên cứu, chú giải, và dịch Kinh Thánh. Ông là một động lực chính (cheville-ouvrière) của “hội văn Meaux” (Cénacle de Meaux). Nhưng, sự hàm hồ vẫn nằm trên nền tảng của thái độ ông. Dầu sao, ông cũng đã bị tố cáo và truy lùng, nên ông đã trốn sang Strasbourg, sau đó, rút về ở Nérac dưới sự bảo trợ của Marguerite de Navarre.

Légal, légalité, légat —> Loi.

LE GAUCHIER (Antoine) = Antoine Le Gauchier. Tu sĩ dòng Tên, người Pháp (1572-1622), người đã phổ biến công việc dạy dỗ của mình với tư cách là giám tập và linh hướng trong những tập sách nhỏ hoặc những khảo luận quan trọng về sự hiện diện của Thiên Chúa, sự suy gẫm và cầu nguyện, gương của Đức Kitô, sự trọn lành của đời sống thiêng liêng. Các tập sách nhỏ này đã xếp tác giả của chúng vào hàng các tác giả sách thiêng liêng vĩ đại của thế kỷ ông.

Légendaire, légende —> Leçon.

Législateur, légiste, légitimation, légitime —> Loi.

LEHODEY (Vital) = Vital Lehodey. đã sống một cuộc đời thánh thiện tại Dòng Trappe Bricquebec (1857-1948) mà ông là tu viện trưởng. Ông đã xuất bản hai tác phẩm có giá trị cao về tâm nguyện và phó thác.

LE MAISTRE (Antoine) = Antoine Le Maistre. Luật sư nổi danh, người Paris và là cháu kêu Arnauld bằng cậu. Ông đã trở lại đạo và trở thành người cô độc của Port-Royal là nơi ông đã làm việc dịch Kinh Thánh hoặc các sách thần học (1608-1658).

LE MAISTRE de Sacy (Isaac) = Isaac Le Maistre de Sacy. Linh mục năm 1649, người cô độc của Port-Royal, ông được biết nhiều nhất là nhờ bản dịch Kinh Thánh của ông, nhưng ông cũng có dịch quyển Imitation (Gương phước) và các tác phẩm của Thánh Gioan Kim Khẩu (1613-1684).

LE MASSON (Innocent) = Innocent Le Masson. Bề trên Dòng Chartreux từ năm 1675 đến 1703. Ông đã viết và xuất bản nhiều tác phẩm, hoặc về nhà dòng, hoặc về đời sống tu đức; trong đó, ông kiên quyết chống lại phái Jansênius và phái an tĩnh (quiétisme), điều đó đã kéo theo những cuộc bút chiến. Các khảo luận hay các giáo huấn của ông về sự trọn lành, cầu nguyện, lòng sùng kính Trái Tim Chúa Giêsu đã thành mẫu mực cho người khác theo.

LEMOS (Thomas de) = Thomas de Lemos. Thần học gia Tây-ban-nha, thuộc Dòng Thuyết Giảng (Ordre des Prêcheurs), một trong những người chủ chốt của học thuyết Tôma trong cuộc tranh luận với phái Molina về vấn đề ân sủng. Ngoài việc ông có danh tiếng là một nhà biện chứng mạnh mẽ, ông còn có danh tiếng là một vị thánh.

LÉON le Grand = Thánh Lêô Cả: cộng tác vào việc cai trị của Giáo hội ở Rôma từ năm 430, làm giáo hoàng từ năm 440 đến 461. Trong sự tan vỡ của Đế quốc Tây phương, uy tín của ngài đã thể hiện trong những cuộc can thiệp lẫy lừng nhất bên cạnh những kẻ xâm lược man rợ ở Ý. Hành động của ngài dứt khoát trong cuộc tranh cãi về kitô học do Eutychès nhen nhúm trở lại ở Đông phương. Học thuyết trong bức thư tín lý của ngài, gọi là Tome à Flavien, trực tiếp dựa vào định nghĩa của Công đồng Calcêđônia (451). Thánh Lêô đã để lại những Bức thư (Lettres) và những Bài giảng (Sermons) có một giáo lý vững chắc và truyền thống, trong một hình thức trau chuốc. Ngài đã đóng một vai trò quan trọng trong việc tổ chức phụng vụ Rôma.

LÉON III = Thánh Lêô III: Giáo hoàng từ 795 đến 816. Đó là vị giáo hoàng của lễ đăng quang hoàng đế dịp lễ Noel 800. Nghi lễ này, dựa theo nghi thức lễ đăng quang các basileis (tước hiệu của hoàng đế Constantinôpôli) byzantin, có hai hiệu quả là làm cho các hoàng đế byzantin không hài lòng và khuyến dụ Carôlô Cả (Charlemagnes) và nhất là những người kế vị ông, để ông, với tước hiệu hoàng đế, lãnh nhận trách nhiệm về Giáo hội ở Tây phương. Đức Lêô III đã được Đức Clêmentê X ghi vào quyển danh lục tử đạo Rôma năm 1673, vì lý do, hơi nhẹ, là ngài đã bị những kẻ âm mưu hành hạ năm 799.

LÉON X = Lêô X: Giáo hoàng từ 1513 đến 1521. Người con thứ hai của Laurent de Médicis đã ký với François 1er bản thỏa ước Bologne (1516). Bản thỏa ước này đã chi phối, cho đến thời kỳ Cách Mạng, các mối tương quan giữa nước Pháp và Tòa Thánh. Năm 1517, ngài chấm dứt Công đồng Latêranô vô hiệu quả và dự vào những lúc đầu tiên cuộc nổi loạn của Luthêrô, người mà ngài đã dứt phép thông công năm 1521, nhưng không thể ngăn chận phong trào cải cách của ông này. Ngài là người bảo trợ cho văn chương và nghệ thuật, nhất là Raphaešl.

LÉON XIII = Lêô XIII: Giáo hoàng từ 1878 đến 1903. Đức Hồng y Joachim Pecci đã được bầu làm giáo hoàng trong những hoàn cảnh khó khăn đối với Giáo hội: vấn đề Rôma, tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa, duy khoa học chủ nghĩa, thực dân chủ nghĩa, sự bành trướng dân số thế giới, sự tan rã các Kitô hữu, biết bao vấn đề mà ngài đã quyết định một cách can đảm. Nếu ngài đã không biết điều chỉnh vấn đề quyền thế tục của các giáo hoàng là cái đã trở nên trầm trọng ngay dưới triều giáo hoàng của ngài đến độ năm 1881 ngài đã dự định trốn sang nước Áo, thì ngài lại thường thành công trong việc giảng hòa các người công giáo với các chính quyền liên hệ. Ngài đã chấm dứt Kulturkampf (cuốc chiến văn hóa) ở Đức, làm cho số phận những người công giáo Thụy Sĩ và Mỹ trở nên tốt hơn, đã đưa được cách người Pháp tham gia vào nền Cộng Hòa. Bằng thông điệp Rerum novarum (Những điều mới) (1891) về vấn đề thợ thuyền, ngài đã tố cáo những tác hại của chủ nghĩa tự do, với Aeterni Patris (1879), ngài khuyên nghiên cứu Thánh Tôma Aquinô và khởi động phong trào tân-kinh viện. Là vị giáo hoàng truyền giáo, ngài tổ chức hàng giáo phẩm ở Ấn-độ, ở Nhật và ở châu Phi. Bằng thông điệp Orientalium (1894), ngài đã làm cho việc trở về hiệp thông với Rôma các vị thuộc nghi thức Cóp (copte) của Giáo hội Ai-cập và của Giáo hội Calđê được dễ dàng. Ngài đã kém may mắn trong những cố gắng hiệp nhất với Giáo hội Anh (Anh giáo) mặc dầu có những nỗ lực của Lord Halifax và của English Church Union (Hiệp nhất Giáo hội Anh), thông điệp Apostolicae curae (Những lo lắng tông đồ) (1896) của ngài không công nhận những việc truyền chức Anh giáo và không công nhận Giáo hội nước Anh là có quyền kế vị tông đồ. Cuộc đối thoại đại kết chỉ được tổ chức lại sau này.

LÉONARD de Port-Maurice = Thánh Lêônarđô de Port-Maurice: Tu sĩ Phanxicô, người Ý (1676-1751). Lêônarđô đã là một nhà truyền giáo lạ thường qua khắp nước Ý. Từ việc xuất bản các bài giảng, các bức thư hướng dẫn và các tập sách đạo đức nhỏ của ngài, người ta phải lưu ý đến những gì có liên quan đến Chặng đàng Thánh giá mà Lêônarđô đã là người tông đồ sốt sắng.

LÉONCE de Byzance = Léonce de Byzance. Có lẽ sinh ở Constantinôpôli, khoảng cuối thế kỷ V, đan sĩ ở Nouvelle Laure, ông được biết như một nhà bút chiến chống lại nền thần học của hoàng đế Justinianô. Ông tỏ ra là người theo phái Calcêđônia một cách chặt chẽ trong tác phẩm Contra Nestorianos et Eutychianos (Chống lại những người theo phái Nestôriô và Eutychès) của ông.

LÉONCE de Jérusalem = Léonce de Jérusalem. Trong một thời gian dài, người ta đã lầm ông với người đồng thời với ông là Léonce de Byzance. Là đan sĩ ở Palestin, ông ở trong hàng ngũ các nhà thần học tân-calcêđônia và ủng hộ chính sách tôn giáo của Justinianô nhất là bằng các tác phẩm Adversus Nestorianus và Contra Monophysitas (Đối diện với những người theo phái Nestôriô và chống lại phái đơn tính), được sáng tác trong tiền bán thế kỷ VI.

LÉONIEN (Sacramentaire) = Sách Bí tích Lêô Cả: (lịch sử phụng vụ) tên gọi vào thế kỷ XVIII dành cho quyển sách bí tích không đầy đủ ở Vérone (thư viện kinh sĩ, thủ bản LXXXV), khi khám phá ra nó. Đây là một tập rất phong phú những công thức phụng vụ, được cấu tạo vào thế kỷ VI do sưu tập các sách phụng vụ nhỏ có nguồn gốc Rôma và từ các vị giáo hoàng. Ở đó, có những bản văn của Thánh Lêô Cả, nhưng tập này xem ra không có gì liên quan đến vị giáo hoàng này và người ta gọi nó đúng hơn là Sách Bí tích Vérone (Sacramentaire de Vérone). º Người ta gọi thuộc về Lêô (léoniennes), những công thức nằm trong sách bí tích được gọi là của Lêô này (Sacramentaire dit léonien).

LE PLAY (Frédéric) = Frédéric Le Play. Kinh tế gia Pháp (1806-1882), giáo sư ở Ecole des Mines, tác giả quyển La Réforme sociale en France (Cải cách xã hội ở Pháp) (1867), người khởi xướng các Liên Minh hòa bình xã hội (Unions de la paix sociale).

LÈPRE = Bệnh phong hủi: Kinh Thánh. căn bệnh này biểu trưng sự không trong sạch và tội lỗi và loại trừ ra khỏi đời sống cộng đoàn (Lv 13). Chính vì vậy mà việc chữa lành người phong hủi do Đức Kitô thực hiện là dấu chỉ lòng ưu ái nhân từ của Thiên Chúa và quyền năng ngôn sứ của Người (Mt 8, 1tt; Lc 17, 11-19). º VTB.

LÉRINS = Đan viện Lérins. Đan viện được thành lập khoảng năm 410 ở một trong những hải đảo Lérins, do Thánh Honorat, giám mục Arles. Có nhiều vị giám mục xuất thân từ đan viện này. Sau khi lần lượt hiệp nhất với nhiều Hội dòng Bênêđitô khác nhau, đan viện được bán như tài sản quốc gia vào năm 1791. Được Đức Giám mục Fréjus chuộc lại năm 1859, đan viện này được nhường lại cho các tu sĩ Xitô của hội dòng Sénanque và các tu sĩ này đã định cư ở đó vào năm 1869.

LESEUR (Elisabeth) = Bà Elisabeth Leseur. Đã tỏa sáng nhờ đời sống đau khổ kéo dài của bà (1866-1914) và nhờ quyển Nhật ký tu đức (Journal spirituel) của bà có đặc điểm thần bí kín đáo mà Thiên Chúa đã dùng để làm cho những linh hồn khác hối cải và tiến bộ thiêng liêng, bắt đầu là linh hồn của chồng bà.

LESSIUS hay Leys (Léonard) = Léonard Lessius. Tu sĩ Dòng Tên, người gốc miền phụ cận Anvers (1554-1623). Ông đã dạy triết học ở Donai, rồi dạy thần học ở Louvain. Các luận án của ông chống lại Baðus đã bị Phân khoa Louvain lên án, nhưng Rôma đã hủy bỏ án này. Lessius vẫn còn là một trong những nhà thần học nổi danh của thời đại ông.

LETTRE =Thư:  Kinh Thánh. đồng nghĩa với từ épýtre (thánh thư), từ “épýtre” có khuynh hướng chỉ về các bản văn được linh hứng của các Tông đồ gởi cho các cộng đoàn: thường thường bức thư-thánh thư (lettre- épýtre) qua một hoặc nhiều người nhận, là nhằm mục đích phổ biến rộng rãi. º Giáo luật. Lettre apostolique = Tông thư: tư liệu long trọng xuất phát từ Tòa Thánh. º Lettre pastorale = Thư mục vụ: tư liệu của một giám mục nhằm đến các tín hữu thuộc giáo phận của ngài. º Lettre d’obédience = Bài sai: bản văn xuất phát từ một vị bề trên, vì lợi ích của một trong những người dưới quyền, để chứng tỏ khả năng và quyền hạn của người đó. º Lettre de profession = Giấy tuyên khấn: giấy chứng nhận một nam hoặc nữ tu sĩ đã có những lời cam kết hoặc những lời khấn mà bậc (sống) của người tu sĩ đó đòi buộc. º Phụng vụ. Lettre dominicale = Chữ cái chỉ ngày Chủ Nhật: chữ trong bảng chữ cái chỉ ngày Chúa Nhật trong các bảng tính lễ của Giáo hội. º —> Celebret. Dimissoriales. Encyclique. Exeat. Pontificales. Rescrit. Testimoniales.

¨ Littéral (sens) = Nghĩa từng chữ: đối nghịch với nghĩa thiêng liêng của Kinh Thánh, nghĩa đen hoặc bóng được biểu lộ một cách tự nhiên khi đọc bản văn và bản chất của nó thay đổi tùy theo thể loại văn của bản văn: lịch sử, tiên tri, phóng dụ, khôn ngoan v.v... Nó phù hợp với nghĩa mà người văn sĩ thánh được Thiên Chúa linh hứng, đã muốn trước tiên º —> Sens de l’Ecriture.

LEVAIN = Men. Bột nhão để chua mà khi trộn lẫn vào bột nhão tươi, sẽ làm cho bột này lên men. Trong Kinh Thánh, thường thường men được xem như nguyên lý của sự hư nát. Bánh không men (azyme) được ăn trong khi cử hành lễ Vượt qua (Xh 12, 15-20) và tượng trưng sự không có sự hư thối tinh thần, sự đổi mới những thái độ nội tâm (Mt 13, 33). Hình ảnh này còn chỉ những loại men xấu phải coi chừng (Mt 16, 6-12; 1Cr 6, 67; Gl 5, 9).

¨ Lévitation = Sự bay bổng: hiện tượng thần bí ngoại thường, thường nảy sinh trong lúc xuất thần, mà nhờ đó, thân xác ở trong tình trạng được nhấc bổng lên trên mặt đất, mà không có nguyên nhân nào rõ rệt, và đến nỗi thân xác đó ở lơ lửng trng không khí không có chỗ tựa tự nhiên nào: lúc đó người ta gọi là xuất thần bay lên (extase ascensionnelle).

LÉVI = Lêvi: con trai thứ ba của Giacóp, tổ tiên của một trong mười hai chi tộc Israel (St 49, 5). º Tribu de Lévi = Chi tộc Lêvi: trong dân Israel, đây là chi tộc được thánh hiến cho việc phụng tự tôn giáo: chính trong hàng chi tộc này, người ta chiêu mộ các tư tế và những người cộng tác của họ để lo việc phụng tự và phục vụ đền thờ của Giavê. Các thành phố dành cho chi tộc Lêvi đã nhận những thành viên của chi tộc này là chi tộc không có lãnh thổ riêng cho họ (gia sản của họ là Đức Chúa Tv 16) và tất cả các chi tộc khác phải góp phần nuôi sống họ (Gs 14, 3-4; 21, 1-42).

¨ Lévite = Thầy Lêvi, người thuộc chi tộc Lêvi: thành viên của chi tộc Lêvi là chi tộc đã được thánh hiến cho những chức vụ phụng vụ (Đnl 10, 8). º Trong một nghĩa hạn hẹp, đối nghịch với các vị tư tế, từ này chỉ con cháu của các chi nhánh em út của gia đình Lêvi, ngoại trừ những người thuộc hàng tư tế Aaron (Ds 3, 5-9). º Bằng cách ám chỉ, từ này chỉ các giáo sĩ không phải linh mục của Giáo hội Công giáo, đặc biệt là các phó tế.

¨ Lévitique = Sách Lêvi: quyển thứ ba trong Bộ Ngũ Kinh, đặc biệt trình bày về các luật nghi thức và về nhân sự phụng vụ cho tất cả những gì có liên quan đến việc phụng tự của Giao Ước Cũ: sách này là kết quả của một sự tập hợp những tục lệ và những lề luật có vẻ xưa, và người biên soạn cuối cùng đã đặt toàn bộ quyển sách đó dưới uy quyền của Môsê là vị làm luật vĩ đại nhất của Israel. º Sacerdoce lévitique = Chức tư tế Lêvi: chức tư tế của lề luật cũ, đối nghịch với chức tư tế Menkisêđê và chức tư tế của Lề Luật Mới (Dt 6, 11-19). º Villes lévitiques = Các thành phố Lêvi: các nơi cư trú được ấn định cho các tư tế và các thầy Lêvi trên lãnh thổ của các chi tộc Israel khác nhau (Gs 21).

LÉVIATHAN = Thủy quái Lêviathan: thủy quái, thường tượng trưng tất cả các quyền lực của sự dữ. Sách Gióp mô tả nó như một tạo vật đơn giản của Thiên Chúa (G 40, 25-41, 25), cho dầu nó có cá tính thật kinh khủng. Các tác phẩm Rabbi tư biện dài dòng về vấn đề của nó, đặc biệt là về vai trò của nó trong các thời đại Mêsia.

LÉVIRAT = Chế độ thế huynh [do từ La-tinh: levir = anh (em) rể hoặc anh (em) chồng]: Luật Do thái qui định hôn nhân giữa người em chồng với chị dâu, trong trường hợp người chị dâu trở nên góa bụa mà không có con để đảm bảo sự liên tục của nòi giống và sự truyền lại gia sản (Đn 25, 5-10). Luật này cũng có nơi dân Khitti và dân Assyria.

Lévitation —> Levain.

Lévite, lévitique —> Lévi.

LÈVRES = Môi: Kinh Thánh. khác với lưỡi, là cơ quan hoạt động dùng để nói, môi và miệng chờ đợi mở ra để thố lộ đáy lòng. Thực vậy, môi dùng để phục vụ con tim tốt hoặc xấu (Cn 10, 32). Vì tính hai mặt của con người làm cho con người có thể tôn kính Thiên Chúa bằng môi (miệng) trong khi lòng trí thì lại ở xa Người (Is 29, 13). Ngược lại, con người có tâm hồn ngay thẳng thì xin: lạy Chúa, xin hãy mở môi con ra, thì miệng con sẽ cao rao lời ngợi khen Chúa (Tv 51, 17). º VTB.

LIBATION = Nghi thức rưới (nước, rượu v.v...): việc rưới theo nghi thức, một chất lỏng tràn trên mặt đất hoặc trên một bàn thờ, làm của dâng cúng để tôn vinh thần linh. º Trong đa thần giáo, việc này nhằm mục đích nhất là xoa dịu vong linh của những người quá cố. º Trong Cựu Ước, đây là một của lễ dâng hiến, khi thì bằng rượu nho (Đn 32, 38) khi thì bằng dầu (St 28, 18).

Libelle —> Livre.

Liber —> Livre.

Liberté, libéralisme, libéralité, libérateur —> Liberté.

LIBÈRE = Libêrô: Giáo hoàng từ 352 đến 366. Là người bênh vực cho Thánh Athanasiô và giáo lý Nicêa chống lại hoàng đế theo phái Ariô là Constance, ngài đã bị đày ở Thrace năm 355. Sức chịu đựng của ngài hồi đó xem ra suy yếu một lúc. Năm 358, ngài đã nâng đỡ phản ứng của phái giống bản tính (Homéousiens) chống lại những người theo phái dị đồng (Anoméens) và khi trở về Tây phương ngài đã góp phần vào việc đẩy lùi dứt khoát phái Ariô.

LIBERTAS PRAESTANTISSIMUS = Thông điệp Libertas Praestantissimus. Thông điệp của Đức Lêô XIII (20.6.1888) về tự do con người, tự do chủ nghĩa, những tự do tân thời, những bổn phận của nhà nước đối với tôn giáo và sự khoan dung Kitô giáo.

LIBERTÉ = Sự tự do. (tiếng La-tinh libertas, từ phái sinh của một gốc tiếng Phạn, gợi lên ý tưởng đi lên, nâng lên): phẩm tính của cái gì là tự do. Đối nghịch với sự nô lệ, ép buộc, ngăn cản. º (Triết và thần học) 1. Tính chất đặc trưng của hành vi hữu ý là sự tự do, vì nó làm chủ chính nó, có thể tự quyết định nhờ hoạt động của lý trí trình bày cho ý muốn biết đối tượng làm cho hành vi đó vận hành. Ở tầm mức căn bản này, hễ nơi nào có tự ý, thì nơi đó có tự do: tất cả những gì gây tổn hại hoặc làm giảm thiểu sự tự ý (những tội lỗi do đam mê), đều làm giảm sự tự do, tất cả những gì làm tăng thêm tính năng động của sự tự ý (các nhân đức nằm trong các năng lực cảm giác mà từ đó xuất phát các đam mê), đều làm tăng thêm sự tự do. º Tương quan với những gì ngoài ý muốn, người ta nói đến sự tự do lựa chọn (liberté de choix) hay là sự tự do phương cách hoặc đối tượng (sự “tự do” này có thể trái ngược lại với sự tự do theo nghĩa thứ nhất, nghĩa là, một sự nô lệ, thí dụ như, nếu tinh thần, là cái được làm cho điều thiện, lại nghiêng chiều về điều ác. Sự nghiêng chiều của tinh thần, nghĩa là ý muốn, thực thì, trong sự lựa chọn này, chứng tỏ rằng nó không được tự do), sự tư do dân sự và chính trị (liberté civique et polique) nghĩa là sự tự do độc lập; sự tự do tâm lý (liberté psychologique) nghĩa là sự tự do hành động và muốn, tương quan với tất cả sự ngăn cản bên trong (nhưng ở ngoài ý muốn thực sự) như sự sợ hãi hoặc sự xao xuyến là những cái đè nặng trên tinh thần; sự tư do tư tưởng (liberté de pensée) (theo nghĩa những “người tư tưởng tự do” - “libres-penseurs”) nghĩa là sự tự do của ý muốn được độc lập trong cách cư xử tương quan với tất cả truyền thống về tư tưởng; sự tự do lương tâm (liberté de conscience) (theo nghĩa mà thuật ngữ này có nghĩa khác hơn là sự tự do vốn có ở mọi lương tâm), nghĩa là sự tự do ước ao được độc lập trong cách cư xử tương quan với tất cả truyền thống đạo đức và tất cả những qui phạm bên ngoài. º Liberté des enfants de Dieu = Sự tự do của con cái Thiên Chúa: sự tự do được Thánh Phaolô loan báo (Rm 8, 21; Gl 5, 1-13; 1 Cr 7, 22; 2 Cr 3, 17 v.v...) và được biểu hiện trong ba lãnh vực: tương quan với tội lỗi (Rm 1-6; Cl 1, 13tt) và với đế quốc của Ác thần, tương quan với sự chết (1 Cr 15, 56; Dt 2, 14tt) là cái đã mất nọc độc làm cho nó đáng sợ; sau cùng là tương quan với Lề luật (Rm 6, 15; Gl 5, 16tt; 2 Cr 3, 17) và với tất cả sự việc bên ngoài; sự tự do bên trong của người Kitô hữu phải được thể hiện ra bên ngoài và cũng được giáo dục nhờ bên ngoài. º Liberté du Christ = Sự tự do của Chúa Kitô: sự tự do tối cao của tinh thần Đức Kitô là Đấng, vì không thể phạm tội, nên không thể làm một hành vi nào trái ngược với tinh thần (là nơi mà nếu có cái gì tốt đẹp hơn trong tâm trí, thì cái đó cũng đành phải bó tay). º Liberté de Dieu = Sự tự do của Thiên Chúa: mầu nhiệm về sự tự do tối cao của Thiên Chúa đôi khi bề ngoài có vẻ tương phản Kinh Thánh. với sự tự do con người: sự tương phản bề ngoài này thường được tỏ rõ (Hc 15, 11: Đừng nói rằng: chính Chúa đã làm cho tôi phạm tội, vì Người không làm điều Người gớm ghiếc, Đnl 11, 26tt; 30, 15-20; Ed 18, 21-28; Rm 11, 22tt; 16. 9. 27tt v.v...) và nó đã đạt đến sự mặc khải ân sủng là cái cần thiết để cứu vớt và. trên thực tế, làm nảy nở sự tự do vâng phục của con người đối với Thiên Chúa. º VTB.

¨ Libre = Tự do: phẩm tính của người sở hữu sự tự do. º Libre-arbitre = Tự do ý chí: khả năng tự quyết định lấy cho mình. Nơi vài tác giả, từ này có một nghĩa khác và đôi khi phức tạp. º Ecole libre, enseignement libre = Trường tư, tư thục: trường học hoặc việc giảng dạy, tự do trong các qui chế của mình đối với sự bảo trợ của Nhà Nước. º Opinions libres = Các ý kiến tự do: các ý kiến tự do đối với những ý kiến được tiếp nhận theo thói quen hay những ý kiến qui ước. º Libre penseur = Người tư tưởng tự do: nói đến người tách rời mọi việc dạy dỗ theo tín ngưỡng.

¨ Libérateur = Đấng giải phóng, Vị cứu tinh: một trong những danh hiệu của Đức Kitô với tư cách là Người cứu vớt chúng ta khỏi tội lỗi, là cái được quan niệm như là một sự làm nô lệ và khỏi cơn giận của Thiên Chúa (Rm 5, 9).

¨ Libéralité = Sự rộng rãi, sự hào phóng: nhân đức làm cho người ta sẵn sàng sử dụng của cải tùy theo những nhu cầu của tất cả mọi người và của chính mình. Đó là nhân đức bố thí, nhân đức khấn sự khó nghèo. º —> Vertu. Avarice. Prodigalité.

¨ Libéralisme = Chủ nghĩa tự do: trong giáo phái Tin lành, chủ nghĩa tự do thịnh vượng nhất là vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Chủ nghĩa này biểu hiện khuynh hướng giáo hóa, nhân bản và nhất là phản tín lý, của nhiều Kitô hữu mà trong đó vài người chỉ còn lại cái tên (là Kitô hữu). º Trong chính trị, chủ nghĩa này ngày nay đang thịnh hành nhất là ở Bỉ, Canada, Algiêria: những người theo chủ nghĩa tự do là những người không bảo thủ và là những nhân tố tiến bộ của dân tộc: thường là những người Kitô giáo ở Algiêria và không phải là những người Kitô giáo ở Bỉ.

¨ Libertaire = Người theo phái tự do tuyệt đối: người tán thành sự tự do tuyệt đối, không có một ràng buộc nào từ bên ngoài.

¨ Libera = Kinh Libera (Kinh làm phép mồ) (tiếng La-tinh: xin hãy giải thoát): (phụng vụ Rôma) Kinh phụng vụ hát khi làm phép mồ cho người quá cố, trước quan tài, sau lễ qui lăng, hoặc trước một cái gì biểu hiện quan tài (như nhà mồ), sau các lễ giỗ. Đó là đáp ca thứ ba của dạ kinh thứ ba Kinh Sáng (3e nocturne de Matines) trong kinh thần vụ cầu cho kẻ chết. Được gọi như vậy là do từ đầu của kinh này là Libera. º Theo nghĩa mở rộng, chính sự làm phép mồ cho những kẻ đã qua đời.

LIBIDO = Dục vọng, dục tính (tiếng La-tinh: ước ao): Thần học. Thánh Tôma Aquinô phân biệt libido voluntatis (dục vọng của ý muốn), hay là sự thụ hưởng tình dục được tìm kiếm một cách có suy nghĩ cân nhắc và libido sensibilis (dục vọng cảm giác), có thể đồng hóa với một động tác đam mê (2a, 2ae. 154, 3, 1). º Phân tâm. Dục năng: từ được Freud đưa vào để chỉ trước tiên là tất cả mọi năng lực tình cảm trực tiếp hoặc gián tiếp thuộc về dục tính (mặc dầu nó không liên quan đến tình dục như nghĩa cổ điển của từ sexualité), sau đó để chỉ tất cả mọi xung năng (pulsion) có khuynh hướng tiến đến sự sống và sự điều hợp đối nghịch với các sức mạnh tâm lý làm phân rã (“bản năng” sự chết). º Những tương quan giữa dục năng (libido) và dục tính (sexualité) rất khó xác định một cách chính xác trong công trình của Freud và công trình của những nhà phân tâm học theo Freud: tuy nhiên chúng vẫn luôn luôn là hiện thực, đi từ một quan niệm liên tính dục (pansexualité) của dục năng (libido) đến một quan niệm rất rộng rãi, từ dục năng (la libido) sau cùng chỉ tất cả năng lực tâm lý. Jung thích tách rời hai từ này ra hơn bằng cách cho từ sexualité ý nghĩa thông dụng của nó và gọi libido là tất cả mọi năng lực tâm lý, cho dầu chúng có đối tượng và nội dung như thế nào.

LICITE = Hợp pháp, đúng luật (do từ La-tinh licere = cho phép): (tính từ) được phép trên phương diện tinh thần.

¨ Illicite = Bất hợp pháp, không đúng luật: (tính từ) bị cấm trên phương diện tinh thần, nhưng không nhất thiết là vô hiệu, là bất thành sự. º Đồng nghĩa: Prohibé.

¨ Licéité = Tính hợp pháp, tính đúng luật: phẩm tính của một hành vi được luật pháp hoặc kỷ luật của Giáo hội cho phép trên phương diện tinh thần.

¨ Illicéité = Tính bất hợp pháp, tính bất hợp luật: khuyết điểm tinh thần của một hành vi được hoàn tất trong sự vi phạm các điều luật của giáo luật hoặc của kỷ luật Giáo hội, không tính đến tính chất bền vững hoặc giá trị pháp lý của hành vi đó.

¨ Licence = Sự phóng túng : Đạo đức. tất cả mọi buông thả những phẩm hạnh, đặc biệt là trong lãnh vực khiết tịnh hoặc khiêm tốn. º Giáo luật. Quyền đặc doãn: năng quyền thiết định một hành vi đã được giáo luật cho phép trước. º Lịch sử. Văn bằng cử nhân: cấp bậc đại học, ở giữa cấp bậc tú tài và cấp bậc tiến sĩ và cho phép hay cho “tự do” (licence) dạy học.

LICORNE = Con kỳ lân: con vật hoàng đường có hình dáng con ngựa với một chiếc sừng dài độc nhất ở trên trán. Trong thời Cổ đại, nó được xem như biểu tượng của sự tinh khiết, thời Trung cổ xem nó là biểu tượng của Ngôi Lời nhập thể trong lòng một Trinh Nữ.

LIEN (du mariage) = Dây hôn phối, sự ràng buộc hôn phối: sự kết hợp vĩnh viễn và chuyên nhất của hai người đã kết hôn thành sự. º Empêchement de lien = Sự ngăn trở dây hôn phối: sự không có khả năng kết hôn thành sự lần thứ hai khi dây hôn phối thứ nhất vẫn còn. º Défenseur du lien = Người bảo vệ sự ràng buộc: giới chức tư pháp can thiệp bắt buộc vào những vụ án hôn phối hay những vụ án truyền chức thánh để chăm lo việc tôn trọng các luật về trình tự tố tụng và bênh vực, chống lại nguyên đơn, tính thành sự của bí tích Truyền Chức Thánh hoặc Bí tích Hôn Phối.

¨ Obligation = Nghĩa vụ: Giáo luật. mối dây ràng buộc pháp lý có nguồn gốc là một hợp đồng, một tội phạm hoặc một luật pháp và căn cứ vào đó mà người nắm giữ giấy nợ, có quyền đòi hỏi người mắc nợ một sự việc nào đó, có thể là một trợ cấp tích cực hoặc là một sự hồi tị đơn giản. º Hợp đồng vay mượn: hợp đồng vay mượn, do công chứng viên lập và được bảo đảm bởi một luật lệ về quyền cầm cố. º Trái phiếu: giấy chứng khoán biểu thị một sự cho mượn vốn có quyền hưởng lãi.

¨ Alliance = Giao ước: quan hệ liên đới giữa hai bên ký kết; nó gồm có những quyền lợi và những nghĩa vụ hỗ tương. Kinh Thánh. Trong Cựu Ước, Đức Giavê khởi xướng những hiệp ước tương tự với loài người (Noê, Abraham, dân Israel); một giao ước như thế bao gồm những lời hứa của Thiên Chúa, những đòi hỏi được loài người chấp nhận và một dấu hiệu dùng làm chứng cứ. º Nouvelle Alliance = Giao Ước Mới: đối nghịch với Giao Ước Cũ: chế độ tôn giáo được Đức Kitô mở đầu để đưa chế độ của lề luật cũ hay là của Cựu Ước đến chỗ toàn hảo. º Livre ou Code de l’Alliance = Bản Giao ước: toàn bộ các qui định của giao ước đã được ký kết trên núi Sinai: Bản Thập điều (le Décalogue) và các quyết định pháp lý, là những áp dụng thực tiễn của bảng Thập điều này (Xh 20, 23). º Arche d’Alliance = Hòm bia giao ước: cái hòm chứa đựng các bảng lề luật, biểu tượng sự hiện diện của Thiên Chúa ở giữa dân Người và sự giao ước của Người với dân đó. º VTB º Alliance Evangélique = Liên hiệp Tin Lành: được thành lập năm 1846, Liên hiệp Tin Lành là một hiệp hội tự do của các Kitô hữu “tin lành” muốn thực hiện tình yêu huynh đệ với nhau, trong sự nhận biết chung niềm tin của họ vào Thiên Chúa cứu chuộc. Mỗi năm, vào đầu tháng Giêng, Liên hiệp tổ chức một tuần cầu nguyện (đừng lầm lẫn với tuần cầu nguyện khắp thế giới cho sự hiệp nhất các Kitô hữu, từ ngày 18 đến 25 tháng Giêng, do sáng kiến của linh mục Conturier) cho sự đoàn kết và hòa bình. º Alliance réformée mondiale = Liên hiệp Giáo hội cải cách thế giới: được thành lập năm 1875, dưói tên là World Presbytérian Alliance (Liên hiệp Giáo hội Trưởng lão thế giới), bây giờ, liên hiệp này được gọi là The Alliance of Reformed Church throughout the world holding the Presbyterian Systems (Liên hiệp các Giáo hội cải cách khắp thế giới, nắm giữ các hệ thống Trưởng lão). Liên hiệp này tập trung được đại đa số các Giáo hội hoặc các danh xưng cải cách (phái Calvin), để cho phép họ làm chứng một cách trung thành hơn. Từ vài năm nay và nhất là từ khi có cuộc họp thế giới ở Princeton năm 1954, Liên hiệp cải cách nắm giữ một vai trò hoạt động trong việc tìm kiếm đại kết. bên cạnh Liên minh Luthêrô thế giới (Fédération luthérienne mondiale), liên hiệp này cũng tỏ ra một sự đổi mới chủ trương hòa hợp tín phái.

LIEU = Khoảng không gian: Triết. đoạn cuối hay giới hạn trực tiếp của vật thể bao quanh [trong vũ trụ học Aristốt, cái Chứa đầu tiên (le Premier Contenant) là cố định và bất di bất dịch]. º Lieu extrinsèque et lieu intrinsèque = Khoảng không gian ngoại tại và khoảng không gian nội tại: giới hạn với tư cách là bao quanh, và giới hạn với tư cách là được bao quanh. º Lieu naturel = Khoảng không gian tự nhiên: trong vũ trụ học Aristốt, khoảng không gian mà tự nhiên phù hợp với mỗi yếu tố (ví dụ: chiều cao đối với lửa). º Luận lý. Lieux communs = Những nguyên tắc tổng quát: các nguyên tắc tổng quát mà những luận chứng của mọi vấn đề đều có thể được qui về đó. Những nguyên tắc đó được trình bày ngay trong vấn đề đó. º Thần học. Lieux théologiques = Các nguồn thần học, các cứ liệu thần học: các nguồn của khoa thần học được sắp xếp theo thứ bậc và được phê phán, ở đó nhà thần học lấy những nguyên tắc của mình để xây dựng luận chứng và kết cấu của mình. Melchior Cano phân biệt mười nguồn khác nhau, mười nguồn này đã trở thành cổ điển: bảy nguồn chính: Kinh Thánh, các Truyền Thống tông đồ, Uy quyền của Giáo hội, các Công đồng, Huấn quyền của Đức Giáo Hoàng, các Chứng nhân truyền thống (các “thánh” và các giáo phụ), các vị chú giải kho tàng mặc khải (các tiến sĩ, các thần học gia) và ba nguồn phụ: lý trí tự nhiên, uy tín của các triết gia và các luật gia, lịch sử.

¨ Haut-lieu = Tế đàn: ở Israel, nơi phụng tự được đặt trên chỗ cao và thường là khả nghi vì những cuộc thực hành thờ ngẫu tượng diễn ra ở đó (2 V 18, 4).

¨ Local = Thuộc về nơi chốn: có liên quan đến nới chốn. º Triết. Mouvement local = Chuyển động vị trí: chuyển động hoặc thay đổi liên quan đến nơi chốn. Đây là loại chuyển động thứ tư (loại duy nhất còn được các nhà tân thời giữ lại) và là loại hoàn hảo nhất vì nó không mang một biến chất nào về bản thể.

¨ Bilocation = Sự lưỡng tại: hiện tượng thần bí ngoại thường gồm có việc được thấy cùng một lúc ở hai nơi khác nhau.

¨ Milieu = Sự trung dung: Đạo đức. chỉ luật của lý trí qui định nhân đức luân lý (ví dụ: nhân đức hào phóng nằm giữa hai nết xấu đối nghịch là sự hà tiện và sự phung phí). Trong các tật xấu đối nghịch, tật xấu ít trầm trọng hơn là tật xấu nghiêng về phía mà nhân đức hướng tới, còn tật xấu kia thì trầm trọng hơn (ví dụ, đối với sự hào phóng, gồm việc sử dụng của cải, như lý trí chỉ ra và thông ban những của cải đó, thì sự phung phí là ít trầm trọng hơn sự hà tiện). º Milieu de la vertu = Sự trung dung của nhân đức: Đồng nghĩa: juste milieu rationnel (trung dung hợp lý) là cái định nghĩa nhân đức đó, trong lãnh vực của nó. Do đó có câu châm ngôn: nhân đức đứng ở giữa in medio stat virtus. Tuy nhiên, nguyên tắc này không có giá trị đối với các nhân đức đối thần mà sự tốt lành ở trong một sự quá đáng và một sự vượt lên không ngừng, và không nằm ngay chính giữa. º (Xã hội) Môi trường: những người chung quanh hay tầng lớp xã hội. º Milieu de vie = Môi trường sống: thường là đối nghịch với khu vực hoặc lãnh thổ, đây là mạng lưới các quan hệ con người (thường là các quan hệ nghề nghiệp) có ảnh hưởng nhiều nhất trên một người nào đó và xác định nhân cách của người đó nhiều nhất.

LIGUGÉ = Đan viện Ligugé. Đan viện xưa nhất được biết đến của xứ Gaules. Đan viện này được thành lập năm 361 do Thánh Martinô là vị đã trở thành giám mục thành Tours. Đức Hồng y Piô đã tặng đan viện này cho các tu sĩ Solesmes năm 1853. Đến lượt họ, các đan sĩ Ligugé đã thiết lập lại đời sống đan tu ở Saint-Wandrille de Fontenelle năm 1894 và thành lập Saint-Marie de Paris năm 1893.

Lignori —> Alphonse de Liguori.

LIMBES = Lâm-bô (do từ La-tinh limbus = bờ): bờ địa ngục. º Limbes des Pères: Ngục Tổ tông: nơi ở của những kẻ lành đã quá cố của giao ước cũ, trước khi Đức Kitô đến. º Limbes des enfants = Lâm bô anh hài: nơi ở sau khi chết của các trẻ em mà tội tổ tông chưa được tẩy xóa. Nó gồm có hình phạt trầm luân (không được hưởng kiến Thiên Chúa), nhưng không có hình phạt về cảm giác (giác khổ).

LINDANUS hay Van Den Linden (Guillaume Damase) = Guillaume Damase Lindanus. Gốc Dondrecht, theo học ở Louvain và Paris, khởi đầu nghề giáo sư, nhưng đã trở thành giám mục Ruremonde, rồi sau đó làm giám mục Gand. Ngài là một trong những người tranh luận phong phú nhất và tài giỏi nhất thế kỷ của ngài (1525-1588).

LINTEAU = Đà cửa, lanh tô: đà ngang bằng gỗ, bằng bê tông hoặc bằng đá, đóng kín phần trên của một lỗ cửa và đỡ phần xây ở phía trên nó. Thời xưa, nó thường được trang trí bằng những câu khắc. º Kinh Thánh. Chính đà cửa cũng như hai cánh cửa nhà ở của họ mà Thiên Chúa đã qui định phải đánh dấu bằng máu con chiên vào ngày lễ Vượt Qua khi ra khỏi Ai-cập (Xh 12, 7. 22-23).

LISTES ÉPISCOPALES = Phổ hệ giám mục: danh mục các vị giám mục kế tiếp nhau. º Đối với 4 tòa thượng phụ lớn ở Rôma, Antiokia, Alexandria và Giêrusalem, chúng ta có được những vị rất xa xưa mà chúng ta còn giữ lại đặc biệt là Eusêbiô thành Cêsarê. Việc cẩn thận thành lập và gìn giữ phổ hệ đó chứng tỏ Giáo hội nguyên thủy đã hết sức lo lắng đến việc liên tục nôi ngôi các Tông đồ.

LITHOSTROTOS = Nền đá (tiếng Hy-lạp: đường lát đá): tên gọi bằng tiếng Hy-lạp chỉ nơi có tòa án của Philatô ở Giêrusalem (Ga 19, 13). Các nhà khảo cổ tranh luận với nhau để biết có phải mặt lát đã tìm được không xa vị trí của đền thờ nên được đồng nhất hóa với nơi mà Thánh Gioan đã chỉ không.

LITIE = Kinh khẩn cầu ban chiều (tiếng Hy-lạp: sự van xin): trong nghi thức byzantin, cuộc rước kiệu trọng thể của hàng giáo sĩ được thực hiện vào buổi Kinh Chiều (Vêpres) của cách ngày lễ, từ cung thánh đến hiến trước nhà thờ, là nơi diễn ra một cuộc câu kinh dài cho tất cả các Kitô hữu. º Chính ngay kinh này. º Nơi xảy ra việc cầu kinh này.

¨ Litanie = 1. Ở số nhiều và theo nghĩa đen: Kinh cầu: loại kinh đối đáp đặc biệt, chủ yếu gồm có một chuỗi những lời kêu gọi đến một Ngôi Thiên Chúa hoặc một vị thánh, bằng cách chào mừng các vị ấy bằng những phẩm từ khác nhau, mỗi lời kêu gọi được theo sau bằng một lời kêu cầu ngắn, được lặp đi lặp lại, thường thường là nhiều lần trong cùng những từ như nhau. º Litanies majeures et mineures = Kinh cầu lễ trọng và kinh cầu lễ cầu mùa: những cuộc rước kiệu, ở đó người ta hát kinh cầu các thánh. Theo nghĩa mở rộng, những ngày phụng vụ có những cuộc rước kiệu này, nên biết, cuộc rước kiệu thứ nhất là ngày 25 tháng 4 và các cuộc rước kiệu thứ nhì (tiếng Pháp gọi là Rogations - Lễ Cầu Mùa) là ba ngày trước lễ Thăng Thiên. º 2. Ở số ít và theo nghĩa rộng: Kinh đối đáp: hình thức kinh nguyện đối đáp, gồm trong một sự đối đáp bằng những công thức ngắn, trong đó dân chúng cầu xin bằng một lời cầu xin tha thiết thường được lặp đi lặp lại, xen kẻ nhau với người hướng dẫn kinh nguyện (linh mục, phó tế hoặc ca xướng viên). Người ta nói một cách chính xác hơn: kinh nguyện có hình thức phụng vụ, hoặc ngắn gọn hơn: kinh phụng vụ.

Littéral —> Lettre.

LITURGIE = Phụng vụ: từ Hy-lạp nguyên gốc có một nghĩa thế tục: sự phục vụ công cộng, chính thức, việc hành chánh hay chức vụ. Trong Rm 13, 6, còn nữa, những người thu thuế là những leitourgoi, những viên chức (và cũng trong Dt 1, 14).º Việc phục vụ công cộng Thiên Chúa nhất là việc phục vụ kinh nguyện và phụng tự, các Kitô hữu lấy lại từ này để chỉ việc thi hành chức vụ tư tế trong toàn bộ của nó. º Nơi những người Byzantin, từ thế kỷ IX, từ này chủ yếu chỉ thánh lễ, là hành vi phụng vụ cao nhất. Trong Giáo hội La-tinh, từ này ít dùng cho đến thế kỷ XVI và người ta nói đến divina officia, các nghi lễ thần linh, hơn là liturgie (phụng vụ). Vào các thế kỷ XVI-XVII, các nhà phụng vụ Tây phương lấy lại từ này với nghĩa Byzantin. º Từ thế kỷ XVIII, theo nghĩa rộng, từ này chỉ toàn bộ sự phụng tự chính thức của Giáo hội. Trên lý thuyết, sự phụng tự công cộng mà Giáo hội dâng lên Thiên Chúa, nhân danh Đức Kitô là Thầy Cả thượng phẩm, hành động thánh có tính cộng đoàn mà trong đó hoàn tất việc nhắc lại những mầu nhiệm của Đức Kitô để áp dụng hiệu quả cứu rỗi của các mầu nhiệm đó: một cách đơn giản hơn: toàn bộ những nghi thức hiện hành để thực hiện những hành vi phụng tự, các kinh nguyện và các lễ nghi: phụng vụ Rôma, Ambrôsiô, byzantin, cóp v.v... º Đôi khi, đây là một nghi lễ, hoặc một phần nghi lễ. Tiếng Hy-lạp leitourgia, ngày nay các nhà phụng vụ học thường dịch là nghi lễ (célébration). º Nghĩa mở rộng: khoa học hoặc việc nghiên cứu tất cả những gì có liên quan đến việc phụng tự Thiên Chúa với tư cách là nghi lễ. Trong nghĩa này, các người Tin lành dùng từ la liturgique (khoa phụng vụ). º Liturgie de la Parole = Phụng vụ Lời Chúa: nghi lễ phụng vụ chủ yếu gồm việc công bố một hoặc nhiều bản văn của Kinh Thánh. Phần thứ nhất của thánh lễ là một Phụng vụ Lời Chúa, nhưng tạo thành một toàn thể hữu cơ với Phụng vụ Thánh Thể kế tiếp theo. º Liturgie eucharistique = Phụng vụ Thánh Thể: phần thứ hai của thánh lễ hay là chính lễ (theo nghĩa thần học được định nghĩa dưới từ này).

¨ Aliturgique = Không phụng vụ: (tính từ) chỉ phẩm tính một ngày hoặc một thời gian không diễn ra một nghi lễ Thánh Thể nào.

¨ Litourgikon hay Liturgicon = Sách Phụng vụ: trong nghi thức byzantin, sách phụng vụ chứa phần riêng cho linh mục và cho phó tế trong việc cử hành thánh lễ. Người ta cũng nói là hieratikon. º Theo nghĩa mở rộng, quyển sách lễ đầy đủ để các tín hữu sử dụng. Tập sách đầu tiên về loại này được ấn hành năm 1960 ở Beyrouth do Đức Ông Néophyte Edelby.

¨ Liturgique = Khoa Phụng vụ: (danh từ) nơi các người Tin lành, khoa học về phụng tự linh thánh trong những luật lệ và nguyên tắc của nó. º (Tính từ) Thuộc về phụng vụ: theo nghĩa rộng, liên quan đến phụng vụ. Theo nghĩa hẹp, phù hợp với các luật phụng vụ. Đối nghịch với antiliturgique (có tính trái phụng vụ), điều trái với các luật này, và với paraliturgique (có tính á phụng vụ). º Theo nghĩa xưa, có liên quan đến thánh lễ. Nghĩa này còn tồn tại trong thuật ngữ jour liturgique (ngày phụng vụ), ngày mà thánh lễ được cử hành. Đối nghịch với jour aliturgique (ngày không phụng vụ), ngày mà thánh lễ không được cử hành.

¨ Liturgiste = Nhà phụng vụ học: chuyên nghiên cứu về khoa phụng vụ (science liturgique).

¨ Paraliturgie = Á phụng vụ: nghi lễ tôn giáo không được dự kiến trước trong các sách chính thức, nhưng được tổ chức na ná theo mẫu của một nghi lễ phụng vụ.

¨ Paraliturgique = Thuộc về á phụng vụ: nói đến tất cả những nghi thức hay việc sử dụng các bản văn kinh nguyện không được dự kiến trước trong các sách chính thức, hoặc được hoàn thành nhưng thiếu điều kiện này điều kiện nọ mà Giáo hội đã đề ra, để Giáo hội nhận biết những bản văn đó là phụng tự chính thức của mình.

LIVRES = Các Sách: những bản văn viết khác nhau tạo thành sách Kinh Thánh. º Livres saints ou Livres sacrés = Các sách thánh: chính những bản văn viết đó. º Livres canoniques = Các sách thuộc thư qui: các sách đã được đưa vào trong sự cấu tạo các thư quy Kinh Thánh khác nhau (Do thái giáo, Công giáo, Chính thống, Tin lành). Cho đến khi có Cải Cách Tin lành, các Kitô hữu tất cả đều nhất trí về danh sách các quyển sách thánh này. Các người Tin lành đã đặt lại vấn đề thuộc thư quy của vài sách nói trên. º Livres de la Loi = Các sách lề Luật: Bộ Ngũ Kinh hay là Tôrah. º Thần học. Livre de vie = Sách sự sống: sách biểu tượng, trong đó có ghi tên những người thuộc về Thiên Chúa (Kh 3, 5; 13, 8; 17, 8) —> Providence. Orédestination º Livre d’heures = Sách giờ kinh Đức Mẹ: sách tôn sùng riêng tư, chỉ độc nhất và căn bản được cấu tạo bởi các giờ kinh khác nhau của kinh thần vụ kính Đức Trinh Nữ Maria. º Liber pontificalis = Tập tiểu sử giáo hoàng: tập sách vô danh về tiểu sử các vị giáo hoàng. Dưới hình thức đầu tiên của nó, tác phẩm này trải dài từ đầu đến triều giáo hoàng của Đức Félix III (526-530) và được soạn thảo lại ít lâu sau năm 530; đối với phần xưa, tác giả đã sử dụng quyển danh mục được gọi là của Libêriô (Catalogue dit Libérien), danh sách các vị giáo hoàng cho đến Đức Libêriô (352-366) được thành lập do một người vô danh thế kỷ IV. Sau đó, tập sách dần dần được khai triển cho đến Đức Martinô V (1417-1431). Ở đó người ta tìm thấy những chất liệu có giá trị, nhất là các tiểu sử về các vị giáo hoàng thế kỷ VI. º Liber status animarum = (tiếng La-tinh) Sổ tình trạng các linh hồn: quyển sổ trong đó, theo sách Nghi Thức Rôma và theo giáo luật, mỗi cha xứ phải thường xuyên lập tình trạng tôn giáo của mỗi gia đình trong giáo xứ của mình. Đồng nghĩa: Fichier paroissial (Bộ phiếu giáo xứ).º Liber censuum (tiếng La-tinh: sổ thuế tô): Sổ niên liễm tòa thánh: sổ bộ tiền trả định kỳ mà ngày xưa vài tòa giám mục, tu viện, thành phố, lãnh địa, vương quốc phải nộp cho Tòa Thánh. Sổ này được thiết lập năm 1192 và luôn được cập nhật hóa cho đến thế kỷ XVI.

¨ Libelle = Bản văn: ngày xưa, từ này chỉ một bản văn viết, bất cứ là loại gì. º Libelle de paix = Văn thư bình an: vào thời bắt đạo của Đêciô, đây là mảnh giấy gởi gắm của một vị chứng nhân đức tin, vì lợi ích của một người sa ngã sám hối, mà vị đó bầu cử giúp với Đức Giám mục. º Libelle de sacrifice = Chứng thư tế thần: trong cuộc bách hại của Đêciô, chứng nhận bỏ đạo do các chính quyền dân sự ban cho các Kitô hữu mà người ta gọi là libellatici (người đã tế thần) khi họ nhận được giấy chứng nhận đó để làm vui lòng nhưng không thực sự tế lễ cho các ngẫu tượng. º —> Lapsi º Giáo luật. Đơn: trong thủ tục tố tụng, đơn khai tố ra tòa.

LOGOS = Lời, Ngôi Lời (tiếng Hy-lạp: lời nói, lý trí, bài diễn văn, khoa học): Triết. nơi người Hy-lạp, Thiên Chúa, như nguồn các ý tưởng. º Kinh Thánh. Các người Tin lành thường dịch từ này bằng từ Parole (Lời), còn người Công giáo thường dịch bằng từ La-tinh Verbe (Verbum = Lời, Ngôi Lời); nơi Thánh Gioan, từ này chỉ Ngôi Lời vĩnh hằng đã đến nhập thể (Ga 1, 1; 2, 14). Trong khi Kh 19, 13 Đức Kitô nhập thể được gọi là Lời của Thiên Chúa. Trong 1 Ga 1, 1: Lời sự sống.

¨ Logia = Các lời Kinh Thánh (số nhiều của từ Hy-lạp logion = lời nói): tên gọi chung đôi khi dành cho các Lời của Kinh Thánh (Dt 5, 12) nhất là cho những lời của Chúa Giêsu. º Tên gọi dành cho bản văn của một bản chỉ thảo Ai-cập được tìm thấy ở Oxyrhynque năm 1897, chứa đựng những lời của Đức Giêsu mà các sách Tin Mừng không thuật lại. º Nguồn xa lạ, được các nhà chú giải Kinh Thánh cấu tạo lại theo giả thiết và có lẽ đã được ba sách Tin Mừng nhất lãm sử dụng.

¨ Logion = Lời Chúa Kitô: lời nói của Đức Kitô đã được các tác giả Tin Mừng thuật lại.

¨ Logique = Hợp lý luận (do từ Hy-lạp Logikos = thuộc về logos, nghĩa là thuộc về bài nói, lời nói, lý trí, lý luận): (Tính từ) có liên quan đến hoạt động của lý trí (ví dụ: các chức năng lý luận) hoặc phù hợp với các định luật của lý luận. Đôi khi nó đồng nghĩa với từ rationnel (thuộc lý tính), nhưng từ logique có một nghĩa rộng hơn vì nó chỉ cả lý trí lẫn lời nói. º (Danh từ) Luận lý học: môn học hoặc khoa học phục vụ cho triết học và có mục đích xác định những hình thức có giá trị của sự lý luận để khỏi lầm lạc trong việc tìm kiếm chân lý. Luận lý học hình thức không kể đến tất cả những gì mà người ta có thể nói đến (chất thể của bài nói) nhưng tìm kiếm những hình thức tư tưởng có giá trị lý luận; nó không bảo đảm chân lý của lý luận, nhưng bảo đảm sự chính xác của phương pháp tiến hành hợp lý. Nó là luận lý học theo nghĩa hẹp; đối tượng của nó được cấu tạo bởi những ý hướng thứ yếu và theo những ý hướng thứ yếu, nó được chia ra làm 3 lãnh vực: luận lý học về cái phổ biến (logique de l’universel) (phù hợp với đơn thức - appréhension - hoạt động thứ nhất của trí tuệ), luận lý học về cái qui thuộc (logique de l’attribution) (phán đoán - jugement), và luận lý học về cái qui kết (logique de l’inférence) (suy luận - raisonnement). º Dây liên kết các tư tưởng hoặc tình cảm, hoặc trong chính nó (ví dụ: luận lý của một đứa trẻ, luận lý về các tình cảm), hoặc tương quan với một luật thuần lý (luận lý về một hệ thống). º Logique transcendantale = Luận lý học siêu nghiệm: phạm trù của Kant, phần triết học Kant thiết lập những điều kiện để có thể hiểu được bài nói.

¨ Logicien = Nhà luận lý học: triết gia chuyên về luận lý học.

¨ Logicisme = Khuynh hướng duy luận lý: khuynh hướng tăng sự tín nhiệm vào khoa luận lý, mà không quan tâm đến khoa tâm lý.

¨ Logistique = Môn toán học luận lý: thời Trung cổ, nghệ thuật tính toán. º Ngày nay, loại đại số luận lý, nghiên cứu các luật của luận lý hình thức về các ký hiệu thuần chất (hay các dấu hiệu) của tư tưởng, không kể đến ý nghĩa của các ký hiệu đó. Đồng nghĩa logique symbolique (luận lý học ký hiệu).

¨ Paralogisme = Võng luận (do para = bên cạnh và logisme = phép tính): luận lý bên cạnh là luận lý không đi đến kết luận một cách đúng đắn.

¨ Syllogisme = Tam đoạn luận (do từ Hy-lạp sullegein = gom lại): phương pháp tiến hành tâm trí mà theo đó vài sự việc được đặt ra và người ta sẽ nhất thiết rút ra được từ đó một sự việc gì khác. º Phân chia: Syllogisme catégorique = Tam đoạn luận khẳng định, và Syllogisme hypothétique (Tam đoạn luận giả định) —> Prémisses.

¨ Aloges = Phái Phi lời: những người lạc giáo thế kỷ II mà Thánh Epiphane đã biết đến: và lạc giáo này khước bỏ Sách Tin Mừng Thánh Gioan và Sách Khải Huyền của ngài.

LOI = Luật, lề luật, định luật (tiếng La-tinh lex = quyết định được bỏ phiếu bởi những hội đồng Rôma cao cấp nhất, do đó, qui định thành luật): theo nghĩa hẹp, qui định của lý trí nhằm phục vụ lợi ích chung và được công bố bởi thẩm quyền đảm trách một cộng đoàn mà thẩm quyền đó muốn bắt buộc phải theo. º Theo nghĩa rộng, luật lệ và chừng mực của các hành vi, các hoạt động và các chuyển động. º Kinh Thánh. Sách Tôrah, phần lề luật của Bộ Ngũ Kinh mà, trong sự phân chia Kinh Thánh của Do thái giáo, đối nghịch với Sách các Ngôn sứ và các tác giả hạnh thánh. º Loi ancienne = Lề luật cũ: tất cả Cựu Ước mà mục đích là dẫn tới Đức Kitô (Gl 3, 23), Đấng thiết lập Lề luật mới (Loi nouvelle) hay là Lề luật của Đức Kitô (Loi du Christ) mà giới răn chủ yếu là tình yêu (1 Cr 9, 21; Gl 5, 14). º Thần học. Mệnh đề của lý trí nhằm phục vụ cho lợi ích chung và được công bố bởi người có trách nhiệm về lợi ích chung. º Luật lệ và chừng mực của các hành vi, các hoạt động và các chuyển động. º Điều được điều chỉnh và được đo lường bởi một năng lực nhận thức hay một sức mạnh trong một chuyển động: định luật về sự dãn nở của chất khí. º Loi éternelle = Luật vĩnh cửu: luật ở trong thần trí, của Thiên Chúa sắp xếp tất cả mọi sự vật và mọi hữu thể, vì lợi ích của toàn thể vũ trụ mà Ngài chăm sóc. Thiên Chúa là thần trí của Người và không thể phân chia, nên luật vĩnh cửu thật sự là đồng nhất với Thiên Chúa. º Loi naturelle = Luật tự nhiên: sự tham gia của luật vĩnh cửu vào trong bản chất có lý trí của con người, sự tham gia này là nguyên lý hành động đối với con người. º Loi divine = Luật Thiên Chúa. Thiên luật: hoặc là luật vĩnh cửu, hoặc đúng hơn, đó là luật thiết định được Thiên Chúa thiết lập và công bố trong Mặc khải. Người ta phân biệt lề luật cũ, căn bản được công bố trên núi Sinai và lề luật mới được công bố trên núi Sion vào ngày lễ Ngũ Tuần và không phải là một lề luật nào khác, mà là lề luật trong các tâm hồn. º Loi humaine = Luật loài người. Nhân luật: luật thiết định được ban bố bởi những người có trách nhiệm đối với các cộng đoàn. º Loi du péché (lex fomitis) ou loi des membres: Luật của tội lỗi hay luật của các chi thể: luật mà người có tội gặp ngay trong chính mình, khi người này tìm thấy những sức kháng cự lại ý muốn điều thiện của mình. Ám chỉ đến Rm 7, 23: Trong các chi thể của tôi, tôi lại thấy một luật khác: luật này chiến đấu chống lại luật của lý trí và giam hãm tôi trong luật của tội là luật vẫn nằm sẵn trong các chi thể tôi. º Trong thời Trung cổ và mãi cho đến thế kỷ XVI và XVII, luật có một nghĩa tôn giáo và gần như đồng nghĩa với tôn giáo. º VTB.

¨ Légal = Hợp luật, theo luật định (tiếng La-tinh legalis): phù hợp với luật đã công bố, với luật thực định (droit positif).

¨ Légalité = Tính hợp luật.

¨ Légalisme = Khuynh hướng nệ luật, vụ luật: khuynh hướng nhằm thu hẹp đức tin Kitô giáo vào những khía cạnh cụ thể nhất của những việc tuân giữ lề luật và các nghĩa vụ tôn giáo. Rm 1, 8 và Gl 2, 6 đã lưu ý các Kitô hữu phải giữ thế chống lại khuynh hướng của những Kitô hữu giữ luật Do thái và nhắc lại sự tự do căn bản của một sự phụng tự “trong tinh thần và chân lý”.

¨ Légitime = Hợp pháp: đối nghịch với hợp luật (légal) là cái phù hợp với luật, còn từ hợp pháp (légitime) chỉ cái gì phù hợp với công lý hoặc với luật pháp trong chừng mực mà luật pháp là đúng dắn: trên thực tế, luật có thể là bất hợp pháp. º Mariage légitime = Hôn nhân hợp pháp: hôn nhân thành sự được ký kết bởi hai người đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy, phù hợp với các qui định của luật dân sự chi phối nó. º Enfant légitime = Đứa con hợp pháp: đứa con sinh ra trong những điều kiện đã được luật dự định trước, nghĩa là, được thụ thai, hay ít nữa là được sinh ra do một cuộc hôn nhân thành sự hay được coi như chính thức (putatif) mà tục lệ không bị cấm đối với hai vợ chồng, trong lúc mang thai.

¨ Légitimé (enfant) = Đứa con được hợp pháp hóa: đứa con sinh ra bất hợp pháp được xem là hợp pháp căn cứ vào một hư cấu của luật pháp. º —> Légitimation.

¨ Illégitime = Bất hợp pháp (tính từ): điều gì không hợp với luật. º Enfant illégitime = Đứa con bất hợp pháp: một đứa trẻ không thụ thai trong hôn nhân hoặc không được sinh ra do hai người đã được kết hợp trong một cuộc hôn nhân thành sự hoặc được xem như chính thức. Tùy theo tình trạng của cha mẹ, một đứa trẻ như thế có thể là một đứa trẻ ngoại hôn, loạn luân hoặc phạm thánh.

¨ Légitimation = Sự hợp pháp hóa: hành vi mà nhờ đó một đứa trẻ bất hợp pháp được đồng hóa một cách hư cấu với một đứa trẻ hợp pháp và do đó nó được quyền hồi tố về việc ghi ngày sinh của nó. º Légitimation adoptive = Sự hợp pháp hóa dưỡng tử: định chế mới của luật pháp nước Pháp trong đó hư cấu pháp lý về việc nhận dưỡng tử đã đi đến cực điểm, trong nguyên tắc và các hệ quả của nó.

¨ Légiste = Nhà luật học: theo nghĩa rộng, người giỏi vê khoa học các luật —> Jurisconsulte. º Theo nghĩa hẹp, thời Trung cổ, nhà luật học thành viên của chế độ chuyên chế vua chúa, chống lại quyền giáo hoàng.

¨ Législateur = Nhà lập pháp: nhân vật đã ban bố cho một dân tộc: Solon, nhà lập pháp. º Lấy nghĩa tuyệt đối: le législateur = nhà lập pháp tức là thẩm quyền lập pháp ( ví dụ: trong hội đồng giáo phận, chỉ có Đức giám mục là người lập pháp).

¨ Légat = Đặc sứ của Đức Giáo Hoàng: ngày xưa, giám chức được Đức Giáo Hoàng chuẩn bị cho việc cai trị một tỉnh trong các quốc gia của Giáo hội. º Ngày nay, vị đặc sứ được Đức Giáo Hoàng cử đến để đại diện ngài bên cạnh một công đồng, các Giáo hội riêng biệt, một quốc gia —> Nonce. Internonce. Đặc ủy Tòa Thánh. º Légat-né = Đặc ủy Tông tòa: tước hiệu ngày xưa được ban cho các vị giám mục căn cứ vào một đặc quyền dính liền với tòa của họ. º Légat apostolique: Đặc ủy danh dự của Tòa Thánh: tước hiệu hiện nay và hoàn toàn có tính cách danh dự của các vị giám mục mà ngày xưa được gọi là “các đặc ủy tông tòa” (légats-né). º Légat-envoyé: Đặc sứ: tên gọi xưa dành riêng cho các vị đặc ủy (légats) không phải là hồng y và do đó, đặc biệt là dành cho các vị Khâm sứ Tòa thánh (Nonces). º Légat a latere (La-tinh: xuất phát từ những người hầu cận, từ bên cạnh) = Hồng y đặc sứ của Đức Giáo Hoàng : vị hồng y được Đức Giáo Hoàng cử đi như một alter ego (cái tôi khác) và được ủy thác một sứ vụ tạm thời và quan trọng.

¨ Ablégat apostolique: Phái viên Tòa thánh: ngày xưa, quan chức được Đức Giáo Hoàng lựa chọn để làm nhiệm vụ đặc sứ trong vài sứ mệnh đặc biệt, ví dụ như để mang một bông hồng vàng cho một ông hoàng. º Ngày nay, tục lệ của giáo triều Rôma dành riêng tước hiệu này cho một vị sứ giả ngoại thường có nhiệm vụ mang mũ trái khế đỏ (barrette rouge) cho một vị hồng ý nghĩa mới được bổ nhiệm, nhưng ở xa Rôma.

¨ Délégation: Sự ủy quyền: Giáo luật. hành vi một người nào đó lãnh nhận một quyền tài phán mà người này phải thực thi nhân danh người đã ủy thác cho mình quyền đó, như một quyền không thuộc của riêng mình và không gắn liền với chức vụ của mình một cách thông thường.

¨ Délégué = Người đại diện: theo nghĩa rộng, tất cả những người đã lãnh nhận sự ủy nhiệm đại diện một người khác và hành động mang danh người này. º Người thụ ủy: theo nghĩa hoàn toàn theo giáo luật: người đã nhận một quyền tài phán thụ ủy. º Pouvoir délégué = Quyền thụ ủy: đối nghịch với quyền thông thường, người không gắn liền với nhiệm vụ do chính pháp luật, nhưng được thông truyền cho bản thân; sự thông truyền này có thể được thực hiện bằng một sự ủy nhiệm đặc biệt hoặc bằng một điều qui định đủ tổng quát của thẩm quyền cấp trên. º Délégué apostolique = Đặc ủy Tòa thánh: theo nghĩa rộng, tất cả những người được Tòa thánh trao một sứ mệnh. º Theo nghĩa hẹp, phái viên của Tòa thánh được trao cho một quyền tài phán thông thường trên một lãnh thổ nhất định và có nhiệm vụ coi sóc tình trạng các nhà thờ được thiết lập ở đó và báo cáo việc đó với Tòa thánh.

¨ Subdélégation = Sự chuyên ủy: sự chuyển lại cho những người khác trong vài điều kiện, do bất cứ người nào đã hưởng những quyền thụ ủy, chính những quyền đó, hoặc, thường hơn, chỉ chuyển lại một phần mà thôi.

¨ Subdélégué = Người được chuyển ủy: người đã nhận quyền chuyển ủy.

¨ Loyal = Hợp luật (do từ La-tinh legalis, như từ légal): theo bản chất, phù hợp với luật, ví dụ một hàng hóa tốt và hợp luật (nghĩa cũ). º Trung nghĩa: nêu lên phẩm tính của một thần dân hết lòng vì vị chúa tể của mình: một thần dân trung nghĩa (ngày nay đôi khi người ta nói là loyauliste). º Chính trực: nêu lên phẩm tính của một người mà cách cư xử phù hợp với luật về danh dự và lời nói nào đó. Trong nghĩa này, sự chính trực là nhân đức gần giống như sự công chính, sự trung tín (với các lời hứa), sự thật thà.

LOISIR = Thời gian nhàn rỗi, hoạt động nhan rỗi: 1. Thời gian mà người ta có thể tự do sử dụng ngoài những công việc thường ngày và bắt buộc của mình. 2. Hoạt động tự do trong thời gian này: nghỉ ngơi, giải trí, những công việc tùy thích v.v... 3. Chiều kích của cuộc sống con người, thường được phân biệt với cuộc sống lao động. º Theo các nhà dân tộc học, những hoạt động vui chơi (trò chơi, lễ lạc, khiêu vũ, nói chuyện tầm phào) chiếm một phần quan trọng trong đời sống của các xã hội nguyên thủy. Trước cuộc Cách mạng Pháp, gần 1 trên 3 ngày là nghỉ việc và được dành cho các lễ lạc hoặc giải trí. Chính sự phát triển kỹ nghệ với những cưỡng bức sản xuất của nó và những nhịp điệu điên cuồng của lao động là nguồn gốc làm biến mất gần như hoàn toàn sự nghỉ ngơi của các tầng lớp lao động. Những viễn tượng của xã hội hậu-kỹ nghệ cho phép chúng ta nhận thấy rằng tiếp nối “văn minh lao động” là một “văn minh nghỉ ngơi”, đoạn đường chuyển tiếp từ nền văn minh này sang nền văn minh kia ám chỉ một sự biến dạng sâu sắc của cuộc sống con người và của các giá trị, đã quá chuyên nhất tập trung trên lao động. º Sự nghỉ ngơi là đối tượng của nhiều khoa học nhân văn. Các khoa y tâm lý (médicopsychologiques) nghiên cứu các nhu cầu về sự phối hợp chức năng vận động tâm thần (psychomotricité) của đứa trẻ, sự ước muốn hành động, những đòi hỏi hoạt động giả tưởng hoặc tưởng tượng, những yêu cầu trốn thoát hay những hoạt động chơi đùa (như lễ hội, giả trang, lễ lạc) nơi mà mỗi đứa trẻ đều được thỏa thích gấp đôi. Các nhà xã hội học, vì lo lắng chi tiết hóa tính đa dạng rộng lớn của các sự nghỉ ngơi theo những bối cảnh xã hội, những tầm mức văn hóa, những nhóm nghề nghiệp xã hội, nên đã đi đến chỗ định nghĩa hiện tượng xã hội học của sự nghỉ ngơi như “một tập hợp các công việc mà mỗi cá thể có thể hoàn toàn tùy ý tham gia vào, hoặc để nghỉ ngơi, hoặc để giải trí, hoặc để phát triển sự thông tin hoặc sự huấn luyện vô vị lợi cho mình, sau khi đã hoàn toàn rảnh rỗi những công việc nghề nghiệp, gia đình và xã hội của mình” (Dumazedier). Một khía cạnh cũng căn bản của cuộc sống con người, cuối cùng, không thể đặt ra cho tư tưởng thần học vấn đề ý nghĩa Kitô giáo về sự nghỉ ngơi và người ta đang dự vào những tiểu luận đầu tiên của một “nền thần học về sự nghỉ ngơi”.

LOISY (Alfred) = Alfred Loisy. Nhà chú giải Kinh Thánh, người Pháp (1857-1940), giáo sư Học viện Công giáo Paris (1889) nơi ông đã táo bạo vận dụng những phương pháp tân tiến của khoa ngữ văn học: Histoire du canon de l’Ancien Testament (Tân Ước) (1891); Histoire critique du texte et des versions de l’Ancien Testament (Lịch sử phê bình bản văn và các bản dịch Cựu Ước) (1892). Sự táo bạo về ý tưởng của ông đã sớm làm cho ông bị nghi ngờ: là nhà viết sử, ông đã tuyên bố tính độc lập tuyệt đối của khoa phê bình và khoa lịch sử, đối với sự Mặc khải và các tín điều; là triết gia, ông bênh vực rằng các ý tưởng, trong lãnh vực tôn giáo, chỉ là những ẩn dụ và những biểu tượng. Bị mất ghế giáo sư năm 1893, ông tiếp tục làm việc: L’Evangile et l’Eglise (Tin Mừng và Giáo Hội) đã là đối tượng cho một sự khiển trách năm 1903. Bị sắc lệnh Lamentabili và thông điệp Pascendi chống lại thuyết Duy tân (1907) nhắm tới, Loisy đáp lại bằng những Suy Nghĩ (Réflexions) là cái đã làm cho ông bị dứt phép thông công (1908). Tuyệt giao với Giáo hội, ông theo đuổi công việc của ông bằng cách làm giáo sư trường Collège de France từ năm 1909 đến 1927.

LOLLARDS = Phái Lollards: những nhà thuyết giảng lưu động, do Jean Wiclef thành lập để truyền bá học thuyết của ông; hoạt động của họ đã được thực hiện cho đến thế kỷ XVI.

Lombard (Pierre) —> Pierre Lombard.

LONGANIMITÉ = Sự nhẫn nại (do từ La-tinh longus = nhẫn nại và animus = tinh thần): sự nhẫn nại kiên trì và kéo dài. Sự nhẫn nại cũng và chính yếu được qui cho Thiên Chúa.

LOT ou LOTE = Ông Lót: ông Lót cháu ông Abraham, người đã thoát khỏi hình phạt Sôđôma (St 19, 1-29) và đã là tổ tiên người Mô-áp và người Am-môn (St 19, 30-38).

LOUAGE (contrat de) = Hợp đồng thuê mướn: thuật ngữ được dùng trong thần học luân lý để chỉ hợp đồng lao động.

LOUANGE = Sự ngợi khen, sự tán tụng: hành vi con người nhận biết và tung hô lòng tốt, hay lòng cao cả của một người khác, và đặc biệt là của Thiên Chúa: lúc đó chính là một hành vi của nhân đức thờ phượng (ví dụ: một kinh ngợi khen). º —> Laudes º VTB.

LOUIS de Blois = Louis de Blois. Viện phụ Bênêđitô của Lessies (Hainaut) (1506-1566). Ông đã làm việc thành công trong việc cải tổ đan viện của ông và đã viết, vì mục đích đó, quyển le Miroir des moines (Gương soi của các đan sĩ) và les Statuts monastiques (Các quy chế đan tu). Các tác phẩm khác cùng một lúc đã tỏ ra sự được huấn luyện vững chắc của ông về nhân bản và thần học và sự tôn sùng nhiệt thành của ông đối với Đức Kitô.

LOUIS de Grenade = Louis de Grenade. Tu sĩ Đôminicô, người Tây-ban-nha (1505-1588). Các tác phẩm của ông về đời sống Kitô giáo, sự hối cải, sự suy ngắm và sự cầu nguyện rất dễ đọc, đã có một tiếng vang rất lớn ở Tây-ban-nha và ở nước ngoài. Thêm vào đó, phải kể đến việc xuất bản một số lớn các bài giảng. Louis de Grenade đã là bề trên tỉnh dòng của các tu sĩ Đôminicô Bồ-đào-nha; ở đó ông đã trải qua nhiều thử thách.

LOUISE de Marillac = Thánh nữ Louis de Marillac: góa bụa năm 1625, Louise de Marillac (1591-1660) đã sống phục vụ tha nhân. Thánh Vinh Sơn Phaolô đã cùng với ngài thành lập dòng Các Nữ Tử Bác ái (Les Filles de la Charité).

LOURDES = Lộ-đức: thành phố vùng Hautes-Pyrénées (Pháp), trung tâm hành hương đông người nhất của thế giới công giáo. Từ ngày 11 tháng 02 đến ngày 10 tháng 07 năm 1858, một bé gái 14 tuổi tên là Bernadette Soubiroux đã 18 lần được Đức Trinh Nữ Maria hiện ra và ngày 25 tháng 03, Đức Trinh Nữ đã nói với bé gái đó rằng: “Ta là Đấng Vô Nhiễm Thai”. Cuộc điều tra theo giáo luật năm 1862 đã kết luận về thực tại những lần hiện ra. Hai vương cung thánh đường đã được xây dựng, năm 1876 và 1958 và một văn phòng y sĩ, từ năm 1862, đã ghi nhận những việc chữa lành bệnh không thể cắt nghĩa được trên phương diện khoa học. Năm 1891, Đức Lêô XIII đã ấn định ngày 11 tháng 02 là ngày lễ Đức Bà Lộ-đức, lễ này đã lan tràn trong toàn thể Giáo hội vào năm 1907.

LOW CHURCH = Hạ Giáo hội (tiếng Anh: Hạ Giáo hội): vào thế kỷ XIII, từ này đã chỉ và hiện tại còn chỉ khuynh hướng nội bộ Giáo hội Anh giáo đối nghịch nhất với trào lưu của “Thượng Giáo hội” (High Church). Nhạy bén với những đóng góp quan trọng của Cải Cách châu lục (Réforme continentale) (nhất là cuộc cải cách của Calvin) ở Giáo hội nước Anh hồi thế kỷ XVI, khuynh hướng này tìm cách duy trì Anh giáo trong thế giới Tin lành, bằng cách nhấn mạnh đến Kinh Thánh, kinh nghiệm tôn giáo cá nhân, nhưng liều mình trở thành nhất là một phong trào chống đối lại High Church (Thượng Giáo hội).

Loyal —> Loi.

LUC = Luca: tác giả sách Tin Mừng thứ ba và sách Công vụ Tông đồ, là y sĩ và là bạn đồng hành của Thánh Phaolô trong các cuộc hành trình tông đồ của ngài. Việc giảng dạy của Thánh Luca phản ánh các việc dạy giáo lý của Thánh Tông đồ. Các truyền thuyết sau này cho là ngài đã tuẫn đạo; các truyền thuyết khác, còn sau nữa, cho rằng ngài là một họa sĩ, có thể là do qui chiếu đến các phẩm tính ưa màu sắc của ngài trong nghệ thuật kể chuyện.

LUCERNAIRE = Kinh thu không: kinh đọc buổi chiều vào lúc và vào dịp thắp đèn, nơi người Do thái và trong thời cổ xưa Kitô giáo. º Kinh tiền xướng đầu tiên hát trong buổi Kinh Chiều (Vêpres), trong nghi thức ambrôsiô.

LUCIEN d’Antioche = Lucien d’Antioche. Linh mục thông thái, theo truyền thuyết, là vị sáng lập trường chú giải Kinh Thánh Antiokia. Ông cũng được xem, nhưng có thể là sai, như người khởi xướng lạc thuyết Ariô. Sau khi rời bỏ Giáo hội, hình như ông đã trở về với Giáo hội trước khi tuẫn đạo năm 312. Ông đã hoàn tất những công việc quan trọng trên bản văn Kinh Thánh bằng tiếng Hy-lạp (khảo đính “Lucianô”). º Ông còn được biết dưới cái tên Lucien de Samosate.

LUCIFER = Lucifer, Luxiphe (tiếng La-tinh; người mang ánh sáng): một trong những tên gọi của quỷ theo Is 14, 12. Trong bản văn này, trên thực tế, đây là vấn đề sự sụp đổ của một bạo chúa trong lịch sử xưa, nhưng các Giáo phụ đã thấy ở đó là sự rơi xuống của “Sao Mai”, thiên thần của ánh sáng, tạo vật tốt đẹp, do tội lỗi mà đã trở thành kẻ thù đầu tiên của Thiên Chúa.

LUCIFER de Cagliari = Lucifer de Cagliari. Giám mục Cagliari ở Sardaigne, người tán thành Thánh Athanasiô và là một trong những vị Giám mục Tây phương chống lại thuyết Ariô một cách quyết liệt nhất. Bị đày ở Đông phương năm 355, ở đó, ngài đã viết những bài đả kích dữ dội chống lại hoàng đế Constance và những người theo phái Ariô. Năm 362, sự hoạt động lộn xộn của ngài càng làm cho trầm trọng thêm việc ly khai của Antiôkia. Tính cố chấp của ngài sau cùng đã đưa ngài đến chỗ đoạn giao với Giáo hội. Ngài qua đời năm 370.

¨ Lucifériens = Người theo phái Lucifer de Cagliari: những người ủng hộ Lucifer de Cagliari, chống đối lại sự phục chức trong Giáo hội cho các vị giám mục đã tụ lụy với phái Ariô. Bị cô lập trong tính cố chấp của họ, họ đã thành lập một nhóm ly giáo ở Tây phương. Ly giáo Lucifer kéo dài khoảng hai chục năm sau khi Lucifer qua đời.

LUDOLPHE de Saxe ou le Chartreux = Ludolphe de Saxe. Bề trên dòng Chartreuse ở Strasbourg (1300-1370). Được biết nhất là nhờ quyển Vie du Christ (Đời sống của Đức Kitô) của ngài, tác phẩm ít độc đáo (lệ thuộc vào Suso và quyển Méditations sur la vie du Christ - Những suy gẫm về đời sống của Đức Kitô) nhưng đã đến đúng lúc để giúp đỡ các linh hồn khám phá được Đức Kitô trong các sách Tin Mừng.

LUGO (Jean de) = Jean de Lugo. Nhà thần học dòng Tên, sinh ở madrid (1583-1660). Giáo sư ở Valladolid, rồi ở Học viện Rôma, Hồng y năm 1643. Tác phẩm thần học của ngài toát ra một tư tưởng thật sự cá nhân và sự tỏa sáng của ngài thật làrộng khắp.

Lulle (Raymund) —> Raymond.

LUMEN GENTIUM = Hiến chế Lumen Gentium: Hiến chế tín lý về Giáo hội (21.11.1964), được Công đồng Vatican II công bố. Bản văn thoát khỏi những định nghĩa xã hội học về Giáo hội, để đi sâu vào sứ mệnh và ít định nghĩa Giáo hội như là một xã hội, cho dầu là thiêng liêng, hơn là như Dân của Thiên Chúa đang lữ hành trong thế giới để đi đến Người. Tính cộng đoàn các vị giám mục, vai trò của giáo dân và của các tu sĩ trong Giáo hội, vị trí trổi vượt của Đức Trinh Nữ Maria cũng đều được nêu lên giá trị ở đó.

LUMIÈRE = Ánh sáng: tên gọi mà Kinh Thánh và Phụng vụ dành cho Đức Kitô. º Lumière de la foi = Ánh sáng đức tin: ẩn dụ có nghĩa là đức tin là một ánh sáng cho trí tuệ: nhờ đó, chúng ta biết được Chân lý mà chúng ta không thể thấy, chúng ta biết, dưới một ngày mới, những thực tại của thế giới này và con đường dẫn đưa chúng ta đến ơn cứu độ, đến sự thiện toàn hảo, nghĩa là đến hạnh phúc. º Lumière de gloire = Ánh sáng vinh quang: ánh sáng mà nhờ đó, chúng ta sẽ thấy Thiên Chúa như là Người đang ở trong sự hưởng kiến (vision béatifique). º VTB.

¨ Illumination = Ơn soi sáng: ân sủng riêng của bí tích Thánh Tẩy là bí tích soi sáng trí tuệ bằng cách ban cho sự hiểu biết đức tin. º Tu đức. Hiện sủng, soi sáng trí tuệ một cách đột ngột, để làm cho trí tuệ hiểu biết vài sự việc có tương quan với Thiên Chúa và với các mầu nhiệm đức tin. º Sự thiên khải: dưới hình thức cao nhất, từ này chỉ khía cạnh tri thức của việc chiêm ngắm thần bí (khía cạnh khác là sự nhiệt tâm yêu mến). Nó định rõ sự phong phú hóa mà việc nguyện ngắm thần bí cung cấp cho trí tuệ. Đó là một cách thức đặc biệt của sự nhận thức theo kiểu trực giác, một cái nhìn đơn giản vượt quá những cách thức suy luận lôgic thông thường của trí óc con người. Đừng nhầm lẫn sự thiên khải thần bí với những sự mặc khải, những thị kiến, những lời nói trong tâm hồn và những hiện tượng ngoại thường khác là những cái giả định việc lập công thức bằng những từ khác nhau hoặc việc trình bày bằng những hình ảnh, các ý tưởng mà chủ thể không có.

¨ Illuminative (Voie) —> Voie.

¨ Illuminés = Những người được ơn soi sáng: ngày xưa, đây là những người vừa mới lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, ân sủng của bí tích Thánh Tẩy là soi sáng trí tuệ. º Tu đức. Những người được thiên khải: từ thường có nghĩa xấu và chỉ những người, vì sai lầm, tưởng mình đã được ơn thiên khải hay những ân sủng thần bí, nên đã lạc vào trong những sai lệch trái với sự giáo huấn của thần học truyền thống hoặc trái cả với lương tri đơn giản và luân lý tự nhiên. Họ thường được phân biệt bởi một sự tin cậy mù quáng vào những ánh sáng giả định của họ, một sự chống lại ương ngạnh với thẩm quyền hợp pháp, nếu thẩm quyền này không chấp thuận những ý tưởng của họ, hoặc cách làm của họ, lòng tin vào sự không sai lầm tội lỗi của họ, sự cổ súy những hình thức khổ tu lệch lạc hoặc bệnh hoạn, sự biểu lộ những tật chứng tâm thần không phủ nhận được. Người ta còn gọi họ là những “nhà thần bí giả”. Như người ta có thể xét đoán được thì những Alumbrados của Tây-ban-nha, vài người theo thuyết an tĩnh là những người được thiên khải mà nhiều người biết nhất. º —> Photistère.

¨ Illuminisme = Thuyết Thiên khải: học thuyết hoặc cách cư xử đặc biệt của những người được thiên khải. º Thuyết thần bí giả.

Lustral, lustration —> Lavabo.

LUTHER (Martin) = Martinô Luthêrô: người cải cách đầu tiên và vĩ đại nhất. Sinh năm 1483 tại Eisleben, sau khi học luật, ông vào tu viện các Ẩn sĩ Thánh Augustinô ở Erfurt, được thụ phong linh mục hai năm sau khi vào dòng (1507), người anh em (frère) Martinô theo đuổi việc học thần học để trở thành giáo sư (ảnh hưởng của thuyết Duy danh - nominalisme - trên việc đào tạo thần học của ông). Năm 1512, ông là tiến sĩ thần học và bắt đầu giảng dạy như một giáo sư Kinh Thánh: Commentaire sur les psaumes (Chú giải các thánh vịnh) (1513-1515), Commentaire sur l’Épýtre aux Romains (Chú giải Thư gửi tín hữu Rôma) (1515-1516). Chính khi nghiên cứu bản văn này của Thánh Phaolô mà Luthêrô nhận thấy hoàn toàn sáng tỏ sự xác quyết về ơn cứu độ chỉ duy nhất nhờ đức tin, sứ điệp trung tâm của Tin Mừng. Để phản ứng chống lại việc thuyết giảng về các ân xá, Luthếrô đề nghị một cuộc tranh luận giữa các nhà thần học: đó là 95 luận đề được dán ở cửa nhà thờ của lâu đài Wittenberg, ngày 31 tháng 10 năm 1517. Cuộc tranh luận không xảy ra, nhưng xảy ra cuộc Cải Cách. Trước sự rối ren do các luận đề này gây ra, thẩm quyền Giáo hội đã can thiệp vào: Luthêrô ra trước vị đặc sứ của Đức Giáo Hoàng là Hồng y Cajetan, để đối chứng các lập trường của ông với các lập trường của giáo lý truyền thống: cuộc tranh luận Leipzig, năm 1519. Ngày 15 tháng 06 năm 1520, sắc chỉ Exsurge Domine (Lạy Chúa, xin hãy chỗi dậy) của Đức Lêô X đã long trọng lên án các lập trường của Luthêrô. Lúc đó ông xuất bản cái mà người ta có thể coi như bản tuyên ngôn của cuộc Cải Cách: ba bản văn quyết định: A la noblesse chrétienne de la nation allemande (Gởi cho quý tộc Kitô giáo của dân tộc Đức) trước hết nhằm “chống lại sự cường quyền và sự vô ích của giáo triều Rôma” và cấu tạo một thứ chương trình cho một công đồng có thể xảy ra sau này: De la captivité de Babylone (về sự lưu đày ở Babylon), về các bí tích và sau cùng là De la liberté du chrétien (Về sự tự do của người Kitô hữu). Năm kế tiếp (1521), Luthêrô xuất hiện ở hội nghị chính trị ở Worms là nơi mà các tác phẩm của ông đã bị đốt và bị cấm, nhưng vẫn không có một hiệu quả nào: học thuyết của ông đã nhanh chóng lan tràn trong tất cả các quốc gia Đức, mặc dầu chính Luthêrô ở lại Wartourg trong vòng 18 tháng (bản dịch Kinh Thánh tiếng Đức). Phong trào Cải Cách được hỗ trợ bởi những sự đối nghịch chính trị giữa Charles V và François I cũng như bởi các “nhà cải cách” khác, ví dụ như Mélanchton. Không phải vì thế mà không thật là phong trào đó đã được chính Luthêrô đánh dấu một cách rất sâu đậm theo ba hướng: chống đối với Giáo hội Rôma, chống đối với những “người được thiên khải” và những “người bè phái” (chiến tranh của những người nông thôn) và sau cùng là chống đối với chủ nghĩa nhân văn (nhất là Erasme de Rotterdam). Sau cuộc hôn nhân của ông vào năm 1525 với một cựu nữ tu và hơn nữa sau cuộc hội nghị chính trị ở Augsbourg năm 1530 mà bản Tuyên xưng Augsbourg (Confession d’Augsbourg) đã được Mélanchton soạn thảo và Luthêrô phê chuẩn cho cuộc hội nghị đó, thì cuộc sống của Luthêrô diễn ra một cách tương đối trầm lặng, tích cực hoạt động như nhà thuyết giảng, giáo sư và văn sĩ: Petit et Grand Catéchisme (Sách giáo lý nhỏ và lớn 1529) Traité des clés (Khảo luận về quyền các chìa khóa 1530) Traité des Conciles et des Eglises (Khảo luận về các công đồng và các Giáo hội 1539) và nhiều chú giải Kinh Thánh. Luthêrô qua đời tại Eisleben, thành phố sinh trưởng của ông, ngày 17 tháng 02 năm 1548. Từ con người của Luthếrô toát ra cái ấn tượng chung chung về một “sự tràn đầy như suối” (plénitude torrentielle) (Lortz). Một thiên tài tôn giáo không thể chối cãi được, đam mê, hăng say, ông ít có thể được đo theo những qui phạm thông thường của nhân loại. Các sử gia công giáo đã một thời gian lâu có khuynh hướng làm mờ tối bức tranh và tìm cách “cắt nghĩa” Luthêrô theo những khiếm khuyết thể chất hay tính tình khác nhau. Dưới ảnh hưởng của Lottz và các đồ đệ của ông, những người công giáo bây giờ có một cái nhìn tinh vi hơn, tuy nhiên vẫn chưa thể quên được những chống đối, những lầm lạc và những sai trái “khách quan” của Luthêrô.

¨ Luthéranisme = Học thuyết Luthêrô: toàn bộ các giáo phái và tôn phái Tin lành gắn liền với Luthêrô và được sắp xếp theo một cấu trúc giáo hội học riêng biệt. º Trào lưu giáo lý và thần học rất đặc trưng trong nội bộ của phái Tin lành. học thuyết Luthêrô được cấu tạo bởi toàn bộ những bản văn viết có tính cách tuyên xưng của Luthêrô: Ba kinh Tin Kính của Giáo hội nguyên thủy (Kinh Tin Kính của các Thánh Tông đồ, của Nicêa-Constantinôpôli và của Thánh Ambrôsiô); Confession d’Augsbourg (Tuyên xưng Augsbourg) (1530) và apologie de la Confession d’Augsbourg (Biện hộ cho Tuyên xưng Augsbourg); Articles de Smalkalde (Các điều khoản Smalkalde) (1536); Petit et Grand Catéchisme (Sách Giáo lý Nhỏ và Lớn) của Luther (1529); Formule de Concorde (Thể thức hòa hợp) (1577). º Hầu hết các “Giáo hội Luthêrô” ngày nay tập hợp lại với nhau thành Liên Minh Luthêrô thế giới (Fédération Luthérienne mondiale). Liên minh này tìm cách biểu lộ ở tầm mức thế giới tính duy nhất của tuyên xưng Luthêrô. Hiện tại, người ta tính khoảng 50 triệu người theo phái Luthêrô.

¨ Luthérien = Thuộc về Luthêrô. (tính từ): nêu lên phẩm chất của con người hoặc công trình của Luthêrô. º (Danh từ) Người theo phái Luthêrô: đồ đệ của Luthêrô hoặc thành viên của tuyên xưng Luthêrô.

LUXURE = Sự dâm ô, tội tà dâm (do từ La-tinh luxare = làm sai khớp xương và luxus = sự thái quá, sự trụy lạc): sự thèm muốn vô trật tự các vui thú xác thịt. Mối tội đầu: con cái của nó là sự mù quáng tâm trí, sự vội vã, sự thiếu phán đoán, sự hay thay đổi, sự yêu mình, sự ghét Thiên Chúa, sự quyến luyến của cải trần gian này và đặc biệt là tất cả những gì giúp cho sự khoái lạc được dễ dàng, sự gớm ghiếc tương lai và sự mất lòng trông cậy. º Có nhiều loại tội tà dâm: những tội chính là: sự không trong sạch, sự thông dâm, tật xấu nghịch với tự nhiên.

LXX = Bản Bảy Mươi: Số La-mã này có nghĩa là bảy mươi dùng tắt để chỉ Bản Bảy Mươi.

LYCÉE = Lukeion: nơi dạo mát của Athen trên bờ sông Ilyssos, nơi mà Aristốt đãthành lập ngôi trường triết học của ông và đã dạy học ở đó. º Trường triết học của Aristốt: theo nghĩa mở rộng, trường triết học của Aristốt, còn gọi là trường tiêu dao (école péripatéticienne) vì Aristốt dạy học trong khi đi dạo trong các con đường nhỏ của Lukeion.

LYCHET (François) = François Lychet. Tu sĩ người Ý, dòng Anh Em Hèn Mọn giữ luật nghiêm nhặt (Mineurs de l”Observance), qua đời năm 1520. Ông đã trở thành bề trên tổng quyền của Dòng năm 1518. Người chú giải trung thành Duns Scot.

LYON (Conciles �cuméniques de) = Các Công đồng chung Lyon: Lyon I: (1245) (công đồng chung thứ XIII), được Đức Innocentê IV triệu tập. Công đồng này nhằm nhất là hạ bệ hoàng đế Frédéric II là người xâm phạm đến những quyền lợi của Giáo hội Rôma. º Lyon II: (1274) (công đồng chung thứ XIV) được Đức Grêgôriô X triệu tập để giải phóng Đất Thánh và để hiệp nhất với người Hy-lạp. Công đồng này chỉ đem lại một kết quả phù du, nhất là về điểm sau cùng này vì Giáo hội Hy-lạp không thực tế tham gia vào các cuộc bàn luận.

M

MABILLON (Jean) = Jean Mabillon. Tu sĩ Bênêđitô thuộc Hội dòng Thánh Maur (1632-1707). Các công việc được giao phó cho ông để xuất bản các tác phẩm Thánh Bernađô và các Acta Sanctorum Ordinis S. Benedicti (Sử liệu các thánh thuộc dòng Bênêđitô), đã đưa ông đến chỗ soạn thảo một khảo luận ngoại giao luôn luôn có uy tín: De re diplomatica (Về việc ngoại giao).

MACAIRE d’Alexandrie ou Le Jeune = Macaire Alexandria hay Trẻ: vị ẩn tu của sa mạc Nitrie ở Ai-cập († khoảng 394) mà người ta không còn giữ lại một tác phẩm chính thức nào của ngài.

MACAIRE l’Egypte ou l’Ancien ou le Grand = Macariô Ai-cập hay Cựu hay Cả: vị ẩn tu của sa mạc Scété ở Ai-cập († khoảng 390), một thời gian lâu, đã được xem như một trong những nhà văn thần bí đầu tiên. Trên thực tế, các bản văn mà người ta qui cho ngài dựa theo các chứng cứ sau này, phần nhiều đã được khoa phê bình hiện đại rút ra khỏi ngài, đặc biệt là năm mươi bài giảng tu đức (Homélies spirituelles) nhuộm đầy màu sắc phong trào duy cầu nguyện (messalianisme).

MACARIEN = Phái Macariens: tên gọi mà những người theo phái Donat gán cho những người công giáo với ý nghĩa xấu, để kỷ niệm cuộc can thiệp, trong khi có những rối loạn trong Giáo hội châu Phi, của viên sĩ quan của hoàng đế Macaire, được hoàng đế Constance I, năm 348 trao nhiệm vụ chấm dứt cuộc ly khai do giám mục Donat và các người ủng hộ ông dấy lên.

MACARISME = Công thức chúc phúc: công thức Kinh Thánh hoặc phụng vụ bắt đầu bằng từ “Phúc thay” (Bienheureux, từ Hy-lạp là makarios), ví dụ: phúc thay ai có tâm hồn trong sạch, vì họ sẽ được nhìn thấy Thiên Chúa (Mt 5, 8). º Bài hát các mối phúc thật Tin Mừng vào đầu phụng vụ Thánh Thể trong nghi thức byzantin.

MACÉDONIUS = Macédonius. Giám mục Constantinôpôli từ 342 đến 360. Thuộc phái bán-Ariô, nhiệt thành, ông chống lại dữ dội phái Novatien. Bị hoàng đế Constance truất chức năm 360 vì những lý do chính trị giáo hội, ông đã biến mất không để lại một dấu vết nào, và cũng không đóng một vai trò nào trong việc thành lập phái mang tên ông.

¨ Macédoniens = Phái Macédoniens: phái bán-Ariô, dựa vào Macédonius, xuất hiện khoảng năm 360 và bị lên án ở Công đồng chung Constantinopôli năm 381. Việc giảng dạy của phái Macédoniens hay là của những người phủ nhận thiên tính của Chúa Thánh Thần (Pneumatomaques) liên quan nhất là đến ngôi Thánh Thần mà họ phủ nhận thiên tính, như vậy họ đặt Chúa Thánh Thần ở giữa Thiên Chúa và tạo vật.

MACÉRATION = Sự hành xác (do từ La-tinh macerare = làm cho suy yếu): sự hãm xác nghiêm khắc mà người ta tự bắt mình phải chịu trong tinh thần đền tội, hoặc với mục đích bắt xác thịt phải phục tùng tâm trí. Từ này được dùng nhất là ở số nhiều.

MACHABÉE hay Maccabée = Macabêô: biệt danh của Giuđa, con trai thứ ba của Matthathias (1 Mcb 2, 4), người mà sau khi cha chết đã cầm đầu cuộc phản loạn Do thái chống lại dân Syria (166-161 trước CN). Tên gọi này do từ Do thái makabah (cái búa) hoặc có lẽ đúng hơn là do gốc nakab (đánh dấu): lúc đó, từ này có nghĩa là “đã được Giavê đánh dấu”. º Maccabées = Anh em Macabêô: tên giòng họ được truyền thuyết Kitô giáo tặng cho tất cả các anh em của Giuđa Macabêô, đặc biệt là cho những người kế nghiệp ông để cầm đầu cuộc nổi loạn Do thái: Gionatha (161-142) và Simon (142-135). º Theo nghĩa mở rộng, tên gọi được tặng cho bảy anh em mà sự tuẫn đạo đã được thuật lại trong 2 Mcb 7. º Livre des Machabées = Sách Macabêô: hai quyển sách đệ nhị thư quy của Kinh Thánh, thuật lại việc người Do thái chống lại những cố gắng Hy-lạp hóa của dân Syria trong suốt thế kỷ II trước CN. Hai quyển sách này không liên tục nhau, nhưng có một phần cùng kể lại cùng những biến cố như nhau, cuốn thứ nhất về phương diện lịch sử, còn cuốn thứ hai nhất là nhằm đến việc cảm hóa các độc giả.

MACHTOTS hay MESROP = Machtots. Đan sĩ và là vị thừa sai người Armênia († 440), người mà nhờ sự sáng tạo ra một vần chữ cái tiếng Armênia, đã là nguồn gốc của văn chương tôn giáo ở Armênia. Dưới sự hướng dẫn của ông, đã thực hiện việc dịch Kinh Thánh và các tác phẩm Hy-lạp và Syria, cũng như việc soạn thảo một phụng vụ Armênia. Ông đã để lại những Bài diễn văn (Discours) và các Bức thư (Lettres).

Macrocosme —> Cosmos.

MADIANITES = Dân Mađian: bộ tộc A-rập, theo Kinh Thánh, bộ tộc này có tổ tiên là Mađian và Cêtura (St 25, 2). Dân Mađian sống du mục giữa Biển Chết và vịnh Akaba. Môsê khi trốn Pharaô đã tìm được nơi trú ẩn ở nơi họ và đã kết hôn với con gái của một trong các vị tư tế của họ (Xh 2, 15-22). º Jour de Madian = Ngày chiến thắng Mađian: thuật ngữ được Is 9, 3 dùng để chỉ ngày mà Ghêđêôn chiến thắng dân Mađian một cách rạng rỡ (Tl 7, 22).

Madone —> Dominus.

MADRACO = Thánh thi (tiếng Syria có nghĩa là sự dạy dỗ): thánh thi gồm một chuỗi các khổ thơ có tiết điệu đều đặn. Các thánh thi này có một vị trí lớn trong kinh thần vụ Syria. Nguồn gốc của chúng được quy cho Thánh Ephrem.

MAGES = Các bộ tộc đạo sĩ: một trong sáu bộ tộc thuộc hợp bang Medes, chuyên giữ vai trò tôn giáo và dần dần biến thành giai cấp tư tế. º Các chiêm tinh gia: các nhà thiên văn thông thái, chuyên môn về khoa chiêm tinh. º Rois Mages = Ba Vua, Ba Đạo sĩ: các đạo sĩ mà theo Mt 2, 1-12 đã đến thờ lạy Con Trẻ Giêsu ở Bêlem và truyền thuyết, dựa theo Tv 72, 10-11 đã biến các vị này thành vua. º Adoration des mages = Sự thờ lạy của Ba Vua: biểu hiện ảnh tượng cảnh này.

¨ Magie = Ma thuật: toàn bộ những những thực hành được quan niệm như là có hiệu quả bởi những người nhờ cậy đến chúng. Các thực hành này thường kèm theo những công thức truyền thống, và tính hiệu quả của nó không thuộc phạm vi khoa học, cũng không thuộc phạm vi tôn giáo. º Nhà ma thuật thường tự cho mình là thông thái trong các khoa học huyền bí, để nhờ uy tín của khoa học mà đặt cơ sở cho các việc thực hành đôi khi phát sinh từ một tôn giáo, nhưng dầu sao đi nữa thì cũng là xa lạ đối với các phương pháp khoa học. Trong mức độ mà sự hiểu biết của nhà ma thuật không phải là thuần túy ảo tưởng, thì sẽ xảy ra là sự hiểu biết đó xuất phát từ sự quan sát thực nghiệm các hiện tượng nằm trong một lãnh vực chưa được khoa học nghiên cứu đầy đủ, ví dụ có thể vài khía cạnh của ma thuật Tây Tạng là thuọc phạm vi khoa tâm lý học ngoại cảm. º Các nghi thức bí tích Kitô giáo dễ dàng vay mượn của một ma thuật làm cho các nghi thức đó mất đi ý nghĩa thật sự của chúng, ví dụ: tập tục nước thánh được qui định trong nhiều công thức của trò phù thủy.

¨ Magique (Pensée) = Tư duy ma thuật: Tâm lý. Cách hoạt động tinh thần được làm rõ nét bởi một sự không phân hóa ít nhiều hoàn toàn, giữa thế giới tinh thần ở bên trong chủ thể và thế giới bên ngoài: những người và những sự vật ở đó không có một sự vững chắc nào khác ngoài sự vững chắc mà chủ thể cho chúng mượn: bằng cách sống những người và những sự vật đó theo phương cách tưởng tượng, chủ thể tưởng tượng ra những mối tương quan nhân quả giữa cái mà chủ thể cảm nghiệm và thực tại khách quan, và cho các ảo ảnh của mình vay mượn một quyền lực ma thuật tối đa. º Tư duy này là bình thường ở những giai đoạn mới khởi đầu của sự phát triển nhân cách (tuổi ấu thơ thứ nhất), tư duy ma thuật cấu tạo nên sự hé mở đời sống biểu tượng và dần dần biến mất theo nhịp điệu mà tư duy va trí tưởng tượng thật sự phân biệt lẫn nhau. º Nó cũng được gặp thấy ở tình trạng bệnh hoạn trong vài cách cư xử loạn thần kinh và nhất là trong những trạng thái loạn tâm thần, lúc đó, nó chứng tỏ một sự phân ly nhân cách trầm trọng.

Magistère —> Maýtre.

MAGNANIMITÉ = Lòng hào hiệp, cao thượng (do từ La-tinh magna = lớn và anima = tâm hồn): nhân đức về sự cao thượng tâm hồn, về những tham vọng và những táo bạo hào hiệp. Nó kết liền với sự can đảm. º Các tội (hoặc các tật xấu) đối nghịch là: sự tự phụ nhắm lên quá cao, sự tham lam tìm kiếm một cách vô trật tự vinh dự lan sang con người hào hiệp, sự hư danh, sự nhỏ nhen.

MAGNIFICAT = Kinh Magnificat (từ La-tinh có nghĩa là Ngợi khen): từ đầu tiên bài thánh ca của Đức Trinh Nữ Maria (Lc 1, 46-55), được biết dưới tên này. Nó được hát mỗi ngày vào buổi Kinh Chiều (Vêpres) của nghi thức Rôma và Ambrôsiô, và vào kinh nhật tụng buổi sáng (Orthos) của nghi thức byzantin và syria.

MAGOG = Magốc: một trong bảy đứa con của Gia-phét, theo St 10, 2. Nhiều tác giả nghĩ rằng Magốc là do từ Do thái mat Gog (xứ Gốc) và chỉ một xứ nằm ở phía bắc Syria. Trong Ed 38. 2 và 39. 6, tên gọi này chỉ xứ những kẻ thù của Israel, tất phải bị tiêu diệt. Trong Kh 20, 7, Magốc, bên cạnh Gốc, đã trở thành biểu tượng các dân tộc ngoại giáo liên minh chống lại Giáo hội vào ngày tận thế.

MAHAYANA = Đại thừa: từ của thần học Phật giáo được dịch sang tiếng Pháp là Grand Véhicule (Đại thừa).

MAHOMET = Đức Mahômét: sinh ở La Mecque khoảng năm 570, bắt đầu thuyết giảng, khoảng năm 610, trong thành phố sinh trưởng của ông, sự phán xét của Thiên Chúa đã đến gần và cần phải trở lại với một thuyết độc thần chặt chẽ, với tư cách là “Sứ giả của Đức Allah”. Bị những người của ông tiếp nhận không tốt, ông đã trốn sang Médine (622, bắt đầu kỷ nguyên Hồi giáo Hégire) là nơi ông đã tìm được sự chú ý và đã kết hợp vào uy quyền tiên tri, uy quyền thủ lãnh của một quốc gia thần quyền. Nắm vũ khí trong tay, ông đã thành công chiến thắng sự kháng cự của những người đồng quê hương của ông († 632). º —> Coran. Islam.

MAÐEUTIQUE = Phép hộ sinh, khích biện pháp (tiếng Hy-lạp maieutikè = nghệ thuật hộ sản): (triết) nghệ thuật Socrate làm cho các đầu óc phát sinh ra điều mà chúng đang mang trong chúng mà không biết, như vậy có nghĩa là đưa chúng đến chỗ tự biểu lộ và phán đoán.

Maigre —> Abstinence.

MAÐMONIDE (Moðse) = Moðse Maðmonide. Y sĩ, triết gia và thần học gia Do thái, sinh ở Cordoue, qua đời ở Fostat (1135-1204), người mà người Do thái coi như là Platô của họ. Ông đã viết một chú giải về sách Mishna (sách sưu tầm luật lệ), một sưu tập sách Talmud: La seconde Loi (Lề luật thứ hai) hay là La Main forte (Bàn tay mạnh mẽ) và nhất là Le Guide des égarés (Hướng dẫn những người lạc lối) mà ở đó ông tìm kiếm một sự dung hòa giữa lề luật và lý trí. Ông đã được Thánh Tôma Aquinô trích dẫn nhiều lần.

MAIN = Bàn tay (La-tinh manus = bàn tay): Main de Dieu = bàn tay Thiên Chúa: hình ảnh được dùng trong Kinh Thánh để nói lên quyền lực tối thượng của Thiên Chúa trên các phần tử (Tv 95, 4-5; G 27, 11) và trên loài người (Đnl 32, 39; Ga 10, 29). º Ba việc làm chính là: 1. Nó đè nặng, để trừng phạt, trên những người ngoại giáo (Xh 7, 4) những tiên tri giả (Ed 13, 9: Cv 13, 11) dân tộc đã được chọn (Tl 2, 15) và các thủ lãnh của dân tộc đó (2 S 24, 14) 2. Nó biểu lộ sự quan phòng của Thiên Chúa trong vũ trụ (Tv 104, 28) và đặc biệt là đối với dân tộc đã được chọn (Đnl 26, 8; Cv 11, 21) và các thủ lãnh của dân tộc đó (Er 7, 6); ở đó, người tín hữu tìm được sự nương tựa (Tv 63, 9) và phó mình vào đó. 3. Nó đánh dấu sự chiếm lấy một con người để thực hiện một sứ mệnh ngôn sứ: Êlia (1 V 18, 46), Êlisê (2 V 3, 15) Edêkien (Ed 1, 3) Gioan Tẩy Giả (Lc 1, 66).

¨ Manuel hay Manuale = Cẩm nang nghi thức: Phụng vụ. Từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XVI, tên gọi rất thường dùng ở Anh quốc, Tây-ban-nha, Pháp và còn đặc biệt hơn nữa ở các xứ khác, để chỉ Sách nghi thức (Rituel), quyển sách phụng vụ có chứa những nghi thức và những kinh nghiệm để ban các phép bí tích và các nghi thức có liên quan. º Ngày nay, trong vài giáo phận sách nghi thức rút ngắn, chỉ chứa những phần của quyển sách rất thông dụng này.

MAISON = Nhà (do từ La-tinh manere = ở lại): Maison-mère = Nhà mẹ: cơ sở chính của một hội dòng mà các cộng đoàn khác phụ thuộc vào đó. º Kinh Thánh. Nhà ở của con người và gia đình, nhưng cũng chỉ nơi ở của Thiên Chúa, nơi mà con người có thể gặp Người. º VTB.

¨ Mansionnaire = Thầy giữ nhà: trong thời Thượng trung cổ, giáo sĩ lo việc giữ một nhà thờ và cư ngụ ở gần đó.

MAISTRE (Joseph de) = Triết gia và chính trị gia của Pháp, sinh ở Chambéry (1753-1821). Ngay từ năm 1796, ông đã xuất bản quyển Considérations sur la Révolution (Những nhận xét về cuộc Cách Mạng), đã gom góp, trong thời gian làm đại sứ ở nước Nga, những yếu tố cho quyển sách Soirée de Saint-Petersbourg (Những buổi dạ hội của Saint-Petersbourg( và đã xuất bản một khảo luận Du Pape (về Đức Giáo Hoàng).

MAÝTRE = Thầy, bậc thầy (La-tinh: Magister: người chỉ huy, từ phái sinh do magis = hơn, như từ minister = người phục vụ, phát sinh do minus = kém): người có khả năng và có nhiệm vụ giảng dạy một khoa học hoặc một sự khôn ngoan. º Maýtre en théologie = Giáo sư chuyên khoa thần học: tước hiệu trong Dòng các Anh Em Thuyết Giảng (Ordre des Frères prêcheurs), do vị bề trên tổng quyền dành cho những giảng sư thần học, mà sau một số năm giảng dạy nào đó về khoa của họ, được tu nghị tỉnh Dòng thỉnh cầu phải qua cuộc khảo hạch gọi là ad gradus, và đã đậu trong kỳ khảo hạch đó. º Maýtre des novices = Giám tập, tập sư: trong một tu viện, người phụ trách việc huấn luyện và giáo dưỡng các tập sinh. º Maýtre général = Bề trên tổng quyền dòng Đa-minh: tên gọi dành cho vị bề trên tổng quyền nơi Dòng các Anh Em Thuyết Giảng và trong vài Dòng khác có quan hệ với Dòng này (vi dụ: Dòng Tôi Tớ Đức Mẹ - Servites) —> Ministre général.

¨ Magistère = Huấn quyền: nhiệm vụ giảng dạy giáo lý mặc khải đã được Đức Giêsu Kitô giao phó cho các Tông đồ và cho những người kế vị các ngài, nghĩa là cho Đức Giáo Hoàng và các giám mục hợp nhất với Đức Giáo Hoàng. º Magistère ordinaire = Huấn quyền thông thường: nhiệm vụ giáo huấn được thực hiện một cách thông thường bởi công đồng chung, bởi Đức Giáo Hoàng và những người phụ tá ngài (Các Thánh bộ Rôma, các Hội dòng, các Đại học) bởi các vị giám mục và những người phụ tá các ngài (Hội đồng giáo phận, kinh sĩ nhà thờ chánh toà, các giáo sự các chủng viện, các cha xứ, các vị thuyết giảng, các giáo lý viên). º Magistère extraordinaire = Huấn quyền ngoại thường: huấn quyền về những định nghĩa tín lý được công bố bởi một công đồng chung hay bởi Đức Giáo Hoàng tuyên bố từ thượng toà (ex cathedra): huấn quyền này được hưởng tính bất khả ngộ.

¨ Maýtrise = Trường thánh ca: trường được thiết lập gần nhà thờ chánh toà hoặc một giáo đường, để huấn luyện các trẻ em hát thánh ca. Đồng nghĩa: Manécanterie. º Ca đoàn: nhóm các trẻ em hoặc người lớn thực hành các bài hát phụng vụ. Đồng nghĩa: Choral.

MAÐTREYA = Phật Di-lặc: Vị Bồ-tát, mà trong các tín đồ Phật giáo, là đối tượng của lòng sùng kính đặc biệt, vì vị này sẽ là Đức Phật (Bouddha) đầu tiên, sau Đức Çakyamouni (Mâu ni) xuất hiện trong thế giới này vào khoảng cuối thời kỳ vũ trụ hiện tại. nét độc đáo này của Phật giáo thường được so sánh với niềm mong đợi giải thoát thời cánh chung của truyền thống Do thái - Kitô giáo, mặc dù nó không phải cũng thiết yếu như thế.

MAÝTRI = Đức từ bi (tiếng Phạn có nghĩa là tình cảm bạn bè): lòng nhân từ đối với mọi hữu thể mà Phật giáo khuyên như là một trong những nhân đức chính cho những ai tìm kiếm sự cứu thoát. º —> Ahimsa.

Maýtrise —> Maýtre.

MAJEUR = Đại, chủ chốt (do từ La-tinh major = lớn hơn). luận lý. Trong tam đoạn luận khẳng định (syllogisme catégorique), hạn từ có ngoại diện lớn nhất và dùng làm vị ngữ để đi đến kết luận. º Majeure d’un syllogisme = Đại tiền đề của tam đoạn luận: một trong hai tiền đề có chứa cái lớn hơn. Đối nghịch với tiểu tiền đề. º Giáo luật. Thành niên: người đã đến tuổi thành niên theo luật định, nghĩa là hai mươi mốt tuổi trọn. º Thần học. Majores = Các vị trưởng thượng: những người mà nhờ việc giảng huấn và gương tốt của họ, nên có trách nhiệm về đức tin của những người khác. Đối nghịch với minores (các người hạ tiện).

¨ Majesté = Sự uy nghi: sự vĩ đại làm cho người ta phải kính trọng. º Phụng vụ Rôma tự ý dùng từ majestus (Đấng Chí Tôn) trong các kinh nguyện trong đó phụng vụ này dâng lên Thiên Chúa hy lễ Thánh Thể, đặc biệt là trong các lời nguyện trên lễ vật. º Nghệ thuật. Christ en majesté = Đức Kitô uy nghi: diễn tả Đức Kitô trong một thế đứng hoặc một khung cảnh uy nghi để tôn thờ.

MAL = Sự dữ, điều ác, điều xấu (tiếng La-tinh malum, do tính từ malus = xấu, ác): điều không phải là điều thiện, điều không phù hợp với bản tính tự nhiên, hoặc với khuynh hướng bình thường của một hữu thể. º Mal de peine = Ác quả: điều dữ mà chúng ta chịu như là hậu quả của tội lỗi. º Mal de faute = Điều dữ do lỗi phạm: điều dữ ở trong ý muốn, trong khi phạm tội. º VTB.

¨ Malice = Ác tâm, tính ác hiểm: Đạo đức. Điều đối nghịch với sự tốt lành luân lý: tính ác hiểm của tội lỗi được đo theo cường độ của ý muốn. Đừng nhầm lẫn nghĩa này thường dùng trong thần học, với nghĩa hiện đại của từ này là sự độc ác nho nhỏ, sự chọc ghẹo.

¨ Malin = Ác thần: Kinh Thánh. Trong Tân Ước, từ dành cho ma quỷ để nhấn mạnh vai trò của nó, là kẻ làm điều ác (Mt 13, 19; Ga 17, 15; Ep 6, 16). Ở đây ma quỷ cũng được gọi là Diable (kẻ vu khống, kẻ cáo gian) và Satan (kẻ buộc tội). º Đạo đức. Thâm hiểm: có khuynh hướng làm điều ác.

¨ Mauvais = Xấu: tất cả những gì không phù hợp với bản tính tự nhiên của một hữu thể. º Đối nghịch với tốt. º Đạo đức.: Hành vi xấu là hành vi đối nghịch với lý trí, thước đo của hành động con người hay là hành vi xa rời lý trí. º —> Péché.

¨ Malheur = Sự bất hạnh (do mal và heur, do từ La-tinh augur là từ phái sinh do augere = làm tăng lên, lấy sức lực): sự mất của cải, sức lực, mạng sống hay là sự rủi ro. º Theo nghĩa thường, biến cố làm mất đi điều gì mà người ta quyến luyến. º Đạo đức. Sự khốn nạn: cùng đích mà kẻ có tội hướng đến. Đối nghịch với vinh phúc (béatitude) và hạnh phúc (bonheur).

¨ Maladie = Bệnh tật: Kinh Thánh. Trong một thế giới mà kiến thức y học còn phôi thai và còn đi liền với ma thuật hoặc tôn giáo, và trong đó tất cả hình như đều phụ thuộc vào một nguyên nhân thần linh, thì bệnh tật được coi như là một cú đánh của Thiên Chúa: tự nhiên, người ta thấy bệnh tật là một sự trừng phạt, một hậu quả của tội lỗi (St 3, 16-19). Nếu người ta không tự cấm mình chạy đến những thực hành y học (2 V 20, 7; Tb 11, 8tt) thì chính yếu Thiên Chúa là Đấng người ta cậy dựa vào để xin sự chữa lành như là một hồng ân. º Trong Tân Ước, khi một giá trị cứu chuộc được thêm vào hiệp nhất với những sự đau khổ của Đức Kitô (Gl 4, 13; 2 Cr 1, 8). º VTB.

MALABAR hay Syro-Malabar = Giáo hội Malabar: tên gọi dành cho các cộng đồng Kitô giáo đã có ngay từ những thế kỷ đầu tiên dọc theo bờ biển Tây-Nam Ấn-độ, được gọi là Bờ biển Malabar (quốc gia Kérala). Các cộng đồng này vin vào Thánh Tôma Tông đồ, là người đã rao giảng Phúc âm cho các vùng này và mộ của ngài nằm tại Méliapore, gần Madras. Cho đến thế kỷ XVI, họ ở trong khu vực ảnh hưởng của hạt giáo phụ Nestôriô của Mêsôpôtamia, họ sử dụng nghi thức của hạt này. Vào giữa thế kỷ XVI, khi có những người Bồ-đào-nha đến, họ hiệp thông cùng Công giáo và với lý do cải cách, họ đã mạnh mẽ chịu La-tinh hoá và chịu phục quyền các giám mục nghi thức La-tinh cho đến năm 1896. Do đó, vào năm 1653, có một phản ứng đạt đến thể chế của Giáo hội Malankar. Với hơn 1.200.000 tín đồ, Giáo hội Syro-Malabar vẫn là một phần quan trọng của Giáo hội Công giáo ở Ấn-độ, và là một vườn ươm các ơn gọi linh mục và tu sĩ. Một cuộc canh tân phụng vụ đang tiến hành để phục hưng sự tinh khiết của nghi thức Syria Đông phương (Calđê).

MALACHIE = Malakhi: tiên tri sau cùng trong các tiên tri nhỏ, tác giả Sách Malakhi. Thực tế, quyển sách này trước tiên đã phải lưu hành mà không có tên tác giả, nhưng người ta đã lấy từ malaki (vị sứ giả của tôi) trong 3, 1 làm danh từ riêng, và người ta đã làm cho nhân vật giả này thành tác giả quyển sách. º Livre de Malaki = Sách Malakhi: quyển sách sau cùng của Cựu Ước, ra đời vào tiền bán thế kỷ V trước CN. Đó là một tập hợp những lời Đức Giavê khiển trách dân Người và đặc biệt là khiển trách các thầy tư tế là những người không làm trọn những chực năng phụng tự của họ; nó được kết thúc bằng một lời loan báo Ngày của Giavê, ngày mà sự công thẳng sẽ giáng xuống mỗi người.

Maladie —> Mal.

MALANKAR hay Syro-Malankar = Giáo đoàn Malankar: tên gọi mà người ta dùng để chỉ bộ phận Giáo hội Syria malabar được đặt dưới sự vâng phục hạt thượng phụ Giacôbít của Syria năm 1653, và đã chấp nhận nghi thức Syria-tây phương đang được sử dụng trong hạt thượng phụ này. Một phong trào hiệp nhất với Giáo hội Công giáo Rôma đã nổi lên từ năm 1930.

MALDONAT (Jean) = Jean Maldonat. Tu sĩ dòng Tên, người Tây-ban-nha. Việc giảng dạy của ông ở học viện Clermont tại Paris đã thu lượm một kết quả to lớn nhờ phương pháp tích cực mà ông áp dụng vào môn thần học và môn chú giải Kinh Thánh. Những chống đối mà ông đã gặp phải về phia Phân khoa thần học đã buộc ông phải rời ghế giáo sư. Ông qua đời ở Rôma, nơi mà ông đã gắn bó vào ủy ban có nhiệm vụ duyệt xét lại bản văn của Bản Bảy Mươi (1533-1583).

MALEBRANCHE (Nicolas de) = Nicholas de Malebranche. Tu sĩ danh tiếng dòng Oratoriô, sinh ra và qua đời ở Paris (1638-1715). Việc đọc Descartes đã dưa ông đến các nghiên cứu khoa học và triết học, là những việc đã chiếm trọn cuộc đời của ông. Ông đã cố gắng giải quyết vấn đề tri thức bằng hệ thống nhìn vào Thiên Chúa. Tác giả quyển La Recherche se la Vérité (Tìm kiếm chân lý).

MALÉDICTION = Sự nguyền rủa, sự chúc dữ (do từ La-tinh male = xấu và dicere = nói): Kinh Thánh. Lời nói loan báo một hình phạt để phạt một lỗi. Trong nhiều trường hợp, sự chúc dữ được xem như chắc chắn sẽ làm phát sinh sự dữ mà nó loan báo. º VTB.

Malheur, malice, malin —> Mal.

MALINES (Conversations de) = Các cuộc hội đàm ở Malines: các cuộc họp các nhà thần học Công giáo và Anh giáo ở malines giữa những năm 1921 và 1925, dưới sự chủ tọa của Đức Hồng y Mercier, để làm cho hai Giáo hội xích lại gần nhau.

MATHUSIANISME = Học thuyết Malthus: học thuyết của Malthus, kinh tế gia người Anh (1766-1834), ông này khuyên bạn hạn chế sinh đẻ bằng cách tiết dục và hôn nhân chậm. º Ngày nay, tên gọi này được áp dụng cho mọi học thuyết (kinh tế, chính trị, đạo đức v.v...) và cho mọi thực hành, do sợ quá đông dân số, mà muốn hạn chế sự sinh sản. Trên phương diện đạo đức, học thuyết này được xét theo mục đích thực sự tìm kiếm (lợi ích chung hay là ích kỷ quốc gia v.v...) và theo các phương thế được dùng.

MAMBRÉ = Xứ Mambrê: nơi có trồng những cây sồi gần Hébron, trong vùng phiá nam xứ Palestin, nơi mà các tổ phụ đã lưu lại và đã được chôn cất ở đó. Abraham đã dựng một bàn thờ ở đó (St 13, 18) và đã tiếp ba nhân vật huyền bí đến thăm ông ở đó (St 18, 1-2). Các giáo phụ thường xem ba nhân vật huyền bí này là sự mặc khải đầu tiên về Ba Ngôi Thiên Chúa.

MAMMON = Tiền của, thần tiền: từ Aram có tầm nguyên không rõ, có nghĩa là tiền của, được dùng bốn lần trong Tân Ước (Mt 6, 24; Lc 16, 9. 11. 13) mà hai lần với hình dung từ “bất chính”. Nếu không thấy ở đó là tên của một vị thần, thì người ta cũng có thể nhận ra đó là sự nhân cách hoá tiền bạc mà con người tự biến mình làm kẻ nô lệ của nó, và sự phục vụ nó là không thể tương hợp với sự phục vụ Thiên Chúa. Xem Ep 5, 5 nời mà người hà tiện được gọi là kẻ thờ ngẫu tượng.

MANA = Mãnh lực thần bí (tiếng Polynêsi có nghĩa là sức mạnh): quyền lực bí ẩn, đôi khi được đặt tương quan với các thần tổ tiên và được biểu hiện trong những con người hay những sự vật được giao phó những chức vụ tôn giáo, ma thuật hay xã hội. º —> Orenda.

MANASSÉ = Mơnasê: con trai trưởng của Giuse (St 41, 51) được Giacóp nuôi dưỡng. Giacóp đã truất quyền con trưởng của ông này để trao cho đứa em là Ephraim (St 48). º Vị vua thứ hai của nước Giuđa (687-642). Trái với cha mình là Ezekia, ông đã đắm mình vào việc thờ ngẫu tượng và sự đồi bại (2 V 21; 2 Sb 33, 1-10). Ông đã dâng con trai mình làm của hy tế cho thần Mô lốc và chịu trách nhiệm về việc tuẫn đạo của Isai. Bị đày sang Assyria, khi trở về, ông đã thực hiện một sự cải cách tôn giáo (2 Sb 33, 11-20). º Tribu de Manassé = Chi tộc Mơnasê: một trong mười hai chi tộc của Israel, được thiết lập trên các bờ sông Giođanô. º Prière de Manassé = Lời cầu của Mơnasê: lời cầu được qui cho vua Mơnasê khi bị đày bên Assyria. Lời cầu này có trong vài thủ bản của Bản Bảy Mươi và người ta gặp nó trước quyển thứ ba (không thuộc thư quy) của Esdra, trên thực tế,, lời cầu này là tác phẩm của một người Do thái Hy-lạp it1 lâu trước kỷ nguyên Kitô giáo.

MANDAT = Sự ủy nhiệm, sự ủy quyền (do từ La-tinh mandare = ủy nhiệm, ủy thác, từ phái sinh của Manudare): ngữ vựng Kitô giáo của Công giáo Tiến hành, từ này thường dùng để chỉ sứ mệnh được hàng giáo phẩm trao cho những giáo dân của Công giáo Tiến hành, để thực hiện công việc tông đồ của họ. Những cuộc tranh luận tiếp sau về lợi ích của sự uỷ nhiệm đặc biệt này, các giáo dân của Công giáo Tiến hành đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy và như vậy là họ cũng đã được ủy nhiệm làm công việc tông đồ của Giáo hội. º Ngày nay, sự ủy nhiệm không chỉ một quyền hành và một sứ mệnh được trao riêng cho các giáo dân mà là một sứ mệnh được trao cho các giáo dân ở một môi trường nào đó, hợp lại thành một phong trào.

¨ Mandatum = Lễ Rửa chân: nghi lễ rửa chân theo phụng vụ, trong nghi thức Rôma, vào ngày Thứ Năm Tuần Thánh. Nghi lễ này được gọi như vậy là vì từ đầu tiên của đáp ca thứ nhất mà người ta hát trong nghi lễ đó. Mandatum novum de vobis, ut diligatis invicem: “Thầy ban cho các con một điều răn mới, đó là các con hãy thương yêu lẫn nhau”.

¨ Mandement = Thư chung, thư luân lưu: bản văn mà Đức giám mục truyền phổ biến trong giáo phận của ngài và nhờ đó mà ngài ban cho các tín hữu những lời giáo huấn hoặc những mệnh lệnh liên quan đến việc thực hành đời sống Kitô giáo. º Mandement de Carême = Thư chung mùa Chay: bức thư luận về một điểm giáo lý hoặc đạo đức mà các vị giám mục thường gởi cho những người trong giáo phận vào đầu mùa Chay.

MANDÉISME = Giáo phái Manđêô (do từ Aram Manda, tri thức, thần tri): Tôn giáo Thánh tẩy và Thần tri mà ngày nay còn có những cộng đoàn ở Nam Irắc. vài người đã đề xuất giả thiết rằng giáo phái Manđêô có nguồn gốc tiền Kitô giáo và cũng đã gây hứng cho nền thần học và các nghi thức của Kitô giáo nguyên thủy. Sự thật thì giáo phái Manđêô có lẽ đâm rễ sâu vào trong môi trường Đông phương, nơi mà thuyết thần tri của thế kỷ II sau CN đã rất phồn thịnh.

Mandement —> Mandat.

MANDORLE = Hào quang bầu dục: loại hình bầu dục mà trong đó người ta vẽ hình Đức Kitô hoặc các thánh và là biểu tượng sự đồng trinh hoặc sự sống lại. Khi hào quang bầu dục bao quanh Đức Kitô, thì người ta cũng nói về sự vinh quang.

MANÉ-THÉCEL-PHARÈS = Đã cân - đã đếm - đã chia: Các từ tiên tri được một bàn tay con người viết trên vách, trong bữa tiệc do vua Balthasar khoản đãi, và được Đaniel giải nghĩa là: đã-cân-đã-đếm-đã-chia và vì vậy, như là báo trước sự sụp đổ và sự phân chia của vương quốc Babylon Đn 5, 25-28).

MANI hay Manès = Manikê: sinh ở Ba tư khoảng năm 216. Sau 2 lần thị kiến, ông bắt đầu thuyết giảng trong vương quốc Iran một tôn giáo mới. Ông qua đời năm 277, nạn nhân của các người theo tôn giáo Iran truyền thống.

¨ Manichéisme = Thuyết Manikê: giáo thuyết của Manikê nghĩa là tôn giáo có nguồn gốc và bản chất ngoại giáo, gắn liền với thuyết thần tri mà nó lấy lại siêu hình học nhị nguyên, nhưng bằng cách phối hợp vào đó những yếu tố Iran, Phật giáo và Kitô giáo. Nó đạt đến một thuyết khổ hạnh bi quan đối với xác thịt. Khi Manikê còn sống, giáo phái đã lan đến Ai-cập và Palestin; sau đó nó tràn đến tận Trung quốc và Tây-ban-nha và bị Giáo hội chống lại cho đến thời Trung cổ. Nó đã tỏ ra giỏi thích ứng với những điều kiện địa phương, nhưng vẫn luôn luôn trung thành với giáo lý căn bản của hai nguyên lý, một nguyên lý thực chất là tốt, đó là Thiên Chúa, tinh thần hay ánh sáng, còn nguyên lý kia thực chất là xấu, đó là ma quỷ, vật chất hay tối tăm. º Thuyết nhị nguyên: theo nghĩa mở rộng, người ta đã tặng tên gọi này cho những giáo thuyết nhị nguyên khác nhau, đặc biệt là giáo thuyết nhị nguyên Cathares mà không có chứng cứ nào về sự liên tục lịch sử của chúng với sự giảng dạy của Manikê.

¨ Manichéen = (Tính từ). Thuộc về Manikê. º (Danh từ). Người theo thuyết Manikê.

¨ Maniaque = Cuồng hứng, cuồng động. Tâm lý. (do từ Hy-lạp mania = sự điên dại): nêu lên phẩm tính của những thái độ bệnh lý rõ nét bằng một tính khí sáng khoái thái quá, một sự siêu kích thích tâm lý và thường bằng một sự bồn chồn chủ động: nó có thể đi từ những hình thức nhẹ của bệnh cuồng hứng nhẹ (Hypomanie) đến sự điên rồ cuồng hứng. º Nêu lên phẩm tính của một trong những giai đoạn của bệnh loạn tâm hưng trầm (psychosemaniaque-dépressive) mà sự xen kẽ những giai đoạn cuồng động với những giai đoạn trầm uất cấu tạo nên hai khiá cạnh của một căn bệnh duy nhất, rất phụ thuộc vào những yếu tố di truyền và những nhân tố thể tạng.

Manichéen, manichéisme —> Mani.

MANNE = Manna. Kinh Thánh. (do từ Do thái Man): của ăn do lòng tốt mà Thiên Chúa đã gởi đến cho dân Do thái ở trong sa mạc (Xh 16, 14-16). Đây chắc chắn là một sản phẩm thực vật, xuất phát từ một sự thay đổi của cây liễu bách (tamaris) và được gió mang đến. Theo Xh 16, 15, tên gọi “man” được cắt nghĩa bằng câu hỏi mà dân Do thái đặt ra trước chất huyền nhiệm này: manhou “Cái gì đó?”. º Trong Ga 6, 31-33, manna, “bánh bởi trời” được diễn tả như một hình ảnh của bí tích Thánh Thể. º VTB.

MANNING (Henry-Edouard) = Henry-Edouard Manning. Sinh ở Totteridge năm 1808. Sau khi đã làm trọn những thừa tác vụ khác nhau trong Giáo hội Anh giáo, ông đã trở lại Công giáo năm 1851. Sáng lập dòng Tận Hiến Saint Charles (Oblats de Saint Charles) ở Luân đôn, ông được bổ nhiệm tổng giám mục Westminster năm 1865, được lập làm hồng y năm 1875 và qua đời năm 1892. Tác giả danh tiếng của những tác phẩm thần học về Giáo hội và tính bất khả ngộ của giáo hoàng. Ông cũng được nhiều người lắng nghe trong những cuộc xung đột xã hội, ngay cả những người không phải là Công giáo và tác phẩm của ông, quyển L’Eglise et la Société moderne (Giáo hội và xã hội hiện đại) đã gây được tiếng vang lớn nhất.

MANSI (Jean-Dominique) = Jean-Dominique Mansi. Nhà giáo luật, người Ý, sinh ở Luvques và qua đời khi đang là tổng giám mục của thành phố này (1692-1769). Ông đã sáng tác nhiều tác phẩm thần học luân lý, nhưng ông được nhiều người biết đến nhất nhờ việc ông xuất bản tập Các văn kiện của các Công đồng (Actes des Conciles), gồm 31 quyển từ năm 1759 đến 1798 dưới nhan đề là Sacroryum Conciliorum nova et amplissima collectio (Sưu tập mới và đầy đủ nhất các thánh Công đồng).

Mausionnaire —> Maison.

MANSUÉTUDE = Đức nhịn nhục. Tính hay nhịn (do từ La-tinh manu suetus = quen tay): Thần học. Thái độ nhân đức của người nắm chắc bản thân mình trong tay, chế ngự cơn giận của mình và kềm chế những phản ứng hung tợn của mình. Đức nhịn nhục là nhân đức phụ của nhân đức trụ là nhân đức tiết độ.

Manuale, manuel —> Main.

MANUSCRIT = Thủ bản, bản chép tay: Kinh Thánh. Tất cả bản văn viết bằng tay, trên giấy cói, giấy da hay mảnh gốm cổ (ostraca). º Những thủ bản xưa nhất của Cựu ước đã được tìm thấy ở Cumran, vài bản có trước kỷ nguyên Kitô giáo. Các thủ bản xưa nhất của Tân ước là những mảnh giấy cói có từ thế kỷ II sau CN.

MAR = Đức, Ngài (tiếng Syria có nghĩa là Đức, Ngài): từ chỉ sự kính trọng, được dùng để nói lên phẩm chất của các vị thánh và các vị giám mục trong các Giáo hội dùng tiếng Syria.

MARANATHA = Maranatha, Lạy Chúa xin ngự đến: công thức Aram có tính cách phụng vụ mà người ta gặp một lần trong Tân ước (1 Cr 16, 22) và trong phụng vụ Thánh Thể của sách Didachè (10, 6). hai cách đọc có thể được là : marana-tha “lạy Chúa chúng tôi, xin hãy đến” (xem Kh 22, 20) hay Maran-atha “Chúa đến”: cách thức nhất hình như tốt hơn. Dầu sao thì công thức này cũng biểu lộ sự mong đợi tha thiết Đức Kitô trở lại để làm sinh động các cộng đoàn Kitô hữu đầu tiên.

MARC = Thánh Marcô: một trong các môn đệ đầu tiên của các Tông đồ mà Tân ước gọi là Gioan (Cv 13, 5) hoặc là Gioan Marcô (Cv 12, 12) hoặc là marcô (Cv 15, 39’ Cl 4, 10; ! P 5, 13). Gốc Do thái, con của một phụ nữ Kitô hữu tên là Maria, là người ở Giêrusalem có một ngôi nhà mà cộng đoàn nguyên thủy đã nhóm họp (Cv 12, 12). Ông là bạn đồng hành của thánh Barnabê và Phaolô. Sau đó ông rời bỏ các ngài (Cv 13, 13). Phaolô có một lúc rất bực tức về việc bỏ đi này, rồi sau lại nhận Marcô trở lại. Sau đó Marcô là bạn đồng hành của Phêrô (1 P 5, 13). º Evangile de Marc = Tin mừng thánh Marcô: sách Tin Mừng do Marcô soạn thảo mà truyền thống trình bày như một bản tóm tắt việc giảng thuyết của Phêrô. Đề tài chủ yếu là sự biểu hiện Đấng Mêsia bị đóng đinh thập giá là Con của Thiên Chúa.

MARC L’Ermite = Marcô Ẩn tu: Hình như là viện phụ của một đan viện ở Ancyre (Tiểu-á) sau đó ẩn tu trong sa mạc Giuđa († sau 430). Ngài đã để lại những tập sách nhỏ về khổ tu trong đó ngài chống lại phong trào Duy cầu nguyện (messalianisme).

MARCEL d’Ancyre = Marcel d’Ancyre. Giám mục Ancyre (Ankara) bên Tiểu-á († khoảng 374). Người bênh vực Kinh Tin Kính Nicêa và là người bạn chiến đấu của thánh Athanasiô, ông là một đồng minh nguy hiểm vì giáo lý của ông về Thiên Chúa Ba Ngôi rõ ràng là theo lạc thuyết Sabellius. Ông được xếp vào hàng những người lạc giáo bởi Công đồng Constantinopoli năm 381. Chúng ta còn lại những mảnh tác phẩm của ông chống lại người theo phái Ariô là Astérius le Sophiste. º —> Modalisme.

MARCION = Marcion. Sinh trong tỉnh Pont, ông đến Rôma khoảng năm 140. Việc giảng dạy của ông khiến ông bị dứt phép thông công năm 144. Ông trở thành thủ lãnh của một Giáo hội không chính thống, được tổ chức mạnh mẽ nên phát triển rất nhanh và còn có những cộng đoàn ở Syria vào thế kỷ V. Tác phẩm chính của Marcion, quyển Les Antithèses (Các phản đề) là quyển cố gắng chứng minh một sự đối nghịch giữa Cựu ước và Tân ước, đã biến mất.

¨ Marcionisme = Thuyết Marcion: học thuyết của Marcion. Học thuyết này trình bày một thuyết nhị nguyên tương tự như thuyết nhị nguyên của phái thần tri, nhưng chủ yếu được xây dựng trên một lối chú giải Kinh Thánh đối nghịch lại với Đấng Sáng Tạo đã mặc khải trong Cựu ước, và Thiên Chúa tốt lành được mặc khải trong Tân ước, một cách chính xác hơn là trong “tin mừng của Phaolô”: Marcion rút ra từ đó một kitô học theo ảo thân thuyết (docétiste) và một luân lý của một thuyết khổ tu quá đáng. Thuyết Marcion đã bị thánh Justinô, thánh Irênê và Tertulianô v.v... đánh bại.

MARDOCHÉE = Marđôkê (do tên của vị thần Babylon là Mardouk): Nhân vật của sách Esther: người Do thái, bị đày sang Babylon và là người bảo trợ của Esther, vợ của vua Assuérus. Ông đã thúc đẩy bà này can thiệp với nhà vua cho dân Do thái bị Aman de dọa. º Jour de Mardochée = Ngày Marđôkê: tên gọi dành cho ngày lễ Số mệnh (Purim) do 2 Mcb 15, 36.

MARÉCHAL (Joseph) = Joseph Maréchal. Tu sĩ dòng Tên, người Bỉ (1878-1944), nhà siêu hình học và là một trong các nhà viết lịch sử triết học khá nhất, nhất là triết học Kant. Các nghiên cứu khoa tâm lý về các nhà thần bí (Etudes sur la psychologie des mystiques) của ông là một loại trả lời giáo lý cho các nghiên cứu tương tự do những người không tín ngưỡng và những người không công giáo thực hiện từ đầu thế kỷ. Công việc có tính cách lịch sử này đã định hướng và đào sâu những công trình nghiên cứu của các chuyên gia.

MARÉCHAUX (Bernard) = Bernard Maréchaux. Tu sĩ dòng Núi Ôliu (Olivétain), người Pháp (1849-1927), tác giả nhiều tập sách và đề mục về tu đức hay là về lòng sùng kính, và nhiều tác phẩm quan trọng về học thuyết của thánh Augustinô.

MARGUERITE-Marie Alacoque = Thánh nữ Magarita-Maria Alacốc: Nữ tu dòng Đức Mẹ Thăm Viếng Paray-le-Monial (1647-1690). Được hướng dẫn bởi Claude de la Colombière, bà đã được những mặc khải danh tiếng về Thánh Tâm, khởi điểm một sự đổi mới về việc tôn thờ Trái Tim Chúa Giêsu và bà đã nhận được những hồng ân thần bí lạ thường về việc cầu nguyện.

MARGUILLIER = Thành viên hội đồng quản trị tài sản giáo xứ (do từ La-tinh matricularius = phụ trách danh bạ): ngày xưa, người phụ trách danh bạ, quyển sổ ghi tên những người nghèo của một giáo xứ. º Ngày nay, thành viên của hội đồng quản trị tài sản, có trách nhiệm quản lý những của cải của một giáo xứ.

MARI = Mari: Thành phố xứ Mêsopotamia, trên dòng trung lưu sông Euphrate, thủ đô của một vương quốc vào thiên niên kỷ II trước CN. Những cuộc khai quật được thực hiện từ năm 1933 đã cho phép tìm lại được 20.000 tấm bảng thuộc các văn khố nhà vua, cấu tạo nên một tư liệu có giá trị hàng đầu về một nền văn minh Sume-Accađi hiện đại của các vị tổ phụ Kinh Thánh.

MARIAGE = Hôn phối, hôn nhân (do từ La-tinh maritus = người chồng): Sự kết hợp tự do thuận ý giữa hai người đã hội đủ những điều kiện do luật pháp đòi hỏi, để thành lập một gia đình. º Hôn nhân là một bí tích, hệ tại việc trao đổi sự ưng thuận ý trước mặt một người đại diện Giáo hội. Hôn nhân là dấu chỉ sự kết hợp giữa Đức Kitô và Giáo hội, và nó đem lại cho hai vợ chồng ân sủng cần thiết để bắt chước sự kết hợp này trong tình yêu của họ và trong khả năng sinh sản, vật chất và thiêng liêng, của gia đình họ. º Giáo hội công nhận là thành sự tất cả những cuộc hôn nhân đã được ký kết theo luật tôn giáo của các cặp vợ chồng (ví dụ hôn nhân được ký kết thành sự giữa hai người Do thái giáo là thành sự và bất khả phân lý trước mặt Giáo hội và vẫn còn là thành sự nếu một trong hai người, vợ hoặc chồng, hoặc cả hai trở lại đạo Công giáo). Vì vậy, một người công giáo không thể kết hôn với một người chưa lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, nhưng đã có chồng hoặc có vợ một cách thành sự. Đối với những người ngoại giáo đa thê, Giáo hội nhìn nhận là thành sự cuộc hôn nhân với người đàn bà thứ nhất; tuy nhiên Giáo hội nhìn nhận rằng mối dây hôn phối ở đây ít mạnh hơn, nhất là khi có khó khăn trong việc xét đoán người nào là người đàn bà thứ nhất. —> Privilège paulin. º Biens du mariage = Những điều thiện hảo của hôn nhân: theo một truyền thống và một hệ thống thuật ngữ bắt nguồn từ thánh Augustinô, có ba giá trị tích cực làm nên sự tốt lành của hôn nhân: proles (sinh con và giáo dục con cái), fides (niềm tin đôi lứa, sự tin cậy lẫn nhau) và sacramentum (biểu tượng của sự kết hợp của Đức Kitô với Giáo hội). º Fins du mariage = Những cứu cánh của hôn nhân: những cứu cánh mà hôn nhân được sắp xếp vươn đến, chiếu theo chính bản chất của nó: đó là sự sinh sản và sự trợ giúp lẫn nhau (tăng tiến con người và thiêng liêng hỗ tương). Hai cứu cánh này khác biệt nhau, nhưng chúng không tách biệt nhau. Thực tế, nếu thể chế của hôn nhân không dành cho đứa con, thì sự liên hệ hôn nhân không có lý do hiện hữu. Nhưng nếu sự kết hợp hôn nhân chỉ nhằm mục đích sinh con, thì nó không xứng đáng với những con người là những kẻ phải được yêu thương không phải vì lợi ích của họ, mà, tuyệt đối vì chính bản thân họ. Sự kết hợp vợ chồng như vậy phải nhằm đến mục đích là một tình bạn yêu mến, mà tình bạn yêu mến này phải được xây dựng trên ý hướng sinh sản chung, hay nói chính xác hơn là trên ý hướng của gia đình phải xây dựng. Chính trong việc sinh sản, việc giáo dục con cái của họ, cách cư xử hạnh phúc của gia đình, mà vợ chồng có nhiều cơ may nhất để làm nảy nở tình bạn yêu thương: ngược lại chính bằng cách chỉ tìm kiếm chính bản thân họ, mà họ có nhiều nguy cơ nhất để phá hủy tình yêu của họ và ít góp phần nhất vào việc làm cho họ phát triển. Về phương diện bản chất sinh học mà sự kết hợp hôn nhân triệt để quy chiếu, thì cứu cánh sinh sản và giáo dục như vậy là đầu tiên; về phương diện những người chỉ có thể chủ yếu được yêu thương vì chính bản thân mình, thì cứu cánh cá nhân (sự thăng tiến con người và thiêng liêng của người kia, trong tình yêu, và sự thăng tiến hỗ tương của chính mình) là đầu tiên. º Mariage civil = Hôn nhân dân sự, hôn nhân đời: hôn nhân được ký kết trước mặt người đại diện của nhà nước, phù hợp với các luật dân sự. º Mariage religieux = Hôn nhân tôn giáo, hôn nhân đạo: hôn nhân được ký kết theo luật Hội Thánh tôn giáo của hai người kết hôn. Đối với một người Công giáo đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, Giáo hội chỉ nhìn nhận hôn nhân tôn giáo là thành sự. º Mariage mixte = Hôn nhân hỗn hợp, hôn nhân khác đạo: hôn nhân được ký kết giữa một người Công giáo với một người đã lãnh nhận bí tích Thánh tẩy không Công giáo hoặc giữa một người công giáo và một người chưa lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy; trong trường hợp thứ nhất, hôn nhân đòi hỏi một sự miễn chuẩn tôn giáo hỗn hợp, trong trường hợp thứ hai, một sự miễn chuẩn sự khác đạo. º Mariage clandestin: Hôn nhân bí mật không công khai: trao đổi sự ưng thuận mà ngày xưa các bạn trẻ đã làm mà không có những người làm chứng. Vì không thể xác thực tính thực tại của khế ước, nên cuộc hôn nhân này thường được coi như là đã có, nếu người đàn bà đã mang thai. Hôn nhân không công khai không thể tồn tại từ khi Giáo hội đòi hỏi phải có sự hiện diện của cha xứ hoặc người ủy nhiệm của cha xứ (sắc lệnh Tametsi 1563) và của hai người chứng để cho cuộc hôn nhân được thành sự. º Mariage occulte = Hôn nhân âm thầm: hôn nhân bằng phép giao: hôn nhân đã được ký kết mà không có công bố công khai, chỉ có sự hiện diện của cha xứ và hai người chứng theo luật định, nhưng không bắt buộc những người chứng phải giữ bí mật. º Mariage de conscience = Hôn nhân cử hành kín đáo: cuộc hôn nhân được kết thúc kín đáo trước mặt cha xứ và hai người chứng và phải được giữ bí mật. Một cuộc hôn nhân như vậy giả định một lý do đặc biệt và sự cho phép của Đấng Bản quyền. º Mariage consommé = Hôn nhân hoàn hợp, hôn nhân thành toại: cuộc hôn nhân mà trong đó vợ chồng đã sử dụng những quyền vợ chồng của họ. º Tu đức. Mariage spirituel = Hôn nhân thiêng liêng: hình ảnh chỉ sự kết hợp thần bí làm biến đổi, hình thức kết hợp thần bí thâm tình hơn những sự kết hợp khác, và không phải là nhất thời mà bền vững và thường xuyên như hôn nhân. º —> Virginité. Bans. Empêchement. Nullité. Annulation. º VTB.

Marial —> Marie.

MARIANISTES = Các tu sĩ Dòng Đức Mẹ: Hội dòng được thành lập ở Bordeaux năm 1817 do viện phụ Gauillaume-Joseph Chaminade dưới tên là Société de Marie (Hội Đức Maria). Gồm có các linh mục và giáo dân, và có mục đích giảng dạy và giáo dục tuổi trẻ. Hội này có nhiều cơ sở ở ngoài nước Pháp, đặc biệt là ở Nhật.

MARIE = Maria: tên người chị của Môsê (Ds 26, 59) và nhiều người đàn bà Israel. º Tên của Mẹ Đức Giêsu. º Ngữ nguyên của danh từ này không rõ. Người ta đã đề nghị tiếng Do thái marali: “kẻ phản nghịch” hay mara “người đàn bà vạm vỡ”. Trên thực tế, hình như vào thời Đức Giêsu, đúng hơn người ta cho tên Mariam là phái sinh do từ Aram mara “Chúa”; tên Maria lúc đó có nghĩa là “bà”. º —> Vierge. Assomption. º VTB.

¨ Marial = Thuộc về Đức Maria, thuộc về Đức Trinh Nữ Maria.

¨ Mariologie = Thánh Mẫu học: phần thần học liên quan đến Đức Maria.

¨ Mariolâtrie = Sự tôn thờ Đức Maria: sự phụng tự thái quá dành cho Đức Maria. Một sự phụng tự có vẻ như muốn làm cho Đức Maria trở thành một đối tượng tôn thờ (tiếng Hy-lạp latreia) một sự phụng tự như vậy không phù hợp với vị trí mà đức tin của người Kitô hữu nhìn nhận cho Mẹ của Thiên Chúa trong mầu nhiệm cứu độ.

MARIE de l’Incarnation (Marie Guyart) = Marie de l’Incarnation. Sinh ở Tours năm 1599, vào dòng Ursula sau một thời gian sống goá bụa hàng chục năm. Năm 1639, bà được gởi sang Canada và qua đời ở đó năm 1672. Kinh nghiệm thần bí và các tác phẩm (nhất là quyển les Relations d’oraison - những quan hệ cầu nguyện) của bà đã xếp bà vào hàng các nhà thần bí Kitô giáo vĩ đại nhất - Bà đã điều hoà hoàn hảo đời sống chiêm niệm với đời sống hoạt động. “Thiên hướng” của bà về vinh danh của Thiên Chúa và về thập giá được biểu lộ trong những việc tôn sùng của bà đối với Ngôi Lời nhập thể, với Trái Tim Chúa Giêsu và với Chúa Cha vĩnh cửu.

MARISTES = Dòng Mariste: Hội dòng được thành lập năm 1816 ở Lyon do Cha Jean Claude Colin để giáo dục thanh thiếu niên và thi hành những sứ mệnh ở xa. Hội dòng này có nhiều nhà ở Océanie.

MARIUS MERATOR = Marius Merator. Người gốc Phi châu, đồng thời với thánh Augustinô, là người ông thường liên hệ. Ông đã viết nhiều bản văn để chống lại phái Pêlagiô ở Rôma, sau đó ông theo đuổi hoạt động văn chương của ông trong một đan viện La-tinh ở Thrace (khoảng năm 430). Ở đó, ông đã dịch nhất là bằng tiếng La-tinh những tư liệu liên quan đến vụ việc Nestôriô, những tư liệu ấy làm thành nền tảng cho một trong những sưu tập lưu giữ các văn kiện của Công đồng Ephêsô (collectio Palatina - sưu tập Palatin).

MARIUS VICTORINUS = Marius Victorinus. Giáo sư khoa hùng biện người Phi châu, định cử ở Rome khoảng năm 340. Trước tiên, ông đã làm cho người ta biết ông là triết gia tân Platô, người phiên dịch Plotin và Porphyre. Khoảng năm 355, ông trở lại đạo Công giáo († sau năm 362). Ông đã để lại nhiều khảo luận về Thiên Chúa Ba Ngôi (Traités sur la Trinité). Đã được dịch sang tiếng Pháp, là những khảo luận đã đánh đổ phái Ariô, và một chú giải về ba Thư của thánh Phaolô. Tính cách độc đáo của Victorinus là mang đến cuộc tranh luận với những người theo phái Ariô về lãnh vực khoa siêu hình và kết hợp chặt chẽ Kitô giáo và thuyết tân Platô trong tư tưởng của ông.

MARMION (Colomba) = Colomba Marmion. Tu sĩ Bênêđitô. người Ái-nhĩ-lan, bề trên đan viện Mont-César (Louvain), sau đó làm viện phụ Maredsous (1858-1923). Nhiều bài giảng tu đức của ông được xuất bản thành từng quyển ( le Christ vie de l’âme - Đức Kitô, đời sống tâm hồn; le Christ dans ses mystère - Đức Kitô trong các mầu nhiệm của Người; le Christ idéal du moine - Đức Kitô, lý tưởng của đan sĩ v.v...) có đề tài chính là Đức Kitô và tạo thành một thứ khảo luận, đầy đủ và thực tiễn, về thần học tu đức, đã mang lại một kết quả rất lớn nhờ học thuyết vững chắc và cách trình bày tình cảm của ông.

MARMITHA = Nhóm thánh vịnh (tiếng Syria có nghĩa là chặng dừng): trong nghi thức Syria Đông phương, nhóm hai hoặc ba thánh vịnh. Hai hoặc ba marmitha tạo thành một hullala.

MARONITE (Patriarcat) = Miền thượng phụ Marônít: miền thượng phụ công giáo Đông phương của Antiokia là miền có nguồn gốc từ đan viện Saint-Maron trong thung lũng sông Oronte, phiá nam antiokia (Syria). Phải đương đầu với những quấy nhiễu của người Giacôbít và Melkit mà có lẽ họ Ngài từ chối không theo phe nào, các đan sĩ và các dân quê lân cận đã tìm nơi trú ẩn trong các thung lững cao ở phiá bắc núi Liban (Qadisha) trong suốt thế kỷ VIII. Toà thượng phụ Antiokia lúc đó đã trống ngôi, nên tước hiệu thượng phụ được ban cho vị bề trên của đan viện. Hoàn cảnh này được Toà thánh nhìn nhận kể từ thế kỷ XII. Giáo hội marônít gồm 10 giáo phận hay là “éparchies” (giáo phận Đông phương) nằm ở Liban, Syria, Sýp và Ai-cập, là Giáo hội Đông phương duy nhất hoàn toàn là công giáo. º Rite maronite = Nghi thức Marônít: biến thể địa phương của nghi thức Antiokia. Từ các thế kỷ XVII và XVIII, nghi thức này đã chịu những ảnh hưởng mạnh mẽ của nghi thức La-tinh, nhất là những gì có liên quan đến khung cảnh bên ngoài và sách nghi thức các bí tích của nó.

Marraine —> Mère.

MARSILE Ficin = Ficin Marsile. Kinh sĩ Florence, nhà nhân bản và Hy-lạp học (1433-1499). Ông là một trong những người thành lập Hàn lâm viện Platô ở Florence và đã xuất bản, ngoài quyển Theologia platonica (Thần học Platô), các bản dịch Platô, plotin và Dionysiô thành viên hội động Agrêopagô.

MARSILE d’Inghem = Marsile d’Inghem. Người gốc miền Pays-Bas, đồ đệ của Buridan, viện trưởng Đại học Paris, người tổ chức Đại học Heidelberg († 1396). Là nhà thần học, ông đã giảng dạy thuyết duy danh.

MARSILE de Padoue = Marsile de Padoue. Người có lẽ sinh ra ở Padoue; ông đã do dự giữa nhiều định hướng cuộc sống, trong đó có nghề y và ông đã chọn bậc giáo sĩ và thần học. Ông là viện trưởng Đại học Paris năm 1312. Trước khi theo phe Louis de Bavière chống lại quyền giáo hoàng trong quyển sách của ông, quyển Defensor pacis (Người bảo vệ hoà bình), ông đã bị Đức Gioan XXII long trọng lên án năm 1327 và ông đã bị dứt phép thông công đích danh († 1342).

MARTÈNE (Edmond) = Edmond Martène. Tu sĩ Bênêdictô thuộc hội dòng Saint-Maur (1654-1739). Ông đã để lại một quyển Lịch sử hội dòng Bênêđitô Saint-Maur (Histoire de la Congrégation bénédictine de Saint-Maur) và một quyển Lịch sử những người Công chính (Histoire des Justes) và đã xuất bản hai tập lớn các tư liệu của Giáo hội: Thesaurus novus anecdotorum (Kho tàng mới các giai thoại) và Veterum scriptorum amplissima collectio (Sưu tập lớn nhất về các văn sĩ cổ). Ông danh tiếng nhất là một nhà phụng vụ nhờ 3 tác phẩm vĩ đại của ông: De antiquis monachorum ritibus (Về các nghi thức xưa của các đan sĩ) (Lyon 1690); De antiquis Ecclesiae ritibus (Về các nghi thức xưa của Giáo hội) (Lyon 1702) và De antiqua Ecclesiae disciplina in officiis celebrandis (Về phong tục xưa của Giáo hội trong các nghi lễ phải được cử hành) (Lyon 1706). Sau đó các tác phẩm này đã tái bản có bổ túc và được kết hợp lại thành một quyển duy nhất dưới nhan đề quyển thứ hai trong ba quyển trên (Auvers 1736-1738).

MARTHE = Matta (do từ Aram marta = nữ chủ nhân): chị của bà Maria ở Bêtania và ông Lazarô, thường được chưng dẫn như là biểu tượng đời sống hoạt động, đối nghịch với đời sống chiêm niệm, dựa vào giai thoại do Lc 10, 28-42 thuật lại.

MARTIN de Boraga = Martin de Boraga. Người gốc Pannonia, đan sĩ ở Palestin, giám mục Domio ở Galice, sau cùng làm tổng giám mục Braza trong cùng tỉnh đó. Ngài đã hoạt động thành công trong việc làm cho những người Suèves theo phái Ariô trở lại (khoảng 515-580). Ngài đã để lại những tác phẩm đạo đức và khổ tu và vài tác phẩm thuộc phạm vi giáo luật và phụng vụ (về bí tích Thánh Tẩy, cách tính lễ Phục Sinh).

MARTIN de Tours = Martin de Tours. Sinh ở Pannonia. Người là người thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đan tu và công việc tông đồ thôn quê ở xứ Gaule. Khoảng chục năm sống cô độc ở Ligugé gần Poitiers, ngài trở thành giám mục thành Tours năm 371-372 và cư ngụ gần thành phố Marmoutier, nơi mà các đan sĩ đến nhóm họp chung quanh ngài (khoảng năm 316-397. Gương mặt của ngài đã được nổi tiếng nhờ các tác phẩm của Sulpice Sévère.

MARTIN V = Martinô V: Giáo hoàng từ 1417 đến 1431. Người phục hưng sự hiệp nhất của Giáo hội sau cuộc Đại Ly giáo (Grand Schisme). Ngài đã được chọn vào cuối Công đồng Constance, nhưng ngài chỉ có thể trở về Rôma năm 1420. Bận tâm về việc canh tân Giáo Hội, sau khi có các lạc giáo Wielef và Jean Hus và các xáo trộn trong 40 năm ly giáo, ngài chăm lo nhất là việc bảo đảm ưu thế của quyền giáo hoàng trên các công đồng. Một hiến chế năm 1425 đã bắt buộc các vị hồng y phải giảm bớt nếp sống xa hoa, các vị giám mục và viện phụ phải ở tại nhiệm sở, các vị tổng giám mục phải họp hội đồng giáo tỉnh 3 năm một lần. Ngài qua đời vào lúc sắp mở ra Công đồng canh tân mà ngài đã triệu tập ở Bâle vào ngày 1 tháng Giêng năm 1431.

MARTIN (Claude) = Claude Martin. Con của bà Marie de l’Incarnation. Ông vào dòng Bênêdictô Saint-Maur, nơi mà ông đã đạt đến những chức vụ khác nhau (1619-1696). Ông soạn thảo một tiểu sử về mẹ ông, nhờ vào những thư từ trao đổi và những ký ức thiêng liêng mà ông đã xin nơi mẹ. Các tác phẩm riêng của ông là những suy gẫm hay những khảo luận về việc huấn luyện dòng tu cho các đan sĩ.

MARTINISTES = Phong trào Martinô: phong trào thiên khải và thông thiên học, một phần dựa trên phái bí truyền Do thái (Kabbale) và tuyên xưng một thứ phiếm thần huyền bí, thế giới là một lưu xuất từ Đấng Toàn Năng, đang trong tiến trình tái hội nhập vào cái thần thánh cho nên nhất thiết phải được đồng nhất hoá với cái thần thánh đó. Phong trào này lấy tên của người thành lập giáo phái là Pasqualis Martinez (1715-1779) và đồ đệ người Pháp của ông là Louis Claude de Saint-Maur.

Martroi —> Martyr.

MARTYR = Vị tuẫn đạo, người chịu khổ hình vì đạo (do từ Hy-lạp martus = người làm chứng): Người chịu chết để làm chứng niềm tin của mình và sự gắn bó của mình với Đức Kitô. Tuy nhiên, từ thời Thượng cổ, tước hiệu này được ban cho những Kitô hữu không phải chịu chết vì niềm tin của họ, mà chỉ chịu khổ hình hoặc bị lưu đày. º Người hy sinh vì chính nghĩa: Theo nghĩa mở rộng, từ này chỉ người đã chịu những đau khổ hoặc chịu chết vì một lý do cao quý và đúng đắn (ví dụ những người hy sinh vì cuộc kháng chiến). º VTB.

¨ Martyre = Sự tuẫn đạo: Sự làm chứng do người đã liều mạng sống vì gắn bó với đức tin. º Cái chết hoặc những sự đau khổ mà vị tuẫn đạo đã chịu: chịu tử vì đạo. º Theo nghĩa rộng, tất cả mọi đau khổ vật chất hoặc tinh thần, cực nhọc hết sức.

¨ Protomartyr = Vị tuẫn đạo tiên khởi (do từ Hy-lạp proto = đầu tiên): Danh hiệu dành cho thánh Stêphanô do các Giáo phụ và các phụng vụ, và đôi khi cũng dành cho các Thánh Anh Hài.

¨ Martyrium = Nhà thờ có mồ vị tuẫn đạo: Trong thời Thượng cổ, nhà nguyện xây cất trên mộ của một vị tuẫn đạo và được những người hành hương lui tới.

¨ Martroi hay Martrai = Nơi kính vị tuẫn đạo: Nơi được cung hiến bởi có một ngôi mộ hoặc hài cốt của một vị tuẫn đạo. º Theo nghĩa mở rộng: Nghĩa địa. Từ này không còn gặp nữa, ngoại trừ trong các tên gọi địa hình (ví dụ: công viên tuẫn đạo - place du martroi).

¨ Martyrologe = Tuẫn đạo danh lục: Danh mục các vị tuẫn đạo. º Sách phụng vụ ghi theo thứ tự lịch, danh sách các thánh đã qua đời hay lễ mỗi ngày trong năm. º Martyrologe hiéronymien = Tuẫn đạo danh lục của thánh Giêrônimô: tên gọi được dành cho quyển danh mục đầu tiên các vị tuẫn đạo, là quyển có tham vọng trở thành phổ quát. Đó là một sưu tập vào giữa thế kỷ V, được quy ước một cách giả định cho thánh Giêrônimô, do đó mới có tên gọi này. º Martyrologes historisuques = Các tuẫn đạo danh lục lịch sử: các tuẫn đạo danh lục có thêm vào tên các vị tuẫn đạo và các thánh một tiểu dẫn ngắn về mỗi vị. Những tuẫn đạo danh lục chính là những quyển Bède, Adon và Usuard vào các thế kỷ VIII và IX. º Martyrologe Romain = Tuẫn đạo danh lục Rôma: quyển sách được Đức Giáo Hoàng Grêgôriô XIII công bố năm 1584. Xuất bản mẫu cuối cùng vào năm 1914, được duyệt lại năm 1922.

MARX (Karl) = Các-Mác: sinh ở Trèves năm 1818, con của một người cha Do thái và vô tín ngưỡng, mặc dù đã chính thức trở lại đạo Tin lành vì những lý do chính trị. Năm 1843, ông kết hôn cùng Jenny von Westphalen và có 6 con. Trong khi học pháp lý, ông làm quen với môi trường những bạn trẻ theo thuyết Hégel cánh tả. Hoạt động nhà báo của ông (1841-1843) đã hướng ông về những vấn đề xã hội. Ở Paris (1843-1845), nơi ông thường đi lại với các môi trường xã hội chủ nghĩa, ông học kinh tế chính trị và kết bạn với Enghen. Cộng tác với ông này, ông soạn thảo quyển Sainte Famille (Gia đình thánh), sau đó ở Bruxelles (1845-1848, ông soạn thảo quyển Idéologie allemande (Ý thức hệ Đức) (Các tác phẩm luận chiến chống lại những người theo Hégel cánh tả), và cuối cùng, quyển Manifeste communiste (Tuyên ngôn cộng sản) (1848). Năm 1847, để chống lại Proudhon, ông cũng xuất bản quyển Misère de la philosophie (Sự khốn cùng của triết học). Sau khi tham gia vào phong trào cách mạng của Cologne (1848-1849), ông vĩnh viễn về hưu ở Luân-đôn. Từ đó, vào năm 1859, ông xuất bản: contribution à la critique de l’économie politique (Góp phần vào việc phê bình kinh tế chính trị) và năm 1867: quyển đầu tiên của Tư bản luận (Capital). Quyển thứ hai và thứ ba, chưa hoàn tất, sẽ được Enghen xuất bản năm 1884 và 1894. Năm 1864, ông tham gia vào việc thành lập đệ nhất Quốc tế. Ông qua đời năm 1883.

¨ Marxisme = Học thuyết Mác-Enghen: học thuyết của Mác và Enghen, được Lénin khai triển và chính thức được các đảng cộng sản tiếp nhận. Học thuyết này đặc biệt nổi bật: 1. Vì tính vô thần của nó: Thiên Chúa chỉ là một ý tưởng, được cấu tạo trong trí tưởng tượng của loài người do tác dụng của sự “thăng hoa” các sức mạnh bên ngoài còn khống chế họ (thiên nhiên, thị trường cùng với những dao động không thấy trước được của nó, Nhà Nước). 2. Vì nó loại bỏ tất cả nguyên lý đạo đức siêu việt đối với lịch sử. 3. Vì quan niệm bộ ba của nó về lịch sử này: Làng xã nguyên thủy, kinh tế thương mãi là cái đạt đỉnh cao nhất trong nền kinh tế tư bản, cộng sản cuối cùng. 4. Vì thuyết duy vật lịch sử của nó: mọi tiến hoá trong “kiến trúc thượng tầng” (superstructure) (các thể chế pháp lý hay chính trị hay chính trị, các ý thức hệ đạo đức, triết học, tôn giáo v.v...) “chung cuộc” đều được gây nên do một sự tiến hoá trong “cơ sở hạ tầng” (infrastructure) kinh tế; cơ sở hạ tầng này chính nó bao gồm các “quan hệ sản xuất” (ví dụ, các quan hệ giữa người tư bản và người được trả lương, được thừa nhận bởi các thể chế này là quyền tư hữu và hợp đồng, và bởi ý thức hệ này là những ý tưởng tư do và bình đẳng) và các sức mạnh sản xuất (nhất là các điều kiện tự nhiên, kỹ thuật, phân chia lao động). 5. Vì thuyết duy vật biện chứng của nó: trong khi các quan hệ sản xuất đương nhiên là tĩnh thì các sức lực sản xuất lại luôn luôn tiến triển, do đó lịch sử tất yếu tiến lên từng đoạn: sau một thời gian nào đó, các sức lực sản xuất làm bùng nổ ra các quan hệ sản xuất mà từ nay sẽ trở nên quá chật chội để chứa đựng chúng: đó chính là sự cách mạng. 6. Vì xã hội học đấu tranh giai cấp của nó: vấn đề này chính nó đã được cắt nghĩa. 7. Vì kinh t61 học của nó: sự thặng dư giá trị, lợi nhuận được các nhà tư bản bỏ túi, không phải xuất phát từ sức lao động riêng của họ, cũng không phải do tài khéo léo thương mãi của họ, cũng không do một sự khai thác người tiêu thụ, mà chỉ duy nhất do “sự lao động không được trả tiền” của những người thợ công nghiệp hoặc nông nghiệp; một sự giàu có, luôn luôn được cô đọng hơn nơi những nhà tư bản, tương ứng với sự khốn khổ tương đối lớn dần của những người thợ; sự mâu thuẫn này chuẩn bị cho một cuộc cách mạng tối hậu, cuộc cách mạng xoá bỏ quyền tư hữu và, hậu quả, là xoá bỏ giai cấp, sẽ vĩnh viễn thiết lập một cộng đồng mà trong đó các ‘người sản xuất liên minh”, sau cùng được giải thoát khỏi mọi “tha hoá” tôn giáo cũng như chính trị hay xã hội, sẽ thương lượng những cuộc trao đổi giữa họ với nhau và với thiên nhiên, một cách có ý thức và có kế hoạch. Mác chờ đợi cuộc cách mạng này như kết quả tự nhiên của các chủ nghĩa tư bản quá độ. Tài làm cách mạng của Lênin đã làm cho cuộc cách mạng đó bùng nổ trong một xứ sở mà tư bản chủ nghĩa còn đang ở trong những giai đoạn khởi đầu: nước Nga.

MASHAL = Mashal. Từ Do thái này bao trùm nhiều nghĩa: lời nói, châm ngôn, ngụ ngôn, câu đố, dụ ngôn. Ý tưởng so sánh vẫn là nền tảng của những nghĩa khác nhau này. º Văn loại Mashal: loại sách giáo khoa tiêu biểu nhất, văn loại mashal là tổ tiên cựu ước của các dụ ngôn Tin Mừng.

MASOCHISME = Khổ dâm (do từ Masoch: tiểu thuyết gia người Áo thế kỷ XII): sự bất thường tâm lý gồm trong việc ước muốn sự tàn bạo và các hành động tàn nhẫn trên bản thân mình để lấy đó làm thích thú.

MASSE = Đám đông, đại chúng, quần chúng (La-tinh: khối bột nhão): Tập hợp rất nhiều những cá thể có cùng số mệnh cuộc sống, hoặc có cùng cách xử sự, mặc dù họ không tạo thành một toàn thể có tổ chức (ví dự quần chúng những người thất nghiệp). º Đối với Gurvitch, hình thức hợp quần mà trong đó sức ép là nhất và sự hợp nhất là yếu nhất.

MASSILLON (Jean-Baptiste) = JB. Massillon. Tu sĩ Oratôriô, sinh ở Hyères, qua đời khi làm giám mục Chermont-Ferrand (1663-1742). Một trong những diễn giả vĩ đại nhất của diễn đàn Pháp.

MASSORE = Các dấu massora (do từ Do thái massorali = truyền thống): Toàn bộ các dấu châm-nguyên âm, các dấu chấm câu và các dấu để đọc, các ghi chú ngoài lề và giữa hàng được các nhà chú thích massora hiệu chính, để ấn định bản văn Do thái của Kinh Thánh và sửa chữa những chỗ hư hỏng mà bản văn đó đã phải chịu trong khi truyền sang các thế kỷ.

¨ Massorètes = Các nhà chú thích massora: các nhà thông thái Do thái, xuất phát nhất là từ gia đình Ben-Asher của Tibêriár mà giữa thế kỷ VIII và X của kỷ nguyên chúng ta, bằng cách dựa trên các dữ kiện truyền khẩu, đã ấn định để bản văn Kinh Thánh tất cả những gì có thể liên quan đến việc đọc bản văn đó. Họ cũng tính tất cả những câu, những đoạn và những chữ của bản văn thánh.

¨ Massorétique = Thuộc về massora: liên quan đến massora. º Texte massorétique = Bản văn Massora: bản văn nhận được của Kinh Thánh Do thái đã được chấm câu, như nó được truyền lại từ các vị chú thích massora.

MASSOULIÉ (Antonin) = Antonin Massoulié. Tu sĩ Đôminicô, người Pháp (1632-1706). Trong gần 20 năm, ông là phụ tá bề trên tổng quyền của Dòng ở Rôma. về thần học, ông tấn công phái Molina, phái Jansênius và phái an tĩnh. Các khảo luận tu đức của ông (Méditations - Những suy gẫm; Vertus - Các nhân đức) mang một học thuyết khổ tu rất cổ điển.

MASURE (Eugène) = Eugène Masure. Nhà thần học, người Pháp, sinh ra và qua đời ở Tourcoing (1882-1958). Ông đã dạy thần học ở Đại chủng viện Lille. Ngoài các nghiên cứu biện giáo, công trình chính của ông tập trung về nghi lễ Thánh Thể mà ở đó ông áp dụng một cách thành công khái niệm về dấu chỉ của thánh Augustinô. Sự cố gắng của ông nhằm làm cho sự cố gắng của Casei và của Vonier xích lại gần nhau.

MATER ET MAGISTER = Mẹ và Thầy: Thông điệp của Đức Gioan XXIII (15.5.1961) về những phát triển mới của vấn đề xã hội dưới ánh sáng của giáo lý Kitô giáo. Đức Giáo Hoàng tiệp tục việc giảng dạy của Đức Lêô XIII (Rerum novarum - Những điều mới) và của Đức Piô XI (Quadragesimo Anno - Năm bốn mươi) và khai triển các sự dạy dỗ của các thông điệp trước. Các đề tài chính là sự can thiệp của nhà nước vào kinh tế, sự xã hội hoá, lương bổng, quyền sở hữu, nông nghiệp, các quốc gia kém phát triển, nhân khẩu học và việc người Kitô hữu xen vào các hoạt động trần thế.

MATÉRIALISME, MATÉRIALITÉ, MATÉRIEL, MATÉRIELLEMENT —> Matière.

Maternité divine —> Mère.

MATHURINS = Tu sĩ dòng Chúa Ba Ngôi: Tên gọi dành cho các tu sĩ dòng Chúa Ba Ngôi (Trinitaires) được thánh Gioan de Matha thành lập năm 1198, để chuộc lại những người bị cầm tù, vì nhà của họ ở Paris đã được cung hiến cho thánh Mathurinô.

MATIÈRE = Vật chất, chất thể: (do từ La-tinh materies hay materia, theo nghĩa tầm nguyên, cái Thân, hay mater của cây là cái phát sinh ra những cành lá và người ta sử dụng làm gỗ để cất nhà; theo nghĩa mở rộng, tất cả vật liệu xây dựng, sau đó là tất cả thực tại hữu ích hay ngẫu nhiên. Nơi các nhà triết học, materia thường dịch từ Hy-lạp hylé - từ cho tiếng La-tinh là silva nghĩa là rừng - mà sự tiến hoá về nghĩa cũng tương tự như vậy - Hylémorphisme = Mô chất thuyết) Triết. Theo nghĩa vật chất đối nghịch với tinh thần (esprit), cái mà các chất vật lý được tạo thành. º Theo nghĩa chất thể đối nghịch với mô thể (nghĩa siêu hình): yếu tố xác định được mà một sự vật được tạo thành: yếu tố này được xác định, bởi mô thể là nguyên lý nội tại khác, cùng với chất thể, tạo nên hữu thể vật lý. º Matière première = Chất thể đệ nhất: chủ thể đệ nhất và căn bản hay tiềm năng thuần túy tuyệt đối vô định mà tính tiềm năng vô hạn. Hễ có bao nhiêu hữu thể vật lý thực hay khả thể, thì biết được bấy nhiêu sự hiện thể hoá khả dĩ. Chất thể đệ nhất của nhà triết học là cái nguyên lý của tất cả sự sinh sản và sự hư nát, như vậy là không được lẫn lộn với nguyên liệu của nhà bác học hay của kỹ nghệ gia: cho dầu chất thể đệ nhất này như thế nào, nguyên liệu hay chất liệu để suy nghĩ thì nó cùng hiện hữu... còn ngược lại, chất thể đệ nhất kia không tự nó hiện hữu. º Matière seconde = Chất thể đệ nhị: chủ thể tiếp nhận mỗi xác định hoặc mô thể tùy thể, của những thực tại vật chất. º Materia signata hay designata = Chất thể nhất định: chất thể được chỉ định và được làm cho không thể truyền đạt được, bởi lượng số. º Matière intelligible, sensible, individuelle = Chất thể khả niệm, khả giác, riêng biệt: chất thể được tinh thần xem xét một cách ít nhiều trừu tượng. º Nơi Aristốt, matière sublunaire = chất thể sinh diệt (dưới trăng): chất thể mà là chủ thể của tất cả mọi sinh sản và diệt vong; matière des corps célestes = chất thể các thiên thể: chất thể mà vì không phải là chủ thể của những biến đổi này, nên hoàn toàn và dứt khoát được xác định bởi mô thể. º Nơi Descartes, chất thể - sự vật trải rộng (matière - chose étendue) là cái có thể đo lường được và chiếm tất cả mọi không gian tưởng tượng. º thần học. Chất thể của các bí tích, cái mà tác động bí tích (hay tính hiện thực bí tích đối với bí tích Thánh Thể) được cấu tạo một cách căn bản, và lời đọc, trong bí tích, mang lại ý nghĩa tối hậu (hay sự xác định mô thể). Việc áp dụng sự khác nhau chất thể-mô thể này vào các bí tích hơi có tính cách gượng ép và không nên đẩy mạnh quá mức.

¨ Matériel = Thuộc về vật chất: đối nghịch với thuộc về tinh thần (spirituel); thuộc lãnh vực vật chất hay vật lý. º Thuộc về chất thể: đối nghịch với thuộc về mô thể (formel) (nghĩa siêu hình); thuộc về chủ thể của một sự vật, về yếu tố mà mô thể xác định và hiện thể hoá. º Cause matérielle = Nguyên nhân chất thể: cái mà nhờ đó sự vật được thực hiện, cùng với mô thể, nó là một trong hai nguyên lý nội tại. Đồng nghĩa với chất thể (matière) trong nghĩa trên đây (đối nghịch với mô thể). º Acte matériel = Hành vi chất thể: (hay chất thể của hành vi - matière de l’acte), hành vi được xét trong chất thể tính của nó, chứ không phải trong ý hướng của người đã thực hiện nó. Nó không mang lại một công nghiệp hay một điều đáng chê trách nào cả. º Péché matériel —> Péché.

¨ Matérialité = Chất thể tính: Cái mà do đó một sự vật nào là “matériel” hoặc theo nghĩa thứ nhất (thuộc vật chất) hoặc theo nghĩa thứ hai (thuộc vât thể) của từ này. Lấy một sự kiện trong chất thể tính của nó, chính là xem xét sự kiện đó một cách độc lập đối với ý nghĩa của nó, và đối với bối cảnh các tình huống, hoặc các lý do mà trong đó nó xen vào.

¨ Matériellement = Theo vật chất, theo chất thể: bằng cách vật chất (nghĩa thứ nhất của từ matériel). Hoặc bằng cách chất thể (nghĩa thứ hai của từ matériel). º triết. Được dùng đặc biệt theo nghĩa thứ hai của từ matériel (ví dụ: xét theo chất thể một sự vật, chính là xem xét sự vật đó dưới khiá cạnh tiềm tàng và bất toàn của nó mà không để ý đến tất cả ý nghĩa của nó).

MATÉRIALISME = Chủ nghĩa duy vật. Triết: Học thuyết theo đó mọi thực tại đều thu về vật chất (theo nghĩa “matière” đối nghịch với esprit là tinh thần) và vì vậy chẳng những học thuyết này phủ nhận sự hiện hữu của Thiên Chúa, mà còn phủ nhận cả sự hiện hữu của tinh thần và những giá trị thiêng liêng: vật chất được xem như giải thích mọi hoạt động của hữu thể sống. Đối nghịch với chủ nghĩa duy linh (Spiritualisme). º Le Matérialisme dialectique = Chủ nghĩa duy vật biện chứng: (Mác, Enghen) phân biệt với chủ nghĩa duy vật cổ điển (Epicure) trong việc nó chấp nhận những biến đổi bản chất trong vật chất, cho phép có sự hiện hữu của một hiện tượng tâm thần khác với những hiện tượng vật chất khác. º Thần học luân lý. Thái độ thực tiễn của người gắn bó trước hết vào những của cải vật chất, và đánh mất sự hưởng nếm Thiên Chúa và những sự thiêng liêng. Trong ý nghĩa này, chủ nghĩa duy vật là một tật xấu.

MATINES = Kinh sáng: Trong thời Thượng cổ, Kinh thần vụ buổi sáng được cử hành vào lúc tảng sáng, mà trong nghi thức Rôma ngày nay mang tên là Laudes. º Sau đó, tên gọi Matines được dành cho kinh thần vụ ban đêm mà trong thời Thượng cổ được gọi là Vigiles. Hình như kinh thần vụ Matines, theo nghĩa hiện đại, có nguồn gốc đan viện: các đan sĩ hát các thánh vịnh và đọc Thánh Kinh, trong khi chờ giờ cử hành kinh thần vụ buổi sáng.

Matriarcat, matrineoniales —> Mère.

MATRICULAIRE = Thành viên hội đồng quản trị tài sản giáo xứ: Viên chức của giáo xứ còn gọi là marguiller, lo việc cập nhật hoá sổ sách danh bạ các người nghèo được cộng đoàn giúp đỡ.

MATTHIAS = Thánh Mathia: Người môn đệ đã đi theo Đức Kitô từ khi Người chịu phép Rửa của Gioan cho đến khi Người lên trời, đã là chứng nhân việc phục sinh của Người và đã được chỉ định qua cuộc rút thăm để thay thế Giuđa Iscariốt trong Tông đồ đoàn (Cv 1, 21-26). º Evangile de Matthias = Tin Mừng thánh Mathia: một trong các ngụy thư.

MATTHIEU = Thánh Matthêu: một trong mười hai Tông đồ (Mt 10, 3) mà tên gọi có nghĩa là hồng ân của Thiên Chúa, ngài là người Publicanô nghĩa là thu thuế. Ơn gọi của ngài được thuật lại trong Mt 9, 9 và Mc 2, 13-14; Lc 5, 27-28 (dưới tên là Lêvi). Ngài là tác giả sách Tin Mừng thứ nhất, được viết bằng tiếng Aram. sách Tin Mừng thư quy của thánh Matthêu là một bản dịch Hy-lạp từ sách Tin Mừng tiếng Aram này, về nội dung, rất trung thực với bản gốc, nhưng cũng có dựa vào thánh Marcô. Sách này gồm 7 phần: Tin Mừng về thời thơ ấu, sau đó là 5 đoạn, mỗi đoạn gồm 1 đoạn kể chuyện và một bài nói, sau cùng là chuyện kể về sự Thương khó và sự Phục sinh. Matthêu, viết cho người Do thái, nêu đặc biệt gắn bó vào việc chứng tỏ Đức Giêsu là Đấng Mêsia mà Cựu ước đã hứa.

Mauriste —> Saint-Maur.

Mauvais —> Mal.

MAXIME le Confesseur = Maxime le Confesseur. Sinh ở Constantinôpôli khoảng năm 580, đan sĩ ở Scutark. Ông phải trốn cuộc xâm lăng Ba-tư khoảng năm 626, và lưu lại tại Carthagô và Rôma. Ông là một trong những người bênh vực chính cho Chính thống giáo trước phái Đơn tính và phái Nhất ý. Việc chống đối của ông đã làm cho hoàng đế Constantê II trả đũa: ông bị cầm tù ở Constantinopoli năm 653 và bị lưu đày năm 655. Ông qua đời ở Colchide năm 662. Ông đã để lại, ngoài những tác phẩm tín lý, một công trình tu đức quan trọng: Chapitres gnostiques (Các Chương thần tri) Centuries sur la charité (Những đội bách nhân bác ái) Mystagogie (Khai tâm các mầu nhiệm), là công trình đã làm cho ông trở thành một trong những nhà thần bí Đông phương có nhiều ảnh hưởng nhất.

MAXIME de Turin = Maxime de Turin. Giám mục Turin, qua đời giữa năm 406 và 423, thường bị lẫn lộn với một người khác cùng tên là Maxime, giám mục Turin vào giữa thế kỷ V. Dưới tên này, chúng ta có cả một sưu tập các bài giảng gồm nhiều bài không chính thức. Là nhà thuyết giảng bình dân, ông là một nhân chứng đặc biệt về các tục lệ của thời đại ông và về các tập tục phụng vụ.

MAYA = Thần lực, ảo tưởng (tiếng Phạn có nghĩa là ảo tưởng): quyền lực ma thuật được qui cho vài vị thần ví dụ thần Indra hay thần Varuna. º Đến sau, từ này chỉ khả năng, mà nhờ đó, thần Vishnu hay là Siva, được đồng nhất hoá với nguyên lý thần linh tuyệt đối, đã từ bản tính của mình, nhưng không bị mất đi tính bất hiếu của mình, mà tạo dựng nên vũ trụ hữu hình, mà sự đa dạng bên ngoài chỉ là một bức màn phủ lên tính độc nhất thần linh. º Đặc biệt hơn, trong triết học nhất nguyên của Shankara, sự đa dạng ảo tưởng được sinh ra bởi sự dốt nát ở bề mặt thực tại không phân hoá của brahman (Đại ngã) là cái trọn vẹn (và đồng thời) là hữu thể, tri thức và vĩnh phúc (saccidâmanda).

Mazdaðsme —> Ahura Mazda.

Mea culpa —> Coulpe.

MÉCANISMES de défense = Các cơ chế tự vệ. Phân tâm.. Cơ cấu bền vững của cái tôi, được tâm đắc nhờ sự lặp đi lặp lại và sự cố định của một phản ứng tự vệ, để bảo vệ chủ thể chống lại những tình hướng bên ngoài được cảm nhận như là nguy hiểm, hoặc chống lại những xung năng của cái ấy (le ça) hoặc chống lại những xung đột giữa cái ấy và cái siêu ngã (le surmoi), cái tôi (bản ngã) tìm cách để đẩy lùi những nhân tố làm mất cân bằng hoặc làm xao xuyến khác nhau, hoặc phủ nhận chúng, hoặc làm cho chúng biến thể. º Các cơ chế tự vệ chính là: sự nội phóng, sự hợp lý hoá v.v...; luôn luôn là vô thức, các cơ chế này xuất hiện từ những giai đoạn phát triển nhân cách đầu tiên (cuối tuổi thơ ấu thứ nhất và tuổi thơ ấu thứ hai). Và có một vai trò quyết định trong sự cấu trúc chủ thể, chúng không nhất thiết là bệnh hoạn và chỉ trở nên bệnh hoạn, nếu chúng áp đặt những cách cư xử và những thái độ quá cứng nhắc, bắt buộc phải trốn thoát những cuộc xung đột hơn là giải quyết chúng, và điều hợp lý các tình huống hoặc các xung năng gây ra chúng, vài cơ chế trong các cơ chế đó (đồng nhất hoá, thăng hoa) có nhất là những giá trị tích cực.

¨ Mécanisme = Triết. Thuyết cả giới: đối nghịch với thuyết mục đích (finalisme), học thuyết mà theo đó các sự kiện tự giải thích, không cần đến tính mục đích, bằng chỉ những nguyên nhân tác thành mà thôi. º Thuyết cơ chế: đối nghịch với thuyết sinh lực (vitalisme). Học thuyết mà theo đó, các hiện tượng sống tự giải thích bằng những trao đổi lý hoá, mà không cần đến một nguyên lý sống của một tự nhiên khác.

MÉCHANT = Người xấu số (do từ Pháp văn xưa meschoir = xảy đến không phải lúc) từ nguyên: Người bị vận xấu. º Kinh Thánh. Kẻ dữ, kẻ ác: Người nghịch cùng Thiên Chúa và ý định cứu độ của Người, và như vậy là đối nghịch với người tốt. º Được dùng như danh từ, từ này đôi khi nói lên phẩm tính của ma quỷ, kẻ nghịch cùng Thiên Chúa.

MECHTILDE de Hackeborn = Thánh nữ Mechtilde de Hackeborn: Nữ tu đan viện Hefta và Saxe (khoảng năm 1241-1299) là người đã chịu ảnh hưởng của Mechtilde de Magdebourg. Ngài đã để lại quyển Livre de la grâce spéciale (Quyển sách về ân sủng đặc biệt), kết quả của một sự chiêm niệm được nuôi dưỡng bằng phụng vụ.

MECHTILDE de Magdebourg = Mechtilde de Magdebourg. Thành viên hội Béguines ở Magdebourg (1207-1282 hay 1298). Khoảng năm 1270, bà đã vào đan viện Helfta là nơi bà là người đồng thời với thánh nữ Gertruđê và thánh nữ Mechtilde de Hackeborn. Bà đã cô đọng kinh nghiệm tu đức của mình trong quyển sách la lumière de la divinité (ánh sáng của thần linh), là quyển được xếp vào trào lưu thần bí hôn nhân và biểu lộ một sự tùy thuộc đối với văn chương phong nhã.

MÉDIAT = Gián tiếp (do từ La-tinh medius = được đặt ở giữa): nằm ở giữa hai sự vật, chỉ có thể đạt đến sự vật này nhờ sự vật kia. º Connaissance médiate = Tri thức gián tiếp: tri thức giả định có một trung gian giữa đầu óc và sự vật đã biết.

¨ Immédiat = Trực tiếp: không có một khoảng cách thời gian hoặc không gian nào (ví dụ sự lân cận trực tiếp). º Không có một trung gian nào (ví dụ trực giác là một tri thức trực tiếp).

MEDIATEUR = Người trung gian: Người làm cho một người hoặc một nhóm liên lạc với một người khác hoặc một nhóm khác. º Trong ngôn ngữ tôn giáo, người có nhiệm vụ, thay mặt Thiên Chúa để đi đến loài người và thay mặt loài người để đi đến Thiên Chúa. º Các tôn giáo xưa biết tất cả những loại trung gian, các thần cấp dưới và các thần linh thích ứng với những nhu cầu đa dạng của cuộc sống con người, và với những nơi chốn và thời gian khác nhau mà các truyền thống của các tôn giáo đó còn giữ lại. Trong dân Israel, dân mà Thiên Chúa của họ là độc nhất, siêu việt và toàn năng, những vị trung gian không phải là các bán thần (demi-dieux) mà là những con người mà Đức Giavê thúc đẩy để làm những người trung gian giữa Người và dân Người. Như Abraham, vị thủ lãnh của chủng tộc, người đã nhận những sự chúc lành của Thiên Chúa, nhân danh toàn thể chủng tộc của ông và tất cả mọi dân tộc trên trái đất (St 12, 3); Môsê, người mang lại cho dân Israel lề luật của Thiên Chúa; các tư tế Lêvi, những người nhắc lại từ đời nọ đến đời kia những việc cao cả của Thiên Chúa, những sự giải phóng khác nhau và những lời của Thiên Chúa; các ngôn sứ, những người nói rõ tư tưởng và ý muốn của Thiên Chúa trong những biến cố khác nhau mà dân Israel đang trải qua. Dần dần, cuộc sống này, các biến cố này tỏ ra cho các ngôn sứ biết các người trung gian của tương lai là gì: Đấng Mêsia-Vua, người Tôi Tớ của Thiên Chúa (Is 40-55), Con Người (Đnl 15, 18), đồng thời, sau cuộc lưu đày, cùng phác họa lên một giáo thuyết được khai triển về các thiên thần chuẩn bị cho dân Thiên Chúa tiếp nhận sự mặc khải về Đấng Trung Gian siêu việt. Trên thực tế, Đức Giêsu tỏ mình ra như hoàn tất các lời ngôn sứ về Đấng Mêsia-Vua, về người Tôi Tớ của Thiên Chúa, về Con Người đã đến tư bên Thiên Chúa và trở về bên Thiên Chúa. Tuy nhiên, đừng đặt trên cùng một bình diện với các thiên thần như thánh Phaolô đã phải xác quyết điều đó (Cl 2,1 8; Dt 1, 4-14; 1 Cr 6, 3) để chống lại vài người theo phái thần tri. Người là Thủ lãnh của các thiên thần (Cl 2, 10). Sự nghịch lý về Đấng Trung Gian mới và toàn hảo này chính là Người vừa là Thiên Chúa vừa là con người, Người làm cho Thiên Chúa và loài người hiệp thông với nhau một cách toàn hảo: sự hiệp thông của chúng tôi là với Chúa Cha và Con của Người là Đức Giêsu Kitô (1 Ga 1. 3). Tên Người là Emmanuel “Thiên Chúa ở cùng chúng ta” (Mt 1, 23). Bởi vậy, Người là độc nhất. Chính ở bên trong sự trung gian này mà ta phân xét đến những người mà Đức Giêsu liên kết vào trong công việc của Người, hoặc với một danh hiệu đơn giản, như Mẹ Người, hoặc với một danh hiệu riêng biệt, như các thánh, hoặc với một danh hiệu thể chế như các Tông đồ và những người kế vị các ngài. º VTB.

¨ Médiation = Sự làm trung gian: hành động làm trung gian, làm môi giới. º Thần học. Médiation du Christ = Sự làm trung gian của Chúa Kitô: hành động mà Chúa Kitô thông ban cho chúng ta những ơn lành của Thiên Chúa và dẫn đưa chúng ta đến cùng Chúa Cha. Sự làm trung gian này là duy nhất, vì nó là siêu việt. Đức Giêsu “được chọn trong muôn người” cũng chính là Thiên Chúa (xem 1 Tm 2, 5: chỉ có một Đấng trung gian). Chính với tư cách là con người mà Đức Giêsu là Đấng trung gian, nhưng với tư cách là con người mà, vì sự kết hợp ngôi vị của Người với thiên tính, nên sự viên mãn ân sủng xuất phát từ đó, thuộc về con người đó (xem th. Tôma Sum. theol. 3a, 26, 2). Chính vì vậy, sự làm trung gian này chỉ có thể là duy nhất, như sự ngôi hiệp là duy nhất. º Médiation de Marie et des saints = Sự làm trung gian của Đức Maria và các thánh: mặc dù chỉ có một Đấng trung gian theo nghĩa hẹp, nhưng người ta có thể nói theo nghĩa phát sinh đến sự làm trung gian về tất cả những người đã cộng tác, trong Đức Kitô và nhờ Người, vào việc kết hiệp với Thiên Chúa. Đó là những thừa tác viên của sự làm trung gian duy nhất này. Trong những người ấy, Đức Maria có một vị trí nổi bật nhất.

¨ Médiatrice = Vị nữ trung gian: Tước hiệu dành cho Đức Trinh Nữ Maria và đơn giản có nghĩa là, vì chức làm Mẹ Thiên Chúa, nên nhờ sự làm trung gian của Đức Kitô và trong sự làm trung gian này, Người đã nhận được một vị trí cao nhất và một trách vụ đặc biệt trong Thân Thể của Đức Kitô, trong sự hiệp thông của các thánh và trong sự chuyển cầu. Tuy nhiên, nếu kêu cầu Đức Maria như vị làm trung gian bên cạnh Chúa Cha, thì là một việc sai: Đức Kitô là Đấng trung gian duy nhất và chính trong Người, vì Người và nhờ sự làm trung gian duy nhất của Người mà Đức Maria hành động.

¨ Médiatiser = Trung gian hoá, gián tiếp hoá: làm trung gian, làm môi giới để làm cho người ta biết, hoặc làm cho trở thành gián tiếp, điều gì là trực tiếp.

¨ Moyen = Trung bình (do từ La-tinh medianum = cái ở giữa; từ medium dịch từ Hy-lạp metaxu): Nằm ở giữa. º Luận lý. Trung gian: phần trung gian là một trong ba phần (của tam đoạn luận), nằm trong hai tiền đề, nhưng không nằm trong phần kết luận. º Siêu hình. Phương tiện: Cái mà nhờ đó người ta đạt được mục đích, cái hữu ích để có được mục đích. Phương tiện thuộc phạm vi tính nguyên nhân cứu cánh (causalité finale), nhưng người ta cũng nói đến nó về vấn đề tính nguyên nhân tác thành (dụng cụ) và mô thể (sự chỉnh bị) hoặc trong phạm vi ý hướng (loại) không có phương tiện riêng và khác biệt trong phạm vi tính nguyên nhân chất thể bởi, vì tính nguyên nhân này hoàn toàn (được sắp xếp cho), được chỉnh bị cho. Vì vậy, các phương tiện là chủ yếu cho tất cả mọi hữu thể tạo vật (là những cái không hoàn toàn nằm trong hiện thể), nhưng do bản chất mà chúng được sắp xếp cho cứu cánh của các hữu thể tạo vật, chúng cũng có thể không được xem như vậy và trở nên những đối thủ của cứu cánh này.

MEDIATOR DEI = Thông điệp Mediator Dei: Thông điệp của Đức Piô XII (20.11.1947) về phụng vụ, định nghĩa phụng vụ là: sự phụng tự công khai mà Đấng Cứu Chuộc của chúng ta dâng lên cho Chúa Cha, như vị Thủ lĩnh của Giáo hội; đó cũng là sự phụng tự mà xã hội các tín hữu dâng lên cho vị Thủ lãnh của mình và nhờ Người, mà dâng lên cho Chúa Cha vĩnh cửu; tóm lại, đó là sự phụng tự nguyên tuyền của Thân Thể mầu nhiệm Chúa Giêsu Kitô nghĩa là của vị Thủ lãnh và các chi thể của Người.

Médicinale (Peine) —> Peine.

MÉDINA (Barthélémy de) = Barthélémy de Médina. Tu sĩ Đôminicô, người Tây-ban-nha, giáo sự ở Salamanca, người chú giải xuất sắc thánh Tôma Aquinô (1528-1580). Một số người muốn coi ông là cha đẻ của thuyết cái nhiên tuyệt đối; nhưng sự xác quyết, đang thịnh hành này dựa trên một số sự nhầm lẫn.

MÉDISANCE = Sự nói xấu, sự nói hành: lời nói thuật lại một hành vi hoặc một câu chuyện của người khác với mục đích làm hại người đó. Tội nghịch cùng đức công bình, vi phạm đến thanh danh của người khác và nghịch cùng đức ái, vì muốn làm hại. º —> Calomnie. Détraction. Zizanie.

MÉDITATION = Sự nguyện ngắm, sự suy gẫm (tiếng La-tinh meditatio, do động từ meditari: Tập luyện): Trong truyền thống đan viện và dòng tu, việc tập luyện thiêng liêng chuẩn bị cho việc chiêm niệm (contemplation). Từ thế kỷ XVI, đây là hình thức cầu nguyện trong lòng trí, mà ở đó, chủ yếu là những sự suy xét. Đôi khi người ta cũng gọi việc suy gẫm là suy niệm (oraison discursive), bởi vì nó bao hàm nhiều hành vi trí tuệ hoặc tưởng tượng khác nhau, là những cái tạo thành như là một bài nói chuyện trong lòng. Thường các từ suy gẫm (méditation) và nguyện gẫm (oraison), đơn giản từ này được lấy làm từ kia. Khi người ta phân biệt chúng, thì từ nguyện gẫm được áp dụng cho những hình thức kinh nguyện trong lòng trí, mà trong đó nổi bật lên những tình cảm âu yếm, hoặc một sự tập luyện thống nhất hơn về các nhân đức đối thần. Trong trường hợp sau cùng này, việc suy gẫm được thể hiện như giai đoạn đầu của kinh nguyện, còn việc nguyện gẫm như giai đoạn đã chín muồi.

Mégaloschème —> Schéma.

MÉGILLOTH = Cuộn sách chỉ thảo (do từ Do thái có nghĩa là: cuộn): tác phẩm viết trên giấy cói hay giấy da, được cuộn tròn trên những cây que và sau đó mở ra dần dần để đọc. º Từ đặc biệt được dành riêng cho 5 quyển sách của phần thứ ba và là phần sau cùng của Kinh Thánh Do thái hay là các Bản văn (Kétoubim) được đọc, nơi dân Do thái, trong 5 lễ trọng trong năm: sách Diễm ca, đọc vào lễ Vượt qua; sách Rút, đọc vào lễ Ngũ tuần; sách Aica được gọi là của Giêrêmia, đọc vào dịp ăn chay ngày thứ chín của thánh Ab (tháng 7-8); sách Giảng viên, đọc vào lễ Lều; cuối cùng là sách Esther - cuộn tiêu biểu nhất - được đọc vào lễ Purim hay là lễ Số mệnh.

MÉKHITARISTES = Tu sĩ dòng Mekhitar: Hội dòng Armenia công giáo được Mekhitar (1676- 1749) thành lập năm 1712 theo Luật dòng thánh Bênêdictô. Năm 1772, hội dòng này tách ra hai nhánh: Nhánh Venise và nhánh Vienna. Các tu sĩ dòng Mekhita cống hiến phần lớn sinh hoạt của họ vào việc nghiên cứu và phổ biến văn hoá Armênia bằng các tác phẩm xuất bản và sự dạy dỗ trong các học viện.

MÉLANCHTON = Mélanchton. Nhà cải cách người Đức, bạn thân của Lutherô, sinh năm 1497 trong xứ Bade, qua đời năm 1560. Và bạn đồng hành của Lutherô trong cuộc tranh luận Leibzig, năm 1519, ông vẫn trung thành với Lutherô sau khi ông này bị dứt phép thông công. Là nhà thần học và thông thái, ông đã xuất bản vào năm 1521 quyển Locicommunes (Những nơi chung), một loại tín lý học Tin Mừng đầu tiên, và năm 1530, ông soạn thản quyển Confession d’Augsbourg (Bản tuyên xưng Augsbourg), bản tuyên xưng đầu tiên của phái Lutherô. Mélanchton đặc biệt cố gắng, đôi khi không có sự thoả thuận của Lutherô, thiết lập sự hiệp nhất Kitô giáo bằng cách diễn đạt tinh vi và cắt nghĩa một số lập trường của Lutherô.

MÉLANCOLIE = Sự u uất, sự trầm muộn: Tâm lý. Sau khi đã chỉ một căn bệnh tinh thần chuyên biệt, giờ đây sự u uất chỉ một trạng thái bệnh hoạn, thường là trầm trọng, mà người ta có thể gặp trong những rối loạn tinh thần rất khác nhau, chủ thể biểu hiện những ý nghĩ thường là hoang tưởng về tội lỗi, về sự bất xứng, về sự phủ nhận, về sự bắt bớ, về sự tự tử thường kèm theo những ý nghĩ bệnh hoạn.

MELCHIDÉDECH = Melkisêđê: Vua Canaan của Salem (Giêrusalem) và là vị tư tế của Đấng Tối Cao, người mà Abraham đã trả thuế thập phân (St 14). Thư gởi tín hữu Do thái cho tên gọi này ý nghĩa là “vua công chính” (7, 2), và làm cho chức tư tế của ông Đức Kitô (7, 11-19). º Prêtre selon l’ordre de Melchidédech = Tư tế theo phẩm trật Melkisêđê: vị tư tế mà chức tư tế vượt qua chức tư tế của các thầy Lêvi, và trường tồn vĩnh cửu (thuật ngữ của thánh vịnh 110, 4 được Dt 7, 11-19 chú giải). Thuật ngữ được áp dụng vào Đức Kitô và nói rộng ra, được áp dụng cho các vị tư tế thuộc về chức tư tế của Người.

¨ Melchidédeciens = Những người theo phái Melkisêđê: tên loại được thánh Epiphane dùng để gọi các phái khác nhau của các thế kỷ III và IV có điểm chung là thuyết lý trên nhân vật Melkisêđê, ít nhiều được đồng nhất hoá với một ngôi vị thần linh và đặc biệt là Chúa Thánh Thần.

MÉLÈCE d’Antioche = Mélèce d’Antioche. Được những người theo phái Ariô đặt lên ngai Antiokia năm 360, ông rât nhanh tỏ ra tỏ ra đối nghịch với phái Ariô. Là bạn thân và là cộng tác viên của thánh Basiliô trong việc thiết lập lại giáo lý chính thống ở Đông phương, ông cũng là một trong những người thầy của thánh Gioan Kim Khẩu. Ông qua đời trong khi diễn ra Công đồng Constantinôpôli năm 381 mà ông là người tổ chức.

MÉLITON de Sardes = Méliton de Sardes. Giám mục Sardes ở Lyđia (Tiểu-á), tác giả một quyển Biện giáo (Apologie) gởi cho Marc-Aurèle khoảng năm 170, mà chỉ còn lại những mảnh. Vào thời Hiện đại, người ta đã tìm được của ông quyển Bài giảng ngày 14 tháng Nizan về sự Thương khó (Homélie quartodécimane sur la Passsion). Ngoài cái đó, công trình rất đa dạng của Méliton đã biến mất. Ông qua đời trước cuối thế kỷ II.

MELKITES hay MELCHITES = Các tín hữu Melkít (do từ A-rập malik: vua): Tên gọi mà những người theo phái nhất tính dành cho các Kitô hữu Syria và Ai-cập, là những người vẫn trung thành với đức tin chính thống của hoàng đế Byzantin, nghĩa là với tín lý của Calcêđônia, trong lúc mà các đồng hương của họ đã bước sang phái nhất tính. Các tín hữu Melkít đã tách ra khỏi Tây phương sau cuộc lý khai của Michel Cérulaire; đến sau, các cố gắng xích lại gần nhau đã đạt đến hiến chương của một Giáo hội Melkít hiệp nhất với Rôma. Ngày nay, tên gọi này chuyên nhấ chỉ những người Hy-lạp công giáo, tập hợp trong ba hạt thượng phụ Antiokia, Giêrusalem và Alexandria. º Rite Melkite = Nghi thức Melkít: nghi thức byzantin thế chân nghi thức syria xưa và được nêu rõ đặc tính là dùng một phần hay toàn bộ tiếng A-rập thay cho tiếng Hy-lạp.

MÉLODE = Tác giả thánh nhạc Đông phương: Ở Đông phương, tác giả thánh thi và sáng tác nhạc tôn giáo.

MEMBRES = Chi thể (do từ La-tinh membrum, phái sinh do từ tiếng Phạn mamsan = thịt). Thần học: Quy chiếu đến Thân Thể mầu nhiệm của Đức Kitô, từ này chỉ những người mà, nhờ đức tin và bí tích Thánh tẩy, đã thuộc về Thân Thể này và chỉ làm nên một hữu thể sóng duy nhất với Đức Kitô (Rm 12, 5). º Membres de l’Eglise = Các phần tử của Giáo hội: những người thuộc về Giáo hội. Trên bình diện thuộc về bên trong và thiêng liêng, người ta phân biệt một phẩm trật các phần tử thích ứng với phẩm trật thuộc về bên trong Giáo hội. Thật vậy, về phương diện này, thuộc về Giáo hội và là phần tử của Giáo hội. 1. Những người hoàn toàn kết hợp với Đức Kitô trong Giáo hội trên trời (và những người dứt khoát kết hợp với Người, ở luyện ngục). 2. Những người kết hợp với Người trên trái đất bằng đức tin, đức cậy và đức mến. 3. Những người hiện tại kết hợp với Người chỉ bằng đức tin, vì đã làm mất đức ái. 4. Sau cùng, mặc dù Giáo hội không cho quyền hưởng danh hiệu hiện tại là phần tử, nhưng một sự liên hệ nào đó với Giáo hội vẫn còn tồn tại nới những người không có đức tin, nhưng một ngày kia sẽ có, Thiên Chúa thấy điều đó trong sự biết trước của Người. 5. Sự liên hệ này cũng có nơi những người mà trong khi còn sống, họ còn có khả năng đạt tới đức tin. Bị loại bỏ khỏi mọi sự thuộc về, hiện tại hoặc khả thể, với Giáo hội, là những kẻ trầm luân trong hoả ngục. Trên bình diện các dấu chỉ, hay sự thuộc về được báo cho biết, hay có thể thấy được, hay bên ngoài, thuộc về Giáo hội và là phần tử của Giáo hội: 1- Bằng cách toàn hảo và trọn vẹn, tất cả những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy đang tham dự vào cùng một bí tích Thánh Thể và đang hiệp thông với Đức Giáo Hoàng và các vị giám mục kết hợp với ngài; bằng cách kém hơn, những người đã được ghi vào bậc dự tòng (danh hiệu dự tòng đã ban cho vài đặc ân được giáo luật công nhận) hoặc những trẻ em đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy mà chưa đi đến bàn tiệc Thánh Thể. 2- Bằng cách ít toàn hảo hơn, những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy không hiệp thông cùng vị giám mục Rôma nhưng tham dự vào cùng một bí tích Thánh Thể trong khi hiệp thông với các giám mục và linh mục mà sự thánh hiến và truyền chức được Đức Giáo Hoàng và các giám mục kết hiệp với ngài công nhận. 3- Bằng cách ít toàn hảo hơn nữa, những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy của các tôn phái Kitô khác nhau, mặc dù không lãnh nhận thực tại Thân Thể của Đức Kitô trong bí tích Thánh Thể, tuy nhiên có được một bí tích Thánh Tẩy là bí tích Thánh Tẩy của ơn cứu độ mà tính thành sự được Giáo hội công nhận: như những người Anh giáo, những người theo phái Lutherô, những người theo phái Calvin, những người theo phái Trưởng lão (presbytériens), những người theo phái Thượng tôn giáo đoàn (congrégationalistes), những người theo phái Mêthôđít (méthodistes), những người theo phái báp-tít, phái những Môn đệ của Đức Kitô (Đấng Krist).

¨ Démembrement (d’un bénéfice) = Sự chia cắt bổng lộc  Giáo luật. Hành vi pháp lý mà thẩm quyền Giáo hội lấy đi một phần lãnh địa của bổng lộc này hay một phần của cải của lộc đó, để phân phối cho một bổng lộc khác, cho một công cuộc từ thiện hoặc cho một Viện thuộc Giáo hội.

MÉMOIRE = Trí nhớ (do từ La-tinh memoria phái sinh của từ Hy-lạp mermera = sự lo lắng): khả năng trí nhớ. º Triết. Tiếng, tốt hoặc xấu mà một người nào đó để lại (ví dụ một vị giáo hoàng có tiếng vinh quang). º Triết Kinh viện. Ký ức. Giác quan thứ 4 trong các giác quan bên trong, cho phép thể hiện trở lại trong tâm trí những dữ kiện đã nhận được từ các giác quan bên ngoài. º Phụng vụ. Sự kính nhớ: trong khi cử hành thánh lễ hoặc một nghi lễ, việc nêu lên một ngày Chúa nhật, một ngày thường hoặc một ngày lễ mà việc cử hành đầy đủ trong ngày đó bị ngăn cản bởi một lễ quan trọng hơn. º VTB.

¨ Commémoration = Sự đồng kính nhớ. Phụng vụ. Bậc thấp nhất của việc cử hành các lễ các thánh, chỉ gồm có thánh lễ và một sự nêu lên vào lúc đọc kinh thần vụ Buổi Sáng (Kinh Ca Ngợi - Laudes). º Danh hiệu của một số lễ (ví dụ: Đồng kính nhớ lễ Chúa chúng ta chịu phép Rửa hoặc Đồng kính nhớ tất cả các tín hữu đã qua đời).

¨ Mémento = Kinh xin nhớ đến: (La-tinh: xin hãy nhớ). Từ đầu tiên của hai kinh nguyện Lễ Quy, trong đó người ta xin Thiên Chúa nhớ đến các kẻ sống và các kẻ đã qua đời. Tên gọi xin nhớ đến (Memento) được dành cho hai kinh nguyện này, kinh nhớ đến kẻ sống (memento des vivants) đọc trước khi Truyền phép và kinh nhớ đến kẻ đã qua đời đọc sau khi Truyền phép. º Ảnh tang lễ để nhớ một người đã qua đời.

¨ Mémorial = Việc tưởng nhớ: Chuyện kể lại việc lập bí tích Thánh Thể, nêu lên Đức Kitô truyền cho các môn đệ của Người làm việc này mà nhớ đến Thầy (Lc 22, 19). Cuộc bút chiến Tin lành đã có thể bênh vực rằng, trong Bữa Tiệc ly, chỉ có việc nhắc lại hy lễ của Đấng Cứu Thế, chứ không phải sự hiện diện hiện tại của Người. Phái Tin lành hiện đại, nhờ việc chú giải Kinh Thánh, đã tái khám phá ra rằng việc tưởng nhớ trong Do thái giáo, chính nó cũng cấu tạo nên một hy lễ.

MEMRO = Bài văn có tiết tấu (từ Syria có nghĩa là bài nói): bài văn xuôi có tiết tấu đọc khi cử hành nghi lễ trong nghi thức Syria.

MENDIANTS (Ordres) = Các Dòng hành khất: các dòng được thành lập vào thế kỷ XII và XIII (Các-men, Đôminicô, Phanxicô, các ẩn sĩ thánh Augustinô), trong đó, lúc đầu, cấm chẳng những các cá nhân, mà cả các tu viện, không được sở hữu của cải, vì đó, các dòng này được xem như sống phần nhiều nhờ lòng hảo tâm của các tín hữu.

MÉNÉE = Sách phụng vụ byzantin theo tháng (do tiếng Hy-lạp mèn = tháng): Sách phụng vụ byzantin chứa, tháng này sang tháng khác, từ ngày mồng một tháng chín đến ngày 31 tháng tám, tất cả những phần riêng của các lễ cố định trong năm phụng vụ. Tương ứng với sách lễ Các Thánh của sách nhật tụng, và sách lễ giáo dân Rôma.

¨ Ménologe = Liệt truyện: Sưu tập phụng vụ byzantin có ghi chú lịch sử liên quan đến các mầu nhiệm hoặc các thánh được mừng lễ mỗi ngày trong năm. Tập này được đọc sau thánh thi ca ngợi thứ sáu của kinh Orthros (Kinh Sáng) byzantin, đó là tập thích ứng với quyển Tuẫn đạo danh lục Rôma. Đồng nghĩa với Synaxaine. º Bảng trong thứ tự lịch, chỉ những bài đọc Kinh Thánh phải đọc trong các lễ cố định của năm phụng vụ byzantin. º Theo nghĩa rộng, phần riêng các ngày lễ cố định của năm phụng vụ byzantin, nghĩa là nội dung của các Ménée. º Sưu tập byzantin về cuộc đời các thánh, nhất là, nếu như các cuộc đời các thánh đó được sắp xếp theo thứ tự của lịch. Quyển Liệt truyện các thánh danh tiếng nhất là quyển của Siméon Metaphraste (thế kỷ X). º Ở Tây phương, khảo luận nghiên cứu các tháng trong năm.

¨ Néoménie = Ngày đầu tháng âm lịch (do từ Hy-lạp neos = mới nà mèn = tháng): Nơi dân Do thái là những người theo âm lịch, đây là ngày đầu tiên trong tháng. Một sách nghi thức dành riêng cho ngày này (Ds 28, 11-15).

¨ Mois = Tháng: Loạt thực hành đạo đức được thực hiện mỗi ngày trong suốt một tháng được ấn định trong năm, để tôn vinh một sự sùng kính: tháng Đức Mẹ (tháng 5); tháng Trái Tim (tháng 6); tháng Mân Côi (tháng 10). º Mois sacerdotal = Tháng tu nghiệp linh mục: Khoá huấn luyện giáo lý và tu đức, được tổ chức cho các vị linh mục, và thời gian thường là một tháng.

Mennaisianisme, mennaisien —> Lamennais.

MENNONITE (Eglise) = Giáo hội Mennônít: Giáo phái Tái tẩy được thành lập bởi Menno Simons, nhà cải cách Hà-lan (1496-1561). Giáo phái này là thành phần của các “Giáo hội tự do”, là những Giáo hội từ chối mọi tùy thuộc vào nhà nước. Những người Mennônít đã chịu cơn khủng hoảng tự do một cách rất mạnh mẽ, nhưng việc thời đại có khuynh hướng trở về những lập trường của pháo Calvin nghiêm khắc hơn. Các cộng đoàn hiện hữu tại Đông Âu và Nga hầu như đã bị tiêu diệt hoàn toàn bởi sự bắt bớ Xô viết. Hiện nay, người ta tính còn khoảng 400.000 người Mennonít.

Ménologe —> Ménées.

MENS = Tâm trí (từ La-tinh có nghĩa là tư tưởng, tinh thần). Thần học. Thường biểu lộ một cái gì thiêng liêng hơn trong tâm hồn con người, một cái gì làm cho tâm hồn con người “có khả năng về Thiên Chúa” và là nguồn mạch những hoạt động vô chất thể của tri thức và tình yêu.

¨ Mental = Thuộc về tâm trí: Xuất phát từ tinh thần và biểu lộ những đặc tính riêng của tinh thần, nêu lên phẩm tính của một khu vực nào đó của hiện tượng tâm thần con người. Phân biệt với tinh thần (spirituel) trong nghĩa này là nó thuộc lãnh vực ý hướng một cách chuyên nhất hơn: người ta nói đến những thực tại tinh thần (réalités spirituelles) chứ không nói đến những thực tại tâm trí (reálités mentales), nhưng người ta nói đến một phạm trù tâm trí, sự tha hoá tâm trí. Nếu từ tinh thần (spirituel) đối nghịch với từ thuộc vật chất (matériel) thì từ thuộc tâm trí (mental) đối nghịch với khả giác (sensible) bên ngoài (extérieur).

¨ Mentalité = Não trạng, tâm thức: Tình trạng của tinh thần, toàn bộ những ý kiến và những thành kiến của một cá nhân hay của một nhóm người.

¨ Commentaire = Chú thích (La-tinh: commentarium xuất phát của động từ commentari = suy gẫm): Chuỗi những ghi chú và những cắt nghĩa kèm theo bản văn Kinh Thánh hay bản văn của một thẩm quyền về vấn đề thần học, triết học hay giáo luật. º —> Glose.

¨ Commentateur = Nhà chú thích: Nhà chú giải Kinh Thánh, nhà thần học, nhà triết học hay giáo luật, mà tác phẩm được trình bày như đi kèm theo (cắt nghĩa, khai triển, chứng minh, phê bình) Kinh Thánh hoặc tác phẩm của một bậc thầy (ví dụ: thời Trung cổ Aristốt được gọi là “triết gia” và Averroès, “nhà chú thích”). Thánh Tôma trước khi viết quyển Tổng luận thần học, đã chú thích những quyển sách châm ngôn (Sentences) của Pierre Lombard. Từ thế kỷ XV, có nhiều người là nhà chú thích Tổng luận thần học; những nhà chú thích được biết nhiều nhất là Đức Hồng y Thomas de Vio Cajetan (1468-1534) và jean de Saint-Thomas (1589-1644); nhà chú thích danh tiếng nhất của Tổng luận chống lại những người ngoại giáo (Somme contre les Gentils) là Silvestre de Ferrare (1474-1528). Về giáo luật, tác phẩm gây nhiều uy tín nhất từ thế kỷ XII là sắc lệnh (Décret) của tu sĩ Dòng Camaldoli tên là Gioan Gratianô; nhà chú thích của tập sắc lệnh này thường được gọi là các nhà nghiên cứu sắc lệnh Gartianô (décrétistes). º Phụng vu. Giáo sĩ hoặc giáo dân mà, trong nghi lễ phụng vụ, có phận sự làm cho các tín hữu dể hiểu nghi lễ này, và làm cho họ tham gia tích cực hơn. Phận sự này đã được chính thức do Huấn dụ của Thánh Bộ Nghi lễ ngày 3 tháng 9 năm 1958, nhưng việc đặt tên gọi được chấp nhận này vào trong ngoặc kép để chỉ những làm trọn phận sự đó, chứng tỏ rằng hình như, không hoàn toàn làm thỏa mãn, và do đó, cũng không có tính cách quyết định. Đôi khi người ta dùng từ “người hướng dẫn phụng vụ” (meneur liturgique).

¨ mensonge = Sự nói dối, dối trá, lừa dối (do từ La-tinh mentiri = nói dối, từ phái sinh của mens): lời nói nghịch cùng sự thật, được nói ra với ý định lừa dối. º Nói dối là một tội nghịch cùng nhân đức sự thật hay là đức chân thật, và cũng nghịch cùng đức công bằng: thật vậy, không có một xã hội nào đứng vững được ở nơi mà không có sự thật trong ngôn ngữ của loài người; sự thật của lời nói là một điều phải có ở người nói chuyện và ở xã hội. º Tình trạng chiến tranh không làm thay đổi gì đến sự ác tâm khách quan của sự nói dối, nhưng, thường cấu tạo thêm việc làm hư hỏng tính luân lý. Chính nó có thể là nguyên nhân gây ra những sự nói dối, hoặc những mưu mô, làm hại đến bản thân mình. º Lời nói là một dấu hiệu xã hội, nên sự nói dối cho vui hay sự nói trạng (le mensonge joyeux); sự nói dối mà mỗi người đều hiểu về điều nó muốn nói chứ không phải về điều nó nói, thì không phải là sự nói dối thật sự. º Père du mensonge = Cha sự gian dối: tên mà Đức Giêsu gọi ma quỷ (Ga 8, 44). º —> Restriction mentale. º VTB.

MENSE = Lợi tức, thu nhập (La-tinh mensa = bàn ăn): Toàn bộ những của cải thuộc về một cộng đoàn hoặc một giám chức, và cho phép cộng đoàn hay giám chức đó sống. º Mense conventuelle = Lợi tức của tu viện: Toàn bộ những lãnh vực mà các lợi tức được sử dụng cho những nhu cầu của một đan viện hoặc một tu viện. º Mense abbatiale = Lợi tức của viện phụ: Toàn bộ những lãnh vực mà các lợi tức được sử dụng cho những nhu cầu của một viện phụ, đối nghịch với những lợi tức chỉ sử dụng vào việc ăn uống của các đan sĩ. º Mense épiscopale = Lợi tức của giám mục: Toàn bộ những lãnh vực mà lợi tức được sử dụng cho các nhu cầu của một vị giám mục, đối nghịch với những lợi tức của các Kinh sĩ hoặc của các nhà thờ giáo xứ trong giáo phận. º Mense capitulaire = Lợi tức của kinh sĩ hội: Toàn bộ những của cải thuộc về một kinh sĩ hội. º Mense commune = Tước các tu sĩ khấn đơn trọn đời: Tước hiệu phong chức các tu sĩ khấn đơn trọn đời.

Mensonge, mental, mentalité —> Mens.

MER = Biển (do từ La-tinh mare = biển): Mer d’airain = Chậu đồng: Chậu bằng đồng thanh dùng trong việc thanh tẩy các tư tế, trong đền thờ Giêrusalem (2 Sb 4, 2-6; 1 V 7, 23-26). º VTB.

MERCI (Ordre de Notre-Dame de la) = Dòng Đức bà chuộc kẻ làm tôi: Dòng được thành lập ở Tây-ban-nha năm 1218 do thánh Phêrô Nolascô và thánh Raymonđô de Pennafort để chuộc lại những người bị dân A-rập bắt làm tù nhân. Khi khám phá ra châu Mỹ, dòng này đã hiến mình cho việc phúc âm hoá lục địa này.

¨ Mercédaire = Tu sĩ Dòng Đức Bà chuộc kẻ làm tôi.

MERCIER (Désiré) = Désiré Mercier. Hồng y, người Bỉ (1851-1962). Một trong những nhà canh tân thuyết Tôma ở Đại học Louvain. Trở thành tổng giám mục Malines, ngài nổi bật nhờ những sách xuất bản mục vụ của ngài, nhờ sự lo lắng của ngài để duy trì đời sống thiêng liêng của hàng giáo sĩ và nhờ sự can đảm của ngài trước sự xâm lược Đức năm 1914.

MÈRE = Mẹ (La-tinh mater = mẹ): Người đàn bà có một hoặc nhiều đứa con. º Trong khi Kinh Thánh thường dành cho Thiên Chúa tên gọi là Cha, thì lại không rõ ràng dành cho Người tên gọi là Mẹ; nhưng nhiều lần Kinh Thánh dùng những hình ảnh mà trong đó Thiên Chúa tỏ mình ra với những phẩm tính của một người mẹ: Người có bụng dạ người mẹ (Tv 25, 16; 116, 5); Người an ủi như một người mẹ (Is 66. 13); và ngay khi một người mẹ quên mất đứa con của mình, thì Người vẫn không bao giờ quên dân Israel (Is 49, 15). º Tước hiệu người mẹ trong Kinh Thánh được dành cho thành Sion hay Giêrusalem, thành-mẹ chẳng những là của Israel, mà còn là của tất cả mọi Dân tộc: với Sion, mỗi người đều nói mẹ chúng ta vì trong thành ấy, mỗi người đã được sinh ra (Tv 87, 5). Tất cả mọi dân tộc trên trái đất đều đổ xô về thành ấy (Is 2, 1-5; 60, 1-8). Khi trở thành nô lệ cùng với con cái mình (Gl 4, 25), thành ấy đã bỏ các danh hiệu của mình vì lợi ích của thành Giêrusalem tự do, là hồng ân của Thiên Chúa, xuống từ Trên cao và “mẹ chúng ta” (Gl 4, 26). Chính Giáo hội là người mà sau đó hiện ra tất cả những khuôn mặt người mẹ của Cựu ước, từ Eva và từ Sara, Rêbecca, Rakel... và tất cả những người mẹ trong dân Israel, cho đến Đức Maria, Đấng được chúc phúc trong mọi người nữ, vì ngài đã nhận được hồng ân sinh con bí nhiệm nhất và vĩ đại nhất trong khi làm mẹ Đức Kitô và mẹ chúng ta (Ga 19, 26-27). º VTB. º Mère des vivants = Mẹ các kẻ sống: Theo Kinh Thánh (St 3, 20), ý nghĩa của tên Eva và Ađam đã đặt cho người đàn bà đầu tiên. º Mère de Dieu = Mẹ Thiên Chúa: Tước hiệu dành cho Đức Trinh Nữ Maria để tuyên xưng đức tin của Giáo hội mà theo đó, Đức Maria là mẹ của một con người là Thiên Chúa, ngay từ lúc thụ thai, chính vì Thiên Chúa là Đấng xác thịt trong lòng ngài. º Mère spirituelle = Mẹ thiêng liêng: Tước hiệu ngày xưa trong Đông phương Kitô giáo, được dành cho những người đàn bà, nhất là các nữ đan sĩ, mà những người đàn bà khác xin hướng dẫn thiêng liêng. º Mère abbesse = Mẹ tu viện trưởng: trùng ngôn thông dụng mà người ta dùng để chỉ bà bề trên của một đan viện viện phụ.

¨ Maternité divine = Tước hiệu Mẹ Thiên Chúa: Tín điều được định nghĩa một cách long trọng tại Công đồng Ephêsô (431), theo đó thì Đức Maria là Mẹ của Thiên Chúa, không phải là mẹ thiên tính, mà là mẹ một người con là Thiên Chúa; không phải là mẹ của một con người kết hợp cùng Thiên Chúa hoặc trở thành Thiên Chúa, mà là mẹ của một hữu thể là Thiên Chúa ngay từ đầu; không phải là mẹ của chỉ thể xác Đức Giêsu, mà là mẹ của người đã tự mình lấy xác thịt trong người mẹ ấy, người đã có trước người mẹ ấy và người ấy là Đức Giêsu. º —> Théotokos.

¨ Marraine = Mẹ đỡ đầu, vú đỡ đầu: Người đàn bà trình diện một người để lãnh nhận bí tích Thánh tẩy hoặc Thêm Sức, bằng cách bảo đảm sự trở lại và đức tin của người ấy (hoặc đức tin của cha mẹ người ấy, nếu là một đứa trẻ). Và bằng cách lãnh nhận một phần trách nhiệm trong việc huấn luyện thiêng liêng và sự bền đỗ của người ấy. º —> Parrain. Parenté spirituelle.

¨ Matriarcat = Chế độ mẫu hệ (do từ Hy-lạp mètèr = mẹ và arché = chỉ huy): Cấu trúc xã hội mà liên hệ bà con phiá bên các người đàn bà là trổi vượt hơn và người đàn bà thường có một địa vị đặc ân trong vài phương diện. º Chế độ mẫu hệ nêu lên đặc tính các bộ tộc mà ở đó, các cây nuôi dưỡng được người đàn bà trồng. Tình trạng xã hội này được phản ảnh trong các nghi thức và các huyền thoại, ví dụ, trong một nghi thức gợi lại sự hy tế của một thiếu nữ mà các cây lương thực sinh ra từ thân xác của nàng thiếu nữ đó, hoặc trong vị trí trổi vượt được phân cho vị nữ thần-mẹ trong chư thần.

¨ Matrimoniales (causes). = Giáo luật Các vụ kiện hôn nhân: các vụ kiện thuộc lãnh vực hành chính, nhằm có được phép chuẩn luật bất phân ly của hôn phối, trong những trường hợp không hoàn hợp, hoặc căn cứ vào đặc ân Phaolô. º Các vụ kiện thuộc lãnh vực pháp lý nhằm có được sự tuyên bố vô hiệu bí tích Hôn phối. º Các vụ kiện thuộc lãnh vực hành chính, nhằm có được sự ràng buộc hôn phối được nới lỏng bằng hiệu quả ly thân. º Các vụ kiện thuộc lãnh vực pháp lý liên quan đến các hiệu quả dân sự của hôn nhân và chỉ thuộc phạm vi quyền tài phán của Giáo hội một cách ngẫu nhiên.

MÉRITE = Công phúc, công trạng, công nghiệp (do từ La-tinh merere = nhận phần, do từ Hy-lạp meros = phần): Quyền của một hành động đáng nhận một phần thưởng. Vì phần thưởng này là do một người khác với người hành động, nên công nghiệp (và cái đối nghịch với nó là sự đáng chê trách) liên quan đến hành động, với tư cách là phần thưởng này có quan hệ với người khác. Công nghiệp có thể là ngoại tại (ví dụ người giải quyết được vấn đề này, sẽ xứng đáng với một phần thưởng nào đó) hoặc nội tại trong hành vi (ví dụ một hành vi can đảm tốt luôn xứng đáng được những tâm hồn cao quí mến chuộng). º Đạo đức. Tính chất nội tại trong hành vi nhân linh tốt, với tư cách là hành vi đó có quan hệ với người khác, với công đoàn nhân loại và với Thiên Chúa. Lúc đó hành vi được gọi là có công (méritant). Có công nghiệp hay đáng chê trách trong tất cả mọi hành vi nhân linh, vì con người, do bản chất, là thuộc xã hội, nên mỗi hành vi đều là có lợi (công trạng) hoặc có hại (đáng chê trách) cho cộng đoàn nhân loại và vì vậy cũng là theo quan điểm của Thiên Chúa, Cha của gia đình nhân loại (xem thánh Tôma Sum. théol 1a 2ae 21, 3-4). Công nghiệp và sự đáng chê trách, những cái nói lên phẩm tính của hành vi nhân linh, với tư cách là hành vi này có quan hệ với người khác, phải được phân biệt với đặc tính đáng khen hoặc tội lỗi, là những cái nói lên phẩm tính của hành vi này, với tư cách là nó xuất phát từ ý muốn, nguồn sinh ra trách nhiệm, và được phân biệt với sự ngay thẳng và tội lỗi, là những cái nói lên phẩm tính của hành vi này, với tư cách là điều tốt hay điều xấu được sắp xếp cho mục đích của nó. º Khi người ta nói về công nghiệp đối với Thiên Chúa, thì người ta phải hiểu từ này trong một nghĩa đặc biệt. Thực vậy, không ai có thể tự mình mà xứng đáng hưởng được ân sủng của Thiên Chúa, cũng như sự bền đỗ đến cùng. Lúc đó, từ công nghiệp phải được hiểu theo nghĩa này là những hồng ân của Thiên Chúa là hữu hiệu, nghĩa là Thiên Chúa ban cho cái gì có thể đạt đến mục đích cuối cùng mà Người sắp xếp bằng hồng ân của Người. Theo từ của thánh Augustinô thì Thiên Chúa khen thưởng (couronner) những hồng ân riêng của mình bằng cách khen thưởng công nghiệp của các thánh. Như vậy, công nghiệp thiết lập một tỷ lệ đúng giữa một bên là hữu thể con người tự do và được Thiên Chúa ban ân sủng, và một bên nữa là hồng ân cuối cùng mà Thiên Chúa định cho hữu thể con người đó được hưởng. Phần thưởng giống như một cái hoa hoặc một hoa trái, mà người làm vườn thần linh đã thu được từ cái hạt mà Người đã sắp xếp. º Mérite de congruo và de condigno = Công trạng do tương hợp và do tương xứng: Người ta phân biệt hai loại công trạng tùy theo cách nguồn gốc nhận xét về hành vi nhân linh. Người ta có thể xem xét hành vi của con người chỉ duy nhất theo sự tự do mà hành vi đó xuất phát: chính vì vậy mà một người cha thưởng cho con mình, không phải vì đứa con xứng đáng được phần thưởng đã hứa, theo lẽ công bằng, bằng những phương tiện riêng của nó, mà vì người cha muốn tôn vinh một hành vi tốt mà đưá con đã đem hết sức lực ra để làm. Cũng vậy, nếu chỉ xem xét hoạt động tự do và nhân đức của con người được thiết lập trong ân sủng, thì hoạt động này mà Thiên Chúa đòi hỏi, sẽ không tỉ lệ với sự sống vĩnh cửu. Người ta nói rằng hoạt động này có công trạng de congruo. Đó là một công trạng do sự tương hợp. Nhưng nếu, trong cùng một con người đó, người ta xem xét hoạt động không còn với tư cách là nó xuất phát từ sự tự do của con người này nữa, mà với tư cách là nó xuất phát từ Chúa Thánh Thần là Đấng ở trong con người đó, thì lúc đó công trạng phải được đánh giá theo quyền năng của Chúa Thánh Thần là Đấng hướng dẫn con tim của người Kitô hữu đến cùng Thiên Chúa và là Đấng, ở trong người Kitô hữu đó, là mạch nước vọt lên đem lại sự sống đời đời (Ga 4, 14). Được xem xét như vậy thì hành vi của con người xứng đáng de sondigno (do tương xứng) hưởng sự sống vĩnh cửu. Có một tỉ lệ đúng giữa sự ban ân sủng, sự thông phần bản tính thần linh và sự sống vĩnh cửu. º —> Responsabilité. Rectitude.

¨ Démérite = Sự đáng chê trách, lỗi: Tính chất của hành vi nhân linh xấu, với tư cách là no có quan hệ với người khác, với cộng đoàn nhân loại và với Thiên Chúa.

¨ Émérite = Ưu tú, đáng kính, đã về hưu: (tiếng La-tinh emeritus = đã có công): người mà sau khi thi hành một công việc, đã về hưu và hưởng những vinh dự tước hiệu của mình. º Có một kinh nghiệm lớn lao vì đã lâu năm thực hiện điều nói đến. º Recteur émérite = Viện trưởng hưu hàm: tước hiệu vinh dự được ban cho vị viện trưởng của một Đại học công giáo đã rời bỏ trách vụ để về hưu.

MERMILLOD (Gaspard) = Gaspard Mermillod. Sinh năm 1824, đại diện tông toà ở Genève, bị chính phủ Calvin của huyện bắt đi đày năm 1872. Giám mục Lausanne năm 1882, Hồng y năm 1890, qua đời năm 1892. Ngài tỏ ra là một người khởi xướng nhiệt thành và hùng biện của giáo lý xã hội của Giáo hội, và tham gia một phần lớn vào việc chuẩn bị thông điệp Rerum Novarum (1891).

Merveilleux —> Miracle.

MÉSONYKTIKON = Kinh nửa đêm (do từ Hy-lạp mésos = ở giữa và nux, nuktos = đêm): kinh thần vụ byzantin vào lúc nửa đêm.

MÉSORION = Kinh trung chuyển (từ Hy-lạp có nghĩa nằm ở giữa): Trong nghi thức byzantin, nhóm đôi những giờ kinh thần vụ nhỏ mà, trong vài thời gian sám hối, đi theo sau mỗi giờ kinh này. Người ta cũng gọi là giờ kinh trung gian (heure intermédiaire).

Mesrop —> Machtots.

Message —> Mission.

MESSALIANISME = Phong trào duy cầu nguyện (do từ Syria massalein: những người cầu nguyện): phong trào tôn giáo sinh ra ở Mêsopotamia và lan tràn sang Syria và Tiểu-á sau năm 350. Những đồ đệ của phong trào này, gọi là messaliens, lấy việc cầu nguyện làm dụng cụ duy nhất cho việc cứu rỗi, và làm phương tiện để đạt đến một apatheia (sự vô cảm), thường biện minh có một nền luân lý lãnh đạm. Họ bị lên án nhất là ở Công đồng Ephêsô (431). nền văn học của họ đã lưu hành dưới tên của thánh Macariô Cả. Người ta cũng gọi họ là Euchites (do từ Hy-lạp euchi = sự cầu nguyện).

Messalisant —> Messe.

MESSE = Thánh lễ (do từ La-tinh missia = sự giải tán): Hy lễ Mình và Máu của Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta được hiến dâng nhờ thừa tác vụ của linh mục, như là sự làm mới lại hy tế thập giá vì vinh danh Thiên Chúa và phần rỗi của loài người. º Những yếu tố chủ yếu của thánh lễ là: sự truyền phép hay là sự biến đổi bản thể của bánh và rượu, sự dâng tiến hy lễ của Đức Kitô đang hiện diện trong bí tích trên bàn thờ, và sự rươc lễ. Nhưng thánh lễ hiện nay gồm một tập hợp phức tạp hơn về các nghi thức, được phân biệt thành 2 phần lớn: phụng vụ Lời Chúa, phần này lại được đi trước bằng những nghi thức chuẩn bị và nhập lễ, và phụng vụ Thánh Thể là thánh lễ theo nghĩa hẹp, đã được định nghĩa trên đây. Đồng nghĩa: Saint Sacrifice, saints Mystères; bên Đông phương: Đồng nghĩa với từ la divine Liturgie. º Điều mà chúng ta gọi là thánh lễ, đã lần lượt mang những tên gọi sau đây: lễ bẻ bánh (thế kỷ I), lễ tạ ơn (eucharistie) (thế kỷ II), lễ dâng cúng (oblation) (thế kỷ III), cộng đoàn tham dự (synaxe) (từ thế kỷ IV đến VII nơi người Hy-lạp). về từ La-tinh missa, trước tiên từ này chỉ việc giải tán những người dự tòng sau các bài đọc, sau đó chỉ sự giải tán các tín hữu sau khi rước lễ; từ thế kỷ v người ta mới tìm thấy từ này với nghĩa là thánh lễ. º Messe des catéchumènes = Phần thánh lễ dự tòng: phần thánh lễ (cử hành Lời Chúa) mà những người dự tòng được chấp nhận cho tham dự và kết thúc bằng sự giải tán của họ. Phần này chủ yếu gồm các bài đọc Kinh Thánh với bài ca, kinh nguyện, huấn từ và cắt nghĩa bài giảng Tin Mừng là những việc bao quanh những bài đọc đó. º Messe des fidèles = Phần thánh lễ tín hữu: phần thánh lễ (cử hành Thánh Thể) chỉ dành riêng một cách chuyên nhất cho những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, là những người duy nhất có thể rước lễ. º Avant-messe = Phần trước thánh lễ: tên gọi đôi khi được dùng một cách ít chính xác cho phần phụng vụ Lời Chúa, là phần tạo nên phần thứ nhất của thánh lễ. º Célébrer la messe = Cử hành thánh lễ: nói về vị linh mục dâng Hy lễ thánh lên Thiên Chúa. Thuật ngữ dire la messe (nói thánh lễ) được dùng trong cùng một nghĩa, thì ít chính xác hơn. º Messe concélébrée = Thánh lễ đồng tế: Thánh lễ mà nhiều vị linh mục cùng đồng cử hành với nhau —> Concélébration. º Messes synchronisées = Những thánh lễ hợp tế (hay đồng thời): những thánh lễ được cử hành cùng một lúc do nhiều linh mục ở các bàn thờ khác nhau, đến nỗi những cử chỉ và những lời đọc được hoàn thành và được phát ra cùng một lượt bởi tất cả các linh mục đó. Được thực hành trong các nghi thức Syria, Malankar và Ethiopia, cách làm này đã bị cấm năm 1958 đối với các linh mục theo nghi thức Rôma. º Application de la messe = Ý chỉ thánh lễ: hành vi mà vị linh mục xin Thiên Chúa cho những người còn sống này nọ hay những kẻ đã qua đời này nọ được hưởng ơn ích đặc biệt của thánh lễ mình đang cử hành. º Messe propopulo = Thánh lễ cầu cho giáo dân: thánh lễ mà vị giám mục giáo phận và cha xư có ý chỉ ơn ích đặc biệt theo ý các tín hữu, là những người được giao phó cho họ, một không thể nhận một bổng lễ nào vì một ý chỉ khác. º Messe basse = Lễ đọc: Thánh lễ mà vị linh mục không hát những phần bài hát thuộc về ngài, nhưng chỉ đọc những phần đó mà thôi (bình thường là đọc lớn tiếng). Thuật ngữ không thấy có trong các tư liệu chính thức, nhưng thuộc về truyền thống trong tiếng Pháp, mà ở đó, nó đối nghịch với thuật ngữ messe haute (ngày nay không còn dùng nữa). Ngày nay người ta có khuynh hướng thay thế thuật ngữ này bằng thuật ngữ messe lue (lễ đọc). º Messe basse solennisée = Lễ đọc có giáo dân hát: thánh lễ mà trong đó có thực hiện những bài hát hoặc những nghi lễ làm cho thánh lễ này, về mặt ngoài, gần giống với lễ hát. º Messe chantée = Lễ hát: thánh lễ mà vị chủ tế hát những phần mà ngài có thể hát: những lơi chào, những lời nguyện, kinh tiền tụng, kinh Lạy Cha. Thông thường, thuật ngữ này chỉ một cách đặc biệt hơn, thánh lễ mà vị chủ tế không có một phó tế và một phụ phó tế nào giúp ngài, và vì vậy ngài phải hát những phần (thánh thư, tm, thánh lễ đã xong, mời anh chị em ra về) mà bình thường thuộc về những vị này. Do đó, nó đối nghịch với lễ trọng thể (messe solennelle) là thánh lễ có phó tế và phụ phó tế giúp vị chủ tế. º Messe dialognée = Lễ đối đáp: Thánh lễ mà các tín hữu tham gia bằng cách đọc tập thể vào những câu đáp của người giúp lễ hoặc đúng hơn là những phần thuộc về dân chúng trong lễ hát. º Messe pontificale = Lễ đại triều: Thánh lễ trọng thể được cử hành do một vị giám mục hoặc một giám chức được hưởng mũ và gậy (giám mục). º Messe conventuelle = Lễ tu viện: Thánh lễ của một cộng đoan Kinh sĩ, đan sĩ hoặc tu sĩ, tất cả mọi thành viên của cộng đoàn đều phải tham dự. º Messe de paroisse = Lễ giáo xứ: Thuật ngữ được dùng ở nước Pháp vào thế kỷ XVII để chỉ thánh lễ chính của một cộng đoàn giáo xứ, thánh lễ mà ở đó có bài giảng huấn. Ngày nay nguồn gốc thích dùng từ messe paroissiale hay grand-messe (lễ lớn, lễ cả) hơn. º Messe de communion = Thánh lễ hiệp thương: thánh lễ mà ở đó người ta triệu tập tất cả các tín hữu, hoặc một hạng đặc biệt trong họ, bằng cách mời gọi họ, cốt để họ cùng hiệp thông vào đó. º Messe chrismale = Lễ dầu: Lễ Đức Giám mục cử hành vào ngày Thứ Năm Tuần Thánh và trong lễ đó ngài làm phép Dầu Thánh. º Messe du Saint-Esprit = Lễ xin ơn Chúa Thánh Thần: thánh lễ được cử hành trong ý hướng khẩn cầu sự trợ giúp của Thiên Chúa trên những công việc của một ban thảo luận, xét xử hoặc giảng huấn. Mỗi khi các chữ đỏ (rubriques) cho phép, thì trong thánh lễ này, người ta dùng bảng công thức thánh lễ ngoại lịch về Chúa Thánh Thần. Trong cùng một nghĩa đó, ngày xưa người ta cũng nói là Lễ áo đỏ (messe rouge) vì màu áo phụng vụ được dùng trong dịp này. º Messe de beata = Lễ khấn Đức Mẹ: thánh lễ được cử hành với một trong những bảng công thức ngoại lịch, để kính Đấng Đầy Ơn Phước (Beata: tiếng La-tinh) Trinh Nữ Maria. º Messe des morts = Lễ cầu cho kẻ chết, lễ mồ: thánh lễ được cử hành với một trong những bảng công thức được dự định cho những kẻ đã qua đời. º Messe de Requiem = Lễ cầu hồn: Lễ cầu cho kẻ chết, được gọi như vậy là vì từ đầu tiên của ca nhập lễ này là: Requiem aeternam dona eis Domine: “Lạy Chúa, xin cho họ được nghỉ an đời đời”. º Messe d’ange = Lễ an táng ấu nhi: thánh lễ được cử hành cho việc an táng một đưá trẻ đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy mà bị chết khi còn nhỏ tuổi. º Messe des anges = Bộ lễ các thiên thần: bảng công thức thánh nhạc Grêgôriô của những bài hát trong phần thường nguyện thánh lễ mà trong bộ kinh “Thương xót” (Kyriale) mang số VIII và là một trong những kinh Thương xót được nhiều người biết đến nhất, và vì vậy, được dùng nhiều nhất. º Messe des présanctifiés = Lễ tiền tế: phụng vụ hiệp thông mà để cử hành phụng vụ đó, người ta sử dụng những chiếc bánh đã thánh hiến trong một dịp cử hành trước đó. Thánh lễ này khá thường xuyên ở Đông phương, nhưng chỉ có trong nghi thức Rôma, dưới một hình thức rất đơn giản, vào ngày Thứ Sáu Tuần Thánh. º Messe sèche (tiếng La-tinh missa sicca) = Lễ khô: Đọc tất cả các kinh nguyện của thánh lễ, nhưng không có truyền phép cũng không có rước lễ. Thánh lễ này vào thời Trung cổ, được thực hành ở vài môi trường và trong vài trường hợp. º Messe noire = Lễ đen: Nghi lễ phụng vụ dành cho Satan bao gồm một sự nhái lại thánh lễ theo chiều hướng dâm dật.

¨ Missa = Kinh đầu phần thánh lễ: trong phụng vụ mozarap, kinh nguyện của vị linh mục ngay sau khi đã giải tán các dự tòng (do đó có tên “missa” này). Lúc đầu, đây là một lời mời gọi, nói với dân chúng, để giúp họ tham dự thánh lễ của ngày hôm đó, sau đó người ta làm thành một kinh nguyện dâng lên Thiên Chúa. Trong nghi thức Gaulois, công thức tương ứng được gọi là praefatio missae (kinh tiền tụng thánh lễ).

¨ Messalisant hay messeux. Xã hội học = Người năng đi lễ: Nói về tất cả những người thực hành đi lễ thường xuyên, ít nhất là vào ngày Chúa nhật.

¨ Missel = Sách lễ: Sách phụng vụ chứa những bản văn và những chữ đỏ để cử hành thánh lễ. Nó xuất phát từ sự phối hợp của sách bí tích, sách bài đọc, sách Graduale (sách hát lễ) và sách ordo (sách nghi thức). Những sách lễ đầy đủ, hay missels pléniers, đầu tiên có từ thế kỷ XI. º Missel mixte = Sách lễ hỗn hợp: loại sách lễ thời Trung cổ, chưa đầy đủ, chứa những kinh nguyện của linh mục và những bài đọc thánh lễ, nhưng không có những bản văn các bài hát. º Missel de Stowe = Sách lễ Stowe: tập sách theo kiểu hỗn hợp, nguồn gốc Ái-nhĩ-lan, có từ cuối thế kỷ VII hay đầu thế kỷ VIII. Ngoài những bản văn cho thánh lễ, sách này còn chứa những bản văn của bí tích Thánh tẩy và viếng kẻ liệt, cũng như một chú giải (bằng tiếng Celte) về các nghi thức của thánh lễ. º Missel de Bobbio = Sách lễ Bobbio: sách bí tích-bài đọc của thế kỷ VIII, là sách đặt nhiều công thức Rôma vào trong một khung phụng vụ thích hợp với những tập tục của xứ Gaules: tên gọi của nó là do một thủ bản đã được lưu giữ (và có thể được viết) lâu đời ở đan viện Bobbio. º Missel de la Curie = Sách lễ Giáo triều: Sách lễ của nhà nguyện Đức Giáo Hoàng, được thiết lập vào thế kỷ XIII mà sách lễ Rôma trực tiếp phái sinh từ đó. º Missel Romain = Sách lễ Rôma: sách lễ được Đức Giáo Hoàng Piô V xuất bản năm 1570 va là sách lễ mà, với những sửa chữa nho nhỏ, luôn luôn có giá trị đối với nghi thức Rôma.

¨ Missale = Sách lễ: Tên La-tinh của sách lễ. º Tên gọi một cách không đúng, được dành cho nhiều sách bí tích gallican của thế kỷ VII hoặc VIII: le missale Francorum (sách lễ của người Francs), le missale gallicanum vetus (sách lễ gallican xưa), le missale gothicum (sách lễ gô-tic). º Missale mixtum = Sách lễ hỗn hợp: sách lễ mozaráp, xuất bản năm 1500 ở Tolède theo lệnh của Đức Hồng y Ximenès: trên thực tế, đây không phải là một sách lễ hỗn hợp mà là một sách lễ đầy đủ.

MESSIE = Đấng Mêsia. Đấng được xức dầu. Đấng thiên Sai (do từ Do thái masha = xức dầu): Người mà việc xức dầu đã làm cho đủ tư cách thi hành một chức vụ làm cho người đó trở nên người đại diện của Giavê. º Trong Cựu ước, tước hiệu này thường dành cho các vị vua của Israel, là những người đã nhận phẩm tước của họ bằng một sự xức dầu (1 Sm 10, 1; 2 Sm 2, 4; 1 V 1, 39); tước hiệu này cũng được ban cho vị Thượng tế là người cũng lãnh nhận sự xức dầu (Xh 29, 7; Lv 4, 3). Kể từ ngôn sứ Nathan (2 Sm 7) từ này mang theo niềm hy vọng cánh chung về một người được Thiên Chúa chọn để khôi phục Israel trong sự viên mãn của mình là dân Thiên Chúa. Vài vị vua ngoài Israel cũng được gọi là “những kẻ được xức dầu của Giavê”, sự xức dầu là một dấu hiệu được Giavê lựa chọn, vì vai trò của họ trong lịch sử cứu độ: đó là trường hợp của Cyrus (Is 45, 1). º Trong Tân ước, từ Mêsia chỉ gặp trong Ga 1, 41 và 4, 25. Chính từ Hy-lạp tương đương là Christos (do đó tiếng Pháp là Christ) được dùng thông dụng. Được quy cho Đức Giêsu và chỉ cho một mình Người, tước hiệu Mêsia hoặc Kitô, như vậy có nghĩa là Người dứt khoát làm đầy đủ chức vụ vương đế và tư tế, và Người làm tràn đầy niềm hy vọng cánh chung. Đối với Đức Giêsu, tước hiệu này không còn liên quan đến một sự xức dầu bằng dầu nữa, mà là sự xức dầu bằng Thánh Thần *Cv 10, 38). º —> Oint. Christ. º VTB.

¨ Messianique = Thuộc về Đấng Mêsia: Có liên quan đến Đấng Mêsia. º Psaumes messianiques = Các thánh vịnh thiên sai: các thánh vịnh mà trong đó các tác giả Tân ước hoặc các Giáo phụ đã thấy sự loan báo về Đấng Mêsia (Đấng Thiên Sai) (Tv 2; 17; 22; 45; 49; 72; 89; 110). º Secret messianique = Bí mật thiên sai: Trong bộ từ ngữ của các nhà chú giải Kinh Thánh, thái độ dè dặt của Đức Giêsu đối với tính thiên sai của mình mà Người chỉ mặc khải một cách rất tiệm tiến.

¨ Messianité = Tính thiên sai: Bản tính Đấng Thiên Sai hay sự kiện là Thiên Sai: xác quyết tính thiên sai của Đức Giêsu là xác quyết Người là Đấng Thiên Sai.

¨ Messianisme = Niềm mong đợi Đấng Thiên Sai: Trong Cựu ước, sự trông đợi và niềm hy vọng Đấng Thiên Sai. º Niềm mong đợi giải thoát: Theo nghĩa nới rộng, trong một nhóm hoặc nơi một đầu tiên, tất cả mong chờ một sự giải phóng hoặc một vị thánh (ví dụ: những niềm mong đợi giải thoát Phi châu ngày nay).

Métahistorique —> Histoire.

Métanie —> Métanoia.

MÉTAMORPHOSE = Sự hoá thân, sự biến dạng (do từ Hy-lạp meta [ý thay đổi] và moephè = hình dáng): Sự biến đổi dáng vẻ của một vị thần, một bán thần hoặc một con người được thần hoá bởi chính sự biến đổi này. Huyền thoại rất phổ biến này trong thế giới tôn giáo, mà ở đó nó thường được dùng để minh xác đặc tính linh thánh của một cái cây, một viên đá hoặc tất cả những đồ vật khác mà hình dáng hoặc các tính chất được đặt tương quan với hình dáng hoặc các tính chất của một quyền lực thần linh đặc biệt. Trong quyển Métamorphoses (Các hoá thân) Ovide đã giữ lại cho chúng ta một sưu tập phong phú về các sự biến dạng này trong lãnh vực thần thoại Hy-lạp. º —> Avatar.

MÉTANOIA = Sự hối cải, sự trở lại (từ Hy-lạp có nghĩa là ăn năn hối cải, từ phái sinh do meta [ý thay đổi] và nous = tư tưởng): sự thay đổi tinh thần, sự trở về bằng con tim, ý muốn trở lại, hối cải. º Kinh Thánh. Hành nhanh chóng người có tội nghe lời kêu gọi của các ngôn sứ mà từ bỏ việc thờ ngẫu tượng và sự bất chính, để trở về cùng Thiên Chúa bằng cách làm trọn ý muốn của Người (Is 46, 8; Ed 18, 21). Gioan Tẩy Giả và Đức Giêsu đã khởi đầu thừa tác vụ của mình bằng sự rao giảng việc ăn năn hối cải (métanoia) như là điều kiện để được vào Vương quốc của Thiên Chúa (Mt 3, 2; 4, 17). Trong sự rao giảng của các Tông đồ, métanoia chỉ sự trở về đạt đến bí tích Thánh Tẩy và đưa vào cuộc sống mới trong Thần Khí (Cv 2, 28). º Ngày nay người ta tự ý dùng từ métanoia thay cho từ pénitence (sự ăn năn thống hối) (trong bản Vulgata, từ paenitentia còn thường du2ng để dịch từ métanoia) để chỉ sự cố gắng hối cải mà Thiên Chúa đòi hỏi nơi các Kitô hữu.

¨ Métanie = Nghi thức cúng bái: Trong các nghi thức Đông phương, sự cúi mình sâu xuống, kèm thêm việc làm dấu thánh giá và đọc kinh: “lạy Chúa là Thiên Chúa, xin hãy phù hộ con, con là kẻ có tội, và xin hãy thương xót con”.

Métaphysique —> Physique.

Métapsychique, métapsychologie, metempsychose —> Psyché.

MÉTHODE = Phương pháp (tiếng Hy-lạp methodos: sự tìm kiếm, từ phái sinh của méta: về hướng và odos: con đường): Toàn bộ những cách tiến hành hoặc những phương sách khai triển theo một kế hoạch đã được quyết định nhằm vào một mục đích xác định. º Méthode d’oraison = Phương pháp cầu nguyện: phương pháp chỉ ra bước tiến phải theo để đạt đến việc cầu nguyện: phương pháp này xác định hình thức của những hành vi chính phải được gây ra và thứ tự gây ra những hành vi đó. Ở mọi thời đại, các nhà tu đức đã đưa ra những lời khuyên về cách cầu nguyện, nhưng chỉ từ thế kỷ XV mới xuất hiện những phương pháp thật sự. Những phương pháp được nhiều người biết đến nhất là phương pháp của thánh Ignatiô, được gọi là Ba năng lực của tâm hồn (des trois puissances de l’âme), vì ở đó người ta luyện tập luân phiên trí tuệ, ý muốn và trí tưởng tượng, và phương pháp của Saint-Sulpice, được Bérulle và các đại diện lớn của Trường phái Pháp chọn lọc, là phương pháp vận dụng những hành vi khác nhau của các nhân đức đối thần. Các phương pháp không miễn trừ cho tâm hồn khỏi phải lệ thuộc vào tác động của Chúa Thánh Thần, nhưng ngược lại chuẩn bị cho tâm hồn lệ thuộc vào tác động này.

¨ Méthodique (Doute) —> Doute.

¨ Méthodologie. Triết. = Phương pháp luận: Phần phê bình nghiên cứu các phương pháp và xác định giá trị các phương pháp đó.

¨ Méthodisme = Giáo phái Mêthôđít, giáo phái giám lý: Giáo hội Tin lành sinh ra vào thế kỷ XVIII từ một phong trào phục hưng của Giáo hội Anh quốc, theo sáng kiến của các anh em Wesley và trong hàng ngũ phong trào mộ đạo (piétisme) ở Đức. Trước tiên được tổ chức thành những hiệp hội tự do, phong trào này năm 1784 đã đi đến hiến chế của một Giáo hội mới, tách rời khỏi Anh giáo, với một thừa tác vụ độc lập với sự kế vị tông toà (kế vị giám mục) Anh giáo. º Giáo phái Mêthôđít không thích có một giáo lý riêng và không có sự tuyên xưng đức tin nào khác hơn là Kinh Tin Kính các Tông đồ (tuy nhiên mỗi người không buộc phải gắn bó với những điều khoản của Kinh Tin Kính này); giáo phái này trước nhất là được xây dựng trên kinh nghiệm tu đức mà cá nhân họ cảm nghiệm được trong sự hoán cải, bằng cách tương tự như kinh nghiệm thần bí của các anh em Wesley.

¨ Méthodistes (Eglises) = Các Hội thánh Mêthôđít. Các Hội thánh giám lý: Các Hội thánh thuộc về Liên minh mêthôđít thế giới. Ngày nay có hàng 40 Hội thánh, tổng cộng 20 triệu tín hữu, trong đó có 10 triệu ở Mỹ, 3 triệu nơi các người da đen châu Mỹ, 1 triệu ở Anh.

MÉTHODE de Constantinople = Méthode de Constantinople. Đan sĩ ở Propontide, chống lại phái bài ảnh tượng. Trở thành thượng phụ Constantinôpoli (842-847). Ông dứt khoát thiết lập lại việc tôn thờ các ảnh tượng.

MÉTHODE d’Olympe = Méthode d’Olympe. Nhân vật ít được biết, đã sống như một giáo sư và như nhà khổ tu ở Lycia. Việc người ta cho ông là giám mục Olympe có lẽ là sai. Sự tuẫn đạo của ông (khoảng năm 311) cũng đáng hoài nghi không kém. Ông trở thành người chống lại vài luận án phiêu lưu của Origênê. Ông nổi danh nhất là vì ông là tác giả quyển Banquet des dix Vierges (Bữa tiệc của mười Trinh nữ), một quyển sách khen ngợi đức đồng trinh Kitô giáo, dưới hình thức đối thoại.

MÉTROPOLE = Thành phố chính (do từ Hy-lạp mêtèr = mẹ; và polis = thành phố): thành phố chính của một tỉnh trong đế quốc La-mã. º Giáo luật. Toà giám mục: Trong thời Thượng cổ, trụ sở của một toà giám mục mà vị giám mục hiệu toà có địa vị cao hơn và vài quyền tài phán trên các giám mục khác. º Ngày nay, trụ sở của một vị tổng giám mục.

¨ Métropolitain = Tổng giám mục. (Danh từ). Vị tổng giám mục đứng đầu một giáo tỉnh.

¨ Metropolite = Trưởng giáo chủ: Tước hiệu của vài giám mục Đông phương. Quyền hạn của họ thay đổi tùy theo hiến chế của Giáo hội mà họ thuộc về. º Trong luật các Giáo hội hiệp nhất, vị giám mục tùy thuộc hay không tùy thuộc vào một vị thượng phụ là người đứng đầu một giáo tỉnh.

MICHÉE = Mikha (tiếng Do thái mikah = người như Giavê?): Ngôn sứ của Vương quốc Israel, khoảng năm 900 trước CN; dưới triều đại vua Akháp, người mà ông đã tiên báo sự thất bại, trái với các ngôn sứ giả (1 V 22). º Ngôn sứ thứ sáu trong “các ngôn sứ nhỏ”, người đồng thời với Isai, đã thi hành thừa tác vụ của mình ở Giêrusalem vào thế kỷ VIII trước CN, dưới triều vua Akhaz. Tác giả Sách Mikha (Livre de Michée).

MICHEL= Micael:  (tiếng Do thái mikael, ai bằng Thiên Chúa?). Thiên thần lớn nhất trong các thiên thần, theo truyền thống Do thái và Kitô giáo. Ngài được giới thiệu như là người bảo vệ dân Israel (Đn 19, 13, 21; 12, 1) và như vị thủ lãnh các thiên thần trong trận chiến chống lại ma quỷ (Kh 12, 7). Các Giáo phụ và, trong một chừng mực kém hơn, các phụng vụ cũng nhận biết ngài có nhiệm vụ tiếp rước các linh hồn sau khi chết.

Microcosme —> Cosmos.

Microschème —> Schéma.

MIDRASH = Kiểu giải thích Kinh Thánh (từ Do thái, phái sinh của darash = xem xét): kiểu giải thích Kinh Thánh của các giáo sĩ Do thái, có khuynh hướng cắt nghĩa bản văn thánh theo hoàn cảnh hiện tại và rút ra những áp dụng thực tiễn. Người ta đã gặp kiểu giải thích này ngay chính trong Kinh Thánh (Kn 16 là một midrash của sách Xuất hành), nhưng phần nhiều các midrash được soạn thảo giữa thế kỷ VI và XII của kỷ nguyên chúng ta.

MIGNE (Jacques-Paul) = Jacques-Paul Migne. Linh mục tài ba, người gốc Saint-Flour, danh tiếng nhờ kế hoạch ông đã tung ra về một Thư viện toàn cầu của hàng giáo sĩ (1800-1875). Người ta mang ơn ông về một ấn bản tập Patrologie latine (Giáo phụ học La-tinh) (222 quyển, in-4^0) và Patrologie grecque (Giáo phụ học Hy-lạp) (161 quyển) hiện giờ vẫn còn giúp ích rất nhiều.

MILÈVE (Concile de) = Công đồng Milève: Công đồng nhóm họp ở Milève (Algérie) năm 416 và tập hợp hàng 60 giám mục xứ Numiđia. Công đồng này đã gởi cho Đức Giáo Hoàng Innocentê I một bức thư của Thượng hội đồng lên án phái Pêlagiô. Các tín khoản mà người ta đôi khi gán cho công đồng này, trên thực tế là các tín khoản của Công đồng Carthagô năm 418.

Milieu —> Lieu.

MILATANT = Chiến sĩ: Người giáo dân đã nhận lãnh một trách nhiệm tông đồ, thường là trong Công giáo Tiến hành. º Militante —> Eglise.

Militaires (Ordres) —> Ordre.

MILLÉNARISME = Thuyết thiên niên: Niềm tin phát sinh trong giới Do thái-Kitô giáo từ sự khăng khăng về một niềm mong đợi Đấng Thiên Sai trần thế và từ một sự giải thích từng chữ Kh 20, 3-6 và theo đó, Đức Kitô, có các thánh bao quanh, phải trở lại trần gian này để cai trị trên mặt đất một thời gian là một ngàn năm. Được củng cố bởi uy tín của Papias, được chấp nhận bởi Justinô, Irênê, Tertullianô, Hippolytô, niềm tin này đã suy tàn vào thế kỷ III, nhưng lại tái xuất hiện một lần nữa trong thời kỳ lịch sử của Giáo hội. º Đồng nghĩa Chiliasme (do từ Hy-lạp chilioi = một ngàn).

MINEUR = Tiểu (do từ La-tinh minor = nhỏ hơn), Luận lý. Trong tam đoạn luận khẳng định, từ này nói lên phẩm tính của hạn từ có ngoại diện nhỏ nhất và dùng làm chủ đề để đi đến kết luận. º Mineure d’un syllogisme = Tiểu tiền đề của tam đoạn luận: tiền đề trong hai tiền đề có chứa cái nhỏ hơn; bình thường nó được phát biểu ở vị trí thứ hai; đối nghịch với đại tiền đề (majeure). º Frères mineurs = Anh em hèn mọn: Danh hiệu chính thức của các tu sĩ Phanxicô. º Ordres mineurs —> Ordre.

¨ Minoré = Thầy chức nhỏ: giáo sĩ mới chỉ lãnh nhận một hoặc nhiều chức nhỏ.

¨ Minimes = Dòng thánh Phanxicô Paolô: Dòng được thánh Phanxicô Paolô thành lập khoảng năm 1460 và có mục đích chính là thuyết giảng và dạy học.

MINISTRE = Thừa tác viên (do từ La-tinh minister = người phục vụ; phái sinh của từ minus = kém hơn): Người mà, trong Giáo hội, làm trọn một chức vụ phụ thuộc vào một người khác, hay đơn giản, với danh hiệu là người tôi tớ của Đức Kitô và của Giáo hội. º Ministre de la Parole = Thừa tác viên Lời Chúa: Người mà, trong Giáo hội có quyền và trách vụ loan báo Lời Chúa, làm cho Lời Chúa trở nên dễ hiểu đối với những người nghe, là thừa tác viên làm cho Lời Chúa trở nên hữu hiệu ở bên họ. (xem Is 55, 10). º Ministre des sacrements = Thừa tác viên các bí tích: Người mà, trong Giáo hội, có quyền và trách vụ ban phát các bí tích. Người ta phân biệt thừa tác viên thông thường là người đương nhiên có quyền này, căn cứ vào chức vụ của người đó, và thừa tác viên ngoại thường là người chỉ có quyền này trong vài trường hợp hoặc do ủy nhiệm: như vậy, linh mục là thừa tác viên thông thường của bí tích Thánh Tẩy trọng thể, phó tế là thừa tác viên ngoại thường của bí tích Thánh Tẩy trọng thể. º Ministre des clefs = Thừa tác viên xá giải: Người mà, trong Giáo hội, có quyền nghe xưng tội, xét đoán và tha thứ nhân danh Đức Kitô. º Ministre général = Bề trên tổng quyền Dòng Phanxicô: tên gọi dành cho vị bề trên tổng quyền trong Dòng các Anh em hèn mọn. º Père ministre = Cha quản lý của Dòng Tên: tên gọi dành cho vị quản lý trong Dòng Tên.

¨ Ministère = Thừa tác vụ: Việc phục vụ gắn liền với một chức vụ nào đó. º Ministère sacerdotal = Thừa tác vuụ linh mục: toàn bộ những việc phục vụ và hoạt động gắn liền với chức vụ của linh mục: thừa tác vụ mục vụ, thừa tác vụ rao giảng, thừa tác vụ xá giải v.v...

¨ Ministériel = Thuộc về thừa tác vụ, có tính thừa tác: Có liên quan đến thừa tác vụ. º Activité ministérielle = Hoạt động thừa tác: hoạt động phụ, hay hoạt động của người tôi tớ.

¨ Administrateur apostolique = Giám quản tông toà: Giáo sĩ mà Toà thánh ủy nhiệm cai quản một giáo phận tạm thời hoặc vĩnh viễn mà không bổ nhiệm làm giám mục thực thụ. Việc này chỉ thực hiện khi có lý do nghiêm trọng và đặc biệt, ví dụ khi vị giám mục thực thụ bị ngăn cản, không thi hành những chức vụ của mình được hoặc khi tòa giám mục trống ngôi, mà xem ra không thể hoặc không tiện lo việc kế vị ngay được.

MINUCIUS FÉLIX = Minucius Félix. Luật sư Rôma, tác giả quyển Octavius, tác phẩm biện giáo bằng tiếng La-tinh dưới hình thức đối thoại, được soạn thảo khoảng cuối thế kỷ II hoặc đầu thế kỷ III, đáng lưu ý vì tính khách quan của nó đối với ngoại giáo, và vì nghệ thuật trước tác và bút pháp. Minucius đã thiết lập những chân lý căn bản: tính duy nhất của Thiên Chúa, sự bất tử của linh hồn và chứng minh sự tinh tuyền của luân lý Kitô giáo.

MIRACLE = Phép lạ (do từ La-tinh mirari = thán phục, ngạc nhiên): Sự kiện khả giác ở ngoài sự vận hành thông thường của các sự vật mà Thiên Chúa tạo ra trong một bối cảnh tôn giáo như một dấu hiệu của cái siêu nhiên. º VTB.

¨ Miraculé = Người được phép lạ: Người đã là đối tượng của một phép lạ, đặc biệt là người được hưởng một sự lành bệnh lạ lùng.

¨ Merveilleux = Những việc lạ lùng, những điều huyền diệu: Toàn bộ những hiện tượng ngoại lệ và không được cắt nghĩa mà người ta cho là có sự can thiệp của những hữu thể siêu nhiên.

¨ Miroir = Gương, tấm guơng: Thần học và tu đức. Danh hiệu thời trung cổ dành cho những sưu tập khác nhau: như Gương Giáo hội (Miroir d’Eglise) (Speculum Ecclesiae), tập những bài giảng dựa theo các Giáo phụ, được Honoré d’Autun soạn thảo vàp thế kỷ XII; Gương kép ba (Miroir triple) (Speculum triplex hay majus), bách khoa thần học, khoa học và lịch sử, được Vincent de Deauvais soạn thảo vào thế kỷ XIII và Gương Cứu Độ (Miroir du Salut) ) (Speculum humanae salvationis), sưu tập những bản văn sùng kính.

¨ Admiration = Sự thán phục, cảm phục: Hành vi của dục vọng trí tuệ. Có âm vang trong giác dục, đi lền theo sự lĩnh hội một đối tượng vượt quá khả năng hiểu biết của chúng ta (Sum. théol 2a 2ae 180, 3 ad 3m). Trong khi sự ngạc nhiên, sự kinh ngạc và sự sững sờ là do tính cách lạ thường của đối tượng, thì sự thán phục là một tầm mức cường độ trung bình giữa sự ngạc nhiên và sự kinh ngạc khâm phục, lại do tính cách vĩ đại của đối tượng hoặc do sự tuyệt hảo của các phẩm tính của nó: nó vừa tham gia vào sự sợ hãi, lại vừa tham gia vào sự khoái trá; nó nuôi dưỡng sự ước muốn biết nhiều hơn và gây ra sự khen ngợi. º Trong ngôn ngữ hiện đại, người ta thường dùng từ admiration với nghĩa là ý thức về cái đẹp.

MIRARI VOS = Thông điệp Mirari Vos. Thông điệp của Đức Grêgôriô XVI (ngày 15.8.1832) lên án những học thuyết xã hội và chính trị của Lamennais.

Miroir —> Miracle.

MISÈRE = Sự khốn khổ (do từ La-tinh miser = bất hạnh, đáng thương): tình trạng bất hạnh và thiếu thốn làm cho người khác phải thương xót. Sự khốn khổ đối với con người là một tình trạng bất thường, không nên lẫn lộn với sự nghèo khó, là cái mà sống theo Tin Mừng thì ngược lại, đó là một sự làm tăng tiến con người và là một nguồn vui. º Secteur de misère = Giới khốn cùng: Thuật ngữ của Cha Lbret mà quyển Economie et Humanisme (Kinh tế và Nhân bản) của cha đã đề cập đến giới xã hội mà sự khốn cùng, dưới một hình thức này hay hình thức khác, kêu gọi các Kitô hữu phải quảng đại gánh vác.

¨ Miserere = Thánh vịnh kêu thương xót (tiếng La-tinh có nghĩa là: xin hãy thương xót): từ đầu tiên của Tv 50, là một lời cầu xin sự tha thứ và một sự cam kết thống hối. º Sự phổ nhạc trên các lời của Tv 50. Bản nhạc danh tiếng nhất là của Allegri (thế kỷ XVII).

MISÉRICORDE = Lòng nhân từ, lòng khoan dung (do từ La-tinh misereri = thương xót, và cor, cordis = con tim): nhân đức của con tim biết nhận thức, chia sẻ sự khốn cùng của người khác để giúp đỡ người đó.Đức ái nhất thiết phải sinh ra lòng khoan dung, là cái mà, cùng với sự bình an và vui mừng, là một trong những hiệu quả của đức ái. º Kinh Thánh. Lòng lân mẫn, lòng lân tuất, lòng ái tuất: thuộc tính tối cao của Thiên Chúa, là cái cắt nghĩa tất cả ý nghĩa định cứu độ của Người. º —> Aumône. º VTB.

MISHNA = Sách Mishna, sách sưu tầm luật lệ (từ Do thái, phái sinh của shana = lặp lại): Tập sách các lềluật và các luật lệ do các giáo sĩ Do thái lập thành những công thức để áp dụng và làm cho luật pháp của Kinh Thánh được th1ch hợp. Trước tiên là do truyền khẩu lưu lại, sau đó sách Mishna được viết ra vào thế kỷ III sau CN. Sách này chia làm 6 phần và gồm 63 khảo luận.

Missa, missale, missel —> Messe.

MISSION = Sứ mệnh, sứ vụ (tiếng La-tinh missio = sự gởi đi, do động từ mittere = gởi, sai): chức vụ mà người ta giao cho một người hoặc một nhóm (ví dụ: sứ mệnh của anh là nói với thủ lãnh), hoặc chính là sự sai đi, nghĩa là hành vi của người gởi đi, sai đi (ví dụ: sứ mệnh của tôi giao có tính cách mệnh lệnh: Tôi muốn rằng...) hoặc nhóm người được gởi đi, sai đi (đoàn, phái đoàn) (ví dụ: Tôi là thành viên của phái đoàn); hoặc mục đích của việc gởi đi, phái đi (sứ mệnh của tôi là phải thành công). º Mission divine = Sứ mệnh thần linh: việc sai phái một Ngôi Thiên Chúa đến với một cộng đoàn nhân loại hay đến với một người, do một Ngôi Thiên Chúa mà Ngôi Thiên Chúa được sai phái nhiệm xuất từ Ngôi Thiên Chúa đó từ thuở đời đời. Sứ mệnh không gì khác hơn là sự nhiệm xuất vĩnh cửu, nhưng với tư cách là sự nhiệm xuất này mang một giới hạn trần thế (xem Sum. théol 1a 43, 2, 3m). Chúa Cha không thể được sai phái vì Người không nhiệm xuất từ một Ngôi khác nào cả, nhưng chỉ có Chúa Con và Chúa Thánh Thần. Vì Ba Ngôi Thiên Chúa không thay đổi, nên có sứ mệnh khi có điều mới, không phải trong Thiên Chúa mà trong tạo vật, nghĩa là khi có một hiệu quả mới được tạo thành, trong mối liên hệ đặc biệt với một Ngôi Thiên Chúa. Người ta phân biệt những sứ mệnh thần linh hữu hình khi hiệu quả có thể thấy được (ví dụ việc sai phái hoặc sứ mệnh của Chúa Con bằng sự nhập thể; sự sai phái Chúa Thánh Thần đến trên các Tông đồ vào ngày lễ Ngũ Tuần) và những sứ mệnh thần linh vô hình khi hiệu quả không thấy được một cách đơn giản (ví dụ: việc sai phái Chúa Thánh Thần đến trong Giáo hội và trong tâm hồn, mà người ta còn gọi là sự lập cư của Chúa Thánh Thần trong tâm hồn, hay là Ân sủng của Chúa Thánh Thần). Hiệu quả của sứ mệnh thuộc quyền của Ba Ngôi cũng như thuộc phạm vi nguyên nhân của nó (ví dụ: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần làm cho Chúa Con kết hiệp với bản tính loài người một cách theo ngôi vị). Hiệu quả sứ mệnh vô hình được biệt ứng cho Ngôi Lời hoặc cho Chúa Thánh Thần, vì một sự liên hệ giống như giữa hiệu quả này và Ngôi Lời hoặc Chúa Thánh Thần (ví dụ: Ngôi Lời được gọi là được gởi đến trong tâm hồn, khi mà tâm hồn nhận biết Thiên Chúa bằng một sự nhận biết khát vọng tình yêu, giống như sự nhận biết của Ngôi Lời). về các sứ mệnh thần linh, xem Mt 15, 24; Lc 4, 18; Ga 14, 26 v.v...). º Mission de l’Eglise = Sứ mệnh của Giáo hội: Tập hợp tất cả những chức vụ (giáo huấn, thánh hoá, cai quản) mà nhờ đó Giáo hội, là người được Đức Kitô sai đến thế giới, tiếp tục sứ mệnh của Đấng thành lập mình. Sứ mệnh đầu tiên của Giáo hội bắt đầu bằng sự rao giảng Lời Chúa hay là sự phúc âm hoá. º Vào thế kỷ XVI, trong vài hội dòng, từ này mang một ý nghĩa mới, gần giống ý nghĩa của từ obédience (sự vâng lời, sự tuân phục) ngày nay; sứ mệnh đó là trách vụ mà một tu sĩ, hoặc một linh mục triều, hoặc một cộng đoàn lãnh nhận, ban một sứ mệnh là ủy thác một trách vụ. Từ này, nói rộng ra, là một sự hoàn toàn sẵn sàng của người được sai đi và một uy quyền không được bàn cãi của người sai đi. º Do đó, vào thế kỷ XVII, từ la mission (sứ mệnh) đi đến chỗ có ý nghĩa là sự sai đi cứng rắn nhất, sự sai đi đòi hỏi sự sẵn sàng lớn nhất của vị linh mục hoặc của tu sĩ, nghĩa là sự sai đi đến một xứ thù địch với Kitô giáo, và ngay sau đó, một cách gần như chuyên nhất, đến một xứ xa lạ đối với cộng đồng Kitô giáo: một trong những xứ vừa mới được các nhà thám hiểm khám phá (trong thực tế, đó là các xứ hiện tại của Thế giới Thứ ba). Ý nghĩa hàm hồ này (vì hình như có nghĩa là Giáo hội không được “sai đến” thế giới, nơi mà Giáo hội không được gọi là truyền giáo) cho đến ngày nay, trong các thuật ngữ, vẫn còn như là xứ truyền giáo (pays de mission), xứ mà ngày xưa cộng đoàn Kitô hữu “gởi” các linh mục và tu sĩ đến để phúc âm hoá; les missions = các hội truyền giáo: toàn bộ các thiết chế (các Dòng, các hội đoàn, các học viện, các trụ sở phúc âm hoá) có mục đích làm cho các nước xa xôi trở lại (đối với cộng đoàn Kitô hữu); la mission = sự truyền giáo: hoạt động của Giáo hội trong những xứ này; le poste de mission = trụ sở truyền giáo: căn cứ địa phương của hoạt động phúc âm hoá trong ss xứ này v.v... ºTừ Công đồng Vatican II, người ta đã cố gắng một bên là, gắn liền việc truyền giáo và tất cả các hội truyền giáo của Giáo hội vào những sứ mệnh thần linh, là nguồn gốc của tất cả mọi sứ mệnh, và một bên nữa là, công nhận một quyền tự trị nào đó đối với Giáo hội, ở cái thế giới mà Giáo hội phải đương đầu khắp nơi. Vì vậy, người ta không còn phân biệt một “cộng đoàn Kitô hữu” gởi đi với các “hội truyền giáo” mà cộng đoàn này gởi đi, nhưng “Giáo hội”, được Đức Kitô sai đi và “thế giới” là nơi Giáo hội được sai đến một cách phổ quát. Vì vậy Giáo hội là nhà truyền giáo ở tất cả những nơi mà Giáo hội phải đương đầu với thế giới, nghĩa là tất cả những nơi mà Giáo hội hiện diện, và mãi mãi (xem Lumen Gentium: Ánh sáng muôn dân: “Giáo hội kết hợp sự cầu nguyện và lao động để cho toàn thể thế giới, trong tất cả hữu thể của nó, được trở thành dân tộc của Thiên Chúa, Thân xác của Chúa và đền thờ của Chúa Thánh Thần). Điều đó không có nghĩa là Giáo hội, khắp nơi, đều ở cùng một tình trạng. Hoàn cảnh của Giáo hội đối với thế giới mà Giáo hội được gởi đến, thay đổi tùy theo những hoa trái của việc phúc âm hoá chín nhiều hay ít, tùy theo những mức độ trở lại của các dân tộc, tùy theo các nền văn hoá và các tục lệ gặp phải đã biến đổi sâu sắc hay còn nông cạn. Nếu Giáo hội được gởi đến thế giới khắp nơi, là nhà truyền giáo ở khắp nơi, vậy thì người ta phải cố gắng xác định khắp nơi Giáo hội là nhà truyền giáo như thế nào: bản chất sự tương quan của Giáo hội với thế giới là gì, hoặc, ngược lại, tầm mức phát triển thiêng liêng của thế giới tương quan với Giáo hội như thế nào. Do đó, người ta phân biệt: 1. Mission interne = truyền giáo nội bộ và mission externe = truyền giáo bên ngoài: trong sự truyền giáo thứ nhất, Giáo hội dành cho các nhóm tín hữu, những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, và vì vậy đã “thuộc về Giáo hội”, để giảm thiểu trong họ những vùng chưa tin, lôi cuốn họ với đức tin sốt sắng nhất và toả sáng mạnh nhất; trong sự truyền giáo thứ hai, Giáo hội dành cho một nhóm người, mà ở đó chưa có một thể chế Giáo hội nào, để đem đó những phương tiện cứu rỗi cho những người có thiện chí. Ví dụ: về truyền giáo nội bộ; một cuộc tĩnh tâm hoặc một sự thuyết giảng mãnh liệt, ở một giáo phận, một những hay một nhóm Kitô hữu nào đó, bất kỳ ở Bombay, Douala, Sao Paolô hay Marseille; ví dụ về sự truyền giáo bên ngoài: phúc âm hoá giới thợ thuyền ở Pháp hay những người nông thôn ở Bắc Ấn-độ hoặc những người “indiens” ở các cao nguyên núi Andes. 2. Mission intérieure = Truyền giáo trong nước và Mission extérieure ou étrangère = Truyền giáo ngoài nước hoặc hải ngoại: Giáo hội đang lo việc truyền giáo trong nước trong một lãnh thổ mà phần lớn dân chúng là Kitô hữu, nơi mà nền văn hoá và các tục lệ của ứ sở đã thực sự đã chạm tới và đã được biến đổi bởi ân huệ Kitô giáo, nơi mà việc phúc âm hoá chính yếu là công việc các Tông đồ của xứ sở này; Giáo hội đang lo việc truyền giáo ngoài nước trong lãnh thổ (dân tộc, lục địa) mà dân chúng có nền văn hoá và những tục lệ còn thấm nhiễm những giá trị ngoài Kitô giáo, nơi mà gia đình thực sự là Kitô giáo còn hiếm hoi, nơi mà những người có trách nhiệm công việc mục vụ phần lớn còn là những người xa lạ với xứ sở. Các tiêu chuẩn đánh giá liên quan đến một lãnh thổ hay một quốc gia luôn luôn dựa vào kinh nghiệm và tổng quát. Khuynh hướng ngày nay là đơn giản xem như lãnh thổ truyền giáo ngoài nước, tất cả những lãnh thổ thuộc phạm vi của Thánh bộ Truyền bá Đức tin ở Rôma (đã trở thành Thánh Bộ phúc âm hoá các dân tộc) và như lãnh thổ truyền giáo trong nước, những quốc gia hỗ trợ (bằng nhân lực, bằng các học viện, bằng tiền bạc) Thánh Bộ này. 3. Bên trong việc truyền giáo bên ngoài (hoặc trong việc truyền giáo trong nước, hoặc trong việc truyền giáo ngoài nước), người ta còn phân biệt: việc truyền giáo bên cạnh những người Do thái giáo, những người Hồi giáo, những người Phật giáo, những người Ấn-độ giáo, những phần tử của các tôn giáo châu Phi, tùy theo tôn giáo mà việc loan báo Tin Mừng phải đương đầu; những việc truyền giáo bên cạnh những người vô thần phương Tây; những người Trung quốc, những người thổ dân châu Mỹ (Indiens) v.v... tùy theo loại vănhoá, ít nhiều xa lạ với đức tin mà Giáo hội gặp phải; những việc truyền giáo bân cạnh những cô gái giang hồ, cách “bọn áo đen”, những kẻ sa đoạ, những băng cướp, tùy theo loại tập tục mà người Tông đồ của Đức Kitô gặp phải, trong bất cứ tôn giáo hay văn hoá nào. º Missions permanentes = Truyền giáo thường xuyên (hay dài hạn) và missions périodiques = Truyền giáo định kỳ: Những việc truyền giáo có tính cách thường xuyên, dài hạn hoặc theo định kỳ. º Mission diocésaine = Truyền giáo giáo phận: hoặc là một hoạt động tập thể (truyền giáo tạm thời bên trong giáo phận), mà nhờ đó một giáo phận được đánh thức trong đức tin một cách mạnh mẽ, hoặc là thể chế thường xuyên của các linh mục (các nhà truyền giáo giáo phận) được giao phó cho việc truyền giáo nội bộ trong giáo phận. º Mission paroissiale = Truyền giáo giáo xứ: Thành phần của truyền giáo giáo phận, liên quan đến một giáo xứ của giáo phận. º Mission de France = Hội truyền giáo Pháp: Thể chế truyền giáo nằm trong tay hàng giám mục Pháp, nhằm mục đích phúc âm hoá các vùng đã bị giải hoá Kitô giáo hoặc những giới ngoài Kitô giáo ở Pháp, bằng cách sai phái các vị linh mục Hội truyền giáo Pháp được thành lập năm 1941, theo sáng kiến của Đức Hồng y Suhard; hiện thời, nó được điều hành theo hiến chế Omnium ecclesiarum năm 1954 biến nó trở thành một giáo phận biệt hạt, bởi một hội đồng giám mục gồm 7 thành viên, là những người được lựa chọn bằng cách tuyển chọn bổ sung và được Toà thánh bổ nhiệm. Chủng viện của Hội truyền giáo Pháp trước tiên hoạt động ở Lisieux dưới quyền giám đốc của Cha Augros từ năm 1942 đến 1952, sau đó thuyên chuyển về Limoges năm 1952, về pontigny (toà giáo quận) năm 1964 và về Fontenay-sous-Bois năm 1967. Từ năm 1960, các “linh mục Pontigny” là những người đã có các trụ sở truyền giáo ở Algérie, Tunisie, maroc, Martinique, đã lập những trụ sở khác trong nhiều quốc gia của Thế Giới Thứ Ba. º Mission de Paris = Hội truyền giáo Paris: Cộng đoàn các linh mục-thợ được Đức hồng y Suhard thành lập với sự phụ giúp của Cha Godin (con cái Dòng Bác Ái) vào hôm trước ngày cha này qua đời năm 1943. Hội này nhằm mục đích rao giảng Tin Mừng cho giới thợ thuyền trong vùng Paris. Hội trực tiếp trực thuộc Đức Tổng giám mục Paris và vị bề trên của Hội, được bổ nhiệm. º Pays de mission = Xứ truyền giáo: Trong việc truyền giáo ngoài nước: tất cả các xứ thuộc quyền Thánh Bộ phúc âm hoá các dân tộc. Trong việc truyền giáo trong nước: tất cả những vùng, tất cả những phần lãnh thổ, hoặc đôi khi (F. Boulard) tất cả môi trường xã hội thuộc phạm vi truyền giáo bên ngoài. Trong xã hội học tôn giáo, tất cả giáo phận hoặc phần giáo phận thuộc loại C theo bảng xếp hạng của Boulard, nghĩa là ít nhất 20% trẻ em không còn chịu phép Thánh Tẩy nữa. º Centre pastoral des missions de l’Intérieur (CPMI) = Trung tâm mục vụ truyền giáo trong nước: Trung tâm suy nghĩ truyền giáo và thiết chế việc truyền giáo, được thành lập do Cha J.F. Motte, dòng Anh em hèn mọn, năm 1951, căn cứ vào các việc truyền giáo trong nước tạm thời phải chuẩn bị (tiền tuyến giáo), tổ chức, duy trì hoặc phát triển trong nước Pháp. º —> Apôtre º VTB.

¨ Message = Sứ điệp: Tin Mừng cứu độ mà Giáo hội loan báo cho thế giới, với tư cách là Giáo hội loan báo Tin Mừng đó nhân danh Đức Chúa của mình. º —> Kerygme.

¨ Missionnaire = Thuộc về sự truyền giáo. (Tính từ). Có liên quan đến việc truyền giáo (mission, theo nghĩa hiện đại), tuy nhiên với một nét nhỏ là người ta không hiểu nó với nghĩa hoàn toàn địa lý: vì vậy, từ này, ngày nay đồng nghĩa với từ évangélateur (người rao giảng Tin Mừng) (ví dụ: giáo xứ truyền giáo: giáo xứ đụng đến những người vô tín ngưỡng hoặc làm cho họ phải áy náy; một linh mục hoặc một giáo dân truyền giáo: người mà ơn gọi gồm trong việc đi đến những người ở xa đức tin, để triệu tập họ, bằng sự làm chứng của Tin Mừng và Lời Chúa, vào Giáo hội của Thiên Chúa trong Đức Giêsu Kitô). º (Danh tư). Nhà truyền giáo: thuộc về một thiết chế truyền giáo của truyền giáo trong nước (ví dụ một nhà truyền giáo giáo phận) hoặc của truyền giáo ngoài nước (ví dụ một nhà truyền giáo của hội Scheut).

¨ Missiologie = Truyền giáo học: phần thần học và chính xác hơn, phần Giáo hội học nghiên cứu Giáo hội trong hành vi phúc âm hoá, nghĩa là trong hành vi triệu tập những người ngoài Kitô giáo đến với ơn cứu độ.

¨ Missiographi = Sự nghiên cứu cơ bản việc truyền giáo: nghiên cứu mô tả về các việc truyền giáo hay nghiên cứu cơ bản về việc truyền giáo.

¨ Prémission = Sự chuẩn bị truyền giáo; tiền truyền giáo: Toàn bộ những cứ liệu, những việc dạy dỗ, những hoạt động cần thiết để chuẩn bị một dân tộc ngoài Kitô giáo hoặc thù địch để nghe Lời Chúa và trở lại. Trong một nghĩa nào đó, sự chuẩn bị truyền giáo nằm trong việc truyền giáo chính thức, việc truyền giáo này được hiểu như là toàn bộ những hoạt động chuẩn bị cho việc trở lại của một dân tộc và cho việc xây dựng một Giáo hội; vậy, người ta gọi sự chuẩn bị truyền giáo là giai đoạn truyền giáo và toàn bộ những hoạt động có trước khi loan báo chính thức Tin Mừng cho tất cả mọi người, khi những việc làm trước là cần thiết để Lời Chúa được nghe khắp nơi mà không bị dị nghĩa do các tập tục của quốc gia và để cho những hạt ngọc trai không bị liệng cho heo (Mt 7, 6). º Trong việc truyền giáo trong nước, sự chuẩn bị cho sự truyền giáo, trong một giáo xứ hoặc một giáo phận.

¨ Prémisse = Tiền đề (do từ La-tinh prae = phiá trước và mittere = gởi đi) Triết: Mệnh đề “được đưa ra phiá trước” với mục đích đạt đến một kết quả. Trong tam đoạn luận khẳng định, đại tiền đề và tiểu tiền đề là những tiền đề đưa đến kết luận; chúng cũng được gọi là antécédent (tiền kiện).

¨ Missions étrangères de Paris = Hội Thừa sai Paris, Hội truyền giáo hải ngoại Paris: Hội các linh mục được thành lập bởi các linh mục Pháp trong thế kỷ XVII, với mục đích giúp thành lập các Giáo hội bản địa, có hàng giáo sĩ riêng của họ, ở Á châu (mà các việc truyền giáo lúc đó đang phụ thuộc vào chủ quyền của Bồ-đào-nha) và ở Canada. Cha de Rhodes, dòng Tên, nhà truyền giáo trước đây ở Bắc bộ và Nam bộ, đã tung ra ý tưởng được các nhóm nhiệt tình chấp nhận; trong đó có: những “Người Bạn tốt”, (Bons Amis), “Dòng Thánh Thể” (Compagnie du Saint-Sacrement). Nhờ nhiều tấm lòng hảo tâm, chủng viện ở đường du Bac được thành lập (1663) và những cuộc ra đi truyền giáo đã xảy ra: Đức Cha Lambert de la Motte, năm 1660, Đức Cha Cotolendi (1661) đã qua đời trên đường, Đức Cha Pallu, tháng Giêng năm 1662, đi đến Thái Lan (Xiêm la). Năm 1658 M. de Montigny-Laval đã được bổ nhiệm làm đại diện tông tòa của Nước Pháp Mới (Canada). Nét đặc trưng của các linh mục này, đã bị xóa bỏ một thời gian, nhưng đã được tìm lại năm 1968, gồm trong việc họ vẫn là những người nhập tịch vào giáo phận của họ.

¨ Missions étrangères de Milan = Hội Thừa sai Milan, Hội truyền giáo hải ngoại Milan: Hội truyền giáo được thành lập năm 1850, theo mẫu của Hội truyền giáo hải ngoại Paris do Cha A. Ramaccotti. Năm 1926 họ sáp nhập vào chủng viện của Hội truyền giáo hải ngoại thánh Phêrô và thánh Phaolô ở Roma (được thành lập năm 1874) để thành lập Học viện giáo hoàng, dành cho các hội truyền giáo hải ngoại của các Tông đồ Phêrô và Phaolô và của các thánh Ambrôsiô và Carôlô.

¨ Missionnaires de Notre-Dame de la Salette (salettins) = Dòng Thừa sai Đức Bà La Salette: Hội dòng được thành lập năm 1852, lúc đầu để phục vụ cho việc hành hương và lo các việc truyền giáo giáo phận (do lần hiện ra ngày 19.9.1846, do Đức cha de Bruillard, giám mục Grenoble. Ông Burnoud là bề trên đầu tiên của Dòng. Cha Giraud, được bầu vào chức vụ này năm 1865, định mẫu mực tu đức của Hội dòng.

¨ Missions africaines de Lyon = Hội truyền giáo Phi châu của Lyon: Hội các linh mục, truyền giáo cho Phi châu, thành lập năm 1856 do Đức cha de Marion-Brésiliac, linh mục của hội truyền giáo hải ngoại Paris và là cựu đại diện tông toà ở Ân-độ. Vài tháng sau, Đức giám mục giao phó căn nhà mới thuyết ở Lyon cho cha Planque và cùng với 5 người bạn đi đến Sierra Leoné: ngài qua đời gần như ngay sau đó, bốn người bạn cũng vậy, trong một trận dịch sốt vàng. Cha Planque, người kế vị ngài, như vậy trở thành người đồng sáng lập Hội.

¨ Missionnaires de Scheut, được gọi là Scheutistes (hoặc missionnaires du Coeur immaculé de Marie) = Dòng truyền giáo Scheut, Dòng truyền giáo Trái Tim Vô Nhiểm Đức Maria: Hội dòng truyền giáo được thành lập ở Scheut-lez-Bruxelles, do cha Théophile Verbist (1823-1868) năm 1862, đặc biệt để rao giảng Tin Mừng cho Trung quốc, và đến sau là cho Congô.

¨ Missionnaires d’Afrique, được gọi là Pères Blancs = Hội truyền giáo Phi châu, được gọi là các Cha Trắng: Hội các linh mục được thành lập năm 1868 do Đức Cha Lavigerie, giám mục Alges và là đặc ủy Toà thánh ở Sahara, để thủ đắc tình thân hữu với những người Hồi giáo và mang Tin Mừng đến cho họ. Năm 1875, ba Cha Trắng đầu tiên đi Phi châu da đen và bị những người dẫn đường dân tộc Tu-a-rée của các ngài ám sát. Les soeurs missionnaires d’Afrique = Các nữ tu truyền giáo Phi châu (Các Bà Xơ Trắng) được thành lập năm 1869.

¨ Missionnaires du Verbe divin, được gọi là Verbistes = Hội truyền giáo Ngôi Lời: Hội các nhà truyền giáo được thành lập ở Steyl (Pays-Bas) năm 1875 do Cha Arnold Jansseu.

Mistère —> Mystère.

MIT BRENNENDER SORGE = Thông điệp Mit Brennender Sorge. Thông điệp của Đức Piô XI (ngày 14.3.1937) về tình trạng của Giáo hội trong Đế quốc Đức (Reich Allmand). Thông điệp này đặc biệt lên án chủ nghĩa quốc xã (nazisme).

MITHRA = Thần Mithra: Vị thần Ấn-độ-Iran, thần của chức vụ tối cao và là người bảo vệ các khế ước. º Gương mặt thần linh trung tâm của một tôn giáo huyền bí đã có một phát triển tối đa trong các trung tâm quân sự của Đế quốc La mã vào thế kỷ III sau CN. Chắc chắn gương mặt này có tương quan với vị thần Mithra của Iran, nhưng bằng những con đường chưa hiểu rõ.

¨ Mithraðsme hay Mithracisme = Đạo Mithra: tôn giáo huyền bí cử hành những nghi thức trong những nơi ở dưới mặt đất (mithrea) và các tín đồ của tôn giáo này được phân phối theo một tôn ti gồm 7 bậc. Tôn giáo này thể hiện vài điều giống như Kitô giáo mà nó phát triển bên cạnh, trong Đế quốc.

Mitigation des peines —> Peine.

MITRE = Mũ lễ giám mục (tiếng Hy-lạp mitra = dải vấn đầu, khăn): Mũ phụng vụ của vị chủ tế trong các nghi lễ đại triều, được giáo luật chung dành cho các giám mục, đệ nhất lục sự Toà thánh và các viện phụ được đội mũ giám mục.

¨ Mitré = Người được đội mũ giám mục: Người hưởng đặc ân được đội mũ lễ giám mục, căn cứ vào Giáo luật hoặc một sự nhượng quyền đặc biệt. º Abbé mitré = Viện phụ được đội mũ giám mục: Viện phụ dòng được giao phụ trách việc cai quản một đan viện độc lập và được thánh hiến trong trách vụ của mình bằng sự chúc lành viện phụ.

MIXTE = Hỗn hợp (tiếng La-tinh mixtus; do động từ miscere = trộn lẫn): Cùng một lúc thuộc về hai tập hợp hoặc hai loại. º Giáo luật. Cause mixte = Vụ kiện hỗn hợp: vụ kiện mà Giáo hội có quyền biết cùng một lúc với nhà nước, và được qui là do sự can phạm. Đồng nghĩa: Cause de for mixte (vụ án hỗn hợp). º Matière mixte = Loại hỗn hợp, hạng hỗn hợp: lãnh vực mà Giáo hội và nhà nước, mỗi bên đều có một thẩm quyền riêng và chuyên nhất. º Mariage mixte = Hôn nhân hỗn hợp: hôn nhân được ký kết bởi một người công giáo và một người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy thuộc về một tín phái Kitô giáo tách biệt. º Empêchement de religion mixte = Ngăn trở do khác đạo: Sự khác biệt tín phái hoặc tôn giáo có ở giữa một người công giáo và một người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy thuộc về một Giáo hội tách biệt và vì do đó, luật Giáo hội đặt điều kiện nào đó cho việc kết hôn. º —> Empêchement. Prohibant.

¨ Commixtion = Sự bỏ bánh vào rượu. Phụng vụ. Nghi thức mà linh mục, trong khi cử hành thánh lễ, sau khi bẻ bánh, trộn một mẩu nhỏ bánh lễ đã thánh hiến vào rượu cũng đã thánh hiến đựng trong chén thánh. Được thực hành bởi tất cả các gia đình phụng vụ, nghi thức này xem ra có nguồn gốc ở Syria, nơi mà ngay từ thế kỷ IV việc này đã được nói đến. Ý nghĩa của việc này có tính tượng trưng: nhắc lại rằng, sau khi Phục sinh, Mình và Máu Đức Kitô không còn tách biệt với nhau nữa.

¨ Immixtion = Sự pha vào. Phụng vụ: Hỗn hợp rượu đã thánh hiến hoặc một mẩu nhỏ bánh đã thánh hiến với rượu chưa thánh hiến, để chỉ sự hiệp thông của các tín hữu. º Trong một nghĩa rộng hơn, thêm nước hoặc dầu chưa được làm phép vào nước hoặc dầu đã làm phép. Việc thực hành được các điều khoản 734 và 757 của Bộ giáo luật cho phép. º Đôi khi được dùng như đồng nghĩa với từ commixtion.

MOAB = Mô-áp: cháu ông Lót, được Kinh Thánh (St 19, 37) xem như tổ tiên của những người ở xứ Mô-áp, vùng đất nằm phiá đông Biển Chết, là trạm dừng chân cuối cùng của dân Do thái trước khi vào Đất hứa.

¨ Moabite = Dân Mô-áp: Người ở xứ Mô-áp. Lúc đầu người Mô-áp là dân du mục, đến thế kỷ XIII trước CN. Họ định cư ở phiá bắc Biển Chết. Họ thường tranh chấp với dân Israel. Tôn giáo của họ là đa thần: vị thần chính của họ được gọi là Chamos.

Mobile, mobilité —> Mouvement.

MODE = Cách thức, phương thức (tiếng La-tinh modus = sự đo). Danh từ giống đực: cách ở hoặc cách hành động (ví dụ: một phương thức sản xuất). º Siêu hình. Thể thức: sự xác định đặc biệt một chủ thể hoặc phương diện mà người ta xem xét chủ thể (ví dụ thể thức bản thể). º Luận lý. Hình thái: Sự xác định đặc biệt ảnh hưởng đến hệ từ trong mệnh đề (ví dụ: một hiệu quả “nhất thiết” có một nguyên nhân). Người ta cũng gọi là “modalité”.

¨ Modal = Thuộc về hình thái: liên quan đến các hình thái (modes) theo nghĩa luận lý.

¨ Modalité = Tính hình thái: Luận lý: Đặc tính của một mệnh đề phát biểu hình thái mà theo đó thuộc từ xứng hợp hay không xứng hợp với chủ từ. Những hình thái khác nhau là sự có thể và sự không có thể, tính ngẫu nhiên và tính thiết yếu.

¨ Accommodation = Sự thích ứng: việc sử dụng một bản văn Kinh Thánh trong một nghĩa hoàn toàn xa lạ với ý hướng của tác giả thánh chỉ được xây dựng trên một phép loại suy xa xôi về hoàn cảnh. Nghĩa thích ứng vì vậy không phải do lính ứng. Người ta chỉ nên dùng nó một cách đúng mức và dè dặt.

¨ Modalisme = Thuyết hình thái: Lạc giáo về Ba Ngôi, theo đó thì Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần chỉ là những biểu hiện hoặc những tính hình thái khác nhau của một ngôi vị thần linh duy nhất. Sinh ra ở Tiểu-á (với Noet), lạc giáo này lan tràn sang Roma và Phi châu (với Praxéas) vào đầu thế kỷ III và đã bị Hippolytô và Tertullianô đánh bại ở đó. Nhà thần học chính của lạc giáo hình thái là Sabellius. Giáo thuyết vẫn sống còn vào thế kỷ thứ IV với Marcel d’Aucyre và Plotin —> Monarchanisme. Patripassianisme Sabellianisme.

¨ Modèle = Khuôn mẫu, mẫu: Người hoặc thể chế mà các phẩm tính làm cho người ta phải cho là khuôn mẫu nên bắt chước. º Xã hội học. Modèle de comportement = Khuôn mẫu hành vi: cách hoạt động chung cho một số đông người và mang một ý nghĩa xã hội nào đó. Người ta phân biệt, theo thứ tự giảm dần của tầm quan trọng, những phong tục đã được thiết lập, những tập quán và những tục lệ. º Modèle culturel = Khuôn mẫu văn hoá: cách suy nghĩ thường xuyên và được phổ biến rộng rãi trong một nhóm xã hội: những ý tưởng, những phán đoán, những thái độ. Sự tuyên truyền và quảng cáo ưa thích những khuôn mẫu hành xử hoặc văn hoá của một dân tộc hoặc để làm thay đổi những khuôn mẫu đó, hoặc để đưa vào những khuôn mẫu mới.

¨ Modérateur = Người điều hành (do từ La-tinh moderari = hướng dẫn): danh hiệu dành cho các vị giám đốc của vài hội đạo đức, các vị bề trên của vài học viện tôn giáo, các vị hồng y có nhiệm vụ điều khiển Công đồng Vatican II. Trong nghĩa này, từ không bao hàm ý điều độ, mà phù hợp với từ nguyên, là ý hướng dẫn.

¨ Modératoire = Thuộc về người điều hành: liên quan đến người điều hành. º Pouvoir modératoire = Quyền điều hành: quyền của một vị bề trên dòng trên các thuộc viên của mình.

¨ Modernisme = Thuyết duy tân (do từ La-tinh modernus, phái sinh của từ modo = mới đây): từ mà người ta dùng để ghép lại một tập hợp các khuynh hướng hay các học thuyết của một số các thần học gia của cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Trong ước muốn của họ là tìm ra những điều hoà hợp giữa thế giới hiện đại và các khám phá khoa học của nó trong mọi lãnh vực (lịch sử, tâm lý học, xã hội học v.v...). Những người này đi đến mức đặt thành vấn đề một số nào đó các xác quyết tín lý truyền thống của Giáo hội. Đặc biệt, họ có khuynh hướng phủ nhận tất cả sự can thiệp siêu việt của Thiên Chúa vào lịch sử và giải thích các tín điều một cách thay đổi là đối tượng của các sự lên án của Đức Piô IX: Syllabus (1864) và nhất là của Đức Piô X: sắc lệnh Lamentabili (1907) và thông điệp Pascendi (1907).

¨ Antimoderniste = Người chống thuyết duy tân: người chống lại những sai lầm của thuyết duy tân. º Serment antimoderniste = Lời thể chống thuyết duy tân: Sự tuyên xưng đức tin công giáo, bác bỏ những sai lầm của thuyết duy tân mà các giáo sĩ phải đọc lên khi họ tiến đến chức phụ phó tế, đến một chức vụ giảng dạy thần học hoặc một trách vụ cai quản đòi hỏi một sự chính thống chặt chẽ hơn. Lời thề này chỉ được hủy bỏ năm 1967.

¨ Modertie = Sự khiêm tốn (tiếng La-tinh modertia = chừng mực, điều độ): nhân đức gồm có giảm bớt sự thèm muốn tỏ vẻ ta đây và sáng chói trong tất cả những gì liên quan đến tư thế bề ngoài, các trò chơi, các hoạt động nhà rỗi, cuộc sống trong xã hội, sự thanh lịch quần áo và trang sức. Nó đặt sự chừng mực của lý trí trong tất cả các cách hành xử này. Sự khiêm tốn liên quan đến các trò chơi được gọi là sự giải trí có đức độ (eutrapélie).

MOEHLER (Jean-Adam) = Jean-Adam Moehler. Linh mục, người gốc Wušrtemberg, giáo sư Đại học ở Tubingue, sau đó, ở Đại học Munich (1786-1838). Sử gia và thần học của Giáo hội, đối diện với thuyết duy lý và Tin lành, ông nhắm nhất là vào việc làm sáng tỏ lại ý nghĩa của truyền thống công giáo. Trong quyển Symbolique (1832), tác phẩm phê bình lịch sử và tín lý, ông đã tỏ ra sự đối nghịch của công giáo và tin lành theo những kinh Tin Kính chính thức của họ. Uy tín và ảnh hưởng của ông đã vượt quá rộng rãi các giới hạn của xứ sở và thời đại của ông.

MOEURS = Phong tục (do tiếng La-tinh mores = thói quen): Cách hành động, được xác định bởi tạp tục, trong mỗi xã hội.

¨ Moral = Thuộc về phong tục, đạo đức, luân lý: Có liên quan đến các phong tục của nhân loại. º Règle morale = Luật luân lý: Luật xác định những phong tục tốt hoặc cái gì là tốt, trong các mối liên hệ nhân linh và các hành vi của con người. º Théologie morale = Thần học luân lý: phần thần học tìm cách đặt những luật về cách cư xử của con người. Con Người có Thiên Chúa là cứu cánh, nên luân lý thần học đi từ nguyên lý này: Thiên Chúa, với tư cách Người là cứu cánh và hạnh phúc của con người. º Philosophie morale = Triết học luân lý: Phần triết học lưu ý đến cách cư xử của con người. º Vertus morales = Các nhân đức luân lý: các nhân đức liên quan đến các liên hệ nhân linh của con người với những đồng loại hoặc với chính mình. Các nhân đức luân lý khác với các nhân đức đối thần. Người ta thường xếp hạng chúng dưới dạng nhân đức đứng đầu, bốn nhân đức trong chúng, được gọi là nhân đức trụ. º Certitude morale —> Certitude.

¨ Morale = Đạo đức học, luân lý học: Toàn bộ những quy phạm về cách cư xử phải được giữ, trên thực tế một cách có ý thức và vô thức, bởi một người, một dân tộc hoặc cả nhân loại. º Khoa học có đối tượng là thiết lập các luật luân lý. º Morale de situation = Luân lý huống cảnh: hệ thống luân lý đề nghị điều chỉnh cách cư xử theo mỗi trường hợp đặc biệt, chứ không phải theo những nguyên tắc tổng quát. Luân lý này là một điều quá đáng bị Giáo hội lên án và cuối cùng sẽ làm cho thế giới bị tàn lụi. Tuy nhiên, nó có thể hiểu được như là phản ứng chống lại những luân lý trừu tượng, là những luân lý thường bỏ quên then chốt của tất cả luân lý là nhân đức khôn ngoan, mà vai trò của nó là áp dụng các nguyên tắc vào những trường hợp đặc biệt. º Morale close, morale statique = Luân lý khép kín, luân lý tĩnh: các hệ thống luân lý qui định những tương quan con người đến đỗi, trên thực tế, chúng làm cho các tương quan này đứng sựng lại và ngăn cản sự tiến bộ và sự phát triển, kể cả sự phát triển tinh thần (ví dụ luân lý bổn phận hoặc luân lý lề luật). º Morale ouverte, morale dynamique = Luân lý mở, luân lý động: các hệ thống luân lý mà trên thực tế, khơi động sự phát triển nhân linh và tinh thần (ví dụ: luân lý điều thiện, luân lý hạnh phúc). º —> Ethique. Vertu. Milieu. Raison.

¨ Moralisme = Thuyết duy luân lý: học thuyết hoặc thái độ thực tiễn, có khuynh hướng làm cho luân lý trở thành một cái tuyệt đối và do đó, làm giảm thiểu những kinh nghiệm về đời sống hướng thần.

¨ Moraliste = Nhà luân lý: Nhà thần học hoặc triết học, chuyên khoa về luân lý. Cũng nói về tất cả những văn sĩ mô tả những phong tục của nhân loại.

¨ Moralité = Tính luân lý. Tính đạo đức: Phẩm tính của một hành vi, các tập tục hoặc các quan hệ con người phù hợp với luật luân lý. º Kết luận mà một chuyện ngụ ngôn, một chuyện hoang tưởng hay một tác phẩm gợi ra.

¨ Amoral = Phi luân lý, phi đạo đức: Khi nói về một khoa học: không cho phép đánh giá đạo đức. º Khi nói về con người: không có cảm thức luân lý.

¨ Immoral = Vô luân lý, vô đạo đức: Nghịch với luân lý, đạo đức.

MOHAR = Tiền cưới. Kinh Thánh: Trong khế ước hôn nhân, giá mua một cô gái, cấp cho gia đình cô gái đó với danh nghĩa là “đền bù”.

MOI = Tôi, cái tôi. Tâm lý: Chủ thể, với tư cách là nhận thức mình là nguyên lý của sự tương quan của mình với chính mình, với những người khác và với những sự vật; vậy nó chỉ những gì có ý thức hơn, tự chủ hơn và sáng tạo hơn trong nhân cách —> Soi. º Phân tâm. Bản ngã: (tương đương với từ tiếng Đức là ich, tiếng Anh dùng từ ego): khiá cạnh mà dưới đó, nhân cách tiếp xúc với thế giới bên ngoài: chức năng của nó là điều chỉnh và kiểm soát tất cả những gì đến từ thế giới bên ngoài cũng như từ “cái ấy” (le çà) và từ cái siêu ngã (le sur moi); các trường phái phân tâm học khác nhau tranh luận để biết nó có được cấu tạo bằng cách biệt hoá từ “cái ấy” (le çà) hay không, hoặc ngay từ đầu nó có những định luật và những năng lực riêng của nó hay không. Nghĩa thu hẹp của từ “moi” trong phân tâm học thường làm cho người ta thích dùng từ “soi” để chỉ từ “moi” theo nghĩa tâm lý học. º Moi idéal = Cái tôi lý tưởng: Hình ảnh vô thức mà siêu ngã đề ra và áp đặt cho bản ngã như là cái phải là; nó thường chỉ nhất là những điều có tính cách ấu trĩ hơn và có tính cách ái kỷ hơn trong lý tưởng được áp đặt cho chủ thể dưới trọng lượng của những sự đồng nhất hoá và những sự nội phóng hoà nhập không tốt. º Idéal du moi = Lý tưởng của cái tôi: đối nghịch lại với cái tôi lý tưởng bị áp đặt bởi siêu ngã, lý tưởng của cái tôi chỉ điều mà cái tôi thực sự muốn là và là kết quả tích cực nhất của những sự đồng nhất hoá đã được hoà nhập một cách tốt đẹp vào cấu trúc của nhân cách; nó đóng một vai trò xây dựng quyết định trong những sự phát triển sau này và tự chủ của cá thể.

¨ Sur moi = Siêu ngã (tương đương với từ tiếng Đức Ueber-Ich: tiếng Anh dùng từ Superego). Phân tâm. Ở tầm mức tâm lý, nhân cách vô thức được cấu tạo nới đứa trẻ (trước 6 tuổi) bằng cách sáp nhập những kiểu cư xử và phán đoán có giá trị mà nó nhận thấy nơi cha mẹ nó và những người giáo dục nó; những kiểu này và những phán đoán này, như vậy, trở thành một yếu tố của nhân cách, thực hiện một sự kiểm soát vô thức trên những xung năng của “cái ấy” (le çà), nhất là bằng cách ức chế và khơi dậy những tình cảm tội lỗi và tự trách phạt mình đối với những cách cư xử hoặc những xung năng mà chủ thể lên án. Sự hiện hữu của siêu ngã và sự hoạt động của nó là cần thiết cho sự phát triển và sự cấu trúc của nhân cách và không phải tự nó là bệnh hoạn: chúng chỉ trở nên bệnh hoạn nếu siêu ngã được cấu tạo đến độ nó thực hiện một sự kiểm soát quá maý móc và quá cứng nhắc, và nếu nó làm cho việc tiền đến một kiểu phán đoán luân lý tiến triển hơn trở nên khó khăn hoặc không thể được. Siêu ngã cũng sẽ hoạt động một cách bệnh hoạn nếu các cách cư xử mà chủ thể tự đồng hoá mình với các cách cư xử đó trong hành động của mình, chính chúng lại có tính loạn tâm thần. Phân tâm học và các kẻ gièm pha nó nhiều khi đã lẫn lộn siêu ngã, luôn luôn là vô thức và tương đối sơ khai, với ý thức luân lý là cái thuộc phạm vi một tầm mức tâm lý khác và xuất hiện vào một giai đoạn sau của nhân cách.

MOINE = Đan sĩ (do từ Hy-lạp monos = một mình): Người đàn ông dâng hiến cuộc đời mình cho chỉ một mình Thiên Chúa và để làm điều đó người ấy dâng hiến bất cứ chế độ xã hội nào của mình về cuộc sống, người đó vẫn ở ngoài thế giới mà trau dồi sự đơn độc, cho phép mình nghĩ về Thiên Chúa, chiêm ngưỡng Người và gặp gỡ Người. º Ở Tây phương, từ này, bằng cách hạn hẹp hơn, chỉ các tu sĩ theo Bản Luật thánh Bêneđictô, nghĩa là các ti sĩ Bênêđitô, các tu sĩ Xitô, các tu sĩ Xitô cải cách hay các tu sĩ Trappe, các tu sĩ Camadules, các tu sĩ Dòng Núi Oliu cũng như các tu sĩ Chartreux.

¨ Moniale = Nữ đan sĩ: Người phụ nữ dâng hiến đời mình cho một mình Thiên Chúa, như nam đan sĩ. º Giáo luật. Ngày nay, trong Giáo hội La-tinh, chỉ có những nữ tu chiêm niệm có lời khấn trọng thể và có một nội vi chặt chẽ, với rào sắt, mới có quyền được danh hiệu là nữ đan sĩ.

¨ Monachisme = Định chế. Lối sống đan tu: Toàn bộ những định chế riêng cho các đan sĩ. Nó đồng thời bao gồm cả những hình thức sống cộng đoàn (cénobitisme) lẫn những hình thức sống đơn độc (érémitisme, anachorétisme).

¨ Monastique = Thuộc về đan sĩ, thuộc về đan viện: Có liên quan đến các đan sĩ hoặc các đan viện. º Vie monastique = Đời sống đan tu: lối sống riêng cho các đan sĩ. Cần phân biệt với đời sống dòng tu, không nhất thiết phải là đan tu. º Ordre monastique = Dòng đan tu: Ở Tây phương, toàn bộ những tu sĩ có quyền hưởng danh hiệu đan sĩ theo nghĩa hẹp.

¨ Monacal = Thuộc về đan sĩ: Có liên quan đến các đan sĩ dựa theo lối sống của họ. Từ này thường được dùng với những âm hưởng tưởng tượng và tình cảm hoặc trong một nghĩa bóng (ví dụ: một sự khắc khổ đan sĩ, nghĩa là bắt chước sự khắc khổ của các đan sĩ).

¨ Monastère = Đan viện (tiếng La-tinh monastérium): toàn bộ những dãy nhà dùng làm nơi ở cho các nam hoặc nữ đan sĩ. Tùy theo nó có một đan viện phụ hoặc một bề trên mà đan viện được gọi là một abbaye (đan viện viện phụ) hay một prieuré (đan viện có tu sĩ bề trên).

¨ Moutier = Đan viện. cũ: Từ pháp văn cũ, có cùng nguồn gốc và cùng nghĩa với từ monastère và người ta gặp lại trong những danh từ chỉ nơi chốn (ví dụ: Noirmoutier). º Nhà thờ: Trong các bản văn cũ, từ moutier đôi khi có nghĩa là nhà thờ.

Mois —> Menées.

MOÐSE = Môsê (từ nguyên không rõ. Xh 2, 10 cho nó cái nghĩa là được cứu khỏi nước; đúng hơn là xuất phát từ tiếng Ai-cập msi = sinh con): được Thiên Chúa chọn làm thủ lãnh trong cuộc xuất hành của dân Người. Ông quyết định dân Do thái phải ra khỏi Ai-cập, đưa họ qua Biển Đỏ, dẫn họ trong 40 năm xuyên qua sa mạc và đưa học cho đến cửa vào Đất hứa. Chính với ông, Đức Giavê đã mặc khải tên Người (Xh 3, 14) và đã ban cho ông Lề luật (Xh 20) là hiến chương giao ước giữa Giavê và Israel. Ông qua đời trước khi vào Đất hứa (Đnl 34, 5). Trên thực tế, khá khó khăn trong việc biện phân nhân vật lịch sử Môsê xuyên qua tất cả truyền thuyết được thêu dệt chung quanh ông, bởi truyền thống Israel và Do thái. Trong Tân ước, Môsê được giới thiệu như là sự nhân cách hoá của Lề luật nghĩa là của giao ước cũ và đồng thời như là một hình ảnh của Đức Kitô, đến để thiết lập giao ước mới (Ga 1, 17; 1 Cr 10, 1-12). º Apocalypse de Moðse = Khải huyền của Môsê: ngụy thư Do thái của thế kỷ I sau CN, là một bản văn nói về nguồn gốc của loài người: Ađam và Eva, Sét và Cain. º Assomption de Moðse = Sự (được đưa) lên trời của Môsê: Ngụy thư Do thái của thế kỷ I sau CN, trong đó Môsê, trước khi qua đời và trước khi được đưa lên trời, được xem như đã báo cho Gioduê biết trước tương lai của Israel cho đến khi Hêrôđê Cả qua đời. º —> Exode. Sinai. º VTB.

¨ Mosaðque = Thuộc về Môsê: liên quan đến Môsê và đặc biệt là liên quan đến Lề luật do Môsê truyền lại và khai triển (ví dụ: prescription mosaðque = những qui định của Môsê).

MOÐSE de Khorène = Văn sĩ Armênia, đã sống vàp thế kỷ V. Dưới tên ông, chúng ta còn lại những tác phẩm có sau ông, đặc biệt là một quyển Lịch sử Armênia (Histoire de l’Arménie) có lẽ được soạn thảo vào thế kỷ IX.

MOISSON = Mùa gặt. Kinh Thánh. Với một tính biểu tượng sự lao động, sự cố gắng tràn đầy vui mừng, mùa gặt thường chỉ công việc của ân sủng, cánh đồng tông đồ của thế giới, và cũng là công trình của Thiên Chúa là Đấng phán xét và thưởng phạt vào ngày sau cùng. º VTB.

MOLINA (Louis) = Louis Molina. Tu sĩ Dòng Tên, người Tây-ban-nha, đã dạy thần học luân lý ở Coðmbre và Madrid (1535-1600). Danh tiếng của ông là do lời giải đáp mà ông đề nghị cho vấn đề về các tương quan của ân sủng và tự do phán đoán.

¨ Molinisme = Thuyết Molina: Hệ thống thần học do Molina đề xuất, để thử dung hoà sự tự do của con người, trách nhiệm về những hành vì của mình và có khả năng hưởng công, với ân sủng của Thiên Chúa kêu gọi một cách nhưng không để đi đến ơn cứu độ. Theo thuyết này, con người tự do quyết định về những hành vi, tốt hoặc xấu, của mình, trong khi ân sủng của Thiên Chúa làm xiêu tự do phán đoán, nhưng không ép buộc nó; và Thiên Chúa giúp vào việc thực hiện các hành vi mà, trong sự hiểu biết trung bình của Người, Người biết rằng những hành vi đó được tự do lựa chọn bởi ý muốn của con người. Hành động của Thiên Chúa đạt đến tất cả những gì là tốt đẹp trong hành vi của con người, nhưng không phải là điều gì có thể xấu xa và chỉ là một sự tước bỏ hiện hữu. Thuyết Môlina đã khơi lên một trong những cuộc bàn cãi lớn nhất về thần học trong mọi thời đại.

MOLINOS (Michel de ) = Michel de Molinos. Linh mục, người Tây-ban-nha, sống lâu năm ở Roma, nơi mà ông đã có tiếng là một linh hướng không ai bì kịp (1628-1696). Quyển Guide spirituelle (Hướng dẫn tu đức) của ông là quyển sách chứa những mầm mống của thuyết an tĩnh, đã khơi dậy một sự chống đối mãnh liệt và bị lên án sau một vụ án dài. Chính Molinos cũng bị án tù chung thân.

¨ Molinosisme = Thuyết Molinos: Tên gọi đôi khi dành cho học thuyết của Molinos.

MOLOCH = Môlốc (do từ Do thái melek = vua): Vị thần của dân Ammon. Người ta tế lễ vị thần này bằng những vật hy tế là con người và nhất là trẻ em mà người ta thiêu sống để tôn vinh. Người ta phụng tự vị thần này ở trong thung lũng sông Cédron, ở nơi gọi là Tophet. Mặc dù có những cấm chỉ (Lv 18, 21; 20, 2-5), nhiều vị vua Giuđa và Israel vẫn dâng lên vị thần này những hy lễ nhân linh (2 V 16, 3; 21, 6; s Sb 33, 6). º Theo vài nhà chú giải Kinh Thánh, moloch không phải chỉ một vị thần mà chỉ một của tế lễ: người ta không dâng hiến cho thần Môlốc mà bằng con moloch (con nhông gai). Cách giải thích này được tranh cãi rất nhiều.

Monacal, monachisme —> Moine.

MONADE = Đơn tử: Từ có nguồn gốc Pythago, được Platô dùng để chỉ yếu tố đơn giản và không thể phân chia được mà tất cả mọi hữu thể đều được hợp thành. º Trong hệ thống Leibniz, chất đơn giản và hoạt động mà mọi sự vật được cấu thành.

¨ Monadisme = Thuyết đơn tử: hệ thống triết học của Leibniz, theo đó thì vũ trụ được cấu thành bằng những đơn tử.

¨ Monisme = Thuyết nhất nguyên: Nói về tất cả hệ thống chủ trương cắt nghĩa vũ trụ bằng một nguyên lý duy nhất, như vậy là đối nghịch với với các hệ thống nhờ đến hai hoặc nhiều nguyên lý. Mỗi thuyết theo cách của mình: thuyết duy vật (chủ trương cắt nghĩa mọi sự bằng vật chất); thuyết duy tâm (chủ trương cắt nghĩa mọi sự bằng trí tuệ hay ý tưởng); thuyết phiếm thần (cắt nghĩa mọi sự bằng một vị thần nội tại và lẫn lộn với vũ trụ (cosmos)) và thuyết duy ngã (đối với thuyết này, chỉ có tư tưởng của tôi hoặc sự nhận thức của tôi) là những thuyết nhất nguyên.

MONARCHIE = Tính độc nhất chủ (do từ Hy-lạp monos = một mình và arkhè = sự chỉ huy): từ được các Giáo phụ Hy-lạp thế kỷ III dùng để chỉ trong Thiên Chúa sự đơn nhất của bản thể, đối nghịch với bộ ba các ngôi.

¨ Monarchianisme = Lạc thuyết độc nhất ngôi vị: một trong những tên gọi dành cho thuyết hình thái, lạc thuyết tin rằng chỉ có thể bảo vệ tính độc nhất chủ của Thiên Chúa (theo nghĩa trên đây) bằng cách từ chối việc phân biệt Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần.

¨ Monarchien = Người theo thuyết độc nhất ngôi vị. º Thuộc về thuyết độc nhất ngôi vị: liên quan hoặc tán thành thuyết độc nhất ngôi vị.

Monastère, monastique —> Moine.

MONDE (tiếng La-tinh mundus = sạch sẽ, rực rỡ, trang sức của phụ nữ; theo từ gốc, toàn bộ những tinh tú hay những thiên thể): 1. Vũ trụ. º 2. Trái đất (ví dụ: faire le tour du monde = đi vòng quanh trái đất; courir le monde đi khắp trái đất). º 3. Thế giới: Toàn bộ những con người trên trái đất. º 4. Giới: Toàn bộ những người thuộc về một loại nghề nghiệp hoặc xã hội (ví dụ: giới kinh doanh, kịch nghệ, may đo, tiền bạc). º 5. Giới thượng lưu: những giai cấp trên của xã hội (ví dụ một người thuộc giới thượng lưu). º 6. Thế gian, trần tục: cái nghịch cùng Thiên Chúa và Đức Kitô: Tôi không thuộc về thế gian này (Ga 8, 23; 17, 14); nếu thế gian ghét anh em, anh em hãy biết rằng nó đã ghét Thầy trước (15, 18); anh em hãy can đảm lên, Thầy đã thắng thế gian (16, 13). Nghĩa Kinh Thánh và Kitô giáo này, tuy nhiên không phải là duy nhất: Kinh Thánh cũng biết đến những nghĩa 1, 2 và 3. Đặc biệt, trong Gioan, từ “thế gian” chủ yếu là hàm hồ; nó chỉ khi thì sự tạo dựng tuyệt hảo của Thiên Chúa hay là toàn bộ gia đình nhân loại (ví dụ: Thiên Chúa yêu thế gian đến nỗi đã ban Con Một mình - Ga 3, 16), khi thì tất cả những gì thuộc về quyền lực kẻ thù của Đức Kitô là Satan, thủ lãnh của thế gian này (Ga 12, 31; 14, 30; 16, 11). º Monde futur = Thế giới mai hậu: thế giới “tái sinh” (Mt 19, 28) vào những ngày sau hết khi mà vinh quang Thiên Chúa sẽ biến đổi tất cả mọi sự và sẽ tạo nên một trời mới và một trái đất mới (Kh 21, 1) (xem Is 65, 17; Rm 8, 19; 2 P 3, 13). º L’autre monde = Thế giới khác, thế giới bên kia: toàn bộ, hoặc nơi ở, của những người không còn ở giữa loài người nữa (ví dụ: đi sang thế giới khác hoặc thế giới bên kia). º Quitter le monde = Từ bỏ thế gian, đi tu: đi tu, vào nhà tu. º Tiers-monde = Thế giới thứ ba (từ này được rập khuôn theo từ tiers-état = đẳng cấp thứ ba): toàn bộ những dân tộc kém phát triển, không thuộc khối Tây phương cũng không thuộc khối xã hội của Đông phương trong vòng ảnh hưởng của Liên Bang Sô viết hay Trung quốc. º —> Ages du monde. º VTB.

¨ Mondain = Thuộc (thú ăn chơi của) giới thượng lưu: thường lui tới với giới thượng lưu, hoặc có liên quan với giới thượng lưu (ví dụ: Mục thời luận (trên báo) về (thú ăn chơi của) giới thượng lưu; những nghĩa vụ của giới thượng lưu). º Thế tục, trần tục: thích những sự hư ảo của thế gian. Trong nghĩa này, từ chỉ phẩm chất này chỉ một khuyết điểm hoặc một nết xấu. º Intra-mondain (ou “mondain”) = thuộc về vũ trụ (nghĩa thứ nhất của từ monde).

¨ Mondanité = Thói thế gian, lòng ham sự thế gian: Tập tục và tục lệ của thế gian (theo nghĩa giới thượng lưu). º Sự ưa thích và gắn bó với những thú vui và hư ảo của thế gian; Trong nghĩa này và trong chừng mực sự gắn bó với điều gì là hư ảo, thì đó là một tội.

¨ Mondial = Thuộc về thế giới: có liên quan đến toàn thể trái đất. º —> ¬cuménique.

MONE (Messes de) = Các công thức thánh lễ của Mone: Tập bảy công thức thánh lễ thuộc nghi thức gallican, có khoảng năm 650, đã tìm lại được và ấn hành năm 1850 do một người Đức tên là Mone, chuyên viên lưu trữ của lãnh địa thái công Bade.

MONÉNERGISME hay MONÉNERGÉTISME = Thuyết Nhất năng (do từ Hy-lạp monos = một mình, duy nhất và enegeia = hoạt động): học thuyết xác quyết rằng trong Đức Kitô chỉ có một “năng lực” (énergie) hay hoạt động, đó là năng lực thần linh. Từ học thuyết này, là học thuyết đã xuất hiện vào thế kỷ VII, thượng phụ Sergius của Constantinopoli đã dẫn đến thuyết Nhất ý (monothélisme) nghĩa là sự hiện hữu của một ý nghĩa muốn duy nhất trong Đức Kitô, ý muốn thần linh. Thuyết Nhất năng đã bị Giáo hội lên án ở Công đồng Constantinopoli năm 681, đồng thời với thuyết Nhất ý.

Moniale —> Moine.

Monisme —> Monade.

MONITION = Khuyến cáo, huấn từ (do từ La-tinh monere = bảo, nhắc nhở): Sự nhắc nhở kín đáo hoặc công khai do Đấng Thường quyền nói với người đang ở trong dịp gần phạm trọng tội hoặc người bị nghi một cách xác thực là đã phạm một trọng tội. º Monition sacramentelle = Huần từ khi ban bí tích: vài lời mà vị linh mục nói trong khi cử hành một nghi lễ, ví dụ khi ban bí tích xá giải. º Monition canonique = Khuyến cáo theo giáo luật: sự khuyến cáo công khai mà giáo luật áp đặt phải làm trước khi tiến hành thủ tục chống lại vài người phạm tội.

¨ Monitoire = Lệnh khai chứng: Trong một thủ tục tố tụng hình sự cho là những người phạm tội không xác định được, khuyến cáo công khai những nhân chứng đã biết hoặc chưa biết để bắt buộc họ phải ra trước toà và trình bày những điều họ phát hiện được trong khả năng của họ, nếu không thì họ sẽ bị phạt. º Lời cảnh cáo: Theo nghĩa nới rộng, tất cả hành vi pháp lý xuất phát từ một linh mục chánh án, nhằm biết được các đương sự bằng con đường tố cáo công khai và đòi hỏi các đương sự đó phải làm một điều gì, nếu không thì sẽ bị phạt.

Monoénergisme —> Energie. Monénergisme.

MONOGÈNE = Con Một (do từ Hy-lạp monos = duy nhất và genès = được sinh ra): Duy nhất, được sinh ra. Từ thánh Gioan dành cho Đức Kitô (Ga 1, 14, 18) để nói lên ý nghĩa Người là người Con duy nhất của Thiên Chúa. Danh hiệu này thường được các văn sĩ và các nhà hùng biện Kitô giáo lặp lại, đặc biệt là các Giáo phụ Hy-lạp. Dưới hình thức La-tinh Unigenitus, từ này có trong Kinh Tin Kính.

¨ Monogénisme = Thuyết độc tổ: Trường hợp đặc biệt của thuyết nhất ý: lý thuyết khoa học theo đó thì tất cả mọi chủng tộc loài người đều được sinh ra từ một cặp nguyên tổ duy nhất. º —> Polygénisme.

¨ Monogénèse = Sự sinh sản đơn thức. Kinh Thánh. Sự sinh sản trực tiếp, trong đó các hữu thể sống, được sinh sản một cách trực tiếp và với những giai đoạn phát triển ý nghĩa như nhau.

¨ Polygénisme = Thuyết đa tổ (do từ Hy-lạp polu = nhiều và genos = nguồn gốc, loại): lý thuyết khoa học theo đó thì loài người hiện tại không phải chỉ do một cặp nguyên tổ duy nhất, mà do nhiều cặp. Trong thông điệp Humani generis (1950) học thuyết này xem ra khó mà dung hoà được với học thuyết về tội nguyên tổ. Nhiều nhà thần học công giáo ngày nay đang xem xét khả năng của một việc dung hoà như vậy. º —> Monophylétisme. Polyphylétisme.

MONOGRAMME = Chữ kết tên (do từ Hy-lạp monos = duy nhất và gramma = chữ cái): sự lắp ráp nhiều chữ cái nối lại và quấn vào nhau để tạo thành một chữ duy nhất chứa đựng những yếu tố của một hoặc nhiều từ. º Monogramme du Christ = Chữ kết tên Đức Kitô: sự lắp ráp các chữ cái tạo nên một trong những tên của Đức Kitô, rất thường là theo kiểu viết tắt (ví dụ: các chữ cái quấn vào nhau XP gợi lên tên bằng tiếng Hy-lạp Xristos, các chữ cái IHS hoặc JHS là những chữ đầu của Jesus Hominum Salvator Đức Giêsu Đấng cứu chuộc nhân loại).

MONOLATRIE = Sự tôn thờ một thần: Thái độ gồm có việc dành riêng sự tôn thờ của mình cho một vị thần duy nhất, được lựa chọn trong những vị thần linh khác mà người ta nhận biết họ hiện hữu.

MONOLOGION = Tác phẩm Monologion: tựa đề một tác phẩm danh tiếng của thánh Anselmô de Cantorbéry, viết xong năm 1076: đó là một bài thuyết trình giáo lý Kitô giáo về sự hiện hữu và bản tính của Thiên Chúa và về Thiên Chúa Ba Ngôi. Tác phẩm này đặc biệt chứng tỏ bằng cách con người có thể biết và phải yêu mến Ba Ngôi Thiên Chúa.

MONOPHYLÉTISME = Thuyết độc chi (do từ Hy-lạp monos = duy nhất và phulon = chi, loài): lý thuyết khoa học theo đó thì tất cả mọi sinh vật đều do một cội chung duy nhất, hay, trong một nghĩa hẹp hơn, một nhánh, một họ, một loài nào đó của các sinh vật đều xuất phát từ cùng một chi khác.

¨ Polyphylétisme = Thuyết đa chi (do từ Hy-lạp polu = nhiều và phulon = loài, chi): Lý thuyết khoa học theo đó nhiều cội sống khác nhau là nguồn gốc của tập thể các sinh vật, hoặc trong một nghĩa hẹp hơn, một nhánh, một họ, một loài nào đó của các sinh vật có thể có nhiều cặp cha mẹ thuộc chi khác nhau giữa cha và mẹ.

Monophysisme, monophysistes —> Physique.

Monothéisme —> Théisme.

MONOTHÉLISME = Thuyết Nhất ý (do từ Hy-lạp monos = một mình và thelein = ý muốn): học thuyết lạc giáo, theo đó thì trong Đức Kitô chỉ có một ý muốn duy nhất, đó là ý muốn thần linh. Được thượng phụ Sergins của Constantinopoli đưa ra vào đầu thế kỷ VII. Trong hy vọng đưa những người thuộc phái Nhất tính (monophysites) về sự hiệp nhất, thuyết nhất ý đã bị Sophronius de Jérusalem và Maxime le Confesseur đánh bại và bị lên án ở Công đồng Constantinopoli năm 681.

MONSABRÉ (Jacques-Marie-Louis) = Jacques Marie Louis Monsabré. Tu sĩ Đôminicô, sinh ở Blois, qua đời ở Havre (1827-1907). Nhà giảng thuyết của Nhà thờ Đức Bà từ năm 1872 đến 1890, ở đó ông đã đưa ra một thuyết trình đầy đủ về tín lý công giáo.

MONSTRANCE = Hộp đựng thánh tích (do từ La-tinh monstrare = tỏ ra): Thời Trung cổ, hộp nhỏ đựng thánh tích, có thể mang đi được, dùng để trưng bày các thánh tích để cho các tín hữu tôn kính. º Hộp đựng Thánh Thể để chầu: Mặt nhật dùng để đặt một bánh lễ đã thánh hiến ra để cho các tín hữu thờ lạy: hộp đựng bánh thánh này khác với mặt nhật ở chỗ nó không có hình dáng một mặt trời toả ánh hào quang, nhưng có hình dáng dài ra.

MONTAGNE = Núi. Kinh Thánh. Trong phần nhiều các tôn giáo, núi, có lẽ vì độ cao của nó và vì sự huyền bí bao quanh nó, mà được xem như điểm mà trời đất gặp nhau. Kinh Thánh giữ lại những niềm tin này và bằng cách trong sạch hoá chúng: núi chỉ là một tạo vật trong các tạo vật khác. º Trong những núi của Kinh Thánh, có núi Hô-rép, trong dãy núi Sinai, núi Garizim, núi Sion, núi Tabor và núi Cây Dầu, với những tên hiệu khác nhau, chiếm một vị trí đặc biệt. º Tế đàn. º VTB.

MONTALEMBERT (Charles de) = Charles de Montalembert. Nhà diễn thuyết, văn sĩ và chính khách Pháp, công khanh nước Pháp dưới triều vua Louis-Philippe và thành viên các hội đồng của Đệ Nhị Cộng Hoà (1810-1870). Ông trình ab2y học thuyết công giáo tự do một cách xuất sắc, đã cộng tác với Lamennais trong nhật báo Tương Lai (L’Avenir) cho đến khi ông bị lên án, cố gắng, cùng với Ozanam, làm nổi bật những luận đề Kitô giáo trong xã hội của thời đại ông. Nếu như ông đã không thành công trong việc chống lại sự lao động của trẻ em và bênh vực cho việc nghỉ ngày Chủ nhật, thì ông đã thành công hơn trong việc bênh vực cho sự tự do giảng dạy. Ông đã để lại một tác phẩm vĩ đại về Các đan sĩ Tây phương (Les Moines d’Occident).

MONTAN = Montan. Tư tế ngoại giáo trở lại đạo, là người đã bắt đầu nói tiên tri về sự tận cùng của thế giới và rao giảng sự thống hối. Khoảng năm 172, ở biên giới Mysia và Phrygia và đã gởi các vị truyền giáo đến tất cả miền Tiểu-á. Ông đã đến mức tự cho mình là Đấng Phù Trợ (Paraclet) đến bổ túc sự mặc khải của Đức Kitô.

¨ Montanisme = Phong trào Montan: phong trào nói tiên tri và khổ tu, xuất phát từ Montan. Lúc đầu, phong trào này còn giữ lại niềm tin chung, các sách Kinh Thánh, sự gắn bó với Giáo hội, nhưng sự tham vọng của phong trào này để thể hiện Giáo hội là Giáo hội duy nhất của Thần Khí, cũng như sự nói tiên tri không kiểm soát của họ, đã đưa đến một phản ứng mạnh mẽ của hàng giám mục. Kết quả là hàng giám mục đã tách rời Montan và những người theo ông ra khỏi Giáo hội. Sự tuyên truyền phong trào Montan đã lan tràn, ngay từ thế kỷ II, sang tận bên Âu châu; ở Phi châu, thế kỷ III, đã lội kéo Tertullianô. bè phái của ông vẫn sống còn trong nhiều thế kỷ.

MONTÉE HUMAINE = Sự thăng tiến con người. Xã hội học. Thuật ngữ điển hình của phong trào Kinh tế và Nhân bản (Economie et Humanisme): sự tiến bộ con người chẳng những ở mức độ cuộc sống, mà còn nhất là trong văn hoá, văn minh, ý thức, mà các nhà qui hoạch hoặc các nhà tổ chức phải nhắm tới từ một nền kinh tế quốc gia trong những nước kém phát triển.

MONTFAUCON (Bernard de) = Bernard de Montfaucon. Tu sĩ Bênêđitô, thuộc Hội dòng Saint-Maur (1655-1741). Ông hoạt động cho việc ấn loát các tác phẩm của thánh Athanasiô và của các Giáo phụ khác. Nhiều cuộc du lịch học hỏi uyên bác xuyên qua Â châu đã cho phép ông soạn thảo bộ Bibliotheca bibliothecarum manuscriptorum nova (Thư viện mới trong các thư viện các thủ bản), bảng danh mục quan trọng về các thủ bản.

Moral, morale, moralisme, moraliste, moralité —> Moeurs.

MORAVES (Frères) = Anh em Moraves = Phái Kitô giáo, sinh ra ở Bohême năm 1457, bên lề phong trào Hus. Vào thế kỷ XVI, phái này chịu ảnh hưởng của Lutherô và vào thế kỷ XVIII, chịu ảnh hưởng của phong trào duy đạo đức ở Đức. Các anh em Moraves là những người chỉ được cấu tạo từ từ thành cộng đoàn Kitô giáo riêng biệt, ngày nay tính được khoảng 200.000 thành viên, nhất là ở Hà-lan và ở Mỹ.

MORGANATIQUE = Dị đẳng (có thể do từ tiếng Đức morgen gabe = ân huệ của buổi sáng, một loạt của để cho vợ ở đẳng cấp thấp hơn): Nói về cuộc hôn nhân của một ông hoàng với một người phụ nữ ở đẳng cấp thấp hơn, mà do đó, ông hoàng không truyền đẳng cấp và những đặc quyền của ông cho người vợ hoặc cho con cái sinh ra từ sự phối hợp này. º Epouse morganatique = Người vợ dị đẳng: người phụ nữ ở đẳng cấp thấp hơn đã kết hôn một cách dị đẳng.

MORIN (Jean) = Jean Morin. Nhà thần học và thông thái Pháp, sinh ở Blois năm 1591. Cha mẹ là người theo phái Calvin. Trở lại đạo Công giáo, ông vào dòng Oratoriô và qua đời ở Paris năm 1659. Những nghiên cứu của ông về thần học thực nghiệm, về Đông phương học và về lịch sử các thể chế, đã đem lại cho ông một danh tiếng khắp hoàn cầu. Nhất là, ông là người đầu tiên xuất bản bộ Ngũ Kinh tiếng Do thái của những người Samaritanô và bản dịch Kinh Thánh tiếng Aram của ông (bản targum).

MORMONS = Những người theo giáo phái Mormons: giáo phái ở Mỹ, được nhà truyền giáo Joseph Smith (1805-1844) thành lập dưới tên là Giáo hội của Đức Kitô và của các thánh những ngày sau cùng (Eglise de Jésus Christ et des Saints des derniers jours). Lúc đầu, giáo phái này dựa trên sách Mormons (Livre de Mormons) một câu chuyện mạo xưng về lịch sử một nhóm người Palestin từ cuộc ly tán tháp Babel cho đến khi định cư ở Mỹ châu. Smith và những người kế vị ông đã thành lập ngay giữa sa mạc thành phố Salt-Lake-City và tổ chức một loại Nhà Nước kiểu mẫu thật phồn thịnh, nhưng cũng gặp phải một sự chống đối mạnh mẽ, đặc biệt vì chế độ đa thê được cho phép và ngay cả được khuyến khích trong Nhà Nước đó. Ngày nay, những người theo phái Mormons là gần 400.000, tập đoàn quan trọng nhất ở trong Nhà Nước Utah. Vả lại, hoạt động của họ đúng ra là có tính cách chính trị và tài chính hơn là tôn giáo.

¨ Moromonisme = Giáo phái và giáo thuyết của những người Mormons.

Morose —> Delectation.

MORPHOLOGIE = Hình thái học: Khoa học về hình thể. º Morphologie sociale = Hình thái học xã hội: nghiên cứu và xếp loại những kiểu cấu trúc khác nhau trong tất cả mọi lãnh vực của đời sống xã hội. º Trong một nghĩa hẹp hơn, nghiên cứu về những sự kiện xã hội trong tương quan của chúng với điều kiện cư trú của con người. º Khoa học về dân số. º —> Démographie.

MORPHOPSYCHOLOGIE = Hình thái tâm lý học. Khoa tướng mạo (do từ Hy-lạp morphè= hình thái và psychologie): Khoa học về những tương quan giữa cấu trúc của nó hay những hình dáng bên ngoài của các cá thể và tâm lý của các cá thể đó.

MORT = Sự chết: Sự ngưng hẳn sự sống thể lý. º Kinh Thánh. Trái với vài tôn giáo, như tôn giáo Ai-cập, hoặc trái với triết học, như triết học Platô, Cựu ước có tính hiện thực: sự sống là ân huệ quý báu nhất của Thiên Chúa; vì đó, sự chết là quyền năng thù nghịch của con người. Vả lại, sự chết đang hoạt động ngay từ bây giờ, trong đời sống hằng ngày: con người bệnh hoạn, thương tích, đang bị bao vây trong nguy hiểm bởi những giòng nước sự chết (những giòng nước ngầm hay là ở bên dưới - hoả ngục - nơi mà những người chết bị dìm ngập). Sự chết, hiệu quả của quyền lực xấu xa này đã đi vào thế gian do sự ghen ghét của ma quỷ (Kh 2, 23tt). Sự chết một phần liên hệ đến ma quỷ, một phần liên hệ với tội lỗi. Vào thế kỷ VIII, Isai (25, 8; 26, 19) là người đầu tiên mang hy vọng, Thiên Chúa sẽ tiêu diệt quyền lực thù nghịch này; lúc đó những người công chính sẽ ra khỏi cõi âm ty (shéol) và sẽ được sống lại để được sống đời đời với thập giá của Đức Kitô, sự chết đã mất đi quyền lực của nó và thay đổi ý nghĩa: nó trở thành nguồn sự sống và sự sống lại: bằng cái chết để đền bù tội lỗi, người công chính, người Tôi Tớ đau khổ “vâng lời cho đến chết” (Pl 2, 8) đã đền bù lỗi phạm của sự chết là hình phạt; tác giả sự sống đã thắng kẻ thù (sự chết) của con người. Thiên Chúa đã ban cho một sự làm chứng lớn nhất về tình yêu của Người đối với loài người. Đức Kitô là con trai đầu lòng trong những kẻ chết, những người chết trong Người có niềm trông cậy sẽ được sống lại với Người. º Mort éternelle = Sự chết đời đời: Tình trạng những người mà trong thế giới bên kia, nhận thấy mình vì lỗi phạm mà không được hưởng kiên Thiên Chúa là Đấng cấu tạo nên sự sống đời đời. º Seconde mort = Sự chết lần thứ hai: thuật ngữ được sách khải huyền dùng bốn lần (2, 11; 20, 6, 14; 21, 8) để chỉ thân phận những người ở thế giới bên kia bị tách ra khỏi Thiên Chúa. º Tu đức. Mort à soi-même = Sự chết cho chính mình: sự từ bỏ cái tôi được xét trong những khuynh hướng ích kỷ và nghịch cùng Thiên Chúa của nó. º Mort au monde = Sự chết cho thế gian: sự từ bỏ thế gian với tư cách là nó có thể làm cho ta quay lưng lại hoặc không để ý gì đến Thiên Chúa; sự chết cho thế gian này có thể nhất là ở trong nội tâm hoặc được biểu lộ ra ngoài, ví dụ như bằng cách vào nhà tu. º Giáo luật. En danger de mort = Trong cơn nguy tử (La-tinh: in periculo mortis): nói về những người đang ở trong tình trạng đến nỗi có nguy cơn tử vong (ví dụ, người lính ở trận chiến, bịnh nhân sắp phải qua một cuộc giải phẩu nghiêm trọng). Giáo luật dành riêng việc thi hành vài quyền hạn để giúp cho những người đang trong cơn nguy tử. º A l’article de la mort (La-tinh: in articulo mortis): Lúc lâm tử, lúc lâm chung: nói về những người đang ở giữa sự sống và sự chết, nghĩa là, đối với những người mà sự chết có thể được xem là sắp xảy đến. Giáo luật dành riêng việc ban vài ân xá và chúc lành cho những người đang lúc lâm chung. º VTB.

¨ Mortel = Hay chết, gây chết: không tránh khỏi sự chết. º Gây ra sự chết. º Péché mortel —> Péché.

¨ Mortification = Sự hãm mình, sự khổ chế. Tu đức. Sự tự ý chống lại những khuynh hướng xấu và nguy hiểm, để bắt chúng phải phục tùng ý muốn. º Sự tước bỏ mà người ta tự ý áp đặt cho mình và nhằm vào những thú vui, hoặc là xấu, để phù hợp với lề luật của Thiên Chúa, hoặc là nguy hiểm, để tránh tội lỗi, hoặc cả là hợp luật, để bảo đảm sự tự chủ hoàn toàn. Sự hãm mình là bề ngoài hoặc bề trong, tùy theo nó ảnh hưởng đến hoặc động của các giác quan bên ngoài (thị giác, thính giác, lời nói) hoặc hoạt động của các giáo quan bên trong (trí tưởng tượng, trí nhớ). Và những khả năng thượng đẳng (trí tuệ, ý muốn) º Hình phạt thuộc phạm vi thể xác và cảm giáo mà người ta tự ý áp đặt cho mình để chế ngự thể xác và năng lực cảm giác của mình. Từ này (sự khổ chế) thường đồng nghĩa với từ đền tội (pénitence) trong nghĩa đặc biệt của sự làm hài lòng hoặc là đền bù tội lỗi. Nhưng sự khổ chế thuộc loại đề phòng: nó nhằm mục đích đề phòng tội lỗi º Nói chung, sự hãm mình là một phương cách tự kiểm soát mình và tự kiềm chế chính mình, là điều cần thiết cho con người, bị thương tích trong sự quân bình thiêng liêng do tội nguyên tổ và tội mình làm, nếu con người muốn sống tốt lành và hơn nữa, muốn sống một cuộc sống cao hơn. Mục đích cuối cùng của nó là sự kết hiệp cùng Thiên Chúa. º Thần học. Mortifications des actes bons = Sự mất công nghiệp: tình trạng những hành vi tốt bên trong mà bị làm chết hoặc bị đặt trong giấc ngủ, do tội trọng tiếp sau; những hành vi đó có thể sau đó sẽ sống lại nhờ sự thống hối. —> Reviviscence.

¨ Immortalité = Tính bất tử: đặc tính của cái gì không bị chết. º Immortalité de l’âmme = Tính, sự bất tử của linh hồn: học thuyết mà theo đó linh hồn không bị hủy hoại trong lúc chết, mà vẫn tiếp tục sống để sống mãi mãi. Đối với những người theo thuyết duy linh (trong đó có Platô và Origênê), thì tính bất tử bao hàm việc linh hồn có trước khi kết hợp với thể xác. Giáo hội bác bỏ mọi hình thức có trước và không tách rời tính bất tử của linh hồn ra khỏi sự mong đợi phục sinh của toàn thể các thể xác.

¨ Mortifier = Hãm dẹp (do từ La-tinh mors = sự chết; và facere = làm): trấn áp một khuynh hướng xấu hoặc nguy hiểm (ví dụ: hãm dẹp các đam mê, hãm dẹp tính kiêu ngạo). º Tước bỏ một khả năng hoặc một ý nghĩa của một thực hành vui thích, cho dầu là hợp luật để làm cho sự thực hành vui thích đó phải chịu khuất phục hoặc kiểm soát nó một cách tốt hơn (ví dụ: hãm dẹp sở thích của mình, thị giác của mình). º Hành khổ: bắt chịu một sự đau khổ, nhằm mục đích thống hối, đền tội (ví dụ hành khổ thân xác bằng sự ăn chay). º Làm nhục: Làm cho ai phải chịu một vết thương chạm đến lòng tự ái.

Mosaðque —> Moðse.

MOSQUÉE = Đền thờ Hồi giáo (do từ A-rập masgia): khu nhà dành để đọc kinh chung của Hồi giáo, thường trở thành trung tâm các thiết chế tôn giáo khác nhau và hưởng một quy chế chính thức của Nhà Nước Hồi giáo.

MOT = Từ. Lời. Luận lý. Yếu tố của ngôn ngữ. Âm hoặc nhóm các âm được cấu kết với nhau diễn tả một đồ vật, một hành động, một ý tưởng.

¨ Motet = Bài thánh ca ngắn (từ giảm nhẹ của “mot”) : một bài hát ngắn, không phải hoàn toàn thuộc phụng vụ, thường nhất là dành để hát trong khi Chầu Phép lành Mình Thánh Chúa.

Moteur, motif, motion, motivation, motu proprio —> Mouvement.

MOUNIER (Emmanuel) = Emmanuel Mounier. Triết gia Pháp, người sáng lập tờ báo Tinh thần (Esprit) va là người dẫn dắt các nhóm Tinh thần (Esprit) (1905-1950). Ông là nguồn gốc của thuyết nhân vị và của một phong trào suy nghĩ về hành động của người Kitô hữu trong xã hội và trong chính trị.

Moutier —> Moine.

MOUVEMENT = Sự chuyển động, sự vận động (do từ La-tinh movere = cử động): trong ngôn ngữ thông thường, sự dời chỗ của một vật thể đối với một điều cố định. º Triết học. Sự chuyển từ một tình trạng này sang một tình trạng khác. Sự chuyển từ tiềm thể sang hành vi. Vì tất cả mọi chuyển động đều được thực hiện giữa hai điều đối nghịch; khởi điểm (le terminus à quo) là cái người ta rời bỏ và đích điểm (le terminus ad quem) là cái mà người ta đạt đến, và giữa hai nguyên lý, động lực hay tác căn (agens) và động tử (mobile), nên chuyển động được thu bằng cách phân tích về hai phạm trù: tác động, là chuyển động được xét tương quan với tác căn (agens) và thụ động (theo nghĩa phạm trù) là chuyển động được xét tương quan với động tử (mobile) hay chủ thể mà trong đó nó được thực hiện. º Người ta phân biệt 4 loại chuyển động: sự thay đổi hay sự chuyển đổi bản chất: sự sinh sản và sự hư nát; sự gia tăng hoặc giảm thiểu là cái có tính định lượng; sự tha hoá là cái có tính định tính; chuyển động vị trí. º Xã hội học. Phong trào: toànbộ những tìm kiếm, nghiên cứu và thực hiện có cùng một đối tượng và nhằm thiết lập hoặc phục hưng một tình trạng trong Giáo hội (ví dụ: Phong trào Phúc âm ở Pháp sau chiến tranh, phong trào đại kết, ngày nay). º Tập đoàn: các tín hữu nhằm đến một hoạt động đặc biệt, với sự nhấn mạnh trên đặc tính sống động và năng động của tập đoàn này (ví dụ: một phong trào Công giáo Tiến hành). º Mouvement de foyers = Phong trào gia đình: Tập đoàn các gia đình họp lại với nhau để cùng nhau tìm kiếm ánh sáng của Tin Mừng về ơn gọi làm người chồng, người vợ của họ, để giúp đỡ lẫn nhau trong việc tìm kiếm một đời sống Kitô giáo thích ứng với những đòi hỏi của thời đại họ, sau cùng là để trao đổi những kinh nghiệm của họ về giáo dục, xã hội, dân sự, nghề nghiệp —> Equipes Notre Dame. Vie nouvelle.

¨ Moteur = Động lực. Triết học. Cái là nguyên nhân của chuyển động, theo nghĩa triết học và tổng quát của từ này. Đồng nghĩa: tác nhân (agent), nguyên nhân chủ động (force motrice). º Premier moteur = Đệ nhất động lực: danh hiệu dành cho nguyên nhân tối thượng hay là nguyên nhân tác thành cao nhất, nghĩa là Thiên Chúa, trong triết học của Aristốt.

¨ Mobile = Động cơ: lực ít nhiều dựa trên lý tính và ít nhiều có ý thức gợi cảm cho một hoạt động của con người và làm cho hoạt động đó chuyển động. º Triết học. Động tử: Trong chuyển động, yếu tố chịu một sự biến dạng, đối nghịch với động lực. º Phụng vụ. Fêtes mobiles = Các lễ di động: Các lễ mà thời gian thay đổi theo thời gian lễ Phục sinh.

¨ Mobilité sociale = Tính di động xã hội: Xã hội học. Khả năng lên xuống của các địa vị xã hội khác nhau trên bậc thang xã hội.

¨ Motif = Lý do, cớ: Lý do hành động. º Một cách chính xác hơn tất cả nguyên nhân thuộc phạm vi trí tuệ, nhằm xác định hoặc xác định một hành vi cố ý (các lý do thuộc phạm vi tình cảm, đúng hơn, nên gọi là những động lực của hành vi). º Motifs de crédibilité = Những lý do của tính khả tín, những lý do để tin: trong thần học, những lý do bào chữa cho sự thuận tình của đức tin.

¨ Motivation = Động cơ, lý do. Tâm ly. Lý do hành động ở bên trong một chủ thể, thúc đẩy chủ thể đó, trong một cư xử, hướng về một mục đích đã xác định. º Khái niệm về động cơ (motivation) có một tầm quan trọng tăng dần trong tâm lý học hiện đại, trong chừng mực mà các lý thuyết về các bản năng, các phản xạ, cách cư xử hoặc sự hợp cách hoá, bằng cách đáp lại thu được đối với một kích thích, không đủ để giải thích cách cư xử của con người hoặc con vật, vì chủ thể tỏ ra là nguồn sinh ra các nhu cầu mà nó tìm cách làm thoả mãn và theo đuổi những mục đích mà nó muốn đạt được. Khoa tâm lý động cơ, bằng cách gộp chung các lý thuyết khác nhau về cách xử sự, tìm cách đảm nhiệm chúng và vượt qua chúng trong một khoa tâm lý về cách cư xử mà những lý do cần phải tìm trước tiên là trong chính chủ thể. º Phân tâm. Cái là động lực thực sự của cách cư xử của một chủ thể, đối nghịch với những lý do mà chủ thể viện dẫn để cắt nghĩa cách cư xử của mình hoặc đối nghịch với những mục đích mà chủ thể tin một cách ý thức là đang được theo đuổi.

¨ Motu proprrio = Tự sắc (thuật ngữ La-tinh có nghĩa là do sự chuyển động riêng của mình): văn kiện lập pháp mà Đức Giáo Hoàng soạn thảo và công bố do sáng kiến riêng của ngài và không được tham khảo ý kiến. Đồng nghĩa: Décret. Décretale. Rescrit. º Trong một phúc thư, điều khoản nói lên sự nhượng bộ là một sự rộng rãi hoàn toàn tự ý, chớ không phải một sự đáp lại chặt chẽ những lời cầu xin được trình bày trong đơn thỉnh nguyện.

¨ Motion divine = Sự thúc đẩy của Thiên Chúa: sự thúc đẩy hoặc ân sủng đến từ Thiên Chúa, làm cho ý muốn của con người phải chuyển động và đưa ý muốn đó đến chỗ hành động hoặc ước ao, nhưng không hề xâm phạm đến sự tự do của con người.

¨ Amotion = Sự cách chức: hành vi pháp lý mà do đó một giáo sĩ thấy mình bị rút mất chức vụ Giáo hội mà lúc đó mình đang thực thụ.

¨ Amovible = Có thể thuyên chuyển: phẩm tính một chức trách mà người thực thụ có thể bị thuyên chuyển bởi một quyết định đơn giản của người có đủ thẩm quyền. º Curé amovible = Cha sở giáo xứ phụ: ở Pháp, dưới chế độ thoả ước 1801, cha sở của một giáo xứ phụ. º Trong Giáo luật, đối nghịch với các cha sở không thể bãi nhiệm, nói về những người hưởng một sự bền vững kém hơn trong chức trách của họ.

¨ Inamovible = Không thể bãi nhiệm: Nói lên phẩm tính của những người thực thụ của vài giáo xứ được hưởng một đặc quyền, vì lợi ích của dân chúng được giao phó cho họ, mà bảo đảm cho họ một sự bền vững tương đối đến nỗi họ không thể bị truất quyền hoặc thuyên chuyển trái ý họ, ngoại trừ vì những lý do lợi ích chung và theo vài luật lệ tiên quyết về trình tự tố tụng.

¨ Prémotion = Sự tiền động (do từ La-tinh prae = trước; và motio = việc động đậy): việc động đậy trước. º Thần học. Prémotion physique: Sự tiền động thể lý: luận đề của phái Tôma, theo đó thì hành động của Thiên Chúa (bằng ân sủng), trên quan điểm bản thể học, chứ không phải trên quan điểm niên đại học, là có trước hành động tự do hoặc quyết định của con người. Học thuyết này muốn nói lên rằng một hành vi tự do, trọn vẹn là hành vi của chủ thể đưa ra nó, nhưng không có cách nào thoát khỏi tính nhân quả thần linh phổ quát.

¨ Promoteur = Người chủ xướng: Người làm cho chuyển động. º Promoteur de justice = Chưởng lý: viên chức tư pháp được cử làm đại diện lợi ích chung bên cạnh một toà án Giáo hội, để can thiệp như người buộc tội độc quyền trong các vụ hình sự hoặc như nguyên cáo trong các vụ dân sự mà theo nhận định của Đấng Thường quyền, lợi ích chung có liên quan đến —> Officialité. Défenseur du lien. º Promoteur de la foi = Chướng tín: viên chức tư pháp được thiết lập bên cạnh một toà án được mời xét một vụ án phong chân phước hoặc phong thánh, để bảo đảm ở toà án này sự bảo vệ lợi ích chung. Đồng nghĩa bình dân: avocat du diable.

Moyen —> Médiat.

MOZARABE = Tín hữu Môzaráp (do từ A-rập mustarabe, người A-rập ngoại quốc): Tên gọi dành cho các Kitô hữu Tây-ban-nha còn lưu giữ tôn giáo của họ dưới thời thống trị của người A-rập (thế kỷ VIII-XV). º Rite mozarabe = Nghi thức môzaráp: nghi thức thịnh hành tại Tây-ban-nha từ thế kỷ V đến XI: được tổ chức vào thời Visigốt, nghi thức này bị thay thế bởi nghi thức Rôma vào cuối thế kỷ XI, theo lệnh của Đức Giáo Hoàng Grêgôriô VII. Vào đầu thế kỷ XVI, nghi thức này được lấy lại một phần trong một quyển sách nhật tụng và trong một quyển sách lễ được ấn hành theo lệnh của Đức Hồng y Ximénès de Cisneros, và dưới hình thức này, ngày nay nó vẫn còn được sử dụng trong một nhà nguyện của nhà thờ chánh toà Tolède và trong vài nhà thờ của giáo phận này. º Đồng nghĩa: Liturgie wisigotique. Liturgie hispanique. Liturgie de Tolède (Phụng vụ visigốt. Phụng vụ Tây-ban-nha. Phụng vụ Tolède).

MUFTI = Luật sĩ Hồi giáo (từ A-rập): Cố vấn tư pháp, trong bộ luật Coran (Hồi giáo).

MULTITUDINISTE (Eglise) = Giáo hội đại chúng: thuật ngữ được dùng trong giáo phái Tin lành để chỉ một quan niệm về sự thuộc về Giáo hội, được xây dựng trên những thực tại khách quan: bí tích Thánh Tẩy, sự tuyên xưng đức tin, chứ không phải trên sự cam kết thực sự phục vụ Giáo hội. Trong quan niệm này, là thành viên của một Giáo hội, chẳng những là những người đích thân tự cam kết làm “chiến sĩ” mà còn tất cả những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy hoặc được kết liền với Giáo hội này trên phương diện xã hội học.

MUN (Alfred de) = Alfred de Mun. Chính khách Pháp (1841-1914), người công giáo xã hội, vị sáng lập các Câu lạc bộ Thợ thuyền (Cercles d’Ouvriers) và tờ báo Hiệp hội Công giáo (Association catholique), ông cũng là người sáng lập Hiệp hội Thanh niên Công giáo Pháp (Association Catholique de la Jeunesse Française - ACJF) năm 1886. Là dân biểu và là thành viên Hàn lâm viện Pháp, ông biết áp đặt mọi nơi lòng tôn kính Giáo hội, trong một thời mà ở nước Pháp, Giáo hội bị tấn công bởi đa số các đảng phái chính trị.

MURATORI (Louis-Antoine) = Louis Antoine Muratori. Linh mục giáo phận Modène, nhà bác học nổi tiếng, người mà người ta mang ơn, vì ông đã xuất bản vô số những bản văn cổ liên quan đến nền văn học Kitô giáo và lịch sử Giáo hội (1672-1751). Ông cũng để lại nhiều tác phẩm triết học và thần học về những vấn đề sôi sục của thời đại ông. º Canon de Muratori —> Canon.

MUSULMAN = Người Hồi giáo: Người thuộc đạo Hồi, nghĩa là người nhận biết rằng không có một vị thần linh nào khác ngoài Thiên Chúa (Đức Ala) và Mahomét là vị tiên tri của Người. Ngoài sự tuyên xưng đức tin này, tất cả mọi người Hồi giáo tốt đều bảo đảm việc mình thuộc về cộng đoàn tín hữu, bằng cách tuân giữ 4 điều sau đây, là “4 cột trụ của đạo Hồi”: cầu nguyện theo nghi thức 5 lần mỗi ngày, nhịn ăn ban ngày trong suốt tháng Ramadan (tháng thứ chín theo lịch Hồi giáo), bố thí theo luật và hành hương đến La-méc. Đôi khi người ta thêm một cột trụ thứ năm: Thánh chiến (Jihad).

MUTATIS MUTANDIS = Đổi những gì cần phải đổi: thành ngữ La-tinh có nghĩa là: bằng cách đổi những gì cần phải đổi, tức là bằng cách thực hiện những chuyển đổi cần thiết.

MYRON = Dầu thánh Đông phương tiếng Hy-lạp có nghĩa là hương thơm): Phụng vụ: Ở Đông phương, dầu thánh đã được vị thượng phụ hoặc giám mục thánh hiến và được dùng nhất là cho bí tích Thêm Sức.

¨ Myrophores = Các phụ nữ mang thuốc thơm: danh hiệu trong phụng vụ Hy-lạp dành cho những người phụ nữ thánh thiện, sáng ngày Phục Sinh, đã đi xức thuốc thơm cho xác Đức Kitô và là những người đầu tiên biết Người đã sống lại (Mc 16, 1; Lc 24, 1).

MYRRHE = Mộc dược (tiếng Hy-lạp smurna hay murra = mộc dược): Nhựa thơm tiết ra từ một cây nhỏ ở Arabia, được dùng như thuốc thơm (Dc 5, 5; Et 2, 12) và để điều chế dầu thánh (Xh 30, 23). Các nhà đạo sĩ đã dâng mộc dược cho Đức Giêsu (Mt 2, 11) và một hỗn hợp mộc dược và trầm hương (aloès) được dùng để chôn cất Người (Ga 19, 39).

Mystagogie, mystagogique, myste —> Mystère.

MYSTÈRE = Mầu nhiệm (tiếng Hy-lạp mustérion, phái sinh của từ muein = được đóng kín): nghĩa căn bản: điều được giấu kín, bí mật, với sự nhấn mạnh hoặc về nội dung, ý định thầm kín, hoặc về cái chứa đựng nội dung đó; nghi thức dành cho những người mới khai tâm. º Kinh Thánh. Bí mật thần linh, ý định được giấu kín (xem Gđ 2, 2) dành để được mặc khải bằng lời nói và nhất là bằng hành vi bởi chính khi nó được hoàn thành: cái chính là ý định cứu độ mà Thiên Chúa thực hiện trong lịch sử loài người, nhất thiết cần phải được giấu kín, không cho loài người biết, vì những đường lối của Thiên Chúa thì không thể xuyên thấu được (xem Rm 11, 33) và là cái làm đối tượng cho việc mặc khải ngôn sứ (Am 3, 7); kết quả của ý định này là ở đời sau (Kn 2, 22). º Một sự sắp xếp đặc biệt của Thiên Chúa, yếu tố của ý định cứu độ của Người, được giấu kín dưới tấm màn của một điều bí ẩn (1 Cr 15, 51), một giấc mộng (Đn 2, 18-30), một dụ ngôn (Mt 13, 11) hoặc một hình ảnh nên thơ (Kh 1, 20), chứa đựng những kho tàng tri thức (Cl 2, 2-3) mà chỉ các ngôn sứ, là những người quản lý các mầu nhiệm của Thiên Chúa (1 Cr 4, 1) và là những người phải nhờ đến đức tin (1 Tm 3, 9) mới có khả năng khám phá (1 Cr 8, 2). º Nơi thánh Phaolô, sự bí mật thần linh tột đỉnh: kế hoạch do sự khôn ngoan của Thiên Chúa về sự cứu độ thế gian tội lỗi, cho đến đó vẫn được giấu kín (1 Cr 2, 7) nhưng được mang đến cho tất cả mọi dân tộc đều biết, nhờ sự loan báo của Tin Mừng (Rm 16, 25) được mặc khải trong những chiều sâu của nó, nhờ Thần Khí của Thiên Chúa cho những người biết nghe lời Người dạy bảo (1 Cr 2, 11). Ý định này gồm toàn bộ trong Đức Kitô bị đóng đinh và đã sống lại (xem 1 Cr 1, 23); đó là mầu nhiệm Đức Kitô (le mystère du Christ) (Ep 3, 4), Đấng mà dân Do thái (xem Rm 11, 25) và dân ngoại đều được thừa kế gia nghiệp trong Người (Ep 3, 6). Đức Kitô hiện diện trong họ, niềm hy vọng được vinh quang (Cl 1, 27), quy tụ muôn loài trong trời đất dưới một Thủ lãnh duy nhất (Ep 1, 9-10): mầu nhiệm mà sự phân phát (oikonomia) được tỏ ra cho thế giới nhờ Giáo hội (Ep 3, 9-10). Ngược lại, le mystère d’iniquité (mầu nhiệm của sự gian ác) (2 Tx 2, 7) là hành động của Satan trong thế gian, chống lại ý định của Thiên Chúa và sẽ đạt đỉnh cao nhất trong sự thể hiện người Phản Kitô. º Đôi khi, từ này chỉ một thực tại khách quan, được đưa vào lịch sử nhân loại do việc làm trọn ý định của Thiên Chúa: mầu nhiệm Nước Thiên Chúa được ban cho các môn đệ của Đức Kitô (Mc 4, 11); mầu nhiệm về lòng thương xót của Thiên Chúa được đồng nhất hoá với chính ngôi vị của Đức Kitô, được tỏ hiện trong xác phàm trong sự nhập thể của Người, được công chính hoá trong Chúa Thánh Thần khi Người phục sinh, được mang vào vinh quang bởi Người lên trời (1 Tm 3, 16); mầu nhiệm của Thiên Chúa sẽ hoàn tất trong ngày phán xét chung (Kh 10, 7). º Một lần duy nhất, thực tại con người là cái tượng trưng và mặc khải ý định thầm kín của Thiên Chúa: hôn nhân là dấu hiệu tiên tri và bí tích về sự kết hợp của Đức Kitô và Giáo hội (Ep 5, 32). º Lịch sử các tôn giáo. Những nghi thức bí mật của vài tôn giáo Hy-lạp và Đông phương, chỉ được tỏ ra nhờ sự khai tâm mà việc thực hiện được dành riêng cho các chuyên gia được gọi là hiérophantes (các tư tế Hy-lạp cổ). º Religions à mystères = Các tôn giáo huyền bí: các tôn giáo có nguồn gốc Hy-lạp hoặc Đông phương, rất được ưu đãi trong thế giới địa trung hải vào thế kỷ I trước CN đến thế kỷ IV sau CN. Các nghi thức khai tâm bí mật của họ, xuất phát từ những việc tôn thờ nông nghiệp sơ khai, tập trung trên việc cử hành những nhịp độ quan trọng của sự sinh sản tự nhiên (các huyền bí Eleusis), được giải thích lại vào thời kỳ Hy-lạp như là một sự làm cho người được khai tâm kết hợp với sự chết và sự sống lại của một vị thần để cho người này sự bảo đảm, sau khi chết, sẽ được hưởng một số phận tốt đẹp hơn số phận đại đa số những con người (các huyền bí Sérapis, Attis, Adonis và Mithra). º Trong phái thần tri Hermès của Ai-cập, sự huyền bí là sự khai tâm các giáo lý bí mật mà sự mặc khải được xem là mang lại ơn cứu độ. º Thần học. Từ này mang nhiều nghĩa có quan hệ chặt chẽ với nhau, phái sinh đồng thời từ nghĩa Kinh Thánh (Tân ước) và nghĩa nghi thức của các tôn giáo đa thần. º Nơi các Giáo phụ: kế hoạch cứu độ của Thiên Chúa, bây giờ đã được mặc khải và được công bố trước mặt toàn thể thế giới (thánh Ignatiô thành Antiokia và thánh Irênê). º Nghĩa ẩn kín của Kinh Thánh, ý nghĩa các hình ảnh của Cựu ước mà tất cả đều loan báo sự cứu độ bằng thập giá của Đức Kitô (thánh Justinô): ví dụ mầu nhiệm con chiên vượt qua, kiểu cách Đức Kitô bị hy tế. º Sự liên quan giữa dấu chỉ hữu hình là hình ảnh, hành vi hoặc lời nói và thực tại Kitô giáo mà dấu chỉ này loan báo. Đối với Origenê, mầu nhiệm là sự liên quan lẫn nhau này, được giấu kín đối với những người trần tục và được mặc khải dần dần cho những kẻ tin bước vào trường Logos (Lời). Như vậy có một sự tương đương nào đó giữa mầu nhiệm và mặc khải: Lời của Thiên Chúa thiết lập những tạo vật báo hiệu ý định cứu độ của Người. º Trong ngôn ngữ thần học, đối tượng đức tin, trong sự liên quan chặt chẽ với những sự kiện về nhiệm cục Kitô giáo, những dấu chỉ hữu hình của một tư tưởng hay của ý muốn thần linh: mầu nhiệm Nhập thể. Thánh Tôma chỉ nói đến mầu nhiệm khi nói về nhân tính của Đức Kitô (Sum théol 1a 2ae 1. 8). Đó còn là ngôn ngữ của Pascal, trong quyển Le Mystère de Jésus (Mầu nhiệm Đức Giêsu). Ngày nay người ta nói đến Mầu nhiệm Giáo hội (mystère de l’Eglise) vì xã hội hữu hình và có phẩm trật của Giáo hội là dấu chỉ thánh, là bí tích của thực tại vô hình, thực tại thần-nhân linh là Nhiệm thể của Đức Kitô. º Số nhiều: les mystères du Christ = Các mầu nhiệm của Đức Kitô (Sum. théol 1a 2ae 103, 1), những mầu nhiệm cứu chuộc, mầu nhiệm ân sủng (Sum. théol 1a 57, 5); những sự đau khổ và những hành động của Đức Kitô trong cuộc sống trần thế của Người, cho đến khi Người lên trời, với tư cách là những đau khổ đó, những hành động đó đã thực hiện sự cứu độ nhân loại, làm cho nhân loại có được ân sủng của Thiên Chúa, hoặc bằng cách lập nên công nghiệp và sự làm thỏa mãn, hoặc bằng tính nhân quả tác thành. Đối với thánh Ignatiô thành Antiokia, sự đồng trinh của Đức Maria, sự sinh con của Người và sự chết của Chúa là ba mầu nhiệm vang lừng đã được hoàn tất trong sự thầm lặng của Thiên Chúa. º Mười lăm sự mầu nhiệm Mân côi (Mystères du Rosaire) tóm tắt những hành vi cứu độ này thành 3 nhóm: vui, thương, mừng. º Sự khai tâm Kitô giáo, bằng bí tích Thánh Tẩy, Thêm Sức và Thánh Thể, được mô tả từ giữa thế kỷ IV bằng những từ mượn nơi những huyền bí (mystères) ngoại giáo (thánh Cyrillô thành Giêrusalem). º Các bí tích Kitô giáo được gọi là những điều huyền bí nơi người Hy-lạp, và một cách tổng quát hơn, tất cả những nghi thức của Giáo hội công bố một cách tượng trưng, mầu nhiệm cứu độ, theo nghĩa của thánh Phaolô và làm cho các tín hữu thông phần vào nhân đức thánh hoá của Giáo hội. º Phụng vụ là một tập hợp có tổ chức các mầu nhiệm phụng tự (mystères cultuels). Dom O. Casel và trường phái Maria-Luach đã chăm chú tìm hiểu kỹ khoa thần học về mầu nhiệm phụng vụ, được quan niệm như một hành động thánh mà trong đó, hành vi cứu độ của Đức Kitô (hay mầu nhiệm lịch sử) được làm cho hiện diện dưới một nghi thức, cho phép cộng đoàn thông phần vào hành vi này, và thủ đắc được ơn cứu độ ở đó: các nhà thần học chưa nhất trí với nhau về cách thức của sự hiện diện này. º Do phép hoàn xưng, sự Mầu Nhiệm hay các Mầu Nhiệm Thánh (le Mystère ou les Saints Mystères): Bí tích Thánh Thể, chủ yếu như một hành động hy tế và phụng vụ: việc cử hành các mầu nhiệm thánh; nhưng cũng như sự thông phần bí tích: hiệp thông cùng các mầu nhiệm và như sự tôn thờ dâng lên các hình bánh rượu đã thánh hiến: tôn kính các sự mầu nhiệm. Số nhiều của từ này có liên quan đến hai hình, bánh và rượu. Người ta cũng thường gặp phẩm từ: các mầu nhiệm uy nghi, trên trời, đáng sợ, chí thánh. º Mystère pascal = Mầu nhiệm vượt qua: nơi thánh Augustinô và thánh Lêô và trong những bản văn phụng vụ Đông phương và Tây phương, mầu nhiệm cứu độ với tư cách, trên phương diện lịch sử, liên quan đến lễ Vượt qua của người Do thái, và được Giáo hội cử hành hằng năm trong lễ trọng Vượt qua, mà cũng là đối tượng của việc cử hành hằng tuần vào ngày Chúa nhật và tất cả lễ Misa: thuật ngữ này chỉ rằng: không thể tách rời lễ Vượt qua lịch sử của Đức Kitô và việc cử hành phụng vụ lễ này, khi thì nhấn mạnh trên cái này, khi thì nhấn mạnh trên cái kia. º Theo nghĩa nới rộng, đối tượng đức tin với tư cách nó vượt qua khả năng của lý trí con người và của tất cả thần trí tạo vật; mặc dù một cách độc lập với những sự kiện của lịch sử cứu độ, nhưng không phải là không quy chiếu, ít nhất là mặc nhiên, đến sự mặc khải mà Thiên Chúa đã ban cho: mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi, các mầu nhiệm siêu nhiên. Đó là nghĩa của Bossuet trong quyển Elevations à Dieu sur tous les mystères de la religion chrétienne (Những sự nâng lên cùng Thiên Chúa trên tất cả những mầu nhiệm của Kitô giáo). Công đồng Vatican I đã xác định rằng: trong Thiên Chúa có “những mầu nhiệm thật và thực sự”. º Le mystère de la foi = Mầu nhiệm đức tin: mầu nhiệm cứu độ, đối tượng trung tâm của sự mặc khải và của niềm tin Kitô giáo (1 Tm 3, 9), được chứa đựng dưới những dấu chỉ bí tích của bí tích Thánh Thể (Lễ quy). º Hành vi tin, chính nó là một mầu nhiệm siêu nhiên và là phương tiện đầu tiên để thông phần vào mầu nhiệm cứu độ. º Ở số nhiều, từ này chỉ những chân lý đã được mặc khải, những đối tượng của đức tin. º Triết. Với một nghĩa nới rộng mới, từ mystère đã được chuyển sang khoa triết học, và ở đây nó chỉ tất cả đối tượng hiểu biết đòi hỏi một sự khai tâm khó nhọc và nhất là toàn bộ những chân lý mà lý trí có thể đạt tới, nhưng không thể hiểu cạn nguồn được: sự huyền bí của hữu thể. Đối với G. Marcel, sự huyền bí (mystère) đối nghịch với vấn đề (problème) trong việc người suy nghĩ đến nó, thì thấy mình đích thân được tham dự vào đó: vấn đề thì mang một giải đáp, trong khi sự hiểu biết điều huyền bí thôi thúc phải tìm kiếm mãi mãi. º Trong ngôn ngữ thông thường, điều người ta không hiểu; điều vẫn còn giữ kín đối với số đông: những bí mật về chính trị; điều làm cho có ấn tượng về những chiều sâu được giấu kín: bí mật của các khu rừng. º Sens du mystère = Cảm thức về mầu nhiệm: xu hướng của trí tuệ về việc tôn trọng những gì vượt quá lý trí. º VTB.

¨ Mystique = Sự thần bí (do từ Hy-lạp mustikos, tính từ, có hai nghĩa danh từ: giống trung lập ta mustika; nhưng sự vật thuộc về các mầu nhiệm, đặc biệt là các đồ vật thuộc nghi thức, và giống đực oi mustikoi những kẻ mới khai tâm về các mầu nhiệm này): kinh nghiệm về Thiên Chúa xuyên qua sự mầu nhiệm mặc khải Người cho chúng ta hoặc những mầu nhiệm (hay những dấu chỉ) Người ban cho chúng ta. Theo nghĩa nới rộng và thông dụng ngày nay, tất cả kinh nghiệm sâu xa về Thiên Chúa, và tất cả giáo lý liên quan đến kinh nghiệm này. Người ta đánh giá cao thần bí của khoa khổ tu, là khoa bàn về những vấn đề liên quan đến việc khổ tu, nên trực tiếp lưu ý đến những con đường thanh luyện và soi sáng hơn. º Xã hội học. Une mystique = Cảm thức thần bí: kinh nghiệm thâm sâu, thường là đam mê, về sự hợp nhất của một tập đoàn nhân linh, với tư cách là sự hợp nhất này mang một giá trị lý tưởng: cảm thức thần bí của một giai cấp, một chủng tộc, nhân loại. Theo nghĩa nới rộng, sự tôn sùng tất cả giá trị có thể cấu tạo nên một nguyên tắc thông hiệp: cảm thức thần bí về Điều Thiện. º(Tính tư). Nêu lên phẩm tính của tất cả sự kiện tâm lý mà nhờ đó người ta suy nghĩ là có kinh nghiệm về Thiên Chúa một cách sâu xa và do đó, có tất cả những gì liên quan đến loại kinh nghiệm tâm lý này: học thuyết, các tác giả, các việc thực hành, các hiện tượng, các thái độ chủ quan. º Thần học. Lịch sử Giáo hội đã tính được nhiều trào lưu hay là gia đình thần bí, trước tiên là xuất phát từ phái tân-Platô, sau đó là vào thời Trung cổ được thánh Bernađô, Gerson, thánh Bônaventura, Joachim de Flore... làm cho sống động. Còn phải kể đến, vào thế kỷ XIV các Anh Em sống chung (Les Frères de la vie commune), Catharina Sienna, Angèle de Foligno; vào thế kỷ XVI, trường phái Tây ban nha (thánh nữ Têrêxa thánh Yoan Thánh Giá); vào thế kỷ XVII, trường phái Pháp v.v... º Corps mystique = Nhiệm thể: ban đầu, thân xác thánh thể (corps eucharistique) (hay nhiệm mầu trong phụng tự - mystérique) của Đức Kitô và thực tại được nêu lên ý nghĩa nhờ dấu chỉ này, nghĩa là cộng đoàn những người cùng dự bàn tiệc thánh thể. Ngày này, đoàn hiệp thông các Kitô hữu được hợp lại trong Đức Kitô bởi những dấu chỉ (mầu nhiệm) của Giáo hội. Vậy, từ này thể hiện mầu nhiệm về sự kết hợp của các Kitô hữu với Đức Kitô. Với họ, Đức Kitô hợp thành một thân xác khác với thân xác thể lý (corps physique) ở chổ là, trong Nhiệm thể, các chi thể được hiệp cùng với Đầu, vẫn tiếp tục hưỡng nhân cách của họ, khác với thân xác thể lý, là cái mà các phần thiếu mất sự tồn tại riêng; cũng khác với một thân xác xã hội (corps social) ở chỗ nguyên lý hiệp nhất của nó là Chúa Thánh Thần vượt trội quá mức trên tất cả những gì có thể kết hợp một thân xác xã hội.

¨ Mysticité = Tính thần bí: đặc tính của cái gì là thần bí, theo nghĩa tâm lý học. º Sự sùng phụng: sự sùng phụng mạnh mẽ, nhằm kết hợp mật thiết với Thiên Chúa. º Thường đồng nghĩa với từ mysticisme.

¨ Mysticisme = Thuyết thần bí: Giáo thuyết nhấn mạnh đến kinh nghiệm về sự kết hợp mật thiết với Thiên Chúa, hoặc, theo nghĩa chủ quan, thái độ tâm lý sẵn sàng tìm kiếm kinh nghiệm này. º Nghĩa xấu: giáo lý, niềm tin hoặc việc thực hành có một phần quá đáng tính đến những tình cảm hoặc những khác vọng cao siêu, nhưng lộn xộn vào mơ hồ. Hoặc, một cách chủ quan, thói đa cảm tôn giáo quá ít được lý trí kiểm soát.

¨ Mistère hay mystère = Tuồng thương khó (do từ La-tinh ministerium = sự phục vụ tôn giáo, hoặc có lẽ đúng hơn, là do từ La-tinh mysterium = mầu nhiệm): biểu diễn sự Khổ Nạn của Đức Kitô hoặc một cảnh Kinh Thánh nào khác, trong các nhà thờ chính toà hoặc trên tiền đường nhà thờ chính toà, vào thời hạ Trung cổ.

¨ Mystérique = Thuộc mầu nhiệm phụng tự: liên quan đến mầu nhiệm phụng tự. º Présence mystérique = Sự hiện diện mầu nhiệm trong phụng tự: sự hiện diện hành vi cứu độ của Đức Kitô trong mầu nhiệm của sự phụng tự. Người ta đề nghị từ mystériel, thanh lịch hơn và đáp lại từ sacramentel (thuộc về bí tích).

¨ Myste = Tân tòng đạo thần bí (do từ Hy-lạp mystès = được khai tâm, phái sinh của từ muein): trong một tôn giáo thần bí, người đã lãnh nhận sự khai tâm. º Néomyste = Tân linh mục: nói về vị linh mục vừa mới được khai tâm mầu nhiệm chức linh mục bởi sự truyền chức.

¨ Mystagogie = Sự khai tâm các mầu nhiệm (do từ Hy-lạp mustès = được khai tâm và agein = dẫn dắt). º Trong thời thượng cổ Kitô giáo, từ này chỉ nhất là sự cắt nghĩa thần học và tượng trưng các nghi thức phụng vụ trong việc khai tâm, đặc biệt là các nghi thức bí tích Thánh Tẩy và bí tích Thánh Thể. º Tựa đề của một tác phẩm của thánh Maximô hiển tu (thế kỷ VII) về bí tích Thánh Thể.

¨ Mystagogique = Thuộc về sự khai tâm: liên quan đến việc khai tâm các mầu nhiệm. º Catéchèses mystagogiques = Huấn giáo nhiệm tính: các giáo huấn mà các Giáo phụ ban cho những người tân tòng, để cắt nghĩa cho họ về các nghi thức khai tâm của họ. º Năm giáo huấn hậu-Thánh Tẩy, được quy cho thánh Cyrillo thành Giêrusalem theo truyền thống, nhưng đúng hơn là của người kế vị ngài là Yoan (thế kỷ IV).

MYSTERIUM FIDEI = Mầu nhiệm đức tin: thông điệp của Đức Giáo Hoàng Phaolô VI (3.9.1965) về giáo lý và sự phụng tự Thánh Thể. Vì sợ nhìn thấy thánh lễ riêng bị giảm giá trị, tín điều về sự biến đổi bản thể bị giảm nhẹ và sự phụng tự Thánh Thể ngoài thánh lễ bị đánh giá thấp, nên Đức Giáo Hoàng nhấn mạnh đến tầm quan trọng của mầu nhiệm Thánh Thể, và, đối diện với các lý thuyết về sự chuyển đổi mục đích và về sự chuyển đổi ý nghĩa, ngài nhắc lại giáo lý truyền thống.

MYSTICI CORPORIS = Thông điệp Mystici Corporis: Thông điệp của Đức Piô XII (29.6.1943) về Giáo hội, Nhiệm thể của Đức Kitô.

MYTHE = Thần thoại, huyền thoại (do từ Hy-lạp muthos = ngụ ngôn): theo nghĩa hẹp, người ta gọi là huyền thoại, trong hiện tượng học tôn giáo, chuyện kể về một biến cố xây dựng hoặc bổ ích mà niềm tin chung của một nhóm xã hội cho là có từ thời nguyên thủy, và dù sao thì cũng ở ngoài lịch sử của chúng ta, và là cái mà nghi thức hiện thực hóa để thiêng liêng hóa một kinh nghiệm của cuộc sống nhân loại và một lúc của thời đại chúng ta (ví dụ: huyền thoại về trận chiến nguyên thủy, theo sau là sự chiến thắng của quyền lực sáng tạo, được tái hiện thực hóa bằng những nghi thức năm mới). Với nghĩa này, trong Kinh Thánh, có những yếu tố huyền thoại mượn ở nền văn hoá tôn giáo xung quanh, nhưng được uốn nắn lại để nói lên hành động và những sự can thiệp lịch sử của Thiên Chúa vì lợi ích của Israel. Các huyền thoại này được lịch sử hoá (việc tạo dựng, vườn địa đàng, việc sa ngã). Cũng có những cấu trúc huyền thoại - nghi thức (biến cố đầu tiên về sự chết và sự sống lại của Đức Kitô, được hiện thực hóa trong các bí tích), nhưng được áp dụng một cách ngược đời vào các biến cố có thật của lịch sử cứu độ, là những biến cố lúc đó mang một giá trị, hoặc một chức năng,huyền thoại, nhưng không mất đi tính hiện thực lịch sử của chúng (còn phải phân biệt các cách thức nắm bắt lịch sử của các nhà viết sử và lịch sử cứu độ). º Theo nghĩa rộng, nghĩa xưa hơn nghĩa thứ nhất, tất cả chuyện kể truyền thuyết hoặc biểu tượng được dùng trong thuật ngữ tôn giáo. Với nghĩa này, trong Kinh Thánh, trong Cựu cũng như Tân ước, có những chuyện kể truyền thuyết (Noê, Yoanna, các nhà đạo sĩ) hoặc những thuật ngữ biển tượng (lên trời, xuống địa ngục) được dùng để nói lên một chân lý thuộc một phạm vi khác. Tiêu chuẩn thích hợp hoặc không thích hợp với những gì mà người hiện đại có thể tin, theo “tâm thức khoa học” (một trong những khía cạnh của sự giải hóa huyền thoại được R. Bultmann đề nghị). Không phải hoàn toàn phù hợp để xác định điều gì phải được xem là huyền thoại (truyền thuyết hoặc tượng trưng) hay lịch sử theo nghĩa hiện đại trong Kinh Thánh. Chỉ có chú giải Kinh Thánh mới có thể xác định được điều đó theo sự nghiên cứu của khoa này về các thể loại văn học và tâm thức. Trong mọi giả thiết, nói theo nghĩa này rằng: một chuyện kể hoặc một thuật ngữ của Kinh Thánh là có tính huyền thoại, thì cũng không làm mất cái gì về giá trị tôn giáo của nó: ngôn ngữ biểu tượng là cần thiết cho tất cả việc biểu hiện những mối tương quan của con người với sự Siêu Việt, và vấn đề giải thích nó (herméneutique - khoa chú giải) là chủ yếu. º Trong ngôn ngữ thông thường, hình ảnh được đơn giản hoá và ngay cả là ảo tưởng mà những nhóm người tự tạo cho mình về một cá thể hoặc một sự kiện (hyền thoại về vị thủ lãnh, về ngôi sao màn bạc, về sự phong nhã Pháp v.v...).

¨ Mythologie = Thần thoại học. Huyền thoại học: Toàn bộ những huyền thoại, những truyền thuyết v.v... riêng cho một dân tộc, một nền văn minh, một tôn giáo. Từ này được dùng nhất là cho nền văn minh La-Hy, ở đó, thực tế, nó chỉ toàn bộ văn học về những niềm tin liên quan đến đời sống của các vị thần và các hữu thể siêu nhiên khác nhau. º Khoa học về các huyền thoại (ví dụ: mythologie comparée = huyền thoại học so sánh).

¨ Mythique = Có tính huyền thoại, hoang đường. Tính từ. Có liên quan, diễn tả hoặc hiện thực hoá một huyền thoại.

¨ Démythiser = Giải hoá huyền thoại: đặt một bản văn dưới một hình thức phê bình nhằm tách ra chân lý không thể đạt đến được mà bản văn đó đưa ra về các hình thức văn học, ngôn ngữ và về những hình ảnh mà bản văn dùng để cấu tạo nên chân lý đó.

¨ Démythologisation = Sự giải hoá huyền thoại: Từ khi có những công trình của R. Bultmann, tên gọi này được dành hoặc là cho thời kỳ chú giải Kinh Thánh đầu tiên này, gồm có việc phê bình cách thức diễn tả hoặc suy tư huyền thoại của Tân ước, trước khi tìm cách lấy lại nghĩa thực của nó và cấu tạo lại sứ điệp một cách dễ hiểu hơn cho con người ngày nay; hoặc cho toàn bộ công việc chú giải Kinh Thánh. Còn cần phải đưa vào vài dè dặt, đây không phải là một nguyên tắc có tính cách phương pháp học có thể gây khó khăn trong công việc của Bultmann hay của các đồ đệ ông, mà đúng hơn là các tiêu chuẩn giải hoá huyền thoại và những nguyên tắc được khoa chú giải dùng.

N

NABI = Các ngôn sứ (từ Do thái có nghĩa là người công bố): Ở Israel, tên gọi dành cho các vị ngôn sứ hoặc các ngôn sứ giả. Trong khi các vị ngôn sứ cổ xưa nhất được gọi là voyants (người có thiên nhãn), thì các nabis chỉ mới xuất hiện thời ông Samuel ( 1 Sm 9, 9); đó là các người rao truyền hứng khởi, không cần thiết phải được Giavê linh hứng và đôi khi lại xung đột với các ngôn sứ thật. Tước hiệu Nabi đã bị từ khước rõ ràng bởi Amos (7, 14) và Mikha (3, 7-8).

NABUCHODONOSOR = Vua Nabucôđônôsor: Phiên lại theo bản Vulgata danh từ Nabu-kudurri-usur II, vua xứ babylon từ 604 đến 561. Ông đã khơi động nhiều chiến dịch chống lại ai-cập và điều khiển hai cuộc viễn chinh chống lại Giêrusalem (586 và 597) mà kết quả là thành phố và Đền thờ bị đốt cháy, dân cư bị đày sang Mêsôpôtamia (2 V 24-25). Đó là một trong những nhân vật chính của sách Đaniel. Trong sách Giuđích, ông được xem như là một thứ nhân cách hoá những kẻ thù của Israel. º Statue de Nabuchodonosor = Tượng Nabucôđônôsor: tượng khổng lồ mong manh bằng vàng và bạc, hai chân bằng đất sét, mà nhà vua thấy trong mộng và Đaniel cắt nghĩa cho ông về pho tượng đó (Đn 2).

NAHUM = Nakhum: Một trong mười hai tiên tri nhỏ, đã thi hành thừa tác vụ của mình giữa những năm 663 và 612, thời gian thành Ninivê bị sụp đổ. Ông là tác giả sách Nakhum (Livre de Nahum), quyển sách theo kiểu hỗn hợp loan ab1o và ca tụng sự sụp đổ của Ninivê. º Một trong các tổ phụ của Đức Kitô (Lc 3, 25), không nên đồng nhất hoá với vị tiên tri này.

NAÐM hay NAÐN = Naðm: làng của xứ Galilê, cách Nazaret khoảng 10 cây số về phiá Đông-Nam, nơi Đức Giêsu đã làm cho người con trai duy nhất của một bà goá sống lại (Lc 7, 11-16). Làng này luôn tồn tại dưới cái tên là Nain, như bản văn Hy-lạp của Tin Mừng và thánh Giêrônimô đã xác quyết.

NAISSANCE (nouvelle) = Sự sinh mới, sự sinh lại: học thuyết Phaolô về sự tái sinh trong bí tích Thánh Tẩy (Rm 6, 4), đặt nền tảng trên Ga 3, 5, nơi mà Đức Giêsu dạy cho ông Nicôđêmô: không ai có thể vào Nước Thiên Chúa, nếu không được sinh ra bởi nước và Thần Khí.

NAOS = Nội điện (từ Hy-lạp có nghĩa là chính điện): Phần bên trong một đền thờ Hy-lạp, nơi đặt pho tượng của vị thần. º Kinh Thánh. Đền thờ: Tên gọi dành cho Đền thờ Giêrusalem (1 V 6-7; Mt 23, 17) hoặc phần linh thánh nhất của Đền thờ, cũng được gọi là nơi Cực Thánh, nơi Giavê ngự (Lc 1, 9). º Nhà ở trên trời của Thiên Chúa, trong Kh 15, 5. º Trong Tân ước, Đức Giêsu cũng trình bày chính mình như là Đền thờ (naos) thật sự (Ga 2, 19; Mt 26, 61), nơi hiện diện của Thiên Chúa. Tất cả mọi Kitô hữu cũng là v của Thiên Chúa, vì Thần Khí ngự trong họ (1 Cr 3, 16). Sau cùng, đó là toàn thể Giáo hội tạo thành một Đền thờ thánh trong thời kỳ đang xây dựng (Ep 2, 21). º Phụng vụ. Trong một nhà thờ byzantin, phần giữa, nơi dành cho các tín hữu. Trong hầu hết các trường hợp, phần giữa này không có ghế ngồi, ngoại trừ các ghế ngắn dọc sát tường.

NARCISSISME = Tính ái kỷ (phái sinh do Narcisse, nhân vật thần thoại bị chết chìm vì nghiêng mình trên mặt nước để ôm lấy chính ái bóng của mình mà mình chiêm ngưỡng): Sự đắc ý quá đáng trong việc tự chiêm ngưỡng mình trên phương diện thẩm mỹ hoặc đạo đức. º Phân tâm. Sự bao vây vô thức của bản thân bằng dục năng (libido): bình thường và cần thiết ở các giai đoạn đầu trong việc phát triển nhân cách nơi đứa bé còn rất nhỏ, nó trở thành bệnh hoạn khi mà sự cố định này của dục năng nơi chính nó (narcissisme primaire - tính ái kỷ sơ phát) hoặc trên cái tôi lý tưởng được áp đặt bởi những sự đồng nhất hoá (narcissisme secondaire - tính ái kỷ thứ phát) được thực hiện đến nỗi nó ngăn cản một sự cố định tình cảm nơi người khác và không cho phép một kiểu liên hệ trưởng thành hơn với chính mình. º Phải phân biệt với tính ích kỷ trong chừng mực là nó thì vô thức và rát thường trở nên bệnh hoạn.

NARCOANALYSE = Sự phân tâm thôi miên. Tâm lý. Kỹ thuật tâm thần học gây ra một giấc ngủ nhân tạo và từng phần, nhằm có được sự giải tỏa những ức chế tâm lý và cho phép một chủ thể bày tỏ những ký ức và những tình cảm được giấu kín khi ở tình tar5ng tỉnh thức (do đó cũng có tên là subnarcose). Rát hữu hiệu và gây ấn tượng mạnh, kỹ thuật này phải được dùng một cách cẩn thận, trong chừng mực mà nó làm cho mất hết những phong tỏa tâm lý một cách nhân tạo và ở đó chủ thể thì vẫn thụ động. Việc sử dụng trị liệu hoặc pháp y, những thông tin đã đạt được, cũng đặt ra những vấn đề về quy chế hành nghề và đạo đức.

NARD = Cây cam tùng: loại cây ở Ấn-độ, mà từ của nó người ta chiết ra một dầu thơm dùng để làm nhựa thơm và thuốc bôi dẻo (Dc 1, 12). Trong Mc 14, 3 bà Maria đập vỡ một bình đầy hương cam tùng, trong bữa ăn ở nhà ông Simon.

NARSÈS hay NARSAÐ = Nhà thần học Nestôriô, học trò và là thầy dạy ở trường Edessa cho đến năm 457. Trốn sang Ba-tư, ông trở thành một trong những người sáng lập trường Nisibe († sau năm 500). Người ta có của ông những Bài giảng Tin Mừng (Homélies) được chuyển thành thơ và những bài hát phụng vụ.

NARTHEX = Hiên trước nhà thờ (tiếng Hy-lạp có nghĩa là cái hộp): hành lang có mái che ở cửa bước vô của một nhà thờ, kéo dài trên tất cả chiều rộng của mặt tiền. Vài nhà thờ có một mái hiên ở bên ngoài (đôi khi được gọi là exonarthex = hiên ngoài nhà thơ) và một cái khác ở bên trong. º Trong các nhà thờ byzantin, phần lòng giữa nhà thờ, gần cửa ra vào nhất, được tách rời với nội điện bằng một vách ngăn. Các vách thường được trang bị bằng những ghế ngăn. Chính ở đó là nơi ngày xưa dành cho các hối nhân. Ngày nay, các đan sĩ đi đến đó để đọc những phần ít trọng thể nhất của Kinh Thần vụ, và vào những buổi Kinh Chiều của các ngày lễ, hàng giáo sĩ đi thành đoàn rước đến đó để đọc Kinh Khẩn cầu (litie).

NATALE ou DIES NATALIS = Ngày sinh nhật (thuật ngữ La-tinh có nghĩa là ngày sinh nhật): Trong đa thần giáo Rôma, ngày kỷ niệm sinh ra. º Ngày giỗ: Trong Kitô giáo, ngày kỷ niệm cái chết của một người quá cố hoặc sự chôn cất người quá cố. Khi dùng thuật ngữ này, trong nghĩa này, chắc chắn người ta muốn nói lên rằng, đối với một Kitô hữu, sự chết là sự sinh ra cho đời sống vĩnh cửu. º Phụng vụ. Ngày lễ kính vị thánh: ngày mà người ta mừng lễ kính một vị thánh, trên nguyên tắc, ngày này là ngày kỷ niệm cái chết của vị thánh đó.

¨ Nativité = Sự sinh ra (tiếng La-tinh nativitas, phái sinh do từ natus = được sinh ra). º Phụng vụ. Lễ Sinh nhật: lễ mừng một sự sinh ra. Phụng vụ Rôma chỉ công nhận có ba, đó là lễ Sinh nhật Đức Giêsu Kitô Chúa chúng ta, ngày 25 tháng 12, lễ Sinh nhật Đức Trinh Nữ Maria, ngày 8 tháng 9 và lễ Sinh nhật thánh Gioan Tẩy Giả ngày 24 tháng 6.

¨ Noešl = Lễ Noel, lễ Giáng Sinh (do từ La-tinh natale): Lễ Sinh nhật của Đức Kitô, được mừng vào ngày 25 tháng 12. Được thiết lập tại Rôma khoảng năm 330, lễ Natale Christi (Sinh nhật của Đức Kitô) này được ấn định vào ngày 25 tháng 12 để thay thế lễ Natale Solis Invicti (Sinh nhật của thần Mặt trời bất chiến bại) mà đa thần giáo Rôma mừng vào ngày này, ngày được xem như là ngày đông chí.

¨ Premier-né = Con trai đầu. Trưởng tử. Kinh Thánh. Đứa con trai đầu của một người đàn ông hoặc đứa con đầu tiên mà một người đàn bà sinh ra. Danh hiệu này không nhất thiết phải bao hàm sự sinh ra những đứa con khác (Da 12, 10; Lc 2, 7) và đánh dấu nhất là một tình trạng pháp lý. Đứa con trài đầu đương nhiên thuộc về Giavê và phải được chuộc lại (Xh 13, 2. 11-16; Lc 2, 23). Cũng vậy, đối với con vật sinh ra đầu tiên của các gia súc (Xh 13, 2; 22, 29). º Danh hiệu được ban cho Israel với tư cách là dân tộc được chọn của Giavê (Xh 4, 22; Hc 36, 14). º Danh hiệu thánh Phaolô dành cho Đức Kitô để diễn tả vai trò của Người đối với nhân loại và thế giới: Người là trưởng tử giữa một đàn em đông đúc (Rm 8, 29), Trưởng tử sinh ra trước mọi loài thụ tạo (Cl 1, 15). Trưởng tử trong số những người đã chết (Cl 1, 18).

¨ Aýné = Trưởng nam, trưởng tử. (do từ Pháp văn cổ ainz = trước và né = được sinh ra). Kinh Thánh. Người con trai đầu tiên của một người đàn ông, được hưởng quyền trưởng nam, hay người con đầu tiên của một người đàn bà, theo vài qui định pháp luật.

¨ Aýnesse (droit de) = Quyền trưởng nam: Trong bộ luật gia đình Môsê, tình trạng ưu đãi được công nhận cho người con trai trưởng: khi cha chết, người con này lãnh nhận một phần gia tài gấp đôi (Đnl 21, 17) và trở thành thủ lãnh của gia đình (St 27, 29-39). Người ta tìm thấy trong Kinh Thánh nhiều trường hợp các vị tổ phụ truyền quyền trưởng nam lại cho người con thứ (ví dụ St 48, 14-20; 49, 4-8), nhưng luật Môsê cấm việc thực hành này (Đnl 21, 15-17).

¨ Renaýtre = Sinh lại; tái sinh: Sinh cho một đời sống mới, và đặc biệt là cho đời sống siêu nhiên: không ai có thể thấy Nước Thiên Chúa, nếu không được sinh lại (Ga 3,3); tiếp đầu ngữ ana của động từ Hy-lạp, được thánh Gioan dùng ở đây, có thể có nghĩa là “từ trên cao” (sinh ra từ trời) hoặc “một lần nữa” (sinh ra lần thứ hai). Sự sinh mới này, là sự sinh ra bởi nước và bởi Thần Khí (Ga 3, 5), xảy ra khi lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy. º Renés = Những người được sinh lại: những người nhờ bí tích Thánh tẩy được sinh ra cho đời sống siêu nhiên.

¨ Renaissance = Sự sinh lại: sư sinh ra cho đời sống siêu nhiên nhờ bí tích Thánh Tẩy. º Lịch sư. Sự phục hưng: sự làm mới lại trí tuệ và văn hoá, và đặc biệt là sự làm mới lại văn học và nghệ thuật, được nêu lên đặc tính bởi một sự quay trở về với thời thượng cổ La-Hy, đã xảy ra ở Tây Âu vào các thế kỷ XIV-XVI. º Renaissance carolingienne = Cuộc phục hưng thời Carôlô: Sự làm mới lại trí tuệ và văn học trong Đế quốc của Carôlô Cả vào thế kỷ IX.

¨ Innascibilité = Tính bất khả xuất. Đặc tính được quy cho Thiên Chúa Cha và có nghĩa là Người không thể được sinh ra (như Chúa Con) hoặc nhiệm xuất (như Chúa Thánh Thần).

¨ Nations = Dân ngoại, lương dân (do từ La-tinh natio = sự sinh ra, dân tộc). Kinh Thánh. Từ người ta dùng để dịch từ La-tinh gentes và từ Do thái goðm để chỉ các dân ngoại, đối nghịch với dân Israel là dân đã được chọn. Chủ nghĩa đặc thù của Cựu ước, nơi mà Giavê chỉ tỏ mình ra cho dân Israel, đã bị thay thế bởi chủ nghĩa phổ quát của Tân ước: Đức Kitô đòi hỏi phải loan báo Tin Mừng cho mọi dân tộc (Mt 28, 19) và từ nay, dân Chúa được rút ra từ các dân tộc (Cv 15, 14). º —> Gentils. º VTB.

¨ Nationalisme = Chủ nghĩa quốc gia, chủ nghĩa dân tộc: khuynh hướng nâng dân tộc lên thành một cái tuyệt đối mà tất cả đều có thể bị hy sinh, kể cả những dân tộc khác. Sự biến dạng của chủ nghĩa yêu nước này đã bị Đức Piô XI lên án trong thông điệp Mit brennender Sorge, nhân dịp lên án chủ nghĩa quốc xã.

NATHAN = Nathan: Tên của nhiều nhân vật Kinh Thánh. º Một trong những người con trai của Đavít (2 Sm 5, 14) được nói đến trong gia phả của Đức Kitô (Lc 3, 31). º Vị ngôn sứ đồng thời với Đavít và Salomon, người mà trong một lời tiên tri danh tiếng, báo cho Đavít biết tương lai được dành riêng cho triều đại của người (2 Sm 7, 1-17). Ngài được Thiên Chúa trao trọng trách quở Đavít sau khi nhà vua phạm tội ngoại tình với bà Bétsabê (2 Sm 12, 1-15), và đã giúp cho Salomon lên ngôi (1 V 1, 8-45).

NATHANẶL = Nathanael: Môn đệ của Đức Giêsu, người gốc Cana, được Philipphê mang đến Đức Giêsu (Ga 1, 43-59; 21, 2). Vì tên ông này không có trong danh sách các Tông đồ, nên người ta đôi khi đã nghĩ rằng ngài chỉ là một môn đệ, nhưng ngày nay người ta đồng nhất hoá ngài với Tông đồ Barthôlômêô (tên Barthôlômêô là một tên họ), vì dựa vào sự kiện là Barthôlômêô luôn luôn được gọi tên sau Philipphê.

Nations. Nationalisme. Nativité.

NATURE = Tự nhiên (tiếng La-tinh natura, do gignere = làm cho phát sinh ra, sinh sản, sinh ra; do bắt chước từ Hy-lạp phasis, do từ phusein = có cùng những giác quan như nhau): cái mà nhờ và theo nó, các hữu thể đạt đến sự hiện hữu, phát triển và tùy tình hình, biến đổi và chết. º Bản chất, bản tính: Áp dụng vào con người, từ này chỉ cái gì là bẩm sinh, chứ không phải được đắc thủ; áp dụng vào một người đặc biệt nào đó, nó chỉ toàn bộ những nét đặc trưng của người đó. º Selon la nature = Theo bản chất, theo bản tính: thuật ngữ mà nghĩa của nó thay đổi tùy theo ngữ cảnh, hoặc tùy theo cái mà người ta hiểu về bản chất con người; nếu như bản chất không mang những chức năng trí tuệ và ý muốn mà sự phát triển đôi khi chậm chạp và bấp bênh, thì theo bản chất, đó là những bản năng và những xung động thú vật và phi lý; trong thần học, ngược lại từ nature (bản tính) chủ yếu chỉ cái gì là chuyên biệt trong hữu thể con người, đó là lý trí, mà theo bản chất, là những hành vi duy nhất xuất phát từ lý trí hay là từ tinh thần, chứ không phải từ bản năng, khi mà bản năng loại bỏ hoặc chống lại lý trí. º Nature pure = Bản tính thuần túy: ý niệm giả định của thần học chỉ bản chất con người như người ta có thể giả định được, nếu bản chất đó đã không được gọi vào lãnh vực siêu nhiên. º Nature grâciée, nature guérie = bản tính được ân sủng, bản tính được chữa lành: bản tính được ân sủng chữa lành một cách thiêng liêng. º Nature déchue = Bản tính sa đọa: Bản tính của con người như nó hiện hữu sau khi đã bị sa ngã. º Blessures de nature = Các vết thương của bản tính: những sự xâm phạm đến cái tốt của bản tính, do tội nguyên tổ: vết thương của lý trí đần độn, được gọi là sự ngu dốt; vết thương của ý muốn đã mất đi sự định hướng vững chắc tiến đến điều thiện của mình, được gọi là ác tâm; vết thương trong những đam mê kiên vững và gây hấn, được gọi là yếu đuối; vết thương trong những đam mê ước muốn mà lý trí không kiểm soát được, được gọi là dục vọng. º Nature naturante et nature naturée = Thiên nhiên tạo thành và thiên nhiên thụ tạo: Phân biệt hữu ích, ví dụ, để làm cho người ta hiểu rằng nghệ thuật phải “bắt chước thiên nhiên” không phải trong cái mà thiên nhiên sản ra (natura naturata) những trong cách hành động của thiên nhiên (natura naturans). º Péché de nature = Tội do bản chất: chỉ tội nguyên tổ, với tư cách là nó được truyền sang và bị mắc nhiễm do việc sinh sản hoặc với tư cách là nó khác với những tội cá nhân.

¨ Naturel = Tự nhiên: Đối nghịch với được thủ đắc; thuộc về bản tính của một hữu thể (ví dụ một nhu cầu tự nhiên). º Đối nghịch với nhân tạo hoặc với bị ep1 buộc, cưỡng bức: được tạo ra mà không có sự can thiệp của con người, nếu như đó là những sự vật (ví dụ một cái hồ tự nhiên) hoặc không có sự cưỡng bức, nếu như đó là con người (ví dụ một nụ cười tự nhiên). º Đối nghịch với thực định (positif) nếu như đó là pháp luật, lề luật hay công lý: Thánh giá được xây dựng chỉ trên những đòi hỏi của bản chất con người, trước những luật thực định (ví dụ pháp luật tự nhiên). º Đối nghịch với bất thường (irrégulier): phù hợp với luật của thiên nhiên (ví dụ: tuyết rơi vào mùa hè là điều không tự nhiên). º Thần học. Đối nghịch với siêu nhiên hoặc ngoại nhiên: điều phù hợp với sức lực của con người bị bỏ cho chính mình, không có sự phù trợ đặc biệt của Thiên Chúa (ví dụ: một khuynh hướng tự nhiên; một tôn giáo tự nhiên).

¨ Surnaturel = Siêu nhiên: ngày xưa và cho đến thế kỷ XVII, vượt lên trên những lực hoặc những thói quen của tự nhiên: một cơn mưa siêu nhiên. º Ngày nay, có liên quan đến ân sủng và đời sống vĩnh cửu. º Surnaturel modal = cùng một nghĩa như préternaturel (ngoại nhiên).

¨ Naturalisme = Chủ nghĩa tự nhiên: khuynh hướng của một số hệ thống triết học, quan niệm về con người hoặc đạo đức học, muốn loại bỏ tất cả quy chiếu về những thực tại mà con người không thể nhận thấy bằng kinh nghiệm của mình, hoặc không thể khám phá nhờ lý trí riêng của mình: theo định nghĩa, đó là cái loại bỏ tac quy chiếu đến siêu nhiên.

¨ Surnaturalisme = Chủ nghĩa siêu nhiên: khuynh hướng nơi một vài Kitô hữu quên rằng “Thiên Chúa không cứu chúng ta nếu không có chúng ta”, thực hành đời sống siêu nhiên, đặc biệt là kinh nguyện, trông cậy và phó thác, mà không vận dụng những khả năng của ý muốn và của sự khôn ngoan tự nhiên, với tất cả sự sáng suốt và năng lực mà Thiên Chúa đợi chờ nơi con người.

¨ Naturisme = Sự sùng bái thiên nhiên: sự tôn thờ và yêu mến thiên nhiên một cách đặc biệt.

¨ Préternaturel = Ngoại nhiên: Nói lên phẩm tính của một hiện tượng hoặc một nguyên nhân vượt quá tật tự hoặc khả năng của tự nhiên. º Dons préternaturels = Các ơn ngoại nhiên: những khả năng đặc biệt mà con người thụ hưởng trong tình trạng công chính nguyên thủy: sự bất tử, sự làm chủ ôn hoà thiên nhiên và đặc biệt là làm chủ ôn hoà thú vật v.v...

¨ Connatualité = Sự đồng bản tính: Sự tương quan chủ yếu giữa hai bản tính. º Connaissance par connatualité = Sự nhận thức do đồng bản tính: Sự nhận thức được xây dựng trên một sự giống nhau về bản tính giữa chủ thể nhận thức và đối tượng được nhận thức.

¨ Connaturel = Đồng bản tính: đặc tính thuộc về một hữu thể do một sự giống nhau về bản tính.

NAZARETH = Nazarét: Làng ở xứ Galilê, nơi xảy ra sự Truyền tin (Lc 1, 26-38) và là nơi Đức Giêsu sống cho đến đầu thừa tác vụ công khai của Người (Lc 2, 39-51). º Vie de Nazareth = Cuộc sống ở Nazarét: cuộc sống nghèo nàn và ẩn kín của Đức Giêsu ở Nazarét, với tư cách là cuộc sống này được xem như mẫu gương của cuộc sống Kitô giáo, đặc biệt là trong những trào lưu tu dức xuất phát từ Cha de Foucauld.

¨ Nazaréen = Người Nazarét: tên gọi dành cho Đức Giêsu (Mt 2, 23). º Tên gọi mà người Do thái, vào thời các Tông đồ, đôi khi tặng cho người Kitô hữu với tư cách là môn đệ của Đức Giêsu Nazarét (Cv 24, 5). º Theo thánh Giêrônimô, tên gọi dành cho các thành viên của một giáo phái Do thái-Kitô giáo thế kỷ II, có nguồn gốc Palestin, chính thống trong đức tin của họ, nhưng vẫn còn gắn bó chặt chẽ với những việc giữ luật Do thái giáo. Những người Nazarét vứt bỏ những Thư của thánh Phaolô và sử dụng sách Tin Mừng của dân Do thái (Evangile des Hébreux), một sách được sửa chữa lại và tán rộng ra của sách Tin Mừng bằng tiếng Aram của thánh Matthêu.

NAZIRAT hay NAZIRÉAT = Lời khấn Nazir (do từ Do thái nazis = được thánh hiến). Kinh Thánh. Sự tận hiến cho Giavê trong một giai đoạn dài hoặc ngắn (Ds 6, 1-21). Tập tục này, đã xuất hiện vào thời các Thủ lãnh, còn được nhắc lại vào thời các Tông đồ (Cv 21, 23-26).

¨ Naziréen = Người có lời khấn Nazir: Người đàn ông hoặc đàn bà đã tận hiến cho Giavê bằng lời khấn Nazir. Người đó đặc biệt là phải cữ uống rượu và cắt tóc. Do lời khấn của mình mà người đó có thể nói là sẵn sàng cho Giavê sử dụng. Trong trường hợp của Samson, chính Giavê đưa ra sáng kiến và ngay từ trước khi Samson sinh ra, Người đã truyền cho mẹ ông phải dâng con mình cho lời khấn Nazir (Tl 13, 2-25).

NÉANT = Hư không, hư vô (do từ La-tinh nec ens = không là, không hiện hữu): Cái không có, cái không hiện hữu, một cách tuyệt đối. Phân biệt, một bên, với từ privation (thiếu, khiếm khuyết) là cái không-có đối với một chủ thể, một bên nữa, với hữu thể còn nằm trong tiềm thể, là cái không-có đối với một hành vi, nhưng bao hàm một cách thức hiện hữu nào đó. Cái hư vô là một “hữu thể lý trí” mà trí tuệ tạo ra từ hữu thể, đối nghịch hoàn toàn với hữu thể, và biểu hiện khả năng của trí tuệ vượt quá sự kiện hiện hữu cá thể: đó là cái phủ định (négation) trong cái tuyệt đối của trí tuệ. º Thần học nhờ đến khái niệm về cái hư vô này, nhân bàn về sự sáng tạo, khi nói rằng Thiên Chúa đã tạo dựng mọi sự từ hư vô (ex nihilo). º Đối với Sartre, hư vô là cái gì khác hơn là một hữu thể lý trí, được tạo dựng bởi sự phán đoán phủ định. Vì nếu tất cả đều hoàn toàn có, thì từ hữu thể, người ta sẽ không bao giờ cho phái sinh ra được sự phủ nhận. Điều kiện cần để có thể nói không, đó là sự hư vô hay sự không-có phải ở bên trong hữu thể, như khả năng cho hữu thể phủ nhận sự hiện hữu của nó. Cái hư vô này là cái không có, nhưng tuy nhiên lại là cái “ám ảnh” mãi hữu thể, trên thực tế nó chỉ là một sự ngụy biện khéo léo để giải thích một cách hợp lý về sự nhận thức và tự do.

¨ Anéantissement = Sự hư vô hóa. Triết và thần học. Sự bước sang từ cái có (l’être) qua cái không có (le non- ètre) tuyệt đối. Không có sự hư vô hóa trong sự biến đổi trong Thánh Thể: chất bánh vẫn là chất bánh trong khi trở thành Mình Thánh của Đức Kitô, nhưng nó không trở thành cái không-có —> Annihilation. º Tu đức. Sự tiêu diệt, hủy diệt: được nói cách ngoa dụ về vài hành vi hoặc trạng thái của đời sống nội tâm. Theo nghĩa chủ động, sự cố gắng nhân đức của con người để loại bỏ trong mình tất cả những gì nghịch cùng Thiên Chúa: sự quên mình, sự từ bỏ, sự khiêm hạ là những hình thức tự diệt. Nghĩa thụ động: theo thánh Gioan Thánh Giá, đây là khía cạnh của đêm thần bí (nuit mystique), mà theo đó linh hồn cảm thấy bị thu lại thành hư vô, trong tất cả những gì không phải là tình yêu Thiên Chúa.

NÉCESSAIRE = Cần thiết, tất yếu. (Tính từ).Theo nghĩa tuyệt đối, cái không thể không có hoặc cái không thể không có một cách khác hơn là nó đang có. º Theo nghĩa tương đối, cái mà, khi có điều kiện nào đó được đặt ra, không thể không có hoặc không có một cách khác hơn là cái nó đang có: Ví dụ, khi muốn một mục đích nào đó, thì điều phải có để đạt được mục đích đó, là cần thiết: lúc đó người ta gọi là sự cần thiết về phương tiện. º (Danh từ). Điều được xem như không thể không có đối với cuộc sống con người: ví dụ, xã hội phải cung cấp những gì mà mỗi người cần thiết.

¨ Nécessité = Tính cần thiết, tính tất nhiên: đặc tính của cái gì là cần thiết, theo những nghĩa khác nhau của tính từ nécessaire. Do đó người ta phân biệt một sự cần thiết tuyệt đối và một sự cần thiết tương đối hay có điều kiện. º Trong đạo đức học về ý muốn, người ta phân biệt một sự cần thiết do định loại (nécessité de spécification) (ý muốn cần phải được lôi kéo đến điều thiện hoặc hạnh phúc, vì chúng đã được xem như vậy) và một sự cần thiết do tập luyện (nécessité d’exercice) (khi ý muốn không thể không muốn điều thiện được đưa ra cho nó).

NÉCROLOGE = Sổ tử của cộng đoàn (do từ Hy-lạp nekros = chết): quyển sổ chứa danh sách những người đã quá cố được gởi gắm cho một cộng đoàn dòng tu, kinh sĩ hoặc giáo xứ để xin cầu nguyện —> Obituaire. º Tiểu sử người quá cố: theo nghĩa nới rộng, tập tiểu sử các thành viên của một cộng đoàn (ví dụ: tập tiểu sử của Port Royal).

NÉCROMANCIE = Thuật chiêu hồn, thuật đồng bóng (do từ Hy-lạp nekros = chết; và manteia = sự tiên đoán): phương pháp bói toán khẳng định là đạt đến sự hiểu biết những sự kiện ẩn kín quá khứ, hiện tại và vị lai, bằng cách gọi hồn một người đã chết về. º Việc thực hành này, đã được dân Do thái biết, nhưng bị Lề luật cấm và dẫn đến việc bị ném đá (Lv 20, 27).

NEF = Lòng nhà thờ (do từ La-tinh navis = chiếc thuyền): phần nhà thờ, nơi dành cho các tín hữu và trải dài ra từ cổng vào có mái che cho đến cung thánh hay chính điện. Vài nhà thờ có hai, ba hoặc năm lòng nhà thờ song song: lúc đó người ta phân biệt lòng giữa (chính) hay lòng lớn và những lòng bên cũng gọi là cánh bên hoặc gian bên.

NÉGATION = Sự phủ định, sự phủ nhận (do từ La-tinh negare = phủ nhận). Triết. Hạn từ của sự phán đoán người ta dùng để xác quyết sự không-có, không hiện hữu (non-existence), sự khiếm diện hoặc sự sai trái của một sự vật nào đó. º Thần học. Via negationis = Lối phủ định: đường lối hoặc phương pháp phủ định. Một trong hai phương pháp bổ túc mà, theo thánh Tôma Aquinô, chúng ta sử dụng để hiểu biết Thiên Chúa bằng lý trí: nó gồm có việc phủ nhận về Thiên Chúa tất cả những gì liên quan đến hữu thể ngẫu nhiên với tư cách là như vậy: chẳng những là chất thể tính, mà còn cả sự cấu tạo của bản thể và sự hiện hữu riêng cho hữu thể hữu hạn. Via negationis tách ra khỏi khoa thần học phủ định ở chỗ nó không loại trừ một đường lối đạt đến khác, via eminentiae (lối ưu việt), là cái đưa đến một sự hiểu biết nào đó về Thiên Chúa bằng cách đẩy đến vô cùng những sự toàn hảo nhận biết được trong các loại thụ tạo.

¨ Négatif = Phủ định, tiêu cực: nói về tất cả những gì có tương quan đến một sự không có. º Théologie négative = Thần học phủ định: khoa thần học đặt thành nguyên lý rằng: Thiên Chúa ngự tận bên khi mọi ý tưởng mà con người có thể với tới được, chúng ta chỉ có thể đạt đến Người bằng cách phủ nhận tất cả những ý niệm khả thể. Ví dụ, bằng cách tuyên bố rằng Thiên Chúa là “siêu hữu thể”, thần học phủ định muốn nói lên rằng chúng ta phải tìm kiếm Người ở bên kia tất cả những gì có thể được gọi là hữu thể, và chúng ta không thể đạt đến Người, và chỉ rõ Người một cách thực sự bằng cách xác quyết rằng: Người là “hữu thể ở cấp tối thượng”. Khoa thần học này mang lại lợi ích là nhấn mạnh đến tính siêu việt của Thiên Chúa, nhưng nó có thể đưa đến một thuyết bất khả tri biểu tượng (agnosticisme symboliste) là thuyết vứt bỏ mọi khả năng hiểu biết Thiên Chúa và chỉ giữa lại các phẩm tính của Người như là những tên gọi hoặc những biểu tượng.

¨Abnégation = Sự từ bỏ mình (do từ La-tinh ab = chỉ sự phân cách và negere = phủ nhận): thái độ nội tâm mà nhờ đó con người từ bỏ tất cả những gì là ích kỷ, và ngay cả những gì là thuộc về cá nhân, trong các ước muốn, các sở thích, các lợi lộc của mình, và nhờ đó mà con người tự quên chính bản thân mình một cách hoàn toàn, hi sinh cho Thiên Chúa, cho tha nhân hoặc cho một lý do cao cả, những lợi ích riêng, sự nghỉ ngơi, cả sự sống của mình nữa. Mặc dầu con người không thể từ bỏ thực tại của mình, cũng không thể từ bỏ mục đích cuối cùng của cuộc sống của mình, nhưng trong thực hành, con người có thể từ bỏ việc cho mình là trung tâm và chấp nhận phục tùng Thiên Chúa, tha nhân, những quyền lợi vượt lên trên mình. Từ này mượn trong Tân ước: Ai muốn theo Thầy, phải từ bỏ chính mình (Vulg. abneget semetipsum) Mt 16, 24. º —> Renoncement.

NÉGEB hay NÉGUEB = Nêghép (từ Do thái có nghĩa là vùng đất khô): vùng đất nằm về phía nam Palestin. Vào thời tiền sử, Nêghép là nơi có người ở, nhưng đã trở thành một hoang địa vaò thời dân Do thái. Những người La mã đã thành công trong việc tưới vùng đất này và làm cho nó phì nhiêu, nhưng sự chễnh mảng của những người Arập làm cho nó trở lại thành một hoang địa. Nhà nước Israel mới đã thực hiện thành công việc tưới tiêu và đưa nó vào trồng trọt.

NÉHÉMIE = Nêhêmia, Nơkhemia (tiếng Do thái nehemiah = Đức Giavê an ủi): Cùng với Esdra, ông đã là một trong những người gây dựng nên sự phục hưng cộng đoàn Do thái sau cuộc lưu đày. Trở về Giêrusalem năm 445 trước CN, ông đã nhanh chóng dựng lại những bức tường của thành phố; sau đó. với tư cách người cải quản của xứ Giuđê, ông chăm lo việc canh tân đạo đức: ông đàn áp nhất là sự xâm phạm ngày Sabát và những cuộc hôn nhân với những người đàn bà ngoại quốc. º Livre de Néhémie = Sách Nơkhemia: Sách Kinh Thánh, trong đó kể lại công trình phục hưng của Nơkhemia. Vả lại, phần lớn quyển sách này thể hiện lại những ký ức của Nơkhemia. Trong bản Vulgata, quyển sách này mang tựa đề là Sách Esdre thứ hai. Và trên thực tế, sách Esdra và sách Nơkhemia lúc ban đầu, chỉ tạo thành một quyển duy nhất, chính quyển này là tiếp theo hai quyển Sử biên niên. Việc soạn thảo bốn quyển sách rất có thể là công trình của cùng một tác giả, mà người ta tặng cho cái tên là Chroniste (Nhà viết sử biên niên).

NÉMÉSIUS d’Émèse = Némésius d’Émèse. Giám mục Émèse ở Phênicia vào đầu thế kỷ V. Khoảng năm 400, ông viết một tác phẩm triết học dựa theo thuyết Tân-Platô: De la nature de l’homme (Về bản tính của con người), được sử dụng thời Trung cổ ở Tây phương cũng như ở Đông phương. Tác phẩm cũng mang lại một lợi ích cho lịch sử thần học về sự Nhập thể.

Néo-chalcédonisme —> Chalcédoine.

Néo-gallican —> Gallican.

Néoménie —> Ménées.

NÉOPHYTE = Tân tòng (do từ Hy-lạp neos = mới, và phuein = làm cho sinh ra): tên gọi vào thời Thượng cổ Kitô giáo được dành cho những người mới lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, với tư cách là họ vừa mới được sinh ra cho một cuộc sống vĩnh cửu. º Ngày nay, đôi khi, nói về những người trưởng thành vừa mới lãnh nhận bí tích Thánh tẩy vào cuối thời kỳ dự tòng của mình.

Néo-platonisme —> Platonisme.

Néo-scolastique —> Ecole (Scolastique).

Néo-testamentaire —> Testament.

Néo-thomisme —> Thomas d’Aquin (Thomisme).

NÉPOTISME = Chính sách gia đình trị (do từ La-tinh neposi = cháu): Sự lạm dụng uy quyền mà các giáo hoàng thời Phục hưng đã có thói quen, và gồm có việc ban quá nhiều ân huệ cho những thành viên của gia đình các vị ấy và đặc biệt là cho các cháu của họ.

NEPSIS = Sự tỉnh thức (tiếng Hy-lạp có nghĩa là sự dè dặt): Sự cố gắng để giữ mình tỉnh thức, theo nghĩa đen và nghĩa bóng. Sự chiến đấu này để chống lại cơn buồn ngủ và sự lo ra chia trí. Sự cố gắng tỉnh thức và hiện diện này chiếm một vị trí quan trọng trong nền tu đức Đông phương.

¨ Neptique = Đan sĩ tỉnh thức: đan sĩ hoặc nhà khổ tu thực hành sự tỉnh thức.

Nescience —> Science.

NESTLÉ (Eberhard) = Eberhard Nestlé. Nhà bác học người Đức (1851-1913), tác giả một bản in tay quyển Tân ước Hy-lạp (1893), sau đó là Hy-La (1906), được dùng thông dụng nhất. Trước tiên, bản văn được thiết lập theo những bản in trước, dần dần được phong phú hoá thêm bằng một chú thích dị bản, chỉ ra những dị bản của các bản giấy cói và các bản chép tay. Công trình của Nestlé được con trai ông là Erwin và ngày nay được Giáo sư Kurl Aland tiếp tục.

NESTORIUS = Nestôriô: Đan sĩ và là linh mục Antiokia mà hoàng đế Théodose II bổ nhiệm năm 428 vào toà thượng phụ Constantinopoli. Giáo huấn của ông đã gây ra tiếng tăm ở đó và tạo nên sự can thiệp của thánh Cyrillô thành Alexandria, rồi sau đó là của Đức Giáo Hoàng Célestinô là người đã lên án ông năm 430. Công đồng Ephêsô (431) đã tuyên bố một trong những bức thư giáo lý của ông là lạc giáo, và đã truất chức ông. Sau đó, Nestoriô bị đày sang Petra (Arabia), rồi sang Lybia là nơi ông đã phải chết sau Công đồng Calcêđônia (451). Người ta quy cho ông quyển Livre d’Héraclide de Damas (quyển sách của Héraclide de Damas), biện giáo về giáo lý và cách cư xử của ông.

¨ Nestorianisme = Lạc giáo Nestoriô: Lạc giáo của Nestoriô liên quan đến sự tương quan giữa thần tính và nhân tính trong Đức Giêsu Kitô. Thay vì quy cho ngôi vị duy nhất của Ngôi Lời làm người, hai bản tính, thần tính và nhân tính, và do đó, những đặc tính và những hành động của hai bản tính, Nestoriô quả quyết rằng Đức Kitô đã được cấu tạo bởi hai ngôi vị, một ngôi vị thần linh là Logos (Lời) và một ngôi vị nhân linh là Đức Giêsu. Đối với ông, không có sự kết hợp (enosis) giữa một bản tính loài người và một bản tính Thiên Chúa, nhưng chỉ có một sự liên kết (sunapheia) giữa một ngôi vị con người và thần tính. Do đó, ông vứt bỏ mọi chuyển thông đặc tính và phủ nhận việc dành cho Đức Maria tước hiệu Theotokos (mẹ Thiên Chúa). Công đồng Ephesô năm 431 đã lên án lạc giáo Nestôriô, cùng lúc, Công đồng long trọng xác quyết tước hiệu Theotokos.

¨ Nestorien = Người theo lạc giáo Nestôriô: Người theo nền thần học của Nestoriô. º Eglise nestorienne = Giáo hội Nestoriô: Giáo hội Đông-Syria ở Mêsopotamia, tuyệt giao với các Giáo hội thuộc thế giới Rôma trong thế kỷ V. Giáo hội này không nhìn nhận Công đồng Ephesô (431) lên án Nestoriô. Giáo hội này không ngừng tuyên bố trung thành với các giáo huấn của Théodore de Mopsuete, thầy của Nestoriô, là người được Giáo hội này xem như là người giải thích Kinh Thánh tuyệt hảo nhất. Trong suốt các thế kỷ tiếp theo, Giáo hội này đã phát triển mạnh mẽ xuyên qua toàn thể Á châu, đi đến tận Trung quốc và Nam Ấn-độ, ngày nay, Giáo hội này gần như là tắt hẳn, phần lớn các tín hữu, trong 4 thế kỷ sau cùng, đã phục hồi lại sự hiệp thông công giáo —> Chaldéen. º Rite nestorein = Nghi thức Nestoriô: biến thể của nghi thức Đông-Syria, là nghi thức đã được tổ chức vào thế kỷ VII và ngôn ngữ là tiếng Syria.

NE TEMERE = Sắc lệnh Ne Temere. Sắc lệnh của Thánh Bộ Công Đồng, ngày 2 tháng 8 năm 1907, duyệt lại sắc lệnh Tametsi của Công đồng Trentô về việc cử hành bí tích Hôn phối, và được lấy lại trong bộ giáo luật (điều 1094-1103).

NEUROLEPTIQUE = Thuốc an thần kinh (do từ Hy-lạp neuron = thần kinh và lepein = cạo lông, gọt vỏ, làm cho dịu). Tâm ly. Họ y dược mà tác dụng hoá học đặc biệt làm giảm rất mạnh sự kích thích thần kinh hoặc thể lý và sự xao xuyến nơi một người bệnh. Sự khám phá mới đây của các loại thuốc này, từ 10 năm nay, đã cách mạng hoá việc thực hành tâm thần học và cuộc sống của những bệnh nhân tinh thần: đôi khi chỉ cần dùng chúng cũng có thể chữa lành chủ thể và dầu sao thì cũng làm cho chủ thể đạt đến được một biện pháp tâm lý, bảo đảm cho nó một cuộc sống dễ dàng hơn nhiều, trong môi trường bệnh viện hoặc trong môi trường sống bình thường của nó.

Neuvaine —> None.

NÉVROSE = Chứng nhiễu tâm (do từ Hy-lạp neuron = thần kinh). Tâm lý. Từ một nghĩa rất tổng quát về một rối loạn nào đó của các bộ máy thần kinh hoặc tâm lý, bây giờ từ này chỉ, đối nghịch với từ psychose (chứng loạn tâm), những rối loạn tâm lý không ảnh hưởng đến toàn bộ các đối xử tâm lý và không biểu lộ một sự tha hoá về nhân cách. Chứng nhiễu tâm ảnh hưởng đến một lãnh vực đặc biệt của các cư xử và ở bên trong các giới hạn này, nó có thể mang những mức độ trầm trọng khác nhau, từ những cách cư xử nhiễu tâm đến bệnh thần kinh tâm lý sâu sắc, bằng cách đi qua chứng nhiễu tâm tính tình; các nguyên nhân và bản chất của nó chủ yếu là thuộc phạm vi tâm thần và làm cho nó trở thành chất liệu ưu tiên của các khoa tâm lý trị liệu. Các chứng nhiễu tâm đặc trưng nhất nhất là chứng hytêri (hystérie), chứng ám ảnh - không dừng được (obsession - compulsion), những sự bỏ nhà ra đi, những sự ám sợ, chứng nhiễu tâm xao xuyến v.v...

NEWMAN (John Henry) = J-H. Newman. Trước tiên là mục sư của Thượng Giáo hội Anh quốc, năm 1833, ông là một trong những người gây dựng phong trào Oxford, là phong trào có khuynh hướng đặt lại vinh dự trong Anh giáo cho vài yếu tố công giáo. Năm 1845, ông trở lại đạo công giáo, và từ đó, ông không ngừng biện hộ cho các giáo dân và vai trò của họ trong Giáo hội. Được truyền chức linh mục, ông đã thành lập Dòng Oratoriô de Birmingham. Năm 1879, ông được Đức Lêô XIII lập làm Hồng y. Ngoài quyển Apologie pro vita sua (Biện minh cho cuộc sống của mình), các tác phẩm chính của ông là La Grammaire de l’assentiment (Qui tắc tán đồng), trong đó ông chứng tỏ rằng không có sự huấn luyện đặc biệt về triết học và thần học, nhưng người ta vẫn có thể tìm được một con đường hợp lý để đi đến đức tin và quyển L’Essai sur le développement (Tiểu luận về sự phát triển) là quyển sách trình bày sự lớn lên của đức tin như là một sự chiếm lấy các Kitô hữu bởi Đức Kitô hơn là sự chiếm lấy Đức Kitô bởi các Kitô hữu. Ảnh hưởng của Newman (1801-1890) đã và vẫn còn rất lớn.

NICÉE = Nicêa: Thành phố ở Tiểu-á, nơi đã diễn ra hai Công đồng chung. º Premier concile de Nicée = Công đồng Nicêa I: (Công đồng chung thứ I), Công đồng được hoàng đế Constantinô triệu tập năm 325 để lên án và truất chức Ariô. Có lẽ là do Ossius de Cordoue chủ tọa, Công đồng đã soạn thảo một bản tuyên xưng đức tin (là bản sẽ trở thành Kinh Tin Kính Nicêa), trong đó có tuyên bố rằng Con của Thiên Chúa là đồng bản tính (homoousios) với Cha. Trong các quyết định khác của công đồng, quyết định quan trọng nhất là xác định các khu vực lớn của Giáo hội. º Deuxième Concile de Nicée = Công đồng Nicêa II: (Công đồng chung thứ VII), Công đồng được nữ hoàng Irène triệu tập năm 787 theo lời thỉnh cầu của thượng phụ Taraise để chấm dứt vụ tranh cãi bài ảnh tượng. Đức Giáo Hoàng Hadrianô I đã gởi đến đó hai đặc sứ, với điều kiện là hội nghị bài ảnh tượng Héria (753) phải bị lên án. Công đồng công bố sự gắn bó của mình với giáo lý về sự tôn kính ảnh tượng.

¨ Nicéen = Thuộc Công đồng Nicêa: phù hợp với thần học Ba Ngôi được định nghĩa trong Công đồng Nicêa I. º Pères anténicéens = Các Giáo phụ thời trước Công đồng Nicêa: tên gọi dành cho các Giáo phụ của Giáo hội có trước Công đồng Nicêa I.

NICÉPHORE le Confesseur = Nicéphore le Confesseur. Thượng phụ Constantinopoli từ 806 đến 815, là năm ông bị truất chức sau cuộc chống lại mãnh liệt của ông đối với việc bài ảnh tượng († khoảng 829). Ông đã để lại nhiều khảo luận về việc tôn thờ ảnh tượng.

NICÉTAS de Remesiana = Nicétas de Remesiana. Giám mục Remesiana ở Dacia (Serbia), bạn thân của Paulin de Nole, vị Tông đồ nhiệt thành và đầu óc học thức († sau 414). Ông đã soạn thảo 6 giáo huấn cho các người dự tòng (Instructions aux catéchumènes), trong đó chỉ có quyển thứ 5 là còn được lưu giữ trọn vẹn cho chúng ta: đó là quyển cắt nghĩa Kinh Tin Kính của các Tông đồ, rất quan trọng cho lịch sử Kinh Tin Kính. Vài nhà phê bình đã muốn qui cho ông là đã sáng tác Kinh Te Deum.

NICODÈME = Nicôđêmô: người Do thái có danh vọng, người biệt phái, ban đêm đã đến tìm gặp Đức Giêsu để đàm đạo cùng Người, và là người mà Đức Giêsu đã mặc khải những điều kiện để đạt đến Nước của Thiên Chúa (Ga 3, 1-21). Cũng chính thánh Gioan kể lại rằng: Nicôđêmô đã bênh vực Đức Giêsu trước mặt những người biệt phái (7, 50) và ông đã giúp ông Giuse Arimathia chôn cất Đức Giêsu (19, 39). º Evangile de Nicodème = Tin Mừng ngụy thư của Nicôđêmô được biên soạn khoảng năm 350.

NICOLAÐTES = Lạc giáo Nicola: bè phái lạc giáo rất có tiếng, vào thời đại các Tông đồ, Kinh Thánh có nói đến lạc giáo này trong Kh 2, 6. 15 và cho phép chúng ta xác quyết rằng, đây chính là vài cộng đoàn châu Á bị mua chuộc vào việc thực hành những bữa tiệc nghi thức, trong khi đó người ta ăn những loại thịt đã cúng các ngẫu tượng. Về sự cáo giác sự đồi bại đã được thực hiện chống lại họ, thì việc đó không tất nhiên chỉ một sự thông dâm được thể chế hoá trong phái của họ, vì từ này trong Cựu ước và trong Khải Huyền thường chỉ tất cả mọi hành vi thờ ngẫu tượng, phạm đến lề luật của Thiên Chúa. Người ta có thể nghĩ rằng học thuyết của phái này gần giống như những sai lầm báo trước những suy lý thần tri của thế kỷ II.

NICOLAÐSME = Lạc thuyết Nicola: học thuyết của những người theo phái Nicola. º Lịch sử Giáo hội. Vào các thế kỷ X và XI, trong ngôn ngữ thông thường, từ này chỉ lý thuyết và thực hành của những người không chấp nhận sự độc thân của các linh mục.

NICOLAS de Cues = Nicolas de Cues. Giáo sĩ, triết gia và là nhà thông thái (1401-1464). Gốc giáo phận Trèves, được đào tạo ở Deventer tại Học viện Dòng các Anh Em sống chung (Frères de la vie commune) và các Đại học Heideiberg và Padoue, linh mục năm 1431, tại Công đồng Bâle, ngài đã cố gắng dung hoà các luận án đối nghịch nhau về quyền tối thượng của Đức Giáo Hoàng và quyền tối thượng của Công đồng, và sau đó, tham gia vào việc xác định giáo lý về tính bất khả ngộ của Giáo hoàng. Được lập làm Hồng y năm 1448 và giám mục Brixen năm 1450, ngài đảm trách những sứ mệnh ở Đông phương và ở Đức. Ngài đã làm việc kết hợp những người Hy-lạp và Giáo hội Rôma và cũng hy vọng đưa những người Hồi giáo đến chổ hiệp nhất. Tác phẩm chính của ngài, quyển De la docte ignorance (Về sự dốt nát thông thái) (1440) muốn chứng tỏ sự hài hòa có thể có được giữa thuyết Platô mà lúc đó thuyết nhân bản qui chiếu đến và thuyết Aristôt là thuyết làm nền tảng cho triết học truyền thống. Các tác phẩm khác của đầu óc mạnh mẽ và độc đáo này liên quan đến các khoa học vật lý và toán học, triết học, thần học và thần bí học.

NICOLE (Pierre) = Pierre Nicole. Nhà thần học và đạo đức học, người Pháp (1625-1695). Ông chỉ là một thầy có chức cắt tóc, nhưng ông đã dạy triết học và văn chương ở các trường Port-Royal, và cộng tác với Arnauld, ông đã soạn thảo quyển Logiqie de Port-Royal (Luận lý học của Port-Royal). Ông đã chia sẻ những ý tưởng của Jansenius, nhưng với một tinh thần dung hoà vĩ đại. Ông dịch sang tiếng La-tinh quyển Les Provinciales của Pascal và cộng tác với Arnauld trong quyển Perpétuité de la foi catholique touchant l’Eucharistie (Sự vĩnh tồn của đức tin công giáo liên quan đến bí tích Thánh Thể), nhằm chống lại những sai lạc của các người Tin lành. Người ta cũng mang ơn ông về quyển les Essais de morale (Những tiểu luận đạo đức học).

NIHIL = Không gì cả (từ La-tinh). º Nihil obstat = Không gì trở ngại. Thuật ngữ La-tinh có nghĩa là không có gì chống đối, dùng để biểu lộ sự phán đoán thuận của một người kiểm duyệt thuộc Giáo hội được Đấng Thường quyền giao trách nhiệm kiểm soát tính chính thống của một tác phẩm trước khi phát hành —> Imprimatur. º Ex nihilo = Từ hư không, từ hư vô: thuật ngữ La-tinh có nghĩa là từ cái không có, khi sa có, khi nói rằng Thiên Chúa đã tạo dựng mọi sự từ hư vô, thì người ta muốn nói lên rằng việc tạo dựng, hành vi tự do và nhưng không của Thiên Chúa, không giả định một cái gì ngoài Thiên Chúa, không một chất liệu có trước nào mà trên đó đã được thực hiện hành động của Thiên Chúa, và có thể áp đặt cho Người những điều kiện. Thuật ngữ cũng đã gặp với nghĩa này trong Kinh Thánh (2 Mch 7, 28).

¨ Nihilisme = Thuyết hư vô: học thuyết, đặc biệt phổ biến ở nước Nga vào thế kỷ XIX, theo học thuyết này thì không có một quyền uy được cấu tạo nào phải được nhìn nhận trong lãnh vực xã hội và chính trị. Từ này đã được nhà văn Nga Tourgueniev tạo ra (1818-1883). º Theo nghĩa nới rộng, người ta nói về thuyết hư vô bản thể học (là thuyết không nhìn nhận một thực tại bản thể nào) và thuyết hư vô luân lý (là thuyết không nhìn nhận một luật chân lý nào).

¨ Annihilation = Sự hư vô hoá: Hành động của sự toàn năng Thiên Chúa, gồm có việc thu về hư không, nghĩa là xóa bỏ hoàn toàn một tạo vật đang hiện hữu, bằng cách ngưng giữ gìn hữu thể cho tạo vật đó. Nhưng Thiên Chúa là Đấng khôn ngoan và tốt lành, không hư vô hoá cái gì trong những cái Người đã tạo dựng (Sum. théol 1a 104, 4). º Đồng nghĩa Anéantissement.

¨ Annihilationisme = Thuyết hủy diệt: học thuyết được giảng dạy bởi vài nhà thần học Tin lành và Anglican, theo đó thì những người công chính mới sẽ sống lại, trong khi những kẻ khác, “những kẻ dữ” sẽ không bị lên án vào một hỏa ngục đời đời mà sẽ hoàn toàn và đơn giản bị hủy diệt.

NIL d’Ancyre = Nil d’Ancyre. Bề trên một đan viện gần Ancyre (Ankara) vào cuối thế kỷ IV và đầu thế kỷ V. Ông đã là môn đệ của thánh Gioan Kim Khẩu. Ông đã để lại một công trình rộng rãi (những lá thư, những khảo luận về khổ tu và tu đức dành cho các đan sĩ), nhưng công trình này cũng đặt ra những vấn đề khó khăn về tính chính thức. Đôi khi người ta gọi nhầm ông là Nil le Sinaðte.

NIMBE = Vầng hào quang (tiếng La-tinh nimbus = mây): Vòng hình dĩa bao quanh đầu của Đức Kitô hoặc của một vị thánh trong các bức họa và điêu khắc. Vầng hào quang này đã được những người ngoại giáo sử dụng cho các vị thần và các vị hoàng đế đã được thần hoá, và được các Kitô hữu lấy lại. Tù thế kỷ II, vầng hào quang bao quanh mặt của Đức Kitô trên các bức bích họa của các hang tọai đạo Rôma. Trước tiên, nó được thừa nhận cho tất cả những nhân vật mà người ta muốn làm nổi bật, vào thế kỷ VI nó trở thành biểu hiện chuyên nhất c nó trở thành biểu hiện chuyên nhất của các ngôi Thiên Chúa và các thánh; đôi khi người ta sử dụng nó cho những diễn tả biểu tượng về Đức Kitô hay của một ngôi Thiên Chúa, như chiên con hoặc bồ câu. º Nimbe crucifère = Vầng hào quang có thập giá: Vầng hào quang trong đó có khắc một hình thập giá: vầng hào quang này chỉ dành riêng cho Đức Kitô. º Theo nghĩa nới rộng, đôi khi người ta gọi là vầng hào quang vuông (nimbe carré) hình chữ nhật được thay thế cho hình đĩa để chỉ một nhân vật còn sống, và vầng hào quang tam giác (nimbe triangulaire): hình tam giác tượng hình ở phiá sau mặt của Thiên Chúa Cha. º —> Auréole. Mandorle.

NINIVE = Ninivê: Thành phố xứ Mêsopotamia trên tả ngạn sông Tigre, thường được nhắc đến trong Kinh Thánh. Vào thế kỷ VIII trước CN, Sennachérib đã làm cho nó trở thành thủ đô nước Assyria. Nó bị dân Mèdes và dân Babylon chiếm và tàn phá năm 612. Ngày nay, chỉ còn lại một cánh đồng đổ nát, ở phiá đông Mossoul.

NIOBITES = Những người theo giáo phái Niobê: do tên của Etienne Niobé, nhà ngụy biện Alexandria, người mà vào khoảng năm 570 đã là thủ lãnh một giáo phái đơn tính ly khai và cực đoan. Những người theo giáo phái Niobê từ chối việc nói về sự khác biệt giữa thần tính của Đức Kitô và nhân tính của Người sau khi kết hợp.

NIRVÂNA = Niết bàn (từ tiếng Phạn có nghĩa là sự tắt): tình trạng cực lạc, thoát khỏi những sự đày đọa của sự luân hồi (samsara) và đôi khi được quan niệm như là chuyên nhất của mọi lương tâm cá nhân, được Phật giáo và phần nhiều các tôn giáo Ấn-độ đề nghị như là cứu cánh cuối cùng.

NISAN = Tháng Nisan: Tháng đầu của năm Do thái, bắt đầu lúc có trăng mới, trước ngày xuân phân. Chính ngày 14 tháng Nisan, ngày trăng tròn, là ngày cử hành lễ Vượt qua.

NISIBE = Nisibe. Thành phố ở Ba-tư nơi mà một trường phái thần học danh tiếng đã được thành lập năm 457 do hai người theo phái Nestoriô đã tìm nơi ẩn trốn ở đó, là Barsauma và Narsès. Trường phái này là một trung tâm tỏa sáng của phái Nestoriô và đã dành được Giáo hội Ba-tư cho phái này. Vào khoảng cuối thế kỷ VI, trường phái này đã thân thiện lại với những người công giáo, điều này đã gây nên một sự ly khai trong Giáo hội Nestoriô.

NITRIE = Xứ Nitri: vùng hoang địa ở Hạ Ai-cập (Basse-Egypte), vào khoảng thế kỷ IV, có rất nhiều đan sĩ ở đó, thường họ được tổ chức từng nhóm nhỏ và sống một đời sống bán-đan tu.

Noachique —> Noé.

NOAILLES (Louis-Antoine de) = L.A de Noailles. Tổng giám mục Paris năm 1695 và Hồng y năm 1700, Ông được biết nhiều nhất là vì những sự lần chần tránh né của ông khi có cuộc khủng hoảng Jansénius. Thực thì, ông chỉ đồng ý ký vào “bảng công thức” do sắc chỉ Unigenitus áp đặt vào năm 1728, điều đó đã duy trì trong hàng giáo sĩ và dân chúng một sự xao động nguy hiểm. Tuy nhiên, ông là người từ thiện, ông đã cho nấu chảy những đồ dùng bằng bạc của ông vào năm 1709, khi có mùa đông kinh hãi, để có thể đỡ đầu nhiều sự khốn khổ hết sức (1651-1729).

NOBILI (Robert de) = Robert de Nobili. Tu sĩ Dòng Tên, người Ý, cháu của Bellarmin, là người mà năm 1606 đã được gởi sang Ấn-độ. Ở đây ông đã mặc y phục và theo những phong tục của những người Bà-la-môn, trong đó ông đã làm cho nhiều người trở lại. Bị các tu sĩ Phanxicô tố cáo, ông lại được Đức Grêgôriô XV cho phép theo đuổi công việc tông đồ của ông (1623), dù phải thay đổi chút ít các phương pháp của mình. Năm 1651, ông về hưu ở Meliapour nơi ông qua đời trong hương thơm thánh thiện (1577-1656). º —> Malabar. Rites.

NOCES = Hôn lễ, lễ cưới (do từ La-tinh nuptiae; do động từ nubere = bao phủ, sau đó lấy chồng, người phụ nữ lấy chồng phủ mặt bằng một khăn voan): Nghi lễ của cuộc hôn nhân. º Nhiều lần, Kinh Thánh so sánh sự giao ước của Đức Giavê với dân Israel và sự kết hợp của Đức Kitô với Giáo hội với lễ cưới. º Noces de Cana = Tiệc cưới Cana: tiệc cưới mà Đức Giêsu đã dự ở Cana trong xứ Galilêa, và trong đó Người đã hoàn tất phép lạ đầu tiên của Người (nước biến thành rượu) theo lời xin của mẹ Người (Ga 2, 1-11). º Noces de l’Agneau = Hôn lễ Chiên Con: tên gọi biểu tượng sự kết hợp của Đức Kitô và Giáo hội vào ngày tận thế (Kh 19, 7). º —> Mariage.

¨ Nuptial = Thuộc về hôn lễ: có tương quan đến hôn lễ. º Bénédiction nuptiale = Sự chúc lành hôn lễ: sự chúc lành cho cô dâu trong thánh lễ hôn phối (sau Kinh Lạy Cha) và xin cho cô dâu được những hồng ân sẽ bảo đảm sự hiệp nhất và sự đông con trong gia đình. Sự chúc lành này chỉ có thể được lãnh nhận một lần và vì vậy không được lặp lại trong trường hợp có hôn lễ lần thứ hai. º Mystique nuptiale = Thần bí hôn nhân: Trào lưu tu đức mà người ta có thể kết nối sự cảm hứng căn bản của nó với một đề tài được sách Diễm ca trình bày: đề tài về lễ cưới của tâm hồn và Đức Chúa. Dòng dõi các văn sĩ thần bí mà người ta quen đưa vào trong truyền thống này, hình như bắt nguồn, trong suốt thời Trung cổ La-tinh, nơi thánh Bernađô Clairvaux: dòng dõi này có những đại diện thật nổi bật xuyên suốt thời Trung cổ, đặc biệt là trong giới nữ và giới Phanxicô. Nhưng đề tài về những lễ cưới thiêng liêng, phỏng theo sách Diễm ca, đã đọc được trong các tác phẩm của Origênê, của thánh Ambrôsiô (đã được thánh Bernađô đọc), của thánh Giêrônimô và của thánh Grêgôriô Cả.

¨ Nubilité = Tuổi kết hôn, tuổi cập kê: Phẩm tính của người có tuổi theo luật định để kết hôn. Trong luật Roma, tuổi kết hôn được nhìn nhận cho người đã đạt độ tuổi dậy thì thì theo luật: 14 tuổi trọn cho con trai, 12 tuổi trọn cho con gái. Trong bộ giáo luật xưa, tuổi kết hôn được nhìn nhận cho người đã dậy thì trên phương diện thể lý, nhưng không bao giờ được coi như trước tuổi dậy thì thì theo luật, được ấn định phù hợp với luật Rôma. Trong bộ giáo luật hiện tại, tuổi kết hôn được nhìn nhận cho người con trai đã được 16 tuổi trọn và người thiếu nữ được 14 tuổi trọn. Trong bộ luật nước Pháp, tuổi kết hôn được ấn định là 18 tuổi trọn cho con trai và 15 tuổi trọn cho thiếu nữ.

Nocturne —> Nuit.

NOÉ = Noe (tiếng Do thái Noah = sự nghỉ ngơi): Tổ phụ, xuất hiện trong Kinh Thánh (St 6, 9) nhất là như người hùng của lụt đại hồng thủy và như người công chính mà Giavê đã tái lập giao ước với ông. Ông cũng được diễn tả như người khởi xướng việc trồng nho (St 9, 20). Sự cứu vớt Noe và gia đình ông ở giữa nước của trận lụt được 1 P 3, 20-21 xem như hình ảnh sự cứu độ các Kitô hữu bằng nước của bí tích Thánh Tẩy. Loại hình học này đã được khai thác rất nhiều bởi các Giáo phụ của Giáo hội. Các vị này đã thấy một hình ảnh của Giáo hội trong chiếc Tàu của Noe. Vả lại, trận lụt, với tư cách là sự phán xét của Thiên Chúa trừng phạt những người tội lỗi và cứu vớt người công chính Noe, phải được xem như một báo trước sự phán xét sau cùng (Mt 24, 37-39; Lc 17, 26-27).

¨ Noachique = Thuộc về Noe: liên quan đến ông Noe. ºAlliance noachique = Giao ước Noe = giao ước mà Thiên Chúa đã thiết lập với toàn thể tạo vật, khi thoát khỏi trận lụt, qua trung gian ông Noe (St 9, 8-17). Cầu vồng là dấu chỉ của giao ước vũ trụ này.

Nol —> Natale.

NOET = Ông Noet. Chỉ được biết qua các tác phẩm mà trong đó Hippolyte chống lại ông: ông đã đưa thuyết hình thái vào Smyrne vào khoảng cuối thế kỷ II, sau đó truyền bá thuyết này ở Rôma.

Noétique —> Nous.

NOM = Danh từ (do từ La-tinh nomen = tên). Danh từ. Từ ngữ dùng để chỉ người hay sự vật. º Tên, danh xưng: trong Kinh Thánh, tên được xem như biểu đạt hữu thể sâu thẳm của người và sự vật: mọi sự vật xảy ra, tên gọi đã được công bố (Gv 6, 10). Thiên Chúa biết mỗi tạo vật bằng tên của nó (Cv 146, 4) và sự kiện con người có thể gọi tên các loài vật, nói lên rằng con người là chủ của loài vật (St 2, 20). Nói chung, sự kiện áp đặt một cái tên cho người nào hoặc đổi tên người đó, chứng tỏ quyền năng mà người ta có trên người đó (St 17, 5; 35, 10; 2 V 23, 34). º Noms divins = Các danh xưng của Thiên Chúa: các tên gọi mà Kinh Thánh hoặc Thánh Truyền dành cho Thiên Chúa. Vấn đề thần học về các danh xưng của Thiên Chúa gồm có việc tìm kiếm lại những điều kiện khả thể để gọi tên Thiên Chúa, và giá trị các danh xưng rút ra từ các tạo vật (Hữu thể. Lòng tốt. Sự khôn ngoan...). Khi các danh xưng này được áp dụng vào Thiên Chúa —> Analogie. º Nom de baptême = Tên thánh, tên rửa tội: tên tục (prénom) được đặt cho một đứa trẻ khi lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy. Giáo hội mạnh mẽ khuyên dùng tên của một vị thánh, tuy nhiên không bắt buộc chặt chẽ. º Nom de religion = Tên dòng: tên mà trong vài Dòng hoặc Học viện được đặt cho các tu sĩ trẻ vào lúc họ mặc áo dòng hoặc tuyên khấn, việc bước vào đời sống dòng tu thường được so sánh với bí tích Thánh Tẩy thứ hai, và một cách nào đó, phải đánh dấu sự xuất hiện một nhân cách mới.

¨ Nominalisme = Thuyết duy danh: Học thuyết mà theo đó không tồn tại những ý tưởng tổng quát hay những ý niệm mà chỉ có những danh từ giúp ta gọi tên những thực tại cá thể. Thuyết day danh được giảng dạy nhất là do tu sĩ Phanxicô là Occam (1270-1347) đã có nhiều đồ đệ trong các triết học kinh viện của thời Trung cổ và chuẩn bị mảnh đất cho vài sai lầm của thời Cải Cách. º —> Universaux.

¨ Nominaux = Những người theo thuyết duy danh: tên gọi dành cho các thần học gia duy thực (réaux), xác quyết rằng những ý niệm không trả lời được cái gì hiện thực và từ đó họ rút ra, trong những kết luận khác, rằng trong cá thể không có một yếu tính phổ quát nào.

¨ Nomination = Sự bổ nhiệm. Giáo luật. Sự chỉ định một giáo vụ hoặc một bổng lộc bằng cách trao ban tự do. º Căn cứ vào quyền giới thiệu hoặc bầu cử, việc chỉ định một người vào một giáo vụ hoặc một bổng lộc mà sau này được trao ban do thể chế giáo luật. º Theo nghĩa rộng, tất cả mọi chỉ định vào một trách vụ hoặc một chức vụ trong Giáo hội.

¨ Dénomination = Tên gọi, danh xưng: từ chỉ chủng loại, áp dụng vào tất cả nhóm tôn giáo tập hợp lại: giáo hội, giáo phái, hội tự do v.v... nhưng không ám chỉ một xét đoán nào về giá trị (khác với những từ giáo hội hoặc giáo phái). Nó cũng phải thường được ưa chuộng hơn từ tín phái (confession), thường dùng trong cùng một nghĩa, nhưng ám chỉ một nội dung đức tin nào đó.

¨ Eponyme = Được lấy tên: tính từ. Cho tên mình cho cái gì hoặc cho ai, hay là mượn tên mình nơi cái gì hoặc nơi ai. º Kinh Thánh. Ancêtre éponyme = Danh tổ: người cho tên mình cho một chi tộc Israel (ví dụ: Đan, Bengiamin, Lêvi).

NOMBRE = Số, con số (do từ La-tinh numerus, nombere): từ để chỉ tương quan của một đại lượng này với một đại lượng khác cùng loại được lấy làm đơn vị. º Symbolisme des nombres = Tính biểu tượng của các con số. Giá trị biểu tượng mà một vài hệ thống hoặc một đôi bậc trí giả gán cho những con số nói chung và cho con số này hay con số kia, nói riêng: khi đó, con số được coi như mức độ và qui luật của các hiện tượng và những định luật vật lý được tượng trưng bằng những công thức ghi bằng số, đồng thờ những tương quan giữa các sự vật cũng được diễn tả bằng những con số. Bắt chước Pythagore, người Hy-lạp gán cho các con số một giá trị siêu hình. Để có vẻ ít câu nệ hơn, người phương Đông, kể cả người Do thái cũng gán cho một vài con số một giá trị biểu tượng. Chẳng hạn, trong Kinh Thánh, con số 12 là con số của dân Thiên Chúa: con số đó tương ứng với con số 12 người con trai của Giacóp là những cha đẻ của 12 chi tộc Israel, nó nhắm đến con số 12 vị tông đồ vốn là cha đẻ của Israel mới. Con số 7 còn là con số biểu trưng cho vũ trụ hay toàn thể con người. Chính Đức Giêsu cũng dùng con số biểu tượng này để giúp chúng ta hiểu được tầm mức ngôn sứ của sự việc hóa bánh ra nhiều (Mc 8, 19-21). Với Kitô giáo, con số 8 (7 + 1) xuất hiện như biểu tượng của cộng cuộc tạo dựng đã hình thành: ngày của Chúa, ngày Ngài sống lại, vốn là ngày hôm sau của ngày sabat tức là ngày thứ tám. Cũng vì thế, người ta đã xây giếng nước rửa tội theo hình bát giác, nơi mà con người được tái sinh cho một cuộc sống mới. º Nombre de la Bête = Số của Con Thú: con số mà sách Khải Huyền (Kh 13, 18) coi là biểu tượng thần bí của tên phản Kitô: 666. Rất có thể có một cách giải thích dựa trên mặt chữ của các con số nhưng đúng ra thì đó chỉ là sự lặp lại của con số 6 (con số đối nghịch với số 7 là con số diễn tả sự hoàn hảo, sự viên mãn). Số 6 chỉ sự bất lực của con thú cùng với tính trạng bất khả trong việc thực hiện các mưu đồ của nó. º Nombre d’or = Con số vàng: đây là con số để chỉ vị trí của năm trong vòng tròn 19 năm dựa trên chu kỳ mặt trăng: cách tính được một người Hy-lạp tên là Méton khám phá ra vào thế kỷ V trước CN. Được gọi là con số vàng bởi vì người dân thành Athène đã cho ghi lại khám phá của Méton bằng những chữ vàng trong đền thờ nữ thần Athena. Con số vàng này vẫn được ghi lại ở đầu các sách lịch trong Giáo hội thời cổ, vì nó ấn định cách tính thời gian ngày lễ Phục Sinh từ trước cho đến khi có cuộc cải cách Grêgôriô năm 1582. Cuộc cải cách này không xóa hẳn con số vàng, nhưng cho phép bỏ qua vào chu kỳ ba mươi ngày “epacta” (ngày nhuận thêm vào âm lịch cho cân đối với dương lịch). º Con số 7 còn là con số tương ứng với một tỷ lệ hình học đặc biệt dành để diễn tả phương diện thẩm mỹ mà người xưa gọi là Proportio divina (Tỷ lệ thánh) hay Sectio aurea (Cách phân chia vàng). Tỷ lệ ấy như sau: chia một chiều dài thành hai phần bất cân và phải chia làm sao đó để tỷ lệ giữa phần nhỏ và phần lớn bằng tỷ lệ giữa phần lớn và tổng số của cả hai phần, nghĩa là: . Con số vàng bằng , con số vô ước trong đại số học. Các nhà thẩm mỹ học biểu thị nó bằng chữ (j). Ta có thể thấy được tỷ lệ lý tưởng ấy qua tỷ lệ của thân thể con người, của một vài loài động vật hay nơi một vài kiến trúc đền thờ Hy-lạp (ví dụ: đền thờ Parthenon) v.v... º Livres des Nombres = Sách Dân Số: đây là cuốn sách thứ tư trong bộ Ngũ Kinh, cuốn sách ghi lại những biến cố trên núi Sinai và cuộc hành trình trong sa mạc. Bản dịch Hy-lạp trong Bộ Bảy Mươi đã đặt đề tựa cho cuốn sách này như vậy nguyên nhân là do các cuộc kiểm tra dân số được mô tả ở những chương đầu của sách. º VTB.

Nominalisme, nomination, nominaux —> Nom.

NOMISME = Thuyết duy luật (do từ Hy-lạp nomos = lề luật): mọi hệ thống tổ chức dành cho lề luật một vị trí trổi vượt.

¨ Anomie = Sự vô luật pháp. Sự vô tổ chức. Sự vô qui luật. º Xã hội. Tình trạng của cá nhân không có được những qui phạm trong phong cách của mình.

¨ Antonomie = Sự tương phản (do từ Hy-lạp antinomia = sự mâu thuẫn giữa các thứ lề luật): sự đối kháng không thể khắc phục được, hoặc ở bề ngoài hay thực sự trong nội dung, giữa hai nguyên lý hoặc hai xác quyết mà cả hai đều có vẻ như là đúng. º Antinomies kantiennes = Những tương phản theo Kant: những xác quyết đối nghịch mà lý trí thuần túy tạo nên, khi nó cố gắng để xây dựng một vũ trụ học thuần lý.

NONCE = Khâm sứ tòa thánh (do từ La-tinh nuntius = người đưa tin): vị đại diện của Tòa thánh, được ủy nhiệm với tư cách đại sứ, bên cạnh một chính phủ, ngoài ra, vị đại diện đó còn có nhiệm vụ, nhân danh Đức Giáo Hoàng, để quan tâm đến tình trạng của Giáo hội trong xứ mà vị này thi hành nhiệm vụ ngoại giao của mình. º Délégué. Légat.

¨ Nonciature = Chức Khâm sứ: chức vụ của Khâm sứ tòa thánh. º Nhiệm kỳ Khâm sứ: khoảng thời gian mà vị Khâm sứ đang tại chức. º Tòa Khâm sứ: nơi ở và làm việc của vị Khâm sứ Tòa thánh.

¨ Internonce = Liên Sứ thần (do từ La-tinh inter nuntios = ở giữa các vị Khâm sứ): Vị đại diện của Đức Giáo Hoàng được ủy nhiệm với chức năng toàn quyền, bên cạnh một Nhà Nước không công giáo, và khi thi hành các chức vụ ngoại giao, vị này đồng thời kiêm nhiệm những chức vụ của vị đặc sứ của Đức Giáo Hoàng, bên cạnh các Giáo hội địa phương.

Non-chrétien —> Christ.

Non-contradiction —> Principe.

Non-directif —> Droit.

NONE = Giờ thứ chín (do từ La-tinh nona = thứ chín). Giờ kinh thứ chín theo giáo luật (theo cách chia ngày của Rôma), nghĩa là giờ kinh được đọc vào giữa buổi chiều. Các tác giả tu đức thường liên hệ giờ kinh này với giờ chết của Đức Kitô: Đức Kitô đã tắt thở vào khoảng giờ thứ chín (Mt 27, 46).

¨ Nones = Ngày thứ chín. Trong lịch Rôma, ngày thứ chín trước ngày rằm (ides) (tính luôn cả những ngày rằm) nghĩa là ngày 7 của các tháng ba, năm, bảy và mười, ngày của các tháng khác. Ba hoặc năm ngày rằm giữa các ngày đầu tháng (Calendes) của ngày thứ chín được gọi là những ngày trước ngày thứ chín, và được tính lùi lại bắt đầu từ những ngày này. Sách tuẫn đạo danh lục Rôma luôn sử dụng từ ngữ này để ghi ngày tháng.

¨ Neuvaire = Tuàn cửu nhật. Thời gian cầu nguyện, hoặc thực hành đạo đức kéo dài chín ngày liên tục, với mục đích để tôn kính một vị thánh hoặc đón nhận một ân sủng.

NON EXPEDIT = Sắc lệnh Non Expedit. Sắc lệnh của Đức Piô IX (29.2.1868) cấm những người công giáo Ý tham gia vào các cuộc bầu cử, do bối cảnh chống tôn giáo của các cuộc bầu cử đó.

NONNE = Nữ tu (do từ La-tinh mang tính dân gian nonna = người đàn bà có tuổi, nữ tu sĩ). Tên gọi thường dùng ở thời Trung Cổ để chỉ các nữ tu. Ngày nay, từ này chỉ còn được dùng một cách thân thiện hoặc với nghĩa xấu.

¨ Nonnain = Nữ tu. Trong tiếng Pháp cổ, hình thức này diễn tả cách nói chệch đi (cas oblique) của từ nonne; người ta còn gặp từ này trong những danh từ chỉ nơi chốn, ví dụ Rue des Nonnains (Đường các Nữ tu).

¨ Nonnus = Đan sĩ linh mục Dòng Trappe. Danh hiệu kính trọng được các đan sĩ Dòng Trappe dành cho các đan sĩ linh mục (của Dòng Trappe).

NORBERT = Thánh Norbertô. Sinh tại Xanten ở Rhénanie, khoảng năm 1085. Năm 1120, ngài đã lập Dòng các Kinh sĩ Prémontré gần Coucy-le-Château (Aisne). Trở thành Tổng Giám mục Magdebourg năm 1126, ngài đã tác động công cuộc canh tân hàng giáo sĩ của giáo phận ngài († 1134).

NORBERT = Norbert (Pierre Parisot, được gọi là Cha). Tu sĩ Capucinô, người Pháp. Năm 1736, ông được bổ nhiệm làm tổng kiểm sát các hội truyền giáo hải ngoại, và với danh hiệu này, năm 1740, ông đã trình lên Đức Giáo Hoàng Bênêđitô XIV một tập Báo cáo về các nghi thức Malabar (Mémoire sur les rites malabares). Ông đã xung đột dữ dội với các tu sĩ Dòng Tên đến nỗi ông phải rời bỏ Dòng mình sau khi xuất bản, năm 1766, quyển “Những báo cáo lịch sử về những việc của các tu sĩ Dòng Tên với Tòa Thánh” (Mémoires historiques sur les affaires des Jésuites avec le Saint Siège) (1697-1769) º —> Malabar.

NORIS (Henri) = Henri Noris. Ẩn sĩ dòng thánh Augustinô, người gốc Vérone, giáo sư môn Lịch sử Hội Thánh tại Đại học Pise, sau đó làm Hồng y (1631-1704). Là một người làm việc hăng say và là một nhà bác học, ông đã xuất bản năm 1673 quyển Lịch sử thuyết Pêlagiô (Histoire du pélagianisme), trong đó, ông đề nghị một cách giải thích tư tưởng của thánh Augustinô về ân sủng. Vốn bị coi là chiụ ảnh hưởng của lạc thuyết Jansênius, nhưng đã được Thánh bộ Giáo lý đức tin giải tỏa mọi hoài nghi. Cách giải thích Noris đưa ra được gán tặng cho cái tên là trường phái Augustinô (Augustinianisme), cũng bị chỉ trích mạnh mẽ không kém, và tác phẩm của ông đã bị cấm trong nhiều quốc gia.

NOSTRA AETATE = Tuyên ngôn Nostra Aetate (Thời đại chúng ta). Tuyên ngôn của Công đồng Vatican II (28.10.1965) về những mối liên hệ của Giáo hội với các tôn giáo ngoài Kitô giáo. Bản văn nhấn mạnh đến phần kinh nghiệm thiêng liêng và tôn giáo chung cho tất cả mọi người, xác định sự đóng góp và giá trị của Ấn-độ giáo, Phật giáo và Hồi giáo, nêu bật những mối dây kết nối Kitô giáo với dân tộc Do thái và nhắc lại rằng tình huynh đệ phổ quát loại trừ mọi sự phân biệt.

NOTE = Đặc tính, đặc điểm (do từ La-tinh nota = dấu). Những ghi chú cho phép ta nhận ra hoặc nhớ lại. º Notes de l’Eglise = Những đặc tính của Giáo hội. Gia sản của Giáo hội-thể chế (Eglise-institution), được xây dựng từ thế kỷ XVI, do khoa biện giáo phản bác Tin lành nhằm minh chứng Giáo hội của Đức Kitô vẫn sống còn một cách trung thành trong Giáo hội, chứ không ở một nơi nào khác. Lúc đầu có rất nhiều, nhưng từ thế kỷ XIX, người ta chỉ giữ lại 4 đặc tính chính được kể ra trong Kinh Tin Kính: tính duy nhất, tính thánh thiện, tính công giáo và tính tông truyền. º Note théologique = Lời nhận xét thần học. Sự thẩm định một mệnh đề thần học để định vị trí cho nó tương quan với chân lý đức tin: người ta cũng noí một mệnh đề là chắc chắn hoặc cái nhiên, hoặc gần với đức tin, hoặc thuộc đức tin, hay ngược lại, mệnh đề đó sai lạc, táo bạo (hoặc không cái nhiên), hoặc gần với lạc thuyết, hoặc là lạc thuyết.

¨ Notaire = Lục sự, công chứng viên (do từ La-tinh notarius = người ghi để nhớ). Trong Giáo hội ngày xưa, từ này được dùng để chỉ người thư ký có nhiệm vụ ghi tốc ký các Văn kiện về các vị tuẫn đạo. º Trong các giáo triều Giáo hội, từ này dùng để chỉ viên chức thẩm quyền có nhiệm vụ ghi chép, soạn thảo và sắp xếp các văn kiện mà ông chính thức hóa bằng chữ ký của mình.

¨ Protonotaire = Đệ nhất lục sự (do từ Hy-lạp protos = thứ nhất và notaire). Từ thế kỷ X, tên gọi dành cho những vị lục sự được tuyển vào triều đình Giáo Hoàng, để nhấn mạnh ngôi thứ mà họ d nhấn mạnh ngôi thứ mà họ được huởng đối với các vị lục sự của Giáo hội. º Protonotaires “de numero participantium” = Các đệ nhất lục sự tham dự. Các giám chức mà con số được ấn định là bảy, hợp thành một tập thể gọi là Đoàn đệ nhất Lục sự Tông tòa (Collège des Protonotaires Apostoliques) và hưởng tất cả những đặc quyền của chức đệ nhất lục sư. º Protonotaires surnuméraires = Các đệ nhất lục sự dự khuyết. Phẩm tính đương nhiên thuộc về các thành viên của ba kinh sĩ đoàn thượng phụ của Rôma: nhà thờ thánh Gioan Latêranô, đền thờ thánh Phêrô ở Rôma, đền thờ Đức Bà Cả. º Protonotaires “ad instar participantium” = Đệ nhất lục sự hàm thông dự. Tước hiệu vinh dự gắn liền với một bổng lộc theo luật định hoặc được Tòa thánh ban nhượng. º Protonotaires titulaires ou honoraires = Đệ nhất lục sự tước hiệu hoặc danh dự. Sự biệt đãi danh dự của một vị Khâm sứ Tòa Thánh hay của Lục sự đoàn được Đức Thánh Cha trực tiếp ban tặng.

NOTION = Khái niệm, ý niệm (do từ La-tinh noscere = biết, học biết). Sự hiểu biết sơ đẳng một việc gì. º (Triết học) Ý tưởng cho thấy những đặc tính chủ yếu của đối tượng. º Thần học. Notion divine = Đặc niệm. Thuộc tính riêng của một Ngôi Vị Thiên Chúa, làm cho ta nhận biết Ngôi Vị đó bằng cách phân biệt Ngôi Vị đó với các Ngôi Vị khác. Người ta tính có năm đặc niệm: hai đặc niệm làm cho ta biết Chúa Cha một cách rõ ràng: Bất khả xuất sinh (Innnascibilité) và Phụ hệ (Paternité); một đặc niệm làm cho ta biết Chúa Con: Tử hệ (Filiation); một đặc niệm làm cho ta biết Chúa Cha và Chúa Con tương quan với Chúa Thánh Thần : Nhiệm xuy (Commune Spiration); một đặc niệm làm cho ta biết Chúa Thánh Thần: Nhiệm xuất (Procession commune) [hoặc Thụ xuy (Spiration passive)] —> Relation. Propriété.

¨ Notionnel = Thuộc về ý niệm, thuộc về khái niệm. Liên quan đến một ý niệm (hoặc khái niệm). º Thần học. Actes notionnels = Các hành vi ý niệm. Các hành vi xuất phát từ một Ngôi Thiên Chúa: có hai hành vi ý niệm: Sự nhiệm sinh (của Ngôi Lời) bởi Chúa Cha và sự nhiệm xuất (của Chúa Thánh Thần bởi Chúa Cha và Chúa Con). º Puissances notionnelles = Các năng lực ý niệm. Các nguyên lý của các hành vi ý niệm; vì vậy, người ta phân biệt năng lực sinh ra (thuộc về Chúa Cha) và năng lực nhiệm xuy (thuộc về Chúa Cha và Chúa Con).

¨ Notoire = Rõ ràng, công khai. Được mọi người đều biết. º Délit notoire = Tội phạm công khai. Hành vi tội phạm được biết một cách công khai và hiển nhiên có khả năng bị qui tội. º —> Occulte. Public.

¨ Notoriété = Sự rõ ràng, sự công khai. Tình trạng của một người hay một sự kiện mà mọi người đều biết. º Trong bộ luật hình sự, người ta phân biệt sự công khai theo luật (notoriété de droit) xuất phát từ một bản án do tòa quyết định được chuyển sang tình trạng án sự chung thẩm, hoặc tình trạng một thú nhận trước tòa án của người phạm tội và sự công khai theo sự kiện (notoriété de fait) xuất phát từ sự kiện một tội phạm được biết một cách công khai và tội đó đã phạm trong những tình huống mà người ta không thể giấu kín được bằng bất cứ một mưu mẹo nào và cũng không thể được dung thứ bởi bất cứ một lý do pháp lý nào.

NOUET (Jacques) = Jacques Nouet. Tu sĩ dòng Tên, người Pháp, sinh tại Mayenne và qua đời tại Paris (1605-1680). Nhà thuyết giảng và tác giả tu đức, ông đã xuất bản nhiều tập sách chống lại những người theo phái Jansênius và những tác phẩm đạo đức như quyển Đời sống Chúa Giêsu qua các vị thánh (La Vie de Jésus dans les saints) - Sự cầu nguyện và con người cầu nguyện (L’Oraison et l’homme d’oraison) là những quyển sách đã được tái bản nhiều lần cho đến cuối thế kỷ XIX.

NOURRITURE = Lương thực. Kinh Thánh. Của ăn. Con người bắt buộc phải ăn uống để tồn tại. Sự tùy thuộc này của thế giới là một dấu hiệu căn bản cho thấy tính không bền vững của nó, nhưng sự tùy thuộc này cũng là một lời mời gọi phải tự tiếp nhận Thiên Chúa, Đấng duy nhất có sự bền vững. Thiên Chúa, Đấng cung cấp của ăn cho các tạo vật của Ngài, Ngài cũng nuôi dân Ngài bằng Lời của Ngài và tự ban chính bản thân Ngài để làm của ăn cho các con cái của Ngài. º VTB.

“NOUS” = Trí tuệ (từ Hy-lạp có nghĩa là tinh thần). Từ Hy-lạp được dùng để chỉ trí tuệ với nội dung thiêng liêng nhất của nó. Thường từ này được dịch sang tiếng La-tinh bằng từ Intellectus, và dĩ nhiên nó được phân biệt với từ ratio (lý trí). Người ta đọc từ này là “nousse”.

¨ Noétique = Tri thức luận (do từ Hy-lạp noein = được đặt trong tâm trí). (Danh từ) Phần triết học nghiên cứu về lý thuyết của tri thức. º (Tính từ) Thuộc tư duy, thuộc lý trí có liên quan đến tư duy.º J. Maritain phân biệt sự nhận thức thượng tư duy (intellection ana-noétique) là một tri thức thuần túy được tinh thần, sự nhận thức ngoại tư duy (intellection péri-noétique), là một tri thức thuộc ngoại vi và sự nhận thức thuộc tư duy (intellection dia-noétique), là cái không biết những yếu tính của các sự vật hữu hình một cách trực tiếp và nhờ chính các sự vật đó, nhưng đạt được chúng nhờ những dấu chỉ hoặc những tùy thể.

¨ Paranoða = Chứng paranoða, chứng kiêu ngạnh (do từ Hy-lạp nous = tinh thần; và para = bên cạnh ) Tâm lý. Từ này trước tiên chỉ mọi ý tưởng hoặc mọi hệ thống các ý tưởng ít nhiều gần gũi với sự hoang tưởng, đồng thời cũ để chỉ sự rối loạn tâm lý vốn là nguyên nhân gây ra tình trạng đó mà người ta xem như một bệnh đặc biệt. Ngày nay, người ta thích dùng tính từ paranoðaque hơn.

¨ Paranoðaque = Người bị paranoða. Tâm lý. Tính từ để định dạng một tình trạng,một tính khí hoặc một phong cách có các đặc điểm sau đây: đánh giá quá cao bản thân mình cách bệnh hoạn; đa nghi đến độ nảy sinh những tư tưởng bị truy hại; sai lệch và cứng nhắc trong suy đoán, chủ thể cố gắng bện minh cho các ý tưởng hoang tưởng của mình bằng một luận chứng lô gích rất sít sao: sự không thích nghi với xã hội. Tình trạng hoang tưởng bẩm sinh nơi tính tình và nhân cách của chủ thể, là người đã đầu tư vào đó tất cả năng lực mình để xác quyết cái tôi của mình và làm cho nó phát triển có thứ tự, liên kết và sáng sủa: điều thường làm cho chủ thể đủ khả năng để áp đặt những cái nhìn của mình trên những con người hoặc những đám đông đặc biệt nhẹ dạ; mặc dù không luôn luôn ảnh hưởng đến những cách cư xử của một chủ thể, nhưng đây là một chứng loạn tâm (psychose), chứ không phải là chứng nhiễu tâm (névrose). º (Danh từ) Người mắc chứng loạn tâm này.

¨ Paranoðde = Có dạng paranoða. Tâm lý. Nói về phong cách cư xử hoặc một nhân cách cho thấy có những nét gần như chứng paranoða, mặc dù những nét này không xuất phát từ một cấu trúc thật sự thuộc chứng paranoða.

NOUVEAU = Mới. Tân. Kinh Thánh. Diễn tả sự thực hiện dứt khoát và viên mãn những lời hứa của Cựu ước đã được Đức Kitô hoàn tất (Mt 26, 28), giao ước mới (Lc 22, 20; Gr 31, 31). Đời sống Kitô giáo hoàn toàn được đánh dấu với “sự mới mẻ” này, sự mới mẻ của chế độ ân sủng (Rm 8, 1-17). Giới răn về tình yêu là “mới”, vì đó là giới răn của giao ước mới, và vì đây là tình yêu mà Đức Kitô đã yêu thương chúng ta: Ga 13, 34-35. Vào ngày tận thế, sẽ có trời mới và đất mới (Kh 21, 1). Các tín hữu sẽ nhận được một tên mới (Kh 2, 17). Tóm lại, sự mới mẻ của trật tự được Đức Kitô thiết lập đối nghịch với trật tự cũ (ordre ancien) và trật tự già nua (vieilli) do bởi tội lỗi. Nó cũng đồng nghĩa với sự tươi trẻ, sự mát mẻ và sự thánh thiện. º VTB.

¨ Novateur = Người đổi mới, người canh tân. Người đưa ra một lý thuyết hoặc một thực hành mà cho đến lúc đó chưa có ai sử dụng. º Thần học. Căn cứ vào “nguyên lý về truyền thống” của thánh Vinh Sơn de Lérins (phải hiểu là điều mà mọi nơi, mọi thời và mọi người đều đã tin như thế), các công thức mới thường bị nghi ngờ và phải được kiểm chứng.

¨ Novissima = Những điều mới nhất. Các thực tại cánh chung. Những thực tại thời cánh chung —> Eschatologie.

¨ Rénovation = Sự tái canh tân. Tác động liên tục của Chúa Thánh Thần trên người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, nhằm giúp người này nỗ lực từ bỏ “con người cũ” nhiều hơn nữa để mặc lấy con người mới (Cl 3,10; Tt 3, 5). º Rénovation des promesses du baptême = Sự lập lại lời hứa khi nhận lãnh bí tích Thanh Tẩy. Nghi lễ được đưa vào lễ Vọng Phục Sinh năm 1951, để mỗi năm trong đời sống của họ, người Kitô hữu xác quyết lại những cam kết của mình khi nhận bí tích Thánh Tẩy: từ bỏ ma quỉ, gắn bó với Đức Kitô phục sinh. Trong các xứ theo truyền thống Pháp, nghi lễ này còn được gọi là nghi lễ Rước Chúa lần đầu chấm dứt thời kỳ huấn luyện Kitô giáo của các trẻ em và đánh dấu việc đảm nhận trách nhiệm cá nhân và có ý thức về những lời hứa khi nhận bí tích Thánh Tẩy mà trước đây, cha mẹ đỡ đầu của chúng đã nói thay cho chúng. º Rénovation de voeux = Sự lập lại lời khấn. Với các dòng tu, mà lời khấn chỉ được tuyên thệ cho một thời gian nào đó, thì đây là nghi lễ đánh dấu việc khởi đầu cho một thời kỳ mới. º Sự lập lại các lời khấn đơn giản do lòng đạo đức vẫn được thể hiện mỗi năm trong các dòng tu mà các lời khấn đã là vĩnh thệ.

¨ Novice = Tập sinh. Trong các dòng hoặc các học viện dòng tu, từ này để chỉ người tập sự đời sống tu trì, trong một thời gian thay đổi từ một năm đến nhiều năm, tùy theo luật dòng đã được Giáo hội chuẩn nhận của mỗi học viện. Sự tập sự này, vừa lý thuyết vừa thực hành nhằm vào việc huấn luyện đời sống tu trì của ứng sinh. º Novice simple = Tập sinh chưa khấn. Người chưa tuyên thệ những lời khấn lần đầu tiên. º Novice profès = Tập sinh đã khấn. Người đã là thành viên của hội dòng, trong các học viện mà thời gian tập sự kéo dài hơn một năm.

¨ Noviciat = Tập viện, nhà tập. Nơi mà các tập sinh tập sự đời sống tu trì và chuẩn bị tuyên khấn lần thứ nhất. º Thời gian mà việc tập sự này kéo dài. º Việc luyện tập trong thời gian này.

NOVAT = Linh mục ở Carthage. Trong cuộc bách hại dưới thời Cèce (250-251), ông tham gia vào một nhóm những người chống đối Đức Giám mục Cyprianô: chủ trương một sự bất khoan dung thái quá đối với những người sa ngã (lapsi) trong thời gian bách hại, ông đứng về phía ly giáo cực đoan của Nôvatianô ở Rô-ma. Khi Đức Giám mục Cyprianô chấp nhận việc những người sa ngã ăn năn thống hối. º —> Novatien.

Novateur —> Nouveau.

NOVATIEN = Nôvatianô. Vào giữa thế kỷ III, Nôvatiano là một linh mục rất xuất sắc ở Rôma. Là bậc trí giả và là nhà thần học lớn [Các tác phẩm chính của ông là: La nourriture des Juifs (Lương thực của người Do-thái) và một quyển De Trinitate (Về Thiên Chúa Ba Ngôi)]. Ông có một ảnh hưởng quan trọng trong việc điều hành Giáo hội. Khi Đức Thánh Giáo Hoàng Fabianô qua đời, ông đã mưu đồ kế vị, nhưng Cornêliô lại được bầu và thế là một giáo phái ly khai hình thành. Nôvatianô sắp xếp để ba giám mục người Ý tấn phong giám mục cho mình và tuyên bố cuộc bầu cử Đức Cornêliô là bất hợp pháp; vả lại, ông còn trách Đức Cornêliô là quá khoan dung đối với những kẻ đã bỏ đạo ăn năn trở lại. Về vấn đề này, Nôvatianô đánh giá rằng Giáo hội không có quyền tha tội bỏ đạo là tội chỉ có một mình Thiên Chúa là quan án. Lúc ban đầu, đây chỉ là một vấn đề giáo lý nghiêm nhặt thôi, nhưng dần dần, nó đã thành một lập trường lạc giáo chủ trương giới hạn quyền trói buộc và tháo mở mà Đức Kitô đã ban cho Giáo hội. Giáo thuyết của ông đã bị Công đồng năm 251 ở Roma lên án. Ông thành lập một Giáo hội ly khai, phát triển từ Rôma cho đến tận Constantinôpôli, Antiokia và Alexandria, với sự giúp đỡ của một linh mục Novat ở Carthage, vốn cũng là người chống lại Đức Giáo Hoàng. Các môn đồ của ông, những người theo thuyết Nôvatianô, tự mệnh danh là những người cathares (trong sạch). Giáo phái này tồn tại cho đến thế kỷ VII ở Tiểu Á, Ai-cập và Hy-lạp.

¨ Novatianisme = Lạc thuyết Nôvatianô. Ly giáo nghiêm nhặt này phát sinh do sự chống đối của Nôvatianô về thái độ khoan dung của Đức Giáo Hoàng Cornêliô đối với những người lapsi. Ly giáo này đã có những đồ đệ mãi tận Đông phương và tồn tại ở đó nhiều thế kỷ. Những người theo lạc thuyết Nôvatianô cử hành lại bí tích Thánh Tẩy và vẫn gắn bó với một kỷ luật đền tội rất nghiêm khắc.

Novation, novice, noviciat, novissima —> Nouveau.

Nubilité —> Noces.

NUÉE = Đám mây. Nơi Thiên Chúa ngự, biểu hiện sự hiện diện vô hình của Ngài. Đám mây là thành phần trong những cuộc thần hiện. “Cột mây” dẫn đường cho dân Israel ra khỏi Ai-cập. Trong đám mây thể hiện “sự vinh quang” của Thiên Chúa. Khi phủ toàn thể dân Chúa, đám mây là dấu chỉ Thiên Chúa thông ban sự thánh thiện Ngài cho dân. Đám mây trong biến cố Hiển Dung và Thăng Thiên của Đức Kitô biểu hiện sự vinh quang của Ngài và báo trước về đám mây cánh chung (2 Mcb 2, 8; Is 4, 5) sẽ xuất hiện cùng với Con Người, khi Con Người đến trong tư cách một quan án tối cao, vào ngày sau hết. º VTB.

NUIT = Đêm tối, ban đêm. Từ được dùng để chỉ cách tượng hình một vài thử thách trong đời sống thiêng liêng, thuộc linh đạo chiêm niệm hoặc thần bí, và thường được gọi là những thử thách thụ động (passives), vì chính Thiên Chúa tạo ra những thử thách đó: linh hồn chỉ có thể chấp nhận chúng một cách nhẫn nại. Chúng có mục đích để thanh luyện và chuẩn bị cho linh hồn được chiêm ngưỡng và kết hợp với Thiên Chúa ở một mức độ cao hơn. Người ta gọi chúng là đêm tối, vì tác động của Thiên Chúa trong một chừng mực nào đó giới hạn những khả năng cảm giác, để bắt chúng phải phục tùng tinh thần, và đồng thời giới hạn tinh thần lại không cho tinh thần suy gẫm tản mạn, tinh thần như đang bị dìm và một sự tối tăm, một đêm tối khô khan. Tình trạng này đặc biệt được thánh Gioan Thánh giá mô tả. Thánh nhân phân biệt hai loại đêm tối: đêm tối thứ nhất, chủ yếu dành để tách tâm hồn ra khỏi mọi cái khả giác, được gọi là đêm tối của các giác quan (nuits des sens); đêm tối thứ hai, mãnh liệt và đau đớn hơn, dành để tách tâm hồn ra khỏi những an ủi thiêng liêng, được gọi là đêm tối của tinh thần (nuit de l’esprit). º VTB.

¨ Nocturne = Kinh đêm. Trong nghi thức Rôma, việc phân chia kinh Thần vụ Buổi Sáng gồm có việc đọc hoặc hát vài thánh vịnh (hoặc những phần của thánh vịnh), theo sau bằng những việc đọc các bài Kinh Thánh được gọi là các bài huấn giáo (leçons). Số thánh vịnh và bài đọc không phải lúc nào cũng bằng nhau, và số các giờ kinh đêm trong kinh Thần vụ cũng vậy. Hiện nay có những phần Kinh Sáng chỉ có một giờ kinh đêm gồm có 3 hoặc 9 thánh vịnh, theo sau là 3 bài huấn giáo và những phần kinh sáng khác có 3 giờ kinh đêm: mỗi giờ gồm 3 thánh vịnh và 3 bài huấn giáo. Kinh Thần vụ của các đan viện cũng có những Kinh Sáng gồm hai giờ kinh đêm và con số thánh vịnh và bài giáo huấn không giống như ở nghi thức Rôma xưa hoặc nay. º Đôi khi từ này còn chỉ giờ kinh Thần vụ nửa đêm hoặc mesonyktikon của nghi thức Byzantin.

¨ Pannuchie = Đêm canh thức (do từ Hy-lạp pan = tất cả và nus = đêm). Sự canh thức trong các dòng tu kéo dài suốt đêm: việc này vãn tồn tại trong một vài đan viện theo truyền thống Byzantin vào các dịp lễ trọng.

¨ Catanyctique = Kinh xin ơn tha tội. Nói về những kinh phụng vụ của thần vụ theo truyền thống Byzantin, trong đó người ta nài xin Thiên Chúa tha thứ những tội lỗi đã phạm.

NULLITÉ = Tính vô hiệu, sự tiêu hủy (do từ La-tinh nullum = không gì cả): về phương diện pháp lý, từ này chỉ sự xác nhận của pháp luật tước bỏ mọi hiệu lực pháp lý của một hành vi (ví dụ: Sự vô hiệu được luật pháp công bố). º Một cách khách quan, phẩm tính của một hành vi bị tước bỏ hiệu lực pháp lý vì sự thiếu năng cách theo luật định của người đưa ra hành vi đó, hoặc vì thiếu những điều kiện hay vẻ trang trọng mà luật đòi hỏi (ví dụ: Tính vô hiệu của cuộc hôn nhân được ký kết bởi một giáo sĩ có chức lớn, hoặc không có hình thức giáo luật hoặc dưới một sự cưỡng bức luân lý nghiêm trọng) —> Invalidité, Incapacité. Inhabilité. Dirimant. Irritant. º Nullité de plein droit ou latae sententiae = Tính vô hiệu tiền kết. Tính vô hiệu làm nảy sinh những hiệu quả ngay tức khắc (do chính bản chất sự việc) dù rằng vẫn đòi hỏi phải có sự can thiệp của thẩm quyền pháp lý để áp dụng. º Action en nullité = Tố quyền tiêu hủy. Quyền kiện ra công lý để đạt được sự tuyên bố một tính vô hiệu tiền kết. º Déclaration de nullité = Sự tuyên bố vô hiệu. Phán quyết của pháp lý tuyên bố một tính vô hiệu tiền kết. º Nullité ferendae sententiae = Tính vô hiệu hậu kết. Tính vô hiệu mà trước khi có phán quyết của luật pháp thì không có hiệu quả của pháp luật —> Annulation. Rescision. Retitutio in integrum.

¨ Nullius = Không thuộc về ai. Res nullius = Của vô chủ. Sự vật không có chủ, do đó dễ bị tư chiếm. º Prelature ou Abbaye nullius = Giám phận hay đan viện biệt hạt. Lãnh thổ tách biệt khỏi mọi giáo phận (nullius diocesis = không thuộc giáo phận nào) mà người đứng đầu với quyền tài phán thông thường được dành riêng cho một chức sắc gọi là giám chức biệt hạt (prélat nullius) hay đan viện phụ biệt hạt (abbé nullius) tùy theo Giáo hội đó được hưởng một phẩm tước giám chức hay đan viện phụ.

¨ Annulation du mariage = Án quyết vô hiệu hóa hôn nhân. Án quyết mà giới có đầy đủ thẩm quyền của Giáo hội nhìn nhận tính vô hiệu của một hôn nhân.

NUMEN = Thần lực (tiếng La-tinh: dấu chỉ quyền lực thần linh, do từ nuo = ra dấu bằng đầu, gật đầu). Từ tôn giáo có ý nghĩa cụ thể là thần linh được dùng vào thời kỳ đế quốc, từ này về sau đã có một ý nghĩa rõ ràng do cách dùng khéo léo mà R. Otto đã tạo nên trong lý thuyết của ông về bản chất của sự linh thánh, với tác phẩm cổ điển là quyển Das Heilige.

¨ Numineux = Lãnh vực thần linh. Dịch sang Pháp văn của một từ được R. Otto đặt ra (numinosum) để chỉ lãnh vực của các sự vật linh thánh mà các đồ dùng và các chức năng tôn giáo tham dự vào. Nếu lên phẩm tính một “ý chí” hoặc một quyền lực xấu được xem như ngự trị trong các sự vật, con người hay thiên nhiên mà theo một vài lý thuyết gia, ý chí và quyền lực ấy tạo nên đối tượng của thứ tình cảm tôn giáo đầu tiên (được đồng hóa với thứ tình cảm sợ sệt) nơi con người nguyên thủy. Tình cảm sợ hãi về mãnh lực quỷ thần thường gặp nơi trẻ em, và nó tồn tại nơi những người mê tín dị đoan.

Nuptiale (Mystique) —> Noces.

O

O (Antienne) = Các tiền xướng “Ôi”. Phụng vụ Rôma. Người ta gọi như vậy, vì các tiền xướng ấy bắt đầu bằng thán tự này, bảy điều xướng trước kinh Magnificat được xướng với cùng một âm điệu như vậy, trong bảy ngày trước lễ Vọng Sinh Nhật (17 đến 23 tháng 12). Những chữ đầu tiên của từ ngữ đi sau tán thán từ “ôi”, lấy từ chữ cuối cùng đến chữ thứ nhất, tạo thành bài thơ mà chữ đầu là Ero Cras (Ngày mai tôi sẽ đến). Đó là những lời van nài thống thiết dâng lên Đấng Messia: chúng gợi lên những tước hiệu và những đặc quyền mượn trong các sách Ngôn Sứ; người ta đã gặp các tiền xướng loại này trong các sách tiền xướng thế kỷ VIII; nhưng vị trí nào của chúng trong phụng vụ đôi khi đã có thay đổi. Người ta cũng gọi là các đại tiền xướng “O” (Les Grandes Antiennes ou les Grandes O)

Obédience, obédientiel, obéir, obéissance —> Oreille.

OBÈLE = Dấu trâm (do từ Hy-lạp obèlos = cái trâm). Nét chấm màu đen có hình trái trâm hoặc một gạch nhỏ, để dánh dấu những đoạn văn được xen vào các thủ bản xưa. Trong khi khảo đính Bản Bảy Mươi, Ôrigênê dùng dấu chỉ này để dánh dấu những câu của bản văn Hy-lạp được thêm vào bản văn Do thái.

Obex —> Objet.

OBIT = Lễ giỗ (do từ La-tinh obitus = chết). Thánh lễ được cử hành theo truyền thống để cầu cho một người quá cố, vào dịp kỷ niệm hằng năm ngày người đó qua đời.

¨ Obituaire = Sổ tử. Quyển sổ chứa danh sách những kẻ đã qua đời mà, để kỷ niệm hằng năm tưởng nhớ những người đó, một cộng đoàn phải cầu nguyện hoặc cử hành lễ giỗ. Sổ tử theo thứ tự lịch. Quyển sổ tử xưa nhất mà chúng ta có là quyển sổ của Usuard (thế kỷ IX). Đồng nghĩa Nécrologe.

OBJET = Đối tượng (do từ La-tinh objectum, quá khứ phân từ của objicere = ném ra trước). Nghĩa là tất cả sự vật có được ở trước mặt mình và như vậy đối tượng luôn luôn tương quan với một chủ thể. º Triết học. Đối tượng là ý niệm có được do một năng lực trí tuệ hay giác quan và ý niệm đó định loại cho năng lực, đặc thù hóa năng lực. Do đó, người ta phân biệt: 1. L’objet propre = Đối tượng riêng cho mỗi năng lực. Đối tượng của thị giác là màu sắc, đối tượng của thính giác là âm thanh; đối tượng riêng của đơn thức trí tuệ là niệm tính (quiddité) của các sự vật khả giác ở bình diện các hoạt động tình cảm và nhân đức, đối tượng là cái chỉ rõ, hoặc xác định, các hoạt động và các nhân đức này (Ví dụ. Đối tượng của ý muốn là điều thiện; đối tượng của đức tin là đệ nhất Chân lý được mặc khải; đối tượng của công lý là quyền được ước muốn và được thăng hóa; đối tượng của đức tiết độ là sự vui thích của các xúc giác phải được kiềm chế theo lý trí v.v...). Bên trong đối tượng riêng, người ta còn phân biệt L’objet formel = Đối tượng mô thể, yếu tố thực sự đặc thù của năng lực hoặc nhân đức, và l’objet matériel = Đối tượng chất thể (Ví dụ. Đối tượng mô thể của đức tin là Thiên Chúa tỏ mình ra bằng Lời Ngài, nhờ đó mà điều phải tin thì đã được tin; đối tượng chất thể là điều phải tin, nghĩa là những gì được công bố bằng các công thức định tín). º 2. L’objet commun = Đối tượng chung: là sự vật chung cho nhiều năng lực hoặc giác quan, do đó, không phải là một sự vật đặc thù (Ví dụ. Các khả giác chung). º 3. L’objet peraccidens = Đối tượng phụ tùy: là sự vật mà năng lực chỉ đạt được cách gián tiếp (Ví dụ. Các khả giác phụ tùy: Con người mà tôi thấy, trong khi thị giác của tôi chỉ làm cho tôi thấy được màu trắng và các hình thể). º Tâm lý. Khách thể: Từ nghĩa chung, cũng được dùng trong tâm lý học (đối nghịch với chủ thể), chỉ thực tại trong nguyên trạng mà chủ thể nhận thức được, đối nghịch với cách thức mà một chủ thể khác có thể có về thực tại ấy hoặc thực tại ấy được định lượng bằng những kỹ thuật khách quan khác. º Phân tâm học. Mọi nhân thân hoặc thực tại vốn là cùng đích của một cuộc bao vây tình cảm do một chủ thể tạo nên đối đầu với những cuộc bao vây tình cảm mà cùng đích là chính chủ thể đó và những nhân thân hay thực tại khác chỉ là những thành phần so với chủ thể. º Người ta gọi relation objectale hay relation d’objet = quan hệ khách thể là một quan hệ loại đó và préjectale = quan hệ tiền khách thể là quan hệ ái kỷ mà nó đối nghịch lại. Nguyên thủy của quan hệ khách thể là một trong những trục chính của sự phát triển nhân cách, mọi trở ngại của sự phát triển tình cảm, mọi chứng nhiễu tâm hoặc loạn tâm là do những rối loạn của quan hệ khách thể, và kéo theo sự bất lực của libido, không thể hứng thú được nữa đối với những con người và những sự vật: xuất hiện và phát triển vào cuối thời kỳ ấu thơ thứ nhất và trong suốt thời kỳ tuổi ấu thơ thứ hai, cả trên bình diện vô thức lẫn ý thức, sự quan hệ khách thể không nên lẫn lộn với những hình thức trưởng thành và có cân nhắc hơn trong tương quan với tha nhân, mặc dù nó là một yếu tố cần thiết và quyết định.

¨ Objectif = Thuộc về đối tượng, thuộc về khách thể, khách quan: (Tính từ). Triết học. mọi sự có liên quan đến khách thể: đối tượng nghĩa là tất cả những gì tạo nên một thực tại ở ngoài tâm trí hoặc tất cả những gì phù hợp với thực tại ấy. Áp dụng vào các sự vật: tất cả những gì tạo nên một đối tượng đánh mạnh vào tâm trí; áp dụng vào những con người hoặc vào những hoạt động cá nhân; tất cả những gì diễn tả thực tại cách trung thực: một nhận thức khách quan. º Một vài triết gia: Tất cả những gì thuộc lãnh vực tư duy: từ mơ hồ này gần đồng nghĩa với từ subjectif (chủ quan) nơi các triết gia khác.

¨ Objectivité = Tính khách thể, tính khách quan. Đặc tính của một sự vật hoặc một con người là đối tượng, là khách thể.

¨ Objectivisme = Thái độ khách quan. Thái độ thực tiễn, tức là thái độ quá khích chỉ chấp nhận những dữ kiện kiểm chứng được và dứt khoát loại trừ những dữ kiện chủ quan. º Chủ nghĩa khách quan: học thuyết cho rằng, ngoài chủ thể, còn có những thực tại mà một số người (những người theo chủ nghĩa lý tưởng hya chủ quan) chủ trương không hiện hữu ngoài chủ thể, hoặc họ cho rằng đó chỉ là một tình trạng của chủ thể.

¨ Objection = Sự vấn nạn, sự bác bỏ. Sự khó khăn được đặt đối nghịch với một luận đề hoặc một xác quyết, nói chung. º Objection de conscience —> Conscience.

¨ Obex = Trở ngại, chướng ngại. Từ La-tinh có nghĩa là chướng ngại hoặc trở ngại trong một nghĩa rất rộng, từ này được dùng trong luật, trong tâm lý học, trong đạo đức học hoặc với cũng những ý nghĩa như thế.

Oblat, oblatif, oblation, oblature —> Offrande.

Obligation —> Lieu.

OBREPTION = Sự khai man, khai gian (do từ La-tinh obreptio = Sự ngạc nhiên). Trong một đơn thỉnh cầu, đó là sự xác quyết về điều sai, mà người ta gọi là sự che giấu, gian lận.

¨ Subreption = Sự che giấu (do từ La-tinh subreptio = sự gian lận, sự ăn cắp). Tức là việc bỏ bớt một phần hoặc toàn bộ sự thật trong một đơn thỉnh cầu.

OBCURANTISME = Chính sách ngu dân. Ban đầu, từ vốn có nghĩa tiêu cực này chỉ những học thuyết của những người chống lại “sự tiến bộ của các luồng ánh sáng phát triển” và những tư tưởng xuất phát từ cuộc Cách Mạng Pháp. Theo nghĩa rộng, từ này dùng để chỉ mọi học thuyết có vẻ như phủ nhận sự phát triển và lan rộng của một thái độ duy lý.

Obsécration —> Sacré.

OBSÈQUES = Lễ nghi an táng (do từ La-tinh obsequiae = dịch vụ tang lễ, do sequi = đi theo). Toàn bộ các nghi thức phụng vụ được cử hành dành cho một người đã quá cố, từ lúc di quan cho đến lúc hạ quan. º Đồng nghĩa với Funérailles (mà giáo luật giới hạn vào việc sử dụng phần các nghi thức cử hành tại nhà thờ).

OBSERVANCES = Sự tuân giữ luật dòng (do từ La-tinh observare = nhìn một cách chăm chú). Những thực hành được ghi trong lề luật và hiến chương của một dòng tu hoặc một học viện dòng tu.

¨ Observant = Tu sĩ giữ luật nhiệm nhặt. Tính từ này dùng để chỉ một tu sĩ trung thành với việc tuân giữ luật dòng của mình và tính từ đó cũng được áp dụng cho một cuộc cải cách của Dòng Các Anh em hèn mọn (giữa thế kỷ XIV), nhằm đối chiếu với các Tiểu đệ Phanxicô (Conventuels). Sau khi đã thành lập nhiều chi nhánh khác nhau, các Tu sĩ nhiệm nhặt Phanxicô (les Observants) đã được Đức Lêô XIII qui tụ lại năm 1897 dưới tên là Các Anh em hèn mọn (Frères mineurs) và không có thêm một tính từ nào khác trong tên gọi ấy nữa.

Obsession, obsessif —> Siège.

OCCAM = Nhà thần học Phanxicô Guillaume d’Occam (1270-1347). Tại Oxford, trước năm 1324, Guillaume Occam đã dạy những luận đề táo bạo từng bị Đức Giáo Hoàng khiển trách. Ông lập tức theo phe của Louis de Bavière và bị dứt phép thông công năm 1328. Triết học của ông - Thuyết Occam (occanisme) - mang dấu chứng của một thuyết duy danh, chủ trương cá thể là đối tượng duy nhất trí tuệ có thể chấp nhận được. Phổ biến (l’Universel) chỉ là một từ không có nền tảng. Thuyết bất khả tri này (agnoticisme) được bù đắp bằng một thuyết ý chí (volontarisme) tuyệt đối. Thần học của Occam vẫn còn nhất quán với triết học này: chỉ có đức tin mới cho phép chúng ta đạt đến các chân lý tôn giáo, và ý nghĩa muốn của Thiên Chúa là nguyên lý duy nhất của các chân lý này. Tư tưởng của Occam, thật đáng tiếc, đã ảnh hưởng sâu đậm đến tư tưởng của thời cuối trung cổ và đã dọn đường cho những sai lầm kế tiếp (Wiclef, Luther).

OCCASION = Dịp, cơ hội. Đạo đức. (do từ La-tinh ob = phía trước và cadere = rơi, hoặc casus = sự rơi: cái làm cho rơi, ngã). Dịp tội: hoàn cảnh bên ngoài (con người, sách, đồ vật, kịch nghệ và phim ảnh, khiêu vũ, rượu chè v.v...) lôi kéo một người phạm tôi. Dịp tội được định tính bởi đặc tính bên ngoài của nó, và vì vậy, nó cần phải được phân biệt với các điều kiện bên trong của tội (Ví dụ. Một đam mê mãnh liệt hoặc sự yếu đuối luân lý của người phạm tội). º La recherche des occasions de péché = Sự tìm dịp tội. Sự tìm kiếm dịp tội là một tội phạm cho dù nó không thực sự đưa đến tình trạng phạm tội. Mức độ nghiêm trọng của tội phạm đó tùy thuộc vào ước muốn thực sự muốn vi phạm tội lỗi mà người ta đang tìm dịp để phạm và cũng tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của chính tội phạm đó nữa.

¨ Occasionnel = Thuộc về dịp, thuộc về cơ hội. Tạo nên một cơ hội hoặc xuất phát từ một cơ hội. º (Triết học) Cause occasionnelle = Nguyên nhân tạo cơ hội. Hoàn cảnh thực hiện một điều kiện mà từ đó phát sinh một hiệu quả nào đó, nếu không có điều kiện đó thì hiệu quả này cũng không xảy ra. Đó là một điều kiện ngẫu nhiên.

¨ Occasionnaire = Kẻ liều mình trong dịp tội, người cơ hội. Người liều mình lăn xả vào cơ hội phạm tội và không cưỡng lại được.

OCCULTE = Kín (do từ La-tinh occultus = được giấu kín, bí mật). Điều không bị tiết lộ —> Public. Notoire. º Trong luật hôn nhân: Empêchement occulte = Ngăn trở kín. Sự ngăn trở không thể chứng minh được ở tòa ngoài. º Trong luật hình sự: Délit occulte = Tội phạm kín. Tội phạm không bị tiết lộ và người ta có thể khôn ngoan để thấy trước rằng nó cũng sẽ không bị tiết lộ trong tương lai.

¨ Occultisme = Khoa huyền bí, thuyết huyền bí. Học thuyết huyền bí, tự bản chất có tính ma thuật-tôn giáo phát hiện những mãnh lực ẩn kín hoạt động trong vũ trụ và xác định những phương cách để tranh thủ được những mãnh lực tốt cho mình và tránh được những mãnh lực xấu. Các “khoa học huyền bí” là những khoa học chủ trương biết được những định luật chi phối hoạt động của các mãnh lực huyền nhiệm này, và để lộ ra một phần nào đó trong lãnh vực của một số khoa học chính thống, nhưng bên ngoài có vẻ huyền nhiệm đối với người trần mắt thịt ví dụ như thuật giả kim và hóa học, khoa chiêm tinh và khoa thiên văn, tâm lý học ngoại cảm và khoa tâm lý, phần khác được tiết lộ ở khuynh hướng biểu tượng vũ trụ học và nhân loại học truyền thống và sau cùng, một phần lớn được tiết lộ ở thuật lường gạt (charlatanisme). Người ta không thể nào xác định được biên giới giữa ma thuật và trò phù thủy với thông thiên học và các thuyết thần tri cận đại —> Magie. Théosophie.

OCCURRENCE = Sự trùng lễ Phụng vụ. (do từ La-tinh currere = chạy; ob = về phía trước). Hai lễ trong phụng vụ cùng trùng trong một ngày.

¨ Occurrent = Trùng, nhằm vào. Cùng rơi vào một ngày hoặc một khoảng thời gian nào đó. º Ecriture occurrente = Kinh Thánh theo mùa. Trong nghi thức Rôma, từ này được dùng để chỉ quyển Kinh Thánh mà từ đó các bài huấn giáo trong Kinh Sáng (Matines) được rút ra và được sử dụng trong một thời gian nhất định nào đó của năm phụng vụ. Người ta cũng gọi là Ecriture courante. º Mode ou ton occurrente = Điệu nhạc theo mùa. Trong nghi thức byzantin, kiểu nói này toàn bộ được hiểu là những bài hát phải hát trong một tuần phụng vụ nào đó.

OCHIM (Bernadin) = Bernadin Ochim. Tu sĩ Capucins, người gốc Sienna (1487-1564), nhà thuyết giảng hùng biện nhưng tinh thần không được cân bằng: ông đã ủng hộ cuộc Cải Cách năm 1542 và đi khắp Âu châu để rồi bị chết vì bệnh dịch hạch tại Ba lan.

Octateuque —> Pentateuque.

OCTAVE = Tuần bát nhật. Phụng vụ Rôma. (La-tinh octo = tám). Tuần tám ngày để tôn vinh hoặc ghi nhớ một dịp lễ nào đó. Trước đây vẫn có rất nhiều tuần bát nhật, được sắp xếp theo thứ tự ưu tiên, thường và đơn. Từ năm 1955, chỉ còn 3 lễ có tuần bát nhật là lễ Sinh Nhật, lễ Phục Sinh và lễ Đức Chúa Thánh Thần hiện xuống.

¨ Octavaire = Kinh tuần bát nhật. Quyển sách nghi thức chứa những bài giáo huấn dùng cho Kinh Sáng (Matines) phải đọc mỗi ngày trong tuần bát nhật mừng lễ các thánh Bổn mạng và Bảo hộ mà sách kinh nhật tụng Rôma không có tuần bát nhật. Mặc dù được Đức Urbanô VIII công bố năm 1623, quyển sách này không được ai sử dụng cả và thực sự đã bị hủy bỏ vào năm 1955 do việc canh tân nhằm đơn giản hóa luật chữ đỏ trong kinh Thần vụ.

¨ Ogdoade = Bát Thượng thần. Lịch sử các tôn giáo. Trong thuyết ngộ đạo Valentin (Gnoticisme valentinien), từ này được dùng để chỉ tám vị thần trung gian (éons) tối cao mà tất cả các vị thần khác đều do tám vị này mà có.

OCTOÈQUE = Sách bát cung (tiếng Hy-lạp: Sách tám cung). Trong nghi thức Byzantin, đây là quyển sách chứa những nghi lễ ngày Chúa nhật vốn được dành để tôn vinh cuộc Phục Sinh của Đức Kitô. º Grand Octoèque hay Paraclitique (Đấng An ủi) = Sách Đại bát cung. Đây là quyển sách chứa những nghi lễ trong tuần, trong đó có nhiều bài biểu lộ sự thật tâm sám hối. º Chu kỳ của sách bát cung có thể bị chồng chéo với chu kỳ phục sinh chẳng hạn như chu kỳ sách phụng vụ Byzantin theo tháng (Ménées), nó bao trùm cả thời gian phụng vụ cử hành ba lễ trọng (Triode) (từ tháng giêng đến thứ Bảy tuần thánh) và thời gian phụng vụ Ngũ tuần (Pente costarion) (Phục Sinh-Hiện Xuống).

ODE = Thánh thi ca ngợi. Trong nghi lễ Byzantin, tên gọi này dùng để chỉ từng thánh thi một trong chín thánh ca Kinh Thánh được hát và được quảng diễn trong phụng vụ kinh Sáng —> Canon. º Odes de Salomon = Các đoản thi Salômon: Tập sách bốn mươi thánh thi có lẽ được sáng tác vào thế kỷ II ở Syria. Người ta tranh luận về nguồn gốc chính xác của chúng: tác phẩm Do thái này đã được một người Kitô giáo soạn lại hay là tác phẩm hoàn toàn thuộc Kitô giáo? Các đoản thi này chứa những bản văn tuyệt vời về bí tích Thánh Tẩy, về sự Nhập Thể, về cuộc Khổ Nạn, về sự kiện Xuống Ngục tổ tông v.v... Người ta thấy trong đó có vài nét thuộc thuyết ngộ đạo (gnotiques) và thuộc phái Encratista (Encratites)

¨ Triode hay Triodion = Tam đoản thi. Quy điển ấn định nghi lễ theo truyền thống Byzantin chỉ chứa có 3 đoản thi. º Sách phụng vụ chứa những nghi lễ của thời gian chuẩn bị lễ Phục Sinh cho đến hết ngày thứ Bảy tuần thánh.

ODEUR = Mùi, hương. Từ ẩn dụ diễn tả ấn tượng thích thú hoặc không thích thú mà một hữu thể hoặc một thực tại tạo ra trên một người nào đó: St 8, 21; Dc 1, 11; 2 Cr 2, 15 (Ví dụ: một lễ dâng đầy hương thơm êm dịu).

OECOLAMPADE (Jean) = Jean Oecolampade. Nhà thần học chủ trương thuyết nhân bản này (1482-1531) đã làm việc một thời gian bên cạnh Erasme, và năm 1519, ông đã đứng về phe chống đối Jean Eck, kẻ thù của Lutêrô. Năm 1522, ông đi đến Bâle và ở đây ông đã tổ chức Giáo hội theo những nguyên tắc của phong trào Cải Cách (tháng 04 năm 1529: nghị quyết của nhóm Cải Cách). Trong cuộc tranh luận về bí tích Thánh Thể, làm cho Lutêrô đương đầu với Zwingli, Oecolampade đứng về phía những địch thủ của Lutêrô và ông phản bác cách giải thích theo nghĩa đen của Lutêrô về các Lời của Chúa khi Ngài thiết lập bí tích Thánh Thể.

¬CUMÉNIQUE = Chung, đại kết (do từ Hy-lạp Oikouménè = vùng đất có người ở). Tập họp tất cả mọi người lại. º Thần học. Tập họp hoặc có quan hệ đến tất cả các Giáo hội. º Concile �cuménique = Công đồng chung. Công đồng đại kết: Công đồng hoàn vũ (tính hoàn vũ do luật hoặc do sự tiếp nhận hơn là do sự kiện) diễn đạt đức tin của toàn thể Giáo hội và có những quyết định về phụng tự hoặc kỷ luật; những quyết định ấy thường là chuẩn mực cho các Giáo hội địa phương. Tuy nhiên, mọi quyết định của một Công đồng chung, không hẳn là bất khả ngộ: muốn đưa ra một quyết định mà một công đồng nại đến bất khả ngộ tính để công bố thì phải thực hiện không những một cuộc điều tra lịch sử, mà còn nghiên cứu các tiêu chuẩn thần học và giáo luật rất chính xác. Truyền thống công giáo thường chỉ nhận 21 công đồng sau đây là công đồng chung: Nicêa I (325), Constantinôpôli I (381), Êphêsô (431), Calcêđônia (451), Constantinôpôli II (553), Constantinôpôli III (680-681), Nicêa II (787), Constantinôpôli IV (869-870), Latêranô I (1123), Latêranô II (1139), Latêranô III (1179), Latêranô IV (1215), Lyon I (1245), Lyon II (1274), Vienna (1311-1312), Constance (1414-1418), Bâle-Ferrace-Florence (1341-1445), Latêranô V (1512-1517), Trentô (1545-1563), Vatican I (1869-1870), Vatican II (1962-1965). Các công đồng này không phải tất cả đều có cũng một năng quyền như nhau. Vả lại, danh sách này cũng không phải là chính thức: nó chỉ mới được biết đến thường hơn từ thời Bellarmin (cuối thế kỷ XVI), ngài là đấng đã xếp vào cùng một loại các công đồng địa phương của Giáo hội xưa đã diễn ra ở Đông phương; các Thượng hội đồng Giám mục thời Trung cổ và các công đồng cải cách của thời Phục hưng. Theo truyền thống, Giáo hội công giáo dành một vị trí trổi vượt cho bốn hoặc bảy Công đồng chung đầu tiên. Giáo hội Chính thống cũng nhận bảy Công đồng đầu tiên trong danh sách trên là Công đồng chung và Giáo hội Anh giáo chính thức nhận bốn Công đồng đầu tiên. º Conseil �cuménique des Eglses (C.¬.E) = Hội đồng đại kết các Giáo hội: Hội đồng huynh đệ các Giáo hội dựa trên Kinh Thánh để tuyên xưng Đức Giêsu Kitô là Thiên Chúa và là Đấng Cứu Thế, và cố gắng cùng nhau đáp lại ơn gọi chung là làm vinh danh Thiên Chúa độc nhất Cha, Con và Thánh Thần (Nền tảng được Hội nghị New-Delhli năm 1961 chấp nhận): Các Giáo hội này cùng nhắm đến việc cổ vũ sự thống nhất hành động giữa các Giáo hội với nhau và với những trao đổi dài lâu hơn, họ hy vọng đạt được sự thống nhất đức tin. Trụ sở của tổ chức này được đặt tại Genève. º Patriarche �cuménique = Thượng phụ giáo chủ đại kết. Tước hiệu mà vị thượng phụ giáo chủ Constantinôpôli có được từ thế kỷ VI; tầm mức của tước hiệu này chưa bao giờ được chính thức xác định.

¨ ¬cuménicité = Tính đại kết. Phẩm tính của mọi dữ kiện mang tính cách đại kết (công đồng, kinh Tin Kính, thần học, cơ quan, hành động). Không có tiêu chuẩn lịch sử tuyệt đối về tính đại kết của một công đồng: cũng vậy, danh sách các công đồng được gọi là “đại kết” được ấn định do truyền thống của từng Giáo hội.

¨ ¬cuménisme = Phong trào đại kết. Phong trào được sinh ra dưới tác động của Chúa Thánh Thần, có khuynh hướng cổ võ sự thống nhất đức tin và hiệp thông giữa các cộng đoàn Kitô giáo bị chia rẽ. Thật là không đúng khi người ta nới rộng từ này để hiệu về cuộc đối thoại giữa Kitô giáo và các tôn giáo khác. º Lịch sử. Ngay trong lòng sự phân hóa, các Giáo hội Kitô giáo không bao giờ hoàn toàn quên được lời cầu xin của Đức Kitô dâng lên Chúa Cha: Xin cho tất cả nên một để thế gian tin rằng Cha đã sai Con (Ga 17, 21). Tuy nhiên, phong trào đại kết đã không nảy sinh trước thế kỷ XX. Tất cả mọi tín phái đều góp phần vào đó: động lực ban đầu chủ yếu do anh em Tin lành, rồi đến Chính thống giáo và chậm trễ hơn, Công giáo cũng đã tham dự vào. Người ta cùng nhau nhất trí về ngày sinh của phong trào đại kết là năm 1910, năm mà cuộc hội nghị truyền giáo chung đã khai diễn tại Edinbourg, dưới sự chủ tọa của John Mott. Hội nghị này đã đạt được kết quả cụ thể là sự hình thành Ủy ban quốc tế các hội Truyền giáo (CIM) (1921) và hệ quả gián tiếp của hội nghị là việc thành lập phong trào Đức Tin và Hiến Chế (Foi et Constitution) chuyên tâm về các vấn đề giáo lý; và phong trào Đời Sống và Hành Động nhắm cổ võ việc làm chứng của mọi Kitô hữu trong lãnh vực Kitô giáo thực hành. Trước khi hợp nhất lại với nhau trên nguyên tắc tại Utreeht năm 1938, hai phong trào này đã tổ chức những cuộc hội nghị quan trọng: Đời Sống và Hành Động (Vie et Action) ở Stockholm (1925, dưới sự chủ tọa của N. Sðderblom) và ở Oxford (1937, dưới sự chủ tọa của J.H. Oldham). Về phần mình, phong trào Đức Tin và Hiến Chế đã nhóm họp ở Lausanne (1927) và Edinbourg (1937), vì lý do chiến tranh, nên mãi đến năm 1948 tại Amsterdam, hai phong trào này mới thực sự đi đến hiệp nhất và từ đó hình thành Hội đồng đại kết các Giáo hội (tổng thư ký: Tiến sĩ Vissert Hooft, từ 1948 đến 1965). Sau Evanston (1954), Hội đồng đại kết các Giáo hội đã tổ chức hội nghị chung lần thứ hai tại New-Delhi (1961), trong hội nghị đó, người ta đã nhận ra sự đầy đủ của Ủy ban quốc tế các hội Truyền giáo (CIM) và sự kiện quan trọng là việc tiếp nhận các Giáo hội Chính thống ở sau Bức Màn Sắt. Vào thời điểm này, toàn bộ Chính thống giáo và các Giáo hội ngoài Calcêđônia đã tham gia Hội đồng đại kết các Giáo hội và trụ sở Hội đồng tại Genève đã tập họp tất cả các tín phái Kitô giáo không hiệp thông cùng Rôma, ngoại trừ các giáo phái và vài Giáo hội hoặc đi theo trào lưu Chính thống quá khích hoặc quá tự do để có thể chấp nhận những gì là nền tảng. Hội đồng đại kết các Giáo hội hoàn toàn không muốn tạo nên một mặt trận chống lại Rôma. Hội đồng đã gởi các quan sát viên đến tham dự tất cả các khóa họp của Công đồng. Khóa họp với chủ đề “Đức tin và Hiến chế” của Hội đồng này đã nhóm họp tại Montréal năm 1963, là khóa họp đã đặc biệt nghiên cứu về đề tài Thánh Truyền; khóa họp với chủ đề “Giáo hội và Xã Hội” của Hội đồng, năm 1966, đã mời các nhà hùng biện công giáo được Rôma chính thức cử đến. Cũng từ năm 1966, một ủy ban hỗn hợp gồm các đại diện của Hội đồng đại kết các Giáo hội và của Văn phòng Hiệp nhất của Vatican. Hội đồng đại kết các Giáo hội không tự xem mình như một sự lấn quyền của Giáo hội. Hội đồng muốn là một dụng cụ hữu hiệu cho việc phục vụ các Giáo hội và Giáo hội. Những người Chính thống giáo và Công giáo cũng góp phần vào phong trào đại kết ngay từ những bước đầu, nhưng không phải là không có một thái độ e dè, nhất là về phương diện chính thức được công nhân. Năm 1920, Giáo hội Constantinôpôli đã gởi một thông điệp cho tất cả các Giáo hội trên thế giới, mời họ “biểu lộ tình huynh đệ và tình đoàn kết với nhau”. Kể từ thời gian đó, Chính thống giáo Hy lạp và Chính thống giáo của những người di cư Nga luôn luôn có mặt - ít ra là qua các nhà thần học giáo dân - tại các hội nghị lớn của phong trào đại kết đã được kể ra ở trên. Trong các hội nghị đó, họ nêu lên những bận trí vốn cũng là những bận trí của Giáo hội Công giáo. Kể từ năm 1961, (New Delhi), tất cả đều được chính thức đón nhận vào Hội đồng đại kết các Giáo hội. Cũng trong thời gian đó, đặc biệt kể từ Hội nghị toàn Chính thống giáo ở Rhodes (1961), họ tìm cách xiết chặt sự thống nhất riêng của họ ở bên trong khung cảnh tự trị. Trong Giáo hội Công giáo, phong trào đại kết chỉ thực sự trở nên một công việc của Giáo hội kể từ thời Đức Giáo Hoàng Gioan XXIII, nhưng nhờ vào những sáng kiến của một số cá nhân và tổ chức phong trào đại kết đã là một thực tại rất lâu trước khi nó được chính thức thừa nhận. Chẳng hạn như những cuộc trao đổi ở Malines (1921-1925), do sáng kiến của Viện phụ Portal và Lord Halifax và được tổ chức dưới sự chủ tọa của Đức Hồng y Mercier, nhắm đến việc đối thoại với Giáo hội Anh Giáo. Năm 1925, Dom Lambert Beauduin thành lập Tu viện Hiệp Nhất (Prieuré de l’Union) (Chevetogne); năm 1926, cha C. J. Dumont thành lập “Istina”., hai tổ chức này, chính thức lo đến việc có các cuộc tiếp xúc đại kết với Đông phương Kitô giáo và sẽ nắm giữ một vai trò quan trọng và dần dần mở rộng sự quan tâm của họ đến toàn bộ các vấn đề đại kết. Năm 1933, tại Lyon, Đức Viện phụ Couturier đã có những cố gắng để lo tổ chức việc cầu nguyện cho sự hiệp nhất. Năm 1937, cha Congar xuất bản cuốn Chrétiens désunis (Các Kitô hữu phân hóa): suốt hai mươi năm trời, đó là cuốn hiến chương duy nhất của phong trào đại kết trong Giáo hội Công giáo, năm 1939, phong trào mệnh danh “Una Sancta” được thành lập ở Đức. Ngoại trừ một vài sự mở cửa nào đó dành cho Giáo hội Đông phương, các thẩm quyền Rôma nói chung vẫn giữ thái độ im lặng đối với các sáng kiến này: Mortalium animos (1929) và giáo huấn Ecclesia catholica của Thánh Bộ Giáo lý đức tin (1959) vừa là những lời kêu gọi phải cẩn trọng, đồng thời cũng là những lời khích lệ. Nhưng việc thành lập “Văn phòng Hiệp Nhất” dưới quyền chủ tịch của Đức Hồng y Bea (1960) và nhất là sự bỏ phiếu tán đồng Sắc lệnh về phong trào đại kết Unitatis redintegratio (1964) là những biểu lộ mạnh mẽ cho điều mà người ta đã gọi là “cuộc sám hối mang tính đại kết” của Giáo hội Công giáo. º Thần học. Giáo hội Công giáo nhận ra nơi phong trào đại kết một phong trào do tác động của Chúa Thánh Thần. Giáo hội chỉ định phong trào này phải lấy sự trung thành với Kinh Thánh làm nền tảng. Giáo hội hy vọng phong trào này sẽ làm chứng tốt hơn về Đức Kitô đối với các dân tộc và phục vụ thế giới hữu hiệu hơn. Vì vậy, phong trào đại kết không phải chỉ là một thực tại nội bộ của Giáo hội: những thực tại không có tính thần học, phần nào, đã là nguyên nhân thai sinh ra nó [đặc biệt là sự thất bại trong công cuộc truyền giáo trước sự bừng tỉnh của các tôn giáo ngoài Kitô giáo và chủ nghĩa dân tộc, ở Châu Âu (Quốc xã chủ nghĩa - Nazisme) cũng như trong Thế giới thứ ba: các tiến bộ về khoa học lịch sử và xã hội cũng đã đóng vai trò phải có của chúng]. Tuy nhiên, trên căn bản, nó vẫn là cuộc đối thoại về đức tin và trong đức tin. Do đó, phong trào đại kết không hẳn chỉ là một thứ qui luật mang tính thần học đặc biệt mà còn là một chiều kích của việc nghiên cứu thần học và của đời sống Giáo hội. Và vì thế, không thể có được một quan niệm về phong trào đại kết thiêng liêng nếu không có một nền tảng giáo lý vững chắc; cũng vậy, người ta từ bỏ ý tưởng trở về, một ý tưởng quá mơ hồ, nhằm để diễn tả sự chiến thắng của tín phái này đối với tín phái kia, chứ không phải là việc cùng nhau vâng phục Lời Chúa. Và cuối cùng là ý chí cùng nhau thực hiện điều mà người ta đã có thể cùng nhau thực hiện trước đây.

¬DIPE (Complexe d’) = Mặc cảm ¬dipe. Phân tâm học. Toàn bộ những thái độ tình cảm nhằm hấp dẫn hoặc chối từ theo dục năng của đứa trẻ đối với người cha hoặc bà mẹ: trạng thái tình cảm đó đánh dấu một thời kỳ quan trọng trong sự phát triển nhân cách của đứa trẻ và tạo thành cái được cái thua của giai đoạn hậu môn hoặc khoái cảm nơi bộ phận sinh dục (période phallique ou génitale) (từ 2 đến 3 tuổi đến 5 đến 6 tuổi). Tự thân nó là bình thường và việc vượt qua được giai đoạn ấy tạo điều kiện để tiến đến những giai đoạn phát triển sau này: tầm quan trọng của các trạng thái tình cảm mà giai đoạn ấy tạo nên trạng thái tình cảm ấy làm thành một giai đoạn đặc biệt khó khăn, những xung đột tâm lý do việc giải quyết không tốt mặc cảm ¬dipe là nguyên nhân gây nên tình trạng suy nhược thần kinh hay mọi trạng huống hoặc hình thức bệnh thần kinh khác: khả năng phục hồi là chuyện đương nhiên trong những cơn khủng hoảng của tuổi thiếu niên và rất thường xuyên trong tất cả các xung đột tâm lý của tuổi trưởng thành.

OEIL = Mắt, con mắt. Kinh Thánh. Cơ quan thị giác bày tỏ và diễn tả những tình cảm khác nhau: sự ngạo nghễ và kiêu căng (Is 2, 11; 5; 15), sự cứng cỏi (Đnl 15, 9), sự tham lam (Cn 28, 22), sự ghen tương (Cn 23, 6), sự nhạo báng (Cn 30, 17), sự ghen tức (Mt 20, 15), sự khiêm hạ (G 22, 29), lòng tốt (Cn 22, 9), sự tỉnh thức và ân huệ [xem thuyết nhân hình: Con mắt của Giavê (Les yeux de Yahvé) Tv 33, 18; 34, 16), sự hiểu biết (St 3, 5. 7; Ep 1, 18), ý kiến (Xh 16, 4), sự đãng trí (Is 1, 19), sự không am hiểu (Is 44, 18; Mc 8,18), sự mù quáng (Ga 12, 40; Cv 28, 27), sự từ chối không chịu nhìn thấy do cứng lòng (Mt 13, 15; Is 6, 10), sự hiện diện (Xh 4, 30; Dt 4, 13). º Con mắt là nguồn ánh sáng hoặc tối tăm (Mt 6, 22-23). Qua nó mà cơn cám dỗ lẻn vào (G 31, 1; Mt 5, 29). º Đức Giêsu mở mắt những người mù (Mt 9, 30; Ga 9, 10) để ám chỉ về đức tin Ngài mang đến (Ga 9, 38- 39) cho những “người có phúc” được thấy Ngài (Mt 13, 16) hoặc tin vào Ngài mặc dù không thấy Ngài (Ga 20, 29). º Oeil pour oeil = Mắt đền mắt: Một trong những công thức diễn tả việc báo thù được luật Cựu ước chấp nhận (Xh 21, 24; Mt 5, 38)

¨ Aveuglement du coeur = Sự mù quáng tâm hồn. Tật xấu đối nghịch lại với các hồng ân thông minh và hiểu biết vốn đi kèm với đức tin trong tâm hồn được Chúa Thánh Thần ngự trị: Sự mù quáng tâm hồn chủ yếu là tình trạng bất lực tinh thần không thể nhận biết chân lý cứu độ và gắn bó với chân lý ấy. Thánh Tô-ma (Sum théol 2a 2ae 15, 1) nhìn thấy trong tình trạng đó vừa là một hình phạt (đối với các tội đã phạm dần dần đưa tới sự mù quáng này), vừa là một tội phạm vì quá bận tâm đến việc khác hơn là chân lý. º —> Intelligence. Sottise. Hébétude.

Oeuvre —> Opus.

Offense = Sự xúc phạm (do từ La-tinh ob = phía trước và fendere = đánh, chạm phải). Việc gây tổn thương đến phẩm giá của một ngôi vị: hoặc là Thiên Chúa, đấng bề trên hay là cận nhân. Người ta cho rằng sự xúc phạm hoặc là có tính cách khách quan (sự xúc phạm ở nơi đối tượng bị xúc phạm) hoặc là có tính cách chủ quan ( khi đó sự xúc phạm là lời nói hoặc hành vi của người xúc phạm). Mức độ nặng nhẹ của sự xúc phạm tùy thuộc phẩm giá của người gây nên xúc phạm, người bị xúc phạm và hậu quả nó gây ra. º Offense à Dieu = Sự xúc phạm đến Thiên Chúa. Theo nghĩa hẹp, đó là tội phạm đến đức thờ phượng: theo nghĩa thông thường, kiểu nói ấy diễn tả một khía cạnh của mọi thứ tội, hoặc là tội chống lại Thiên Chúa, chống lại tình yêu của Ngài lan rộng trong tâm hồn người Kitô hữu, hoặc là tội chống lại tội của lý trí (âm hưởng của luật hay lề luật vĩnh cửu) trong đó Thiên Chúa ra qui cũ cho các hành vi của chúng ta. Một cách khách quan, sự xúc phạm Thiên Chúa thì vô cùng, vì Thiên Chúa là Đấng vô cùng cho nên theo lẽ công bằng, sự xúc phạm ấy đòi hỏi một sự đền bù vô cùng, và sự xúc phạm có thể được tha nhờ lòng nhân hậu vô cùng của Thiên Chúa. Lòng nhân hậu tuyệt đối của Thiên Chúa cũng đã đền bù sự xúc phạm, dưới khía cạnh vô cùng của lòng nhân hậu đó, nhờ sự dâng hiến mạng sống của Đức Giêsu.

Offertoire —> Offrande.

OFFICE (do từ La-tinh officium, do động từ facere = làm): Phụng vụ. Nghi lễ: theo nghĩa tổng quát, từ đó được dùng để chỉ nghi lễ tôn giáo nói chung. º Office pontifical = Nghi lễ Giám mục, nghi lễ đại triều: nghi lễ do Đức Giám mục chủ tọa theo phụng vụ, hoặc được hoàn tất với những nghi thức như khi có một vị Giám mục chủ tọa. º Kinh thần vụ: Theo nghĩa hẹp, toàn bộ những giờ kinh theo giáo luật, trong sách kinh Nhật tụng (Bréviaire) và nhằm thánh hóa những thời khắc khác nhau trong một ngày. Cũng trong nghĩa này, người ta còn gọi cách chính xác hơn là l’office divin, l’office canonial hay là le saint office (không viết chữ hoa). º Trong các thuật ngữ office propre = nhật tụng riêng, office du commun = nhật tụng chung, office du jour = nhật tụng theo ngày: toàn bộ bảng công thức các giờ kinh cho một ngày lễ đã được xác định º (Phụng vụ Rôma) Office diurne = Nhật tụng ban ngày: những giờ kinh ban ngày, để so sánh với kinh Matines (Kinh Sáng) là nhật tụng ban đêm. º Office du jour = Nhật tụng theo ngày: Kinh nhật tụng phù hợp với lịch phụng vu. º Office votif = Nhật tụng ngoại lịch: Kinh nhật tụng kính một vị thánh hoặc một mầu nhiệm mà lễ mừng không rơi vào ngày mà người ta đọc kinh nhật tụng đó. º Petit office = Nhật tụng kính Đức Mẹ: Nhật tụng ngoại lịch kính Đức Trinh Nữ Maria được đặt xen vào trong sách nhật tụng Rôma, đồng thời cũng có một số giờ kinh như nhật tụng theo giáo luật, gọi như vậy là để phân biệt với kinh nhật tụng chính thức. º Grand office = Nhật tụng chính thức: Nhật tụng thay đổi mỗi ngày và được in trong sách nhật tụng Rôma. Các giáo sĩ có chức thánh buộc phải đọc kinh nhật tụng mỗi ngày. º Office des morts = Nhật tụng cầu cho kẻ chết: Tập hợp bao gồm Kinh chiều (Vêpres), Kinh sáng (Matines) và kinh Ca ngợi (Laudes) cầu cho người quá cố. Người ta hát hoặc đọc toàn bộ hay một phần kinh nhật tụng này như lời cầu nguyện theo phụng vụ cho những người quá cố. º Office double, semi-double, simple, triple = Nhật tụng kép, bán kép, đơn, kép ba: Những cách khác nhau trong việc tổ chức các kinh nguyện nhật tụng, tùy theo thứ bậc trọng thể của các lễ mừng. Từ năm 1960, các kiểu nói này đã bị hủy bỏ; từ nay người ta nói đến các nhật tụng bậc nhất, bậc nhì , bậc ba, bậc bốn. º Giáo luật. Chức vụ: Thẩm quyền được thiết lập do một lề luật của Thiên Chúa hoặc Giáo hội và được tham dự vào các quyền hành của Giáo hội. Người ta nói đến một cách chính xác là: Office ecclésiastique = Giáo vụ hay chức vụ Giáo hội. º Office claustral = Chức vụ nội vi: Chức vụ được thiết lập trong một đan viện. Từ trước đến giờ, vẫn có 5 chức vụ: các chức vụ của người giữ nội vi, tuyên úy, y tá, quản lý và người giữ phòng thánh. º Saint-Office = Bộ Thánh Vụ, Thánh Bộ Giáo Lý Đức tin: Thánh Bộ tại giáo triều Rôma phụ trách việc bảo vệ sự tinh tuyền của Giáo lý. Được thành lập năm 1542 do Đức Phaolô III dưới tên là Thánh Bộ Điều Tra (Sainte Inquisition), trong các thánh bộ tại giáo triều Rôma, thánh bộ này đứng đầu về thâm niên và thẩm quyền. Sau Công đồng Vatican II, Đức PhaolôVI đã thay đổi để cơ cấu, chức năng và tên gọi của thánh bộ này và chuyển thành Thánh Bộ bảo vệ Giáo lý Đức tin (Congrégation pour la Doctrine de la Foi)

¨ Ex officio = Do chức vụ (tiếng La-tinh: căn cứ vào một chức vụ, căn cứ vào chức vụ). Trong thủ tục tố tụng, từ này xác định hành động của vị chánh án nại vào những nguyên nhân vì công ích mà tiến hành một vụ xử án căn cứ vào trách vụ của mình, không cần được các bên nguyên hay cáo yêu cầu. Như vậy một chánh án có thể có được một nhân chứng ex officio không thuộc cả bên nguyên lẫn bên cáo.

¨ Officiant = Chủ tế, chủ sự. Người chủ tọa một nghi lễ phụng vụ. º Đồng nghĩa: Célébrant.

¨ Official = Linh mục chánh án. Vị linh mục được chỉ định với quyền thông thường để xử án nhân danh và thay mặt cho Đức Giám mục và ngài, cùng với Giám mục, ở trong cùng một tòa án —> Officialité. º Official majeur = Viên chức Tòa thánh: Người thi hành một chức năng hữu hiệu trong một thánh bộ, một tòa án hoặc một văn phòng của giáo triều Rôma.

¨ Officialité = Chức vụ chánh án: lúc đầu, từ này dùng để chỉ chức vụ của linh mục chánh án (tòa án giáo phận), sau này người ta sử dụng từ này để chỉ văn phòng. Nới rộng ý nghĩa hơn, từ này được dùng để chỉ tòa án hành sự. º Theo nghĩa thường dùng, đây là cơ quan của giáo phận có nhiệm vụ bảo đảm việc cầm cân nảy mực của Giáo hội, với quyền hạn tối cao của vị linh mục chánh án và toàn bộ những viên chức tư pháp tham gia việc xét xử. º —> Official. Notaire. Avocat.

OFFRANDE = Sự dâng cúng. Hành vi dâng hiến. º Sự tự nguyện dâng hiến. º Phụng vụ. Dâng lễ vật: trong khi cử hành một thánh lễ, cộng đoàn tham dự mang đến cho vị chủ tế bánh và rượu để truyền phép Thánh Thể, hoặc những đồ vật khác hoặc một món tiền đóng góp dành cho nhà thờ hay vị giáo sĩ.

¨ Offertoire = Phần dâng lễ. Phần thánh lễ chuẩn bị gần cho việc tế lễ và trong phụng vụ Rôma, phần này kể từ lời chào Dominus vobiscum (Chúa ở cùng anh chị em) sau kinh Tin Kính đến hết phần lời nguyện thầm trên lễ vật (Secrète). Nghĩa này không có trong tiếng Pháp trước cuối thế kỷ XVII và chỉ được phổ biến vào cuối thế kỷ XX. Các tác giả xưa hơn (như Pierre Le Brun) dùng từ l’oblation. º Trong thánh lễ theo nghi thức Rôma, kinh tiền xướng hát sau lời chào và lời mời gọi Oremus (Chúng ta hãy cầu nguyện) tiếp sau kinh Tin Kính, là phần còn lại của một bài hát xưa được hát lên trong khi cộng đoàn tiến lên dâng lễ vật. º Khúc nhạc dành cho đại phong cầm, hay là motet được diễn hoặc hát thay cho tiền xướng của phần dâng lễ hoặc sau tiền xướng này, trong suốt phần thánh lễ, cũng mang tên gọi này. º Vào thế kỷ XVI và XVII, từ này đôi khi được dùng để dịch từ offertorium với nghĩa là sự dâng cúng. º Từ La-tinh offertorium, thời thượng Trung cổ, cũng chỉ một tấm vải hoặc cái bình dùng để mang hoặc nhận các lễ vật.

¨ Oblat = Người dâng mình cho Chúa: Từ này đầu tiên chỉ đứa trẻ được cha mẹ dâng vào một đan viện để trở thành đan sĩ. Từ khi có cuộc phục hưng Dòng thánh Bênêđitô vào thế kỷ XIX, từ này được áp dụng cho tất cả các tín hữu vẫn sống trong thế gian, nhưng tham gia vào một đan viện bằng sự tận hiến _ Sự tận hiến này không phải là một lời khấn _ để sống một cuộc sống hoàn hảo hơn theo tinh thần luật dòng Bênêđitô. º Oblats = Các lễ vật: Bánh và rượu được mang đến bàn thờ để dâng hiến. º Oblats de Marie Immaculée = Tu sĩ tận hiến Dòng Đức Mẹ Vô Nhiễm (OMI). Hội dòng được Ch. E. De Magenod thành lập. Năm 1816, viện phụ Ch. E. Magenod (1782-1861), linh mục trong miền Aix-en-Provence, thành lập Hội Thừa Sai Provence (Société des missionnaires de Provence) để truyền giáo ở thôn quê và hướng dẫn giới trẻ ở Aix. Năm 1818, một cộng đoàn nhỏ được thiết lập tại nhà thờ Đức Bà Laus, các hiến chương của Thánh Alphonsô Ligori, và thẩm quyền trách nhiệm đã quyết định các thành viên sẽ phải khấn ba lời khấn. Năm 1823, Hội dòng lấy tên là “Các Tu sĩ tận hiến theo Thánh Carôlô” (Oblats de Saint Charles) và năm 1826, các tu sĩ tận hiến của Đức Maria Vô Nhiễm (Oblats de Maris Immaculée). Năm 1837, Ch. E. Magenod trở thành Giám mục Marseille; năm 1841, lần đầu tiên Hội Dòng ồ ạt đưa người đến Canada; năm 1848, đến Jaffna (Sri-lanka) và năm 1852, đến Natali. Đó là giai đoạn khởi đầu cho các công cuộc truyền giáo của Tu sĩ tận hiến mà ngày nay đã lan tràn khắp thế giới.

¨ Oblature = Bậc tận hiến: tình trạng của người tín hữu được chấp nhận cho sống các lời khấn trong một đan viện với sáng kiến và sự thỉnh nguyện của Dom Guéranger, bậc tận hiến đã được Tòa thánh phê chuẩn. Đối với các tín hữu, bậc tận hiến tương đương với các dòng ba của các dòng lớn. Bên cạnh các tu sĩ tận hiến đời, cũng có các tu sĩ tận hiến dòng trong một đan viện họ tuân giữ mọi sự luật dòng đã buộc.

¨ Oblatif = Dâng hiến (Tâm lý): Diễn tả cách cư xử hoặc một nhân cách tiêu biểu bằng khả năng dâng hiến hoặc trao tặng cho người khác và bằng khả năng tiếp nhận người khác mà không muốn chiếm đoạt, một cách ái kỷ, người dâng hiến hoặc vật được trao tặng (đối nghịch với captatif = chiếm đoạt). Được thủ đắc một cách bình thường ở ngưỡng cửa thời kỳ ẩn tàng (période de latence), khuynh hướng dâng hiến (oblativité) là một thái độ tâm lý vô thức mà ta không nên lầm lẫn với những hình thức trưởng thành nhất của sự tự dâng hiến và chấp nhận kẻ khác, dù rằng nó là điều kiện để có được sự dâng hiến hay chấp nhận tha nhân. º Amour oblatif —> Amour.

¨ Oblation = Sự dâng hiến, vật dâng hiến: Sự hay vật dâng hiến có tính cách tôn giáo. Từ này, cũng như từ offrande, khi thì chỉ hành vi dâng hiến khi thì chỉ vật dâng hiến. º Kinh Thánh. Lễ vật không đổ máu (đối nghịch với hy lễ đổ máu). º Phụng vụ. Sự dâng lễ: Hành vi linh mục dâng lên Thiên Chúa, trong thánh lễ, bánh và rượu mà ngài sắp thánh hiến (truyền phép). º Đối với nhiều chuyên gia phụng vụ người Pháp (Ví dụ Pierre Le Brun): Từ này được dùng để chỉ phần thánh lễ theo nghi thức Rôma, từ kinh Suscipe sancte Pater (Xin Cha hãy nhận...) đến hết kinh Veni sanctificatur (Xin hãy đến thánh hóa...) hoặc cho đến lời nguyện thầm trên lễ vật.

Ogdoade —> Octave.

OGIVAL = Có hình cung nhọn: Tên góc thường dành cho nghệ thuật gôtíc, do sự chéo nhau của các hình cung nhọn đặc trưng cho kiểu kiến trúc này.

OINT = Người được xức dầu, dịch từ tiếng Do thái Machiah (Đấng Messia) và tiếng Hy-lạp Christos (Đấng Kitô). º Áp dụng trong Cựu ước cho các nhân vật đã lãnh nhận sự xức dầu: vua ( 1 Sm 24, 7), thượng tế (Lv 2, 4), việc xức dầu mang lại cho người đó một tính cách linh thánh (2 Sm 1, 14). Theo nghĩa nới rộng, từ này có thể chỉ người đã được Đức Giavê chọn để thi hành một sứ mệnh: các tổ phụ (Tv 105, 15), dân Israel (Dt 3, 13), Cyrus (Is 45, 1). º Trong Tân ước, từ này ám chỉ việc Đức Kitô được Chúa Cha xức dầu (Cv 4, 27) trong Chúa Thánh Thần (Cv 10, 38) như vị Vua-Messia, con của Đavít.

¨ Onction = Sự xức dầu. Kinh Thánh. Có nhiều hình thức xức dầu: xức dầu thân thể là những thực hành nhằm mang lại sức khoẻ (Ed 16, 9). Việc xức dầu được thực hiện với dầu thơm là một phần trong nghệ thuật chăm sóc sắc đẹp (Gđ 10, 3) chúng là dấu chỉ sự vui mừng (Am 6, 6), dấu chỉ sự vinh dự (Ga 12, 3) nhất là đối với một người khách mời (Lc 7, 46). º Việc xức dầu trong phụng vụ cốt tại việc đổ dầu tràn lên đồ vật hoặc người, để thánh hiến đồ vật và người ấy cho Giavê (Xh 28, 18). º Việc xức dầu phong vương là nghi thức của lễ phong vương, nghĩa là dấu hiệu bên ngoài biểu lộ sự lựa chọn của Thiên Chúa và cũng là dấu hiệu chính thức trao sứ mệnh trị dân cho nhà vua (1 Sm 10, 1). º Xức dầu Đấng Messia chỉ sự xức dầu đặc biệt mà Thiên Chúa dành cho Đức Messia muôn dân hằng mong đợi. Đức Kitô sẽ công khai lãnh nhận sự xức dầu này ngày Ngài chịu phép Rửa. º Sự xức dầu các ngôn sứ diễn tả sự việc trao ban sứ mệnh ngôn sứ và sự kiện vị ngôn sứ được đầy tràn thần khí của Giavê (chắc chắn là theo nghĩa ẩn dụ: 1 V 19, 16; Is 61, 1). º Sự xức dầu thiêng liêng là việc Chúa Thánh Thần ngự xuống trong tâm hồn người Kitô hữu và thông ban cho người Kitô hữu đó được hiểu biết về Đức Kitô ( 1Ga 2, 20). º Sự xức dầu bệnh nhân (Mc 6, 13; Gc 5, 14). º Phụng vụ. Cử chỉ phụng vụ cốt tại việc xức dầu đã được thánh hiến lên một người hoặc một sự vật. Dầu được dùng làm thức ăn, thắp sáng, làm tăng sức và y dược, nên người ta sẽ dễ dàng hiểu được những ý nghĩa tượng trưng khác nhau của dầu được sử dụng rất nhiều trong phụng vụ vốn đã rất quan trọng trong Do thái giáo. º Onction des malades = Bí tích xức dầu bệnh nhân. Là bí tích mà từ thế kỷ XIII ở Tây phương người ta vốn quen gọi là Extrême Onction. º Onction prébaptismale = Xức dầu trước khi cử hành nghi thức Rửa tội. Việc xức dầu được thực hiện trước khi đổ nước, với dầu dự tòng. º Onction postbaptismale = Việc xức dầu sau khi đổ nước rửa tội: nghi thức xức dầu được thực hiện trong bí tích Thánh Tẩy với dầu thánh sau khi đã dội nước rửa tội —> Chrismation. º VTB.

OLIER (Jean-Jacques) = Jean-Jacques Olier. Môn đệ của Thánh Vinh Sơn đệ Phaolô và đặc biệt là của Condren, vị linh mục này (1608-1657) đã canh tân giáo xứ Saint-Sulpice ở Paris và đã mở ở đó một chủng viện, làm khuôn mẫu của rất nhiều chủng viện khác, chủng viện đó được Hội Xuân Bích phụ trách (Saint Sulpice). Hội Xuân Bích do chính cha Olier thành lập, linh đạo của ngài tiềm tàng trong nhiều tiểu luận tu đức của ngài, đặt nền tảng trên nền tu đức của Bérulle bao gồm việc gắn bó vào Đức Kitô, từ bỏ bản thân và hiệp thông với những trạng huống của Ngôi Lời nhập thể. Nền tu đức này sẽ có ảnh hưởng lớn, đặc biệt là trên hàng giáo sĩ.

OLIEU hay OLIVI = Pierre Olieu. [Pierre-Jean hay đúng hơn Pierre (con) của Jean]. Nhà linh hướng Phanxicô, sinh tại Sérignan (Hérauld), qua đời ở Narbonne trong hương thơm thánh thiện (1248-1298). Ở Paris, ngài là đệ tử của thánh Bônaventura. Cuộc đời của ngài chỉ là một chuỗi dài tranh cãi về giáo lý, sau cả khi qua đời, ngài vẫn là đối tượng của vài vụ lên án, nhưng cuối cùng việc tưởng nhớ ngài đã được phục hồi và giá trị các tác phẩm triết học của ngài đã được nhìn nhận.

OLIVÉTAINS = Các Tu sĩ núi Ôliu: Hội dòng được thành lập năm 1313 do Chân phước Bernard Tolomei, ở núi Ôliu gần Sienna, thoe luật dòng thánh Bênêđitô, nhưng với một viện phụ duy nhất, có quyền trên tất cả hội dòng, hội dòng này hiện nay có được chừng vài chục đan viện và được sát nhập vào liên Hội Dòng Bênêđitô năm 1960.

OLIVIER = Cây Ôliu. Loại cây thông thường ở Palestin. Biểu tượng của khả năng sinh sản, sự đâm rễ sâu, sự hòa bình (xem St 8, 11; Tv 128, 3). Văn chương thường nối kết nó với cây nho. º Jardin des oliviers = Vườn ôliu, vườn cây dầu: nơi trồng cây dầu, gần thành Giêrusalem, sân khấu của sự kiện Đức Kitô đã đổ mồ hôi máu trước cuộc thương khó và việc Ngài bị bắt —> Gethsémani. º Tục danh thời Trung cổ được gợi hứng từ địa danh này diễn tả một sự thánh hiến nhân danh cuộc thương khó và tử nạn của Chúa.

¨ Huile = Dầu, dầu ôliu. Chất lỏng rút ra từ quả cây ôliu, được dùng như vị thuốc, thức ăn, hương thơm, thích hợp để sử dụng trong những biểu tượng phụng vụ đặc biệt phong phú —> Oint. Onction. º Huile bénite = Dầu đã làm phép: Dầu được làm phép do một linh mục theo các công thức trong sách Nghi Thức. º Huile des saints = Dầu các thánh. Dầu rỉ ra từ mộ các thánh hoặc cháy gần bên các thánh và người ta cho rằng dầu này có một đặc tính chữa lành bệnh. º Huile de la Sainte Face = Dầu Thánh Nhan. Dầu Ông Dupont “con người thánh của thành Tours”, người, vào thế kỷ XIX, đã truyền bá việc thờ phượng Thánh Nhan Đức Kitô, đã lấy dầu này ra từ một ngọn đèn cháy sáng trước ảnh Thánh Nhan được tôn kính trong nhà ông. Tương truyền rằng dầu này đã chữa lành nhiều căn bệnh rất lạ lùng. º Saintes huiles = Các loại dầu thánh. Ba loại dầu được Giáo hội làm phép và dùng trong các nghi thức phụng vụ: Dầu thánh (Saint Chrême) mà Truyền thồng tông đồ gọi là dầu tác động ân sủng và người Hy-lạp gọi là myron; dầu dự tòng (huile des catéchumènes) mà ngày xưa được gọi là dầu trừ quỷ (huile d’exorcisme); dầu kẻ liệt (huile des infirmes). Trong nghi thức Rôma, việc làm phép ba loại dầu này được dành riêng cho Đức Giám mục. Ngài cử hành nghi thức làm phép dầu trong một thánh lễ đặc biệt buổi sáng ngày Thứ Năm Tuần Thánh. º VTB.

OLLÉ-LAPRUNE (Léon) = Léon Ollé-Laprune. Triết gia và là bậc thầy tư tưỏng của Đại học Pháp (1839-1898). Từ năm 1875, ông là phó giáo sư của Trường Cao đẳng sư phạm, nơi mà, bên cạnh Jules Lachelier, ông có được một ảnh hưởng quan trọng trong hàng ngũ thuyết duy linh Kitô giáo do người bạn của ông, cha Gratry, trình bày vào thời kỳ đó. Ngoài những tác phẩm chuyên về triết học: De la certitude morale (Về sự xác thực luân lý) (1860), Essai sur la morale d’Aristote (Tiểu luận về đạo đức học Aristốt) (1881), ông đã biên soạn những tác phẩm dành cho một công chúng rộng rãi hơn: Les Sources de la paix intellectuelle (Những nguồn bình an trí tuệ) (1892) và nhất là Le Prix de la vie (Cái giá của cuộc đời) (1894), quyển sách có ảnh hưởng rất lớn trong các môi trường tư duy công giáo.

OLLIVIER (M.J.H) = Tu sĩ Đôminicô, người Pháp, sinh tại Saint-Malo, qua đời tại Levallois-Perret (1835-1910). Là nhà giảng thuyết thời danh, táo bạo, đôi khi trắng trợn và thường có lối diễn tả nảy lửa. Bài giảng thuyết của ông về đám cháy của “Bazar de la Charité” (Cửa hàng tạp hóa Bác ái), mà trong đó vài người thấy có những ám chỉ chính trị, đã làm cho ông không còn là nhà giảng thuyết của nhà thờ Đức Bà nữa.

OMBRE = Bóng, bóng tối. Bằng lối ẩn dụ, trong ngôn ngữ Kinh Thánh, từ này chỉ sự che chở của Thiên Chúa hay của một vị Vua (Tv 91, 1; Lc 1, 35); vương quốc của sự chết (Tv 23, 4); tính cách phù du và không bền của hiện hữu (Gv 6, 12) hoặc sau hết, tượng trưng một thực tại sắp đến: lúc đó nó có nghĩa là điển hình (type) (Dt 10, 1) º VTB.

OMÉGA = Ômêga (chữ cuối mẫu tự Hy-lạp). Tên của chữ cuối trong bảng mẫu tự Hy-lạp, được dùng trong sách Khải Huyền để nói lên sự tận cùng, cái sau hết, tức là sự viên mãn hoặc sự hoàn tất của một thực tại nhân linh hay thiêng liêng. º Point oméga = Điểm omêga: Trong ngôn ngữ của Teillard de Chardin, kiểu nói này có nghĩa là sự hội tụ tối hậu của các thực tại thụ tạo và thế giới siêu nhiên º —> Alpha.

OMISSION (péché d’) = Tội bỏ việc lành. Sự cố ý vi phạm một giới răn có tính xác định (ví dụ: Không thánh hoá Chúa Nhật), hoặc không thực hiện một việc thiện phải làm. Tội bỏ việc lành luôn luôn là một hành vi vì nó được xây dựng như tất cả mọi tội, trên một ý muốn. Đối nghịch với tội tòng phạm (péché de commission).

Omnipotence —> Pouvoir.

Omniprésence —> Être.

Omniscience —> Science.

OMOPHORION = Dải vải quàng cổ của Giám mục. Phụng vụ Byzantin. Băng vải rộng Đức Giám mục mang chung quanh cổ, nhắc lại sự kiện con chiên đi lạc đã được Đấng Cứu Thế tìm và mang trở về đàn. Tương ứng với dây pallium của các vị tổng Giám mục trong nghi thức Tây phương.

ON (đọc là onne) = To on, tou ontos, tiếng Hy-lạp dịch sang La-tinh là ens (sở hữu cách là entis) và có nghĩa là cái đang hiện hữu (étant: hiện tại phân từ của động từ être) —> Ens. Être.

¨ Ontologie = Hữu thể học. Khoa học cho phép trả lời vấn nạn: sự kiện hiện hữu là gì (ở đó: Da-Sein) và thế nào là sự hiện hữu như thế này hoặc như thế kia? Khoa học này tạo nên phần cơ bản của siêu hình học.

¨ Ontologisme = Thuyết hữu thể. Hệ thống triết học chủ trương rằng Thiên Chúa là đối tượng đệ nhất của trí tuệ và xét đoán mọi sự theo ánh sáng của Hữu thể đệ nhất. Luận chứng của hệ thống triết học này là Thiên Chúa với tư cách là Hữu thể tuyệt hảo, Ngài nhất thiết phải là Đấng cảm nhận hơn cả và vì vậy, Ngài là hữu thể được chúng ta biết đến trước tiên. Thuyết hữu thể không nhận ra rằng sự hiểu biết của con người chỉ có thể có được từ cái khả giác. Mà nếu có một sự xác quyết chắc chắn trong Kinh Thánh, thì đó là: Không ai đã thấy Thiên Chúa bao giờ, và thánh Gioan lại thêm: Duy chỉ có Người Con Một là Đấng ở trong cung lòng Chúa Cha, chính Ngài đã làm cho chúng ta biết về Chúa Cha.

¨ Ontologique = Thuộc về hữu thể học. º Preuve ontologique de l’existence de Dieu = Luận chứng hữu thể học về sự hiện hữu của Thiên Chúa. Luận chứng về sự hiện hữu của Thiên Chúa, vừa được xây dựng trên chính khái niệm về hữu thể vốn không thể nghĩ rằng Ngài không hiện hữu vừa được xây dựng trên khái niệm về cái toàn hảo hàm chứa sự hiện hữu, bởi vì cái toàn hảo, nếu nó không hiện hữu, thì chính đó lại là sự bất toàn. Luận chứng hữu thể học được coi là của thánh Alselmô.

¨ Ontique = Hữu thể cụ thể. Trong từ ngữ Heiddeger, dùng kiểu nói này để diễn tả trật tự các điều đang hiện hữu cụ thể, mà mỗi lần chúng ta có một sự lĩnh hội tiền hữu thể học, nghĩa là cái không bị kèm theo bởi sự cố định trong các ý niệm và bởi sự làm cho sáng tỏ.

ONANISME = Tội Onan, tội hư dâm. Tội lấy tên từ câu chuyện về tội của Onan (St 38, 8-9) º Vice.

Onction —> Oint.

ONDOIEMENT = Rửa tội vắn tắt Phụng vụ. Bí tích Thánh Tẩy được thu gọn, chỉ có việc thanh tẩy bằng nước, không có một nghi thức phụng vụ nào khác. º Nó được phân biệt với Rửa tội đơn giản (baptême privé), trong đó việc thanh tẩy bằng nước được thực hiện bởi một linh mục hoặc một phó tế, được tiếp theo bằng các nghi thức sau Rửa tội và với Rửa tội trọng thể (baptême solennel) được thực hiện với tất cả các nghi lễ đã có trong sách Nghi thức.

ONOLÂTRIE = Sự thờ con lừa. Theo nghĩa chữ, từ này có nghĩa là sự thờ con lừa. Một truyền thuyết có tính cách gièm pha được Josèphe kể lại vào khoảng năm 200 trước CN gán cho dân Do thái việc thờ phượng một ngẫu tượng có đầu lừa. Sau này người Kitô hữu bị vu khống là đã thờ một người có đầu lừa hay được sinh ra do sự giao phối với một con lừa; người ta biết được điều đó nhờ những chứng liệu của Arnobe thế kỷ II, của Félix và Tertulianô thế kỷ III và nhờ nhiều hình vẽ trên tường hay những mẫu hình được điêu khắc chạm trổ, còn cổ xưa hơn nữa.

Ontique —> On.

ONTAGENÈSE = Sự phát triển cá thể Tâm lý. Sự phát triển của một cá thể được xem xét trong tính đặc thù của họ , hoặc là xét theo chức năng đặc biệt hoặc xét về toàn bộ cơ cấu tâm lý và sinh lý của họ so sánh với sự phát triển đặc thù của nhóm mà cá thể đó là thành viên. º —> Phylogénèse.

Ontologie, ontologique, ontologisme —> On.

Opération, opératoire —> Opus.

OPHITES = Tín đồ Ophis. Tín đồ đạo Rắn: Thuộc về Ophis (con rắn), các giáo phái thần bí ngoại giáo mơ hồ nhuộm mầu sắc Kitô giáo, do vay mượn những dữ kiện trong Kinh Thánh, nhưng giáo lý của các giáo phái này, trên thực tế, vẫn rất xa lạ đối với Kitô giáo.

OPINION = Ý kiến (do từ La-tinh opinio, tương ứng với từ Hy-lạp doxa là từ đối nghịch với từ épistéme = khoa học). Sự tán đồng một quyết định, không phải vì nhìn thấy quyết định ấy đúng, nhưng vì xu hướng cảm tính muốn bênh vực quyết định đó, kèm với nỗi sợ hãi quyết định ngược lại lại là một quyết định đúng. Phân biệt với sự hiển nhiên; với khoa học, vốn được đặt nền tảng trên sự hiển nhiên trực tiếp; với sự hoài nghi mà trong đó sự cảm tính (hoặc ý chí) không nghiêng về bất cứ bên nào; với đức tin mà trong dó cảm tính của ý chí, dựa vào sự chính xác tự bản chất của mình, nghiêng hẳn về một bên mà không sợ quyết định phản đề là đúng. Ý kiến là sự hiểu biết tiền khoa học (connaissance préscientifique) được sắp xếp để khám phá các nguyên lý và các định luật. º Thần học. Ý kiến thống nhất của các tín hữu, được Chúa Thánh Thần soi sáng, tạo ra một thành quả chính thống về sự hiểu biết các mầu nhiệm của Thiên Chúa. Được quyền giáo huấn của Giáo hội phê chuẩn, ý kiến thống nhất ấy là một trong những nền tảng của truyền thống.

OPPROBRE = Sự hỗ nhục (La-tinh probrum = sự ô nhục). Sự hỗ thẹn, những sự lăng nhục. Thông thường nhất, từ này được dùng để chỉ những đau khổ thể lý hoặc tinh thần mà dân tộc được chọn đã phải gánh chịu (Tv 89, 51) hay một số người trong các thành viên của dân tộc này phải chịu (Tv 69, 8; 119, 39), hoặc là do những lỗi phạm của họ, hoặc vì sự trung thành của họ đối với Thiên Chúa. º Sự son sẻ của một người đàn bà cũng được xem như một sự hỗ thẹn (1 Sm 1, 1-18) mà Thiên Chúa quan tâm đến (Tv 113, 9): Isaac, Samuel và Gioan Tẩy giả được sinh ra do những bà mẹ son sẻ mà Thiên Chúa đã cất đị nỗi hỗ nhục cho họ (Lc 1, 25). º Từ khi những đau khổ của Đức Kitô trên thập giá đã trở thành nguồn ơn cứu độ, thì việc “gánh lấy nổi hỗ nhục của Đức Kitô” (Dt 11, 26) không còn là một dấu chỉ của sự chúc dữ nữa, mà trở thành một hạnh phúc dẫn đến sự vinh hiển (Rm 8, 17)

OPTAT de Milève = Optat de Milève. Giám mục thành Milève ở Nuniđia hậu bán thế kỷ IV, chúng ta biết về ngài như văn sĩ chống lại phái Đônatô. Quyển Contra Parnenianum donatistam của ngài, xuất bản khoảng năm 365 và tái bản sau năm 385, chứa đựng những dữ kiện và những tư liệu quan trọng đối với lịch sử phái Đônatô. Optat là người tiền phong khiêm tốn dọn đường cho thánh Augustinô trong việc phát triển khoa thần học về bí tích và Giáo hội.

OPTATAM TOTIUS = Sắc lệnh Optatam Totius. Sắc lệnh của Công đồng Vatican II về việc đào tạo linh mục (28.10.1965). Bản văn này nêu lên những vấn đề được đặt ra cho công tác vun trồng các ơn gọi linh mục, tổ chức các chủng viện và các môn học trong Giáo hội, việc đào tạo nền tu đức và mục vụ cho hàng giáo sĩ và sự duy trì việc đào tạo này sau những năm chủng viện.

OPTIMISME CHRÉTIEN = Thái độ lạc quan Kitô giáo. Trước thế giới ngày nay, người Kitô hữu bị dằn vặt giữa hai thái độ tinh thần mà tiên thiên có vẻ như loại trừ nhau: thái độ tưởng rằng, nhờ ân sủng của Thiên Chúa và nhân đức của tín hữu, thế giới này sẽ đi dần đến một tình trạng tốt đẹp hơn và một sự thành công lớn hơn của con người; thái độ tin tưởng rằng thiên đàng và cuộc sống vĩnh cửu, nhất là sau cuộc giáng lâm, sẽ bù đắp những thất bại vô phương tránh khỏi và sự lên án của thế giới này. Tùy sự nhấn mạnh về thái độ này hay thái độ kia mà người ta nói đến thái độ lạc quan hoặc thái độ bi quan Kitô giáo trước thế giới này.

OPUS (tiếng La-tinh: công việc). Từ này gặp trong thuật ngữ Ex opere operato = hiệu quả do sự. Nói len phẩm tính của một hành vi sinh ra hiệu quả do chính hành vi đó, chứ không phải căn cứ vào chủ thể của hành vi đó (Ví dụ. Dấu chỉ bí tích sinh ra hiệu quả ex opere operato, điều đó không có nghĩa là không có những điều kiện để dấu chỉ này thực sự được đặt ra hoặc không có những trở ngại khả thể, ngăn cản tính hữu hiệu của bí tích nơi chủ thể lãnh nhận bí tích). º Ex opere operantis = hiệu quả do nhân: nói lên phẩm tính một hành vi sinh ra hiệu quả căn cứ vào người thể hiện hành vi ấy.

¬UVRE = Việc làm. Trong thánh Phaolô, đây là “điều được Lề luật hướng dẫn” (Rm 3, 27), đặc biệt là luật của Môsê, cũng như tất cả lề luật khác, và là điều mà con người hoàn tất vì Thiên Chúa và vì ơn cứu độ của mình. º Justification par les �uvres = Sự công chính hóa do việc làm. Sự công chính hóa được sinh ra do những hành vi ngoại tại của con người, hoặc do sự hoàn tất lề luật cách ngoại tại. Thư Rôma và Galat lên án ý đồ này: duy chỉ một mình đức tin mới mang lại cho chúng ta ơn công chính hóa. Tuy nhiên, việc làm rất bổ ích trong việc giáo dục đức tin hoặc để biểu lộ đức tin: đó là một đức tin mạo xủng, đức tin không có khả năng sinh ra việc làm là hiệu quả của đức tin ấy, xem Gc 2, 14-26. º Trong thời kỳ Cận đại, nhất là từ cuối thế kỷ XIX, từ này được dùng để nói đến cơ sở từ thiện của giáo xứ hoặc của giáo phận, hoặc của toàn thể Giáo hội (Ví dụ các hội từ thiện, các hội từ thiện giáo xứ, các liên đoàn từ thiện, hội liên hiệp từ thiện, các hội giáo hoàng truyền giáo v.v... º VTB.

OPUS DEI = Sự phụng sự Thiên Chúa (theo nghĩa: sự phục vụ Thiên Chúa). Kinh nguyện trong phụng vụ được xem như phụng sự Thiên Chúa. Trong nghĩa này, thuật ngữ này xuất phát từ Hiến chương theo Luật của thánh Bênêđitô (chương 43). º So sánh với các công việc khác của đan sĩ, việc đọc kinh phụng vụ xác định rõ việc phụng sự của đan sĩ như là một công việc thần thánh, một công việc dành cho Thiên Chúa, công việc ấy phải được chu tất hơn bất cứ một công việc nào khác.

¨ Opus Dei = Tu hội Opus Dei: Tu hội đời được thành lập năm 1928 tại Tây-ban-nha. Tu hội này gồm có hai nhánh: nhánh nam và nhánh nữ. Ngay cả những người đã lập gia đình nhưng vẫn tuyên khấn những lời khấn dành riêng cho họ, họ cũng thuộc tu hội này. Tu hội được phổ biến nhất là trong giới có trách nhiệm và các đại học.

¨ Opération = Hành động, tác động. Hành động hoặc sản xuất. Bằng hành động, tác nhân (người hành động) hướng tới, hoặc đạt được, sự toàn thiện của mình. Trương độ và tính đa dạng của các hành động bi điều kiện hóa do chính bản thân của tác nhân hoặc do bản chất của tác nhân; trong cách hiểu này, người ta bảo rằng “hành động đi theo hữu thể” (operari sequitur esse).

¨ Opératoire (Pensée) = Tư duy thao tác. Tâm lý học phát sinh. Trong tâm lý học di truyền của trí tuệ do Piaget khám phá ra, từ này chỉ một cách tư duy tiêu biểu bởi khả năng thể hiện việc xếp loại, chia loại và lý luận theo một kiểu cách hợp lý: cách tư duy ấy được phân làm hai giai đoạn phụ: La pensée opératoire concrète = Tư duy thao tác cụ thể (từ 7-8 đến 11-12 tuổi), trong giai đoạn này thao tác chỉ có thể thực hiện được trong tương quan với hành động và thực tại cụ thể; la pensée opératoire formelle = Tư duy thao tác hình thức: (sau 12 tuổi), trong giai đoạn này, các thao tác có thể ở một mức độ trùu xuất cao hơn. º Pensée pré-opératoire = Tư duy tiền thao tác: cách thức tư duy riêng cho thời kỳ (từ 2 đến 7-8 tuổi) giữa giai đoạn giác động (sensori-moteur) và giai đoạn thao tác: thời kỳ này gồm hai giai đoạn phụ tiêu biểu bởi tư duy biểu tượng (pensée symbolique) hoặc tiền ý niệm (pré-conceptuelle) (từ 2 đến 4 tuổi) và tư duy trực giác (pensée intuitive) (từ 4 đến 7-8 tuổi).

ORAISON = Kinh nguyện, nguyện gẫm (do từ La-tinh oratio = bài nói, lời nói, kinh nguyện). Nghĩa rộng: kinh nguyện. º Theo nghĩa hẹp, việc cầu nguyện thầm và kéo dài vốn được gọi một cách chính xác hơn là: oraison mentale = tâm nguyện. Việc cầu nguyện này được thể hiện trong tâm hồn, hoàn toàn chú tâm đến Thiên Chúa và việc phụng sự Ngài và được khai triển thành việc thực hành đức ái và các nhân đức khác. º Oraison discursive —> Méditation. º Oraison affective —> Affection. º Oraison de simplicité = Nguyện gẫm đơn sơ: (hay còn gọi là nguyện gẫm bằng cái nhìn đơn giản, nguyện gẫm về sự hiện diện đơn thuần của Thiên Chúa, nguyện gẫm bằng sự tĩnh tâm chủ động, sự chiêm ngắm thủ đắc) Hình thức nguyện gẫm trong đó những quan chiêm và tình cảm hướng về việc tự đơn giản hóa và được thay thế bằng một cái nhìn trực giác đơn giản của trí tuệ, đi kèm với một cảm xúc duy nhất º Oraison de quiétude = Nguyện gẫm an tĩnh: (hay là tĩnh tâm thụ động) Hình thức nguyện gẫm trong đó phần cao thượng của tâm hồn, tức là lý trí và ý chí được Thiên Chúa chiếm hữu và, trong an tĩnh, lý trí và ý chí cảm nghiệm và hưởng nếm sự hiện diện của Thiên Chúa. º Oraison contemplative —> Contemplation. º Oraison jaculatoire = Lời nguyện tắt (do từ La-tinh jaculari = phóng một cái lao, ném một mũi tên). Lời nguyện ngắn và sốt sắng được dâng lên cho Thiên Chúa tại đáy tâm hồn mình. º Oraison dominicale = Kinh Lạy Cha. Kinh của Chúa, nghĩa là kinh Lạy Cha, kinh mà chính Đức Kitô đã dạy cho các Tông đồ (Mt 6, 9-13; Lc 11, 2-5). º Phụng vụ. Tất cả các công thức cầu xin trong phụng vụ được vị chủ sự một nghi lễ đọc lên nhân danh toàn thể cộng đoàn và được chấm dứt bằng lời cuối mời gọi cộng đoàn thưa Amen. Đồng nghĩa: Collecte. º Oraisons de la Messe = Các lời nguyện trong thánh lễ: Ba lời nguyện linh mục, chủ tế đọc thay đổi ở mỗi lễ, đó là kinh tổng nguyện (collecte), lời nguyện thầm trên lễ vật (secrète) và lời nguyện hiệp lễ (postcommunion). Đúng ra người ta thu hẹp từ này vào kinh tổng nguyện, cũng là kinh kết thúc mỗi giờ kinh Thần vu. º Oraison sur le peuple = Lời nguyện trên giáo dân: lời nguyện có công thức thay đổi, mà trong thánh lễ theo nghi thức Rôma, các ngày thường của mùa Chay được hát hay đọc sau lời nguyện hiệp lễ. Đó là một lời kinh cổ xưa để chúc lành cho cộng đoàn trước khi giải tán họ. º Oraisons solennelles = Các lời nguyện trọng thể: Toàn bộ chín lời kêu mời và cầu nguyện chứa tất cả mọi ý hướng cầu nguyện quan trọng của Giáo hội vẫn được hát sau Bài Thương Khó để kết thúc phần phụng vụ Lời Chúa trong nghi thức Rôma ngày thứ Sáu tuần thánh, trước khi cung nghinh và tôn vinh Thánh giá. Người ta cũng gọi là Les Grandes Oraisons (Các lời nguyện lớn) của thứ Sáu Tuần Thánh. º Oratio fidelium (từng chữ: Lời nguyện của giáo dân) = Lời nguyện giáo dân. Những lời nguyện chung trọng thể cầu cho tất cả mọi nhu cầu của Giáo hội và thế giới, những lời nguyện này chấm dứt phần Phụng vụ Lời Chúa (đặc biệt là Phụng vụ Lời Chúa trong thánh lễ). Nghi thức Rôma chỉ dành những lời nguyện này cho ngày thứ Sáu tuần thánh, ngày mà nghi thức gọi các lời nguyện đó là những lời nguyện trọng thể (orationes solennes); nhưng Công đồng Vatican II đã quyết định lấy lại các lời nguyện này cho các thánh lễ ngày Chủ nhật và lễ buộc. Hầu hết các nghi thức Đông phương đều dùng những lời nguyện này dưới hình thức đối đáp, chẳng những trong thánh lễ, mà còn cả trong kinh Thần vụ nữa. Trong thánh lễ, phụng vụ Byzantin cắt những lời nguyện này ra thành hai phần bằng việc giải tán các người dự tòng, như vậy, phân biệt lời nguyện của các người dự tòng, trước khi những người này ra về và lời nguyện của các tín hữu tiếp theo sau đó. Hình như lúc ban đầu, hạn từ oratio fidelium, lời nguyện của các tín hữu đối chiếu hình thức kinh nguyện vốn xuất phát từ cộng đoàn này, với kinh nguyện pres sacerdolis, lời cầu xin của linh mục, bao gồm kinh Thượng tiến (anaphore) hay là lễ qui truyền phép (canon consécratoire) dành riêng cho linh mục. º Phiên dịch chính thức thuật ngữ này sang Pháp văn là: Prière universelle. º Theo nghĩa từ nguyên, từ ngữ này có nghĩa là bài diễn văn; une oraison funèbre = điếu văn. Là một bài diễn văn đọc vào dịp lễ an táng nhằm tôn vinh hoặc tưởng niệm đời sống của một người quá cố. º VTB.

¨ Orant, Orante = Người đang cầu nguyện. Nhân vật được họa lại trong thái độ đang cầu nguyện. º Nghệ thuật. Những người đang cầu nguyện trong các hang toại đạo, được diễn tả trong tư thế đứng, hai tay giang ra. º Vào thời Trung cổ và thời Phục hưng, họ thường ở trong tư thế quì gối.

¨ Oratoire = Nhà nguyện, nguyện đường. Giáo luật. Nơi chốn dành cho việc phụng tự Thiên Chúa, được qui định theo các cách sắp xếp khác nhau của giáo luật (điều khoản 1188). º L’oratoire puplic = Nhà nguyện công: được thành lập cho một cộng đoàn, nhưng mở cửa cho tất cả mọi tín hữu. º L’oratoire semi-public = Nhà nguyện bán công: chỉ tiếp nhận một vài nhóm tín hữu nhất định (nguyện đường trong trường học, nhà tù, bệnh viện). º L’oratoire privé ou domestique = Nhà nguyện tư, nhà nguyện riêng: được chấp nhận cho một người hoặc một gia đình sử dụng. º Lịch sử. L’Oratoire d’Italie = Hội Oratôriô Ý: Hội các linh mục triều, được thành lập tại Rôma năm 1564 do Thánh Philipphê Nêri trong nhà nguyện San Giovanni dei Florentini. º L’Oratoire de France = Hội Oratôriô Pháp. Hội các linh mục triều được thích nghi cho nước Pháp dựa trên những trực cảm của Thánh Philipphê. Hội này được thiết lập năm 1611, do Đức Hồng y Pierre de Bérulle và phát triển do Cha De Condren, bề trên của Hội từ năm 1629 đến 1641.

¨ Oratoriens = Các linh mục hội Oratoriô: Oratoriô là một hội gồm các linh mục triều được thành lập năm 1611 do đức Hồng y De Bérulle, theo kiểu mẫu của Hội linh mục triều do Thánh Philipphê Nêri đã thành lập năm 1564, nhưng với một bề trên tổng quyền, có quyền trên tất cả các nhà. Vị sáng lập dự định khôi phục lại giá trị chức linh mục, không có những lòi khấn đặc biệt. Các thành viên sống chung với nhau và thực thi những chức vụ linh mục dưới quyền của vị bề trên.

¨ Oratorio = Nhạc kịch tôn giáo: Một loại nhạc kịch về một chủ đề tôn giáo (hoặc đôi khi thế tục). Loại nhạc kịch này kế thừa những tuồng thương khó thời trung cổ, nhưng sử dụng tất cả mọi nhạc cụ trong các dàn nhạc (hiện đại), nó xuất phát từ một sáng kiến của Thánh Philipphê Nêri muốn lôi kéo các tín hữu bằng những vở kịch Kinh Thánh diễn trong nhà thờ Rôma của ngài, trong hội dòng Oratoriô. Với opéra và nhạc cantat, oratôriô là một trong ba hình thức âm nhạc lớn của thế kỷ XVII. Các Ôratôriô danh tiếng nhất là của Haendel, người Đức mang quốc tịch Anh (1685-1750).

¨ Oremus = Chúng ta hãy cầu nguyện (tiếng La-tinh). Đó là lời mời gọi được nhắc lại nhiều lần với các tín hữu trong khi cử hành thánh lễ và các nghi lễ phụng vụ khác. Bình thường, lời mời gọi nay được nối tiếp với kinh tổng nguyện của linh mục, ngày xưa luôn luôn có một quãng cách thinh lặng để mỗi người cầu nguyện riêng. º Dire des oramus. Réciter des orémus = Đọc lời cầu nguyện: Đọc những lời nguyện lớn tiếng bằng tiếng La-tinh.

¨ Oracle = Lời sấm: Câu trả lời mà người ta xin nơi một vị thần linh, nhờ một phương thức nhát định nào đó. Cách tham khảo ý kiến này thường gắn liền với một số nơi chốn ưu tiên nào đó (Ví dụ. Lời sấm của đền thờ Delphes). º Kinh Thánh. Một trong những cách mà Thiên Chúa sử dụng để nói với dân Ngài. Thuật ngữ: “lời sấm của Giavê” thường được dùng để chấm dứt sấm ngôn của các Ngôn sứ : Is 1, 24. º Một trong những kiểu thần hóa bị Kinh Thánh kết án: Lv 19, 31. º Oracles Sibyllins = Các lời sấm Sibylla: Sưu tập, gồm 14 cuốn, tập hợp các yếu tố ngoại giáo và nhất là Do thái giáo và Kitô giáo, được thực hiện nhằm một mục đích biện giáo. Các cuốn I-V, phần lớn nội dung là trước tác của những người Do thái Hy lạp vào kỷ nguyên Kitô giáo. Các cuốn VI-VIII, phần lớn có nguồn gốc Kitô giáo, và một đôi phần được viết ở mãi thế kỷ II. Những cuốn sau cùng có lẽ phần lớn có nguồn gốc Do thái giáo. Các lời sấm này trong một thời gian dài đã có một ảnh hưởng lớn, đặt biệt là thời Trung cổ.

¨ Adoration = Sự thờ lạy, sự thờ phượng, sự tôn thờ (do từ La-tinh ad orare = nói với, gởi đến). Nguyên gốc, đây là cử chỉ của người ngoại giáo đưa tay lên miệng, trước mặt một vị thần hay ảnh của vị thần này, tỏ dấu ước muốn chiếm hữu vị thần đó hoặc tan biến trong vị thần đó, hoặc hiến thân cho vị thần đó (Ví dụ. Để đoan chắc mình vô tội trong việc thờ ngẫu tượng, Gióp đã tuyên bố: Khi thấy mặt trời... lòng tôi, trong thầm kín, lại để cho bị quyến rũ để gởi một cái hôn cho nó bằng (cử chỉ) bàn tay sao? (G 31, 26-27). Cũng giống như vậy, được gọi là sự thờ lạy, tất cả những cử chỉ diễn tả một sự tôn kính và phục tùng hoàn toàn: Sự sụp lạy, những lễ dâng, một đôi nghi thức phụng tự. Chỉ một mình Thiên Chúa là Đấng phải tôn thờ: Đừng sụp lạy trước một thần linh nào khác (Xh 34, 14). º Trong Tân ước, nghĩa của từ này được trong sạch hóa: sự thờ phượng mà Thiên Chúa đòi hỏi, không phải là một cử chỉ bề ngoài, mà là sự thờ phượng trong Thần Khí và Sự Thật (Ga 4, 23); thái độ bên ngoài giáo dục hoặc thể hiện sự chuyển động bên trong tâm trí là điều duy nhất quan trọng trước mặt Thiên Chúa. º Adoration de la Croix = Nghi thức tôn kính Thánh Giá. Cuộc rước phụng vụ ngày thứ Sáu tuần thánh, trong đó mỗi tín hữu đến hôn Thánh giá để tỏ dấu tôn thờ bên trong. Cũng như Đức Kitô (Cv 2, 36; Pl 2, 9 tt; Kh 15, 4; Mt 14, 33 v.v...), và như bí tích Mình Thánh Chúa Kitô, Thánh giá quả thật đáng được tôn thờ bởi vì người tín hữu nhìn thấy nơi Thánh giá tình yêu của Thiên Chúa tức là hồng ân Thiên Chúa thực hiện cho chúng ta qua Con của Ngài chính Ngài cũng là Thiên Chúa.

ORAL = Thuộc về miệng. Phân tâm học. Nói lên phẩm tính của giai đoạn thứ nhất trong sự phát triển tâm lý tình cảm của đứa trẻ (cho đến 1-2 tuổi). Hoạt động của miệng và các chức năng của thức ăn (cũng như các kinh nghiệm về hơi ấm, về giấc ngủ và những cảm giác về sự thoải mái) là yếu tố chủ yếu đóng vai trò tình huống-đệ nhất điển hình để chế định các xung năng (dục năng và tính gây hấn): các thái độ tin cậy và tùy thuộc đối với người nuôi và dưỡng, cũng như những thái độ sát nhập (thụ động hoặc bạo đâm) được định hình trong giai đoạn ấy một cách dứt khoát. º Từ này nói lên phẩm tính của tất cả cách cư xử hoặc thái độ tình cảm được đánh dấu bằng những nét đặt thù của giai đoạn miệng (stade oral). º Nơi người trường thành hoặc nơi đứa trẻ đã vượt qua giai đoạn đầu tiên này, từ này nêu lên phẩm tính những cấu trúc tình cảm bệnh hoạn, phát sinh do một sự sát nhập không tốt của các tâm trạng đặc thù của giai đoạn miệng; có thể mặc lấy hình thức một nét nhiễu tâm hoặc loạn nết, hoặc biểu hiện trong những chứng loạn tâm nghiêm trọng, một sự ẩn ức và một sự ấn tượng nơi những kiểu cách rất nguyên thủy của cách ứng xử.

ORANGE = Công đồng Orange. Công đồng Orange II (529) đã công bố 25 capitula (chương) tín lý chống lại phái bán-pêlagiô. Công đồng này được thánh Césaire d’Arles chủ tọa và Đức Bonifaciô II phê chuẩn.

ORARION = Dây choàng của phó tế Đông phương: Trong các nghi thức Đông phương, dây choàng (étole) của phó tế, được trang trí bằng ba thập giá, để phân biệt với epitrachilion là dây choàng của linh mục, được trang trí bằng bảy thập giá và thường, hai dải băng song song được may kết lại với nhau. º Orarium = Dây các phép xưa: tên gọi xưa của dây các phép (étole) La-tinh.

Oratio, oratoire, oratorien, oratorio —> Oraison.

ORDALIE = Sự phân xử của Chúa (La-tinh Trung cổ ordalium = sự xét đoán). Sự thử thách, cũng gọi là “sự phân xử của Chúa”, mà người ta bắt một can phạm phải chịu và kết quả của nó, dù là thuận lợi hoặc bất lợi, cũng là để giải quyết một vụ án như là kết quả vụ án đó do một quyết định của chính thần linh đưa ra. Ví dụ, vào thời Trung cổ, việc song đấu do tòa quyết định có giá trị sự phân xử của Chúa. Người ta cũng biết những sự phân xử của Chúa bằng nước, bằng lửa, bằng thanh sắt nung đỏ.

Ordo —> Ordre.

ORDRE = Trật tự (La-tinh ordo = hàng, dãy, sau đó có nghĩa là sự sắp xếp đều đặn): Triết. Sự sắp xếp các yếu tố, yếu tố này tương quan với yếu tố kia trong mối tương quan trước (prius) hoặc sau (posterius). Trong các trật tự, người ta phân biệt trật tự toàn hảo và trật tự chất thể (Ví dụ. Theo trật tự thứ nhất, Thiên Chúa là Hữu thể đệ nhất, siêu việt; theo trật tự thứ hai, sự sắp xếp vật chất nhỏ nhất là đệ nhất). Trật tự ý hướng và trật tự thi hành (cứu cánh là trước tiên trong ý hướng, sau cùng trong thi hành). º Mệnh lệnh: Nghĩa mệnh lệnh không phải là không tương quan với nghĩa trước của từ ordre: một mệnh lệnh là một lời nói “được sắp xếp” để đạt một cứu cánh nào đó. º Thần học. Chức: Bí tích cấu thành hàng giáo phẩm của Giáo hội, được lãnh nhận đầy đủ nơi Giám mục và thông phần nơi linh mục (bậc hai) và phó tế (bậc ba). Sự thông phần vào bí tích của tất cả các bậc thấp hơn thay dổi theo từng thời kỳ và từng Giáo hội (Đông phương - Tây phương) và nay không còn được các nhà thần học cận đại nhìn nhận nữa. Trong Giáo hội La-tinh, ngày nay người ta tính các giai đoạn: dấn thân, thừa tác vụ đọc sách, thừa tác vụ giúp lễ... º Dòng, Hội dòng: Cộng đồng các tu sĩ có lời khấn trọng thể; ngày nay các Hội dòng chính là những Dòng khác nhau của các đan sĩ (Ví dụ Bênêđitô, Xitô) và các kinh sĩ (Ví dụ Dòng thánh Nôbertô); các Hội dòng hành khất (Ví dụ: Các Anh em thuyết giảng, Các Anh em hèn mọn). Dòng Carmel, Dòng Tên, Dòng Chúa Cứu Thế, Dòng Truyền giáo. º Ordres militaires = Các Dòng quân sự: các Dòng được thành lập vào thế kỷ XII để dẫn dắt cuộc chiến tranh chống lại những kẻ không có đức tin (Dòng Kỵ sĩ) hoặc để đảm bảo an toàn cho các người hành hương (Dòng Cứu tế). Danh tiếng nhất là: Dòng Malte, Dòng Đền thờ, Dòng Teuton.

¨ Tiers-Ordre = Dòng Ba: Bên cạnh các Dòng ba trực thuộc một tu hội là những Dòng thực sự, còn có các Dòng ba ngoài đời là những hội đạo đức tùy thuộc vào một Dòng tu và các thành viên cố gắng đạt được sự trọn lành bằng cách theo một qui luật thích nghi với cuộc sống ngoài đời. Dòng ba đầu tiên xuất phát từ thánh Phanxicô Assisi là vị, sau khi đã lập Dòng Các Anh em hèn mọn và Dòng Bà thánh Clara năm 1221, đã thành lập một Dòng thứ ba cho các tín hữu sống ngoài thế gian.

¨ Ordinaire = Thường, thông thường (Tính từ): dùng để chỉ quyền tài phán được giáo luật gắn liền với một chức vụ trong Giáo hội, và quyền đó là đương nhiên đối với chức vụ đã lãnh nhận (Ví dụ, một cha xứ có quyền hoặc có quyền tài phán thông thường để ban xá giải cho những người thuộc giáo xứ của mình và những người khách qua đường trên lãnh thổ của mình). º (Danh từ) Vị Bản quyền, Đấng thường quyền: chỉ tất cả những người có quyền thông thường ở tòa ngoài, đó là: Đức Giáo Hoàng, các Giám mục sở tại và các viện phụ hoặc giám chức biệt hạt, cũng như các tổng đại diện của các ngài, các giám quản tông tòa, các đại diện và phủ đoàn tông tòa, những người kế vị hợp pháp các chức vụ này khi tòa bị trống, sau cùng là các vị bề trên cả trong các dòng giáo sĩ miễn trừ. º Ordinaires des lieux = Các Đấng Bản quyền địa phương: các Đấng Bản quyền thực thi quyền tài phán của họ trên một lãnh thổ, nghĩa là tất cả, ngoại trừ các vị bề trên dòng. º Ordinaire du lieu = Đấng Bản quyền sở tại: người thực thi quyền tài phán trong nơi chốn mình trách nhiệm (Ví dụ. Trong một giáo phận nào đó, Đức Giám mục sở tại và các linh mục tổng đại diện là Đấng Bản quyền sở tại). º Phụng vụ. Thời Trung cổ, đây là quyển sách phụng vụ chỉ cách đọc kinh nhật tụng, cách cử hành thánh lễ và hoàn tất các nghi lễ kèm theo đó. Trên nguyên tắc, những quyển sách này không chứ đựng chính những công thức kinh nguyện, mà chỉ hướng dẫn việc sử dụng những kinh nguyện bằng những chử đầu của những kinh nguyện đó mà thôi.º Ordinaire de la messe = Đây là cách gọi để chỉ phần các kinh nguyện không thay đổi trong thánh lễ nhằm phân biệt với Phần Riêng (Propre), thay đổi tùy theo mỗi dịp lễ hoặc mỗi ngày phụng vụ. Tên chi1nh thức bằng tiếng La-tinh là Ordo missae. º Ordinaire de l’office (ou du Bréviaire) = Thường nguyện nhật tụng. Phần không thay đổi của các giờ kinh Thần vụ khác nhau, được trình bày trong sách kinh Nhật tụng Rôma từ năm 1913 ở đầu sách kinh Nhật tụng, dưới tựa đề là Ordinarium divini officii. Phần này chứa đựng những yếu tố hoàn toàn không thay đổi trong một thời kỳ phụng vụ nào đó: chúng tạo nên L’ordinaire du temps = Thường nguyện theo mùa.

¨ Ordo = Sách nghi thức (tiếng La-tinh = thứ tự, việc điều hành): Phụng vụ. Sách nghi thức của một chức vụ: Sách nghi thức hôn phối. º Lịch phụng vụ: Lịch phụng vụ được in mỗi năm trong giáo phận, chỉ cách cử hành thánh lễ và kinh Thần vụ cho tất cả mọi ngày. Đồng nghĩa: Bref du diocèse. Lịch phụng vụ giáo phận thường cũng có chứa đựng một niên giám của hàng giáo sĩ và các lời bảo khác nhau liên quan đến các giáo xứ, Công giáo tiến hành, các hội từ thiện và sự quản trị giáo phận. º Ordo romanus antiquus = Sách nghi thức Rôma xưa: tên gọi được Hihorp, là người xuất bản đầu tiên quyển sách này, dành cho sách Ordo romanus L (Sách nghi thức Rôma L.) của Andrieu, là sách được viết vào giữa thế kỷ X, và không xứng đáng giữ lại tên gọi truyền thống ấy của nó bao nhiêu. Người ta cũng nói Ordo romanus vulgatus = Sách nghi thức Rôma phổ thông. Tốt hơn, nên gọi là Ordo L (Sách nghi thức L). º Ordines romani (số nhiều của Ordo romana) = Các sách nghi thức Rôma. Người ta dùng từ ấy để chỉ những quyển sách nhỏ mô tả, cách chi tiết, thứ tự các lễ nghi và các kinh nguyện phải theo trong việc cử hành thánh lễ, hoặc các lễ nghi phụng vụ khác, theo truyền thống Rôma. Trên thực tế, chúng ta khó có thể biết đâu là những cuốn sách thuần túy trong số những cuốn sách ấy: gần như tất cả những quyển sách này đều mô tả một truyền thống Rôma bị lây nhiễm những nghi thức và những công thức có nguồn gốc gallican. Mabillon, khi xuất bản chúng vào năm 1689, đã ghi cho chúng một con số thứ tự. Andrieu, vào năm 1931, khi cho ra đời ấn bản phê bình những quyển sách thời thượng Trung cổ, đã có một cách đánh số mới vốn là cách mà ngày nay vẫn đang sử dụng.

¨ Ordination = Lễ Truyền chức, lễ Phong chức: Lễ nghi ban bí tích Truyền chức thánh. º Trong một nghĩa rộng hơn, sự trao ban Chức thánh khác nhau như chức Giám mục, các chức lớn, các chức nhỏ hoặc, do mở rộng, cả chức cắt tóc nữa. º Titre d’ordination = Đảm hiệu thụ phong: Lúc đầu, sự cắt cử có tính cách lâu bền một giáo sĩ vào một nhà thờ được gọi là “đảm hiệu” (titre); hiện nay, những sự bảo đảm khác nhau được giáo luật nhìn nhận, và bảo đảm cho những người đã bước vào các Chức lớn một sự nuôi sống xứng đáng trong suốt cả cuộc đời của họ. Các đảm hiệu thụ phong theo giáo luật là, đối với các giáo sĩ triều, đảm hiệu phục vụ giáo phận hoặc phục vụ truyền giáo, đảm hiệu bổng lộc, đảm hiệu di sản riêng hoặc thể chế trợ cấp; đối với các giáo sĩ dòng: đảm hiệu đức khó nghèo hoặc chung một bàn. º Ordinations anglicanes = Nghi thức Truyền chức của Anh giáo: Toàn bộ những cử hành bí tích Truyền chức thánh được thực hiện theo nghi thức Anh giáo mà Đức Lêô XIII đã tuyên bố là vô hiệu vào năm 1899. º Tên gọi xưa, nhưng rất thông dụng được dùng để chỉ những lề luật của Giám mục —> Ordonnance. Statuts.

¨ Réordination = Sự truyền chức lại: việc tái cử hành bí tích Truyền chức thánh cho các giáo sĩ đã bị cáo về tội buôn thần bán thánh hoặc được truyền chức do những giám chức buôn thần bán thánh. Đức Giáo Hoàng Stêphanô III vào thế kỷ VIII và Đức Giáo Hoàng Lêô IX vào thế kỷ XI cũng đã truyền chức lại cho các linh mục, tấn phong lại các Giám mục. Việc thực hành này có vẻ như đi ngược lại với tín điều quả quyết bí tích Truyền chức thánh, một khi đã được cử hành thành sự, để lại một dấu ấn không thể xóa được và không thể được cử hành lại, nhưng các nhà thần học giải thích việc thực hành này như một thứ “thể chế”mới của giáo luật, sự truyền chức thứ nhất không có giá trị này, mặc dù nó thực sự thành sự. º —> Réhabilitation.

¨ Ordinariat = Chức vụ đấng bản quyền: Chức vụ của đấng bản quyền. º Phẩm tước của đấng bản quyền gắn liền với chức vụ này.

¨ Ordinant = Tiến chức, người sắp được thụ phong (do từ La-tinh ordinandus = phải được thụ phong): Giáo sĩ được gọi, theo giáo luật, để lãnh nhận một chức thánh.

¨ Ordonnance = Luật giáo phận: Luật của Đức Giám mục, được công bố ngoài công nghị —> Mandement. Ordination. Statuts. º Ordonnances = Các Bí tích sau hết. Tên gọi ngày xưa được dành cho các bí tích sau cùng.

¨ Ordonnateur = Vị chủ phong: Thừa tác viên của bí tích Truyền chức thánh. Đồng nghĩa Ordinant.

¨ Ordonner = Phong chức, truyền chức: Ban bí tích Truyền chức thánh và bằng cách nới rộng, bất kỳ một chức thánh nào hoặc cả chức cắt tóc.

OREILLE = Tai (La-tinh auris, thay cho ausis, phát sinh do từ Hy lạp ous, otos). Theo nghĩa Kinh Thánh, trung khu của sự chú ý thiêng liêng, Thiên Chúa “mở tai” của con người hiểu biết sứ điệp của Ngài (G 33, 16). Nhưng con người có thể “bịt tai” lại, như một số thính giả của Đức Giêsu (Mt 13, 15). º Trong Cựu ước thường có vấn đề về Tai của Thiên Chúa, thuyết nhân hình chỉ sự chú ý mà Ngài lắng nghe những ước muốn và những lời cầu xin của loài người (Tv 130, 2).

¨ Auditeur = Dự thẩm. Thính giả (do từ La-tinh audire, thay cho auisdire = nghe, cùng gốc với từ oreille = nghe, thính giác) Giáo luật. Tên gọi dành cho những người thực thi các nhiệm vụ khác nhau của Giáo hội trong lãnh vực hành chánh hoặc tư pháp. º Auditeur de nonciature = Bàng thính viên tòa sứ thần: Nhà ngoại giao mà cấp bậc nằm giữa cố vấn và thư ký tòa sứ thần. º Auditeur d’officialité = Dự thẩm tòa án giáo phận. Thẩm phán tòa án giáo phận, có nhiệm vụ thẩm cứu các vụ án, nhưng không đưa ra bản án cuối cùng. º Auditeur de Rotae = Dự thẩm tòa thượng thẩm Rôma: Thẩm phán của tòa án Rota ở Rôma. º Auditeur du Pape = Dự thẩm của Đức Giáo Hoàng: Tiếng La-tinh gọi là Auditor Sanctissimi: ngày xưa, giám chức có sứ mệnh chăm sóc việc thực thi tất cả các luật do Đức Giáo Hoàng ban truyền và là người xét xử các vụ án dân sự và hình sự.

¨ Obéir = Vâng lời, tuân phục (do từ La-tinh obedire, do từ ob và audire): Làm điều mà một người cha, một thủ lãnh, một bề trên hoặc lề luật bảo làm.

¨ Obéissance = Đức vâng lời (La-tinh obedientia): Nhân đức luân lý làm cho ý chí sẵn sàng thích nghi y theo với mệnh lệnh đã nghe. Đây là nhân đức trọn hảo nhất trong các nhân đức luân lý, vì nó làm cho ý muốn riêng tư thích hợp với ý nghĩa muốn của Thiên Chúa là Đấng cai quản một cách có phẩm trật con cái của mình qua các vị bề trên. º Đối tượng của đức vâng lời: giới luật hay mệnh lệnh của bề trên, hoặc lề luật của người làm luật. Đức vâng lời, nhân đức của ý chí, phải được phân biệt với tính dễ dạy (docilité) nhân đức của trí tuệ, là nhân đức có đối tượng là sự dạy dỗ của thầy giáo, chứ không phải của vị bề trên với tư cách là bề trên, và làm cho người đồ đệ tin cậy và mềm mỏng dễ hiểu và thu nhận tốt lời dạy dỗ: chủ thể vâng lời lắng nghe để hành động tốt; người đồ đệ dễ dạy nghe để hiểu tốt: tính dễ dạy là cần thiết cho hành vi vâng lời, với danh nghĩa là điều kiện để hành động tốt, chứ không phải rõ ràng là sự vâng lời. Đức vâng lời cũng phải được phân biệt với đức tin: Nó không phải là nhân đức hướng thần (đối thần) mà là nhân đức luân lý: nó là nhân đức phải có đối với vị bề trên vốn cũng là con người. º Những dấu hiệu của đức vâng lời toàn hảo, chủ yếu là: sự nhanh nhẹn để vâng lời, sự trọn hảo của công việc được thực hiện, phù hợp với mệnh lệnh đã lãnh nhận, sự vui vẻ vâng lời. º Đức vâng lời và sự cứu độ. Chúng ta bị hư mất là do một sự không vâng lời, nên thánh Phaolô trình bày Đấng Cứu chuộc của chúng ta như đến để chuộc lại và sửa lại sự lộn xộn do sự không vâng lời của Ađam tạo nên (Rm 5, 19; Pl 2, 9) Chính Ngài đã tự nguyện vâng lời cho đến chết (Pl 2, 8). º Obéissance et religion = Đức vâng lời và đức thờ phượng: Thiên Chúa không phải là đối tượng của đức vâng lời, nhưng đức vâng lời qyi chiếu về Thiên Chúa (Rm 13, 1-7; 1 V 2, 13-15 v.v...) là Đấng mà từ Ngài, xuất phát mọi thứ quyền uy: Thiên Chúa đã tạo nên con người là một hữu thể xã hội, nên đức vâng lời, nhân đức xã hội, cần thiết trong tất cả mọi tình trạng sống (gia đình, dân sự, tôn giáo) uốn nắn ý muốn con người ăn khớp với ý muốn của tình trạng sống đó, nhờ có các thẩm quyền hợp pháp, những người mà, trong lãnh vực thẩm quyền của họ, là những người trung gian của con người. Vì sự điều chỉnh ý muốn vốn được đức ái đề cao này, nên đức vâng lời có thể là một hoa trái tốt hoặc là hoa trái tốt nhất của đức ái. Nó rất gần với nhân đức thờ phượng là nhân đức, tuy không phải là nhân đức hướng thần, nhưng chủ yếu qui chiếu về Thiên Chúa. º Lãnh vực của đức vâng lời: lãnh vực phù hợp với lãnh vực của uy quyền con người mà người ta phải vâng phục. Cũng như đức vâng lời, uy quyền này phải chấp nhận ba loại “giới hạn”: 1. Chủ thể không buộc phải vâng lời một giới luật trái với lề luật của Thiên Chúa hoặc luật tự nhiên; trong trường hợp này, không có giới luật thật sự, và uy quyền không còn là công cụ của Thiên Chúa nữa để chỉ huy những người khác qua mệnh lệnh của mình: không ai bị buộc phải vâng theo một mệnh lệnh bắt buộc phải nói dối hoặc chối bỏ đức tin: Phải vâng lời Thiên Chúa hơn là vâng lời người phàm (Cv 5, 29) - 2. Đức vâng lời bao gồm những hành vi bên ngoài và những thái độ bên trong mà các hành vi này diễn tả nhằm làm chứng về sự hoàn hảo: nó không bao gồm những hành vi hoàn toàn bên trong và thuộc tinh thần, hoặc sự tìm kiếm chân lý —> foi, docilité. º 3. Đức vâng lời không bao gồm vài hành vi thuộc bản tính cá nhân hoặc để nuôi sống thân xác mình (uy quyền không thể xác định mức độ ngon miệng mà bản tính của mỗi người có được và không thể bắt buộc ai phải ăn quá mức mà người đó phải ăn hoặc có thể ăn; mặc dù uy quyền có thể áp đặt tạm thời cho ai đó phải ăn chay, nếu điều này cũng thuộc phạm vi của uy quyền đó) hoặc để sinh sản (không uy quyền nào có thể bắt buộc ai đó phải lấy vợ, lấy chồng hoặc sống độc thân, hoặc có thể áp đặt cho những cặp vợ chồng phải có một số con nào đó). º Voeu d’obéissance = Lời khấn đức vâng lời, lời khấn vâng phục: Lời khấn mà các tu sĩ khấn vâng lời một vị bề trên trong một thời gian hoặc vĩnh viễn, tùy theo một khoản nhất định nào đó hoặc những hiến chương của dòng. Lời khấn không phải chỉ hệ tại ở việc hứa sẽ hoặc trở nên vâng phục thật sự (điều đó, tất cả Kitô hữu đã mặc nhiên hứa khi lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy và không có sự vâng lời it1 giá trị hơn đối với người không phải là tu sĩ) nhưng bao trùm một tình trạng phục tùng đặc biệt nào đó mà người tu sĩ, vì tình yêu Thiên Chúa, sẽ thực hành một đức vâng lời tuyệt đối (không đòi hỏi nơi mọi người), được qui định bởi thể chế, nhờ đó mà người tu sĩ đã nghe tiếng gọi của Thiên Chúa. º Obéissance de la foi = Sự vâng phục của đức tin: Kiểu nói này không có ý chỉ sự vâng phục do đức tin mang lại, nhất là trong trường hợp nó là sự vâng phục đau đớn, nhưng khía cạnh này của đức tin, mặc dù không phải là khía cạnh duy nhất, là cái bao hàm sự tùng phục Thiên Chúa trong sự gắn bó với chân lý của Ngài. º VTB.

¨ Désobéissance = Sự bất tuân, sự không vâng lời: Hành động vi phạm một luật hoặc không tuân thủ một giới răn. º Thói quen của sự không tuân thủ này.

¨ Obédience = Sự vâng lời, sự tuân phục: Cho đến thế kỷ XVIII, bộ đôi của từ obéissance. º Ngày nay, từ này chỉ sự cho phép bằng văn bản của một vị bề trên dòng, như trong thuật ngữ: Lettres d’obéissance = Bài sai, hoặc tất cả chức vụ và tất cả nhiệm sở được các vị bề trên chỉ định cho một tu sĩ.

¨ Obédientielle (Puissance) = Khả năng tuân nhận: Khả năng của một bản chất, nhờ tác động nhưng không của Thiên Chúa mà nhận được một hình thức hoặc một khả năng hành động là những cái hoàn toàn vượt quá những khả năng riêng của bản chất đó. Lý thuyết về khả năng tuân nhận được tôn vinh nhất là nơi các người theo phái duy danh kể từ thế kỷ XIV; nó tương quan với vấn đề, cổ điển kể từ thời kỳ này, về quyền năng tuyệt đối của Thiên Chúa. Ví dụ, bằng quyền năng tuyệt đối, Thiên Chúa có thể tạo dựng một thế giới tốt hơn không? Có thể hủy diệt thế giới Ngài đã tạo dựng không? Có thể nhập thể nhiều làn không? v.v... Trong khi tìm giải đáp cho những câu hỏi như vậy, những câu hỏi xa vời với các sự kiện và với lợi ích mục vụ và là những câu hỏi mà Kinh Thánh không cung cấp một nguyên tắc nào, khoa thần học chọn lấy con đường trừu tượng hóa, và liền trở thành công việc của những suy lý khó hiểu, không có tầm mức tu đức hay mục vụ.

¨ Auriculaire = Thuộc về tai (Tính từ): có liên quan đến tai. º Thần học. Confession auriculaire: Sự xưng tội thầm. Sự xưng tội riêng với linh mục: Sự xưng tội được thực hiện nhỏ tiếng, vào tai của linh mục, đối nghịch với sự xưng tội công khai. º Giáo luật. Témoin auriculaire = Chứng nhân đích thính: chứng nhân đã nghe trực tiếp người thuật lại những lời đã nghe bằng chính tai của mình.

Oremus —> Oraison.

ORENDA = Mãnh lực thần bí: từ iroquois (thổ dân Bắc Mỹ) có nghĩa gần giống như từ mana: mãnh lực thần bí và được sử gia của các tôn giáo dùng như một phạm trù.

ORGANISATION = Sự có tổ chức. Xã hội học. Theo Gurvitch, những cách cư xử tập thể tiên quyết được sắp xếp, được tổ chức theo thứ bậc, được tập trung theo vài kiểu mẫu đã được suy nghĩ và được ấn định trước, trong những sơ đồ ít nhiều cứng nhắc, được công thức hóa trong các qui chế. Đừng lẫn lộn với khái niệm cấu trúc: một nhóm, ví đức tin như một giai cấp xã hội có thể được cấu trúc mà không cần phải được tổ chức. º Bên cạnh những sự có tổ chức chính thức này, khoa đo lường quan hệ xã hội (sociométrie) còn cập nhật hóa vài sự có tổ chức không chính thức.

ORGANOGÉNÈSE = Sự phát triển cơ quan. Tâm lý. Sự phát triển một cơ quan thể lý hoặc một chức năng liên kết với một cơ quan thể lý. º Tâm bệnh do rối loạn phát triển cơ thể: Chỉ nguồn gốc và sự phát triển của một rối loạn tâm thần do sự nhiễu loạn của một cơ quan thể lý hoặc một tập hợp các cơ quan thể lý. Đối nghịch với sự phát triển tâm thần (psychogénèse).

ORGANON = Sách Organon, sách luận lý của Aristốt: Toàn bộ các tác phẩm của Aristôt liên quan đến luận lý học.

ORGEUIL = Sự kiêu căng, sự kiêu ngạo (do tiếng Đức xưa urguoli = sự hãnh diện): Tiếng La-tinh là superbia, do super = ở trên; ước ao đặt mình lên trên, thấy mình hoặc xem mình ở trên những gì người ta có, hoặc ở trên những người khác. Sự kiêu căng là cội rễ của mọi tội của loài người (tội nguyên tổ) cũng như của từng người có tội. Sự kiêu căng kèm theo và đưa đến sự quên lãng Thiên Chúa (Đn 8, 14; Hc 10, 12-13), do đó, Thiên Chúa chống lại kẻ kiêu ngạo, nhưng ban ơn cho kẻ khiêm nhường (Gc 4, 6); Ngài giấu những mầu nhiệm vương quốc, không cho những bậc khôn ngoan thông thái biết, nhưng lại mặc khải cho những người bé mọn (Mt 11, 25; xem Cn 11, 2). º VTB.

ORIENTALIUM ECCLESIARIUM = Sắc lệnh Orientalium Ecclesiarium  (về các Giáo hội Đông phương Công giáo). Sắc lệnh  được công bố ngày 21 tháng 03 năm 1964 do Công đồng Vatican II. Sắc lệnh nhắc lại tầm quan trọng về tính đa dạng của các Giáo hội địa phương, những sự phong phú chân chính của Đông phương Kitô giáo và giá trị các thể chế của họ (chức thượng phụ giáo chủ), xác quyết quyền tuyệt đối của các truyền thống Đông phương trong sự hài hòa chung của Giáo hội và nới rộng các qui tắc về communicatio in sacris (Thông công trong phụng tự).

ORIGÈNE = Origênê. Sinh khoảng năm 185 tại Ai-cập, đồ đệ của triết gia tân-Platô Ammonius Saccas, được đặt đứng đầu trường các dự tòng ở Alexandre khoảng năm 203. Từ đó, ông chuyên tâm đến việc nghiên cứu khoa học về Kinh Thánh và việc giáo huấn Kitô giáo cấp cao. Ông hoạt động tại Alexandre cho đến khoảng năm 230, rồi ở Cêsarê ở Palestin († khoảng năm 253). Ông đã biên soạn những Chú giải (les commentaires) và hàng loạt những Bài giảng (Homélies) về Kinh Thánh, một tác phẩm phê bình bản văn của Cựu ước (les Hexaplex: Sách sáu cột), một tổng hợp triết học và thần học (De principiis: về các nguyên tắc), một quyển bác lại nhà văn ngoại giáo Celse (Contre Celse: Chống lại Celse). Origênê là một người khởi xướng lỗi lạc trong nhiều lãnh vực (chú giải Kinh Thánh, thần học suy lý và thần học thần bí); công trình của ông là một trong những công trình có ảnh hưởng rộng lớn nhất trên khoa giáo phụ học Đông và Tây phương.

¨ Origénisme = Thuyết Origênê: Trong một nghĩa rộng (nội dung công trình của Origênê), đó vừa là một phương pháp thần học, vừa là một phương pháp chú giải Kinh Thánh, một tổng hợp giáo lý của Kitô giáo đượm rất nhiều màu sắc thuyết Platô, một học thuyết tinh thần. º Trong một nghĩa thu hẹp, tên gọi thường dành cho phần có thể tranh cãi hoặc sai lạc trong công trình của Origênê: những luận án về sự tiền hữu của các linh hồn, về sự phục hồi nguyên trạng (arocatastase), thuyết phụng dụ quá đáng trong chú giải Kinh Thánh. Chính trong nghĩa thứ hai này mà thuyết Origênê sau đó đã gây nên những cuộc tranh luận và sau cùng bị lên án.

¨ Origéniste (Contreverse) = Cuộc tranh luận về thuyết Origênê: Những luận án phiêu lưu nhất của Origênê đã gây nên những phản ứng ngay từ cuối thế kỷ III (Méthode d’Olympe), những sự tranh luận đầu tiên này đã không làm tổn thương đến uy tín đã được thừa nhận của Origênê. Các nhà thần học thế kỷ IV đồng ý sử dụng tác phẩm của ông, bằng cách gác lại một bên các sai lầm của ông. Vì sự kiện này mà cuộc tranh luận do Epiphane gây nên vào cuối thế kỷ IV đã có một tính cách khá nhân tạo: Thánh Giêrônimô và Thêôphilê thành Alexandria, là những người đã tham gia tích cực vào cuộc tranh luận đó, đã bị thúc đẩy bởi những lý do khác hơn là những lý do giáo lý. Khaỏng năm 530, các sai lầm của Origênê lại tái xuất hiện trong một vài đan viện Palestin; cuộc tranh luận tiếp sau đã đưa đến việc lên án một số luận án của Origênê ở Công đồng Constantinôpôli II (553).

ORIGINE = Nguồn gốc, căn nguyên: Cái mà một hữu thể khác, một thực tại khác hoặc một người khác xuất phát từ đó.

¨ Originel = Thuộc nguyên tổ. Thần học. Tất cả những gì có liên quan đến nguồn gốc con người. º Péché originel = Tội nguyên tổ, tội tổ tông: Tội của những con người đầu tiên, hệ tại ở việc đã tạo nên lộn xộn trong bản chất, đến nỗi sự lộn xộn này, từ nay, được truyền lại với chính bản chất con người: trong nghĩa này, đó cũng là một tội hay một sự lộn xộn, theo bản chất. º Justice originelle = Sự công chính nguyên thủy: tình trạng ngay thẳng, lành mạnh tinh thần hay thánh thiện, là tình trạng nói lên đặc tính của con người trước khi phạm tội.

Ormazd hay Ormuzd —> Ahura Mazda.

ORNEMENT (Phụng vụ) = Phẩm phục: Phẩm phục dành riiêng cho các thừa tác viên có chức thánh để cử hành các nghi lễ phụng vụ. Đúng hơn, ta nên nói: vêtement liturgique.

Orose (Paul) —> Paul Orose.

ORPHIQUE (Littérature) = Văn học Orphée: Các tác phẩm thời thượng cổ Hy-lạp, ở những thời gian và có những khuynh hướng khác nhau, nhưng thường là đề cập đến cùng một huyền thoại về nguồn gốc loài người, theo đó thì thần Dớt đã tạo dựng loài người từ tro của các Titan mà ông đã dùng sét đánh chết, vì những vị thần Titan này đã nuốt con trai ông là Dionysos.

¨ Orphisme = Trào lưu tu đức Orphée: Trào lưu tu đức khổ hạnh, dựa vào văn học Orphée và khuyên làm những việc thực hành đền tội, để tránh cho linh hồn khỏi bị những hình phạt ở đời sau.

ORTHODOXE = Chính thống (do từ Hy-lạp orthos = ngay thẳng và doxa = ý kiến): Danh hiệu các Giáo hội Đông phương đòi phải được thừa nhận khi họ đã chấp nhận quyết định của Công đồng Calcêđônia (451). Cuộc tranh đấu chống lại việc bài ảnh tượng nhằm củng cố trong hạt thượng phụ Constantinôpôli niềm xác tín và hãnh diện chiếm hữu được chân lý chống lại các lạc giáo về Ba Ngôi và Kitô học. º Vào thời kỳ cận đại, người ta có thói quen gọi là các Giáo hội Chính thống (Eglise orthodoxes), tất cả các Giáo hội Đông phương đã giữ lại đức tin của Calcêđônia, nhưng không hiệp thông cùng Giáo hội Rôma. º —> Eglise.

¨ Orthodoxie = Tính chính thống, tính chính truyền: Phẩm tính của một tư duy thần học phù hợp với giáo huấn mặc khải. º Từ này ngày nay được dùng để chỉ các Giáo hội Đông phương trung thành với đức tin của Calcêđônia. Thật là một phản nghĩa, nếu tên này cũng được dùng để chỉ Giáo hội nhất tính như Giáo hội Armênia hay Giáo hội Cốp. º Fête de l’Orthodoxie = Lễ Chính thống: Lễ đã được Nữ hoàng Théodora thiết lập ngày 11 tháng 03 năm 842 (do Nữ hoàng Théodora) nhằm tồn tại việc kỷ niệm sự phục hưng các ảnh thánh. Lễ này được cử hành vào Chủ nhật thứ 1 mùa Chay. Trong khi kiệu rước trọng thể, người ta thường có thói quen nêu tên các người chủ xướng lạc giáo lên, tiếp theo là ba lần nguyền rủa, đồng thời cũng nêu tên các vị bảo vệ đức tin lên, tiếp theo là ba lần chúc tụng.

ORTHOGÉNÈSE = Sự phát triển thẳng, sự phát triển định hướng (từ Hy-lạp: tiến hóa theo đường thẳng). Từ được dùng để chỉ một sự kiện khoa học cùng với một lý thuyết giải thích sự kiện đó. º Sự phát triển thẳng, tiên vàn là hiện tượng theo đó, các cá thể kế tiếp nhau theo một chuỗi tiến hóa dần dần thay đổi trong cùng một hướng và không lệch hướng. º Từ này cũng chỉ các lý thuyết cố gắng giải thích sự kiện này và đặc biệt là học thuyết của Eimer (nhà bác học Đức thế kỷ XIX: xem l’Orthogénèse des papillons: Sự phát triển thẳng của loài bướm. 1897), theo đó, thì cơ thể chứa đựng một số hướng phát triển đã được xác định trước mà cơ thể chỉ có thể theo các hướng này thôi, và không theo cách ngẫu nhiên, mà là dưới ảnh hưởng của các tác nhân bên ngoài.

ORTHROS = Kinh Orthros, Kinh Sáng. Phụng vụ Byzantin. Theo phụng vụ byzantin, kinh lúc bình minh, tương ứg với kinh Matines trong phụng vụ Rôma.

OSÉE = Hôsê: Vị vua sau cùng của Israel (732-724) qua đời trong cuộc lưu đày (2 V 17). º Vị thứ nhất trong các tiên tri nhỏ, gốc vương quốc phía Bắc (hậu bán thế kỷ VIII trước CN). Ông là người đầu tiên sử dụng ẩn dụ về lễ cưới để diễn tả các liên hệ của Giavê với dân Ngài và qua đó, bày tỏ tình yêu bất diệt của Thiên Chúa cuối cùng sẽ vượt thắng trên những bất tín của Israel. º Ozê hay Hôsê, tên đầu tiên của Gioduê, hình ảnh Đức Kitô (Ds 13, 16).

OSSIUS de Cordoue = Giám mục Cordoue ở Tây-ban-nha khoảng năm 295 và là cố vấn của hoàng đế Constantinô, người đã đem ngài theo mình sang Đông phương. Ossius đã giữ một vai trò trổi vượt tại Công đồng Nicêa (325) và thượng hội đồng Giám mục Sardique (343): Ngài đã cương quyết chống lại chính sách ariô của hoàng đế Constance: Tuy nhiên, ít lâu trước khi ngài qua đời, những người theo phái Ariô cũng đã thành công trong việc ép ngài phải ký tên ở dưới công thức Sirmium thứ hai. Ngài qua đời lúc đã quá già vào năm 357/358.

OSSUAIRE = Nơi để hài cốt. Hốc tường, đài kỷ niệm hoặc hầm nhỏ, nơi mà người ta chất những hài cốt được cải táng từ các nghĩa địa.

OSTENSION = Sự trưng bày hài cốt các thánh (do từ La-tinh ostensio = hành động tỏ ra). Sự trưng bày hài cốt các thánh để các tín hữu tôn kính. Nôm na nhưng ít chính xác hơn, người ta nói: position d’une relique.

¨ Ostensoir = Mặt nhật: một mặt nhật bằng kim hoàn được dùng để đặt Mình Thánh Chúa cho các tín hữu thờ lạy. Cả tập tục đặt Mình Thánh Chúa cho giáo dân tôn thờ lẫn việc sử dụng mặt nhật chỉ xuất hiện vào thế kỷ XIII. º Người ta cũng nói: un Soleil; một mặt trời, vì thường dụng cụ này, kể từ thế kỷ XVI, có hình dáng một mặt trời. º —> Monstrance.

OSTIARIAT = Chức giữ cửa (do từ La-tinh ostium = cửa đi). Chức đầu tiên trong các chức nhỏ, làm cho có đủ tư cách làm trọn chức năng gác cửa trong nhà thờ.

OSTRACA = Mảnh gốm cổ (do từ Hy-lạp ostracon = vỏ đất nung): Mảnh gốm vỡ có khắc chữ. Những mảnh gốm nhỏ có khắc chữ danh tiếng nhất là của Lakish (thế kỷ VII trước CN) do các viên chức xứ Giuđê khắc lên.

OUAILLES = Các con chiên (do từ La-tinh oves = con chiên). Từ có nguồn gốc Kinh Thánh (Gr 25, 1-3; Ed 34, 4-31; Cv 76, 21; 77, 32; 99, 3; Dcr 11, 4-8; Ga 10, 1-16) để chỉ các tín hữu được giao phó cho một vị mục tử chăm sóc các linh hồn. Từ này vốn được dùng trong thân tình.

Ounia hay Unia —> Un.

OURANOS = Thần Ouranos. Vị thần Hy-lạp mà tên của vị thần này cũng được dùng để chỉ vòm trời. Là con trai của Erebos và Gaða, ông là cha của các thần Titan.

OUSIA = Bản thể (từ phái sinh do từ ousa, hiện tại phân từ giống cái của động từ einai = là). Trong tiếng Hy-lạp, từ này trước tiên được dùng để chỉ tài sản hoặc toàn bộ của cải thừa kế của người cha chuyển cho người con. º Sau đó, các triết gia đã gán cho nó nghĩa trừu tượng và tổng quát là: hữu thể của một cái đang hiện hữu, nghĩa là cái mà nhờ đó, nó là cái nó đang là. Tiếng La-tinh substantia, là từ thường được dùng để dịch từ ousia, lại diễn tả cách tuyệt vời cái ý nghĩa kép này.º Trong kinh Tinh Kính Nicêa (325), Đức Giêsu Kitô, Con của Thiên Chúa, được tuyên xưng là được sinh ra từ ousia của Chúa Cha. Kinh Tin Kính Constantinôpôli (381-382) xác định giáo lý này bằng cách nói rằng Chúa Con là homousios (đồng bản thể) với Chúa Cha, nghĩa là Ngài có cùng một bản thể với Chúa Cha.

OXFORD (Mouvement d’) = Phong trào Oxford: Giữa những năm 1833 và 1845, đây là một trào lưu thuộc nội bộ của Giáo hội Anh giáo mà những người đề xướng chính là Newman, Pusey và Keble. Trào lưu này đặt lại vấn đề giá trị và thực hành của một số các vấn đề giáo lý và nghi thức trong Giáo hội Công giáo Rôma. Người ta có thể cho rằng trào lưu này là cội gốc xa của phong trào đại kết.

OZANAM (Frédéric) = Frédéric Ozanam. Một trong những vị tông đồ giáo dân trẻ tại Pháp vào cuối tiền bán thế kỷ XIX, ông lo việc thích nghi công việc tông đồ vào một thế giới đang thay đổi (1813-1823). Ông đã thành lập các Hội dòng (Conférences) thánh Vinh Sơn Phaolô nhằm hai mục đích là làm giảm bớt sự khốn khổ và phát triển tinh thần khó nghèo nơi các Kitô hữu trưởng giả. Năm 1848, ông cộng tác với Lacordaire vào Kỷ nguyên mới (Ère nouvelle) tìm cách cổ động tinh thần công bình xã hội. Là giáo sự văn học người nước ngoài tại Đại học Sorbonne, khi phê bình Dante và các thi sĩ theo khuynh hướng Phanxicô thế kỷ XIII, ông rất say mê với công việc minh chứng rằng, nghệ thuật ở tột đỉnh cao của nó, có thể hài hòa với chân lý siêu hình và luân lý.

P

PACEM IN TERRIS = Thông điệp Pacem In Terris. Thông điệp của Đức Gioan XXIII (11.4.1963) về hòa bình trong thế giới. Tư liệu này, không những dành cho các Kitô hữu mà còn được gưỉ đến cho tất cả “những người có thiện chí”, đề cập nhiều đề tài: Sự tôn trọng nhân vị, những qui tắc về trật tự nội bộ của các quốc gia và xã hội dân chủ, việc giải trừ quân bị toàn cầu, sự kêu gọi tạo dựng một quyền siêu quốc gia và một trật tự thế giới.

PACHÔME ou PAKHÔME = Thánh Pakhôm: Cha đẻ của lối sống đan tu cộng đoàn. Ngài đã thành lập đan viện đầu tiên tại Tabenisi ở Thébaðde (Thượng Ai-cập) khoảng năm 320, sau đó là 8 tu viện khác, tất cả đều phục tùng uy quyền của ngài († 346). Bản luật dòng thánh Pakhôm, được thánh Hiêrônimô dịch sang tiếng La-tinh, đã có ảnh hưởng đến lối sống đan tu Tây phương.

PACIEN = Pacien. Giám mục Barcêlôna, qua đời trước năm 392. Các tác phẩm của ngài rất giá trị vì giúp chúng ta hiểu biết việc thực hành đền tội ở thế kỷ IV.

Patroado —> Patron.

PADUENCE = Sách bí tích Grêgôriô: Tên gọi dành cho Sách bí tích Grêgôriô được duyệt lại giữa những năm 650 và 683, để thích nghi với các cử hành của linh mục và thủ bản chính mà chúng ta còn lại là tập Codex D. 47 của thư viện Kinh sĩ Pađua (do Mohlberg xuất bản năm 1927). Cùng với sách bí tích Hadrianô, sách này tạo thành sách bí tích Grêgôriô đã được bổ túc và sách bí tích Grêgôriô đã được hợp nhất, một trong bốn cuốn sách bí tích Grêgôriô.

PAGANISME = Ngoại giáo (do từ La-tinh paganus = cư dân ở vùng quê, được phúc âm hóa chậm hơn là cư dân ở thành thị). Đây là một từ khá mơ hồ mà đứng về quan điểm Kitô giáo, từ này được dùng để chỉ những tôn giáo không phải là Kitô giáo và chỉ những tôn giáo được gọi là “nguyên thủy” (primitives) (ví dụthuyết duy hồn - Animisme) hơn là các tôn giáo thượng đẳng của loài người (ví dụ Phật giáo). º Hiện nay có những nghiên cứu quan trọng về thần học (Kitô giáo) trong các tôn giáo ngoài Kitô giáo, đây là những ý nghĩa của ngoại giáo đối với đức tin? Đôi khi người ta cũng dùng từ này để chỉ các vết tích của các tôn giáo không phải là Kitô giáo trong các xứ được xem như là Kitô giáo (“các mê tín dị đoan”), hoặc nữa, một Kitô giáo được sống một cách rất suy thoái. º Cuối cùng, cũng như từ paðen, từ paganisme bất đắc dĩ cũng có thể được dùng để nêu lên phẩm tính của xã hội chung quanh vốn đối nghịch với Tin Mừng (paganisme des m�urs = Tính ngoại giáo của các phong tục), nhưng những từ này có nghĩa xấu, nên không bao giờ được dùng để chỉ một người vô tín ngưỡng hoặc sự vô tín ngưỡng.

PAIN = Bánh, bánh mì: Thức ăn làm bằng bột nhào và hấp chín trong lo. º Kinh Thánh. Trong Cựu ước, bánh tượng trưng cho sự nuôi sống và sức lực của con người. Sự dồi dào bánh là một dấu hiệu được chúc phúc (Is 33, 16) và sự thiếu bánh là mức độ cuối cùng của sự khốn khổ (Tv 37, 25). º Pains de proposition = Bánh cung hiến: những chiếc bánh được đặt trước mặt Giavê, nghĩa là trên một bàn thờ, trong đền thờ (Lv 25, 5-9). º Pain azyme —> Azyme. º Pian de vie, pain vivant, pain descendu = Bánh ban sự sống, bánh hằng sống, bánh bởi trời: Những tên gọi mà Đức Kitô dùng để chỉ về chính mình (Ga 6, 32-59) đối nghịch với manna vốn chỉ là một hình ảnh. Với đức tin, Đức Kitô là của ăn của các tín hữu trong bí tích Thánh Thể. º Multiplication ds pains = Sự hoá bánh ra nhiều: Phép lạ của Đức Giêsu (Mt 14, 13-21) báo trước về bí tích Thánh Thể. º Fraction du pain = Sự bẻ bánh: tên gọi bữa ăn Thánh Thể trong cộng đoàn Kitô hữu đầu tiên (Cv 2, 42). º Thần học. Pain consacré, pain eucharistié = bánh đã thánh hiến, bánh đã được truyền phép, bánh Thánh Thể: Bánh mà, sau khi được truyền phép trong thánh lễ, dưới con mắt đức tin, đã biến đổi bản thể thành Mình Máu Đức Kitô º Phụng vụ. Pain d’autel = Bánh lễ: Bột nhào của lúa mì được làm chín để thánh hiến trên bàn thờ. Đồng nghĩa xưa: Pain à chanter (hiểu ngầm từ la messe) Bánh hát (lễ). º Pain bénil = Bánh được làm phép: bánh có men và không được thánh hiến (truyền phép), nhưng được chúc lành bằng một nghi thức riêng, trong thánh lễ, rồi sau lễ được phân phát cho các tín hữu. Trong các thuật ngữ pain de Saint Hubert; pain de Saint Maclou; pain de Saint Blaise: Bánh kính thánh Hubertô, thánh Maclou, thánh Blaise: để chỉ một cái bánh được làm phép cách đặc biệt để kính một vị thánh, nhất là trong ngày lễ kính vị thánh đó. º VTB.

¨ Compagnie= Dòng, Tu hội (do từ La-tinh bình dân companio = người ăn bánh với): Tu hội dòng. Từ được dùng từ thế kỷ XVI để chỉ hoặc là một Học viện Dòng tu thực sự với những lời khấn, như Dòng Tên (Compagnie de Jésus), hoặc một Hiệp hội của các linh mục sống chung nhưng không có lời khấn, như Hội Oratoriô và Hội Xuân Bích hoặc một nhóm các giáo sĩ, hoặc các Kitô hữu sốt sắng kết hợp với nhau nhằm một mục đích xây dựng, như Dòng Thánh Thể (Compagnie de Saint-Sacrement).

¨ Impanation = Thuyết lưỡng thể đồng tại (La-tinh in = trong và panis = bánh). Học thuyết bị Công đồng Trentô lên án. Học thuyết đó chủ trương bánh và rượu hiện hữu trong bí tích Thánh Thể cùng một trật với Mình và Máu Đức Kitô. º Đồng nghĩa Consubstantiation.

PAIX = Sự bình an, sự hòa bình: giữa những con người hoặc những nhóm người: từ này chỉ sự yên tĩnh trong trật tự thật sự, mà, đối với Kitô hữu, đó cũng là trật tự của đức ái trong tâm hồn: từ này diễn tả tình trạng không có những xáo trộn bên ngoài và sự thống nhất sống động của tất cả mọi ước muốn: sự bình an là một hiệu quả của đức ái và một hoa quả của Chúa Thánh Thần (Gl 5, 22) tương ứng với đức ái và ơn khôn ngoan. º Kinh Thánh Cựu Ước: Từ này chỉ hoặc là sự bình an với Thiên Chúa, hoặc là sự bình an giữa những con người với nhau, hoặc sau cùng, chỉ sự yên tĩnh là hoa quả của sự bình an, nó nói lên một sự viên mãn nào đó. Thuật ngữ “bình an cho bạn” là một công thức chào thông dụng và từ bình an (shalom) được gặp lại trong nguyên ngữ của từ Giêrusalem. Sự bình an gắn liền vi những lời hứa và những thực tại về Đấng Thiên Sai. Đấng Thiên Sai (Messia) đã lãnh nhận tước hiệu là “ ông hoàng bình an” (Is 9, 5) và việc Ngài đến, trong thế giới tạo dựng, sẽ tái thiết lập sự bình an của vườn địa đàng: (xem Is 11, 6-9). Sự bình an này, tức là sự hòa giải của tất cả tạo vật và loài người, vốn là một hoa quả của sự bình an của Thiên Chúa. º Tân ước: Đức Giêsu, qua cái chết và sự sống lại của Ngài, đã thiết lập sự Bình an vĩnh cửu, sự bình an đã được giao kết giữa Thiên Chúa và loài người; từ đó phát sinh thuật ngữ được các Tông đồ dùng để tóm lại lời rao giảng của họ: “Tin Mừng của sự bình an, nhờ Đức Giêsu Kitô” (Cv 10, 36; Ep 6, 15 v.v...). Sự bình an này là hồng ân của Thiên Chúa (Ga 14, 27; 16, 33), nó nêu lên đặc tính cuộc sống trong Vương quốc (xem Phúc thật của những người bình an). º Phụng vụ. Dụng cụ bằng kim hoàn hoặc bằng ngà người ta chuyền cho nhau hôn để tượng trưng cho sự trao đổi cái hôn bình an (baiser de paix). º Lịch sử. Paix de Dieu = Bình an của Chúa: Cơ chế thời trung cổ dành để bảo vệ các giáo sĩ, các phụ nữ và các kẻ yếu đuối (mồ côi, người nghèo, trẻ con) khỏi sự bạo tàn của các cuộc chiến tranh riêng tư. º VTB.

¨ Pax = Bình an: Sự bình an này, sự bình an vượt lên trên mọi hiểu biết (Pl 4, 7) và được Đức Kitô mang đến trong trần gian này, sự bình an ấy vốn là đối tượng của nhiều lời cầu chúc trong phụng vụ Kitô giáo: Pax Domini sit semper vobiscum = Bình an của Chúa hằng ở cùng anh chị em. º Sự bình an được cầu chúc trong trần gian này cùng một trật tự với sự bình an đã hứa trong thế giới bên kia: Requiescant in pace = Xin cho họ được nghỉ ngơi trong bình an. º Trên các nấm mộ, những lời cầu chúc pax (bình an), in pace (trong bình an), cum pace (với bình an) chắc chắn là mộ của người Kitô hữu vì những lời chúc đó là dấu chỉ đức tin bảo đảm sự hiện diện của những kẻ được chọn trong lòng của Thiên Chúa —> Cimetière. º Pax romana = Pax Romana, Hòa bình Rôma. Thuật ngữ này được dùng để chỉ giai đoạn không có những xáo trộn và giặc giã trong Đế quốc Rôma qua đó, trong bốn thế kỷ đầu của kỷ nguyên chúng ta, việc truyền bá Kitô giáo được dễ dàng. º Oraison ad pacem = Lời cầu bình an: Kinh nguyện trong phụng vụ mozarab hoặc Tây-ban-nha, đọc ngay trước khởi đầu kinh thượng tiến, và thay đổi tùy theo mỗi thánh lễ. Kinh nguyện này, có thể so sánh với lời nguyện thầm trên lễ vật của thánh lễ Rôma, nhằm nài xin Thiên Chúa khấng nhậm của lễ dâng lên Ngài và ban ơn bình an cho những người tham dự thánh lễ.

Palais apostolique —> Préfecture.

PALAMAS (Grégoire) = Grêgôriô Palamas: Đan sĩ Athos, sau đó làm Tổng Giám mục Thessalônica (1296-1359). Ngài là một trong những thần học gia Byzantin danh tiếng nhất, đã được ghi vào sổ các thánh và được các Giáo hội Chính thống xem như Tiến sĩ. Các tác phẩm danh tiếng nhất và được bàn cãi nhiều nhất của ngài là những tác phẩm nhằm bảo vệ và xác minh trên phương diện thần học về trường phái tĩnh tọa Athos (hésychasme athonique). Điểm bị tranh cãi nhiều nhất là sự phân biệt yếu tính (essence) và các năng lực (énergies) nơi Thiên Chúa, sự phân biệt không đưa vào được sự đa dạng nào. Palamas buộc phải đưa ra sự phân biệt này, để bảo vệ giáo thuyết truyền thống về sự thần hóa con người nhờ ân sủng của Đức Kitô, mà vẫn không chấp nhận sự hiện hữu của một thứ ân sủng đã được tạo dựng như các nhà thần học La-tinh chủ trương. Vì muốn bám sát các thuật ngữ Kinh Thánh, Grêgoriô Palamas đồng nhất hóa sự thông phần này vào các năng lực của Thiên Chúa với ánh sáng của núi Tabor là ánh sáng đã bao phủ các Tông đồ trên núi, trong biến cố Đức Giêsu biến hình.

¨ Palamisme = Học thuyết Palamas: Học thuyết của Grêgôriô Palamas khai triển khoa thần học về các năng lực của Thiên Chúa hoặc những tỏ hiện của Thiên Chúa hoàn toàn khác biệt với bản tính bất khả thông của Thiên Chúa.

PALE = Tấm đậy chén thánh. Phụng vụ Rôma. Tấm vải nhỏ hình vuông, hồ bột cứng, dùng để đậy chén thánh. Tấm vải hồ cứng này chưa được sử dụng trước cuối thế kỷ XIII. Trước đó người ta dùng những đầu mút của khăn thánh (corporal) bẻ cong lên để đậy chén thánh. Các phụng vụ Lyon và Cartusianô vẫn còn trung thành với cách dùng này và không biết đến tấm đậy chén thánh. Vả lại, chính chiếc khăn thánh, trong một thời gian lâu dài đã là một tấm khăn rất rộng: từ La-tinh palia trước tiên là để nói đến tấm khăn đó.

PALÉO-chrétien —> Christ.

PALÉO-TESTAMENTAIRE —> Testament.

PALESTINE = Palestin: “Vùng đất của dân Philitinh”, tên gọi được các văn sĩ cổ xưa vùng Đất Thánh. Kinh Thánh không bao giờ dùng đến tên này.

PALIERS en profondeur = Các tầng theo chiều sâu. Xã hội học. Từ ngữ riêng được dùng trong khoa xã hội học của G. Gurvitch. “Đó không phải là những thực thể chồng chất lên nhau, cũng không phải là những điều phát hiện của hữu thể xã hội như là hữu thể xã hội, mà là những phạm vi ý niệm thao tác gàn gũi với những sự vật hóa cái hiện thực và thích ứng với sự nghiên cứu xã hội học”. Được xây dựng và giới hạn trong thực tại xã hội một cách ít nhiều có vẻ nhân tạo, chúng “có thể được sử dụng làm điểm cho việc nghiên cứu toàn bộ các hiện tượng xã hội thuộc nhiều loại khác nhau “Người ta nói về một tầng là nó sâu hơn tầng kia, đơn giản chỉ vì nó khó nắm bắt và khó nghiên cứu hơn. Số tầng “chủ yếu là linh hoạt và dựa trên những nhận xét hết sức thực dụng”. Đây là những ví dụ: bề mặt hình thái học và sinh thái học; những bộ máy được tổ chức; những khuôn mẫu xã hội; những thái độ tập thể, những biểu tượng xã hội, những cách cư xử tập thể mang tính kích động, đổi mới và sáng tạo, những tu7 tưởng và giá trị tập thể, những trạng thái xã hội, những thái độ tập thể, những biểu tượng xã hội, những cách cư xử tập thể sôi động, đổi mới và sáng tạo; những ý tưởng và giá trị tập thể, những tình trạng tinh thần và những hành vi tâm lý tập thể.

PALIMPSESTE = Giấy da dùng lại (do từ Hy-lạp palin = lại, nữa; và pseptos = bị vò, bị cào). Giấy da mà bản văn nguyên thủy đã bị cạo đi, để có thể dùng lại.

PALINGÉNÉSIE = Sự hồi sinh (do từ Hy-lạp palin = mới, lại một lần nữa và genesis = sinh ra): Sống lại sau khi chết giả. º Triết. Thuyết tuần hoàn: lý thuyết chủ trương những hiện tượng như nhau không ngừng tái tác sinh phù hợp với một trật tự nào đó.

PALLADE = Pallade. Tên của một vị Giám mục, có lẽ sinh ở Galatia, là đan sĩ ở Ai-cập và Palestin, là Giám mục Hélénopolis ở Bithynia khoảng năm 400. Ngài là người thán phục và bênh vực cho thánh Gioan Kim Khẩu, ngài đã phải bỏ trốn sau khi vị thánh này bị lưu đày và đã lưu lại Rôma và Ai-cập († trước 431). Khoảng năm 420, ngài đã soạn thảo quyển Histoire lausiaque (Lịch sử Lausus) (đề tặng cho thị thần Lausus), tiếp theo là những chuyện kể về các nhà khổ tu Ai-cập, Palestin, Syria v.v...

PALLIUM = Dây pallium: Dải băng bằng nỉ trắng có trang trí sáu thập giá màu đen vốn là phẩm hiệu riêng biệt của các vị Tổng Giám mục và là dây được Đức Giáo Hoàng ban cho một vài vị Giám mục với tước hiệu tòng nhân và hoàn toàn có tính cách vinh dự.

PALLOTTINS = Dòng Pallotti : Hội dòng do thánh Vinh Sơn Pallotti thành lập ngày 4 tháng 4 năm 1835 với danh hiệu là Hội Tông đồ Công giáo (Société de l’Apostolat catholique) và bao gồm các linh mục cũng như anh em giáo dân để làm việc tông đồ bằng các việc truyền giáo, các phong trào trẻ và bác ái; Hội dòng cũng còn có các nữ tu để làm việc tông đồ trong giới nữ và chị em Kitô hữu chăm lo công tác Công giáo tiến hành.

PAMELIUS = Pamelius (Jacques de Joigny de Pamel) (1536-1587). Người Bỉ, kinh sĩ Bruges, sau đó là tổng phó tế Flandre ở Donai, ngài được bổ nhiệm làm Giám mục Saint-Omer ít lâu trước khi qua đời cách đột ngột. Ngài được biết đến như là người lo việc xuất bản các tác phẩm của các Giáo phụ và các bản văn phụng vụ xưa.

PAMPHILE de Césarée = Pamphile de Césarée. Linh mục thông thái của Cêsarê trong xứ Palestin. Ở đó, ông lo việc bảo quản thư viện đã được Origênê thành lập, điều khiển một công xưởng của những người lo nhiệm vụ sao chép, tại đó ông đã hoàn thành xuất sắc một công việc quan trọng khi làm việc với bản văn Kinh Thánh bằng tiếng Hy-lạp. Ông tự cho mình là người bênh vực Origênê trong một quyển Biện giáo (Apologie) mà người ta chỉ còn giữ lại cuốn thứ nhất. Ông là thầy của Eusêbiô thành Cêsarê. Ông chịu tử đạo khoảng năm 310.

Panagia —> Hagios.

PANDECTES = Pháp án tập (tiếng Hy-lạp pan = tất cả và dekhesthai = nhận lãnh): Tập sách ghi lại những quyết định của các nhà luật học Rôma vào thời cổ điển, được hoàng đế Justinianô công bố năm 533.

PANÉGYRIQUE = Bài tán tụng, tán chương (do từ Hy-lạp panéguris = cuộc triệu tập tất cả mọi người): Bài diễn văn công khai ca ngợi một người nào đó. º Loại văn học này, vốn rất quen thuộc đối với những người xưa, được dùng trong Kitô giáo, để ngợi khen các thánh vào ngày lễ kính các ngài.

Panenthéisme —> Théisme.

Pannuchie —> Nuit.

PANTÈNE = Pantène. Nhà thông thái và tu đức Kitô giáo, vốn là thầy của Clêmentê thành Alexandria và là người khởi xướng “Trường phái Alexandria” vào cuối thế kỷ II.

Panthéisme. Panthéon.

PANTOCRATOR = Chúa uy nghi (tiếng Hy-lạp Chúa Tể mọi sự. Chúa Tể trên hết): Đức Kitô trong sự uy nghi của Ngài nghĩa là được diễn tả trong phong cách hoặc với những phẩm tính của Quyền Tối Cao.

PAPE = Đức Giáo Hoàng (do từ Hy-lạp pappas = Cha): Tên gọi lúc đầu được dành cho tất cả các vị Giám mục vì tính cách làm cha thiêng liêng của các ngài, sau đó tên này được dành riêng cho vị Giám mục Rôma, với tư cách là người kế vị thánh Phêrô và là thủ lãnh của Giáo hội hoàn vũ. º Đồng nghĩa với Souverain Pontife. Pontife Romain. Saint-Père.

¨ Papal = Thuộc về Giáo Hoàng (Tính từ): thuộc về Đức Giáo Hoàng.

¨ Papauté = Chức hay phẩm tước Giáo Hoàng: Chức vụ hay phẩm tước của Đức Giáo Hoàng. º Thế chế Giáo Hoàng, quyền hành và các cơ quan của Giáo Hoàng. º —> Saint-Siège. Siège apostolique. Vatican.

¨ Papisme = Chủ nghĩa Giáo Hoàng. Từ có tính cách luận chiến được phái Tin lành dùng để chỉ Giáo hội Công giáo. Từ này thường được phát biểu với một chút khinh bỉ và nhạo báng.

¨ Papesse Jeanne = Nữ Giáo Hoàng Gioanna. Theo một truyền thuyết bịa đặt, đây là người phụ nữ đã được bầu làm giáo hoàng với tước hiệu Gioan VIII vào thế kỷ XI.

¨ Antipape = Phản Giáo Hoàng: Tên gọi được dành cho nhiều nhân vật mà, qua nhiều giai đoạn lịch sử Giáo hội khác nhau, đã lạm chiếm tước hiệu và những chức vụ của Giám mục Rôma, như vậy là đối nghịch với Giáo Hoàng hợp pháp.

¨ Pappas = Linh mục Hy-lạp: Từ Hy-lạp có tính cách tôn kính âu yếm để chỉ các linh mục.

¨ Pope = Linh mục Giáo hội Nga.

PAPIAS d’Hiérapolis = Papias d’Hiérapolis. Giám mục Hiérapolis ở Phrygia, ngài là người trực tiếp được nghe Tông đồ Gioan giảng và theo Thánh Irênê, ngài là bạn đồng hành của thánh Polycarpo. Trong tiền bán thế kỷ II, ngài đã soạn thảo một tác phẩm nhan đề: Những giải thích các Lời của Chúa (Explications des paroles du Seigneur) mà nay chỉ còn lại một vài đoạn ngắn, trong đó ngài đã cố gắng tập hợp các mẩu truyền khẩu còn lưu hành trong thời đại của ngài về Đức Kitô và các Tông đồ. Thánh Irênê rất tín nhiệm Đức cha Papias, điều đó cho thấy một vài nét thần học của ngài, đặc biệt là thuyết thiên niên của ngài.

Papisme, pappas —> Pape.

PAPYRUS = Cây cói giấy: Cây sậy xứ Ai-cập trước khi sáng chế ra giấy đã được dùng để làm giấy mảnh, giấy cuộn hoặc sách để ghi lại những bản văn viết. º Bản chỉ thảo. Thủ bản được chép lại trên giấy cói, do quy ước quốc tế, được chỉ bằng chữ P theo sau là số thứ tự.

PÂQUE = Lễ Vượt Qua. Kinh Thánh. Từ xuất hiện lần đầu tiên trong Xh 12, 11 trong bối cảnh ra khỏi nước Ai-cập, nhưng nghĩa chính xác và nguồn gốc của nó vẫn chưa được biết rõ. Sau đó từ này được dùng để tóm tắt các biến cố xảy ra khi rời khỏi Ai-cập, và lễ Vượt Qua được cử hành mỗi năm và là một trong ba lễ phụng vụ lớn buộc phải hành hương lên Giêrusalem (Đnl 16, 16). Tính cách trọng thể bao gồm một bữa ăn có nghi thức, trong bữa ăn đó, người ta ăn thịt chiên vượt qua. º Tân Ước. Tính cách biểu tượng của việc giải phóng khỏi ách nô lệ Ai-cập, trở thành thực tại với cái chết và sự sống lại của Đức Kitô. Đức Kitô đã chịu hiến tế làm Chiên Vượt Qua của chúng ta (1 Cr 5, 7). Chính Ngài, con Chiên Vượt Qua thực sự, là Đấng cứu con người thoát khỏi sự nô lệ tội lỗi và sự chết; chính trong Ngài mà người Kitô hữu bước từ sự chết qua sự sống; chính với Máu Thịt Ngài mà người Kitô hữu cử hành bữa ăn vượt qua nay đã trở thành bữa ăn Thánh Thể. º Phụng vụ. Pâques = Lễ Phục Sinh: lễ mừng kính sự kiện Đức Kitô sống lại. º Pâques closes = Chúa nhật sau lễ Phục Sinh (Quasimodo). º Pâques fleuries = Chúa nhật lễ Lá: Chúa nhật thứ hai tuần Thương Khó hay là Chúa nhật lễ Lá. º Faire ses Pâques = Rước lễ mùa Phục Sinh: Rước lễ trong mùa Phục Sinh, theo qui định của Giáo hội (điều luật 859). º VTB.

¨ Pascal = Thuộc về lễ Phục Sinh. Thuộc về lễ Vượt Qua. Có quan hệ với lễ Phục Sinh. º Mystère pascal = Mầu nhiệm Phục Sinh: Mầu nhiệm Đức Kitô, Thiên Chúa thật và là người thật, Đấng đã chết và sống lại để cứu độ toàn thể nhân loại. º Được hiểu là hình ảnh báo trước về Ngài trong Xh 12, 1 đến 15, 22, trong đó, dân Israel, sau khi đã ăn chiên vượt qua, liền vượt qua Biển Đỏ. Biến cố được kỷ niệm mỗi người bằng một bài giáo lý (Xh 12, 27) được nhắc lại trong bữa ăn. º Kiểu nói này cũng được hiểu là một sự thực hiện lịch sử và duy nhất của Ngài, khi Đức Kitô, theo Kinh Thánh, đã chềt và đã sống lại. º Kiểu nói này còn được hiẻu là sự cử hành bí tích của Ngài, chủ yếu là trong đêm Phục Sinh mỗi năm, cũng như mỗi khi người ta cử hành bí tích Thánh Thể, sự tưởng niệm làm cho chúng ta có mặt trong cái chết và sự sống lại của Chúa. º Cycle pascal = Chu kỳ Phục Sinh: Chu kỳ phụng vụ mà trung tâm là lễ Phục Sinh, chu kỳ đó bắt đầu từ Chúa nhật Bảy Mươi đến Chúa nhật cuối cùng sau lễ Hiện Xuống. º Temps pascal = Mùa Phục Sinh: Thời kỳ phụng vụ kể từ ngày lễ Phục Sinh đến thứ bảy sau lễ Hiện Xuống. Kiểu nói “mùa Phục Sinh” cũng chỉ thời gian rộng hơn mà các Kitô hữu có bổn phận phải rước lễ mùa Phục Sinh. º Vigile pascale = Vọng Phục Sinh: Sự canh thức vào chiều Thứ Bảy Tuần Thánh mà sau khi làm phép lửa và nến Phục Sinh, hình ảnh của Đức Kitô Phục Sinh, ánh sáng của thế gian, người ta chuẩn bị cho bí tích Thánh Tẩy và bí tích Thánh Thể, bằng những bài đọc. ºJeune pascal = Giữ chay Phục Sinh: việc giữ chay nghiêm nhặt những ngày thứ Sáu và thứ Bảy Tuần Thánh, hình ảnh sự chết cho tội lỗi. Việc giữ chay này chấm dứt vào cuối Tam nhật vượt qua, bằng thánh lễ Phục Sinh (messe pascale) là sự Sống và sự Vui Mừng cho chúng ta. º Praeconium pascale —> Exultet.

¨ Pascalisant hay Pascatin = Người chỉ giữ luật mùa Phục Sinh. Xã hội học. Người tín hữu chỉ giữ việc thực hành Kitô giáo trong việc xưng tội hằng năm và rước lễ mùa Phục Sinh.

Parabole —> Parole.

PARACELSE = Paracelse. Y sĩ, sinh ở Einsiedeln, qua đời tại Salzbourg (1493-1541), dạy học một thời gian ở Đại học Bâle. Khoa học của ông muốn đặt nền tảng đồng thời trên các khoa học tự nhiên và các học thuyết bí truyền Do thái (cabalistiques). Ông là cha đẻ của y thuật bí hiểm và danh tiếng của ông vẫn còn là danh tiếng của một thuật sĩ.

PARACLET = Đấng Phù Trợ, Đấng Bảo Trợ: Chuyển ngữ Pháp văn của một từ Hy-lạp có nghĩa là luật sư, người bênh vực, tên gọi này là một trong những tước hiệu của Chúa Thánh Thần trong thần học và phụng vụ Kitô giáo. Cách dùng này khởi đầu từ những bản văn của thánh Gioan. Theo 1 Ga 2, 1, Đức Giêsu là Đấng Bảo Trợ, là luật sư của loài người bên cạnh Chúa Cha, vì Ngài cầu bầu, bằng hiệu lực của máu Ngài đã đổ ra để đền bù tội lỗi của tất cả mọi người. Nhưng trong sách Tin Mừng thứ bốn, từ này lại nêu rõ giá trị về vai trò của Chúa Thánh Thần, và cách dùng này đã được truyền thống chấp nhận. Được Chúa Cha sai đến, Chúa Thánh Thần bảo đảm sự hiện diện của Chúa Giêsu ở giữa cộng đoàn (Ga 14, 16-18); theo đuổi công việc của Đức Kitô, Đấng Ngài làm chứng, Ngài biện hộ và khải thắng vụ án của Đức Kitô trước mặt thế gian (16, 7-11). Với những danh hiệu này, Ngài thật xứng đáng được gọi là một Đấng Bảo Trợ “khác” (Ga 14, 16). Những câu khác nhau trong Bài Giảng (Discours) sau Bữa Tiệc Ly là những câu mà trong đó ngôi vị thần linh của Thần Khí được xác quyết rõ ràng hơn hết, trong Tân ước. º Sự chuyển ngữ đơn giản của từ Hy-lạp bằng từ Paraclet càng ngày càng trở nên thông dụng; cách sử dụng .này không mới mẻ gì, vì nhiều bản dịch La-tinh của tân ước, Bản Phổ Thông chẳng hạn (Vulgata) đã dịch từ này bằng từ paraclitus. º VTB.

¨ Paraklisis = Kinh Nhật tụng kính Đức Mẹ (từ Hy-lạp: sự van xin) . Kinh thần vụ kính Mẹ Thiên Chúa mà người ta hát vào mỗi buổi chiều, từ ngày mồng một đến ngày 14 tháng 8 như là để chuẩn bị mừng lễ Mông Triệu.

PARADIS = Vườn địa đàng. Thiên đàng (do từ Ba-tư pardes = vườn, chuyển sang từ Do thái và được nhận vào tiếng Hy-lạp và La-tinh). Từ này dịch từ Eđen (vườn) nơi Thiên Chúa đặt ông Ađam và bà Evà. Trong Tân ước, nó gợi lên nơi vĩnh phúc (Lc 23, 43) —> Ciel. º VTB.

¨ Parvis = Tiền đường: Sân hoặc khoảng trống có lát đá nằm trước mặt tiền của một nhà thờ. º (Kinh Thánh) Chung quanh Lều hội họp hay Nhà Tạm trong sa mạc, khoảng trống thánh, được bao bọc bằng gỗ và vải bạt (Xh 27, 9-19; 38, 9-20). º Tại đền thờ thành Giêrusalem, từ này có ý nói đến ba sân lớn được bố trí thành những hiên rộng bao quanh nơi cực thánh. Người ta cũng gọi là parvis des Gentils = tiền đường lương dân: nơi đây cũng mở ra cho những người không phải là Do thái giáo, parvis d’Israel = tiền đường dân Israel và parvis des Prêtres = tiền đường tư tế: tiền đường này dành riêng cho các thành viên thuộc chi tộc Lêvi.

PARADOSIS = Sự lưu truyền (tiếng Hy-lạp: sự chuyển sang). Tên gọi bằng tiếng Hy-lạp của từ Tradition active (sự Truyền lại tích cực) (Lc 1, 2; Cv 6, 14; Gl 1, 14).

PARAMONIE = Lễ Vọng Byzantin. Phụng vụ Byzantin. lễ Vọng của các lễ Giáng Sinh (Sinh Nhật), Hiển Linh và Dâng Đức Giêsu vào đền thánh.

PARALIPOMÈNES = Các sách Sử Biên Niên: Hai cuốn sách mang tên này, trong tiếng Hy-lạp, có nghĩa là: những điều đã bị bỏ sót, ghi chép lại những bổ túc liên quan đến thời lỳ các Vua, và, tiếp theo những sách lịch sử khác của Cựu ước, hai sách này tóm tắt và lấy lại lịch sử Do thái từ khởi đầu cho đến chiếu chỉ của Cyrus về việc phục hưng Đền Thờ. Khoa phê bình đặt việc soạn thảo cuối cùng của hai quyển sách này sau năm 330 trước CN. Thường người ta thích tựa đề tiếng Do thái là Chroniques hơn là tựa đề Hy-lạp này, vì thích hợp với nội dung và thể loại văn học của tác phẩm hơn.

Paraliturgie —> Liturgie.

PARALLÉLISME = Phép đối ngẫu: Sự tương ứng (thường được thực hiện theo cách từ đối từ) giữa các vế của cùng một câu. Đặc trưng của thơ tiếng Do thái (và Assyri-Babylon). º Người ta phân biệt: 1. Parallélisme synonymique = Đối ngẫu đồng nghĩa: sự lặp lại cách đơn giản trong về thứ hai tư tưởng của vế thứ nhất với những từ hơi khác đi một chút (St 4, 23). 2. Parallélisme antithétique = Đối ngẫu đối nghĩa: Vế thứ hai, đối nghịch với vế thứ nhất, tô điểm thêm cho vế thứ nhất bằng sự tương phản (Cn 28, 4) 3. Parallélisme synthétique = Đối ngẫu tổng hợp: Vế thứ hai khai triển hoặc bổ túc vế thứ nhất (Cn 28, 8-10).

Paralogisme —> Logos.

PARAMENTIQUE = Nghệ thuật trong phẩm phục phụng vụ (do từ La-tinh paramentum = vật trang trí)

Paranoða, paranoðaque, paranðade —> Nous.

Parapsychologie —> Psyché.

PARASCEVE = Ngày áp hưu lễ (do một từ Hy-lạp có nghĩa là sự chuẩn bị): nơi dân tộc Do thái, đây là ngày áp ngày Sabbat, ngày người ta chuẩn bị trước tất cả những gì không phải phép làm vào ngày hôm sau. º Thứ Sáu Tuần Thánh: vì việc Đức Kitô tử nạn vào thời gian chuẩn bị cho ngày lễ Vượt Qua trọng đại, nên Sách lễ và Sách Nhật tụng Rôma mãi cho đến năm 1955, vẫn áp dụng danh xưng mang tính chất Tin Mừng này cho ngày Thứ Sáu Tuần Thánh: Feria VI in Parasceve (Ngày Thứ Sáu của sự chuẩn bị).

PARASTASIS = Nhật tụng cầu cho kẻ chết: kinh thần vụ cầu cho kẻ chết trong phụng vụ Byzantin.

Parcelle —> Partie.

PARCHEMIN = Da để viết: Da súc vật (cừu hoặc dê) được tác chế dùng để viết và được ưa chuộng hơn là giấy cói do độ bền bĩ của nó. Từ này rút ra từ tên của thành phố Pergame (Tiểu Á) là nơi, trong một thời gian lâu dài, đã là trung tâm sản xuất loại da để viết này.

PARDON = Sự tha thứ (do từ La-tinh per = chỉ sự hoàn hảo; và donare = cho): Sự kiện người bị xúc phạm xóa bỏ tất cả mọi ân oán, hậu quả của một sự xúc phạm hoặc một sự sỉ nhục mà người đó đã từng là nạn nhân. Sự tha thứ cũng có thể thấy được nơi người gây ra xúc phạm: khi ấy người đó được thụ hưởng sự xóa bỏ này. º Người ta phân biệt: 1. Sự tha thứ con người mang lại: nó hệ tại ở việc không còn quan tâm đến sự xúc phạm mình đã phải chịu, nhắm mắt làm ngơ; nhưng thực tế, không có gì thay đổi trong con tim của người gây nên xúc phạm, bởi vì họ có thể vô cảm đối với lòng quảng đại đã được bày tỏ và vẫn khư khư với xu hướng xấu vốn là nguyên nhân gây nên sự làm nhục hoặc sự xúc phạm của mình. 2. Sự tha thứ của Thiên Chúa, ngược lại, không thực sự làm thay đổi gì nơi Người bị xúc phạm (Thiên Chúa không thay đổi), nó hệ tại ở hành động của Thiên Chúa luôn ban ơn cho người gây ra xúc phạm hay người tội lỗi, bằng cách thay đổi tâm hồn của họ, nghĩa là làm cho họ quay lại với Ngài. º —> Contrition. Pénitence. º VTB.

¨ Pardonner = Tha thứ: Miễn xá cho ai một điều gì. º Lạy Cha, xin tha cho họ, vì họ không biết việc họ làm: Lời của Đức Giêsu trên thập giá (Lc 23, 34). Chị ấy sẽ được tha nhiều vì chị ấy đã yêu mến nhiều: Lời của Đức Giêsu nhân việc người phụ nữ tội lỗi đã thống hối ăn năn (Lc 7, 36-40).

PARÈDRE = Phó thần. Trong khung cảnh một tôn giáo đa thần, vị nam hoặc nữ thần chia sẻ, ở một bậc thứ yếu, sự phụng tự và những chức năng của một nam hoặc nữ thần khác.

PARÉNÈSE = Sự khuyến thiện (do từ Hy-lạp parainesis = lời cổ vũ, lời khuyến dụ: Sự thuyết giảng có đối tượng là khuyên dụ thực hành nhân đức.

¨ Parénétique = Bài khuyến thiện: Bài thuyết trình thuộc loại khuyến dụ thực hành nhân đức.

PARENTS = Cha mẹ: Với một danh hiệu đặc biệt, họ là hình ảnh của Thiên Chúa: người cha (Hs 11, 1-4) với trái tim người mẹ (Is 49, 15). º Họ truyền sự sống (St 1, 28) và truyền thống (Xh 12, 26-27). Họ sinh ra bạn (Hc 7, 28): Theo Bản Thập điều (Xh 20, 12; Đnl 5, 16), phải “tôn kính” họ: nhận biết uy quyền của họ, đồng thời cũng phải giúp đỡ họ (xem Mc 7, 9-13). º Tử hình, đó là hình phạt dành cho đứa con đánh cha mẹ mình (Xh 21, 15). º Tính hiệu quả của sự chúc lành của cha mẹ: St 27, 27tt; Hc 3, 9. º Những bổn phận giáo dục con cái Hc 7, 22-26 (24-28). º Những bổn phận hỗ tương: (Cl 3, 20-21) (xem Ep 6, 1-4).

¨ Parenté = Họ máu, huyết tộc: Theo nghĩa đen, đó là mối dây liên hệ giữa hai người có cùng một nguồn gốc và có chung một máu mủ —> Consanguinité. º Theo nghĩa loại suy: Parenté légale = Họ pháp lý: mối dây bà con theo pháp lý nảy sinh do việc nhận nuôi dưỡng tử —> Adoption. Légitimation adoptive. º Empêchement de parenté légalé = Ngăn trở do họ pháp lý: Luật Giáo hội đưa vào Giáo luật những qui định của Bộ Luật dân sự trong những gì có liên quan đến cuộc hôn nhân của những người bị ràng buộc bởi một mối dây liên hệ bà con theo pháp lý. º Parenté spirituelle = Họ thiêng liêng: Mối dây phụ hệ hoặc tử hệ thiêng liêng đã được cam kết khi lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy hoặc Thêm Sức có được giữa người lãnh nhận bí tích và thừa tác viên bí tích hoặc người đảm nhận việc đỡ đầu. º Empêchement de parenté spirituelle = Ngăn trở do họ thiêng liêng: Luật làm cho trở thành vô hiệu nhằm ngăn cấm cuộc kết hôn giữa một người với người đã ban bí tích Thánh Tẩy cho mình hoặc với người đã đỡ đầu mình với tư cách là cha hoặc mẹ đỡ đầu, tại giếng rửa tội, nếu không thì cuộc hôn nhân đó sẽ bị tiêu hủy. º Một cách khách quan, họ thiêng liêng được ký kết trong bí tích Thánh Tẩy và làm ngăn cản sự kết hôn thành sự của một cuộc hôn nhân —> Dirimant. Empêchement. º Theo nghĩa không đúng: Parenté par alliance = Họ kết bạn: Mối dây liên hệ giữa một người và những người cùng huyết tộc với người phối ngẫu của mình —> Affinité. Alliance.

PARESSE = Sự lười biếng (tiếng La-tinh pigritia do động từ pigere = làm chậm chạp, tức giận): Sự từ chối, không chịu chấp nhận cố gắng. º Người ta phân biệt sự lười biếng hoặc sự chậm chạp có nguyên nhân sinh hoặc tâm lý, thường thấy nơi các trẻ em và tội lười biếng do một sự thiếu tình yêu người đối với những người mà vì người đó hoặc vì những người đó mà người ta làm việc, hay là sự thiếu tình yêu đối với Thiên Chúa. º Không được lẫn lộn sự lười biếng với sự nguội lạnh.

PARFAIT = Toàn hảo, trọn hảo: Điều hoặc người nào đó mà ở nơi điều ấy hoặc người ấy không thiếu một điều gì mà bản chất của điều đó hoặc người đó có thể ước ao. º Trong một nghĩa giảm nhẹ hoặc tương đối, được qui cho một sinh vật đã đạt được vóc dáng trưởng thành của mình, mặc dầu dưới những tương quan khác, nó còn có thể tiến bộ. º Đạo đức. Trọn lành: Phân biệt 3 giai đoạn trong đời sống thiêng liêng, theo hình ảnh bà giai đoạn của đời sống con người (ấu nhi, thiếu niên, tuổi trưởng thành), người ta gọi là trọn lành, những người mà, sau giai đoạn của những khởi sinh (cố gắng tránh tội) và những người đang tiến bộ (cố gắng lớn lên trong nhân đức), họ chỉ kiếm tìm điều tốt nơi người khác và tập tành điều tốt đó. º Quá trình ba giai đoạn đối với một vài tác giả tu đức, tương ứng với những đòi hỏi khác nhau. Một số vị đồng hóa con đường thanh luyện với con đường của các khởi sinh, con đường soi sáng với con đường của những người trọn lành. º Contrition parfaite = Sự ăn năn tội cách trọn: Từ “cách trọn” là một tính từ, ở đây phải hiểu là đã xong, đã hoàn tất và hiểu ngầm “nhờ đức mến”. Sự ăn năn tội, cách trọn nhờ đức ái, có thể còn rất bất toàn, rất không trọn, vì đức mến luôn luôn có thể tiến bộ.

¨ Perfection = Sự toàn hảo, sự trọn lành: Sự hoàn tất, và bằng cách nới rộng để chỉ tình trạng của điều đã được làm một cách trọn vẹn, hoặc toàn hảo. º Perfection chrétienne = Sự trọn lành Kitô giáo: Sựtrọn lành có được nhờ đức mến: như vậy là sự trọn lành đó được đo lường theo sự trọn hảo của đức mến. º Etat de perfection = Bậc trọn lành. Bậc sống bề ngoài của những người đã dấn thân qua lời khấn hoặc lời hứa, để tuân theo các lời khuyên Tin Mừng trong một thể chế (Dòng, Hội dòng, Tu hội đời) được Giáo hội phê chuẩn. Ở đây, chính những lời khuyên là trọn hảo, chứ không cần thiết là những người đã quyết định đi theo những lời khuyên đó (là trọn lành). º —> Religion. V�u. Etat. Pauvreté. Chasteté. Obéissance. Conseil º VTB.

¨ Imperfection = Sự bất toàn, sự không trọn lành: Điều tốt kém hơn trong việc phụng sự Thiên Chúa xét về phương diện thực hành đức ái và các nhân đức. Một cách khách quan, điều tốt kém hơn không phải là một sự dữ vì trong thứ tự điều tốt, mỗi người, tùy theo điều kiện và hoàn cảnh của mình, phải vươn tới sự trọn lành. Thường người ta cũng gọi là sự bất toàn, điều mà trên thực tế rõ ràng là khuyết điểm.

Parjure —> Jus.

PAROISSE = Giáo xứ, họ đạo (do từ Hy-lạp paroikia = sự gần gũi, sự hợp lại các nhà ở). Theo nghĩa đen: đơn vị lãnh thổ của Giáo hội. Lúc ban đầu, từ này để chỉ lãnh thổ mà trên đó một vị Giám mục thực thi quyền tài phán của ngài, nghĩa là giáo phận (diocèse) theo nghĩa của từ diocèse bây giờ, sau đó từ này được dùng để nói đến một phần đất của giáo phận được chính thức phó thác cho một cha xứ. º Theo nghĩa nới rộng, từ này để chỉ cộng đoàn Kitô hữu riêng biệt được giới hạn bởi lãnh thổ này mà cha xứ có trách nhiệm chăm sóc. º Nhà thờ được sử dụng làm nơi thờ phượng cho cộng đoàn này (ví dụ, tham dự thánh lễ trong giáo xứ của mình). º Quasi-paroisse = Giáo sở. Phần tương đương với giáo xứ trong một giáo phận đại diện Tông tòa hoặc một doãn phận Tông tòa. º Paroisse personnelle = Giáo xứ đối nhân: giáo xứ không được xác định bởi một lãnh thổ nhưng được cấu tạo do một cộng đoàn riêng biệt với một vị chủ chăn riêng có quyền tài phán đối nhân trên cộng đoàn đó (ví dụ giáo xứ quân đội, được giao phó cho một tuyên uý quân đội).

¨ Paroissial = Thuộc về giáo xứ tính từ. Của giáo xứ.

¨ Paroissien = Sách lễ giáo dân: Sách lễ và nhật tụng dành cho các tín hữu sử dụng. º Giáo dân trong xứ: người tín hữu của một giáo xứ.

PAROLE = Lời, lời nói (do từ parabola, từ La-tinh hạ cấp là paranleis = lời nói, tiếng Hy-lạp là parabolè). Thần học. Sự biểu lộ tinh thần bằng tiếng nói hoặc bằng cảm nghiệm nhằm mục đích hiệp thông người khác. Từ này thường được dùng để dịch từ Hy-lạp logos hoặc La-tinh Verbum trong Kinh Thánh. Tuy nhiên, vì tính chuyên môn hóa của từ “verbe” trong các bài giảng và bài dạy giáo lý cho nên từ parole, trong cách dùng thông dụng, đã thay thế từ verbe, trên thực tế, được dành riêng cho Verbe de Dieu (Lời của Thiên Chúa). º Kinh Thánh. Parole de Dieu hoặc đơn giản Parole = Lời Chúa: trọn vẹn sự biểu lộ tư tưởng của Thiên Chúa, hoặc trong tạo dựng, hoặc trong lời của các ngôn sứ và những người khôn ngoan trong dân Chúa, hoặc trong Kinh Thánh được linh hứng, hoặc trong lời loan báo Tin Mừng của các Tông đồ, hoặc tóm lại, trong chính Đức Giêsu Kitô (nơi Ngài Lời của Chúa Cha cư ngụ cách hữu hình) và trong Nhiệm thể Ngài là Giáo hội. º Ministère d la Parole = Thừa tác vụ Lời Chúa: Thừa tác vụ bao gồm việc loan báo (phúc âm hóa) sự cứu độ nơi Đức Giêsu Kitô hoặc khai triển giáo huấn liên quan đến việc loan báo tiên khởi này (dạy giáo lý). Thừa tác vụ này thuộc về Giáo hội qua chức vụ ngôn sứ của mình. º VTB.

¨ Parabole = Dụ ngôn (do từ Hy-lạp parabole = sự so sánh). Trong sách Tin Mừng, dụ ngôn là một sự so sánh được khai triển dưới hình thức truyện kể: thực tại cụ thể, được vay mượn trong đời sống thường ngày, nhờ loại suy mà cho phép ta hiểu được khiá cạnh của mầu nhiệm mà Đức Giêsu muốn mặc khải cho các thính giả của Ngài (Ví dụ Nước của Thiên Chúa giống như một người kia gieo giống tốt trong ruộng của mình). º Thể loại văn học này cũng được dùng trong Cựu Ước và nơi những người đồng thời với Đức Giêsu. º VTB.

PAROUSIE = Sự quang lâm (tiếng Hy-lạp parousia = sự hiện diện, sự đến, sự tới nơi). Từ được dùng trong thế giới La-Hy để nói lên sự thăm viếng chính thức và long trọng của một ông hoàng ở một nơi nào đó; trong Kitô giáo, từ này nghĩa là sự đến quang lâm vinh hiển của Đức Kitô, hoặc vào thời Ngài thiết lập triều đại Mêsia (Giáo hội) của Ngài, hoặc trong ngày Ngài giáng lâm (xem Mt 13, 39; 16, 27-28; 24, 3; 1 Cr 15, 23).

Parrain —> Père.

PARSISME = Đạo Parsi. Bái hỏa giáo: Tôn giáo của những người Ba-tư ẩn trốn trong xứ Bombay vào thời người Hồi giáo xâm chiếm Iran. Họ tuyên xưng một tôn giáo phát sinh từ Bái hỏa giáo (zoroastrisme), nhưng lại mang rất nhiều nét của một tôn giáo độc thần. Nghi thức chính là sự phụng tự lửa. Những người chết được đặt trên những “tháp thầm lặng”. Những người đạo Parsi có khoảng 100.000 người, nhưng vì họ nắm giữ những cán cân của ngành công nghiệp Ấn-độ, nên ảnh hưởng của họ vượt quá điều mà người ta nghĩ rằng có thể có từ một nhóm người quá ít ỏi như thế. º —> Mazdéisme. Zoroastre.

PARTHÉNOGÉNÈSE = Sự sinh bởi trinh nữ (do từ Hy-lạp parthenos = nữ trinh, và genesis = sinh ra). Sự sinh ra bởi một thiếu nữ đồng trinh, không có những quan hệ tính dục.

Participation —> Partie.

Particule, particulier —> Partie.

PARTIE = Thành phần: cái đi vào sự cấu tạo trong một toàn thể. Vì có nhiều loại “toàn thể”, nên có nhiều thành phần tương ứng. º Parties intégrantes = Các thành phần cấu tạo: Các thành phần lượng số, các yếu tố của cái toàn thể (Ví dụ các thành phần cấu tạo của ngôi nhà là các vách tường và mái). º Parties essentielles = Các thành phần cốt yếu: Các thành phần tạo thành định nghĩa (Ví dụ linh hồn và xáx đối với “con người”. º Parties formelle et matérielle = Các thành phần mô thể và chất thể: hình dáng và vật chất của một cái toàn thể được cấu tạo bởi mô thể và chất thể. º Parties subjectives = Các thành phần chủ quan: Các thành phần được chứa đựng trong cái toàn thể theo cách mà một loài có được trong một chủng loại (Ví dụ. Sư tử là một con vật; loài sư tử là thành phần của chi loài vật). º Parties potentielles = Các thành phần tiềm thể: Các thành phần không hoàn toàn đáp ứng với định nghĩa về cái toàn thể, nhưng chỉ ở trong cái tương quan có khả năng trở thành hiện thể đối với cái toàn thể. Ví dụ, đức thờ phượng là một thành phần tiềm thể của đức công bình (nhân đức chính) bởi vì không thể có tương quan ngang bằng và do vậy, cũng không có sự công bình đúng nghĩa giữa con người mắc nợ Thiên Chúa và chính Thiên Chúa.

¨ In partibus (Evêques) = Các Giám mục theo hiệu tòa [tiếng La-tinh in partibus (infidelium) = trong lãnh thổ không Kitô giáo]: Danh hiệu trước đây của các Giám mục hiệu tòa vốn chỉ lãnh nhận trên danh nghĩa chứ không có quyền tài phán một giáo phận xưa mà bây giờ chính yếu là do những người không có đức tin hoặc những người ly giáo ở. Danh hiệu này đã bị hủy bỏ.

¨ Participation = Sự tham dự, sự thông phần (do từ La-tinh participio, do pars = phần và capere = lấy; dịch từ Hy-lạp methesis, phái sinh từ methekhein = tìm kiếm, theo đuổi). Triết. Sự kiện dự phần vào một hình thức. Người ta phân biệt participation par composition = sự thông phần do kết hợp: Đối với một chủ thể, kiểu nói này diễn tả sự kiện chủ thể đó lãnh nhận một hình thức mà trong nguyên lý của nó, hình thức ấy vẫn tồn tại do chính nó; và participation par similitude = sự thông phần do tương tự: đối với một hình thức, kiểu nói này diễn tả sự kiện hình thức ấy chỉ một hình thức bất toàn đối với một hình thức khác mà nó tùy thuộc vào, mà hình thức này lại đang ở trong trạng thái đầy đủ.

¨ Particule = Mảnh vụn. Mảnh rất nhỏ của một bánh lễ hay bánh đã thánh hiến (truyền phép). Đồng nghĩa: Parcelle (đúng ra là từ này chỉ một mảnh hơi quan trọng hơn).

¨ Particulier = Đặc thù, cá biệt (do từ La-tinh particularis, phái sinh do từ particula = phần nhỏ). Triết. Đối nghịch với tổng quát. Nêu lên tính hoặc là của một hạn từ chỉ lấy trong một thành phần ngoại diện của nó; hoặc là của một mệnh đề, mà chủ từ là một từ cá biệt.

¨ Parcelle eucharistique = Mẫu bánh Thánh Thể. Phần nhỏ được tách ra từ một bánh lễ hay bánh đã thánh hiến. Chính với mẫu bánh Thánh Thể này mà sự bẻ bánh và rượu (commixtion) được hoàn tất trong thánh lễ. º Đồng nghĩa Particule (là cái đúng ra chỉ là một mẫu bánh Thánh Thể thật nhỏ).

Parvis —> Paradis.

PASCAL (Blaise) = Blaise Pascal. Sinh tại Clermont-Ferraud ngày 19 tháng 6 năm 1623. Ông là một thiên tài toán học từ rất sớm: 1639. Essai sur les coniques (Tiểu luận về các conic); 1642-1652, thời gian chuẩn bị và thực hiện máy tính của ông. Từ năm 1646, ông tham dự vào các cuộc tranh luận của các nhà vật lý về vấn đề chân không (le vide); ngày 19 tháng 9 năm 1648, người anh rể của ông là G. Périer thực hiện thí nghiệm danh tiếng Puy-de-Dôme và năm 1651, Pascal viết hai khảo luận về trọng lực của khối không khí (La pesanteur de la masse d’air) và sự cân bằng các dung dịch (L’équilibre des liqueurs). Những công trình toán học vĩ đại sau cùng về các vấn đề liên quan đến phép tính các xác suất (1653-1654) và đến Xicloit (roulette) (1658). Cuộc hành trình thiêng liêng của Pascal được đánh dấu cách đặc biệt bằng tâm tình sám hối đầu tiên sau một thời trai trẻ đứng đắn và hoàn toàn không phóng túng, nhưng lại nặng nề tham vọng của con người, sau đó, là sự trở lại lần thứ hai, tiếp theo một thời kỳ kém sốt sắng hơn và trần tục hơn (1654). Kể từ đó và chịu ảnh hưởng của bà chị Jacqueline của ông đang ở Port-Royal, ông sẽ xoay chung quanh lò luyện cháy rực và Jansênít hóa là lò luyện mang tên của đan viện nổi tiếng thời đó. Chính trong môi trường này và để tham gia vào các cuộc chiến do ông đề xướng để tranh luận về những vấn đề của ân sủng, đồng thời chống lại nền luân lý buông thả, ông đã viết những Bức Thư gửi cho một vị Giám tỉnh (Lettres à un provincial); có 16 bức thư từ ngày 23 tháng Giêng năm 1656 đến ngày 24 tháng 3 năm 1657. Phần cuối cùng của cuộc đời ông được dành cho việc chuẩn bị cho tác phẩm vĩ đại: Biện giáo về tôn giáo (Apologie de la religion) mà các chất liệu được viết trên những tờ giấy rời, sẽ được gom lại và xuất bản dưới tựa đề là Các Tư tưởng (Les Pensées); tác phẩm cổ điển mà mãi đến ngày nay vẫn còn gây được sự nhiệt thành và hứng thú nơi nhiều nhà xuất bản phê bình. Blaise Pascal qua đời ngày 19 tháng 8 năm 1662 sau một cơn bệnh đau đớn mà ông đã chịu đựng với những tâm tình đáng khâm phục và rất Kitô giáo, mặc dù không có gì chứng minh rằng ông đã từ bỏ những quan niệm và những tình bằng hữu với các nhà chủ trương thuyết Jansênít.

Pascal, pascalisant, pascatin —> Pâque.

PASCENDI = Thông điệp Pascendi. Thông điệp của Đức Thánh Piô X (8.9.1907), lên án những sai lạc của các người theo thuyết Duy Tân.

PASCHASE RADBERT = Paschase Radbert. Sinh khoảng năm 790, là đan sĩ Corbie và có một thời gian đã từng làm viện phụ. Ông đã viết nhiều tác phẩm thần học, đặc biệt là về Đức Maria, nhiều sách chú giải Kinh Thánh và hạnh các thánh với một thái độ dấn thân rõ rệt trong lãnh vực chính trị đương thời. Quyển Liber de Corpore et Sanguine Domini (Quyển sách về Mình và Máu của Chúa) của ông là nguồn gốc của một cuộc tranh luận ( —> Ratramme) trong đó ông bị khiển trách về một thuyết duy thực quá đáng trong thần học Thánh Thể của ông († 865).

PASSAGIENS = Người theo lạc phái Passagiens. Những người theo lạc giáo thời Trung cổ chủ trương trở lại những tập tục và những giáo lý Do thái giáo. Hình như họ đã biến mất vào hậu bán thế kỷ XIII.

PASSIBLE

PASSION = Sự thụ động (do từ La-tinh passio, phái sinh do pati = chịu, đau khổ, trong tiếng Hy-lạp là pathos). Siêu hình. Điều mà do đó một hữu thể thấy mình ở dưới sự chế ngự của một nguyên nhân tác động. º Đặc biệt hơn, sự tiếp nhận một hình thức gây nên sự tiêu mất của một hình thức ngược lại. Sự thụ động đối nghịch với sự hành động mà nó là từ tương liên (le corrélatif). º Luận lý. Thụ động: Một trong 10 phạm trù của Aristốt để chỉ sự kiện được thay đổi. º Đạo đức. Đam mê: Sự thay đổi hoặc cưỡng ép áp đặt cho tâm hồn và như vậy có nghĩa là có lực cưỡng trong nhịp điệu bình thường của các hoạt động tâm hồn vốn bị một nguyên nhân bẹn ngoài đưa ra khỏi chính nó. Đam mê là hành vi của giáo dục hoặc khuynh hướng về những điều thiện khả giác đáng ước mong. º Kinh Thánh. Tân ước: Passion du Christ = Sự thương khó, sự khổ nạn của Đức Kitô: Toàn bộ những đau khổ của Đức Kitô từ khi Ngài bị bắt ở vườn Giếtsêmani. º Phần của từng sách Tin Mừng một tường thuật lại những biến cố kể từ bữa Tiệc Ly cho đến đồi Calvariô: La Passion selon S. Matthieu, selon S. Jean = Bài Thương khó theo thánh Matthêu, theo thánh Gioan. º Thần học. Mầu nhiệm Vượt Qua của Đức Kitô nhìn dưới khía cạnh đau khổ, cứu chuộc và hy tế. Chính trong cuộc khổ nạn này của Đức Kitô mà người Kitô hữu được tái sinh, qua bí tích Thánh Tẩy. Trước tiên, tất cả mọi bí tích đều diễn tả cuộc khổ nạn của Đức Kitô là nguồn mọi ân sủng, bao gồm những ân sủng bí tích. º Phụng vụ. Temps de la Passion = Mùa Thương khó: Thời gian Giáo hội chuẩn bị mừng lễ Phục Sinh bằng cách cố gắng có được nơi mình cách sâu sắc hơn những tình cảm của Đức Kitô trong cuộc thương khó của Ngài. (Xem Cl 1, 24; Pl 3, 10; 1 Cr 5, 1; 4, 13).

¨ Passionnaire = Sách khổ hạnh các thánh. Sách phụng vụ ghi lại những chuyện kể về những sự khổ cực của các vị tử đạo và sau này nới rộng hơn, sách đó ghi các hạnh các thánh không tử đạo, để đọc trong kinh Thần vụ. Sách này đã được nhập vào sách Kinh Nhật tụng (Bréviaire)

¨ Compassion = Sự thông phần đau khổ (do từ La-tinh cum = với và pati = đau khổ). Chuyển động của tâm hồn làm cho ta nhạy cảm với những sự dữ và những đau khổ của người khác làm cho ta thông cảm với họ bằng con tim. º Compassion de Notre Dame = Sự thông phần đau khổ của Đức Bà: Sự tham dự không đổ máu, nhưng thực sự của Đức Maria vào cuộc khổ nạn và hy tế cứu chuộc của Đức Giêsu. Sự tham dự này tóm kết và báo trước sự thông phần đau khổ của Giáo hội. º Compassion des saints = Sự thông phần đau khổ của các thánh: Những tình cảm và những hành vi yêu mến của những người mà hoặc bằng ý hướng hoặc bằng việc làm, họ theo gương Đức Trinh Nữ đau khổ và kết hợp với Đức Kitô chiu đau khổ và chịu chết trên thập giá.

¨ Patience = Sự kiên nhẫn, sự nhẫn nại. Thái độ sẵn sàng chờ đợi hoặc lâu, hoặc mau và ngay cả trong những điều kiện khó khăn vẫn chờ đợi điều lành ước mơ sẽ xảy đến. º Tân ước. Nơi thánh Phaolô và nhất là nơi thánh Luca, sự chờ đợi này (tiếng Hy-lạp là hypomonè) dựa vào Chúa Thánh Thần, trở nên linh hoạt, nó là thời gian nẩy mầm mà hạt giống cần phải có để phát triển: Nó là dấu chỉ của sự trung thành, và hoa quả của nó là niềm trông cậy vào Vương quốc của Thiên Chúa (Lc 8, 15; Rm 5, 34; Gc 1, 3-4). º Patience de Dieu = Sự kiên nhẫn của Thiên Chúa. Một trong những dấu hiệu về lòng nhân từ của Ngài: Thời hạn mà Ngài ban cho kẻ tội lỗi để họ trở về với Ngài. º VTB. º EF.

¨ Patient = Bị nhân. Triết. Người chịu một điều gì của nguyên nhân tác động. Bị nhân đối nghịch với tác nhân, cũng như thụ động đối nghịch với chủ dộng (hay tác động) (các từ tương liên). º Đạo đức. Kiên nhẫn, nhẫn nại: Nói lên phẩm tính của người có nhân đức nhẫn nại.

¨ Pathos = Đam mê. Trong tu đức Đông phương, từ này có nghĩa như từ passion, hoặc theo nghĩa tâm lý học, từ này chỉ chuyển động mãnh liệt của giáo dục, hoặc theo nghĩa đạo đức học, chỉ xu hướng, khuynh hướng vô trật tự, nết xấu hoặc cả tội đầu.

¨ Sympathie = Sự cảm thông (do từ Hy-lạp syn = với và pathos = sự đau khổ, điều người ta phải chịu). Sự tham gia vào tình trạng của người khác, như họ đang ở trong tình trạng của họ. Sự đau khổ của người khác không trở thành sự đau khổ của chúng ta, như xảy ra trong tình trạng đồng cảm ở lãnh vực các cảm xúc. Sự đau khổ được chia sẻ, nhưng không cùng được chịu đựng. Vì vậy, chúng ta có thể cảm thông ngay cả với những tình cảm mà chúng ta không thể cảm nghiệm được, hoặc vì chúng vượt lên trên chúng ta, hoặc ngược lại, vì chúng ta vượt qua chúng: sự buồn khổ của Đức Giêsu ở vườn Giêtsêmani, sự buồn rầu của một đứa trẻ. Sự cảm thông này đặt nền tảng trên kinh nghiệm thâm sâu về người khác, về sự hiển nhiên đệ nhất của cái tha ngã (le toi), về cái mà người Đức gọi là Mit-sein (hiện hữu với).

¨ Empathie = Sự thấu cảm (tiếng Đức Einfušhlemg). Tâm lý. Quá trình của tri giác về người khác trong tình trạng họ là người khác, vượt quá trật tự vừa tình cảm vừa nhận thức và dựa trên một thế quân bình giữa sự phóng ngoại cái ngã và sự đồng nhất hóa với tha nhân; ít đi sâu hơn và cái ngã và không làm phát sinh cùng một sự hợp nhất tình cảm như sự cảm thông, nó hệ tại ở việc cảm nhận và thấy trước được thái độ tình cảm của người khác đối với mình hoặc đối với đệ tam nhân, từ đó chúng ta thấy được tầm quan trọng của nó trong việc xây dựng những quan hệ cá nhân và việc cấu trúc hóa các nhóm người.

¨ Apatheia = Sự vô cảm (tiếng Hy-lạp = sự vô cảm). Sự dửng dưng hoàn toàn đối với các thực tại trần thế.

¨ Passivité = Tính thụ động. Theo nghĩa thông thường, từ này để chỉ đặc tính của những gì là thụ động, nghĩa là chịu nhận một tác động mà không phản ứng lại. º Thần học thần bí. Trạng thái thụ động: Một yếu tố của các trạng thái thần bí, hệ tại ở việc tâm hồn cảm thấy được Thiên Chúa nắm bắt hơn là cảm thấy chính mình tự dẫn dắt mình. Tác động thần linh biến đổi các năng lực của tâm hồn, nâng tâm hồn laên, làm cho tâm hồn nhận lãnh được những ánh sáng và những sự âu yếm mà bình thường nó không có.

¨ Passible = Phải chịu, đáng chịu. Để chỉ một người có thể chịu dựng được sự đau khổ, theo nghĩa siêu hình học. º Qualité passible = Tính chất phải chịu: Cách thức của bản thể khả giác khi nó bị tha hóa bởi sự vật khác.

¨ Impassible = Không bị tác động: Để chỉ người không thể chịu hoặc không chịu đựng được bất cứ một sự tha hóa nào. º Đạo đức. Thản nhiên: người không có đam mê hoặc hoàn toàn làm chủ được đam mê.

¨ Impassibilité = Tính không bị tác động (La-tinh impassibilitas, tương ứng với từ Hy-lạp apatheia; trong tiếng La-tinh pati, trong tiếng Hy-lạp paskhein vừa có nghĩa là đau khổ, chịu, và vừa có nghĩa là cảm thấy đam mê này, đam mê nọ). Siêu hình. Thuộc tính của một bản chất không thể chịu đựng được bất cứ sự tha hóa nào. º Thần học. Tính không bị đau khổ: Thiên Chúa là Đấng không hề bị đau khổ, nhưng Đức Kitô, với tư cách là người, thì có khả năng bị đau khổ, Đức Kitô phục sinh thì không bị đau khổ. º Triết, Đạo đức. Sự thản nhiên. Nơi những người theo phái khắc kỷ (Stoðciens), lý tưởng đạo đức gồm trong việc muốn tự giải phóng mình khỏi những cảm xúc và những đam mê, bằng cách chế ngự hoàn toàn những thứ đó. Châm ngôn sống của họ là anekhou kai apekhou: hãy chịu đựng và hãy tránh xa. Với ý nghĩa: tính thản nhiên là sự khiếm vắng những đam mê đạo đức hoặc là sự làm chủ hoàn toàn các đam mê, thì người ta có thể nói về Đức Kitô là Người không có những đam mê, hay ít ra thì những đam mê cũng vẫn được sắp xếp theo lý trí của Ngài và Ngài giữ được sự làm chủ các đam mê.

¨ Passionnistes = Các Tu sĩ Dòng Thương khó: Hội dòng được thánh Phaolô Thánh Giá thành lập năm 1720 và danh hiệu chính thức là Các giáo sĩ không đi giày của Thánh giá và của sự Thương khó Đức Giêsu Kitô Chúa chúng ta (Clerc déchaux de la Sainte Croix et de la Passion de Notre-Seigneur Jésus Christ). Hội dòng này có mục đích tham gia các công cuộc truyền giáo và các hoạt động thiêng liêng chẳng hạn như việc truyền bá lòng sùng kính sự Thương khó.

Passivité —> Passion.

PASTEUR (Le Bon) = Người Mục tử nhân lành: Sự thể hiện bằng ảnh tượng về Đức Kitô với những đường nét của một người chăn chiên thường vác một con chiên trên vai, hoặc đôi khi là một bình sữa. Hình ảnh này được gợi hứng từ Ga 10 và Lc 15, 4-8. Sự thể hiện ảnh tượng này mượn những đường nét ở Hermes Griophore, người vác chiên, thời Thượng Cổ. º Dimanche du Bon Pasteur = Chúa nhật Chúa Chiên Lành: Chúa nhật II sau lễ Phục Sinh, lúc đó người ta đọc Ga 10, 11-16. º VTB.

¨ Pastorale = Thuộc mục vụ. Tính từ. Từ dùng để nêu lên phẩm tính của một giáo lý hoặc một hành động liên quan đến nhiệm vụ của người mục tử. º Thần học. Khoa mục vụ: Thần học mục vụ là phần trong khoa thần học nghiên cứu, bằng cách qui chiếu kho tàng mặc khải cùng với kinh nghiệm về các mối quan hệ giữa con người, toàn bộ mầu nhiệm Giáo hội dưới những khía cạnh khác nhau, hầu rút ra những qui luật tổng quát về sự phát triển của Giáo hội và những chuẩn mực hành động cho người mục tư. º Pastorale missionnaire = Mục vụ truyền giáo: khoa mục vụ liên quan đến những quan hệ của người mục tử với những người ngoài Kitô giáo để đưa họ về với sự hoán cải và về với đức tin. º Pastorale interne = Mục vụ nội bộ: việc mục vụ liên quan đến các Kitô hữu. º Pastorale catéchétique = Mục vụ giáo lý: việc mục vụ liên quan đến việc giáo huấn đức tin trong quá trình phát triển về mặt thiêng liêng của các cộng đoàn và các tín hữu. º Pastorale liturgique = Mục vụ phụng vụ: việc mục vụ đưa phụng tự và cử hành phụng tự vào hành động. º Pastorale d’acceuil hay pastorale prémissionnaire = Mục vụ đón nhận hay mục vụ chuẩn bị truyền giáo: việc mục vụ nhằm nỗ lực mở rộng cộng đoàn ra cho những người ở bên ngoài. º Pastorale paroissiale = Mục vụ giáo xứ: việc mục vụ mà giáo xứ đảm nhận trách nhiệm. º Pastorale d’ensemble = Mục vụ phối hợp: việc mục vụ nhằm tập hợp, phối hợp và thống nhất hành động tông đồ ở cấp một giáo phận hoặc một quốc gia. º Centre de Pastorale Liturgique (CPL) = Trung tâm Mục vụ Phụng vụ; sau đó là Centre National de Pastorale Liturgique = Trung tâm quốc gia Mục vụ Phụng vụ: Cơ quan được thành lập năm 1943 tại Paris do Cha Piô Duployé, Dòng Thuyết Giảng, trung tâm làm công cuộc đối chiếu các nhà nghiên cứu (các nhà phụng vụ học, các nhà sử học, các nhà thần học) và các vị mục tử để tìm lại những chuẩn mực mục vụ của một cử hành phụng vụ để cử hành đó vừa phù hợp với chân lý đức tin và truyền thống, vừa thích hợp với sự mong đợi thực sự của dân Chúa. Từ Công đồng Vatican II, Trung tâm quốc gia Mục vụ Phụng vụ đã chính thức có nhiệm vụ là phối hợp và làm cho những cố gắng canh tân được hiến chế về Phụng vụ thánh vận dụng được kết quả.

¨ Pastoral = Thuộc về mục tử. Những gì có liên quan đến vị Giám mục hoặc cha xứ với tư cách họ là những mục tử của các linh hồn và có nhiệm vụ phải loan báo Tin Mừng cho một nhóm người nào đó, với sự lo lắng đến những người đang ở trong ràn chiên và cả những người chưa ở trong ràn chiên nữa. º Épýtres pastorales = Các thư mục vụ: Các thư của thánh Phaolô gởi cho Timôthê và Titô, khuyên răn họ để họ thực hiện tốt nhiệm vụ mục tử của họ. º Lettres pastorales = Các thư chung mục vụ: Các thư của vị Giám mục gởi cho đoàn chiên của mình để dạy dỗ và hướng dẫn đoàn chiên đó. º Conseil pastoral —> Conseil épiscopal. º Le Pastoral = Sách Mục tử: tác phẩm cổ điển của thánh Grêgôriô Cả, một thứ kim chỉ nam cho các Giám mục và các mục tử.

PASTARINS = Nhóm pataria. Thế kỷ XI, đây là nhóm người công giáo nhiệt thành, những phần tử của Pataria ở Milan, rất sôi nổi và hoạt động chống lại những thái quá trong Giáo hội. º Vào thế kỷ XII, từ này chỉ những người theo giáo phái Cathares, và sau đó, nó có khuynh hướng chỉ tổng quát các người lạc giáo, cách tổng quát.

PATÈNE = Đĩa thánh: Bình thánh có hình cái đĩa, được làm bằng kim khí quý, thường là bằng bạc mạc vàng, dùng để nhận lấy hình bánh, trước và sau khi truyền phép. Đường kính của hình này thay đổi trong nhiều thế kỷ. Người ta đã tìm thấy các đĩa thánh này bằng thủy tinh. º —> Diskos. Astérisque.

Patenôtre, pater —> Père

PATERNIENS = Những người lạc giáo Paterniens. Những người lạc giáo của các thế kỷ đầu bị thánh Augustinô tố cáo. Họ chủ trương nửa trên của thân xác con người thuộc về Thiên Chúa và nửa kia thuộc ma quỷ.

Paternité divine —> Père.

Pathos, patience, patient —> Passion.

Patriarcal, patriarcat, patriarche, patrie, patrimoine —> Père.

Patripassianisme = Khổ phụ thuyết: một trong những tên gọi của thuyết hình thái (modalisme) vì một số thành viên của thuyết này, như Noet, khẳng định rằng chính Chúa Cha đã nhập thể và chịu khổ hình trên thập giá: Pater passus est: Chúa Cha đã chịu đau khổ.

Patristique, patrologie  —> Père.

PATRON = Thánh Bổn mạng, thánh quan thầy: Vị thánh mà một thể nhân hoặc một pháp nhân được đặt dưới sự bảo trợ của vị thánh ấy. º Patron d’une église = Thánh Bổn mạng của một nhà thờ: vị thánh mà nhà thờ được cung hiến dưới sự bảo trợ của vị thánh đó —> Titre. Titulaire. º Người mà Giáo hội nhìn nhận quyền bảo hộ.

¨ Patronage (Droit de) = Quyền bảo trợ: Đặc quyền được giới thiệu một giáo sĩ với một nhà thờ hoặc một bổng lộc đang trống chỗ, và đặc quyền này được thẩm quyền Giáo hội nhượng lại cho người thành lập nhà thờ hoặc tài trợ bổng lộc đó, cũng như cho những người kế vị người đó cách hợp pháp trong những quyền của người đó, để bù vào những trách nhiệm mà họ đảm nhận.

¨ Patronat = Quyền, phẩm tính, các đặc quyền của người chủ. º Tài sản của giới chủ: Toàn bộ những tài sản và những con người thuộc quyền người chủ. º Patronats portugais et espagnols —> Padroado. Patronato.

¨ Padroado = Miền bảo trợ truyền giáo Bồ-đào-nha (từ Bồ-đào-nha có nghĩa là giới chủ). Một sắc chỉ Đức Giáo Hoàng ký ngày 4 tháng 5 năm 1493 tách rời lãnh vực phúc âm hóa dành cho người Tây-ban-nha. Bằng sắc chỉ này, Đức Giáo Hoàng Alexandro VI chia thế giới (ngoài Kitô giáo Tây phương) ra làm hai phần: phía tây một đường ranh giới chạy ngang qua phía tây và phía nam bán đảo Açores và các quần đảo Cap Vert, những người Tây-ban-nha có đặc quyền truyền giáo khắp nơi, đó là lãnh vực bảo trợ của Tây-ban-nha, hay là Patronato, phía đông đường này, chỉ những người Bồ-đào-nha mới có quyền phúc âm hóa cho phần thế giới thứ hai này: đó là miền bảo trợ của người Bồ-đào-nha hay là Padroado. Đường ranh giới đã được thay đổi chút ít và được xác định bởi Hiệp ước Tordesillas (1494) giữa Tây-ban-nha và Bồ-đào-nha, việc này đem lại kết quả là đưa nước Braxin vào miền bảo trợ của Bồ-đào-nha. Đặc quyền này cách hoàn toàn bị hủy bỏ, mãi cho đến trước Công đồng Vatican II, các việc truyền giáo Bồ-đào-nha tùy thuộc vào một cơ quan trung ương (dicastère) đặc biệt ở Rôma, cơ quan đảm trách các công việc ngoại thường chứ không phải cơ quan Truyền bá Phúc âm.

¨ Patronato = Miền bảo trợ truyền giáo Tây-ban-nha: Đặc quyền của người Tây-ban-nha trong các công cuộc truyền giáo, đã được xác nghĩa bởi sắc chỉ năm 1493 và hiệp ước Tordesillas năm 1494 —> Padroado. º Bảng XIV.

PATTERN = Mẫu hình (tiếng Anh: cấu trúc). Hệ thống các quan hệ có tổ chức trong lòng một xã hội và đặc biệt phản chiếu trong những thể chế thánh như các huyền thoại, các nghi thức, đồng thời cũng phản chiếu trong các thể hiện văn hóa khác, đặc trưng của xã hội đó.

PAUL (saint) = Thánh Phaolô. Sinh tại Tarsô ở Cilicia, khoảng năm 10 sau CN và đã bị xử trảm ở Rôma khoảng năm 67; ông là người biệt phái nghiêm nhặt, được đào tạo ở Giêrusalem, với thầy Gamaliel và là người bắt bớ các Kitô hữu đầu tiên. Ông thình lình trở lại nhờ việc Đức Giêsu hiện ra với ông (Cv 9, 22; 26) và trở thành vị Tông đồ tuyệt hảo. Bị truy hại gắt gao, bởi những người giữ luật Do thái cũng như những người Do thái, ngài đã rao giảng sự tự do Kitô giáo đối với luật Môsê (Gl 5) nhất là cho các Dân ngoại mà việc phúc âm hóa được ngài đảm nhận (Gl 2, 7) và cho dầu được tự do hay bị xiềng xích, ngài vẫn đi khắp Đông phương và Hy-lạp để phục vụ Lời Chúa.

PAUL VI = Phaolô VI: Hồng y Gioan Tẩy Giả Montini kế vị Đức Gioan XXIII năm 1963. Ngài đã tích cực chủ tọa ba khóa họp cuối cùng của Công đồng Vatican II. Cắt đứt với truyền thống ngồi tại chỗ của ngôi vị Giáo Hoàng, ngài đã khởi đầu một loạt các cuộc công du qua Giêrusalem năm 1964. Ngài đơn giản hóa nghi thức giáo hoàng và kết hợp các vị hồng y và Giám mục vào các quyết định phải có trong Giáo hội. Ngài khai triển phong trào đại kết và qua đời năm 1978.

¨ Paulin (privilège) = Đặc ân Phaolô: Theo thánh Phaolô (1 Cr 7, 12-16) đặc ân này cho phép một người tân tòng được quyền kết hôn lần thứ hai, trong khi người phối ngẫu, mà người tân tòng đã kết hôn trước khi có đức tin vẫn còn sống, và người phối ngẫu này từ chối không chịu trở lại hoặc ít ra là chung sống hòa bình với người tân tòng đó trong sự tôn trọng Luật Chúa. º Đồng nghĩa Privilège de la Foi = Đặc ân đức tin.

¨ Paulinien = Thuộc về thánh Phaolô: Những gì có liên quan đến các bản văn, học thuyết và lịch sử của Tông đồ Phaolô. º —> Pétrinien. Johannique.

¨ Paulinisme = Học thuyết Phaolô. Từ được tạo ra hoặc ít ra là được phổ biến bởi nhà chú giải Kinh Thánh Tin lành F.C Baus để chỉ những điểm của học thuyết Kitô giáo chuyên biệt trong giáo huấn của thánh Phaolô (nước tư cách là những điểm này khác biệt với lời rao giảng của các Tông đồ khác ở Palestin): Sự cứu độ chỉ duy nhất nhờ đức tin, độc lập với việc làm, tính phổ quát của lời kêu gọi trực tiếp đến với ơn cứu độ, sự tự do hoàn toàn đối với luật Môsê.

PAUL de la Croix (saint) = Thánh Phaolô Thánh giá: Quyển Nhật ký (Journal) của ngài tiết lộ những ân huệ thần bí ngoại thường trong rất nhiều năm, trong đó mầu nhiệm Thánh giá chiếm vị trí trung tâm. Vị thánh người Ý này (1694-1775) là đấng sáng lập Dòng Thương khó, thực ra đây là một hội dòng của các vị truyền giáo (giảng thuyết trong các giáo xứ và cấm phòng) phổ biến sự hiểu biết và lòng yêu mến Thánh giá. Thư tín của ngài rất nhiều, chứng tỏ ngài là một bậc thầy trong việc linh hướng.

PAUL Orose = Paul Orose. Linh mục Tây-ban-nha, khi đi trốn cuộc xâm lược phá hoại văn vật, ông ẩn trú bên cạnh thánh Augustinô là người mà năm 414, ông đã đệ lên ngài quyển Origenistarum (Quy tắc hướng dẫn về sự lầm lạc của học thuyết Priscillianô và học thuyết Origênê) của ông. Năm 415, ông tại Palestin là nơi ông đã ủng hộ chiến dịch của thánh Giêrônimô chống lại Pêlagiô. Trở về Phi châu, theo lời xin của thánh Augustinô, ông đã soạn thảo quyển Historiae adversus paganos (Các lịch sử chống lại người ngoại giáo), lịch sử hoàn vũ có tính cách biện giáo, được đánh giá rất cao vào thời Trung cổ.

PAUL de Samosate = Paul de Samosate. Người gốc Samosate (Euphratésie), Giám mục Antiokia năm 260, rất có uy tín bên cạnh các ông hoàng Palmyre. Cách sống và các tư tưởng của ngài đã sớm gây tai tiếng. Năm 268, một Công đồng họp ở Antiokia lên án ngài và truất chức ngài. Sự sai lầm của ngài có liên quan đến thiên tính của Đức Kitô, nhưng chúng ta ít được biết về giáo thuyết đã làm cho ngài bị lên án, vì các tư liệu kết án ngài chủ trương một Kitô học mang dáng vẻ Nestôriô là những tư liệu không trung thực bao nhiêu.

PAUL de Tella = Paul de Tella. Văn sĩ Syria, nổi tiếng nhờ bản dịch Syria mà ông đã dịch, vào khoảng năm 612, bản văn của Bản Bảy Mươi đã được Origênê hệ thống hóa trong Sách Sáu cột, chúng ta chỉ còn lại có phân nửa bản dịch này.

PAULICIENS = Lạc giáo Pauliciens: Những người theo lạc giáo vào các thế kỷ VII-VIII rất đông trong xứ Armênia và Bulgaria. Họ xác quyết sự hiện hữu của hai vị thần: vị thần tốt lành, tác giả của công cuộc tạo dựng nên các linh hồn; vị thần xấu xa, tác giả của công cuộc tạo dựng và là chúa tể của thế giới hữu hình. º —> Cathares Manichéens.

Paulin, paulinien, paulinisme

PAULIN d’Antioche = Paulinô thành Antiokia: Linh mục, là môn đệ của Eutakiô thành Antiôkia và là thủ lãnh của cộng đoàn Eutakiô tại thành phố này khoảng giữa thế kỷ IV. Ngài là bạn thân của thánh Athanasiô và là kẻ thù của Mélère thành Antiokia trong vụ ly giáo Antiokia. Ngài duy trì tại antiokia truyền thống thần học được thừa hưởng của Eutakiô (Kitô học về con người được đảm nhận) và đã gây ra phản ứng đầu tiên chống lại thuyết Apolinariô. Được tấn phong Giám mục năm 363, ngài qua đời năm 388.

PAULIN de Nole = Paulinô Nôla. Sinh tại Bordeaux, là học trò và là bạn của Ausone. Sau khi đã khởi đầu bằng một sự nghiệp hành chánh sáng chói, ngài về ở ẩn trong một nơi cô quạnh tại Tây-ban-nha, khoảng năm 390. Sau đó, ngài nhập hàng giáo sĩ của thánh Ambrôsiô ở Milanô và năm 409, được bầu làm Giám mục Nôla ở Campania († 431). Người ta còn lưu giữ được của ngài những bức thư và những bài thơ chứng tỏ một tài năng dễ cảm và tế nhị.

PAULIN de Pella = Paulinô Pella. Sinh năm 376 tại Pella (Macêđônia), cháu ruột của Ausone. Ngài đã sống ở xứ Gaule và cuối cùng định cư ở Marseille. Trong tuổi già, ngài đã viết một tự truyện bằng văn vần, tựa đề là Eucharisticos (quyển sách về tác động của các ân sủng), một tác phẩm rất thú vị vì giúp ta biết về tình trạng xứ Gaule phía nam vào đầu thế kỷ V.

PAULISTES = Hội truyền giáo thánh Phaolô: Hội các linh mục thừa sai thánh Phaolô Tông đồ được thành lập ở Mỹ năm 1858 do Cha Hecker. Công việc chính của Hội truyền giáo thánh Phaolô là truyền giáo. Hội dòng của họ được phổ biến đến Bắc Mỹ và Ý.

PAUVRE = Nghèo khó: Người Israel không có tài sản vì sống trung tín với lề luật của Giavê (Tb 4, 2), đối nghịch với người giàu có bất công và vô đạo (Gr 3, 27-29). Những lời ca tụng các ngôn sứ dùng để khích lệ lòng sốt sắng của những người nghèo khó này (tiếng Do thái: anavim) đã trở thành cương lĩnh cho đến thời Tân ước (Lc 6, 20; 9, 57-62; 18, 22-27; 14, 28-33). º Les pauvres en esprit = Những người có tâm hồn nghèo khó. Mt 5, 3 là những người có một tâm hồn của những kẻ nghèo khó —> Ebionistes. º VTB.

¨ Pauvreté = Sự nghèo khó (do từ La-tinh pauper = nghèo; từ paucus = ít và pario = sinh sản, sản xuất: người sản xuất ít). Tình trạng của người sở hữu ít và có khả năng sản xuất ít. º Kinh Thánh. Trong Kinh Thánh, những người nghèo khó có một vị trí quan trọng. Các ngôn sứ đòi buộc phải có sự công bằng đối với những người nghèo khó, vì họ là những người bị đàn áp, những kẻ yếu đuối và thấp cổ bé miệng hay là những người thiếu thốn. (Am 2, 6tt; Is 10, 2; Hc 4, 1tt v.v...) Với Sophonia, các từ chỉ sự nghèo khó (nhất là từ Do thái anavim) bắt đầu mang mầu sắc đạo đức và cánh chung: những anavim là những người tùng phục Thiên Chúa và chờ đợi tất cả nơi sự Quan phòng của Ngài. Với Zacaria, anav cũng chỉ một ý tưởng về lòng vị tha. Sau cùng, chính Đấng Messia cũng được sai đến cho những người nghèo khó (Lc 4, 18), Ngài khiêm tốn và hiền lành, đồng thời Vương quốc Thiên Chúa cũng được hứa ban cho những người nghèo khó (Mt 5, 3; Lc 6, 20). º Pauvreté affective et effective = Sự nghèo khó trong tâm hồn và trong thực tế: Người ta gọi như vậy, một bên là sự nghèo khó trong tâm hồn hay là sự dứt bỏ (kẻ hưởng dùng của cải đời này, hãy làm như chẳng hưởng dùng thật sự (1 Cr 7, 31), sự đơn sơ trong cuộc sống, cần thiết cho tất cả những Kitô hữu muốn nghe Tin Mừng trong đời sống của mình, và một bên nữa là sự nghèo khó thực sự. º Conseil de pauvreté = Lời khuyên khó nghèo: nếu sự nghèo khó trong tâm hồn là cần thiết cho tất cả mọi Kitô hữu thì sự nghèo khó trong thực tế, sự từ bỏ mọi của cải riêng tư cá nhân chỉ là một lời khuyên. Xem Lc 18, 22 (mặc dù lời khuyên này hình như thường là một thúc bách nơi Lc 12, 33; 14, 33). º V�u de pauvreté = Lời khấn khó nghèo: Lời hứa với Thiên Chúa, được thực hiện trước mặt những người chứng, là từ bỏ có hiệu lực, trong một thời gian hoặc vĩnh viễn, tất cả những của cải riêng tư cá nhân. Vì vậy, trong thực hành, lời hứa này chỉ có thể được thực hiện trong đời sống cộng đoàn, noi gương các Tông đồ ở Giêrusalem (Cv 2, 44-45; 4, 32-35) hoặc trong sự hành khất thường kỳ (Thánh Bênêđitô-Jodeph Labre). º Etat de pauvreté = Bậc sống khó nghèo: thuật ngữ chỉ bậc sống hiệu quả của sự nghèo khó mà người tu sĩ gắn bó vào bằng lời khấn (và có thể thay đổi một cách rõ rệt từ Dòng này sang Dòng kia) để đi vào sâu hơn nữa trong tinh thần Tin Mừng và sự khó nghèo và trong đức ái. º Vertu de la pauvreté = Nhân đức khó nghèo. Nhân đức “khó nghèo”, nói đúng ra là không có, vì sự khó nghèo trước tiên là một tình trạng bên ngoài; nhưng có một tinh thần về tình trạng nghèo khó có thể được xem như một nhân đức; khi đó nó có nghĩa là một sự sẵn sàng nội tâm để dứt bỏ mọi của cải trần thế và hoàn toàn tự do đối với những của cải đó. Sự sẵn sàng nhân đức này được gọi một cách chính xác là sự rộng rãi, tức là một nhân đức riêng của sự khó nghèo. Dĩ nhiên với điều kiện là phải hiểu rõ ràng sự rộng rãi theo tinh thần Tin Mừng và của thánh Phanxicô Assisi, chứ không phải theo tinh thần của một triết gia hay của một người ngoại đạo.

PAVILLON = Khăn phủ bình thánh: tấm vải quý người ta dùng để phủ tất cả bình thánh chứa đựng Mình Thánh Chúa được dự trữ.

Pax —> Paix.

PÉCHÉ = Tội, tội lỗi (do từ La-tinh peccare, theo nguyên gốc có nghĩa là một bước sai, phạm một lỗi). Thần học. Theo định nghĩa đã trở thành cổ điển của thánh Augustinô (Contra Faustum, 22 - chống lại Fauste, 22) “Tội là một lời nói, một hành vi hoặc một ước muốn chống lại luật vĩnh cửu”. “Luật vĩnh cửu” phải hiểu là chính Thiên Chúa với tư cách Ngài là Qui Luật tối thượng của mọi hữu thể, và dĩ nhiên, cũng là một Qui Luật tối thượng của mọi hành vi. Được hiểu như vậy, định nghĩa về tội trên đây cũng chứng tỏ rõ ràng rằng tội lỗi là một sự xúc phạm đến Thiên Chúa và tất cả những gì đi ngược lại với lý trí - qui luật của mọi hành vi của chúng ta vốn đã được Thiên Chúa - Luật tối cao - ban cho - là tội lỗi. Tội lỗi đối nghịch với sự chính trực. º Trọng tính của tội được xác định tùy theo cường độ của ý hướng xấu dựa trên phẩm giá của nhân đức mà tội phạm ấy vi phạm và đặc biệt là dựa trên mức độ mà tội phạm ấy vi phạm đến đức mến, nó cũng được xác định tùy theo những tình huống, phẩm giá của người bị xúc phạm, và theo tầm quan trọng của sự thiệt hại đã gây nên, cùng với nhân đức quen thuộc của người mà, vì phạm tội, họ tỏ ra vô ơn đối với Thiên Chúa và có thể gây tai tiếng với môi trường sống quanh mình. º Thoạt đầu, các thứ tội thông thường được chia theo các đối tượng của chúng hoặc các mục đích trực tiếp mà chúng nhắm tới. Chúng còn được chia thành các tội tinh thần hay xác thịt (péchés spirituels ou charnels) tùy theo loại khoái trá mà linh hồn tìm kiếm; các tội vi phạm hay bỏ việc lành (péchés de commission ou d’omission) tùy theo người phạm tội phạm một hành vi xấu hay bỏ, không hành động tốt; các tội tư tưởng, lời nói hay việc làm (péchés de coeur, de bouche ou d’action) tùy theo chúng còn trong ước muốn hoặc được thể hiện bằng lời nói hay hành vi; các tội do thái quá hay do bất cập (péchés d’excès ou de défaut) tùy theo chúng vi phạm luật của lý trí bằng cách quá tiêu cực hoặc quá tích cực trong thái độ sống của mình (Ví dụ: nhân đức rộng rãi, theo đó ý muốn giữ mức độ trung dung của lý trí trong việc sử dụng và lưu hành của cải, có hai điều xấu đối nghịch nhau: một do bất cập: sự hà tiện gây trở ngại cho những trao đổi, một do thái quá, tức là phung phí gây nên tình trạng lãng phí của cải vật chất. Các tội còn được phân biệt tùy theo chủ thể của chúng hoặc trung khu của chúng, trong những phần khác nhau của linh hồn: tội hoàn toàn do ý muốn, tội do lý trí hoặc tội do năng lực cảm giác (tham dục hay nộ dục) là những tội mà ý muốn cũng ưng thuận. º Về phương diện hậu quả của tội, tội cũng được phân biệt thành tội trọng và tội nhẹ (les péchés mortels et véniels), tùy theo tình trạng tội có làm mất cuộc sống ân sủng là tình yêu đức ái hay không. º Péchés capitaux = Các mối tội đầu. Các tội gốc vốn là nguồn sinh ra các tội khác. Người ta phân biệt bảy mối tội đầu: Hư danh, ghen ghét, hờn giận, nguội lạnh, hà tiện, mê ăn uống và dâm dục. Danh sách hiện nay của các mối tội đầu thường thay thế tội hư danh bằng tội kiêu ngạo, và tội nguội lạnh bằng tội lười biếng. Kiêu ngạo có thể được xếp vào hàng các mối tội đầu, nhưng nó quan trọng hơn các tội khác, vì nó là khởi đầu của mọi thứ tội. Thánh Grêgôriô gọi nó là mẹ và là nữ vương của tất cả mọi nết xấu và ngài thêm: “Khi tội kiêu ngạo (la superbe) đã thắng được một tâm hồn thì, để phá phách tâm hồn đó, lập tức nó giao nộp tâm hồn sấy cho bảy nết xấu chính này như là cho những người chỉ huy của tâm hồn ấy, từ đó mà muôn vàn nết xấu khác phát sinh từ các nết xấu đó” (Moralia 31). Về tội nguội lạnh hay là sự chán ngấy đời sống thiêng liêng, đó là một tội mà ngày nay người ta ít biết tới tên của nó; tuy nhiên, nó đáng được qui cho là tội đầu trong khi tội lười biếng ít phù hợp hơn với những tội danh này. Etat de péché = Tình trạng tội lỗi: hoặc là tình trạng của con người từ khi có tội tổ tông; đối nghịch với tình trạng công chính nguyên thủy. Hoặc là tình trạng của con người phạm tội trọng; đối nghịch với tình trạng ân sủng hoặc với tình trạng được Chúa Thánh Thần cư ngụ trong tâm hồn. Hoặc tình trạng bên ngoài không phù hợp với những lề luật của Thiên Chúa và của Giáo hội và là tình trạng ngăn trở không được nhận lãnh các bí tích, cho dầu có một yếu tố nội tại nào đó có thể biện minh được cho tội phạm; đối nghịch với tình trạng pháp luật. º —> Malice. Rectitude. Milieu. º Kinh Thánh. Trong Cựu ước, từ này dùng để chỉ sự vi phạm một lề luật của Thiên Chúa hoặc là sự vi phạm hoàn toàn có tính cách vật chất (những vết nhơ và những sự không trong sạch theo luật Lv 15) hoặc là sự xúc phạm có tội và có ý thức. Đối với Kinh Thánh, mọi tội đều có một tầm mức tập thể, tất cả mọi thành phần của dân Chúa đều liên đới với nhau trong con đường cứu độ. Quan niệm này, một quan niệm không bao giờ trở thành cũ kỹ, vẫn gợi nên một sự ý thức dần dần về trách nhiệm cá nhân của mỗi người trong tội lỗi, nhất là kể từ Edêkien (xem Ga 9, 2). º —> Cas réservés. º VTB.

¨ Pécheur = Tội nhân, người phạm tội: người phạm tội hoặc sống trong tình trạng tội lỗi. º Pécheur public = Tội nhân công khai: Người đang ở trong một tình trạng có tội trọng xét về phương diện bề ngoài và khách quan (Ví dụ: người sống chung ngoài hôn nhân). º Giáo luật. Tội nhân công khai không thể được nhận lãnh các bí tích, cũng không được cho phép chôn cất theo nghi thức của Giáo hội.

¨ Peccanuneux = Tội lỗi: mang một đặc tính của tội hoặc có tương quan đến tội. º Acte peccanuneux = Hành vi tội lỗi: Đồng nghĩa với tội.

¨ Impeccabilité = Tính không thể phạm tội: Phẩm tính của một bản tính toàn hảo, không thể phạm tội. Từ này trước tiên được quy cho Thiên Chúa và sau nữa là cho các tạo vật thiêng liêng được vững vàng trong ân sủng: Các thiên thần sau cuộc thử thách; những người lành, sau khi chết.

PÊCHEUR (Anneau du) = Nhẫn Ngư ông, nhẫn Giáo hoàng: Từ thời Đức Giáo Hoàng Eugêniô VI (1431- 1447), ngài dùng cái ấn bằng sáp ong đỏ có hình thánh Phêrô đang thả lưới để chính thức hoá các văn bản của một vị giáo hoàng. º —> Bulle.

PECKHAM (Jean) = Jean Peckham. Vị Tiến sĩ tài trí này (Doctor ingeniosus) (1235-1292) là một tu sĩ Phanxicô, người Anh, ngài theo học rồi dạy học ở Paris trước khi trở thành giáo sư Oxford. Ngài được bầu làm giám tỉnh của Dòng mình, sau đó làm Tổng Giám mục Cantorbéry. Sự đối nghịch của ngài với học thuyết Tôma đã đưa ngài đến chỗ chỉ trích các luận án của Richard Knabwell.

PECTORIUS (Epitaphe de) = Bia mộ Pectorius: Câu khắc trên bia mộ của người Kitô hữu được tìm thấy ở Autun. Tấm bia khắc thuộc thế kỷ IV, nhưng bản văn chắc chắn là cổ hơn, ít nhất là trong phần đầu của tấm bia, tức là phần ca tụng Đức Kitô với danh hiệu Ichthus (con cá) và tấm bia có thể được khắc ở thế kỷ II.

PÉDAGOGIE DIVINE = Khoa sư phạm của Thiên Chúa chỉ cách thức mà Mạc khải lịch sử đã được thực hiện: một cách giáo dục tiệm tiến quan tâm đến hoàn cảnh cụ thể của loài người.

¨ Pédagogne = Nhà sư phạm (Giáo phụ học). Tựa đề một tác phẩm của Clément d’ Alexandrie (150-215), trong đó ngài có ý chứng minh rằng Logos (Lời) là nhà giáo dục của nhân loại.

PÉDOBAPTISME = Sự hoặc thuyết Rửa tội trẻ em: Việc thực hành nhiệm tích rửa tội cho trẻ em hoặc học thuyết tán thành việc thực hành này —> Baptême.

PÉGUY (Charles) = Charles Péguy.  Thi sĩ, triết gia, nhà luận chiến người Pháp (1873-1914). Vốn là cựu học sinh trường cao đẳng sư phạm, ông đã rời bỏ Giáo hội Công giáo 1895, gắn bó với chủ nghiã xã hội. Năm 1900, ông thành lập nhà xuất bản Cahiers de la Quinzaine, nơi ông đã xuất bản tất cả tác phẩm của mình. Ông công khai đứng về phe bênh vực Dreyfus khi xảy ra “Vụ” này. Năm 1908, ông tuyên bố trở lại Công giáo, nhưng nếu chú ý hơn, ta sẽ thấy ông vẫn còn là một “Kitô hữu ở ngoài ngưỡng cửa”. Công trình của ông rất lớn, đã ảnh hưởng nhiều đến Kitô giáo ở Pháp, nhất là sau khi cái chết của ông, xảy ra đột ngột ở trận chiến sông Marne - và công trình đó rất đa dạng: Tác phẩm luận chiến chống lại một số khía cạnh nào đó của thế giới hiện đại và chống lại Giáo hội quá “thể trụ” (Notre Jeunesse, L’Argent: Tuổi trẻ của chúng ta, Tiền bạc); tác phẩm triết học (Note sur M. Bergson, et Note conjointe: Ghi chú về ông Bergson, và ghi chú nối kết); thần học (Un nouveau théologien, M. Fernand Laudet: Một nhà thần học mới; Ông Fernand Laudet); thi ca, tác phẩm danh tiếng nhất (Ève; Le porche du mystère de la deuxième vertu: Evà, Cửa cổng của mầu nhiệm về nhân đức thứ hai. Le Mystère des saints Innocents; Mầu nhiệm các thánh Anh hài) Một số trang của Péguy về người Do thái, về tự do Kitô giáo, về sự cần thiết đối với Kitô giáo, phải tự so sánh mình với “linh hồn ngoại giáo” và lắng nghe “linh hồn ngoại giáo” để trở nên chính mình, đã không bao giờ trở nên cũ kỹ.

PEINE = Hình phạt. Từ La-tinh poena, do từ Hy-lạp poinè, có lẽ đã được đưa vào tiếng La-tinh để chỉ một sự trừng phạt hoặc tiền phạt cho phép chuộc mình khỏi sự trừng phạt º Kinh Thánh Sự trừng phạt được liên kết với một thứ tự động tính, ngược lại, hình phạt là hành vi công bình mà Thiên Chúa dùng để phạt một lỗi phạm cách minh bạch: ở đây người ta dùng từ dikè = sự công bình, sự công thẳng. º Thần học. Những hình phạt địa ngục là hình phạt trầm luân và giác khổ. º Giáo luật. Peine ecclésiatique = Hình phạt của Giáo hội. Sự tước mất một quyền lợi, do thẩm quyền Giáo hội quyết định nhằm sửa chữa một người có tội và nhằm phạt tội phạm của người đó. Vì vậy, hình phạt của Giáo hội có tính cách oán vạ, mục đích là để tái lập trật tự xã hội đã bị tổn thương và đồng thời hình phạt ấy cũng có tính cách điều trị, nhằm sửa chữa và trả lại sự an lành cho kẻ phạm tội. º Mitigation des peines (do từ La-tinh mitigatio = làm cho dịu) = Sự giảm khinh hình phạt: sự giảm bớt dần dần cường độ của các hình phạt. º Mitigation des peines du purgatoire = Sự giảm nhẹ hình phạt luyện ngục. Ngoài sự giảm bớt thời hạn các hình phạt do những lời khẩn nài của Giáo hội, một đôi nhà thần học nghĩ rằng chính những lời cầu xin này cũng mang lại một sự giảm bớt cường độ trong các hình phạt này. º Mitigation des peines de l’enfer = Sự giảm nhẹ hình phạt hỏa ngục: Niềm tin tưởng rằng các hình phạt hỏa ngục được giảm nhẹ nhờ những lời cầu xin của Giáo hội hoặc nhờ lòng nhân từ của Thiên Chúa trực tiếp ban cho, đã có trong Giáo hội ngay từ thế kỷ IV. Trong sách Bí tích của Gellone (thế kỷ VIII) có một lời nguyện cho những kẻ bị án trầm luân, và trong nhiều sách lễ người ta còn thấy có thánh lễ pro cujus anima dubitatur (cầu cho linh hồn của kẻ còn bị hoài nghi). Đức Thánh Cha Piô V đã hủy bỏ thánh lễ này trong sách lễ Rôma. Niềm tin này không chính thức bị lên án, nhưng ngày nay không còn được ủng hộ nữa.

PÉLAGE = Pêlagiô. Đan sĩ ở Grande Bretagne, nhà khổ tu và là linh giám, ông đã lưu ngụ khá lâu tại Rôma, trốn sang Phi châu năm 410 trước sự xâm lăng của Alaric, sau đó sang Palestin; ở đây, ông đã tranh thủ được lòng khoan dung của các vị Giám mục, nhưng tác động của thánh Augustinô đã đưa đến sự lên án các tư tưởng của ông ở Tây phương. Người ta còn giữ lại của ông một số các bức thư và các khảo luận nhỏ.

¨ Pélagiens = Những người theo thuyết Pêlagiô. Những người theo các quan điểm của Pêlagiô liên quan đặc biệt đến ân sủng và tự do phán đoán. º Hình dung từ pélagien, đã vô cùng thích hợp khi nó được áp dụng vào Julien d’Eclane là người đã hệ thống hóa thuyết Pêlagiô, hình dung từ này được dùng khá rộng rãi trong suốt lịch sử về các cuộc tranh luận Kitô giáo liên quan đến ân sủng.

¨ Pélagianisme = Thuyết Pêlagiô: học thuyết của Pêlagiô chủ trương làm giảm nhẹ vai trò của ân sủng: là nhà khổ tu đề cao tính trổi vượt và hiệu lực của nỗ lực ý chí trong việc thực hành nhân đức, Pêlagiô cho là một nhân đức nằm trong khả năng của con người; chỉ cần Thiên Chúa ban cho sự tự do phán đoán và luật luân lý là đủ: ân sủng nhiều lắm chỉ là đóng vai trò hỗ trợ; sự tự do không bị ảnh hưởng gì vì tội của Ađam, mà theo ông, tội đó chẳng qua chỉ là một gương xấu. Thuyết Pêlagiô đã được Jules d’Elane hệ thống hóa và bị thánh Augustinô đánh bại.

¨ Semi-pélagianisme = Thuyết Bán-pêlagiô: học thuyết mà mặc dù đã chối bỏ mọi tham vọng của Pêlagiô, vẫn còn đối nghịch với học thuyết Augustinô về tính nhưng không tuyệt đối của ân sủng. Học thuyết này xác quyết rằng sự khởi đầu của ơn cứu độ hay là của sự hối cải là công việc của con người chứ không phải của ân sủng và học thuyết cũng có khuynh hướng đồng hóa tiền định với tiền tri. Thuyết Bán-pêlagiô trước tiên được Cassien ở Marseilles truyền giảng vào khoảng năm 425, sau đó được Vincent de Lérins và các đan sĩ của ông ủng hộ, nó đã bị thánh Augustinô, rồi sau đó Prosper d’Aquitain đánh bại. Cuộc tranh luận lại tái diễn sau này giữa Fauste de Riez và Fulgence de Ruspe. Sự can thiệp của Césaire d’Arles và Công đồng Orange năm 529 đã chấm dứt cuộc tranh luận đó. Tên gọi “bán-pêlagiô” chỉ mới có vào thế kỷ XVII.

PÉLAGE 1er = Pêlagiô I. Giáo Hoàng từ 556 đến 561. Ngài đã góp phần giảm bớt tình trạng khốn khổ tại Ý, sau những cuộc xâm lược của dân Goths, ngài dẹp bỏ tình trạng buôn thần bán thánh và đưa về hiệp nhất với Rôma. Một số Giám mục vùng Bắc Ý và xứ Gaules là những vị tỏ ra nghi nghờ về các quyết định của Công đồng chung thứ V (Constantinôpôli, 553) và bênh vực những luận án Nestôriô. Một trong những bức thư của ngài đưa ra nguyên tắc là, trong trường hợp hoài nghi liên quan đến một công đồng tổng quát, thì cần phải tìm một giải đáp ở Rôma, chứ không phải ở một công đồng miền.

PÈLERIN = Người hành hương. Người đang đi hành hương, một mình hoặc theo nhóm. Một số người hành hương rất danh tiếng nhờ các chuyện kể mà họ để lại cho chúng ta về các nghi lễ và tục lệ mà họ đã có thể quan sát được —> Ethérie.

¨ Pèlerinage = Cuộc hành hương: Quá trình của một người cô độc hoặc của cả một cộng đoàn Kitô hữu tiến về một nơi thánh ở cách xa một khoảng nào đó —> Procession. º Ngay từ thời thượng cổ xa xưa, và chắc chắn là từ khi Constantinô tái lập hòa bình, người ta thường hay hành hương đến Giêrusalem viếng các Nơi Thánh và đến Rôma viếng mộ thánh Phêrô và thánh Phaolô. Về sau, người ta đi đến nhà thờ thánh Giacôbê Compostella và tất cả nơi khác mà sự hiện diện có thực hoặc giả định, của các thánh tích vẫn luôn luôn hấp dẫn đám đông. Các vương cung thành đường - trạm nghỉ rải rác dọc theo những con đường hành hương. Ngày nay, kỷ niệm những lần hiện ra của Đức Trinh Nữ đang lôi cuốn đến Lộ Đức những đoàn người trên khắp thế giới. Từ thời Thượng Trung cổ, người ta buộc những chuyến đi như vậy để chỉ dấu ăn năn đền bù những tội đặc biệt nặng. Nhưng, ngay từ đầu, các chuyến đi ấy đã có thể mang một khía cạnh du lịch mà đôi khi ngày nay chúng ta vẫn còn thấy hối tiếc. º Tu đức. Sự lữ hành: Cuộc hành trình của con người trên trái đất này là một cuộc hành hương về thành Giêrusalem trên trời.

PÉLICAN = Chim bồ nông: loại chim chân màng mà theo truyền thuyết đã nuôi con của mình hoặc làm cho chúng sống lại bằng cách chích máu của chính mình cho con uống và khoa ảnh tượng Kitô giáo đã làm cho ảnh tượng ấy trở thành một trong những biểu tượng của Đấng Cứu Thế.

PÉNITENCE = Sự hối cải, sám hối, sự ăn năn, thống hối (do từ La-tinh paene = đến cùng). Từ thường được dùng trong các bản dịch tân ước, để dịch từ Hy-lạp matanoia (từng chữ: sự thay đổi tâm hồn), sự hối cải là một sự quay trở về của tinh thần và tâm hồn, một sự hối tiếc và một sự trở lại. Sự hối cải vô cùng cần thiết để được vào trong Vương quốc: Anh em hãy sám hối, vì Nước Trời đã đến gần (Mt 3, 2; Cv 3, 19) hoặc để được tiếp nhận trong đức tin và được lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy (Cv 2, 38). º Vertu depénitence = Nhân đức sám hối. Thái độ của tâm hồn sẵn sàng chê ghét tội lỗi đã phạm, từ bỏ nó và bước đi trong con đường quy chính. Những hành vi hối tiếc và hối hận bên trong là những hành vi của nhân đức sám hối. º Sacrement de pénitence = Bí tích sám hối, bí tích cáo giải, bí tích giải tội: Bí tích mà trong đó tội nhân biểu lộ sự ăn năn của mình với thừa tác viên có quyền xá giải (thừa tác viên xá giải) để qua các ngài họ được lãnh nhận ơn tha thứ của Đức Kitô. Bí tích này gồm có hai dấu chỉ hữu hình, qua đó Đức Kitô thông ban ân sủng của Ngài: các hành vi của tội nhân (sự thống hối, sự xưng tội, sự đền tội) và sự đoán xét cũng như hành vi xá giải của vị linh mục. º Pénitence sacramentelle = Việc đền tội của bí tích Sám hối: Kinh nguyện hoặc việc làm được vị linh mục quyết định cho hối nhân như là dấu hiệu của sự đền bù mà các tội lỗi của hối nhân đó buộc phải có, đồng thời hối nhân đó phải cố gắng hoàn thành việc đền tội trong sự liên đới với Đức Kitô, và các thánh, là những Đấng làm giàu thêm kho tàng công nghiệp của nhiệm thể Đức Kitô là Giáo hội. º Actes de pénitence = Các hành vi hối cải, các hành vi thống hối: Hành vi chủ yếu của sự hối cải thì vô hình vô dạng: sự quay lại của tâm hồn tội nhân dưới tác động của ân sủng Thiên Chúa. Nhưng hành vi này được biểu lộ ra: thông thường bằng cách tỉnh lược, người ta gọi những hành vi hay những việc làm để đền tội là những hành vi bên ngoài mà sự sám hối đòi hỏi phải có hoặc để thể hiện sự hối tiếc của mình (xưng tộii, hoặc để chuẩn bị thái độ sẵn sàng hối tiếc (các hành vi khiêm hạ, các kinh nguyện) hoặc để đền tội hoặc đền tạ (những hành vi hãm xác, những việc đọc kinh, ăn chay, bố thí, hành hương). º Temps de pénitence = Mùa sám hối. Thời gian phụng vụ dành cho các việc ăn năn sám hối để chuẩn bị dân Chúa vào ngày lễ chấm dứt thời gian đó. º Instruments de pénitence = Các dụng cụ sám hối. Các dụng cụ hãm xác (ví dụ áo nhặm). º —> Absolution. Attribution. Contrition º VTB.

¨ Impénitence = Sự không hối cải. Sự từ chối, không chịu ăn năn thống hối về phần của tội nhân cứng đầu, ngoan cố. º Impénitence finale = Sự không hối cải lúc lâm chung. Sự từ chối không chịu hối cải vào lúc chết.

¨ Pénitent = Ăn năn, sám hối (Tính từ). Con người có sự hối tiếc vì đã xúc phạm đến Thiên Chúa, có hành vi sám hối hoặc có nhân đức sám hối. º (Danh từ) Người sám hối. Hối nhân: người mà, ngày xưa, vì tội lỗi của mình, đã bị xếp vào số những người phải chịu những việc đền tội có tính cách tập thể nào đó; các hối nhân này bị vị giám mục trong ngày Thứ Tư lễ Tro long trọng mời ra khỏi Giáo hội, trong suốt mùa Chay. º Réconciliation des pénitents = Nghi lễ hòa giải các hối nhân. Nghi thức trong đó các hối nhân được long trọng tái nhận vào Giáo hội và được giải hòa, về phương diện bí tích, vào ngày thứ Năm tuần thánh. º Tu sĩ Dòng Ba Sám hối: Tu sĩ của một Dòng Ba, một phụng hội hoặc một hội dòng, đặc biệt tình nguyện sống tinh thần sám hối.

¨ Pénitentiel = Có tính sám hối. Những gì liên quan đến việc sám hối. º Lịch sử. Giải tội chỉ nam, cáo giải chỉ nam: Các sách có từ thế kỷ VII và VIII, thiết lập những định mức thực sự cho việc đền tội để các vị xá giải dùng, và được các đan sĩ Celtes phổ biến.

¨ Pénitentiaux (Psaumes) = Các Thánh vịnh thống hối: Nhóm bảy thánh vịnh (6, 31, 37, 50, 101, 129 và 143 theo cách đánh số của các bản Vulgata) là những thánh vịnh biểu lộ những tình cảm thống hối và được đọc trong một số trường hợp.

¨ Pénitencier = Vị xá giải. Chanoine pénitencier = Cha giải tội có đặc quyền kinh sĩ xá giải: Trong một Kinh sĩ đoàn chính tòa hoặc của một nhà thờ không phải chính tòa, nhưng có Kinh sĩ đoàn, vị kinh sĩ được Đức Giám mục bổ nhiệm và nhận lãnh quyền tài phán thông thường để nghe xưng tội trong giáo phận với quyền xá giải trong những trường hợp chỉ dành riêng cho Đấng Thường quyền. º Pénitencier majeur = Trưởng tòa xá giải: Vị Hồng y được Đức Giáo Hoàng bổ nhiệm làm Bộ trưởng Thánh bộ xá giải. Đồng nghĩa: Cardinal grand pénitencier .º Pénitencier mineur = Nhân viên Thánh bộ (tòa) xá giải. Các viên chức nhỏ của Thánh bộ xá giải, được ủy nhiệm hành xử các quyền của vị Bộ trưởng Thánh bộ xá giải trong các Vương cung thánh đường thượng phụ Rôma, cũng như trong các Vương cung thánh đường Loretta, Assisi và Padua và có phù hiệu là một cây gậy dài được gọi là “gậy xá giải” (Verge pénitentielle)

¨ Pénitencerie apostolique = Tòa ân giải tông tòa. Cơ quan trung ương Tòa thánh Rôma, vừa là một toà án có quyền tài phán độc quyền đối với những việc thuộc toà trong bí tích hoặc không phải bí tích, vừa là một văn phòng có nhiệm vụ lo các việc có liên quan đến việc sử dụng và nhường lại các ân xá —> Pénitencier.

¨ Repentir = Sự ăn năn, thống hối: Tên gọi của sự hối tiếc tội lỗi: hoặc là sự ăn năn vì sợ hình phạt (attrition = sự úy hối) hoặc là sự thống hối vì yêu mến Chúa (contrition = sự ái hối).

¨ Répentance = Sự hối cải: Sự hối tiếc về những lỗi phạm đưa đến sự trở lại. Tình trạng tâm hồn khác với sự ăn năn thống hối (pénitence) và đưa đến sự ăn năn thống hối.

PENSÉE = Tư tưởng, suy tư, tư duy (do từ La-tinh pensare = cân). Hành vi của hoạt động lý trí, và suy nghĩ của con người. º Các cấu tạo nên đối tượng thực tại của hành vi này, điều được suy tư. º Libre pensée = Tư tưởng tự do. Hệ thống triết học vứt bỏ mọi tín điều được mạc khải như một sự xâm phạm đến lý trí con người.

PENTAPOLE = Ngũ thành (tiếng Hy-lạp: 5 thành phố ): Từ chính trị chỉ toàn bộ liên bang 5 thành phố, trong đó thành phố danh tiếng nhứt là thành phố Cyrénaðque. Sách Kn 10, 6 dùng thuật ngữ này để chỉ các thành phố chung quanh Sôđôma và Gômôra.

PENTARCHIE = Thuyết ngũ toà: Lý thuyết đặc biệt được phổ biến ở Đông phương chủ trương Giáo hội phải được cai quản bởi 5 thượng phụ giáo chủ: Rôma, Constantinôpôli, Alexandria, Antiokia và Giêrusalem.

PENTATEUQUE = Ngũ thư (tiếng Hy-lạp: năm cuộn). Năm quyển sách đầu tiên và linh thánh nhất của Kinh Thánh: Sáng thế, Xuất hành, Lêvi, Dân số và Đệ nhị luật cũng được gọi là Lề Luật tiêu biểu nhất: Tòrâh. º Pentateuque samaritain = Bộ Ngũ thư Samaria: Bản văn Do thái của Ngũ thư, theo sự khảo đính và chữ viết của những người Samaria: bảng chữ cái vẫn còn là bảng chữ cái trước thời lưu đày, gần với bảng chữ cái tiếng Phênêcia hơn là tiếng Do thái gốc: bản văn thường cách xa bản văn của các nhà chú thích Massora và nói chung là phù hợp với bản Bảy Mươi hơn. Đôi khi người ta cũng gọi bản dịch của bộ Ngũ thư bằng thổ ngữ Samariô là bộ Ngũ thư Samaria, nhưng cách gọi này không đúng. º —> Moðse. Documentaire. Targum.

¨ Hexateuque = Lục thư (tiếng Hy-lạp: sáu cuộn). Tên gọi dành cho 6 quyển sách đầu tiên của bộ Kinh Thánh Cựu ước được một số nhà chú giải xem như là cùng làm thành một bộ.

¨ Heptateuque = Thất thư (tiếng Hy-lạp: bảy cuộn). Tên gọi thỉnh thoảng được dùng để chỉ bảy quyển sách đầu tiên của Kinh Thánh từ Sách Sáng Thế đến Sách Thủ Lãnh, nhất là đối với các thủ bản La-tinh.

¨ Octateuque = Bát thư (tiếng Hy-lạp: tám cuộn). Tòan bộ 8 quyển sách đầu tiên của Cựu ước, nghĩa là: Sáng thế, Xuất hành, Lêvi, Sân số, Đện nhị luật, Gioduê, Thủ lãnh và Rút. Người ta cũng thấy sự ghép nhóm này nơi nhiều nhà chú giải xưa, nhưng sự ghép nhóm ấy có một giá trị chú giải Kinh Thánh đặc biệt nào cả và hình như do một sự sắp xếp thực tế của bản văn Kinh Thánh.

PENTECÔTE = Lễ Ngũ tuần (do từ Hy-lạp Pentécosté = thứ năm mươi). Một trong ba lễ lớn của người Do thái, năm mươi ngày sau lễ Vượt Qua. Ban đầu, đây là lễ mừng mùa gặt (fête de la moisson), để rồi sau đó lễ này được cử hành để nhớ lại việc Đức Chúa Giavê đã trao cho Môsê các Bảng Lề luật trên núi Sinai, trong cuộc xuất hành. º Phụng vụ. Lễ Hiện Xuống: Lễ mừng năm mươi ngày tiếp theo sau lễ Phục Sinh và đặc biệt Chủ nhật lễ Hiện Xuống (Dimanche de la Pentecôte) là Chủ nhật bế mạc nằm mươi ngày trong mùa Phục Sinh bằng việc cử hành mầu nhiệm Chúa Thánh Thần ngự xuống trên các Tông đồ và Giáo hội. Lễ này đã từng là lễ đầu tiên được cử hành, sau lễ Phục Sinh. Cho đến năm 1955, lễ này có thêm một lễ Vọng được tổ chức theo khuôn mẫu lễ Vọng Phục Sinh. º VTB.

¨ Pentecostarion = Sách Phụng vụ Ngũ tuần: Sách phụng vụ theo nghi thức Byzantin, chứa đựng những nghi lễ của năm mươi ngày mùa Phục Sinh, cho đến hết ngày Chúa nhật lễ Hiện Xuống.

¨ Pentecôtisme = Hội Thánh Ngũ Tuần: Đúng ra là một giáo phái hơn là “Hội Thánh”, có từ năm 1900. Được các mục sư người Mỹ thành lập dựa trên các ơn “đoàn sủng” (charisme). Trong giáo phái này, người ta cử hành phép Rửa tội bằng cách dìm xuống nước và chữa lành bằng cách đặt tay.

¨ Pentecôtiste = Tín đồ Ngũ tuần: Thành viên của giáo phái cùng tên này.

PENTHOS = Sự ăn năn thật lòng: Sự ăn năn thật trong lòng: khái niệm cơ bản trong nền khổ tu Đông phương.

PER ACCIDENS = Do ngẫu trừ, do ngẫu nhiên (tiếng La-tinh: do ngẫu nhiên). Thành ngữ Kinh viện, đối nghịch với per se (tự thể). Người ta cũng nói ens per accidens (Hữu thể do ngẫu trừ). Có nghĩa là điều kiện của một hữu thể không có nguyên nhân riêng và tất cả thực tại của hữu thể đó xuất phát từ một sự gặp gỡ ngẫu nhiên (một người nào đó là có học thức nghĩa là được dạy dỗ, chỉ là do ngẫu trừ, vì tính đến bản chất riêng của người đó thì bản chất này không đòi hỏi người đó phải có học thức; ngược lại, chính do bản chất, hay tự thể, mà người này là thông minh và tự do).

PER ALIUD = Tự tha, do tha thể: Sự kiện của một hữu thể không hiện hữu do chính nó mà do một sự kiện khác —> Per se.

PERCEPTION = Tri giác, nhận thức (do từ La-tinh perceptio, do percipere, từ kép của động từ capere = nắm bắt; và tiếp đầu ngữ per chỉ sự hoàn thành) Triết: Hành động tiếp nhận nơi mình qua trung gian các giác quan. Đồng nghĩa của connaissance sensible = tri thức khả giác. º Hành động phối hợp các tri thức, ý thức một cách có hệ thống º Ở nghĩa thụ động, điều được tri giác.

PÈRE = Cha (do từ La-tinh pater). Người đàn ông có một hoặc nhiều đứa con. º Tên gọi mà Thiên Chúa dùng để mặc khải cho chúng ta biết Ngài là gì đối với chúng ta. Thiên Chúa trước tiên đã tự mặc khải là Cha của Israel, do sự tuyển chọn dân tộc này (Is 45, 10tt; 63, 16; 64, 7t; Tb 13, 4; Ml 1, 6; 3, 17) cũng như do sự nhận dưỡng tử (Đnl 32, 6; 10, 18), sau nữa, Ngài là Cha của mỗi người trong những người con của Israel (xem Cn 3, 12; Hc 23, 1-4 v.v...). º Đức Giêsu đã dạy chúng ta cầu xin cùng Thiên Chúa bằng cách nói: Lạy Cha chúng con (Mt 6, 9; Lc 11, 2). Chính từ Chúa Cha mà mọi phụ hệ trên trời dưới đất đều rút ra tên của mình (Ep 3, 15). º Tên mà Đức Giêsu đã dùng để gọi Đấng đã sai mình: Cha Thầy và Cha của anh em (Mt 7, 21; Lc 2, 29 và Mt 5, 45; 6, 1; 7, 11 v.v...). Qua việc chính Ngài tự xưng là Con của Chúa Cha, ngang bằng với Chúa Cha và chỉ là một với Chúa Cha (Ga 17, 11; 21, 22). Đức Giêsu đã mặc khải cho chúng ta rằng Thiên Chúa chẳng những là Cha đối với các tạo vật, mà còn là Cha trong chính Ngài, trong tương quan với Đấng bằng Ngài, Đấng sống trong Ngài và là Ngài mà Ngài đã sai xuống thế gian vì phần rỗi của chúng ta. Trong Đức Kitô và với Đức Kitô, nhờ ân sủng Ngài thông ban cho chúng ta, chúng ta thật sự có thể nói cùng Thiên Chúa: Abba, nghĩa là Cha, với một tước hiệu mới và đặc biệt. º VTB º Tên gọi dành cho linh mục, dựa vào khả năng sinh nhiều con thiêng liêng của chức vụ linh mục của mình, nơi hầu hết các dân tộc Kitô giáo (Padre, Father, Vater). Ở Pháp, tục lệ, từ thế kỷ XVII là gọi các linh mục triều bằng từ Monsieur l’abbé, mặc dù cũng có thói quen gọi họ là Cha (Père). º Tên gọi dành cho một số tu sĩ, có lời khấn trọng thể, để tôn kính bậc tận hiến của họ và sự sinh sản thiêng liêng của bậc này (Ví dụ các đan sĩ đã khấn trọng thể: cha (pères), nữ đan sĩ (moniales), mẹ (mères.) º Notre Père = Cha chúng tôi: Tên gọi trong Kinh Thánh dành cho ông Abraham (xem Ga 8, 39), cha của những kẻ tin. º Nos pères = Cha ông chúng tôi: Tên gọi trong Kinh Thánh dành cho các tổ phụ của dân Chúa nghĩa là các tổ phụ của những kẻ tin (xem Ga 4, 20). º Pères du Concile = Các nghị phụ: Các thành viên đương nhiên của một công đồng chung: các Giám mục, các bề trên các Dòng tu. º Père spirituel = Cha linh hướng. Người được chọn như người hướng dẫn tu đức hoặc người được chỉ định vào trách vụ này. º Père abbé = Cha viện phụ: sự trùng ngôn thông dụng để chỉ vị viện phụ của một đan viện. º Pères de l’Eglise = Các Giáo phụ: trong số các tác giả Kitô giáo xưa, từ này được dùng để chỉ những người được chuộng nhờ giá trị giáo thuyết của họ, sự thánh thiện của đời sống họ và sự phê chuẩn của Giáo hội. Không phải chỉ có các Giám mục mới được gọi như thế. Thường thường người ta xem Isiđôrô thành sêville († 636) và Gioan Damascênô là những giáo phụ sau cùng ở Tây và Đông phương. º Sự giáo huấn của các giáo phụ không phải hiển nhiên là bất khả ngộ (trừ phi có sự “đồng ý nhất trí”), nhưng tính cổ đại của họ đã làm cho họ trở nên những nhân chứng và những người giải thích có uy tín của Thánh Truyền. Chỉ bắt đầu từ thế kỷ V mà chứng cứ của các giáo phụ đã được viện dẫn một cách có hệ thống như là lý chứng trong các cuộc tranh luận thần học. º Pères du désert = Các Tổ phụ sa mạc: các đan sĩ danh tiếng của các sa mạc Ai-cập, Palestin, Syria v.v... vào thời nở rộ phong trào đan tu. Họ là những anh hùng của trào lưu văn chương hạnh các thánh phát triển rất mạnh từ thế kỷ IV và V và những tác phẩm tiêu biểu xa xưa nhất là Cuộc đời của thánh Antôn (Vie de Saint Antoine) được thánh Athanasiô viết, Các Cuộc đời (Les Vies) được thánh Giêrônimô viết, Lịch sử Lausus (Histoire lausiaque) của Palladius, Lịch sử các đan sĩ Ai-cập (Histoire des moines d’Egypte) và Các danh ngôn của các giáo phụ (Apophtègmes des Pères). º Saint-Père = Đức Thánh Cha: Tước hiệu vừa kính trọng vừa thảo hiếu dành cho Đức Giáo Hoàng, vị đại diện của Đức Giêsu Kitô và là vị mục tử của Giáo hội hoàn vu. º Notre père —> Pater.

¨ Patriarche = Tổ phụ (tiếng Hy-lạp: người đứng đầu các tổ phụ, người thủ lãnh tộc họ). Kinh Thánh. Các tổ phụ của các chi tộc Israel mà các phả hệ được ghi lại trong St 5 và 11, và đặc biệt là Abraham (Dt 7, 4), Isaac, Giacop cùng với 12 người con của ông (Cv 7, 8) và Đavít (Cv 2, 29). º Testament de douze patriarches = Di chúc của mười hai tổ phụ: quyển sách ngụy thư được soạn thảo một hoặc hai thế kỷ trước kỷ nguyên của chúng ta, và chứa những lời khuyến dụ đạo đức được xem là của Giacop và mười hai người con trai gởi cho các thế hệ con cháu của mình. º Lịch sử. Thượng phụ giáo chủ = Tước hiệu có từ thế kỷ VI, và được dành cho các vị Giám mục của 5 tòa lớn trong cộng đoàn Kitô giáo: Rôma, Constantinôpôli, Antiokia, Alexandria và Giêrusalem, và sau đó tước hiệu này phổ biến hơn nên được dùng để chỉ cho các tòa quan trọng khác. º Pháp luật. Trong giáo luật của các Giáo hội Đông phương hiệp nhất, tước này để chỉ vị Giám mục được luật chỉ định có quyền tài phán trên tất cả các Giám mục khác (kể cả các Tổng Giám mục), tước hiệu này còn để chỉ hàng giáo sĩ và dân chúng của một lãnh thổ (hạt thương phụ - Partriarcat) hoặc một nghi thức, quyền tài phán mà họ thực thi phù hợp với giáo luật và dưới quyền của Giám mục Rôma.

¨ Patriarcat = Chế độ phụ quyền. Xã hội học.: Tình trạng của xã hội hoặc kiểu tổ chức xã hội mà trong đó người ta công nhận một uy quyền rộng rãi cho các người cha gia đình. º Lịch sử. Tòa Thượng phụ: Tước hiệu dành cho các Tòa Giám mục đã có vào những thời đầu tiên của Giáo hội, Công đồng Nicêa (325) công nhận những đặc quyền của năm tòa trong các tòa đó là: Rôma, Constantinôpôli, Antiokia, Alexandria và Giêrusalem. Nước Nga đã có một tòa thượng phụ riêng ở Matxcơva, sau khi Constantinôpôli là tòa mà trước đó, tòa này tùy thuộc bị sụp đổ (1453). º Giáo luật. Tòa Giám mục được hưởng một uy quyền thực sự trên các tòa phụ khác.

¨ Patriarcal = Thuộc chế độ phụ quyền, thuộc tổ phụ, thuộc thượng phụ giáo chủ (Tính từ). Có liên quan đến chế độ phụ quyền, hoặc các tổ phụ, các thượng phu. º Kinh Thánh. Epoque patriarcale = Thời đại các tổ phụ: Thời gian trôi qua từ khi ông Abraham được gọi (St 12) cho đến khi ông Giuse, con áp út của ông Giacop qua đời tại Ai-cập (St 50) . Ít nhất là 4 thế kỷ phân cách thời đại các tổ phụ với thời đại ông Môsê. º Religion patriarcale = Tôn giáo thời tổ phụ: hình thức đời sống tôn giáo và phụng tự đầu tiên được mô tả trong Kinh Thánh, trước khi có sự mặc khải ở núi Hôreb và núi Sinai cũng như trước khi có Luật Môsê. º Coutumes patriarcales = Các tục lệ của tổ phụ. Những cách sống biểu lộ những sự giống nhau với các phong tục của các tổ phụ. Trong những nét còn giữ lại thường nhất, người ta ghi nhận uy quyền và phẩm giá của người đứng đầu gia đình, sự đơn giản của cuộc sống, sự sống lâu.

¨ Patrie = Quê hương. Kinh Thánh. Israel đã rút được kinh nghiệm về việc sở hữu một “vùng đất của ông cha”, và cũng rút được kinh nghiệm về sự mất gốc rễ (Tv 137). Nhưng đó chỉ là một giai đoạn chuẩn bị cho sự mặc khải, vì Thiên Chúa cuối cùng đã làm cho biết sự hiện hữu của một quê hương khác mà mọi người được dành cho. º VTB.

¨ Pater = Kinh Lạy Cha: Kinh được gọi là Lời nguyện của Chúa (Oraison Dominicale), vì kinh này được Chúa Giêsu dạy như là Kinh mẫu (Mt 6, 1-16). º Sách Điđakê qui định cho các Kitô hữu phải đọc kinh này mỗi ngày 3 lần để thay cho mọi kinh. Trong tất cả các nghi thức, kinh này đều có vị trí của nó, được đọc hoặc hát, trong phụng vụ Thánh Thể, sau phần Lễ Quy, như là sự dẫn nhập vào nghi thức rước lễ (hiệp thông) —> Embolisme. º Đôi khi kinh này được dùng để đo một thời gian hồi tâm (Làm phép mồ. Kinh Thần vụ). º Từ được dành cho những hạt lớn phân cách các chục của một cỗ chuỗi —> Patenôtres.

¨ Paternité divine = Phụ hệ thần linh. Hành vi mà Thiên Chúa sinh ra Chúa Con, giống như Ngài, về số thì đồng nhất với bản tính của Ngài, đến nỗi phụ hệ (đối lập tương quan - opposition relative) là Chúa Cha cũng như tử hệ là Chúa Con. º Tước hiệu của Thiên Chúa được nhận biết bởi những người, nhờ ân sủng được làm dưỡng tử, đã trở thành con cái của Thiên Chúa, trong Thần Khí của Chúa Con.

¨ Patenôtres = Kinh Lạy Cha: Tên cũ xưa của một kinh nguyện được tạo thành do sự lặp lại Kinh lạy Cha (Pater noster) mà các thầy trợ sĩ trong các đan viện đọc như kinh Thần vụ, hoặc những người không biết chữ hay các tín hữu đọc để chú tâm trong thánh lễ. Từ này đã trở thành đồng nghĩa với kinh được đọc lâm râm không ngừng, nhỏ tiếng và không chú ý. º Dụng cụ đếm - kinh dùng để đếm các kinh này. º Kiến trúc. Hình cỗ chuỗi: gờ tầng gồm một dãy liên tục các hạt, nhắc ta gợi nhớ đến một cỗ chuỗi.

¨ Patristique = Thuộc giáo phụ: Có liên hệ đến các Giáo phụ. º Thế kỷ XVII, người ta gọi là theologia patristica (Thần học giáo phụ), sự nghiên cứu các học thuyết trong thời Thượng cổ Kitô giáo, nghĩa là điều mà chúng ta gọi là lịch sử các học thuyết hoặc lịch sử các tín điều vào thời các Giáo phụ. º Giáo phụ học: Ngày nay, từ này dùng như danh từ, thường được dùng như đồng nghĩa của từ patrologie.

¨ Patrologie = Giáo phụ học: Nghiên cứu văn học Kitô giáo xưa, nghĩa là cuộc đời, các tác phẩm và học thuyết của các Giáo phụ và tổng quát hơn, các văn sĩ của Giáo hội chính thống hoặc không, của thời Thượng cổ. Từ này xuất hiện vào thế kỷ XVII.

¨ Patrimoine = Sản nghiệp, di sản, gia sản: Theo nghĩa từ nguyên, toàn bộ của cải được nhận từ tổ tiên. º Titre du patrimoine = Tước hiệu di sản: Đối với một giáo sĩ, sự bảo đảm sinh sống xứng đáng, được đặt nền tảng trên việc có một của cải gia đình —> Ordinaion (titre d’) º Theo nghĩa pháp lý, toàn bộ những quyền và trách vụ của một thể nhân hoặc pháp nhân, có thể đánh giá bằng tiền bạc. Đồng nghĩa Dot. º Theo nghĩa mở rộng: Patrimoine des pauvres = Di sản người nghèo: Của cải của Giáo hội dành để giúp đỡ những kẻ thiếu thốn. º Patrimoine de Saint-Pierre = Di sản Thánh Phêrô: Các quốc gia trần thế của Tòa Thánh.

¨ Parrain = Cha đỡ đầu. Bõ: Người đàn ông trình diện một người để lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy hoặc Thêm Sức trong khi đảm nhận một phần trách nhiệm về việc huấn luyện tu đức, về sự bền đỗ của người đó. º —> Marraine. Parenté spirituelle.

¨ Petits-Pères = Các Tu sĩ dòng thánh Augustinô.

Pères Blancs —> Mission (Missionnaires d’Afrique)

PERFECTAE CARITATIS = Sắc lệnh của Công đồng Vatican II (28.10.1965) về “Sự canh tân thích hợp của đời sống dòng tu”. Bản văn này nhắc lại sự bắt rễ của hình thức sống này trong phép Rửa tội và đức ái, tái xác quyết tầm quan trọng của các lời khấn và đề nghị những hình thức sống và huấn luyện mới của các nam nữ tu sĩ.

Perfection —> Parfait.

PÉRICHORÈSE = Sự tương thuộc giữa Ba Ngôi; sự đồng tương tại: Sự tương nhập hoàn toàn và sống động của Ba Ngôi Thiên Chúa. Sự chuyển vị khéo léo Lời của Đức Kitô: “Thầy ở trong Chúa Cha và Chúa Cha ở trong Thầy”. º Đồng nghĩa: Circumincession.

PÉRICOPE = Trích đoạn Kinh Thánh (tiếng Hy-lạp péricopé = sự cắt ra). Đoạn Kinh Thánh được cắt ra để dùng trong phụng vụ.º Đoạn văn: Trong chú giải Kinh Thánh, truyện kể hoặc bài nói cấu tạo nên một sự thống nhất văn chương.

PÉRIPATÉTICIEN = Người theo phái tiêu dao (do từ Hy-lạp peripaterikos = người đi dạo): Môn đồ của Aristốt (là người giảng dạy trong khi đi dạo với các học trò của mình trong Lukeion).

PÉRISSABLE = Hay hư nát. Thần học. Nói lên phẩm tính của tất cả mọi của cải trần thế. Sự gắn bó vô độ vào các của hay hư nát (bona commutabilia = của cải hay thay đổi) là phó bản của sự quay lưng cùng Thiên Chúa (aversio a Deo) và ngược lại.

PERPÉTUE = Perpêtua: Nữ Kitô hữu đã tử đạo tại Carthagô năm 202 cùng với người nữ nô lệ của mình là Fêlicitê và ba người dự tòng. Sự tử đạo của ngài, chúng ta biết được là nhờ quyển La Passion des Saintes Perpépue et Félicité (Sự khổ nạn của các thánh nữ Perpêtua và Fêlicitê) mà người biên soạn có thể là Tertullianô. “Sự khổ nạn” này là một tư liệu quan trọng cho thấy quan niệm các Kitô hữu đầu thế kỷ III có được về sự tử đạo và về cõi đời sau.

Perpétuel, perpétuité —> Pétition

PERRON (Jacques Davy du) = Là một người theo thuyết Calvin, người Pháp, và đã trở lại đạo công giáo (1566-1618), ngài có liên hệ với nhiều nhà cổ văn học. Ngài là một nhà tranh biện mạnh mẽ và là một nhà ngoại giao tài giỏi. Ngài đã được tấn phong Giám mục rồi làm Hồng y.

PER SE = Tự thân, tự thể: Sự kiện một hữu thể tự nó hiện hữu chứ không phải nhờ một hữu thể khác hoặc một sự vật khác. Đối nghịch với Per aliud = Tự tha, do tha thể: nhờ một sự vật khác (Ví dụ: bản thể là tự thể; màu trắng là cái không hiện hữu do chính nó mà do bản thể (cái là trắng) là do tha thể hay do ngẫu trừ). º Per se nota = Khả tri tự thể (được biết do chính mình): Sự kiện các nguyên lý được nhận thức hay được biết, do chính chúng chứ không phải do kết luận hoặc do phương tiện, hoặc không nhờ các nguyên lý khác hoặc các mệnh đề. Ví dụ: Nguyên lý bất mâu thuẫn (một sự vật có thể hiện hữu và không hiện hữu cùng một lúc và dưới cùng một phương diện) là một nguyên tắc per se notum (số ít của nota) (khả tri tự thân).

PERSÉCUTION = Sự bách hại. Kinh Thánh: Dân Chúa, trong suốt giòng lịch sử của mình, đã có kinh nghiệm về bách hại, gắn chặt với kinh nghiệm về đau khổ. Sự bách hại không buông tha ngay cả Con của Thiên Chúa, Đấng đến cứu độ thế giới và bị thế giới ghét bỏ (Ga 3, 17; 15, 18). Người môn đệ và người Kitô hữu không thể mơ ước có được một cách cư xử khác hơn cách cư xử người ta dành cho Thầy, và thử thách họ vấp đụng chỉ là một khía cạnh của cuộc chiến đấu của Satan và của những quyền lực sự dữ chống lại Thiên Chúa. º Lịch sử. Những cuộc truy tìm lý do pháp lý và những khổ hình thô bạo chống lại các Kitô hữu. Trong thời Thượng cổ, các cuộc bách hại chính là những cuộc bách hại của Nêrôn (64), Domitianô (92), Hadrianô (117-138), Antonin (138-161), Đêciô (250), Điôclêtianô (284-305) và Galêrô (305-311). Các cuộc bách hại này đã chấm dứt với Sắc chỉ Milanô năm 313. º VTB.

PERSÉVÉRANCE = Sự kiên trì, sự bền đỗ (phái sinh do tính từ La-tinh severus = nghiêm khắc, không gì lay chuyển được): Phẩm tính của người tiếp tục con đường mà người ấy đã dấn thân và một cách bất khả chuyển lay. º Persévérance finale = Sự bền đỗ đến cùng: Hành vi cuối cùng của người bền đỗ đến chết trong đức tin, và trong những gì đức tin đòi buộc; trong thần học, từ này thường gợi lên ân sủng vào giây phút cuối cùng. º Catéchisme de persévérance = Việc dạy giáo lý trung kiên, nhóm giáo lý trung kiên: từ này dùng để chỉ hoặc việc giáo huấn được thực hiện sau khi nhận lãnh bí tích khai tâm Kitô giáo, hoặc nhóm các trẻ em và thiếu niên đang tiếp nhận sự giáo huấn này.

PERSONNE = Người, ngôi vị, nhân vị (do từ La-tinh persona = mặt nạ của sân khấu, do đó có nghĩa là nhân vật, sau nữa là vai trò trong thế giới): Người La-tinh dùng từ caput = cái đầu, để chỉ hữu thể có khả năng tương quan, hành động và phản ứng; người Hy-lạp có từ prosópon và người Do thái có từ paneh trong cùng một nghĩa. Prosópon, biến thành persona, tiến đến chỗ chỉ khái niệm trừu tượng hơn về vai trò, về chức vụ. Vì con người là duy nhất nắm giữ một vai trò trong xã hội, nên từ này được phong phú hóa bằng cách tự nhiên đối nghịch với từ res, là sự vật. Con người đối nghịch với sự vật và có thể có những liên hệ thiêng liêng. º Triết. Boèce định nghĩa con người như một bản thể cá biệt có bản chất lý trí. Thánh Tôma thêm vào đó đặc tính bất khả thông (incommunicabilité). º Triết Cận đại. Đối với Martin Buber, con người được cấu tạo từ mối tương quan cơ bản của cái tôi chủ thể (le Je) đến cái anh (chị) chủ thể (le Tu). Đối với E. Mounier, con người là một hữu thể tinh thần (être spirituel) được cấu tạo như thế nhờ một cách lập hữu trong hữu thể của nó. Nó duy trì tính lập hữu này bằng sự kết dính với một bậc thang giá trị được tự do chấp nhận, đồng hóa và sống nhờ một sự cam kết có trách nhiệm và một sự chuyển đổi thường kỳ. º Thần học. Ngôi vị Thiên Chúa, sự tương quan lập hữu trong Thiên Chúa nghĩa là sự tương quan được đồng nhất hóa với tính lập hữu của Thiên Chúa (Ví dụ Chúa Cha là: Thiên Chúa sinh ra Chúa Con). Trong ngôn ngữ thần học, từ persona tương ứng với hai từ Hy-lạp là: prosópon: nguồn mạch các mối tương quan và hypostasis: sự lập hữu. º Giáo luật. Từ này dùng để chỉ tư cách pháp lý của Giáo hội, nghĩa là một khả năng là chủ thể có một số quyền và một số bổn phận trong Giáo hội. º Personne physique = Thể nhân: người mà, nhờ phép Rửa tội, đã gia nhập Giáo hội, trở nên chủ thể có quyền và có bổn phận trong Giáo hội. º Personne morale = Pháp nhân. Thực thể pháp lý nhận tư cách pháp nhân trong Giáo hội bằng một sự tạo nên giới chức có thẩm quyền. º Personne morale collégiale = Pháp nhân có tính tập đoàn. Tập đoàn các thể nhân mà tư cách pháp nhân được ban cho, nghĩa là trở thành chủ thể có quyền và có bổn phận, giống như một cá thể: chẳng hạn như: một tu nghị các Kinh sĩ. º Personne morale non collégiale = Pháp nhân không có tính tập đoàn: Một tập hợp các của cải được sử dụng cho một mục đích nhất định, đã lãnh nhận tư cách pháp nhân của Giáo hội do tạo nên thẩm quyền: như một chủng viện, một nhà thờ. º Etat des personnes —> Etat.

¨ Personnalisme = Thuyết nhân vị: Từ được E. Mounier tung ra khoảng năm 1932-1935, rồi sau đó lại bao trùm cả một học thuyết triết học. Đối với E. Mounier, một nền văn minh nhân vị là một nền văn minh mà trong đó các cấu trúc và tinh thần hướng về sự làm hoàn tất, như là nhân vị, của mỗi một cá thể tạo nên nền văn minh đó. Theo E. Mounier, nhân vị là cá thể trong các mối tương quan công đồng của nó, đến nỗi gần như ông chủ trương có sự tương đương giữa thuyết nhân vị và thuyết cộng đồng. Nhân vị chỉ tìm gặp được sự toàn hảo của nó trong và nhờ cộng đồng. Thuyết nhân vị như vậy là đối nghịch với thuyết cá nhân và thuyết tập thể hoá.

¨ Personnel = Riêng tư, cá nhân: Điều riêng rẽ của một người hoặc yếu tố biểu lộ nhân cách. º Tuy không chính xác, nhưng từ này cũng thường được dùng đồng nghĩa với từ inđividuel (cá thể, cá biệt): Lối chơi quá “cá nhân” của một cầu thủ bóng tròn (= cá thể)

¨ Personnalité = Nhân cách. Siêu hình. Tình trạng của một người là một người theo nghĩa bản thể cá biệt có bản chất lý trí. º Tâm lý. Toàn bộ các phẩm tính được sắp xếp nhằm biểu lộ sự tổng hợp hoạt động tâm lý: nhân cách là sự hợp nhất tổng hợp của trí nhớ, của ý chí tự do, của tư duy, của tính dễ xúc động. Một nhân cách ít nhiều mạnh mẽ xuất phát từ sự sắp xếp ít nhiều hoàn hảo của tổng hợp này. º Thần học. Ngôi vị tính: Theo nghĩa siêu hình học của từ này, Đức Kitô chỉ có một ngôi vị tính duy nhất, vì trong Ngài, chỉ có một ngôi vị. Theo nghĩa tâm lý học, Ngài có một ngôi vị tính con người, sự toàn hảo của bản tính con người của Ngài, kết hợp với bản tính thần linh của Ngài trong ngôi vị Con Thiên Chúa. º Tu đức. Ngay khi ân sủng hoạt động một cách ngoại thường trong các thánh, nó vẫn tôn trọng sự hiệp nhất tổng hợp của tâm lý con người là ngôi vị tính. Giáo hội chỉ nhìn nhận cái siêu tâm lý như là sự biểu hiện của Thiên Chúa, nếu cái siêu tâm lý này bảo vệ được sự hiệp nhất bản chất. º Pháp luật. Tư cách pháp nhân: Tư lý pháp lý, phẩm tính của người, hoặc của sự gì là chủ thể có quyền và có nghĩa vụ pháp ly. º Xã hội học. Personnalité de base = Nhân cách nhân bản: Toàn bộ các yếu tố tâm lý căn bản chung cho tất cả mọi cá thể của một xã hội nào đó, và là những yếu tố được thể hiện bằng một kiểu sống chung và căn bản nào đó mà trên nền tảng ấy mỗi người thêu dệt những biến thể riêng. º Personnalité sociale = Nhân cách xã hội: Toàn bộ phức tạp các vai trò xã hội của một người (người cha trong gia đình, giám đốc hoặc người thợ trong một xưởng, thành viên của một hội cha mẹ v.v...).

¨ Personnat = Bổng lộc theo tước vị: Bổng lộc thuộc kinh sĩ đoàn mà một ngôi thứ không có quyền tài phán được gắn liền vào đó do tước vị của mình.

Perversion —> Version.

PESCHITTO = Peschitto. Bản Kinh Thánh đơn giản tiếng Syria (tiếng syria: bản đơn giản): Bản dịch Kinh Thánh bằng tiếng Syria, được phân biệt với các bản targums (bản dịch Kinh Thánh tiếng Aram) là những bản có chú giải ít nhiều. Các tác giả của bản này, không ai biết, nhưng họ sống chung quanh Edessa và bắt đầu việc phiên dịch của họ khoảng cuối thế kỷ II, có lẽ bằng cách nhờ đến các bản dịch tiếng Aram, gốc Do thái.

PESÉE des âmes = Ảnh cân các linh hồn: Diễn tả cuộc Phán xét riêng, ở đó một thiên thần, thường là thiên thần Micae, phán đoán trên chiếc cân chính xác sự công bình của Thiên Chúa, những công nghiệp của các linh hồn đang trình diện ở cửa trời. Ý tưởng này, với tư cách là của Kitô giáo, có nguồn gốc từ Gb 21, 6. Sự thể hiện tạo hình thường là do kế thừa truyền thống Hy-lạp mà ở đó thần Mercure so sánh giá trị của hai người, khi họ còn sống, do đó có sự hiện diện của một nhân vật trong mỗi đĩa của chiếc cân —> Psychopompe.

PESSIMISME = Chủ nghĩa bi quan (do từ La-tinh pessimus = xấu nhất, rất xấu). Học thuyết có xu hướng nghĩ rằng trong thế giới, điều ác thắng điều thiện —> Optimisme.

PÉTAU (Denys) = Denys Pétau. Tu sĩ dòng Tên, sinh tại Orléans và qua đời tại Paris (1583-1652). Ông dạy khoa tu từ học trong nhiều học viện, sau đó chuyên khoa về thần học tín lý. Ông vẫn là một trong những đại diện có tư cách nhất của phương pháp tích cực và lịch sử của các tín điều.

Petite-Eglise —> Eglise.

PÉTITION = Đơn khiếu nại, đơn thỉnh nguyện: đơn viết, trình lên thẩm quyền, qua đó, một người hoặc một nhóm người trình bày một sự khiếu nại hoặc đòi hỏi một quyền lợi.

¨ Appétit = Sự thèm muốn. Sự hướng chiều (do từ La-tinh appetitus, phái sinh do appetere = hướng về): Một cách chung, xu hướng hoặc khuynh hướng phù hợp với bản tính của một hữu thể về một điều thiện thích ứng với bản tính này. º Appétit naturel (ou inné) = Sự hướng chiều tự nhiên (hoặc bẩm sinh), dục vọng tự nhiên: khuynh hướng hoặc của một bản tính hoặc một tính năng đưa bản tính ấy về mục đích của nó. º Appétit intellectuel = Sự hướng chiều tâm linh: Dục vọng tự nhiên của tâm trí nghĩa là xu hướng (gọi là ý nghĩa muốn) của trí khôn về một điều thiện do trí khôn trình bày. º Appétit animal = Sự hướng chiều giác quan: Dục vọng của một tiềm thể khả giác hoặc khoái cảm về điều thiện của nó. Nơi con người, dục vọng này trở thành nhân tính nhờ sự thấm nhập của lý trí.

¨ Perpétuité = Tính vĩnh viễn. Giáo luật. Phẩm tính của cái được thiết lập với tư cách vĩnh viễn và không thể hủy được hoặc cho một thời gian kéo dài và vô định.

¨ Perpétuel = Vĩnh viễn. Vicaire perpétuel = Phó xứ vĩnh viễn. Trong một giáo xứ được sở hữu chính thức bởi một pháp nhân này giới thiệu và Đức Giám mục bổ nhiệm để thi hành việc chăm sóc hiện tại cho các linh hồn với tất cả quyền hạn, nghĩa vụ và quyền lợi của một cha xứ, ngoại trừ các quyền lợi hữu ích còn gắn liền với pháp nhân thực thụ của giáo xứ. Đồng nghĩa: Vicaire-curé. º Adoration perpétuelle —> Adoration.

PETITOT (Henri-Hyacinthe) = Henry Hyacinthe Petito. Tu sĩ Đôminicô người Pháp (1880-1934), hà giảng thuyết, nhà diễn thuyết và nhất là nhà văn. Quyển Pascal, sa vie religieuse et son apologie du christianisme (Pascal, đời sống tôn giáo và sự biện giáo của ông về Kitô giáo) (1911) của ông vẫn còn là một trong những quyển sách tốt dành cho cuộc hành trình thiêng liêng và khoa biện giáo của Pascal. Ngoài một tổng luận về tu đức, quyển La doctrine ascétique et mystique intégrale (Học thuyết khổ tu và thần bí toàn diện) (1930). Đặc biệt Cha Petito để lại cho chúng ta một công trình về hạnh các thánh quan trọng, được nêu rõ bởi sự cố gắng xuyên thấu vào tâm lý thâm sâu của các thánh mà cha đã hoàn thành trong đó: Một cuộc đời của thanh Đôminicô (Vie de saint Dominique) (1925), một trong những tiểu luận đầu tiên về sự đổi mới đề tài, và nhất là những nghiên cứu thiêng liêng về thánh nữ Bernadette và thánh nữ Têrêsa Hài đồng Giêsu là người mà ông đã đặc biệt mến chuộng thật sự.

Petits-Frères —> Frère.

Petits-Pères —> Père.

PEUPLE de Dieu = Dân Chúa. Cộng đoàn dân Israel với tư cách là dân được Đức Giavê chọn để trở thành gia nghiệp của Ngài (Đnl 4, 20) và là nơi Ngài ngự (Xh 29, 45). º Các Kitô hữu, đã trở thành dân Israel thật (Gl 6, 16), cũng được gọi là dân mới hay chủng tộc thứ ba (nghĩa là khác với dân Israel và những người ngoại giáo). º Peuple de la terre = Bọn ở lại đất này: Từ chỉ sự khinh bỉ mà những người Do thái đã trở về từ Babylon áp dụng cho những người Israel đã không bị đi đày, nhưng vẫn ở lại tại chỗ và không phụng tự, nên đã không được cùng một sự thanh tẩy tâm hồn như phần ít ỏi còn lại quá vinh hiển (Ed 4, 4); xem Ga 7, 49, nơi mà những người biệt phái biểu lộ một sự khinh bỉ cùng loại. º VTB.

¨ Pro populo = Lễ cầu cho giáo dân: Danh hiệu được dành cho thánh lễ mà vào một số ngày nào đó. Đức Giám mục phải chỉ cho các tín hữu thuộc giáo phận của mình, cha xứ, cho các tín hữu thuộc giáo xứ của mình. Đức Giám mục và cha xứ buộc phải làm lễ cho giáo dân của mình mà không thu bổng lễ, tất cả các ngày Chúa nhật và một số các ngày lễ trong đó có lễ các thánh Tông đồ, trong năm có khoảng 88 ngày. Các cha xứ nên cử hành các thánh lễ này trong nhà thờ giáo xứ của mình.

¨ Sous-population = Phụ tầng dân số: Phần của một dân số tổng quát mà trong khi vẫn được sáp nhập vào dân số này, lại được phân biệt ra bởi các nét chuyên biệt của nó: dân số công giáo, trong thế giới và nhất là trong mỗi quốc gia, cấu tạo thành một phụ tầng dân số. Tương quan với phụ tầng dân số có một phụ tầng văn hóa (sous-culture hay là subculture).

PHALLIQUE = Thuộc giai đoạn dương vật. Phân tâm. Giai đoạn phát triển tâm sinh lý thứ ba của đứa trẻ (từ 2-3 tuổi đến 6-7 tuổi), giai đoạn mà việc khám phá sự khác biệt về giới tính và việc hội nhập tâm lý của tính dục, từ nay đã tập trung trên các cơ quan sinh dục, cấu tạo thành điểm quyết định căn bản của sự phát triển tình cảm; từ này được áp dụng cho cả con trai lẫn con gái, sự thèm muốn dương vật và sự vắng bóng dương vật đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển tâm sinh lý của con gái. Giai đoạn này cũng được gọi là giai đoạn sinh dục (stade génital), từ phallique(thuộc dương vật) đúng hơn trong chừng mực mà từ génital (sinh dục) cũng được dùng để nêu lên các giai đoạn sau và những hình thức trưởng thành của sự phát triển tâm sinh lý. º Nêu lên phẩm tính của tất cả cách cư xử, hình thức cá tính hoặc nhân cách mà cách ứng xử, bằng sự cố định hoặc thoái hóa, liên kết với các cách thức đặc trưng của giai đoạn dương vật. º Culte phallique = Sự tôn thờ dương vật: hình thức tôn thờ khá thường xảy ra trong các tôn giáo tập trung trên khả năng sinh sản, phái tính nam (phallos) tự nhiên biểu tượng ân huệ của sự sống. Trong tôn giáo Shiva việc tôn thờ lingam (tiếng Phạn, có nghĩa như phallos) (tượng thờ dương vật) mà các hình ảnh thể hiện rất được cách điệu hóa, mặc dù luôn luôn là quan trọng, nhưng thường không còn kèm theo những âm vang trên phương diện khiêu dâm. º —> Shiva.

PHANAR = Phanar. Khu vực của Constantinôpôli, trên Corne d’Or, lấy tên từ một hải đăng ở gần đó. º Nơi cư trú của các thượng phụ giáo chủ đại kết kể từ năm 1601. º Người ta đã dành tên gọi phanaristes (những người Phanar) cho những gia đình gốc Byzantin, đặc biệt là những gia đình Hy-lạp và Rumani chung quanh vị thượng phụ.

PHANTASME = Niệm tưởng. Niệm ảnh. Giác tượng: Từ được dùng trong khoa Kinh viện để chỉ những hình ảnh bên trong, nhất là với tư cách chúng là khởi điểm của tác động trừu xuất của lý trí.

PHARISIENS = Những người biệt phái (tiếng Do thái: được tách biệt): Giáo phái do thái (theo nghĩa: “trào lưu tu đức”) được hợp thành vào thời đại Maccabêô. Các thành viên là những người tán thành một sự tuân giữ Lề luật hết sức tỉ mỉ, đến nỗi họ tăng các luật buộc lên gấp bội và rơi vào tính hình thức hoàn toàn; nhưng những quá đáng này, là những cái đáng để cho Đức Giêsu đã nhiều lần phê phán, không làm cho chúng ta quên được rằng Do thái giáo đã chỉ sống còn trong những tai họa của năm 70 và 135 sau CN dưới hình thức biệt phái. º Do sự ám chỉ các lời khiển trách trong Tin Mừng, từ này chỉ người vụ hình thức và một cách đơn giản, chỉ cả người giả hình. º VTB.

¨ Pharisaðsme = Tính biệt phái. Tính vụ hình thức: Nghĩa gắn bó tỉ mỉ vào các chi tiết của việc thực hành tôn giáo, theo cách những người biệt phái, luôn luôn gắn liền với nghĩa biểu lộ phô trương nhân đức và lòng sốt sắng.

¨ Pharisaðque = Thuộc về biệt phái: Liên quan đến những người biệt phái hoặc tính biệt phái hay tính vụ hình thức. º Có tính vụ hình thức. Với một chút nghĩa xấu: lo lắng cái bên ngoài và cái vẻ bề ngoài hơn là tâm hồn hoặc ý hướng.

PHÉNIX = Chim phượng hoàng: Con chim truyền thuyết mà người ta nói là sống đến 500 năm, sau đó đi chết trên một giàn thiêu ở Héliopolis (Ai-cập). Sau ba ngày, từ tro tàn của nó, nó tái sinh cho một giai đoạn 500 năm mới. Các giáo phụ đó xem nó như là hình ảnh của Đức Kitô đã chết trên cây gỗ và đã sống lại. Được khắc trên mộ, dưới hình dáng một con chim có vòng hào quang, có hoặc không có mào lông, nó biểu tượng đức tin vào sự sống lại của những kẻ chết.

PHÉNOMÈNE = Hiện tượng (tiếng Hy-lạp phainomenon, phân từ, phái sinh do động từ phainesthai, là hữu hình; phái sinh do phos, photos = ánh sáng. Ta phainomena = điều thấy được ở trên trời: các chòm sao). Triết. Cái hiện ra cho chủ thể tư duy, hoặc như một thực tại bên ngoài tự nó hiện hữu ở ngoài chủ thể, hoặc như một sự kiện bên trong (đối với thuyết duy tâm: toàn thể vạn vật), hoặc như một sự kiện bên ngoài mà tri thức bị điều kiện hóa bởi một hoạt động bên trong: sự nghiên cứu sự kiện ấy thuộc về hiện tượng học (kiểu Husserl). Tuy nhiên, hiện tượng học lại mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy theo các tác giả.

¨ Phénoménologie = Hiện tượng luận: Khoa học về những gì được thí nghiệm, được quan sát, về cái xuất hiện, về hiện tượng. Từ này được diễn tả hơi khác nhau tùy theo từng lãnh vực (tâm lý học, hữu thể học...) hoặc những giai đoạn quan sát và các tác giả. º Tâm lý. Hiện tượng học: Nghiên cứu về những hiện tượng tâm lý hay các sự kiện ý thức, bằng cách mô tả cứ liệu và sắp xếp các hình thức đã kiểm kê. º Triết Nghiên cứu mô tả, phân tích, rồi sau đó giải thích các hiện tượng. º Phénoménologie transcendantale (Husserl): Hiện tượng luận siêu nghiệm: Triết học mà nhờ đó trí tuệ, sau khi đã liên tục thu hẹp lại để đi đến việc diện đối diện với ý thức thuần túy hoặc cái tôi siêu nghiệm, phân tích các cấu trúc của cái “biết” (“connaitre”). º Phénoménologie de l’esprit (Husserl): Hiện tượng luận tri thức: Hiện tượng luận về những giai đoạn mà qua đó lý trí, đi từ tri thức khả giác, trở thành ý thức về mình và nâng cao lên đến tri thức tuyệt đối. º Phénoménologie existentielle = Hiện tượng luận hiện sinh: Hiện tượng luận có mục đích không phải là “cắt nghĩa thế giới” mà là “trình bày một kinh nghiệm về thế giới”, một sự tiếp xúc với thế giới là cái đi trước mọi tư duy về thế giới” (M. Merleau Ponty).

¨ Epiphénomène = Hiện tượng phụ (do épi = ở trên, thêm vào; và phainomenon): Hiện tượng đi kèm theo hiện tượng chủ yếu hoặc thêm vào hiện tượng chủ yếu mà không làm thay đổi nó.

¨ Epiphanie = Sự hiển linh, lễ Hiển Linh: Sự tỏ hiện thần linh. Từ này xuất hiện trong tiếng Hy-lạp cổ, nơi các tác giả ngoại giáo đầu tiên. Người ta đặc biệt áp dụng từ này vào việc đưa một vị chúa tể lên ngôi, thánh Phaolô áp dụng nó vào Đức Kitô. º Phụng vụ. Lễ Chúa Hiển Linh, được ấn định vào ngày 6 tháng Giêng kể từ khi lễ này xuất hiện ở Đông phương trong tiền bán thế kỷ IV, mặc dù tầm mức chính xác của đối tượng của lễ này lúc ban đầu như thế nào đi chăng nữa , thì hiện tại ở Đông phương đây là lễ Đức Kitô chịu phép rửa ở sông Giođan và bên Tây phương là lễ mừng ba lần tỏ hiện của Ngài: lúc chịu phép Rửa, trong tiệc cưới Cana và chi tiết về các nhà Đạo sĩ, chi tiết này đã trở thành chuyên nhất trong truyền thống dân gian. Những người Armênia theo thuyết nhất tính (không biết đến lễ Noel ngày 25 tháng 12) mừng lễ này chung với sự kiện phép Rửa và việc các nhà đạo sĩ đến thờ lạy Chúa, cả lễ Sinh nhật của Đức Kitô nữa.

Phénotype —> Type.

PHILANTHROPIE = Lòng yêu người (do từ Hy-lạp Philia = tình yêu; và anthropos = con người). Tình yêu đối với con người, cho dầu họ thuộc chủng tộc nào, tôn giáo nào, ngôn ngữ nào, dân tộc nào. º Thuộc tính thường dành cho Thiên Chúa hoặc Đức Kitô, nơi các Giáo phụ, tiếp theo Tt 3, 4.

PHILARÈTE (Drozdov) = Drozdov Philarète. Nhà thần học và là Tổng Giám mục Matxcơva (1782-1867), tác giả của một quyển sách giáo lý danh tiếng.

PHILAUTIE = Sự yêu mình (do từ Hy-lạp philein = yêu mến và autos = chính mình). Từ được dùng trong khoa tu đức Đông phương để chỉ sự yêu mình. Có một tình yêu hợp pháp và cần thiết đối với bản thân mình, nhưng cũng có một tình yêu ích kỷ, nguồn mạch của tất cả mọi sự dữ thiêng liêng của con người. Chung chung, chính trong nghĩa sau cùng này mà từ đó được hiểu.

PHILÉMON = Philêmon. Người Kitô hữu giàu có ở Côlôssê, người mà thánh Phaolô đã viết một mảnh giấy (thư thứ tư trong các thư thời bị giam cầm) để yêu cầu ông cư xử tốt với người nô lệ đào tẩu của ông là Onêsimô.

PHILIPPE = Philipphê: Vị thủ hiến xứ Ituri từ năm 4 trước CN đến năm 34 sau CN, mà tên ông được ghép thêm vào tên thành Cêsarê (Mt 16, 13). º Chồng của Hêrôđiađê là người đã thích Hêrôđê Antipas hơn ông (Mc 6, 17), người ta cũng gọi ông là Hêrôđê-Philipphê. º Một trong mười hai Tông đồ, người gốc Bétsaiđa (Ga 1, 43; 12, 21). º Một trong những vị phó tế đầu tiên, tông đồ xứ Samaria và là cha của 4 người con gái được ơn nói tiên tri (Cv 6, 5; 21, 9).

PHILIPPIENS = Tín hữu Philipphê. Các Kitô hữu thành Philipphê ở Macêđônia, được thánh Phaolô phúc âm hóa khaỏng năm 51. Khoảng năm 61, thánh Phaolô đã gởi cho họ một trong những bức thư âu yếm nhất (Thư thứ hai trong các thư thời bị giam cầm).

PHILISTINS = Dân Philitinh: Bộ tộc gốc Pelasge (cổ Hy-lạp), khoảng thế kỷ XII trước CN đã định cư trên bờ biển Palestin, kẻ thù đáng gờm của dân Israel.

PHILOCALIE = Tác phẩm: Ái mỹ (do từ Hy-lạp philos = bạn; và kalos = đẹp). Tựa đề của hai hợp tuyển tu đức Hy-lạp: 1. Tập những đoạn trích các tác phẩm của Origênê, được thánh Basiliô và thánh Grêgôriô Nazianô sưu tập. - 2. Tập các bản văn đan tu về sự khổ hạnh và sự nguyện ngắm, đặc biệt theo truyền thống trường phái tĩnh tọa (hésychasme); sưu tập này có được là do một đan sĩ thánh thiện ở athos là Nicodème l’Hagiorite và Đức Giám mục Macaire thành Côrintô. Được xuất bản ở Venise năm 1782, sưu tập này được phổ biến rộng rãi nhất là trong các xứ Slaves và đặc biệt là nước Nga. Bản dịch tiếng Nga chứa đựng nhiều bản văn mới và làm phát sinh trào lưu mà người ta gọi là “phong trào ái mỹ” (mouvement philocalique) mà quyển Les Récits d’un Pèlerin russe (Những chuyện kể của một người hành hương Nga) là một chứng tá được biết đến nhiều nhất.

PHILOLOGIE = Ngữ văn học: Môn khoa học áp dụng vào việc nghiên cứu phê bình và thấu hiểu văn học của các bản văn. º Philologie sacrée = Ngữ văn học linh thánh: Đồng nghĩa của exegèse biblique (chú giải Kinh Thánh): tìm kiếm nghĩa từng chữ của các chữ Thánh (Saintes Lettres), vận dụng khoa ngữ học so sánh và các phương pháp phê bình.

PHILON le Juif ou d’Alexandrie = Philon Do thái hay Alexandria. Triết gia gốc Israel, đồng thời với thế hệ Kitô giáo đầu tiên. Ông đã để lại nhiều tác phẩm liên quan đến lịch sử Kinh Thánh. Phương pháp ẩn dụ của ông về chú giải Kinh Thánh và sự tham khảo thuyết Tân Platô của ông đã có thể tạo nên một ảnh hưởng trên các giáo phụ Hy-lạp.

PHILOSOPHIE = Triết học (Hy-lạp, do philos = bạn; và sophia = sự khôn ngoan). Chính Pythago (thế kỷ Vi trước CN) là người, vì khiêm tốn, đã từ chối danh hiệu khôn ngoan (sophos, sophistès) và thích nói mình là “người bạn của sự khôn ngoan”. Platô thường dùng từ này khi áp dụng vào Socrate. Một trong những tác phẩm đầu tiên của Aristốt được gọi là Peri Philosophias. º Vậy triết học là tìm kiếm sự khôn ngoan. Mặc dầu sự tìm kiếm này đã mang nhiều bộ mặt khác nhau trong suốt lịch sử, tuy nhiên, nó vẫn luôn luôn là công việc cao nhất của lý trí tự do của con người. Vì thế cho nên triết học là sự tìm kiếm những nguyên lý tối hậu của thực tại và của hiện hữu con người, cho dầu người ta đặt cho những nguyên lý ấy thứ tên gọi như thế nào (hữu thể, nguyên nhân, điều thiện, tinh thần v.v..) và sự kê ra từng mục trong một bài nói có hệ thống, dưới ánh sáng của các nguyên lý này, về toàn bộ kiến thức. º Aristốt phân chia triết học theo ba thái độ cơ bản của con người là: sự ngẫm nghĩ (theoria), hành động (praxis) và làm (poðesis). Từ thái độ thứ nhất, xuất phát triết học đệ nhất hay siêu hình học, toán học và vật lý học; thuộc về thái độ thứ hai, có đạo đức học và chính trị học; dưới thái độ thứ ba, được sắp xếp tu từ học, phép làm thơ và kinh tế học. Luận lý học đứng riêng ra như là dụng cụ của triết học (organon). Sự phân chia này được duy trì cho đến Kant. Ngày nay, những lãnh vực mới đã được mở ra cho việc tìm kiếm triết học, là những lãnh vực khó mà để cho mình được xếp vào trong các phân chia cũ: triết tôn giáo, lịch sử, ngôn ngữ. º Đối với Aristốt, triết học khó mà tách rời với các khoa học và chỉ là một với thần học. Tuy nhiên, dần dần, các khoa học riêng biệt đã dành sự độc lập của chúng, bằng cách xác định các đối tượng và các phương pháp riêng của chúng. Hôm qua, các khoa học lý, hóa và sinh học; ngày nay, các khoa học nhân văn. Lại nữa, thần học Kitô giáo, đặt nền tảng trên Lời Chúa, đã sử dụng triết học để diễn tả những chân lý đức tin và đã xác quyết uy quyền thần học đối với triết học (philosophia ancilla theologiae = triết học, tớ nữ của thần học). º Philosophie analytique = Triết học phân tích: Phong trào triết học đã khởi sắc trong các quốc gia germaniques và anglo-saxons vào đầu thế kỷ này (Vienna, Oxford). Mục đích chủ yếu của nó là làm cho các ngôn ngữ tự nhiên được trong sáng, bằng sự phân tích phê bình, và, nếu cần, bằng sự xây dựng hoàn toàn nhân tạo các ngôn ngữ thích hợp. º Philosophie chrétienne = Triết học Kitô giáo: luận án được bàn cãi, theo đó sự Mặc khải là bản sao chữ lớn (grosse) của một siêu hình học và triết học chỉ có được quy chế thật của nó ở bên trong Kitô giáo. º Philosophie de l’histoire = Triết học lịch sử: Khái niệm phức tạp để chỉ hoặc là sự tư duy về đối tượng và các phương pháp của các khoa học lịch sử, hoặc là tất cả sự cố gắng làm sáng tỏ tính cách lịch sử của con người, khái niệm này có thể đi đến chỗ xem tính lịch sử và tính thời gian như là những ý niệm trung tâm của một hệ thống triết học (Hegel. Heidegger). º Philosophie des Lumières (Aufklârung) = Triết học Ánh Sáng: Phong trào triết học thế kỷ XVIII, có đặc điểm là sự tôn thờ lý trí, tin tưởng vào sự tiến bộ và phủ nhận mọi mặc khải. º Philosophia perennis = Triết học muôn thuở. Thuật ngữ được ru1t ra từ tựa đề của một tác phẩm (1540) của A. Steuchus và được nhiều triết gia, đặc biệt là Leibniz dùng để chỉ sự thống nhất bản chất của triết học, vượt khỏi sự đa dạng các ý kiến của các triết gia. Từ này đã được tân tạo cách nào đó cùng với sự phục hưng thuyết Tôma vào đầu thế kỷ này. º Giáo phụ học. Các giáo phụ hoặc các đan sĩ xưa thường cho sự khôn ngoan Kitô giáo, mặc dù là những hình thức khiêm tốn nhất của nó, cái tên là “triết học thật” (vraie philosophie), vì người Kitô hữu là môn đệ của Đức Kitô, sự khôn ngoan thật xuất phát từ Chúa Cha.

¨ Philosophe = Triết gia. Người mà, nhờ sở thích, nhờ thái độ sẵn sàng đặc biệt được định hướng của tinh thần, có đủ tư cách tìm kiếm những lý do và những nguyên nhân; nhờ kỹ năng học hỏi, có đủ tư cách nói đến triết học. º Trong thời Thượng cổ Kitô giáo: Môn đệ của Đức Kitô. º Thời Trung cổ: từ philosophus (triết gia) thường chỉ Aristốt là người mà người ta công nhận là triết gia tiêu biểu nhất.

¨ Philosophoumena = Các đề tài triết học. Tựa đề được Hippolyte de Rome dành cho bốn cuốn sách đầu tiên của quyển Réfutation de toutes les hérésies (Bác lại tất cả các lạc giáo) (giữa những năm 222 và 230) của ông và đôi khi lan rộng đến toàn bộ tác phẩm. Các cuốn sách này tìm cách chứng tỏ rằng các người lạc giáo đã rút các giáo thuyết của họ không phải từ sự mặc khải Kitô giáo, mà từ các triết học ngoại giáo. Cuốn thứ 2 và 3 đã bị mất.

PHILOTHÉE = Philôthêô (do từ Hy-lạp philein = tình yêu và Théos = Thiên Chúa). Nhân vật giả tưởng mà thánh Phanxicô Salêsiô gởi quyển Introduction de la vie devote (Đưa vào đời sống sùng mộ) của ngài cho nhân vật đó và được coi là tâm hồn Kitô hữu đang tìm kiếm sự trọn lành và đời sống sùng mộ thật sự.

PHILOTIMIA = Sự hiếu danh, háo danh (từ Hy-lạp có nghĩa là: yêu thích những sự vinh dự). Đạo đức. Khởi đầu của hư danh.

PHILOXÈNE de Malbourg = Philoxène de Malbourg. Học trò của trường Edessa, Giám mục Malbourg (Hiérapolis) ở Euphratésie khoảng năm 485. Văn sĩ Syria và là nhà thần học phái nhất tính, ông đã cùng với Sévère d’Antioche là người gây dựng nên sự gia tăng phái nhất tính vào đầu thế kỷ VI. Bị đi đày dưới triều hoàng đế Justinô năm 519, ông qua đời khoảng năm 523. Người ta còn lưu giữ được của ông đặc biệt là các khảo luận về Ba Ngôi và về Nhập Thể cũng như các Bài giảng Phúc âm (Homélies). Bản dịch Kinh Thánh Syria được gọi là “của Philoxène”, đã được thực hiện theo sự động viên của ông.

PHOBIE = Sự ám sợ (từ Hy-lạp có nghĩa là: sự khiếp sợ). Sự sợ hãi bệnh hoạn và ám ảnh của một chủ thể đối với một kiểu loại thường rất xác định của đồ vật, ý tưởng hoặc hình ảnh, con người hoặc hoàn cảnh: chủ thể luôn luôn cảm thấy sự sợ hãi đó như là không có nền tảng trong thực tế, tuy vậy, nó tỏ ra không thể kiểm soát được và được gặp trong nhiều chứng nhiễu tâm và những cách cư xử nhiễu tâm. º Người ta gọi là bệnh nhiễu tâm ám sợ (névrose phobique) là bệnh nhiễu tâm mà một sự ám sợ là biểu hiệu chính.

PHOTIN = Photin. Người gốc Ancyre, ông được xem là môn đệ của Marcel d’Ancyre. Ông đã làm Giám mục Sirmium (bên dưới Pannonia) vào giữa thế kỷ IV. Ông giảng dạy một lý thuyết hình thái về Ba Ngôi và một loại thuyết dưỡng tử trong Kitô học. Khi còn sống, ông đã nhiều lần bị lên án như là lạc giáo bởi các thượng hội đồng Đông phương và Tây phương.

PHOTISTÈRE = Giếng rửa tội (do từ Hy-lạp phos = ánh sáng và phôtisma = sự chiếu sáng). Từ hiếm được dành cho các nhà rửa tội, đặc biệt ở Đông phương (Ví dụ: Giếng Rửa tội lớn Thánh nữ Sophia ở Constantinôpôli). Từ này được xếp vào viễn tượng của Gioan về phép Thánh Tẩy soi sáng (baptême-illumination) nhờ sự hiểu biết Thiên Chúa. Cũng trong viễn tượng này, những người chịu phép Rửa tội tương lai là những phôtizomenoi = kẻ sắp được soi sáng.

¨ Photizomène = Dự tòng. Ở Đông phương, người dự tòng đang chuẩn bị trực tiếp cho ơn soi sáng của bí tích Thánh Tẩy.

PHOTIUS = Photius. Thượng phụ Constantinôpôli (810-895), tuyệt giao với các vị Giáo hoàng Nicolas I, Adrianô II và Gioan VIII, vị Giáo hoàng này đã giao hòa với ông một cách vĩnh viễn. Theo truyền thống, Photius được xem như người phát ngôn những lời than phiền của Byzance chống lại Rôma.

PHYLACTÈRES = Dải hoài kinh (do từ Hy-lạp phulotto = giữ cho khỏi, phòng giữ). Những cái túi, to như một cây bút chì nhỏ, chứa những miếng giấy da mà trên đó có viết những trích dẫn Kinh Thánh nhất định và người Do thái mang trên trán hoặc ở cánh tay trong khi cầu nguyện hoặc cả gắn chặt vào khung cửa (Đnl 6, 8).

PHYLOGÉNÈSE = Sự phát triển loài. Tâm lý. Đối nghịch với sự phát triển cá thể (ontogénèse), chỉ sự phát triển của một nhóm hoặc một loài, quan trọng là một nét đặc biệt hoặc một cấu trúc toàn thể riêng cho nhóm đó hoặc loài đó. º Người ta tranh luận: Giả thuyết phát triển loài (Hypothèse phylogénétique) mà theo đó sự phát triển cá thể thể hiện lại, theo bậc thang cá thể, sự phát triển loài của loài mà nó thuộc về, quan trọng là sự phát triển thể lý, tâm lý hoặc văn hóa.

PHYSIOGNOMONIE = Thuật xem tướng mặt (do từ Hy-lạp phusis = bản tính, và gnómón = “người biết”). Tâm lý. Môn học tìm cách thiết lập những liên hệ giữa các nét mặt (nơi một cá thể hoặc một nhóm quốc gia, văn hóa, chủng tộc) và các nét đặc trưng tâm lý. Rất thịnh hành vào cuối thế kỷ XIX và hiện nay, trong vài môi trường, thuật này chưa biết tìm cho mình những nền tảng thực sự khoa học.

Physiologie —> Physique.

PHYSIQUE = Thể chất: Đối nghịch với tinh thần, đặc tính riêng cho một hữu thể vật chất hoặc cho toàn bộ thế giới vật chất. º Vật lý: Trong danh pháp của các khoa học, từ này nói đến các khoa học và liên quan đến thế giới này: các khoa học vật lý. º Một cách kỹ thuật hơn, trong viễn ảnh Aristốt, từ này chỉ phần thấp hơn của tri thức lý thuyết, hoặc cấp thứ nhất của nó mà ở bên trên cấp toán học và cấp siêu hình học.

¨ Métaphysique = Siêu hình học. Ban đầu, trong hệ thống của Aristốt, từ này chỉ phần suy nghĩ lý thuyết đến sau khoa vật lý. Hạn từ mà cách dùng được tổng quát hoa để nói lên phần cao hơn của tri thức triết học: phần đi lên tận các nguyên nhân đệ nhất và các nguyên lý đệ nhất của các hữu thể.

¨ Monophysisme = Thuyết nhất tính. Học thuyết xác quyết “một bản tính duy nhất” trong Đức Kitô. Thuyết nhất tính đã mặc lấy những hình thức rất khác nhau: nơi Apollinaire de Laodicée, nó xuất phát từ sự phủ nhận một nhân tính trọn vẹn trong Đức Kitô; nơi Eutychès, có lẽ nó không ám chỉ sự phủ nhận này nữa; sau Công đồng Calcêđônia, ví dụ như nơi Sévère d’antioche, thì lại chỉ còn là một vấn đề để trình bày: những người theo thuyết nhất tính bám vào công thức “một bản tính” như thánh Cyrillô thành Alexandre đã dùng và vất bỏ việc ghi thành công thức của Calcêđônia (“hai bản tính”).

¨ Monophysites (Eglises) = Các Giáo hội nhất tính: Các Giáo hội ở Đông phương không tán thành những quyết định của Công đồng Calcêđônia (451), nên biết đó là: phần lớn nhất của hạt Giáo phụ Ai-cập Alexandre, một phần đáng kể của hạt giáo phụ Antiokia (nhất là trong các vùng ở bên trong, ít bị Hy-lạp hóa hơn) và toàn bộ Giáo hội Armênia. Bị hoàng đế Justianô đánh bại vào thế kỷ VI, Giáo hội nhất tính còn sống sót nhờ dựa vào nữ hoàng Théodora. Sau đó, những sự chia rẽ đã xảy ra, do đó, cuối cùng nảy sinh các Giáo hội nhất tính hiện nay: Giáo hội Cóp nhất tính, Giáo hội Syria nhất tính, Giáo hội Syria Giacôbít, Giáo hội Armênia Grêgôriô. Trên thực tế, không một Giáo hội nào trong các Giáo hội này tuyên xưng thuyết nhất tính của Eutychès, là thuyết đã bị lên án ở Calcêđônia, nhưng chỉ là thuyết nhất tính bằng lời nói suông của Sévère d’Antioche, tương hợp với giáo lý của Calcêđônia, mặc dù nó phủ nhận công thức của Calcêđônia.

¨ Diophysisme = Thuyết lưỡng vị. Lạc giáo thế kỷ V, phủ nhận sự duy nhất ngôi vị của Đức Kitô, bằng cách phân biệt hai ngôi vị nơi Ngài, con người và Thiên Chúa lạc giáo này cũng được biết dưới tên là thuyết Nestôriô.

¨ Physiologie sociale = Sinh lý học xã hội. Phân chi của xã hội học Durkheim, ở đó người ta nghiên cứu những sự kiện vận hành (kể cả sự vận hành tinh thần), những sự kiện cấu trúc thì bỏ lại cho hình thái học.

PICARD (François) = François Picard. Tu sĩ dòng Mông Triệu (Assomptioniste), qua đời năm 1903, là một trong những sáng lập viên và những người khởi xướng đầu tiên của “Bonne Presse” cũng là sáng lập viên của Hội Đức Bà Cứu Rỗi (Association de Notre-Dame du Salut)

PIE = Đạo đức (do từ La-tinh pius = có đạo đức). Có đặc tính đạo đức; nhất là được qui cho các sự vật (Ví dụ: Oeuvres pies = Các việc đạo đức).

¨ Piété = Tình thâm, lòng đạo đức (do từ La-tinh pietas = tinh thần nghĩa vụ, cũng có nghĩa: có lòng thương xót). Trong tiếng Do thái, từ piété, hésèd chỉ sự quan hệ gắn bó mang lại tình yêu và lòng khoan dung giữa cha mẹ, bạn bè, đồng minh, sau đó qua giao ước, từ này chỉ lòng khoan dung và tình yêu giữa Thiên Chúa và dân Ngài: Lòng đạo đức của Thiên Chúa là tình yêu nhân hậu của Ngài, lòng đạo đức của con người là sự vâng phục, phụng tự, trung thành, đức công chính và lòng khiêm ha. º Tân ước: đời sống Kitô hữu và tất cả những đòi hỏi của nó. º Luân lý. Nhân đức đòi buộc phải tôn trọng, yêu mến và làm trọn những hành vi bên ngoài của tôn giáo (piété religieuse = lòng sùng đạo, mộ đạo), những bổn phận gia đình (piété filiale = sự hiếu thảo), những nghĩa vụ công dân (piété envers la patrie = lòng yêu nước, ái quốc). Lòng đạo đức trọn hảo nhờ đức ái là nhân đức làm cho người ta làm trọn, một cách thích thú và ân cần, những bổn phận, đặc biệt là đối với Thiên Chúa và với cha mẹ, các việc thực hành này mang lại cho tâm hồn một tình yêu sâu sắc hơn. Lòng đạo đức tự nhiên hướng về đức vâng lời. º Don de piété = Ơn đạo đức: ơn của Chúa Thánh Thần gắn liền với nhân đức thờ phượng: ơn này làm cho con người tôn giáo trở nên ngoan ngoãn một cách tự ý hơn để nghe theo những thúc đẩy bên trong của Thần Khí và những gợi ý của đức ái để thờ phượng Thiên Chúa. º Tu đức. Exercices de piété = Các việc thiêng liêng: Chuỗi các việc đọc kinh và nguyện gẫm mà những con người đạo đức tự buộc mình phải làm hằng ngày hoặc một số ngày nào đó. º VTB.

¨ Impie = Vô đạo. Kinh Thánh. Người không đếm xỉa gì đến Thiên Chúa, hay Lề luật của Ngài, mà tìm kiếm một hạnh phúc trực tiếp dựa vào người bên cạnh. º Đạo đức. Vô đạo đức: người không có lòng đạo đức, điều đối nghịch cùng đạo đức (pie); phản nghĩa của từ pieux và pie. º Proposition impie = Mệnh đề nghịch tín: Lời nhận xét thần học của một mệnh đề là không phù hợp với đức tin. º VTB.

¨ Impiété = Sự vô đạo, sự vô đạo đức. Kinh Thánh và đạo đức. Thái độ của người vô đạo hoặc vô đạo đức.

¨ Pieux = Đạo đức , thánh thiện. Người có lòng đạo đức. º Kinh Thánh. Đức Kitô là thánh thiện tiêu biểu nhất, là vị thánh (Cv 2, 27; 13, 25; Kh 15, 4). Con người đạo đức là người Kitô hữu trọn hảo.

¨ Piétisme = Phong trào duy đạo đức: người ta tập họp lại dưới tên gọi này cả một tập họp những phong trào ở bên trong giáo phái Tin lành các thế kỷ XVII và XVIII, ít nhiều độc lập với nhau, với một điểm chung là họ nhấn mạnh trên kinh nghiệm tôn giáo cá nhân, đối nghịch với một sự tuân theo hoàn toàn có tính xã hội học với từng chữ của một học thuyết, cho dầu đó là Tin Mừng. Trong Tin lành Cải cách, giữa nhiều người khác, có Gerhard Testeegen (1697-1769) là người duy đạo đức danh tiếng nhất. Ông này đã triển khai một thuyết thần bí gần giống như của bà Guyon. Về phía phái Lutêrô, phong trào duy đạo đức phát sinh với Ph. J. Speres và Francke và phát triển đặc biệt với bá tước Zinzen dorf (1700-1760) và cộng đoàn Herrnhut của ông. Phong trào duy đạo đức đã có một ảnh hưởng rất lớn trên phái tin lành và đặc biệt là trên sự phát triển truyền giáo của các thế kỷ XVIII và XIX.

¨ Pietà = Ảnh Đức Mẹ sầu thương: Thể hiện ảnh tượng Đức Trinh Nữ khóc sướt mướt, đang ôm trên đầu gối thân xác của con mình mà người ta vừa mới hạ từ thập giá xuống. Đôi khi người ta cũng nói một “Trinh Nữ sầu thương” (Vierge de pitié) hoặc một ảnh “Sầu thương” (Pitié).

¨ Expiation = Sự đền tội, sự đền tạ, sự phạt tạ: hành động đền tạ, theo nghĩa xưa của từ “expier” (như expiare) có nghĩa là làm một hữu thể được đẹp lòng Thiên Chúa, từ tình trạng không đẹp lòng Thiên Chúa. Tội là sự quay lưng lại với Thiên Chúa, nên việc đền tội nối kết con người lại với Thiên Chúa và thánh hóa con người; tội là sự xúc phạm đến Thiên Chúa, nên sự đền tạ làm nguôi cơn giận của Thiên Chúa, làm cho Thiên Chúa sẵn sàng và dễ thương trở lại với con người. º Jour de l’expiation = Ngày đền tội: ngày nghỉ việc của ngày thứ mười tháng thứ bảy, ngày mà dân Israel được triệu tập để tham dự một nghi thức đền tội dài, trong nghi thức đó, con dê đền tội bị chất đầy mọi thứ tội lỗi của dân —> Yom kippour (xem Lv 16; 23, 26-32; Ds 29, 7-11; Dt 9, 6-14). Việc đền tội hoàn hảo đã được hoàn thành bởi hy lễ của Đức Kitô. º VTB.

PIE (Louis) = Lu-y Piô. Giám mục Poitiers và là Hồng y, ngài nổi tiếng do sự kiên quyết trong việc giảng dạy giáo lý và tinh thần Rôma của ngài (1815-1880). Ngài đã tham gia một phần lớn vào việc định nghĩa tính cách bất khả ngộ của Đức Giáo Hoàng trong Công đồng Vatican I và vào việc tranh đấu chống lại các vết tích sau cùng của thuyết Gallican ở Pháp.

PIE II = Piô II. Giáo Hoàng từ 1458 đến 1464. Nhà cổ văn học Aeneas Sylvius Piccolomini là vị Giáo Hoàng duy nhất đã để lại các Ký ức (Les Mémoires). Là sử gia, thi sĩ, nhà thông thái, quyển Cosmographie (Vũ trụ học) của ngài đã được Christophe Colomb sử dụng. Bằng sắc chỉ Exsecrabilis (1460), ngài đã lên án việc nêu tên của vị Giáo Hoàng ra trước công đồng. Ngài giao trách nhiệm cho Nicolas de Cues soạn thảo một dự án về việc canh tân Giáo hội, được thực hiện từng phần trong một số giáo phận hoặc hội dòng, và đòi hỏi một hành động công bình vì lợi ích của người Do thái (cấm rửa tội cho họ trái ý họ và cấm bắt buộc họ làm việc trong ngày sabát), của những nô lệ da đen làm việc cho các Kitô hữu và chống lại việc cho vay nặng lãi. Ngài cố gắng nhưng không thành công trong việc làm cho nhà vua Hồi giáo là Mahômét II trở lại, bằng cách dùng quyển Examen critique du Coran (Nghiên cứu phê bình kinh Coran) của Nicolas de Cues.

PIE V = Thánh Piô V. Giáo Hoàng từ 1566 đến 1572. Là vị Giáo Hoàng đầu tiên được bầu sau Công đồng Trentô, ngài bám sát vào việc cho áp dụng các sắc lệnh của công đồng này, trong một bầu không khí chiến tranh tôn giáo lúc đó đang tàn phá Âu châu. Ngài là nhà canh tân các phong tục ở Rôma, ngài được thánh Carôlô Borrômêô ở Milan và dòng Oratiô của thánh Phillipphê Nêri giúp đỡ trong công việc này; ngài đã tái lập kỷ luật trong nhiều Dòng tu. Để thống nhất phụng vụ, ngài cho thiếp lập quyển sách lễ và sách Nhật tụng Rôma trong bản in điển hình, được sử dụng cho đến Công đồng Vatican II; và để phát triển việc giáo huấn đức tin, ngài cho ra đời quyển sách giáo lý giáo hoàng của Công đồng Trentô. Vị Giáo Hoàng tu sĩ Đôminicô này đã công bố thánh Tôma Aquinô là Tiến sĩ của Giáo hội, và bắt buộc các Đại học phải dạy quyển Tổng luận thần học. Lo lắng về tính chính thống, ngài đã lên án Baðus, vì các học thuyết quá gần với Lutêrô của ông. Ngài đã thành lập hai ủy ban hồng y để lo việc cải hóa những người lạc giáo và những người vô tín và thiết lập Thánh bộ Kiểm duyệt (Congrégation de l’Index). Ngài đã tạo nên liên minh sau này đã thắng quân thổ ở trận Lépante (ngày 7 tháng 10 năm 1571) và ngài đã làm cho kỷ niệm cuộc chiến thắng này được lưu truyền mãi mãi với lễ Rất Thánh Mân Côi. Việc ngài dứt phép thông công nữ hoàng Elisabeth nước Anh đã kéo theo một cuộc bách hại dai dẳng các người công giáo Anh. Ngài đã qua đời trước khi nhà thờ thánh Bathôlômêô bị đập phá và được Đức Clêmentê XI ghi vào sổ các thánh năm 1712.

PIE VII = Piô VII. Giáo Hoàng từ 1800 đến 1823. Khi Đức Piô VI, tù nhân của những người cách mạng ở Pháp đã qua đời, ba mươi lăm vị hồng y nhóm họp ở Venise đã bầu tu sĩ Bênêđitô Chiaramonti, là một con người khá cởi mở đến với những tư tưởng mới lên làm Giáo Hoàng. Một thỏa ước được Đức Hồng y Tổng trưởng Ngoại giao Consalvi điều đình đã thu xếp, năm 1801, tình huống của Giáo hội ở Pháp. Hiệp ước Lunéville trả lại cho Đức Giáo Hoàng các quốc gia của ngài và ngài có thể trở về Rôma. Napoléon triệu Đức Giáo Hoàng đến Paris để làm lễ đăng quang cho ông năm 1804, và giữ ngài ở lại đó cho đến năm 1805. Những xung đột chính trị giữa Đức Giáo Hoàng và hoàng đế đã đưa đến việc xâm chiếm Rôma năm 1804 và hủy bỏ các quốc gia giáo hoàng năm 1809. Đức Piô VII dứt phép thông công những người có trách nhiệm về việc cưỡng đoạt này; hoàng đế đáp trả bằng cách cho bắt Đức Giáo Hoàng và ngài đã phải bị giam giữ cho đến năm 1812 tại Savone, từ đó, ngài được chuyển sang Fontainebleau, nơi mà ngài đã yếu đuối ký một thỏa ước mới (1813) chấp nhận chỉ bổ nhiệm một phần ba Hồng y đoàn, các ông hoàng công giáo bổ nhiệm các vị hồng y khác và tôn trọng Bốn điều khoản của năm 1692. Đức Giáo Hoàng rút lời tức khắc. Sau đó, chuyển biến chính trị đã giải quyết bế tắc của vấn đề với sự sụp đổ của Napôlêon. Đức Piô VII trở về Rôma năm 1814 và thiếp lập lại Dòng Tên, để minh chứng sự độc lập của mình. Lúc đó, ngài ký kết nhiều thỏa ước, được điều đình bởi Consalvi, với nhiều quyền lực Âu châu, cả Công giáo lẫn Tin lành và cả với hoàng đế nước Nga.

PIE IX = Piô IX. Giáo Hoàng từ 1846 x 1878. Với việc bầu Đức Hồng y Mastað-Ferretti, đã bắt đầu triều đại giáo hoàng dài nhất lịch sử. Công cuộc cải cách của ngài trong công việc hành chánh của các quốc gia thuộc quyền giáo hoàng và các phong tực của giáo triều đã làm cho ngài rất được lòng dân chúng, và họ đã bày tỏ công khai sự ủng hộ họ dành cho ngài: Bị cuộc cách mạng năm 1848 đuổi ra khỏi Rôma, ngài đã trở lại với tâm trạng cũng độc tài như trước kia, ngài đã từng rất tự do trong quyết định của mình. Được đưa trở lại Rôma năm 1850 nhờ đạo quân Pháp, ngài phải chiến đấu chống lại những tham vọng của Cavons và của vua xứ Sardaigne, và đã chống cự cho đến năm 1870, thời điểm mà ngài phải chịu khuất phục trước sức mạnh, để sát nhập Rôma làm thủ đô của nước Ý thống nhất. Bằng sắc chỉ Ineffabilis Deus, năm 1854, ngài đã công bố tín điều Vô Nhiễm Thai. Mười năm sau, thông điệp Quanta cura và văn kiện Syllabus lên án nhiều “sai lầm của thế giới tân thời”. Năm 1869, ngài triệu tập Công đồng Vatican I, bàn về đức tin, về quyền tối thượng và sự bất khả ngộ của Đức Giáo Hoàng và là Công đồng mà công trình Giáo hội học chỉ có được sự kết thúc với Công đồng của Đức Gioan XXIII. Đức Piô IX, trước khi qua đời, còn phải bênh vực cuộc chiến đấu Kulturkampf của Bismark. Vụ án phong chân phước của ngài đã được đưa ra vào năm 1955.

PIE X = Thánh Piô X. Giáo Hoàng từ 1903 đến 1914. Đức Hồng y Sartô chắc chắn đã được bầu là nhờ quyết định không cho ứng cử giáo hoàng mà hoàng đế nước Áo đã ảnh hưởng đến việc ứng cử của Đức Hồng y Rampolla. Hành vi đầu tiên của ngài là ra vạ tuyệt thông đối với mọi mưu toan khác của lệnh này. Việc chú giải khẩu hiệu “Thiết lập mọi sự trong Đức Kitô” của ngài, qua thông điệp đầu tiên của ngài E supremi apostolatus (1903) cho thấy ngài xác tín rằng Giáo hội mang trong mình tất cả mọi khả năng thiêng liêng và không cần phải nhận lãnh những khả năng ấy từ bất cứ ai ở bên ngoài. Ưu tư nổi bật của Đức Giáo Hoàng là bảo đảm sự trọn vẹn của đức tin và duy trì kỷ luật. Chống đối thuyết duy tân, sắc lệnh Lamentabili và thông điệp Pascendi đã làm cho các lập trường này trở nên cứng rắn. Đức Piô ra lệnh duyệt lại Bản Vulgata (1907), thành lập Học viện Kinh Thánh giáo hoàng (1909) và cho phép trẻ em được dễ dàng đến với bí tích Thánh Thể qua sắc lệnh Quam singulari (1910). Ngài đã phổ biến một Tự sắc về Thánh Nhạc, ưu đãi bình ca grêgôriô. Hiến chế Etsinos đã tổ chức lại giáo triều. Ngài bắt tay vào việc canh tân Bộ Giáo luật. Trong lúc có sự phân hóa giữa Giáo hội và Nhà Nước ở Pháp, sự phân lý mà ngài đã lên án (Vehementer vos), Đức Piô X vứt bỏ các hiệp hội phụng tự, chăm lo những vấn đề xã hội, ngài đã tái lập l’¬uvre des Congrès (Công việc của các Đại hội) dưới tên là Hành động đại chúng Kitô giáo (Action populaire chrétienne) và đã thành lập tại Bergame một Trường Khoa học Xã hội. Bằng một bức thư năm 1910 gởi cho hàng Giám mục Pháp, ngài đã lên án phong trào Sillon của Marc Sangnier. Các cố gắng hòa giải của ngài đã không thể ngăn cản được cuộc tuyên chiến tháng 8 năm 1914 mà ngài còn sống sót sau đó ít lâu. Đức Piô XII Ngài phong thánh ngài năm 1954.

PIE XI = Piô XI. Giáo Hoàng từ 1922 đến 1939. Vị Hồng y đầy nghị lực Ratti, ngay từ thông điệp đầu tiên Ubi arcano Dei (1922), đã khích lệ việc tông đồ giáo dân và đặt nền tảng cho hoạt động mà sau này đã trở thành phong trào Công giáo tiến hành. Ngài khai triển công cuộc truyền giáo, trong một tinh thần độc lập đối với tất cả mọi thành kiến về chủng tộc hay chính trị và chính tay ngài, ngài đã tấn phong sáu vị Giám mục Trung quốc và vị Giám mục Nhật bản đầu tiên. Vì muốn chiếu cố đến việc xích lại gần với Đông phương Kitô giáo, ngài đã nới rộng hết sức Học viện Giáo hoàng Đông phương, thành lập một chủng viện Nga và dễ dãi đối với các phụng vụ Đông phương. Thông điệp Diviniillius magistri khuyến khích việc giáo dục Kitô giáo, Casti connubii (1930) nhắc lại lý tưởng tôn giáo của hôn nhân. Quadragesimo Anno (1931) tố cáo cả những quá đáng của tư bản chủ nghĩa lẫn những khiếm khuyết của xã hội chủ nghĩa và năm 1925, việc thiết lập lễ Đức Kitô-Vua chống lại mọi quyền lực của các quốc gia không phải là Kitô giáo: Hành động của nước Pháp (Action française) bị lên án năm 1927. Năm 1929, Đức Giáo Hoàng dàn xếp với Mussolini về vấn đề Rôma, bằng những thỏa hiệp Latêranô, hình thành Thánh đô Vatican (Cité du Vatican) và ký kết nhiều thỏa ước. Năm 1937, với thông điệp Mit brennender Sorge, ngài lên án chủ nghĩa quốc xã và thông điệp Divini Redemptoris lêna 1n chủ nghĩa cộng sản vô thần. Đức Piô XI qua đời sau khi đã cố gắng vô ích để cứu vãn hòa bình chống lại những mưu toan bành trướng của chủ nghĩa quốc xã. Thánh nữ Têrêsa Hài đồng Giêsu mà ngài đã phong thánh năm 1925, chiếm một vị trí quan trọng trong cuộc sống thiêng liêng của ngài.

PIE XII = Piô XII. Giáo Hoàng từ 1939 đến 1958. Đức Hồng y Eugêniô Pacelli đã là Bộ trưởng Ngoại giao của Đức Piô XI từ năm 1929 và được bầu làm Giáo Hoàng vào vòng đầu phiếu thứ ba. Trọn vẹn thời gian đầu triều đại Giáo Hoàng của ngài bị chi phối bởi vấn đề Thế chiến II và những cuộc can thiệp cá nhân của ngài cho vấn đề hòa bình. Sau khi chiến tranh đã vào nước Ý (tháng 6 năm 1940), cương vị của ngài thật là tế nhị. Phải làm cho Giáo hội được sống, bất chấp sức ép của các quốc gia theo chế độ cực quyền, và điều đình với họ, nhưng không nhân nhượng trong những gì là chủ yếu. Vatican đã là nơi trú ẩn cho nhiều người bị bách hại về chính trị hoặc chủng tộc. Đức Giáo Hoàng đã làm cho Ái-nhĩ-lan không còn đồng minh với Đức nữa, khuyến khích Tây-ban-nha cứu vớt những người Do thái Balkans gốc Tây-ban-nha (hay những sephardim). Ngay khi chiến tranh vừa chấm dứt, vấn đề là phải đương đầu với các thế giới tư bản và cộng sản. Đức Giáo Hoàng lên án những quá đáng của các thế giới này và không quên khuyến khích mọi nỗ lực để xây dựng một nền dân chủ Kitô giáo thật sự (Ý, Đức, Bỉ, Hà lan, Nam Mỹ). Những văn bản chính của ngài là: Mystici Corporis (1943) về Giáo hội được xem như là Thân Thể của Đức Kitô; Divino Afflante Spiritu (cùng năm) về những nghiên cứu Kinh Thánh; Mediator Dei (1947) về Phụng vụ; Menti nostae (1950) về hàng giáo sĩ; Humani generis (cùng năm) về nhiều vấn đề thần học. Tín lý về việc Đức Trinh Nữ Maria Mông Triệu đã được công bố vào ngày lễ Các Thánh năm 1950. Những năm cuối cùng triều đại giáo hoàng của ngài cho thấy một sự lo lắng lớn lao của ngài cho “Giáo hội thầm lặng” nằm trong các quốc gia cộng sản.

PIED = Chân. Một trong những phần được xem như là ít cao quý nhất của thân thể con người: vì vậy, sấp mình dưới chân ai là hạ mình trước mặt người đó, tự nhận mình là tôi tớ của người đó (Cv 22, 3), người thắng trận bước trên đầu kẻ chiến bại (Tv 110, 1), nếu một thành phố nào không đón nhận các Tông đồ, Đức Giêsu bảo họ phải giũ bụi chân lại, để chỉ sự lăng nhục tột độ (Mt 10, 14); nhưng với kẻ đến báo tin chiến thắng và hòa bình thì ngay những bàn chân của họ cũng thật là tuyệt diệu (Rm 10, 15). º Theo nghĩa hoán dụ, từ này chỉ bộ phận sinh dục (Is 6, 2).

¨ Répudiation = Sự rẫy vợ, sự bỏ vợ (hành động đẩy lùi bằng chân). Sự hủy bỏ hôn nhân theo luật pháp do quyết định đơn phương của người đàn ông. Theo luật Môsê, điều này cho phép mỗi bên đều được tái hôn.

PIERRE = Viên đá. Theo phép ẩn dụ, tên gọi của Đấng Mêsia (Zcr 4, 7). º Pierre angulaire = Tảng đá góc tường (Tv 118, 22 và Mc 12, 10), pierre d’achoppement = tảng đá vấp phạm (Is 8, 14 và 1 P 2, 8): đó là những tên gọi khác được Tân ước áp dụng vào Đức Giêsu —> Rocher. º Pierres vives = Những viên đá sống động. Các Kitô hữu, đang đi vào trong lau đài thiêng liêng là Giáo hội (1 P 2, 5; xem Ep 2, 20). º Trong nhiều tôn giáo xưa và vào thời đại tiền sử, viên đá có thể được xức dầu và lãnh nhận ý nghĩa linh thánh. Cựu ước làm chứng tục lệ cổ đại này (St 28, 18) và nhiều lần xác định (Xh 20, 25) viên đá đã trở thành tấm bia ghi nhớ như vậy, thì phải là nguyên ven, không được dùng đục đẽo bớt hoặc làm cho vuông vức. Chính nhờ ngón tay của Thiên Chúa mà lề luật được viết trên hai tấm đá (nhưng có thể nên hiểu đây là những tấm bằng đất sét mà người ta phơi khô và làm cho cứng lại như những lăng trụ Babylon). º VTB

PIERRE = Thánh Phêrô. Phiên dịch biệt danh Hy-lạp của Simon con ông Giona. Luôn luôn được kể ra đầu tiên trong các danh sách Mười hai Tông đồ (Mc 5, 16), thánh Phêrô lại chỉ là người thứ ba được Đức Giêsu gọi. Ngay sau đó, Đức Giêsu đã ban cho ngài cái tên Cêphas là tảng đá, tiếng Hy-lạp là Petros (Ga 1, 42). Danh hiệu này là nền tảng cho trò chơi chữ mà ở Cêsarê Philipphê, Đức Kitô đã dùng để thiết lập Phêrô này, người vừa mới tuyên bố tính thiên sai của Ngài, làm nền móng cho Giáo hội Ngài (Mt 16, 18). Vị tông đồ, cũng như em là Anrê, đã làm nghề chài lưới ở Capharnaum; trước tiên bị quyến rũ bởi sự vận động của Gioan Tẩy giả, ngài đã hăng hái đi theo Đức Giêsu, là người đã nhanh chóng cử ngài vào một địa vị tuyệt vời. Sau khi Đức Kitô phục sinh, ngài đã khởi xướng nhiều công việc quan trọng (Cv 1, 21-22; 10, 47) và mặc dù hình như Giacôbê đã được đặt ở vị trí đứng đầu tại Giêrusalem, nhưng Phêrô vẫn là phát ngôn viên của các Tông đồ trong mọi trường hợp. Ngài đã đến Rôma và chịu đóng đinh thập giá vào khoảng năm 64. º Siège de Pierre, hoặc tốt nhứt Siège apostolique = Tòa Phêrô, Tông tòa: Rôma. º Primauté de Pierre = Quyền tối thượng Phêrô. Quyền đứng trên toàn bộ Giáo hội của Phêrô và của các vị Giám mục Rôma. Mặc dầu những hình thức uy quyền của Phêrô trên các tông đồ khác có bị giảm bớt do tương quan bà con của Giacôbê với Đức Giêsu và sự thân thiết của Gioan với Đấng Cứu Thế, nhưng đối với quyền tối thượng này, người ta cũng phải chấp nhận một lý do khác hơn là vấn đề tuổi tác hay lòng nhiệt thành nhanh nhẹn: đó là vì vai trò này là một sự lựa chọn thực sự do Đức Giêsu (Ga 21, 15). Ngay cả thánh Phaolô, cho dầu rất hãnh diện về phần mình trong công cuộc rao giảng Tin Mừng (Gl 2, 7) vẫn xem Phêrô như là cột trụ thứ nhứt trong các cột trụ mà ngài phải xin giúp đỡ cho sứ vụ của ngài (Gl 1, 18). Từ cuối thế kỷ I, Giáo hội của thành phố Rôma đã tôn vinh hai vị Tông Đồ Cả Phêrô và Phaolô như là những người sáng lập Giáo hội, và với danh hiệu này, các Giám mục khác thừa nhận nơi các vị Giáo Hoàng một uy quyền đặc biệt, nhất là để tiêu hủy những cuộc tranh luận tín lý và làm dịu các xung đột giữa các Giáo hội. º Epýtres de Pierre = Các thư của thánh Phêrô. Hai trong những thánh thư công giáo, được xem như do tông đồ Phêrô viết. º ¬uvre de Saint Pierre Apôtre = Hội Thánh Phêrô Tông Đồ —> º VTB

¨ Pétrinien = Thuộc về thánh Phêrô: liên quan đến giáo lý hoặc lịch sử của tông đồ Phêrô. º —> Paulinien, Johannique. Privilège.

¨ Pétrinisme = Học thuyết Phêrô: Những điểm theo trường phái duy lý Tubingue đã được giáo huấn của Phêrô đặc biệt nhấn mạnh (tính liên tục giữa Lề luật và Tin Mừng; bản chất của Đức Giêsu, Người Tôi Tớ của Giavê, tương tự như bản chất mà các ngôn sứ đã loan báo về Đấng Mêsia; những đặc ân của các tín hữu Israel đối với ơn cứu chuộc), tương phản với các giáo lý riêng cho thánh Phaolô. º —> Paulinisme.

PIERRE d’Ailly = Pierre d’Ailly . Người của Giáo hội và là nhà thần học Pháp, gốc Compiègne (1350-1420). Chưởng ấn Đại học Paris (1389), Giám mục Puy (1395) và Giám mục Cambrai (1396), Hồng y (1411); ngài trình bày trong Giáo hội học những khuynh hướng gallican mà ảnh hưởng thấy được trong Công đồng Constance.

PIERRE d’Alcantara = Thánh Phêrô Alcantara. Nhà cải tổ dòng Phanxicô ở Tây-ban-nha (1499-1562). Phêrô sống một cuộc sống hết sức nghiêm nhặt. Có một thời kỳ, ngài đã hướng dẫn thánh nữ Têrêsa Avila trong con đường nguyện ngắm và là một trong những nhà thần bí danh tiếng nhất của thế kỷ vàng Tây-ban-nha.

PIERRE d’Alexandrie = Pierre d’Alexandrie. Giám mục Alexandrie từ năm 300 đến 311, tử vì đạo. Ngài đã có một thái độ nhân hậu đối với những người lapsi (sa ngã) trong cơn bách hại của Diôclêtianô. Trong những mảnh rời của tác phẩm của ngài, các khoản luật đền tội (Canons pénitentiels) là tư liệu quan trọng nhất. Các đoạn tín lý đã được những người theo thuyết Apollinariô thêm vào.

PIERRE Auriol = Pierre Auriol. Tu sĩ Phanxicô, người gốc Aquitaine; ông dạy học ở Bologne, Toulouse và Paris và qua đời năm 1322 khi đang làm Tổng Giám mục Aix. Trong phản ứng chống lại thuyết Tôma và thuyết của Duns Scot, ông tuyên bố một thứ thuyết khái niệm, là thuyết báo trước thuyết Occam sau này.

PIERRE Canisius = Thánh Phêrô Canisiô. Tu sĩ Dòng Tên, sinh ở Nimèque, ngài là người đề xướng cuộc phản cải cách ở Đức và qua đời tại Fribourg (Thụy sĩ) (1521-1597). Là nhà thần học và là con người hoạt động, ngài đã ra sức để phục vụ đức tin Công giáo bằng mọi cách và đã đạt được một kết quả rộng lớn. Tiến sĩ Giáo hội (1925). Lễ kính ngày 21 tháng 12.

PIERRE Chryssologue = Thánh Phêrô Kim Ngôn: Tổng Giám mục Ravenne nổi tiếng nhờ các nhân đức và tài hùng biện của ngài. Eutychès, trong khi vấp phải những khó khăn đầu tiên với vị thượng phụ của mình, đã chạy đến với ngài, nhưng không đạt được kết quả gì († khoảng 450). Ngài đã để lại một sưu tập quan trọng các Bài giảng (Sermons) về những bản văn Kinh Thánh mà việc chú giải chú trọng đặc biệt về mặt đạo đức. Lễ kính ngày 30 tháng 7.

PIERRE Damien = Thánh Phêrô Đamianô. Đan sĩ Fonte Avellana, sau đó làm Hồng y Giám mục Ostie. Ngài là một trong những bộ mặt vĩ đại nhất của thế kỷ (1007-1072), ngài nhiệt tâm làm việc cho việc cải tổ Giáo hội và bênh vực những quyền lợi của Tòa Thánh qua những bài viết và qua những sứ mệnh mà ngài đảm trách. Ngài cũng thật sáng chói với tầm mức trí thức cao của ngài. Lễ kính ngày 21 tháng 2.

PIERRE (Le Foulon) = Pierre được gọi là Le Foulon. Đan sĩ thuộc phái nhất tính Calcêđônia, được đặt làm thượng phụ Antiokia năm 471. Ông cho đưa vào kinh “Thánh, thánh, thánh” (Trisagion) trong phụng vụ những từ “Chúa là Đấng đã chịu đóng đinh về chúng con”. Việc thêm vào lời kêu cầu Thiên Chúa này, dựa trên nền thần học của thuyết Thiên Chúa thụ nạn (théologie théopasclite) trở thành một trong những khẩu hiệu của phái nhất tính († khoảng năm 488).

PIERRE l’Ibérien = Pierre l’Ibérien. Đan sĩ, rồi Giám mục trong phái nhất tính của vùng Mayonna gần Gaza (Palestin), qua đời khoảng năm 491. Ông đã khích lệ sự truyền bá phái nhất tính trong các môi trường đan viện. Jan Rufus đã xem ông như một trong những người hùng của quyển Plérophories (Những tâm tình sung mãn) của ông. Vài sử gia cận đại cho rằng ông là tác giả các bản viết mạo-Dionysio.

PIERRE Lombard = Pierre Lombard. Sinh trong vùng Novare (Ý), vì lý do học hành, ông đã đến Reims, rồi Paris và được thánh Bernađô gởi gắm cách nhiệt tâm. Ông định cư và dạy học tại đó, rồi từ năm 1142, ông đã nổi tiếng. Ông qua đời năm 1159 khi đang làm Giám mục Paris. Ông đã để lại những bài giảng, những bài chú giải Kinh Thánh và nhất là bốn quyển sách Châm ngôn (Sentences) của ông, là những quyển sách nhanh chóng trở thành một bản văn nền tảng cho việc dạy thần học cho đến cuối thời Trung cổ và đã làm cho ông trở thành “bậc thầy” tiêu biểu nhất ở trong trường.

PIERRE le Mangeur = Pierre le Mangeur. Linh mục giáo phận Troyes, chưởng ấn Paris. Ông đã về hưu và qua đời tại đan viện thánh Victor năm 1178. Quyển Historia Scholastica (Lịch sử Kinh viện) của ông đã có một kết quả thật to lớn trong thời Trung cổ.

PIERRE de Poitiers = Pierre de Poitiers. Nhà thần học đã tham gia vào việc làm cho danh tiếng của Pierre Lombard được vang dội. Ông là giáo sư ở Đại học Paris trong 38 năm và làm chưởng ấn Đại học này trong vòng 12 năm († 1205). Gauthier de Saint Victor đã buộc tội ông trong quyển về Bốn Rắc Rối Phức Tạp của nước Pháp (Des Quatre labyrinthes de la France) của mình.

PIERRE de Tarentaise = Thánh Phêrô Tarentaise. Tu sĩ Xitô, rồi làm tổng Giám mục Tarentaise, là người có một vai trò chính trị quan trọng, giống như vai trò của thánh Bernađô (1102-1174). Ngài hoạt động cho việc hòa giải giữa Louis VII và Henri II nước Anh, ngài đã được Đức Cêlestinô III ngay từ năm 1191.

PIERRE de Tarentaise = Pierre de Tarentaise. Tu sĩ Đôminicô (1225-1276), là người kế vị thánh Tôma Aquinô trong việc giảng dạy ở Paris, từ năm 1259 đến năm 1274. Ngài đã để lại một chú giải các Châm ngôn (Commentaire des Sentences) của Pierre Lombard và một Chú giải các thư (Commentaire des Epitres) của thánh Phaolô. Sau đó, ngài được bổ nhiệm làm Tổng Giám mục Lyon. Ngài chỉ ở chỗ Tòa Giám mục Lyon được hai năm và ngài đã được bầu làm Giáo Hoàng với danh hiệu là Cêlestinô V trong vòng vài tháng (từ tháng giêng đến tháng 6 năm 1276).

PIERRE de Vaux hay Valdo = Pierre de Vaux. Thương gia giàu có của Lyon, người gốc miền Dauphiné, trong hậu bán thế kỷ XII. Sau khi phân phát của cải cho những người nghèo khổ, ông bắt đầu rao giảng Tin Mừng giữa những năm 1170 và 1180 và tụ tập các môn đồ say mê sự trọn lành như ông. Tuy nhiên, phong trào của ông đã gây nên những ngờ vực rồi lên án của Giáo hội và ông đã thành lập một giáo phái không chính thống và tách rời - nhóm Valđô - khá dễ dàng lẫn lộn với giáo phái Cathare, nhưng ngày nay giáo phái đó đã cấu tạo nên chi nhánh của giáo phái Calvin ở Ý.

PIERRE le Vénérable = Vị Đáng kính Phêrô: Sinh ở Mont-Boissier, qua đời ở Cluny, là nơi ngài đã từng là đan sĩ, rồi viện phụ (1122). Được tôn kính như Đấng Chân phước († 1136). Là gương mặt quý phái và dịu hiền, bạn thân của thánh Bernađô, ngài đã biết xoa dịu những ngày sau cùng của Abélard, nghịch ý với vị thánh này và trong khi nắm giữ vai trò hàng đầu trong những việc chính trị-tôn giáo của thời đại ngài, ngài vẫn dành một phần thời gian rộng rãi cho việc nghiên cứu thần học.

Pietà, piété, piétisme, pieux —> Pie.

PIGHI (Albert) = Albert Pighi. Nhà thần học, sinh ở Kempen (Pays-Bas), qua đời ở Utrech (1490-1592). Ông học ở Louvain và ở Cologne. Ông đã được Rôma quý mến, nên đã được mời gọi tham gia vào những cuộc hội thảo Worms và Ratisbonne với những người Tin lành. Tác phẩm thành văn của ông, phần lớn là tranh luận, thì rất nhiều.

PILATE (Ponce) = Pontiô Philatô. Người Rôma, thuộc giai cấp kỵ binh, tổng trấn xứ Giuđêa từ năm 26 đến năm 36, ít được những người bị ông cai trị quý mến và cuối cùng bị đặc sứ Syria triệu hồi. Hình như do nhu nhược, và để giữ hòa khí với những người lãnh đạo dân Do thái nên ông ra lệnh tử hình Đức Giêsu; vợ ông đã cố gắng can thiệp để ngăn cản ông phạm tội ác này (Mt 27, 19). Nhiều ngụy thư đã tưởng tượng về việc ông sám hối.

PINACLE = Nóc đền thờ (do từ La-tinh pinna = đầu hồi nhà). Phần được xem là cao nhất của đền thờ Giêrusalem mà các sách Tin Mừng nói đến trong đoạn về sự kiện Đức Giêsu Kitô bị cám dỗ.

PINY (Alexandre) = Alexandre Piny. Tu sĩ Đôminicô, người Pháp (1639-1709), làm giáo sư thần học lâu năm, rồi làm linh hướng, các tác phẩm của ông, gồm các ghi chú, dạy về tình yêu thuần khiết và hoàn hảo nhất. Giáo lý của ông về việc phó thác thì vẫn rất cổ điển; người ta ít có thể phê phán gì ông được, ngoại trừ một vài thuật ngữ biểu lộ thái độ an tĩnh, nếu người ta rút chúng ra khỏi mạch văn của chúng.

Piscine —> Poisson.

PISTOIE (Symbole de) = Công nghị Pistoie: Hội nghị của phái Jansênius ở Toscane, năm 1786, dưới quyền chủ tọa của Giám mục Scipion Ricci và là hội nghị đã đưa ra một số lớn các cải cách. º —> Auctorem fidei.

PLACARDS = Các yết thị, các áp phích: Ngày 18 tháng 10 năm 1934, người ta đã tìm thấy trên các bức tường ở thành phố Paris, thành phố Amboise và nhiều thành phố trong vương quốc Pháp, những bảng “yết thị” (placards) mang tựa đề các đề mục thật về những lạm dụng gớm ghiết của thánh lễ đại triều. Những tấm yết thị này đã góp phần không ít vào việc đầu độc các mối tương quan giữa những người Công giáo và những người Tin lành Pháp.

PLAIES d’Egypte = Các tai ương ở Ai-cập: Mười tai họa mà Giavê đã giáng xuống trên xứ Ai-cập để đạt được việc Pharaon để cho Dân Ngài ra đi (Xh 7, 12).

Plain-chant —> Chant.

PLAISIR = Thú vui, khoái lạc (phái sinh do từ La-tinh placere = làm hài lòng). Tâm trạng thích thú. º Triết. Hạn kỳ sự an nghỉ và thỏa mãn của chuyển động tình cảm. Tùy theo dục vọng thuộc tinh thần, thuộc giác quan hay thuộc xác thịt, mà thú vui: hoặc là thuộc tinh thần, khi tâm dục (ý muốn) đã đạt được điều tốt mà nó vẫn tìm kiếm hoặc phù hợp với nó (khi đó thú vui được gọi là sự vui mừng, hạnh phúc, sự thú vị tinh thần); hoặc là thuộc giác quan, khi giác dục tìm được điều tốt phù hợp với nó (chính lúc đó là sự thỏa mãn, sự vui thích, sự êm dịu, sự an lạc, sự khoan khoái v.v...) hoặc thuộc xác thịt khi nhục dục được thỏa mãn (chính lúc đó là sự khoái lạc, sự hưởng thụ, thú vui thể lý v.v...). º Đạo đức Thú vui đi kèm theo dục vọng cho đến tận cùng của chuyển động của dục vọng đó; nó là một loại biểu thị luân lý, phẩm tính các thú vui chúng ta thích theo đuổi làm mên giá trị con người chúng ta. º Principe de plaisir = Nguyên lý khoái lạc. Phân tâm học. Quan niệm mà theo đó đứa trẻ, ở những giai đoạn sơ khai nhất của sự phát triển, chỉ tìm kiếm những gì mang lại cho nó một sự thỏa mãn tức khắc (thực sự hoặc tưởng tượng) và tự nhiên tránh sự đau khổ và sự bị tước đoạt; vì vậy, chủ thể không có khả năng xem xét những đòi hỏi của thực tại (bên ngoài hoặc bên trong bản thân nó). Cái ấy (le ça) tự nó hoạt động theo nguyên lý khoái lạc, và chính những sự khẩn khoản của bản ngã và siêu ngã bắt buộc sự tìm kiếm khoái lạc phải được gặp lại dưới một cách thức khác —> Principe de réalité. Sự ức chế các xung năng, sự thoái lui hay sự cố định bệnh hoạn ở các cách thức cư xử sơ khai rất thường tạo nên một sự quay trở về với nguyên lý khoái lạc.

PLAN de Dieu = Kế hoạch, chương trình của Thiên Chúa. Chương trình cứu độ của Thiên Chúa đối với trần gian và con người, ngày xưa được ẩn giấu trong Thiên Chúa, và bây giờ đã được mặc khải qua cuộc Khổ nạn và Phục Sinh của Đức Kitô. º Đồng nghĩa: Mystère.

Planche de Salut —> Salut.

PLATON = Platô: Một trong những nhà tư tưởng và những thiên tài văn chương lỗi lạc nhất của mọi thời đại. Sinh ở Egine gần Athen, năm 427 trước Cn và qua đời năm 347. Ông lấy tên của ông nội là Aristoclès, nhưng biệt danh Platô (“chiều rộng”) vẫn còn lại với ông. Cuộc gặp gỡ của ông với Socrate, khi ông chưa được hai mươi tuổi, đã quyết định chiều hướng cuộc sống và tư tưởng của ông. Ông đã trở thành môn đồ và bạn thân của Socrate. Trung thành với thầy, cho đến khi thầy qua đời năm 399, ông đi đến Mégare với Ơ clít và bảo vệ ký ức về thầy mình (Apologie de Socrate, Criton, Phédon - Lời biện hộ của Socrát, Crioton, Phêdon). Cũng từ chính người thầy này, ông đã thừa hưởng sự đam mê điều Thiện và cái Đẹp, cũng như điều chủ yếu trong phương pháp của ông, gồm việc thử nghiệm ngôn ngữ, đạt đến cách diễn đạt thật bằng cách hướng dẫn thích hợp sự đối thoại: biện chứng pháp. Trở về Athen khoảng năm 389, ông đã thành lập trong vườn Academnos, một trường triết học: Viện hàn lâm (Académie), ở đó ông đã dạy trong vòng gần bốn mươi năm và trường này vẫn sống còn sau ông. Tất cả mọi đề tài có thể đề cập đến trong thời đại của ông, đều đã được đề cập trong quyển Đối thoại (Les Dialogues) của ông (luận lý học, siêu hình học, chính trị, khoa học, nghệ thuật). Các đối thoại triết học chính của ông là le Théétète, le Philèbe, le Sophiste, le Parménide, le Timée, le Phèdre và le Banquet; các đối thoại chính trị của ông: La République et Les Lois (Nền Cộng hòa và các Luật lệ).

¨ Platonisme = Triết thuyết Platô: Hệ thống triết hoc của Platô hay lấy Platon làm nền. Nó có đặc điểm là thực hành biện chứng pháp và xem như một định đề là trí óc con người, rất nhạy bén với cái tuyệt đối, vượt quá cái khả giác để đạt đến các Ý tưởng (eidè), là lãnh vực của các khả tư thuần túy, là những thực tại duy nhất, mà các hiện tượng của chúng chỉ là những bóng mờ, những nguyên lý của sự hiện hữu cũng như của tri thức. Đối với triết thuyết Platô, chỉ có một Điều Thật (Le Vrai) mới là thực tế: điều này Aristốt đối nghịch lại là chỉ có thực tế mới là thật. º Platonisme des Pères = Thuyết Platô của các Giáo phụ: việc các Giáo phụ sử dụng một vài điểm gặp gỡ giữa thuyết Platon và thuyết Kitô giáo. Phong trào này bắt đầu với các nhà biện giáo thế kỷ II, đặc biệt là thánh Justinô, nhưng việc thuyết “trung-Platô” (moyen-platonisme) ào ào xâm nhập triết học Kitô giáo bắt đầu với Origênê thế kỷ III và không ngừng gây ảnh hưởng. Tư tưởng của Platô và các đồ đệ ông như Philon d’Alexandre và Plotin biểu hiện ở tầm mức những chủ đề và những từ ngữ, liên quan đến cái khả tri, linh hồn, điều Thiện-Độc nhất (le Bien-Un), sự tham gia của các hữu thể vào tính Duy nhất (Unité) và người ta sử dụng nó để diễn tả, phù hợp với sự Mặc khải Do thái Kitô giáo, một siêu hình học và một hình học Kitô giáo, đặc biệt là trong lãnh vực các tín điều về Ba Ngôi và về sự Tạo dựng.

¨ Néoplatonisme = Thuyết Tân-Platô. Sự đổi mới triết thuyết Platô, xuất phát, trong trường phái Alexandria, vào thế kỷ III, từ sự gặp gỡ tư tưởng Platô với các nhà tư tưởng Đông phương (Ai-cập, Do thái, Ba-tư). Plotin, Porphyre, Jamblique và Prolus là những đại diện chính. Đặc biệt, Plotin, nhờ hệ thống ba bản vị (hypostases): linh hồn, trí tuệ, cái độc nhất (l’un), đã mang lại một ý nghĩa mới cho các Hình thức lý tưởng và cho sự hoài tưởng. Quan niệm của ông về Điều Thiện- Độc nhất (Le Bien-Un) tối thượng căn cứ nhiều vào thần học của Kinh Thánh, chủ yếu là thần học tiêu cực, vì Thiên Chúa luôn xuất hiện ở đó như vô cùng đối với trí tuệ con người.

PLÉNIER, Concile plénier = Công đồng liên giáo tỉnh: Công đồng tụ họp các vị Giám mục của nhiều giáo tỉnh do sự triệu tập và dưới sự chủ tọa của một vị đặc sứ Đức Giáo Hoàng —> Concile. ¬cuménique. Provincial. º Indulgence plénière —> Indulgence.

¨ Plérôme = Sự, thời viên mãn (tiếng Hy-lạp: sự đầy đủ, sự viên mãn, cái bổ sung). Từ của thánh Phaolô, khó giải thích trong Cl 1, 19, chắc chắn từ này chỉ vũ trụ, nơi, một cách nào đó, Đức Kitô ngự trị. Trong Ga 4, 4 từ này chỉ sự kết thúc của thời gian và sự xuất hiện của các thời đại Mêsia.

¨ Plénitude = Sự sung mãn, sự dồi dào, sự tràn đầy, sự viên mãn. Kinh Thánh. Lúc đầu, từ này hoặc có nghĩa là cái được chứa lấp đầy một khoảng trống, biển (1 Sbn 16, 32) hay trái đất (Tv 24, 1) hoặc có nghĩa là cái bổ túc thêm cho một cái gì (Mc 2, 21), từ này cũng có thể vật chứa hoặc là toàn thể (Rm 11, 12), sự dồi dào (Rm 15, 29) và sự hoàn tất (Rm 13, 10). Từ này thích hợp một cách rất đặc biệt để chỉ quyền lực cứu độ của Đức Kitô là Đấng đã lãnh nhận mọi quyền năng trên trời, dưới đất, và Giáo hội là sự sung mãn của Đức Giêsu Kitô (Ga 1, 16). º VTB.

¨ Accomplir = Hoàn tất, chu toàn. Ứng nghiệm. º Accomplissement = Sự hoàn tất, sự chu toàn. Những từ này quy chiếu về ý tưởng làm xong, đưa một cái gì đến chỗ hoàn hảo. º Accomplissement des prophéties = Sự ứng nghiệm các sấm ngôn: Sự thực hiện những biến cố đã được báo trước bởi những lời tiên tri và được qui về Đức Kitô.º Accomplissement de la Loi (ancienne) = Sự kiện toàn Lề Luật (cũ): Đức Giêsu đến để kiện toàn Lề Luật ( Mt 5, 17tt) với ý nghĩa là Ngài đã mặc khải những chiều sâu và những đòi hỏi của Lề Luật, là những cái tìm được sự hợp nhất và sự toàn hảo của chúng trong luật Đức Ái. º Accomplissement des temps = Sự viên mãn của thời gian: cách nói trong tiếng Do thái có nghĩa là thời điểm đã đến. Nó thường chỉ hai thời điểm đặc tuyển của Lịch sử: hoặc là “thời viên mãn” (la plénitude des temps), nghĩa là thời của Tân ước, hoặc là sự tận cùng thời gian là thời sẽ thấy sự hoàn tất trọn vẹn và vĩnh viễn chương trình Thiên Chúa. º VTB.

¨ Complies = Kinh tối (do một từ La-tinh có nghĩa là: sự hoàn thành). Giờ kinh cuối cùng của kinh thần vụ, đọc ngay trước khi nghỉ đêm.

PLÉROPHORIE = Tâm tình sung mãn (do từ Hy-lạp plèrophorein = trổ hết tài năng). Trong nền tu đức Đông phương, từ này chính yếu là để chỉ tâm tình chắc chắn và đồng thời sung mãn đi kèm theo kinh nghiệm về sự hiện diện của Thiên Chúa ở một vài mức độ cao của đời sống thiêng liêng.

PLÉTHON (Georges Gemisto) = Georges Gemistro Pléthon. Sinh ở Constantinôpôli khoảng năm 1400. Pléthon là một trong những thành viên hoạt động nhất của Công đồng Florentia năm 1438. Bị dân Thổ đuổi ra khỏi quê hương năm 1453, ông đã sống ở Florentia và ở đó ông là một trong những nhà cổ văn học thuộc phái Platô danh tiếng nhất. Các tác phẩm của ông đã được viết bằng tiếng Hy-lạp.

PNEUMA = Sinh khí, hơi thở, thần khí (tiếng Hy-lạp: hơi thở, thần khí). Kinh Thánh. Từ Hy-lạp, ngày nay được chuyển sang Pháp văn mà, trong bản dịch Bản Bảy Mươi, dịch từ từ ngữ Do thái Ruah với nghĩa nguyên thủy là hơi thổi của gió hoặc của bão và hơi thở sự sống hoặc hơi thở; thế nhưng dù là hơi thở nào thì cũng đều đến từ Thiên Chúa là Đấng “thổi” trong gió và ban sự sống bằng cách thông ban hơi thở của Ngài cho những kẻ sống. º Do đó, ý tưởng về quyền lực, về sức mạnh sáng tạo, về sức mạnh ban sự sống và đôi khi, dù là một sự sống vay mượn hoặc một nhân cách vay mượn, tùy theo loại, hoặc “nhân cách”, của hữu thể xâm chiếm con người vào một lúc nào đó. º Hễ sự mặc khải càng phát triển thì Ruah của Giavê, hay là hơi thở của Thiên Chúa, càng khám phá ra ý nghĩa sâu sắc nhất của nó: một tiềm lực sống làm sống động và ở bên trong, một tiềm lực thánh thiện thánh hóa. Hơi thở làm sống động của Thiên Chúa, mà các ngôn sứ đã hứa (Ed 36, 27; Gr 31, 31 v.v...) sẽ được mặc khải đầy đủ khi Đức Kitô xứng đáng với điều đó ở trần gian bằng sự khổ nạn và sự phục sinh của mình, và khi điều đó được ban cho các Tông đồ vào ngày lễ Ngũ Tuần. Chính Thần Khí làm sống động, dấu chỉ của giao ước giữa Đức Kitô và Giáo hội và chính giao ước này; chính Ngài là Đấng làm cho các Kitô hữu hoạt động (1 Ga 3, 24). Chính Ngài là Luật sự bên cạnh Chúa Cha trong ngày phán xét (Ga 14, 16), Đấng soi sáng (Ga 14, 26); Ngài làm tràn đầy tình yêu của Thiên Chúa trong chúng ta (Rm 5, 5); Ngài sẽ làm cho chúng ta sống lại (Am 8, 11); chính Ngài là những bảo chứng đức cậy của chúng ta; Ngài làm cho chúng ta ngay từ bây giờ trở nên con cái của Thiên Chúa cùng với Đức Kitô và những người thừa tự của Đức Kitô (Rm 8, 17).

¨ Pneumatique = Thuộc Thần Khí. Kinh Thánh. Ngôn ngữ cận đại, đôi khi chuyển sang tiếng Pháp từ Hy-lạp pneumatikos có nghĩa là được tràn đầy Thần Khí của Thiên Chúa. Như vậy từ pneumatique thêm vào từ spirituel (homme spirituel = con người bởi thần khí), là từ đã trở thành thế tục và đôi khi không có một nội dung tôn giáo nào, một qui chiếu trực tiếp đến Chúa Thánh Thần.

¨ Pneumatomaque = Người phủ nhận thiên tính của Chúa Thánh Thần. Kẻ chối bỏ thiên tính của Chúa Thánh Thần (chứ không phải của Chúa Con). Lạc giáo phủ nhận thiên tính của Chúa Thánh Thần là một bè với lạc giáo Ariô, là lạc giáo phủ nhận thiên tính của Chúa Con. Những người phủ nhận thiên tính của Chúa Thánh Thần còn được gọi là những người theo phái Macêđôniô hay Marathôniô, do tên của những người bảo vệ họ là Macêđôniô Constantinôpôli († 326) và Marathôniô Nicômêđia. Lạc này đã bị Công đồng Constantinôpôli long trọng lên án năm 381 (nó đã bị lên án trong Công đồng Alexandria năm 362).

¨ Pneumatophore = Người tràn đầy Thánh Thần. Người mang Thần Khí, tràn đầy Thần Khí, thông truyền Thần Khí.

¨ Pneumatocentisme = Quy Thánh Thần luận. Thuyết Thánh Thần trung tâm. Từ này được thành lập theo mẫu của từ christocentisme (quy Kitô luận, Kitô trung tâm) (được H. Bremond tung ra năm 1928), có nghĩa là sự cố gắng mang lại cho Chúa Thánh Thần vị trí trung tâm nhất là trong Giáo hội học. Ngay sau Công đồng Vatican II, Giáo hội học hình như được kêu gọi bước vào một giai đoạn mà Thánh Thần là trung tâm của tất cả.

POÊLE = Khăn phủ quan tài (ngày xưa có nghĩa là rơm rạ, do từ La-tinh pallium = chăn, mền). Tấm vải tang mà người ta dùng để phủ lên quan tài trong các nghi thức an táng và vài người phụ giúp mang hoặc cầm các dây khăn khi quan tài được đưa đi. º Ngày xưa và ngày nay vẫn còn trong giáo phận Nancy, tấm khăn voan trắng mà người ta reùm lên đầu của cô dâu chú rể trong một phần của nghi lễ hôn phối. º Placé sous le poêle = Được hợp thức hóa. Nói về một đứa trẻ được hợp thức hóa do hôn phối tiếp sau của cha mẹ nó.

POINT = Điểm (tiếng La-tinh punctum, do động từ pungere = đâm, chích; từ tương liên với từ Hy-lạp stigmè). Triết. Không thể chia được trong thứ tự của đại lượng liên tục. Khác với một số, số không thể chia được trong thứ tự của đại lượng trừu tượng. º Points-voyelles = Các dấu chấm nguyên âm. Các dấu hiệu khác nhau và rất tài tình mà các nhà chú thích Massora dùng để chỉ trong các sách Kinh Thánh tiếng Do thái, mà trong đó người ta chỉ viết các phụ âm, cách đọc thế nào là đúng, cách đọc này rất khác với cách nói của phụng vụ bình dân của thời ho. º —> Ponctuation.

¨ Ponctuation = Phép ghi dấu nguyên âm và chấm câu. Công việc bắt đầu từ thế kỷ VII sau CN để làm cho việc đọc bản văn Do thái của Cựu ước được dễ dàng. Người ta thêm ở bên dưới các phụ âm những dấu chấm nguyên âm làm cho việc đọc trở nên dễ dàng, những dấu trọng âm để phân biệt những từ giống như và đánh dấu những chỗ nối hoặc tách rời của các từ và các câu, những dấu phụ chỉ sự gấp đôi của vài phụ âm, những dấu đọc đề nghị thay đổi cách này cách kia. Công việc này đã hoàn tất khoảng thế kỷ X.

¨ Componction = Sự thống thiết ăn năn. Thái độ nhân đức của người cảm nghiệm khắp nơi những sự nhức nhối đau đớn về điều dữ đã phạm, điều lành đã bỏ quên, và một cách tổng quát hơn, về sự khốn nạn vô biên và thật sự của mình và về sự luyến tiếc Thiên Chúa. Nó cũng gần như thái độ tâm hồn trong sự ăn năn, nhưng là sự ăn năn liên lỉ, thật lòng, thường xuyên, kèm theo một sự buồn bã mang tính tôn giáo nào đó. Nó chiếm nhiều vị trí trong nề tu đức của các giáo phụ (tiếng Hy-lạp penthos). Sách Gương phước (L’Imitation de Jésus Christ) 1, 21 trình bày sự thống thiết ăn năn như là khởi đầu và là nền tảng của sự sùng mến thật. Nền tu đức cận đại rất ít khi dùng từ này.

POISSON = Con cá (tiếng La-tinh piscis). Trong thời cổ đại ngoại giáo, con cá là con vật sống ở nơi người chết và ngược lại, là mẫu của phân tử “nước”. Vả lại, nó có mặt trong thực đơn của những bữa ăn tang lễ ngoại giáo º Trong các Bản Văn của các Tông đồ, không bao giờ Đức Kitô tự hình dung mình hoặc được hình dung dưới hình ảnh con cá. Nhưng từ thế kỷ II, Ngài được diễn tả bằng từ Hy-lạp ickthus cùng với nhiều tước hiệu nữa. Ichthus baptismal = Cá phép Rửa: trong nước Rửa tội, có Đức Kitô ở đó, Ngài là Con Cá Sống bên kia nước của sự chết, các Kitô hữu, những con cá nhỏ, được sinh ra (Tertulianô, Pectôriô). Ichthus eucharistique = Cá Thánh Thể: Đức tin... “dùng một con cá nguồn suối làm của ăn... nguồn suối có một loại rượu ngọt ngào mà nó cho cùng với bánh” (câu khắc trên bia mộ của Aberius). Bữa tiệc Thánh Thể có một dáng vẻ của bữa ăn tang lễ (1 Cr 11, 26), con cá hiện diện trong những thể hiện hình ảnh bữa ăn (thánh thể hoặc không) trong các hầm mộ º —> Ichthus

¨ Piscine = Hồ nước. Hồ chứa nước uống hoặc nước để thanh tẩy º Kinh Thánh. Ở Giêrusalem, những hồ nước được biết đến nhiều nhất là hồ Silôác (Ga 9, 7) và hồ Bêzatha (hay, theo các thủ bản: Bêthastha, Bêthasđa, Bétsaiđa) là hồ có năm hành lang có mái che và nằm gần Cửa Chiên (la Porte des Brebis, do đó có tên là Probatique Ga 5, 2) º Khảo cổ. Việc Rửa tội bằng cách dìm nước được thực hành ngày xưa, đói phải có một hồ nước cho những người lớn, tốt nhất là hồ nước chảy º Piscines géminées = Hồ đôi, mà người ta thấy gần các bàn thờ thời Trung cổ, dùng để hứng nước thanh tẩy º Phụng vụ. Bồn rửa đồ thánh: Chậu nhỏ có ống chảy xuống giếng ngầm, dành để thu nhận những nước thanh tẩy và phần cặn bã của các đồ vật để làm phép sau khi những đồ vật này đã được biến thành tro.

POLITIQUE = Chính trị (tiếng Hy-lạp politikos, phái sinh do từ polis = đô thị). Nghệ thuật cai trị các xã hội loài người º Không tưởng nơi Platô, hiện thực nơi Aristốt, chính trị dựa trên sự hiểu biết về con người và những điều kiện đặc biệt của mỗi xã hội, có thể giải thích bằng đạo đức học và phải tương hợp với số mệnh siêu nhiên của con người. Theo thánh Tôma, bản tính con người, với các khuynh hướng và thói quen của nó, tự phó mình cho người làm luật để cho nó khơi mào được phát triển, điều nó tránh xa được cải tạo, điều nó tổ chức được giữ gìn và duy trì. Đối với người Kitô hữu, mọi hệ thống chính trị đều hợp pháp, miễn là người đó không phủ nhận bất cứ nguyên tắc nào trong các nguyên tắc này.

POLYCARPE de Smyrne = Thánh Pôlycarpô thành Smyrna: Giám mục Smyrna vào thế kỷ II. Trong thời trai trẻ, ngài đã biết Tông đồ Gioan. Ignatiô thành Antiokia đãgởi cho ngài một trong những bức thư của mình. Khoảng năm 155, Pôlycarpô đến Rôma tranh luận với Đức Giáo Hoàng Anicêtô về vấn đề thời gian lễ Phục Sinh. Người ta còn giữ lại của ngài một Thư gửi tín hữu Philipphê (Lettre aux Philippiens). Người ta cũng có một chuyện kể về sự tuẫn đạo của ngài, được viết ít lâi sau khi biến cố đã xảy ra dưới triều Marc-Aurèle (161-180). Lễ kính ngày 23 tháng 2.

POLYCRATE d’Ephèse = Giám mục Êphêsô khoảng cuối thế kỷ II. Eusêbiô thành Cêsarê trích dẫn của ngài trong quyển Histoire ecclésiastique (Lịch sử Giáo Hội) của ông, một lá thư gởi cho Đức Giáo Hoàng Victor (189-199), trong đó Polycrate bảo vệ truyền thống của các Giáo Hội Tiểu Á trong việc ấn định thời gian lễ Phục Sinh ngược lại với ý kiến của Đức Giáo Hoàng.

Polygamie —> Bigamie

Polygénisme —> Monogène

Polyglotte —> Glose

Polyphonie —> Antiphone

Polyphylétisme —> Monophylétisme

Polyptyque —> Diptyque

Polythéisme —> Théisme

Pomère —> Julien Bruère

POMPES = Sự sang trọng (do từ Hy-lạp pompé = đoàn rước cộng cộng, diễu hành trọng thể) Phụng vụ. . Những sự “sang trọng của Satan” mà người dự tòng phải từ bỏ trước khi lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, được hình dung như pompa hay là đoàn rước của những trò chơi xiếc, là những cuộc biểu diễn ngoại giáo và những nghi lễ thờ ngẫu tượng mà ma quỷ luôn luôn dùng để tìm cách quyến rũ loài người. Chúng cũng đồng nghĩa với những hư ảo thế tục làm xao lãng tâm hồn, và đóng tâm hồn lại với Thiên Chúa º Pompes funèbres = Đội mai táng. Dịch vụ công cộng hoặc tư nhân tổ chức vật chất các lễ tang.

Ponent —> Position

PONT (Louis du) = Louis du Pont. Vị tu sĩ Dòng Tên này là người Tây-ban-nha và là nhà thần bí (1554-1624), nổi tiếng với những tác phẩm Méditations (Nguyện gẫm) của ông luôn luôn được sử dụng, khảo luận của ông về sự trọn lành trong tất cả mọi bậc sống, các tác phẩm thần bí của ông (Tiểu sử của Balthasar Alvarey, Marine de Escobar), các chú giải Kinh Thánh của ông, giáo lý của ông về sự cầu nguyện và sự nguyện ngắm. Ảnh hưởng của ông rất lớn trong Dòng Tên và cả ở bên ngoài Dòng Tên nữa.

PONTIFE = Giáo trưởng. Thượng tế. Đại tư tế (do từ La-tinh pontem facere = thiết lập một chiếc cầu). Trong nước Rôma ngoại giáo, từ này để chỉ tước hiệu tư tế, sau đó là tước hiệu vương đế dưới hình thức Pontife suprême = Đại giáo trưởng º Tước hiệu được Bản Vulgata chọn để dịch từ “Grand Prêtre”, đây là vị thượng tế của dân Do thái hay là Đức Kitô, khi ngài được nêu lên với tước hiệu này trong thư gửi tín hữu Do thái º Kể từ thế kỷ V, tước hiệu dành cho các vị Giám mục. Souverain Pontife = Đức Giáo Hoàng: Thủ lãnh của Giáo Hội. Pontif Romain = Giám mục Rôma nghĩa là Đức Giáo Hoàng º Frères pontifes = Các tu sĩ làm cầu: Các tu sĩ tế bần tận hiến cho việc xây dựng những chiếc cầu.

¨ Pontificat = Tước, chức Giám mục: Phẩm tước và chức vụ Giám mục. Đồng nghĩa Episcopat º Souverain Pontificat = Tước, chức Giáo Hoàng: Phẩm tước và chức vụ Giáo Hoàng. Đồng nghĩa Papauté º Nhiệm kỳ Giáo Hoàng, nhiệm kỳ Giám mục: Khoảng thời gian mà trong đó một vị GiáoHoàng hoặc một vị Giám mục thực thi các chức vụ của mình (Ví dụ nhiệm kỳ Giáo Hoàng của Đức Piô XII, của Đức Gioan XXIII).

¨ Pontifical = Thuộc về Giám mục (Tính từ). Thuộc về, có liên quan đến vị Thượng tế, vị Giám mục. Nêu lên toàn bộ chức năng phụng vụ do Đức Giám mục đích thân chủ tọa: Thánh lễ Giám mục (lễ đại triều), Kinh Chiều Giám mục º Insignes pontificaux hoặc đơn giản pontificaux = Các phù hiệu Giám mục: nhẫn, Thánh giá ngực, mũ, gậy, khăn che ngực mà việc sử dụng đương nhiên thuộc về vị Giám mục, nhưng cũng có thể được nhường lại, trong những giới hạn rõ rệt, cho các viện phụ của các đan viện và một số các giám chức cấp thấp hơn º (Danh từ) Sách nghi thức Giám mục: Sách phụng vụ xuất hiện như vậy vào các thế kỷ IX và X. Sách này chứa đựng tất cả các nghi lễ dành riêng cho Giám mục. Từ khi được Guillaume Durant, Giám mục Mende sửa chữa lại khoảng năm 1295, nó được chia ra làm 3 quyển: quyển thứ nhất chứa những thánh hiến và những chúc lành cho con người, quyển thứ hai gồm có những thánh hiến và những sự làm phép đồ vật, quyển thứ ba luận về các chức Giám mục chính yếu gắn liền với năm phụng vụ. Trong khi quyển thứ nhất và thứ ba không bị thay đổi bản chất kể từ khi Đức Clêmentê VIII (1595), thì quyển thứ hai đã được sửa lại và đơn giản hóa rất nhiều (1961).

Pope —> Pape

POLORUM PROGRESSIO = Thông điệp Polorum Progressio. Thông điệp của Đức Giáo Hoàng Phaolô VI (26.3.1967) về sự phát triển kinh tế và văn hóa của các dân tộc. Thông điệp nêu nổi bật ý tưởng “vấn đề xã hội hôm nay mang tính toàn cầu” và “sự phát triển là tên gọi mới của hòa bình”. Trong đó Đức Giáo Hoàng kêu gọi các Kitô hữu và tất cả mọi “người thiện chí” tự cùng nhau nỗ lực cho hòa bình, cho sự phát triển toàn bộ của con người và cho sự thiết lập một uý quyền hữu hiệu trên toàn thế giới.

Porche —> Porte

PORPHYRE = Porphyre. Triết gia Tân-Platô (252/5-303/5), môn đồ của Plotin. Khoảng năm 270, ông đã soạn thảo một khảo luận chống lại các Kitô hữu (Contre les chrétiens) mà Julien l’Apostat đã vay mượn nhiều trong tác phẩm tương tự của ông. Khảo luận của Porphyre, mà người ta chỉ còn ghi lại được vài đoạn, đã bị luận bác bởi nhiều văn sĩ Kitô giáo, đặc biệt là Méthode d’Olympic, Eusêbiô thành Cêsarê, Apollinariô thành Laodikia. Trong quyển Introduction aux catégories (Đưa vào các phạm trù) của ông, ông đã đặt vấn đề về những khái niệm phổ biến.

PORRECTION = Nghi thức trao các dụng cụ thánh (do từ La-tinh porrectio = sự giơ những ngón tay, cánh tay ra). Trong một nghi lễ truyền chức thánh, nghi thức gồm việc đưa ra và cho các tiến chức sờ vào các dụng cụ tượng trưng cho các chức vụ mới của họ.

PORTATIF = Mang theo được, di động: Cái người ta có thể mang theo dễ dàng º Autel portatif = Bàn thờ di động: Viên đá thánh, có cỡ kích thu hẹp, cho phép cử hành thánh lễ ở ngoài nhà thờ. Hiện nay, ở Tây phương, người ta có khuynh hướng thay thế viên đá này bằng khăn hay đá thánh (antimension), của người Hy-lạp, thực tiễn hơn º Theo nghĩa nới rộng, tên gọi thông thường dành cho chiếc va li đựng tất cả những gì cần thiết để cử hành thánh lễ ngoài nhà thờ º Giáo luật. Đặc ân cử hành thánh lễ trên một bàn thờ di động, trong một nơi xứng đáng và nghiêm trang, được giáo luật ban cho các vị Hồng y và Giám mục, được đặc quyền của Tòa Thánh ban cho một số các linh mục.

PORTE = Cửa: Lối vào đô thị và vị trí trước lối vào này, nơi mà dân chúng và các bậc kỳ lão tụ tập. Do đó từ này chỉ chính đô thị (Cn 31, 23) º Theo phép ẩn dụ: toucher les portes de la mort = gần kề cửa tử, thập tử nhất sinh: bị hiểm nghèo tột cùng º VTB.

¨ Portier = Thầy giữ cửa: Giáo sĩ đã lãnh nhận chức giữ cửa.

¨ Portique = Hành lang có mái che: Hành lang có mái che được chống đỡ bởi những cái cột, được đặt ở lối vào một tòa nhà hay một vườn công cộng. Đặc biệt là những dây cuốn của Đền thờ Giêrusalem º Trường phái khắc kỷ mà thủ lãnh là Zénon de Citium, đã dạy học dưới một hành lang có mái che của Athen, được gọi là Stoa º —> Lycée, Académie.

¨ Porche = Cổng vào có mái che: Nơi có mái che nằm ở lối vào của một nhà thờ, một dinh thự v.v... Từ một tiền sảnh trống đơn giản, từ thế kỷ XI, cổng vào có mái che để có thể trở thành một tòa nhà thật sự —> Atrium.

¨ Aporie = Nạn đề (do từ Hy-lap, do a = phủ định và paros = lối qua cái không có lối ra) Triết. Nơi Aristốt, sự khó khăn hoặc không chắc chắn xuất phát từ sự ngang bằng của hai lý lẽ đối nghịch º Thần học. Méthode des apories = Phương pháp dùng nạn đề: phương pháp trình bày được các giáo phụ lấy lại nơi các triết gia thời Cổ đại, để tìm giải đáp các khó khăn mà họ gặp phải trong các sách Kinh Thánh.

PORTION = Phần bổng lộc (do từ La-tinh portia = phần). Portion congrue = Phần bổng lộc tương xứng. Ngày xưa, phần các lợi tức của một bổng lộc Giáo Hội mà người thừa hưởng không ở tại chỗ để lại cho một giáo sĩ để người này thi hành thừa tác vụ thay cho mình, và được gọi là tương xứng vì phần này phải đủ để cho giáo sĩ này sống xứng đáng º Portion paroissiale = Bổng phần an táng cho giáo xứ gốc: phần của các quyền an táng trở về lại với giáo xứ của người quá cố, khi các lễ nghi an táng đã được cử hành trong một nhà thờ không phải là giáo xứ riêng của người quá cố đó º Đồng nghĩa Quarte funéraire.

¨ Portionnaire = Người được chia phần bổng lộc: Những người thừa hưởng bổng lộc ở cấp thấp hơn gắn liền với một tu nghị, với tước hiệu là các phụ tá của các Kinh sĩ, được gọi như vậy là vì những người này, mỗi người đều nhận, không phải là một bổng lộc thực sự, mà chỉ đơn giản là một phần lợi tức của kinh sĩ hội º Đồng nghĩa Bénéficiers du chapitre. Semi-portionnaire. Mansionnaires.

¨ Portioncule = Nhà nguyện Portiuncula (do từ La-tinh portiuncula = tài sản nhỏ): Tên gọi của nhà nguyện đầu tiên mà thánh Phanxicô Assisi sử dụng như người thuê của các tu sĩ Bênêđitô. Ngay từ năm 1221, Đức Giáo Hoàng Hôrôniô III, do lời xn của Thánh Phanxicô, đã ban một đại xá cho tất cả các tín hữu đến viếng nhà nguyện này trong ngày 2 tháng 8. Ngày này, nhà nguyện này đã được lồng vào trong nhà thờ Đức Thánh Maria của các Thiên Thần (Sainte-Marie des Anges), ở Assisi. Ơn đại xá này đã được nới rộng cho các thánh đường Phanxicô và một vài nhà thờ giáo xứ khác trong ngày 2 tháng 8.

Portique —> Porte

PORT-ROYAL = Port-Royal. Đan viện các nữ tu Xitô thành lập năm 1204 trong thung lũng sông Chevreuse và đã được Angélique Arnaud cải cách vào đầu thế kỷ XVII. Năm 1625, cộng đoàn chuyển sang Paris và thành lập Port-Royal Paris. Năm 1648, cộng đoàn lại trở về Port-Royal des Champs. Trong thời gian đó, đời sống thiêng liêng của các nữ tu đã có được một sự thúc đẩy mới, đặc biệt là do Saint-Cyran, người đảm trách việc linh hướng cho các nữ tu và sự đổi mới này sẽ làm cho Port-Royal trở thành một trung tâm Jansênít. Năm 1637, những nam giáo dân đạo đức, những người “cô độc” hay là “các ngài Port-Royal” (messieurs de Port-Royal) đến ở lại bên cạnh đan viện và thành lập ở đó những “ngôi trường nho nhỏ” danh tiếng. Blaise Pascal và những nhân vật danh tiếng thường lui tới môi trường này. Kể từ năm 1666, Port-Royal des Champs trở thành đối tượng của những cuộc bách hại do khuynh hướng Jansênít gây nên, cuối cùng, sau mọi thứ biến cố xảy ra, Port-Royal đã phải đóng cửa năm 1708, để rồi phải bị tàn phá năm 1710.

POSITION = Vị trí, địa vị, vị thế (tiếng La-tinh positio do ponere = đặt). Nơi đặt một sự vật, thái độ hay tư thế của một người.

¨ Positif = Tích cực, khẳng định (phái sinh do từ La-tinh ponere = đặt; positus = được đặt). Luận lý. Nêu lên phẩm tính của một hạn từ đã được thừa nhận và được xác quyết. Đối nghịch với négatif º Triết học. Thực chứng: Nơi Auguste Comte và các đồ đệ của ông, từ này đồng nghĩa với expérimentable (có thể thí nghiệm được) scientifiquement vérifiable (có thể kiểm chứng bằng khoa học) hay objet de science (đối tượng khoa học) º Etat positif = Trạng thái thực chứng: Đối với comte, tình trạng trưởng thành của nhân loại mà sau tình trạng thần học (état théologique) hay ấu trĩ, là tình trạng có đặc tính là phải chạy đến với những ý muốn lý tưởng, và sau tình trạng siêu hình, là tình trạng có đặc tính phải chạy đến với những trừu xuất được nhân cách hóa, đạt đến khoa học có giá trị duy nhất là khoa học về các hiện tượng có thể quan sát được va về các sự kiện của thí nghiệm º Luật. Thực định: Cái không được xây dựng trên bản chất của sự vật (Luật tự nhiên), nhưng trên sự kiện của một sự can thiệp tự ý (Luật thực định) º Théologie positive —> Théologie.

¨ Positivisme = Chủ nghĩa thực chứng. Theo nghĩa rộng, từ này chỉ tất cả hệ thống triết học loại bỏ những suy lý siêu hình và sự nhận thức tiên thiên (a priori) về các sự vật trong chính chúng, để duy chỉ xây dựng trên kinh nghiệm khả giác hoặc khoa học và trên s quan sát hâu thiên (a posteriori) các hiện tượng. Chính như vậy mà nó có thể được áp dụng cho phần nhiều các triết học dựa vào kinh nghiệm º Theo nghĩa hẹp, từ này chỉ hệ thống triết học thực chứng của Auguste Comte (1798-1857). Hệ thống này dựa vào định luật ba trạng thái; Comte nói: “Mỗi phân nhánh của các tri thức chúng ta, trong tiến trình của nó, đều phải chịu lần lượt trải qua ba trạng thái lý thuyết khác nhau: Trạng thái thàn học hay giả tưởng, trạng thái siêu hình hay trừu tượng, sau cùng là trạng thái khoa học hay thực chứng. Nó gồm một phần là một triết học về các khoa học, được trình bày trong quyển Cours de Philosophie Positive (Giáo trình Triết học thực chứng) (1830-1842) và phần khác là một xã hội học đạt đến một Chính trị và một Tôn giáo, được trình bày trong quyển Le Système de Politique positive (Hệ thống Chính trị thực chứng) (1852-1854). Triết học về các khoa học được sắp xếp cho Chính trị và tất cả mọi khoa học đều đồng qui về Xã hội học là khoa học tối thượng. Trong tôn giáo thực chứng, Nhân loại là Hữu thể vĩ đại (Grand Être) và không gian là Môi trường vĩ đại (Grand Milieu); tín lý được đặt nền tảng trên triết học thực chứng và đặc biệt là trên một đạo đức học vị tha: “Sống cho tha nhân”; sự thờ phượng đồng thời là cá nhân (sự tôn thờ người đàn bà), gia đình (việc đưa một cá nhân vào nhân loại bằng chín bí tích) và công khai (tôn thờ Hữu thể Vĩ đại, với một lịch, những nghi thức, một thứ bậc...)

¨ Ponent = Phúc trình viên. Trong Tòa án cộng đoàn, một trong những vị thẩm phán được vị chủ tịch giao trách nhiệm thiết lập một bản báo cáo về các yếu tố đương nhiên và trên thực tế là của các cuộc tranh biện tư pháp và soạn thảo án quyết, sau khi án quyết này đã được cộng đoàn tuyên đọc. Đồng nghĩa Rapporteur º Cardinal ponent = Hồng y phúc trình viên: Hồng y có vai trò báo cáo trong hội nghị các gồng y của một thánh bộ Rôma.

Posséder, possession —> Siège

Possibilité, possible —> Pouvoir

Poscommunion —> Commun

POSTEL (Guillaume) = Nhà bác học và là tác giả viết nhiều thể loại, người Pháp, cuộc đời đầy những chuyện phiêu lưu (1510-1581). Tiêm nhiễm mạch thuyết thiên khải, ông đã để lại một tác phẩm pha đầy những mơ mộng chính trị-tôn giáo và những tiểu luận biện giáo, và những công trình về ngôn ngữ, triết học, vũ trụ học, toán học.

POSTEL (Sainte Marie-Madeleine) = Thánh nữ Maria Mađalêna Postel: Ngay sau thời Cach Mạng, ngài đã sáng lập Dòng Các Chị của lòng Nhân từ (Soeurs de la Miséricorde) (1756-1846) để giáo dục các trẻ em nghèo và thăm viếng bệnh nhân.

POSTÉRITÉ = Hậu duệ, miêu duệ, dòng dõi. Trong ngôn ngữ Kinh Thánh, dòng dõi xuất phát từ một người đàn ông º Những lời hứa và giao ước của Thiên Chúa liên quan đến Abraham và dòng dõi ông (St 15, 1-21). Người Do thái vào thời Đức Giêsu, thích gọi mình là Dòng dõi ông Abraham (Postérité d’Abraham) (Ga 8, 33); nhưng Tân ước lại làm cho Dân tộc mới của Thiên Chúa phá vỡ sự liên hệ theo xác thịt này, để đạt tới một sự liên hệ bởi Thần Khí.

Postexilique —> Exil

POSTULAT = Định đề (do từ La-tinh postulare = xin, thỉnh cầu) Triết. Sự xác quyết mà một tác giả xin được thừa nhận, khi khởi sự chứng minh của ông hoặc bài nói của ông º Theo nghĩa nới rộng: một mệnh đề thiếu hiển nhiên và được chấp nhận như nguyên lý thuận tiện cho việc cắt nghĩa º Tu đức. Thời tiền tập viện, thời thỉnh sinh: Thời gian thử thách trước khi vào tập viện.

¨Postulateur = Người thỉnh nguyện phong thánh: Linh mục trình bày và bảo vệ trước Tòa án có thẩm quyền một vụ án phong Chân phước hoặc phong Thánh.

¨ Postulation = Sự thỉnh cử: Hành vi mà một hội đồng bầu cử xin giới chức có thẩm quyền hợp thức hóa cuộc bầu cử mà hội đồng đó thực hiện đối với một chủ thể bị ngăn cản theo giáo luật, nhưng có thể được miễn chuẩn.

¨ Postulant = Thỉnh sinh. Người giáo dân thỉnh nguyện được nhận vào tập viện của một nhà Dòng hoặc một Hội dòng.

Potentialité, potentiel —> Pouvoir

POTLATEH = Lễ hội tặng phẩm: Việc trao đổi long trọng các tặng phẩm, có tính cách linh thánh, theo phong tực của người Indiens Bắc Mỹ, việc này tạo nên một thứ tranh đua giữa những người có quyền uy, trong đó người nào tỏ ra hào phóng nhất, người đó sẽ thắng. Sự thi đua trong việc ban tặng quà này mang ý nghĩa là quyền hành là một sự nhận lãnh trách nhiệm của những người thủ lãnh đối với những thuộc hạ, cốt tại sự kiện tha hóa bản thân vì lợi ích của cộng đoàn. Thể chế Lễ hội tặng phẩm đã đóng một vai trò quan trọng trong một số lý thuyết xã hội học có nguồn gốc tôn giáo.

Ponillé —> Diptyque

POULAIN (Auguste) = Auguste Poulain. Tu sĩ dòng Tên, người Pháp (1836-1919), Poulain là một nhà toán học trình bày các “ân sủng cầu nguyện” (grâces d’oraison), một cách khách quan, với chiều hướng tâm lý nhưng lại là một luận lý rất chặt chẽ. Tác phẩm của ông mang tính cổ điển rất lâu.

POULAIN (Louis) = Louis Poulain. Linh mục tại xứ Paris này (1862-1924) đã có những cuộc diễn thuyết thành công về khoa biện giáo bằng đối thoại, mà những bản văn in được các thính giả đánh giá cao.

POURRAT (Pierre) = Pierre Pourrat. Tu sĩ Xuân Bích, bề trên Dòng Solitude d’Issy, giáo sư khoa khổ tu và thần bí, môn đệ tinh thần của J.J. Olier, ông phổ biến học thuyết của Cha Olier. Pourrat, 1871-1957 sẽ vẫn là người khởi xướng lịch sử về khoa tu đức.

POUSSIÈRE = Bụi đất: Hình ảnh Kinh Thánh của con người, nhắc lại nguồn gốc của con người (St 2, 7) và biểu tượng sự mỏng dòn của con người (Gv 3, 20).

POUVOIR = Có thể, có khả năng (do từ La-tinh bình dân potere, danh từ của posse là một hình thức thu gọn của potesse, phái sinh từ potis, theo nguồn gốc, có nghĩa là thầy, và esse = là) (Động từ). Ở trong tình trạng làm một điều gì đó về mặt thể chất hoặc tinh thần. Trên phương diện thể chất, nếu người ta có sức mạnh hoặc khả năng; trên phương diện tinh thần, nếu người ta có quyền hoặc có phép để làm điều ấy º (Danh từ) Quyền lực, khả năng: sức mạnh, tài năng, khả năng, quyền hoặc được phép làm một điều gì đó và đặc biệt là sai khiến. Lúc đó từ pouvoir tương ứng với nghĩa xã hội và chính trị của từ La-tinh potestas (chức quyền) º Giáo luật. Quyền = Khả năng và quyền hành xử một chức vụ trong Giáo Hội, với tư cách là có chức thánh, có huấn quyền, có quyền tài phán º Pouvoir spirituel, pouvoir temporel = Quyền bính thiêng liêng. Quyền bính trần thế: Các quyền bính mà Giáo Hội và Nhà Nước có, như là những xã hội hoàn hảo và căn cứ vào thẩm quyền riêng của Giáo Hội và Nhà Nước º Pouvoir direct et Pouvoir indirect = Quyền hành trực tiếp và Quyền hành gián tiếp: Những thuật ngữ phát sinh từ sự cố gắng về mặt thần học để dung hòa tính phổ quát của quyền hành Giáo Hội mà Giáo Hội nhận được từ Đức Kitô với sự thâu tóm mọi quyền hành hoàn toàn độc lập với quyền hành Nhà Nước trong lãnh vực trần thế. Từ đó các nhà thần học (đặc biệt là vào thời Trung cổ và thời Phục hưng) đã dám phân biệt quyền hành trực tiếp của Giáo Hội (về thiêng liêng) với quyền hành gián tiếp (về trần thế) vì tính tùy thuộc của cái trần thế vào cái thiêng liêng º Lịch sử. Pouvoir temporel des Papes = Quyền hành trần thế của các Giáo Hoàng: quyền hành mà từ thế kỷ VIII đến năm 1870, bao gồm trong việc sở hữu và cai trị các Quốc gia trực thuộc Đức Giáo Hoàng. Từ năm 1870, quyền hành này dung hòa với khả năng pháp lý của các Giáo Hoàng để nhân danh Giáo Hội Công giáo nối lại những quan niệm chính thức với hầu hết các chính phủ, qua việc tra đổi những đại diện được ủy nhiệm, có tương quan ngoại giao ngang bằng với từng chính phủ một. Từ khi có các thỏa thuận ở Latêranô (1929) quyền này được tượng trưng bằng chế độ tự trị về chính trị của Vatican và quyền trị ngoại của các phần phụ thuộc Vatican.

¨ Puissance = Tiềm năng, khả năng (phái sinh do từ pouvoir, dưới hình thức puis của động từ này) Triết học. Khả năng tự hành động. Khả năng này gắn liền với một bản chất (puissance active = Hoạt năng tiềm năng chủ động) hoặc khả năng chịu một tác động đến từ nơi khác, khả năng bị biến đổi bởi một cái khác (puissance passive = thụ năng tiềm năng thụ động) º Siêu hình. Tiềm thể: Khả năng bước sang hiện thể. Trong siêu hình học của Aristốt và của Thánh Tôma, tiềm thể chỉ có thể được định nghĩa trong tương quan với hiện thể. Hiện thể là nguyên lý của sự trọn hảo hiện hữu, tiềm thể là nguyên lý của mức độ mà trong đó người ta thông phần vào sự trọn hảo này, nghĩa là của cách thức đặc biệt mà theo đó người ta sở hữu tiềm thể, của những giới hạn mà trong đó người ta lãnh nhận tiềm thể. Chỉ có Thiên Chúa là hiện thể thuần túy, sự trọn hảo tuyệt đối, tiềm thể của Ngài là vô biên và là hoạt động thuần túy. Tiềm thể của tất cả các hữu thể khác vừa là chủ động, trong điều gắn liền với bản chất của hữu thể đó, vừa là thụ động, với tư cách là hữu thể thừa hưởng bản chất của mình từ sự toàn năng của Thiên Chúa º Puissance naturelle = Khả năng tự nhiên: khả năng thuộc về một sự vật do bản chất của nó º Être en puissance = Còn trong tiềm thể, tiềm tàng: Nói về cái có thể hoặc sẽ có thể là một cái gì đó, nhưng hiện tại nó không phải là cái đó. Trong nghĩa này, tiềm năng là khả năng thực sự cho một hiện thể hóa chưa được thực hiện, nhưng có thể được thực hiện (Ví dụ tảng đá, trong tiềm thể, là một pho tượng; tất cả tài xế đều là một tài xế vụng về trong tiềm thể) º Puissance obédientielle = Khả năng tuân nhận: khả năng hoàn toàn có trong thực tế, do chính sự hiện diện của nó và làm cho nó phải tuân nhận sự toàn năng của Đấng tạo dựng nên hữu thể trong tất cả mọi sự, và cũng là Đấng có khả năng biến đổi khả năng này tùy ý Ngài [Ví dụ bản thể của bánh là một khả năng tuân nhận để trở thành bản thể của Thân Thể Đức Kitô; hoặc là từ những hòn đá này đây, Thiên Chúa có thể làm cho chúng trở nên con cháu của Abraham (Mt 3, 9)]. Khái niệm này được thần học chấp nhận khá chậm trễ (thế kỷ XVI) thường phục vụ cho sự tưởng tượng của các nhà thần học nhiều hơn là những sự cắt nghĩa thực sự về đức tin º Tâm lý. Các năng lực của tâm hồn. Các chức năng tâm lý chính (trí tuệ, ý muốn, năng lực cảm giác) cho phép con người hoạt động hoặc phản ứng º Kinh Thánh. Các Uy thần: Tên gọi dành cho một vài phẩm trật thiên thần và đôi khi cho vài sức mạnh huyền bí nào đó, hoặc phục vụ Con Người hoặc nghịch thù với Nước Thiên Chúa (1 Cr 15, 24; Cl 2, 15) º Luật. Quyền lực: Quyền thống trị, được lề luật định chế. La puissance paternelle = Phụ quyền º Kinh tế và xã hội học. Ảnh hưởng trên của cải (sự sở hữu) và sau đó, khả năng làm cho người khác phục tùng ý muốn của mình. Quyền lực chỉ làm cho xã hội thăng tiến nếu nó cho phép những sự đầu tư vượt quá nhu cầu sống hằng ngày º Thần học. Toute-puissance = Sự toàn năng: Phẩm tính của Thiên Chúa, có nghĩa là không có điều gì đang hiện hữu hoặc có thể hiện hữu mà không nhờ ở sự tạo dựng và quyền năng của Người º VTB.

¨ Impuissance = Sự bất lực. Luật. Sự không có khả năng thể chất hoặc tâm lý để hoàn hợp hôn nhân, khi sự bất lực có trước và do bẩm sinh, thì nó tạo thành một ngăn trở tiêu hôn của hôn phối º —> Consommation. Stérilité.

¨ Omnipotence = Sự toàn năng (do từ La-tinh omnis = tất cả và potentia = quyền năng). Đồng nghĩa: Toute-puissance º Phẩm tính độc quyền của Thiên Chúa cho thấy rằng tất cả là có thể đối với Người và không có gì là không có thể đối với Người.

¨ Potentialité = Tiềm năng, tính tiềm tàng. Triết. Đặc tính của cái còn trong tiềm thể, ví dụ, tiềm năng của vật chất, khả năng có thể được hiện thể hóa của vật chất. Nội tại trong chính mình, tiềm năng lúc nào cũng như nhau ở mọi nơi, bởi vì nó là một thứ trật tự hoặc một sự sắp xếp, một quan hệ cho cái nằm trong hiện thể; về phương diện các thực thể, đã ở trong hiện thể, mà trong đó người ta xem xét một tiềm năng tương quan với một thực thể khác, thì nó hàm chứa những cấp bực.

¨ Potentiel = Tiềm tàng Triết. Cái chỉ ở trong tiềm thể chứ không ở trong hiện thể º —> Parties potentielles.

¨ Possible = Siêu hình. Khả thể, có thể: Cái có thể có hoặc có thể không có. Đối nghịch với tất yếu (nécessaire) º Cái có thể có, nhưng lại không có. Đối nghịch với hiện thực (réel), hiện hữu º Luận lý. Khả dĩ: Cái không mâu thuẫn trong các hạn từ. Đối nghịch với bất khả (impossible) º Possible conditionnel = Khả thể có điều kiện. Cái khả thể xuất phát từ một giả thiết và chỉ tác động đến cái kế tiếp (ví dụ. Điều này được đặt ra, thì điều đó là khả thể).

¨ Possibilité = Khả thể tính, khả năng tính. Đặc tính của cái là khả thể, là có khả năng, ở những nghĩa khác nhau.

¨ Impossibilité = Bất khả. Siêu hình. Cái không thể có trong mọi trường hợp. Cái chẳng những là phị thực tại, mà còn không thể thực hiện được º Kinh Thánh. Không thể được: Thuật ngữ của thiên thần Gabriel (Lc 1, 37): Đối với Thiên Chúa, không có gì là không thể làm được, được hiểu theo từng chữ một thì là: Tuyệt đối không có điều gì mà Người không thể làm, ngoại trừ không phải là cái mà Người đang là. Như vậy, vì Thiên Chúa là Tình Yêu (1 Ga 4, 16) Người không thể không yêu, không thể nào mà Người không yêu.

¨ Impossibilité = Tính bất khả, tính không thể được: Đặc tính của cái gì là bất khả, là không thể được.

POVERELLA = Người nghèo hèn mọn (Tiếng Ý: cậu bé nghèo khổ). Tên gọi thường dành cho thánh Phanxicô Assisi, vì ngài yêu mến sự khó nghèo theo Tin Mừng, là “Bà” (Dame) mà ngài tự dâng hiến cho ít lâu sau khi ngài trở lại, như ngài tâm sự, vào khoảng năm 1204, với những người bạn đồng hành đầu tiên của ngài.

Praeambula fidei —> Foi.

Pragmatique, pragmatisme —> Praxis.

Pratique —> Praxis.

PRAVOSLAVE = Chính tín. Sự phiên dịch sang tiếng Pháp từ Slave cổ pravo (ngay thẳng) - slave (đức tin), được dùng trong một số tác phẩm công giáo để tránh sự hàm hồ của từ chính thống (orthodoxe).

PRAXÉAS = Nhà thần học truyền bá thuyết hình thái ở Rôma, sau đó là ở Phi Châu khoảng đầu thế kỷ III. Ông đã bị Tertulianô phi bác (Adversus Praxeam - Chống lại Praxéas, giữa năm 213 và 217).

PRAXIS = Thực hành. Từ Hy-lạp này có nghĩa là hành động hoặc hoạt động, đối nghịch với theoria hay suy nghĩ º Hoạt động biến đổi thế giới: Trong ngôn ngữ thuyết mác-xít, từ này chỉ toàn bộ các hoạt động nhằm biến đổi thế giới º Sự thực hành các nhân đức. Trong nền tu đức Đông phương, từ này chỉ sự nỗ lực phải có đối với đời sống khổ tu và những công việc của đời sống khổ tu (hãm mình, thủ đắc các nhân đức).

¨ Pratique = Thực tiễn, thực tế, thực hành (tiếng Hy-lạp pratikos = hoạt động, hữu hiệu, phù hợp với hành động). Triết học. Từ này để chỉ tất cả những gì liên quan đến hành động và nêu lên phẩm tính hoặc là của chân lý, hoặc là của kiến thức, hoặc là của khả năng trí tuệ hoặc là của tri thức º Đối nghịch với théorétique (nhằm vào lý thuyết) hoặc spéculatif (suy lý). Tri thức thực tiễn không tìm kiếm chân lý vì chân lý, mà vì hành động, để hành động tốt; đối tượng của nó là “cái có thể được hành động” (Linh khả tác - agibile) hoặc “cái có thể được làm” (Nghệ khả tác - factibile).

¨ Pragmatisme = Chủ nghĩa thực dụng. Theo nghĩa rộng, lý thuyết cho rằng tác động thì trội hơn sự vật, nhằm bày tỏ sự khinh rẻ đối với vấn đề hiểu biết về sự vật º Triết học. Từ này đã có nhiều nghĩa khác nhau trong nhiều thế kỷ. Với Polybe (khoảng năm 210-215 trước CN) và Schelling (1775-1854), nó chỉ phương pháp của lịch sử thực dụng, nghĩa là lịch sử đặt nền tảng trên việc nghiên cứu các sự kiện để hướng dẫn cách cư xử thực dụng (historia magistra vitae = Lịch sử, thầy của đời sống). Với nghĩa này: có thể gắn liền thuật ngữ “pragmatique sanctia” (quyết định của hoàng đế hoặc của nhà vua mang lại một giải quyết dứt khoát cho một sự việc º Từ này đã được áp dụng cho triết học Hành động (philosophie d’Action) (1893) của Maurice Blondel (1861-1949) vốn đã từng chấp nhận nhưng sau lại phủ nhận nó năm 1908 º Edouard le Roy (1870-1954) đã lấy lại từ đó cho hệ thống của mình, khi xác định rằng ông không muốn thu tóm chân lý về sự hữu ích, nhưng một trong những dấu hiệu của ý tưởng thực sự là sự phong phú º Những người sáng lập thuyết thực dụng theo nghĩa cổ điển mà ngày nay từ này được hiểu, là hai người Mỹ Pierce và James. Đối với nhà luận lý học Charles S. Pierce (1839-1914), thuyết thực dụng thể hiện một cách thế làm cho ý tưởng của chúng ta nên sáng sủa, hay chính xác hơn là một phương pháp luận lý, để xác định những ý nghĩa của các ý niệm trí tuệ của chúng ta. Phương pháp này dựa trên nguyên lý sau: ý tưởng về một khách thể được thu tóm về ý tưởng của những hiệu quả thực tế mà chúng ta có thể quy cho khách thể này. Nhưng Pierce từ khước từ “pragmatique” VÌ ý nghĩa hàm hồ của nó, và năm 1905 ông thích dùng từ “pragmaticisme” hơn. Đối với nhà tâm lý học William James (1842-1910) tiêu chuẩn của chân lý là tính hiệu quả thực tiễn hay là hành động, một ý tưởng là thật khi nó hữu ích và mang lại thành công; lúc đó tri thức trở thành một dụng cụ phục vụ cho hành động. Ở một giới hạn nào đó, chân lý lẫn lộn với ích lợi cá nhân hay là với sự hòa hợp tự nhiên của các đầu óc. Ngược lại với Pierce, W. James nại đến phương pháp của thuyết thực dụng, không những để làm sáng tỏ mà còn để biện minh cho những niềm tin tôn giáo và luân lý của chúng ta bằng cách quy chiếu đến các hệ quả thực tế của chúng trong cách cư xử của chúng ta.

¨ Pragmatique = Thực dụng. Liên quan đến hành động; thuộc lãnh vực hoạt động º Pragmatique sanction = Chỉ dụ. Trong luật Rôma, văn kiện hoàng đế dành cho một đoàn thể và dựa trên những lý do lợi ích công cộng, đối nghịch với phúc chiếu (rescrit) là một văn kiện của hoàng đế có tầm vóc cá nhân º Trong bộ luật của Pháp, và được Rôma chấp nhận, từ này chỉ hai dụ của vua có thể áp dụng cho Giáo Hội Pháp: Chỉ dụ (la Pragmatique Sanction), được gọi là của Vua thánh Louis; Chỉ dụ Bourges (la pragmatique Sanction de bourges) năm 1438 do Charles VII, áp dụng những quyết định của Công đồng Bâle tách Giáo Hội ra khỏi quyền của giáo hoàng, và dứt khoát bị loại bỏ do thỏa ước được thông qua năm 1516 giữa Đức Lêô X và François đệ nhất.

PRAYER-BOOK = Sách kinh Anh giáo. Tất cả các sách phụng vụ Anh giáo có nguồn gốc chung là phụng vụ được Đức Tổng Giám Mục Cranmer soạn thảo năm 1549, 1552, 1569, được gọi là Sách Kinh Chung (Common Prayer-Book).

Préadamites —> Adam

PRÉBENDE = Bổng lộc (do từ La-tinh praebenda, thay cho từ praehibenda = cái phải được cung cấp: hình thức bình dân provende). Những lợi tức cố định gắn liền với một chức kinh sĩ, và xuất phát từ phần chia của thánh lễ thuộc kinh sĩ đoàn.

¨ Prébendé = Người hưởng bổng lộc. Người đã lãnh nhận một chức vụ kinh sĩ và hưởng bổng lộc gắn liền với chức vụ đó.

Précausalité —> Cause.

Précatéchèse, précatechuménat, précatéchumène —> Catéchèse.

PRÉCEPTE = Giới răn, giới luật (La-tinh praeceptum, phái sinh do praecipere = ra lệnh, chỉ huy; được thành lập do prae = phía trước và capere = nắm, bắt). Giới răn º Voie des préceptes = Con đường các giới luật. Người ta phân biệt 1. Con đường các giới luật, con đường chung của tất cả mọi Kitô hữu, tuân phục các giới răn của Thiên Chúa và của Giáo Hội. 2. Con đường các lời khuyên, con đường của những người theo Đức Kitô bằng việc thực hiện cả đến những lời khuyên của Ngài º Précepte formel = Huấn lệnh chính thức: Huấn lệnh long trọng hơn do một vị bề trên dòng ban cho một trong các tu sĩ của mình, thoe một hình thức giáo luật đã được xác định và trực tiếp buộc thuộc nhân phải tuân hành nghiêm túc vì lời khấn của thuộc nhân này. Các hiến chương thường khuyên rằng một số trách vụ (ví dụ: việc tiến đến các chức thánh nơi các anh em thuyết giảng) một số sứ mạng hoặc những chỉ định (thay đổi nơi chốn) phải được ban ra bằng một huấn lệnh chính thức. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là người tu sĩ không bị ràng buộc bởi những giới luật khác do lời khấn của mình; tất cả mọi giới luật trong bậc tu sĩ đều buộc phải được tuân giữ do lời khấn. Huấn lệnh chính thức chỉ mang lại cho giới luật một sự rõ ràng và trong sáng hơn cùng với một sự quả quyết không úp mở. Trong một số trường hợp nghi ngờ hoặc khó khăn, có nguy hiểm về phương diện nhân bản hoặc mục vụ, người tu sĩ có thể xin bề trên tỏ rõ thái độ một cách kiên quyết bằng cách xác quyết lệnh của mình bằng một huấn lệnh chính thức và như vậy là giúp thuộc nhân hòa giải một sự hoài nghi có thể có về ý nghĩa muốn của Thiên Chúa.

Preces —> Prière.

Prêche, prêcher, prêcheur —> Prédication.

PRÉCONISATION = Sự công bố bổ nhiệm Giám mục: Sự công bố việc bổ nhiệm một vị Giám mục được Đức Giáo Hoàng thực hiện trong mật nghị Hồng y.

¨ Préconisé = Được bổ nhiệm (Tính từ). Nói về một vị Giám mục được bổ nhiệm trong mật nghị Hồng y và chưa được thụ phong Giám mục º —> Evêque.

Préconscient —> Conscience

Précritique —> Critique

PRÉCURSEUR = Vị tiền hô (do từ La-tinh praecursor = người chạy trước để loan báo một nhân vật cao cấp sắp đến). Tên gọi của Gioan Tẩy Giả, vị tiền hô của Đấng Mêsia (Mt 17, 9-13).

Prédestinationisme, prédestination, prédestiné —> Destin.

Prédétermination —> Terme

PRÉDICATION (do từ lt praedicare, do prae = trước và dicere = nói; tiếng Hy-lạp prophetein có cùng một cấu trúc và cùng một ý nghĩa) Triết học. Sự xác định thuộc tính. Hành động xác quyết thuộc tính của một chủ thể º Thần học. Rao giảng, thuyết giảng: Hành động loan báo Lời cứu độ, thuyết giảng, hay, nội dung của giáo lý được trình bày bằng lời nói. Sự rao giảng có thể thuộc nội dung loan báo Tin Mừng (Kérygmatique), dạy giáo lý (catéchétique) hoặc khuyến thiện (parénétique) º (Lịch sử tôn giáo) La Prédication de (cette ville) = Hội rao giảng của (thành phố nào đó). Cộng đoàn các nhà thuyết giảng của một thành phố nào đó, ở thời Trung cổ; cũng như ngày nay người ta gọi hội truyền giáo X để chỉ cộng đoàn các nhà truyền giáo của một thành phố nào đó.

¨ Prédicateur = Người rao giảng. Lúc đầu, từ này để chỉ người loan báo Lời Chúa, đặc biệt là cho những kẻ vô tín ngưỡng º Người thuyết giảng: Vào thời Cận đại, từ này được dùng để chỉ diễn giả có thánh chức của các cộng đoàn Kitô giáo º Theo nghĩa nới rộng, người mà, với ý hướng chinh phục, đưa ra một học thuyết nào đó º —> Prêcheur.

¨ Prêche = Bài giảng. Bài đọc Kinh Thánh có chú giải tạo nên phần chủ yếu của việc phụng tự thông thường của người Tin lành º Theo nghĩa nới rộng, toàn bộ tôn giáo Tin lành: aller au prêche = là người Tin lành º Bài giảng.

¨ Prêcher = Rao giảng, giảng thuyết: Loan báo Lời Chúa một cách công khai: rao giảng Tin Mừng, rao giảng cho những người vô tín ngưỡng º (Cách tuyệt đối) Ông ấy giảng hay º —> Prédication º VTB.

¨ Prêcheur hay Prédicateur = Người rao giảng, người thuyết giảng: Người phát ngôn của Thiên Chúa. Chức vụ này được giao phó cho các ngôn sứ và cho các tư tế trong giao ước cũ, và được Đức Giêsu, “vị ngôn sứ” giao phó cho các Tông đồ (Mt 16, 14; Mc 6, 15 v.v...), sau đó là cho các vị Giám mục. Thời Trung cổ, cho đến thế kỷ XIII, Ordo praedicatorum: chức của những người thuyết giảng, chỉ toàn bộ các Giám mục. Từ khi thừa tác vụ Giám mục của Lời Chúa được đặc biệt giao phó cho một Dòng tu, thì Ordo praedicatorum chỉ Dòng Thuyết Giảng này (vào thế kỷ XIII còn được gọi là La prédication hoặc la sainte prédication de Jesus Christ = Thuyết giảng thánh của Chúa Giêsu Kitô) - được thánh Đôminicô thành lập º Ngày nay, Giám mục hoặc linh mục trong chính hành động của mình hoặc thừa tác vụ rao giảng của mình º Frères prêcheurs = Các anh em thuyết giảng. Tên chính thức của các tu sĩ Đôminicô.

¨ Prédicat = Thuộc từ, thuộc tính, vị ngữ. Đồng nghĩa Attribut = Điều được xác định hoặc phủ nhận của một chủ thể.

¨ Prédicant = Người hay thuyết giảng. Cùng nghĩa với từ prêcheur, nhưng thường áp dụng với nghĩa xấu cho những thừa tác viên không có thơ ủy nhiệm, hoặc cho những người lạc giáo º (Thân) : Mục sư Tin lành.

¨ Prédicaments = Các thuộc tính, các phạm trù. Siêu hình. Các thuộc tính khác nhau của hữu thể. Các phạm trù của hữu thể tương ứng với các “catégories” (phạm trù) của Aristốt (tiếng Hy-lạp kategorein có cùng nghĩa với từ praedicare của tiếng La-tinh): Bản thể và 9 “tùy thể” của bản thể: lượng, phẩm, tương quan, chủ động, thụ động, nơi chốn, thời gian, vị thế, trang phục.

¨ Prédicamental = Thuộc phạm trù. Có liên quan đến phạm trù.

¨ Prédicable = Thuộc tính điển hình. Thuộc cách. Cái có thể được xác quyết của một chủ thể. Kể từ Porphyre, người ta phân biệt 5 loại thuộc tính điển hình: giống, loại, dị điểm loại biệt, đặc trưng, tùy thể º —> Universaux.

¨ Prédiction = Sự tiên báo. Hành động báo trước. Không nên nhầm lẫn với từ prophétie là từ không nhất thiết chỉ sự tiên báo, mà là một sự thuyết giảng một vai trò sứ giả của Thiên Chúa, có chức năng mang lời của Người đến º Điều hoặc thực tại được báo trước.

Préexistence, préexistentialisme —> Existence.

PRÉFACE = Lời tiền tụng (do từ La-tinh prae-fari = nói trước mặt). Phần khởi đầu của lễ quy, bắt đầu bằng một cuộc đối thoại giữa vị chủ tế và cộng đoàn và kết thúc bằng kinh Sanctus (Thánh, Thánh, Thánh...). Đối tượng của kinh tiền tụng là tạ ơn Thiên Chúa Cha vì những việc lạ lùng đã được hoàn tất trong Đức Kitô, vì lợi ích của loài người. Sách lễ Rôma năm 1968 chứa 15 kinh tiền tụng, thay đổi tùy theo mùa, theo lễ và danh mục các kinh tiền tụng này cần phải được tăng thêm. Ngoài ra, còn có những kinh tiền tụng riêng cho các giáo phận hoặc các Hội dòng º Kinh thánh hiến dùng trong một nghi thức phong chức hoặc chúc lành, ví dụ tấn phong một Giám mục, truyền chức một linh mục hoặc một phó tế, cung hiến một thánh đường, làm phép các dầu thánh v.v... º Lịch sử. Trong phụng vụ La-tinh xưa, mỗi lễ có một kinh tiền tụng riêng: Sách Bí tích Lêô chứa 257 kinh tiền tụng khác nhau. Kinh tiền tụng được gọi là inlatio hay illatio trong nghi thức Tây-ban-nha và contestatio trong nghi thức Milan.

PRÉFET = Hồng y bộ trưởng (do từ La-tinh praefectus, người được đặt đứng đầu). Tước hiệu dành cho vị Hồng y Chủ tịch Tối cao pháp viện Tòa thánh, cũng như cho các vị Hồng y được Đức Giáo Hoàng đặt đứng đầu các Thánh Bộ Rôma, ngoại trừ các Thánh bộ Giáo Lý Đức Tin, Giám mục và các Giáo Hội Đông phương là những Thánh bộ mà Đức Giáo Hoàng dành riêng chức bộ trưởng cho mình º Préfet apostolique = Phủ doãn tông tòa, giám quản tông tòa: Giám chức thường không có tính cách Giám mục, được đặt làm Đấng thường quyền của nơi nào đó, đại diện Đức Giáo Hoàng đứng đầu một hạt lãnh thổ trong một xứ truyền giáo º —> Ordinaire. Vicaire apostolique.

¨ Préfecture apostolique = Hạt phủ doãn tông tòa. Trong các xứ truyền giáo, nơi mà hàng giáo phẩm chưa được thiết lập, hạt Giáo Hội được đặt dưới quyền của một giám quản tông tòa º —> Vicariat apostolique.

¨ Prélat = Giám chức (do từ La-tinh praelatus, do praeferre = đặt trước, đặt cầm đầu). Trong giáo luật xưa, ở nghĩa rất rộng, từ này để chỉ tất cả những người, dân sự hoặc giáo sĩ được trao cho một chức quyền nào đó. Theo nghĩa rộng: tất cả giáo sĩ, với tước hiệu riêng, có quyền tài phán thông thường ở tòa ngoài. Theo nghĩa hạn chế, các vị thừa hưởng bổng lộc ở cấp cao, nghĩa là các vị Giám mục và các vị có chức cao hơn các vị Giám mục º Trong giáo luật hiện thời: Theo nghĩa đen và nghĩa tư pháp: giáo sĩ, triều hoặc dòng, có quyền tài phán thông thường ở tòa ngoài và vì lý do đó, nên đương nhiên được gọi là “vị thường quyền” —> Nullius. Theo nghĩa không chính xác và có tính cách danh dự: người mà Tòa thánh đã ban cho tước hiệu này như là sự ưu đãi danh dự, mặc dù người này không có quyền tài phán ở tòa ngoài. Ví dụ một Giám mục hiệu tòa —> Auditeur (de Rote), Vị hầu cận, đệ nhất lục sự, thẩm trình viên (của Tối cao Pháp viện) º Prélat domestique de Sa Sainteté = Giám chức thân cận của Đức Thánh Cha: Giám chức được thu nhận với tước hiệu danh dự vào nhà (domus) của Đức Giáo Hoàng —> Famille pontificale.

¨ Prélature = Tước vị giám chức. Theo nghĩa rộng, tước vị danh dự mà một giám chức được mang º Prélature majeure = Tước vị đại giám chức. Tước vị Giám mục hoặc Hồng y º Theo nghĩa thu hẹp, chức vụ của vị giám chức theo nghĩa đen và tư pháp, nói cách khác, chức vụ của Đấng thường quyền và tước vị kèm theo đó —> Prélat Ordinaire º Prélature nullius = Tước vị giám chức biệt hạt. Lãnh thổ, chức vụ và tước vị của một giám chức biệt hạt.

Préfiguration, préfigurer —> Figure.

Préhistoire, préhistorique —> Histoire.

Préhominien —> Homme.

Prélat, prélature —> Préfet.

Prémices —> Prime

Premier-né —> Natale.

Prémisse, prémission —> Mission.

PRÉMONTRÉS = Dòng Prémontré. Dòng thánh Norbertô. Dòng các kinh sĩ tu sĩ được thành lập năm 1120 do thánh Norbertô, ở Prémontré gần Soissons. Các đan viện độc lập, được tập hợp lại thành các tỉnh dòng gọi là các “circaries”. Dòng này có mục đích chính là phụng tự theo phụng vụ và thừa tác vụ cho các linh hồn.

Prémotion —> Mouvement.

PRÉPARATION = Sự chuẩn bị. Hành động sửa soạn hoặc chuẩn bị. Trong các phương pháp cầu nguyện khác nhau, nó chỉ một số hành vi mà người ta phải làm để chuẩn bị cầu nguyện; la préparation éloignée = sự chuẩn bị xa, gồm có việc cố gắng đặt đời sống của mình hài hòa với việc cầu nguyện (hãm dẹp giác quan và các đam mê, tĩnh tâm theo thói quen, khiêm hạ); la préparation prochaine = sự chuẩn bị gần, gồm có việc đọc, nghe hoặc tự mình lựa chọn từ chiều hôm trước, một đề tài suy gẫm, sống với đề tài này ngay từ khi vừa thức dậy; la préparation immédiate = sự chuẩn bị trực tiếp. Đây chỉ là khởi đầu của việc cầu nguyện, gồm có tự đặt mình trước sự hiện diện của Thiên Chúa, cầu xin Chúa Thánh Thần trợ giúp v.v...

Préquiétistes —> Quiétisme.

Préréforme —> Préforme.

Présanctifiés —> Saint.

Presbytéral, presbytérat, presbytère, presbytérianisme, presbytérien, presbytérium. Presbyterorum ordinis, presbytre —> Prêtre.

Prescience —> Science

PRESCRIPTION = Sự qui định. Đạo đức. Điều răn, luật giáo phận hoặc giới luật º Giáo luật. Thời hiệu. Kỳ hạn cho phép thủ đắc một quyền lợi do một sự sở hữu không gián đoạn hoặc làm mất một quyền lợi do không thi hành quyền lợi đó. Kỳ hạn này là một trăm năm đối với Tòa thánh, ba mươi năm đối với các tư nhân (khoản luật 1511).

Présence —> Être.

Présentation —> Être.

PRÉSOMPTION = Sự phỏng đoán (do từ La-tinh praesumptio, phái sinh do praesumere; prae = trước và sumere = lấy). Sự xét đoán trước, dựa trên các dấu hiệu º Sự tự phụ: Sự xét đoán quá thuận lợi về điều mà người ta tự mình có thể làm; khi đó là khuyết điểm của người tự phụ không biết rõ các sức lực của mình hoặc quá tin cậy vào mình mà không đếm xỉa đến sự trợ giúp của Thiên Chúa.

PRESSOIR = Thùng ép nho. Trong Kinh Thánh, biểu tượng sự dồi dào của cải trong các thời kỳ thiên sai hoặc biểu tượng sự xét xử của Giavê đối với kẻ thù của Người (Is 63, 2) º Nghệ thuật. Pressoir mystique = Thùng ép nho mầu nhiệm. Sự trình bày khá phổ thông vào thời Trung cổ và thời Phục hưng về Đức Kitô bị đè bẹp dưới cây thập giá mà sức nặng nó đã làm cho Máu châu báu của Người tuôn ra. Phúng dụ này, rất gần với Is 65, 1-7, xuất phát từ đức tin về sự hiện diện Máu Thánh Đức Kitô dưới hình rượu, trong hy tế thánh lễ, diễn tả lại hy tế trên núi Sọ.

PRESTIGE social = Uy tín xã hội. Vinh dự được ban cho những người tham gia với một mức độ nào đó vào những giá trị được chấp nhận chung trên thực tế bởi các cá thể của một xã hội nhất định (những giá trị không chính thức). Không nhất thiết trùng hợp với công trạng thực sự hoặc cho là đã được xã hội chính thức quy cho.

PRESTIMONIE = Trợ cấp nghiên cứu (do từ La-tinh praestare munium = cho một trợ giúp để sống yên ổn). Các trợ cấp cho một giáo sĩ, để giáo sĩ này có thể học hành nghiên cứu º Trợ cấp mưu sinh: Theo nghĩa nới rộng, những hoa lợi của một cơ sở, nhưng không phải vì đó mà tạo thành một bổng lộc, được dùng để đảm bảo việc nuôi sống một linh mục, quản trị một nhà nguyện hoặc cử hành thánh lễ.

Préternaturel —> Nature.

PRÉTOIRE = Dinh quan tổng trấn. Công thự của quan tổng trấn hoặc thống đốc của một tỉnh º Trước mặt dinh quan tổng trấn Philatô có một nơi có lát đá gọi là Gabbatha hay là Lithostrotos, nơi mà dân Do thái đã tụ họp xin lên án Đức Giêsu: nhưng dinh thự và sân ấy vẫn khó mà nhận ra được: có thể là ở nơi tu viện các Bà Núi Sion (Couvent des Dames de Sion) trong đền Antonia.

PRÊTRE = Linh mục, tư tế (do trung gian của từ La-tinh presbyter, của từ Hy-lạp presbuteros = vị kỳ lão, thủ lãnh cộng đoàn). Theo nghĩa nguyên ngữ, người đã lãnh nhận chức linh mục, thông phần cùng chức tư tế của Giám mục, đấng mà linh mục được kết hợp vào chức năng của ngài º Có khi từ “prêtre” dịch từ Hy-lạp iereus và từ La-tinh tương đương là sacerdos. Khi ấy nó có nghĩa là người được trao một quyền tư tế trong Do thái giáo hoặc ngoại giáo. Luôn luôn nên dịch từ iereus hoặc sacerdos bằng từ thủ lãnh tư tế (chef sacerdotal), con người tư tế (homme sacerdotal) hoặc hữu thể tư tế (être sacerdotal) º Tân ước: Một mình Đức Kitô, trong Dân Mới của Thiên Chúa, mang tước hiệu iereus (thủ lãnh tư tế, vị thượng tế) —> Pontife. Tuy nhiên, tất cả những chi thể của Nhiệm thể Người, nhờ đức tin và bí tích Thánh tẩy, thông phần vào chức tư tế của Người. Giáo Hội là một dân tộc tư tế (chứ không phải là một dân tộc các linh mục, cũng không phải là một dân tộc các Giám mục). Các linh mục và Giám mục, được tuyển chọn cho một số chức năng trong việc phục vụ dân Thiên Chúa, thông phần một cách đặc biệt vào chức vụ tư tế duy nhất của Đức Kitô. Vì lý do đó, chức linh mục và chức Giám mục được gọi là chức tư tế thừa tác (hoặc hàng giáo phẩm) hay chức tư tế bậc nhì và bậc nhất.

¨ Prêtrise = Chức linh mục, chức tư tế: Chức năng và tước vị của linh mục, của tư tế —> Presbytérat.

¨ Grand Prêtre = Đại tư tế, thượng tế. Tước hiệu được dành cho Aaron và con cháu của ông, họ kế nghiệp ông trong nhiệm vụ tư tế (Lv 21, 10).

¨ Archiprêtre = Linh mục tổng hạt trưởng, linh mục niên trưởng. Trong thời Cổ đại, vị linh mục thứ nhất của linh mục đoàn º Thời Trung cổ, từ này trước tiên (thời đại Mérovingien) chỉ vị linh mục đứng đầu hàng giáo sĩ của một giáo xứ đồng quê, sau đó (thời đại carolingien) chỉ vị hạt trưởng thực thi một quyền giám sát trên hàng giáo sĩ của nhiều giáo xứ º Ngày nay, từ này mang những ý nghĩa khác nhau tùy theo từng giáo phận, khi thì nó chỉ vị hạt trưởng hoặc linh mục quản hạt, khi thì một loại siêu hạt trưởng (super-doyen) đứng đầu nhiều giáo hạt. Đôi khi nó chỉ là một tước hiệu danh dự được ban cho một số linh mục.

¨ Archiprêtré = Tổng giáo hạt. Phần nhỏ của một giáo phận, tùy theo vùng, nó tương đương với một hoặc nhiều giáo hạt.

¨ Prêtresse = Nữ tư tế. Trong tôn giáo đa thần, người phụ nữ được thánh hiến cho việc phụng tự một vị thần º Trong ngôn ngữ Kitô giáo, người vợ của một linh mục được nâng lên tước vị linh mục sau khi kết hôn º Cũng nói về các nữ phó tế hoặc người đàn bà phụ trách việc hướng dẫn các nữ phó tế.

¨ Presbytérium = Linh mục đoàn. Đoàn các vị Trưởng lão, theo phong tục và từ ngữ Do thái, hoặc đoàn các vị Giám sự (Episcopes) theo phong tục và từ ngữ Hy-lạp, được các Tông đồ thành lập để quản trị mỗi một Giáo Hội địa phương º Vào thế kỷ II, tước hiệu Giám mục được dành riêng cho vị chủ tịch của đoàn này với chức năng là Đấng kế vị các Tông đồ º Cộng đoàn hoặc đan viện các linh mục, như những cộng đoàn do thánh Augustinô thành lập, dưới quyền của ngài º Ngày nay, từ presbyterium chỉ cộng đoàn tất cả các linh mục cai quản lãnh địa của một giáo phận, dưới quyền điều khiển của vị Giám mục º Nó cũng chỉ một tập thơ thu hẹp các vị linh mục làm cố vấn cho vị Giám mục trong việc cai quản một giáo phận —> Chapýtre cathédral º Kiến trúc. Phần nhà thờ, nơi linh mục đoàn này ngồi. Được cấu tạo trong các vương cung thánh đường Rôma cổ xưa bằng hai dãy băng dài hình bán nguyệt được đặt hai bên toà của Giám mục dưới hậu cung, nơi linh mục đoàn ngồi, được trang bị những ghế ngăn, đã trở thành tiền cung thánh trong các nhà thờ chính toà của chúng ta.

¨ Presbytère = Nhà xứ. Nhà thuộc giáo xứ, nơi ở của cha xứ hoặc của hàng giáo sĩ phục vụ họ lẻ.

¨ Presbytéral = Thuộc về linh mục (Tính từ) : liên quan đến chức linh mục, liên quan đến vị linh mục º Conseil presbytéral = Hội đồng linh mục. Hội đồng gồm các linh mục được bầu hoặc được bổ nhiệm, chung quanh vị Giám mục (cơ chế được Công đồng Vatican II thiết lập) º —> Sacerdotal.

¨ Presbyrérat = Chức linh mục. Trong phẩm trật các chức thánh, đây là cấp thấp của chức tư tế º Chức năng của vị linh mục, nghĩa là chức tư tế bậc nhì º —> Prêtrise. Presbytre. Prêtre.

¨ Presbytres = Các kỳ mục, trưởng lão : Trong các cộng đoàn Kitô giáo sơ khai, vị “kỳ mục” được các Tông đồ giao phó trách nhiệm chủ tọa, sau vị Tông đồ, cuộc họp của các Kitô hữu và giữ gìn cũng như thông truyền kho tàng sống của đức tin và các bí tích º —> Episcope.

¨ Presbytérianisme = Trưởng lão thuyết. Hình thức đặc biệt của tổ chức Giáo Hội khác với thuyết thượng tôn giám mục đoàn (épiscopalisme) và thuyết Duy tập đoàn (Congrégationnalisme). Thuyết Trưởng lão quan niệm rằng quyền hành trong Giáo Hội được thực thi bởi các thượng hội đồng, tức là những hội đồng được bầu gồm các giáo dân và các mục tử, từ thượng hội đồng giáo xứ cho đến thượng hội đồng quốc gia hoặc có thể là thượng hội đồng đại kết. Ví dụ như Giáo Hội cải cách của nước Pháp được tổ chức theo cơ cấu này º Phần đông các Giáo Hội Tin lành được tổ chức theo cơ cấu thuyết trưởng lão này đã tập hợp lại với nhau trong Liên Minh Cải Cách Thế Giới (Alliance Réformée Mondiale) (ngày xưa là Liên Minh Thế Giới các Giáo Hội Trưởng lão - Alliance Mondiale des Eglises Presbytériennes).

PRESBYTERORUM ORDINIS = Sắc lệnh Presbyterorum Ordinis. Sắc lệnh về thừa tác vụ và đời sống của các linh mục, được Công đồng Vatican II công bố ngày 7 tháng 12 năm 1965. Bản văn xác định bản chất chức tư tế của Giao Ước Mới, vị trí của chức tư tế thừa tác trong dân tộc tư tế là Giáo Hội, mô tả những chức năng ngôn sứ, bí tích và mục vụ của linh mục, mối dây ràng buộc vị linh mục với Đức Giám Mục và xem xét những vấn đề chính trong đời sống hằng ngày của các linh mục.

PREUVE = Bằng chứng, chứng cớ (do từ La-tinh probatio, phái sinh do probus = ngay thẳng, lương thiện). Sự lý luận đưa trí tuệ đến chỗ nhận biết một cách chắc chắn chân lý của một khẳng định hoặc thực tại của một sự kiện º Sự chứng minh: Từ này đôi khi được dùng trong cùng một nghĩa với từ démonstration (sự chứng minh), nhưng nó thường chỉ một kiểu chứng minh đặc biệt hơn: sự chứng minh tiên thiên, tiến hành từ bản chất của sự vật hoặc của những đặc tính chủ yếu của sự vật. Như vậy, luận cứ bản thể học là một sự chứng minh về sự hiện hữu của Thiên Chúa, dưới mắt của các triết gia vứt bỏ sự khả thể của một chứng minh theo nghĩa hẹp º Preuves de l’existence de Dieu —> Voie.

¨ Probation = Thử, đi thử, đi giảng, thời gian giúp xứ: Thời gian mà người ta thử thách ứng viên vào đời sống tu hành để biết chắc về ơn gọi của ứng viên đó. Một thời gian thử đầu tiên gồm có thời gian thỉnh sinh (postulat), thời gian nhà tập (noviciat) chính thức chuẩn bị việc tuyên khấn.

¨ Probabilisme = Thuyết cái nhiên. Hệ thống khoa giải nghi theo đó được phép theo một ý kiến luân lý cái nhiên một cách nghiêm túc, cho dầu ý kiến ngược lại cái nhiên và chắc chắn hơn. Tính cái nhiên đặt nền tảng trên những lý do nội tại trong trường hợp có vấn đề và trên những lý do ngoại tại (ý kiến của nhà đạo đức học có uy tín).

¨ Equiprobabilisme = Thuyết đồng cái nhiên. Hệ thống đạo đức theo đó, khi lề luật có những tính cái nhiên xấp xỉ bằng nhau đối với nó và chống lại nó thì khi được tự do để hành động theo chiều hướng này hoặc chiều hướng kia, người ta có thể thoát khỏi sự ràng buộc.

¨ Probabilionisme = Thuyết cái nhiên trổi vượt. Hệ thống của khoa giải nghi cho rằng, giữa hai ý kiến mà một là cái nhiên, còn ý kiến kia cái nhiên hơn, thì phải chọn cái thứ hai, nhưng người ta cũng có thể theo một ý kiến ít chắc chắn hơn (bảo đảm lương tâm chống lại với sự phạm đến đức tin) do tôn trọng sự tư do miễn là nó là cái nhiên hơn ý kiến thuận lợi cho đức tin.

¨ Approbation = Sự chuẩn y, phê chuẩn, chứng nhận. Approbation d’un confesseur = Giấy ban năng quyền giải tội. Trong giáo luật xưa, giấy chứng nhận mà một Giám mục chứng nhận một linh mục nào đó có đầy đủ khả năng để nghe xưng tội. Sự phê chuẩn và quyền tài phán tiên thiên là hai khái niệm khác nhau, nhưng đã sớm lẫn lộn vào nhau; ngày nay, phê chuẩn một linh mục để nghe xưng tội, là ban quyền tài phán cho linh mục đó º Approbation du culte d’un serviteur de Dieu = Công nhận sự tôn kính một tôi tớ của Thiên Chúa. Sắc lệnh mà Đức Giáo Hoàng, sau một vụ án tóm tắt, xác nhận sự tôn kính từ ngàn xưa đã dành cho một vị tôi tớ của Thiên Chúa nhưng chưa bao giờ đã được phong chân phước chính thức. Sự công nhận này còn được gọi là “sự phong chân phước tương đẳng” (béatification équipollente) ºApprobation d’un ouvrage = Sự chuẩn ấn một tác phẩm. Sự cho phép in ấn, điều đó cho rằng tác phẩm đó không có gì nghịch cùng đức tin hoặc phong tục, nhưng tự thân không ám chỉ một sự phê chuẩn chính thức về giáo lý được chứa đựng trong tác phẩm đó º Approbation d’une Congrégation = Sự chuẩn y nâng bậc một tu hội: Sắc lệnh Tòa thánh nâng một tu hội từ quyền thuộc giáo phận lên quyền thuộc giáo hoàng. Vì vậy sự chuẩn y này khác với sự cho phép đơn thuần để Đấng thường quyền có thể thiết lập một tu hội theo giáo luật; nó nói lên rằng tu hội này đã có một thời gian hiện hữu nào đó.

¨ Approuvé = Được chấp nhận, được chuẩn y. Giáo luật. Nói về một quyển sách, một vị giải tội, một vị thuyết giảng, một sự tôn kính, một tu hội v.v... đã nhận được sự chấp thuận theo giáo luật.

¨ Réprobation = Sự chối bỏ. Hình phạt đời đời. Về phía tội nhân, tình trạng của một người bị án phạt, nghĩa là người đó đã chối bỏ việc Thiên Chúa đến với mình vì phần rỗi của mình º Về phía Thiên Chúa, đức tin nói lên một cách nhiệm mầu rằng: 1. Thiên Chúa muốn mọi người đều được cứu rỗi (1 Tm 2, 4); 2. Thiên Chúa không phải là nguyên nhân gây ra tội lỗi; 3. Thiên Chúa đã tạo dựng con người tự do: tội lỗi, một cách nào đó, là bảo chứng của tự do và khả năng một án phạt đời đời chứng tỏ rằng cuộc chiến không được tôn vinh trước, nó là một tấn bi kịch của tự do; 4. Kết quả của sự công chính, đó là sự cứu rỗi, sự sống, hạnh phúc vĩnh cửu và kết quả của tội lỗi, đương nhiên là sự chết đời đời, án trầm luân. Các chủ đề thần học bàn về những dữ kiện của đức tin, ở đây rất là nhiều và cũng rất dễ để có những sai lạc nên còn rất nhiều yếu tố phải được quan tâm chung với nhau.

¨ Réprouvé = Người bị luận phạt: Người bị án phạt đời đời º Nếu mầu nhiệm về sự luận phạt là mầu nhiệm thuộc đức tin, thì Giáo Hội chưa bao giờ tuyên bố về bất cứ người nào là họ đã bị án trầm luân, ngay cả Giuđa cũng thế.

¨ Epreuve = Sự thử thách. Thần học. Hoàn cảnh khó khăn mà trong đó con người đang thấy mình bị thúc bách phải lựa chọn theo hoặc chống lại Thiên Chúa. Theo Kinh Thánh, sự thử thách có một giá trị thanh luyện và củng cố trong đức tin º Epreuve judiciaire = Sự thử thách tìm công lý: Phương cách sơ khởi của công lý nhằm mục đích xác định tình trạng đúng hoặc sai của một cáo trạng và phương cách ấy bao gồm việc bắt bị cáo phải chọn một thử nghiệm cực nhọc và đau đớn (thanh sắt nung đỏ v.v...), phương cách bị cáo khắc phục được thử nghiệm đó là dấu hiệu người đó vô tội hay có tộì º —> Jugement de Dieu. Ordalie. Question º VTB.

PRÉVARICATEUR = Người lỗi bổn phận: Người không làm tròn những bổn phận tôn giáo thuộc trách vụ hoặc sứ mệnh của mình (Gr 3, 10; 1 Tm 2, 14).

Prévenante (Grâce) —> Grâce.

PRÉVÔT = Trưởng Kinh sĩ đoàn (do từ lt praepositus = được đặt cầm đầu): Trong một số Kinh sĩ đoàn, đây là tên gọi dành cho tước vị số một của vị kinh sĩ đứng đầu.

PRIÈRE = Cầu xin, cầu nguyện, kinh, kinh nguyện (do từ La-tinh pres, precis = lời xin cùng Thiên Chúa): Lời cầu xin cùng Thiên Chúa º Với một nghĩa tổng quát và thông dụng hơn, từ này được dùng để chỉ tất cả những liên hệ của tâm trí với Thiên Chúa hoặc để cầu xin Người một ân lành, hoặc để ca tụng tạ ơn Người hay để tỏ ra khiêm hạ trước mặt Người º Kinh nguyện chung hoặc riêng, đọc lớn tiếng hoặc thầm thĩ trong lòng trí v.v... º —> Vocale (Prière). Oraison º Prière universelle, prière des fidèles —> Oratio fidelium º VTB.

¨ Preces = Kinh cầu sám hối: Các kinh cầu làm nên sự thông phần của các tín hữu vào Kinh Thần vụ, ở Đông phương, vào thế kỷ IV. Các Kinh cầu này đã được thu gom lại thành một chuỗi những câu đáp ca, và trong Sách Thần vụ Rôma, chúng chỉ còn lại ở Kinh Ca Ngợi (Laudes) và Kinh Chiều (Vêpres) của những ngày mùa Chay.

¨ Imprécation = Sự nguyền rủa, sự chúc dữ (do từ La-tinh imprecari): Lời nói xấu xa người ta dùng để chúc sự dữ cho cận nhân, cho chính mình hoặc cho bất cứ điều gì.

PRIESTERCODEX = Nguồn tư tế. Một trong bốn tư liệu chính yếu được dùng trong việc soạn thảo quyển Ngũ Kinh, biểu thị được bằng ký hiệu chữ đầu P và cũng được gọi là Code sacerdotal. Bộ luật tư tế, nguồn P.

PRIEUR = Tu sĩ bề trên (do từ La-tinh prior = thứ nhất): Bề trên dòng º Trong Dòng thánh Bênêđitô, người ta phân biệt le prieur claustral = đại diện viện phụ, bề trên nội vi: vị đại diện hoặc thay thế viện phụ trong một đan viện; le prieur conventuel = bề trên tu viện: bề trên một tu viện tự quyền (sui juris); le prieur simple = bề trên tu viện nhánh: bề trên một tu viện phụ thuộc vào một đan viện º Với các tu sĩ Chartreux, tu sĩ Đôminicô, đó là tước hiệu của vị bề trên địa phương.

¨ Prioral = Thuộc về bề trên tu viện (Tính từ): Có liên quan đến vị bề trên tu viện (prieur) (ví dụ: la charge priorale = trách vụ bề trên tu viện).

¨ Prieuré = Tu viện, đan viện có “prieur”. Đan viện được cai quản bởi một bề trên tu viện (prieur) º Trong dòng thánh Bênêđitô người ta phân biệt: les prieurés conventuels = các đan viện tự trị. Các đan viện tự trị nhưng chưa được nâng lên hàng đan viện có viện phụ và les prieurés simples = các đan viện đơn. Các đan viện chưa có được sự tồn tại độc lập và vẫn còn dưới quyền cai quản của vị viện phụ đã lập nên các đan viện đó.

Primatiale, primauté etc... —> Prime.

PRIME = Kinh giờ nhất. Giờ kinh nhỏ thứ nhất của Kinh Thần vụ trong ngày, đã bị hủy bỏ do cuộc cải cách năm 1960.

¨ Primat = Giáo trưởng. Ngày xưa, tước hiệu ở Tây phương dành cho một số tòa tổng giám mục mà do một đặc ân hoặc một tục lẹ, được xem là có quyền ưu tiên về tài phán hoặc danh dự trên các tổng giám mục khác º Ngày nay, tước hiệu này hoàn toàn chỉ có tính cách danh dự gắn liền với một tòa giám mục do truyền thống. Như Đức Tổng Giám Mục Lyon là Primat des gaules (Giáo trưởng xứ Gaules) và Đức Tổng Giám Mục Bordeaux là Primat d’Aquitaine (Giáo trưởng miền Aquitaine).

¨ Primatial = Thuộc về giáo trưởng. Ngày nay, có liên quan đến vị giáo trưởng: dinh thự giáo trưởng (palais primatial), nhà thờ giáo trưởng (église primatiale hoặc danh từ une Primatiale).

¨ Primatie = Tòa giáo trưởng: Tòa giám mục mà quyền ưu tiên trên các tòa giám mục lân cận được thừa nhận theo truyền thống º Ngày nay, quyền ưu tiên này chỉ còn là một tước hiệu và không mang một quyền tài phán đặc biệt nào.

¨ Primauté = Quyền tối thượng: Sự ưu đẳng của một người trên những người khác º Primauté du Christ = Quyền tối thượng của Chúa Kitô: Quyền Chúa Tể của Người trên thế giới, loài người và các thiên thần. Quyền này có nền tảng là Ơn thủ lĩnh (grâce capitale) của Người º Primauté de Pierre = Quyền tối thượng của Phêrô: Uy quyền của Phêrô (Ga 1, 42) và từ đó, đưa đến tình trạng ưu đẳng trường tồn mang tính tông tòa của Tông đồ Phêrô ở Rôma. Liên kết với sự vững mạnh trong đức tin và các phong tục (Lc 22, 32), quyền tối thượng này đã đặt nền trên ý muốn, mang tính lịch sử và thời sự của Chúa (Mt 16, 18; Ga 21, 15) và nó chỉ tồn tại trong những giới hạn được xác định bởi Mặc Khải, lịch sử Giáo Hội và các quyết định của các Công đồng cũng như của huấn quyền º —> Collégialité.

¨ Primitif = Nguyên thủy, sơ khai: Cái gì là đầu tiên xét thep nguồn gốc º Révélation primitive = Mặc khải thời sơ khai. Sự mặc khải của Thiên Chúa đã ban cho những con người đầu tiên và truyền thống của sự mặc khải đó vẫn còn được nhận ra ở một số các tôn giáo hoặc một số khía cạnh của các tôn giáo hiện thời. Lý thuyết này, được triển khai để biện giáo cho một số các truyền thống tôn giáo xem ra không bị sai lạc và có những ăn khớp với nhau và trong một số tôn giáo mà lý thuyết này đang bị tranh luận và có thể không được công nhận º Eglise primitive = Giáo Hội sơ khai: Giáo Hội của các thế kỷ đầu và một cách tổng quát, là Giáo Hội của ba hoặc bốn thế kỷ đầu tiên trước, khi có những cuộc xâm lược.

¨ Primate = Loài linh trưởng: Con vật cấp cao của lớp có vú: con người và những con vượn người khổng lồi thuộc về loài này.

¨ Prémices = Của đầu mùa (do từ La-tinh primitiae = những sự vật đầu tiên): Những hoa quả đầu tiên của đất đai, những con cái đầu tiên của loài vật hoặc của loài người, thường được làm tế vật dâng hiến lên thần linh (ví dụ nơi những người Pygmées). Đối với nhà dân tộc học W. Schmidt, việc dâng cúng các của đầu mùa là nguồn gốc của tất cả mọi hình thức hy tế và diễn tả lại hình thức phụng tự xa xưa nhất º Kinh Thánh. Luật Môsê qui định việc dâng cúng những của đầu mùa và thường kết hợp thuế thập phân vào đó º Trong Tân ước, từ này thường đồng nghĩa với từ “arrhes” (ân huệ mở đầu của Thần Khí), trong thuật ngữ Prémices de l’Esprit (Ân huệ mở đầu của Thần Khí) (Rm 8, 23). Trong 1Cr 15, 20, Đức Kitô phục sinh được gọi là Prémices des morts (Người mở đường cho kẻ chết), người đầu tiên trong một khối người sẽ sống lại toàn thể º Phụng vụ. Kinh đầu mùa: Kinh Thần vụ Bốn Mùa Lễ Hiện Xuống được kết liền với việc dâng những của đầu mùa trong mùa gặt hái. Chính ở cuối phần Lễ quy, bằng câu per quem haec omnia bona creas (nhờ Người mà Cha đã tạo dựng tất cả những của cải này), ở Rôma, người ta chúc phúc những hoa quả mới º Messe de prémices = Thánh lễ mở tay: Thánh lễ đầu tiên của một vị tân linh mục, của đầu mùa trong chức linh mục của mình º VTB.

¨ Primicier = Người tiên khởi (do từ La-tinh primus in cera, người được ghi ở đầu bảng bằng sáp ong). Trong một nghĩa rất tổng quát, người đứng đầu một đoàn hoặc một nhóm người º Le primicier des Martyrs = Vị Tử đạo tiên khởi: Thánh Têphanô, vị tử đạo đầu tiên º Cardinal-primicier = Hồng y niên trưởng: Vị niên trưởng của Hồng y đoàn º Primicier du conseil de fabrique = Chánh trương, Trùm nhất = Vị thứ nhất trong các thành viên hội đồng quản trị tài sản giáo xứ —> Fabrique. Marquiller º Theo nghĩa chính xác, một chức kinh sĩ đoàn.

PRINCE = Thủ lãnh (do từ La-tinh princeps = người chiếm vị trí thứ nhất, thủ lãnh). Prince des Apôtres = Thủ lãnh các Tông đồ: Thánh Phêrô, thủ lãnh và đầu của các Tông đồ, theo hệ thống thuật ngữ truyền thống được dành cho Công đồng Ephêsô (431) ºPrince des évêques = Thủ lãnh các giám mục: Tước hiệu giáo hoàng nhấn mạnh đến quyền tối thượng mà giáo hoàng Rôma có trong giám mục đoàn như là người kế vị thánh Phêrô. Đồng nghĩa: Évêque des évêques (Giám mục của các giám mục) º Prince de l’Eglise = Hoàng thân của Giáo Hội: Tước hiệu theo nghi thức của các vị Hồng y, lập thành Giáo triều của một triều đại giáo hoàng, được đồng hóa với các hoàng thân thích tộc º Prince du monde = Thủ lãnh thế gian: Tên gọi dành cho Satan (Ga 14, 30; 16, 11), thủ lãnh của ma quỉ (Lc 11, 15), trong Tân ước, thủ lãnh này sẽ bị Đức Kitô truất phế (Kh 1, 5).

¨ Principautés = Các Quyền thần. Thần học. Tên gọi dành cho một trong các phẩm thiên thần (Ep 1, 21; Cl 1, 16; Rm 8, 3 v.v...) º Các quyền lực huyền bí : Tên gọi đôi khi được dành cho cho các quyền lực huyền bí nghịch cùng Triều Đại Thiên Chúa (1 Cr 15, 24; Cl 2, 15).

¨ Principe = Nguyên ủy, căn nguyên, nguyên lý, nguyên tắc (tiếng La-tinh principium = khởi đầu): cái đầu tiên, hoặc trong lãnh vực vận hành, biến dịch, thời gian (ví dụ au principe nghĩa là vào lúc khởi đầu) hoặc trong lãnh vực hữu thể (ví dụ bản thể là nguyên lý của cái hiện hữu) hoặc trong lãnh vực tri thức: điều mà nhờ đó một thực tại ít được biết hơn, có thể được biết đến cách sâu xa hơn hoặc trong lãnh vực hành động: cái điều khiển quyết định hoặc hành động º Phân biệt với nguyên nhân (cause) là cái chỉ nói lên sự có trước trong lãnh vực hữu thể mà thôi; do đó, trương độ của nó hạn hẹp hơn. Ví dụ. Điểm khởi hành của vận động là nguyên ủy (principe) của vận động này chứ không phải là nguyên nhân (cause) º Cũng phân biệt với yếu tố (élément), tức là nguyên lý cấu tạo của một thực tại mà trương độ cũng kém hơn từ nguyên nhân º Principes extrinsèques = Các nguyên lý ngoại tại: hay ở ngoài cái mà chúng là nguyên lý º Principes intrinsèques = Các nguyên lý nội tại: Các nguyên lý ở bên trong (ví dụ bản chất, nguyên lý vận động nội tại trong mỗi hữu thể) º Principes communs = Các nguyên tắc chung: Ví dụ các nguyên tắc chung cho nhiều ngành khoa học º Principes propres = Các nguyên tắc riêng. Ví dụ các nguyên tắc riêng cho một ngành khoa học duy nhất º Principes premiers = Các nguyên lý đệ nhất: các mệnh đề bất khả chứng minh và hiển nhiên, được giả thiết trước là do mọi hoạt động diễn dịch hoặc lý luận của lý trí. Các triết gia đã đặt ra một số nào đó các nguyên lý đệ nhất mà trong đó ta phải nhớ: 1. Le principe de non-cantradiction = Nguyên tắc không mâu thuẫn (đôi khi cũng được gọi một cách sai lầm là nguyên tắc mâu thuẫn: le principe de contradiction) theo đó một sự không thể vừa có, lại vừa không có ở trong cùng một tương quan 2. Le principe d’identité = Nguyên lý đồng nhất: theo đó, điều có, là có, điều không có là không có. A là A. 3. Le principe du tiers exelu = Nguyên tắc triệt tam. Theo đó, hai mệnh đề mâu thuẫn, thì một là đúng, còn cái kia là sai, không có cái trung dung. 4. Thêm vào các nguyên tắc luận lý này, người ta có thể có le principe de raison suffisante = Nguyên tắc túc lý: (mọi vật đều có một lý do tồn tại, một sự khả tri) và các khía cạnh phát sinh của nó: nguyên tắc nhân quả (principe de causalité), nguyên tắc cứu cánh (principe de finalité) v.v...

Prioral —> Prieur

PRISCILLIEN = Ông Priscillien. Người thành lập một giáo phái ở Tây-ban-nha khoảng năm 370. Ảnh hưởng của ông lan rộng nhanh chóng cho đến miền Aquitaine, ông vận động để mình được tấn phong giám mục Avila, nhưng đã gặp phải sự chống đối mãnh liệt của một phần trong giám mục đoàn ở Tây-ban-nha và ở Gaule. Bị cáo buộc trước một thượng hội đồng ở Bordeaux, ông đã kháng cáo lên tòa án của hoàng đế Maxime; bị theo đuổi bởi người cuồng tín Ithace và mặc dù có sự can thiệp của thánh Martinô thành Tours, ông đã bị kết án tử hình và bị xử khoảng năm 385. Người ta qui cho ông mười một tiểu luận có giá trị khá tầm thường.

¨ Priscillianisme = Học thuyết Priscillien. Học thuyết của Priscillien, một học thuyết khó định nghĩa vì sự bảo mật mà các đồ đệ của ông cố tạo quanh mình và sự nghèo nàn của các bản văn còn giữ lại được. Khởi đầu là một phong trào chủ trương khổ tu thái quá và có những lời tiên báo gây hoang mang đặt nền tảng trên các thứ kinh thánh ngụy thư. Người ta trách giáo phái này có một nền thần học Ba Ngôi theo kiểu hình thái thuyết, những giao du với thuyết Manikê (thuyết nhị nguyên) và thuyết thần tri, một lý thuyết về sự nói dối có ích lợi đã bị thánh Augustinô phi bác.

PRISE d’habit = Nghi lễ mặc áo dòng: Nghi lễ trong đó người thỉnh sinh lãnh nhận chiếc áo của tu viện mà người đó muốn gia nhập. Thông thường, thời gian nhà tập bắt đầu bằng nghi lễ mặc áo dòng. Dầu sao thì một nghi lễ chính thức cũng không cần thiết bao nhiêu đối với việc đó.

PRIVATION = Sự khiếm khuyết, sự thiếu. Triết. Sự thiếu vắng một điều tốt trong một chủ thể mà bình thường chủ thể này phải có hoặc có thể có. Tự nó, nó là một vật tưởng tượng º Phân biệt với sự phủ nhận (négation) thuần túy, là sự khiếm diện hình thức bị phủ nhận mà không qui chiếu đến một chủ thể có khả năng nhận lãnh nó (ví dụ, trong viên đá, không có sự khiếm khuyết - privation - mà chỉ có sự phủ nhận - négation - của thị giác) º Phân biệt với chất thể (la matière) là nguyên lý thực sự của các bản thể vật lý, mặc dù nó chỉ là một tiềm năng thuần túy, nhưng nó tác động đến chất thể và nó hiện diện ở tất cả mọi vận động, mọi sự sản sinh, vì nó là khởi điểm của vận động. Sự phật ý không thể được thực hiện mà không có nó º Giáo luật. Sự bãi chức, sự truất quyền, tước bỏ: Theo nghĩa rộng, tất cả mọi sự truất quyền sở hữu do một quyết định của giới chức có thẩm quyền º Theo nghĩa hẹp, oán vạ tiền kết hoặc hậu kết mà do đó một kẻ tội phạm bị tước mất bằng cách cưỡng bức một đặc ân, một quyền lợi, một trách nhiệm, một chức vụ hoặc một bổng lộc mà người đó có theo luật định (ví dụ sự tước bỏ việc chôn cất theo Giáo Hội đối với những tội nhân công khai và hiển nhiên).

PRIVILÈGE = Đặc ân, đặc quyền (do từ La-tinh privilegium, do lex, legis = luật và privatus = riêng tư: luật riêng, luật có lợi cho tư nhân). Quyền lợi hoặc ân huệ đặc biệt được ban trong một ý hướng rộng luợng cho một người hoặc một sự vật bằng một văn thư đặc biệt của giới chức có thẩm quyền —> Rescrit (ví dụ ân huệ của bàn thờ có đặc ân - l’autel privilé - giá được ban cho một vị linh mục bất cứ nơi nào mà vị linh mục này dâng thánh lễ, hoặc ân huệ gắn liền với một bàn thờ bất cứ linh mục nào dâng thánh lễ ở đó) —> Privilégié º Theo nghĩa nới rộng, quyền khách quan đặc biệt, không cần thiết, được tạo nên do một luật hoặc một tục lệ hợp pháp đối với một tập thể người (ví dụ những đặc quyền của các giáo sĩ - privilèges des clercs) —> Exemption. Immunité º Privilège paulin —> Paulin º Privilège pétrinien = Đặc ân Phêrô: đôi khi, duới tên gọi này, người ta nói đến quyền cá nhân mà Đức Giáo Hoàng có để, vì những lý do chính đáng, hủy bỏ một cuộc hôn nhân bí tích đã không hoàn hợp —> Dispense super rato et non consummato.

¨ Privilégié (Autel) = Bàn thờ có đặc ân. Theo nghĩa gốc, bàn thờ có kèm theo đặc ân tòng sở, có quyền được hưởng một ơn đại xá dành cho các đẳng linh hồn khi dâng thánh lễ cầu nguyện cho họ, trừ những ngoại lệ rất hiếm hoi º Theo nghĩa nới rộng, đặc ân tòng nhân được ban cho một số các linh mục ở bất cứ bàn thờ nào mà các vị ấy cử hành thánh lễ (ví dụ ngày 2 tháng 11, tất cả mọi thánh lễ đều được hưởng đặc ân ấy, giống như các thánh lễ đó được cử hành trên một bàn thờ có đặc ân).

Probabilisme, probabilionisme, probation —> Preuve

Probatique (Porte) —> Piscine

Procéder —> Procession

PROCÈS = Vụ kiện, vụ án (do từ La-tinh processus = sự bước về phía trước, sự tiến triển, sự tiến bộ). Trước một tòa án giáo hội, việc thảo luận trong những hình thức luật pháp và việc xác định một cuộc tranh luận liên quan đến một chất thể mà Giáo Hội có quyền được biết đến. Đồng nghĩa: Cause —> Cause. Instance º Procès contentieux = Vụ kiện tranh chấp: Vụ kiện nhằm mục đích công nhận một quyền lợi hoặc tuyên bố một sự kiện pháp lý. Đồng nghĩa: Procès civil (ví dụ một vụ kiện tiêu hôn) º Procès criminel = Vụ đại hình: vụ án gây nên bởi việc phạm một trọng tội được công quyền đưa ra và nhằm mục đích gia hình phạt hoặc tuyên bố những hình phạt được luật pháp dự kiến —> Promoteur de justice º Procès administratif = Vụ hình chính: Những vụ án mà trong đó người ta bỏ qua những hình thức phức tạp của thủ tục pháp lý để sử dụng một thủ tục khác mà tính cách sơ lược và giản tiện của nó được biện minh do bởi lợi ích của các linh hồn. Đồng nghĩa procès économique, procès disciplinaire, procès sommaire (ví dụ vụ kiện để cưỡng chế một cha xứ phải từ chức) º VTB.

¨ Procession = Rước kiệu, đi kiệu, đoàn rước. Phụng vụ. Sự khẩn cầu trọng thể do giáo dân thực hiện dưới sự dìu dắt của hàng giáo sĩ, bằng cách đi trong trật tự từ một nơi thánh đến một nơi thánh khác, và nhằm kích thích lòng đạo đức của các tín hữu hoặc nhắc lại những ân huệ của Thiên Chúa và tạ ơn Người hoặc cầu xin những sự trợ giúp của Thiên Chúa —> Pèlerinage. Jubilé º Thần học. Sự nhiệm xuất: Theo nghĩa chủ động, hành động mà một Ngôi Thiên Chúa phát xuất ra Ngôi kia. Người ta phân biệt hai nhiệm xuất trong Thiên Chúa: Nhiệm sinh (procession de génération), riêng cho Chúa Cha, và nhiệm xuy (procession de spiration), còn được gọi là nhiệm xuất (theo nghĩa chặt) chung cho Chúa Cha và Chúa Con (hoặc riêng cho Chúa Con, và cho Chúa Cha bởi Chúa Con) º Theo nghĩa thụ động, chung hạn của sự nhiệm xuất chủ động: Người ta phân biệt hai sự nhiệm xuất: sự nhiệm xuất (Tử hệ) của Chúa Con sinh bởi Chúa Cha, sự nhiệm xuất (được gọi chung là nhiệm xuy) của Chúa Thánh Thần phát xuất từ Chúa Cha và Chúa Con: sự nhiệm xuất sau cùng này được diễn tả bằng phương pháp tình yêu trong thần học Augustinô và La-tinh (Chúa Thánh Thần là tình yêu của Chúa Cha và Chúa Con, hoặc Ngài là tình yêu của Thiên Chúa, Đấng trong khi chiêm ngưỡng Lời của mình, thì cũng yêu chính mình nữa), bằng phương pháp của đời sống nhất là trong thần học Đông phương.

¨ Processionnal = Sách nghi thức rước kiệu: Sách phụng vụ chứa đựng những đáp ca, những thánh thi và những tiền xướng, có nốt nhạc, mà người ta phải hát trong các cuộc rước kiệu khác nhau trong năm º Processionnal de la messe = Sách nghi thức rước trong thánh lễ: Quyển sách phụng vụ chứa những bài có nốt nhạc của những kinh tiền xướng và thánh vịnh, thích hợp để hát trong ba cuộc rước của thánh lễ: nhập lễ, dâng lễ và hiệp lễ º Do loại suy, tên gọi này đôi khi cũng dành cho chính bài hát kèm theo cuộc rước. Như vậy, người ta nói thánh lễ khởi đầu bằng Bài hát rước vào lễ (Processionnal d’entrée).

¨ Processus sociaux = Các qui trình xã hội: Những hình thức cơ bản và có thể làm điển hình của tác động qua lại của xã hội xảy đến xuyên qua những vai trò xã hội do con người thực hiện º Người ta phân biệt các qui trình hợp tác (les processus associatifs): sự hợp tác, đồng hóa, thích nghi; và các qui trình phân ly (les processus dissociatifs): xung đột, đối lập, tranh đua.

PROCHAIN = Đồng loại, thân cận: Người ở ngoài vòng bà con (các anh em ruột thịt); nhưng gần gũi với một người nào đó º Cựu Ước: Từ này thường được dùng để chỉ người Israel hoặc người tân tòng đã chịu cắt bì º Tân Ước: Tất cả mọi người, cho dầu là kẻ thù, mà người Kitô hữu phải trở nên gần gũi với họ. Khi người Kitô hữu nhận biết người đó cũng là một người con cái của Thiên Chúa và yêu mến họ bằng tính bác ái, thì vòng tròn những người thân cận trở nên phổ quát. Xem Lc 10, 29tt (Dụ ngôn về người Samaritanô tốt lành) º VTB.

Proclamation —> Acclamation

PROCLUS de Constantinople = Proclus de Constantinople. Linh mục và là nhà thuyết giảng ở Constantinôpôli đã theo lập trường chống lại giáo thuyết của Nestôriô ngay từ năm 430. Thượng phụ Constantinôpôli từ năm 434 đến 446. Quyển Tome aux Arméniens (Quyển sách gởi cho những người Armênia) của ông về sự Nhập Thể đã gây ra sự tranh luận về Théodore de Mopsueste giữa Antiokia và Alexandria (435-438). Người ta còn giữ của ông những bài giảng Tin Mừng và các bức thư, quan trọng đối với lịch sử kitô học và giáo lý về Đức Maria. Proclus đã cố gắng nối kết lại những hệ thống thuật ngữ của Alexandria và Antiokia về sự Nhập Thể.

PROCOPE DE GAZA = Procope De Gaza. Đại diện của trường phái Gaza, nổi tiếng là một nhà chú giải Kinh Thánh và là nhà biên soạn đầu tiên các dây chuyền chú giải Kinh Thánh quan trọng (nhất là về bộ Bát thư). Ông cũng đã để lại nhiều bức thư († khoảng 538).

Procurateur, procuration, pro-curé —> Curé

PRODIGALITÉ = Sự, tội hoang phí, phung phí (do từ La-tinh prod-agere = ném trước mặt mình): Tội hay nết xấu phung phí º Sự ác của tội này xuất phát từ sự thiếu tôn trọng những sự vật của mặt đất là những cái mà trước khi thuộc quyền sở hữu hợp pháp của họ, thì tiên thiên là thuộc về Thiên Chúa, sau đó nữa là thuộc về toàn thể nhân loại: đó là của cải của toàn thể gia đình nhân loại; sự phung phí là thiếu công bằng, thiếu tôn trọng và thiếu đức ái đối với những người có thể cần đến những của cải bị phung phí đó º Nết xấu đối nghịch là sự hà tiện, còn nặng hơn nữa. Nhân đức mà chúng đối nghịch lại hoặc do thái quá hoặc do thiếu khiếm, là sự rộng rãi.

PROFANE = Phàm tục, trần tục (do từ La-tinh profanus ‘ở ngoài đền thờ”: Phạm vi của những sự vật thoát ra ngoài trật tự của điều linh thánh (le sacré) là phàm tục. Ngoại diện của nó thay đổi, vì những sự vật linh thánh có thể mất đi đặc tính của chúng và những sự vật phàm tục lại có thể được thánh hóa. Việc sử dụng các sự vật phàm tục chỉ được biện minh bởi nguyên tắc lợi ích cá nhân hoặc cộng đồng. Tuy nhiên, ngay nguyên tắc này cũng có thể được thánh hóa, ví dụ như khi tất cả phạm vi quyền lợi được xem như là linh thánh. Nhưng ngay khi việc sử dụng chính đáng những sự vật phàm tục mang một đặc tính linh thánh thì nò cũng không đưa các sự vật ấy ra khỏi lãnh vực phàm tục mà chúng lệ thuộc vào. Một sự vật chỉ trở thành thánh thật sự khi nó trở thành một biểu hiện của cái thần linh, một linh khải (hiérophanie). Sanctification du profane = Sự thánh hóa con người trần tục: sự cố gắng, đặc trưng của Kitô giáo, để làm cho toàn thể đời sống nhân loại trở nên thánh thiện trong ân sủng của Thiên Chúa º —> Sacré.

¨ Profaner = Phạm thánh, xúc phạm sự thánh: Phạm đến tính cách linh thánh của một người, một sự vật hoặc một nơi đã dâng hiến cho Thiên Chúa º Đồng nghĩa violer.

¨ Profanation = Sự phạm thánh: Hành động phạm thánh, phạm đến tính cách linh thánh của một người, một sự vật hoặc một nơi đã được dâng hiến cho Thiên Chúa º Đồng nghĩa: Sacrilège. Violation º Profanation des Saintes Espèces: Tội xúc phạm đến Mình Thánh Chúa: Tội phạm do người, vì khinh dễ mà quăng bỏ Mình Thánh Chúa, mang hoặc giữ Mình Thánh Chúa với ý đồ xấu xa và qua chính sự việc (ipso facto) người đó bị phạt vạ dứt phép thông công cách rất đặc biệt dành riêng cho Tòa thánh º Profanation d’une église, d’un cimetière = Sự xúc phạm đến thánh đường, đến nghĩa trang: Sự xúc phạm đến một nhà thờ (hoặc một nghĩa trang), xuất phát từ sự kiện người ta đã hiển nhiên có một số hành động nhất định mà Giáo Hội xét là những hành động ấy phạm đến tính cách linh thánh của nơi đó và hậu quả là nơi chốn đó bị cấm sử dụng bao lâu nơi chốn ấy được tẩy uế theo các nghi thức phụng vụ —> Réconciliation.

PROFESSION = Sự tuyên xưng (do từ La-tinh professio, do động từ profiteor, phái sinh do pro = trước và fateor = nhận biết, thú nhận): Sự thú nhận trước mặt một người nào, sự tuyên bố công khai º Profession de foi = Sự tuyên xưng đức tin, sự tuyên tín: Sự tuyên bố niềm tin một cách công khai º Profession religieuse = Sự khấn dòng: Lời hứa công khai và thuộc dòng tu (voeux de religion = các lòi khấn dòng) qua đó một người cam kết dấn thân vào tình trạng là tu sĩ. Người ta phân biệt profession solennelle = Sự khấn trọng thể: chỉ có thể là trọn vẹn và vĩnh viễn, và profession simple = Sự khấn đơn (hoặc khấn tạm hoặc khấn vĩnh viễn), là lời khấn mà, theo giáo luật, chỉ có thể cũng trọn vẹn như lời khấn thứ nhất (hạn chế trong việc từ bỏ của cải, có khả năng được chuẩn miễn) º Faire profession de = Tuyên bố công khai (một tư cách, một dịch vụ, một nghề nghiệp nào đó), thi hành công khai tư cách, dịch vụ, nghề nghiệp đó.

¨ Profès = Tu sĩ khấn trọn: Tu sĩ đã tuyên khấn.

PROGRÈS = Sự tiến bộ: Sự phát triển của một bản thể hoặc một hoạt động º Tu đức. Sự phát triển đức ái và các nhân đức khác, đồng thời với sự gia tăng ơn thánh hóa. Sự ước muốn tiến bố là một dấu hiệu của sự nên thánh.

¨ Progressants = Những người đang tiến bộ. Thông thường và theo nghĩa rộng, tất cả các Kitô hữu, vì sự tiến bộ cần thiết cho đời sống thiêng liêng vốn là một đời sống đức ái º Theo nghĩa hạn hẹp và đặc biệt, những người đang ở trong con đường được soi sáng (voie illuminative). Phân biệt với những người khởi sinh và những người trọn lành.

¨ Progressisme = Chủ trương tiến bộ: Người ta đã gọi như vậy trong những năm 1945 và những năm tiếp theo, một nhóm các Kitô hữu đoàn kết với đảng cộng sản và chấp nhận những lựa chọn chính trị, những chỉ thị, những khẩu hiệu của đảng cộng sản. Phong trào này lúc bấy giờ đã bị lên án º Từ đó, từ này, nơi các đối thủ cứng rắn nhất của chủ trương tiến bộ xưa này, thường chỉ thái độ của các Kitô hữu có những lập trường Kitô giáo cởi mở, và những lập trường chính trị “tiên tiến” (cánh tả).

PROHIBITION = Sự cấm, cấm đoán: Theo nghĩa tổng quát nhất, sự cấm đoán theo luật º Theo nghĩa hẹp, phuơng sách phòng ngừa, chứ không phải hình phạt, mà Đấng thường quyền dùng để cấm chỉ sự lãnh nhận hoặc thi hành các Thánh chức và các chức năng thánh đối với một kẻ tội phạm đã bị tố cáo ra công lý và sắp bị xét xử hoặc đối với một kẻ tội phạm mà trọng tội hoặc là có lẽ có thật hoặc là chắc chắn có thật, nhưng được che đậy do qui định.

¨ Prohibant = Ngăn trở cấm chỉ (empêchement): gồm có việc cấm chỉ nặng, không cho lập giao ước hôn phối, không cho lãnh nhận hoặc thi hành các Chức Thánh, không cho chấp nhận vào nhà tập hoặc khấn dòng, nhưng không ảnh hưởng đến tính thành sự của hành vi được đặt ra bất chấp sự cấm chỉ này. Đồng nghĩa: Prohibitif º —> Empêchement. Dirimant.

Projection, projectif —> Introjection.

PROLEPTIQUE = Theo cách tính về trước (do tiếng Hy-lạp prolepsis = sự làm trước): Nói lên tính chất của một biến cố lịch sử được ấn định theo một thời kỳ hoặc một phương pháp niên đại chưa được thiết lập khi sự kiện xảy ra. Bằng cách đó mà người ta ấn định những biến cố của thời cổ đại kinh thánh, tôn giáo hoặc thế tục, bằng những năm Giulianô theo cách tính về trước.

PROLOGUE = Lời mở đầu, lời tựa: Bài viết ở trước một tác phẩm lời nói đầu của tác giả. Các ấn bản Kinh Thánh, tất cả đều có lời tựa, không thuộc thư quy và được gán cho quyển sách của Jésus ben Sira: người phiên dịch Hy-lạp tự trình bày về mình như là cháu của người soạn thảo º Tác giả Tin Mừng Gioan đã đặt trước tác phẩm của mình một Lời Tựa (I, 1-18) bằng văn xuôi có nhịp điệu, dành cho mầu nhiệm Nhập Thể của Ngôi Lời Thiên Chúa.

PROMESSE = Lời hứa: Sự cam kết, thường là có điều kiện (Tv 89, 31) của Thiên Chúa đối với dân Người (Rm 15, 8), với Đavít hoặc với một nhân vật trong lịch sử Israel º Fils de la promesse = Con, con cái của lời hứa (St 18, 14 và nhất là 22, 17). Isaac; ở số nhiều, từ này chỉ những người trung tín của Thiên Chúa, những người bắt chước và những kẻ kế thừa đức tin của Abraham (Rm 9, 8; Ep 3, 6; Gl 3, 14) º Terre de la promesse = Đất hứa: xứ sở của Israel (Ds 32, 11) º Phụng vụ. Promesse du baptême = Những lời hứa trong bí tích Rửa tội: những lời hứa được công bố bởi người Kitô hữu hoặc nhân danh người Kitô hữu đó khi gia nhập Giáo Hội của Đức Kitô. Những lời hứa này được lặp lại vào lễ Vọng Phục Sinh º VTB.

Promoteur —> Mouvement.

PROMULGATION = Sự công bố: Hành vi của thẩm quyền lập pháp gồm việc chính thức đưa ra cho các tín hữu biết bản văn đích thực của một luật mới mà họ phải tuân giữ.

PRÔNE = Bài giảng huấn. Theo từ nguyên thủy còn đang được bàn cãi (có thể là do từ La-tinh praeconium = sự tuyên cáo), từ này không có từ tương đương chính xác trong tiếng La-tinh hoặc trong các ngôn ngữ khác. Trong tiếng Pháp cổ, trước tiên, nó có nghĩa là cửa lưới sắt hoặc bục đọc sách, tòa giảng mà từ đó, trong thánh lễ, vị linh mục có những thông báo, những huấn dụ, hướng dẫn lời nguyện giáo dân (Oratio fidelium) và truyền cho những người bị dứt phép thông công phải đi ra. Sau đó, từ này chỉ toàn bộ những công bố này được làm từ bục đọc sách hoặc tòa giảng º Prières du Prône = Lời nguyện giáo dân: Những kinh nguyện có gợi trước những ý chỉ vẫn được làm theo truyền thống ở nước Pháp ở đầu bài giảng lễ chính tại giáo xứ vào ngày Chủ nhật. Những dấu vết của lời nguyện giáo dân xưa (Oratio fidelium), mãi cho đến thế kỷ XVI được đọc sau bài giảng Tin Mừng (hoặc thay cho bài giảng Tin Mừng): và tục lệ này vẫn còn trong hầu hết các lãnh địa theo phụng vụ La-tinh º Recommander au Prône = Nêu ý cầu nguyện: đề cập đến những ý chỉ của các lời nguyện giáo dân.

PROPAGANDE (Congrégation de la) = Thánh Bộ Truyền Giáo (do từ La-tinh Congregatio di propaganda fide = Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin): Thánh bộ Rôma được Đức Grêgôriô XV thành lập năm 1622 để đảm bảo việc truyền bá đức tin trong thế giới và cai quản những Hội truyền giáo hoặc các Giáo Hội phụ thuộc Thánh bộ này hay các Giáo Hội còn cần đến sự nâng đỡ của Thánh bộ này. Ngày nay người ta gọi Thánh bộ này là Thánh bộ phúc âm hóa thế giới.

¨ Propagation de la Foi = Sự truyền bá Đức Tin. Congrégation pour la propagation de la Foi = Thánh bộ truyền bá Đức Tin —> Propagande º ¬uvre de la Propagation de la Foi = Hội truyền bá Đức Tin: Hội truyền giáo được Pauline Jaricot thành lập năm 1822 tại Lyon để nhận những sự trợ cấp cho các Hội Thừa Sai và được Đức Giáo Hoàng Piô XI đặt dưới sự quản lý của Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin năm 1922 —> Sainte Enfance (¬uvre de la). Sainte Pierre Apôtre (¬uvre de).

PROPHÈTE = Tiên tri. Ngôn sứ. Người nhân danh Thiên Chúa mà nói để làm cho người ta biết những ý muốn của Người º Trong thế hệ đầu tiên Kitô giáo, các Kitô hữu được Thiên Chúa linh hứng và tiếp tục các công việc của các Ngôn sứ thời Cựu Ước để khích lệ anh em của họ —> Voyant º Grands prophètes = Các Tiên tri lớn, các Ngôn sứ lớn: Isai, Giêrêmia, Ezêkien và Đanien º Petits prophètes = Các tiên tri nhỏ, các ngôn sứ nhỏ: Hôsê, Giôel, Amos, Zacaria, Malakhi º Prophète d’action = Các tiên tri (ngôn sứ) hành động: những vị ngôn sứ không viết sách: Êlia, Êlisê, Samuel, Nathan v.v... º Roi-prophète = Vua tiên tri: Đavít º Faux prophète = Tiên tri giả: Người nói tiên tri một cách láo khoét hoặc nhân danh một vị thần giả hoặc nhân danh chính mình và không được linh hứng º Prophètes antérieurs = Các tiên tri trước: Trng Kinh Thánh Do Thái, sáu quyển sau đây: Gioduê, Các Thủ Lãnh, Samuel I và 2, Các Vua 1 và 2, đối ngịch với Prophètes postérieurs = Các tiên tri sau: nghĩa là Isai, Giêrêmia, Êzêkien và mười hai tiên tri nhỏ º La Loi et les Prophètes = Lề luật và các Tiên tri: Thuật ngữ Do thái chỉ quyển Ngũ Thư và Các Tiên tri (trước và sau) để nói lên nét chủ yếu của Lời Chúa (người ta ghi nhận là đã bỏ sót những trước tác thánh - les ketoubim - loại thuộc hàng thứ ba của các sách thánh) º Le Prophète = Vị Tiên tri: đối với người Hồi giáo, đó chính là Mahomet º Prophètes cénévols = Nhóm sứ ngôn Cévennes: Sau khi thu hồi chiếu chỉ Nantes (1685), những người Tin lành được linh hứng, ẩn trốn trong dãy núi Cévennes, là những người giúp đỡ anh em của họ º VTB.

¨ Prophétesse = Nữ tiên tri, vợ của Tiên tri: Trong Cựu Ước, những người đàn bà được thần khí của Thiên Chúa hoặc là những người vợ của Tiên tri º Tân Ước, bà Anna, người đã chúc tụng Chúa Giêsu ở Đền thờ (Lc 2, 38) và 4 người con gái của thầy phó tế Philipphê (Cv 21, 9) được xem như là những nữ tiên tri.

¨ Prophétie = Lời tiên tri, sấm ngôn, ơn nói tiên tri: Đoàn sủng riêng (nghĩa chủ động) hoặc lời nói (nghĩa thụ động) của một vị tiên tri.

¨ Prophétique = Thuộc về tiên tri. Inspiration prophétique = Linh hứng tiên tri: tác động của Thiên Chúa trên một vị tiên tri º Livres prophétiques = Các Sách tiên tri: những bản viết của các tiên tri, với một nghĩa khác nhau trong Kinh Thánh Do thái giáo và trong Kinh Thánh Kitô giáo.

¨ Prophétiser = Nói tiên tri. Loan báo ý muốn của Thiên Chúa nhờ sự linh hứng đặc biệt º —> Evangéliser.

¨ Prophétisme = Trào lưu tiên tri, trào lưu ngôn sứ: Trào lưu tôn giáo (bắt đầu vào thế kỷ VIII trước CN và vị sáng lập Kitô giáo hình như là chứng tá cuối cùng của trào lưu này) nhằm phục hưng hoặc thiết lập một tôn giáo trong thần khí và chân lý, thanh tẩy thuyết độc thần khỏi mọi giả mạo của nó, làm sống động, chứ không hủy diệt, khuynh hướng nghi thức phụng tự; trào lưu ngôn sứ thường được đặt đối lập với chức tư tế, và có khuynh hướng đặt lên hàng đầu sự tuân giữ chính xác các qui định của Lề luật và làm cho tính tự phát của đức tin phải bị đè bẹp dưới một số rất lớn những qui tắc tỉ mỉ. Khuynh hướng này thường gặp nơi các tư tế hơn.

PROPITIATION = Sự xá tội, sự đền tội. Trong tiếng Do thái, đồng nghĩa với từ expiation (sự đền tội, sự đền tạ), đem lại sự tha thứ các lỗi lầm º Từ này được áp dụng vào Đức Giêsu bằng một sự chuyển động táo bạo từ công việc sang con người (Rm 3, 25).

¨ Propitiatoire = Nắp xá tội: Tấm bằng vàng che phủ Hòm bia Giao Ước và ở hai đầu có chạm hình hai Thiên Thần Kêrubim nói lên sự hiện diện của Thiên Chúa.

Pro populo —> Peuple

PROPORTION = Tỷ lệ (tiếng La-tinh proportio, được thành lập do pro portione: cho một phần, đôi khi dịch từ Hy-lạp analogia) : Sự tương hợp hoặc sự tương quan giữa các phần với nhau hoặc với toàn thể º Triết. Sự tương quan tồn tại giữa các thực tại hoàn toàn khác nhau —> Analogie.

¨ Proportionnalité = Tính tỷ lệ: Đặc tính của cái bao hàm một tỷ lệ º Analogie de proportionnalité —> Analogie.

PROPOS (Ferme) Quyết chí, quyết tâm: Lòng muốn không phạm tội nữa. Quyết tâm bao gồm trong sự ăn năn đau đớn, sự ái hối, vì sự ái hối, nếu không có quyết tâm, thì sẽ là một điều ghét bỏ tội lỗi một cách giả dối.

¨ Proposition = Mệnh đề (do từ La-tinh pro ponere = đặt phía trước, đề nghị, nói) Luận lý. Biểu thức phán đoán bằng lời, đúng hoặc sai º Thần học. Một mệnh đề được gọi là của đức tin, gần với đức tin, cái nhiên, chắc chắn, không chắc chắn, táo bạo, lạc giáo v.v... tùy theo sự thẩm định thần học mà người ta qui cho nó º Proposition condamnée = Giáo luật. Mệnh đề bị lên án: Sự biểu lộ một tư tưởng đã làm đối tượng cho một sự xét đoán lên án hoặc chỉ trích của Giáo Hội mà người ta gọi là lời nhận xét hoặc sự kiểm trừng (note ou censure) thần học º Les cinq propositions condamnées = Năm mệnh đề bị lên án: Năm mệnh đề được rút ra từ quyển L’Augustians của Cornélius Jansen, tức Jansénius (1585-1638), Giám mục Ypres và bị Đức Innôcentê X lên án trong Hiến chế Cum occasione ngày 31 tháng 5 năm 1653 º (Kinh Thánh) Pains de proposition —> Pain.

PROPRE = Riêng tư, phần riêng (La-tinh pro-prius, do pro-privo = với tư h pro-prius, do pro-privo = với tư cách riêng tư, đặc biệt) (Tính từ): Thuộc về một sự vật cách có đặc quyền: (ví dụ, nghĩa đen tức nghĩa riêng của một từ) º (Danh từ) Phẩm tính, tuy không tham gia vào yếu tính hoặc bản chất của các cá thể, nhưng nhất thiết do yếu tính và bản chất đó mà ra và thuộc về tất cả mọi cá thể của bản chất này (ví dụ ngôn ngữ là phần riêng, là đặc điểm của con người). Một trong năm khái niệm phổ biến º Phụng vụ. Những thi ca phụng vụ chỉ chuyên nhất thuộc về một thánh lễ hoàn vũ hoặc một thánh lễ địa phương nào đó º Propre du temps = Phần riêng về mùa; Propre des saints = Phần riêng các thánh: Toàn bộ những bài bổ túc Phần Thường nguyện, hoặc trong lịch các ngày Chủ nhật xoay quanh lễ Phục Sinh và lễ Sinh Nhật (lịch cữ, âm lịch) được gọi là Temporal (Phần theo mùa) hoặc trong lịch (dương lịch) những ngày của tháng mà phần nhiều các Lễ về Các Thánh được ấn định: Đó là Sanctoral (Sách lễ các thánh). Những phần chung, hoặc toàn bộ những bài chung cho nhiều vị thánh, trước tiên đã là những bài riêng º Propre d’un lieu = Phần riêng theo địa phương: Toàn bộ những bài phụng vụ riêng cho lịch của một địa phương.

¨ Propriété = Đặc tính. Triết. Tính cách của cái gì là riêng, theo nghĩa triết học º Thần học. Propriété divine = Đặc tính ngôi vị Thiên Chúa: Đặc niệm về Thiên Chúa là riêng cho một Ngôi Vị duy nhất của Thiên Chúa. Người ta phân biệt bốn đặc tính trong Thiên Chúa: tính bất khả xuất sinh (innascibilité) và tính làm cha (paternité, là riêng cho Chúa Cha, tính làm con (filiation) là riêng cho Chúa Con, sự nhiệm xuất của Thần khí là riêng cho Ngôi Thứ Ba. Sự chủ xuy mà do đó Thần Khí xuất phát, không phải là một đặc tính cá nhân vì sự chủ xuy là chung cho Chúa Cha và Chúa Con —> Relation º Luật. Hành vi sở hữu một cách riêng tư hoặc chính cái mà người ta sở hữu một cách riêng tư. Droit de propriété = Quyền sở hữu: Điều hợp pháp hóa một văn kiện sở hữu chủ nào đó; hoặc (thần học), vấn đề thần học nhằm mục đích xác định những nền tảng tự nhiên của quyền tư hữu, hoặc của sở hữu   —> Aumône. Justice. Richesse.

¨ Appropriation = Tư chiếm, biệt ứng, sự chiếm hữu: Hành động qui cho một chủ thể duy nhất điều là chung cho nhiều chủ thể º Triết. Trong luận lý học Kinh viện, hành động đem một danh từ chung để làm thành danh từ riêng, mà không làm mất ý nghĩa bình thường của danh từ chung đó: Rôma được gọi là Thành phố (Urbs) do sự biệt ứng hoặc theo phép hoàn xưng (antonomase) º Thần học. Hành vi các tác giả được linh hứng hoặc các văn sĩ của Giáo Hội và các nhà thuyết giảng qui cho một trong Ba Ngôi Thiên Chúa một sự trọn hảo chủ yếu hoặc một hành động ngoại thị (ad extra) (hành động sáng tạo hoặc tác động trên các tạo vật) mà trong thực tế là chung cho cả Ba Ngôi. Vậy sự biệt ứng cốt tại việc gán một thuộc tính chung như là thuộc tính riêng cho một Ngôi: nó đặt nền tảng trên sự giống nhau hoặc sự tương quan của thuộc tính được biệt ứng với đặc tính của một Ngôi nào đó. Cũng vậy, quyền năng là cái gợi lên một Nguyên ủy, một nguồn cội, được biệt ứng cho Chúa Cha là Chủ nguyên vô khởi; kho tàng ân sủng, công việc tình yêu được biệt ứng cho Chúa Thánh Thần, Đấng phát xuất theo lối tình yêu. Sự biệt ứng, khi nó đặt nền tảng trên truyền thống Kinh Thánh và trungt thành với truyền thống Kinh Thánh, là một phương pháp phong phú để nghiên cứu thần học: nó giúp cho trí óc con người đi vào cách mầu nhiệm trong cuộc sống thâm sâu của Ba Ngôi Thiên Chúa và các mối tương quan giữa Ba Ngôi Thiên Chúa với các tạo vật của mình º Luật. Hành vi qua đó người ta chiếm lấy những nhữngì không thuộc về người nào hoặc thuộc về tất cả mọi người làm của riêng cho cá nhân mình.

Prorogation —> Rogation.

PROSCOMIDIE = Sự soạn đồ lễ: Sự chuẩn bị các yếu tố của hy lễ thánh thể trong nghi thức byzantin.

Prose —> Version

Pro-secrétaire —> Secret

PROSÉLYTE = Tân tòng Do thái giáo (do từ Hy-lạp prosélutus = người ngoại quốc được định cư trong một quốc gia): Người ngoại quốc đã theo Do thái giáo º Prosélyte de la porte = Tân tòng ngoài cửa Đền thờ: Người, mặc dù chưa được cắt bì, vẫn giữ Lề luật Môsê, nhưng ở đền thờ họ chỉ được đến phần tiền đường lương dân º Prosélyte de justice = Tân tòng của sự công chính: Người đã chấp nhận phép cắt bì và được đồng hóa với dân Do thái. Vào thời Đức Kitô, những người này, vào ngày lễ khai tâm của họ, lãnh nhận một thứ phép rửa. Từ prosélyte không bao giờ thấy có trong bộ từ ngữ khai tâm Kitô giáo vì các Kitô hữu, tất cả đều là “những người đồng hương với các thánh” cho dầu họ thuộc quốc gia nào (Ep 2, 19; Gl 3, 28) º Theo nghĩa nới rộng, người mới trở lại với một đức tin tôn giáo —> Néophyte.

¨ Prosélytisme = Nhiệt tâm thu phục tân tòng: Hoạt động nhằm chinh phục các tân tòng. Trong gnôn ngữ tông đồ hiện đại, từ prosélytisme, trong từ ngữ cũng như trong các sự kiện, nhường chỗ cho từ évangelisation (phúc âm hóa); từ thứ nhất hàm chứa một nhiệt tâm kín đáo thúc đẩy một người nào kết nạp người khác vào niềm tin riêng của mình; từ thứ hai chỉ sự cố gắng vô vị lợi của bất cứ người nào làm cho người khác biết và yêu mến Đức Giêsu và giáo huấn của Người.

PROSKYNÈSE = Sự bái lạy, sự phủ phục. Ở Đông phương, sự nghiêng mình hoặc sấp mình xuống, biểu lộ sự thờ lạy.

PROSLOGION = Sách Proslogion: Tác phẩm của thánh Anselmô de Cantorbéry (1033-1109), chứa đựng lý chứng hữu thể học danh tiếng.

PROSÓPON = Khuôn mặt, Ngôi vị: Từ Hy-lạp, đầu tiên có nghĩa là mặt tiền (façade), khuôn mặt (visage), mặt nạ sân khấu (masque de théâtre), sau đó có nghĩa là vai được đóng, sau nữa là nhân vật, con người (personnage, personne là từ hình như là một biến thể dân gian của từ prosópon và có cùng một nghĩa như nghĩa đầu tiên của từ prosópon). Trong Tân Ước, từ này khi thì có nghĩa là khuôn mặt hoặc vẻ bề ngoài, khi lại có nghĩa là con người º Trong thần học Ba Ngôi, từ này được dùng để chỉ các “Ngôi Vị” của Thiên Chúa.

PROSPER D’AQUITAINE = Prosper d’Aquitaine. Đan sĩ Marseille, người mà, khoảng năm 428, đã thông báo cho thánh Augustinô biết về sự chống đối mà giáo huấn của ngài về ân sủng đã gặp phải nơi Cassien, và như vậy đã khiêu khích thánh nhân đánh trả phái bán-Pêlagiô. Chính ông đã kịch liệt luận chiến chống lại Cassien và Vincent de Lérius, nhưng sau đó lại làm nhẹ bớt thuyết Augustinô nghiêm khắc của ông trong vấn đề tiền định. Kể từ năm 440, ông đã là một trong các cộng tác viên của Đức Thánh Giáo Hoàng Lêô. Đặc biệt ông đã để lại các bài văn khích bác chống lại phái Pêlagiô († sau năm 455).

PROSPHORE = Bánh có men: Trong nghi thức byzantin, chiếc bánh có men, trên mặt trên mang những chữ đầu của tên Kitô, và trong đó, vào lúc thực hiện nghi thức sửa soạn của lễ (prothèse), người ta cắt ra những mảnh nhỏ dành để thánh hiến.

Prostitution —> Statut

PROSTRATION = Sự phủ phục: Sự rã rời tột độ, sự mệt nhoài º Phụng vụ. Thái độ cầu nguyện này, gồm có việc nằm dài trên mặt đất, thường gặp trong Cựu Ước, đã trở thành hiếm hoi trong phụng vụ La-tinh hiện thời. Nó nói lên sự kính cẩn của con người trước mặt Thiên Chúa là Đấng mà con người cầu xin trong những tình huống có một sự nghiêm trọng ngoại lệ.

PROTECTEUR (Cardinal) = Hồng y bảo trợ: Vào thời Trung cổ, vị Hồng y đảm trách, và đôi khi một cách lạm dụng, việc bảo trợ cho một dòng tu, một nơi thánh, một vương quôc hoặc một ông hoàng thế tục º Ngày nay, vị Hồng y được ban cho một Hội dòng để làm người bảo trợ, không có một quyền tài phán nào cả, trừ những ngoại lệ đã được các Hiến chương dự kiến.

PROTESTATION = Sự công bố, sự phản đối, sự phản kháng (tiếng La-tinh protestatio, phái sinh do protestari, do pro = phía trước, và testari = làm chứng, xác nhận): Sự tuyên bố công khai mà một người nào đó làm do ý muốn của mình º Protestation de foi = Sự công bố đức tin: Sự tuyên bố đức tin một cách công khai º Ngày nay, từ này đã bị biến nghĩa một cách nực cười để rất thường có nghĩa là một hành vi người ta đứng lên “chống đối” (contre) một sự việc chứ không phải “bênh vực” (pour) cho sự việc đó.

¨ Protestant, protestantisme = Thệ phản, cải chánh, tin lành: Từ xuất phát do từ “protestation” của một số các Quốc gia của Đế Quốc Thánh tại hội nghị chính trị Spire (1529), không phải là do chiếu cố đến sự tự do lương tâm, mà là chống lại sự kiện những vấn đề tôn giáo đã được quyết định ở đó với đa số tiếng nói. Chỉ mãi đến sau, từ này mới đượm màu sắc chống Rôma; vả lại, nó dần dần bị chối bỏ bởi những người thuộc nhóm Cải Cách (Les Réformés) là nhóm không muốn nhấn mạnh những khác biệt của họ với truyền thống Công giáo (ví dụ những người Anh giáo): Tin lành là tập hợp những tín phái Kitô giáo gắn liền với Cải Cách liên lục địa thế kỷ XVI (Luthêrô, Calvin, Zwingle v.v...). Chúng ta hãy ghi nhận rằng các Nhà Cải Cách không có ý thành lập một Giáo Hội mới, nhưng chỉ cải cách lại Giáo Hội hiện có: chỉ dần dần họ mới tách rời Giáo Hội này. Trong những gì có vẻ đặc trưng hơn, Tin lành tự mình quan niệm mình như một cuộc cải cách nhằm công bố sự đầy đủ tuyệt đối của Kinh Thánh (Sola Scriptura: chỉ một mình Kinh Thánh), sự công chính hóa bằng đức tin (Sola fide: chỉ một mình đức tin) và sự siêu việt tuyệt đối của Thiên Chúa (Soli Dei gloria: Sự vinh danh của chỉ một mình Thiên Chúa). Bằng cách tương ứng, Tin lành có khuynh hướng đánh giá cao sự thuyết giảng mà hy sinh đời sống phụng vụ và bí tích (tuy nhiên họ vẫn còn giữ lại hai bí tích là Thánh Tẩy và Bữa Tiệc Thánh - Sainte Cène). Tin lành nhấn mạnh đến những hiệu quả của sa ngã và tội nguyên tổ và sự bất lực của trí tuệ con người trong việc hiểu biết Thiên Chúa. Do đó, có sự nhấn mạnh về Theologica Crucis (Thần học Thập giá) và, trong một số trường hợp, một sự ngờ vực đối với thuyết nhân bản. Cuối cùng, điều ấy đưa phái Tin Lành đến chỗ chối từ lối sống đan tu[được hiểu như một “hội” (�uvre)] và lối sống khổ tu nói chung. Thay thế vào là một linh đạo cá nhân nghiêm khắc. Và còn nữa, sự nhấn mạnh đến chức tư tế phổ cập của các tín hữu đồng thời gần như tất cả đều thờ ơ đối với sự kế tục mang tính lịch sử của thừa tác vụ tông đồ (ngoại trừ: những người theo phái Luthêrô Thụy Điển), cũng như trong một số Giáo Hội có những khó khăn trong việc nhìn nhận một huấn quyền có thể được diễn tả như norma normata (quy phạm chuẩn tắc), đức tin của cộng đoàn. Cách tổng quát, phái Tin lành có thái độ ngập ngừng đối với việc biểu lộ mang tính pháp lý của những thực tại thiêng liêng º Trên phương diện lịch sử, người ta phân biệt: Cải Cách (thế kỷ XVI); Chính thống Tin lành (thế kỷ XVII), phái duy đạo đức, đặc tính của thế kỷ XVIII, cũng như thuyết duy lý và sự thai sinh thần học phê bình; chủ nghĩa tự do, phong trào đã thay đổi điển hình của thế kỷ XIX, nhưng đã kết hợp với những trào lưu khác cũng quan trọng, như phong trào Phục Hưng (le Réveil) (là phong trào đánh dấu sâu sắc đời sống của các tín hữu) và thần học Hòa giải (théologie de la Conciliation) (sự chính thống không sợ đương đầu với các triết thuyết của thời đại trên lãnh vực của các thuyết đó); Tin lành hiện đại, được đánh dấu bởi khoa thần học biện chứng (tân-chính thống của Barth) và khoa thần học hiện sinh (Bultmann). Hai trào lưu sau cùng này, ngày nay hình như vững mạnh hơn những trào lưu trước. Cả một khu vực của Tin lành cũng được đánh dấu bởi tư tưởng đại kết. Những khác biệt về thần học, về cấu trúc, về lịch sử và về tâm lý học đã phân họ ra thành những người phái Luthêrô, phái Calvin (Cải cách và Trưởng lão), phái Giám lý (Méthodistes), phái Trưởng tẩy (Baptistes) v.v... Toàn bộ những người Tin lành, kể cả những người Anh giáo, đại diện khoảng 28% các Kitô hữu (tổng cộng 200 triệu) º Thần học. Nhờ tinh thần đại kết, thần học công giáo dần dần có một phán đoán tích cực hơn quá khứ đối với phong trào Cải cách: người ta thừa nhận một cách tổng quát rằng phong trào đó là một thử thách để lập lại công thức về đức tin mà chỉ có phạm trù tiêu cực lạc giáo mới không thể công nhận giá trị của nó một cách trọn vẹn. Thái độ này cũng đã được làm cho trở nên dễ dàng hơn nhờ sự phát triển nghiên cứu lịch sử và xét đến những tác nhân không thuộc thần học. Trong bối cảnh này, nhiều sự dị biệt xuất hiện như những sự hiểu lầm hơn là những chống đối vô phương xích lại gần nhau được. Hai con đường thần học đã giúp đánh giá phái Tin lành một cách tích cực hơn: suy nghĩ về bí tích Thánh Tẩy như sự sáp nhập cơ bản vào Giáo Hội và lý thuyết về những Vestigia ecclesiae (dấu vết của Giáo Hội).

Protévangile —> Evangile

PROTHÈSE = Bàn để của lễ. Trong nghi thức byzantin, chiếc bàn nhỏ đặt sau bàn thờ, bên phải, trong hậu cung nhỏ phía bắc, và trên đó, vị chủ tế thực hành nghi thức mang tên này (rite de prothèse) º Sự soạn của lễ: Sự sửa soạn bánh và rượu để thánh hiến. Đồng nghĩa: Proscomide.

Protocanonique —> canon.

Protodulie —> Dulie

Protohistoire —> Histoire

PROTOLOGIE = Khởi nguyên học (do từ Hy-lạp prótos = thứ nhất; và logos = lời nói, bài nói): Giáo lý liên quan đến những thời kỳ đầu tiên, những nguồn gốc của loài người. Đối lập với eschatologie (cánh chung học), giáo lý về những thời kỳ sau cùng.

Protomartyr —> Martyr

Protonotaire —> Note

Protosyncelle —> Celle

Prototype —> Type

PROTREPTIQUE = Sách huấn dụ (tiếng Hy-lạp: lời huấn dụ). Hạn từ trong thời cổ đại Hy-lạp chỉ một tác phẩm được viết nhằm mục đích huấn dụ hay thuyết phục º Nhan đề một bài viết biện giáo của Clêmentê thành Alexandria.

Proverbes —> Verbe.

PROVIDENCE = Sự quan phòng (do từ La-tinh providere = thấy về phía trước, dự kiến, có khả năng): Hành vi Thiên Chúa xếp đặt tất cả mọi sự trong sự khôn ngoan yêu thương của Người º Nó khác với sự cai quản của Thiên Chúa là sự thực hiện sự quan phòng trong thời gian. Sự quan phòng, là cái không thể sai lầm nên không áp đặt một tất yếu nào trong lãnh vực các hành vi mà tự bản chất đã là ngẫu nhiên, vì chính nó muốn những hành vi đó là ngẫu nhiên, các hành vi mà tự bản chất là tự do vì chính nó muốn những hành vi ấy là tự do.

¨ Provision canonique = Giáo luật. Sự bổ nhiệm theo giáo luật. Sự trao ban một chức vụ thuộc Giáo Hội theo các qui tắc giáo luật do viên chức có thẩm quyền của Giáo Hội thực hiện º —> Institution.

¨ Prudence = Sự khôn ngoan, sự thận trọng (do từ La-tinh prudentia, hình thức của providentia = sự thấy trước). Nhân đức mà nhờ đó lý trí cân nhắc, phán đoán và chỉ huy (cho chính mình hoặc cho người khác) cách cư xử cần phải có trong một trường hợp đặc biệt nào đó để đạt đến một mục đích đã được xác định. Nhân đức của lý trí thực tiễn, lý trí này chỉ đúng đắn nếu nó đi theo một ý muốn ngay thẳng; nó can thiệp vào tất cả mọi hành vi của bất cứ một nhân đức nào để đắn đo cân nhắc và phán đoán về những gì đang có theo lý trí và để thấu suốt hành động của lý trí ngay thẳng. Không phải chỉ một lời khuyên duy nhất mà làm nên sự khôn ngoan, cũng không phải là sự xác định, mà là toàn bộ lời khuyên - phán đoán - áp dụng vào hành động. Sự khôn ngoan là nhân đức của những sáng kiến, những trách nhiệm, những công việc hào phóng. Nó là nhân đức cao quý nhất của các thủ lãnh. Nó là nhân đức đầu tiên của các nhân đức trụ. Nhân đức của con người tự do và “của những người được gọi đến để sống tự do”, nó là nhân đức tiêu biểu nhất của Tin Mừng (vertu évangélique) º Prudence de la chair = Sự khôn ngoan của xác thịt. Tội hoặc nết xấu nghịch cùng nhân đức khôn ngoan trong sự kiện này là người có tội không chịu sắp xếp cách ăn nết ở của mình theo mục đích của đời sống con người là Thiên Chúa, mà theo sự thỏa mãn riêng tư của mình. Nhân đức khôn ngoan hoàn toàn ngược lại với mánh khoé của tên ăn trộm, sự dè dặt sợ hãi của người nhút nhát, sự lo âu xao xuyến của người hà tiện hoặc của người sợ cho ngày mai của mình º Prudence et art = Khôn ngoan và nghệ thuật: Nghệ thuật liên quan đến công việc phải làm, sự khôn ngoan quan hệ đến cách cư xử cần phải giữ hoặc phải làm chủ mình: nghệ thuật là vẻ đẹp của công việc, sự khôn ngoan là sự đúng đắn của hành động º Prudence économique ou domestique = Sự khôn ngoan của gia trưởng: Sự khôn ngoan của bà chủ trong nhà, hoặc của người gia trưởng, với tư cách như thế º Prudence politique = Sự khôn ngoan chính trị: Sự khôn ngoan của vị nguyên thủ quốc gia hoặc của những người tham gia vào quyền lực chính trị. Trên phương diện đạo đức, chính trị thực thì không phải là một nghệ thuật, cũng không phải chỉ là một khoa học, mà là một sự khôn ngoan theo nghĩa đen của nó º Prudence et Sagesse = Sự thận trọng và sự khôn ngoan: Hai nhân đức này thường đồng nghĩa với nhau hoặc hay bị lẫn lộn với nhau, trong Kinh Thánh, đặc biệt là trong các sách khôn ngoan. Tuy nhiên chúng dần dần được tách biệt cho khác nhau trong khoa thần học. Trong khoa thần học, sự khôn ngoan (la sagesse) là nhân đức của người chiêm niệm, còn sự thận trọng (la prudence) là nhân đức của người hoạt động biết thích ứng cách cư xử của mình với những thực tại ngẫu nhiên mà người đó vấp đụng phải º Élément de la prudence ou parties intégrales = Các yếu tố của sự khôn ngoan hoặc các thành phần nguyên tuyền - (xem từ Vertu): trí nhớ, chiều hướng của các thực tại, sự ngoan ngoãn, sự tinh xảo, tài khéo léo nắm bắt cơ hội (enstochia), sự chừng mực 9enbulia), sự giỏi lý luận, sự tiên đoán và cảnh giác, sự dè dặt, sự cẩn thận.

¨ Prudentiel = Có tính thận trọng, khôn ngoan: Điều xuất phát từ nhân đức khôn ngoan (ví dụ un jugement prudentiel; một xét đoán khôn ngoan).

¨ Imprudence = Sự thiếu khôn ngoan, sự bất cẩn, sự khinh xuất. Nết xấu hoặc tội nghịch cùng nhân đức trụ khôn ngoan. Cũng giống như sự khôn ngoan-nhân đức (la prudence-vertu) không nên lẫn lộn với sự khôn ngoan-thận trọng (la prudence-précaution), theo nghĩa thường và thông dụng, sự thiếu khôn ngoan là một nết xấu thường bị tố cáo trong Kinh Thánh, nhất là trong các sách Khôn ngoan hoặc trong các thánh vịnh, không được nhầm lẫn với sự bất cẩn (imprudence) theo nghĩa thông dụng của ngon ngữ không thuộc thần học. Sự vội vã, sự táo bạo, sự khinh xuất, sự thất thường, sự chễnh mảng, sự quá lo lắng về những việc trần thế, sự lo lắng thái quá về tương lai v.v... là những thứ thiếu khôn ngoan.

PROVIDENTISSIMUS DEUS = Thông điệp Providentissimus Deus. Thông điệp của Đức Lêô XIII (ngày 18 tháng 11 năm 1893), đề nghị những quy phạm về việc nghiên cứu Kinh Thánh, trong bối cảnh của các khám phá khảo cổ học và của sự phát triển khoa phê bình lịch sử là những khoa học rất phát triển trong thời đại này.

PROVINCE ECCLESIASTIQUE = Giáo tỉnh, giáo khu: Toàn bộ những giáo phận chung quanh một tổng giáo phận và cùng với tổng giáo phận tạo nên một đơn vị pháp lý nào đó. Các vị giám mục của các giáo phận được gọi là các gám mục thuộc giáo tỉnh (les suffragants) của vị tổng giám mục, nhưng vị tổng giám mục này không còn quyền tài phán trên các vị giám mục đó nữa, và các vị giám mục đó cũng không còn bầu phiếu để đề cử tổng giám mục nữa (les suffrages), việc bầu phiếu đã biến mất º Trong các Dòng tu hoặc các hội dòng, đơn vị tài phán trung gian giữa đơn vị của Nhà địa phương (Maison locale) và đơn vị của toàn bộ Dòng tu, hoặc đơn vị của Dòng Trợ Giúp (Assistance - nơi Dòng Tên): vị bề trên là giám tỉnh của Dòng.

¨ Provincial = Bề trên tỉnh dòng, bề trên giám tỉnh: bề trên dòng phụ trách việc cai quản một tỉnh dòng, nghĩa là một nhóm các nhà dòng, tạo thành một phần của một Dòng hoặc của một Hội dòng.

Provision, prudence, prudentiel —> Providence.

PRUDENCE = Sinh năm 348, viên chức cao cấp dưới triều Théodore I, sau cùng ông dấn thân vào nghề văn sĩ Kitô giáo. Ông qua đời sau năm 405 tại Tây-ban-nha. Prudence, người được xem như là thi sĩ danh tiếng nhất trong các thi sĩ La-tinh Kitô giáo thời cổ đại, đã đặc biệt được quý chuộng vào thời trung cổ. Ông đã để lại một tác phẩm thi ca phong phú chia thành 8 tập bao gồm các bài thơ về luân lý hay biện giáo, những thánh thi mà vài bài đã được chuyển sang phụng vụ Rôma, những chuyện kể về các vị tuẫn đạo v.v...

PSALI (từ cổ Ai cập) = Thánh thi: Hình thức thánh thi được dùng trong các Giáo Hội cổ Ai cập và Êthiôpi.

PSAUME = Thánh vịnh. Nơi người Do thái, thi ca hoặc ca vịnh thánh dùng trong các bài hát phụng vụ ở Đền thờ và các Hội đường (synagogues) º Lời nói dài dòng hiện đại trong ngôn ngữ bình dân của một thánh vịnh Kinh Thánh º Psaumes graduels ou des montées = Các thánh vịnh lên đền: Nhóm mười lăm thánh vịnh mà hình như những người hành hương Do thái giáo hát khi lên Đền thánh Giêrusalem º Psaumes messianiques = Các thánh vịnh thiên sai: Các thánh vịnh loan báo, một cách trực tiếp hoặc bằng hình ảnh sự giáng lâm và đặc tính của Đấng Thiên Sai º Livre des Psaumes = Sách các Thánh vịnh: Sưu tập các thánh vịnh được phân nhóm thành năm quyển, chứa đựng phần lớn các thánh vịnh mà người ta tìm được trong Kinh Thánh. Được soạn thảo vào các thời kỳ khác nhau (thế kỷ X đến thế kỷ III). Một số trong các thánh vịnh này là của vua Đavít. Tất cả đều tiếp tục tạo thành nền tảng kinh thần vụ của Giáo Hội º Psaumes de Salomon = Các thánh vịnh Salomon: ngụy thư của Cựu Ước, được Bản Bảy Mươi giữ lại, gồm có 18 thánh vịnh được soạn thảo vào thời gian rất xa sau này, nhưng về phương diện thiêng liêng, những thánh vịnh này rất hay º Phụng vụ. Giáo Hội nguyên thủy chấp nhận các thánh vịnh trong sách thánh vịnh Do thái giáo, trước tiên là những bài đọc cùng một danh hiệu như các Sách Thánh khác, rồi rất sớm sau đó, các thánh vịnh ấy được coi như kinh nguyện được hát, bởi vì các thánh vịnh nói với Giáo Hội về Đức Kitô, bởi vì qua các thánh vịnh, Giáo Hội nói với Đức Kitô, và bởi vì trong các thánh vịnh, Giáo Hội nghe Đức Kitô nói với Thiên Chúa Cha. Các thánh vịnh nhanh chóng chiếm phần ưu thế trong kinh nguyện của Giáo Hội, cả trong kinh thần vụ (đọc sách thánh vịnh, đáp ca thánh vịnh v.v...) lẫn trong thánh lễ (các sách nghi thức đoàn rước, đáp ca tiến cấp, ca tiếp liên v.v...), cũng như trong sácg Nghi Thức (Rituel) hoặc sách Nghi thức giám mục (Pontifical) º Psaumes de la Pénitence = Các thánh vịnh thống hối: tên gọi dành cho các thánh vịnh 6, 31, 37, 50, 101, 129, 142 là những thánh vịnh, khi được đưa vào các nghi thức thống hối cho những người gần chết thì đã từ đó chuyển sang nhiều nghi thức chuẩn bị.

¨ Hexapsalme = Lục thánh vịnh: Nhóm sáu thánh vịnh (3, 37, 62, 87, 102 và 142) được đọc một cách không thay đổi vào giờ kinh Orthros là kinh thần vụ buổi sáng.

¨ Psautier = Sách thánh vịnh: Tuyển tập các thánh vịnh của Kinh Thánh º Đã là một quyển sách phụng vụ riêng biệt, ngày nay được sáp nhập vào sách kinh nhật tụng và sách lễ. Tùy theo bản dịch, người ta phân biệt: le psautier romain = Sách thánh vịnh Rôma có trước thánh Giêrônimô; le psautier gallican = Sách thánh vịnh Gallican: bản dịch của thánh Giêrônimô trong Bản Vulgata; le psautier Vatican = Sách thánh vịnh vatican: bản dịch thánh Giêrônimô năm 1945; le psautier de telle Bible = Sách thánh vịnh theo sách kinh Thánh: bằng ngôn ngữ bình dân; và theo sự phân chia trong sách kinh thần vụ, psautier de Pie X, monastique, ambrosien etc... (sách thánh vịnh theo Đức Piô X, theo đan viện, theo thánh Ambrôsiô v.v...) º Psautier de la Vierge = Sách thánh vịnh Đức Trinh Nữ: Tràng hạt Mân Côi 150 kinh Kính Mừng của tràng hạt này có thể là biểu tượng cho 150 thánh vịnh.

¨ Psalmiste = Tác giả thánh vịnh º Từ được dùng theo chủng loại, ở số ít để chỉ các tác giả, có nhiều tác giả, của Sách các thánh vịnh.

¨ Psalmodie = Sự đọc, hát thánh vịnh. Cách đọc ngân nga các thánh vịnh. Cách đọc đồng thanh này có thể có nhiều kiểu: hoặc một người đọc và tất cả lắng nghe; hoặc một người đọc và tất cả đáp lại bằng một câu tung hô hoặc một điệp khúc; đó là cách đọc hoặc hát thánh vịnh đối đáp (la psalmodie responsoniale): hoặc hai ban đồng thanh hát hoặc đọc luân phiên các câu, đó là phương pháp phổ biến nhất ở Tây phương, thánh vịnh được đi trước và theo sau bằng một tiền xướng (antienne); hoặc nữa, tất cả đều hát hết thánh vịnh º —> Répons. Verset.

¨ Psalmodier = Đọc hoặc hát thánh vịnh: Hát, đọc hoặc đối đáp các thánh vịnh trong một giờ kinh nguyện cộng đồng.

Pseudépigraphe, pseudépigraphique —> Épigraphie.

Pseudo-canonique —> Canon

Pseudo-Denis —> Denis l’Aréopagite

PSICHARI (Ernest) = Ernest Psichari. Người cháu này của Renan, được nuôi dưỡng ngoài đức tin, đã trở lại đạo (1883-1914). Ông đã thuật lại với một đôi chút lãng mạn cuộc “hành trình của viên bách nhân đội trưởng” của ông hay là những chặng đường trở lại này: đời sống Kitô giáo của ông đã góp phần cho nhiều người thuộc thế hệ ông trở về với Thiên Chúa.

PSYCHANALYSE = Phân tâm học: Kỹ thuật tự liệu do Freud sáng kiến sau khi khám phá ra rằng những triệu chứng của các rối loạn tâm thần là những cách cư xử diễn tả những xung đột vô thức º Sự điều trị được thực hiện không phải bằng cách cắt nghĩa cho chủ thể biết bản chất và những nguyên nhân của các xung đột này, mà là cho phép chủ thể làm sống lại những xung đột đó ngay trong hoàn cảnh tự liệu, đến đỗi chủ thể có thể hoặc nhận thức, hoặc sáp nhập hoặc tự giác chịu những xung đột đó một cách thỏa mãn hơn ở mức độ vô thức. Các kỹ thuật được dùng ta phân tích những giấc mơ và sự liên tưởng tự do, chủ thể được mời gọi để cho những tâm trạng và những biểu tượng liên kết với nhau một cách hồn nhiên hết sức như là chúng xuất hiện cho chủ thể, nhà phân tâm học giúp chủ thể khám phá ra ý nghĩa của những giấc mơ ấy bằng cách đề nghị những cách giải thích. Dụng cụ chủ yếu của việc chữa trị phân tâm học là sự chuyển dịch (le transfert). Đặc biệt thích hợp đối với những người mắc chứng nhiễu tâm (les névroses), nó lại áp dụng khó khăn hơn đối với những người mắc chứng loạn tâm (les psychoses) º Toàn bộ học thuyết và các lý thuyết hệ thống hóa các khám phá được thực hiện bằng phương pháp phân tâm học nghiên cứu về cá tính, bình thường cũng như bệnh hoạn, hầu hết các hiện tượng vô thức được khám phá bằng phương pháp phân tâm học đều tồn tại, mặc dù dưới những kiến thức khác nhau, trong các cách cư xử bình thường cũng như trong các cách cư xử bệnh hoạn: lý thuyết phân tâm học đôi khi có khuynh hướng loại ra khỏi trường tâm lý học, hoặc phủ nhận thực tại của tất cả những gì không phù hợp với phương pháp của mình; đôi khi nó cũng có khuynh hướng ngoại suy những kết quả của nó đối với những thực tại không duy chỉ xuất phát từ quan điểm của nó º Trong một nghĩa tổng quát hơn và nên tránh, từ này đôi khi chỉ mọi phân tích, ít nhiều có tính giả thiết, những nguyên nhân ẩn kín của một cách cư xử hoặc một thái độ.

PSYCHASTHÉNIE = Tâm lý. Chứng suy nhược tâm thần: Theo nghĩa rộng, tất cả mọi suy nhược bệnh hoạn của nghị lực tâm lý của một cá thể º Với Janet và truyền thống tâm thần học cổ điển Pháp, từ này để chỉ một chứng nhiễu tâm đặc biệt, được nêu rõ đặc tính bởi sự suy sụp thể lý hoặc tâm lý, một tình cảm bất xứng, một xao xuyến bệnh hoạn, những định kiến và những ám ảnh. Có khuynh hướng bị bỏ rơi trong chừng mực không can hệ đến một rối loạn tâm thần đặc biệt, cũng không can hệ đến một tình trạng có thể gặp được trong những rối loạn rất khác nhau.

PSYCHÉ = Tâm thần (do từ Hy-lạp psuchéin = thổi, hơi thổi, linh hồn, sự sống): Nguyên lý sự sống và tư duy của con người º Huyền thoại về nàng Psyché biểu tượng số mệnh của một linh hồn bị đày xuống trần mà, sau nhiều cuộc thử thách, đã kết hợp với tình yêu thần linh (xem Apulée. Métamorphoses).

¨ Psychisme = Hiện tượng tâm thần: Toàn bộ những hiện tượng tâm thần của một cá thể.

¨ Psychologie = Tâm lý. Phẩm tính trí tuệ và con tim: Khả năng hiểu biết tha nhân (ví dụ avoir de la psychologie: có tâm lý) º Toàn bộ những nét cá tính của một cá thể hoặc một nhóm (ví dụ la psychologie de Marie-France = tâm lý của Marie-France; la psychologie des Orientaux = tâm lý của những người Đông phương) º Khoa tâm lý học = Khoa học có đối tượng là nghiên cứu tất cả những gì liên quan đến các hành vi và tiềm năng của tâm hồn với tư cách tâm hồn là nguyên ủy của sự hiểu biết hoặc thuộc trí tuệ, hoặc thuộc cảm giác và của các cảm thụ (affections). Nó gồm có nhiều loại và nhiều ngành, hoặc xét theo khía cạnh mà nó nghiên cứu (Ví dụ tâm lý học về cách ứng xử - psychologie du comportement - tâm lý học sai biệt - psychologie différentielle) hoặc theo phương pháp của nó (ví dụ tâm lý học thuần lý - psychologie rationnelle - tâm lý học thường nghiệm - psychologie empirique - hoặc thực nghiệm - expérimentale) hoặc theo các lý thuyết của các tác giả (ví dụ: tâm lý học cá thể của Adler - psychologie individuelle - tâm lý học phân tích của Jung - psychologie analytique) º Psychologie rationnelle = Tâm lý học thuần lý: Tâm lý học tìm cách xác định một cách thuần lý những bản chất của các tài năng hoặc của các nguyên lý mà các sự kiện về sự nhận thức, về ý muốn, về tri thức cảm giác và về các đam mê, về lương tâm, có thể qui cho º Psychologie expérimentale = Tâm lý học thực nghiệm: Ngành tâm lý học sử dụng phương pháp thực nghiệm để nghiên cứu những sự kiện tâm thần. Đối lập với tâm lý học truyền thống triết học, nó không nhờ đến sự nội quan, cũng như không nhờ đến sự quan sát hoặc sự giải thích, nhưng nó sử dụng những thí nghiệm mà ở đó người ta tạo nên những điều kiện xác định để nghiên cứu một hiện tượng xác định: do đó, nó thường được thực hiện trong phòng thí nghiệm với sự đo lường số lượng và giải thích theo thống kê những kết quả của thí nghiệm º Toàn bộ những giả thuyết và những lý thuyết hệ thống hóa những kết quả của các nghiên cứu thực nghiệm; khoa tâm lý học thực nghiệm đôi khi có khuynh hướng tách ra khỏi trường tâm lý học tất cả những gì không phù hợp với phương pháp này và xem như không phải là khoa học những phương pháp và những lý thuyết tâm lý học khác º Psychologie sociale = Tâm lý học xã hội: Ngành tâm lý học nghiên cứu về cách ứng xử của cá thể, với tư cách cá thể này là thành viên của một nhóm hoặc của các nhóm (nhất là những nhóm nhỏ) về phương diện những tương quan giữa các thành viên của các nhóm và tùy theo mỗi cá thể bị ảnh hưởng (và gây hưởng) động lực của nhóm này: Nó khác với khoa xã hội học ở chỗ khoa xã hội học xem xét các cấu trúc của các nhóm, trong bản chất và biến dịch của chúng, với tư cách chúng là như vậy, trong khi khoa tâm lý học xã hội giải thích cuộc sống của các nhóm theo những hiện tượng tâm lý học: vả lại, nó nghiên cứu các nhóm hạn hẹp hơn khoa xã hội học º Psychologie dynamique = Khoa tâm lý học động lực: Toàn bộ những phương pháp và những lý thuyết xem xét các cách cư xử và nhân cách về phương diện các động cơ và hoạt động năng lượng của các xung năng, khuynh hướng khác nhau v.v...; nó gắn liền với các lãnh vực tình cảm, chủ động, khí sắc của đời sống các cá thể và các nhóm º Psychologie analytique = Tâm lý học phân tích: đối lập với khoa phân tâm học do Freud gợi lên, tâm lý học phân tích đôi khi chỉ những phương pháp và những lý thuyết phân tâm học chịu ảnh hưởng của Jung º Psychologie des profondeurs = Khoa tâm lý học chiều sâu: khoa tâm lý học thám hiểm và nghiên cứu vô thức.

¨ Interpsychologie = Tâm lý học liên cá nhân: Khoa tâm lý học về các mối tương quan giữa những con người với nhau.

¨ Métapsychologie = Phân tâm. Siêu tâm lý học: Từ được Freud dùng để chỉ hệ thống lý thuyết giải thích và cắt nghĩa tất cả các sự kiện và dữ kiện được khám phá bởi khoa phân tâm học (do đó mới có tên gọi là méta-psychologie, được bịa ra trên cùng nguyên tắc như từ méta-physique - siêu hình học). Các chiều kích chính mà theo đó khoa siêu tâm lý phân tâm học định vị bản chất của các hiện tượng tâm lý là: chiều kích động lực (sự tương quan nhân quả giữa các hiện tượng), chiềukích địa hình (theo trò cấp bậc: cái đó (ça), bản ngã (moi), siêu ngã (surmoi), chiều kích kinh tế (theo hoạt động năng lượng của các xung năng có liên can) và chiều kích di truyền (theo sự liên tục và gián đoạn của các giai đoạn khác nhau) º Tâm lý. Tất cả lý thuyết nhằm hệ thống hóa các dữ kiện và các luật thường nghiệm được khoa tâm lý học khám phá.

¨ Métapsychique = Thuộc về siêu tâm lý học: có liên quan đến những nguyên lý vô thức của thí nghiệm tâm lý học.

¨ Parapsychologie = Tâm lý học ngoại cảm: Nghiên cứu có đối tượng là những hiện tượng ngoại thường mà người ta không thường gặp trong hiện tượng tâm thần bình thường: thần giao cách cảm, sự nói tiên tri, tài thiên nhãn v.v...

¨ Psychose = Chứng loạn tâm : Tâm lý. Từ có nghĩa tổng quát là “sự rối loạn nào đó của các chức năng tâm lý”, đối lập với chứng nhiễu tâm, nó chỉ một rối loạn tâm thần nghiêm trọng chứng tỏ một sự làm mất kết cấu sâu sắc của nhân cách và làm biến chất tự bản thể sự tương quan của chủ thể với chính mình và với tha nhân º Khác với chứng nhiễu tâm, chứng loạn tâm có thể có nguồn gốc cơ thể cũng như tâm lý, vì vậy, sự điều trị, luôn luôn khó khăn, có thể được thực hiện trên hai bình diện, khoa tâm lý trị liệu các chứng loạn tâm hiện nay tỏ ra khó khăn hơn khoa tâm lý trị liệu các chứng nhiễu tâm và thường đòi hỏi phải có những điều trị cơ thể trước hoặc kèm theo º Các chứng loạn tâm đặc thù nhất là chứng loạn tâm hưng trầm, chứng tâm thần phân liệt và chứng paranoða (kiêu ngạnh) º Psychotique = Có tính loạn tâm: nêu lên tính chất của mọi cách cư xử hoặc nhân cách thể hiện những đặc trưng của chứng loạn tâm º Pré-psychotique = Có tính tiền loạn tâm: nói lên tính chất của mọi cách cư xử hoặc nhân cách thể hiện những triệu chứng thuộc lãnh vực của chứng loạn tâm, cho dầu có hoặc không có một chứng loạn tâm thực sự đang phát triển.

¨ Métempsychose = Sự hóa kiếp (do từ Hy-lạp meta chỉ sự thay đổi, en = trong; và psyché): Hiện tượng tái nhập thể theo đó linh hồn, sau khi chết, chuyển sang một thân xác con người khác hoặc một con vật, hoặc một cây cối. Niềm tin vào sự hóa kiếp luân hồi phổ biến nhất là trong Ấn-độ-giáo, cũng như trong các tôn giáo phiếm thần, ở đó con người được chan hòa trong toàn thể linh thánh, trở thành một khía cạnh hoặc một yếu tố, thay đổi không ngừng, của vạn vật thần linh, đến nỗi không thực sự có sự sống, cũng không thực sự có sự chết.

PSYCHIATRIE = Tâm thần học : Ngành của y học chăm lo các bệnh tâm thần: khác với khoa tâm lý học (cho dầu cũng là lâm sàng) trong mức độ nó là một thực hành và một khoa học y học, và khác với khoa phân tâm học hoặc tâm lý trị liệu ở mức độ nó cũng sử dụng các kỹ thuật y học: dược phẩm, chữa trị bằng cú sốc, nằm viện v.v... và với mức độ nó chữa trị những rối loạn tâm thần có nguồn gốc cơ thể cũng như tâm lý º Sự phát triển khoa tâm lý học và khoa phân tâm học đã làm thay đổi rất lớn khoa học và thực hành tâm thần học là những khoa học sáp nhập hoặc phải sáp nhập các kỹ thuật và khoa tâm lý học và phân tâm học. Đôi khi người ta có khuynh hướng so sánh tâm thần học với tâm lý học hoặc phân tâm học, tâm thần học thích tìm kiếm những nguyên nhân và những cách chữa trị các rối loạn tâm thần trên bình diện cơ thể, còn tâm lý học hoặc phân tâm học thì trên bình diện tâm lý: sự so sánh này, trên thực tế phù hợp với lịch sử của các khoa này, nhưng có khuynh hướng đã lỗi thời.

Psychisme —> Psyché

PSYCHOCHIRURGIE = Tâm phẫu thuật. Ngành của tâm thần học sử dụng những kỹ thuật giải phẫu để can thiệp trên các cơ quan thể lý mà sự hoạt động xấu đã gây ra một số chứng bệnh tâm thần; thường đó là những can thiệp liên quan đến đến các vùng quan trọng (lobectomie = thủ thuật cắt bỏ thùy) hoặc những hạn chế (topectomie = thủ thuật cắt bỏ vùng não) của các thùy não.

PSYCHODRAME = Tâm lý. Khoa tâm kịch trị liệu: Kỹ thuật trị liệu gồm có việc làm cho một chủ thể hoặc một nhóm chủ thể trình diễn một hành động kịch nghệ được người điều trị đề nghị hoặc được khai triển một cách tự nhiên từ cuộc sống của nhóm bằng cách tự đồng nhất hóa mình với một vai trò và bằng cách phản ứng lại vai trò của những người khác, chủ thể cho thấy động lực của các quan hệ mình có với tha nhân và chủ thể quan niệm về chính mình như thế nào, trò chơi này có một giá trị thanh luyện (catharsis) không phải là không nhắc lại giá trị mà Aristốt đã qui cho bi kịch: Kỹ thuật này đòi hỏi sự hiện diện và sự tham gia của một hoạt náo viên có kinh nghiệm và đặc biệt được huấn luyện để có thể phân tích và kiểm soát sự giải phóng các tâm trạng một cách thực sự có lợi đối với những người tham gia là những người mà thông thường là những chủ thể ít biết mình và người ta tập trung họ lại dựa trên sự giống nhau của các hiện tượng rối loạn tâm thần nơi họ.

PSYCHOGÉNÈSE = Tâm lý. Sự phát triển tâm thần: Chỉ nguồn gốc và những định luật về sự phát triển một chức năng tâm thần º Chỉ nguồn gốc và sự phát triển một rối loạn tâm thần mà những nguyên nhân nằm trên bình diện tâm thần. Lúc đó nó đối lập với từ organogénèse (sự phát triển cơ quan) º Người ta gọi những rối loạn thuộc loại này là psychogénétique.

Psychologie —> Psyché

PSYCHOMÉTRIE = Phép đo tâm thần: Toàn bộ những kỹ thuật cho phép đo lường những cách cư xử và những chức năng tâm thần; nó vừa chỉ những thủ tục thực nghiệm cho phép thực hiện những phép đo như thế, vừa chỉ những phương pháp hoặc những dụng cụ và giải thích bằng toán học và thống kê những phép đo này.

PSYCHOPATHIE = Người tâm bệnh. Tâm lý. Nói lên tính chất của tất cả những người đau khổ, người rối loạn tâm thần º Trong một ý nghĩ ngày nay đã bị loại bỏ, nó nói lên tính chất của một bệnh nhân bị mắc một chứng loạn tâm được xem như thuộc về thể tạng º Đôi khi chỉ một kiểu đặc biệt của các rối loạn về nhân cách: Những chức năng trí tuệ hình như không bị ảnh hưởng, như những chức năng tình cảm và xã hội thì rất là non nớt, chưa thành thục, và những rối loạn của chúng lại không thể qui cho một chứng nhiễu tâm hoặc một chứng loạn tâm thật xác định.

PSYCHOPHARMACOLOGIE = Dược học tâm thần: Môn học nghiên cứu những hiệu quả của các dược phẩm và các chất hóa học trên các chức năng tâm lý và tâm sinh lý: Nó vừa cho phép vừa chọn lọc tổng hợp những sản phẩm tự liệu mới, vừa dò tìm bản chất của một số các chức năng tâm lý và các nền tảng hữu cơ của chúng.

PSYCHOPHYSIOLOGIE = Khoa tâm sinh lý học: Môn học nghiên cứu về các cách cư xủ và chức năng tâm lý học trên phương diện những hiện tượng sinh lý kèm theo các cách cư xử hoặc gây ra các cách cư xử ấy, cho dầu đó là một cơ quan đặc biệt hay một tập hợp các cơ quan; đôi khi nó hướng dẫn đến việc tách ra khỏi trường tâm lý học tất cả những gì không thuộc thẩm quyền của phương pháp này và việc thỉnh cầu tất cả mọi chức năng tâm lý đi kèm theo hoặc phát sinh từ những chức năng sinh lý; trong mọi trường hợp, nó chấp nhận sự đồng hiện hữu của hai khía cạnh, tâm lý và sinh lý, mà rất thường không quyết đoán cách rõ rệt về bản chất của sự khác biệt và sự phụ thuộc lẫn nhau của chúng.

PSYCHOPOMPE = Thần dẫn đưa linh hồn (do từ Hy-lạp psychè = linh hồn, và pompein = hộ vệ, dẫn dắt). Ange psychopompe = Thiên thần dẫn đưa linh hồn. Trong khoa ảnh tuợng Kitô giáo thừa hưởng của những người xưa, thiên thần đảm trách việc dẫn đưa và đem linh hồn của người quá cố lên trời. Tước hiệu này được đặc biệt dành cho Tổng lãnh thiên thần Micae. Nhưng sau đó, người ta đã dành riêng tên gọi này cho thiên thần cân các công nghiệp của các linh hồn, người ta đã đi đến chỗ chỉ thiên thần dẫn đường bằng từ chỉ phẩm chất psychagogue (do từ Hy-lạp agein = dẫn dắt) º —> Pesée des âmes.

Psychose —> Psyché

PSYCHOSOMATIQUE = Tâm thể (do từ Hy-lạp psyche = linh hồn, và soma = thể xác) Tâm lý. Nêu lên tính chất của mọi hiện tượng hoặc chức năng vừa thuộc lãnh vực tâm thần vừa thuộc lãnh vực thân thể º Chỉ hoặc là một sự rối loạn chức năng cơ thể mà những nguyên nhân nằm ở mức độ tâm lý, hoặc một rối loạn cơ thể sinh ra những hiệu quả tâm lý mà đến phiên chúng, chúng lại trở thành một nhân tố quyết định cho sự phát triển một rối loạn cơ thể bản lai. Những rối loạn tâm thể phải được phân biệt với những rối loạn cơ thể khác nhau đi kèm theo những chứng nhiễu tâm trong mức độ là chúng không thể hiện một sự chuyển hoán một xung đột tâm thần ở bình diện cơ thể, sự chuyển hoán thân thể thể hiện một sự đổi chỗ, theo cách thức tượng trưng hóa thể xác, một xung đột tâm thần và như vậy là tham gia vào việc giải thoát, ít ra là tạm thời, khỏi sự xao xuyến kèm theo những xung đột được chuyển hóa như vậy bằng cách cung cấp cho chúng một lối thoát º Médecine psychosomatique = Y học tâm thể: Ngành y học xem xét những căn bệnh cơ thể cổ điển (những rối loạn của các bộ máy tiêu hóa, hô hấp, vận động, thần kinh sinh dưỡng, tỏa nội tiết vào thần kinh v.v...) Về phương pháp khớp xương và sự thống nhất các bình diện tâm thần và cơ thể. Sự phát triển nhanh chóng và chính đáng của y học tâm thể đang cách mạng hóa y học tổng quát cổ điển bằng cách làm nổ tung ra những quan niệm duy cơ khí và quá chuyên duy cơ quan về căn bệnh cơ thể và bắt được các khoa dược liệu cổ điển của y học tổng quát phải sáp nhập những phương pháp tâm lý trị liệu.

PSYCHOTECHNIQUE = Kỹ thuật tâm lý: Toàn bộ những nguyên tắc và những phương pháp chi phối việc áp dụng phép đo tâm thần và tâm lý thực nghiệm vào những vấn đề thực tiễn của đời sống con người, cá thể hoặc tập thể: định hướng học đường và nghề nghiệp, tổ chức kỹ nghệ, các nghiên cứu dư luận, các vấn đề xã hội và đời sống của các nhóm v.v... Một cách tổng quát, nó chỉ khía cạnh kỹ thuật của khoa tâm lý học ứng dụng.

PSYCHOTHÉRAPIE = Tâm lý trị liệu. Tâm lý. Đối lập với tất cả mọi kỹ thuật trị liệu dùng các chất hóa học hoặc các cách chữa trị y học để điều dưỡng những rối loạn tâm thần, nó chỉ mọi phương pháp sử dụng những phương diện tâm lý học để điều dưỡng một rối loạn về cách cư xử hoặc về nhân cách: Vậy, đó là một trị liệu về tâm lý hơn là một trị liệu hiện tượng tâm thần, tâm lý trị liệu được áp dụng chẳng những vào những rối loạn hoàn toàn tâm thần mà còn được áp dụng vào cả những rối loạn cơ quan tâm thể hoặc kiểu chuyển hoán; nó bao trùm cả phân tâm học lẫn khải đạo (counseling) hoặc mọi kiểu tâm lý học lâm sàng khác; sự tương quan giữa chủ thể và người chữa trị theo tâm lý trị liệu thường là dụng cụ chính yếu của nó (ví dụ sự chuyển dịch trong phân tâm học).

PTOLÉMÉE DE LUCQUES = Ptolémée de Lucques. Tu sĩ Đôminicô, người đồng thời và là đồ đệ của thánh Tôma Aquinô (1245-1327), sử gia, triết gia và thần học gia; trở thành giám mục Torcellô.

PUBERTÉ = Tuổi dậy thì (do từ La-tinh pubescere = được che phủ bằng những sợi lông). Trong giáo luật, tuổi mà trên phương diện thể lý người ta có thể thích hợp cho việc hôn nhân và được luận suy đoán ấn định là 12 tuổi trọn đối với con gái và 14 tuổi trọn đối với con trai —> Nubilité. Trong luật hình sự, tuổi mà từ đó người ta có thể chịu những hình phạt tiền kết, được ấn định là 14 tuổi trọn đối với hai phái nam và nữ.

¨ Pubère = Giáo luật. Người dậy thì: Người đạt tuổi dậy thì theo luật định.

¨ Impubère = Người chưa dậy thì: Người chưa dậy thì º Trong giáo luật: người chưa đạt đến tuổi dậy thì theo luật định, 14 tuổi đối với con trai, 12 tuổi đối với con gái. Trong hình sự: con trai hoặc con gái chưa đến 14 tuổi.

PUBLIC = ( Tính từ) Công cộng, công khai, công chúng. Liên quan đến dân chúng hoặc một tập thể º Hiển nhiên, ai cũng biết: un pécheur public = Tội nhân công khai.

PUBLICAINS = Người thu thuế: Trong đế quốc La-mã, các quan thâu thuế lo việc thâu các sắc thuế cho tài khoản của kho bạc nhà nước và nổi tiếng về những cưỡng đoạt của họ. Thường được chiêu mộ, thường được chiêu mộ như ở xứ Giuđê vào thời Đức Giêsu, trong các người bản địa mà họ biết tâm lý hơn, dân chúng ghét họ: những người Do-thái cư xử với họ như những người bội giáo, những tội nhân công khai. Đức Giêsu, cũng như Gioan Tẩy Giả, (Lc 3, 13) đã phản ứng chống lại sự khai trừ này, và câu chuyện về ông Dakêu (Lc 19) vẫn còn ở trong lòng của truyền thống kitô giáo đầu tiên.

¨ Publication = Sự công bố: Hành động công bố, làm cho công khai: công bố một luật, công bố một cuộc hôn nhân º Sự công bố là cách thức được dùng để mang sự ban hành một điều luật đến cho mọi người được biết.

Puissauce —> Pouvoir

PUDEUR = Sự e thẹn, sự dè dặt, sự nết na, sự đoan trang. Thần học. tình cảm xấu hổ hoặc dè dặt giữ gìn ý tứ, giúp ích cho đức khiết tịnh. —> Vergogne.

PUITS = Cái giếng. Kinh Thánh. Thường đơn giản là những bồn chứa, hoặc ngược lại, được lẫn lộn với các nguồn suối. Dầu sao thì cũng quan trọng từ thời các tổ phụ đối với các bộ tộc chăn chiên và du mục, các giếng, ít ra là cũng như các đền thánh, đã là những nơi ưu đãi mà các huyền thoại và các truyền thống bình dân của dân Israel có thể truyền lại, cả đến được sáng tác nữa º Puits de Jacob = Giếng Gia-cốp: nằm gần Si-khem: Đức Giê-su đã gặp người phụ nữ Samaritanô ở đó (Ga 4) và nói chuyện với bà ấy về Nước hằng sống.

PULSION = Xung năng. Tâm lý. (tương đương tiếng Đức Trieb, tiếng Anh = drive): Tất cả mọi khuynh hướng năng động thúc đẩy một chủ thể theo đuổi một mục đích nào đó, làm nảy sinh một kiểu cách cư xử nào đó thích hợp để làm thỏa mãn một nhu cầu, hoặc làm cho nhạy cảm đối với sự kích thích của một số các đồ vật hoặc các tình huống. Từ này có khuynh hướng thay thế từ instinct (bản năng) là từ thường hàm chứa một quan niệm quá cứng nhắc về sự liên hệ giữa các cách cư xử, sự diễn ra và các đối tượng của chúng, và không để ý một cách đầy đủ đến sự kiện chủ thể là nguồn mạch và là nguyên ủy của các khuynh hướng năng động của nó º Phân tâm. Nguồn năng động cụ thể của các ước muốn của con người như chúng được sống trong cái ấy (le ça). Freud đã lần lượt phân biệt hai cặp: Dục năng (libido) và tính gây hấn (agressivité). Sau đó là xung năng sự sống (pulsion de vie) và xung năng sự chết (pulsion de mort) mà ông đã rất cẩn thận gọi là Trieb chứ không phải là Instint, để nói lên sự mềm mỏng và mềm dẻo của chúng, vì vậy việc tiếng Pháp thường dùng từ instinct để chỉ các xung năng này là một nguồn lập lờ (source d’équivoques) đáng tiếc.

¨ Compulsivité = Phân tâm. Xu hướng không cưỡng lại được: Xu hướng vô thức luôn luôn lập lại một thái độ, bất chấp sự không thích hợp khách quan của nó và sự không thỏa mãn cá nhân mà nó gây ra nơi chủ thể º Nêu lên đặc tính của những cách cư xử cứng nhắc, cố định hóa mà chủ thể bị kết chặt vào như là bị gắn vào một nghi thức, nội dung hay đối tượng của cách cư xữ này là một sự ám ảnh mà xu hướng không cưỡng lại được cho thấy khía cạnh năng động của nó º Chỉ một kiểu cá tính (cưỡng ám-không dừng được: obsessif-compulsif) bị chi phối bởi xu hướng này, và là cái bị ám ảnh bởi nhu cầu kiểm soát, trật tự, bởi sự chú ý đến chi tiết và tuân giữ các nghi thức: được phân tâm học của Freud nối kết với giai đoạn kiểu hậu môn (type anal).

¨ Appel = Giáo luật. Sự kháng cáo, sự chống án: Hành vi mà trong một vụ án, một trong các bên hiện diện kêu nài thừa tác vụ của một thẩm phán cao hơn để được duyệt xét lại một án quyết mà do đó bên này xem như mình bị tổn hại º Theo nghĩa nới rộng, mọi sự chạy khiếu nại đến một thẩm quyền cao hơn chống lại một quyết định của một thẩm quyền hạ cấp º Appel au Concile = Sự kháng cáo lên Công đồng: Sự kháng cáo một án quyết do Đức Giáo Hoàng đưa ra, gởi lên công đồng chung sắp đến. Mọi kháng cáo thuộc loại này đều bị dứt phép thông công do chính sự việc đó (ipso facto), vì nó giả định giáo thuyết lạc giáo là công đồng có quyền trên Đức Giáo Hoàng º Appel aux Ordres = Giấy gọi chịu chức: Hành vi mà Giáo Hội, bằng tiếng nói của vị bề trên có thẩm quyền, kêu mời một ứng viên trình diện để được truyền chức.

¨ Appelants = Những người kháng cáo: Sau vụ lên án 101 mệnh đề của Quesnel về ân sủng bởi sắc chỉ Unigenitus của Đức Clêmentê XI vào năm 1713, một phần của hàng giáo sĩ Pháp nhận ra trong một số các mệnh đề bị lên án có những phần trích dẫn của chính thánh Augustinô, nên từ chối phục tùng và đã kháng cáo về sự lên án này, do đó có tên là “những người kháng cáo”.

PUR = Trong sạch, tinh khiết: ở trong tình trạng tinh khiết tôn giáo, không bị dơ nhớp do bởi tiếp xúc với sự trần tục hoặc đã d được rửa sạch khỏi sự tiếp xúc này º VTB.

¨ Pureté = Sự thanh sạch, sự trong sạch: Cựu Ước. Trong Israel Kinh Thánh, phẩm tính của một người hoặc một sự vật được gìn giữ khỏi những sự lây nhiễm được xác định theo luật (các lề luật về sự tinh sạch Lv 11-16; các lề luật về sự thánh thiện Lv 17-26). Chủ nghĩa câu nệ lề luật luôn luôn ngăm đe các tín hữu về vấn đề này và ơn gọi đặc biệt của các ngôn sứ là nhắc lại cho họ sự ưu tiên phải thăng tiến đạo đức về sự tinh sạch theo nghi thức º Tân Ước. Tình trạng của tâm hồn nghe Lời của Thiên Chúa trong sự ngay thẳng. Sự hưởng kiến Thiên Chúa được hứa cho những tâm hồn trong sạch (Mt 5, 8) º (Đạo đức) Nhân đức mà bằng cách tách rời tâm trí khỏi sự xáo động của các đam mê xác thịt, làm cho tâm trí trở nên sáng suốt, trong sáng và nhạy cảm đối với những sự việc thiêng liêng. Nó là một thái độ cần thiết cho đời sống chiêm niệm và cũng là một trong những hiệu quả của đời sống chiêm niệm.

¨ Impureté = Điều ô uế. Cựu Ước. Những sự dơ nhớp nghi thức gắn liền với một số các hành vi hoặc các tình trạng không nhất thiết phải là tội lỗi. Người ta được giải thoát khỏi những dơ nhớp đó bằng cách tuân giữ một số các hành vi được xác định trong lề luật Môsê º Đạo đức. Sự lỗi đức khiết tịnh: Tội nghịch cùng đức khiết tịnh. Chất thể của tội có thể thay đổi tùy theo bậc sống mà nhân đức được áp dụng (ví dụ, điều không phải là tội đối với một người đàn ông đã có vợ có thể là trọng tội đối với một người khác) º Ngày nay, được hiểu một cách tổng quát theo nghĩa rộng nhất từ tội nhẹ đến tội trọng º —> Vice.

¨ Purification = Sự thanh tẩy: Hành động thanh tẩy, làm cho sạch º Kinh Thánh. Những sự thanh tẩy theo luật định, những việc thực hành tôn giáo dành để giải thoát khỏi sự ô uế thể lý, theo luật, hoặc đạo đức (ví dụ người đàn bà vừa ở cữ dậy) º Tu đức. Sự thanh luyện: Hành động nhằm tách rời tâm hồn ra khỏi tội lỗi, khỏi những xu hướng xấu hoặc nguy hiểm, khỏi tất cả những gì nghịch cùng Thiên Chúa để làm cho tâm hồn thủ đắc được sự tinh tuyền trong lòng. La purification active = Sự thanh luyện chủ động: được thực hiện bởi sự cố gắng của con người được ân sủng trợ giúp. La purification passive = Sự thanh luyện thụ động: được thực hiện bằng những thử thách được gọi là những đêm tối của giác quan hoặc của tâm trí mà trong đó con người chỉ có thể nhẫn nại chịu sự tác động của Thiên Chúa trong người đó º Phụng vụ. Sự thanh tẩy: Hành động làm mất tính linh thánh của một đồ vật hoặc một hữu thể đã tham dự vào một hành động thánh: sự tẩy sạch một chén thánh, những ngón tay của vị linh mục vào lúc thanh tẩy của thánh lễ º Purification de la Vierge = Lễ Dâng Chúa Giêsu vào đền thánh. Lễ dâng Đức Giêsu vào Đền thờ Giêrusalem theo các quy định của Lv 12, 6tt và ed 13, 2-13. Sự gặp gỡ với các cụ già Simêon và Anna xảy ra vào lúc này (Lc 2, 22-40) và thế giới Hy-lạp mừng lễ này dưới tên gọi là Hupapantè tou Kuriou; sự gặp gỡ của Đức Chúa. Ở Tây phương, lễ này được cử hành vào ngày 2 tháng 2. Những cuộc rước kiệu ngày xưa, đã được Đức Giáo Hoàng Sergiô I thiết lập mà ở đó người ta cầm những cây nến, đã cho lễ này cái tên là Lễ Nến (Chandeleur).

¨ Purificatoire = Khăn lau chén thánh: Tấm vải dành để lau sạch các bình thánh và lau môi, ngón tay của vị linh mục sau nghi thức thanh tẩy.

¨ Purgatoire = Luyện ngục. Chốn luyện hình: Tình trạng thanh luyện đối với các linh hồn của những người quá cố chết trong tình trạng ân sủng nhưng chưa đền bù đủ đối với các lỗi lầm của mình º Sự thực hành cầu nguyện liên lĩ cho những kẻ đã qua đời dần dần đã dẫn đưa Giáo Hội đến sự thật này là sự thật phải giữ nhưng không phải vì đó mà trở thành đức tin tuyệt đối. Giáo Hội, trong các công đồng của mình, không bao giờ áp đặt cho người Hy-lạp phải tin về thực tại của luyện ngục. Về phần tính hình thái của các hình phạt phải chịu, thì Giáo Hội xin các nhà thuyết giảng phải thật thận trọng về ngôn ngữ (Công đồng Trentô, khoá họp thứ 25)

¨ Purgative (Voie) —> Voie

¨ Purgation = Giáo luật. Sự tự bào chữa: Hành động một bị cáo tự minh oan trước mặt một thẩm phán thuộc Giáo Hội.

¨ Expurgation (des livres) = Sự chỉnh lý sách: Sự sửa chữa lại một quyển sách bị lên án bởi Tòa Thánh để được phép in lại tác phẩm đã được tu chính như vậy.

PURIM = Lễ Purim, lễ Số mệnh (tiếng Do thái: số mệnh): Lễ của Do thái giáo, chính yếu là nhớ lại sự kiện được cứu thoát của người Do thái vào thời hoàng hậu Esther, nhưng nguồn gốc và ý nghĩa đã làm nên đối tượng của những cuộc tranh luận.

PURITAINS = Các tín đồ thanh giáo: Theo nghĩa đen, chỉ những thành viên của Giáo hội Anh quốc muốn đẩy mạnh sự Cải Cách, đã được đưa vào hồi thế kỷ XVI, đến chỗ chấp nhận đối với nước Anh cả những cấu trúc của Giáo Hội Calvin ở Genève º Phong trào thanh giáo có nguồn gốc từ nhiều tín phái khác nhau: Trưởng lão (Presbytérianisme) ở Ecosse, Bap-tít (Baptistes), Duy tập đoàn (Congrégationnalistes), giáo phái Quakers v.v... và một phần nằm trong khuynh hướng “Hạ Giáo Hội” (Low-Church) của Anh giáo ngày nay.

PURITANISME = Thanh giáo —> Puritains

PURUSHA = Purusha (người khổng lồ), (tiếng Phạn: ngôi vị con người): Theo một huyền thoại Ấn-độ, được xác minh từ thời kinh Vêđa, người khổng lồ đầu tiên mà các thần linh đã dâng hiến làm vật hy tế để làm cho những chi thể của người ấy trở thành các phần khác nhau của vũ trụ.

PUSEY (Edouard) = Edouard Pusey. Nhà thần học Anh giáo theo khuynh hướng Thượng Giáo Hội này (1800-1882) đã kế tiếp Newman cầm đầu phong trào truyền đơn (mouvement tractarien) và hoạt động cho việc xích lại gần nhau giữa Anh giáo và Công giáo. Đối với ông, những khó khắm hình như nằm trong những sự thái quá về lòng đạo đức dân chúng Công giáo hơn là nằm trong những khẳng định về giáo lý, ít ra là cho đến việc định nghĩa về tính bất khả ngộ giáo hoàng ở Công đồng Vatican I (1870), mà đối với ông thì đó là một sự thất vọng lớn lao.

PUSILLANIMITÉ = Tính nhỏ nhen, nhát đảm (do từ La-tinh pusillus = nhỏ và anima = tâm hồn): Thiếu sự cao thượng tâm hồn, thiếu sự bạo dạn, sự hào phóng của con tim. Khuyết điểm đối lập với lòng cao thượng trong đó cũng cần phải phân biệt một phân lực (composante) tâm thần và một phân lực thiêng liêng bao gồm cả trách nhiệm lẫn tội trạng.

PYTHAGORE = Pythagore. Nhà đầy đủ học Hy-lạp, vị sáng lập một hội tôn giáo và chính trị. Có lẽ ông sinh ra ở samos khoảng năm 585 trước CN, đã du lịch sang Ai-cập và Đông phương, dạy học ở Samos và nhất là ở Crotone nơi ông đã mở một ngôi trường và thành lập một giáo phái có khuynh hướng khắc khổ mà niềm tin về linh hồn, cũng gần giống như những niềm tin của trào lưu tu đức Orphée, đã được phục hồi uy tín kể từ thế kỷ I trước CN. Ông mất khoảng năm 500 ở Métaponte.

PYXIDE = Tráp nhỏ, hộp đựng Mình Thánh (do từ Hy-lạp puxis = hộp bằng gỗ hoàng dương): Nguyên gốc, hộp bằng gỗ hoàng dương có kích thước nhỏ dùng để đựng những vật quý báu. Được dùng, bằng ngà hay bằng xương, để đựng Mình Thánh Chúa. Chiếc hộp này đã hình thành nhà tạm (tabernacle) và bình đựng Mình Thánh (ciboire) º Ngày nay, từ pyxide được dành cho một bình nhỏ bằng kim loại có hình tròn và dẹp dùng để mang Mình Thánh Chúa cho các bệnh nhân —> Custode.

Q

QAHAL = Cộng đoàn Israel (từ Do thái có nghĩa là đám đông): Một trong những thuật ngữ chỉ dân Israel với tư cách là một cộng đoàn phụng tự, hoặc với tư cách dân này được tập hợp lại theo sự triệu tập để nghe những huấn dụ của Môsê hoặc của Esdras.

QOHÉLET = Giảng viên (l’Ecclésiaste) (tiếng Do thái = người thuyết giảng): Tước hiệu mà tác giả quyển sách trong Cựu Ước mang tên này tự gán cho mình để nói lên rằng ông muốn nói chuyện với cộng đoàn Israel (Qahal) một cách long trọng.

QUADRAGÉSIME = Chúa Nhật thứ I Mùa Chay: Tên gọi dành cho Chúa Nhật thứ I Mùa Chay, ăn chay bốn mươi ngày —> Quarantaine. Từ này lấy tên gọi từ sự kiện Chúa Nhật này là ngày thứ bốn mươi trước Thứ Sáu Tuần Thánh º Tuần Chay: Tên gọi này cũng chỉ chính sự chay tịnh sáu tuần lễ đã được tuân giữ ở Rôma trước năm 384 và đi trước thời gian chay tịnh rất đặc biệt của Pascha hay Tam nhật Phục sinh (Tridium paschal) được khởi sự vào ngày Thứ Năm Tuần Thánh hiện nay. Vào cuối thế kỷ V, ngày Thứ Tư và Thứ Sáu trước Chúa Nhật này đã thuộc về Mùa Chay rồi —> Quinquagésime, nhưng tên gọi ngày thứ bốn mươi vẫn còn được dùng để gọi ngày Chúa Nhật này.

¨ Quadragésimal = Thuộc Mùa Chay (Tính từ): Nêu lên phẩm tính của tất cả những gì có liên quan đến Mùa Chay —> Quadragésime.

¨ Quarantaine = Thời gian 40 ngày: Cựu Ước. Khoảng thời gian được tính bằng con số bốn mươi và chỉ một thử thách chuẩn bị cho con người lãnh nhận một ân huệ của Thiên Chúa: sự thử thách, và đó là trường hợp 40 năm Dân Chúa đã trải qua trong sa mạc trước khi vào Đất Hứa, sự ăn chay và cầu nguyện, và đó là trường hợp của Môsê ăn chay 40 ngày trên núi Sinai trước khi lãnh nhận Lề Luật, và đó là trường hợp của Êlia đi 40 ngày trong sa mạc để gặp gỡ Thiên Chúa trên núi Horeb. Những thời gian thử thách và ăn chay này cũng là những thời gian mà Thiên Chúa nói với tâm hồn —> Désert º Tân Ước: Désert de la quarantaine = Hoang địa bốn mươi ngày: Hoang địa, nơi Đức giêsu ăn chay trong vòng 40 ngày và đã bị cám dỗ trước khi bắt đầu rao giảng Tin Mừng º Phụng vụ. Sainte Quarantaine = Mùa Chay Thánh bôn mươi ngày. Tên gọi dành cho 40 ngày ăn chay trong Mùa Chay Thánh. Trong việc tính từng khoản các ân xá, một mùa chay thánh 40 ngày tương đương với 40 ngày ăn chay với bánh và nước lã mà những sách cáo giải chỉ nam (les pénitentiels) ra hình phạt đối với một số lỗi phạm như là sự khởi đầu nghiêm túc của nhiều năm chay tịnh ít nghiêm túc hơn.

¨ Quarante heures —> Heure

¨ Carême = Mùa Chay, Mùa tứ tuần. Khoảng thời gian 40 ngày thánh hiến cho việc sám hối và chuẩn bị mừng lễ Phục Sinh º Prêcher un Carême = Giảng Mùa Chay: Trong một giáo xứ, bảo đảm những cuôc thuyết giảng ngoại thường được diễn ra trong Mùa Chay Cả.

QUADRAGESIMO ANNO = Thông điệp Quadragesimo Anno. Thông điệp của Đức Piô XI (ngày 15 tháng 5 năm 1931) nhắc lại và xác định giáo lý xã hội của thông điệp Rerum Novarum của Đức Lêô XIII, nhân dịp kỷ niệm 40 năm thông điệp này.

QUADRATUS = Quadratus. Tác giả một cuốn sách biện giáo về Kitô giáo gởi cho hoàng đế Adrianô khoảng năm 123 hoặc 129. Quadratus có lẽ sống ở Tiểu Á. Eusêbiô thành Cêsarê đã lưu giữ một phần tác phẩm của ông. Mới đây, người ta đã thử đồng nhất hóa tác phẩm của Quadratus với quyển sách biện giáo vô danh được biết dưới tựa đề là A Diognète (gởi cho Diognète).

QUADRIVIUM = Cao đẳng tứ khoa: Trong đại học thời trung cổ, chu trình học tập bao trùm các kiến thức khoa học: toán học, hình học, âm nhạc, thiên văn. Cùng với cao đẳng tam khoa, cao đẳng tứ khoa cấu tạo nên toàn bộ những nghệ thuật tự do.

QUAKERS = Giáo phái Quakers, giáo phái anh em: Do một từ tiếng Anh có nghĩa là “người run rẩy”, phong trào tôn giáo nảy sinh vào thế kỷ XVII, trước tiên dưới một hình thức không có tổ chức. Georges Fox (1624-1691) đã cấu tạo phong trào này trở thành một “Hội tôn giáo những Người Bạn” (Société religieuse des Amis). Không có phụng vụ, cũng không có cấu trúc Giáo Hội, phong trào này có đặc tính như là một chủ nghĩa chủ quan tôn giáo được linh hứng bởi ánh sáng bên trong của Thần Khí. Người ta tính khoảng 200.000 quakers, gần như chỉ có trong các xứ anglo-saxons.

QUALITÉ = Phẩm tính, phẩm chất (tiếng La-tinh qualitas, phái sinh do qualis: nào, gì): Cách hiện hữu, tốt hoặc xấu º Luật. Tư cách: Thể thức mà dưới đó người ta hành động (ví dụ: với tư cách là người bảo trợ) º Xã hội học. Phẩm giá; quý phái: Đẳng cấp, giai cấp (ví dụ một người quý phái, sinh trưởng trong gia đình quý tộc) º Triết. Phẩm tính: Phương thức nội tại hoặc sự chỉnh bị nội tại của một bản thể. Một trong mười phạm trù (prédicaments hay catégories). Cùng với lượng (quantité) và tương quan (relation), phẩm tính là quan trọng nhất trong các tùy thể của bản thể. Nó đối lập với lượng số (quantité) ở chỗ nó không thể cân đo được; đối lập với tương quan (relation) ở chỗ nó thay đổi bản thể về thực chất º Bốn loại phẩm tính: 1. Tập quán (habitus) và chỉnh bị (disposition) được sắp xếp cho việc nảy nở, hoặc sự tan rã của bản chất của chủ thể (đừng nhầm lẫn habitus-qualité = tập quán-phẩm tính với habitus prédicamental = trang hụ thuộc phạm trù) 2. Tiềm năng (la puissance) và bất lực (l’impuissance) ra lệnh cho bản thể hành động hoặc chịu (lãnh nhận tác động) 3. Những thụ động (les passions) và những phẩm tính khả thể (les qualités possibles) cấu tạo nên cách thức của bản thể khả giác với tư cách bị chạm từ bên ngoài hoặc bị biến chất 4. Biểu tượng (la figure) là cái xuất phát từ cách mà lượng số (la quantité) kết thúc bản thể º Luận lý. Đặc tính của những mệnh đề tùy theo chúng là khẳng định hay phủ định.

¨ Qualitatif = Thuộc phẩm tính, thuộc phẩm chất: Thuộc lãnh vực phẩm tính hay phẩm chất º Différence qualitative = Sự khác nhau về phẩm, sự sai biệt về phẩm: Sự khác nhau trong lãnh vực phẩm theo nghĩa sát nhất, chứ không phải trong lãnh vực lượng hoặc bản thể º Changement qualitatif = Sự biến đổi về phẩm: Sự biến đổi trong lãnh vực này (ví dụ sự biến chất).

¨ Qualificateur = Thẩm định viên: Nhà thần học được Thánh Bộ Giáo Lý Đức Tin giao nhiệm vụ xem xét các ý kiến mới có liên quan đến đức tin hoặc các phong tục, quy cho chúng một nhận xét (note) được gọi là kiểm định giáo lý (censure doctrinale) và đệ trình một báo cáo biện minh lên Thánh Bộ nói trên.

¨ Qualification = Sự thẩm định: Nhận xét hoặc thẩm định giáo lý được đưa ra bởi một thẩm định viên.

QUAM SINGULI = Sắc lệnh Quam Singuli. Sắc lệnh của Thánh Bộ Các Bí Tích (ngày 8 tháng 8 năm 1910), khuyên bảo trẻ em, vừa đến tuổi khôn, lãnh nhận Bí Tích Thánh Thể.

QUANDO = Khi (tiếng Hy-lạp to poti = cái “khi”): Chỉ phạm trù thời gian, hoặc, một cách chính xác hơn, phạm trù vị thế của một hữu thể trong thời gian (ví dụ: hôm qua) º Phạm trù thứ chín: tức vị thế (situation)

QUANTA CURA = Thông điệp Quanta Cura. Thông điệp của Đức Piô IX (ngày 8 tháng 12 năm 1864) mà văn kiện Syllabus được kèm theo đã đưa ra danh sách những sai lầm chính của chủ nghĩa tự do hiện đại.

QUANTITÉ = Lượng. Triết. (tiếng La-tinh quantitas, phái sinh do quantus = lớn bao nhiêu): Tùy thể chỉ cái mà trong hữu thể, có thể cân đo được hoặc đếm được (ví dụ, số người của một nhóm; thể tích của một chất lỏng); chủ yếu gồm trong sự có thể chia được ở bên trong hoặc trong ngoại diện của các phần, trong một vật thể (hoặc trong một toàn thể). Ở đâu không có lượng thì ở đó không có tính bên ngoài của các phần nữa, cũng không có cộng, không có chia, không có bằng hoặc không bằng, không có cân đo nữa º Hai loại lượng: quantité continue ou concrète = lượng liên tục hoặc lượng kết: (ví dụ: chiều dài của một sợi dây, diện tích của một bề mặt, thể tích hoặc trọng lượng của một vật thể); quantité discontinue ou discrète = lượng gián đoạn hoặc lượng rời (ví dụ: số những cá thể) º Luận lý. Sự nới rộng ít hoặc nhiều nghĩa của một từ (phổ quát, riêng biệt, số ít): do phái sinh: đặc tính của một mệnh đề theo nghĩa nới rộng được quy cho hạn từ.

¨ Quantitatif = Thuộc về lượng: Thuộc lãnh vực lượng mà đặc tính là có thể đo lường được, khác với cái thuộc về phẩm (le qualitatif) là cái không thể đo lường được và chỉ có thể được cảm nhận º Différence quantitative = Sự khác nhau về lượng, sự sai biệt về lượng: Sự khác nhau chỉ chạm đến lãnh vực lượng º Changement quantitatif = Sự biến đổi về lượng: Sự tăng lên hoặc giảm xuống.

Quarantaine —> Quadragésime.

Quarante heures —> Heure

QUARTE CANONIQUE = Lộc phần tư chiếu luật: Ngày xưa, những khoản khác nhau bằng hiện kim hay hiện vật, phải nộp cho nhanh chóng giám mục giáo phận vì phẩm tước và trách vụ của ngài. Những khoản mà các giáo dân trong giáo xứ phải nộp cho cha xứ vì thừa tác vụ của ngài. Một cách chính xác hơn, sự chu cấp cho vị giám mục và cha xứ một phần (trên nguyên tắc là một phần tư) các của cải do một trong những người thuộc giáo phận hoặc giáo xứ của họ, đã qua đời, để lại cho Giáo Hội, do đó mới có tên là Quarte Funéraire = Lộc phần tư di chúc º Lộc phần tư lễ qui lăng: Ngày nay, phần những chi phí chôn cất, được Hội đồng giáo phận đánh giá, thường là một phần tư, do nhà thờ khác với nhà thờ giáo xứ, nơi mà lễ qui lăng đã được cử hành, bỏ ra cho cha xứ chính của người quá cố hoặc cho những người mà, theo luật, thay thế cha chính xứ.

QUARTODÉCIMANS = Nhóm 14 Nizan (do từ La-tinh quattuordecim = mười bốn): Tên gọi dành cho các Kitô hữu Đông phương, theo một truyền thống tông đồ đáng kính, vào thế kỷ II vẫn kiên trì cử hành lễ Phục Sinh theo phong tục Do thái giáo, vào ngày 14 tháng Nizan, cho dù ngày này rơi vào bất cứ ngày nào trong tuần, trong khi Tây phương chủ trương rằng chính vào ngày Chúa nhật tiếp theo ngày 14 tháng Nizan mới phải cử hành lễ này. “Sự tranh cãi về lễ Phục Sinh” này, mà dấu hiệu đầu tiên là cuộc hội kiến ở Rôma vào cuối năm 154, giữa Pôlycarpô thành Smyrne và Đức Giáo Hoàng Anicêtô, đã suýt xâu xé Giáo Hội, khoảng năm 192, dưới triều đại Giáo Hoàng Victor. Nhờ sự can thiệp ôn hòa của thánh Irênê và những người khác mà tránh được sự ra đời của một ly giáo mới và cuộc tranh cãi đã dịu lại, trong thế kỷ III, với cái chết của các vị giám mục danh tiếng của Tiểu Á là những người chủ trương truyền thống này.

Quasi-contrat —> Contrat

Quasi-curé —> Curé

Quasi-délit —> Délit

Quasi-domicile —> Domicile

QUASIMODO (Dimanche de) = Chúa Nhật thứ I Phục Sinh: Tên gọi dành cho Chúa Nhật bát nhật lễ Phục Sinh, do hai từ đầu tiên phần Nhập lễ của Chúa Nhật này: quasi modo geniti infantes ... (Như trẻ em sơ sinh) (1 P 2, 2). Chúa Nhật này cũng mang tên là Clausum Paschae (Kết thúc lễ Phục Sinh) và còn mang tên là In Albis (Chúa Nhật áo trắng), hoặc chính xác hơn Post Albas (Chúa Nhật sau (những ngày) áo trắng), vì ngày hôm đó, các tân tòng bỏ áo trắng (alba) mà họ đã mặc trong đám đông Kitô hữu suốt cả tuần lễ Phục Sinh.

Quasi-paroisse —> Paroisse

Quatre-temps —> Temps

QUATTROCENTO = Thời Phục hưng Ý thế kỷ XV: Tên gọi dành cho thế kỷ XV của Ý, danh tiếng nhờ cả một phong trào nở rộ các nghệ sĩ. Thực vậy, chính trong những năm 1400 mà thời Phục hưng Ý đã phát triển.

Quésimonie —> Quête

QUESNEL (Pasquier) = Pasquier Quesnel. Linh mục dòng Oratôriô, sinh năm 1634, qua đời năm 1719, đồ đệ của Arnauld, người bệnh vực hăng say thuyết của Jansênius. Giáo thuyết của ông đã bị lên án bởi sắc chỉ Unigenitus của Đức Clêmentê XI năm 1713.

QUÊTE = Sự lạc quyên, sự tìm kiếm (do từ La-tinh quaerere = tìm kiếm): Thực hành phụng vụ xưa như Kitô giáo gồm có việc quyên góp, trong khi cử hành Thánh Thể, những của dâng cúng của các tín hữu, bằng hiện vật hoặc hiện kim để phân phát cho những người xấu số. Bằng chứng bác ái và thông phần tích cực của các tín hữu º Cũng chỉ tất cả những cuộc lạc quyên khác và chính kết quả của các cuộc lạc quyên này º Quête de Dieu = Sự tìm kiếm Thiên Chúa: Sự khiêm tốn tiến đến đức tin.

¨ Question = Câu hỏi, vấn đề: Hình thức chủ yếu của việc giảng dạy vào thế kỷ XIII. Nó nhắc lại sự chú giải đơn giản các bản văn đã có giá trị lâu đời. Hình thức văn chương của câu hỏi (ví dụ trong Tổng Luận Thần Học của thánh Tôma Aquinô), rập khuôn theo kiểu tranh luận; lý chứng bênh và chống cấu tạo nên việc đặt vấn đề: kêu gọi đến một thẩm quyền để thẩm quyền đó giới hạn ít nhiều đến cuộc bàn cãi và đưa nó vào vị trí: quyết định hoặc giải đáp được đưa ra bởi một người thầy: trả lời những vấn nạn º Questions disputées = Những vấn đề được tranh luận: Các cuộc tranh luận ở đại học về một đề tài được đề nghị trước mà ở đó người thầy, vào thế kỷ XIII, xác định học thuyết và trả lời các vấn nạn; những cuộc tranh luận này mang đến sự thú vị và đôi khi cả những đam mê, những vấn đề “thời sự” và những việc có được lập trường º Questions disputées de S. Thomas = Những vấn đề được tranh luận của Thánh Tôma: Toàn bộ 510 cuộc tranh luận mà Thánh Tôma đã đưa ra trong hai lần giảng dạy ở Paris (1256-59 và 1269-72) cũng như ở Ý º Questions quodlibétiques = Những vấn đề linh tinh: Những cuộc tranh luận mà người thầy, vào thế kỷ XIII, trả lời những câu hỏi đột xuất của cử tọa º Hình khổ mà những người bị cáo phải chịu (question préparatoire = sự tra vấn sơ khởi) mà những người đã bị kết án phải chịu (question définitive = sự tra vấn chung cục) để bắt họ phải thú nhận hoặc tố cáo những người đồng lõa.

¨ Question romain = Vấn đề Rôma: Khi những người người Ý, do sự thúc đẩy của các vua miền Piémont và vài tướng lãnh đánh thuê, vào thế kỷ XIX, đã thống nhất Bán Đảo, thì vần đề các Quốc Gia giáo hoàng và Rôma được đặt ra một cách gay gắt trước toàn thể thế giới. Giải pháp bằng vũ lực (các toán quân Ý chiếm Rôma) không bao giờ được chấp nhận bởi các Giáo Hoàng Piô IX, Lêô XIII, Piô X và Bênêđitô XV là những vị từ chối công nhận Bộ luật Ý về những Bảo đảm (Loi des Garanties), và tự xem mình là những tù nhân ở Vatican. Các thỏa hiệp Latran, ký ngày 11 tháng 2 năm 1929 giữa Đức Giáo Hoàng Piô XI và vua Victor-Emmanuel đã mang lại một giải pháp cho vấn đề đau buồn này.

¨ Inquisition = Sự thẩm tra (do từ La-tinh inquisitio = sự tìm kiếm): Thủ tục giáo luật xưa được Đức Innocentê III thiết lập, trong đó vị thẩm phán được phép tìm kiếm những chứng cớ của tội ác, và chính thức theo đuổi một tội phạm mà không cần phải đợi chờ sự thỉnh cầu của một sự cáo buộc hoặc tố cáo º Các cơ quan khác nhau đảm trách việc dẹp tan lạc giáo và muốn đạt hiệu quả này, nên sử dụng thủ tục thẩm tra º Les Tribunaux de l’Inquisition = Các Tòa án thẩm tra: Các tòa án mà vào thời Trung cổ, đã được Tòa Thánh thành lập vì mục đích này º Inquisition espagnole = Tòa thẩm tra Tây-ban-nha: Tòa án được thành lập bởi các vua Tây-ban-nha và đã hoạt động từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX º la suprême Congrégation de l’Inquisition = Bộ điều tra tối cao: Thánh Bộ được Đức Phaolô III thành lập năm 1542 để tiến hành thủ tục chống lại các người lạc giáo, đã tồn tại cho đến năm 1967 trong Bộ Thánh Vụ, là Bộ duy nhất còn sử dụng thủ tục điều tra đã bị giáo luật hủy bỏ này º Sự canh tân Bộ Thánh Vụ sau Công đồng Vatican II chẳng những đem lại cho Bộ này, về tên gọi, là Bộ Giáo Lý Đức Tin mà còn về các phương pháp được cập nhật hóa theo tinh thần của sự hình thành luật hiện thời, nhất là về những gì có liên quan đến thủ tục tố tụng.

¨ Inquisiteur = Thẩm tra viên: Theo nghĩa rộng, người mà do sự ủy nhiệm của Đấng thường quyền đảm trách việc điều tra về một trọng tội º Theo nghĩa hẹp, thành viên của một tòa án thẩm tra º Grand inquisiteur = Chủ tịch đoàn điều tra: Người cầm đầu tối cao của Tòa điều tra.

¨ Conquête = Sự chinh phục: Hành động chinh phục º Một trong những từ-chủ (maýtre-mots) của Công Giáo Tiến Hành trong những năm trước 1939 và dần dần đã biến mất sau chiến tranh. Từ ngày nay thường bị tố cáo là xuất phát từ một “tinh thần thập tự chinh”: hoặc như không còn thích hợp nữa, theo những vẻ bề ngoài, với tỷ lệ nhỏ nhoi của các Kitô hữu trên thế giới. Nó đã được thay thế bằng từ chứng tá (témoignage), là từ, đến lượt nó, cũng có khả năng già cỗi.

¨ Quêrimonie = Đơn khiếu tố: Đơn khiếu tố được trình lên một vị thẩm phán Giáo Hội để xin công bố một lời cảnh cáo chống lại một người bị tình nghi hoặc một tội phạm.

Quetoubim —> Ketoubim

QUICUMQUE (Symbole) = Bản tuyên tín Quicumque. Bản tuyên tín, cũng được gọi (sai) là Kinh Tin Kính của Thánh Athanasiô, là bản trình bày một cách sáng sủa đức tin về Thiên Chúa Ba Ngôi, và về Kitô học như người ta đã lập thành công thức ở Tây phương vào thế kỷ V. Bản này đã được soạn thảo vào thế kỷ V hoặc VI, có lẽ trong miền nam xứ Gaule.

QUID = Cái gì? (Tiếng La-tinh: cái gì; tiếng Hy-lạp; ti esti = điều chính là) : Đại từ nghi vấn giống trung diễn tả, trong mệnh đề quid sit (cái gì đó?) sự ước ao chủ yếu của trí tuệ muốn biết thực tại là gì trong chính nó º Khác với nghi vấn an sit? (Thực tại có hay không? Nó có tồn tại không?) là nghi vấn đầu tiên, ở đó người ta chỉ tự hỏi sự vật có hay không, và khác với quomodo sit? (Thực tại như thế nào?), ở đó người ta tìm cách xác định cách mà nó có, nó hiện hữu.

¨ Quiddité = Niệm tính (tiếng La-tinh quiddites, phái sinh do từ quid = cái gì): Cái đáp lại câu hỏi quid sit? (Cái gì đó?) diễn tả yếu tính (essence) hoặc định nghĩa (la définition) º Quiddité des choses sensibles = Niệm tính của các sự vật khả giác: đối tượng riêng của đơn thức con người, đối với triết học kinh viện.

QUIÉTISME = Thuyết an tĩnh (do từ La-tinh quies = sự nghỉ ngơi): Học thuyết thần bí, dựa trên những tác phẩm của Molinos, linh mục Tây-ban-nha (1627-1696), chủ trương sự trọn hảo Kitô giáo bao gồm trong tình yêu của Thiên Chúa và sự an tĩnh của linh hồn º Semi-quiétisme = Thuyết bán an tĩnh: Thuyết an tĩnh giảm nhẹ: học thuyết về tình trạng tình yêu tinh tuyền, là tình trạng mang một sự vô tư liên lĩ về sự cứu độ bản thân và về ước muốn tiến bộ trong đàng nhân đức.

¨ Préquiétistes = Những người tiên phong thuyết an tĩnh: Những người tiên phong của những người theo thuyết an tĩnh vào thế kỷ XVII. Họ đề nghị những phương pháp ngắn gọn và dễ dàng mà họ tin là sẽ cho phép nhanh chóng và chắc chắn đạt đến sự chiêm niệm ở đỉnh cao.

¨ Requiem = Bài hát Requiem: Từ đầu tiên của Ca Nhập lễ của thánh lễ cầu cho những người quá cố º Bộ kinh hát lễ mồ: Theo nghĩa nới rộng, toàn bộ những bài hát của thánh lễ cầu cho người quá cố º Nhạc phức điệu thánh có rất nhiều bài hát Requiem.

¨ Inquiétude = Sư lo lắng, sự bất an: Tình trạng của người không thể tìm được sự an nghỉ hoặc e ngại tương lai một cách mạnh mẽ º (Tu đức) Trở ngại đối với đời sống thiêng liêng.

Quinisexte —> Trullo

QUINQUAGÉSIME = Chúa Nhật năm mươi (do từ La-tinh quinquagesimus = thứ năm mươi): Tên gọi dành cho Chúa Nhật sau cùng trong ba Chúa Nhật chuẩn bị Mùa Chay º Cũng như Chúa Nhật bảy mươi và Chúa Nhật sáu mươi, nó không phải là một ngoại diện phụng vụ thuần túy, nhưng nó chứng tỏ một cố gắng đưa việc ăn chay của Mùa Chay đến 50 ngày. Thực vậy, Chúa Nhật này là ngày thứ năm mươi trước lễ Phục Sinh, nhưng Rôma, trong khi tổ chức các chặng Mùa Chay (Stations de Carême) kể từ Thứ Tư của Chúa Nhật năm mươi vẫn trung thành với việc ăn chay 40 ngày bằng cách đặt Tuần Thánh riêng ra, và tính việc ăn chay từ Thứ Tư của Chúa Nhật năm mươi đến Thứ Sáu trước Tuần Thánh. Tuy nhiên, sự kiện có 7 tuần lễ giữa khởi đầu việc ăn chay và lễ Phục Sinh sẽ làm người ta giữ lại từ Chúa Nhật năm mươi, từ năm 560, để nói lên phẩm tính của Chúa Nhật đi liền trước khởi đầu việc ăn chay 40 ngày.

QUIRINIUS = Quiriniô. Tổng trấn xứ Syria năm thứ 6 sau CN. Ông đã tổ chức trên lãnh thổ này một cuộc kiểm tra dân số mà Lc 2, 2 đã ám chỉ đến, nhưng người ta vẫn chưa biết phối hợp tốt bản văn của Tin Mừng với niên đại học.

QUMRAN = Vùng Cum-ran: Phong cảnh gần bờ Tây-Bắc của Biển Chết; năm 1947 người ta đã dọn dẹp ở đó những đổ nát (tiếng A-rập: Khirbet) mà vào cuối thế kỷ II trước CN đến đầu thế kỷ II sau CN đã có một giáo phái ở đó. Một số người đồng nhất hóa giáo phái này với những người Essênô. Những người khổ tu này đã sử dụng nhiều hang động: mười một trong số các hang động đó đã cung cấp một tài liệu cổ văn học rất phong phú: khám phá hiện đại quan trọng nhất về khảo cổ Kinh Thánh. Hàng trăm thủ bản này và những mảnh, theo qui ước, được chỉ bằng những chữ tắt: ví dụ 1. Q p Hab có nghĩa là hang động thứ nhất của Cum-ran, “pescher” (chú giải) của Habaquo.

QUO = Do đâu, bởi đâu (bởi ai hoặc bởi cái gì)

QUOD (điều mà) = Điều mà: Từ Quo diễn tả cái mà nhờ đó một sự vật tồn tại, điều mà nhờ đó một thực tại được biết, điều mà nhờ đó một hành động được phát sinh; nguyên lý hình thức, lý do hình thức, tiềm năng, nhân đức hoặc tật xấu º Từ Quod diễn tả cái tồn tại: thực tại hiện có hoặc được biết, hoặc là cái đang hoạt động º Hai thuật ngữ này tương ứng với hai cách hiểu biết thực tại của chúng ta: cách thức trừu tượng và cách thức cụ thể. Thường người ta sẽ phải xác định xem, giữa cái lần lượt được chạm tới bởi cái quo hay cái quod, có một sự phân biệt theo lý trí (ví dụ giữa màu trắng - le blanc - (quod) và sắc trắng - la blancheur - của màu trắng này (quo), không có sự phân biệt thực sự, trong khi giữa cái đang tồn tại (ens: quod) và cái mà nhờ đó mà nó tồn tại (esse : quo) có một sự phân biệt thực sự.

Quodlibétiques (Questions) —> Question

R

RABAN MAUR = Raban Maur. Người gốc Mayence, phụ trách trưởng và viện phụ Fulda; sau đó, tổng giám mục thành phố quê hương của mình (776-856). Môn đồ của Alcuin, ông đại diện cho phong trào phục hưng carolingien ở Đức, nhờ kiến thức và sự uyên bác của ông.

RABBI = Rabbi, thầy (tiếng Do thái: thầy; hình thái nhấn mạnh: Rabbân, Rabboni): Tước hiệu danh dự trong dân Israel dành cho các Tiến sĩ của lề luật.

¨ Rabbin = Giáo sĩ do thái: Thừa tác viên của Do thái giáo.

¨ Rabbinique = Thuộc giáo sĩ Do thái, thuộc thời kỳ Rabbi. Liên quan đến các giáo sĩ Do thái và đến cái gì, trong Do thái giáo, có sau khi thành Giêrusalem sụp đổ năm 135 sau CN º Bible rabbinique = Bản Kinh Thánh Rabbi: Bản in của bản văn Do thái không có nguyên âm của Kinh Thánh mà bên lề có những chú giải của các giáo sĩ Do thái danh tiếng.

¨ Rabbinisme = Thời đại Rabbi: Thời đại Do thái giáo sau cuộc nổi dậy của Bar-Kosébar và sau khi đền thờ bị tàn phá: vai trò của các hội đường, và do đó, của các giáo sĩ Do thái lúc đó đã trở thành quyết định trong việc tồn giữ và phổ biến niềm tin Môsê º Từ cũng được dùng để chỉ nền văn hóa và toàn bộ các kiến thức và kỷ luật của thừa tác vụ các giáo sĩ Do thái: được giáo huấn trong văn hóa Rabbi (être instruit en rabbinisme).

RABDOMANCIE = Thuật bói xăm: Thuật bói toán được thực hành bằng những cây xăm.

RACA = Đầu rỗng, ngốc: Chuyển ngữ Hy-lạp (Mt 5, 22) của một từ Aram được dùng như một sự phỉ báng: Đầu rỗng, ngốc.

RACE = Chủng tộc, giống nòi, dòng tộc. Kinh Thánh. Toàn bộ các tiền nhân hoặc hậu bối của một nhân vật, một gia đình hoặc một dân tộc: dòng tộc Đavít, chủng tộc Israel.

¨ Racisme = Chủ nghĩa chủng tộc: ý thức hệ, theo đó thì một chủng tộc được xem như cao hơn các chủng tộc khác. Được lập thành hệ thống học thuyết do Gobineau, người Pháp trong quyển Essai sur l’inégalité des races humaines (Tiền luận về sự không ngang bằng nhau của các chủng tộc loài người) của ông (1853) để chứng minh sự trổi vượt của chủng tộc da trắng và do H. St. Chamberlain, chủ nghĩa chủng tộc đã được áp dụng một cách phổ biến bởi chủ nghĩa xã hội-quốc gia, và còn là một khuynh hướng thường xuyên của phần nhiều các chủ nghĩa quốc gia. Chủ nghĩa chủng tộc không thể hòa giải được với đức tin Kitô giáo.

RACHAT = Sự chuộc lại, sự cứu chuộc: Sự giải phóng, có tiền chuộc, những gì mà người ta muốn giữ lại hoặc lấy lại º Rachat des premiers-nés = Sự chuộc lại các con trai đầu lòng: được qui định bởi lề luật Môsê, tất cả con trai đầu lòng đều thuộc về Đức Giavê º Rachat du genre humain = Sự cứu chuộc loài người: Sự chuộc lại được thực hiện bởi Đức Giêsu bằng cách hiến dâng mạng sống mình làm giá chuộc muôn loài (Mc 10, 45).

RACHEL = Bà Rachel (Ra-ken): Con gái ông Laban, vợ ông Giacóp, mẹ ông Giuse và ông benjamin mà người ta tin là được chôn cất ở Bê-lem (Mt 2, 18)

Racisme —> Race

Radbert (Paschase) —> Paschase

RADICAL = Tận căn, triệt để (do từ La-tinh radix = rễ cây). Triết. Cái gì là căn bản, tận gốc rễ của một thực tại, một sinh vật, một lý luận, điều bắt tất cả những gì đến sau phải theo điều kiện, trong trật tự của thực tại đang hiện hữu cũng như trong trật tự của sự hiểu biết º Đối nghịch với thứ yếu, tương đối.

RAHAB = Bà Rakháp: gái giang hồ, người gốc Canaan, ở tại Giêricô. Bà đã làm cho dân Israel chiếm thành này dễ dàng (Gs 2 và 6) và Thánh Matthêu đã kể bà trong số các tổ tiên của Đức Kitô (Mt 1, 5).

RAISON = Lý trí, tỷ lệ (tiếng La-tinh ratio, phái sinh của từ reri = tính đếm, sau đó là xét đoán mà động tĩnh từ quá khứ là ratus = được đếm, được tính, được phê chuẩn, chấp thuận): Ý tưởng kép tư duy và tính toán thường nằm trong từ raison và trong những từ trong ngữ tộc: raisonnement (suy luận) (tư duy đang vận hành), ration (khẩu phần), prorata (phần chia tỷ lệ) (ý tưởng về tính toán). Lý trí là cách thức tư duy riêng của con người, hoặc là người ta so sánh con người với con vật (con người là con vật có lý trí) hoặc người ta so sánh con người với những trí tuệ thuần túy trực giác của những thần linh thuần túy, của những thiên thần (trí tuệ con người là một lý trí; nó hành động nhờ qui nạp và diễn dịch hoặc những phương pháp khác). Trong nghĩa này, lý trí có thể chỉ: 1. Con người, vì chính là cái làm nên con người. 2. Trí tuệ trong chức năng suy lý của nó với tư cách là nó được phân biệt với trí tuệ được xem như tiềm năng của trực giác º Lý do: Phương tiện cắt nghĩa (ví dụ: bạn hãy cho tôi những lý do về những gì bạn làm) º Siêu hình. Từ ratio (và đôi khi từ raison) được dùng trong triết học kinh viện, với nghĩa logos (lời) để chỉ nguyên lý khả tri hoặc nguyên lý hình thức của một sự vật với tư cách là nó cắt nghĩa sự vật này hoặc đưa ra lý do về sự vật này (ví dụ la ratio hominis = yếu tính của con người; la ratio boni = nguyên lý hình thức của điều thiện là khả năng thèm muốn (appétibilité); la ratio entis = “lý do tồn tại”, la ratio veri = lý do điều thật) º Être de raison = Hữu thể trong lý trí, hữu thể tưởng tượng: người mà như vậy thì chỉ có thể hiện hữu trong tâm trí. Đối nghịch với être réel = hữu thể thực (ví dụ sự tương quan của con người với Thiên Chúa là tương quan thực; sự tương quan của Thiên Chúa với con người là tương quan trong lý trí) º Đạo đức. Selon la raison = Theo lý trí: Thuật ngữ chỉ hành vi đạo đức (phù hợp với lý trí là bản chất của con người) º —> Vertu. Milieu º Ratio studiorum = Chương trình học tập: Sự tổ chức học tập. Ban đầu, chương trình học tập đã được soạn thảo cho Dòng Tên do sự thúc đẩy của Cha Claude Aquaviva từ năm 1582 đến 1598, để làm khuôn mẫu cho việc giảng dạy thần học và triết học ở Dòng Tên. Ngày nay, được áp dụng vào chương trình giảng dạy trong các trường thần học và triết học kinh viện º Principe de raison suffisante —> Principe.

¨ Raisonnement = Suy luận, luận lý: Hoạt động tâm trí, nhờ đó mà từ những phán đoán nào đó, người ta rút ra một phán đoán mới. Phương thức đặc trưng của bước đi trí tuệ của lý trí, với tư cách là trí tuệ của con người, nó đặc biệt có ích cho việc giảng dạy vì nó chỉ rõ bước đi của tư duy đạt đến một phát biểu nào đó º Raisonnement par analogie —> Analogie º —> Syllogisme.

¨ Rationalité = Tính luận lý, tính hợp lý: Đặc tính của người có khả năng luận lý hoặc của cái phù hợp với lý trí.

¨ Rationnel = Thuần lý, duy lý: thuộc trật tự của lý trí hoặc phù hợp với lý trí.

¨ Irrationnel = Phi lý: cái gì thoát khỏi lý trí, với tư cách lý trí là tiềm năng suy lý của nhận thức, riêng cho con người. Người ta phân biệt: l’irrationnel infra-rationnel = Phi lý ngoại lý (những lãnh vực của vô thức, của đam mê, của bản năng) và l’irritationnel supra-rationnel = Phi lý siêu lý (những lãnh vực của tình yêu thiêng liêng, của những lựa chọn tự do của trí óc, những lý tưởng của cuộc sống, những quyến rũ cộng đoàn và xã hội, hạnh phúc ... và cả đức tin, cậy, mến) º Đôi khi cũng chỉ điều nghịch cùng lý trí hoặc lý luận lôgic (ví dụ một cách cư xử phi lý).

¨ Rationalisation = Sự hợp lý hóa: Hành động làm cho trở nên hợp lý. Chính yếu là sự tìm kiếm sự lĩnh hội và tổ chức hợp lý để giải quyết những vấn đề thực tiễn và phức tạp.

¨ Rationalisme = Thuyết duy lý: Học thuyết mà, bằng cách này hoặc cách khác khẳng định vị trí hàng đầu của lý trí và có khuynh hướng chuyên nhất chỉ tin cậy vào nó º Thần học. Trong một nghĩa được sử dụng nhưng hiếm: việc sử dụng lý trí con người trong nghiên cứu về Mặc Khải, để cấu tạo nên một khoa thần học; ở nghĩa thường dùng và thông dụng: kỳ vọng giải quyết những vần đề tôn giáo và siêu hình mà con người tự đặt ra cho mình chỉ duy nhất nhờ vào những hiểu biết của con người, loại trừ tất cả mọi quy chiếu đến một sự mặc khải của Thiên Chúa và do đó, loại trừ tất cả mọi kệu nại đến siêu nhiên (Đồng nghĩa với naturalisme = chủ nghĩa tự nhiên). Thời kỳ quan trọng của thuyết duy lý là những thế kỷ XVIII và XIX với Diderot và D’Alembert (L’Encyclopédie: Quyển Bách Khoa), Voltaire, Rousseau, Michelet, Taine v.v... Hiến chế tín lý De fide catholica (Về đức tin Công giáo) của Công đồng Vatican I (1870) đã long trọng bài xích thuyết duy lý.

¨ Semi-rationalisme = Thuyết bán-duy lý: Tín ngưỡng nhờ đến triết học duy lý để giải thích những chân lý siêu nhiên được biết nhờ sự Mặc Khải. Những đại diện danh tiếng nhất của trào lưu này là Georges Hermes (1775-1831) sử dụng trong thần học sự hoài nghi có phương pháp (các luận án của ông đã bị Đức grêgôriô XVI lên án năm 1835) và Antoine Gunther (1782-1863) đưa vào thần học triết học của Hégel (các luận án của ông đã bị Đức Piô IX lên án năm 1857).

¨ Ratification = Sự phê chuẩn, sự chuẩn y. Giáo luật. Cách thức ngoại thường, dựa trên luật La-mã, thủ đắc quyền tài phán, nhân dịp và trong những giới hạn của những tình huống đặc biệt. Ai đưa ra một hành vi thuộc một quyền tài phán mà người đó không có thì phạm một hành vi vô hiệu. Nhưng nếu người đó đưa ra hành vi này trong những tình huống được gọi là do sai lầm chung hoặc hoài nghi liên quan đến sự tồn tại của một luật hoặc đến việc áp dụng luật trong một trường hợp xác định, thì lập tức người đó, không cần các thủ tục, do một sự qui định tổng quát của giáo luật, lãnh nhận quyền tài phán cần thiết để hành vi này thành sự.

¨ Super rato = Phép chuẩn hôn nhân chưa thành toại: Thuật ngữ giáo luật nêu rõ sự chuẩn hôn nhân chưa thành toại.

RAMADAN = Tháng Ramadan, tháng chay: Tháng thứ chín của lịch Hồi giáo, trong đó việc ăn chay, nghĩa là kiêng cữ mọi thức ăn trước khi mặt trời lặn, là bắt buộc đối với tất cả mọi người Hồi giáo trung thành.

RAMAKRISHNA = Ông Ramakrishna, nhà thần bí Ấn-độ (1836-1886), chung quanh ông nhóm tụ hạt nhân của một phong trào tôn giáo mà Vivekananda đã hướng đến một chiều hướng tương tự như hướng của các Dòng tu Kitô giáo vừa chiêm niệm, vừa hoạt động. Dòng của Ramakrishna hiện thời có những trung tâm hoạt động ở Âu châu và Mỹ châu º —> Hindouisme.

RAMEAUX = Lễ Lá: Tên gọi dành cho ngày Chúa Nhật mở màn Tuần Thánh, do cuộc rước mà hàng giáo sĩ cùng toàn thể dân chúng Kitô giáo mang những cành lá, nhắc lại việc Đức Giêsu khải hoàn vào thành Giêrusalem như đã diễn tả trong Mt 21, 1-9. Cuộc rước này đã nảy sinh ở Giêrusalem mà ngay từ thế kỷ IV, vào buổi chiều ngày Chúa Nhật thứ IV Mùa Chay, người ta tháp tùng vị giám mục một cách long trọng, từ Núi Cây Dầu đến Anastasis (Mộ Thánh). Cuộc rước này đã lan tràn đến Tây phương vào các thế kỷ VIII-IX. Những cành lá được làm phép cho cuộc rước này được các tín hữu giữ lại một cách đạo đức. Có phong tục đặt những cành lá đó trên những nấm mộ chứng tỏ sự chiến thắng cuối cùng của Đức Giêsu trên sự chết. Chính tro của các cành lá năm trước được xức cho các tín hữu vào ngày Thứ Tư Lễ Tro.

RAMIÈRE (Henri) = Henry Ramière. Tu sĩ Dòng Tên, người Pháp (1821-1884), lâu năm làm giáo sư triết học, rồi thần học. Các tác phẩm của ông về giáo lý của việc tông đồ cầu nguyện và thần hóa người Kitô hữu đã góp phần vào việc canh tân giáo lý tu đức của thời đại chúng ta. Ramière đã xuất bản quyển Abandon à la Providence (Phó thác cho sự Quan Phòng) của Caussade, là quyển đã mang lại một tiếng vang lớn trong các tâm hồn.

RANCÉ (Armand Jean le Bouthillier Abbé de) = Armand Jean le Bouthillier Abbé de Rancé. Sinh tại Paris ngày 9 tháng 1 năm 1626. Chịu chức cắt tóc năm 1635, trước tiên, sống một cuộc sống khá phóng đãng. Được thụ phong linh mục năm 1651. Dần dần được đưa đến một cuộc sống khá hơn và sau một thời gian ở tại Dòng Oratôriô, ông đã rút lui về ở Đan viện Đức Bà Trappe (Abbaye de Notre-Dame de la Trappe) ngày 14 tháng 7 năm 1664. Từ lúc đó, tất cả cuộc sống của ông dâng hiến cho việc thiết lập trong nhà này sự tuân giữ luật đan viện một cách chặt chẽ nhất, điều này vẫn không ngăn cản ông có một hoạt động rất tích cực ở bên ngoài. Các bài viết của ông rất nhiều, chủ yếu có quan hệ với sự biện giải và bênh vực đời sống tu trì như ông quan niệm; điều này đã đưa ông đến chỗ có nhiều cuộc tranh luận, nhất là với các tu sĩ Bênêđitô Saint-Maur, là những người có lập trường bênh vực cho những công việc học tập của đan viện. Người ta cũng mang ơn ông về những bài viết về khoa tu đức Kitô giáo và những bức thư đạo đức (Lettres de piété) khác nhau. Ông có tương quan bằng hữu với Bossuet và cùng với Bossuet chống lại thuyết an tĩnh. Danh tiếng nhờ sự mãnh liệt của ông mà ông đã đáng được biệt danh là “Viện phụ Bão tố”, Rancé đã là một trong những nhân vật nổi bật nhất của Giáo Hội nước Pháp vào cuối thế kỷ XVII º —> Trappistes.

Rançon —> Rédemption

RAPHAEL = Raphael (tiếng Do thái: Thiên Chúa chữa lành): Thiên thần được biết đến nhờ Sách Tôbia.

RAPT = Bắt cóc, cưỡng dâm, cưỡng hôn (do từ La-tinh raptare = lôi kéo bằng bạo lực): Sự bắt cóc hoặc cầm giữ phi pháp, bằng sức mạnh hoặc bằng dụ dỗ một người phụ nữ thành niên hay vị thành niên, hoặc để thỏa mãn một đam mê xác thịt, hoặc cả để kết hôn º Giáo luật. Sự bắt cóc, hoặc cưỡng dâm hay cưỡng hôn gây nên một trọng tội mà các hình phạt theo giáo luật thừa nhận; nó cũng tạo nên một sự ngăn trở tiêu hôn cho hôn phối giữa người cưỡng đoạt và nạn nhân của nó. Sự ngăn trở này kéo dài suốt thời gian mà nạn nhân còn ở trong quyền lực của người cưỡng đoạt: sự ưng thuận hôn nhân mà nạn nhân có thể đưa ra, có thể được coi là không tự do. Sự ngăn trở chấm dứt vào trường hợp nạn nhân, khi đã phục hồi dự tự do hoàn toàn, đồng ý kết hôn với người đã cưỡng đoạt mình º Tu đức. Sự chiếm đoạt: Sự xuất thần mạnh mẽ trong đó Thiên Chúa cuốn hút thần trí con người vượt lên trên điều kiện tự nhiên, để làm cho con người ấy thấy hoặc hiểu biết được những gì vượt quá điều kiện tự nhiên của họ.

¨ Ravissement = Sự ngất trí, sự xuất thần: Hình thức đặc biệt của sự xuất thần, được đặc trưng bởi sự dữ dội và mãnh liệt mà nó gây ra, linh hồn thình lình được Thiên Chúa nắm bắt như bởi một sức mạnh cao siêu mà người ta không thể cưỡng lại được, rồi sau đó là sự say sưa của tâm hồn làm cho tâm hồn không còn có thể suy nghĩ gì khác nữa, ngoại trừ Thiên Chúa º —> Extase.

RAASKOL = Ly giáo Raskol (từ tiếng Nga có nghĩa là ly giáo): Vào thế kỷ XVII, Thượng phụ Nikon bắt đầu một cuộc hiệu đính các bản văn Kinh Thánh. Một số người từ chối công nhận bản hiệu đính này, xem như ngược lại với đức tin truyền thống và đã làm một cuộc ly khai. Các Raskolniks này, còn được gọi là các Tín hữu thủ cựu Nga, con số là 9 triệu người.

Ratification, ratio, rationalisation, ratiponalisme, rationalité, rationnel —> raison.

RATISBONNE = Sau thị kiến danh tiếng của ông, Alphonse Ratisbonne (1812-1884) và anh ông là Théodore (1802-1884), những người Do thái giáo trở lại, đã thành lập Dòng Các Cha Núi Sipon (Pères de Sion) và Các Bà Núi Sion (Dames de Sion) để lo việc tông đồ bên cạnh những người Israel.

RATRAMNE = Ratramne. Đan sĩ Corbia († sau 868). Hoạt động triết học và thần học của ông thật tuyệt vời. Một phần danh tiếng của ông có được là do cuộc tranh luận đã đưa ông đến tình trạng đối lập với Paschase Radbert về Bí tích Thánh Thể. Ảnh hưởng tư tưởng và các bài viết của ông đã tác động trên các thế kỷ tiếp theo.

RAVIGNAN (Gustave François Xavier Delacroix de) = Gustave François Xavier Delacroix de Ravignan. Tu sĩ Dòng Tên sinh ở Bayonne, qua đời ở Paris (1795-1858). Nhà thuyết giảng danh tiếng và là nhà tu đức sâu sắc, ông đã kế vị Lacordaire trong tòa giảng của nhà thờ Đức Bà.

Ravissement —> Rapt

RAYMOND LULIE = Chân phước Raymaond Lulie.  Người gốc Palma de Majorque, dòng ba Phanxicô, một trong những nhân vật tiêu biểu và hấp dẫn nhất của thời Trung cổ (1235-1316). Thi sĩ, tiểu thuyết gia, triết gia, thần học gia, nhà thần bí, “tiến sĩ được thiên khải”, có kiến thức bách khoa, đã viết một lô các tác phẩm bằng tiếng La-tinh, tiếng Catalogne (Tây-ban-nha), tất cả đều rất lý thú. Tất cả hoạt động của ngài đều hướng về việc tông đồ truyền giáo và đặc biệt là hướng về việc hoán cải thế giới Hồi giáo. Lại nữa, cuộc sống của ngài đã được vinh quang phúc tử vì đạo.

RAYMOND DE PENNAFORT = (Thánh) Thánh Raymonđô. Trưởng Kinh sĩ đoàn Barcelona, sau khi đã học và dạy luật ở Bologne, ngay sau đó ngài vào dòng Thuyết Giảng (Ordre des Prêcheurs), đảm trách nhiều sứ mệnh quan trọng, trở thành bề trên tổng quyền của Dòng, tham gia vào việc thành lập Dòng Đức Bà chuộc kẻ làm tôi, chú ý rất sát với công việc tông đồ nơi người Do thái giáo và Hồi giáo (1180-1275). Tác phẩm viết của ngài rất quan trọng, liên quan đến luật, đạo đức học và mục vụ.

Réactionnelle —> Acte

Réaggrave —> Aggrave

Réalisme, réalité —> Res

RÉARMEMENT MORAL = Sự tái vũ trang tinh thần: Lúc sắp xảy ra chiến tranh 1939, để tranh đấu chống lại chủ nghĩa cộng sản cũng như chủ nghĩa quốc gia, Frank Buchman đã khởi đầu một phong trào canh tân tinh thần theo những nguyên tắc sau đây: Chính trực - Trong sạch - Vô vị lợi - Tình yêu. Từ đó phong trào tái vũ trang tinh thần phổ biến những nguyên tắc này bằng báo chí, phim ảnh, kịch nghệ và bằng những khóa họp hằng năm, nhất là ở Caux, gần Montreux Thụy Sĩ; ở đó, những người thuộc mọi thành phần, trong vài ngày, sống một cuộc sống chung rất trọn vẹn. Phong trào Tái vũ trang tinh thần đã đạt được những kết quả rất khả quan. Tuy nhiên sự thiếu vắng một học thuyết chính xác tạo nên một nguy hiểm mà nhiều vị giám mục công giáo đã cảnh giác các tín hữu cho khỏi sự nguy hiểm đó.

Rebaptisants —> Baptême

RÉBECCA = Bà Rêbecca: Chị của ông Laban, vợ của Isaac, mẹ của Êsau và Giacóp. Bà đã giúp Giacóp chiếm được sự chúc lành của cha (St 17).

Récapitation, récapitulation —> Chef

Recension —> Censure

RÉCHABITES OU RÉKABITES = Bộ tộc Réchabites: Bộ tộc mà lối sống khổ tu đã được biết đến nhiều nhờ Gr 35, nhưng nguồn gốc vẫn còn huyền bí.

Rechute, récidiviste —> Chute

RÉCIPROCITÉ DES PERSPECTIVES = Xã hội học. Sự hỗ tương giữa các quan điểm: Phương sách biện chứng mà G.Gurwitch mượn ở Th. Litt và “làm nổi bật một nội tại tính hỗ tương đã trở thành mãnh liệt đến đỗi nó dẫn đến một sự song hành hoặc một sự đối xứng ít nhiều mạnh mẽ giữa não trạng tập thể và não trạng cá thể”.

Réclamation —> Acclamation

Reclus —> Clefs

Récollection —> Collecte

RECOLLETS = Dòng cải tổ Augustinô hoặc Phanxicô: Chi nhánh Dòng Thánh Augustinô được thiết lập như là một sự cải tổ bởi các tu sĩ Augustinô ở Castille năm 1588 và được Đức Piô X thiết định như một Dòng riêng biệt vào năm 1912 º Chi nhánh Dòng thánh Phanxicô được thành lập ở Pháp từ năm 1570 do một cuộc cải tổ và tồn hữu riêng biệt cho đến ngày 4 tháng 10 năm 1897, thời gian mà Đức Lêô XIII đã xóa bỏ tên gọi này để sáp nhập vào Dòng Các Anh Em Hèn Mọn.

Recommandation —> Commende

RÉCOMPENSE = Phần thưởng, sự thưởng phạt (do từ La-tinh re = chỉ một sự trở về, cum = với và pensare = suy nghĩ, tư duy): Cái được cho để đáp lại một dịch vụ hoặc một hành vi theo điều mà dịch vụ hoặc hành vi này cân đo được trên phương diện luân lý. Được hiểu một cách tổng quát về điều được thừa nhận là một hành động tốt, nhưng cũng có thể hiểu là sự trừng phạt một hành động xấu.

Réconciliation —> Concile

Reconnaissance —> Connaissance

RECTITUDE = Sự ngay thẳng, sự chính trực (do từ La-tinh rectus = ngay thẳng): Phẩm tính luân lý của hành vi nhân linh hoàn toàn được xếp đặt cho cứu cánh của nó. Trái ngược lại với tội lỗi. Hành vi ngay thẳng là đáng khen hoặc đáng kính trọng và có công nghiệp º —> Mérite.

¨ Recteur = Giám đốc, quản đốc, viện trưởng: Người đứng đầu, mục sư hoặc bề trên º Recteur d’une église = Quản đốc thánh đường: Linh mục quản trị một thánh đường không thuộc giáo xứ, cũng không thuộc Kinh sĩ đoàn, cũng không thuộc Tu viện, ví dụ: một nhà nguyện dự phòng º Ở Bretagne, phong tục thường gọi cha xứ là recteur và danh từ curé (cha xứ) cho cha hạt trưởng (le doyen) º Recteur de Séminaire = Giám đốc chủng viện; Recteur de collège = Viện trưởng; Recteur d’université = Viện trưởng viện đại học: Đồng nghĩa với bề trên hoặc thủ trưởng cơ sở.

Receuillement —> Collecte

RÉDEMPTION = Sự cứu chuộc, sự cứu độ (do từ La-tinh redimere = chuộc lại): Một trong những mầu nhiệm chủ yếu của Kitô giáo: sự cứu độ được mang đến cho loài người trong Đức Giêsu: cái chết của Người đã giải phóng loài người như chính họ chịu hình phạt, trả tiền chuộc, vì những tội lỗi của họ. Sự cứu chuộc có một khía cạnh cánh chung (Ep 4, 30) và một khía cạnh vũ trụ (1 Cr 15, 28) º Con chiên vượt qua (Xh 12, 5-14) đã là một trong những điển hình của hy tế cứu chuộc º VTB.

¨ Rédempteur = Đấng Cứu Chuộc, Đấng Cứu Thế: Tên gọi dành cho Đức Kitô, Đấng mà, bằng mầu nhiệm sự chết và sự sống lại của Người, Người chuộc lại loài người cho khỏi tội lỗi và cho loài người sự sống trong Thiên Chúa º Có tính cứu chuộc: Do loại suy, tính từ phẩm chất được dành cho tất cả những gì có một hiệu quả giải phóng khỏi tội lỗi.

¨ Corédemption = Sự hiệp công cứu chuộc. Thần học. Từ mới được sử dụng trong các tư liệu Giáo Hội (mặc dùđã được dùng lần đầu tiên vào thế kỷ XIV) chỉ sự hợp tác của Đức Maria vào công việc cứu chuộc. Thần học xác định rằng: 1. Sự hiệp công cứu chuộc không cần thiết cho sự cứu độ (ad esse salutis), nhưng thích hợp cho sự toàn hảo của ơn cứu chuộc (ad melius esse) để cho sự kết hợp giữa Đức Kitô và Đức Maria tương ứng với sự kết hợp của sự sa ngã: Ađam và Eva 2. Sự hiệp công cứu chuộc không tăng thêm một điều gì cho sự cứu chuộc: Lễ Vượt Qua của Đức Kitô là nguyên nhân của tất cả sự cứu độ và ân sủng thủ sự (grâce capitale) của Đức Kitô, chứa đựng mọi ân sủng, kể cả ân sủng của sự hiệp công cứu chuộc: sự hiệp công cứu chuộc này cho Đức Maria, do ân sủng của Đức Kitô, quyền làm cho tất cả con người đều được thông phần vào ân sủng cá nhân của ngài, vì mối liên hệ chặt chẽ nối kết ngài với Đấng Cứu Độ trong tư cách là Mẹ Thiên Chúa của ngài.

¨ Corédemptrice = Đấng hiệp công cứu chuộc: Tước hiệu đặc biệt của Mẹ Thiên Chúa chỉ vị trí trổi vượt mà Đức Kitô ban cho ngài trong ý định cứu độ của Người.

¨ Rédemptoristes = Các tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế: Hội dòng được Thánh Anphonsô Ligôri thành lập năm 1732 và được Đức Bênêđitô XIV phê chuẩn năm 1749 dưới tên là Học viện Đấng Cứu Chuộc Chí Thánh (Institut du Très Saint Rédempteur). Với những lời khấn thông thường của dòng tu, các tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế thêm vào lời khấn đức kiên trì (voeu de persévérance). Họ có mục đích là làm việc tông đồ trong môi trường dân chúng và nhất là việc truyền giáo ở các giáo xứ.

¨ Rançon = Tiền chuộc, giá chuộc: Giá phải trả để chuộc một tù nhân º Trong thần học giáo phụ về sự Cứu Chuộc, hình ảnh chỉ Đức Kitô trong sự Khổ Nạn giải phóng loài người khỏi sự nô lệ ma quỷ.

REDIVINUS = Tái sinh, hoàn sinh (tính từ La-tinh: hồi sinh, sống lại): Được dùng cách ẩn dụ trong những thuật ngữ như: Elias redivivus: Êlia hoàn sinh. Áp dụng vào Gioan Tẩy Giả, hoặc Moyses redivivus = Môsê hoàn sinh áp dụng vào Đức Kitô.

RÉDUCTION = Sự giảm thiểu, sự hoàn nguyên. Giáo luật. Sự giảm bớt các trách vụ xuất phát từ những điều qui định theo di chúc hoặc những sự thành lập, đặc biệt là những sự thành lập các thánh lễ. Sự miễn một phần hoặc toàn bộ những án phí trước một tòa án Giáo Hội º Réduction à l’état laðque = Sự hoàn tục, sự hồi tục: Sự ngưng bậc giáo sĩ và trở về bậc giáo dân hoặc của các giáo sĩ chức nhỏ hoặc cả của những giáo sĩ chức lớn ở một số điều kiện º Luận lý. Réduction à l’absurde = Sự giản lược đến thành vô lý: Sự suy luận hướng về việc chứng minh chân lý của một mệnh đề bằng cách xác định rằng điều mâu thuẫn với nó là sai hoặc vô lý.

RÉDUPLICATION = Sự lập lại, sự tái chỉ: Hành động mà người ta xem xét một chủ thể quy thuộc (sujet d’attribution) chỉ chuyên nhất trong tính hình thái mà chủ thể đó được nêu ra (ví dụ: màu sắc, với tư cách là màu sắc, chứ không phải với tư cách là màu sắc này, màu sắc nọ, là đối tượng của thị giác; hữu thể có lý trí, với tư cách như vậy, có khả năng cười). Sự tái chỉ được chỉ rõ nhờ hạn từ “với tư cách là” (en tant que, hoặc tiếng La-tinh inquantum, secundum quod, at sic, reduplicative ut sic, qua ratione...)

RÉFÉRENDAIRE —> Relation

RÉFLEXE = Sự phản xạ. Tâm lý. Mọi hoạt động ứng xử trong đó một hồi âm có được là do một sự kích thích nào đó tự động tạo nên và vô phương kiểm soát º Réflexe inconditionnel = Sự phản xạ không điều kiện: sự phản xạ bẩm sinh º Réflexe conditionné = Sự phản xạ có điều kiện và thủ đắc, là phản xạ được gây ra bởi một kích thích (stimulus) khác với kích thích bình thường mà sự phản xạ đó gắn kết vào với sự thích nghi với điều kiện thường hay gặp ở tầm mức sinh lý và trong những phương diện sơ đẳng nhất của một số các chức năng tâm lý.

¨ Réflexologie = Phản xạ học: Lý thuyết tâm lý học theo đó thì tất cả mọi cách ứng xử đều có thể được cắt nghĩa bằng những ngôn từ của các phản xạ, đặc biệt là những phản xạ có điều kiện. Được đặt nền tảng trên những công trình và những lý thuyết của Pavlov, phản xạ học ngày nay tìm cách làm mềm dẻo một quan niệm quá hàm hồ về hoạt động tâm thần, nhưng không chối bỏ điều gì về tầm quan trọng gắn liền với sự thích nghi với điều kiện và với hoạt động phản xạ của các hệ thần kinh, cảm giác-vận động và thần kinh sinh dưỡng º Phân tâm. Cơ chế tự vệ mà nhờ đó chủ thể biện minh, đối với chính mình hoặc đối với người khác, những cách cư xử hoặc những thái độ bằng cách liên kết chúng với một hệ thống những lý do rất có thể chấp nhận trên bình diện trí tuệ và có thể thừa nhận bởi xã hội hoặc bởi các cấp khác nhau của chính nhân cách của mình, trong khi, trên thực tế chúng xuất phát từ những lý do rất khác. Cơ chế này không được nhầm lẫn với sự nói dối hoặc sự ác ý (mauvaise foi) trong mức độ nó là vô thức: chủ thể không ý thức rằng những lý do thật của cách cư xử của mình rất khác với những lý do mà chủ thể nại đến hoặc cảm thấy: chủ thể xây dựng cho mình một hệ thống các lý do để bảo vệ mình chống lại những xung năng hoặc những xung đột mà chủ thể không thể nhận ra rõ ràng bản chất thật của chúng mà không nguy hiểm: chỉ có hiệu quả của cơ chế này là ý thức một cách ngẫu nhiên, đó là sự vận dụng những lý do được nại đến.

RÉFORME = Sự cải cách, sự cải tổ: Trước tiên, từ này chỉ một cách tổng quát mọi thay đổi được thực hiện trong Giáo Hội để làm cho tốt hơn. Trong đường hướng đó, người ta gọi là “nhà cải cách” người cổ động và điều khiển hoặc làm cho đạt được sự thay đổi này: như vậy, người ta nói về sự cải cách Grêgôriô vào cuối thế kỷ XI, về các tu sĩ Xitô cải cách vào thế kỷ XII, các tu sĩ Các-men cải cách vào thế kỷ XVI v.v... º Trong một nghĩa đặc biệt hơn những từ Réforme và đôi khi Réformation (sự cải cách) (phong tục Đức) được dùng để chỉ phong trào canh tân Tin Mừng của thế kỷ XVI là phong trào mà, vì những lý do khác nhau, có những lý do thì ở bên trong chính phong trào, có những lý do thì dựa vào công giáo của thời đại đó, đưa đến sự hình thành các Giáo Hội tách rời: Tin lành Luthêrô hoặc Calvin và Anh giáo º Les Réformateurs = Các nhà cải cách: là những người tiên phong của phong trào này: Luthêrô, calvin, Zwingli v.v..... Người ta phải nhận ra giá trị thiêng liêng có tính cách Tin Mừng của ước muốn canh tân ban đầu của họ, nhưng không tha thứ được những sai trái và lầm lạc của họ, với những hậu quả bi đát mà những lầm lạc đó mang đến.

¨ Réformé = Được cải cách, được cải tổ: Mặc dầu Réforme hoặc Réformation được áp dụng cho toàn bộ phong trào sản sinh ra phái Tin lành vào thế kỷ XVI, từ réformé, trên thực tế, được dành riêng cho giáo phái Calvin. Eglise Réformée = Hội Thánh cải cách, Hội Thánh cải chánh: Vậy, từ này chỉ một tín phái Tin lành theo truyền thống Calvin. Đó là trường hợp của Hội Thánh cải cách Pháp (Eglise Réformée de France) º Từ presbytérien (Trưởng lão) có một ý nghĩa tương tự (ví dụ Eglise Presbytérienne d’Ecosse - Hội Thánh Trưởng lão Ecosse).

¨ Contre-Réforme = Phong trào chống cải cách: Từ năm 1550 đến cuối Chiến Tranh Ba Mươi Năm (Guerre de Trente-Ans) (1648) một phong trào cải cách mạnh mẽ đã phát sinh trong Giáo Hội, trong việc áp dụng các quyết định của Công đồng Trentô cũng như trong phản ứng chống lại sự truyền bá của phái Tin lành.

¨ Préréforme = Phong trào tiền cải cách: Thường người ta dùng từ này để chỉ toàn bộ những mưu toan canh tân, vào cuối thời Trung cổ mà phần nhiều là ở trong sự đối lập với hàng giáo phẩm công giáo: Jean Wiclef, Jean Hus hoặc nữa Savonarole. Những thử nghiệm khác nhau này đã báo trước sự xáo trộn tận căn của Cải Cách thế kỷ XVI.

REFOULEMENT = Sự dồn nén, sự ức chế. Phân tâm. Cơ chế tự vệ vô thức mà nhờ đó chủ thể bảo vệ mình chống lại những xung năng, một hình ảnh, một ý tưởng hoặc một thái độ bằng cách ngăn cản nó đi đến tình trạng ý thức º Trong lý thuyết của Freud, nó thường nhắm vào những xung năng của cái ấy (pulsions du ça) mà bản ngã (le moi) vứt bỏ để tránh sự xao xuyến do những xung năng đó gây ra hoặc tách riêng ra dưới sức ép của siêu ngã (surmoi) để tránh những mặc cảm phạm tội mà chúng gợi lên: những xung năng của cái ấy như vậy là được giữ lại ở tầm mức vô thức, nhưng ở đó chúng lại mang một hình thức khác với hình thức bản lai của chúng vì sự ức chế, tìm kiếm cho mình một lối thoát bằng sự trở lại của điều bị ức chế (retour du refoulé) là điều tạo nên nguồn gốc những cách cư xử khác nhau (chiêm bao, lầm lẫn (lapsus), liên tưởng v.v...) º Sự ức chế đóng một vai trò chủ yếu trong sự phát sinh những chứng nhiễu tâm và những cách cư xử hoặc những hình thức loạn tính nết thuộc chứng nhiễu tâm; ở tầm mức vô thức và khá sơ khai, nó không được nhầm lẫn với sự đè nén cố ý một khuynh hướng hoặc một sự thúc đẩy (sự nhầm lẫn thường xuyên, được dễ dàng do từ tương đương của tiếng Anh: repression)

REFRIGERIUM = Sự mát mẻ. Phụng vụ. : Phụng vụ trình bày trời như một locus refrigerii, lucis et pacis = nơi mát mẻ, ánh sáng và an bình. Hình ảnh của sự mát mẻ, như nói lên sự khuây khỏa, sự nghỉ ngơi là đặc trưng của các xứ sở Kinh Thánh bị mặt trời nung đốt. Được Đức Kitô dùng trong dụ ngôn về ông Lazarô và người giàu có xấu xa (Lc 16, 24), hình ảnh này đã có thể từ đó chuyển qua ngôn ngữ Kitô giáo º Khảo cổ học. Vì thế những lời chúc in refrigerio (trong sự mát mẻ), refrigera (hãy mát mẻ) được khắc trên một nấm mộ chỉ đó là một phần mộ của người Kitô hữu —> Pax º Người ta cũng đã gọi là refrigerium bữa ăn tang lễ, những thức giải khát mà người ta dùng, trong gia đình hoặc trong cộng đoàn Kitô hữu gần mộ phần của gia đình hoặc nấm mồ của một vị Tông đồ hoặc vị Tuẫn đạo. Những bữa ăn này, do những quá đáng có thể xảy ra, chúng trở nên quá gần với những parentalia (lễ giỗ) ngoại giáo mà chúng kế tục, cho nên đã bị cấm ngay từ thế kỷ IV.

Régale —> Roi

Régénération —> Genèse

Régicide —> Roi

Région apostolique —> Apôtre

RÉGISTRATEUR = Lục sự pháp viện: Ngày xưa, quan chức của phòng Chưởng Ấn, sau đó là của phòng Biên Niên (Daterie) phụ trách việc ghi chép vào sổ những đơn thỉnh cầu, gọi là những đơn thỉnh cầu vì đã được xét duyệt bởi những quan chức có trách nhiệm.

RÈGLE = Thước đo, quy tắc, quy luật, luật lệ: Dụng cụ dùng để bảo đảm hoặc kiểm tra sự chính xác của một hành động mà tự nó không phải là quy tắc riêng của hành động đó º Règle de foi = Quy tắc đức tin: Quy chế dùng để phán đoán những hành vi và những sự việc theo chân lý của Thiên Chúa: đó chính là toàn bộ sự mặc khải º Qui tắc dùng để xác định điều được phát biểu về đức tin hoặc gần với đức tin hoặc điều không thuộc về đức tin: lúc đó qui tắc là sự giảng dạy của Huấn quyền —> Lieu. Note º Règle morale = Quy tắc luân lý: Điều cho phép hành động tốt hoặc kiểm tra một sự việc là tốt. Trong luân lý, quy tắc là lý trí của mỗi một người, thông phần vào Luật vĩnh cửu, nghĩa là Thiên Chúa, mà Luật đó là phản ánh và là dụng cụ. Lý trí được giúp đỡ bởi những khoản luật, là những cái bổ túc cho tâm trí bị suy nhược hoặc giáo huấn lý trí yếu đuối bằng cách chỉ ra những gì là tốt (luật tự nhiên) hoặc cố định điều tốt ở nơi mà nó chưa được xác định (luật thiết định: les lois positives) nhất là lý trí được giúp đỡ bởi ân sủng cho phép lý trí chỉ tìm kiếm điều gì là thật và tốt º Règle religieuse = Luật dòng: Toàn bộ những giới luật tổng quát và những tục lệ xác định những thái độ cơ bản và những tương quan giữa các thành viên ở bên trong một dòng tu hoặc một hội dòng º Règles du discernement des esprits —> Discernement.

¨ Régulier = Theo đúng luật, chừng mực, đều đặn: Phù hợp với luật º Điều do sự không thay đổi của cái thường xuyên hoặc nhịp độ mà tạo thành một thứ luật (ví dụ những sự thăm viếng đều đặn) º Giáo sĩ dòng: đối lập với hàng giáo sĩ triều (le clergé séculier), hàng giáo sĩ dòng (le clergé régulier), theo nghĩa rộng, chỉ những giáo sĩ thuộc về một hội dòng; và theo nghĩa hẹp, chỉ những giáo sĩ đã có những lời khấn trọng thể, sống trong cộng đoàn dưới một luật, nhưng tham gia vào những hoạt động của các giáo sĩ bằng cách thực hành thừa tác vụ linh mục và những công việc bác ái phần hồn và phần xác.

¨ Irrégulier = Bất hợp luật: Giáo sĩ hoặc giáo dân bị cho là bất hợp luật.

¨ Irrégularité = Sự bất hợp luật: Sự thiếu năng cách theo giáo luật để nhận lãnh hoặc hành xử đúng luật các chức thánh. Sự thiếu năng cách này, nếu là vĩnh viễn, thì chỉ chấm dứt khi được miễn chuẩn º —> Ex defectu. Ex delicto. Empêchement d’ordination.

Règne —> Roi

REGNON (Théodore de) = Tu sĩ Dòng Tên, người Pháp (1831-1893). Cuộc sống của ông phần lớn cống hiến cho việc giảng dạy các khoa học vật lý, nhưng ngoài ra ông cũng đã tỏ ra là một nhà siêu hình học và thần học hạng cao trong quyển sách của ông về siêu hình học các nguyên nhân và những nghiên cứu thần học thực chứng (théologie positive) của ông về Thiên Chúa Ba Ngôi.

RÉGRESSION = Sự thoái hóa. Tâm lý. Mọi sự trở về có tính cách tạm thời hoặc vững bền của một chủ thể, với những cách thức ứng xử chuyên biệt của một giai đoạn ít tiến triển hơn là giai đoạn mà chủ thể đó đã đạt đến º Phân tâm. Sự thoái lui = Cơ chế tự vệ mà nhờ đó một chủ thể thử giải quyết một xung đột bằng cách nhờ đến những cách cư xử hoặc những thái độ chuyên biệt của một giai đoạn trước và do những xung đột đã gặp ở giai đoạn đã trải qua này phát sinh ra (cơ chế tự vệ đó); nó gây ra những tình huống nhiễu tâm trong mức độ mà các cách thức ứng xử trước không thích hợp đối với những tình huống mới, tuy nhiên chủ thể chạy đến với chúng một cách miễn cưỡng mà không có khả năng đưa ra những thái độ cần thiết mới. Khuynh hướng thoái lui càng nghiêm trọng hơn, khi những xung đột trước được giải quyết không tốt, sự căng thẳng tâm lý phát sinh do sự xung đột mới làm sống lại những xung đột trước và những thái độ không thích hợp được giữ lúc đó và trở nên ít nhiều thường xuyên do cách thức cố định (fixation).

Régulier —> Règle

Réhabilitation —> Inhabilité

Reine —> Roi

REINS = Lòng dạ, vùng thắt lưng: Trong Kinh Thánh, trung khu nhận thức và những tình cảm thầm kín hoặc cả tiềm năng sinh sản.

RÉITÉRATION = Sự ban lại: Sự ban Bí tích Thánh Tẩy, Thêm Sức, Truyền Chức Thánh cho một chủ thể đã được rửa tội, thêm sức hoặc truyền chức một cách hoài nghi. Lúc đó người ta nói bí tích được ban lại với điều kiện.

RELÂCHEMENT = Sự thư giãn. Tu đức. Giảm sự căng thẳng những năng lượng của ý muốn, đưa đến một sự làm chậm lại nổi bật trong việc theo đuổi sự trọn lành Kitô giáo, và đối với tu sĩ, trong việc thực hành chính xác những nghĩa vụ của đời sống dòng tu.

Relaps —> Lapsi

RELATION = Sự tường thuật (tiếng La-tinh relatio, phái sinh do relatus, động tính từ qua khứ của referre = mang lại): Hành động làm cho biết một sự kiện. Chính sự thuật lại một sự kiện º Triết. Sự tương quan, sự quan hệ: Sự tương quan của một sự vật này với một sự vật khác (ad aliud); một trong mười phạm trù của Aristốt; tùy thể mà nhờ đó một sự vật liên hệ với một sự vật khác º La relation prédicamentale = Sự tương quan phạm trù: bao hàm ba yếu tố: chủ thể, kẻ sở hữu sự tương quan, chung hạn (le terme), cái mà sự tương quan hướng tới, nền tảng (le fondement) phương diện mà qua đó chủ thể được qui tới chung hạn (ví dụ Pierre (chủ thể) giống Paul (chung hạn) về phương diện màu sắc (nền tảng) của tóc). Trên thực tế bởi vì chủ thể và chung hạn tương liên với nhau, nên sự tương quan phạm trù bao hàm hai yếu tố: nền tảng và các chung hạn (fondement et termes) º Sự tương quan phạm trù cần phải được phân biệt với sự tương quan siêu nghiệm (la relation transcendantale) là tương quan không đề cập đến một thực tại mới, khác với sự vật mà sự tương quan ấy thuộc về, mà là một khía cạnh của sự vật này, khía cạnh đi vào chính định nghĩa của nó (ví dụ sự tương quan giữa ý muốn và điều thiện, giữa trí tuệ và điều thật, giữa tiềm năng và hiện thể). Ngược lại, cho dầu Pierre ở trong tương quan (phạm trù) trao đổi với Paul, thì, Paul cũng không đi vào định nghĩa của Pierre º Tương quan phạm trù còn phân biệt với tương quan theo lý trí (la relation de raison) là tương quan mà hữu thể chỉ là lý trí, do lý trí tạo nên và không có thực (ví dụ kiến thức khoa học thực sự quy chiếu đến một đối tượng, nhưng đối tượng này chỉ là một tương quan theo lý trí đối với chủ thể hiểu biết; tạo vật có một tương quan thực định với Đấng Sáng Tạo; Đấng Sáng Tạo chỉ có một tương quan theo lý trí với tạo vật). Muốn cho sự tương quan là thực định và mang tính phạm trù, thì chủ thể và chung hạn (le sujet et le terme), cái này phân biệt với cái kia, phải được sắp xếp cái này với cái kia và nền tảng (le fondement) phải là thực. Các tương quan phạm trù được chia ra: chủ yếu dựa trên nền tảng của chúng, hoặc tương quan ấy nói lên một sự phụ thuộc (tương quan nhân quả: relation de causalité) hoặc không có một sự phụ thuộc nào hết [tương quan đồng nhất và khác biệt: relation d’identité et de diversité); đặt nền tảng trên bản thể, tương quan bằng nhau và không bằng nhau (relation d’égalité et d’inégalité), đặt nền tảng trên số lượng; tương quan giống nhau và không giống nhau (relation d similitude et de dissimilitude), đặt nền tảng trên phẩm chất] - và cách ngẫu nhiên, tùy theo chúng là hỗ tương, hàm chứa một tương quan ngược lại (ví dụ: phụ hệ và tử hệ) hay không hỗ tương º Thần học. Relation divine = Sự tương quan thần linh: Sự tương quan lập hữu trong Thiên Chúa, thực sự đồng nhất với yếu tính thần linh; nhưng khác với yếu tính thần linh theo lý trí (Secundum rationem) mà nhờ đó, nguyên khởi (le principe) của một nhiệm xuất thần linh khác với nguyên khởi phát xuất từ sự nhiệm xuất này. Người ta kể ra bón tương quan thần linh: tương quan phụ hệ (paternité), tử hệ (filiation), chủ xuy chung (spiration commune active), nhiệm xuy của Chúa Thánh Thần (procession du Saint-Esprit). Chủ xuy là chung cho Chúa Cha và Chúa Con, không phân biệt các Ngôi Vị của Chúa Cha và Chúa Con, và như vậy, không được thêm vào những tương quan phụ hệ và tử hệ. Bởi đó có ba tương quan thực định khác biệt nhau, cấu thành của các ngôi: sự tương quan phụ hệ là Chúa Cha, sự tương quan tử hệ là Chúa Con, sự tương quan nhiệm xuy là Chúa Thánh Thần là Đấng phát xuất từ Chúa Cha và Chúa Con —> Procession. Propriété. Notion º Lịch sử Giáo Hội. Relations des Jésuites = Các bản tường trình của các tu sĩ Dòng Tên: Toàn bộ những bản báo cáo được các tu sĩ Dòng Tên của Nước Pháp mới (Canada) gởi về và được xuất bản tại Pháp từ năm 1632 đến 1672. Tài liệu chính, vào thế kỷ XVII, của văn chương truyền giáo.

¨ Relationnel = Có tính tương quan: Chỉ phẩm tính chủ yếu của con người là không tự khép kín nhưng tự bản chất, đã có tương quan với những người khác và với thế giới và chỉ có thể lộ ra ở ý thức và triển nở trong những tương quan này.

¨ Relatif = Liên quan, tương đối: Đối lập với độc lập (indépendant), không có tương quan: cái được xác định trong tương quan với cái khác º Đối lập với hoàn hảo hoặc tuyệt đối: cái bị giới hạn, bất toàn.

¨ Relativisme = Thuyết duy tương đối: Học thuyết tuyên bố tính tương đối của tri thức º Đặc tính của cái gì là tương đối: Đồng nghĩa với relativité.

¨ Relativité = Tính tương đối: Đặc tính của cái gì là tương đối º Théorie de la relativité = Thuyết tương đối: Lý thuyết vật lý được Einstein đề xuất: Tương đối hạn hẹp (1905): thời gian và không gian là tương đối đối với tình trạng chuyển động của người quan sát; tương đối tổng quát: lý thuyết trong đó không gian - thời gian là một dữ kiện thay đổi.

¨ Référendaire = Thẩm trình viên. Giáo luật. Ngày xưa, giáo sĩ thân cận bên Đức Giáo Hoàng, đảm trách việc chuẩn bị các phúc thư và trình lên Đức Giáo Hoàng ký; hoặc, giám chức thuộc một cố vấn đoàn bên cạnh các tòa án xưa, được gọi là chữ ký thi ân (signature de grâce) và chữ ký chiếu luật (signature de justice) º Ngày nay, giám chức thuộc một cố vấn đoàn bên cạnh Tối cao pháp viện Tòa Thánh (Signature Apostolique).

Relecture —> Leçon

RELEVAILLES = Nghi lễ giải cữ: Nghi lễ được ghi trong sách Nghi Thức cử hành long trọng việc trở lại mẹ tròn con vuông trong cộng đoàn Kitô hữu của một người đàn bà vừa ở cữ dậy.

RELIGION = Đức thờ phượng (do từ La-tinh ligare, religare = cột, buộc, nối kết lại): Nhân đức luân lý kết nối chúng ta với Thiên Chúa, để chúng ta có thể trả lại cho Người nợ nần của chúng ta, bằng tất cả những hành vi mà chúng ta có khả năng thực hiện đối với Người: Kinh nguyện, thờ lạy và cung kính, của lễ, hy tế v.v... º Tôn giáo, đạo: Toàn bộ những nghi thức, những thực hành, những kinh nguyện mà một dân tộc hoặc một xã hội có thói quen dùng để kết hợp với Thiên Chúa, với thần linh, hoặc với điều linh thánh º Religion à mystères —> Mystère º Voeux de religion = Các lời khấn dòng: Tập hợp ba lời khấn: khó nghèo, tinh khiết, vâng lời mà một Kitô hữu hiến dâng những của cải, bản thân, hoạt động của mình cho Thiên Chúa trong một tu hội dòng º Entrée en religion = Sự đi tu, sự vào dòng: Sự gia nhập bậc tu sĩ, nghĩa là vào một tu hội mà ở đó các thành viên chấp nhận ràng buộc bởi những lời khấn.

¨ Irréligion = Sự lỗi đức thờ phượng, sự không sống đạo, không giữ đạo: Tội do thiếu sót nghịch cùng đức thờ phượng. Nhân đức này bao hàm ý muốn tôn vinh Thiên Chúa và phụng tự Người, vì Người phải được phụng tự, các thứ tội do thái quá, liên quan đến các loại mê tín dị đoan khác nhau, còn các tội lỗi đức thờ phượng gồm trong việc từ chối Thiên Chúa sự kính trọng và phụng tự phải có đối với Người. Người ta phân biệt: Sự thử thách Thiên Chúa, sự thề dối, sự phạm thánh và sự mại thánh. Sự lỗi đức thờ phượng, một cách tổng quát như sự bất kính, là khởi thủy của nhiều lệch lạc về luân lý º Cũng là để nói về tình trạng thực sự của những người không thực hành tôn giáo: nghĩa này gặp lại nghĩa của tội lỗi đức thờ phượng trong chừng mực mà ý muốn có trách nhiệm về điều xấu này.

¨ Religieux = Có đạo, có tôn giáo. (Tính tư). Có nhân đức thờ phượng: một người có tôn giáo (un homme religieux) º Etat religieux = Bậc tu sĩ: Bậc của người bị ràng buộc bởi những lời khấn dòng º (Danh từ) Tu sĩ: Thành viên của một dòng, một hội dòng hoặc một tu hội º Congrégation des religieux = Thánh bộ Tu sĩ: Thánh bộ Rôma lo những công việc về các tu sĩ.

¨ Religieuse = Nữ tu, nữ tu sĩ: Người phụ nữ đã tuyên khấn những lời khấn trong một Dòng tu. Các nữ tu sĩ được gọi là các nữ đan tu (moniales) nếu họ thuộc về một dòng hoặc một tu hội có những lời khấn trọng thể, và được gọi là “Xơ” (Soeurs) nếu họ thuộc một dòng hoặc một tu hội có những lời khấn đơn.

¨ Religionnaire = Người Tin lành Pháp: Từ ngày xưa được áp dụng ở Pháp cho những người Tin lành.

RELIQUES = Thánh tích, di vật thánh, hài cốt (do từ La-tinh reliquiae = di hài): cái mà một nhân vật thánh đã để lại sau khi chết: xác, những dụng cụ gia hình đối với các vị tuẫn đạo, những đồ vật thuộc nhân vật đó và được các tín hữu tôn kính º Relique insigne = Thánh tích đặc biệt: phần khá quan trọng của một xác thánh º Reliques du Corps et du Sang du Christ = Thánh tích Mình và Máu Chúa Kitô: Tên gọi vào thời Trung cổ thường dành cho Bí tích Thánh Thể º Phụng vụ. Toàn bộ hoặc một phần của một xác thánh mà Đấng thẩm quyền cho phép tôn kính. Mọi sự thánh hiến bàn thờ đều giả định rằng người ta “đã chôn cất” ở đó di hài của các vị tuẫn đạo º Vraies et fausses reliques = Các thánh tích thật và giả: Qua nhiều thế kỷ, nhiều người giả mạo, nhất là ở Đông phương, đã nhượng lại cho những người hành hương hoặc những người thập tự chinh dễ tin hoặc cho các đan sĩ ham chuộng, những thánh tích giả. Người ta có thể nói rằng, chung chung, vẻ thật lịch sử của các thánh tích là hàm số đảo ngược của sự nới rộng việc tôn sùng một vị thánh và của sự rời xa mộ thật của vị thánh, trong không gian và thời gian.

¨ Reliquaire = Hòm đựng thánh tích: Cái hộp hoặc hòm chứa những thánh tích. Tùy theo bản chất và tầm quan trọng của các thánh tích, những vật liệu và những hình thức rất khác nhau đã được dùng để tạo ra những hòm đó. Về kích thước, người ta không thể nói gì cả, vì người ta có thể dùng từ một capsa (hộp nhỏ) nhỏ nhất đến những chiếc hòm đựng thánh tích đồ sộ, như La Sainte Chapelle de Paris, được xây dựng để gìn giữ những thánh tích về cuộc Khổ Nạn, qua chiếc hòm trung bình (la châsse) chứa phần lớn một xác thánh.

RÉMINISCENCE = Sự hoài niệm, sự hồi tưởng (La-tinh reminiscentia; Hy-lạp anamnesis = nhớ lại, nhắc lại): Nơi Platon, sự trở lại với tâm trí nhân dịp thấy những sự vật khả giác, kỷ niệm về những ý tưởng thuộc thế giới khả tri º Nơi thánh Tôma (và Aristôt) reminiscentia khác với trí nhớ ở chỗ nó cố ý nhớ lại những kỷ niệm bằng những chuỗi các sự kiện và bởi một thứ lý luận. Như vậy nó là riêng của con người.

RÉMISSION DES PÉCHÉS = Sự tha thứ tội lỗi: Về phía Thiên Chúa, hành vi Thiên Chúa tha thứ bằng cách ban ân sủng của Người là những gì làm đổi mới kẻ có tội, làm cho kẻ có tội quay lưng lại với tội lỗi của mình và hướng về Thiên Chúa º Về phía tội nhân, từ nói về tiến trình công chính hóa, đi từ trạng thái xúc phạm đến Thiên Chúa qua tình trạng bằng hữu, trở về trong ân sủng. Nguyên nhân của sự tha thứ tội lỗi là lòng nhân từ của Thiên Chúa và một cách sâu sắc hơn, sự công bình của Thiên Chúa đã được hoàn tất do lòng nhân từ, trong Đức Kitô là Đấng cứu vớt chúng ta, trong sự công bằng, khỏi cơn giận của Thiên Chúa. Sự tha thứ tội lỗi, bình thường, được thông báo và được làm cho trở nên có hiệu quả bởi bí tích sám hối, trong đó tội nhân biểu lộ sự ăn năn hối tiếc của mình với thừa tác viên của bí tích giải tội và trong đó Đức Kitô sử dụng phương cách này để kết thúc sự trở về nội tâm với Thiên Chúa của người sám hối.

REMOBOTH = Đan sĩ Remoboth. Từ được Thánh Giêrônimô dùng (Epist 22. 34) để chỉ các đan sĩ mà những người khác gọi là Sarabaðtes.

REMONTRANTS = Nhóm điều trần Arminius. Tên gọi dành cho những người theo phái Calvin của Arminius (đối lập với lý thuyết Calvin về sự tiền định) vì những chỉ trích của họ vào năm 1610 chống lại việc Thượng hội đồng Dordrecht (Le Synode de Dordrecht) lên án họ.

REMORDS = Sự hối hận, sự cắn rứt lương tâm: Sự tỉnh ngộ của tâm hồn mà sau một lầm lạc, một bỏ sót hoặc một lỗi lầm, cảm thấy “bị cắn rứt”. Nếu nó chỉ thuộc lãnh vực tâm lý và tình cảm hoặc nếu nó không đi tiếp sau một lỗi phạm thật, thì nó không phải là nhân đức. Nếu nó được ước ao và được chấp nhận, cho dầu phần hợp thành tâm lý sau một lỗi phạm như thế nào, thì nó vẫn là một sự ăn năn thật và nhân đức.

REMOVENS PROHIBENS = Cất ngăn trở: nói lên phẩm tính của một lý do, hay đúng hơn, của một lý do ngẫu nhiên hoặc một điều kiện: lý do cất đi (removens) sự ngăn trở cấm chỉ (prohibens) một sự việc được thực hiện. Lý do removens prohibens không phải là một lý do riêng mà là một lý do ngẫu nhiên.

Renaissance, renaýtre —> Natale.

RENAN (Ernest) = Ernest Renan. Nhà ngữ văn học và sử gia Pháp (1823-1890), cựu học sinh Chủng viện Xuân Bích là chủng viện mà ông luôn luôn giữ lại một niềm tri ân sâu xa. Nhưng qua say mê những ý tưởng thực chứng và khoa học, ông đã viết tác phẩm “Cuộc đời Đức Giêsu” (Vie de Jésus) danh tiếng của ông, trong đó một thứ ngôn ngữ hấp dẫn lạ lùng được dùng để phục vụ một thuyết duy lý giả dối.

RENONCEMENT = Sự từ bỏ: Theo nghĩa thông thường, hành động từ bỏ một cái gì, nghĩa là không theo đuổi điều đó nữa, bỏ dở điều đó, tách rời ra khỏi điều đó, rời bỏ điều đó, bỏ rơi điều đó º Theo nghĩa tu đức, hành động con người cố ý, bằng một thứ không theo đuổi nữa, bỏ rơi, tự tách rời mình khỏi điều nội tại nơi mình hoặc ở ngoài mình nhưng đã từng đối lập với Thiên Chúa hoặc không hòa hợp với Thiên Chúa và có thể gây cản trở cho một sự kết hợp với Thiên Chúa một cách khắng khít hơn - Đây là từ thuộc chủng loại (générique) và được áp dụng vào sự từ bỏ mình (abnégation), sự cởi bỏ (dépouillement) hoặc sự dứt bỏ (détachement), sự hãm mình (nurtification) là những hình thức đặc biệt hoặc mãnh liệt của sự từ bỏ.

¨ Renonciation = Sự khước từ: Sự từ khước bộc phát một chức vụ hoặc một bổng lộc, được thực hiện trong tay một vị bề trên và được vị bề trên này chấp nhận º Sự chối bỏ đã được đồng ý một cách tự do một đặc ân hoặc thi hành một quyền hoặc chính quyền đó (ví dụ sự khước từ quyền truy tố theo pháp luật, quyền giám hộ).

Rénovation —> Nouveau

Réordination —> Ordre

RÉPARATION = Sự đền bù, sự đền tạ: Sự đền bù sau khi đã gây ra một thiệt hại hoặc một sự xúc phạm. Có thể được áp đặt bằng cưỡng bức và lúc đó chỉ có giá trị là hình phạt, và nhất là để tái lập một trật tự bên ngoài. Nó có thể được đưa ra cách tự phát và thừa nhận một sự hối tiếc thành thật đến độ loại bỏ được, nơi người bị xúc phạm, sự bất mãn do sự xúc phạm làm đỗ vỡ; lúc đó nó đáng được gọi là sự làm thỏa mãn (satisfaction); đây là nghĩa mà từ này dần dần được dùng trong lãnh vực tôn giáo º Vocation, spiritualité, prières, de réparation = Ơn gọi, linh đạo, kinh, đền tạ: Đã có và còn có trong lịch sử đời sống Kitô hữu và linh đạo các ơn gọi, những kinh nghiệm chính thức hoặc bán chính thức, được tập trung vào việc đền tạ: những việc đó muốn mang đến cho Thiên Chúa sự đền tạ vì những sự lộng ngôn phạm thượng của thế giới, những sự phàm tục hóa Bí tích Thánh Thể và biết bao tội lỗi khác º Réparation du genre humain = Sự phục hồi bản tính nhân loại: Trong nền thần học thời Trung cổ, từ này thường tương đương với từ restauration (sự phục hồi, sự phục hưng) và được áp dụng trực tiếp hơn vào những gì mà Đức Kitô đến để phục hồi bằng sự Khổ Nạn của Người: phục hồi nhân loại hoặc phục hồi bản tính nhân loại.

REPAS = Bữa ăn. Kinh Thánh. Sự chia bánh tạo nên giữa những người tham dự tiệc, một cộng đoàn hiện hữu và dưới hình thức bữa ăn thánh, nó có thể kết hợp với các ngẫu tượng và với ma quỷ, hoặc ngược lại trở thành sự chia sẻ đời sống của Thiên Chúa. Chính nhờ tham dự vào việc chia sẻ bữa ăn, người môn đệ của Chúa được mời gọi tham dự vào việc chia sẻ bữa ăn của Đức Kitô, trong khi chờ đợi bữa tiệc cánh chung º VTB

Repentance, repentir —> Pénitence

RÉPONS = Đáp ca: Điệp khúc được ca đoàn lặp lại luân phiên, trong bài hát thánh vịnh đối đáp, với những câu được hát bởi một người hát xướng ca º Theo nghĩa nới rộng, trong kinh thần vụ, từ này chỉ hình thức rút ngắn của việc đọc thánh vịnh xen vào sau những bài đọc và ở đó bài thánh vịnh được thu về một câu, vị trí quan trọng nhất được dành cho một đáp ca. Đáp ca này được rút ra hoặc từ một thánh vịnh hoặc từ bài đọc Kinh Thánh hoặc hạnh thánh mà người ta vừa đọc º Répons bref = Đoản đáp ca, đáp ca ngắn: trong các giờ kinh của sách Nhật Tụng Rôma và trong Kinh Ngợi Khen buổi sáng (Laudes) và Kinh Chiều (Vêpres) của sách Nhật Tụng đan viện, đáp ca thánh vịnh rất ngắn, theo sau bài Đoản huấn (Leçon brève).

¨ Responsorial = Có tính đối đáp. (Tính từ). Nói lên tính chất của những bài hát mà trong đó câu xướng và câu đáp xen kẻ nhau, ở đó người đơn ca và ca đoàn đối đáp nhau. Kiểu này là Kinh Nhật Tụng Kinh Sáng (Invitatoire de Matines) ở Sách Nhật Tụng º (Danh từ) Sách đáp ca. Sách đáp ca (le responsorial) là một quyển sách của phụng vụ đan viện chứa mục lục, có ghi chú, những kinh nhật tụng, những thánh thi, những tiền xướng và những đáp ca của kinh thần vụ ban đêm.

¨ Responsabilité = Trách nhiệm (do từ La-tinh spondere = cam kết long trọng và respondere là một từ đầu tiên có tính tôn giáo hoặc pháp lý có nghĩa là trả lời; cùng một ngữ tộc với từ Hy-lạp spendô = rưới rượu hoặc nước để cúng, thừa nhận một qui ước bằng một sự tưới rượu, và với từ sponde = hiệp ước) Luân lý. Phẩm tính của hành vi nhân linh được xem xét với tư cách là nó xuất phát từ ý muốn: lúc đó nó được gọi là đáng khen hoặc đáng trách tùy theo nó tốt hoặc xấu º —> Mérite. Rectitude. Péché.

REPOS = Sự nghỉ ngơi: Sự ngưng hoạt động lại và bằng chứng của tự do º Repos du septième jour = Sự nghỉ ngơi ngày thứ bảy: do ám chỉ đến chuyện kể Kinh Thánh về sự tạo dựng, sự kiêng cữ những công việc được gọi là nô lệ. Sự thánh hóa mỗi ngày thứ bảy này được qui định bởi Lề luật Môsê đối với ngày được gọi là ngày Sa-bát: phong tục Kitô giáo đã sớm ưa thích ngày tiếp theo hơn và người ta gọi là dies dominica, ngày của Chúa, trở thành từ dimanche, Chúa Nhật, để tưởng niệm sự Phục Sinh của Đức Kitô º VTB

Réprobation, réprouvé —> Preuve

Répudiation —> Pied

Requiem —> Quiétisme

RERUM NOVARUM = Thông điệp Rerum Novarum. Thông điệp danh tiếng của Đức Lêô XIII (ngày 15 tháng 5 năm 1891) về thân phận của thợ thuyền, về sự công bằng xã hội, về quyền tư hữu, về lương bổng, về tổ chức xã hội.

RES = Sự việc, thực tại (tiếng La-tinh: sự, sự việc): Sự việc hoặc thực tại º Thần học. Đối lập với signa (các dấu chỉ) trong thuật ngữ res et signa (thực tại và dấu chỉ), chỉ các thực tại vô hình được biểu tượng bởi các dấu chỉ (bí tích, á bí tích, các biến cố có ý nghĩa, thế giới với tư cách là dấu chỉ v.v...). Việc phân chia res và signa là chìa khóa của tác phẩm Les Sentences (Các chủ đề thần học) (các quyển 1, 2, 3; Les Res; quyển 4: Les Signa) là quyển sách đã dùng làm nền tảng cho các sinh viên khoa thần học trong khoảng bốn thế kỷ (thế kỷ XII đến XVI) º Thần học bí tích. Tầng chót của ý nghĩa trong bí tích; thật vậy, trong mỗi bí tích, người ta phân biệt: 1. Sacramantum tantum (dấu chỉ mà thôi) nghĩa là điều chỉ đơn thuần là dấu chỉ (nước đối với bí tích Thánh Tẩy, xức dầu đối với bí tích Thêm Sức, bánh và rượu đối với bí tích Thánh Thể, sự đối thoại của tội nhân hối cải và của thừa tác viên tha thứ đối với bí tích sám hối, xức dầu đối với bí tích Xức Dầu bệnh nhân, sự trao các dụng cụ hoặc sự đặt tay đối với bí tích Truyền Chức, sự trao đổi những sự đồng ý đối với bí tích Hôn Phối) 2. Sacramentum et res (Dấu chỉ và thực tại), nghĩa là thực tại trung gian là cái vừa được nêu lên ý nghĩa (res) bởi sacramentum tantum, vừa là dấu chỉ (sacramentum) của một thực tại sâu xa hơn (dấu ấn đối với các bí tích có dấu ấn: Thánh Tẩy, Thêm Sức, Truyền Chức; thực tại của Thân Thể Đức Kitô đối với bí tích Thánh Thể; sự sám hối trong lòng đối với bí tích Sám Hối; sự xức dầu thiêng liêng hoặc sức mạnh và sự vui mừng trong lòng, đối với bí tích Xức Dầu bệnh nhân; mối dây ràng buộc vĩnh cửu giữa đôi tân hôn xuất phát từ sự trao đổi những lời ưng thuận) 3. Res tantum (thực tại mà thôi) nghĩa là chỉ có thực tại, sau cùng được nêu lên ý nghĩa trước tiên là bởi sacramentum tantum, rồi sau đó là bởi res et sacramentum º Mỗi dấu chỉ bí tích gợi lên ba loại res hoặc thực tại: quá khứ, hiện tại, vị lai. Res quá khứ là sự vượt qua của Đức Kitô, nguyên nhân của mọi ân sủng với ý nghĩa là chết cho tội lỗi và ân sủng của sự sống mới trong bí tích Thánh Tẩy, với ý nghĩa là ân sủng rộng hơn của Chúa Thánh Thần trong bí tích Thêm Sức, với ý nghĩa là dấu ấn lễ cưới của Đức Kitô và Giáo Hội trong bí tích Hôn Phối. Res hiện tại là thực tại ân sủng, được gọi là ân sủng bí tích, nghĩa là do bí tích mang lại ý nghĩa và thông ban ân sủng cuộc sống mới trong bí tích Thánh Tẩy, tăng thêm sức mạnh thiêng liêng trong bí tích Thêm Sức, sự hiệp nhất của nhiệm thể trong bí tích Thánh Thể, tha tội trong bí tích Sám Hối, chữa lành những gì còn lại về mặt thiêng liêng hoặc những vết nhăn của tội lỗi trong bí tích Xức Dầu bệnh nhân, làm cho đủ tư cách bên trong hữu ích để làm tròn chức năng đã lãnh nhận và lợi dụng những ân sủng liên quan mật thiết với chức năng này, trong bí tích Truyền Chức; tình yêu sâu sắc hơn và thiêng liêng hơn của hai vợ chồng, quy chiếu với tình yêu hỗ tương của Đức Kitô và Giáo Hội được Người cứu vớt. Res vị lai, nghĩa là sự vinh hiển mà cuộc khổ nạn của Đức Kitô dẫn tới, và tất cả ân sủng lãnh nhận được nhờ cuộc Khổ Nạn ấy º Res tantum và res et sacramentum được phát sinh một lúc với việc bí tích nêu lên ý nghĩa của nó. Res et sacramentum là một thực tại khách quan hơn và trong một nghĩa khách quan hơn ân sủng (res) là cái được ban cho tâm hồn trong mục đích của bí tích; vì vậy, việc sinh ơn ích của nó ít phụ thuộc hơn là sự sinh ơn ích của ân sủng, và những chỉnh bị của chủ thể. Nó được bảo đảm ngay từ khi có ý muốn thực sự để lãnh nhận, hoặc cấu tạo nên (bí tích Thánh Thể) bí tích.

¨ Réel = Hiện thực, có thực, duy thực, thực tại, đối vật, thực định, thực tế (tiếng La-tinh realis, phái sinh của res = thực tại): thuộc về phạm vi những sự vật º Triết. Đối lập với hão huyền (illusoire): cái tồn tại thực sự º Đối lập với duy danh (nominal): cái liên quan đến các thực tại chứ không phải những từ diễn tả những thực tại đó (ví dụ. Một định nghĩa thực tế) º Đối lập với có tính ý hướng (intentionnel): cái tồn tại ở ngoài tâm trí (ví dụ hữu thể tưởng tượng không phải là một hữu thể “thực”; sự phân biệt theo lý trí không phải là một sự phân biệt “thực” º Luật. Đối lập với đối nhân (personnel): cái liên quan đến những sự vật (ví dụ: một khế ước đối vật) º Thần học. Présence réelle = Sự hiện diện thực sự: Cách thức hiện diện của Đức Kitô trong bí tích Thánh Thể.

¨ Réaux = Các thần học gia duy thực: Nói về các nhà thần học, đối lập với nhóm duy danh (nominaux), khẳng định rằng cái phổ biến (l’universel) được cho trong sự vật riêng biệt (ví dụ trong cá thể Socrate, con người cấu tạo nên một thứ nhân (noyau) được gặp lại hoàn toàn giống y nhau trong tất cả mọi cá thể; tính riêng biệt của Socrate đến với ông từ những hình thức được tăng thêm quá nhiều vào yếu tính phổ quát này)

¨ Réalité = Tính thực tại, hiện thực: Đặc tính của cái gì là hiện thực, hoặc chính cái hiện thực º Principe de réalité = Nguyên lý hiện thực: Phân tâm. Đối lập với nguyên lý khoái lạc (principe de plaisir), chỉ cách thức vận hành của tính cảm thụ khi chủ thể có khả năng tìm kiếm sự thỏa mãn những nhu cầu của mình hoặc tránh việc tước mất những nhu cầu đó bằng cách lưu ý đến những đòi hỏi của thực tại bên ngoài hoặc những đòi hỏi của thực tại bên trong (đồng tồn tại và hài hòa hóa của những ước muốn khác nhau hoặc những khẩn thiết khác nhau của con người chủ thể). Sự xuất hiện của nó thể hiện một giai đoạn quyết định của sự phát triển nhân cách của đưa trẻ còn nhỏ: nó liên quan đến tầm mức vô thức và ảnh hưởng đến cái ấy (le ça) trong chừng mực mà các xung năng của cái ấy tập cách hoạt động dưới sự kiểm soát của bản ngã và siêu ngã: vì vậy không được nhầm lẫn nó với nhữn hệ thống nhận thức và tình cảm của những giai đoạn sau này của sự phát triển nhân cách, là những hệ thống cho phép đứa trẻ và người trưởng thành phán đoán về thực tại ở tầm mức ý thức.

¨ Réalisme = Tính hiện thực: Đặc tính của con người, hoặc của học thuyết, xem xét cái hiện thực như nguyên trạng của nó (ví dụ tính hiện thực của một phân tích) hoặc của cái thích hợp với cái hiện thực (tính hiện thực của một quyết định) º Triết. Thuyết duy thực: Đối lập với thuyết duy tâm (idéalisme), học thuyết mà theo đó các sự vật tồn tại, độc lập với tâm trí º Đối lập với thuyết duy danh (nominalisme) hoặc thuyết khái niệm (conceptualisme), học thuyết mà theo đó cái gì là hiện thực thì phù hợp với những khái niệm phổ quát của chúng ta, hoặc trong những ý tưởng (Platon) hoặc trong hữu thể cá biệt (Aristote, Thánh Tôma) º Có những cấp bậc hoặc những hình thức khác nhau của thuyết duy thực. Muốn phân biệt thuyết duy thực của Thánh Tôma với thuyết duy thực được gọi là ngây thơ (naðf), thì người ta sẽ nói đến thuyết duy thực phê bình (critique) (cách thức hiện thực, trong trí tuệ, của sự vật với tư cách là đã được biết, không phải là cách thức hiện thực của sự vật trong chính nó).

RESCISION = Sự bãi tiêu vì thiệt thòi. Giáo luật. Quyết định mà qua đó một pháp quan hủy bỏ, nghĩa là tiêu hủy nguyên nhân của một sự thiệt hại: sự bãi tiêu một vụ buôn bán, một thỏa hiệp, một sự phân chia.

Rescrit —> Ecriture

RÉSERVE = Quyền dành riêng: Ngày xưa, quyền của Đức Giáo Hoàng bổ nhiệm vào các chức vụ và bổng lộc của Giáo Hội, không kể đến quyền của những người trao thánh chức có lộc (collateurs) và các phong tục º Sự tấn phong kín một Hồng y: Ngày nay, việc tấn phong kín một Hồng y; cách phong kín này được gọi là in pectore (hiểu ngầm summi Pontifici, nghĩa là trong lòng của Đức Giáo Hoàng), nói cách đơn giản hơn: in petto ºQuyền hạn của cha giải tội: Sự hạn chế quyền tài phán của vị xá giải theo tỷ lệ của tội hoặc của hình phạt º Sainte Réserve = Thánh Thể dự trữ: Bánh đã được thánh hiến (truyền phép) được lưu giữ trong các thánh đường. Mục đích đầu tiên và chính yếu của việc lưu giữ Mình Thánh Chúa trong thánh đường, ngoài thánh lễ là để ban Của Ăn Đường (Viatique): những mục đích phụ là để cho rước lễ trong các thánh đường, ngoài thánh lễ và để thờ lạy Đức Kitô hiện diện thực sự dưới hình Bánh Rượu º Lịch sử. Chính là vào thế kỷ XII mà việc thờ lạy Đức Kitô trong Thánh Thể dự trữ đã được phát triển —> Tabernacle

Résidence, résidentiel —> Siège

Résignation —> Signe

RÉSISTANCE = Sự phản kháng. Đạo đức học. Cách cư xử mà qua đó người ta ra khỏi sự phục tùng thẩm quyền đã được thiết lập hoặc bằng cách đơn giản không thi hành những mệnh lệnh đặc biệt (—> Désobéissance), hoặc bằng cách tranh đấu chống lại thẩm quyền đó —> Insurrection º Phân tâm. Sự đối kháng: Tất cả sự chống đối vô thức của một chủ thể, không để cho vật chứa của vô thức, đặc biệt là của vô thức bị ức chế, đạt đến được sự nhận thức º Trong việc chữa trị phân tâm học, nó chỉ sự chống đối vô thức của một chủ thể, không để cho gợi lên vật chứa của vô thức bằng những kỹ thuật phân tích, và từ chối những giải thích của nhà phân tâm về vật chứa đó: những sự đối kháng nằm trên con người của nhà phân tích và trên chính cách trị liệu, đóng một vai trò quan trọng trong sự chuyển dịch (le transfert). Việc cắt nghĩa và sự giải quyết các đối kháng là một trong những cái được thua chính của sự chữa trị phân tâm học.

Résolution —> Absolu

RESPECT = Sự vị nể, sự kính trọng, sự tôn kính (do từ La-tinh respectus = sự nể vì, sự kính trọng): Thái độ, tình cảm hoặc ý muốn kính nể (nhân đức phù hợp với ý muốn kính nể này được gọi là observantia nơi các nhà kinh viện) đối với những người có một tính ứu tú nào đó: con cái đối với cha mẹ chúng, những người mang ơn đối với các ân nhân của mình, môn đồ đối với thầy mình hoặc đối với một nhà giáo dục, một người giám hộ, một gương nhân đức mà người ta cố gắng bắt chước, các Kitô hữu đối với các Đấng Chân Phước º Sự kính trọng cũng được nhắm về những giá trị của một người nào đó, cũng như đối với các sự vật, như dấu chỉ sự kính trọng đối với những người mà những sự vật ấy thuộc về, hoặc một cách đơn giản, đối với toàn thể gia đình nhân loại nơi mà cuối cùng tất cả đều phải qui tới và tất cả đều phải sống hữu ích cho gia đình ấy º Respect humain = Sự vị nể, kiêng nể người ta: Sự e sợ khiếp nhược sự phán đoán hoặc thái độ của những khác làm cho mình không dám biểu lộ những xác tín đức tin của mình hoặc hành động cho phải phép.

¨ Respective = Có tính đến. (Phó từ) Phó từ La-tinh thường được phiên dịch là vì tính đến, vì lẽ. Đối lập với absolute (cách hoàn toàn, trọn vẹn)

Responsabilité, responsorial —> Répons.

RESSOURCEMENT = Sự trở về nguồn: Cố gắng nối lại một học thuyết với nguồn gốc đầu tiên của nó º Ressourcement théologique = Sự trở về nguồn thần học: Cố gắng tái lập lại khoa thần học trực tiếp kể từ những nguồn cơ bản của mặc khải hoặc để chứng minh trực tiếp mối liên hệ của một học thuyết nào đó, đã hình thành qua suốt những thế kỷ với kho tàng mặc khải.

Ressuscité —> Résurrection

RESTE = Phần còn lại, phần sót lại. Petit reste. Reste d’Israel Phần nhỏ còn lại. Phần dân Israel còn lại: Trong ngôn ngữ của Thánh Phaolô (Rm 11, 5), số ít ỏi dân Israel còn trung thành trong khi lưu đày ở Babylon và theo các ngôn sứ. Thiên Chúa đã để dành số ít ỏi này cho mình như một hạt giống để làm cho Dân đã bị phạt của Người được sống lại (Is 37, 32) º Do loại suy, số nhỏ các tín hữu mà Đấng Mêsia sẽ tìm được khi Người đến lần thứ hai º VTB.

Restitution —> Statut

RESTRICTION MENTALE = Sự ẩn ý lừa phỉnh: Một loại mưu mẹo hệ tại ở việc dùng một từ hoặc một câu bằng cách rút ra ở bên trong, một hoặc nhiều ý nghĩa của nó nhưng không báo cho người đối thoại biết, hoặc nữa bằng cách sử dụng từ đó hoặc câu đó trong một nghĩa không phải là nghĩa tự nhiên và thông dụng của nó. Tội nghịch cùng sự thật và sự công bằng giữa những con người với nhau.

RÉSURRECTION = Sự làm sống lại: Theo nghĩa chủ động, hành động làm cho sống lại nghĩa là trả lại sự sống cho một người đã chết: Hành động của Thiên Chúa, vì chỉ một mình Thiên Chúa mới là chủ của sự sống º Sự sống lại, sự phục sinh: Theo nghĩa thụ động: sự trở về sự sống của một người đã chết º Résurrection du Christ = Sự Sống Lại, sự Phục Sinh của Đức Kitô: chung hạn của sự vượt qua (chết - sống lại), nguyên nhân của ơn cứu độ, ánh sáng của đức tin Kitô giáo, nhờ đó mà sự chết của Đức Kitô và tất cả mọi hành động của Người đều được mặc khải khi đến thời đến buổi của chúng, đối tượng và trung tâm của việc rao giảng Kitô giáo (1 Cr 15); mở đầu kỷ nguyên cánh chung, quyền Chúa Tể của Đức Kitô, kỷ nguyên của Thần Khí được tràn đầy bởi cái Chết - Sống lại của Đức Kitô, sự hoàn tất các lời hứa của Người, những của đầu mùa của đất mới và trời mới º Résurrection de la chair = Việc kẻ chết sống lại: Tín điều khác của Kinh Tin Kính tuyên bố đức tin Kitô giáo vào sự sống lại của tất cả mọi người vào ngày tận thế, tiếp theo và phụ thuộc vào Đức Kitô, của đầu mùa của sự sống lại của chúng ta, và nhờ Thần Khí Người (Rm 8, 11) º Résurrection pour le jugement = Sự sống lại để chịu phán xét: Sự sống lại để bị kết án mà Thánh Gioan (ga 5, 29) đặt đối lập với sự sống lại để được sống (sự sống thần linh) º VTB.

¨ Ressuscités = Những kẻ được sống lại: Những kẻ được trở lại sự sống mà họ đã đánh mất º Trước nhất là nói về những người sẽ được sống lại với Đức Kitô vào ngày sau hết; sau nữa là nói đến tất cả những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy và tất cả những người đã trở lại mà, vì sự sống lại của Đức Kitô, nên từ sự chết cho tội lỗi bước sang sự sống thiêng liêng và lãnh nhận cùng với Thần Khí của Thiên Chúa được phú bẩm cho họ, những ân huệ mở đầu cho sự sống lại thể xác của họ sau này.

Rétable —> Table

RÉTIEULÉE (Substance) = Thể lưới, hệ lưới. Tâm lý. Toàn bộ những tế bào thần kinh nằm giữa các sợi thần kinh thân não nối kết não với tủy sống; rất ít được biết cho đến một thời gian mới đây, nó được phát hiện đóng một vai trò chủ yếu trong việc chỉ huy tập trung các chức năng thần kinh khác và đặc biệt là trong các cảm xúc (Đồng nghĩa: Formation hay système réticulaire0.

RETOUR = Sự trở lại. Retour du Christ = Sự trở lại của Chúa Kitô: Sự giáng lâm, sự đăng quang mới của Đức Kitô vào ngày tận thế để thiết lập triều đại vĩnh viễn của Thiên Chúa, giao lại Vương quốc cho Chúa Cha và sau cuộc phán xét chung, nhận lấy những kẻ lành ở bên hữu Người trong cung lòng của Chúa Cha —> Parousie. Gloire º Retour éternel = Sự luân hồi vạn kiếp: Học thuyết triết học, đặc biệt được ủng hộ nơi nhiều người xưa (Hy-lạp, Ấn-độ...) theo đó, thì những tình trạng và những biến cố đánh dấu nhân loại, trở lại và đổi mới một cách tuần hoàn và không ngừng.

RETRAITE = Sự rút lui, sự về hưu: Hành động rút lui hoặc trong chốc lát, hoặc vĩnh viễn (khỏi những công việc, một nghề nghiệp, sự ồn ào của thế giới) º Retraite spirituelle = Sự cấm phòng, sự tĩnh tâm: Khoảng thời gian mà trong đó người ta rút lui, nếu không phải là luôn luôn ra khỏi chỗ ở của mình, thì ít nhất là ra khỏi những công việc thường ngày của mình, để suy nghĩ, nguyện gẫm, cầu nguyện nhằm mục đích canh tân đời sống của mình hoặc dọn cho mình một hành vi quan trọng thuộc dòng tu. Việc thực hành này rất cổ xưa: Thánh Inhatiô Loyola đã cho nó một hình thức có phương pháp trong quyển Linh Thao của ngài º Retraite prêchée = Sự cấm phòng có giảng: Sự cấm phòng được thực hiện tập thể và trong đó một vị thuyết giảng hoặc vị hướng dẫn cuộc cấm phòng đưa ra cho tập thể những đề tài suy gẫm, những huấn dụ hoặc một sự dạy dỗ về đàng thiêng liêng º Retraite fermée = Sự cấm phòng kín: Sự cấm phòng có giảng, được tham gia bởi một nhóm nhỏ những người cấm phòng trong một ngôi nhà dành riêng cho việc này º Grande retraite = Sự cấm phòng linh thao: Sự cấm phòng được thực hiện theo phương pháp Linh Thao của Thánh Inhatiô và thường kéo dài 30 ngày.

¨ Rétractation = Sự rút lời, sự chối bỏ, sự phản cung: Ngày xưa, sự xóa bỏ một sự nhận lại bổng lộc; do đó, sự nhượng lại vĩnh viễn một bổng lộc. Ngày nay, sự không chịu liên kết của một đồng lõa với người hoặc những người đồng loã với mình, trước khi phạm một trọng tội đến nỗi trọng tội này không thể phạm được hoặc nữa nếu đã phạm, thì không có cách nào đổ tội cho người đồng loã đã hối cải này.

Rétribution —> Tribu

Rétro-actif —> Acte

RETZ (Paul de Coneli, cardinal de) = Paul de Coneli Retz. Phó giám mục Paris lúc 30 tuổi, một trong những đảng viên Frondeurs hăng say nhất, điều này đã làm cho Mazarin cay đắng thù ghét ông (1613-1679). Mặc dầu Đức Giáo Hoàng đã tấn phong ông làm Hồng y, ông vẫn bị giam vào ngục Bastille năm 1652 và phải bị đi đày cho đến khi kẻ thù đầy quyền lực của ông qua đời. Cuối cùng ông đã đổi tòa tổng giám mục để nhận lấy đan viện Saint-Denis năm 1652. Các tập Ký Ức (Mémoires) của ông, xuất bản sau khi ông qua đời và rất đáng lưu ý nhờ sự trong sáng văn phong của ông, là một nguồn tuyệt vời cho lịch sử của thời đại ông.

Revalidation —> Valeur

Réveil —> Revival

Révélation, révélé —> Voile

RÉVÉREND = Đáng kính (do từ La-tinh reverendus = đáng được tôn kính): Từ chỉ sự tôn kính mà người ta dùng để nói chuyện với một nam hoặc nữ tu sĩ và để chỉ họ. Người ta dùng đặc biệt với những từ Cha (Père) và Mẹ (Mère) trong công thức Cha đáng kính (Révérend Père) hoặc Mẹ đáng kính (Révérend Mère) º Révérendissime là từ Révérend ở cấp cao nhất (Rất đáng kính) được dùng đối với một số Viện phụ và bề trên tổng quyền của các dòng tu. Việc dùng các công thức “đại thế kỷ” (thế kỷ XVII ở Pháp) này ngày nay có chiều hướng giảm bớt.

Résersibilité —> Version

Revêtir —> Vêtement

Réviseur, révision —> Vision

REVIVALS = Phong trào phục hưng của Tin lành: Nhiều lần trong giòng lịch sử của họ, các tín phái Tin lành đã gặp phải sự nguy hiểm bị cứng lại và trì trệ. Những phong trào tu đức được gọi một cách tổng quát là “réveils” (sự đánh thức), hoặc dùng một tiếng Anh là “revivals” (làm cho sống lại, phục hưng) tìm cách để đem lại sự sống và hoạt động cho các tín phái này. Cũng vậy, vào thế kỷ XVII, XVIII, phong trào duy đạo đức (le piétisme), đối diện với chính thống Luthêrô hoặc Calvin; ở Anh, vào thế kỷ XVIII, anh em nhà Wesley và giáo phái Mêthô đít đối diện với Giáo Hội Anh giáo; cũng như ở Pháp, phong trào canh tân với Adolphe Menod và Alexandre Vinet vào thế kỷ XIX.

Reviviscence —> Vie

Révocation —> Voix

Révolution —> Violence

RHÈMA = Danh ngôn (từ Hy-lạp có nghĩa là lời nói, câu): Từ thường được dùng trong các Danh Ngôn (Apophtegmes) của các Giáo phụ sa mạc để chỉ một phương ngôn, một châm ngôn nhằm giáo huấn tu đức, nhằm nêu gương tốt.

RHÉNANE (Ecole) = Trường phái sông Rhin: Băng tên gọi này người ta chỉ một tập hợp các tác giả tu đức, nhất là các tu sĩ Đa-minh, là những người mà thế kỷ XIV đã làm cho các miền lưu vực sông Rhin trở nên nổi tiếng. Vào thế kỷ XIII, người ta đã có thể đoán trước một số định hướng sắp được khẳng định sau đó; nhưng người khởi xướng vĩ đại là Bề trên tổng quyền Đaminh Eckhart; ông này đã được Henri Suso và Jean Tauler đi theo, và, có ảnh hưởng nhưng ít trực tiếp hơn là Jean de Ruysbroeck. Trường phái này thường được xem như trường phái cảm thức thần bí (école de mystique), được gọi là trường phái “yếu tính” (école “de l’essence”), thực vậy, chủ đề căn bản của học thuyết của trường phái này là linh hồn khi đã mất sự giống yếu tính của Thiên Chúa do tội lỗi, có thể tìm lại sự giống này và cả đạt đến một sự “đồng nhất” nào đó với yếu tính của Thiên Chúa nhờ một sự trút bỏ tận căn mà các tác giả này, với những sắc thái riêng, khẳng định sự cần thiết tuyệt đối của nó.

RHÉTORIQUE = Thuật hùng biện, tu từ học (do từ Hy-lạp rhétorikos = liên quan đến nghệ thuật diễn thuyết): Quyển sách của Aristốt nghiên cứu nghệ thuật thuyết phục để phục vụ cho quyền lực chính trị. Phân biệt với La Logique. Luận lý học. là nghệ thuật phục vụ chân lý. Những phẩm tính đầu tiên của kiến thức tu từ học không phải là tính tuyệt đối và tính chính xác (những phẩm tính của kiến thức khoa học và luận lý), mà là sự thích ứng với quần chúng và chiều hướng chuyển động.

RHINENCÉPHALE = Khứu não. Tâm lý. Phần xưa nhất (về phương diện phát sinh loài) của vỏ não rất ít được biết cho đến thời gian mới đây (người ta biết vai trò của nó trong khứu giác, do đó mới có tên gọi của nó), nó được xem như đóng một vai trò chủ yếu trong đời sống tâm thần, đặc biệt là trong các cảm xúc; những tương quan của nó một bên là với vùng dưới đồi và thể lưới, một bên nữa là với các vùng liên kết với vỏ não, tạo nên một bản quay thật sự của đời sống cảm xúc.

RICCI (Matthieu) = Matthieu Ricci. Sinh ở Macerata (Ý) năm 1552, qua đời năm 1610. Vị thừa sai Dòng Tên danh tiếng tại Trung Quốc là nơi ông đến tại Macao vào năm 1582. Một năm sau năm 1583, ông đã dịch và xuất bản Bản Thập Điều bằng tiếng Trung Quốc. Hoạt động với tư cách là học giả và nhà thông thái của ông đã mở một con đường mới cho việc truyền giáo, đã có những lần bí tích Thanh Tẩy được cử hành ngay trong gia đình của hoàng đế º —> Rites.

RICHARD ROLLE = Richard Rolle. Vị ẩn tu ở Hampole (Anh), qua đời năm 1349. Ông nổi tiếng vì những khảo luận tu đức của mình: Le Feu de l’amour (Lửa tình yêu). Le modèle de lavie parfaite (Mẫu gương đời sống trọn lành) và Cantique d’amour (Thánh ca tình yêu). Tác giả nhấn mạnh đến vị trí chủ yếu của tình yêu trong đời sống chiêm niệm và thích mô tả nó bằng cách nại đến những cảm giác thể lý (lửa, bài hát, sự dịu dàng, sự đắm đuối).

RICHARD de Saint-Victor = Richard de Saint-Victor. Người gốc Ecosse, Kinh sĩ tu viện thành Victor mà sau này ông trở thành bề trên, một trong những nhà thần học vĩ đại nhất của thế kỷ của ông và là một trong những bậc thầy của khoa thần bí (1110-1173).

RICHER (Edmond) = Edmond Richer. Người đại diện của Phân khoa thần học Paris, ông là một trong các lý thuyết gia về Anh giáo mà chính ông đã tạo nên cả một khuynh hướng mới, khuynh hướng Richer (le richerosme) (1559-1631). Các tác phẩm chính của ông là De ecclesiastica et politica potestate (Về quyền lực Giáo Hội và chính trị) và Apologie de Gerson (Biện giáo của Gerson) (1616) đã được ông ấn hành năm 1607 trong những tác phẩm trọn bộ (¬uvres complètes).

RICHESSE = Tài sản, của cải, sự giàu sang: Sự vật vật chất hoặc phi vật chất (ví dụ những “sự phục vụ”) có khả năng làm thỏa mãn một nhu cầu nào đó của con người. Người ta thường dành từ này để chỉ những của cải “kinh tế” nghĩa là những của cải có trong một số lượng giới hạn và do đó dễ được trao đổi. Của cải tiêu biểu nhất là tiền bạc, là cái cho phép người sở hữu nó, mua sắm cho mình tất cả những của cải khác được đem ra bán một cách hợp lý hoặc lạm dụng º Kinh Thánh. Cựu Ước thường trình bày của cải trần thế như một dấu hiệu sự chúc lành của Thiên Chúa. Tuy nhiên di. Tuy nhiên điều đó không ngăn cản con người đề phòng chống lại cạm bẫy mà những của cải này luôn tạo nên, khi mà, vì khinh thường việc trông cậy vào Thiên Chúa, con người sẽ làm cho của cải trở thành ngẫu tượng của mình º Nhấn mạnh đến sự đề phòng này, Tân Ước lên án dứt khoát, không phải là sự giàu sang và quyền tư hữu trong chính chúng, nhưng điều mà người ta có thể gọi là “tinh thần giàu sang” (esprit de richesse). Những kẻ giàu sang tìm sự “an ủi” của họ nơi những của cải thế gian này (Lc 6, 24) sẽ bị loại ra khỏi Vương quốc của Thiên Chúa. Vương quốc này được so sánh với một viên ngọc quí mà việc thủ đắc nó đòi hỏi phải “bán” này có thể được thực hiện hai cách: bằng sự trút bỏ hữu hiệu, có khi được chúng thực bằng một lời khấn đức khó nghèo, bằng cách chuyển đổi tất cả tài sản sở hữu sang phục vụ cộng đoàn. Trong trường hợp này, người ta gọi là “sự khó nghèo trong tinh thần” (Mt 5, 3). Dĩ nhiên phải hiểu rằng sự khó nghèo này không phải chỉ gói ghém trong sự dứt bỏ bên trong, mà phải được thể hiện bằng những việc bên ngoài. Trong số những việc này, theo truyền thống có sự chia phần mang tính huynh đệ dưới hình thức bố thí. Sự bố thí không chỉ thuộc phạm vi đức ái, nhưng cũng thuộc phạm vi đức công bằng nữa, vì, trong dòng truyền thống các Giáo phụ, Thánh Tôma Aquinô đã không ngần ngại nói rằng của dư thừa của những người giàu có, theo lẽ tự nhiên, phải trả để nuôi sống người nghèo (Sum. théo. 2a 2ae 66, 7). Trong nền văn minh của kỹ nghệ, nền văn minh lưu ý hơn đến sự kiện này là thay vì được tiêu thụ trực tiếp, của cải được dùng để sản xuất những của cải khác, học thuyết xã hội của Giáo Hội thêm vào bổn phận bố thí, bổn phận đầu tư hoặc một sự đặt vốn nhằm mục đích tối hậu là lợi ích của toàn thể cộng đồng nhân loại, chứ không phải chỉ là lợi ích cá nhân º VTB.

RIGORISME = Thuyết nghiêm nhặt: Hệ thống luân lý đề cao một sự tuân giữ lề luật một cách nghiêm nhặt đến nỗi người ta không thể theo ngay cả một ý kiến “rất cái nhiên” vì lợi ích của sự tự do đối với lề luật. Thuyết nghiêm nhặt đã bị lên án º —> Tutiorisme.

RIGVEDA = Kinh Rigveda: Kinh xưa nhất trong các kinh Vêđa, trong đó các thánh thi được tập hợp lại thành mười thi tập, dùng để đọc trong những nghi lễ hy tế Ba-la-môn.

RIMINI (Concile de) = Công đồng Rimini. Thượng hội đồng do hoàng đế Constance, năm 359, đã triệu tập các giám mục Đông phương. Các vị này cuối cùng đã chấp nhận Kinh Tin Kính Ariô hóa của Niké ở Thrace.

RIPALDA (Jean Martinez de) = Jean Martinez de Ripalda. Nhà thần học Dòng Tên, sinh ở Pampelune (1594-1648). Ông đã dạy học ở Salamanca, rồi Madrid rất là thành công.

RIRE = Cười: cười vì vui mừng, cười vì không tin, cười vì ngạc nhiên sung sướng trước những điều kỳ diệu của Thiên Chúa, tiếng cười mà người ta thấy nói đến nhiều nhất qua những bản văn Kinh Thánh, lại là tiếng cười của kẻ chế nhạo và của kẻ khờ dại, ít khi là tiếng cười của người khôn ngoan và của kẻ tin º VTB.

RITE = Nghi thức (do từ La-tinh ritus = phong tục, nghi thức). Hành động linh thánh được hoàn tất phù hợp với các qui luật º Từ thường được dùng để chỉ những hành động linh thánh có vẻ như tùy thuộc tất cả hiệu lực của chúng vào tính phù hợp với các qui luật phải có. Người ta cũng nói về các nghi thức yêu thuật. Trong Giáo Hội La-tinh, vào thế kỷ XVI, từ này đã có một ý nghĩa hạn hẹp là Sách Nghi Thức (le cérémonial) đã qui định tỉ mỉ bằng các chữ đỏ (les rubriques) º Đúng hơn, từ mà ngày nay được dùng trong một nghĩa rộng, để chỉ hoặc là toàn bộ cử hành phụng vụ (ví dụ: nghi thức truyền chức) hoặc là một yếu tố nào đó của việc cử hành này (ví dụ: nghi thức đặt tay) º Sacrée Congrégation des rites = Thánh bộ nghi lễ: Thánh bộ Rôma do Đức Sixtô V thiết lập năm 1588 để đem lại sự canh tân phụng vụ đã được Công đồng Trentô quyết định và để thẩm cứu một vụ án phong chân phước và phong thánh º Toàn bộ những hình thức phụng vụ riêng cho một Giáo Hội nào đó (trong nghĩa này, người ta thường viết rit thay cho rite) Như thế, người ta nói đến rite byzantin: nghi thức byzantin được dùng bởi các Giáo Hội xuất phát từ Byzance; rite lyonnais = nghi thức Lyon được dùng ở Lyon; rite dominicain = nghi thức Đa-minh được dùng bởi các cha Thuyết giảng v.v... º Cho đến năm 1960, trong Giáo Hội La-tinh, từ này chỉ bậc cử hành các thánh lễ º Querelle des rites = Cuộc tranh cãi về các nghi thức: Cuộc tranh cãi được dấy lên giữa các nhà truyền giáo và các thần học gia trong thế kỷ XVII về vấn đề tính hợp pháp của các phong tục truyền thống được chấp nhận hoặc được thích nghi bởi một số các nhà truyền giáo Dòng Tên ở Trung Quốc và Nam Ấn-độ (Maduré). Sự khởi xướng thái độ dung hòa này ở Trung Quốc chính yếu là do Cha Matthieu Ricci (1552-1610). Đến Trung Quốc năm 1582, ngài đã kitô hóa rộng rãi các thuật ngữ và các phong tực của văn chương Khổng giáo, đặc biệt là những thuật ngữ và các phong tục liên quan đến việc tôn kính Đức Khổng Tử và tổ tiên. Robert de Nobili (1577-1656) cũng làm như thế ở Maduré (bờ biển Malabar) đối với những phong tục Bà-la-môn khác nhau. Những thực hành này lập tức bị tố cáo ở Tòa Thánh và trước tiên được Tòa Thánh quy định, đối với các nghi thức Malabar với nhiều sự cảm thông hơn (1623), sau đó là đối với Trung Quốc, thái độ của Tòa Thánh dè dặt hơn và có nhiều phân biệt hơn (sắc lệnh năm 1645 và 1656). Cuộc tranh cãi đã được nhen nhúm lại vào khoảng cuối thế kỷ. Năm 1704 Đức Ông (sau đó là Hồng y) Tournon, đặc sứ của Đức Giáo Hoàng Clêmentê XI, mang theo những sắc lệnh cấm chỉ những phong tục khác nhau này; mặt khác, các nghi thức Trung Quốc đã bị Bộ Thánh Vụ lên án cùng năm đó. Những quyết định này đã được xác quyết bởi Tông hiến ex ea die (ngày 19 tháng 3 năm 1715), rồi sau khi đã xem xét lại, bởi sắc chỉ Ex quo của Đức Giáo Hoàng Bênêđitô XIV (ngày 11 tháng 7 năm 1742). Việc phúc âm hóa cho các tầng lớp xã hội cao ở Viễn Đông từ đó gần như là bị ngưng trệ hoàn toàn. Khi tình thế đã hoàn toàn bị biến đổi, vấn đề lại được đưa ra bàn cãi và tính cách hoàn toàn dân sự của các nghi thức Khổng Giáo được nhìn nhận, trước tiên là đối với Mãn Châu (ngày 29 tháng 5 năm 1935). Sự dung hòa này đã lan đến các “nghi thức Malabar” (ngày 9 tháng 4 năm 1940).

¨ Rituel = Thuộc nghi thức, thuộc nghi lễ (Tính từ): Có liên quan đến các nghi thức. Những gì phải được hoàn tất theo một số hình thức đã qui định trước º (Nghĩa xấu) Có thể nói lên phẩm tính của hành động mà người ta hoàn tất theo những hình thức đòi hỏi nhưng người ta không để ý đến ý nghĩa sâu xa của nó º (Danh từ) Chỉ toàn bộ những nghi thức phải tuân theo trong một trường hợp nào đó: nghi thức (le rituel) Rửa Tội, nghi thức Truyền Chức, nghi thức lễ mồ v.v... º Sách Nghi Thức: Quyển sách chứa toàn bộ những nghi thức mà vị linh mục phải tuân theo trong việc cử hành các bí tích và trong việc làm tròn trách nhiệm mục vụ của mình. Quyển sách này được dành cho các linh mục cũng như Sách Nghi Thức giám mục (le Pontifical) dành cho các vị giám mục. Nó xuất hiện vào các thế kỷ XI-XII dưới tựa đề là Manuale, Liber manualis. Thừa kế quyển Liber Sacerdotalis của Castellani (1523), sách Rituale Romanum (Nghi Thức Roma) đã được Đức Giáo Hoàng Phaolô V công bố năm 1614. Nó khác với quyển Nghi Thức giám mục ở chỗ mỗi nghi thức (Ordo) đều có những chỉ dẫn mục vụ đi trước và nhất là ở chỗ sự công bố nó vẫn không hủy bỏ toàn bộ các Sách Nghi Thức riêng (Rituels particuliers) º Rituel bilingue = Sách nghi thức song ngữ: sách nghi thức các bí tích mà trong đó, do nhu cầu mục vụ, đối chiếu với bản văn La-tinh, có phần phiên dịch những gì có thể nói được bằng tiếng bản địa.

¨ Ritualiste = Chuyên viên nghi thức: Tên gọi đôi khi được dành cho các tác giả viết về những nghi thức khác nhau —> Rubriciste º Người theo khuynh hướng nghi thức. Ở Anh, người ta theo khuynh hướng nghi thức (le ritualisme). Tính từ này, khoảng năm 1850, được tặng cho phong trào mà, dưới sự thúc đẩy của Pusey, có khuynh hướng tái lập, trong thực hành của Giáo Hội Anh giáo, sự tuân giữ những nghi thức chính được dùng trong Giáo Hội Công giáo Rôma. Bị Hạ Giáo Hội (Low Church) đẩy lui, khuynh hướng này đã mang nhiều kết quả trong Thượng Giáo Hội (High Church).

¨ Ritualisme = Khuynh hướng nghi thức: Khía cạnh đặc biệt của những phong trào của Thượng Giáo Hội, nhất là trong Anh giáo, nhấn mạnh đến giá trị và tầm quan trọng của các nghi lễ phụng tự.

ROBE. Kinh Thánh. Áo, áo ngoài: Khi thì toàn bộ y phục, khi thì áo khoác ngoài lộng lẫy —> Tunique.

ROBERT D’Arbrissel = Robert D’Arbrissel. Sáng lập Fontevrault năm 1099 (1047-1117). Trong Dòng này mà bà bề trên tổng quyền là một viện mẫu, đồng tồn tại những tu viện nam và những tu viện nữ. Dòng bị suy sụp khá sớm và tàn lụi khi cuộc Cách Mạng năm 1789 nổi dậy.

ROBERT de Courçon = Robert de Courçon. Gốc người Anh, ông đã theo học ở Paris, rồi dạy học ở đó (1160-1218). Kinh sĩ người Noyon, sau đó là của Paris, Hồng y và Đặc sứ của giáo hoàng, ông đi theo thập tự chinh và qua đời trước thành Pamiette (Hạ Ai-cập).

ROBERT de Melun = Robert de Melun. Thần học gia thế kỷ XII († 1167), gốc người Anh, trước tiên ông dạy học ở Paris, sau đó định cư ở Melun. Ông thuộc trường phái của Hugues de Saint-Victor và Abélard. Các tác phẩm của ông chưa bao giờ được xuất bản trọn vẹn.

ROBOAM = Rôbôam: Con và là người kế vị vua Salomon; dưới triều đại của ông, năm 931 trước CN, xảy ra việc ly khai của mười bộ tộc bị Giêrôbôam lôi kéo và sự phân chia xứ sở thành vương quốc Giuđa và vương quốc Israel.

ROCHER = Núi đá, tảng đá. Kinh Thánh. Một trong những tên gọi dành cho Thiên Chúa để nói lên sự kiên vững, quyền năng, của hành động và sự trợ lực mà Người ban cho º L’eau du rocher = Nước phun từ tảng đá: Nước mà ông Môsê đã làm cho phun ra từ tảng đá trong sa mạc (Xh 17) vốn là trung tâm của một tình tiết vẫn đã được người Israel hằng suy gẫm và Thánh Phaolô ( 1 Cr 10, 4) cũng sẽ nói rằng tảng đá là Đức Kitô (một cách điển hình) º Khối đá (roc) hoặc viên đá (pierre) là biệt hiệu mà Đức Giêsu đã ban cho vị Thủ Lãnh các Tông đồ để biểu hiện sứ mệnh làm nền tảng Giáo Hội của vị Thủ Lãnh này º VTB.

RODAT (Sainte Emilie de) = Thánh nữ Êmilia de Rodat: sáng lập viên (1787-1852) Dòng Các Nữ Tu Thánh Gia (Soeurs de la Sainte Famille) Villefranche-de-Rouergue, để giáo dục các trẻ em nghèo. Thánh nữ đã biết đến một đời sống thử thách bên ngoài và bên trong hiếm thấy. Nền tu đức của ngài được đặt nền tảng trên sự khiêm hạ và vâng lời.

Rodriguez (Alphonse) —> Alphonse

ROGATIONS = Lễ Cầu Mùa (do từ La-tinh rogatio = sự khẩn xin): Phụng vụ sám hối, bao gồm một cuộc rước kiệu có hát kinh Cầu Các Thánh và cử hành một thánh lễ riêng. Được Thánh Mamert, giám mục Vienne ở Dauphiné thiết lập năm 470, để cầu xin chấm dứt một tai ương, việc rước kiệu này đã lan tràn qua xứ Gaule và được Rôma chấp nhận vào thế kỷ VIII. Theo truyền thống, nó diễn ra trong vòng ba ngày trước lễ Thăng Thiên, nhưng từ năm 1960, các giám mục có thể chỉ định một ngày khác. Nó cũng còn được gọi là Kinh Cầu lễ Cầu Mùa (litanies majeures) được cử hành ngày 25 tháng 4.

¨ Abrogation = Sự bãi bỏ. Giáo luật. Sự hủy bỏ toàn bộ một khoản luật, được quyết định bởi sự can thiệp trực tiếp của giới chức có thẩm quyền.

¨ Dérogation = Sự sửa đổi: Sự hủy bỏ một phần của một khoản luật trong bộ Giáo luật, như vậy là luật này thay đổi một điều qui định nào đó trong những điều đã được qui định. Trong khi vẫn giữ nguyên tất cả những gì còn lại.

¨ Prorogation = Sự gia hạn, sự triển hạn: Sự nới rộng một quyền lợi hoặc một quyền hạn vượt quá các giới hạn theo luật định, căn cứ vào một qui định của luật pháp hoặc vào một thiết định của giới chức có thẩm quyền º Prorogation de compétence = Sự nới rộng thẩm quyền: Sự nới rộng quyền hạn của một thẩm phán mà luật pháp, vì những lý do lợi ích riêng tư, dành cho một thẩm quyền, mà, căn cứ vào quyền lợi công cộng, quyền đó thường là thuộc về một thẩm phán khác º Prorogation de délai = Sự gia hạn thời gian: Do quyết định pháp lý trong những trường hợp đã được luật pháp dự kiến, sự kéo dài một thời gian có thể dùng để sử dụng một quyền lợi theo lẽ công bằng.

¨ Surérogation = Không buộc, khuyên làm: Nói về một công việc không do sự bắt buộc, nhưng chỉ đơn giản là do lời khuyên.

ROHRBACHER (René-François) = René-François Rohrbacher. Sinh năm 1789, linh mục năm 1812, môn đồ của Lamennais, ông là tác giả một quyển lịch sử vĩ đại, quyển Histoire universelle de l’Eglise catholique (Lịch sử hoàn cầu của Giáo Hội Công giáo) xuất bản từ năm 1842 đến 1853.

ROI = Vua. Kinh Thánh. Chính Thiên Chúa là Vua thật của Israel: vì vậy, trong lời khẩn thiết xin lập một chế độ quân chủ của dân, Người thấy quyền tối thượng của Người bị xúc phạm (1 Sm 8, 7): Sự ghen tương này của Thiên Chúa được cắt nghĩa bởi ý niệm về vương quyền nơi những người xưa: ở Đông phương cũng như ở Rôma, nhà vua được xem như chiếm lĩnh tất cả mọi quyền hành và người ta lo sợ nhà vua mặc ý hủy bỏ tất cả mọi quyền lợi của thần dân mà ngay cả thay đổi việc phụng tự nữa. Do đó, các ca vịnh về Đức Giavê Vua (Yahvé-Roi), theo nghi thức, công bố Thiên Chúa vẫn là Chúa Tể duy nhất của Dân Người và Đấng Mêsia-Vua (Messie-Roi) mà Salomon là hình ảnh, sẽ đến để làm cho Thiên Chúa thống trị trên một dân Israel lý tưởng vào những thời sau hết (Cv 72) º Đức Giêsu (Mt 21, 9) chỉ chấp nhận về mình một tính cách vương giả khi cuộc khổ nạn của Người đã gần kề và từ chối nhượng bộ sự phấn khởi của dân chúng khi đám đông muốn tôn Người lên làm vua theo quan niệm xác thịt của mình (Ga 6, 15) º Lễ Đức Kitô-Vua (Christ-Roi), được Đức Piô XI nới rộng trong toàn thể Giáo Hội, muốn chứng nhận quyền của Đấng Cứu Độ phải được nhìn nhận như một Vị lập pháp, Thủ lãnh và Thẩm phán tối cao của toàn thể nhân loại º Livre des Rois = Sách Các Vua: Trong Kinh Thánh Do thái, đó là hai quyển sách sau cùng mà bản Phổ thông (Vulgata) gọi là 4 sách Các Vua (2 quyển samuel được tính là sách Các Vua 1 và 2), được soạn thảo theo những tư liệu có trước thời lưu đày. Những quyển sách này thuật lại đời sống của dân Israel, của Salômon khi thành Giêrusalem bị sụp đổ º Rois-Mages = Ba Vua: Tên gọi bình dân (xem la nuit des rois: đêm Ba Vua, đêm của lễ Hiển Linh), được dành cho ba nhà đạo sĩ từ phương Đông đến thờ lạy Đức Giêsu (Mt 2, 1-12) ºRois très-chrétiens = Các vua Kitô giáo: Các vua nước Pháp; các vua Tây-ban-nha lấy tước hiệu là Rois catholiques = Vua công giáo, cũng như hoàng đế nước Đức, lấy tước hiệu là Vua tông tòa (Majesté apostolique) º VTB.

¨ Reine = Nữ vương, hoàng hậu. Tước hiệu Giáo Hội nhìn nhận đối với Đức Trinh Nữ Maria. Tước hiệu này diễn tả vị thế của Người và một trong những cách thức can thiệp của Người trong Vương quốc của Đức Kitô. Đầy ân sủng, phối hợp với Đấng Cứu Thế, trong quyết định, thi hành và áp dụng sự cứu chuộc, Đức Maria, trong Vương quốc, là người đầu tiên sau Đức Kitô, bên cạnh Đức Kitô; nhận tất cả từ Đức Kitô, nhưng vượt trên tất cả mọi người khác. Thông công cùng những lo lắng của Đức Vua đối với toàn bộ và lợi ích chung của Vương quốc Người, Đức Maria cộng tác vào sự thống nhất, hòa hợp và an bình của Vương quốc này, Đức Maria lôi kéo và nhóm họp các thần dân trong việc vâng phục Đức Vua.

¨ Règne = Vương quyền, triều đại: Sử dụng thiết thực vương quyền do người có quyền ấy º Règne de Dieu, règne de Yahvé = Vương quyền của Thiên Chúa, Vương quyền của Giavê: Việc thực hiện cách thông thường, bền vững và phổ quát quyền cai quản của Thiên Chúa º Việc thực thi riêng biệt quyền cai quản của Thiên Chúa trên những kẻ có tội đã được sự chiến thắng phục sinh của Đức Kitô khia mở: người ta cũng gọi vương quyền này là Vương quyền của Đức Kitô (règne du christ) hoặc sự ngự trị của ân sủng (règne de la grâce) vượt thắng tội lỗi và mọi sự thù địch º Sự xuất hiện vinh quang của Vương quyền Thiên Chúa và Vương quyền Đức Kitô vào ngày sau hết. Đó là sự ngự trị của vinh quang (règne de la gloire).

¨ Royales: Heures royales = Các giờ kinh có vua: Trong nghi thức byzantin, giờ kinh thứ nhất, thứ ba, thứ sáu và thứ chín được cử hành trong một giờ kinh Thần vụ duy nhất, với mỗi lần ba bài đọc vào những ngày vọng Sinh Nhật và Hiển Linh và trong Tuần Thánh. Người ta gọi những giờ kinh này là có vua (royales) vì có sự hiện diện của hoàng đế Byzance tham dự º Portes royales = Các cửa trung tâm: Các cưả trung tâm của bình phong ảnh tượng ngăn cung thánh (iconostase).

¨ Royaume = Nước, vương quốc, vương triều: Trong Kinh Thánh tiếng Hy-lạp và tiếng Do thái, cùng một từ nhưng dùng để chỉ quyền hành của vua, triều đại (règne) hoặc vương quyền (royauté) và lãnh thổ, nơi mà quyền hành này được thực thi º Le royaume de Dieu = Nước, Vương Quốc Thiên Chúa: mà Đức Kitô rao giảng hệ tại sự phục tùng của những tâm hồn vào Lề luật của Người hơn là sự thiết lập một hình thức hữu hình của chế độ thần quyền; có thể chính là để đưa vào tính cách thiêng liêng này của Vương quyền Thiên Chúa (cũng như để nhắc lại tính cách cánh chung của nó. Lc 23, 42) mà thuật ngữ Royaume des Cieux = Nước Trời: đã được Thánh Matthêu sử dụng và chắc chắn, đã được chính Đức Giêsu dùng º VTB.

¨ Royauté = Vương quyền, vương vị: Phẩm tước của nhà vua hoặc của hoàng hậu, đã qui hướng cách tuyệt vời về Đức Kitô và do sự thông phần mà cũng được qui hướng vẹ Đức Trinh Nữ Maria. Ngày nay, người ta thích nói về Quyền Chúa tể (la Seigneurerie) Đức Kitô mà vương quyền chỉ là một khía cạnh của Quyền Chúa tể đó º Thời các vua: Thời kỳ trong lịch sử Israel từ thời các thủ lãnh hoặc cái chết của ông Samuel cho đến khi thành Giêrusalem sụp đổ và đến thời lưu đày Babylon.

¨ Régicide = Người hoặc tội giết vua: Tội giết vua, tội ác bị gia trọng bởi chức năng của người bị giết thoe khía cạnh xã hội của loài người º Người phạm tội ác giết vua º —> Homicide. Tyrannicide.

¨ Régale = Đặc quyền của vua: Theo nghĩa hẹp, quyền mà chính quyền dân sự đòi hỏi từ thời Trung cổ, để được sử dụng, lợi tức do của cải của tòa giám mục mang lại trong thời gian trống ngôi giám mục (régale temporelle = đặc quyền trần thế của vua) hoặc cả việc bổ nhiệm một ai đó vào một số quyền lợi mang lại các bổng lộc (régale spirituelle = đặc quyền thiêng liêng của vua). Việc thực thi quyền này, không thực sự được công nhận, nhưng được Giáo Hội chấp nhận và những lạm dụng do quyền đó đã là nguồn gốc sinh ra nhiều cuộc tranh chấp giữa Tòa thánh và các quốc gia: Cuộc tranh chấp được biết đến nhiều nhất đã tạo nên tình trạng vua Louis XV đối lập với Đức Innôcentê XI trong nhiều năm, quyền này đã biến mất với những bổng lộc thuộc Giáo Hội trong thời gian xảy ra cuộc Cách Mạng º Theo nghĩa rộng, người ta có thể xem như những hình thức đặc quyền của vua, những đòi hỏi đặt các chính phủ dân sự từ Napolêon đến ngày nay, đối lập với các Giáo Hội về vấn đề tài sản hoặc quyền tài phán.

ROLAND de Crémone = Roland de Crémone. Giáo sư nghệ thuật Đại học Bologne, trở thành tu sĩ Đa-minh năm 1219, đến Paris và dạy học ở đó (1229-1230), sau đó dạy học ở Toulouse rồi lại trở về dạy học ở Bologne cho đến khi qua đời (1259)

RÔLE = vai trò (do từ La-tinh rota = bánh xe và từ tiếng Pháp cổ roešler = xoay vòng tròn; từ con trôle được nói thay cho từ contre-rôle, một cách nào đó là vòng quay ngược lại). Tâm lý. Những thái độ và những cách cư xử mà một nhóm hoặc một người áp đặt một cách có ý thức hoặc không có ý thức cho một chủ thể và mong đợi nơi chủ thể đó º Cách mà chủ thể tự đồng hóa mình một cách tích cực hoặc tiêu cực với điều mà một nhóm hoặc một người áp đặt cho mình hoặc mong đợi nơi mình º Cách mà chủ thể tự nhận thức chính mình với tư cách là thành viên của một nhóm hoặc tham gia vào một mối tương quan liên cá nhân (relation interpersonnelle) có một ý nghĩa xã hội hơn. Khái niệm về vai trò và những quá trình mà nó diễn tả thì rất gần với khái niệm về mẫu đồng nhất hóa, dĩ nhiên là luôn luôn phải thêm vào đó nhiều chiều kích ý nghĩa xã hội hoặc liên cá nhân º Như là mẫu đồng nhất hóa, vai trò có thể có một giá trị tích cực và xây dựng đối với nhân cách hoặc một giá trị bệnh hoạn và phân tán tùy theo kiểu sáp nhập của vai trò vào nhân cách, hoặc tùy theo những vai trò khác nhau của cùng một người không thể được hài hòa bởi người đó (lúc đó ta nói về sự xung đột vai trò = conflit de rôles) hoặc nữa, tùy theo vai trò được định vị trong tương quan với một nhóm hoặc một người bệnh hoạn ít hoặc nhiều hơn º Jeu de rôles = Trò chơi phân vai: Kỹ thuật được dùng trong khoa tâm lý xã hội và trong tâm lý trị liệu; người ta làm cho một chủ thể hoặc một nhóm chủ thể đóng những vai trò đã được lựa chọn theo hoàn cảnh cá nhân của họ hoặc hoàn cảnh của nhóm; sự nhập các vai này lúc đó cho phép biểu lộ và nhận thức được những xung đột vai trò, và nó có một giá trị thanh luyện đối với các sự xung đột này º Rôle social = Vai trò xã hội: Toàn bộ những mẫu các cách ứng xử liên kết chung quanh một chức năng xã hội (ví dụ, một phụ nữ chăm sóc con cái của mình, sắp xếp nhà cửa của mình v.v... : người phụ nữ đó đóng vai trò làm mẹ của mình). Vai trò được chuyên biệt hóa do nhu cầu mà nó gắn liền với và do nhóm xã hội mà nó được hoàn chỉnh hơn trong lòng nhóm xã hội đó.

¨ Contrôle sociale = Sự kiểm tra của xã hội: Cơ chế bảo đảm sự thích hợp của các cách đối xử cá thể với các mẫu, các mối liên hệ và các chế độ được quý chuộng trong một nhóm. Nó có thể là tích cực (dưới hình thức khen thưởng), hoặc tiêu cực (dưới hình thức những hình phạt), minh bạch (những thưởng phạt theo pháp luật) hoặc lờ mờ (nhạo báng, quở trách của ý kiến quần chúng v.v...) º —> Contrainte sociale. Pression sociale.

ROMANOS ou Romain le Mélode = Romanos. Tác giả thánh thi vĩ đại nhất của Giáo Hội byzantin cổ. Sinh tại Emèse ở Syria, phó tế ở Béryte (Beyrouth), sau đó ở Constantinôpôli († khoảng 560). Các thánh thi của ông được chuyển vào phụng vụ là những thánh thi danh tiếng.

ROME = Rôma. La-mã: Ngày xưa là thủ đô của dân tộc và đế quốc La-mã và được ứu tiên gọi là “Thành phố” (Urbs), được thánh hóa bởi sự đến rao giảng cái chết vì đạo và mộ chôn các Tông đồ Phêrô và Phaolô, được vị thủ lãnh của Tông đồ đoàn chọn làm tòa giám mục cuối cùng của mình, trở thành “Tòa” (la chaire) của Đấng kế vị Thánh Phêrô, nghĩa là thủ lãnh của toàn thể giám mục đoàn và do đó, là trung tâm của cộng đồng Kitô giáo. Tuy nhiên chính bởi vì ngài là giám mục Roma nên Người có quyền hưởng tòa này là Đức Giáo Hoàng chứ không phải ngược lại.

¨ Romain = Người rôma. Danh từ. Người ở Rôma, cư dân Rôma º Tính từ. Thuộc về Rôma: có liên quan đến thành phố khu vực ảnh hưởng của Rôma º Épýtre aux Romains = Thư gửi tín hữu Rôma: Thư thánh Phaolô viết từ Corintô khoảng năm 58 cho các tín hữu Rôma mà một số lớn không phải nguồn gốc Do thái mà là nguồn gốc ngoại giáo. Vì đó Thánh tông đồ trình bày cho họ mầu nhiệm về sự công chính hóa bởi Lề Luật; sự lựa chọn dân Israel là dân sẽ được cứu rỗi vào ngày tận thế và vai trò của đức ái º Eglise catholique romaine = Giáo Hội Công giáo Rôma: Tên gọi được dành cho Giáo Hội tập hợp chung quanh người kế vị Thánh Phêrô vì chính ở Rôma, thủ đô của thế giới ngoại giáo mà Phêrô và Phaolô đã cố định trụ sở chính của Giáo Hội là nơi đã vốn được mở rộng cho các dân tộc ngoại giáo º Liturgie romane hoặc rite romain = Phụng vụ Rôma hoặc nghi thức Rôma: Phụng vụ hiện đang được sử dụng trong hầu hết cộng đoàn Kitô giáo La-tinh. Phụng vụ này trước tiên là phụng vụ của thành phố Rôma được các vị giáo hoàng đầu tiên tổ chức. Từ thế kỷ V, nó được áp dụng ở Ý và ảnh hưởng đối với toàn bộ các xứ La tinh. Pépin le Bref và nhất là Carôlô Cả (Charlemagne) đưa nó vào xứ Gaule và Germanie, và Đức Grêgôriô VII đưa vào Tây-ban-nha. Nhưng trong khi được phổ biến rộng rãi, phụng vụ này đã được phong phú thêm bởi nhiều nghi thức có nguồn gốc không thuộc Rôma, và, như nó đã được cố định từ thế kỷ XVI, phụng vụ hiện nay là kết quả của tất cả những sự trao đổi đó giữa Rôma và các quốc gia Francs hoặc Germaniques º Question romaine = Vấn đề Rôma: Cuộc tranh tụng nảy sinh giữa Đức Giáo Hoàng và quốc gia Ý, nguyên nhân do sự sáp nhập vào lãnh thổ của nhà vua, các Quốc gia của Giáo Hội năm 1870. Vấn đề Rôma chỉ được sắp xếp vào năm 1929 bằng các thỏa thuận Latêranô.

¨ Romé hoặc Romée = Người hành hương Roma: Những người đang hoặc đã đi hành hương từ Rôma. Phẩm tính này có thể bắt nguồn từ một họ tộc (patronyme).

¨ Roman = Rô-man. (Ngữ học. Tính từ Nói lên phẩm tính của các ngôn ngữ phái sinh từ La-tinh hạ cấp (bas-latin) sau khi Đế quốc Rôma sụp đổ. Sự nới rộng địa lý ít ỏi của mỗi một ngôn ngữ này bắt buộc phải giữ lại tiếng La-tinh như ngôn ngữ chính thức của các khoa học và của phụng vụ. Các ngôn ngữ roman này thừa hưởng tên gọi của các “ngôn ngữ thông thường” º Kiến trúc. Nói về nghệ thuật kiến trúc của các quốc gia La-tinh từ thế kỷ V đến thế kỷ XII, pha lẫn những truyền thống cổ xưa có được từ Rôma vào những phần đóng góp của các xứ man di và byzantin (vóm bát úp trên những vòm tam giác hoặc trên những tay đỡ). Việc đưa mái vòm vào, ở thế kỷ X, do lệ thuộc vào sức nặng của nó, sẽ tạo nên những tòa nhà cứng nhắc và tối om, chỉ được chiếu sáng và làm nhẹ bớt nhờ phát minh mái vòm trên chỗ giao nhau của các gân cung. Phát minh này sẽ đánh dấu sự chấm dứt thời kỳ Roman. L’art roman = Nghệ thuật Roman: đáng lưu ý bởi tính cách phong phú, sống động và đôi khi táo bạo của các trang trí của nó.

ROMUALD = Thánh Romualđô, sinh tại Ravenne, Rômualđô (951-1027) đã thử nhiều hình thức đời sống đan tu khác nhau (ở Classe gần Ravenne, sau đó ở St Michel de Cuxa trong dãy núi Pyrénées) trước khi sáng lập năm 1012 tại Camaldoli ở Toscane một đan viện gồm các đan sĩ sống cộng đoàn (les cénolites), các vị ẩn tu (les ermites) và các vị tu kín (les reclus): đan viện này đã sinh ra Dòng các tu sĩ Camaldoli (Ordre des camaldules).

ROOTHAAN (Jean) = Jean Roothaan. vào Dòng Tên năm 1804, ở Nga, nơi mà Dòng này còn sống sót, làm bề trên tổng quyền Dòng Tên năm 1829, vào thế kỷ XIX, ông đã là người cổ động nổi tiếng cho phương pháp Linh Thao (les Exercices) của Thánh Inhatiô mà ông đã xuất bản một bản dịch tiếng La-tinh được thực hiện rất cẩn thận theo những bản văn Castillans (1785-1853).

Rosace, rosaire —> Rose

ROSCELIN = Roscelin. Triết gia và thần học gia kinh viện của thế kỷ XI, Roscelin (khoảng 1050-1125) là sáng lập viên của thuyết duy danh tuyệt đối (le nominalisme absolu) theo đó thì cái phổ quát không nằm trong những sự vật (thuyết duy thực), cũng không nằm trong những ý niệm (thú duy ý niệm: conceptualisme) nhưng chỉ nằm trong ngôn ngữ và các từ. Áp dụng phương pháp của ông trong thần học, Roscelin bênh vực một học thuyết tam thần (trithéisme) của Ba Ngôi. Học thuyết này đã bị lên án là lạc giáo ở Công đồng Soissons khoảng năm 1092. Ông là thầy của Abélard.

ROSE = Cửa hoa hồng. Kiến trúc. Cửa sổ tròn mà kính màu gợi lên hình ảnh đoá hoa mang tên này º Rose mystique = Hoa hồng mầu nhiệm: Một trong những tước hiệu dành cho Đức Trinh Nữ Maria trong Kinh Cầu Đức Bà.

¨ Rosaire = Kinh Mân Côi, Kinh Môi khôi: Lời kinh chủ yếu được dệt bằng những lời chào mừng Đức Bà mà những nguồn gốc thật là xa xăm và phức tạp. Ít ra, người ta cũng có thể phân biệt một đàng là cách dùng xưa, rất phổ biến nơi những người không biết chữ, họ đếm những kinh rất đơn giản (Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, xin thương xót tôi là kẻ có tội hoặc Rất Thánh Đức Mẹ Chúa Trời, Nữ Vương của tôi, xin thương xót tôi là kẻ có tội v.v...) mà người ta thuộc lòng để đọc mỗi ngày; đàng khác là phong tục thời Trung cổ kết những vòng hoa hồng hoặc hạt cườm hoặc những viên đá xinh xinh trên đầu các tượng Đức Bà và làm cho vòng hoa này trở thành biểu tượng của các kinh đã đọc trước: người ta đã gọi các vòng hoa này là “Sách thánh vịnh Đức Maria” (vòng hoa 150 kinh thường là kinh Lạy Cha, tương quan với 150 thánh vịnh), sau đó là tràng hạt kinh Lạy Cha (le patenôtre) khi các kinh được đọc là những kinh Lạy Cha, sau nữa là tràng Mân Côi (le Rosaire), khi dần dần các kinh Kính Mừng thay thế hầu hết các kinh Lạy Cha (giữa thế kỷ XIII) º Ngày nay kinh Mân Côi gồm 3 tràng hạt, mỗi tràng hạt gồm 5 chục kinh Kính Mừng, mỗi chục được phân cách bằng một kinh Lạy Cha. Người ta chào trước tiên là Đức Trinh Nữ, trong các mầu nhiệm vui (Năm sự vui) (Truyền tin, thăm viếng bà Elisabét, Đức Giêsu sinh ra, Dâng Đức Giêsu vào Đền thờ, Tìm được Đức Giêsu), sau đó là trong các mầu nhiệm đau khổ (Năm sự thương) (Sự hấp hối của Đức Giêsu, Đánh đòn, Đội mũ gai, Vác thập giá, Đóng đinh) sau cùng là trong các mầu nhiệm vinh hiển (Năm sự mừng) (Sống lại, Lên trời, Hiện xuống, Mông triệu, Đăng quang Đức Maria trên trời) º Cổ chuỗi = Tràng hạt: Đồ vật sùng kính gồm những hạt lớn (Kinh Lạy Cha) và những hạt nhỏ (Kinh Kính Mừng) mà người ta dùng để đọc kinh Mân Côi. Cổ chuỗi gồm mười lăm chục và như vậy là ba chuỗi º Notre-Dame du Rosaire = Đức Bà Mân Côi: Lễ Đức Trinh Nữ Maria, cử hành vào ngày 7 tháng 10, từ năm 1571 và được Đức Piô V thiết lập để kỷ niệm cuộc chiến thắng dân Thổ ở Lépante º Mois du Rosaire = Tháng Mân Côi: Tháng Mười, tháng mà người ta cầu nguyện với Đức Trinh Nữ Maria một cách đặc biệt hơn.

¨ Rosace = Hình hoa hồng. Kiến trúc. Trang trí đối xứng hình tròn mà toàn bộ làm cho người ta thoáng nghĩ đến một hoa hồng º Cửa kính hình hoa hồng: Cửa kính lớn của nhà thờ tương tự như hình trang trí này.

ROSMINI-SEBARTI (Antoine de) = Antoine de Rosmini-Sebarti. Linh mục miền Piémont. Sinh tại Roveredo, qua đời trong hương thơm thánh thiện tại Stresa (1797-1855). Có một nhân cách tuyệt vời, ngài đã phải đóng một vai trò nào đó trong những vấn đề chính trị - tôn giáo của thời đại ngài. Ngài đã thành lập hai Hội Dòng và nổi tiếng nhờ tư tưởng triết học và thần học của ngài. Nhiều mệnh đề được rút ra từ các tác phẩm của ngài đã bị kiểm duyệt sau khi ngài qua đời nhưng cũng không gây nên một xúc phạm nào đến sự tưởng nhớ ngài.

ROTE = Tòa thượng thẩm Roma, Tòa Rota: Rote hoặc là Saneta Romana Rota, viết tắt là SRR, là tòa án thường của Tòa Thánh, có nguồn gốc thời Trung cổ, đã được Đức Piô X và Piô XI tổ chức lại. Tòa Rôta xét xử, hoặc ở cấp thứ nhất, một số vụ án tranh chấp được Giáo luật xác định hoặc được Đức Giáo Hoàng đặt dưới thẩm quyền của tòa theo ý kiến của Tối cao pháp viện Tòa Thánh (La Signature Apostolique); hoặc ở cấp thứ hai, trong hầu hết các trường hợp, ngay cả ở những cấp sau đối với những vụ việc liên quan đến điều kiện tư pháp của những con người, những vụ kiện đã được xét xử bởi các Tòa án giáo phận hoặc bởi chính tòa Rota này. Thẩm quyền của tòa này có tính cách phổ quát; trên thực tế, hầu hết các vụ án mà tòa này thẩm cứu là các vụ án hôn phối. Tòa Rôta gồm một số nào đó các thẩm phán được gọi là Dự thẩm (Auditeurs), có một vị Niên trưởng (Doyen) làm chủ tịch, vị này được Đức Giáo Hoàng bổ nhiệm. Các vị dự thẩm này ngồi thành từng nhóm ba người được gọi là Tháp (Tours), hoặc từng nhóm nhiều người hơn, hoặc thành một đoàn. Tòa Rota được phụ giúp bởi một Chưởng lý (Promoteur de Justice), một luật sư bảo vệ dây hôn phối (Défenseur du Lien), các luật sư (Avocats), các lục sự (Notaires) và các viên chức cấp dưới. Các vụ án phải được trả tiền hoặc khỏi trả tiền tùy theo khả năng tài chánh của các người kiện cáo.

ROULEAU = Cuộn giấy (do từ La-tinh rotulus): Hình thức sơ khai dành cho các thủ bản bằng giấy cói hoặc bằng da thuộc và còn được dùng cho các bản sao Lề Luật (Tôrãh) trong các hội đường Do thái º Kinh Thánh. Năm cuộn giấy (tiếng Do thái: meghillôt) lần lượt chứa các sách Diễm Ca, Rút, ca vãn của Giêrêmia, Giảng viên và Esther chiếm một vị trí riêng biệt trong phụng vụ hội đường º Rouleau des morts = Cuốn sổ tử: Vào thời Trung cổ, một thứ sổ tử mà các tờ được khâu nối đầu lại với nhau, có thể được thêm vào hoài hoài; trong đó người ta ghi những tên và những công thức chia buồn của các nhà thờ và các cộng đoàn mà người ta thông báo về sự từ trần của một viện phụ hoặc một thành viên của hàng giáo sĩ.

ROUSSELOT (Pierre) = Pierre Rousselot. Triết gia và thần học gia Dòng Tên, người gốc Nantes, giáo sư thần học ở Học viện Công giáo Paris, bị tử thương ở trận Eparges (1878-1915). Ảnh hưởng tư tưởng độc đáo và sâu sắc của ông rất lớn mặc dầu ông đã chết sớm.

ROUVIER (Louis-Marie) = Louis-Marie Rouvier. Tu sĩ Chartreux, người Pháp (1810-1886) đã sáng tác vài quyển sách nhỏ về lòng sùng kính Đức Trinh Nữ, Thánh tâm, các linh hồn nơi luyện ngục.

Royales, royaume, royauté —> Roi

RUBEN = Ruben: Anh trưởng của các con trai của Giacóp và là tổ tiên của một trong mười hai chi tộc Israel.

RUBRIQUE = Đề mục chữ đỏ, phần chữ đỏ (do từ La-tinh rubrica = đầu đề viết bằng chữ đỏ): Trước tiên chỉ các đầu đề của chương và những chữ đầu mà người chép nghi tiết ghi bằng chữ đỏ trong những bản văn Lề luật º Vào các thế kỷ XI-XII, tên gọi này chuyển sang vài chỉ dẫn thực tế rút ra từ các Giáo lịch (Ordines) và được viết bằng chữ đỏ trong các sách lễ và các sách nghi thức giám mục. Ngoài những chỉ dẫn về các thái độ, cử chỉ, nghi thức phải tuân theo, sự lựa chọn và sử dụng các bản văn, cuối thời Trung cổ đã thêm những dẫn nhập phong phú vào sách lễ và sách Kinh Nhật Tụng º Cuối cùng, một số sách (Sách Nghi lễ v.v...) duy chỉ chứa những mô tả về các nghi thức º Toàn bộ và từng chỉ dẫn một hiện thời vẫn mang tên là các phần chữ đỏ (les Rubriques). Các phần chữ đỏ tổng quát (les Rubriques générales) cơ bản là hướng dẫn cách thức cử hành các dịp lễ và các ngày thường tùy theo bậc của mỗi lễ, cũng như việc áp dụng các phần chữ đỏ tổng quát này vào Sách Lễ và Sách Kinh Nhật Tụng. Từ năm 1961, đã được qui định bởi một Bộ Luật mới. Các phần chữ đỏ có thể là quy định (préceptives) hoặc đơn giản chỉ là chỉ dẫn (directives), tùy theo chúng ra lệnh hoặc chỉ đơn giản khuyên một đường lối phải theo. Việc giải thích chúng trong chi tiết làm thành đối tượng công việc của những nhà nghiên cứu nghi tiết, nhưng chỉ có Thánh Bộ Nghi Thức mới có thể cho một giải thích chính thức —> Rite: Rubriciste. Cũng như tất cả sự lập pháp của Giáo Hội, một tập tục chính đáng có thể trổi vượt ngoại lệvà ngay cả đi ngược lại với các phần chữ đỏ nữa.

¨ Rubriciste = Nhà chuyên môn nghi tiết: Nhà thông thái thông thạo trong việc hiểu biết và giải thích giáo lý của các phần chữ đỏ. Tiếng Pháp thích dùng từ rubricaire hơn. Sự công bố các phần chữ đỏ đi kèm với những ấn bản tiêu biểu của Sách Lễ và Sách Kinh Nhật Tụng, sau Công đồng Trentô, đã đòi hỏi phải có những Chú giải được cho phép (commentaires autorisés) chính yếu là trên các điểm mà những nguồn gốc khác nhau của các phần chữ đỏ này, trong không gian và thời gian, đã tạo ra những bất đồng. Từ năm 1628, quyển Therausus Sacrorum Rituum (Kho tàng các nghi thức thánh) của B. Gavandi, do C. Merati tái bản năm 1738, đã đáp lại sự đòi hỏi này. Nhưng tác phẩm luôn luôn cổ diển của hai chuyên gia nghi tiết này đã không giải quyết được tất cả mọi vai trò. Và trong 3 thế kỷ ổn định phụng vụ (1614-1903) được gọi là kỷ nguyên các chuyên gia nghi tiết (ère des rubricistes), với sự rắc rối của các phần chữ đỏ và những lời giải thích của các chuyên gia nghi tiết, nặng tinh thần pháp lý, phụng vụ đã mất đi phần lớn tính cách hoạt động vẫn được toàn thể dân Kitô giáo sống, để chỉ còn là những nghi thức được tuân giữ một cách tỉ mỉ vì chính chúng mà thôi, như thế là chữ nghĩa đã giết chết tinh thần. Sự canh tân phụng vụ hiện thời đòi hỏi các chuyên gia nghi tiết phải có ý thức về hoạt động phụng vụ và về sự phát triển lịch sử của các nghi thức.

¨ Rubricisme = Sự câu nệ chữ đỏ: Thái độ tinh thần theo đoo người ta bám vào từng chữ của các phần chữ đỏ, đến nỗi người ta quên mất, hoặc làm phương hại chút ít đến tinh thần của các phần chữ đỏ đó —> Formalisme.

RUFIN d’Aquilée = Rufin d’Aquilée. Sinh gần Aquilée. Sau một thời gian lưu ngụ tại Alexandria, nơi ông đã từng là học trò của Didyme, ông định cư ở Giêrusalem tại đan viện Núi Oliu khoảng năm 378. Là bạn của Thánh Giêrônimô, ông đã trở thành người đối lập với ngài trong cuộc tranh cãi Origênê. Trở về Tây phương, ông đã qua đời ở đó năm 410. Rufin giữ một vị trí quan trọng trong văn chương giáo phụ học nhờ bản dịch các tác phẩm Hy-lạp của ông: De principiis (Về các nguyên tắc) của Origênê, Histoire Ecclésiastique (Lịch sử Giáo Hội) của Eusêbiô thành Cêsarê.

RUPERT de Deutz = Rupert de Deutz. Đan sĩ Bênêđitô của Dòng Saint Laurent ở Liège, sau đó là viện phụ của Deutz hay là Tuy (gần Cologne); tác giả những tác phẩm phụng vụ, chú giải Kinh Thánh và thần học (khoảng 1075-1130).

RUSE = Mưu mô, mưu chước: Mánh lới, thủ đoạn khéo léo º Ruse du démon = Mưu chước của ma quỷ: Chiến thuật lừa phỉnh mà ma quỷ dùng để đưa ra khỏi đàng lành một linh hồn mà ngược lại, nếu ma quỷ chường mặt rõ ràng, nó sẽ bị xua đuổi. Thuật ngữ: đó là mưu chước của ma quỷ, chỉ có thể có một nghĩa ẩn dụ để chỉ một tư tưởng, một hành động, một dốc quyết có những v3 bề ngoài như một điều thiện, nhưng tất yếu sẽ sinh ra những hiệu quả đáng buồn, sẽ gây ra một thiệt hại thiêng liêng º —> Discernement.

RUTH = Rút: Người phụ nữ xứ Mô-áp, nghĩa là người ngoại giáo và thuộc một chủng tộc mà dân Israel kinh tởm, bà đã kết hôn với ông Booz và vì thế đã trở thành tổ tiên của Đức Giêsu º Le Livre de Ruth = Sách Rút: là quyển sách thứ hai của Megillôth hoặc Rouleaux (Cuộn sách chỉ thảo).

RUTHÈNES (Eglises) = Các Giáo Hội Ruthènes: Các Giáo Hội phụ thuộc vào tòa tổng giám mục Kiev cũ và đã ký văn kiện hợp nhất với Rôma (Brest-Litovsk ngày 23 tháng 12 năm 1595), do đó họ có tên gọi là Các Giáo Hội Đông phương hợp nhất với Rôma (Eglises Uniates). Mặc dầu người ta thường nói về Giáo Hội Ruthène (ở số ít), nhưng chưa bao giờ có sự thống nhất về quyền tài phán, mà chỉ thống nhất về các nghi thức: phụng vụ byzantin-slave, đã được La-tinh hóa mạnh mẽ.

RUYSBROECK (Bx Jean de) = Chân phước Gioan Ruybroeck: Trước tiên tham gia hàng giáo sĩ của nhà thờ Kinh sĩ đoàn Thánh nữ Gudule ở Bruxelles, sau đó về hưu, năm 1343, cùng với vài bạn bè, ở nơi ẩn tu Groenendael (Vauvert, Thung lũng xanh), trong khu rừng Soignes, gần Bruxelles (1293-1381). Ngài làm bề trên nơi đó cho đến khi qua đời. Những tác phẩm tu đức của ngài khá nhiều, được viết bằng tiếng Hà lan thời Trung cổ. Các tác phẩm này chứng tỏ ngài gắn bó với trường phái tư biện (école spéculative) sông Rhin. Ảnh hưởng của ngài rất lớn, nhất là trên Gérard Groote (là người đã lưu lại Groenandael) và trên phong trào sùng mộ tân thời (Devotio moderna). Người ta thường xem ngài như người khởi xướng trường phái tu đức Hà-lan.

S

SABA (Reine de) = Nữ hoàng Saba: Nữ vương xứ Arabia, người đã thăm Salomon, vì bị hấp dẫn bởi tiếng tăm về sự khôn ngoan của ngài ( 1 V 10). Đức Giêsu (Mt 12, 42), khi trích dẫn tình tiết này, đã đòi hỏi một ngôi bậc, một bản chất cao hơn ngôi bậc, bản chất của Salomon.

SABAOTH = Các đạo binh (tiếng Do thái: đám đông, đạo binh): Từ được ghép với tên của Thiên Chúa. Đây có phải là đạo binh các thiên thần hay các tinh tú mà Đức Giavê là Chúa hay là các đạo binh của Israel? Từ kỳ lạ này, nơi các người ngoại giáo, sau cùng đã trở thành biệt danh của vị thần Do thái: người ta gặp lại từ này, hơi biến dạng, trong những biểu ngữ bài Do thái đề trên tường của hạ-đế-quốc (bas-empire).

SABBAT = Ngày Sa-bát, ngày hưu lễ: Ngày thánh để nghỉ ngơi hằng tuần, trong Lề luật Môsê mà qui định này đã có từ trước rất xa º Garder le sabbat = Giữ ngày Sa-bát: giữ qui định này, về thể chất và trong một tinh thần tôn giáo º Chemin de Sabbat = Quãng đường Sa-bát: Quãng đường mà người ta có thể đi trong ngày Sa-bát mà không phạm lệ luật º VTB.

¨ Sabbatique (Année) = Năm Sa-bát: Trong lề luật Môsê, năm khánh tiết (année pubilaire), cứ bảy năm trở lãi một lần. Trong năm này, trên lý thuyết, đất đai được bỏ hoang (nghỉ ngơi) và sự sinh sản tự nhiên của đất đai được bỏ cho những người nghèo.

¨ Sabbataires = Các giáo phái giữ ngày sa-bát: Những giáo phái tuân giữ ngày sa-bát, từ chối việc hội họp ngày Chủ nhật.

¨ Sabbataires = Các giáo phái Kitô giáo giữ ngày sa-bát: Những giáo phái Kitô giáo tuân giữ ngày sa-bát, từ chối việc nhóm họp vào ngày Chủ nhật.

SABBATARIEN (Secte) = Giáo phái Sabbatios = Ly giáo trong lòng Giáo Hội Ovate, vào thế kỷ IV, do Sabbatios.

SABEÉNS = dân Saba: Dân của vương quốc Saba º Giáo phái Saba: Giáo phái Do thái-Kitô giáo của thế kỷ 1, có lẽ có quan hệ với những người thuộc giáo phái Essênô, cũng được gọi là Mandéens (thuộc giáo phái Manđêô) º Vào thế kỷ IX, những người ngoại giáo Mêsôpôtamia, muốn thoát khỏi cuộc bách hại của những người Hồi giáo, đã dựa vào giáo phái Saba º —> Messalianisme.

SABELLIUS = Người chủ xướng lạc giáo đã phổ biến học thuyết của mình ở Rôma khoảng năm 215 và đã bị Đức Giáo Hoàng Callistô I lên án. Không một bài viết nào của ông còn lại đến thời chúng ta bây giờ và việc giảng dạy của ông cũng không được biết đến nhiều, nhưng ông được xem như người khởi xướng thuyết hình thái (le modalisme): chỉ có một Ngôi Vị trong Thiên Chúa, nhưng Chúa Cha được gọi là Con với tư cách Người đã nhập thể º —> Monarchianisme. Patripassianisme.

¨ Sabellianisme = Lạc thuyết Sabellius. Lạc thuyết hình thái: Quan niệm thần học cốt tại việc phủ nhận hoặc thu hẹp sự phân biệt các Ngôi Vị trong lòng Thiên Chúa Ba Ngôi. Việc chống lại lạc thuyết Sabellius rất là mạnh mẽ vào thế kỷ IV: sự sợ hãi lạc thuyết này là một trong những vấn nạn chính của phe chống Công đồng Nicêa chống lại sự “đồng bản tính” (homoousios) đã bị các lý thuyết của Marcel d’Ancyre làm tổn thương. Sau đó, lạc thuyết Sabellius chỉ còn xuất hiện với danh nghĩa là một khuynh hướng trong những nền thần học khác nhau, đặc biệt là trong phái tin lành tự do vào thế kỷ XIX º —> Modalisme.

¨ Sabelliens = Người theo lạc thuyết hình thái: Những người theo một nền thần học hình thái. Ngoài những người khởi xướng hệ thống này (Noet, Praxéas, Sabellius), phải kể đến, vào thế kỷ IV, Marcel d’Ancyre và đồ đệ của ông là Photin: Ngôi Lời ở trong Chúa Cha cũng như tư tưởng hoặc lời nói ở trong tâm trí; do sự kết hợp với một người tên là Giêsu, mà Ngôi Lời này được phân biệt với Chúa Cha; vào ngày tận thế, Người sẽ được hòa tan trở lại trong Chúa Cha.

SACERDOCE = Chức linh mục, chức tư tế (do từ La-tinh Sacer = thánh và dos, dotis = của hồi môn, đặc ân, đặc quyền): Chức vụ của những người có đặc quyền việc việc linh thánh hoặc về một số tương quan công khai với thần linh hoặc để dâng những lễ tế và cầu xin, nhân danh dân chúng, hoặc để truyền đạt cho dân chúng một số những lời giảng dạy và những chúc lành của Thiên Chúa º Cựu Ước. Định nghĩa này hoàn toàn tổng quát phải được cảm nhận theo ánh sáng những sự kiện trong giao ước cũ. Chức vụ tư tế, mà nơi những người ngoại giáo thường là việc làm của các vua, thì trong dân Thiên Chúa, được thực thi lần lượt bởi các tổ phụ (chức tư tế gia đình); sau đó, từ ông Môsê, bởi chi tộc Lêvi (chức tư tế Lêvi), mặc dầu chức tư tế gia đình (sacerdoce familiale) vẫn tiếp tục được thực thi một cách rải rác (Tl 6, 18-19; 13, 19; 17, 5; 1 sm 7, 1), rồi, đôi khi, bởi chính nhà vua (1 Sm 13, 9; 2 Sm 6, 13-17; 24, 22-25; 2 V 26, 13) mặc dầu nhà vua nhanh chóng trở thành một người bảo trợ của chức tư tế hơn là một thành viên của giai cấp thánh; sau cùng, từ thế kỷ V-IV, sau thời lưu đày trở về, bởi một hàng tư tế nghiêm nhặt gồm ở chóp đỉnh là một người con cháu của Sađốc, những người con trai của Aaron và cuối cùng là các thầy Lêvi, là hàng giáo sĩ cấp thấp. Tuy nhiên, sơ đồ này không tính đến một số thay đổi trước và sau cuộc lưu đày và kể từ khi có phản ứng của nhà Maccabêô. Về các chức vụ tư tế thì gồm có: phục vụ việc phụng tự, chính yếu là tế lễ, thứ yếu là các nghi thức thánh hiến và thanh tẩy, và phục vụ lời Chúa, không phải dưới hình thức lời Chúa thích ứng vào những biến cố và những tình huống mà qua đó Thiên Chúa linh hứng các ngôn sứ, mà dưới hình thức gìn giữ linh thánh các truyền thống của dân Thiên Chúa, đặc biệt là những chuyện kể về các biến cố của giao ước và của lề luật giao ước: các thừa tác viên tư tế là những người giữ sách Thora (lề luật) và bảo đảm cả việc biên tập thành văn của sách này nữa. Tuy nhiên, chức năng phụng tự của họ sẽ trở thành hệ trọng hơn khi trong các hội đường uy quyền của các ký lục, là những giáo dân, lớn lên º Tân Ước: Sacerdoce et presbytérat = Chức tư tế và chức linh mục: Từ tiếng Pháp “prêtre” được dịch không phân biệt hai từ Hy-lạp khác nhau iéreus (tiếng La-tinh là Sacerdos), thừa tác viên tư tế hoặc người đứng đầu và thủ lãnh của các thừa tác viên tư tế, và presbytéros (tiếng La-tinh là presbyter) trưởng lão, huynh trưởng. Phù hợp với phong tục của Israel xưa, các cộng đoàn Kitô giáo nguyên thủy thực thì đã có một đoàn các trưởng lão (presbytes) hoặc các kỳ mục đứng đầu họ. Trong một số bản văn (Tt 1, 5. 7; Cv 20, 17. 28), các giám sự (épiscopes), hay giám thị (surveillants) xem ra cũng đồng nhất với các kỳ mục trưởng lão này: tuy nhiên, tước hiệu giám sự chỉ một chức năng, còn tước hiệu trưởng lão (presbytres) gợi lên một phẩm tước, một tình trạng. Dầu gì đi nữa, chúng ta cũng thấy rằng các trưởng lão - giám sự được các Tông đồ thiết lập (Cv 14, 23) hoặc là những người đại diện của các Tông đồ (Tt 1, 5) bc đặt tay (1 Tm 5, 22; 1 Tm 4, 14; 2 Tm 1, 6; họ có một quyền hạn có nguồn gốc từ Thiên Chúa và có đoàn sủng (Cv 20, 28; 1 Cr 12, 28). Những tước hiệu của họ dần dần vượt lên trên các tước hiệu tương tự của vị chủ tọa (tiếng Hy-lạp proistamenos, Rm 12, 8; 1 Tx 5, 12) của chủ chăn (tiếng Hy-lạp poimen = người coi sóc và dạy dỗ. Ep 4, 11), của higoumène (người lãnh đạo. Dt 13, 7. 17, 24). Họ là những tiền nhân của các “linh mục” và “giám mục” chúng ta, các phó tế là những thừa tác viên của họ. Muốn hiểu các định chế Kitô giáo, phải dành từ presbyter, linh mục để chỉ những người kế vị các trưởng lão - giám sự này, và gọi là người thuộc hàng tư tế hay thừa tác viên tư tế hoặc thủ lãnh tư tế, người mà tiếng Hy-lạp gọi là iereus và tiếng La-tinh gọi là sacerdos º Sacerdoce de Jesus Christ = Chức tư tế của Đức Giêsu Kitô: Chính Đức Giêsu chưa bao giờ tự gán cho mình tước hiệu tư tế: Người không thuộc chi tộc Lêvi, và trách vụ của Người hoàn toàn khác với trách vụ của những thành viên thuộc chi tộc này. Tuy nhiên, Người diễn tả sứ mệnh của Người bằng những từ ngữ thuộc hàng tư tế: sự chết của Người là một hy tế (Mc 10, 45; 14, 24); chức năng của Người là kiện toàn lề luật Môsê (Mt 5, 17tt). Cũng vậy, Thánh Phaolô trình bày sứ mệnh của Đức Giêsu bằng những từ ngữ thuộc hàng tư tế; nhưng không dành cho Người tước hiệu tư tế; các bản viết khác của Tân Ước cũng vậy, ngoại trừ thư gửi tín hữu Do thái là lá thư duy nhất quãng diễn rộng rãi chức tư tế độc nhất của Đức Kitô, vốn ăn sâu trong chính thực thể của Người. Người đã hoàn tất sự hy tế của Người một lần là đủ; Người vừa là Đấng cầu bầu, vừa là Đấng trung gian tiêu biểu nhất, và, về phương diện này, chức tư tế của Người bao gồm tất cả mọi tước hiệu: Con của loài người, ngôn sứ, Mêsia-Vua, bởi vì những sự trung gian khác nhau mà Cựu Ước đã phân biệt: những sự trung gian của vua, những sự trung gian của ngôn sứ (lời nói gắn liền với biến cố do Thiên Chúa khơi dậy) và của tư tế (người giữ lời thuộc thể chế, đặc biệt là lời của sách Thora, và phụng tự) kết hợp với nhau trong bản thể của Người. Chức tư tế của Người có tính ngôn sứ, cũng như chức ngôn sứ của Người có tính tư tế. Chức tư tế của Đức Kitô được cấu tạo bởi sự viên mãn này là sự viên mãn phải được nhìn nhận trong tính độc đoán của nó º Sacerdoce des fidèles = Chức tư tế của các tín hữu: Đức Giêsu không ban phát chức tư tế cho dân Người, nhưng cũng như chính bản thân Người đã tự bày tỏ mình là tư tế qua việc hiến dâng hy tế của Người và sứ mệnh Lời, Người kêu gọi mỗi người trong những kẻ thuộc về Người tham dự vào hai chức năng này: mọi môn đệ đều phải vác thập giá mình (Mt 16, 24), uống chén của mình (Mt 20, 22; 26, 27), mang sứ điệp của mình đi (Lc 9, 60; 10, 1-16) và làm chứng về Người bằng giá của mạng sống mình (Mt 10, 17-42). Cũng vì thế, mà thánh Phaolô và các Tông đồ khác xem đức tin của các tín hữu như một hy lễ và một sự tế lễ (Pl 2, 17; 4, 18), đời sống Kitô hữu như một hành vi tư tế (Rm 12, 1; Pl 3, 3; Dt 9, 14; 12, 28; 13, 15; Gc 1, 26tt): Thư thứ nhất của Thánh Phaolô và Sách Khải Huyền thì rõ ràng hơn: dân của Thiên Chúa, Giáo Hội là “một hàng tư tế vương giả” (1 P 2, 9; 1 P 2, 5; Kh 1, 6; 5, 10; 20, 6). Như vậy, chức tư tế của Đức Kitô chuyển sang Giáo Hội và do đó Giáo Hội là một dân tộc tư tế (chứ không phải là một dân tộc linh mục, cũng không phải là một dân tộc giám mục...): sự thánh hiến tư tế và vương giả, chủ yếu cho các chi thể của Giáo Hội, được thông ban cho mỗi tín hữu, trong bí tích Thánh Tẩy, bằng một sự xức dầu rất rõ ràng để mà phải nghi ngờ. Chức tư tế của các tín hữu là một chức tư et61 phẩm tước, cao sang và thánh thiện (nghĩa là bên trong thuộc về Đức Kitô là Đấng Thánh) º Sacerdoce de fonction = Chức tư tế thừa tác: Bên cạnh sự phái sinh thứ nhất này và nhằm phục vụ cho chức tư tế của các tín hữu, có một phái sinh thứ hai từ chức tư tế đầy đủ và cá nhân của Đức Giêsu: sự phái sinh tông đồ cấu tạo nên một chức tư tế thừa tác hoặc chức tư tế thuộc hàng giáo phẩm: chức tư tế của những người dìu dắt dân tộc tư tế: trước tiên là các tông đồ, ss trưởng lão - giám sự, sau nữa, ngày nay là các giám mục và các linh mục (chức tư tế bậc nhất và bậc nhì): những chức năng khác nhau này có tính cách tạm thời và tương đối, vì để phục vụ chức tư tế của các tín hữu là chức cấu tạo, trong Đức Kitô và Giáo Hội, sự trung gian vĩ đại giữa Thiên Chúa và thế gian và sự làm chứng trọng đại º VTB.

¨ Sacerdotal = Thuộc tư tế: liên quan đến chức tư tế, hoặc theo nghĩa chức tư tế thừa tác (ví dụ: un vêtement sacerdotal: một bộ áo tư tế) hoặc theo nghĩa chức tư tế của các tín hữu (ví dụ: l’onction sacerdotale au baptême: xức dầu tư tế trong Bí tích Thánh Tẩy) º Code sacerdotal = Bộ tài liệu tư tế. Nguồn P: Một trong những truyền thống thành văn gồm trong Bộ Ngữ Thư: việc soạn thảo bộ luật này được qui cho giai cấp tư tế —> Yahviste. Elohiste. Deutéronomiste º Priester Codex = Nguồn tư tế, nguồn P.

SACERDOTALIS COELIBATUS = Thông điệp Sacerdotalis Coelibatus.  Thông điệp của Đức Giáo Hoàng Phaolô VI (ngày 24 tháng 6 năm 1967) về sự độc thân linh mục. Tư liệu này kiểm lại kỹ càng những ý kiến bác bỏ sự độc thân thánh và tái khẳng định giá trị của nó được đặt nền tảng trên Kitô học, Giáo Hội học và cánh chung học. Ngài định vị sự độc thân của linh mục trong đời sống của Giáo Hội và trong tương quan với các giá trị nhân loại và chỉ ra những con đường mà sự độc thân này có thể được sống trọn vẹn.

SACRÉ = Thánh, linh thiêng, linh thánh, thánh thiêng (do từ La-tinh Sacer = thánh). (Tính từ). (Lịch sử các tôn giáo): Nói lên một sự vật, một thái độ, hoặc một phong tục được xem như không thể đụng chạm tới được, trừ một số người, bất khả xâm phạm, không thể sửa đổi được ở ngoài một số quy tắc. Các đồ vật dùng trong phụng tự hoặc những nghi lễ thường thuộc loại này º Kinh Thánh. Có tương quan với sự thánh thiện của Thiên Chúa, và với danh hiệu này, tham dự vào tư cách đáng kính của Danh Thiên Chúa º (Danh từ) (Triết học về tôn giáo) Cái thiêng liêng, cái linh thánh: Cái mà nhờ đó người ta thử nghiệm một tiếp xúc với cái thần linh (le divin), cái mà đồng thời vừa gợi lên sự cảm phục và hấp dẫn, vừa gợi lên sự kinh hãi và rút lui º (xã hội học các tôn giáo): tất cả phạm vi các sự vật được đặt riêng ra và dành riêng cho việc phụng tự º Sacré-Coeur —> Coeur º Sacré-Collège —> Collège º Sacrée-Congrégation —> Congrégation.

¨ Sacre = Lễ tấn phong: Lễ tấn phong giám mục mà trong đó sự trọn vẹn của bí tích Truyền Chức Thánh được ban cho —> Consécration º Sacre des rois = Lễ phong vương: Nghi lễ tôn giáo (á bí tích) để đăng quang các vị vua, được rập khuôn theo lễ tấn phong một giám mục, đặc biệt là gồm hai lần xức dầu, một trên trán và trên đầu, một trên hai bàn tay và cánh tay trước như một truyền thống về các huy hiệu và các đồ trang sức vương giả.

¨ Sacraliser = Linh thánh hóa, tôn giáo hóa: mặc một ý nghĩa tôn giáo cho một nghi thức thế tục hoặc cho một lễ hội dân gian.

¨ Désacraliser = Làm mất tính tôn giáo, giải thiêng: Rút đi tu ý nghĩa tôn giáo của một lễ hội, một nghi thức, thuộc Kitô giáo theo truyền thống (ví dụ: “sự thánh hiến tuổi trẻ” ở Đông Đức, một số nghi lễ hôn phối dân sự ở Nga v.v...).

¨ Consécration = Sự thánh hiến, cung hiến, tận hiến; sự truyền phép. Thần học. Hành động thánh hiến, hành vi bên ngoài của tôn giáo qua đó một người hoặc một sự vật được dành riêng, một cách chính thức và tự nó là vĩnh viễn, để phụng tự Thiên Chúa: ý hướng đầu tiên của mọi việc thánh hiến là nói lên lãnh vực chúa tể của Thiên Chúa trên những hữu thể được Người tạo dựng º Tình trạng xuất phát từ hành vi này và theo đó một người hoặc một sự vật, được rút ra khỏi sự sử dụng trần tục, để dành riêng cho việc phục vụ Thiên Chúa, được gọi là thánh (saint) hoặc linh thánh (sacrée) —> Sacrilège. Vì là hành vi và vì là tình trạng, nên theo thánh Tôma, sự thánh hiến là một dấu chỉ hữu hiệu, nghĩa là một sự chỉ định rõ rệt về mặt tôn giáo việc, đánh dấu một người hoặc một sự vật như là được dành riêng cho việc phụng tự, làm chứng sự tôn trọng mà người ta phải có đối với Thiên Chúa và trở thành dụng cụ của hành động thánh hóa và cứu chuộc của Người. Thiên Chúa lấy lại quyền sở hữu những gì mà tội lỗi đã làm cho xa Người º Khái niệm loại suy, sự thánh hiến được thực hiện dưới những dạng thức khác nhau, tùy theo đó là một bí tích hay một á bí tích. Á bí tích đơn, sự thánh hiến được thực hành do những lời cầu nguyện của Giáo Hội; nó làm cho vật dụng thánh (nhà thờ, bàn thờ, chén thánh) trở nên một dấu chỉ sự hiện diện của Thiên Chúa và dụng cụ của Người để đánh thức sự tôn kính và lòng sùng mộ của những người tham dự vào việc phụng tự (Sum. Theol 3a, 83; 3, 3m). Đối với những người tận hiến bản thân cho Thiên Chúa bằng những lời khấn dòng, thì sự tuyên khấn, như là sự thánh hiến thiêng liêng, mang đến cho họ, nhờ những lời cầu nguyện của Giáo Hội, bảo chứng được Thiên Chúa chấp nhận, đặt họ vào trong một tình trạng được thánh hiến, tình trạng mà đối với chính họ và đối với những người khác, là dấu chỉ quyền tối thượng của tình yêu Thiên Chúa trong Đức Kitô. Là bí tích, sự thánh hiến tách rời khỏi tội lỗi và dành riêng cách hữu hiệu một người cho việc phục vụ Thiên Chúa nhờ ân sủng được gọi là ơn thánh hóa: bí tích Thánh Tẩy thánh hiến con người “nhờ danh của Chúa Giêsu Kitô và Thần Khí của Thiên Chúa chúng ta” (1 Cr 6, 110 và làm cho con người đó trở thành đền thờ của Chúa Thánh Thần (1 Cr 6, 19) hoặc làm cho con người đó trở nên giống hình ảnh của Đức Kitô, Đấng được thánh hiến tiêu biểu nhất (Ga 10, 36) bằng cách đánh dấu con người đó bằng dấu ấn của Người và ban cho con người đó những quyền hạn cần thiết để cử hành sự phụng tự Kitô giáo bằng ấn tích phép Thánh Tẩy, Thêm Sức hoặc Truyền Chức (Sum theol 3 a, 63, 6, 2m). Trường hợp siêu việt của sự thánh hiến bí tích là trường hợp của bí tích Thánh Thể ở đó chất thể của bí tích, bánh và rượu, được thánh hiến bởi việc trở thành Mình và Máu Đức Kitô, lễ vật của hy tế vượt qua (Ga 17, 19) —> Epiclèse. Sacrifice. Transsubstantiation º Trong một nghĩa được nới rộng và mới mẻ (thế kỷ XVII), hành nhanh chóng không thuộc phụng vụ của lòng sùng kính mà một người hoặc một nhóm xã hội hiến thân một cách quyết định hơn vào việc phục vụ Thiên Chúa trong đời sống Kitô giáo, bằng cách tự đặt mình dưới một dấu hiệu đặc biệt của một vị thánh hoặc một mầu nhiệm của Đức Kitô mà người ta tự đề nghị mình bắt chước: Sự dâng hiến cho Đức Giêsu nhờ Đức Maria của Thánh Louis-Marie Grignion de Montfort, sự dâng hiến các gia đình cho Thánh Tâm Đức Giêsu º Hành vi linh mục, nhân danh cha mẹ, đặt đứa trẻ dưới sự che chở của Đức Thánh Trinh Nữ sau Bí tích Thánh Tẩy º Hành vi công khai, không thuộc phụng vụ, mà một thủ lãnh tinh thần hoặc trần thế dâng hiến cho Thiên Chúa, bằng sự kêu cầu đến một mầu nhiệm hoặc một vị thánh, tập thể mà mình có trách vụ: Sự dâng hiến nước Ecuador do Garcia Moreno năm 1873, sự dâng hiến loài người cho Thánh Tâm Chúa do Đức Lêô XIII năm 1899 cho Trái Tim Vô Nhiễm Đức Maria do Đức Piô XII năm 1942 º (Giáo luật và phụng vụ) Sự thánh hiến, sự phong chức, sự tấn phong: Theo nghĩa rộng, nghĩa của các tư liệu xưa, mọi hành vi phụng vụ dâng hiến một cách chuyên nhất và dứt khoát để phục vụ Thiên Chúa, một người hoặc một sự vật: như vậy, người ta nói về sự phong chức các linh mục và các phó tế, tấn phong các vị vua, thánh hiến (làm phép) dầu thánh và nước rửa tội v.v... Trong nghĩa này không có sự khác biệt giữa từ consécration và từ bénédiction constitutive (sự làm phép tác thành); giáo luật qui cho chúng cùng một hiệu quả là làm cho sự vật trở thành linh thánh (Giáo luật, điều 1150) º Theo nghĩa hẹp, hành vi phụng vụ long trọng hơn là sự làm phép đơn (simple bénédiction), trên nguyên tắc, được dành riêng cho các giám mục, ngoại trừ những ngoại lệ đã được giáo luật dự kiến hoặc được sự đặc miễn tông tòa (Giáo luật, điều 1147). Quyển Nghi Thức Giám Mục Rôma đưa ra năm sự thánh hiến: một giám mục, các trinh nữ (được gọi là “bénédiction và consécration” một nhà thờ (—> Dédicace), một bàn thờ (cố định hoặc di động) các bình thánh (chén thánh và dĩa thánh) Nghi thức về các sự thánh hiến theo nghĩa hẹp, (ngoại trừ sự thánh hiến các trinh nữ) gồm có việc sử dụng dầu thánh º Lúc thánh lễ mà vị chủ tế đọc những lời về việc lập Bí tích Thánh Thể, là những lời mà, theo giáo huấn của Giáo Hội Rôma, thực hiện sự biến đổi bản thể (transsubstantiation) của bánh và rượu thành Mình và Máu của Đức Kitô (= sự truyền phép) º Consécration d’un pasteur = Sự phong chức một mục sư: Trong những cộng đoàn Kitô giáo xuất phát từ sự Cải Cách Tin lành, hành vi phụng vụ mà mục sư đoàn nhận gia nhập vào đoàn một thành viên mới để thực thi thừa tác vụ Lời Chúa và các bí tích. Sự phong chức một mục sư gồm ít nhất là sự đặt tay: đối với các nhà thần học cải cách, việc đặt tay vừa là hành vi mà Giáo Hội nhìn nhận ơn gọi của một trong những thành viên của mình vào thừa tác vụ mục sư, vừa là hành vi mà thừa tác viên dâng hiến mình để phục vụ Chúa.

¨ Consacrer = Thánh hiến, cung hiến, truyền phép (do từ La-tinh consacrare: do cum: với, và sacer = thành). Dành riêng, đặt riêng ra phục vụ và phụng tự Thiên Chúa: Consacrer un autel = Thánh hiến một bàn thờ º Biến đổi bánh và rượu trở thành bản thể thực sự của Mình và Máu Đức Giêsu Kitô: Giáo Hội không truyền phép (Thánh Thể) vào ngày Thứ Sáu Tuần Thánh (l’Eglise ne consacre pas le Vendredi Saint) º Hostie consacrée = Bánh đã truyền phép; bánh đã thánh hiến: Bánh mà trên đó linh mục đã đọc những lời bí tích của Phép Thánh Thể º Vie consacrée = Đời thánh hiến, đời tận hiến: Đời sống Kitô hữu được dâng hiến vào việc thực hành những lời khuyên Tin Mừng, bằng một sự cam kết (sự khấn dòng hoặc hình thức hứa khác) được phê chuẩn bởi thẩm quyền và lời cầu nguyện của Giáo Hội (Công đồng Vatican II, Hiến chế Ánh sáng muôn dân số 45)

¨ Obsécration = Lời khẩn cầu, kinh khẩn nguyện (tiếng La-tinh obsecratio = lời xin khẩn thiết): Kinh nguyện đặc biệt khẩn cấp để xin Thiên Chúa phù giúp.

¨ Exécration = Sự mất tính linh thánh: Mất sự thánh hiến. Ví dụ: l’exécration d’une église = sự mất tính linh thánh của một nhà thờ.

¨ Sacrement = Bí tích, nhiệm tích: Dấu chỉ nghi thức của một thực tại vô hình và linh thánh dành để thánh hóa loài người º Sacrements de l’ancienne Loi = Các nghi thức thánh của Luật cũ: Các nghi thức tôn giáo và linh thánh đặc trưng của dân tộc giao ước cũ, mà ở hàng đầu là sự cắt bì và những sự tế lễ khác nhau đã được lề luật dự kiến º Sacrements de la Loi nouvelle = Các bí tích của Luật mới: Các dấu chỉ thánh đặc trưng của Giáo Hội mà trong đó Giáo Hội kết hợp những kẻ tin vào mầu nhiệm Đức Kitô và kéo dài tác động thánh hóa của Đấng Cứu Thế. Mỗi dấu chỉ bí tích có 3 ý nghĩa: quá khứ: nói lên sự vượt qua của Đức Kitô (sự chết-sống lại của Người): nó nói lên một ân sủng hiện tại mà nó biểu trưng: nó loan báo trước sự hoàn tất của ân sủng: sự vinh hiển của các kẻ lành với Đức Kitô —> Res º Nombre des sacrements = Số các bí tích: Người ta phân biệt hai dấu chỉ bí tích lớn, bí tích Thánh Tẩy và bí tích Thánh Thể, tảng đá góc tường và chìa khóa vòm của toàn thể lâu đài bí tích. Chung quanh hai dấu chỉ này, được sắp xếp những dấu chỉ nhỏ hơn, trước tiên là các bí tích, rồi đến các á bí tích. Nếu đặt tất cả các bí tích trên cùng một bình diện thì đó là một sự sai lầm. Từ thế kỷ XIII, trong tất cả các dấu chỉ mà Giáo Hội đã giữ từ buổi sơ khai, người ta đã giữ lại như là những bí tích duy nhất, những dấu chỉ cần thiết cho đời sống Kitô hữu, trong các giai đoạn khác nhau hoặc các ngưỡng cửa khác nhau của đời sống đó và cho đời sống của Giáo Hội. Vì vậy, ngoài bí tích Thánh Tẩy và bí tích Thánh Thể người ta có thêm bí tích Thêm Sức, Sám Hối, Xức Dầu bệnh nhân, Truyền Chức Thánh và Hôn Phối º Composition hylémorphique des sacrements = Cấu tạo mô chất của các bí tích: Người ta gọi như vậy, trong mỗi bí tích, sự cấu tạo của nó có hai yếu tố mà tên gọi được mượn nơi triết học của Aristốt: một yếu tố là một á vật chất (quasi-matière), yếu tố kia là một á mô thức (quasi-forme), xác định “chất thể” (matière), tạo cho nghi thức có một ý nghĩa chính xác và được xác định và đó là một lời đọc º Efficacité des sacrements = Tính hiệu quả của các bí tích: Tính hiệu quả dụng cụ, được gọi là ex opere operato (hiệu quả do sự), theo đó thì hiệu quả, chủ yếu thuộc về Đức Kitô, nguyên nhân chính của ân sủng bí tích, được thông ban do việc đã làm (hoặc do dấu chỉ đã đặt ra) chứ không phải do người đặt ra dấu chỉ. Tuy nhiên, đây là một sai lầm nếu quan niệm tính hiệu quả này như là ma thuật: ân sủng mà bí tích ban cho là một phẩm tính thiêng liêng, phẩm tính của một tinh thần, là cái tự do º Sacrements de la foi = Các bí tích đức tin: Thuật ngữ thông dụng của thần học vừa có nghĩa là các bí tích ban đức tin, vừa có nghĩa là các bí tích tuyên xưng đức tin, nghĩa là phải có đức tin mới có thể lãnh nhận các bí tích. Nghịch lý này soi sáng mầu nhiệm của các bí tích, mà theo đó Thiên Chúa hành động ngay bên trong sự tự do và hành vi tự do của người Kitô hữu º Ministre des sacrements = Thừa tác viên các bí tích: Người có quyền cử hành một bí tích và có nhiệm vụ phải ban bí tích: thừa tác viên thường, thường là vị linh mục, ngoại trừ bí tích Thêm Sức và Truyền Chức Thánh (giám mục) và bí tích Hôn Phối (chính hai người kết hôn). Khái niệm về thừa tác viên, tuy nhiên, không được áp dụng cùng một cách trong mỗi bí tích. Trong bí tích Sám Hối, chính hối nhân, bằng sự cáo tội của mình, mang đến “chất thể” (matière) của bí tích. Cũng cần lưu ý rằng, trong truyền thống của Giáo Hội Chính Thống, linh mục là thừa tác viên của bí tích Hôn Phối º Sujet du sacrement = Người lãnh nhận bí tích, người chịu phép bí tích: Người mà ân sủng bí tích được dành cho º Saint-Sacrement = Thánh Thể: bí tích trổi vượt hơn hết, nghĩa là bánh đã thánh hiến (truyền phép) trong khi cử hành thánh lễ và lưu trữ để cho bệnh nhân và người đang hấp hối và để cho các tín hữu thờ lạy º Sacrement = Nhiệm tích: (Nghĩa rộng) dấu hiệu báo trước và thánh hóa, dưới nhiều hình thức đa dạng: chính Đức Kitô, Giáo Hội v.v... º Huitième sacrement = Bí tích thứ tám: Thuật ngữ được áp dụng khi thì cho hành động này, khi thì cho hành động kia tiếp xúc đặc biệt với Đức Kitô º Congrégation des Sacrements = Thánh Bộ bí tích: Thánh bộ của giáo triều Rôma phụ trách việc lập luật về kỷ luật các bí tích: vả lại, những người này cũng được rút ra từ Thánh Bộ nghi thức (các nghi lễ của Giáo Hội La-tinh) và Thánh Bộ Giáo lý đức tin (đặc ân Phaolô và ngăn trở hôn phối trên phương diện tôn giáo) º Ex vi sacramenti = Do hiệu lực của bí tích: (Do bí tích) Công thức cổ điển của thần học về Thánh Thể diễn tả điều phát sinh sau sự biến đổi bản thể (transsubstantiation), do dấu chỉ bí tích, nghĩa là do điều trực tiếp được diễn tả do bánh và rượu cùng với những lời truyền phép (Mình và Máu Đức Kitô). Đối lập với ex reali concomitantia hoặc ex naturali concomitantia (do một sự kèm theo thực sự hoặc tự nhiên), diễn tả điều đang có sau khi truyền phép, không phải do điều đã được diễn tả, mà do sự liên kết của nó trong thực thể với điều đã được diễn tả, đến đỗi ở đâu có điều đó thì cũng nhất thiết phải có điều này (ví dụ: thiên tính, linh hồn của Đức Kitô v.v... ở trong bí tích thân xác của Đức Kitô, mặc dù không được nêu lên ý nghĩa bằng lời (truyền phép): Này là Mình Thầy)

¨ Sacrementel = Thuộc về bí tích: Những gì liên quan riêng với một bí tích [ví dụ nước bí tích (l’eau sacramentelle) (nước của bí tích Thánh Tẩy), tác động bí tích (l’action sacramentelle)] º Présence sacramentelle = Sự hiện diện bí tích, sacrifice sacramentel = Hy lễ bí tích, chỉ một dạng thức sui generis (đặc thù) sự hiện diện của thân xác Đức Kitô trong Thánh Thể hoặc lễ vật cái chết hy tế của Người là cái không phải thuần túy có tính tượng trưng hoặc ý hướng mà có tính bản thể hoặc hữu thể học (substantielle ou ontologique), cũng không phải thuần túy và đơn giản “thuộc vật lý” (physique) (sự hiện diện tại chỗ hoặc sự sát tế thực sự) —> Présence réelle º Grâce sacramentelle = Ân sủng bí tích: ân sủng riêng biệt diễn tả một cách đặc biệt bởi mỗi bí tích và được bí tích thông ban.

¨ Sacramental = Á bí tích: Các dấu chỉ thánh hóa được Giáo Hội chấp nhận. Các á bí tích bao quanh và kéo dài các dấu chỉ bí tích; chúng cũng chuẩn bị để lãnh nhận các bí tích một cách tốt đẹp. Ngoài những nghi thức dự phần vào việc cử hành các bí tích và bao quanh nghi thức chủ yếu, các á bí tích mang tất cả các loại dấu chỉ khác, chúng áp dụng vào những nhu cầu hoặc những tình huống ít quan trọng hơn (đối với cả những cấu trúc của xã hội Kitô giáo) các bí tích; do bản thân chúng (ex opere operato) chúng không có được ơn thánh hóa, nhưng có được một hiện sủng đức mến hoặc ăn năn tội là ơn tha những tội nhẹ hoặc một sự che chở chống lại ma quỉ và những nguy hiểm phần xác; chúng trực tiếp dựa trên tính hiệu quả của lời cầu nguyện của Giáo Hội và chính nhờ Giáo Hội mà chúng được thiết lập (ví dụ, những sự trừ tà trong bí tích Thánh Tẩy, những sự làm phép hoặc thánh hiến các đồ vật tôn giáo, việc sử dụng nước thánh hoặc đèn thánh, những đồ vật đã làm phép v.v...)

¨ Sacramentalité = Tính cách bí tích: Trạng thái bí tích hoặc sự cấu thành bí tích của một nghi thức, một hành động, một xã hội tôn giáo (ví dụ: tính cách bí tích của Giáo Hội).

¨ Sacramentaliser = Làm các nghi thức bí tích: Đặt những dấu chỉ bí tích hoặc thông ban các bí tích º (Nghĩa xấu) Làm rườm rà các nghi thức bí tích: tân ngữ gợi lên hành động của vị mục sư làm thêm nhiều những dấu chỉ bí tích mà không lo lắng cân xứng để soi sáng, nuôi duỡng, tăng cường đức tin của những người lãnh nhận chúng.

¨ Non-sacramentalisables = Những người không được phép chịu các bí tích: Tân ngữ chỉ hoặc là những người mới trở lại màkhông thể được chịu rửa tội vì một ngăn trở cá nhân (những người đa thê, những người vợ của người đa thê, những người giữ những linh vật, những người đã ly dị-tái hôn v.v...) hoặc là những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy mà không thể lãnh nhận thêm các bí tích vì những ngăn trở như vậy: khoa mục vụ về những người không được chịu các bí tích xuất phát từ Lời Chúa.

¨ Sacrementaire = sách bí tích, sách các phép. Phụng vụ. Một trong những tiền thân của sách lễ Rôma. Quyển sách phụng vụ này, chỉ dành cho một mình vị chủ tế sử dụng, chứa tất cả những gì mà vị này cần: các lời nguyện, các lời tiền tụng, lễ quy, để cử hành các Mầu nhiệm thánh (sacramenta). Ở Rôma, người ta phân biệt ba loại chính: Sách bí tích Lêô, sách bí tích Gêlasiô, sách bí tích Grêgôriô º Thần học. (Tính từ): Liên quan đến bí tích: phái sinh do từ sacrement và được áp dụng cách đặc biệt hơn vào tất cả các thuật ngữ, các công thức, các soạn thảo trí tuệ và giáo lý liên quan đến các bí tích; khác với tính từ sacramentel là tính từ được áp dụng vào các bí tích trong thực tại riêng của chúng và vào các thực tại khác làm nên các bí tích (ví dụ le dogme sacramentaire: tín lý bí tích; la grâce sacramentelle: ân sủng bí tích) º Lịch sử. Tên gọi được Luthêrô dành cho các nhà thần học Tin lành đầu tiên phủ nhận sự hiện diện thực sự của Thánh Thể và cho cuộc tranh luận tiếp theo đó.

¨ Sacrarium = Phòng thánh: Trong thời Cổ đại, nơi cất giữ Thánh Thể và những đồ vật thánh dùng trong việc phụng tự º Thánh đường, thánh thất: Từ thế kỷ II, đã dùng để chỉ các căn nhà của thánh đường, hoặc là các người ngoại giáo dùng từ này để gọi các đền thờ của họ, hoặc nữa, sau này, các Kitô hữu dùng nó để chỉ các vương cung thánh đường Thánh Phêrô và Thánh Phaolô.

¨ A sacris (ordinibus) = Vạ huyền chức, vạ treo chén: Nói lên phẩm chất của một sự huyền chức cấm giáo sĩ bị huyền chức thực thi những quyền mà Đấng thường quyền của giáo sĩ đó đã ban cho, khi chịu các chức thánh.

¨ Exécratoire = Có tính thề độc: Nói lên phẩm chất của một lời thề mà trong đó người thề lãnh nhận sự chúc dữ của Thiên Chúa nếu lời khẳng định sự vô tội của mình là không chính xác.

¨ Serment = Lời thề, tuyên thệ: Sự khẳng định hoặc lời hứa lấy danh Thiên Chúa làm chứng về tính ngay thật của điều được nói hoặc về sự thực hiện điều đó khi điều người ta nói là một lời hứa. Chạy đến với sự linh thánh như vậy là để chứng minh sự thật, lời thề có thể được xem như một hành vi của nhân đức thờ phượng: người đó nhận biết rằng Thiên Chúa, là Chân Lý tuyệt đối của sự thật. Nếu người thề nói dối, thì đó là một sự thề dối (parjure) º Serment imprécatoire = Thề rủa: Người thêm vào sự đề cập đến hoặc sự gợi đến những hình phạt của Thiên Chúa mà người ta tuyên bố sẽ phải chịu trong trường hợp nói sai º Serment antimoderniste = Sự tuyên thệ chống chủ nghĩa duy tân: Tuyên ngôn hình thức gắn bó với đức tin công giáo, với Huấn quyền của Giáo Hội và với những chân lý đặc biệt bị nguy hại bởi thuyết duy tân; Giáo Hội đòi hỏi sự phát thệ này (từ Motu proprio Sacrorum antistitum: tự sắc của các Đức Giáo Hoàng ngày 1 tháng 9 năm 1910) khi bước vào những chức vụ chính của Giáo Hội.

¨ Insermentés (Prêtres) = Các linh mục không tuyên thệ: Những thành viên của hàng giáo sĩ Pháp từ chối sự tuyên thệ do Hiến pháp dân sự về hàng giáo sĩ năm 1790 đòi hỏi, dưới thời Cách mạng Pháp.¨ Assermentés = Những người có tuyên thệ: Các thành viên của hàng giáo sĩ Pháp đã thực hiện sự tuyên thệ này.

¨ Sacrifice = Lễ tế, hy tế, hy lễ, của tế lễ (do từ La-tinh sacrum: điều thánh và facere = làm): Hành động cốt tại việc thực hiện điều linh thánh, nghĩa là làm cho một sự vật, một con vật hoặc một con người trở thành sở hữu của Thiên Chúa, để tỏ dấu kính trọng và thờ lạy. Trong các tôn giáo phát triển, hành động này thường được dành riêng cho thừa tác vụ tư tế, người trung gian chính thức giữa Thiên Chúa và loài người. Trên căn bản, nó cốt tại ở việc đặt trên bàn của Thiên Chúa, tức là bàn thờ, những của dâng hiến của các kẻ tin. Trong các tôn giáo chậm phát triển hơn, việc tế lễ nhằm đạt được một sự tăng thêm đời sống của con người, trong một thứ trao đổi kiểu thương mãi —> Magie º Đôi khi, ngay cả tính hiệu quả được mong chờ ở nghi thức tế lễ cũng xuất phát từ điều được xem như là tái sinh một hành vi bạo lực đã xảy ra vào thời huyền thoại của những giai đoạn khởi đầu và đã làm phấn khởi việc trao đổi liên tục những lần chết và những lần sinh ra, trên nền tảng đó, đời sống xã hội con người bám víu vào nhịp độ vũ trụ của sự sinh sản tự nhiên. Ở nghĩa thụ động, từ này diễn tả không phải là hành động mà là thực tại được dâng hiến º Espèces de sacrifices = Các loại lễ tế: Người ta phân biệt: 1. Theo ý hướng và mục đích, những lễ tế thờ lạy, tạ ơn, đền tạ, giải hòa, ngợi khen, nhận được (ân huệ) 2. Theo nghi thức hoặc hình thức lễ tế: hy lễ đổ máu hoặc không đổ máu, hy lễ toàn thiêu (vật tế được thiêu trọn vẹn), hy lễ hiệp thông (vật tế dâng hiến được ăn để tỏ dấu hiệp thông giữa các kẻ tin và thần linh), rưới rượu hoặc nước (thức uống dâng hiến được rưới tràn trên bàn thờ) 3. Theo luật, các lễ tế công cộng hoặc cá nhân, bắt buộc hoặc tự phát º Sacrifices de l’ancienne loi = Các lễ tế của Luật cũ: được mô tả trong sách Lêvi, chúng gồm có những hy lễ đổ máu hoặc không đổ máu, hy lễ toàn thiêu, các của dâng cúng thức ăn, các hy lễ hiệp thông, các hy lễ đền tội, các hy lễ đền tạ. Các lễ vật con người bị Thiên Chúa gớm ghiếc (Đnl 12, 31; 18, 10). Các lễ tế là biểu hiện chính yếu của đời sống dân tộc, gia đình, cá nhân của dân Israel; nhưng Thiên Chúa của Kinh Thánh không thích thú đến những vật tế lễ; điều Người muốn và điều mà các ngôn sứ nhắc lại, đó là của lễ tâm hồn của những người dâng lên những hy lễ. Không có ý nghĩa bên trong này, thì hy lễ chỉ là số không (Am 5, 24; Hs 6, 6; Mk 6, 8) º Sacrifice de la Croix = Hy lễ Thập giá: Mặc dầu từ hy lễ không có ở đó, nhưng Đức Giêsu báo trước cái chết của Người bằng những ngôn từ nói lên hy lễ đền tội của Người Tôi Tớ của Thiên Chúa (Is 53). Chính vì vậy mà, theo Dt 9, hy lễ Thập giá tóm thâu lại, hoặc siêu việt hóa và xóa bỏ tất cả những hy lễ của giao ước cũ là những hy lễ hình ảnh của hy lễ này; hy lễ này là hy lễ toàn thiêu, sự hiến dâng đền tội, hy lễ giao hòa và qua bí tích Thánh Thể là hy lễ hiệp thông º Sacrifice de la messe = Hy lễ thánh lễ: Hy lễ bí tích của dấu chỉ bí tích của hy lễ Thập giá: đó là hy lễ của Giao ước mới, hy lễ Thánh Thể hoặc hy lễ tạ ơn Chúa Cha, được Đức Kitô thiết lập trong bữa Tiệc lý hôm trước ngày Người chịu nạn (Lc 22, 19-20); nhờ đó mà Kitô hữu luôn luôn có thể dâng lên Chúa Cha, cùng với Đức Kitô, trong Chúa Thánh Thần, Mình và Máu hy lễ của Đức Kitô, như dấu chỉ sự dâng hiến bên trong của họ hiệp cùng sự dâng hiến của Đức Kitô và hiệp thông cùng hy lễ này bằng cách lãnh nhận bí tích Mình Thánh Đức Kitô làm của ăn. Bàn thờ của hy lễ Thánh Thể là một bàn thờ tượng trưng, được đánh dấu bằng năm thập giá: nó nói lên ý nghĩa về Đức Kitô. Thừa tác viên hy tế của hy lễ này là Đức Kitô mà vị linh mục ở bàn thờ là người thay thế º Sacrifice spirituel = hy lễ thiêng liêng: Trong một ý nghĩa nào đó, tất cả mọi hy lễ đều là thiêng liêng nhất là hy lễ Kitô giáo mà điều chủ yếu ở trong lòng của Đức Kitô và trong lòng các kẻ tin. Trong một nghĩa hẹp, người ta gọi là hy lễ thiêng liêng tất cả mọi của lễ vô hình, mọi hành vi nhân đức, trọn vẹn cuộc sống Kitô giáo, được trình lên cùng Thiên Chúa, ngoài thánh lễ, hợp nhất với trái tim của Đức Kitô. Thánh Phaolô đã nói cùng các tín hữu Rôma (Rm 12, 1): “Tôi khuyên nhủ anh em hãy hiến dâng thân mình của anh em làm của lễ sống động, thánh thiện và đẹp lòng Thiên Chúa, đó là cách thức xứng hợp để anh em thờ phượng Người”. Xem 15, 16 và cũng xem Pl 2, 17 (sự tế lễ của đức tin) 4, 18; Dt 13, 15) º VTB.

¨ Sacrilège = Sự phạm thánh, tội phạm thánh (do từ La-tinh sacrum = thánh và lego = hái, lấy đi, ăn trộm): Hành động gồm việc xâm phạm tính cách linh thánh của một sự vật, một nơi hoặc một người bằng cách cư xử với sự vật đó, nơi đó, người đó như là phàm tục º Tội nghịch cùng nhân đức thờ phượng. Người ta phục hồi tính cách linh thánh cho một nơi bị phàm tục hóa bằng việc làm lễ tẩy uế (réconciliation).

Sacramentum —> Res

SACROSANCTUM CONCILIUM = Hiến chế Sacrosanctum Concilium. Hiến chế Công đồng của Vatican II về bản chất và sự canh tân phụng vụ (ngày 4 tháng 12 năm 1963), đưa ra những nguyên tắc tổng quát cần thiết cho việc phục hưng và tiến bộ của việc phụng tự Kitô giáo, tập trung trên bí tích Thánh Thể và các bí tích, cũng như những viễn tượng canh tân liên quan đến Kinh Thần vụ, năm phụng vụ, nghệ thuật và âm nhạc thánh, đồ dùng của việc phụng tự º Tự sắc Sacram Liturgiam (ngày 25 tháng Giêng năm 1964) và giáo huấn Inter �ucumenici (ngày 7 tháng 3 năm 1969) đã thêm vào đó những chỉ thị thực tiễn để thi hành.

SADISME = Sự bạo dâm (do tên của hầu tước Sade, thế kỷ XVIII). Tâm lý. Sự đồi bại tình dục của một chủ thể chỉ có thể có được sự thỏa mãn tình dục trong hoặc tiếp theo một sự đau đớn mà mình làm cho người khác phải chịu º Phân tâm. Tất cả mọi khuynh hướng làm cho người khác phải đau khổ bằng cách công kích, hạ nhục, báo thù, tước đạt v.v...; theo lý thuyết của Freud, nó xuất phát từ những thái độ bệnh hoạn của kiểu miệng hoặc hậu môn (type oral ou anal). Từ Freud, người ta thường xem sự bạo dâm và sự khổ dâm (masochisme) như hai dạng thức, chủ động và thụ động, của cùng một sự kết hợp bệnh hoạn giữa sự vui sướng và sự đau đón mà người ta gọi là bạo-khổ dâm (sado-masochisme).

SADDUCÉENS = Những người thuộc phái Sa-đốc (nguyên ngữ gens de Sadoq = người của Sa-đốc): Các tư tế hậu duệ của Sa-đốc, còn gọi là Sadoqites, và những thành viên của họ º Những người đại diện chính thức của hàng tư tế (dưới triều Salomon, Sa-đốc thay thế tộc họ cũ của Aaron). Họ là những người nắm giữ chủ trương bảo thủ giáo lý và hiện trạng chính trị; họ nhìn bằng một nhãn giới khinh thị những quyển sách khác với sách Thora (sách Lề Luật), những qui tắc luân lý hoặc phụng tự khác với qui tắc của Lề Luật, những niềm tin khác với các giáo lý của cuốn Ngũ Thư, thái độ khác với sự phục tùng quyền hạn đã được thiết lập: tính năng động, tính quá tỉ mỉ, sự bất phục tùng Rôma của những người Pharisiêu, đối với họ, thật đáng ghét (Cv 23, 8). Đúng ra là người ta chê trách họ về thuyết phóng thứ (laxisme0, về những khuynh hướng Hy-lạp của họ.

SAGE = Khôn ngoan (Tính từ): Có sự khôn ngoan hoặc liên quan đến sự khôn ngoan (ví dụ une conduite sage = một cách cư xử khôn ngoan) º Kinh Thánh. (Danh từ) Tác giả văn học khôn ngoan: Một trong những tác giả văn học khôn ngoan của Cựu Ước º Vierges sages = Các trinh nữ khôn ngoan: các trinh nữ của dụ ngôn Mt 25, 1-12, được lấy làm kiểu mẫu của sự khôn ngoan.

¨ Sagesse = Sự (ơn, đức) khôn ngoan (do từ La-tinh sapere = có hương vị, sở thích, sự thấu triệt, sự hiểu biết): Phẩm tính của phép xử thế trong tất cả mọi tình huống cư xử và đời sống con người º Toàn bộ những qui luật về phép xử thế hoặc những câu châm ngôn của chủ nghĩa nhân bản nơi các dân tộc văn minh, và những suy nghĩ về cuộc sống con người, đặc biệt là sự đau khổ, sự chết, sự thưởng phạt º Kinh Thánh. Cái cho con người một tâm hồn có khả năng phân biệt điều thiện với điều ác (1 V 3, 9); sự khôn ngoan thật đến từ Thiên Chúa, nó bắt nguồn trong Lời của Thiên Chúa và trong Lề Luật; sự kính sợ Thiên Chúa là nguyên lý và sự đăng quang của nó (Cn 9, 10; Hc 1, 14-18; 19, 20) º Sagesse personnifiée = Thần khôn ngoan: Sự tôn thờ đức khôn ngoan, được mở đầu cùng với Salomon, từ cuộc lưu đày, thích nhân cách hóa sự khôn ngoan để làm cho nó nổi bật hơn. Nữ thần khôn ngoan là một người yêu dấu mà người ta tìm kiếm (Hc 14, 22tt), một người mẹ che chở (14, 26tt), một vị hôn thê nuôi dưỡng (15, 2tt), một bà chủ trọ hiếu khách được đặt so sánh với bà khờ dại (Cn 9, 1-18); nó như một cây sự sống (Hc 24, 7-19); nó báo trước sự phán xét (Cn 1, 20-33) và mời gọi những người ngoan ngoãn ngồi vào bàn của mình (Cn 9, 4tt; Hc 24, 19-22). Nó biểu hiện trước Đức Kitô là Đấng chẳng những là Thầy của sự khôn ngoan (Mt 12, 42) mà còn là chính Sự Khôn Ngoan, phát ra từ Miệng của Thiên Chúa (1 Cr 1, 24-30). Sự Khôn Ngoan này được Chúa Cha ban và được tỏ ra cho những người bé mọn (Mt 11, 25) đối nghịch với sự khôn ngoan của thế gian, với tất cả mọi sự khôn ngoan giả dối, thuần túy loài người, với văn hóa của các triết gia, với lời lẽ khôn khéo (1 Cr 1, 17; 2, 1-5) và tỏ mình trọn vẹn trong sự khờ dại của Thập giá (1 Cr 17-25) º Livre de la Sagesse = Sách Khôn Ngoan: Sách đệ nhị thư quy (livre deutérocanonique) của Cựu Ước được soạn thảo bằng tiếng Hy-lạp khoảng năm 90 trước CN tại Alexandria, và tác giả tự cho mình giống như Salomon. Người ta cũng nói là Sách Khôn Ngoan của Salomon º Don de Sagesse = Ơn khôn ngoan: Một trong những ơn của Chúa Thánh Thần; khả năng hưởng nếm những thực tại của Thiên Chúa và phán đoán cách cư xử của con người và tất cả mọi thực tại cuộc sống từ một nhận thức về Thiên Chúa không thuần túy trí tuệ mà thực nghiệm và thâm sâu, có căn bản đức mến (Is 11, 2) º Sagesse théologique = Sự khôn ngoan thần học: Phẩm tính cố hữu của khoa thần học với tư cách như thế, hoặc một cách chính xác hơn, phẩm tính của nhà thần học thật, nhờ áp dụng đức tin và trí tuệ của mình mà có khả năng tổ chức một cách tổng hợp toàn bộ kho tàng mặc khải, giải thích đức tin và đức cậy Kitô giáo cho người xin mình giải thích và phán đoán trước mặt Thiên Chúa về tất cả mọi hiểu biết tôn giáo và mọi cách cư xử nhân danh những nguyên tắc được chọn lọc bởi kiến thức thần học của mình º (Lịch sử tôn giáo) Filles de la Sagesse = Dòng Nữ Tử của Đấng Khôn Ngoan: Hội Dòng các nữ tu do Thánh Louis-Marie Grignion de Montfort thành lập º VTB.

¨ Sapience = Sự khôn ngoan (do từ La-tinh sapientia = sự khôn ngoan): Từ tiếng Pháp cổ chỉ sự khôn ngoan; còn được dùng trong một số thuật ngữ, ví dụ, nơi các người Tin lành để chỉ Sách Khôn Ngoan thuộc đệ nhị thư quy.

¨ Sapientiel = Thuộc sách hay thuộc loại khôn ngoan: liên quan đến những bản viết về sự khôn ngoan và đặc biệt là những bản viết được linh hứng về sự khôn ngoan trong Cựu Ước hoặc thuộc loại văn chươnng của các bản viết này.

¨ Sapientiaux (Livres) = Các sách khôn ngoan: các sách của Kinh Thánh khảo luận về sự “khôn ngoan”: sách Giảng viên, sách Huấn ca, sách Châm ngôn và sách Khôn ngoan và là những sách mà Phụng vụ Rôma sử dụng dưới tựa đề chung là Sách Khôn Ngoan (Livre de la Sagesse).

SAHAK LE GRAND = Sahak Cả: Người công giáo Armênia đầu tiên (387-439). Cùng với Machtots, ông là người khởi xướng sự canh tân tôn giáo và sự phát sinh văn học dân tộc tại Armênia. Năm 435, ông đã phê chuẩn quyển Tome của Proclus cho những người Armênia (Tome aux Arméniens).

SAILER (Jean-Michel) = Người Bavarois, giáo sư nhiều Đại học Đức khác nhau và là người thuyết giảng có tiếng (1751-1832). Đầu thế kỷ XIX ông đã là người khởi xướng sự canh tân công giáo trong xứ sở của ông. Ông qua đời khi làm giám mục Ratisbone.

SAINOTES (Claude de) = Người gốc perche, đan sĩ Saint-Chéron, giám mục Evreux, nhà tranh luận thông thái, đầy nhiệt huyết để áp dụng các sắc lệnh của Công đồng Trentô (1525-1591). Thành viên của Liên Minh (la Ligne), ông bị bắt do lệnh của Henri IV và bị kết án tử, nhưng án của ông đã được đổi thành án tù chung thân. Ông qua đời tại lâu đài Crèvecteur.

Saint, sainteté —> Sanctus

Saint-Amour (Guillaume de) —> Guillaume

SAINT-CYRAN (Jean Duvergier de Hauranne) = Jean Duvergier de Hauranne Saint-Cyran. Sinh tại Bayonne năm 1581, là bạn thân của Jansênius ở Louvain và luôn luôn trung thành với ông này. Viện phụ Saint-Cyran năm 1620, người chỉ đạo được nhiều người nghe của Port-Royal và các đan viện cải cách khác, ông đã bị Richelieu nhốt ở Vincennes năm 1638, điều này hình như đã làm tăng thêm uy tín của ông († 1643).

Saint-Esprit —> Esprit

SAINT-JURE (Jean-Baptiste de): JB. de Saint-Jure. Tu sĩ Dòng Tên, người Pháp (1588-1657) và là vị linh hướng vĩ đại mà ảnh hưởng rất lớn đã giúp cho Hội Truyền giáo của Nước Pháp Mới và các hội từ thiện chính (Đời sống của Reuty). Các tác phẩm tu đức của ông tập trung trên con người của Đức Kitô, gần giống như giáo lý của Louis Lallemant. Chúng tạo thành một tổng luận thần học tu đức.

SAINT-MAUR = Hội dòng Saint-Maur.  Hội dòng Bênêđitô Pháp là hội lấy tên của Thánh Maur, môn đệ của Thánh Bênêđitô, mà người ta tin là ngài đã được gởi sang nước Pháp để truyền bá đời sống đan tu của Thánh Bênêđitô. Được thành lập năm 1627 và biến mất năm 1789, hội dòng này có đan viện chính là Saint-Germain des Prés, trung tâm khao học và bác học. Không lấy lại tên này, Hội dòng Bênêđitô Solesmes tự coi mình là kẻ thừa kế.

¨ Mauriste = Tu sĩ Dòng Saint-Maur = Tên gọi dành cho các tu sĩ Bênêđitô dòng Saint-Maur và đặc biệt là cho các nhà uyên bác, là những người, như Mabillon, đã làm rạng danh cho trí tuệ và khoa học của Hội dòng.

Saint-Office —> Office

Saint-Père —> Père

SAINT-PIERRE-APÔTRE (¬uvre d): Hội Thánh Phêrô Tông đồ: được thành lập năm 1889 ở Caen do Stéphanie và Jeanne Bigard để giúp đỡ về mặt tinh thần và vật chất việc đào tạo hàng giáo sĩ bản quốc của các xứ truyền giáo.

Saint-Sacrement —> Sacrement

Saint-Siège —> Siège

Saints Innocents —> Innocents (Saints)

SAINT SULPICE = Hội Xuân Bích: Hội các linh mục được thành lập năm 1642 do Jean Jacques Olier để đào tạo hàng giáo sĩ. Trước tiên được dành cho chủng viện Xuân Bích, do đó mới có tên là các linh mục Xuân Bích; sau đó các linh mục này đã được kêu gọi điều khiển các chủng viện khác, đặc biệt là ở Pháp, Hiệp Chủng Quốc và Canada.

SAINT-VICTOR (Ecole de) = Trường Saint-Victor: Một nơi ẩn tu gần nhà thờ Saint-Victor ở Paris, vào năm 1108 dưới sự thúc đẩy của Guillaume de Champeaux, đã trở thành một đan viện viện phụ của các kinh sĩ dòng tận hiến cho việc học tập, nghiên cứu. Là triết gia và thần học gia, các “Victorins” dựa vào một thuyết Platô được giải thích bởi Thánh Augustinô và Mạo-Dionysiô và in vào những suy lý của họ một cách rõ ràng thần bí. Những đại diện chính của trường này là Hugues và Richard.

SAINTE-ENFANCE (¬uvre de la) = Hội Thánh Nhi: được thành lập năm 1843 bởi Đức Ông De Forbier Janson để làm cho các trẻ em công giáo có tinh thần truyền giáo bằng cách làm cho chúng chú ý đến số phận các trẻ em của các xứ truyền giáo.

SAISONNIERS = Người giữ đạo tùy mùa. Xã hội học tôn giáo. Các Kitô hữu chỉ đến nhà thờ và chỉ “thực hành” vào những ngày lễ lớn trong năm (saisonniers réguliers = Người giữ đạo tùy mùa thường xuyên) hoặc đơn giản vào những biến cố lớn của đời sống xã hội, như hôn phối và mai táng (Saisonniers irréguliers = Người giữ đạo tùy mùa không thường xuyên) º —> Messeux, Pascatins.

sakyamouni , Người ta cũng viết Çakyamouni —> Bouddha.

Salaire —> Sel

SALAMANQUE = Salamanca: Thành phố Tây-ban-nha (Castille-Cũ); trụ sở của một đại học danh tiếng được thành lập năm 1259. Uy tín của đại học này đã đạt đến đỉnh cao nhất của nó vào thế kỷ XVI với Vitoria, Soto, Cano v.v... Người ta nói thành châm ngôn: “Ai muốn biết, hãy đi Salamanca”.

SALÉSIENS = Dòng Salésiens: Hội dòng được thành lập bởi Thánh Gioan Bosco. Làm việc ở Turin từ năm 1841, năm 1857, ngài đã bắt đầu tập hợp lại một số cộng sự viên trong các công việc của ngài. Tu nghị đầu tiên của Hội dòng đã diễn ra năm 1859 và việc lập dòng đã được Đức Piô IX phê chuẩn năm 1860. Các tu sĩ Salésiens có mục đích là dạy dỗ và giáo dục tuổi trẻ, cũng như các việc truyền giáo. Tước hiệu chính thức là Hội Thánh Phanxicô Salêsiô (Société de S. François de Sales).

Salettins —> Mission (Missionnaires de Notre-Dame de la Salette)

SALMANTICENSES = Các tu sĩ Salamanca: Người ta dùng từ này để chỉ các tu sĩ Các-men không đi giày (les Carmes déchaussés) của Salamanca, các tác giả của một giáo trình đầy đủ danh tiếng - tập thể và vô danh - về thần học, được biên soạn trong thế kỷ XVII.

SALMERON (Alphonse) = Alphonse Salmeron. Tu sĩ Dòng Tên, sinh ở Tolède, qua đời ở Naples (1515-1585). Ông là một trong những người bạn đồng hành đầu tiên của Thánh Inhatiô. Là nhà chú giải Kinh Thánh và là nhà thần học, ông đã nhiều lần tham gia vào Công đồng Trentô, thuyết giảng nhiều và được Đức Giáo Hoàng giao phó nhiều sứ mệnh khác nhau.

SALOMON = Salômôn: Con trai của bà Bétsabê và vua Đavít và là người kế vị vua Đavít; ông đã xây dựng đền thờ Giêrusalem và danh tiếng về sự khôn ngoan, nhưng, những năm cuối cùng, ông đã dung thứ cho những việc phụng tự ngoại giáo († 931 trước CN) º Odes de salomon = Các đoản thi của Salômôn: Các bài thơ Hy-lạp tuyệt vời dưới hình thức thánh vịnh của thế kỷ I kỷ nguyên của chúng ta —> Psaumes º Jugement de Salomon = Sự xét xử của Salomôn: Quyết định pháp lý danh tiếng bởi sự công bình và thú vị của nó (1 V 3, 16-28) º Portique de Salomon = Hành lang Salomôn: một trong những hành lang của Đền thờ vào thời Đức Giêsu (Ga 10, 23).

SALUT = Sự (ơn) cứu độ, cứu rỗi, cứu thoát (phái sinh do tính từ La-tinh salvus = trọn vẹn, y nguyên, an toàn): Sự kéo ra khỏi sự hư mất và phục hồi sự toàn vẹn; nguồn gốc của sự hư mất là tội lỗi, nên yếu tố đầu tiên của sự cứu rỗi thực sự và thiêng liêng là sự cứu thoát khỏi tội lỗi. Sự cứu rỗi nhân loại đáng được và có được, trong nguồn mạch của nó, nhờ cuộc Vượt qua (la Pâque) của Đức Kitô Giêsu: nó được đóng ấn mỗi người khi lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy và trong đức tin mà ở đó người Kitô hữu được cứu thoát khỏi tội lỗi và trở nên người tham dự vào bản tính thần linh; nó được hoàn tất bởi việc đi vào đời sống vĩnh cửu của người Kitô hữu, sau khi chết và bởi sự sống lại của toàn thể và sự tham dự vào thành Giêrusalem trên trời º Faire son salut = Tìm sự cứu rỗi: điều khiển đời sống của mình thế nào để bằng mọi giá phải tránh được tội lỗi và sự hư mất đời đời và đạt được Nước Trời; cách đề cập đến đời sống Kitô giáo này phù hợp với một trong những bài học của Tin Mừng (Mc 8, 35-36) và của nền tu đức truyền thống; tuy nhiên nó có thể hiểu một cách quá tiêu cực và lúc đó nó làm hại đến tính năng động đặc trưng của đời sống Tin Mừng º Salut des enfants morts sans baptême = Ơn cứu rỗi của các hài nhi chết chưa được rửa tội: vấn đề mới được đặt ra trong thần học liên quan đến những khả năng áp dụng cho các hài nhi này, ơn cứu rỗi đã đạt được bởi Đức Kitô và ý muốn cứu độ phổ quát bằng cách vẫn phải tôn trọng sự nhấn mạnh của Giáo Hội đến sự cần thiết của bí tích Thánh Tẩy đối với các trẻ em º Armée du salut = Đạo binh cứu rỗi: Hiệp hội tôn giáo Tin lành, có nguồn gốc phái Mêthodit, có đặc điểm là thu giảng ngoài các đền thờ và làm những công việc bác ái º Salut du saint-Sacrement = Chầu phép lành Mình Thánh Chúa: Sự ban phép lành trọng thể được thực hiện với Mình Thánh Chúa, có các kinh nguyện và những bài hát đi trước hoặc theo sau º Arche du Salut = Con tàu cứu độ: Ẩn dụ chỉ Giáo Hội, trong trật lụt thế gian này, cứu vớt gia đình của các kẻ lành: cũng như tàu ông Noe, kiểu mẫu của Giáo Hội, cứu vớt ông Noe và những gì thuộc về ông. Con tàu cứu độ cũng chỉ bí tích Thánh Tẩy và đức tin º Planche du salut = Tấm ván cứu độ: ẩn dụ chỉ bí tích Sám Hối, sự trông cậy cuối cùng của những người đã bị hư mất sau khi đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy; trong trường hợp này, người ta phân biệt một tấm ván cứu độ thứ nhất (bí tích Thánh Tẩy) và một tấm ván cứu độ thứ hai (bí tích Sám Hối) º VTB.

¨ Salution angélique = Lời chào của Sứ thần: Lời chào Đức Maria của Sứ thần Gabriel (Lc 1, 28) được bổ túc bởi những lời của bà Elisabet khi được Đức Maria thăm viếng (Lc 1, 42), bản văn này cấu tạo nên lời chào của Sứ thần như chúng ta thấy trong các phụng vụ Đông phương Hy-lạp từ thế kỷ IV-V. Roma và Milan sẽ dùng lời chào này vào thế kỷ VI để cho Chúa nhật thứ IV Mùa Áp. Ca nhập tụng Kinh Thần vụ kính Đức Maria vào thế kỷ XI. Kinh Kính Mừng chỉ chuyển sang kinh riêng, dưới hình thức ngắn này, vào thời gian thế kỷ XIII. Kinh Kính Mừng Maria như chúng ta biết hôm nay, có hai phần, chỉ xuất hiện vào năm 1568, với bản in đầu tiên của quyển Nhật Tụng Rôma. Nhiều thử nghiệm soạn thảo phần thứ hai đã được thực hiện trong thời gian thế kỷ XIV và XV.

¨ Salutiste = Hội viên đạo binh cứu rỗi: Thành viên của “Đạo binh cứu rỗi” do William Booth (1829-1912) thành lập, theo một giai trật có vẻ bộ đội (tướng, sĩ, quan, lính) để phúc âm hóa quần chúng và các hoạt động từ thiện. Đạo binh này không tự coi mình là một Giáo Hội, cũng không phải là một tín phái và cũng không phải là một giáo phái. Tiuy nhiên, dưới trách nhiệm riêng của nó, nó tổ chức những cộng đoàn phụng tự (khoảng 300.000 thành viên).

¨ Sauveur = Đấng Cứu Độ, Đấng Cứu Tinh (tiếng Hy-lạp sôtèr, cũng trở thành danh từ riêng của nhiều Kitô hữu): Người cứu vớt; trong thời Cổ đại, tước hiệu thần linh hoặc tính từ vương giả, phối hợp với những tên mang tính thần linh, như Giêsu (Giavê cứu độ) º Tên gọi của Đức Kitô trong truyền thống Kitô giáo º Le Saint-Sauveur = Lễ Mình Thánh Chúa: Một trong những tên gọi xưa của lễ Mình Thánh Chúa (Fête-Dieu).

¨ Sauveté = Tình trạng thoát hiểm: Tình trạng của một người hoặc một sự vật đã được đặt ra ngoài sự nguy hiểm º Khu cứu tế = Nơi ẩn trốn hoặc ẩn trú thời Trung cổ.

SALVIEN de Marseille = Sinh khoảng năm 400 trong vùng Trèves, đan sĩ ở Lérins khoảng năm 420 và sau đó, linh mục của nhà thờ Marseille († sau năm 480). Khoảng năm 445 ông đã viết quyển De gubernatione Dei (Về sự cai quản của Thiên Chúa), trong đó ông cố gắng trình bày tác động của sự Quan Phòng trong những cuộc xâm lược của các dân rợ.

SAMARIE = Samari: Thành phố-thủ đô của vương quốc Israel sau khi mười chi tộc ly khai º Tỉnh của xứ Palestin nằm giữa Giuđê và Galilêº Sự sụp đổ của thành phố này vào năm 721 trước CN, đã đánh dấu sự chấm dứt độc lập của vương quốc phía Bắc, từ nay trở thành tỉnh của Assyri, tràn ngập những kiều dân ngoại giáo.

¨ Samaritains = Những người xứ Samari (tiếng Do thái, những người coi giữ, những kẻ trung tín): Tên gọi những người Israel thuộc vương quốc phía Bắc sau khi Samari sụp đổ: gần hai trăm người, năm 1968 còn viện ra dòng dõi này và ở tại Naplouse, Sikhem cũ. Sự chống đối của mười chi tộc với những ý muốn làm bá chủ của Giuđa, rồi đến chủ trương bảo thủ tôn giáo thù địch với những hình thức và sự tập trung việc phụng tự ở Giêrusalem, đã đưa đến việc các tài liệu chính thức có nguồn gốc phía nam luôn luôn xem những người xứ Samari như những kẻ thù, những người lạc giáo (2 V 17). Sự trung thành của họ với giáo lý Môsê thì xứng đáng hơn và chính Đức Giêsu cùng nêu gương về lòng nhân lành trên nguyên tắc đối với họ; cũng chính vì họ mà đã có sứ mệnh tông đồ đầu tiên nhắm đến những người không phải là Do thái giáo (Cv 8, 5) º La Samaritaine = Người phụ nữ Samari: Người phụ nữ ở Sikhem mà, theo Ga 4, 26, Đức Giêsu đã mặc khải tính Mêsia của Người º ¬uvre des Samaritains = Hội Samaritanô: ở Bắc Âu và ở Anh, tổ chức Kitô giáo tìm cách cứu giúp về tinh thần, những người đàn ông và những người phụ nữ toan tự tử.

SAMEDI SAINT = Thứ bảy Tuần Thánh: Ngày thứ bảy của Tuần Thánh, ngày phụng vụ mà Giáo Hội tĩnh tâm trong sự chờ đợi lễ vọng Phục Sinh, được cử hành vào buổi chiều.

SAMSARA = Sự luân hồi: Sự biến chuyển của những biến cố vui hoặc buồn, nhưng luôn luôn tạm bợ mà theo những quan điểm của vũ trụ học tôn giáo Ấn-độ, kéo theo những sinh vật do cách hành vi trước đây của chúng, cấu tạo nên sự thưởng phạt vì những hành vi đó và kích động chúng làm những hành vi mới thích thú một cách ích kỷ, là những hành vi kéo dài sự nô lệ của chúng. Sự luân hồi, cũng chính là cốt lõi của thế giới các hiện tượng, biểu hiện chính xác tổng số các hợp lực vật chất của trò éo le theo luật của cái nghiệp (Karman). Các tôn giáo Ấn-độ, tất cả đều dự tính tìm con đường cho phép thoát khỏi sự luân hồi º —> Nirvâna.

SAMSON = Ông Samson: một trong các thủ lãnh của Israel, danh tiếng về sức lực, bộ tóc, những chiến công chống lại dân Philitinh và những bất hạnh của ông với Dalida, được thuật lại trong Sách Thủ Lãnh thứ nhất, chương 13-16. Hệ tác phẩm về Samson được đặt vào khoảng thế kỷ XII trước CN.

SAMUEL = Ông Samuel: Ngôn sứ và là vị thủ lãnh sau cùng của Israel, người đã xức dầu phong Saul làm vua, như vậy là thiết lập chế độ quân chủ đầu tiên của lịch sử thánh º Livres de Samuel = Các sách Samuel: Tên gọi Kinh Thánh Do thái dành cho hai quyển sách đầu tiên của các sách Các Vua theo Bản Phổ Thông (Vulgata).

SANATIO IN RADICE = Sự điều trị tại căn: tái thành sự hóa một phép hôn phối vô hiệu, trong một số điều kiện, với hiệu lực hồi tố (ví dụ đối với tính hợp pháp của các đứa con) º Tất cả sự phục hồi hiệu lực hồi tố.

Sanctification, sanction —> Sanctus.

SANCTUS = Thánh (tiếng La-tinh: thánh. Động tính từ quá khứ của sancire = qui định bằng lề luật, bằng giới mệnh, một cách thánh; do gốc tiếng Phạn sac = đi theo và đôi khi là thờ lạy, tôn thờ. Trong Bản Vulgata từ này dịch từ Hy-lạp hagios = thánh, là từ, chính nó dịch từ Do thái qodes = sự vật được tách rời và thánh thiện). Phụng vụ. Kinh Thánh, Thánh, Thánh: Bài ca ngợi khen vinh danh của Thiên Chúa được đặt vào thánh lễ sau lời Tiền tụng (Préface). Được rút từ Is 6, 3 tăng thêm Mt 21, 9; nó được đặt vào vị trí này trong hầu hết các nghi thức.

¨ Sancta = Của thánh: điều gì là Thánh (từng chữ: những sự thánh). Phụng vụ La-tinh. Bánh đã thánh hiến cấu tạo nên Mình Thánh dự trữ (Sainte Réserve). Phụng vụ byzantin. Ta hagia tois hagiois: Sancta Sanctis = Của thánh cho người thánh: Cái gì là thánh thì dành cho người thánh: lời công bố của linh mục khi trình cho các tín hữu Thánh Thể mà họ sắp hiệp thông (rước, chịu). Phù hợp với Mt 7, 6.

¨ Sanctoral = Chu kỳ kính các thánh: Toàn bộ các lễ các thánh được cử hành trong suốt năm theo thứ tự lịch º Sách lễ các thánh: Trong các Lễ và sách Nhật Tụng, toàn bộ các công thức có liên quan đến các sự cử hành này và người ta rút ra từ Phần Riêng (le Propre) hoặc các Phần Chung (les Communs).

¨ Sanctuaire = Cung thánh, chánh điện: Phần nhà thờ nằm chung quanh bàn thờ, nơi hoàn tất các nghi lễ phụng vụ. Được hiểu trong một nghĩa hạn hẹp hơn là từ “choeur” º Thánh đường, đền thánh. Theo nghĩa nới rộng: toàn bộ một nhà thờ, nhưng với tư cách là tòa nhà này là đối tượng của một sự tôn kính đặc biệt: un sanctuaire de pèlerinage = một đền thánh hành hương.

¨ Saint = Thánh (do từ La-tinh Sanctus mà từ nguyên đã cho ở trên): Ban đầu, điều tuyệt đối cấm sờ đến và đến gần, ít ra là ngoài một số điều kiện tinh khiết theo nghi thức: điều được đặt riêng ra và gây nên một tình cảm pha lẫn sự khiếp sợ và sự đê mê; điều lôi cuốn, nhưng giữ lại ở xa º Kinh Thánh. Chỉ một mình Thiên Chúa là thánh, không có gì ngoài Thiên Chúa hoặc ngoài những gì liên quan đến Người, gây được sự khiếp sợ, sự kính trọng, sợ hãi hoặc sự đê mê của những thụ nhân (sujets) của Người. Nhưng Thiên Chúa làm cho thánh (hoặc thông ban sự thánh thiện) tất cả những gì mà Người chiếm hữu để cứu độ dân Người và tất cả mọi người; chính vì vậy, (nghĩa thứ nhất của sự mặc khải dần dần này) mà Người dành riêng cho mình những nơi chốn (đất thánh, các đền thánh, đền thờ), những con người [các thừa tác viên tư tế, các thầy Lêvi, những trẻ đầu lòng, những người đã được thánh hiến (les nazins), các ngôn sứ], những đồ vật (các của lễ, y phục, các đồ vật phụng tự); các thời gian [ngày sa-bát, năm khánh tiết (année jubilaire)], các nghi thức nhất định v.v... tất cả các sự vật đều ít nhiều là thánh theo mối dây liên kết chúng với Người. Được chọn và được đặt riêng ra giữa các dân tộc, dân Israel trở thành dân tộc thánh, tài sản đặc biệt của Thiên Chúa, nơi Người hiện diệnº Nhưng (nghĩa thứ hai, chọn lọc hơn) chỉ một sự đặt riêng ra bề ngoài thì chưa đủ, trong cách nhìn của Thiên Chúa, để thật sự là thánh, phải được đặt riêng ra ở trong lòng, nghĩa là phải thuộc về Thiên Chúa trong lòng của mình, hoàn toàn tận tâm với Người, dành riêng cho Người và tỏ ra điều đó bằng sự vâng lời, yêu mến, công chính. “Các con hãy là thánh, vì Ta, Ta là thánh” (Lv 19, 2; 20, 26); như vậy sự thánh thiện trở thành đặc ân của những người kính sợ Chúa, của số còn lại ít ỏi trong những người đã thoát nạn của Sion (Is 4, 3) º Tân Ước. Đức Giêsu là Đấng Thánh trổi vượt hơn hết và Người thông ban sự thánh thiện cho những người, nhờ đức tin và bí tích Thánh tẩy, lãnh nhận được “dầu do tự Đấng Thánh” (1 Cr 1, 30; Ep 5, 26; 1 Ga 2, 20); lúc đó họ là thánh trong Đức Kitô (1 Cr 1, 2; Pl 1, 1) nhờ sự hiện diện của Thần Khí Thiên Chúa ở trong họ (1 Cr 3, 16tt; Ep 2, 22); các thánh là những người được dành riêng cho Thiên Chúa, được in dấu ấn của Thần Khí, những kẻ được chọn của các thời cánh chung: họ phải trở nên thánh (vì sự thánh thiện bên trong có thể tiến bộ vô hạn), vì họ là những người thánh (được nắm bắt bởi Đức Kitô) º Saints du ciel = Các thánh trên trời: Vì sự thánh thiện một bên là một hồng ân của Thiên Chúa và vì hồng ân này đạt đến con người ngay vào giữa con tim, ở nơi mà con người có thể và phải hiến mình một cách tự do và tự ý cho Thiên Chúa, nên từ thánh (saint) (cũng như từ sự thánh thiện - sainteté) có hai nghĩa: nó chỉ hoặc là ảnh hưởng đầu tiên của Thiên Chúa trên kẻ tin (trong nghĩa này tất cả mọi kẻ tin và mọi người đã lãnh nhận bí tích Thánh tẩy đều là thánh Cv 9, 13) hoặc là chung hạn sự trọn lành của người Kitô hữu đang lo lắng gắn bó bên trong với Thiên Chúa bền chặt hơn nữa, sâu đậm hơn nữa và là người mà trong sự lo lắng này đã phát triển những phẩm tính hướng thần và luân lý cần thiết cho việc triển nở của sự thánh thiện. Từ thế kỷ XVI, một sự sử dụng nào đó có khuynh hướng dành từ “thánh” cho nghĩa này —> Bienheureux º Le Saint = Đấng Thánh: Nơi Thánh: Trong Kinh Thánh, chỉ hoặc chính Thiên Chúa, hoặc Đức Kitô (trong Tân Ước), hoặc nữa, khoảng không gian này, trong lều của giao ước và đền thờ Do thái giáo là tiền thân của Nơi Cực Thánh: ở đó có cây đèn bảy nhánh, bàn thờ hương thơm và bàn những chiếc bánh cung hiến º Le saint des saints = Nơi Cực Thánh: Khoảng không gian dành riêng cao nhất và kín đáo nhất của đền thờ, nơi có Hòm Bia giao ước và chỉ một mình vị trưởng tế mới vào đó mỗi năm một lần º VTB.

¨ Sainteté = sự thánh thiện: Phẩm tính của người thánh º Sa Sainteté = Đức Thánh Cha: Tước hiệu danh dự hiện nay được dành riêng cho Đức Giáo Hoàng, nhưng ngày xưa cũng dành cho các vị giám mục và hoàng đế Constantinôpôli

¨ Sanctificatipon = Sự thánh hóa: Hành động thánh hóa º Sự nên thánh: Tình trạng của người được thánh hóa hoặc hành động bao gồm việc nhờ ân sủng của Thiên Chúa mà đạt được sự toàn hảo bên trong của sự kết hợp với Thiên Chúa và với người đồng loại qua đức ái. Trong nghĩa này, sự nên thánh bắt đầu bằng sự công chính hóa, chuyển từ tình trạng tội lỗi sang tình trạng công chính hoặc ân sủng.

¨ Sanctifier = Thánh hóa: Áp dụng vào Thiên Chúa, trong thuật ngữ sanctifier Dieu hoặc sanctifier le nom de Dieu có nghĩa là nhìn nhận Thiên Chúa là Thiên Chúa thật (Is 8, 13), bày tỏ vinh quang Người, tính tuyệt hảo thần linh của Người bằng lời ngợi khen, sự rao giảng và tất cả những việc chứng tỏ sự thánh thiện của Đấng đã được công bố và mặc khải º Được quy ra và được áp dụng vào Thiên Chúa trong thuật ngữ se sanctifier hoặc sanctifier son nom có nghĩa là tỏ mình ra là Thánh, nghĩa là tỏ ra mình thực sự là Thiên Chúa. Thiên Chúa tỏ ra mình là Thánh (se sanctifie) bằng sự tạo dựng của Người, những sự thần hiện (théophanies) của Người, sự mặc khải Người, những thử thách, những hình phạt, những tai họa được gởi đến, nhưng cũng bằng sự che chở của Người, sự tha thứ của Người, tình yêu của Người, tất cả những gì tỏ hiện Quyền Năng và lòng Nhân Từ vô biên của Người º Áp dụng vào những con người, có nghĩa là làm cho những con người này bước qua dưới ảnh hưởng đặc biệt của Thiên Chúa đến đỗi, dần dần, tâm hồn và cả đời sống của những con người này được phục tùng và được giao phó cho Thiên Chúa một cách trọn vẹn, vì tình yêu º Áp dụng vào các sự vật, các nơi chốn và các thời gian, có nghĩa là đặt tách riêng ra, dành riêng, thánh hiến cho (ví dụ thánh hóa ngày Chúa Nhật; dành riêng ngày Chúa Nhật cho những sự việc của Thiên Chúa, cho sự đọc kinh cầu nguyện, cho sự chiêm ngắm. Thánh hóa ngày của mình: tìm hướng hữu hiệu đi đến Thiên Chúa, những hoạt động trong ngày).

¨ Présanctifiés = Thánh Thể đã truyền phép trước: Tên gọi dành cho các hình Thánh Thể đã truyền phép ở một thánh lễ trước, và được phân phát, khi có cộng đoàn tham dự (la synaxe), vào những ngày mà người ta không dâng Hy lễ Thánh (Saint-Sacrifice) º Liturgie des présanctifiés = Phụng vụ rước lễ ngày Thứ Sáu Tuần Thánh: Việc cho rước lễ được cử hành trong Giáo Hội Hy-lạp, vào những ngày không có phụng vụ của Mùa Chay Cả. Được đưa vào Rôma thế kỷ VII, tập tục này ngày nay được giới hạn vào Chức Năng của Thứ Sáu Tuần Thánh.

¨ Sanction = Sự phê chuẩn: Ngày xưa, hành động sancine, nghĩa là phê chuẩn, làm cho trở nên quyết định º Sự thừa nhận: Trong một nghĩa phái sinh, hành động thiết lập một cách dứt khoát hoặc làm cho một quyết định hoặc một luật trở thành bắt buộc (Ví dụ: Sanctum est jure civili = điều đó đã được thiết lập do luật dân sự) º Sự thưởng phạt: Hiệu quả của hành động này. Đặc biệt là hình phạt, hoặc đôi khi là phần thưởng, gắn liền với sự không tuân giữ, hoặc sự tuân giữ một luật º Progmatique sanction —> Pragmatique.

SANG = Máu. La Chair et le Sang = Thịt và Máu: Đặc ngữ Do thái xưa chỉ bản chất của con người bị bỏ mặc cho sức lực của mình (Mt 16, 17) º Sang de la Nouvelle Alliance. Sang de l’Agneau = Máu Giao Ước Mới. Máu Chiên Con: Hy lễ của Đức Kitô được so sánh với các hy lễ của Lề Luật cũ º Sueur de sang = Mồ hôi máu: mồ hôi vì lo sợ kinh hoàng mà Đức Giêsu đã phải chịu trong vườn Giếtsêmani º Précieux Sang = Máu châu báu. Bửu huyết: rượu của thánh lễ sau khi đã thánh hiến º Fête du Précieux Sang = Lễ Kính Máu Thánh Chúa: lễ trọng trong phụng vụ và đối tượng chuyên biệt là Máu Đức Giêsu đã đổ ra trong cuộc Khổ Nạn của Người º Baptême de sang = Phép rửa tội bằng máu: Sự tuẫn đạo vì đức tin thay thế phép rửa tội bằng nước đối với một người chưa được rửa tội º VTB.

¨ Consanguinité = Huyết tộc, họ máu: Mối dây ràng buộc có giữa những người được sinh ra bởi con đường sinh sản và ở một cấp khá gần với một gốc chung º Giáo luật. Empêchement de consanguinité = Ngăn trở họ máu: sự ngăn trở cấm những người bà con gần bởi họ máu kết hợp với nhau bằng phép hôn phối.

SANHÉDRIN = Thượng hội đồng Do thái (do từ Hy-lạp synedrion = đám đông): Hội đồng tối cao của những người Do thái được lập ra sau cuộc Lưu Đày và đặt trụ sở tại Giêrusalem, trong đó người Biệt Phái nắm giữ một ảnh hưởng luôn luôn tăng dần và đóng một vai trò quyết định trong việc lên án Đức Giêsu.

¨ Sanhédrite = Thành viên thượng hội đồng Do thái: Thành viên của Sanhédrin (thượng hội đồng Do thái), thuộc một trong ba giai cấp của thượng hội đồng này: các kỳ mục, các thượng tế và các luật sĩ.

SANSKRIT = Tiếng Phạn: Ngôn ngữ thông thái của giới tư tế Ấn-độ, xuất phát từ ngôn ngữ của người Arian, những kẻ xâm lược Ấn-độ. Các kinh Vêđa và một phần quan trọng của nền văn chương linh thánh và trần tục Ấn-độ đã được biên soạn bằng ngôn ngữ này.

Sapience, sapientiel, sapientiaux —> Sage

SARA = Bà Sara: Vợ ông Abraham, đầu tiên được gọi là Sarai (St 17, 15) º Vợ ông Tobia Con (Tb 8) biểu tượng người vợ đạo đức.

SARABAÐTES = Các đan sĩ Sarabaðtes. Các đan sĩ trong thời Cổ đại của lối sống đan tu, họ sống một mình hoặc từng nhóm nhỏ, không có nội vi, không có luật lệ, cũng không có bề trên dòng. Cassien (Conférences 18, 7) và Thánh Bênêđitô (Luật dòng chương 1), đã nghiêm khắc quở trách lối sống của họ.

SARCOPHAGE = Quan tài bằng đá [Sarkophagos là tên của một tảng đá người ta làm thành những chiếc áo quan vì loại đá này có đặc tính làm thịt tiêu tán nhanh - Từ cercueil (áo quan, quan tài), ngày xưa là sarcueil, phái sinh do từ này]: quan tài làm bằng đá, có trang trí ít nhiều bằng những hình chạm trổ tùy theo các thời kỳ hoặc các nền văn minh, trong đó người ta mai táng những người chết. Các quan tài bằng đá Kitô giáo của những thế kỷ đầu là một kho phong phú những điều răn dạy về đức tin, những việc thực hành và biểu tượng của thời kỳ ấy.

SARDIQUE (Concile de) = Công đồng Sardique (343) (ngày nay là Sofia ở Bun-ga-ri) được triệu tập bởi các hoàng đế Constant và Constance để thảo luận về tính chính thống của athanasiô thành Alexandria đã bị các thượng hội đồng Đông phương dứt phép thông công. Sau khi có sự chia rẽ của phần động những người Đông phương, Công đồng, dưới sự chủ tọa của Ossius de Cordone, đã tán thành Athanasiô và xử trí thuận lợi cho những người theo ông.

SARX = Xác thịt, xác thể (tiếng Hy-lạp: thịt): Từ chuyên biệt của Phaolô, nhưng Phái Sinh Từ Quan niệm Do thái cũ: bản tính loài người, với tư cách là mỏng dòn và tội lỗi. Đối lập với tinh thần (pneuma), nguyên ủy của đời sống ngay thẳng và kết hợp với Thiên Chúa.

SATAN = Satan (tiếng Do thái: kẻ đối nghịch, đối thủ): Danh từ chung trở thành danh từ riêng; thủ lãnh của các thiên thần phản nghịch, trong sách Gióp; nơi khác, được gọi là Luxiphe º —> Ange. Diable º VTB.

¨ Satanique = Thuộc Satan: Mượn của Satan đặc tính của nó.

¨ Satanisme = Sự thờ Satan, lòng dạ Satan: sự tôn thờ Satan, hoặc, thường hơn, ý muốn làm hại Thiên Chúa theo cách của Satan.

SATISFACTION = Sự thỏa mãn (do từ La-tinh satis = đủ và facere = làm): Sự hoàn toàn đáp lại những nhu cầu của một hoàn cảnh hoặc những ước ao của một người (ví dụ: donner satisfaction = làm vừa lòng, làm thỏa mãn) º Tình trạng tâm hồn của người mà những ước vọng đã được nhậm lời º Sự đền bù: Sự đền bù được hiến dâng vì một sai trái hoặc một xúc phạm và mang đến cho người bị làm nhục là người đã phải chịu đựng sự nhục nhã một lợi ích hoặc một sự vui mừng ngang bằng với sự sai trái hoặc sự khó chịu mà người đó đã gặp phải º Thần học. Sự đền bù: Sự đền bù dư dật đối với tất cả những xúc phạm của loài người, được đền trả cho Thiên Chúa do hy lễ của Đức Kitô trên Thập giá và hoàn tất việc giao hòa loài người với Thiên Chúa º Sự đền tội: Phần của bí tích Sám Hối hệ tại ở việc tự nguyện dâng một số hành vi mà việc thực hiện được gọi là “việc đền tội” do linh mục xá giải ấn định hoặc dâng chính cuộc sống mình làm dấu chỉ sự đền bù cùng với Đức Kitô.

¨ Satisfactoire = Có tính đền tội. Valeur satisfactoire = Giá trị đền tội: Giá trị mà một số hành vi nặng nhọc có được: vì sự Khổ Nạn của Đức Kitô, chính những hành vi này có khả năng đền bù tội lỗi hoặc miễn khỏi một số hình phạt do tội lỗi mang lại, nếu trong đức ái, chúng được dâng với ý chỉ này là cầu cho người thực hiện những hành vi đó, hoặc cho những người khác, đặc biệt là cho những linh hồn trong luyện ngục º Một giá trị đền tội xác định được Giáo Hội gắn liền với một số hành vi mà Giáo Hội ước ao có thể được thực hiện nơi các tín hữu º —> Indulgence.

¨ Satisfaire = Làm thỏa mãn: Cho hoặc mang đến một sự thỏa mãn º Làm việc đền tội = Làm trọn việc đền tội của mình (theo nghĩa sự đền tội bí tích).

SAUDREAU (Auguste) = Auguste Saudreau. Linh mục của giáo phận Angers (1859-1946), một trong những người khởi xướng sự canh tân thần học khổ tu và thần bí ở thời Cận đại.

SAÜL OU SAUL = Sa-ul (tiếng Do thái Shâul; tiếng Hy-lạp Saulos, do đó Saul): Vị vua đầu tiên của Israel, được Samuel tấn phong và là người đã bị thua dân Philitinh, nên đã tự tử (thế kỷ XI trước CN) º Saolô: Saul, hình thức tiếng Pháp tên tục của Tông đồ Phaolô.

SAUVÉ (Charles) = Charles Sauvé. Linh mục Xuân Bích, giáo sư tín lý (1846-1925). Các tác phẩm của ông, rất nhiều, là những tác phẩm nhằm nâng cao đời sống tu đức với một giọng văn đơn điệu và tình cảm, nhưng không phải là không có giáo lý.

Sauveté, sauveur —> Salut

SAVONAROLE (Jérôme) = Jérôme Savonarole. Tu sĩ Đa-minh, người gốc Ferrare (1452-1498). Nhân cách phức tạp và luôn luôn bị phê phán. Nơi ông có một điều gì đó của một thiên tài và của một vị thánh. Các tác phẩm thần học và tu đức của ông rất tuyệt vời, tài năng thuyết giảng của ông thì không chê vào đâu được. Hoạt động của ông cho sự canh tân Giáo Hội đã có thể giúp cho Giáo Hội khỏi bị những xâu xé của thế kỷ kế tiếp. Nhưng sự len chân vào lãnh vực chính trị, sự cố chấp và thiếu chừng mực của ông, sự phấn khởi thiêng liêng của ông đã đưa ông đến chỗ nổi loạn và thất bại. Ông đã bị dứt phép thông công, bị kết án tử hình và bị thi hành án tử ở Florence.

SCANDALE = Cớ vấp phạm, gương xấu (do từ Hy-lạp skandalon = tảng đá vấp ngã, làm cho ngã): điều tạo nên dịp vấp ngã trong lầm lạc, trong sự khinh thường chân lý, trong tội lỗi. Cớ vấp phạm là tội nghịch lại với đức ái, và đặc biệt nghịch lại với sự sửa lỗi huynh đệ nhờ đó người ta giúp đỡ cận nhân thoát khỏi lỗi phạm hoặc ra khỏi sự lầm lạc của mình º Scandale pharisaðque = Cớ vấp phạm biệt phái: Cớ vấp phạm mà một người có ý xấu giả bộ cảm thấy nơi một người khác hoặc nơi một sự việc không thể khiển trách º VTB.

¨ Ad vitanda scandala = Để tránh gương xấu: Tựa đề của một tư liệu xuất bản năm 1418 do Đức Giáo Hoàng Martinô V, là người lần đầu tiên cho phép các tín hữu vẫn giữ quan hệ với những người đã bị vạ tuyệt thông, bao lâu mà những người này chưa rõ ràng bị xã hội Kitô giáo công bố vạ tuyệt thông ấy. Kể từ thời kỳ này, người ta phân biệt hai hạng người bị vạ tuyệt thông: những người khả dung (tolerati) là những người mà ta vẫn có thể tiếp tục lui tới và những người phải tránh (vitandi) là những người mà các tín hữu phải cắt đứt mọi quan hệ.

SCAPULAIRE = Khăn choàng vai (do từ La-tinh scapula = cái vai): Tấm vải dài phủ hai vai và thòng xuống thấp nhiều hoặc ít về phía trước và phía sau. Ban đầu đơn giản nó chỉ là y phục lao động, khăn choàng vai đã trở thành một yếu tố đặc trưng của y phục đan viện và đã được các Dòng và Hội dòng khác chấp nhận (áo choàng tu sĩ) º Áo Đức Bà: dưới một hình thức thu hẹp, khăn choàng vai cũng đã trở thành huy hiệu của nhiều phụng hội.

SCARAMELLI (Jean Baptiste) = JB. Scaramelli. Tu sĩ Dòng Tên, nhà truyền giáo về mục vụ (1687-1752) đã để lại hai Tập Chỉ nam (Directoires) về khổ tu và thần bí, được xuất bản sau khi ông qua đời. Đó là những quyển sách được rất nhiều người đọc. Giáo lý của ông không luôn luôn thật chính xác: nó quá dè dặt đối với khoa thần bí. Scaramelli vẫn tuyệt vời trong những gì liên quan đến sự biện biệt thần loại (discernement des esprits).

Sceau —> Signe

SCÉNOPÉGIE = Lễ Lều (do từ Hy-lạp skéné = lều trại và pégnumi): Tên Hy-lạp của Lễ Lều (fête des Tabernacles) Do thái.

SCEPTIQUE = Người theo thuyết hoài nghi (do từ Hy-lạp skeptikos = người xem xét): Nói lên phẩm tính một triết gia chủ trương dừng lại ở lãnh vực kiểm tra, xem xét và không khẳng định một điều gì.

¨ Scepticisme = Chủ nghĩa hoài nghi: Triết thuyết cho rằng con người không có khả năng đạt đến chân lý cách chắc chắn hoặc là trong mọi lãnh vực (scepticisme universel = thuyết hoài nghi phổ quát. Đồng nghĩa với Pyrrhonisme); hoặc là trong một khoa học nào đó (scepticisme relatif = thuyết hoài nghi tương đối) º Thái độ của một tinh thần thiên về sự hoài nghi.

SCHEEBEN (Mathias-Joseph) = Mathias Joseph Scheeben. Giáo sư thần học tín lý ở Chủng viện Cologne, nổi tiếng xuất sắc do sự canh tân kinh viện và có một khả năng tổng hợp tuyệt vời (1835-1888). Ông là một trong những nhà thần học suy lý vĩ đại của thế kỷ XIX và tư tưởng của ông đến giờ này vẫn còn tạo nên một sự quan tâm đáng kể.

Schekhina —> Shekinah.

Schéma = Lược đồ, sơ đồ. (từ Hy-lạp có nghĩa là cách ở, bộ mặt, cái áo) —> Mégaloshème. Microschème º Schéma conciliaire = Lược đồ của công đồng: Bản tóm tắt hoặc bản tường trình về giáo lý, được soạn thảo trong những ủy ban đặc biệt và được đệ trình lên một tổng hội nghị công đồng để bàn thảo và bỏ phiếu.

¨ Mégaloschème = Áo dòng rộng (từ Hy-lạp có nghĩa là cái áo lớn): Trong Đông phương Kitô giáo, chiếc áo đặc biệt được các đan sĩ tự nguyện dấn thân vào những nhiệm vụ khổ tu khắt khe hơn những đan sĩ khác mặc (rút lui khỏi thế giới nhặt nhiệm hơn, đọc kinh cầu nguyện trong phòng dài hơn, qui luật ăn uống hạn hẹp hơn) º Đan sĩ mặc áo dòng rộng: Chính người đan sĩ mặc chiếc áo này º Đời sống của đan sĩ mặc áo dòng rộng: Hình thức sống riêng cho đan sĩ này. Đan sĩ mặc áo dòng rộng thực hiện sự toàn hảo của bậc đan tu.

¨ Microschème = Áo dòng ngắn (từ Hy-lạp có nghĩa là cái áo nhỏ): Trong Đông phương Kitô giáo, chiếc các đan sĩ thực hành một lối sống it1 nghiêm nhặt hơn những đan sĩ mặc áo dòng rộng mặc º Đan sĩ mặc áo dòng ngắn: Chính người đan sĩ mặc chiếc áo này º Hình thức định chế của lối sống của người đan sĩ này. Lối sống mặc áo dòng ngắn và lối sống mặc áo dòng rộng là như hai bậc của đời sống đan tu.

¨ Schème de comportement —> Modèle

SCHENONDI = Schenondi. Đan sĩ của Thébaðde, viện phụ của “Tu viện trắng” (Couvent blanc), gần Akhmim; ông đã sửa đổi luật Pachôme trong chiều hướng rất khắt khe († khoảng 466).

Schéol —> Shéol

Scheutistes —> Mission (Missionnaires de Scheut)

SCHISME = Ly giáo, ly khai (tiếng Hy-lạp skhisma = sự chia rẽ). Kinh Thánh. Sự chia cắt các chi tộc Israel thành hai vương quốc: Giuđa ở phía Nam và Israel ở phía Bắc, khi Salomon qua đời (931 trước CN); người ta thường nói sự ly khai của mười chi tộc vì chỉ có chi tộc Giuđa và chi tộc Bengiamin vẫn còn trung thành với vương triều Đavít mà thủ đô là Giêrusalem, trong khi mười chi tộc kia theo Giêrôbôam trong cuộc phản loạn của ông này chống lại Rôbôam —> Samaritains º Thần học. Theo nghĩa đen, tội cắt đứt sự hiệp thông công giáo và tình huống sinh ra do sự cắt đứt có tội này º Theo nghĩa nới rộng, chỉ mọi hoàn cảnh khách quan của sự cắt đứt sự hiệp thông công giáo mà không phủ nhận hoặc từ chối việc tuyên xưng đức tin º Từ khi có định nghĩa về tính bất khả ngô giáo hoàng, nhiều nhà thần học đánh giá rằng một ly giáo thuần túy, không có chút lạc giáo nào, không còn có thể có nữa.

¨ Schismatique = Người ly giáo: Người cố ý cắt đứt sự hiệp thông công giáo.

SCHIZOPHRÉNIE = Chứng tâm thần phân liệt (do từ Hy-lạp skhizein = chẻ ra và phrén = tư tưởng). Tâm lý. Chứng loạn tâm có đặc điểm là sự phân ly nhân cách, chủ thể cảm thấy mình như bị tách rời ra khỏi thế giới và ra khỏi chính mình, họ sống trong một thế giới tâm thần it1 nhiều cuồng loạn, với một ngôn ngữ và một luận lý rất mạch lạc, nhưng hoàn toàn chủ quan (rất gần với sự tự kỷ: antisme); các tâm trạng của họ rất mạnh nhưng lại làm cho họ cảm thấy như xa lạ với chính mình, và làm cho họ cảm thấy những người khác cũng như xa lạ với họ, do đó, tạo nên một sự xao xuyến rất mạnh và một sự khép kín lại trên chính mình, có thể đi đến trạng thái liệt nhược và sụp đổ của trương lực cơ (chứng căng trương lực). Hiện nay, người ta tranh cãi về ảnh hưởng của những nhân tố di truyền, hữu cơ và tâm lý khác nhau có thể là nguyên nhân của chứng này và cách điều trị những hình thức mãnh liệt của nó hiện thời rất là khó khăn.

¨ Schizoðde = Dạng phân liệt: Mọi cách cư xử hoặc nhân cách biểu lộ những nét giống như những cách cư xử tâm thần phân liệt, nhưng không vì đó mà có một chứng loạn tâm thần phân liệt thực sự.

Scola —> Ecole

SCIENCE = Khoa học, tri thức, sự hiểu biết (do từ La-tinh scientia, phái sinh do scio = biết; tiếng Hy-lạp épistémè). Triết học. đối với Aristote và Thánh Tôma, nhận thức trí tuệ hoàn hảo, nhận thức có được nhờ sự hiểu biết các nguyên nhân riêng º Sciences spéculatives = Các khoa học tư biện: các khoa học tìm kiếm sự hiểu biết bằng tình yêu chân lý đã được biết (ví dụ: Siêu hình học) º Sciences pratiques = Các khoa học thực hành: các khoa học tìm kiếm sự hiểu biết để hướng dẫn cách cư xử đạo đức của chúng ta hoặc để thực hiện một công việc (ví dụ triết học nhân văn) º Sciences modernes = Các khoa học tân thời: Tất cả những khoa tìm kiếm những định luật, mà không lo lắng gì đến việc trình bày rõ những nguyên nhân được hàm chứa bởi những định luật này º Thần học. Sự nhận thức chắc chắn và có thể chứng minh được bằng lý trí. Đối lập với ý kiến (opinion), nhận thức không chắc chắn và với đức tin, nhận thức không thể chứng minh được bằng lý trí (ví dụ khoa học về những người được chọn) º Đối tượng của nhận thức này (ví dụ khoa học vật lý) º Science de Dieu = Sự thông biết của Thiên Chúa: sự nhận thức mà Thiên Chúa có về chính mình và về tất cả những gì hiện hữu. Sự nhận thức này, còn được gọi là sự thông biết mọi sự (omniscience), là sáng tạo những sự vật mà nhận thức đó biết, nhận thức ấy lan đến tất cả những gì hiện hữu, nhận thức ấy trực giác và duy nhất. Người ta phân biệt la science de vision (tri thức thấu thị) nhờ đó Thiên Chúa thấy những gì hiện hữu và được tạo ra một cách có hiệu quả và la science de simple intelligence (tri thức đơn trí) nhờ đó mà Thiên Chúa biết những khả thể (các hữu thể, các hành vi, các phán đoán của loài người v.v...) º Don de science = ơn hiểu biết, ơn thông hiểu: Cảm thức thần linh về những sự việc loài người, những nguyên lý nhân loại, cảm thức ấy là ân huệ của Chúa Thánh Thần. Khác với ôn khôn ngoan là ơn giúp người tín hữu phán đoán những sự việc từ quan điểm của Thiên Chúa, trong sự sâu thẳm không đạt tới được của Người, ơn hiểu biết giúp khám phá được ánh sáng của Thiên Chúa, phản chiếu một cách nào đó trong các tạo vật º Science moyenne = Trung tri thức: phần đặc trưng của thần học Molina đã tu chỉnh để cắt nghĩa rằng Thiên Chúa biết cách không sai lầm những hành vi tự do của tạo vật, trong khi tránh chấp nhận sự hiện hữu của một ân sủng hữu hiệu nội tại. Cội nguồn của sự hiểu biết này là “sự thông biết nhờ đó Thiên Chúa, do khả năng hiểu biết rất cao và không thể dò xét được của mỗi sự tự do phán đoán, đã chiêm ngắm trong yếu tính của Người những gì mà mỗi người làm, vì sự tự do bẩm sinh của mình, nếu như người đó được đặt vào một thứ tự nào đó của các sự vật hoặc một sự vô cùng của các thứ tự, trong khi vẫn có thể, nếu người đó muốn, thực sự làm điều ngược lại”. Tri thức này được gọi là “trung bình” vì nó nằm ở giữa tri thức thấu thị và tri thức đơn trí. Trong một nghĩa, trung tri thức giống như một tỉnh lẻ riêng biệt trong tri thức đơn trí, cần thiết và tự nhiên như tri thức đơn trí; trong một nghĩa khác nó có thể được nói là tự do “vì sự tự do phán đoán được tạo dựng có thể tự quyết định trong những chiều hướng ngược lại, nếu trên thực tế nó tự quyết định một cách khác hơn việc nó làm. Nhờ trung tri thức, Thiên Chúa biết được sự quyết định này, thay vì sự quyết định mà Người biết một cách thực sự” (A. D’Alès. Dòng Tên). Những người theo thuyết Tôma đã nhiều lần chống đối giáo thuyết này º Sciences occultes —> Occultisme.

¨ Prescience = Sự tiền tri, sự biết trước: Sự nhận thức của Thiên Chúa về toàn thể những biến cố, cần thiết, ngẫu nhiên hoặc tự do diễn ra trong thời gian.

¨ Nescience = Sự bất lực của tri thức: sự không có khả năng hiểu biết một thực tại, vì tính siêu việt của nó.

¨ Omniscience = Sự toàn tri, sự hiểu biết mọi sự: Thuộc tính của Thiên Chúa có ý nghĩa là không có sự gì thoát khỏi hoặc có thể thoát khỏi sự hiểu biết của Thiên Chúa.

¨ Scientisme = Chủ nghĩa duy khoa học: khuynh hướng thu gom mọi tri thức về tri thức mà các khoa lý-hóa hiện đại cung cấp; đặc biệt khuynh hướng nghĩ rằng khoa học sẽ giải quyết cả những vấn đề tôn giáo và siêu hình. Trong nghĩa này, chủ nghĩa duy khoa học, phát sinh vào thế kỷ XIX, trong sự hứng khởi về những khám phá lớn đầu tiên của khoa học, là một tật đơn giản hóa quá mức.

Scolasticat, scolastique, scolie —> Ecole

Scot (Jean Duns), scotisme —> Duns Scot

Scot Erigène (Jean) —> Érigène

SCOUFOS = Nón hình trụ: nón hình trụ, màu đen, không có vành, nơi người Hy-lạp được dành riêng cho các đan sĩ và các giáo sĩ cấp nhỏ.

SCOUTISME = Phong trào hướng đạo: Tổ chức thế giới nhằm mục đích huấn luyện các trẻ em và các thiếu niên nam nữ về mặt tinh thần, thể chất, thực tiễn và công dân. Được thành lập ở Anh bởi R. Baden Powell (Scouting for boys: Hướng đạo cho con trai, năm 1908), phong trào này du nhập vào Pháp năm 1911.

Scribes, scripturaire —> Écriture

SCRUPULE = Sự bối rối (do từ La-tinh scorupulus = viên sỏi nhỏ): sự băn khoăn nhỏ hoặc sự bất ổn của lương tâm gây ra bởi một sự tế nhị tinh thần nào đó: sự chính xác lớn trong việc làm trọn bổn phận, giữ trọn qui luật; sự lo lắng chính xác và tỉ mỉ để làm một việc gì º Trong một nghĩa đặc biệt, sự bất ổn thái quá mà một số lương tâm vì những lý do vụn vặt nhất, cảm thấy là đã xúc phạm Thiên Chúa và thường xuất phát từ một nguyên nhân tự nhiên, ít nhiều bệnh hoạn; những sợ hãi ám ảnh và lo âu sợ rằng đã không tỏ bày rõ ràng trong khi xưng tội, đã ưng chịu những tư tưởng không trong sạch, đã không đọc trọn vẹn những kinh nguyện nào đó v.v...

¨ Scrupuleux = Người hay bối rối: Người dễ có những sự bối rối hoặc theo nghĩa tinh thần, do sự tế nhị của lương tâm, sự chính xác, sự lo lắng tỉ mỉ, hoặc theo nghĩa đặc biệt, do những sợ hãi thái quá, ám ảnh là đã xúc phạm Thiên Chúa, đã phạm một tội...

SCRUTIN = Sự bỏ phiếu (do từ La-tinh scrutari = lục tìm, xem xét): Sự bỏ phiếu được rút ra từ những quả cầu hoặc những phiếu được đặt trong một cái hũ và sau đó được đếm.

SCUPOLI (Laurent) = Laurent Scupoli. Tu sĩ Dòng Thêati, người Ý (1530-1610), là người đã soạn một thứ sưu tập được xuất bản dưới tựa đề là Combat spirituel (Cuộc chiến đấu thiêng liêng). Dễ đọc, tác phẩm chỉ những phương thế đạt đến sự trọn lành: Thanh luyện, khổ tu nhiệm nhặt, bắt chước Đức Kitô, thực hành bí tích.

SÉCHERESSE = Sự khô khan. Tu đức. Tình trạng linh hồn phức tạp, được nêu rõ bởi sự thiêú vắng những niềm an ủi khả giác và thiêng liêng, một sự thiếu thích thú đối với việc đọc kinh cầu nguyện, thiếu phấn khởi đối với việc thực hành các nhân đức, một sự khó khăn lớn trong việc nguyện gẫm cách suy lý lôgic, khó khăn trong việc hình thành những cảm thụ là yếu tố tạo nên một trong những khía cạnh bình thường của đời sống thiêng liêng, nhất là sau những niềm an ủi mà những khởi sinh thường nếm được, và là tình trạng, khi được chấp nhận, thì có hiệu quả thanh luyện linh hồn và thường mở đầu cho một cấp cầu nguyện và đời sống thiêng liêng cao hơn.

SECOURS = Sự cứu giúp, sự phù trợ (do từ La-tinh succursum: động danh từ của succurrere = cứu giúp, được thành lập bởi sub = dưới và currere = chạy): Hành động cứu giúp hoặc sự giúp đỡ được mang đến º Secours divin = Ơn phù trợ của Thiên Chúa: Sự cứu giúp được Thiên Chúa ban cho một cách tự do và nhưng không trong một lãnh vực mà những sức lực tự nhiên của con người cũng do Thiên Chúa tạo nên, không đủ. Ơn phù trợ của Thiên Chúa là đối tượng của mọi lời kinh cầu xin.

¨ Succursale = Nhà thờ phụ: Nhà thờ không thuộc giáo xứ hoặc nhà nguyện dự phòng º Theo Thỏa ước năm 1801, chỉ có một cha xứ cho một tổng (canton): cha xứ của nhà thờ độc nhất hoặc nhà thờ chính của thị trấn của tổng này; các nhà thờ khác được gọi là nhà thờ phụ. Các linh mục thực thi ở đó thừa tác vụ giáo xứ được gọi là succursalistes hay succursaux (các linh mục các nhà thờ phụ).

SECRET = Bí mật, mật, kín (do từ La-tinh secretus = được tách riêng, khác biệt, kín, do secernere = sàng lọc, đặt riêng) (Tính từ). Được đặt riêng ra, được giữ kín, không thấy được º (Danh từ). Sự bí mật: sự hiểu biết cá nhân được giữ kín cách chặt chẽ đối với những người khác. Sự hiểu biết cấm thông truyền cho người khác hoặc vì sự phổ biến này có thể gây thiệt hại cho một người thứ ba (sự bí mật tự nhiên) hoặc vì một lời hứa º Secret professionnel = Sự bí mật nghề nghiệp: Sự bí mật trên phương diện đạo đức gắn liền với sự thực hành một nghề nghiệp; tính cách nghiêm trọng của việc phổ biến bí mật ấy được đánh giá theo mức độ tai tiếng và sự thiệt hại nó gây ra º Secret sacramentel = Bí mật ấn bí tích, còn được gọi là Secret de confession = Bí mật tòa giải tội: sự bí mật gắn liền với việc nghe xưng tội và buộc nghiêm nhặt tất cả những người (linh mục, thông ngôn, cha mẹ một đứa trẻ) đã biết sự thú nhận các tội lỗi; sự vi phạm bí mật này do vị xá giải sẽ bị vạ tuyệt thông được dành riêng một cách đặc biệt cho Tòa Thánh.

¨ Secrétaire = Thư ký, bí thư: Viên chức được uỷ thác việc gởi các văn kiện chính thức và việc chính thức hóa các văn kiện này bằng cách áp con dấu và chữ ký của chính viên chức đó.

¨ Secrétairerie = Văn phòng thư ký, văn phòng bí thư: Cơ cấu gởi văn thư º Trước cuộc canh tân tổng quát của giáo triều được dự kiến tiếpsau Công đồng Vaticanô II, ở Rôma có 3 văn phòng thư ký. Hai trong số đó đã biến mất: La Secrétairerie des Brefs aux Princes = (Văn phòng đoản sắc gởi các quốc trưởng) và la Secrétairerie des Lettres Latines = (Văn phòng văn thư la ngữ) là những văn phòng gởi các tư liệu giáo hoàng cho những người nhận chúng, các giáo sĩ, và giáo dân, các cá nhân hoặc tập thể. Văn phòng quan trọng nhất còn tồn tại là la Secrétairerie d’Etat = Văn phòng thư ký quốc gia là văn phòng trở thành Văn phòng thư ký của Đức Giáo Hoàng (hoặc là Phủ Quốc Vụ Khanh Tòa Thánh), trong những tương quan của ngài với các Bộ và các Giáo Hội. Văn phòng này được giao phó cho vị Hồng y Quốc Vụ Khanh; là người còn có quyền triệu tập các thủ trưởng của các Bộ đến Hội đồng nội các (Conseil de calinet).

¨ Pro-secrétaire = Quyền quốc vụ khanh: Người được đặt đứng đầu Phủ quốc vụ khanh, nhưng không vì đó mà có tước hiệu và tước phẩm Hồng y quốc vụ khanh.

¨ Secrétariat = Văn phòng: Cơ cấu liên lạc và hành chánh º Trong cuộc canh tân giáo triều đang diễn ra, ba cơ cấu thuộc kiểu này đã được thành lập: Le Secrétariat pour l’unité des chrétiens = (Văn phòng hiệp nhất Kitô hữu) Le Secrétariat pour les non Chrétiens = (Văn phòng đặc trách người ngoài Kitô giáo) và Le Secrétariat pour les non croyants = (Văn phòng đặc trách người không tín ngưỡng).

¨ Secrète = Lời nguyện thầm trên lễ vật: Lời nguyện kết thúc phần dâng lễ và mở đầu phần lễ quy. Trong truyền thống Rôma xưa, được gọi là Oratio super oblata, kinh nguyện trên những gì được dâng hiến từ thế kỷ VIII ở Gaule, rồi sau đó ở Rôma, nó mang tên là Secreta vì được đọc thầm. Chỉ phần kết được hát hoặc đọc lớn tiếng để dân chúng có thể đáp lại Amen.

SECTE = Giáo phái, phái (do từ La-tinh secta, do sequi = đi theo): Suốt giòng lịch sử Giáo Hội, có một khuynh hướng đối với một số Kitô hữu, do chống lại những lạm dụng, những mặt yếu của hàng giáo sĩ hoặc của dân chúng Kitô giáo, hoặc do phủ nhận một giáo lý nào đó, nên tập hợp lại thành những cộng đoàn nhỏ khép kín. Như vậy, trong Giáo Hội sơ khai, nhất là đối với những vấn đề giáo lý, có: giáo phái Novatien, giáo phái Donat, giáo phái Marcion v.v... Vào thời Trung cổ, nhất là vì những lý do hoàn thiện đạo đức chống lại sự suy sụp của Giáo Hội: phái Lombard, Vaudois, phái những người bị hạ nhục (Humiliés) v.v... º Ngày nay, người ta dùng từ giáo phái (secte) để chỉ một nhóm tôn giáo của một số hạn hẹp các tín hữu gắn bó vào những mặc khải được tỏ ra cho người sáng lập giáo phái. Người ta đặc biệt chú ý tới giáo phái “nhà thờ” (secte de “l’eglise”) (theo nghĩa không thuộc thần học của từ này) là vì giáo phái này nhìn nhận một mặc khải (mới) khác với sự mặc khải mà Kinh Thánh làm chứng và được khẳng định là cần thiết để hiểu được mặc khải của Kinh Thánh. Vả lại, giáo phái này giới hạn sự cứu rỗi ở những thành viên riêng của họ.

Sécularisation, séculier —> Siècle

SÉCUNDUM = Theo, xét theo (tiếng La-tinh: theo) Secundum naturam = Theo bản tính: Theo bản tính, phù hợp với những đòi hỏi của bản tính. Đối lập với contra naturam = ngược bản tính: ngược lại với bản tính, đối nghịch với những khuynh hướng của bản tính, với supra naturam = vượt qua bản tính: trên bản tính, hay praeter naturam = ngoài bản tính: ở ngoài bản tính º Secundum quid = Tùy phương (tiếng La-tinh: cách tương đối, dưới một tương quan nào đó): Đối lập với per se (tự thân) hay essentialiter (theo bản chất). Như vậy, nó nói lên đặc tính của một điều gì không thuộc về một hữu thể một cách tuyệt đối và theo bản chất.

Sede vacante —> Siège

SEDRO = kinh Sedro (từ Syria có nghĩa là thứ tự): Kiểu kinh phụng vụ riêng cho nghi thức Syria: nó gồm có một dẫn nhập, một kinh ngợi khen và một kinh cầu xin.

SEGNERI (Paul, l’aýné) = Segneri (Paul, anh cả): Tu sĩ Dòng Tên, người Ý (1624-1694) nhà thuyết giảng bình dân vĩ đại mà người ta biết được những tác phẩm hùng biện và mục vụ của ông. Ông đã can thiệp vào cuộc tranh cãi thuyết Molinos bằng cách bàn luận về sự chiêm ngắm.

SEGOND (Louis) = Louis Segond. Nhà thần học Tin lành (1810-1885), tác giả một bản dịch tiếng Pháp của Kinh Thánh đã trở thành cổ điển đối với những người thuộc phái Cải Cách. Cựu Ước xuất bản năm 1874; Tân Ước năm 1880 và tác phẩm tiếp tục được tái bản.

SÉGUR (Gaston de) = Đã là một tông đồ ngoại thường của thế kỷ XIX; nhà biện giáo qua tác phẩm Những câu trả lời (Réponses) của ông đã có một tiếng vang lớn, qua việc tông đồ đáng ngạc nhiên của ông bên cạnh giới trẻ, do sự linh hướng của ông và những tập sách về đời sống nội tâm mà ở đó ông đã làm cho giáo lý của Thánh Phaolô về ân sủng trở thành phổ thông. Đức Ong De Ségur (1820-1881) đã bị mù 26 năm.

SEIGNEUR = Chúa. Đức Chúa: Từ tương ứng với nhiều hạn từ, mỗi hạn từ lại có những nghĩa khác nhau. Tiếng Do thái cũ, Adôn nói về một người thầy và khi nói về Thiên Chúa thì lại lấy một hình thức đặc biệt: Adonai (mà cách phát âm được thay thế cho cách phát âm của tứ thánh tự mỗi khi các Sách Thánh viết Giavê) º Baal, mà trong Cựu Ước, đã trở thành như một tên chung của các vị thần giả (faux-dieux), có thể, thường xuyên hơn, trong miệng của một người đàn bà, có nghĩa “chồng tôi” º Chính cách dùng được đổi mới này, mà các môn đệ của Đức Giêsu đã chấp nhận để nói lên phẩm tính Đấng Cứu Thế. Bản Bảy Mươi dịch bằng từ Kurios tên húy kỵ của Giavê (Thiên Chúa) º Những người Do thái-Kitô hữu dùng từ aram mârâ (mara natha, 1 Cr 16, 22: Chúa chúng ta đến) º Jour du Seigneur —> Dimanche º VTB.

SEIN = Lòng. Sein d’Abraham = Lòng Abraham: Đặc ngữ Do thái cũ, được minh họa bởi khoa tranh ảnh thời Trung cổ, chỉ một cách ẩn dụ nơi mà các linh hồn của những người công chính an nghỉ —> Limbes º Sein de Dieu = Lòng Thiên Chúa: Thiên Đàng º Sein de l’Eglise = Lòng Giáo Hội: Cộng đoàn công giáo.

Seing —> Signe

SEL = Muối: Muối là chất dễ bảo quản, mang lại hương vị cho các thức ăn, do đó tạo nên sự thèm ăn, là một yếu tố đơn giản hợp với hai tính biểu tượng: Sel purificateur et remède (muối thanh tẩy và chữa bệnh): được dùng trong nghĩa này để chế tạo nước thanh tẩy; sel de la sagesse = Muối của sự khôn ngoan: thức ăn thánh đầu tiên mà người sắp chịu phép Rửa tội lãnh nhận. Muối này làm cho người đó mất đi tính nhạt nhẽo của tội lỗi để mang lại cho họ mùi vị của Thiên Chúa º Sel de la terre = Muối cho đời: Trong Mẹ Thánh 5, 13, chỉ các môn đệ của Đức Kitô.

¨ Salaire = Lương, tiền công, lương bổng (do từ La-tinh Sal = muối; salarium = số tiền ngày xưa cho các quân nhân để mua muối): Số tiền mà theo sự công bằng phải trả cho một người lao động vì công việc đã được thực hiện và vì những gánh nặng mà người này phải chịu. Khác với từ honoraire là phần thưởng cho không của một việc làm tự do, một việc làm không phải trả bằng tiền º Theo nghĩa rộng, bất kỳ một phần thưởng nào: Le salaire du péché, c’est la mort (Lương bổng của tội lỗi đó là sự chết) (Rm 6, 23).

SELA = Ký hiệu Sela: Từ Do thái cũ, chỉ có trong các thánh vịnh, với ý nghĩa được tranh cãi từ trước kỷ nguyên Kitô giáo; có lẽ là ký hiệu âm nhạc.

SÉLEUCIDES = Triều đại Sêlêukos: Triều đại Hy-lạp được thành lập bởi Sêlêukos, là một trong ba vị tướng lãnh đã phân chia nhau đế quốc của Alexandrô Đại Đế năm 312 trước CN. Triều đại Sêlêukos đã đóng đô ở Antiokia xứ Syria và đã cai trị xứ sở này cho đến khi bị dân La-mã chinh phục; họ thường là những người bách hại dân Israel, điều này đã gây ra cuộc nổi dậy của anh em nhà Maccabêô.

SEM = Ông Sem: Một trong ba con trai của ông Noê, tổ tiên của Abraham và của dân Do thái.

¨ Sémite = Sêmít: Trong bộ sách Ngũ Thư, các dân tộc Syria, Palestin, Mêsôpôtamia, Ba-tư gắn kết với Sem, con trai trưởng của ông Noê, như là ông tổ chung của họ. Vào thế kỷ XVIII, mới tạo ra từ Sémites để chỉ không hẳn là một chủng tộc mà là những nhóm dân mà các ngôn ngữ của họ tạo thành một gia đình rõ nét. Vì vậy đúng ra là ngữ văn học hơn là dân tộc học đã cho phép gọi là sêmít những người Êthiôpia xa xôi và không-sêmít (non-sémites) những người Sumêri, thế mà những người này lại ở ngay trung tâm của miền Lưỡng Hà (Mêsôpôtamia) º Người ta phân biệt nhóm miền nam của các ngôn sứ Sêmít: tiếng A-rập, tiếng Ethiopia v.v... với nhóm miền Bắc, chính nhóm này lại được chia ra thành nhánh phương Đông (tiếng Accađia, tiếng Syria) và nhánh phương Tây (tiếng Phênêxi, tiếng Do thái v.v...). Sự so sánh thuần lý tất cả những ngôn ngữ này là những ngôn ngữ đã xuất hiện vào những thời gian khác nhau trong những khu vực rải rác, đã cho phép gặp lại một thời kỳ rất sơ khai, có trước sự chia ra thành những thổ ngữ khác nhau. Tình trạng này, đã được phục hồi một phần, của ngữ pháp và của bộ từ ngữ được gọi là Protosémitique (Tiền Sêmít) (tiếng Đức Ursemitik). Tiếng Assyria và tiếng A-rập có thể là hai ngôn ngữ vẫn còn giữ lại con số lớn nhất những nét chuyên biệt của nó.

¨ Sémitisme = Kiểu nói Sêmít: Kiểu nói, kết cấu hoặc hình thức riêng cho các ngôn ngữ Sêmít hoặc được đưa vào trong một ngôn ngữ Ấn-Âu do mượn ở một ngôn ngữ Sêmít, đặc biệt là ở tiếng A-ram và tiếng Do thái

Semaine —> Sept

SÉMANTIQUE = Ngữ nghĩa học: Một trong những phần của ngôn ngữ học: khoa học về ý nghĩa của các từ và về lịch sử của ý nghĩa này º Sémantique sacrée = Ngữ nghĩa học Kinh Thánh: Ngữ nghĩa học áp dụng vào Kinh Thánh, những nghiên cứu về ngữ nguyên và sự tiến hóa của nghĩa các từ Do thái, Aram và Hy-lạp: đây chỉ là một phần của ngữ văn học Kinh Thánh (philologie sacrée).

Semi-arianisme —> Arius

Semidalites —> Barsaniens

Semi-fidéisme —> Foi

SÉMINAIRE = Nhóm chuyên đề (tiếng La-tinh seminarium = vườn ương, do semen = hạt giống): Nhóm những tân môn đồ hoặc những nhà nghiên cứu khoa học đang thành lập hoặc đang nghiên cứu (ví dụ nhóm chuyên đề về các nghiên cứu không gian ở Đại học) º Chủng viện: Ngôi nhà thuộc giáo phận, liên giáo phận hoặc dòng tu mà ở đó, từ thế kỷ XVI (Công đồng Trentô), các linh mục tương lai chuẩn bị cho thừa tác vụ của họ. Người ta phân biệt Đại chủng viện (Grand Séminaire) là chủng viện thật sự và Tiểu chủng viện (Petit Séminaire) là một trường trung học cấp hai của các học sinh nội trú dự định bước vào Đại chủng viện º —> Scolasticat (chỉ dùng trong một số Dòng và Hội dòng) . Studium.

¨ Séminariste = Chủng sinh: Sinh viên khoa triết học và thần học đang theo học các khóa của chủng viện.

Semi-pélagianisme —> Pélage

Semi-quiétisme —> Quiétisme

Semi-rationalistes —> Raison

Sémite, sémitisme —> Sem

SEMPITERNEL = Trường tồn, trường cửu, muôn đời: Hữu thể được gìn giữ vĩnh viễn khỏi bị hư nát, nhưng không được hưởng tính đồng thời trọn vẹn của sự vĩnh cửu.

SENAULT (Jean-François): Người kế vị thứ ba của Bérulle làm bề trên tổng quyền dòng Oratiô, Senault (1599-1672) là một diễn giả xuấtsắc mà tác phẩm các Panégyriques (Bài tán tụng) đã được xuất bản, đồng thời Sénault cũng là một nhà tâm lý học bi quan qua các tiểu luận đạo đức gợi hứng từ quan điểm của Bérulle.

SÉNEVÉ = Cây cải dại: Thảo mộc một năm ở Palestin. Có thể cao đến 2 mét và các hạt của nó rất nhỏ, được dùng để sản xuất mù tạt (moutarde). Đức Giêsu (Mt 17, 20; Mc 4, 31. 32), trong các so sánh của Người, đôi khi đã nhấn mạnh đến sự đối nghịch giữa sự nhỏ nhoi của hạt và vóc dáng của cây, để nói lên hình ảnh của Vương quốc Thiên Chúa và của đức tin ban đầu, là những thực tại có khả năng phát triển vô độ.

SENS = Giác quan. Sinh học. Cơ quan có khả năng cảm giác º Triết học. Cảm thức: Năng lực nhận thức mà hành vi là cảm giác và sử dụng một cơ quan thể xác: năng lực thụ động có khả năng được làm chuyển động hoặc được biến đổi bởi những phẩm tính khả giác của sự vật º Tùy theo đối tượng của chúng: màu sắc, âm thanh, mùi vị v.v... người ta phân biệt năm ngoại quan (sens externes): thị giác, thính giác, vị giác, khứu giác và xúc giác. Sự phân chia hình thức này không nên lẫn lộn với sự phân chia các điều kiện luyện tập riêng cho khoa tâm lý thực nghiệm º Người ta cũng phân biệt 4 loại nội quan (sens internes) (các tài năng nhận thức khả giác xuất phát từ những dữ kiện đã được lãnh nhận ở bên trong bởi toàn bộ các ngoại quan): giác quan chung, óc tưởng tượng (hay phantasia), tài thẩm định được gọi là ký ức cảm giác (cogitative) nơi con người, ký ức (hoặc hoài niệm) º Sens commun = Giác quan chung, công giác, lẽ thường: Nơi các nhà kinh viện, từ này chỉ nội quan thứ nhất trong các nội quan tài năng tổng hợp đầu tiên, nó ý thức hoạt động của các ngoại quan, phân biệt và so sánh những dữ kiện của chúng º Nơi Cicêrô, từ này chỉ toàn bộ những nguyên lý chung cho tất cả mọi người º Nơi các nhà Tân Thời, từ này nói đến toàn bộ những ý kiến được lãnh nhận trong một môi trường nhát định º Bon sens = Lương tri: Khả năng phán đoán chính xác trong những tình huống khác nhau của đời sống, nhưng sự phán đoán không có tiêu chuẩn nào khác hơn là tiêu chuẩn của chính mình º Sens intime = Trực cảm nội tâm: Nơi Maine de Siran: khả năng nắm bắt trực tiếp những trạng thái nội tâm º Sens moral = Cảm thức luân lý: Tài năng phân biệt điều thiện với điều ác º Ý nghĩa: ý nghĩa một sự việc của một khoa: hướng dẫn, định hướng, ý nghĩa, lý do tồn tại (ví dụ: ý nghĩa của lịch sử) º Sens composé, sens divisé = Nghĩa phức hợp, nghĩa chia cắt: Cách mà người ta xem xét những hạn từ của một thuật ngữ để thuật ngữ này là thật (ví dụ Socrate đang ngồi thì không thể đứng). Mệnh đề này chính xác nếu người ta xem xét vấn đề ở nghĩa phức hợp (Socrate đang ngồi) chứ không phải ở nghĩa chia cắt (Socrate trong chính ông ấy) º Kinh Thánh. Sens de l‘Ecriture = Nghĩa của Kinh Thánh: Chỉ có một nghĩa Kinh Thánh, nhưng sự thống nhất nghĩa này rất phong phú và thích đáng với một giai tầng nghĩa chồng chất lên nhau, được xây dựng trên nghĩa đầu tiên là nghĩa từng chữ (sens littéral) hoặc nghĩa lịch sử, nghĩa tự nhiên của từ trong bản văn. Sau đó là đến nghĩa thiêng liêng (sens spirituel), nghĩa của sự việc mà từ nói lên ý nghĩa: nghĩa này có thể có 3 loại: Nghĩa phúng dụ (Sens allégorique): nghĩa của thực tại Cựu Ước khi thực tại này liên quan đến Đức Kitô. Nghĩa luân lý hoặc tỷ dụ (sens moral ou tropologique): nghĩa những cử chỉ và những việc làm của Đức Kitô, khi những cái này chỉ những gì mà người Kitô hữu phải làm; nghĩa nhiệm lai (Sens anagogique): nghĩa của những thực tại Đức Kitô và Giáo Hội khi những thực tại này tỏ ra sự vinh quang vĩnh cửu của Giáo Hội vào ngày tận thế. Sự phân chia nghĩa của Kinh Thánh là sự phân chia của Thánh Tôma Aquinô (Sum. Theol 1a 1, 10), tóm tắt truyền thống của các giáo phụ, nhất là từ Origênê và ngày nay đáp lại những yêu cầu của khoa học chú giải Kinh Thánh, là khoa bắt buộc phải tính đến những chuyển vị các hình ảnh từ thế kỷ này sang thế kỷ kia khởi đi từ một số các sự kiện. Chính vì vậy mà manna của sa mạc, ngay từ đầu chắc chắn là một thứ trái của một số cây được gió mang đi, sẽ trở thành biểu tượng sự can thiệp quan phòng của Thiên Chúa cho dân Người và trở thành hình ảnh của Thánh Thể (Ga 6). Cũng vậy, sự Xuất Hành sẽ trở nên dấu chỉ của sự cứu chuộc, của bí tích Thánh Tẩy, của sự giải thoát sau này. Trong Kinh Thánh, cùng một sự kiện không bao giờ chấm dứt lịch sử của nó, vì nó luôn luôn được cử hành, được sống, được lặp lại bởi các ngôn sứ ở mỗi thời kỳ, trong một bối cảnh mới của lịch sử và vì như vậy, qua suốt các thế hệ, nó khai triển ý nghĩa dài dòng của nó trong đời sống của dân Thiên Chúa. Tuy nhiên, đừng nhầm lẫn một nghĩa nào trong các nghĩa này với những phúng dụ hoặc những nghĩa thích ứng (sens accommodatices), là những nghĩa chỉ dựa trên lòng đạo đức đặc biệt hoặc trí tưởng tượng riêng của người đọc º Thần học. Peine du sens —> Peine º Tu đức. Sens spirituels = Các giác quan thiêng liêng: Các chức năng hoặc các hoạt động đặc biệt, kiểu khá thụ động, đặt linh hồn trong sự tương quan với những thực tại của thế giới thiêng liêng như những giác quan của thân xác với những thực tại khả giác º Các giác quan của những kẻ lành đã được sống lại và theo một số tác giả (ví dụ Origênê), các giác quan của những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy với tư cách là đã được biến đổi, được soi sáng bởi ân sủng và báo trước vinh quang của sự Phục Sinh º Application des sens = Sự sử dụng các giác quan: Phương pháp đặc biệt của sự nguyện ngắm được Thánh Inhatiô Loyola đề nghị, gồm có việc áp dụng bằng trí tưởng tượng năm giác quan vào mầu nhiệm của cuộc sống Đức Kitô, để thấy, nghe, ngửi, nếm, sờ có thể nói là tất cả những tình huống của mầu nhiệm này, làm cho chúng xuyên thấu sâu hơn nữa vào trong linh hồn mình và từ đó rút ra một lợi ích thiêng liêng cho đời sống riêng của mình.

¨ Sensible = Khả giác. Ở nghĩa thụ động, cái gì cảm thấy được, cảm nhận được, nắm bắt được bởi giác quan. Khác với intelligible (khả tri) là cái có thể được nắm bắt bởi trí tuệ và với physique (thể lý), mầm sống của những đặc tính khả giác và khả tri º Trong các cái khả giác thuộc bên ngoài (sensibles externes), người ta phân biệt các khả giác riêng (sensibles propres) là các khả giác chỉ riêng cho từng giác quan và chỉ có thể được thâu nhận bởi một giác quan duy nhất (ví dụ màu đỏ của hoa hồng chỉ có thể được thâu nhận bởi thị giác là giác quan màu sắc, các khả giác chung (sensibles communs) (chuyển động, nghĩ ngơi, hình thái, đại lượng, số) là những khả giác giống như những cách thức của các khả giác riêng và có thể được thâu nhận bởi nhiều giác quan; khả giác ngẫu trừ (sensible per accideus) là khả giác chỉ được nhận biết một cách gián tiếp, cái được suy luận từ một cảm giác (ví dụ hoa hồng mà tôi nhận biết bằng cách thấy màu sắc của nó) º Trong các khả giác thuộc bên trong (sensibles internes), người ta phân biệt các khả giác của giác quan chung (sensibles du sens commun) (các tương quan khả giác giữa những cái khả giác riêng khác nhau), các khả giác của trí tưởng tượng, của ký ức (hoài niệm), của ký ức cảm giác (les sensibles de l’imagination, de la mémoire ou de la réminiscence, de la cogitative) º Nhạy, nhạy cảm. Theo nghĩa chủ động, có thể cảm thấy, có khả năng cảm giác (ví dụ một cái tai nhạy) º Do nới rộng, được áp dụng vào những sự vật: có khả năng phản ứng khi bị chạm nhẹ (ví dụ một phim nhạy).

¨ Sensibilité = Tính (sự) nhạy cảm: Khả năng thụ cảm, tài năng cảm thấy những tình cảm và những cảm giác, hưởng thụ, đau khổ, nhận biết những sự vật bên ngoài. Hoặc nữa, phẩm tính của cái gì là khả giác, ở các nghĩa khác nhau của từ này.

¨ Insensibilité = Sự vô cảm: Tội hoặc tật xấu đối lập với nhân đức tiết độ do thiếu sự thèm muốn khả giác; cái trái ngược với sự vô tiết độ là cái đối lập với nhân đức do sự thái quá. Nó gồm trong một sự khước từ các thú vui một cách trái lẽ và phi nhân. Sự vui thú, do bản chất, gắn liền với tu trái lẽ và phi nhân. Sự vui thú, do bản chất, gắn liền với mọi hành vi bảo tồn, hoặc của cá thể (ăn uống) hoặc của loài (tương quan tình dục), không thể trốn tránh chúng tất cả và khuyết điểm, hay tội lỗi bắt đầu ở chỗ mà, điều thuộc về con người lại bị từ khước mà không có lý do lý trí: ăn uống, là một hữu thể xã hội, chấp nhận những tương quan tình dục trong hôn nhân hoặc không trốn tránh chúng một cách dại dột. Tội này, hiếm có hơn sự vô độ, lại cũng bất thường hơn º —> Milieu.

¨ Sensation = Cảm giác (dịch từ Hy-lạp aisthesis): Aristote định nghĩa nó: hành vi duy nhất và chung cho các khả giác và cái cảm nhận (le sentant), nghĩa là hành vi của giác quan với tư cách là nó cảm nhận cái khả giác và bị cái khả giác chi phối º Các cảm giác có nguồn gốc từ các nhận thức của chúng ta và các sự thèm muốn của chúng ta. Người ta phân biệt, theo cách của các giác quan, các cảm giác thuộc bên ngoài (les sensations externes) (thấy, nghe) và thuộc bên trong (interne) (tưởng tượng, hoài niệm v.v...).

¨ Sensoriel = Thuộc giác quan: Liên quan đến cảm giác dưới khía cạnh nhận thức của nó.

¨ Sensitif = Thuộc cảm giác: Liên quan đến cảm giác dưới khía cạnh nó chỉ đơn giản bị ảnh hưởng bởi cái khả giác, nó lãnh nhận một ấn tượng (ví dụ một thần kinh cảm giác: un nerf sensitif).

¨ Sensori-moteur = Giác động. Tâm lý. Nói lên phẩm tính của tất cả mọi hoạt động sinh lý hoặc tâm lý xuất phát trực tiếp từ sự hoạt động phối hợp của các cơ quan giác quan và các cơ quan vận động và đặc biệt là hoạt động vận động trong chừng mực mà nó trực tiếp phụ thuộc vào những chức năng giác quan (đối lập với chức năng vận động cố ý do tư tưởng điều khiển) º Tâm lý học phát sinh về trí tuệ (Piaget). Chỉ giai đoạn thứ nhất của sự phát triển trí tuệ nơi đứa trẻ (từ 0 đến 2 tuổi) hoặc tất cả các hoạt động nhận thức xảy ra trực tiếp phụ thuộc vào những phản ứng giác động.

¨ Sentir = Cảm thấy, cảm nhận. Cảm nhận bằng các giác quan, chính yếu là bằng khứu giác và xúc giác º Cảm thấy một tình cảm, đánh giá một cách tình cảm một điều gì; nhận biết bằng trực giác, tư duy º Sentire cum ecclesia = cảm thấy với Giáo Hội (tiếng La-tinh: cảm thấy, tư duy cùng với Giáo Hội). Sắp xếp các tư duy và đánh giá của mình trên tư duy và đánh giá của Giáo Hội chiến đấu (Eglise militante). Công thức này cô đọng những chỉ dẫn, được lập thành 18 qui tắc mà Thánh Inhatiô Loyola đã đưa ra ở phần kết thúc quyển Linh Thao, để bảo đảm tính chính thống.

¨ Sentiment = Tình cảm, tâm tình. Sự kiện tâm lý trung gian giữa cảm giác tình cảm không được gợi lên trực tiếp bởi một kích thích vật lý và ý tưởng hoặc sự hướng chiều thiêng liêng. Tình cảm có thể chỉ một trạng thái tâm tình (ví dụ tình cảm âu yếm, tình cảm ghen tương), một sự kiện của nhận thức (Đồng nghĩa với opinion, avis = ý kiến) hoặc cả cái này và cái kia cùng một lúc º Sentiment religieux = Tình cảm tôn giáo: sự hướng chiều về những hành vi tôn giáo và sùng bái º Sentiment esthétique = Mỹ cảm: nhận thấy cái đẹp bởi một thứ thái độ tự nhiên, nội tâm, nơi người nghệ sĩ.

¨ Sentimental = Tình cảm, đa cảm: Nói về những sự vật: mang tình cảm, ở nghĩa gây xúc động, và thường là một sự thái quá (đối với lý trí) về tình cảm (ví dụ một sự giáo dục tình cảm, một giọng tình cảm, một tôn giáo tình cảm) º Khi nói về con người: vui thích trong những tình cảm và những biểu lộ sự âu yếm.

¨ Sensuel = Thuộc nhục dục, dâm dục: liên quan đến một giác quan được xem như phương tiện hưởng thụ tình dục º Khi nói về một người: bị lôi cuốn đến sự vui thích nhục dục.

¨ Sensualité = Sự nhục dục, sự dâm dục: Khía cạnh của tính nhạy cảm liên quan đến những ước muốn và những hưởng thụ tình dục. Trong nghĩa này, sự nhục dục là thành phần của bản tính con người º Khuynh hướng để cho mình bị lôi kéo và bị khuất phục bởi những ước muốn tình dục của mình, chống lại với sự phán đoán của lý trí lành mạnh; trong nghĩa này, nó là một tội nghịch cùng nhân đức tiết độ º Đối với thần học thời Trung cổ và Kinh viện, tính nhạy cảm là năng lực của nhận thức; sự nhục dục là năng lực thèm muốn tương ứng với nó. Trong nghĩa này, sự nhục dục là điều bẩm sinh và liên quan chẳng những đến những ước muốn tình dục mà còn đến những sự thèm muốn khác hoặc những ước muốn của tất cả mọi giác quan (thị giác, thính giác, vị giác v.v...)

¨ Sensualisme = Thuyết duy cảm. Triết. Học thuyết theo đó thì những nhận thức của chúng ta đến chỉ từ cảm giác mà thôi º Đạo đức. Tính dâm dục: Đặc tính của một tác phẩm dâm dục (ví dụ tính dâm dục của một tiểu thuyết).

¨ Sentence = Châm ngôn (do từ La-tinh sentire = cảm thấy): Châm ngôn về sự khôn ngoan, về kinh nghiệm hoặc về đạo đức º Les Sentences = Các Châm Ngôn: Tác phẩm thần học của Pierre Lombard, giám mục Paris († 1159) là tác phẩm dùng làm căn bản cho các sinh viên khoa thần học thế kỷ XII và XVI. Tác phẩm gồm 4 quyển chia ra thành hai phần: Các Thực Tại (Les Res) (quyển 1đến quyển 3) và các Dấu Chỉ (Les Signa) (quyển 4) º Bảng X º Giáo luật. Án quyết: Quyết định của một tòa án Giáo Hội, đi liền theo và phù hợp với một thủ tục tố tụng mà do đó do một vụ án, tranh tụng hoặc hình sự, được xét xử º Quyết định có tính cách hành chánh do Đức giám mục đưa ra, độc lập với tất cả mọi hình thức pháp lý, trong một số tình huống nghiêm trọng, chống lại một giáo sĩ phạm tội º Ferendae sententiae (peine) = Hình phạt hậu kết: thuật ngữ La-tinh: ferenda (est) sententia: án quyết phải được đưa ra (để cho hình phạt bị chuốc lấy). Nói lên phẩm tính một hình phạt không phải gánh chịu, do chính sự việc (ipso facto), chỉ vì phạm tội mà thôi, nhưng phải bị phạt do nhân (ab homine), nghĩa là bởi một án quyết của thẩm phán hoặc của bề trên có thẩm quyền º Latae sententiae (peine) = Hình phạt tiền kết: Từ ngữ La-tinh phản qui tắc: lata (est) sententia = án quyết được đưa ra. Nó như được đưa ra trước ở trong luật phân định hình phạt. Nói lên phẩm tính một hình phạt bị bắt phải chịu do chính sự việc (ipso facto) vừa khi phạm tội mà không cần phải có sự can thiệp của một thẩm phán hoặc một bề trên có thẩm quyền.

¨ Assentiment = Sự ưng thuận, sự đồng ý (theo) (tiếng La-tinh assensus): Hành vi của trí tuệ lao vào chân lý hoặc dưới tác động của chính đối tượng, được nhận thấy trong chính sự hiển nhiên của nó (các nguyên lý đệ nhất) hoặc được biểu hiện do một đối tượng khác (kết luận của một lý luận), hoặc dưới tác động của ý muốn, khi đối tượng không được biết một cách đầy đủ để cất đi khỏi chính nó sự gắn bó của trí tuệ º Assentiment de foi (assensus fidei) = Sự thuận theo của đức tin: Chính yếu tính của hành vi đức tin với tư cách xuất phát từ trí tuệ dưới hình thức một phán đoán (một khẳng định), ví dụ nói lên: vâng, Thiên Chúa là một, trong ba ngôi vị. Nhưng sự thuận tình với một chân lý vượt quá năng lực của lý trí con người và của mọi trí năng thụ tạo, thì không có thể có mà không có sự ưng thuận của ý muốn là cái có khuynh hướng tin.

¨ Consentement = Sự ưng thuận (tiếng La-tinh consensus, phái sinh do consentire, do cum = với và sentire = suy nghĩ, tư duy). Đạo đức. Hành vi mà qua đó ý muốn gắn bó với một phương cách đã chọn và đã được trình bày bởi lý trí trong lời khuyên của nó º Consentement matrimonial = Sụ ưng thuận hôn nhân: Hành vi mà qua đó mỗi người tự trao thân cho người kia và lãnh nhận người đó làm bạn trăm năm. Trong phụng vụ Rôma, hành vi này được nói lên bằng từ vâng (oui) của mỗi người trong hai người sắp kết hôn, đáp lại câu hỏi của vị linh mục º Echange des consentements = Sự trao đổi những sự ưng thuận: Sự ưng thuận kế tục nhau của từng người phối ngẫu một khi cử hành bí tích Hôn Phối. Sự trao đổi này là yếu tố cấu tạo nên bí tích Hôn Phối º Consentement au péché = Sự chiều theo tội lỗi = Sự gắn bó trong lòng với tội lỗi trong một hoàn cảnh nhập nhằng bên ngoài º Consensus des Pères = Sự đồng thuận của các Giáo Phụ: Sự thống nhất của các Giáo Phụ Giáo Hội về một điểm giáo lý.

SÉPARÉS = Những người ly giáo, phân ly: Các Kitô hữu, thành viên của các Giáo Hội Kitô giáo tách rời khỏi Giáo Hội Rôma hoặc do Ly khai (Schisme) hoặc do Cải Cách (Réforme).

¨ Séparation = Sự phân chia: Theo nghĩa rộng, hành động, tình trạng tách rời giữa Giáo Hội và Nhà Nước, thường với tính cách xấu trong những gì liên quan đến các quốc gia của cộng đoàn Kitô giáo xưa ở thời Trung cổ º Đối với nước Pháp hai cuộc phân chia đều đã xảy ra chỉ do một bên và đã kết thúc cách tàn nhẫn: cuộc phân chia thứ nhất do nền Đệ Nhất Cộng Hòa (Hội nghị Quốc Ước là hội nghị mà năm 1795 đã tố cáo thỏa ước năm 1516); cuộc phân chia thứ hai do Đệ Tam Cộng Hòa, năm 1905 đã tố cáo thỏa ước năm 1801 º Nơi khác, sự phân chia không biểu lộ cùng một đặc tính tan vỡ tàn nhẫn: như ở Hiệp Chủng Quốc từ những lúc đầu (1789) º Séparation des époux = Sự ly thân vợ chồng. Giáo luật. Sự hủy bỏ công đồng hôn nhân, mặc dầu mối dây hôn phối vẫn tồn tại, được tuyên bố bởi thẩm quyền Giáo Hội vì những lý do nghiêm trọng. Trong phần nhiều các trường hợp, ít nhất là trong những gì liên quan đến nước Pháp, sự ly thân chỉ được tuyên bố bởi một tòa án dân sự; nó có thể, tùy theo luật dân sự, chuyển thành ly dị trong một số điều kiện.

SEPT = Bảy: Con số thánh, biểu tượng của sự hài hòa và viên mãn, thường được nhắc đi nhắc lại trong Kinh Thánh và trong truyền thống Do thái cũng như truyền thống Kitô giáo.

¨ Septénaire = Nhóm bảy, bộ bảy: Nhóm gồm bảy phần. Tính cách thánh của con số 7 có lẽ phát sinh từ sự quan sát thiên văn (7 hành tinh); trong Tân Ước, đặc biệt là trong Thánh Gioan, vị thánh sử thường kết hợp và trình bày các sự vật thành những nhóm bảy, nó chỉ sự viên mãn của công cuộc tạo dựng mới. Các kiểu nhóm bảy: bảy ngày trong tuần, bảy phép bí tích, bảy chức thánh, bảy ơn Chúa Thánh Thần, bảy nhân đức, hướng thần và trụ, bảy tội đầu, bảy lời xin của Kinh Lạy Cha, bảy mươi lần phải tha thứ v.v...

¨ Semaine = Tuần, tuần lễ: Thời gian 7 ngày, tương ứng với một phần tư tuần trăng º Semaine d’années = Tuần bảy năm: Bảy năm phân cách hai năm Sa-bát º Semaine des semaines = Tuần bốn mươi chín năm: Bốn mươi chín năm phân cách hai năm khánh tiết (années jubilaires) º Semaine Sainte ou Grande Semaine = Tuần Thánh: Trong phụng vụ Kitô giáo, tuần đi trước lễ Phục Sinh và kỷ niệm sự Khổ Nạn của Đức Kitô º Semaine de Pâques = Tuần Phục Sinh: Trong phụng vụ Kitô giáo, tuần tiếp theo lễ Phục Sinh và kỷ niệm sự Phục Sinh của Đức Kitô º Fête des Semaines = Lễ Ngũ Tuần: Trong Cựu Ước, một trong những tên gọi của lễ Ngũ Tuần (Pentecôte) º Semaines de Daniel = Những tuần của Đaniel: thời gian 70 lần 7 năm mà ngôn sứ Đaniel (9, 24) báo trước là sẽ phải trôi qua giữa thời gian mà ông được kể như viết và thời gian Đấng Mêsia đến. Đây là một bản văn có tính cách huyền bí, khó giải thích, chắc chắn muốn nhắc lại cho những người thiếu kiên nhẫn rằng Thiên Chúa sẽ cứu dân Người khi Người quyết định.

SEPTANTE = Bản Bảy Mươi: bản dịch Hy-lạp xưa nhất trong các bản dịch Hy-lạp của Cựu Ước, được gọi như vậy vì muốn ám chỉ đến huyền thoại trong bức thư của mạo-Aristée (le pseudo-Aristée): 70 giáo sĩ Do thái thông thái đã bị cô lập để làm việc cho bản dịch này, theo một số các nhà phê bình, tên gọi bản dịch Alexandria được dành cho Bản Bảy Mươi không phải vì muốn nhắm đến nguồn gốc của nó, mà nhắm đến môi trường nó được truyền bá: thật khó để một bản văn Kinh Thánh được chấp nhận trong môi trường kiều bào Do thái (diaspora) nếu như nó không chính thức xuất phát từ xứ Palestin, nghĩa là từ các giáo sĩ Giuđêa, như Aristée nhận biết điều đó theo cách của mình. Thời gian truyền thống giữa thế kỷ III trước CN hình như chính nó là quá cao, ngay cả đối với sách Ngũ Thư (Phần còn lại của Cựu Ước được dịch sau này rất xa, và một số các sách được biên soạn bằng tiếng Hy-lạp trước CN ít lâu, chỉ có thể được đưa vào trong bộ sưu tập vào đầu kỷ nguyên Kitô giáo): Các ấn bản hiện nay gồm 54 quyển cho Cựu Ước và chứa đựng những bản văn (các thánh vịnh Salomon, sách Esdras ngụy thư) mà Công đồng Trentô không chấp nhận vào Thư Quy các sách được linh hứng. Việc đánh số các câu và ngay thứ tự các chương thường cũng khác với bản Phô Thông (Vulgata) hoặc bản Do Thái. Bản dịch Hy-lạp này, được dùng nhiều hơn bản Do thái vào thời kỳ Đức Kitô, hầu như là hình thức duy nhất mà theo đó Tân Ước trưng cầu Cựu Ước. Các khuynh hướng thần linh hóa (loại bỏ các thuyết nhân hình, lựa chọn các từ trừu tượng hơn, thay chỗ cho các từ cụ thể của bản Do thái) làm cho Bản Bảy Mươi trở thành một tư liệu chính yếu của lịch sử Kinh Thánh, chuẩn bị trực tiếp các tâm hồn cho việc đón nhận Tin Mừng.

Sept-Douleurs —> Douleur

Septénaire —> Sept

SEPTUAGÉSIME = Chúa Nhật Bảy Mươi (do từ La-tinh septuagesimus = thứ bảy mươi): Tên gọi dành cho Chúa Nhật thứ nhất trong ba Chúa Nhật chuẩn bị mùa Chay. Từ Chúa Nhật này mở ra Mùa Chúa Nhật Bảy Mươi (le temps de la Septuagésime) là mùa kéo dài đến Thứ Tư lễ Tro º Tên gọi này là do Chúa Nhật này là ngày thứ bảy mươi trước khi kết thúc lễ Phục Sinh (clausum Paschae) (Thứ bảy trong tuần bát nhật lễ Phục Sinh). Sự nới rộng trong phụng vụ thời gian chuẩn bị lễ Phục Sinh đến 70 ngày, ở Rôma chỉ mới có vào đầu thế kỷ thứ VII. Hình như nó được dựa trên việc ăn chay 70 ngày mà người Hy-lạp thực hành. Người ta đã đặt 70 ngày này tương quan với 70 năm lưu đày ở Babylon, biểu tượng sự lưu đày do tội lỗi mà lễ Phục Sinh cứu chúng ta thoát khỏi.

SÉPULCRE = Mộ, phần mộ: Nơi người Israel, người ta “nằm (hoặc người ta ngủ thiếp) với Cha Ông”, người ta ước ao, ở âm phủ (shéol) người ta vẫn hiệp nhất với tổ tiên, với con cháu của họ (St 49, 29-30); người ta cũng sốt sắng ước ao được chia phần phần mộ gia đình. Mộ là một tài sản không thể nhượng cho người khác được: ngay cả một gia đình bị tước hết tài sản cũng giữ lại quyền đối với phần mộ tổ tiên của mình. Ngược lại, bị tước mất phần mộ, cũng giống như với người dân Hy-lạp, là một hình phạt đau khổ nhất: vong linh, linh hồn bị đe dọa không chỗ nghỉ ngơi, lang thang đến chỗ muôn đời và không bao giờ được an ủi º Mộ có thể được thể hiện như một mộ dưới đất hoặc như một cái giếng: nó được đậy lại bằng một tảng đá; và vì những xương cốt gây lây nhiễm sự dơ dáy, nên người ta thường sơn vôi những tảng đá này để bảo vệ chúng. Đức Giêsu gọi những người biệt phái là “nấm mồ được sơn trắng” (sépulcre blanchi) vì họ giả bộ có vẻ trong sạch, nhưng thực sự họ giữ những tâm hồn dơ nhớp º Chôn cất người chết là một hành vi cao nhất của lòng đạo đức: 2 Sm 21. 12-14 và Tb 1, 17; 2, 4.

SÉQUENCE = Ca tiếp liên: Hình thức đầu tiên của bài ca tiếp liên (prose), với tư cách là phương tiện kỹ thuật để nhớ, nhằm giúp nhớ lại phần hát ngân nga dài của Alleluia. tên gọi này vẫn còn được dùng để chỉ bài ca tiếp liên có âm điệu.

SÉRAPHINS = Các thiên thần Sêraphim. Các thần sốt mến: các tạo vật huyền nhiệm có cánh, có tay và một giọng hát, giữ nhiệm vụ bảo vệ trước Giavê. Các thiên thần này chỉ xuất hiện trong Is 6, 2-6 º Từ Do thái saraf (con rắn) đôi khi làm cho nghĩ đến khái niệm Sêraphim được phát sinh từ khái niệm những con rồng bay (Is 14, 19; 30, 6 và nhất là Ds 21, 8) trong khi các nhà ngữ học khác lại kết hợp từ serref, những con quái vật sư ưng, của văn chương Ai-cập.

¨ Séraphique (Ordre) = Dòng Phanxicô: Tên gọi dành cho Dòng Thánh Phanxicô, qui chiếu đến các dấu thánh mà thiên thần Sêraphim đã mang đến cho Thánh Phanxicô º Docteur séraphique = Tiến sĩ Sêraphim: Tên gọi theo truyền thống dành cho Thánh Bonaventura.

SÉRAPION de Thmuis = Sérapion de Thmuis. Bề trên một đan viện, sau đó làm giám mục Thmuis (Hạ Ai-cập) vào giữa thế kỷ IV. Ngài là người mà bạn thân ngài, Thánh Athanasiô đã gởi đến bốn Bức thư gởi cho Sérapion (Lettres à Sérapion) và ngài nổi tiếng với tác phẩm Euchologe, một tập gồm 30 kinh phụng vụ độc đáo.

Serf-arbitre —> Arbitre

SERGIUS de Constantinople = Sergius de Constantinople. Thượng phụ Constantinôpôli từ 610 đến 638. Người khởi xướng học thuyết Nhất Ý (doctrine monothélite) mà ngài đã xây dựng nhằm mục đích đưa những người theo phái Nhất tính (monophysites) về với Giáo Hội. Được hoàng đế Héraclius và thượng phụ Cyrus thành Alexandria nâng đỡ, ngài đã phát động một cuộc tuyên truyền hiệu quả ở Đông phương và năm 634, ngài đã tìm cách đạt được sự chấp thuận của Đức Giáo Hoàng Hônôriô. Tác động của ngài đã đạt đến việc công bố sắc chỉ Ekthesis, sắc chỉ hoàng đế áp đặt thuyết Nhất Ý (monothélisme) º —> Monoénergisme.

SEPIRANDO (Jérôme): Jérôme Sepirando. Tu sĩ Dòng thánh Augustinô, người Ý, bề trên tổng quyền của dòng, tổng giám mục Salerne, hồng y và đặc sứ tại Công đồng Trentô (1493-1563). Sự tham gia Công đồng của ngài rất lớn lao. Nền thần học của ngài đậm nét thuyết Augustinô.

Serment —> Sacré

SERMON = Bài giảng (do từ La-tinh Sermo = sự nói chuyện, đàm thoại): Bài thuyết giảng cho các tín hữu. Bài giảng đưa ra một giáo huấn về tín lý hoặc về đạo đức được mọi người vâng giữ, trong khi bài giảng Phúc âm (homélie) chú giải phần Lời Chúa được công bố trong khi cử hành phụng vụ —> Prédication º Sermon sur la montagne = Bài gảng trên núi: Diễn từ mà Đức Giêsu đã tuyên bố trên triền núi (Lc nói trên một chỗ đất bằng) sừng sững bên biển hồ Gênêsarét, khoảng 3 cây số về phía Nam Capharnaum, Mt 5, 7, theo cách của ngài, hệ thống hóa bài giảng bằng cách cấu trúc nó theo một dàn bài lý luận chặt chẽ, và phóng đại nó ra bằng những lời khác nhau mà Đức Giêsu sau này mới nói về những đề tài song song. Lc 6 trình bày chắc chắn là trung thành hơn nghĩa đen của diễn từ đầu tiên này. Trong diễn từ đó, Đức Giêsu bàn về những mối tương quan của giáo lý Người với Lề Luật và các Ngôn sứ, nhưng cũng đối lập lý tưởng mà Người đề nghị với những qui tắc và não trạng của những người biệt phái.

¨ Sermannaire = Tác giả bài giảng, sách bài giảng: Hoặc là tác giả của các bài giảng danh tiếng, hoặc là sách phụng vụ, ngày nay đã được lấy lại trong sách kinh Nhật Tụng, xuất hiện ở Rôma vào khoảng các thế kỷ VI-VII, chứa những bài giảng của các Giáo phụ mà người ta đọc ở Kinh Thần Vụ, hoặc đơn giản là một tập các bài giảng hoặc toàn bộ các tác phẩm hùng biện của một thời kỳ.

SERPENT = Con rắn: Trong St 1, ma quỷ đã lấy hình của con vật mưu mô nhất trong các con vật để cám dỗ ông Ađam và bà Eva, Thiên Chúa đã chúc dữ con rắn; ngoài ra còn đặt sự thù địch giữa nó và loài người mà một chồi sẽ dẫm nát nó º Trong Xh 4 và 7, Thiên Chúa ban quyền cho ông Môsê và Aaron biến đổi chiếc gậy của họ thành con rắn và ngược lại để mang lại uy tín cho các vị bào chữa cho dân tộc đã được chọn, bên cạnh Pharaon º Trong Ds 21, Thiên Chúa trừng phạt những lời trách móc của dân Người bằng những con rắn, nhưng đề nghị họ phải có đức tin để làm thuốc giải độc; Con rắn đồng (le serpent d’airain) được ông Môsê dựng lên để chữa lành những ai đưa mắt nhìn lên nó, giai thoại mà ý nghĩa đã được Đức Giêsu mặc khải trong Ga 3, 14-15 º Khải huyền 12, 9 và 20, 2 bảo đảm cho chúng ta về lối thoát khỏi sự chống đối do con rắn tạo nên nhằm phá vỡ kế hoạch của Thiên Chúa.

SERTILLANGES (Antonin-Dalmace) = Antonin-Dalmace Sertillanges. Tu sĩ Đa-minh, người Pháp, triết gia, nhà biện giáo, nhà thần học và nhà cổ văn học cao cấp (1863-1948). Ông là một trong những người gầy dựng nhiệt thành nhất cuộc canh tân trí tuệ và thuyết Tôma trong lòng giới Công giáo Pháp vào thời kỳ cận đại.

SERVIR = Phục vụ, phụng sự, làm tôi, làm nô lệ (do từ La-tinh servire = làm nô lệ): Hoàn thành một số chức vụ hoặc một số bổn phận đối với một cá thể hoặc một tập thể º Ở trong tình trạng nô lệ, làm tôi º VTB.

¨ Serviteur = Tôi tớ: Cựu Ước gọi nhiều người là tôi tớ của Giavê: Abraham (Đnl 9,27) Gióp (G 1, 8) và cả Nabuchodonosor (Gr 27, 6; 43, 10) vì họ đã thực hành sự phụng tự Giavê hoặc đơn giản, đã lãnh nhận một sứ mệnh từ Người º Trước lưu đày, người ta nghĩ rằng dân Israel có thể được gọi là Tôi Tớ của Giavê chỉ là nhờ và vì những vị đại diện tinh tuyền nhất của họ; nhưng sau khi từ Babylon trở về, ý tưởng mọi dân tộc đều xứng đáng với tước hiệu này, đã được tổng quát hóa, và thuật ngữ này rất thường dùng: Is 44, 1; Ed 28, 25; Gr 30, 10 º Bốn bài thơ của Isai (42, 1-4; 49, 1-6; 50, 4-9; 52, 13, 33. 12) tạo thành những “bài ca của Người Tôi Tớ” (Chants du Serviteur), mà nhân đó, người ta đã tự hỏi người tôi tớ mà những đau khổ được mô tả, có phải đơn giản là dân Israel, hay là một người nào (ví dụ vua Joakim) hoặc một vị thiên sai (Messia) sắp đến. Điều có thể nhất, như tất cả truyền thống Do thái giáo cũ và một số lớn các người công giáo sau các Giáo phụ đã nhìn nhận, là người ta thực sự muốn có một lời tiên tri về Đấng Thiên Sai dựa trên văn bản: Mt 8, 17; Mc 15, 18; Lc 22, 31; Ga 12, 38 trưng dẫn rõ ràng những đoạn văn này để chứng minh sự thực hiện các lời tiên tri đó nơi Đức Giêsu º VTB.

¨ Servitude = Sự nô lệ, thân phận nô lệ: Tình trạng của một người làm nô lệ (từ tiếng Pháp này có nghĩa nhẹ hơn sự nô lệ và nặng hơn chức năng tôi tớ) º Kinh Thánh. Người Do thái, với tâm trạng đã từng là nô lệ dưới thời các Pharaon, sau cuộc xuất hành, đã dùng cái tên Ngôi nhà nô lệ (Maison de servitude) để ám chỉ nước Ai-cập (Xh 13, 3) º Thân phận của những người trong các con trai của các tổ phụ nhưng lại không phải là tổ tiên của dân tộc đã được chọn, cũng bĩ dân tộc này xem như thấp hơn những người khác (Gl 4, 24) º Đạo đức. Servitude du péché = Sự nô lệ tội lỗi: hậu quả đặc thù của tội lỗi, đã cho tâm trí, với tư cách là hình ảnh của Thiên Chúa, nhưng lại trở nên nô lệ của những gì thấp kém hơn nó (Rm 6, 16, 20) º Tình trạng của người đã trở thành không có khả năng tự ngăn cản mình phạm tội —> Esclavage.

¨ Service divin = Sự hầu việc Chúa: Tên mang tính chủng loại trong các Giáo Hội Cải Cách dành cho những cử hành được thực hiện ở Đền thờ º Trong Giáo Hội Công Giáo, người ta gọi Service (lễ mồ), một thánh lễ Requiem tiếp theo có phần làm phép mồ, được cử hành để cầu cho một người quá cố.

¨ Servile (¬uvre) = Công việc nô dịch, việc xác (do từ La-tinh servus = người nô lệ hoặc nông nô): Ngày xưa, công việc mà người ta bắt những người nô lệ phải làm. Ngày Chúa Nhật không một sự áp đặt công việc nô dịch nào được phép º Ngày nay, công việc trái ngược với sự thánh hóa ngày Chúa Nhật.

¨ Servantes = Các nữ tỳ: Tên gọi “Các Nữ Tỳ” (Servantes) đã được một số các Hội dòng nhận, trong đó có các Nữ Tỳ của những người Nghèo Khó (Servantes des Pauvres), được thành lập tại Angers năm 1872 do Dom Camille Leduc, đan sĩ Solesmes, nhằm chăm sóc các bệnh nhân thiếu thốn và lo những công việc bác ái khác nữa.

¨ Servites = Dòng Tôi Tớ Đức Bà: Dòng thành lập năm 1233 do bảy thương nhân giàu có ở Florentia đã tự nguyện từ bỏ thế gian để chuyên tâm vào việc phụng sự Đức Bà với một lòng tôn sùng đặc biệt các sự Đau Khổ của Người. Các Tôi Tớ Đức Bà có nhiều tu viện, nhất là ở Ý và điều khiển tổng phụng hội Đức Bà Bảy Sự (Đau Khổ).

SETH = Sét: St 4, 25 coi ông như là con trai thứ ba của Ađam và Eva, và là cha của Enos. Một số nhà biên soạn quyển Ngũ Thư đôi khi đặt con cháu của người nhân đức này (các con cái của Thiên Chúa) đối lập với con cháu của người đã bị ruồng bỏ là Cain (các con cái của loài người).

SEUL = Duy nhất, độc nhất, cô độc , một mình, đơn thuần: Độc nhất, loại trừ tất cả những cái khác ra º Người sống không có bạn º Đơn thuần, không có gì được thêm vào đó.

¨ Solitude = Sự cô đơn, sự hiu quạnh, nơi tĩnh tâm, nơi thanh vắng: Tình trạng của một người ở một mình, sống một mình, hoặc do áp lực của hoàn cảnh, hoặc do sở thích, do lựa chọn º Nơi mà người ta sống ẩn dật xa rời thế gian, xa rời những tương giao của loài người. Với các Giáo phụ sa mạc và các đan sĩ xưa, thì đây là tên gọi khác của từ désert (sa mạc, nơi vắng vẻ) º Tên gọi dành cho một số nhà dùng để tĩnh tâm º Năm huấn luyện và học tập tu đức chuẩn bị bước vào Hội Xuân Bích (Compagnie de Saint-Sulpice). Nó được thực hiện trong một nơi gọi là “La Solitude” (Nơi thanh vắng), do đó có tên của nó (La Solitude: Năm thanh vắng) º VTB.

¨ Solitaire = Người đơn độc, cô đơn, ẩn sĩ: Người ở một mình, thích ở và sống một mìnhj. Tên gọi khác để chỉ tu sĩ ẩn cư, người ẩn tu º Solitaires de Port-Royal = Các ẩn sĩ Port-Royal: những người phần đông rất có danh tiếng, do ước muốn đời sống trọn lành, nên đã rút lui ra khỏi thế gian và chuyên tâm vào một cuộc sống sám hối, cầu nguyện, suy gẫm, trong đan viện cũ của các nữ tu Xitô ở Port-Royal des Champs. Đã bị bỏ năm 1625. Lịch sử về các ẩn sĩ này fi ẩn sĩ này đầy sóng gió: đan viện hoàn toàn bị tiêu hủy năm 1710 º Solitaires de Saint-Sulpice = Các ẩn sinh Xuân Bích: các thành viên của Hội Xuân Bích cư trú trong nhà của họ gọi là “La Solitude”, để được huấn luyện ở đó º Acte solitaire = Tội thủ dâm: tội dâm ô phạm trên chính mình.

SÉVÈRE d’Antioche = Sévère d’Antioche. Người gốc Pisidia, đan sĩ ở tu viện Pierre l’Ibérien ở mayouma (Palestin), thượng phụ Antiokia từ 512 đến 518. Vào thời gian này, ngài đã phải trốn sang Ai-cập và qua đời ở đó năm 538. Sévère là một nhà thần học vĩ đại của phái Nhất Tính (monophysisme) sau Calcêđônia và là một nhà tuyên truyền rất hoạt động. Khoa Kitô học của ngài, rất gần với Kitô học của Thánh Cyrillô thành Alexandria, bị lên án do sự chống đối kịch liệt của ngài với định nghĩa của Calcêđônia và giáo thuyết của Thánh Lêô. Ngài đã để lại những tiểu luận bút chiến (chống lại Julien d’Halicarnasse, Jean le Grammairien: Contra impium Grammaticum: chống lại Grammaticô vô đạo), nhiều bức thư và bài giảng Kinh Thánh.

SÉVÉRIEN de Gabala = Sévérien de Gabala. Giám mục Gabala ở Syria, qua đời sau năm 408. Nhà thuyết giảng được đánh giá cao, nhất là ở Constantinôpôli nơi ngài thường lưu trú. Ngài là một trong những giám mục dua nịnh đã âm mưu chống lại Thánh Gioan Kim Khẩu và cấu kết với Théophile thành Alexandria. Người ta còn giữ lại một ít các bài giảng Tin Mừng (Homélies) của ngài.

SEXAGÉSIME = Chúa Nhật Sáu Mươi (do từ La-tinh sexagesimus = thứ sáu mươi): Tên gọi dành cho Chúa Nhật thứ hai trong ba Chúa Nhật chuẩn bị Mùa Chay º Tên gọi này là do Chúa Nhật này nhằm ngày thứ sáu mươi trước Medium Paschae (Thứ Tư sau lễ Phục Sinh): Việc phụng vụ nới rộng thời gian chuẩn bị lễ Phục Sinh đến sáu mươi ngày được thực hiện ở Rôma vào khoảng năm 594. Việc thực hành này cũng đã có ở Capone vào năm 546 và hình như vào thời kỳ này, trong hai thành phố trên đây, việc tổ chức Tuần Phục Sinh ngưng lại vào ngày Thứ Tư.

SEXTE = Giờ Sáu (do từ La-tinh sextus = thứ sáu). Phụng vụ. Giờ nhỏ của sách Nhật Tụng Rôma, có nguồn gốc từ đan viện. Giờ này phải được cử hành vào giờ thứ sáu trong ngày tính từ lúc mặt trời mọc hoặc giữa trưa º Giáo luật. Cuốn sách thứ sáu: Người ta gọi le Sexte, quyển sách thứ sáu của Tập Sắc lệnh (Décrétales) được Đức Bônifaciô VIII xuất bản năm 1298, sưu tập chính thức, là một trong những nguồn Giáo luật hiện nay.

SEXUALITÉ= Tính dục, giới tính. Phân tâm. Nơi Freud, ý niệm về tính dục có một ngoại trương và một nội hàm lớn hơn trong cách sử dụng thông thường. Sự kiện có tính dục trẻ em khơi dậy những vùng kích dục và những hoạt động khác với các cơ quan sinh dục và các hoạt động sinh dục, và sự khám phá lâm sàng của hoạt động tính dục trong các hoạt động có những đối tượng và cung cấp những thỏa mãn xem ra rất xa lạ với lãnh vực tính dục (nhưng không vì đó mà thiết yếu là những sự bại hoại), đã đưa Freud đến chỗ không định nghĩa tính dục bằng một đối tượng hoặc một khoái lạc kiểu tình dục theo nghĩa cổ điển của từ này: đối tượng có thể rất khác, do sự chuyển dịch các vây hãm, mục đích có thể khác (ví dụ trong sự thăng hoa) và nguồn phát sinh cũng có thể khác. Như vậy, tính dục chỉ tất cả những gì mà trong lãnh vực xung năng, không phải là xung năng tự bảo tồn, đơn vị của nó được định nghĩa bằng sự kiện nó luôn luôn phụ thuộc vào một giá đỡ thân xác nhất định (khác với tình yêu) và nó nhằm vào một sự khoái lạc ít phụ thuộc vào sự thỏa mãn một nhu cầu sinh lý hơn là vào những điều kiện hoàn toàn tâm lý (thường nhất là vô thức) là những cái xác định sự lựa chọn đối tượng và tổ chức hoạt động (khác với bản năng). Như vậy, tính dục là một trong hai sức mạnh tâm lý lớn mà vai trò là quyết định trong sự phát sinh và cấu tạo nhân cách, đối với những đối tượng và những hoạt động không thuộc tình dục theo nghĩa cổ điển của từ, nhưng sẽ được nói là tính dục (sexuels) theo nghĩa của Freud. Từ Freud, các trường phái phân tâm học rất thường được phân biệt lẫn với nhau do vai trò lớn hơn hoặc kém hơn mà các trường phái dó dành cho tính dục được quan niệm như vậy. Jung là người thu hẹp tính dục đến mức tối thiểu, gần nhất với nghĩa cổ điển º —> Libido.

SHAHADA = Lời tuyên tín Hồi giáo: Lời tuyên tín Hồi giáo: “Tôi chứng nhận chỉ có một Thiên Chúa duy nhất và Mahômét là sứ giả của Người”.

SHAKTI = Năng lực sáng tạo: Từ tiếng Phạn, chỉ sức mạnh của một vị thần, được nhân cách hóa trong phần nữ của bản tính kép đôi của vị thần đó. Trong một số giáo phái, chính shakti trở thành đối tượng chính của sự sùng bái.

SHAKERS = Giáo phái Shakers: Từ tiếng Anh có nghĩa là những người run rẩy, dành cho phái Quakers như là biệt danh vì những biểu hiện xúc cảm của các cộng đoàn của họ.

SHEKINAH = Sự Thiên Chúa ở giữa dân Người (Từ aram có nghĩa là nơi ở): Sự hiện diện của Thiên Chúa ở giữa dân Người.

SHEMA ISRAEL = Hãy lắng nghe, hỡi Israel (Từ Do thái: Hãy lắng nghe, hỡi Israel): Những từ đầu tiên của lời kinh trọng thể trong Do thái giáo, gồm có ba đoạn sách Ngũ Thư (Đnl 11, 4-9; 11, 13-21; Ds 15, 37-41). Nơi Người Israel, kinh Shema đóng vai trò hơi giống Kinh Lạy Cha.

SHÉOL = Âm phủ, âm ti. Kinh Thánh. Nơi ở của người đã chết, được tưởng tượng như một cái hố (Ed 28, 8) ở tận nơi sâu thẳm của trái đất (Đnl 32, 22), bên kia vực ngầm dưới đất (G. 26, 9), nơi mà bóng tối dày đặc ngự trị (G 10, 21). Chính đó là nơi mà những người đã rời bỏ thế giới xuống, hoàn toàn không bao giờ lên lại khỏi nơi đó được nữa, bị bỏ mặc trong sự cô đơn buồn thảm. Ý tưởng về sự thưởng công vẫn chưa có đối với quan niệm về cõi âm ti này.

SHI’A = Giáo phái Shi’a: Từ tập họp chỉ một nhóm quan trọng các giáo phái Hồi giáo rất khác biệt với nhau, nhưng tất cả đều có một khởi điểm là sự nhìn nhận Ali như là Khalip (vua Thổ-nhĩ-kỳ) chính thức duy nhất, sau khi vị tiên tri qua đời. Sự khổ nạn của Hussein, giòng dõi của Ali, đã được xem như một dấu chỉ sự hiện diện và ân huệ của Thiên Chúa trên vị tuẫn đạo, và lòng sùng kính xuất phát từ đó đã làm cho việc đưa vào Hồi giáo sự mong đợi một vị thiên sai trở nên dễ dàng hơn (mahdi) và niềm tin vào một thứ chuyển kiếp. Mặc dầu trên phương diện truyền thống họ đối lập với phái Sunna mà tên gọi là do từ Sunna (truyền thống), thì cũng đừng tin rằng phái Shi’a không thừa nhận truyền thống. Ngược lại, giữa các giáo phái tự nhận mình thuộc hadith (truyện cuộc đời của nhà tiên tri Hồi giáo) này, nó đóng một vai trò còn lớn hơn những gì mà phái sunna không nghĩ đến. Những hadith chính trong các hadith riêng biệt cho phái Shi’a liên quan đến “gia đình thánh” của vương tộc Alides º  —> Islam. Sunna.

SHINTOÐSME = Thần đạo: Toàn bộ những phong tục vừa tôn giáo, vừa ma thuật, vừa đạo đức của nước Nhật cổ, cấu tạo nên một thứ tôn thờ thiên nhiên, vốn đã trở thành quốc giáo khi những bùa ngãi trong đền thờ nữ thần Amaterasa trở thành vật hộ mệnh của gia đình hoàng đế, là gia đình tự cho mình có nguồn gốc từ mặt trời.

SHIRK = Tội shirk: Theo Hồi giáo, trọng tội được cấu tạo do sự kiện kết hợp các thần linh khác vào Thiên Chúa duy nhất.

SHIVA = Thần Shiva: Trong kinh Vêcta, hình dung từ dùng để gọi vị thần gây khủng khiếp Roudra, được gọi như vậy để diễn tả cách nói ngược lại với ý “thần phù hộ”. Gương mặt vị thần này dần dần đã có được tầm quan trọng lớn hơn, cho đến khi cùng với Vishnu, trở thành một trong hai gương mặt nổi bật trong đền thờ Ấn-độ giáo. Do nguồn gốc của mình, thần Shiva sẽ giữ riêng chức năng tiêu hủy vũ trụ, chức năng mà vợ của thần là Parvati cùng đảm nhận với thần, qua hình dáng khủng khiếp của bà: Durga hoặc Kali. Là vị thần của các nhà khổ hành và của núi non, Shiva được biểu tượng bằng hình tượng dương vật được kiểu thức hóa hay là lingam (tượng dương vật). Đối với những người thờ thần Shiva, thì vị thần này đồng nhất với Đấng Tuyệt Đối hay là Brahman (Bà la môn) º —> Phallique.

SHUNYATA = Hư không (tiếng Phạn có nghĩa là hư không): Trong trường phái Phật giáo Mâdhyamika, phẩm tính riêng của thế giới các hiện tượng được xem như trống rỗng thực tại tuyệt đối. Từ quan niệm đó về thế giới xuất phát phương trình giữa samsara (sự luân hồi) và nirvana (Niết Bàn) là điều chi phối sự phát triển của nền tu đức phái Đại Thừa khoảng từ thế kỷ VI sau CN.

SIBYLLES = Các bà thầy bói (có thể do từ Hy-lạp sophos = khôn ngoan): Những người phụ nữ được linh hứng, của thế giới cổ Hy-lạp hoặc La-tinh mà, trong những cuộc lên đồng của họ hoặc khi tuyên bố những lời sấm dưới một hình thức huyền bí, họ đưa ra những câu giải đáp cho những người đến hoỉ và nói trước về tương lai. Mười phụ nữ danh tiếng nhất ở rải rác chung quanh khu vực Địa Trung Hải: Libya, Phrygia, Ba-tư, Hy-lạp và Ý.

¨ Sibyllins (Oracles) = Các lời sấm Sibylla: Trong ý muốn du nhập đạo Môsê vào trung tâm thế giới ngoại giáo, người Do thái đã nghĩ đến việc khai thác thể loại văn học các lời sấm đối với việc thu phục tân tòng của họ. Những tập sách ngoại giáo, Hy-lạp, La-tinh hoặc Đông phương, ngay từ nguồn gốc của chúng, đã là đối tượng của các truyền thuyết hư ảo; do đó những người Do thái, rồi đến Kitô hữu dối trá đã không khó khăn gì để làm cho người ta chấp nhận các lời sấm mà họ qui cho các nữ tiên tri danh tiếng. Sưu tập Hy-lạp các sách Sibylla (les Livres Sibyllins), với 14 quyển, hiện nay chỉ còn lại một phần rất nhỏ chất liệu đã được sưu tập ngày xưa: dưới hình thức những lời tiên đoán tối nghĩa, người ta lồng vào một giáo huấn đạo đức dựa trên Do thái giáo và người ta nói bóng gió đến sự mong đợi Đấng Thiên Sai cứu độ dân Israel. Việc soạn thảo các phần xưa nhất có thể lên đến thế kỷ I kỷ nguyên của chúng ta, nhưng những lần sửa lại do người Do thái-Kitô giáo hoặc là do Đại Giáo Hội (Grande Eglise) đã làm sai lệch những nét nguyên thủy đến độ không một chuyên gia nào có thể gỡ nỗi sự rắc rối đó.

Sicaire —> Zélote

SIC ET NON = Sic et Non. Tác phẩm của Pierre Abélard gom góp cùng với một trăm năm mươi vấn đề quan trọng của thần học, một loạt các chứng cứ của các Giáo phụ khẳng định về cùng một điểm nhưng người thì nói đúng (oui), người thì nói không (non). Được sắp xếp một cách có hệ thống, nhưng không có ý làm giảm uy tín của các Giáo phụ, phương pháp đã trở nên phương thức của thần học kinh viện giúp đặt những vấn đề một cách dứt khoát và nhằm giúp vượt qua những vấn đề về từ hoặc về não trạng.

SICHEM = Sikhem: Thành phố xứ Palestin, phía Đông thành phố naplouse hiện nay, trong đồng bằng giữa Núi Ebal phía Bắc (938m) và Núi Garizim phía Nam (868m). Askar, Xy-kha của Ga 4, 5 là một làng nằm hơi chênh về hướng Đông Bắc của nó. Sikhem, thành phố danh tiếng hơn 14 thế kỷ trước Cn đã bị những người Canaan chiếm đóng rồi đến những người Israel thuộc chi tộc Ephraim. Thành phố ẩn trú, thành phố tư tế, nó cũng là trung tâm quan trọng và là nơi phụng tự trước Giêrusalem xa, nơi mà nó vẫn luôn luôn ganh tị với. Sau cuộc ly khai của Giêrôbôam (1 V 12), sau khi chiếm Samaria (721), sau cuộc lưu đày (696), Sichem đã cố để lấy lại ưu thế của mình. Bị Jean Hyrcan tàn phá (128) và cảnh trí hoang tàn, Sikhem ngày nay không còn gì nữa ngoài một “gò phế tích”. Nhưng những người Samaritanô lúc nào cũng nghĩ rằng đó vẫn là thành thánh của họ, thì luôn luôn xem nó như “cái rốn của trái đất”.

SIDOINE APOLLINAIRE = Sidoine Apollinaire. Sinh tại Lyon năm 432, trước tiên ông là một thi sĩ có cảm hứng hoàn toàn thế tục. Trở thành giám mục Clermont-Ferrand khoảng năm 470, ông đã viết 9 quyển Sách các Thư (Lettres) quí báu đối với lịch sử của thời đại đó († 480-490).

SIDON = Thành Siđôn: Hải cảng rất xưa trên Địa Trung Hải, thành phố Phênicia, cách Beyrouth 30 cây số về hướng Nam và Tyr 30 cây số về hướng Bắc, được biết đến trong văn chương của các dân tộc lân cận. Tyr, kẻ thù của nó, cuối cùng đã làm lu mờ nó. Đức Giêsu đã đi thăm xứ Tyr và Siđôn (Mt 7, 24-31) và đã chữa lành một bệnh nhân ở đó, Thánh Phaolô đã đi ngang qua đó trong cuộc hành trình lưu đày đến Rôma (Cv 27, 3).

SIÈCLE = Thế kỷ, thời đại, đời, thế gian (do từ La-tinh saeculum, có lẽ thay cho từ saviculum, do gốc, su, sinh ra: thế kỷ): Sự sinh sản và một cách tổng quát, là tình trạng của cái gì bền vững, cái gì ở trong thời gian; và do phát sinh, cái gì ở trong thế gian º Vie ou activités du siècle = Cuộc sống hoặc các hoạt động trần tục: Cuộc sống hoặc các hoạt động thế tục, phàm trần, đối lập với các hoạt động thiêng liêng º Quitter le siècle = Rời bỏ thế gian, đi tu: rời bỏ cuộc sống thường ngày của thế gian để đi tu º Le siècle présent = Đời này: đời sống ở dưới thấp (đất) này, đối lập với đời sống ở trên cao º Les siècles des siècles = đời đời: Đặc ngữ Do thái cố gắng để diễn tả khoảng thời gian vô tận của thế giới được tạo dựng là thế giới sẽ không bao giờ bị hủy diệt, tuy nhiên các thành viên diễm phúc sẽ thông phần cuộc sống thâm sâu của họ vào sự vĩnh cửu của Thiên Chúa, tức là sở hữu đồng thời mọi thời gian trong một hiện tại phúc kiến duy nhất º Khoảng thời gian một trăm năm.

¨ Séculier = Thế tục, trần tục: Thuộc về “siècle” theo nghĩa thế gian, trần thế º Prêtre séculier = Linh mục triều: linh mục không vào dòng tu; đối lập với linh mục dòng (prêtre régulier) (đừng nhầm với prêtre diocésain: linh mục giáo phận, là vị linh mục có thể triều hoặc dòng) º Bras séculier = Cánh tay trần thế, thế quyền: thẩm quyền của Nhà Nước, đối lập với thẩm quyền của các tòa án Giáo Hội (ví dụ: giao một giáo sĩ cho thế quyền: giao giáo sĩ đó cho các tòa án của Nhà Nước) º Institut séculier = Tu hội đời: Tu hội tìm kiếm đời sống trọn lành nhưng các thành viên vẫn tiếp tục sống trong thế gian, không bị bó buộc vào đời sống chung.

¨ Sécularisation = Sự tục hóa: Theo nghĩa rộng, trong phần nhiều các trường hợp bị áp đặt bởi những tình huống chính trị, sự biến mất những dấu hiệu bên ngoài của đời sống tôn giáo: tập tục, đời sống cộng đồng (ví dụ các nam, nữ tu sĩ bị tục hóa) º Sự cải dụng, thường là quá đáng, những sự vật thánh, và sử dụng những sự vật này vào những việc dùng thế tục (ví dụ sự tục hóa của cải của Giáo Hội) º Giáo luật. Sự chuyển sang triều, sự hồi tục: Hành vi pháp lý được gọi là đặc quyền chuyển sang triều (indult de sécularisation), do đó mà một giáo sĩ chuyển từ thân phận dòng qua thân phận triều (ví dụ, một đan sĩ, một tu sĩ dòng rời bỏ Dòng hoặc Hội dòng của mình để đi vào hàng giáo sĩ giáo phận); hoặc một tu sĩ không phải là giáo sĩ chuyển từ thân phận dòng sang thân phận giáo dân (ví dụ một thầy, một nữ tu sĩ trở về lại thế gian) º Hành vi pháp lý được gọi là sự hoàn triều các bổng lộc (sécularisation des bénéfices), chuyển một sự vật thuộc dòng tu sang một sự vật thuộc triều (ví dụ một nhà nguyện của tu viện được biến thành một nhà thờ giáo xứ, một tu viện được biến thành chủng viện v.v...)

¨ Sécularité = Bậc giáo sĩ triều, bậc giáo dân: Theo nghĩa đen, bậc của hàng giáo sĩ triều (đối lập với hàng giáo sĩ dòng) hoặc bậc của giáo dân (đối lập với giáo sĩ) º Tính thế tục: Trong một nghĩa tân thời và phát sinh, xuất phát từ bộ từ ngữ anglo-saxon (secular, secularity), từ này chủ yếu ăn khớp với điều được biểu hiện ở Pháp bởi cách đặt vấn đề của thần học về thế tục hoặc những thực tại trần thế, của Kitô giáo trong thế giới hoặc của Kitô giáo như là đức tin, bao hàm một công việc chính trị, đối lập với một thứ tôn giáo đào nhiệm (religion de l’évasion) v.v... º Ý tưởng về Kitô giáo “hoàn toàn thế tục” có thể che đậy ý hướng của “một Kitô giáo nằm ngang” (christianisme horizontal), nghĩa là một Kitô giáo thu hẹp vào một hoạt động trong thế gian vì lợi ích của loài người, sự tương quan mà trong đó có sự gặp gỡ duy nhất khả thể của Đấng Tuyệt Đối hôm nay, hoặc nữa ý hướng của “một thuyết vô thần Kitô giáo” hoặc “hậu Kitô giáo” là thuyết vốn chỉ là sự gợi hứng Kitô giáo của một thuyết nhân bản vô thần.

¨ Sécularisme = Phong trào tục hóa: Ngôn từ của bộ từ ngữ anglo-saxon, được phiên dịch sang tiếng Pháp và chỉ phong trào tục hóa hiện nay.

SIÈGE = Ghế ngồi , tòa (tiếng La-tinh hạ cấp sedium, phái sinh do sedere = ngồi xuống): đồ dùng để ngồi º Tòa, do quyền tài phán của người chiếm nó, do sự cai quản của người đó: Siège abbatial = Tòa của viện phụ; Siège épiscopal = Tòa của giám mục; Siège patriarcal = Tòa của thượng phụ; Siège pontifical = Tòa của giáo hoàng º Saint-Siège = Tòa Thánh: Tòa của Thánh Phêrô, do nghĩa nới rộng, tòa giám mục Rôma, quyền tài phán của giám mục Rôma trên toàn thể Giáo Hội. Thuật ngữ chỉ, chẳng những là Đức Giáo Hoàng mà cũng chỉ tất cả cơ quan của giáo triều: các Thánh Bộ, các tòa án, các sở, các văn phòng, các uỷ ban º Thần học. Siège d’une vertu = Trụ sở của một nhân đức: Năng lực hoặc tiềm năng vốn là mầm của một nhân đức hoặc trong đó nhân đức phát sinh và lớn lên. (Ví dụ sự công chính có trụ sở của nó trong ý muốn)

¨ Sede vacante = Trống ngôi, trống tòa: Thuật ngữ La-tinh có nghĩa là trong thời gian trống ngôi, trống tòa: ngôi giám mục, ngôi giáo hoàng. Người ta dùng thuật ngữ này để biểu thị tính chất thời gian ngôi trống của Tòa Thánh: trong thời gian này, không có một khởi xướng nào có thể được Hồng y đoàn thực hiện, theo một tiền đề xưa Sede vacante, nihil innovetur = Trong thời gian trống ngôi, không có cái gì được đổi mới.

¨ Résidence = Nơi (sự) cư trú: Nơi thực thi một quyền tài phán º Sự bắt buộc ở tại nơi này, nếu không sẽ bị phạt.

¨ Résidentiel = Có tòa, sở tại: Phải cư trú hoặc cư trú thực tế tại một nơi đã được xác định º Evêque résidentiel = Giám mục sở tại: vị giám mục đích thân ở trong giáo phận của mình mặc dầu vị này có một phó giám mục.

¨ Possédé = Người bị quỷ ám: Người mà ma quỷ chế ngự, người bị hành hạ bởi tình trạng mà người ta gọi là sự quỷ ám º Đồng nghĩa: Démoniaque.

¨ Possession = Quyền sở hữu, quyền chấp hữu (tiếng La-tinh possessio; do từ posse = có thể và sedere = ngồi xuống): Quyền sử dụng một sự vật gì º Possession propre ou privée = Quyền tư hữu: được gọi là propriété: quyền tư hữu (thuật ngữ “propriété privée” là một sự trùng ngôn) —> Aumône º Giáo luật. Sự sử dụng một sự vật mà người ta chiếm giữ với ý định hành động như ông chủ —> Propriété. Prescription º Do nghĩa nới rộng sự hưởng một quyền thực sự, đôi khi được gọi là quasi-possession = quyền chuẩn hữu (ví dụ quyền sở hữu một bổng lộc là sự hưởng những quyền hữu ích, nói cách khác, những lợi tức của bổng lộc đó). Mise en (ou prise de ) possession = Sự chuẩn chấp: Hành vi nhờ đó người đã được bổ nhiệm theo giáo luật, được lãnh nhận quyền hưởng các quyền lực của bổng lộc của mình, đồng thời với những quyền hạn gắn liền với chức vụ của mình, do luật —> Inslallation. Intronisation. Institution cananique º Possession paisible = Quyền chấp hữu yên ổn: quyền chấp hữu không bị xáo trộn bởi một sự truất quyền thô bạo hoặc bởi một vụ kiện ở tòa nhằm chống lại người chấp hữu ºĐạo đức. Sự bị quỷ ám: Tình trạng của một người mà trong thân xác của người ấy ma quỷ có thể nói là đã ngự trị, nó điều động người đó theo ý nó như nó là ông chủ của người ấy, mục đích là để gieo sự xáo trộn vào linh hồn người ấy. Hành động áp chế của thần xấu xa được thực thi trực tiếp trên những chi thể của thân xác và chỉ xâm phạm đến những năng lực linh hồn một cách gián tiếp, qua trung gian của thân xác, trong chừng mực mà những năng lực này phụ thuộc vào thân xác để hành động. Khi lên cơn người bị quỷ ám làm tất cả những cử chỉ kỳ dị, nói những lời nghịch đạo hoặc phạm thượng, nói hoặc hiểu được những ngôn ngữ xa lạ, khám phá những sự việc ở xa hoặc ẩn kín, bày tỏ những sức mạnh vượt quá sức lực tự nhiên của lứa tuổi hoặc những điều kiện của nó. Tuy nhiên, người ta không dễ dàng gì để tỏ bày ý kiến về thực tế của một trường hợp bị quỷ ám.

¨ Dissidents = Những người ly hiệp: Các Kitô hữu mà do việc họ sinh ra hoặc do hoàn cảnh xã hội họ sống, họ ở ngoài sự hiệp thông hữu hình với Giáo Hội Công giáo, mặc dù cá nhân họ không phạm tội cá tính gì. Từ này ưa dùng hơn từ schisme (ly giáo) hoặc hérésie (lạc giáo) là những từ mà theo nghĩa đen, bao hàm một tội nghịch cùng đức mến hoặc nghịch cùng đức tin º Xã hội học tôn giáo. Những người ly khai: Từ tiêu biểu diễn tả việc gom lại những người lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, nhưng trên thực tế đã cắt đứt với Giáo Hội —> Conformistes saisonniers. Fidèles. Devôts.

¨ Assesseur = Bồi thẩm, hội thẩm, trợ tá: Trong một tòa án Giáo Hội, người phụ tá và cố vấn thẩm phán trong việc xem xét và xử án một vụ án º Trong giáo triều Rôma, tên gọi dành cho giám chức làm trọn những chức vụ thư ký cao cấp trong các Thánh Bộ: Giáo Lý Đức Tin, Giám Mục và Giáo Hội Đông Phương.

¨ Obsession = Sự ám ảnh (do từ La-tinh obsidere = bao vây, vây hãm): Ý tưởng khó chịu không ngừng tấn công tâm trí, mặc dù chủ thể không muốn º Tu đức. Cơn cám dỗ mạnh: hiện tượng ma quỷ gồm trong một loạt các cơn cám dỗ mạnh hơn và kéo dài hơn những cơn cám dỗ thường. Cơn cám dỗ mạnh ở bên ngoài (externe) hoặc bên trong (interne) tùy theo nó tác động trên các giác quan bên ngoài bằng những lần xuất hiện hoặc nó gây ra những ấn tượng, đột ngột, mạnh mẽ, dai dẳng, trong trí tưởng tượng, ký ức, những đam mê. Thường khó mà quyết định đó có phải là một cơn cám dỗ mạnh của ma quỷ thực sự hoặc là một hiện tượng bệnh hoạn đơn giản.

¨ Obsessionnel = Bị ám ảnh. Tâm lý. Nói lên phẩm tính của một cách cư xử bệnh hoạn, mà trong đó một thái độ, một ý tưởng, một hình ảnh, một cử chỉ v.v... được áp đặt cho một chủ thể một cách tự động.

¨ Obsessif = Cưỡng ám. Phân tâm. Nói lên phẩm tính của một cấu trúc nhiẽu tâm chống cự lại một số tình huống, hình ảnh, ý tưởng hoặc cách cư xử được cảm thấy cách vô thức như là nguy hiểm bằng cách lặp lại một cách không dừng lại được những đáp ứng không thích đáng và không làm thỏa mãn, nhưng chủ thể lại không có khả năng loại bỏ hoặc vượt qua. Sự ám ảnh và sự không dừng lại được là hai khía cạnh của một cấu trúc tâm lý duy nhất, được khoa phân tâm học kết liên với kiểu hậu môn (type anal) của các cách cư xử và các xung đột, và có thể đi ừ những nét nhiễu tâm đến chứng nhiễu tâm bằng cách ngang qua những hình thức loạn tính nết nhiễu tâm.

SIGER de Brabant = Siger de Brabant. Giáo sư nghệ thuật từ trước năm 1266, Siger hình như là người bảo vệ một thuyết Aristốt cấp tiến dưới cái tên không được thích đáng là thuyết Averroès (averroðsme). Ông xem sự vĩnh cửu của thế giới và tính độc nhất của trí năng con người như đã được xác lập trên bình diện triết học, mặc dù đức tin chứng tỏ rằng, trên thực tế, có điều ngược lại. Người ta trách ông, có lẽ không đúng, là đã xem nhẹ sự quan phòng của Thiên Chúa. Mặc dù xem ra ông đã tiến triển theo một chiều hướng cổ điển hơn, ông cũng bị Tòa thẩm tra làm khốn đốn, và trong số các học thuyết của ông, có nhiều học thuyết đã bị Đức Giám mục Paris lên án năm 1270 và 1277. Ông bị ám sát chết tại Orvieto trước năm 1284.

SIGNE = Dấu hiệu, dấu chỉ: thực tại mà tri giác về thực tại đó chỉ cho tâm trí và gợi lên cho một thực tại khác. Dấu hiệu có thể là một sự vật (khói, một vết) một hành vi (một cử chỉ), một lời nói hoặc một văn bản. º Signe naturel = Dấu hiệu tự nhiên: là cái có sự liên kết tự nhiên với sự vật được biểu đạt (ví dụ: sự mĩm cười, dấu hiệu của sự vui mừng hoặc lĩnh hội; cái bánh, dấu hiệu của sự nuôi sống; tiếng la, dấu hiệu của sự đau đớn). º Signe conventionnel ou artificile = Dấu hiệu qui ước, hoặc nhân tạo: là cái có một tương quan qui ước, được xã hội hoặc một người quyết định, với sự vật được biểu đạt (vì dụ: chữ viết, các dấu đại số). º Theo nghĩa rộng và thuộc loài, từ “signe” bao trùm những biểu tượng; theo nghĩa hạn hẹp, nó chỉ cái không có sự phong phú gợi lại của từ symbole (biểu tượng). Toàn bộ sự phụng tự theo nghi thức gồm có những dấu chỉ diễn tả cùng một lúc những tình cảm và đức tin khách quan của những kẻ tin. º Triết.  Signe instrumental = Dấu hiệu công cụ: dấu hiệu được biết trước nhất và nhờ đó mà biết được cái được biểu đạt. º Signe formel = Dấu hiệu mô thức: dấu hiệu chỉ được biết thứ nhì nhờ một hành vi phản xạ, sau thực tại mà nó làm cho biết. Như ý niệm là dấu hiệu mô thức của đối tượng đã được biết. º Phụng vụ. Signe de croix = Dấu Thánh giá: dấu có hình thập giá mà người ta vạch trên mình để diễn tả đức tin của mình vào Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần. Thiên Chúa được biết và được thờ lạy nhờ thập giá của Đức Kitô. º Signes sacramentels và sacramentaux —> Sacrement. Res.

¨ Seing = Ấn dấu: Ngày xưa, dấu hiệu được áp lên một văn kiện, thay thế chữ ký để đảm bảo tính chính thức của văn kiện đó. º Chữ ký: Ngày nay, chữ ký của vị bề trên Giáo hội thay thế dấu hiệu ngày xưa.

¨ Signature = Chữ ký: trả lời thuận lợi được Tòa Thánh ban cho một đơn thỉnh cầu theo những công thức qui ước. Ngày xưa, người ta phân biệt la signature papale = chữ ký của Đức Giáo Hoàng và la signature commune = chữ ký của vị đại diện Giáo Hoàng tùy theo chính Đức Giáo Hoàng hoặc người được Đức Giáo Hoàng ủy nhiệm, ví dụ vị thẩm trình viên, áp chữ ký riêng của mình vào bên dưới đơn thỉnh cầu. Người ta phân biệt la signature de grâce = chữ ký thi ân và la signature de justice = chữ ký chiếu luật tùy theo nội dung của đơn thỉnh cầu —> Rescrit. º Tòa án: tòa án xưa của các quốc gia giáo hoàng. º Signature apostolique = Tối cao pháp viện Tòa Thánh: tòa án tối cao của Giáo hội, đã được Đức Piô X thiết lập năm 1908. Tối cao pháp viện Tòa Thánh, một bên là, xét xử, căn cứ vào quyền hạn thông thường của mình, những ngoại lệ có thể được nêu ra chống lại các dự thẩm của Tòa Rôta và tính thành hiệu của các phán quyết của họ, và cũng xét xử những xung đột về thẩm quyền giữa các tòa án cấp dưới; một bên nữa là, nó, căn cứ vào một quyền hạn ngoại thường hoặc được ủy nhiệm bởi Đức Giáo Hoàng, mà thẩm định tính chất đúng luật của một sự kháng án cấp một ở Tòa Rôta. Thẩm quyền của nó không phải là không tương tự với thẩm quyền của một Tòa Phá án. Tối cao pháp viện Tòa Thánh gồm một số các thẩm phán, tất cả đều là Hồng y, có một Hồng y bộ trưởng làm chủ tịch, một Hồng y thư ký phụ giúp. Chính Tối cao pháp viện này được phụ giúp bởi các giám chức được gọi là những người bỏ phiếu (Votants) và các thẩm trình viên (Référendaires).

¨ Sceau = Con dấu, cái ấn: con dấu chính thức mà dấu in, được áp trên một tư liệu, dùng để chính thức hóa tư liệu đó, và đôi khi dùng để niêm phong tư liệu đó: cái ấn của Đức Giáo Hoàng hoặc Nhẫn Ngư Ông; con dấu của Thánh bộ Rôma, của các tòa án; các con dấu của các vị giám mục, của các Kinh sĩ hội, của các cộng đoàn v.v... º Kinh Thánh. Dấu ấn: dấu hiệu của một sự lựa chọn đặc biệt của Giavê (Ed 9, 4-6) hoặc của một tác động đặc biệt của ân sủng Người. º Thần học. Dấu ấn: ấn bí tích: ấn bí tích Thánh Tẩy, Thêm Sức, Truyền Chức Thánh. º Sceau de la confession: Ấn tòa giải tội: sự bắt buộc nghiêm nhặt phải giữ bí mật tòa giải tội. º Les sept sceauxde l’Apocalypse = Bảy ấn Sách Khải Huyền: sự tháo gỡ tuần tự bảy ấn này tiết lộ từng phần các mầu nhiệm của đời sống Giáo hội. º VTB.

¨ Signification = Ý nghĩa: điều mà một dấu hiệu hoặc một cái gì đó, hoặc một hành động, có thể cho biết một cái khác hơn là chính nó, hoặc một cách khách quan, hoặc tương quan với chủ thể xem xét nó, hoặc một cách khách quan và chủ quan. º Hành vi mà nhờ đó một sự vật có ý nghĩa. º Giáo luật. Sự thông đạt: hành vi tư pháp mang các văn kiện tố tụng và các án lệnh của các toà án đến cho các đương sự biết, nhờ sự trợ giúp của những người có đủ tư cách.

¨ Significatif = (Tính từ). Có ý nghĩa: Chỉ giá trị gợi ý đặc biệt của một dấu hiệu trong những dấu hiệu khác kém biểu lộ hơn, mà ở đó, đôi khi sự kiện một cử chỉ hoặc một hành vi được cắt nghĩa nhờ chính chúng ít hơn là nhờ một ý hướng giấu kín được lộ ra trong chúng.

¨ Signifié = Được biểu đạt: Nêu lên phẩm tính của sự vật hoặc chân lý mà một dấu hiệu làm cho nghĩ đến nó.

¨ Transsignification = Sự chuyển đổi ý nghĩa: sự mưu toan thần học trình bày bí tích Thánh Thể bằng cách làm tăng giá trị ý tưởng bánh và rượu, khi đã được truyền phép, thì có được một ý nghĩa mới, ý nghĩa sự hiện diện của Chúa. Vì công thức này không sai, nhưng không trọn vẹn, nên Thông điệp Mystérium fidei phát biểu (số 11), là phải dè chừng vấn đề đó.

¨ Signation = Sự ghi dấu Thánh giá: nghi thức Đức giám mục hoặc một linh mục ghi dấu một người hoặc một đồ vật bằng dấu Thánh giá.

¨ Consignation = Sự ghi dấu thánh giá bằng dầu thánh, việc ban phép  Thêm Sức: sự ghi dấu Thánh giá dành riêng cho việc xức dầu thánh được Đức giám mục thực hiện trên trán mỗi người tân tòng khi ban bí tích Thêm Sức. Trong một ý nghĩa rộng, đồng nghĩa với từ Confirmation (Thêm Sức). º Consignatorium = Phòng ban phép Thêm Sức: Phòng mà ngày xưa bí tích Thêm Sức được ban ở đó.

¨ Assignation = Giáo luật. Lệnh đòi ra tòa: văn kiện tố tụng mà một vị thẩm phán dùng để triệu tập một người nào phải hầu tòa.

¨ Résignation (do từ La-tinh resignare = rút lại chữ ký của mình) = Sự cam chịu: Tu đức. theo nghĩa phản thân, hành động cam chịu, nhẫn nhục, từ bỏ bản thân, phục tùng ý muốn của Thiên Chúa, nhưng đó là một sự phục tùng thiếu nhiệt tình, gần như là bị ép buộc vì người ta không thể làm khác được. Trong nghĩa này, sự cam chịu nói lên một cái gì đó kém hơn là sự chấp nhận (acceptation). º Sự từ bỏ mình: Nơi các tác giả tu đức xưa hơn, ví dụ như trong quyển Gương Phước (l’Imitation de J.C) III, 37, từ này có một nghĩa mạnh hơn, và chỉ sự từ bỏ hoàn toàn ý muốn riêng của mình và phó thác hoàn toàn bản thân trong tay Thiên Chúa, lúc đó, trên thực tế, từ này đồng nghĩa với từ abandon (sự từ bỏ mình, sự phó thác). º Giáo luật. Sự nhường lại: ngày xưa, sự từ khước một bổng lộc Giáo hội, hoặc là không điều kiện, hoặc là để được một bổng lộc khác (hoán chuyển) hoặc vì lợi ích của một đệ tam nhân (đây đúng là sự nhường lại). Ngày nay, hình thức nhường lại cuối cùng này không còn tồn tại nữa.

¨ Insignes = (Danh từ). Các phẩm hiệu: dấu hiệu đặc trưng và dấu hiệu bề ngoài của một phẩm tước. º Insignes pontificaux = Các phẩm hiệu giám mục: theo nghĩa hẹp, gậy và mũ giám mục. º Tính từ. Có phẩm hiệu: tước hiệu danh dự được ban cho một số các Vương cung thánh đường hoặc các Kinh sĩ đoàn (ví dụ: une basilique insigne = một vương cung thánh đường có phẩm hiệu).

Signata —> Matière.

Signato (In actu) —> In actu exercito.

SIKHS = Người Sikhs (Xích - ở Ấn-độ) (tiếng urdu-Pakistan - : môn đệ) Thành viên của một giáo phái hỗn hợp được một môn đồ của Kabir thành lập vào thế kỷ XVI ở Pendjab. Thuyết độc thần Hồi giáo được kết hợp ở đó một cách nghịch lý với thuyết phiếm thần của Ấn-độ giáo. Ở đó uy quyền của thầy gourou đặc biệt lớn, và lý tưởng Hồi giáo về thánh chiến đã xâm nhập vào đó. º —> Islam. Hindouisme.

SILENCE = Sự thinh lặng; im lặng, yên lặng. Tu đức. Sự không có tiếng động (và nhất là những lời nói bên ngoài, ít ra là dư thừa và không có lý do), là cái tạo điều kiện cho việc chú ý đến Thiên Chúa, đến những sự việc của Thiên Chúa và đến đời sống cầu nguyện. º Silence du coeur = Sự thinh lặng tâm hồn: Tình trạng tâm hồn của người, nhờ việc có thói quen gìn giữ khỏi những ý nghĩa vô ích, những tưởng tượng, những kỷ niệm, và nhờ sự hãm dẹp các đam mê lộn xộn, mà sống trong sự yên tĩnh nội tâm. º VTB.

SILOÉ = Hồ Silôê (phiên âm theo Bản Phổ Thông của từ Do thái Shilôah, nghĩa là: người được sai đi): tên gọi của một con kênh hoặc một cống dẫn nước (Is 8, 6) đổ vào hồ Silôê (hoặc hồ dưới. Is 22, 9) và dẫn nước từ nguồn Gihôn, nằm ngoài những bức tường thành Giêrusalem, vào bên trong thành của Đa-vít. Ezéchias (Edekia) đã thay con kênh bằng một đường hầm, được đục trong đá (2 V 20, 20; 2 Sb 32, 30) “Nước của Siloác chảy êm dịu” (Is 8, 6) là biểu tượng của đời sống, và sự an toàn mà Giavê ban phát cho dân mình. Vào thời Đức Giêsu, Hêrôđê đã vây chung quanh hồ bằng một hành lang, Đức Giêsu đã bảo người mù từ lúc mới sinh đến đó để rửa trong hồ Silôác (Ga 9, 6), cũng được gọi tắt là Siloác (9, 11), và được giải thích như “người được sai phái”, trong một những tước hiệu của Đức Giêsu đặc trưng nhất của Gioan. Vị tác giả Tin Mừng muốn gơi lên rằng những sự chúc lành từ này sẽ đến từ Đức Giêsu.

SIMANDRE = Bộ trắc, thanh gỗ: tấm gỗ hoặc kim khí người ta dùng, trong các đan viện byzantin, để gọi các đan sĩ đến đọc kinh thần vụ.

SIMÉON (ou Syméon) = Ông Simêông: từ giảm nhẹ của từ Samuel, có nghĩa là Thiên Chúa đã nghe. Tên riêng 1. của người con trai thứ hai của Giacob và Lia (St 29, 33), tổ tiên danh tổ của chi tộc Israel có cùng tên, được nêu rõ trong St 49, 5-7, với em ông là Lêvi, bởi bạo lực của ông, ám chỉ đến lịch sử của St 34, 25-31. º 2. Của cụ già đã tham dự vào việc “dâng Đức Giêsu vào Đền thánh”. Ông đã công bố Người là Đấng Mêsia được mong đợi, trong bài ca Nunc dimittis (An bình ra đi), đã chúc tụng cha và mẹ Người và đã báo trước cho mẹ Người là một con gươm sẽ xuyên qua tâm hồn bà (Lc 2, 22-35). 3. Của vị ngôn sứ có biệt danh là Niger, tiến sĩ trong Giáo hội được thành lập tại Antiokia (Cv 13, 1).

SIMILITUDE = Sự tương đồng, sự giống nhau: Đặc tính của những sự vật có cùng một phẩm chất. º Relation de similitude = Liên hệ tương đồng: sự liện hệ nối kết hai thực tại có cùng phẩm chất; đối lập với relation d’égalité = liên hệ đồng đẳng, là liên hệ nối kết hai thực tại có cùng một số lượng; dối lập với relation d’identité = liên hệ đồng nhất, là liên hệ của thực thể với chính nó hoặc của chủ thể với chính nó.

SIMON = Simon (hình thức Hy-lạp của tên Simêon): Tên riêng 1. Của vị thượng tế, con của Onias, trong Hc 50, 1-21. Đây là ông Simon II, con của Onias III, vào khoảng năm 220-195. 2. Của một trong các anh em Macabê, con của ông Mattathias, người kế vị anh mình là Jonathan năm 142 trước CN, † 135 (1 Mcb 13-16). 3. Của con trai ông Giona, thủ lãnh các Tông đồ, người mà Đức Giêsu đã đặt tên cho là Kêpha, nghĩa là Đá. 4. Của vị Tông đồ có biệt danh là “người nhiệt thành” (le zélé) (Mc 3, 18; Mt 10, 4). Hoặc là “le zélote” (Lc 6, 15) (người thuộc phái quá khích). 5. Của một trong “các anh em” của Đức Kitô (Mc 6, 3; Mt 13, 55). 6. Của người phong cùi mà trong nhà ông này ở Bêthania, Đức Giêsu đã được một người đàn bà đổ dầu thơm trên đầu (Mc 14, 3; Mt 26, 6). 7. Của người biệt phái, mà trong nhà ông này, Đức Giêsu đã được một người đàn bà tội lỗi đổ dầu thơm lên chân (Lc 7, 36-50), là người mà đôi khi được đồng nhất hoá với nhân vật trước. 8. Của cha ông Giuđa Iscariốt (Ga 6, 71; 13, 2, 26). 9. Của người xứ Kyrênê, người đã vác thập giá của Đức Giêsu (Mc 15, 21). 10. Của người phù thủy xứ Samaria, người đã được thầy phó tế Philipphê rửa tội, đã thử mua của các Tông đồ quyền ban Chúa Thánh Thần cho những người lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy, bằng cách đặt tay và đã bị thánh Phêrô quở trách (Cv 8, 6-24) —> Simonic. 11. Của người thợ thuộc da ở Gia-phô mà thánh Phêrô đã lưu lại trong nhà một thời gian (Cv 9, 43).

SIMON (Richard) = Richard Simon. Tu sĩ Dòng Oratiô, người Pháp (1638-1712). Các công trình của ông (Histoire critique du Vieux Testament - Lịch sử phê bình Cựu ước; Histoire critique des versions du N. T - Lịch sử phê bình các bản dịch Tân ước v.v...) chứng tỏ ông có một kiến thức thật uyên bác và một sự minh mẫn hiếm có, là những cái làm cho ông trở thành người tiên phong của khoa phê bình Kinh Thánh hiện đại. Nhưng những phương pháp và kết luận của ông là quá mới mẻ đối với các người công giáo của thời đại ông, và Simon đã đặt biết bao sự đam mê vụng về để bênh vực chúng và để làm cho chúng trở nên quá đáng, đến đỗi ông không còn được ai hiểu và chấp nhận, và ông đã ngã quỵ dưới sự công kích, đặc biệt là của Bossuet (Défense de la Tradition et des Saints-Pères: Bênh vực Truyền Thống và các Thánh Giáo phụ). Những vụ lên án của Giáo hội, hình như là đã tạo lý do cho những kẻ đối lập với các quyển Lịch sử phê bình (Histoires critiques), đã mang lại kết quả là làm tê liệt trong nhiều thế hệ, những nghiên cứu Kinh Thánh đã được bắt đầu một cách rực rỡ như thế với một tu sĩ Oratiô khác, ông Jean Morin, và như vậy là để cho chỉ một mình những người ngoài công giáo có được địa hạt tự do để nghiên cứu khoa học.

SIMON de Tournai = Simon de Tournai. Người gốc Tournai, dạy ở Đại học Paris, là nơi người ta đã tìm thấy ông ở Phân khoa nghệ thuật, rồi sau đó là ở Phân khoa thần học. Ông là tác giả một Tổng luận thần học (Somme théologique) và người khởi xướng loại văn chương các Quodlibets (Lời chế nhạo, giễu cợt). vào thời đại ông, ông được xem như vị thầy sáng chói nhất của Paris († khoảng 1203).

SIMONIE = Sự mại thánh. Sự buôn thần bán thánh: Sự trao đổi một của cải thiêng liêng để lấy một của cải trần thế: ám chỉ đến câu chuyện được kể lại trong Cv 8, 18-19, theo đó thì Simon, được gọi là Phù thủy, đã dâng cho thánh Phêrô tiền bạc để có được quyền ban Chúa Thánh Thần. º Sự bán và mua bí tích, quyền tài phán (ví dụ sự thụ phong một tòa giám mục, một đan viện viện phụ, nhờ một số tiền nào đó). Sự mại thánh là một trong những tật xấu chính của xã hội Giáo hội thời Trung cổ. Các giáo hoàng và các công đồng đã lên án việc này một cách rất nghiêm khắc. Hiện thời, sự mại thánh chỉ còn được quan niệm dưới hình thức một yêu cầu của một thặng dư, đối với một đồ vật đã thánh hiến hoặc đã được làm phép một cách đơn giản vì sự thánh hiến hoặc sự làm phép này.

¨ Simoniaque = Thuộc sự mại thánh: sự buôn bán bị hoen ố sự mại thánh. º Người mại thánh: Người dấn thân vào sự buôn bán này: un clerc simoniaque một giáo sĩ mại thánh.

SIMPLE = Đơn, đơn giản, đơn nhất: không kép, nghĩa là không gấp đôi, gấp ba hoặc gấp bội; nêu lên cách tồn tại của cái gì hoàn toàn là đầu tiên, ở bên kia các loài (Thiên Chúa là đơn giản: chính là sự đơn giản) hoặc của cái gì là đầu tiên ở bên trong mỗi trật tự (ordre), mỗi loại (catégorie) hoặc loài (genre). Cái đơn giản nhất trong trật tự số lượng là cái bao gồm ít yếu tố nhất; trong trật tự, phẩm chất là cái cấu tạo nên một sự thống nhất hài hòa v.v... º VTB.

¨ Simpliciter = Cách đơn thuần. (Phó từ). Chỉ rằng sự việc mà người ta nói đến, đang được xem xét: 1. Trong chính nó, một cách tuyệt đối không có một xem xét nào khác. Đối lập với sesundum quid (tuỳ phương), comparative (so sánh), respective (có tính đến) là những cái chỉ một sự xem xét theo một quan điểm nào đó. º 2. Trong toàn thể của nó, chứ không phải theo một phần của cái mà nó đang hiện là. Đối lập với secundum partem (theo từng phần) hoặc secundum quid (tùy phương) [ví dụ: con người tốt là người tốt một cách trọn vẹn, cách đơn thuần (simpliciter): người mà là thợ nề tốt, nhưng con người xấu thì tốt tùy phương (secundum quid)].

¨ Simplicité = Tính đơn sơ, chân thật. Tu đức. Phẩm tính của người mà trong các mối tương quan của người ấy với Thiên Chúa và tha nhân, đi thẳng đến mục đích, không quanh co cũng không có hậu ý. Kết liền với nhân đức thật thà là nhân đức đặt sự thật vào trong lời nói, cử chỉ, cách ở và cách sống. Đối lập với tính tráo trở là tính mà bên trong người ta muốn hoặc người ta theo đuổi điều khác với điều mà người ta thổ lộ ra bên ngoài. Nó không phải là sự ngây thơ hoặc thiếu sâu sắc, mặc dù ngôn ngữ thông thường đôi khi lấy từ này làm từ kia. Nó phải được kết hợp với đức tính khôn ngoan (Mt 10, 16). º Sự ngay thẳng ý hướng của người chỉ hướng tới Thiên Chúa, làm cho tình yêu của Người vượt thắng trên tất cả mọi sự khác, nhưng không dừng lại ở chỗ tìm kiếm vô ích số lượng những luyện tập làm cho người ấy quên mất sự thống nhất mục đích phải đạt đến (xem thánh Phanxicô Salêsiô: Introd. à la vie dévote: Đưa vào đời sống sùng mộ; phần III, ch. 30). º Oraison de simplicité —> Oraison.

SINAÐ = Núi Sinai: tên “núi của Thiên Chúa” cũng được gọi là Hôrép (hay Khôrép), theo truyền thuyết, nằm trong phần phía nam bán đảo cùng tên, tại Djebel Mousa (2300m). Nơi xảy ra ơn gọi của Môsê (Xh 3, 1-4), lần gặp gỡ thứ hai của Jéthro và Môsê (18, 1-12) và nhất là sự ban Lề Luật (19-40). Ngôn sứ Elia đã lưu ngụ tại đó (1 V 19). Trong Tân ước, núi Sinai biểu trưng Giao Ước Cũ mà từ nay đã bị loại bỏ (Gl 4, 24 tt).

¨ Sainaiticus (Codex) = Bản Sinai: thủ bản viết theo lối chữ hoa La-mã lớn trên da thuộc của bản dịch Hy-lạp Kinh Thánh (Bản Bảy Mươi) và cùng với Bản Vatican (Vaticanus) là chứng từ xưa nhất và quan trọng nhất của trọn bộ Kinh Thánh, cả hai bản đều có nguồn gốc Ai-cập và được viết vào thế kỷ IV. Người ta chỉ nó bằng chữ cái đầu tiên trong bảng chữ cái Do thái là aleph, hoặc bằng ký hiệu chữ đầu là S. Nó được khám phá ra tại đan viện núi Sinai.

SINGLIN (Antoine) = Antoine Singlin. Thành viên phái Jansênius ôn hòa (1607-1664) là giám đốc Port-Royal và là bề trên các ẩn sĩ (Solitaires). Sự thuyết giảng của ông - ông giảng thuyết dở - thật cảm kích nhờ sự xác tín của ông. Ông đã có một hành động tốt lành trong suốt những cuộc xung đột.

SINGULIER = Số ít. Ngữ pháp. Chỉ hoặc liên quan đến một đối tượng duy nhất. Đối lập với số nhiều (pluriel). º Triết học. Cá biệt: cái tự thân được xác định, không thể thông truyền cho những cái khác, và duy nhất trong loài của nó. Đối lập với phổ quát (universel), và khác với cá thể (individu) do sắc thái về tính độc đáo mà từ cá biệt (singulier) thêm vào.

¨ Singularité = Tính cá biệt: đặc tính của cái gì làm cho trở thành cá biệt. º Tính lập dị: Theo nghĩa nới rộng, đặc tính của cái gì khác hẳn với cái chung, của cái gì là độc đáo theo một nghĩa xấu. º Tính kỳ dị: Theo nghĩa nới rộng, cái mà, cụ thể, làm cho trở thành cá biệt theo một nghĩa xấu.

SION = Núi Sion: Trên núi Sion (ngữ nguyên không rõ), góc đông-nam thành phố Giêrusalem, giữa các thung lũng Cédron và Tyropéon, có thành phố cổ kiên cố của dân Giêbusê, đã bị Đavít đánh chiếm, và từ đó trở thành Thành của Đavít (Cité de David) (2 Sm 5, 6-9). Nó bị chế ngự về hướng bắc bởi mũi Ophel vị trí của khu vực hoàng cung và của Đền thờ. Thành phố chẳng bao lâu đã trải dài trên những đồi lân cận phía tây và phía bắc và tên gọi của ngọn núi đã chuyển sang toàn thể thành phố, nhất là trong các Ngôn sứ và các Thánh vịnh. Trong thi ca, dân của thành phố, nhất là giới nữ, đôi khi được gọi là “con gái (các con gái) của Sion”. º Từ đó, Sion cũng sẽ đi đến chỗ nhân cách hoá dân tộc đã được chọn. Đó là nhà ở của Giavê, và của Đấng Đã Được Xức Dầu Của Người, là chỗ hẹn tương lai của mọi dân tộc (Is 2, 3). Tân ước được kết thúc trên thị kiến thành Sion trên trời của các tín hữu của Chiên Con (Kh 14, 1). Giáo hội của Đức Kitô. º Kể từ thế kỷ IV Kitô giáo, tên gọi này được dành cho ngọn đồi ở phía tây-nam Giêrusalem, nơi mà đền thánh Sancta Sion cất giữ kỷ niệm của nhà Tiệc ly.

SIRACIDE = Sách Huấn ca: tên của một trong những quyển sách đệ nhị thư quy, cũng được gọi, theo tựa đề của nó trong Bản Phổ Thông (Vulgata) là “Ecclesiasticus (liber)”, l’Ecclésiastique. Trong tiếng Hy-lạp, quyển sách được gọi, theo tên tác giả, là sách Khôn Ngoan của Jésus ben Sira (Sagesse de Jésus ben Sira). Bản gốc tiếng Do thái mà khoảng hai phần ba đã tìm lại được năm 1896, đã được dịch sang tiếng Hy-lạp năm 132 trước CN do người cháu ruột của tác giả. Bản gốc có vào khoảng năm 190 trước CN.

SIRICE = Siritiô: Giáo hoàng từ năm 384 đến năm 399. Người ta có của ngài những Bức thư (les Lettres) quan trọng đối với lịch sử kỷ luật Giáo hội; bức thư của ngài gửi cho Himère de Tarragone đặc biệt có ý nghĩa về hành động lập pháp của các vị giáo hoàng trong hậu bán thế kỷ IV.

SIRMIUM (Conciles de) = Các Công đồng Sirmium: loạt các công đồng ít nhiều có tính cách Ariô, đã nhóm họp trong thành phố này (ngày nay là Belgrade) từ năm 351 đến năm 379.

SIRMONDE (Jacques) = Jacques Sirmonde. Tu sĩ dòng Tên, người Pháp (1559-1651), một trong những người thông thái nhất thế kỷ. Ông đã làm cho trường trung học Clerment ở Paris trở thành một trung tâm nghiên cứu hạng nhất: các bản in phê bình các bản văn giáo phụ La-tinh và Hy-lạp, các bản in phê bình các khảo luận xưa về thần học, các bản in phê bình các tư liệu về lịch sử Giáo hội v.v...

SITUS = Tư thế (động tính từ quá khứ của sinere = để, đặt để. Tiếng Hy-lạp keisthai = được định vị): sự sắp đặt các phần của một vật thể vào nơi chốn (ví dụ: sự kiện ở cách này cách nọ, sự kiện ngồi, đứng). º Vị thế: một trong 10 phạm trù. Khác với nơi chốn (le lieu), là giới hạn của vật thể chứa, chung hạn của chuyển động vị trí, và với dáng vẻ (la figure) là cách hoặc thức mà phẩm kết thúc lượng.

¨ Situation = Tình cảnh, tình huống, hoàn cảnh: vị trí đối với một tập hợp nào đó của các dữ kiện. º Morale de situation = Luân lý huống cảnh: (situationsethik) Lý thuyết (đã bị Đức Piô XII lên án trong hai bài phát biểu tháng ba-tư năm 1952) theo đó thì tính luân lý của một hành vi chỉ độc nhất được xác định theo từng hoàn cảnh riêng biệt, và không qui chiếu đến các qui phạm tổng quát. Trong mọi luân lý, luân lý luống cảnh là những sự chối bỏ luân lý vì nó loại ra mọi qui tắc tổng quát. Tuy nhiên nó đã là một phản ứng có thể hiểu được và một phần là lành mạnh trước mặt các luân lý, hoặc đúng hơn, trước mặt các khoa giải nghi là những cái bỏ quên vai trò chính yếu của nhân đức khôn ngoan, nhân đức áp dụng qui tắc luân lý vào các hoàn cảnh và các trường hợp cá biệt.

SIXTE-QUINT = Sixrô V: giáo hoàng từ 1585 đến 1590. Vị tu sĩ Phanxicô khắt khe này đã bắt đầu một chiến dịch luân lý hoá trong thành phố Rôma và các quốc gia của ngài. Ngài đã ấn định con số các hồng y là 70, đã tổ chức 15 thánh bộ Rôma. Các thánh bộ này đã giữ nguyên hình thức này cho đến năm 1906. Nếu ngài đã phê chuẩn và giúp đỡ trên phương diện tài chánh sự xâm phạm tác hại của đoàn tàu Armanda Bất khả chiến bại (l’Invincible Armanda), thì ngài đã làm cho dễ dàng một cách thông minh những cuộc tiếp xúc, ở Pháp, với những người công giáo theo vua Henri IV, là nhà xây dựng, người ta mang ơn ngài về việc thực hiện lâu đài Lateranô, mái vòm nhà thờ thánh Phêrô và khởi đầu kiến trúc lâu đài Quirinal.

SIXTINE = Nhà nguyện Sixtin: nhà nguyện lớn xây dựng khoảng năm 1475 do Đức Giáo Hoàng Sixtô IV (1471-84). Nằm trong điện Vatican, nhà nguyện này phải phục vụ trong thời gian nhà thờ thánh Phêrô cũ bị tàn phá và nhà thờ mới được kiến trúc. Danh tiếng về các bức họa trang trí. º Choeurs de la chapelle Sixtine = Ca đoàn nhà nguyện Sixtin: tập họp giọng hát của Vatican mà các giọng trong trẻo diễn tả hoàn hảo nhạc phức điệu thánh. Tên gọi này là do chính tại nhà nguyện Sixtin, ca đoàn này tất cả cùng nhau, hát trong suốt tuần thánh.

SKITE = Tiểu đan viện: Trong chế độ đan tu byzantin, đan viện nhỏ có thể tạm so sánh với các tu viện (prieurés) Tây phương.

SOBORNOST = Tính cộng đồng: Từ tiếng Nga có nghĩa từng chữ là tính cộng đồng (conciliarité) hoặc tính tập đoàn (collégialité), được dùng trong thần học chính thống để biểu hiện ý tưởng đức tin và sự bày tỏ đức tin được mang bởi toàn bộ cộng đoàn Kitô giáo, chứ không phải chỉ, bằng cách độc tài, bởi hàng giáo phẩm mà thôi. Trong đường hướng này, người ta hiểu tính bất khả ngộ như một đặc tính đức tin sống động của dân tộc Kitô giáo.

Sobrieté —> Ebrieté.

SOCIÉTÉ = Xã hội: Nhóm có tổ chức kết hợp những người có một số những mối dây ít nhiều chặt chẽ ràng buộc họ lại với nhau (ví dụ xã hội Pháp). º Hội: trong một bộ từ ngữ xã hội học nào đó (Tošnnies), nhóm xã hội được xây dựng trên một quyết ngoại lai, thường là trên ý muốn; trong nghĩa này, từ société (hội) đối lập với từ communauté (cộng đoàn). º Hội. Về phương diện pháp lý, hiện thể tập hợp (être collectif) được thành lập bởi một giao kết được gọi là của hội (société). º Trong từ ngữ của các học viện dòng tu, từ này được áp dụng từ thế kỷ XVI cho các tu hội các giáo sĩ dòng.

¨ Social = Thuộc về xã hội: có liên quan đến xã hội.

¨ Socialisme = Chủ nghĩa xã hội: hệ thống kinh tế và chính trị mà mục đích là xây dựng một xã hội công bằng hơn, làm thỏa mãn những nhu cầu của mỗi người. Bằng những phương tiện sau đây: tính chất xã hội của các phương tiện tập thể để sản xuất, sự làm chủ các hiện tượng kinh tế bằng cách nhận lấy trách nhiệm về chúng trong một cơ cấu cao có tính chính trị, các cơ hội bằng nhau được trao cho tất cả mọi người bằng một sự sắp xếp tốt hơn cho xã hội. º Socialisme utopique = Chủ nghĩa xã hội không tưởng: tên gọi được Các-Mác dành cho những bài nói của các học thuyết gia quảng đại mà, trước ông, vào những thế kỷ XVIII và XIX, đã đứng lên chống lại những sự bất công của xã hội (ví dụ Saint-Simon, Fourrier, Louis Blanc v.v...). º Socialisme scientifique = Chủ nghĩa xã hội khoa học hoặc chủ nghĩa Mác, hoặc chủ nghĩa cộng sản, hệ thống muốn đạt đến việc biến đổi xã hội và chế ngự những mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản bằng một sự phân tích khoa học các sự kiện kinh tế và kỹ thuật. º Socialisme réformiste = Chủ nghĩa xã hội cải lương, chủ nghĩa xã hội không mác-xít, hướng đến một xã hội chủ nghĩa bằng những cải tổ chế độ tư bản, nhưng không đi qua cuộc cách mạng và độc tài của giai cấp vô sản. º Socialisme révolutionnaire = Chủ nghĩa xã hội cách mạng: chủ nghĩa xã hội của những người bác bỏ những quyền hạn hoặc những giai đoạn, lịch sử của các chế độ cộng sản và bác bỏ việc nước Nga đóng vai trò lãnh đạo chủ nghĩa xã hội thế giới.

¨ Socialisation = Sự xã hội hoá: Theo nghĩa kinh tế và tư pháp, ngày xưa rất nổi bật, sự quốc hữu hoá hoặc sự nhận lấy trách nhiệm do Nhà Nước, những xí nghiệp tư nhân vì lợi ích công cộng. º Theo nghĩa rộng, hiện thời phổ biến hơn (nghĩa của “Mẹ và Thầy” số 59-69): Sự nhân lên dần dần các quan hệ xã hội của các cá thể và của các nhóm trên tập họp của hành tinh. Chính đó là một hiện tượng lịch sử, do sự tăng dân số quá nhanh, sự phát triển các phương tiện truyền thông, sự tiến bộ khoa học kỹ thuật (văn minh lao động). Người ta đã nhấn mạnh đến giá trị của nó đối với sự tiến bộ của loài người: nhân lên gấp bội các năng lượng và những sự trao đổi, giúp cho vị trí hàng đầu của lợi ích công cộng, cho phép kế hoạch hoá, tán trợ sự vươn lên của các nhóm đông nhất và nghèo nhất - nhưng cũng nhấn mạnh đến những cơ nguy bị khuyết danh và mất trách nhiệm. Và cũng vậy, người ta đã nhấn mạnh đến vận may mà hiện tượng này biểu hiện đối với Tin Mừng: đối với sự loan báo phổ quát Tin Mừng, cấu trúc nội bộ của nó (công đồng), cơ sở kinh tế xã hội của nó (sự văn minh hoá), sự thành thục chính trị của các Kitô hữu - cũng như đến sự hàm hồ của nó (sự làm mất ý nghĩa của ngôi vị) (Cha Teillard de Chardin, M.D Chenu): Vấn đề các dây liên kết giữa sự xã hội hoá và các lựa chọn xã hội chủ nghĩa thì phức tạp và được bàn cãi rất nhiều.

¨ Sociologie = Xã hội học: Khoa học về những sự kiện xã hội: khoa học tổng hợp sử dụng các dữ kiện của một số lớn các khoa học: tâm lý học, nhân khẩu học, địa lý nhân văn, kinh tế học v.v... º Sociologie religieuse ou sociologie des religions = Xã hội học tôn giáo hoặc xã hội học các tôn giáo: nghiên cứu tôn giáo như hệ thống xã hội và sự kiện văn hoá, trong tương quan với các cá thể hợp thành nó và xã hội hoặc các xã hội là nơi mà nó được thiết lập. º Sociologie religieuse appliquée = Xã hội học tôn giáo ứng dụng: xã hội học tôn giáo được thực hành để biết rõ hơn các điều kiện về mục vụ và đặt những phương tiện cứu rỗi cho tất cả mọi người được sử dụng.

¨ Sociographie = Xã hội học mô tả: nghiên cứu mô tả các sự kiện xã hội. Để cho việc nghiên cứu này được hữu hiệu, kinh nghiệm chứng tỏ rằng nó cần phải để cho mình được hướng dẫn bởi những giả thuyết xã hội học mà nó tham gia vào để kiểm chứng hoặc để bác bỏ.

¨ Socio-ecclésiale (Recherche) = Nghiên cứu xã hội học-mục vụ: nghiên cứu những môi trường xã hội khác nhau nhằm đặt đúng chỗ một toán mục vụ thích ứng. º Đồng nghĩa với xã hội học tôn giáo ứng dụng.

¨ Sociabilité = Tính hợp quần: khả năng sống trong xã hội. º Formes de sociabilité = Các hình thức của tính hợp quần: những cách khác nhau để được liên kết với xã hội: người ta phân biệt (Gurvitch) tính hợp quần có tổ chức (các biểu tượng, các thể chế) và tính hợp quần tự phát: hoặc là tính hợp quần bằng cách hội tụ và phụ thuộc lẫn nhau, dựa trên những tương quan với người khác, hoặc là tính hợp quần bằng cách hoà nhập từng phần các ý thức trong từ chúng ta (le nous) (quần chúng).

¨ Association = Hiệp hội: theo nghĩa kỹ thuật của xã hội học, nhóm người tự ý kết hợp lại với nhau mà theo đuổi một mục đích xã hội nhất định; ở đó các tương quan xã hội được qui định bởi các qui ước và các tập tục (ví dụ nghiệp đoàn thợ thuyền). º Giáo luật. Associations cultuelles = Các hiệp hội phụng tự: các hiệp hội đã được dự kiến bởi luật tách biệt (loi de séparation) năm 1905 để quản lý các tài sản của Giáo hội và hỗ trợ cho việc thực hành phụng tự. Các hiệp hội này đã bị Đức Piô X lên án và do đó không thể thành lập được. º Associations diocésaines = Các hiệp hội giáo phận: loại các hiệp hội phụng tự được cấu tạo theo luật năm 1905 để hỗ trợ các chi phí của việc phụng tự công giáo trong mỗi giáo phận, dưới quyền của Đức Giám mục hiệp thông với Tòa thánh và phù hợp với hiến chế của Giáo hội Công giáo. Các hiệp hội này đã được Đức Piô IX cho phép năm 1924. º Associations pieuses = Các hiệp hội đạo đức: Các nhóm các tín hữu được thẩm quyền Giáo hội phê chuẩn và, không được cấu tạo thành những hội dòng hoặc những hội đồng hoá, nhưng theo đuổi một mục đích đạo đức hoặc bác ái. Bộ giáo luật phân bổ các hiệp hội này thành 3 hạng: các Dòng ba, các Đồng hội huynh đệ (Confraternités) và các hội từ thiện đạo đức (Unions pieuses).

¨ Socius = Tu sĩ phụ tá (từ La-tinh nghĩa là bạn đồng hành): tu sĩ mà bề trên cho làm phụ tá một tu sĩ khác để giúp đỡ tu sĩ này trong việc hoàn thành trách vụ của mình (ví dụ tu sĩ phụ tá của tu sĩ giám tập).

SOCINIANISME = Lạc thuyết Socini: Hệ thống tôn giáo gắn bó với giáo huấn của Socini, tin lành người Ý (1525-1562), là người đã bác bỏ tín điều về Ba Ngôi Thiên Chúa và về thần tính của Đức Kitô —> Unitariens.

SOCIODRAME = Tâm lý. Khoa xã hội học kịch trị liệu: kỹ thuật được dùng trong khoa tâm lý xã hội và trong khoa trị liệu nhóm, trong đó người ta làm cho các thành viên của nhóm diễn một hoàn cảnh cho phép họ sống một cách tượng trưng những căng thẳng và những xung đột đang trương tính năng động của nhóm. Cách biểu lộ tượng trưng này do cuộc chơi có một hiệu quả thanh luyện, đồng thời nó cho phép nhóm ý thức những khía cạnh của mình, những khía cạnh bệnh hoạn cũng như những khía cạnh bình thường. º Trên lý thuyết và kỹ thuật, nó khác với khoa tâm kịch trị liệu (psychodrame) mà nó khá gần gũi, do nó lấy đối tượng là chính nhóm với tư cách là nhóm, chứ không phải là những cá thể với tư cách là cá thể.

Socio-ecclesial, sociographie, sociologie —> Société.

SOCIOMÉTRIE = Tâm lý. Khoa xã hội trắc lượng: phân khoa của khoa tâm lý xã hội, tìm cách trắc lượng số lượng các quan hệ liên cá nhân giữa các phần tử của một nhóm và những hiện tượng thuộc tính năng động của nhóm. º Học thuyết và thần học của khoa tâm lý các nhóm và các cá nhân dựa trên các kết quả của cách trắc lượng này.

Socius —> Société.

SOCRATE = Sôcrát: 1. Triết gia Hy-lạp, sinh ở khu phố Alopèce, gần Athène, khoảng năm 470 trước CN. Cha ông, ông Sophronisque, là thợ điêu khắc, mẹ ông, bà Phénarète, là nữ hộ sinh. Ông theo những bài học của nhà ngụy biện Prodicus và nhà hình học Théodore de Cyrène. Ông suy nghĩ, nghiền ngẫm, tìm kiếm “sự hiểu biết vê chính mình”, các nhân đức và linh hồn. Sự tự do của ông để nói lên những gì ông nghĩ là chân lý, đã gây cho ông những mối buồn phiền. Khi bị kết án tử hình, ông uống nhựa độc cần “cigueš”. Ông không viết gì cả; ông được biết là nhờ những gì mà Platô đã nói về ông, cũng như Xénophon, Aristôt, và cả Aristophane. º2. Luật sư của Constantinôpôli, là sử gia Kitô giáo trổi vượt nhất của thế kỷ V. Quyển Lịch sử Giáo hội của ông trải dài từ năm 64 đến năm 433, ông đã xuất bản quyển này hai lần vào khoảng năm 439 và khoảng năm 450.

SODERBLOM (Nathan) = Nathan Soderblom. Sinh tại Trônô, Thụy Điển, năm 1866, sử gia các tôn giáo, Tổng giám mục Lutherô ở Uppsala từ năm 1914 đến 1931, là một trong những nhà sáng lập phong trào đại kết. Ngay từ năm 1919, ông đã chuẩn bị sự cộng tác của các Kitô hữu ly khai, trong những trách vụ thực tiễn thuộc lãnh vực xã hội hoặc quốc tế; năm 1925, tại Stockholm, đã nhóm họp một hội nghị thế giới đầu tiên của “Kitô giáo thực hành” (Christianisme pratique). Do sáng kiến của ông, ông đã được nhận giải Nobel hoà bình năm 1930, và qua đời năm kế tiếp.

SODOME = Sôđôma: một trong những thành phố Liên minh năm thành (Pentapole) của St 14, 2 mà vị trí còn đang tranh luận, nhưng truyền thống định vị nó dưới phần phía nam Biển Chết và ở hướng nam biển này. Một núi muối ở hướng tây-nam Biển Chết, núi Djebel Ousdoum, giữ lại kỷ niệm tên gọi và lịch sử Sôđôma. Ông Lót đã dựng các lều trại ở đó (St 13, 12). Cùng với thành phố em của nó là Gômôra, thành Sôđôma, vì sự vô luân của nó (St 13, 13; 18, 20-21), vẫn còn là châm ngôn (Ed 16, 48-50; 1P 2, 6-8; Gđ 7), đã bị tiêu hủy bởi một trận mưa lưu huỳnh và lửa (St 19, 23-25) mặc dầu ông Abraham đã mặc cả đạo đức để cứu vớt thành này (18, 23-32). Chỉ có gia đình ông Lót đã thoát khỏi tai họa (19, 29), kiểu mẫu những hình phạt của Thiên Chúa (Đnl 29, 22; Tv 11, 6 v.v...).

¨ Sodomie = Thói kê giao: tội mang tên của thành Sôđôma (St 19, 5) và chỉ tất cả mọi quan hệ đồng tính luyến ái hoặc trái nghịch với tự nhiên. º —> Vice.

¨ Sodomite = Người kê giao: người thực hành thói kê giao.

SOEUR = Chị, em: từ được dùng từ những buổi sơ khai Kitô giáo để chỉ các thành viên nữ của các cộng đoàn tín hữu, trong khi nhấn mạnh đến sự hợp nhất cuộc sống trong Đức Kitô. º Bà xơ, bà phước, bà dì: tên gọi thường dùng của các nữ tu.

SOI = Mình, bản thân (tương đương từ tiếng Đức Selbst; tiếng Anh: Self). Tâm lý. Chủ thể với tư cách nó là chính nguyên ủy của các hành vi của nó và như nó ý thức về chính nó. Trong nghĩa này, nó thường đồng nghĩa với từ “moi” (bản ngã) theo nghĩa rộng, hoặc từ “je” (tôi). º Vì thuật ngữ phân tâm học đã góp phần cho một nghĩa hơi hẹp hơn nhiều cho từ “Je” hoặc từ “moi” (ngã, bản ngã) (tiếng Đức tương đương là Ich và tiếng Anh là Ego), nên ngày nay người ta thường thích chỉ toàn bộ nhân cách, nguyên ủy của các hành vi của nó và đối tượng của ý thức của nó về chính mình nó bằng từ “soi” (bản thân). º Phân tâm. Cái ấy: sự phiên dịch tiếng Pháp hoàn toàn đáng tiếc từ “Es” của Freud, mà người ta có lý để dần dần thay thế bằng từ “çà” (cái ấy).

Soif —> Faim.

Solaire —> Soleil.

SOLÉA = Gian cao trước cung thánh: khoảng không gian hơi nhô cao lên đứng liền trước cung thánh trong một nhà thờ Byzantin.

SOLEIL = Mặt trời: Sự tôn thờ Đức Kitô, Mặt trời công chính, đã thay thế tất cả những phụng tự thần mặt trời xưa kia trong thế giới Địa Trung hải. º Christ-Soleil = Đức Kitô-Mặt Trời: diễn tả Đức Kitô với gương mặt có vòng hào quang chiếu sáng những tia mặt trời, kế thừa những hình ảnh của Hélios (thần mặt trời). º Jour du soleil = Ngày mặt trời: ngày thứ nhất của tuần ngoại giáo Rôma, đã trở thành ngày Chủ nhật của chúng ta, ngày của Chúa. º Phụng vụ. Mặt nhật: một hình thức mặt nhật (hào quang).

¨ Sol invictus = Mặt trời bất chiến bại. Natale solis invicti = Sinh nhật thần mặt trời bất chiến bại: tên gọi dành cho nghi lễ ngoại giáo về ngày đông chí, thần mặt trời, bất chiến bại, lúc đó lấy lại sự vận hành đi lên của mình. Sự phụng tự mặt trời này được cử hành trên Vatican kể từ hoàng đế Aurêlianô năm 273. Mặt trời bất chiến bại (Sol invictus) cũng dự phần vào tước hiệu của thần Mithra mà sự phụng tự cũng rất được trọng vọng, trên ngay chính Vatican này, vào chung quanh những năm 330. Lễ này, nhằm ngày 25 tháng 12, đã cho ngày tháng cử hành lễ Sinh Nhật của Đức Kitô, là mặt trời công chính. Như vậy, lễ Noel xuất hiện tại Rôma vào thời kỳ năm 354. Lễ này được mừng tại Vatican trong vương cung thánh đường Constantinô, cạnh tranh chiến thắng của nhiều đền thờ thần Mithra. Nhưng thánh Lêô sẽ còn phải đấu tranh chống lại những tàn dư của việc phụng tự mặt trời ngoại giáo.

¨ Solaire = Sự thờ mặt trời: sự phụng tự cấu tạo nên một trong những biểu hiện đặc trưng nhất của một số các tôn giáo, ví dụ trong các nền văn minh trước Christophe Colomb. º Thần học mặt trời: nền thần học bày tỏ một thử nghiệm thống nhất hoá các ý tưởng tôn giáo do các thần học gia triều đình, dưới sự thúc đẩy của nhiều vị hoàng đế Rôma gốc Syria, để phục vụ cho một thuyết hổn hợp tôn giáo tập trung trên sự tham dự của con người hoàng đế vào sự uy nghi thần linh với tư cách là nguồn và là người tổ chức mọi cuộc sống có tổ chức. Hoàng đế,trên mặt đất, là một biểu hiện thần linh khác này, là Mặt trời bất chiến bại (Sol invictus) trên trời. Một số các biểu tượng của nền thần học này đã có thể dễ dàng được chuyển vào Kitô giáo.

Solennel, solennité —> Année.

Sol invictus —> Soleil.

Solipsisme = Thuyết duy ngã, duy ngã luận —> Monisme.

Solittaire, solitude —> Seul.

SOMME = Tổng luận: Tựa đề được dành cho nhiều bản viết thời trung cổ, là các sưu tập chất liệu bài giảng Kinh Thánh, chú giải Kinh Thánh, giáo phụ học, hoặc là những bảng tóm tắt toàn bộ một học thuyết, hoặc là những trình bày hữu cơ của học thuyết nhằm mục đích vừa là đầy đủ vừa là giản lược. º Thuộc loại sau cùng này có Các Tổng luận thần học (Sommes théologiques), là những bản trình bày tất cả kiến thức thần học, độc lập với sự thực hành ở nhà trường và với khung cảnh được áp đặt bởi sự chú giải các Châm Ngôn (les Sentences), được cấu tạo theo một sự tổ chức được mỗi tác giả lựa chọn một cách chuyên biệt. Mẫu cổ điển, và thành công nhất là mẫu của quyển Tổng luận thần học của thánh Tôma Aquinô.

SOMMEIL = Giấc ngủ. Kinh Thánh. Yếu tố cần thiết và huyền nhiệm của cuộc sống con người, giấc ngủ là sự nghỉ ngơi tái tạo con người, và cũng là sự đắm chìm vào đêm tối tăm. Nguồn sống và hình ảnh của sự chết, do đó nó biểu hiện nhiều ý nghĩa ẩn dụ. Dấu chỉ sự tin cậy và phó thác (Tv 3, 6), thời gian Thiên Chúa viếng thăm (St 2, 21; 28, 11-19), nó cũng là thời gian của những báo động và những hiểm nghèo ban đêm. Tính biểu tượng của sự canh thức và giấc ngủ còn gợi lên cuộc sống của người Kitô hữu và niềm hy vọng sống lại của người Kitô hữu. º VTB.

SONGE = Giấc mơ, chiêm bao: phương tiện mà nhờ đó, trong thời Thượng cổ, người ta tin rằng Thiên Chúa đôi khi bày tỏ ý muốn của Người hoặc mặc khải tương lai. Trên thực tế, một phân tích các chuyện kể về những thị kiến trong giấc chiêm bao có thể thường chứng tỏ rằng những thị kiến này tương ứng với một định hướng mới của nhân cách.

SOPHISME = Sự ngụy biện: sự lý luận bề ngoài xem ra đúng nhưng thực sự là sai mà người ta đề xuất để lừa phỉnh những người khác hoặc để lừa dối chính mình.

¨ Sophiste = Nhà ngụy biện (do từ Hy-lạp sophitès): Văn chương. Người giỏi hoặc thông thái trong môn nào đó. Nơi Platô, nó có một nghĩa xấu: người hoàn toàn giỏi, có khả năng nói về mọi thứ đề tài. Đối với ông, các nhà ngụy biện chỉ có vẻ bề ngoài của triết gia: sự dạy dỗ của họ vẫn là nhanh chóng và thô kệch, vì họ không dạy nghệ thuật (các nguyên lý), nhưng dạy các kết quả (điều rõ ràng), điều đó là trái ngược với một sự dạy dỗ đích thực.

¨ Sophistique = Thuật ngụy biện: Trong quyển Protagoras của Platô: nghệ thuật làm cho những con người trở thành cao hơn cái mà họ hiện là, đào tạo những con người cấp cao. º Trong một nghĩa xấu và thường gặp: phương pháp gồm có việc không truyền đạt những qui tắc của nghệ thuật tu từ học hoặc biện chứng, mà đưa ra những bài nói hoàn toàn đã làm sẵn về những đề tài được nhắc đi nhắc lại mãi.

¨ Sophistiqué = Giả mạo, màu mè: Có vẻ bề ngoài rực rỡ, nhưng bên trong là sai hoặc trống rỗng, không có ý nghĩa hoặc tầm mức thực sự.

¨ Sophiologie = Luận về sự khôn ngoan (do từ Hy-lạp sophia = sự khôn ngoan và logos = bài nói): trong nền thần học của các Giáo hội Đông phương, giáo lý liên quan đến sự khôn ngoan, với tư cách là sự khôn ngoan của Thần Khí Thiên Chúa tự tỏ mình và tự thông truyền. lãnh vực của nó liên quan đến Thần Khí học, đến các lý thuyết về Nhiệm Cục và Quan phòng và đến khoa thần học thần bí. Từ này được phổ thông ở Pháp, sau việc phiên dịch các tác phẩm của Serge Boulgakof.

SOPHONIE = Sôphônia: tên riêng của một trong mười hai ngôn sứ nhỏ, tiếng Do thái là Sephanjah (“Giavê giấu kín”), tác giả quyển sách cùng tên. Ông đã nói tiên tri dưới thời Josias làm vua xứ Giuđa (640-609), có lẽ trước cuộc cải cách tôn giáo được vua này đưa vào năm 622 mà ông không nói đến trong bản văn của sứ ngôn. º Sách Sôphônia = Tên của quyển sách thứ chín trong tập sách mười hai ngôn sứ. Tựa đề của quyển sách nhỏ cho phả hệ của tác giả và quyền hạn vào thời kỳ của Josias. Sứ điệp của ông tóm tắt trong một sự loan báo Ngày của Giavê, tai họa sẽ đến với các dân tộc cũng như với Giêrusalem và kết thúc trên những lời hứa cứu độ và một tiếng an ủi. Sự mô tả này bằng những ngôn từ mạnh mẽ về Ngày của Giavê được lấy lại trong ca tiếp liên lễ Mồ (Dies irae).

SOPHRONE de Jérusalem = Sophrone de Jérusalem. Người gốc Damas, đan sĩ ở đan viện thánh Théodose gần Giêrusalem, bạn thân của Maxime le Confesseur và của Jean Moschus là những người đã cùng với ông đi du lịch ở Ai-cập và Tây phương. Ông là người khởi xướng việc chống lại sự truyền bá thuyết Nhất ý của Cyrus thành Alexandria và của Sergius thành Constantinôpôli. Ông đã trở thành thượng phụ Giêrusalem năm 634 va qua đời năm 638. Quyển Lettre synodale (Thư thượng hội đồng) của ông (634) chống lại thuyết Nhất ý là một tư liệu đáng lưu ý về phương diện thần học.

SORBONNE = Trường Sorbonne: Học viện được thành lập năm 1253 ở Paris do Robert de Sorbon để tiếp nhận các sinh viên ngoài đời và đào tạo họ ở các khoa thần học. Ngay từ thời đó, người ta đã gặp được ở trường này những bậc thầy danh tiếng như Henri de Gand. Học viện này dần dần trở thành trung tâm của phân khoa thần học của Paris, và vào những thời kỳ hiện đại, tên của nó lại được lẫn vào tất cả các cuộc tranh luận lớn về giáo lý làm cho Giáo hội phải lo nghĩ. Tên của Hồng y Richelieu được kết hợp vào sự tái kiến trúc học viện này, nhất là sự tái kiến trúc nhà nguyện mà ngày nay vẫn còn tồn tại. Bị đóng cửa vào thời Cách Mạng, Sorbonne, năm 1821, trở thành trụ sở của Hàn lâm viện Paris và từ đó, để trở thành trung tâm chính về văn hoá và về sự tỏa sáng của học viện này. Cho đến ngày nay, các phân khoa văn chương, khoa học và các viện và trường học khác, trong đó có trường Chartes (Ecole des Chartes), có trụ sở ở đó.

SORITE = Liên châu luận: Lý luận có đặc điểm là một sự chồng chất các tiền đề.

SORT = Sự rút thăm: Phương thức cho phép quyết định một điều gì hoặc giải quyết một sự hoài nghi, hoặc biết một điều gì còn ẩn kín (sự trả lời của việc rút thăm được xem như một thứ mặc khải của thần linh) bằng sự may rủi. º Số phận: Vận số trên cao, không mong đợi và không ước ao, “rơi xuống” cho người nào do ý thích của cao xanh. º Vận mệnh: Tràng chuỗi những điều tất yếu bên ngoài và những định mệnh không thấy trước mà một hữu thể bị rơi vào đó. º Jeter un sort = Ếm, trù ếm: thốt ra một lời chống lại ai, hoặc làm một cử chỉ, nhằm mục đích lôi kéo điều dữ hoặc điều bất hạnh, hoặc buà ngãi đổ trên người đó: thực hành mê tín dị đoan và thù ghét —> Ordalie. º Kinh Thánh. Sự rút thăm:, được biểu hiện bởi sự may rủi của một trò chơi, tương tự như trò chơi xúc xắc, quyết định sự chia phần Đất Hứa giữa các chi tộc (Ds 26, 55 v.v...); sự chia phần chiến lợi phẩm (Nk 3, 10); những y phục của một người quá cố (Tv 22, 19; Mt 15, 14); các chức vụ (1 Sbn 24, 5; Cv 1, 26). Sự hỏi ý kiến của Ourim và Toumim cũng là một thứ rút thăm (1 Sm 14, 41). Trong một nghĩa rộng hơn, từ “sort” chỉ phần đã được rút, phần gia sản được nhận, cho dầu không có rút thăm (Is 34, 17; Tv 16, 5) hoặc vai trò mà Đấng Quan Phòng định cho con người (Cv 1, 17) hoặc số phận mà Người dành cho con người cho cõi đời đời (Cl 1, 12).

SOTÉRIOLOGIE = Cứu độ học. Cứu chuộc học. Cứu thế học (do từ Hy-lạp sôteria = sự cứu độ): Phần thần học và chính xác hơn, phần Kitô học liên quan đến lịch sử cứu độ.

SOTO (Dominique de) = Dominique de Soto. Thần học gia của Dòng Thuyết giảng, sinh tại Ségovie (Tây-ban-nha), giáo sư ở Salamanca và đã dự một phần quan trọng ở Công đồng Trentô (1495-1560). Ảnh hưởng của ông, nhờ một danh tiếng xứng đáng về kiến thức và sự chính trực, đã sâu đậm và được hưởng ân huệ của Charles-Quint. Những bài viết của ông, nhiều và liên quan đến triết học, thần học và tranh luận.

SOTO (Pierre de) = Pierre de Soto. Thần học gia, người Tây-ban-nha, của Dòng Thuyết giảng, rất danh tiếng về kiến thức thần học của ông xuyên qua toàn Đế quốc (1500-1563). Ông là một trong những người sáng lập Đại học Dillingen và tham dự vào Công đồng Trentô. Chính ở đó ông đã qua đời. Các tác phẩm của ông là những tác phẩm nhất là về sự tranh luận.

SOTTISE = Sự khờ dại, sư dại dột. Đạo đức. Sự thiếu phán đoán trong những gì liên quan đến những thực tại thiêng liêng và đạo đức. Tội khờ dại đối lập với sự khôn ngoan với tư cách là ân huệ của Chúa Thánh Thần: nó xuất phát từ sự đóng lòng và các giác quan thiêng liêng lại và có hậu quả là sự mệt mỏi hoặc sự chán ngấy, về Thiên Chúa và những ân huệ của Người.

SOUFFLE = Hơi thở, hơi thổi: Tiếng Do thái ruah, tiếng Hy-lạp pneuma, tiếng La-tinh spiritus bao trùm các nghĩa hơi thổi sự sống, hơi thở, gió và thần khí. º Hơi thở chỉ rằng một tạo vật là đang sống (St 2, 7). Con người là kẻ có một hơi thở trong các lỗ mũi (Is 2, 22). Khi hơi thở tàn, đó là sự chết: Thiên Chúa, Đấng ban hơi thở sự sống, rút hơi thở ấy theo ý muốn của Người (G. 34, 14). Chính hơi thở này hoặc là thần khí của Thiên Chúa, làm cho con người thông minh (G. 32, 8). Trong vài bản văn thi ca, gió được biểu hiện như hơi thở từ các lỗ mũi của Thiên Chúa (Xh 15, 8; Tv 18, 16) và sức mạnh của nó làm tiêu tan những kẻ vô đạo (G. 4, 9). º Thần Khí: Từ hơi thở và gió, ý tưởng về sự thiêng liêng dần dần thoát ra và Chúa Thánh Thần được diễn tả như một hơi thở ban sự sống, làm cho có sinh lực, là cái, dịu dàng nhưng mạnh mẽ, xuyên vào linh hồn và cuộc sống của người tín hữu.

¨ Insufflation = Sự hà hơi: nghi thức phụng vụ làm phép, gồm có việc há miệng hà hơi, một người hoặc một đồ vật. Người ta thực hành sự hà hơi trên người dự tòng lúc khởi đầu bí tích Thánh Tẩy cho người trưởng thành (bước vào bậc dự tòng xưa) và cũng trên dầu dự tòng, Dầu Thánh và nước rửa tội trong khi làm phép các loại này.

¨ Exsufflation = Sự thổi hơi: nghi thức phụng vụ gồm có thổi hơi trên một người hoặc một đồ vật. Có hai loại: sự thổi hơi thật sự (tiếng La-tinh exsufflare) được thực hiện bằng cách ngậm miệng lại và tương ứng với một phép trừ quỷ; cái khác được thực hiện bằng cách há miệng ra và tương ứng với một sự làm phép (tiếng La-tinh anhelare); đúng hơn người ta nên dùng từ insufflation.

SOUFFRIR = Đau khổ, chịu đau khổ (do động từ La-tinh subferre; do sub = dưới và ferre = mang): chuyện kể về tội nguyên tổ St 3 hướng đến việc giải thích nguồn gốc của sự dữ và sự đau khổ. º Người Tôi Tớ của bốn bài thơ Is 42-53, chính người Tôi Tớ này chịu đau khổ vì các tội lỗi của Dân và để chuộc Dân khỏi các tội lỗi đó. º Đức Giêsu đã cứu thế gian không chỉ bằng cách lấy xương thịt chúng ta (lý thuyết thể lý về sự cứu chuộc bằng Nhập thể), nhưng cũng bằng cách chịu đau khổ và chịu chết vì chúng ta. Sự đau khổ của người Kitô hữu, thập giá mà Đức Giêsu báo trước cho các môn đệ của Người, như vậy là tìm được một ý nghĩa trong sự kết hợp với Khổ Nạn của Đấng Cứu Chuộc: Gl 5, 24; 2 Cr 4, 10; Cl 1, 24; Ep 5, 2. Còn lại vấn đề đau khổ của những người vô tội, vấn đề sự dữ nói chung, là nghiêm trọng nhất trong các phản bác siêu hình đối nghịch với đức tin.

¨ Souffrante (Eglise) = Giáo hội đau khổ: Phần xã hội các tín hữu ở trong Luyện ngục. º Serviteur souffrant —> Serviteur.

¨ Souffrance = Sự đau đớn, sự đau khổ: Tình trạng kéo dài sự đau đớn thể xác hoặc tinh thần. º VTB.

SOUFIS = Tu sĩ thần bí Hồi giáo (tiếng A-rập: người mang một y phục bằng nỉ): các nhà thần bí Hồi giáo đã lâu năm phải chịu sự bách hại của các giới tôn trọng pháp chế một cách chặt chẽ hơn.

SOUILLURE = Vết nhơ. Đạo đức. Hậu quả của tội lỗi trong người có tội; nó là sự đen tối hoặc sự mất vẻ rực rỡ mà một bên là ánh sáng của lý trí tự nhiên, một bên nữa là ánh sáng của ân sủng và của sự khôn ngoan, ban cho linh hồn. Trong tội mình làm (hiện tội), đối lập với tội nguyên tổ, nó xuất phát từ sự gắn bó mà linh hồn đã dành cho một số các sự vật nào đó nghịch lại với ánh sáng này, và là cái đã như là một sự đụng chạm làm dơ nhớp.

SOURATE OU SURATE = Lời khải thị, Thiên hoặc chương surát: Mỗi khải thị tách rời, được thực hiện cho Mahomét, về một chân lý được chứa dựng trong một quyển sách trên trời mà trong đó có viết ý muốn của Thiên Chúa đối với loài người. º Mỗi phần của Kinh Coran, có chiều dài thay đổi, thường nối kết nhiều khải thị này.

Sous-diacre —> Diacre.

Sous-introduites —> Introduction.

Sous-population —> Peuple.

Souveraineté —> Supérieur.

SOZOMÈNE = Sozomène. Luật sư của Constantinopoli, sử gia Kitô giáo. Quyển Lịch sử Giáo hội của ông đã được soạn thảo tại Constantinopoli giữa năm 439 và 450. Quyển Lịch sử này trải dài từ năm 324 đến năm 439, nhưng ngừng lại trong tình trạng hiện thời vào khoảng năm 430. Sozomène là một sử gia ít chắc chắn hơn là Sôcrát.

Species, spécieux, spécifique, spécificité, spéculation, spéculatif  —> Espèce.

SPHRAGIS = Dấu ấn, ấn tín (tiếng Hy-lạp : con dấu): dấu ấn, dấu ghi, dấu hiệu mà trong thời Thượng cổ, người chủ ghi dấu những người hoặc súc vật thuộc về mình. º Trong nghi thức rửa tội, các giáo phụ dùng từ này để chỉ sự đặt dấu Thánh giá và ấn tích.

Spiration. Spiritains, spirite, spiritisme, spiritualisme, spiritualisation, spiritualité, spirituel —> Esprit.

SPOLIATION = Sự tước đoạt: Hành động tước đoạt. º Spoliation de l’Eglise = Sự tước đoạt tài sản của Giáo hội: Sự tịch thu các tài sản của Giáo hội bởi quyền hành thế tục: Sự tước đoạt gây ấn tượng nhiều nhất ở Pháp là sự tước đoạt năm 1784. º Luật pháp. Sự truất đoạt: Hành động trong pháp lý do nạn nhân kiện một người đã tước đoạt mình, để được trả lại điều tốt của mình hoặc để công nhận quyền của mình.

¨ Dépouille (Droit de) = Quyền chiếm hữu: ngày xưa, sự đòi hỏi chính đáng hoặc lạm dụng, được chiếm hữu động sản của các giáo sĩ quá cố. º Quyền thừa hưởng: các điều khoản giáo luật liên quan đến việc kế tục động sản của các giám mục và các giáo sĩ đã quá cố vì lợi ích của một số người có quyền.

¨ Dépouillement = Sự lột da, lột áo: ngày xưa, hành động lột da. Do nới rộng, hành động lột áo hoặc cái gì bao ngoài. º Tu đức. Sự cởi bỏ: hoạt động nhân đức mà con người tự sửa mình, tự tách rời và rút ra khỏi những gì ngăn cản mình đi đến sự ngự trị của ân sủng và kết hiệp với Thiên Chúa. Sự cởi bỏ có thể ảnh hưởng trên những lợi ích bên ngoài hoặc chính cái tôi trong những thái độ của nó, những chỉnh bị không phù hợp với một cuộc sống thiêng liêng chân chính. Trên thực tế, từ này là đồng nghĩa với từ renoncement (sự từ bỏ) nhưng hơi mạnh hơn. Hình thức cao hơn sự cởi bỏ là sự lột trần truồng (le dénuement). Thực vậy, người ta chỉ có thể cởi bỏ một y phục ở bên trên, còn bằng sự lột trần truồng, người ta lột ra tất cả. Từ sau cùng này rất được thánh Gioan Thánh giá dùng —> Renoncement. Détachement. º Dépouillement des autels = Sự lột khăn các bàn thờ: trong nghi thức Rôma, sự lấy đi các Thánh giá, đèn sáp và khăn phủ bàn thờ, được thực hiện vào ngày thứ Năm Tuần Thánh sau thánh lễ, trong khi đọc thánh vịnh 21. Cũng được thực hành cho đến năm 1955, cùng một cách vào ngày Thứ Sáu Tuần Thánh sau thánh lễ cho rước lễ (messe des présanctifiés), nó làm cho long trọng, bằng cách cho một ý nghĩa biểu tượng, một cử chỉ đã có từ nguyên thuỷ sau mỗi cử hành phụng vụ.

Sponsalia —> Epoux.

SPONTANÉ = Tự phát (La-tinh: spontaneus phái sinh do trạng cách sponte sua = do sáng kiến riêng của mình): nêu lên phẩm tính một hành vi mà tác nhân do tự mình mà làm, chứ không có một thúc đẩy nào hoặc một sự can thiệp nào ở bên ngoài. Đối lập với “contraint” (bị ép buộc), nhưng không nên nhầm lẫn với từ “libre” (tự do): Hành vi tự phát có thể thuộc bản năng. º Nêu lên phẩm tính một hành vi mà tác nhân của nó thực hiện mà không suy nghĩ gì về hành vi này. Đối lập với “réfléchi” (có suy nghĩ).

SPURIUS = Con phạm thánh (tiếng La-tinh: con đẻ hoang): thuật ngữ có nghĩa Xấu Nêu Rõ phẩm tính giáo luật về những đứa con phạm thánh nghĩa là ít nhất là một trong cha mẹ chúng đã được thánh hiến cho Thiên Chúa.

Stabilité —> État.

STALLE = Ghế ngăn: ghế ngồi cố định tựa vào vách cung thánh hoặc trước cung thánh và dành riêng cho các thành viên của hàng giáo sĩ. º Lịch sử. Các ghế ngăn, những thứ hốc tường cá nhân được dự kiến để đứng đó liên tục trong suốt các kinh thần vụ, trước tiên đã được trang bị những miséricordes, thứ chỗ tựa cho phép ngồi trong những kinh thần vụ dài mà luôn luôn xem ra như đang đứng. Sau đó người ta trang bị thêm cho chúng những ghế ngồi có bản lề, cho phép hoặc dùng miséricorde hoặc ngồi hoàn toàn. Một số các ghế ngăn là những tuyệt tác của nghề mộc và nghề điêu khắc trên gỗ.

¨ Installation = Sự cắt đặt. Giáo luật. Sự cho chiếm hữu một bổng lộc đã được cấp một cách hợp pháp, được thực hiện trong những hình thức đã được qui định và trao cho các quyền hạn và các quyền lợi gắn liền và đó. º —> Intronisation. Investiture.

STAPHYLUS (Frédéric) = Frédéric Staphylus. Do tên gọi bằng tiếng Đức của ông là Stapellage, sinh ở Osnabruck. Nhà cổ văn học và thần học gia tin lành, ông trở về với đức tin công giáo (1552), nối kết quan hệ với thánh Phêrô Canisiô và đặt kinh nghiệm của ông về những vấn đề tin lành vào phục vụ cho sự chống cải cách. Ông qua đời tại Innsbruck (1512-1564).

STAPLETON (Thomas) = Thomas Stapleton. Nhà thần học, nhà biện luận tôn giáo và sử gia gốc người Anh; kinh sĩ của Winchester và giáo sĩ ở Oxford; sau đó do sự bách hại của nữ hoàng Elisabeth, ông làm giáo sư ở Donai và Louvain là nơi ông đã qua đời lúc làm viện trưởng đại học (1533-1598).

STARETZ = Tu sĩ đáng kính Nga (tiếng Slave cổ: xưa): Từ được dùng như tước hiệu tôn kính đối với các đan sĩ sống một cuộc sống thuần túy chiêm niệm và thực hành các chức năng các cha linh hướng. Các Startzi đã đóng một vai trò lớn lao trong việc đánh thức tôn giáo ở Nga trong thế kỷ XIX.

Station, stationnal —> Etat.

Statique, statistique —> Etat.

STATUT = Quy chế, nội quy (La-tinh: status = tình trạng, sự thiết lập; do satuere = đặt, ấn định, truyền lệnh): Hiến chương hoặc nội qui của một cộng đoàn không có chủ quyền: ví dụ các quy chế của giáo phận hoặc của thượng hội đồng, phù hợp với Bộ luật tổng quát của Giáo hội, mang đến vài xác định trên một số điểm kỷ luật, được Tòa Thánh phê chuẩn, chỉ có hiệu lực trong các giới hạn của giáo phận —> Synodal. Synode. º Cũng vậy các quy chế của một Dòng hoặc một Hội dòng, các quy chế của một kinh sĩ đoàn nhà thờ chính tòa hoặc cộng đoàn, các quy chế của một Đại học, một phân khoa v.v... º Tình trạng bản thân, cương vị: Tình trạng pháp lý của những người: thân phận giáo sĩ, thân phận tu sĩ, thân phận giáo dân, thân phận hôn nhân v.v... º Statut social = Cương vị xã hội: dịch từ social status. Mức độ được chiếm trên thang xã hội theo “số lượng” uy tín đạt được; hoặc nữa, vị trí mà một người chiếm được trong cấu trúc xã hội, như là xã hội lượng giá và đánh giá người ấy.

¨ Institut = Viện, học viện: cơ sở nghĩa là tập đoàn những người hoặc khối của cải mà pháp luật nhìn nhận tính cách pháp nhân của Giáo hội. º Institut religieux = Hội dòng: hội dòng tu được thiết lập theo những quy luật của Giáo luật. Đồng nghĩa với từ “Religion”. º Institut séculier = Tu hội đời: hiệp hội các giáo sĩ hoặc giáo dân mà các thành viên, để đắc thủ được sự trọn lành Kitô giáo và thực hành trọn vẹn công việc Tông đồ, tuyên khấn thực hành trong thế gian những lời khuyên của Tin Mừng. º Institut missionnaire —> Missionnaire.

¨ Institution = Sự thiết định: Sự thực hiện xã hội và cộng đồng phù hợp với một ý tưởng hoặc một niềm tin và cho phép ý tưởng hoặc niềm tin này được giữ vững lâu dài giữa những người trong các thế hệ kế tiếp và các dân tộc khác nhau. Chính trong nghĩa này mà một số các người Tin lành (J. L. Leuba) đặt đối lập tính cách thiết định (caractère institutionnel) của Công giáo (Truyền thống, sự kế vị tông đồ, các khái niệm về các bí tích, về các thừa tác vụ v.v...) và tính cách biến cố (caractère événémentiel) của Tin lành (sáng kiến luôn luôn mới của Thiên Chúa bởi Lời của Người, tính cách đặc sủng của các thừa tác vụ v.v...). Sự đối lập này có thể là sự đối lập của hai khuynh hướng, hai tính cách được trộn lẫn trong mỗi khuynh hướng. º Xã hội học. Thiết chế. Định chế: cần thiết những cách suy nghĩ, cảm thấy và hành động mà cá thể nhận thấy là đã được thiết lập trước và sự truyền đạt được thực hiện thường nhất là bằng con đường giáo dục. Trong nghĩa này, những ý tưởng, các tín ngưỡng, các biểu tượng, các tục lệ, các tập tục, các thực hành được Truyền thống để lại, cũng như các thể chế chính trị, tư pháp hoặc tôn giáo, đều là các định chế. º Giáo luật. Sự bổ nhiệm: Theo nghĩa rộng, tất cả mọi sự ban cấp chính thức một chức vụ hoặc một bổng lộc cho giới chức có thẩm quyền, bất cứ cách thức nào, đồng nghĩa với từ provision canonique (sự bổ nhiệm theo giáo luật). º Theo nghĩa hẹp, hành vi của vị bề trên có thẩm quyền ban cấp một chức vụ hoặc một bổng lộc bằng cách chuẩn nhận một sự lựa chọn được thực hiện do một đặc quyền. º Institution Chrétienne = Định chế Kitô giáo: tác phẩm chính của Calvin, trong đó nhà Cải cách Pháp trình bày giáo thuyết của mình. Calvin không ngừng chăm sóc sửa lại bản văn này, điều đó chứng tỏ tầm quan trọng mà ông mặc cho nó dưới con mắt của ông. Ngay khi ông còn sống, người ta tính được 7 bản in La-tinh không ngừng được tăng thêm và 10 bản in Pháp. Trong toàn bộ các bản in này, người ta đặc biệt chú ý đến bản in thứ nhất, xuất hiện vào năm 1536, đến bản dịch thứ nhất bằng tiếng Pháp (do chính Calvin dịch) của bản in La-tinh thứ hai, năm 1539 (đã được xuất bản trong các thời cận đại trong sưu tập Guillaume Budé) và sau cùng đến bản in chót từ 1559 đến 1561, là bản in đầy đủ nhất. Bên cạnh tầm quan trọng thần học, phải công nhận một tầm quan trọng ngôn ngữ học vĩ đại ở những bản dịch tiếng Pháp của Định chế Kitô giáo.

¨ Constitution = Hiến pháp, hiến chương, hiến chế. Giáo luật. Constitution apostolique = Tông hiến: tên gọi dành cho các quyết định quan trọng nhất của Đức Giáo Hoàng, liên quan đến đức tin, phong tục hoặc quản trị của Giáo hội. Các tông hiến thường, nhưng không phải là chuyên nhất, được trình bày dưới hình thức sắc chỉ (bulles). º Constitutions religieuses = Hiến chương dòng: trong một số dòng, thường là rất xưa, người ta gọi Hiến chương là toàn bộ những quy định giải thích luật nguyên thủy và bổ túc luật nguyên thủy bằng cách làm cho nó thích ứng với các tình huống của thời gian và nơi chốn. Trong các dòng khác và thường là trong các hội dòng có lời khấn đơn, người ta gọi Hiến chương là tập lề luật và các quy định đã được Tòa Thánh phê chuẩn, là cái tạo thành Hiến chương căn bản của Hội dòng và xác định tính chất, mục đích, những phương tiện hành động, cách thức cai quản, những nghĩa vụ của các thành viên của mình v.v... º Constitution civile du Clergé = Luật dân sự về hàng giáo sĩ: luật đã được biểu quyết năm 1780 bởi Quốc hội lập hiến để tổ chức lại Giáo hội nước Pháp và ban hành một quy chế mới cho hàng giáo sĩ nước Pháp. Luật này đã bị đức Piô VI lên án vì những khuynh hướng ly khai của nó. º Tâm lý. Thể tạng: Toàn bộ các đặc trưng thể lý của một cá thể được truyền lại do điều truyền mà các lý thuyết khác nhau về thể tạng tập hợp lại chung quanh vài kiểu thể tạng, xác định lớp mà cá thể đó thuộc về. º Trong một nghĩa phái sinh, toàn bộ những đặc trưng tâm lý học và thể lý di truyền cho một cá thể, những nét và những rối loạn thể tạng (mà người ta có thể đưa về vài kiểu lớn) đối lập với những nét và những rối loạn chức năng là những cái phát xuất từ các tai nạn trong sự phát triển của chủ thể. º Constitution dogmatique = Hiến chế tín lý: Thái độ trang trọng của một công đồng trình bày và xác định chi tiết một hoặc nhiều điểm giáo lý của Giáo hội liên quan đến đức tin hoặc các phong tục. º Giáo sử. Constitutions apostoliques = Các qui chế tông đồ: Tập các bản văn phụng vụ và kỷ luật, liên quan đặc biệt đến bí tích Thánh tẩy, Thánh Thể và Truyền Chức Thánh. Sưu tập này, là sưu tập có vào cuối thế kỷ IV, nhưng được cho là tác phẩm của Đức Thánh Giáo Hoàng Clêmentê nói nhân danh các thánh Tông đồ, đã được phổ biến rộng rãi.

¨ Prostitution = Sự mãi dâm: hành vi mà một người phụ nữ chuốc lấy sự dâm ô và làm cho điều đó trở nên một sự mua bán. º Đạo đức. Đối với một Kitô hữu, đó là một thứ phạm thánh. Thật vậy, thân xác là đền thờ của Chúa Thánh Thần (1 Cr 6, 19), chi thể của Đức Kitô (6, 15) và thánh Phaolô mời gọi “tôn vinh Thiên Chúa trong thân xác của mình” (6, 20); hơn nữa, sự khiêu khích người khác phạm tội, nghĩa là cớ vấp phạm và nguồn sinh ra các tội lỗi khác. —> Fornication. Luxure. Vice. º Kinh Thánh. Sự ngoại tình: nơi các ngôn sứ, chỉ sự bất trung với Thiên Chúa của Israel, với Thiên Chúa (xem Ôv 1 và 2). Chính trong nghĩa này, mà những người Do thái nói với Đức Giêsu: chúng tôi không sinh ra từ sự ngoại tình (Ga 8, 4). º Lịch sử tôn giáo. Prostitution sacrée = Sự linh dâm: Tục lệ tôn giáo được nhiều dân tộc biết và lúc ban đầu được liên kết với những sự phụng tự sự sinh sản. Trong Kinh Thánh, nó bị các ngôn sứ lên án và trở thành biểu tượng của tất cả mọi hình thức ngoại giáo hoặc bất trung với Thiên Chúa thật.

¨ Restitution = Sự hoàn trả, sự đền bù: Hành vi riêng của công lý giao hoán. Nó gồm có việc trả lại cho mỗi người, cá nhân hoặc nhóm, cái phải trả. º Restitutio in integrum = Sự phục hồi nguyên trạng: phương cách luật pháp ngoại thường, tái lập người đã chịu một tổn thương nặng nề vào lại tình trạng mà người ấy đang ở trước khi chịu tổn thương này.

STAVROPÉGIAQUF = Tu viện miễn trừ: Nói về các đan viện byzantin được miễn trừ quyền tài phán giám mục và trực tiếp dưới quyền của thượng phụ giáo chủ.

STERCORANISME = Phái thóa mạ thô bỉ (do từ La-tinh stercora = đồ cặn bã, nhơ bẩn): sự tố cáo (hoặc sự làm sỉ nhục) được bày tỏ chống lại những quan niệm thần học liên quan đến sự hiện diện thật sự, chống lại đặc biệt những quan niệm khẳng định sự trường tồn của thực tại khách quan của các hình hoặc các tùy thể của Thánh Thể, và trách cứ cái giáo thuyết này về ý tưởng thân xác Đức Kitô, theo các giáo thuyết đó, được kéo vào trong những quá trình sinh lý. Những sự biện biệt của thần học giữa sacramentum (dấu chỉ) (những dữ kiện biểu trưng, các hình Thánh Thể trong thực tại riêng của chúng) và res et sacramentum (thực tại và dấu chỉ) (thân xác của Đức Kitô mà bản thể của bánh và rượu đã trở thành), từ lâu đã cho phép bỏ những sự nhục mạ này vào giữa những hồn ma của quá khứ.

STÉRÉOTYPE = Định kiến: Sự phối hợp các thành kiến và các thái độ thuận lợi hoặc không thuận lợi, nhưng không có nền tảng trong thực tại, đối với một hạng người (ví dụ: sự “thuần túy” của chủng tộc aryen). º —> Modèle culturel.

STÉRILITÉ = Sự son sẻ. Kinh Thánh. Sự không thể làm mẹ, được xem trong Cựu ước như một sự nhục nhã hoặc một hình phạt của Thiên Chúa. º Giáo luật. Sự thiếu khả năng sinh sản: Sự không có khả năng, đối với các quan hệ tình dục bình thường, có được sự kế tiếp tự nhiên của các quan hệ ấy bất cứ một lý do nào về sự thiếu khả năng này, đối lập với sự bất lực (impuissance) là sự không thể thiết lập những quan hệ tình dục bình thường. Sự bất lực là một ngăn trở tiêu hôn, còn sự thiếu khả năng sinh sản thì không. (Giáo luật điều 1068). º VTB.

STICHÈRE = Điệp ca: Đoản thi, trong kinh thần vụ Byzantin, được hát sau một câu thánh vịnh.

¨ Stichologie = Sự đọc thánh vịnh: Sự đọc các câu của một thánh vịnh hoặc bằng cách nới rộng: các đoản thi của một lễ quy trong nghi thức byzantin.

STIGMATES = Các dấu thánh: các thương tích mà hình dáng mô phỏng theo các dấu vết cuộc Khổ Nạn của Đức Kitô, xuất hiện trên thân thể của một số vị xuất thần, ở hai bàn tay, hai bàn chân, cạnh sườn và trên trán nhưng không phải bị gây ra bởi một vết thương nào bên ngoài, thường có kèm theo những sự đau đớn dữ dội về thể lý và tinh thần, nhắc lại những đau đớn của Đức Giêsu, và các phương thuốc thuộc loại y học không thể nào chữa lành được. Đôi khi khó mà nói lên nguồn gốc của các dấu thánh này; người ta không thể nào giải thích chúng một cách trọn vẹn, một số các dấu thánh hình như có nguồn gốc tự nhiên.

¨ Stigmatisé = Người được in dấu thánh: Người biểu hiện hiện tượng thần bí có các dấu thánh hoặc được in các dấu thánh trên thân thể.

STIMULUS-RÉPONSE (viết tắt S-R) = Kích thích ứng xử. Tâm lý. Sơ đồ diễn tả một quan hệ bền vững, bẩm sinh hoặc thủ đắc, sinh lý hoặc tâm lý học, giữa một sự kích thích nào đó và cách ứng xử mà nó tạo nên; nó đóng một vai trò chính yếu trong thuyết hành vi (le behaviorisme), phản xạ học về sự thích nghi với điều kiện (la réflexologie du conditionnement) là những cái có khuynh hướng làm cho sự kích thích ứng xử trở nên mẫu lý thuyết giải thích tất cả những cách cư xử của con người. Đôi khi người ta đưa vào đó cơ thể của chủ thể (organisme du sujet) (S-O-R) như biến dạng của quan hệ kích thích ứng xử (S-R).

STOÐQUE = Khắc kỷ: có đạo đức phù hợp với lý tưởng của những người theo phái khắc kỷ. º Kiên cường: Đồng nghĩa: imperturbable. Impassible.

¨ Stoðcisme = Phái khắc kỷ: Trường phái triết học của Zénon de Citium, sau đó là của Cléanthe, Chrysippe, Seneca, Epictète, Marc-Aurèle, được gọi như vậy vì người sáng lập phái này giảng dạy dưới Hàng hiên (tiếng Hy-lạp là stoa) Pécile. Chính vì đó mà người ta cũng gọi nó là phái Hàng hiên (le Portique). Được định hướng về đạo đức học, trường phái này dạy cho con người phải chế ngự những cơn giận dữ của mình, tất cả mọi đam mê của mình, những đau đớn của mình. º Stoðcisme des Pères = Thuyết khắc kỷ của các Giáo phụ: thuyết khắc kỷ luân lý và tôn giáo của thời kỳ Hy-lạp hoá, đã đánh dấu mạnh mẽ tư tưởng của các Giáo phụ. Hình như nó thể hiện ảnh hưởng triết học ưu thế cho đến Origênê, ngoại trừ ông này. Sự ưu thế của thuyết trung Platô (moyen-platonisme) và tân Platô (néo-platonisme) sau đó đã không ngăn cản được thuyết khắc kỷ giữ một ảnh hưởng rộng lớn trong đạo đức học và ngay cả một cách đột xuất trong những lãnh vực khác (ví dụ nhân loại học).

Stoudion —> Studion.

STRATE sociale = Giai tầng xã hội: tập hợp những người chiếm cùng một địa vị xã hội trên thang tham dự vào các giá trị không chính thức của xã hội. Khi những người này tự họ không ý thức về sự họp nhóm này là cái phân biệt họ, thì người ta gọi là giai tầng tham dự (strate de participation) hoặc giai tầng luận lý (strate logique).

¨ Stratification sociale = Sự phân tầng xã hội: Hệ thống được thành lập bởi tập hợp được tổ chức theo thứ bậc của các giai tầng xã hội khác nhau trong một xã hội nào đó.

¨ Substrat social = Tầng nền xã hội: “Đám đông các cá thể cấu tạo thành xã hội, cách mà họ được sắp xếp trên mặt đất, bản chất và hình thể các sự vật đủ loại ảnh hưởng đến các quan hệ tập thể” (Durkheim). º Thể nền xã hội: nghiên cứu về những sự kiện xã hội trong sự tương quan của chúng với tầng nền vật chất của chúng cấu tạo nên cái mà cũng tác giả này gọi là hình thái học xã hội (morphologie sociale).

STRESS = Stress, ứng suất (tiếng Anh: sự cưỡng bức mạnh mẽ). Tâm lý. Chỉ mọi hoạt động hoặc mọi tình huống tác động trên một chủ thể một áp lực rất mạnh và đột ngột thuộc trật tự thể lý, cơ quan hoặc tâm lý. º Chỉ những phản ứng của chủ thể hoặc tình trạng mà chủ thể đang ở dưới ảnh hưởng của áp lực rất mạnh này. º Mới đây, người ta đã khám phá rằng: các phản ứng stress (les réactions de stress) hoặc tình trạng stress (l’état de stress) là đặc biệt và cơ thể có sẵn một bộ máy và những kiểu phản ứng đặc biệt cho loại tình huống đó; điều này là thật nhất là trên bình diện sinh lý học và người ta bắt đầu nghiên cứu nó trên bình diện tâm lý. º Hướng về việc chỉ mọi tình huống khó chịu hoặc gây chấn thương tâm thần đối với một cá thể: lúc đó nó trở thành dồng nghĩa với từ “choc” (cú sốc), ‘traumatisme” (chấn thương tâm thần), hoặc những từ còn tổng quát hơn.

STROMATES = Loại sách Stromates (tiếng Hy-lạp: những bức trường): tên gọi vào thời kỳ Hy-lạp hoá, được dành cho một số các tác phẩm được soạn thảo khá cẩu thả và bàn về nhiều vấn đề khác nhau, thuộc loại tập sách (recueil) hoặc hỗn hợp (mélanges). º Tác phẩm Stromates : Tựa đề, nhất là Clêmentê thành Alexandria dành cho tác phẩm chính của ông.

STROSSMAYER (Georges) = Georges Strossmayer. Giám mục Diakovo, đối lập vối Công đồng Vatican I, nhưng dầu sao ngài cũng phục tùng các quyết định của Công đồng này và là một trong những thủ lãnh phong trào liên slave của Đế quốc Áo-Hung xưa (1815-1900).

STRUCTURE SOCIALE = Cấu trúc xã hội: sự phân tầng xã hội của một xã hội tổng thể. º Đừng nhầm lẫn với tổ chức xã hội chính thức và tự ý là cái cũng có thể được tổ chức theo thứ bậc.

¨ Structuralisme = Cơ cấu luận, thuyết cấu trúc: Người ta dùng từ này để chỉ một phương pháp và một khuynh hướng tổng quát của sự suy nghĩ, hơn là một lãnh vực đặc biệt của kiến thức. Chính nhà ngôn ngữ học F. de Saussure (Cours de linguistique générale: khoá luận ngôn ngữ học tổng quát 1916) là người đã khơi nguồn cho những gì là chủ yếu trong thuyết cấu trúc. Lévi-Strauss, đến lượt ông, đã có ý tưởng áp dụng phương pháp này để hiểu những quan hệ bà con và những huyền thoại của các xã hội nguyên thủy (Structures élémentaires de la parenté: các cấu trúc sơ đẳng của quan hệ họ hàng 1949). Sau khi đã đạt được một thành công lớn trong hai lãnh vực ngôn ngữ học và dân tộc học, các phương pháp thuyết cấu trúc được áp dụng trong phân tâm học bởi Lacan, văn học bởi R. Barthes, triết học mác-xít bởi Althusser. º Cấu trúc là gì? Đối với Lévi-Strauss, “cấu trúc không đối lập với nội dung như mô thể đối lập với chất thể. Ngược lại, cấu trúc chính là nội dung, được nắm bắt trong một tổ chức lôgíc được quan niệm như đặc tính của hiện thực”. Một cách sâu xa hơn, đối với một người theo thuyết cấu trúc thì tất cả là hiệu số (tout est différence) (F. de Saussure), nghĩa là “các nguyên tố chỉ tồn tại nhờ những tương quan giữ chúng kết hợp lại với nhau. Thấu đáo được những tương quan này, từ chúng cấu tạo những mẫu mà, đến lượt chúng, sẽ cho phép chỉ ra các chức năng, đó là hoạt động của người thoe thuyết cấu trúc” (B. Pingaud). Một khuynh hướng kép xuất hiện trong thuyết cấu trúc vào thì giờ hiện nay: sự phủ nhận lịch sử hoặc ít ra là sự xét lại quan niệm thông thường về lịch sử; sự hủy bỏ (M. Foucault) hoặc sự làm lệch tâm (J. Lacan) chủ thể con người. Nếu giá trị các phương pháp thuyết cấu trúc trong bài học kinh nghiệm không bị người nào không công nhận, thì các hậu quả triết học mà chúng tôi vừa nêu lên đã bị phê phán mạnh mẽ bởi các nhà tư tưởng như J. P Sartre hoặc P. Ricoeur.

STUDION OU STOUDION = Đan viện Studion: tên của một đan viện ở Constantinopoli, người ta đoan chắc là đã được thành lập bởi một quan chấp chánh xưa tên là Studios vào năm 463. Được cung hiến cho thánh Gioan Tẩy Giả, nó đã đóng một vai trò lớn trong việc bảo vệ Chính thống giáo Calcêđônia và trong việc đấu tranh chống lại lạc giáo bài ảnh tượng. Các tục lệ phụng vụ của đan viện này, phần lớn đã được nhận vào toàn bộ nghi thức byzantin.

¨ Studite = Đan sĩ Sudion: đan sĩ của đan viện Studios. º Hội dòng đan viện công giáo theo nghi thức byzantin-slave được Đức Ông Szeptyckij, giám mục Ruthène của Lwow ở Galacia, thành lập năm 1901.

STUDIUM = Sự học: các việc học hành và tất cả những gì liên quan đến nó: quy chế, nội quy, giáo sư, sinh viên, nơi chốn. º Học viện: trường thực hành dành riêng cho các giáo sĩ là các tiến sĩ giáo luật, được thiết lập bên cạnh Thánh bộ Giáo sĩ. º Trường thực hành dành riêng cho các giáo sĩ và giáo dân, là các tiến sĩ Giáo luật, được thiết lập bên cạnh Toà Rôta để đào tạo các luật sư trước toà án này.

¨ Studiosité = Sự chuyên cần: Thái độ nhân đức kéo đến việc lo lắng tìm kiếm chân lý và đào sâu mọi kiến thức. Trong ngôn ngữ của thánh Tôma, nhân đức chuyên cần đối lập với nết xấu tò mò là nết thích những hiểu biết tức thời, khả giác, nông cạn hơn là những sự đào sâu của trí óc và sự suy nghĩ. Chính vì vậy mà sự chuyên cần là cái phải vượt thắng sự lôi cuốn của tính nhạy cảm đến những hiểu biết trống rỗng, trên phương diện tâm lý học, là cùng một gia đình với các nhân đức tiết độ.

STULTILOQUIUM = Lời nói ngu dâm. Đạo đức. (tiếng La-tinh: sự ngu xuẩn, ngôn ngữ của kẻ ngu): sự ngu đần đặc biệt, gồm có việc tuyên bố những thú vui của sự dâm dục là cao hơn tất cả mọi sự và xuất phát từ sự đui mù của tinh thần do sự dâm dục gây ra.

STUPRE = Sự hiếp dâm thiếu nữ: Sự hiếp dâm một thiếu nữ không thuận ý. Trong tội này bị phạt bằng những hình phạt theo giáo luật nặng nhẹ tùy theo thân phận, giáo sĩ hoặc giáo dân, của người phạm tội.

STYLE = Kiểu. Nghệ thuật. Cách đặc biệt cho thời kỳ hoặc trường phái nào đó trong quan niệm về kiến trúc, sắp xếp, trang trí các toà nhà phụng tự, theo những khả năng kỹ thuật mang lại và cũng theo nền tu đức trổi vượt của thời kỳ đó. º Niên đại học. Cách giả định các năm: Style de Nol, de Pâques = cách tính lích từ lễ Giáng Sinh, từ lễ Phục Sinh: lịch mà năm bắt đầu từ lễ Giáng Sinh hoặc từ lễ Phục Sinh. º Vieux style = Cách tính lịch cũ: cách mà người ta tính lịch trước cuộc cải cách của Đức Grêgôriô XIII (1582). Cách này, chậm hơn 10 ngày so với nouveau style = Cách tính lịch mới, là thành quả của cuộc cải cách này, luôn luôn được dùng trong một số Giáo hội Đông phương.

STYLITES = Tu sĩ sống trên cột (do từ Hy-lạp stylos = cái cột): các đan sĩ ở Đông phương, sống trên đỉnh một cái cột. Đan sĩ danh tiếng nhất trong họ, cũng là người đã phát minh ra lối khổ tu đặc biệt này, là thánh Simêon Cột, vào thế kỷ V.

Suaire —> Sueur.

SUAREZ (François) = Nhà thần học thời danh, dòng Tên, sinh ở Grenade (1548-1617). Ngài đã lần lượt dạy học ở Valladolid, Roma, Alcala, Salamanca và Coðmbre. Công trình thành văn của ngài thật to lớn và danh tiếng của ngài thật rộng khắp: ngài vẫn là vị tiến sĩ chính của Dòng Tên.

Subalternation, subalternante, subalternée —> Altération.

Subconscient —> Conscience.

Subculture —> Culte.

Subdélégation, subdélégué —> légat.

SUB GRAVI = Buộc nặng (tiếng La-tinh: dưới những gì là nghiêm trọng, nặng nề): cách nói chỉ tầm quan trọng nặng nề mà người làm ra luật hoặc vị bề trên gắn liền vào việc làm trọn một lề luật; tương đương với “sous peine de péché grave” (nếu không thì bị tội trọng).

Subjectif, subjectivité —> Sujet.

SUBLIMATION = Sự thăng hoa. Phân tâm. Cơ chế tự vệ cung cấp cho một xung năng (dục năng hoặc tính gây hấn) một lối thoát khả dĩ bằng cách cho nó đối tượng và chiều hướng có giá trị đạo đức hoặc xã hội tích cực. Tiến trình này là vô thức và phải được phân biệt cẩn thận (mặc dù nó có thể là một yếu tố của tiến trình này) với các lựa chọn đạo đức và các quyết định tự ý mà một chủ thể thực hiện để theo một lý tưởng đạo đức và nâng cao tầm mức các khuynh hướng của mình. Đó thực sự là một cơ chế tự vệ, vì như vậy cái tôi (le moi) tránh việc các xung năng được giải tỏa trong lòng các chiều hướng hoặc trên các đối tượng không thể chấp nhận được đối với bản ngã hoặc siêu ngã (le moi ou le surmoi), và đó là những xung năng tiếp tục hoạt động trong các hoạt động được thăng hoa; nhưng sự thăng hoa có một vai trò tích cực hơn nhiều so với các cơ chế tự vệ khác vì nó cho phép một cuộc sống thực sự của các xung năng được sáp nhập một cách hài hòa vào tất cả những đòi hỏi của nhân cách và môi trường của nó: nó chỉ rủi ro là loạn tâm nếu đối tượng mới và chiều hướng mới vẫn còn quá ở ngoài xung năng hoặc khi sự đầu tư các xung năng trên các đối tượng mới được thực hiện một cách quá tự mê, hoặc nữa, khi sự thay đổi đối tượng ít là sự kiện của bản ngã hơn là kết quả của một áp lực bệnh hoạn của cái siêu ngã.

SUBLUNAIRE = Vật thể trần thế: Trong triết học Aristot, chỉ một vật thể của vũ trụ chúng ta. Đối lập với vật thể trên trời. Các vật thể trần thế phải chịu sự sinh sản và sự hư nát.

SUBORDINATIANISME = Thuyết tùy thuộc: quan niệm mà theo đó Chúa Con và Chúa Thánh Thần một cách nào đó là thấp hơn Chúa Cha, theo một thứ bậc hoặc một “sự tùy thuộc” bản thể học. Vào thời kỳ các giáo phụ, quan niệm này kết liền với những điều bận tâm vũ trụ học: người ta muốn thấy trong Ngôi Lời sự trung gian vũ trụ giữa Thiên Chúa và thế giới. º Trong một nghĩa yếu, khuynh hướng hoàn toàn không loại bỏ niềm tin truyền thống vào sự duy nhất của Thiên Chúa và trong thần tính của ba ngôi vị: trong nghĩa này, người ta nói về thuyết tùy thuộc nơi thánh Justino, Iatianô, Ôrigênê. º Ở một nghĩa mạnh, đó là sự phủ nhận thần tính của Chúa Con và Chúa Thánh Thần, đặc trưng của thuyết Ariô.

Subreption —> Obrebtion.

SUBSTANCE = Bản thể. Triết. (tiếng La-tinh Substantia phái sinh do substare = đứng ở dưới; dịch từ Hy-lạp hypostasis = ngôi vị): cái thích hợp để tồn tại tự thân chứ không phải trong cái khác. Đối lập với tùy thể. Bản thể là phạm trù thứ nhất trong 10 phạm trù. º Substance première = Bản thể đệ nhất: chủ thể cụ thể cá thể (ví dụ Phêrô). º Substance seconde = Bản thể đệ nhị: yếu tính trừu tượng của cá thể, trở thành chủ thể biệt qui (Sujet d’attribution) (ví dụ con người). º Substance séparée = Bản thể tách rời: bản thể hoàn toàn thuộc trí tuệ, không bao gồm một vật thể nào trong việc xác định nó. Đồng nghĩa: Thiên thần. º Do loại suy, cái gì là rắn chắc, quan trọng trong một sự vật (ví dụ bản thể của một quyển sách).

¨ Substantiel = Thuộc về bản thể: liên quan đến bản thể. º Forme substantielle = Mô thể bản thể: cái cấu tạo nên một bản chất (hoặc một bản thể) nào đó bằng cách xác định chất thể đệ nhất. Đối lập với mô thể tùy thể (forme accidentelle). º Quan trọng, phong phú, có nội dung, chắc chắn: Đối lập với hời hợt, thứ yếu, phụ. (Ví dụ: un livre substantiel = một quyển sách có nội dung).

¨ Consubstantiel = Đồng bản tính, đồng bản thể: dịch từ Hy-lạp homoousios (homo: cũng một và ousia: yếu tính) (Đồng bản tính), từ thần học, chứ không phải Kinh Thánh, được Công đồng Nicêa (525) chấp nhận để chỉ sự duy nhất toàn hảo và sự đồng nhất, chẳng những là đặc biệt mà còn “về số” (numérique), của bản thể, yếu tính và bản tính giữa Thiên Chúa Con và Thiên Chúa Cha. Sau này, từ này được nới rộng đến Chúa Thánh Thần: cả Ba Ngôi Thiên Chúa, thực sự khác nhau như những ngôi vị, là đồng bản thể (một bản tính và ba ngôi vị). º —> Anoméens. Homéens. Homéousiens.

¨ Substantialiser = Bản thể hoá: xem như bản thể cái gì là tùy thể đơn thuần hoặc biểu tượng.

¨ Substantialité = Bản thể tính: cái mà nhờ đó bản thể là bản thể, lý do bản thể của nó.

¨ Substantialisme = Thuyết bản thể. Triết. học thuyết chấp nhận sự hiện hữu các bản thể. Đối lập với thuyết hiện tượng (phénoménisme). º —> Subjectivisme.

¨ Transsubstantiation = Sự biến đổi bản thể: theo nghĩa chủ động, hành động mà nhờ đó bánh và rượu, trong khi thực hiện phụng vụ truyền phép, trở thành Mình và Máu Đức Kitô. º Theo nghĩa thụ động, chung hạn của hành động làm cho trở thành này. º Sự biến đổi bản thể nói lên có sự làm cho bản thể này trở thành bản thể kia; sau khi truyền phép, bản thể mình của Đức Kitô hiện là cái mà trước đó là bản thể (theo nghĩa siêu hình, vì đó không thể cảm nhận và không thể thấy được) của bánh, nghĩa là tất cả các vẻ bề ngoài, các “hình” (espèce) vẫn như nhau. Như vậy, có sự hiện diện thật sự, thuộc bản thể, ở bên trong dấu chỉ Thánh Thể.

¨ Consubstantiation = Sự cộng tồn bản thể: lý thuyết lạc giáo, theo đó thì sau khi biến đổi Thánh Thể, bản thể của bành và bản thể của rượu cùng tồn tại với bản thể của Mình và Máu Đức Kitô. Lý thuyết này sai lạc, ít nhất là vì 3 lý do chính: không có sự biến đổi thật của bánh và rượu; không được nói Cái này là Mình Thầy (Ceci est mon Corps), mà phải nói Này là Mình Thầy (ici est mon Corps); người ta không thể thờ lạy tất cả Thánh Thể. Bởi đó, sự biến đổi Thánh Thể được gọi là sự biến đổi bản thể, sự biến đổi bản thể này sang một bản thể khác. º —> Impanation.

¨ Substitution = Sự thay thế. Luật. Sự người làm di chúc chỉ định một người thừa kế thay thế.

¨ Subsister = Tồn tại, lập hữu: tiếp tục hiện hữu, tồn tại. º Triết. Tự tại: thực hiện hành vi hiện hữu một cách tự lập. Người ta có thể tồn tại tự thân và do thân (Thiên Chúa); tự thân và do một người khác là Thiên Chúa (con người); tự một người khác và do người khác này (trí tuệ con người trong linh hồn con người; màu trắng trong vật thể trắng).

¨ Subsistant = Cái tự tồn tại, lập hữu. Triết. Cái hiện hữu một cách tự lập, không phụ thuộc vào một nguyên nhân mô thể hoặc chất thể khác.

¨ Subsistance ou Subsistence = Sự tự tồn tại. Sự lập hữu. Triết. Cách thức thuộc bản thể chấm dứt yếu tính cá thể và làm cho nó trở thành bất khả hiệp lập. Sự tự tồn tại (lập hữu), theo các nhà chú giải chính về thánh Tôma, thực sự khác với yếu tính và sự hiện hữu.

Substrat —> Strate.

SUBSUMER = Tái biện (do từ La-tinh subsumere = lấy bên dưới): lấy lại dưới một hình thức khác một lý lẽ bác bẻ đã đưa ra hoặc một lý lẽ bác bẻ khác đưa đến cùng một kết luận.

¨ Subsomption = Sự tái biện: Hành động tái biện.

SUBTILITÉ = Sự hoặc tính tinh diệu: một trong bốn đặc tính [cùng với sự vô cảm (impassibilité), nhanh nhẹn (agilité) và sáng láng (clarté)] mà nhờ đó khoa thần học kinh viện đã cố gắng giải thích tính “linh thiêng” (spiritualité) của thân xác vinh hiển. Thánh Tôma định nghĩa nó bằng quyền lực trọn vẹn của linh hồn trên thể xác của mình với tư cách hình thức thể xác của nó và gắn liền vào đó quyền năng mà người vinh phúc đã được sống lại có để tùy ý gây nên phép lạ là xuyên qua thực tại vật chất (Ga 20, 19).

¨ Subtil (Docteur) = Tiến sĩ tinh tế: Tên gọi theo truyền thống dành cho Duns Scot vì thành tích biện chứng của ông.

Suburbicaire —> Urbs.

SUB UTRAQUE = Dưới hai hình (tiếng La-tinh: dưới hai hình): Những người theo phái của Jean Hus hay phái chủ trương rước lễ hai hình (utraquistes), đối lập với những người theo phái Tabor, thỉnh cầu, trong 4 điều khoản, sự rước lễ dưới hai hình, như vậy là tham dự vào chén thánh mà Công đồng Constance đã đồng ý cho họ.

SUCCESSION = Sự thừa kế. Giáo luật. Hành động lãnh nhận một di sản: của cải hoặc quyền tài phán. º Của cải của một giáo sĩ quá cố thuộc về Giáo hội mà giáo sĩ đó đã có trách nhiệm, ví dụ, một bổng lộc, nằm trong gia sản của Giáo hội. Các của cải cá nhân của giáo sĩ đó thì không phải giống như vậy, với một số dè dặt trong những gì liên quan đến các chức sắc của Giáo hội: các hồng y, các giám mục. º Sự kế vị, kế nhiệm: quyền tài phán của một giáo sĩ quá cố, trên nguyên tắc và một phần, trở về lại với người trao: Hồng y đoàn trong khi trống ngôi giáo hoàng; Kinh sĩ đoàn nhà thờ chính tòa trong khi trống ngôi giám mục; nó cũng có thể được chuyển sang cho một người kế vị đã được chỉ định, ví dụ giám mục phó được gọi là “với quyền kế vị tương lai” mà không cần một thủ tục nào khác, nếu liên quan đến ngôi giám mục. Tất cả những cách bố trí sắp xếp ngược lại, ngoại trừ các ngoại lệ đã được dự kiến hoặc đã được cho phép, ví dụ, căn cứ vào một thỏa hiệp, thì bị phạt bởi các hình phạt của Giáo hội. º Succession apostolique = Sự kế nhiệm tông truyền: sự kế tục trọng yếu và thể chế mà Giáo hội của Đức Kitô đang giữ và phải giữ cùng với đức tin, sứ mệnh, quyền năng thánh hoá và cai quản đã được Đức Kitô phó thác cho các Tông đồ. Sự kế tục này được thể hiện trong dây chuyền liên tục các sự tấn phong giám mục, chính các giám mục, khi còn ở trong sự hiệp nhất với đấng kế vị Phêrô, là những người kế vị các Tông đồ trong sự sung mãn sứ mệnh của họ. º Succession apostolique des Eglises suédoise et anglicane = Sự kế nhiệm tông truyền của các Giáo hội Thụy-điển và Anh giáo: Trường hợp các “sự kế nhiệm” này đã cho phép xác định những điều kiện công giáo của sự kế nhiệm là cái không thể thuần túy vật chất, cũng không thể trọn vẹn là thiêng liêng và trần tục, vào bất cứ lúc nào, không có một dấu chỉ bí tích nào về sự kết tục: sự tấn phong giám mục

Succube —> Incube.

Succursale, succursaliste —> Secours.

SUEUR DE SANG = Mồ hôi máu: Đức Giêsu, trong con hấp hối ở vườn Giếtsêmani, về phương diện thể lý, đã biểu hiện (theo Lc 22, 44, câu thiếu trong nhiều thủ bản Hy-lạp kiểu chữ hoa) hiện tượng này, đã được biết trong y học, nhưng rất hiếm, ở đó tính cách đổ máu của hy lễ cứu chuộc đã được diễn tả. Tác giả Tin Mừng nhấn mạnh đến sự quá nhiều của chứng mồ hôi máu này: những giọt to rơi xuống đất và ngài lưu ý đến nguồn gốc của nó: Đức Giêsu đang bị giày vò bởi sự tuyệt vọng, sự xao xuyến nghĩa là ít bởi sự kinh hãi hơn là một sự đấu tranh khốc liệt.

¨ Suaire = Vải liệm: tấm vải liệm mà trong đó người ta chôn cất một người đã chết. º Saint Suaire = Khăn liệm thánh: tấm vải có kích thước thu hẹp là tấm vải mà theo Ga 20, 7 quấn trên đầu của Đức Kitô ở trong mồ. Người ta đã tôn kính trong khắp thế giới, một số các khăn liệm thánh, nhưng không có cái nào, kể cả khăn liệm thánh của Lirev-Chambéry-Turin, sự gian trá có lẽ của thế kỷ XIV, cũng không hơn gì khăn liệm thánh của Cadouin (Dordogne) là một hàng vải A-rập của thế kỷ XI, hoặc các khăn liệm thánh khác, biểu hiện được những đảm bảo nghiêm túc về tính chính thức.

SUFFRAGES = Sự tán thành (do từ La-tinh suffragium = toàn bộ các tiếng nói phê chuẩn của một nghị án): suffrages de l’Eglise = Những lời cầu của Giáo hội: toàn bộ những lời cầu nguyện mà Giáo hội lập thành công thức để cầu cho kẻ sống cũng như cho kẻ chết. º Suffrages des Saints = Những lời cầu bầu của các Thánh: những lời khẩn khoản của các thánh trên trời bên cạnh Thiên Chúa, mà các tín hữu ở dưới đất nhờ cậy. º Suffrages du Christ = Những lời cầu bầu của Đức Kitô: những lý do hy vọng, đã đặt nền tảng trên những hành động cứu độ và sự Trung Gian vĩnh cửu của Đức Kitô bên cạnh Cha Ngài. º Phụng vụ. Lời cầu: Cho đến năm 1960, đã tồn tại một số các kinh nguyện gắn liền một cách đặc biệt hơn với kinh thần vụ Ca Ngợi (Laudes) và Kinh Chiều (Vêpres) và người ta gọi là Lời cầu Thánh giá, tất cả các vị thánh, một thánh nào đó v.v... (Suffrages de la Croix, se tous les saints, de tel saint etc...). º Menus suffrages = Những lời cầu tắt: những kinh nguyện ngắn ngoài phận sự được đọc tiếp theo kinh thần vụ hoặc một cách đặc biệt.

¨ Suffragant = Giám mục thuộc giáo tỉnh. º Giám mục phó tổng giáo phận: từ này xuất phát từ việc ngày xưa các giám mục của một giáo tỉnh bầu vị tổng giám mục (giám mục trưởng giáo tỉnh) của họ và mang phiếu bầu của họ đến công đồng giáo tỉnh. Ngày nay nó vừa chỉ tòa giám mục phụ thuộc một tòa tổng giám mục này (ví dụ, tòa giám mục, giám mục Arras, giám mục thuộc tòa tổng giám mục, giám mục phó của tổng giám mục Cambrai).

SUICIDE = Sự tự tử, tự sát, giết mình: hành vi mà người ta tự gây ra cái chết cho chính mình. Tội nghịch lại cùng tình yêu bản thân thực sự là cái tất yếu được chứa đựng trong tình yêu Thiên Chúa và xã hội loài người. Tuy nhiên tính ác hiểm khách quan của sự tự sát không có nghĩa là nó đôi khi không thể có một số lý do biện minh chủ quan.

SUI COMPOS = Còn làm chủ được mình. Tự chủ: thuật ngữ La-tinh có nghĩa là làm chủ chính bản thân mình, như vậy là hiện thời có khả năng xét đoán và kiểm soát các hành vi của mình.

SUIVRE = Theo, đi theo. Kinh Thánh. Đi theo Thiên Chúa, đó là bước đi trong những đường lối của Người, những đường lối mà Người đã dẫn dắt dân Người vào thời xuất hành, những đường lối mà Con của Người sẽ vạch ra để dẫn đưa tất cả mọi người đến tận cùng của cuộc xuất hành mới và thật sự. º VTB.

SUJET = Chủ ngữ (tiếng La-tinh subjectum, động tính từ quá khứ của subjicere = ném phía dưới). Ngữ pháp. Từ của mệnh đề mà người ta nói một điều gì về nó; đối lập với vị ngữ (prédicat). º Triết. Chủ thể: cái không có khả năng lãnh nhận một hình dáng hoặc một số các thuộc tính (ví dụ chủ thể của một hình ảnh nào đó). Đối lập với accident (tùy thể). Đồng nghĩa:substance (bản thể). Suppôt (bản vị). º Đề tài: điều mà người ta nói đến. Đồng nghĩa: Objet (đối tượng). º Thụ nhân: đối lập với đối tượng đã biết, hữu thể đang biết, hoặc đang sống, được xét với tư cách như thế (ví dụ: một trắc nghiệm liên quan đến mười thụ nhân). º Kẻ thuộc quyền: Trong chính trị, người chịu phục tùng quyền hành.

¨ Subjectif = Chủ quan: thuộc về tâm lý hoặc lương tâm của thụ nhân, theo nghĩa thụ nhân chỉ một hữu thể đang sống (ví dụ: một tình trạng chủ quan). º Xuất phát từ sự nhận xét hoặc tình cảm của một chủ thể đặc thù (ví dụ một sự đánh giá chủ quan). º Được xây dựng trên sự nội quan (ví dụ phương pháp chủ quan). Đối lập với phương pháp khách quan là phương pháp xem xét những sự kiện mà tất cả mọi người đều có thể xét thấy.

¨ Subjectivité = Tính chủ quan: Đặc tính của cái gì là chủ quan ở những nghĩa khác nhau của từ này (ví dụ cách ứng xử phù hợp với tính chủ quan; tính chủ quan của một sự đánh giá).

¨ Intersubjectivité = Tính liên chủ thể: Sự quan hệ của cá nhân với cá nhân với tư cách như thế.

¨ Subjectivisme = Chủ nghĩa chủ quan: khuynh hướng chỉ trình bày những dữ kiện chủ quan. º Triết. Hệ thống mà theo đó con người không nhận thức được những sự vật trong chính chúng, mà chỉ như chúng đang là đối với mình. º Hai nhánh: Hệ thống khẳng định rằng chỉ tồn tại chủ thể tự duy và tự mô tả những sự vật cho mình (chủ nghĩa lý tưởng tuyệt đối: idéalisme absolu) hoặc khẳng định rằng những biểu tượng bên ngoài không có bản thể (chủ nghĩa hiện tượng: phénoménisme).

SULAMITE = Người nữ xứ Sulam: có thể chỉ đơn giản người nữ ngoại giáo: người phụ nữ xứ Sulam hoặc Sunam 1 V 1, 3; nhưng có lẽ hơn, đây là nữ hoá chủ tâm tên của Salomon ( - Pacifique) được tặng cho vị Hôn Phu Dc 3, 7. Sulamite là tên được dành cho vị Hôn Thê Dc 7, 1 và dưới tên này, nơi các nhà thần bí, vị Hôn Thê thường được gợi lên nhiều nhất để nhắc lại những nét biểu trưng: Tôi đen, nhưng tôi đẹp 1, 5; Tôi ngủ nhưng con tim tôi thức 5, 2; Người yêu dấu của tôi là thuộc về tôi và tôi thuộc về Người 2, 16.

SULPICE SÉVÈRE = Sulpice Sévère. Người gốc Aquitaine, bạn thân của Paulin de Nole. Khoảng năm 392, ông hiến thân vào đời sống đan tu; ông qua đời khoảng năm 420. Quyển Sử biên niên (Chronique) hoàn vũ của ông, được xuất bản sau năm 403, chỉ có hứng thú đối với giai đoạn đồng thời của tác giả. Các bài viết của ông về thánh Martinô đã làm cho gương mặt của vị giám mục thành Tours được nổi tiếng.

Sulpicien —> Saint-Sulpice.

SUMER = Vùng Sumer: đối lập với Akkad (chỉ vùng Agade, phần giữa Hai Sông, sau này, dân Sêmít ở) Sumer chỉ phần thấp của Mêsôpôtamia, vùng các tam giác châu sông Tigre và sông Euphrate, từ Nippour đến biển. º Các dân Sumer, có thể là đến từ những cao nguyên Iran, nhưng dầu sao thì, vì ngôn ngữ của họ không phải là Sêmít, nên họ tự gọi họ là những Chiếc Đầu Đen (Têtes Noires) và từ thiên niên kỷ thứ Iv trước CN, họ đã đạt được đỉnh cao văn minh. Đế quốc Babylon (Babylon được thành lập 30 thế kỷ trước CN) sau đó được chồng chất vào các hầu quốc Sumer nhưng không hoàn toàn làm tiêu hủy đặc tính nông nghiệp hơn và phong kiến hơn của chúng.

SUNNA = Tục lệ pháp Hồi giáo: Pháp luật theo tục lệ là cái mà cùng với kinh Coran, cấu tạo nên một trong hai nguồn tư tưởng tôn giáo của Hồi giáo chính thống. Không hoàn toàn phủ nhận giá trị quy phạm của một số các truyền thống ngoại thường, những người theo phái Shi’a đã từ chối việc chấp nhận sự đồng ý nhất trí của các vị tiến sĩ hay idjma (sự nhất trí) như là tục lệ pháp (sunna). Do sự kiện này và vì những khác biệt giáo lý khác nhau, các người thuộc giáo phái Shi’a bị xem là lạc giáo bởi các trường phái Hồi giáo gắn bó với chủ trương tuyệt đối tuân theo quy chế tôn giáo hơn, các trường phái này quyết định phần đa số của Hồi giáo phải được xếp dưới sunna theo nghĩa rộng, như vậy là tạo nên sự chống đối giữa phái sunna và phái Shi’a.

Superbe —> Orgeuil.

Super-ego —> Moi.

SUPERFLU = Phần dư thừa. Thần học luân lý. Phần của cải của mình mà người giàu có, theo sự công bằng, mắc nợ những người cần đến —> Aumône. º Sự cho phần dư thừa của mình là một bổn phận công bằng, nhưng việc ước lượng phần dư thừa của mình đối với những gì người khác sở hữu, thì dứt khoát là do tình yêu bác ái. Trừ phi phần dư thừa như là đụng chạm trực tiếp đến tình cảm bẩm sinh về sự công bằng nơi tất cả mọi người (và trong trường hợp này Nhà Nước thường có quyền can thiệp vào để thực hiện sự phân phối lại của cải cho công bình hơn, đặc biệt là bằng thuế má), chỉ có tình yêu bác ái mới làm cho cảm nhận được điều mà những người đồng loại cần đến thực sự. Điều này có nghĩa là việc cân đo phần dư thừa thay đổi chẳng những với các thời kỳ và môi trường (các xã hội thiếu thốn hoặc dư dật) mà còn với sự đánh giá xuất phát từ lòng tốt và tình yêu huynh đệ của mỗi người. Tuy nhiên sự phủ nhận phần dư thừa có thể không kém nghiêm trọng, nếu nó xuất phát từ một sự không có tình yêu, nghĩa là từ một sự đui mù liên quan đến những nhu cầu của tha nhân, và cho là không trái lương tâm về vấn đề những gì người ta có mà làm thiệt hại cho họ.

SUPÉRIEUR = Bề trên: vị tu sĩ đã lãnh nhận trọng trách cai quản một hội dòng, một tỉnh dòng hoặc một nhà dòng. Lúc đó, tùy theo trường hợp mà vị tu sĩ này được gọi là bề trên tổng quyền, bề trên tỉnh dòng, hoặc bề trên cơ sở (bề trên nhà dòng). º Một số các bề trên còn được gọi là các bề trên cao cấp (Supérieurs majeurs), như các viện phụ của các đan viện độc lập, các bề trên tổng quyền và tỉnh dòng.

¨ Souveraineté = Quyền tối thượng: Điều kiện và sự thực thi thẩm quyền tối cao trong Giáo hội như trong Nhà Nước. Quyền tối thượng của Giáo hội, cũng như quyền tối thượng của Nhà Nước, được giới hạn bởi pháp luật thần linh, tự nhiên và thiết định. Quyền tối thượng của Nhà Nước còn được giới hạn bởi một số các đòi hỏi của quyền tối thượng thuộc Giáo hội, ví dụ về vấn đề quyền tài phán thiêng liêng. º —> Régale.

Super rato —> Raison.

SUPERSTITION = Sự mê tín, dị đoan (do từ La-tinh super = ở trên; và sto = đứng). Đạo đức. Sự thái quá, sự làm quá đáng hoặc sự dư thừa các thực hành tôn giáo: sự mê tín có thể dâng lên cùng Thiên Chúa (lúc đó nó bao gồm một phần sai trái hoặc tính độc đáo có giá trị xấu, hoặc nữa một sự quá nhiều những yếu tố bên ngoài) hoặc các thần giả (sự thờ ngẫu tượng), hoặc một cách ít nhiều ngầm ẩn, những hữu thể cao hơn (các thiên thần), nhưng ngoài trật tự mà Thiên Chúa muốn (những thực hành thần hoá, ma thuật, thông linh học v.v...) hoặc những sức mạnh hoặc quyền lực mạo xưng được chứa đựng một cách ẩn tàng trong một số các đồ vật và một cử chỉ hoặc một thái độ có thể làm cho các sức mạnh ấy, các quyền lực ấy trở nên hoạt động để tạo hạnh phúc hoặc sự bất hạnh (những sợ hãi trống rỗng; hoặc những cử chỉ dị đoan, thừa hưởng của một não trạng ma thuật hoặc đôi khi chỉ là một não trạng trẻ con).

SUPPLÉANCE = Sự thay thế. Giáo luật. Hư cấu pháp định, nhờ đó mà Giáo hội thay thế một khiếm khuyết quyền tài phán nơi một trong những người được hưởng quyền tài phán đó. Sự thay thế quyền tài phán mang lại tính thành hiệu cho một hành vi đã bị vô hiệu.

SUPPLICE = Đơn thỉnh cầu: Lời xin thành văn gởi cho Giáo triều Rôma bởi một người nào đó, giáo sĩ hoặc giáo dân, cá nhân hoặc tập thể để được một phúc thư thi ân hoặc một phúc thư chiếu luật.

SUPPÔT = Chủ vị, bản vị (do từ La-tinh supponere = đặt dưới). Triết. Chủ thể với tư cách là đang hiện hữu và vì vậy sẵn có những tùy thể của nó. Nếu đó là một chủ thể có lý trí thì nó có tên là ngôi vị (personne). º Actiones sunt suppositorum = Phương ngôn kinh viện: các hành động thuộc về những chủ thể đặt chúng. º Thần học. Suppôt de Satan = Tay sai của Satan: người hành động thay cho ma quỉ và quyền lực của sự dữ. º —> Sujet. Hypostase.

¨ Supposition = Sự giả định, giả thiết: Nghĩa thông thường: hành động chấp nhận bằng giả thiết. º Triết. Tình trạng chủ vị (rất ít dùng): tình trạng của cái gì là chủ vị.

SUPRALAPSAIRE = Tiền nguyên tội (do từ La-tinh supra: ở trên; và lapsus: ngã, rơi): xuất phát từ phía bên kia sự sa ngã nguyên tổ, không bị sự sa ngã nguyên tổ phạm tội hoặc gây ra: sự phân biệt phái tính là một dữ kiện tiền nguyên tội. º Phái tiền nguyên tội: Nhóm nhỏ của phái Calvin Hà-lan chủ trương rằng có một sự tiền định tuyệt đối, có trước khi có sự sa ngã (tội lỗi) và đã được ấn định một cách độc lập với sự sa ngã này.

Surérogatoire —> Rogations.

SURIN (Jean-Joseph) = Jean-Joseph Surin. Tu sĩ dòng Tên, người Pháp (1600-1665). Được chỉ định để chăm sóc những người bị quỷ ám của Loudun, ông đã bị một cơn khủng hoảng bệnh tâm thần ở dạng chứng tâm thần chu kỳ (forme cyclothymique) kéo dài gần hai mươi năm. Ông không phải là văn sĩ không sáng chói nhất trong các tu sĩ Dòng Tên của Louis Lallemant. Học thuyết thần bí của ông rất khắt khe: bỏ mình, dễ bảo, chiêm niệm. Quyển Những đối thoại thiêng liêng (Dialogues spirituels) của ông, những Lá thư (Lettres) của ông, Tình yêu Thiên Chúa (Amour de Dieu) của ông vẫn là những tác phẩm rất bổ ích. Quyển Giáo lý tu đức (Catéchisme spirituel) của ông đã được rất nhiều người đọc vào các thế kỷ XVII và XVIII.

Surmoi —> Moi.

Surnaturalisme, surnaturel —> Nature.

Survie, survivance —> Vie.

SUSPICE = Xin hãy nhận: Từ La-tinh này có nghĩa là xin hãy nhận, dẫn đưa vào nhiều kinh nguyện dâng lễ. Đặc biệt, nó bắt đầu câu 116 của Tv 118 mà thánh Bênêđitô đã chấp nhận ở chương 58 Luật Dòng của ngài, để được hát trong các nghi lễ khấn dòng của các đan sĩ, dưới hình thức một đáp ca mà người đơn ca là đan sĩ mới khẩn trọn. Bài hát Xin hãy nhận này cũng được lồng vào trong nghi lễ thánh hiến các trinh nữ.

SUSO (Bx Henri) = Chân phước Henri Susô: Tu sĩ Đa-minh (khoảng 1300-1366) là người đã gây được một ảnh hưởng tu đức sâu rộng trong các giới tu sĩ của vùng nằm giữa sông Rhin và sông Danube, nhất là trong thời gian 20 năm sau cùng của đời ngài, ngài đã chịu ảnh hưởng của Thầy Eckhart, nhưng ngài đã né tránh việc trưng dẫn ông này trong các tác phẩm tu đức của ngài, là những tác phẩm được xếp vào hàng các tác phẩm đẹp nhất của trường phái suy lý sông Rhin.

SUSPECT D’HÉRÉSIE = Khả nghi lạc đạo: Sự thẩm định giáo lý, từ thời trung cổ, được qui cho những người mang đến cho những người lạc giáo với tư cách là lạc giáo và vì là lạc giáo, sự cộng tác giúp đỡ, khuyên bảo, biệt đãi của mình. º Nhận xét giáo lý qui cho một tác phẩm do các cố gắng của Thánh Bộ Giáo Lý Đức Tin —> Qualificateurs.

SUSPENSE = Vạ huyền chỉ, vạ huyền chức: vạ theo giáo luật có tính cách điều trị (dược vạ) hoặc trả thù (oán vạ), cấm toàn bộ hoặc một phần việc thực thi bí tích Truyền Chức Thánh hoặc quyền tài phán, trong một thời gian có giới hạn hoặc không có giới hạn thời gian.

¨ Suspens =  Giáo sĩ bị huyền chức, giáo sĩ bị huyền chỉ.

SUSTINERE = Kiên dũng (tiếng La-tinh: giữ vững trước sự tấn công): hành vi chính (hành vi khác là hành vi agredi: hoặc hành vi tấn công) của nhân đức mạnh mẽ hay nhân đức can đảm, gồm có việc trấn áp những sự sợ hãi, những nỗi buồn, hoặc sự hèn nhát trước sự tấn công hoặc sự trái ý. º Bền vững: trong Kinh Thánh cũng chỉ sự nhẫn nại của đức cậy thần hướng.

SUSURRATION = Sự rỉ tai nói xấu (do từ La-tinh susurratiu = xầm xì, nói thầm): lỗi nghịch cùng sự công bằng, gồm có việc nói kín với ai về điều xấu chống lại người bạn của người này, hoặc bất cứ điều gì có thể làm xáo trộn tình bạn của người này.

SUTTON (Thomas de) = Thomas de Sutton. Nhà thần học người Anh, thuộc dòng Thuyết giảng. Giáo sư Đại học Oxford vào cuối thế kỷ XIII; một trong những môn đệ khá nhất của thánh Tôma.

SYLLABUS = Văn kiện Syllabus: Danh mục 80 mệnh đề, rút ra từ những bài diễn văn hội nghị giáo triều, các thông điệp và các tông thư của Đức Giáo Hoàng Piô IX, lên án các “sai lầm của thế giới hiện đại” và được xuất bản phụ theo thông điệp Quanta Cura ngày 8 tháng 12 năm 1864.

Syllogisme —> Logos.

SYLVESTRE 1er (saint) = Thánh Sylvester I: Giáo hoàng từ 314 đến 335. Triều giáo hoàng của ngài gần như trùng hợp với triều đại của Constantinô, và như vậy là với việc Kitô giáo đạt đến qui chế tôn giáo của Đế quốc. Ngài đã phải đương đầu với những vấn đề được đặt ra bởi làn sóng những người dự tòng có phẩm cách đáng ngờ và sự nảy sinh thuyết Ario. Để kìm hãm lạc thuyết của Ario, linh mục Ai cập là người lúc đó cáo giác thần tính của Đức Giêsu, cần phải có một công đồng chung, sự tập họp đầu tiên các giám mục của toàn thế giới. Constantinô đã chiếm lấy cho mình quyền tập họp hội nghị này (Công đồng Nicêa, 325) là hội nghị đã định nghĩa, chống lại Ariô, rằng Chúa Con là đồng bản tính với Chúa Cha. Một ngụy thư thời trung cổ được biết dưới tên là Donation de Constantin (Sự biếu tặng của Constantinô) thuật lại món quà mà Constantinô đã tặng cho Đức Giáo Hoàng là thành phố Rôma và toàn thể phương Tây: bản văn này dùng làm nền tảng cho quyền trần thế của chức giáo hoàng.

SYMBOLE = Dấu nhận biết nhau (do từ Hy-lạp sumballein = gởi hoặc đặt, chung với nhau): Nguyên thủy dấu hiện nhận biết nhau được tạo thành bằng hai nửa của một đồ vật được bẻ ra, mà người ta đặt chung lại với nhau. º Ký hiệu, biểu tượng: dấu theo qui ước đối với một số các khoa học (ký hiệu hoá học, ký hiệu toán học), nhưng trong ngôn ngữ thông dụng, dấu được cấu tạo bởi những đồ vật tự nhiên có khả năng gợi lên một số các thực tại không thể được phát biểu hoặc ít ra là không thể được định nghĩa một cách thoả mãn, bằng những ngôn từ trừu tượng: biểu tượng lúc đó cùng với thực tại được diễn tả có một sự giống nhau theo lối ẩn du [con chồn - ranh mãnh, con gà trống - sự hăng hái của người Pháp, sự tắm rửa (ablution) - sự thanh tẩy (purification)]; nó chẳng những là một cái giúp trí nhớ như một số các dấu nhân tạo, nó còn cung cấp một chỗ dựa để gợi lên và để thích ứng tinh thần với thực tại được biểu tượng (ví dụ các bí tích). º Các hình ảnh của Cựu ước —> Analogie. º Symbole de foi —> Foi. º Reddition du symbole = Sự thưa đáp theo Kinh Tin Kính: hành vi của người dự tòng gồm có việc thưa đáp lại những câu hoỉ của Đức giám mục hoặc của thừa tác viên tương tự Thánh Tẩy, liên quan đến Kinh Tin Kính, trước khi được dìm vào giếng rửa tội (hoặc lãnh nhận nước rửa tội bằng cách dội nước). º Xã hội học. Đồ vật, mẫu, cách ứng xử gợi lên địa vị xã hội của người nào (ví dụ, việc cư trú phụ, ở đồng quê, ngày nay còn là biểu tượng của giai cấp trưởng giả).

¨ Symbolisme = Tính biểu tượng: giá trị biểu tượng, hoặc khả năng biểu tượng hoá, của một biểu tượng. º Thực tại được gợi lên bởi những biểu tượng khác nhau (ví dụ tính biểu tượng của thức ăn, của con cá). º Khuynh hướng biểu tượng: Cách nhìn tổng quát về thế giới, theo đó thì thế giới khả giác trong toàn bộ của nó và từng phần, là biểu tượng của thế giới khả tri và các thực tại vô hình. º Thuyết biểu tượng: học thuyết mà theo đó trí óc con người không nhận thức được thực tại trong chính nó, nhứt là trong sự tương quan của nó với cái tuyệt đối, các phát biểu được mặc khải và tín lý chỉ có thể được nhận như những ẩn dụ chứ không phải như những chân lý khác quan và tuyệt đối.

¨ Symbolique = Có tính biểu tượng, có tính tượng trưng. (Tính từ). Có giá trị của biểu tượng (ví dụ con cáo là một con vật biểu tượng). º Dùng những biểu tượng hoặc những ẩn dụ (ví dụ một văn phong biểu tượng). º Để hiểu biết một học thuyết, dựa trên các biểu tượng là những cái bày tỏ học thuyết đó, nhất là nếu đó là những biểu tượng tôn giáo và được mặc khải (ví dụ nền thần học biểu tượng của Diônysio). º (Danh từ). Ký hiệu học: Khoa học về các ký hiệu, phần của lịch sử nghệ thuật. º Tín điều học: nghiên cứu thần học thử mô tả một cách khoa học, các Giáo hội khác nhau theo những tuyên xưng đức tin của họ hoặc những kinh tin kính (ví dụ “tín điều học hay sự trình bày những đối lập tín lý giữa Công giáo và Tin lành theo những tuyên tín chính thức của họ” của Jean Adam Moehler, thuộc trường phái Tubingen). º Livres symboliques = Các sách tín điều: trong một số các Giáo hội Kitô giáo, các tư liệu có quan hệ đến tất cả những gì có liên quan đến những sự tuyên xưng đức tin. Thuật ngữ này được áp dụng nhất là những sách thuộc phái Lutherô.

SYMMAQUE = Bản Symma: Việc các Kitô hữu sử dụng bản dịch Hy-lạp của bản Bảy Mươi đã làm cho những người Do Thái giáo nghi ngờ bản này. Vào các thế kỷ II và III, những người Do thái giáo đã nhân lên rất nhiều những bản dịch Kinh Thánh để sử dụng trong việc phụng tự và riêng tư, và cũng có thể để truyền giáo. Symmaque, một số người nói ông là người Do thái-Kitô hữu hoặc thuộc phái duy bần (ébionite), đã soạn thảo vào khoảng năm 200 một bản dịch mà chỉ còn lại những đoạn, nhưng thánh Giêrônimô đã dùng nhiều cho Bản Phổ Thông của Ngài và là bản được nêu rõ đặc tính nhờ một hình thức và một ngôn ngữ Hy-lạp hơn và nhờ một sự trung thành lớn hơn những bản dịch trước. º —> Aquila. Théodotion. Hexaples.

Sympathie —> Passion.

SYNAGOGNE = Hội đường Do thái (do một từ Hy-lạp có nghĩa là sự tập họp những con người hoặc nhóm các sự vật): Từ này là chung (và bản Bảy mươi dùng từ ecclesia như đồng nghĩa với từ synagogè, nhưng dần dần nó được dành riêng do tập tục sau kỷ nguyên Kitô giáo để chỉ trước tiên là cuộc họp của những người Do thái giáo (tiếng Do thái: Kenèsèt) sau đó là nơi hội họp (bet hakkenèsèt). Nguồn gốc của cơ chế này chắc chắn là lên tận thời lưu đầy của dân Israel ở Babylon vào thế kỷ VI trước CN, nhưng sau đó lan tràn khắp cả Diaspora (kiều dân Do thái sống tản mác) và xứ Palestin. Một hội đường nhóm họp trên phương diện tôn giáo và thể hiện trên phương diện pháp lý một cộng đoàn Do thái địa phương, trong khi cũng dùng làm trung tâm văn hoá và trường học giáo lý. Khu nhà trước đây và hiện tại, thường vẫn là hình vuông được chia thành 5 hoặc 3 cánh bằng 4 hoặc 2 hàng cột.

¨ Synaxe = Cộng đoàn tham dự (do từ Hy-lạp sunaxis = cộng đoàn tôn giáo): từ thuộc bộ từ ngữ chuyên biệt Kitô giáo chỉ, bằng cách đối lập với từ Do thái giáo hoặc lạc giáo: “Hội đường” (synagogue); xuất phát từ cùng một gốc Hy-lạp, cộng đoàn Kitô giáo với tư cách là được triệu tập và nhóm họp để cầu nguyện, đọc sách và phụng vụ Thánh Thể và tham dự vào các mầu nhiệm thánh này. Sau đó, người ta phân biệt Synaxe liturgique = Cộng đoàn phụng vụ thánh lễ và Synaxe aliturgique = Cộng đoàn phụng vụ không có thánh lễ: tuỳ theo nhóm họp có hoặc không có cử hành gnhi lễ Thánh Thể. º Ngày nay, được dùng với ý hướng nhấn mạnh đến sự tham dự của dân Kitô giáo vào các cuộc nhóm họp không phụng vụ, từ này có điều bất tiện là không có một ý nghĩa trực tiếp có thể hiểu được đối với những người đồng thời với chúng ta.

¨ Synaxaire = Sách phụng vụ Hy-lạp: Sách phụng vụ của Giáo hội Hy-lạp. Trước tiên, là mục lục các bài đọc Kinh Thánh và không Kinh Thánh mà người ta đọc mỗi ngày trong kinh thần vụ, quyển sách này đã trở thành quyển sách Hy-lạp tương đương với những quyển sổ bộ các thánh có tiểu sử (Martyrologes historiques) La-tinh của chúng ta mà trong đó người ta chỉ một cách giản lược vài yếu tố về cuộc sống hoặc về truyện của vị thánh có lễ kính ngày hôm đó. º —> Ménologe.

SYNALLAGMATIQUE = Song phương (tiếng Hy-lạp sunallagmatikos: do sun = với và allmagma = trao đổi): liên quan đến những sự trao đổi hổ tương. º Contrat synallagmatique = Hợp đồng song phương: hợp đồng mà những người ký kết có nghĩa vụ lẫn nhau.

Synaxaire, synaxe —> Synagogue.

Synatégorématique —> Catégorie.

Syncelle —> Celle.

SYNCRÉTISME = Thuyết hỗn hợp: hệ thống triết học hoặc tôn giáo hướng tới việc hỗn hợp nhiều học thuyết khác nhau. º Khuynh hướng hỗn hợp: đặc biệt, trong việc tìm kiếm sự hiệp nhất giữa các Kitô hữu ly khai, khuynh hướng tìm kiếm sự kết hợp hoặc sự hiệp nhất bằng cách hỗn hợp và đồng hoá các tín lý học khác nhau.

SYNCHRONISÉES (Messes) = Các thánh lễ đồng thời: trong những năm 1950-1955, việc cử hành thánh lễ đồng tế bị cấm, nên một số các cộng đoàn linh mục hoặc những nhóm linh mục nhân dịp một cuộc tĩnh tâm, một đại hội, một cuộc hành hương, đã giữ vững việc bày tỏ sự hiệp nhất của thánh lễ bằng một cuộc cử hành nhiều thánh lễ được gọi là tất cả đều cùng nhau ở những bàn thờ khác nhau, nhưng được kết nối lại. Việc thực hành này đã bị cấm, nhưng kinh nghiệm đã khơi dậy cho vấn đề này và đã mở ra con đường phục hưng nghi thức đồng tế trong kỳ họp Công đồng Vatican II.

SYNDÉRÈSE = Lương năng (tiếng Hy-lạp syntérésis = hành động bảo tồn, tuân giữ): sự trang bị (habitus) những nguyên lý thực tiễn đầu tiên của các hoạt động đạo đức của con người, thể hiện trong một sự phán đoán thực tiễn là cái chỉ huy những hoạt động đạo đức của chúng ta: phải làm điều thiện và tránh điều ác. Sự trang bị này đối với trí năng thực tiễn là tương tự như sự trang bị những nguyên lý đầu tiên (intellectus) đối với trí năng suy lý. Nó không phải tuyệt đối là bẩm sinh, nhưng nó được thủ đắc từ lúc chúng ta có những hoạt động luân lý đầu tiên và chứa đựng một cách tiềm ẩn những giới răn của luật tự nhiên.

Synergie, synergique —> Energie.

SYNÉSIUS de Cyrène = Synésius de Cyrène. Người gốc Kyrênê ở Lybia, ông là một giáo dân có ảnh hưởng trong tỉnh của ông mà ông đã bảo vệ những lợi ích chống lại những đòi hỏi của hoàng đế và chống lại những sự xâm nhập của những người du mục. Các thành công của ông đã làm cho ông xứng đáng được bầu làm giám mục Ptolémais năm 410, mặc dù ông phản đối. Ông là một mục tử nhiệt thành. Những khảo luận thần học của ông đã in dấu thuyết tân Platô. Ông cũng đã để lại những Bức Thư (Lettres) có một lợi ích lịch sử lớn lao.

Synesthésie —> Esthétique.

SYNODE = Hội nghị, thượng hội đồng, công nghị: từ này ngày xưa chỉ tất cả mọi cuộc hội nghị công đồng, chung hoặc giáo tĩnh; ngày nay nó chỉ còn chỉ cuộc hội nghị giáo phận và những người đại diện các cha xứ và các bề trên dòng, gồm có tất cả những người mà Đức Giám mục xét thấy là tốt để triệu tập. Công nghị được họp ít nhất là mười năm một lần; nó xác định hoặc bổ túc Bộ Luật tổng quát bằng những điều lệ dùng cho giáo phận, được gọi là các quy chế công nghị (Statuts synodaux).

¨ Synodal = Thuộc về hội nghị, thượng hội đồng, công nghị: liên quan đến hội nghị, thượng hội đồng, công nghị.

¨ Synodikon = Văn kiện công nghị: Ở Đông phương, tư liệu công nghị. Đặc biệt, tư liệu của công đồng năm 843 là công đồng đã thiết lập việc phụng tự các ảnh thánh.

SYNOPSE = Bản nhất lãm: bản trình bày bên cạnh nhau những bản vãn hoặc những tư liệu mà người ta muốn làm dễ dàng việc so sánh bằng chỉ một cái nhìn đầu tiên. Đặc biệt: cách thức đặt gần nhau những phần giống nhau hoặc tương ứng của các sách Tin Mừng thánh Matthêu, thánh Marcô và thánh Luca.

¨ Synoptique = Nhất lãm: Liên quan đến một bản nhất lãm: đặc biệt (thuật ngữ có từ thế kỷ XVIII) nói về các sách Tin Mừng nhất lãm, Mt, Mc, Lc được sắp xếp thành từng cột song song để làm sáng tỏ sự liên hệ bà con của nội dung các sách đó. º Question synoptique = Vấn đề nhất lãm: vấn đề phê bình văn học nảy sinh từ những sự giống nhau và những sự khác biệt mà các sách Tin Mừng nhất lãm thể hiện đối với nhau.

Synthèse, synthétique —> Thème..

SYRIAQUE = Tiếng Syria: thổ ngữ Aram được nâng lên hàng ngôn ngữ văn chương trong vương quốc Edessa vào đầu kỷ nguyên của chúng ta, được chấp nhận làm ngôn ngữ chính thức bởi các Giáo hội Syria của đế quốc Rôma (Syria-Tây phương) cũng như đế quốc Ba tư (Syria-Đông phương hay Calđê); vẫn còn là ngôn ngữ phụng vụ chung (với vài khác biệt về cách đọc vào chữ viết) trong các hạt thượng phụ Giacôbit, Syria-công giáo, marônít, nestôriô, calđê-công giáo cũng như trong các Giáo hội miền nam Ấn-độ (quốc gia Kérala); Malabar và Malanka. º Versions syriaques de la Bible = Các bản dịch Kinh Thánh bằng tiếng Syria: những bản dịch Cựu ước đầu tiên bằng tiếng Syria rất gần với những bản Targum (bản tiếng Aram) Do thái giáo. Đã có một bản dịch rất xưa các sách Tin Mừng riêng biệt (Thủ bản Sinai, thủ bản Cureton) và một bản dịch khác sách Diatessaron của Tatianô (Bốn quyển làm thành một quyển duy nhất) được lưu giữ không tốt, nhưng quan trọng do ảnh hưởng của nó. Đến sau (thế kỷ V?) một bản “Phổ Thông” (Vulgata) được công nhận, được hiệu đính trên các bản văn Hy-lạp Byzantin; bản Peshitto (bản Kinh Thánh đơn giản tiếng Syria). Người ta còn biết những hiệu đính thông thái sau đó nữa (thế kỷ VI-VII, Thomas de Harkel, Philoxène de Malbourg, Paul de Tello: sách thánh vịnh dịch từ sách sáu cột tiếng Syria), được làm cho phù hợp với các khảo đính Hy-lạp khác nhau. Những bản dịch này, nhất là những bản dịch xưa nhất, tìm lại được thiên tài Do thái ẩn tàng ở các sách Tin Mừng Hy-lạp và luôn luôn xứng đáng để được tham khảo.

Syro-malabar —> Malabar.

Syro-malankar —> Malankar.

SYSTÈME = Hệ thống (Tiếng Hy-lạp système, phái sinh do synestanai = đặt chung với nhau): tập hợp cấu tạo nền một toàn thể hữu cơ (ví dụ hệ thống mặt trời, hệ thống mét, hệ thống Ptôlêmê, hệ thống triết học). º Esprit de système = Óc hệ thống: khuynh hướng, nhờ quan sát những sự kiện, làm nổi bật tổ chức thuần lý mà người ta thiết tha đến hoặc giải thích tất cả mọi sự kiện theo một hệ thống tiên thiên. º Système socio-culturel = Hệ thống văn hoá xã hội: hệ thống các tương quan xã hội mà ở đó có ưu thế một tác động qua lại ưu đãi và những dạng thức ứng xử đặc biệt. Nó thường phù hợp với một giai tầng xã hội khi gia tầng này đủ cách xa các giai tầng bên cạnh, và bởi đó, khi chính cũng gia đình đó, xuyên qua nhiều thế hệ vẫn ở trong cùng những phạm trù tham gia.

¨ Systématique = (Tính từ). Có hệ thống, thuộc hệ thống: xuất phát một cách có phương pháp và có tổ chức. º Nghĩa xấu. Cứng nhắc: hướng tới việc làm nổi bật hệ thống trên những sự kiện của kinh nghiệm. º (Danh từ). Phân loại học: Phần của một khoa học có đối tượng là sự phân loại điều đã được khoa học này nghiên cứu.

SWEDENBORG (Emmanuel) = Nhà thông thái, triết gia và nhà thần học Thụy-điển, sinh ở Stockholm năm 1688, trong một gia đình theo giáo phái Luthêrô (cha ông sẽ trở thành giám mục Luthêrô) và qua đời ở Luân-đôn năm 1772. Năm 1743, ông có những thị kiến đầu tiên ở Luân-đôn: ông nói mình có tương quan với thế giới thiêng liêng và toan tính đem một mặc khải mới mà ông khai triển vào trong những tác phẩm dài của ông: Arcana Coelestia ferno, exauditis et visis (Về thiên đàng và hoả ngục, đã được nghe và đã được thấy) (1758), De Nova Hierosolyma (Về thành Giêrusalem mới) (1758), Apocalypsis explicata (Sách Khải huyền được giải thích) (1789). Học thuyết của ông nổi bật về việc phủ nhận Ba Ngôi Thiên Chúa.

¨ Swedenborgiens = Phái Swedenborg: Swedenborg đã không thuyết giảng, cũng không thành lập Giáo hội nhưng các đồ đệ của ông đã lập nên những hiệp hội Swedenborg. Các hiệp hội này đã tăng lên rất nhiều, đặc biệt là ở Anh (nơi mà vài đồ đệ đã thành lập Giáo hội thành Giêrusalem mới, vào khoảng năm 1784, là Giáo hội củao nhiều chi nhánh khác nhau trong thế giới) và ở Hiệp chủng quốc. Các hiệp hội này ngày nay có nhiều hội viên giảng dạy học thuyết Swedenborg.

T

TABERNACLE = Kinh Thánh. Nhà lều, nhà tạm: tên gọi mà Bản Phổ Thông (Vulgata) dành cho Lều Hẹn, gặp gỡ hoặc hội họp của Giavê và dân Người (Xh 29, 42 tt) và là cái còn tồn tại dưới hình thức mang đi được và lưu động từ những ngày dân Israel ở trong sa mạc núi Sinai cho đến khi xây dựng Đền thờ dưới triều vua Salomon. Người ta cũng gặp tên gọi là Lều Chứng ước (Tente du Témoignage) (Ds 9, 15) do sự kiện nó chứa Hòm bia với những tấm bảng Lề Luật (Xh 25, 16). Tên gọi Nhà ở (Demeure), diễn tả sự ở vững bền hơn, xuất hiện nhất là trong truyền thống tư tế. Sau khi dân Israel đã định cư, hòm bia ở tại Silô, trong một căn nhà (1 Sm 1, 7; 3, 15) Đavít đã đưa hòm bia về Giêrusalem và đặt dưới Lều mà ngài vừa mới dựng để đặt Hòm bia (2 Sm 6, 17). º Phụng vụ. Nhà tạm: Tủ, từ thế kỷ XVI, dành để chứa Mình Thánh dự trữ. Nhà tạm có thể được đặt để bàn thờ hoặc được lồng vào trong một vách tường. º —> Pyxide. Tour.

TABLE = Bàn, bàn thờ. Kinh Thánh. Đồ dùng bằng gỗ cây keo dùng cho bữa ăn theo nghi thức hoặc cho các lễ vật, nằm trong cung thánh (Xh 25, 23; 37, 10). Chính bàn thờ đôi khi cũng được gọi là Bàn của Giavê (Ed 44, 16). º Tables de la Loi = Các bảng đá Lề Luật: những tấm đôi bằng đá phẳng mà Thiên Chúa đã trao lại cho ông Môsê, và trên đó có khắc bảng Thập điều (Décalogue) (Xh 24). Các Bảng đá Giao ước này (Tables de l’Alliance) (Đnl 9, 9) hoặc là các Tấm bia chứng ước (Tables du Témoignage) này (Xh 31, 18) phải ở trong Hòm bia, dưới Lều. Với Giao ước mới, chính trên những Tấm bia bằng thịt (Tables de chair) của trái tim các tín hữu được ghi khắc lề luật của Thiên Chúa (@ Cr 3, 3). º Phụng vụ. Bàn tiệc: Đồ dùng mà người ta tụ họp lại để nuôi thân. º Table de l’Eucharistie —> Autel. º Table de la Parole = Bàn tiệc Lời Chúa: sự giảng dạy lời Chúa mà người tín hữu dùng để nuôi thân. º Les deux Tables = Hai bàn tiệc thánh: bàn tiệc Thánh Thể và bàn tiệc Lời Chúa. º Table de communion = Bàn rước lễ: thuật ngữ không chỉnh, chỉ rào chắn ngăn cách cung thánh và lòng nhà thờ và dọc theo đó, các tín hữu đến để rước lễ và như vậy là tham dự vào Bàn tiệc thánh (Sainte Table).

¨ Retable = Lưng bàn thờ (do từ Pháp xưa re = phía sau; và table = cái bàn): nguyên thủy (thế kỷ XI), tủ đựng thánh tích được đặt để và phía sau bàn thờ như một thứ lưng tựa. Việc trang trí vật dụng này qua các thế kỷ, đã được phát triển vì chính nó được thực hiện bằng gỗ hoặc bằng đá và đôi khi cả bằng kim khí quý và thường có giá trị nghệ thuật cao, lưng bàn thờ, cao đến tận vòm của cung thánh, có thể rủi ro làm cho người ta không còn chú ý đến chiếc bàn của bàn thờ mà sau cùng nó làm cho hút mất. Chính vì vậy, mà tục lệ này đã bị mất đi. º —> Triptyque.

TABORITES = Phái Tabor: Phụng hội các đồ đệ của Jean Hus, đã đẩy đến chỗ tột cùng những sai lầm của nhóm Hus và muốn chỉ duy nhất dừng lại ở Kinh Thánh. Tên gọi của phái này xuất phát từ pháo đài Tabor ở Bôhêmia, nơi Jean Ziska tổ chức phụng hội này vào khoảng năm 1420.

TABOU = Sự cấm kỵ, sự kiêng kỵ (từ có nguồn gốc Polinêdi, có nghĩa là được đặt sang một bên): sự cấm, là cái tham gia vào những phép lịch sự của một nhóm xã hội nào đó. Trong nghĩa rộng này, từ “tabou” bao trùm những sự kiện có tính chất rất khác nhau, tôn giáo, ma thuật hoặc đơn giản, chỉ là xã hội. º Sự cấm mà sự vi phạm, do một thứ lây nhiễm, kéo theo một sự thấm nhập vào kẻ tội phạm bởi sức mạnh huyền bí mà kẻ này không tôn trọng tính cách biệt lập của nó. º —> Mana.

TACHE = Vết nhơ: Đồng nghĩa với Souillure (vết bẩn, vết nhơ). Từ “tache” thường được dùng để nói về tội nguyên tổ hơn.

TACT ou TOUCHER = Xúc giác (do từ La-tinh tactus, phái sinh do tangere = sờ, chạm vào): một trong năm giác quan bên ngoài, giác quan căn bản và cần thiết nhất cho đời sống của loài vật. Người ta phân biệt, tiềm năng riêng của xúc giác, là, tiềm năng thụ động có thể được thay đổi bởi các phẩm tính xúc giác của các sự vật; cơ quan của tiềm năng này (cơ quan này trước tiên là bàn tay và các ngón tay, nhưng cũng là toàn thể thân thể, nó ở bên trong các giác quan khác: thị giác, thính giác, khứu giác, theo cách của chúng, là những xúc giác cách xa); đối tượng riêng của nó: những phẩm tính xúc giác của sự vật, cứu cánh của cảm giác xúc giác, là sự nhận biết những gì được sờ tới và phản ứng tình cảm mà sự nhận biết kiểu đặc biệt này kéo theo, đạt được nhờ tiếp xúc trực tiếp với đối tuợng. Mặc dù theo nguồn gốc chúng là đồng nghĩa, nhưng từ “toucher” được dùng nhất là để chỉ khía cạnh chất thể của giác quan (sự tiếp xúc) còn từ “tact” để chỉ khía cạnh nhận biết của giác quan. º Sự khéo xử. Do nới rộng và bằng cách ẩn dụ, người ta gọi “tact” là thái độ tinh thần nhờ đó mà một người, theo bản năng, tự đặt mình, với tha nhân, và trong mối tương quan thích hợp với từng người. º Xúc giác (le toucher) được nghiên cứu một cách khác nhau bởi những người xưa là những người xem xét nhất là những phẩm tính xúc giác khách quan là những cái định rõ xúc giác, và bởi những người tân thời là những người thử mô tả những cảm giác khác nhau của các xúc giác, ở tầm mức da, phản ứng cơ bắp, phản ứng thần kinh, tình cảm v.v... º Được nới rộng ra trong một nghĩa rộng nhất của nó (ở nghĩa nó liên quan đến toàn bộ bề mặt của thân thể), xúc giác là đối tượng riêng của nhân đức khiết tịnh mà vai trò làm giảm bớt việc sử dụng và sự ước muốn của nó theo lý trí lành mạnh.

¨ Tactile = (Tính từ). Thuộc xúc giác: liên quan đến xúc giác. º Qualités tactiles = Các phẩm tính xúc giác: các phẩm tính của các vật thể phù hợp với xúc giác và chỉ riêng nó. Người ta phân biệt nóng và lạnh, khô và ướt, mềm và cứng, nhám nhúa và trơn láng v.v...

¨ Tactisme = Sự ứng động: Phản ứng vận động của sinh vật được gây ra bởi một sự kích thích lý-hoá.

¨ Tangible = Khả xúc: Cái có thể sờ mó và đạt được bởi giác quan. về phương diện này, người ta phân biệt cái khả giác đặc thù (ví dụ cái nóng) và cái khả giác ngẫu trừ (per accidens) (ví dụ cái bình trà là cái nóng), “thực tại” là cái nóng, chỉ được tâm niệm như thế bởi sự liên hợp nhiều giác quan hoặc của xúc giác và tài thẩm định (cogitative) hoặc trí tuệ.

TAIZÉ = Làng hoặc cộng đoàn Taizé: ngôi làng trong vùng Saône-sur-Loire, ngày nay được biết nhờ cộng đoàn các anh em tin lành đang ở đó. Các anh em này khấn lời khấn độc thân để phục vụ Chúa, sống trong cộng đoàn, có một nhật tụng cầu nguyện, và thực thi một thừa tác vụ mục vụ. Từ ngày 15 tháng 4 năm 1963, Taizé cũng được tính là một trung tâm đan tu chính thống dành để làm trung tâm cầu nguyện chính thống, cấm phòng và cũng làm trung tâm các quan hệ liên tín phái; ở đó cũng có một cộng đoàn Phanxicô công giáo.

TALENT = Nén bạc: đơn vị tính tương ứng với 60 min (mines) hoặc 3000 xít (sicles) (3600 theo Edêkien). Vì trong thương mại xít (sicle) và đi-drắc-mơ (didrachme) cân nặng 11, 4 gam, nên nén bạc bằng bạc vào các thời Kinh Thánh tương ứng với trị hơi hơn 34 ký kim khí. º Lc 19 đã biến đổi một ít dụ ngôn về các nén bạc của Mt 24.

TALION = Luật phạt ngang bằng: (do từ La-tinh talis = giống như): luật phạt chung cho Đông phương Do thái xưa mà công thức tàn bạo là: sự sống đền sự sống, mắt đền mắt v.v... (Xh 21, 23-25; Lc 24, 19-20; Đnl 19-21) có lẽ từ thời Môsê đã mất đi nhiều sức mạnh của nó để chỉ có nghĩa là sự đòi hỏi một sự đền bù cân xứng. Luật phạt ngang bằng “luật talion”, trong Israel trước thời lưu đày, chỉ phải áp dụng một cách chặt chẽ trong trường hợp kẻ sát nhân: người phạm tội không thể tự chuộc lấy mình (Ds 35, 31-34) máu đã đổ ra làm nhơ nhớp trái đất là nơi Thiên Chúa ở.

TALISMAN = Bùa, ngãi (từ A-rập): những đồ vật mà ma thuật quy cho một khả năng bảo vệ chống lại những ảnh hưởng huyền bí thù địch.

TALMUD = Sách Talmud (tiếng Do thái: giáo lý, sự giáo huấn): toàn bộ những bản viết giáo luật của người Do thái, mà trong đó cô đọng truyền thống hậu Kinh Thánh của họ. Đó là những sưu tập vĩ đại về pháp lý và đạo đức bao gồm toàn bộ và chú giải sách Mishnah (sách sưu tầm luật lệ) (thế kỷ II và III) và được biên soạn trong nhiều giai đoạn sau thế kỷ III, bằng tiếng Aram. Theo nguồn gốc của chúng, người ta phân biệt sách Babli hoặc sách Talmud Babylon (le Talmud de Babylone) và sách Talmud Palestin (le Talmud Palestinien) hoặc Giêrusalem, được biên soạn ở Tibêriat.

TAMETSI = Sắc lệnh Tametsi: Sắc lệnh của Công đồng Trentô (khoá 24, năm 1563) qui định cách thức cử hành hôn phối và tuyên bố vô hiệu những hôn phối lén lút.

TANNER (Adam) = Adam Tanner. Tu sĩ dòng Tên, sinh ở Innsbruck, nhà thần học người Đức, lớn nhất của thế kỷ XVII (1572-1632). Ông làm giáo sư ở Munich và Ingolstatdt, sau đó làm chưởng ấn Đại học Praha. Nhà tranh luận mạnh mẽ và rất thạo tình hình, nhà thần học có tư duy cá nhân, lập trường của ông có liên quan đến các vụ kiện về yêu thuật, thật đáng chú ý.

TANQUEREY (Adolphe-Alped) = Adolphe Alped Tanquerey. Linh mục Xuân Bích gốc Normandie (1854-1932). Trọn cuộc đời của ngài cống hiến cho việc giáo huấn hàng giáo sĩ ở Pháp và ở Mỹ. Người ta mang ơn ngài về những sách giáo khoa thần học tín lý và luân lý là những sách đã trở thành sách giáo khoa trong các chủng viện và một quyển không kém phần danh tiếng là quyển Précis de théologie ascétique et mystique (Toát yếu thần học khổ tu và thần bí): khuynh hướng quen thuộc của ngài là làm cho các ý kiến dị biệt xích lại gần nhau và đạt đến một chủ nghĩa chiết trung có giá trị tốt. Ngài qua đời ở Aix-en-Provence.

TAO = Đạo: Trong sách Đạo đức kinh, được qui cho Lão Tử, nguyên lý bất động và vĩnh cửu mà từ đó xuất phát ra Trời và Đất với tư cách là những nguyên lý của mọi hữu thể và của mọi sự sống. Đạo chi phối vừa bản tính, vừa cách cư xử đạo đức.

¨ Taoðsme = Lão giáo: Truyền thống triết học-ma thuật mà trong đó pha lẫn nhiều trào lưu khác nhau, nhưng đã mang đến cho nền văn hoá Trung quốc một chiều sâu siêu hình, là cái thiếu trong thuyết Khổng Tử.

TAPPER OU TAPPAERT (Ruard) = Ruard Tapper hoặc Tappaert: Nhà thần học, gốc miền Pays-Bas, giáo sư Đại học Louvain, tổng thẩm tra viên các Tổng-Hiệp nhất (Provinces-Unies), cố vấn sáng giá ở Công đồng Trentô (1487-1559). Ông đã tham gia vào tất cả những cuộc tranh luận giáo lý trong thời đại của ông (Tin lành, thuyết Baius, phái chủ trương rước lễ hai hình). Ông qua đời tại Bruxelles.

TARAISE = Taraise. Thượng phụ Constantinôpôli năm 784, ông là một trong những người gây sinh động ở Công đồng Nicêa II là Công đồng đã lên án những người bài ảnh tượng. Người ta có của ông những lá thư gửi cho Đức Giáo Hoàng Adrianô (740-806).

TARGUM = Bản dịch Kinh Thánh tiếng Aram: Bản dịch Kinh Thánh bằng tiếng Aram, đã được làm cho trở nên cần thiết khi những người Israel không còn hiểu tiếng Do thái cũ (hébreu) nữa và trong các hội đường, người ta phải làm cho các tín hữu theo dõi bài đọc sách Torah bằng một sự giải thích. Những bản dịch Kinh Thánh tiếng Aram đầu tiên có một sự trung thành rất sát theo từng chữ (Bản Targum Ongélos, bản Targum Samari) các bản khác rộng rãi hơn, nhưng chúng không phải là những giảng giải rộng thêm như người ta thường nói. Chỉ có một số các sách Kinh Thánh ngày xưa đã nhận được những bản dịch bằng tiếng Aram vào những thời kỳ khác nhau và trong những nơi chốn đa dạng.

TARSE = Thành Tarsô: thành phố cũ của Phênixi từ thời Antoine, đã trở thành thủ đô của tỉnh Roma Xilixi, quê hương của thánh Phaolô.

TARTARET (Pierre) = Pierre Tartaret. Triết gia và thần học gia, người Pháp của dòng ba Phanxicô, viện trưởng Đại học Paris năm 1490. Người ta mang ơn ông về một Chú giải các Châm ngôn (Commentaire des Sentences) thấm nhuần học thuyết Scot. Các tác phẩm triết học của ông được ghi vào số những tác phẩm giáo khoa của tân Đại học Wittenberg.

TATIEN = Tatien. Có lẽ người gốc Syria, môn đồ của thánh Justinô ở Rôma, là nơi chính ông đã điều khiển trường học trong hậu bán thế kỷ II. Sau khi Justinô qua đời, ông ly khai khỏi Giáo hội và thành lập một giáo phái Encratista (chế dục). Ông là tác giả một biện giáo khá nghiêng về giáo phái: Discours aux Grecs (bài nói chuyện với người Hy-lạp) và một sự hoà hợp bốn sách Tin Mừng: Diatessaron, được dùng trong phụng vụ Syria cho đến thế kỷ V.

TAT TVAM ASI = Công thức Tat Tvam Asi (tiếng Phạn: Bạn là cái ấy): Công thức phiếm thần-nhất nguyên (panthéistico-moniste), xuất phát từ kinh Vêđa và diễn tả tín điều trung tâm của kinh Vêđan ta không nhị nguyên (advaðta). Công thức này có nghĩa là nguyên lý cấu tạo nên nền tảng của con người (át-man = ngã) sau cùng thì không khác biệt với nguyên lý tuyệt đối là cái trương toàn thể hữu thể hữu hình và vô hình (Brahman: bà-la-môn, đại ngã).

TAU = Chữ T Hy-lạp (T, chữ cái của vần Hy-lạp): loại nạng hình chữ T, được dùng ở Đông phương bởi các đan sĩ phải đứng lâu trong các giờ kinh. Trong Kh, biểu tượng của cây Thánh giá.

TAULER (Jean) = Jean Tauler. Tu sĩ Đa-minh người Strasbourg (khoảng 1300-1361), nhà thuyết giảng và vị linh mục danh tiếng. Các Bài giảng (Sermons) của ngài được các nữ thính giả biên soạn, ở trong đường lối đã được Thầy Eckhart mở đầu, đường lối của trường phái suy lý sông Rhin.

TAUROBOLE = Lễ tế máu bò: nghi thức được cử hành ở Rôma, có lẽ là trong khung cảnh các điều huyền nhiệm cà Bà Mẹ Vĩ Đại, Cybèle, và trong khi cử hành nghi thức này, người mà vì lợi ích của người đó nên nghi thức được hoàn tất, được đặt dưới một rào song và được tưới máu của một con bò mộng, bị cắt cổ ở bên trên người ấy. Nhiều bia đá tưởng niệm những nghi lễ như thế đã được tìm thấy ở vùng lân cận Vatican.

TAXE = Lệ phí: những sắc thuế được thiết lập bởi Tòa Thánh hoặc bởi Công đồng giáo tỉnh nhưng được Tòa Thánh phê chuẩn, được xin vào dịp thực thi việc phụng tự hoặc thực thi quyền tài phán phi tụng (juridiction gracieuse) hoặc phân tụng (contentieuse) (ví dụ đối với các phúc thư, các tình huống cử hành hôn phối: chuẩn các lời rao, chuẩn sự ngăn trở v.v... các chi phí chôn cất, các chi phí tố tụng - trừ phi có sự miễn phí - các chi phí của phòng chưởng ấn: các giấy chứng nhận khác nhau, các chứng chỉ, các giấy tờ chính thức v.v...).

¨ Taux = Tỷ suất. Xã hội học. Taux de natalité générale = Sinh suất tổng quát: sự tương quan (được đưa về tỉ lệ đối với một nghìn dân cư) giữa số sinh còn sống của một năm và con số toàn bộ nhân dân. º Taux de fécondité générale = Tỉ lệ sinh sản tổng quát: sự tương quan giữa số phụ nữ đến tuổi sinh đẻ và số trẻ em được sinh ra trong một năm. º Taux de nuptialité générale = Tỉ lệ hôn nhân tổng quát: sự tương quan giữa số những cuộc hôn nhân (hoặc những người kết hôn) và con số toàn bộ nhân dân. º Taux de mortalité générale: Tử suất tổng quát: sự tương quan giữa số những người chết của một năm và con số toàn bộ nhân dân.

TECHNIQUE = Kỹ thuật, chuyên môn (tiếng Hy-lạp technikos = liên quan đến một nghệ thuật, technè). (Tính từ). Nói lên phẩm tính của sự vật, phương thức hoặc phương pháp hoàn toàn phù hợp với việc xây dựng một công trình, hoặc thủ công, hoặc trí tuệ (ví dụ ngôn ngữ kỹ thuật của một khoa nào đó). Đối lập với thông thường (commun). bất xác định (indéterminé), sơ khai (primitif). º Agent technique = Chuyên viên kỹ thuật (hoặc technicien), ngày nay, nói về người áp dụng thực tế các kết quả của khoa học, trung gian giữa kỹ sư là người có trình độ nghiệp vụ khoa học và người thợ là người có chính yếu là sự khéo léo thực tiễn được phát triển nhờ học nghề. º (Danh từ). Kỹ thuật: Toàn bộ những phương thức, được tính toán, hoặc đơn giản được xây dựng nhằm có được một kết quả nhất định. Kỹ thuật mà mục đích là sản xuất, khác với khoa học mà mục đích là hiểu biết; nó cũng khác với nghệ thuật là một năng khiếu làm tốt (theo nghĩa sản xuất, chứ không phải nghĩa hành động) trong khi kỹ thuật là một phương pháp (phục vụ cho nghệ thuật nhưng người chỉ có một năng khiếu làm tầm thường cũng có thể sử dụng được).

¨ Technologie = Kỹ thuật học: khoa học về các phương thức kỹ thuật hoặc sự suy nghĩ về các phương thức kỹ thuật, ở bên trong một môn học.

¨ Technocratie = Chủ trương kỹ thuật cầm quyền: Tình trạng mà trong đó quyền thiết thực thuộc về các chuyên viên kỹ thuật trong các ngành hoạt động khác nhau của dân tộc.

TEILLARD de Chardin (Pierre) = Pierre Teillard de Chardin. Tu sĩ dòng Tên, người Pháp, sinh tại Sarcenet (Auvergne) năm 1881, vào Dòng Tên năm 1899, thụ phong linh mục năm 1911. Được các vị bề trên dành trọn cho việc nghiên cứu các khoa học tự nhiên. hôm sau chiến tranh 1914-1918, ngài phụ trách lớp địa chất học và khảo cổ học ở Học viện công giáo Paris. Nhưng, bên cạnh những công việc hoàn toàn có tính cách khoa học của ngài, đặc biệt là được cống hiến cho các loài vật có vú, cha Teillard dấn thân vào các tiểu luận triết-thần là những cái đang làm cho các thẩm quyền của Dòng ngài lo lắng. Vì vậy ngài phải lập tức rời Paris để đi Trung quốc là nơi ngài thường sống cho đến cuối thế giới chiến thứ hai. Cố vấn cho Ủy ban địa chất quốc gia Trung quốc (1929). Cha Teillard nổi danh khi khám phá được người vượn Trung quốc (sinanthrope) gần Bắc Kinh và trong chuyến du hành vàng danh tiếng bằng đường biển (fameuse Croisière jaune) của hãng Citroešn (1931-1932). Năm 1946, ngài có thể trở về nước Pháp là nơi ngài tham gia vào sự sôi động trí tuệ của thời kỳ hậu chiến. Lúc đó ngài dần dần thích thú đến tương lai của con người. Nhưng những cách nhìn của ngài luôn lôi kéo những nghi ngờ của Rôma. Vì vậy ngài phải từ khước việc giảng dạy ở Trường Trung cấp nước Pháp (Collège de France) mà người ta đã đề nghị cho ngài và một lần nữa lại phải xa rời khung cảnh Paris, sau khi được bầu vào Học viện (1950). Bị đày sang Nữu-ước là nơi ngài gắn bó với Cơ quan Werner-Gren Nghiên cứu nhân loại học (Werner-Gren Foundation for Anthropological Research) và ngài qua đời ở đó ngày 10 tháng 4 năm 1955, chiều ngày lễ Phục Sinh như ngài đã ước ao. Hôm sau ngày ngài qua đời, sự xuất bản các tác phẩm ngoài khoa học - một sự xuất bản đã bị cấm khi ngài còn sống - nhất là quyển Hiện tượng con người (le Phénomène humain) (lập tức đã được dịch ra nhiều thứ tiếng) đã nhanh chóng bảo đảm cho ngài một danh tiếng thế giới. Mặc dầu có một Monitum (khuyến cáo) của Bộ Thánh Vụ (1962) nhắn nhủ phải dè chứng chống lại một số khía cạnh của thuyết Teillard, thuyết này vẫn rất thịnh hành; như vậy, cả một văn chương nảy sinh chung quanh tác phẩm được tranh luận này mà một số các tiểu luận vẫn còn chưa được in.

¨ Teillardisme = Học thuyết Teillard de Chardin: học thuyết của Cha Teillard de Chardin nổi bật chủ yếu là ở loại biện giáo, được hun đúc theo dòng một số nhiều tiểu luận từ La vie Cosmique (Đời sống vũ trụ) (1916) đến le Christique (Điều liên quan đến Đức Kitô) (1955), đi qua hai tác phẩm chính Le Milieu divin (Môi trường Thiên Chúa) (1926-1927) và Le Phénomène humain (Hiện tượng con người) (1938-1940), được xuất bản sau khi ngài qua đời. Cha Teillard muốn bày tỏ “sự hoà hợp lạ lùng và giải phóng giữa một tôn giáo theo kiểu Kitô và một sự tiến hoá theo kiểu đồng quy”. Với mục đích này, công trình của ngài trên căn bản mang một Hiện tượng học (Phénoménologie) hoặc Vật lý học được tổng quát hoá là cái, khởi sự từ các khoa học (trước nhất là khảo cổ học), nhìn thấy trong con người mũi tên của một vũ trụ đang tiến triển: vũ trụ này có đỉnh cao ở một Cực (Pôle) cao nhất của nhận thức và của nhân cách hoá, được gọi là Omêga, mà trong đó khám phá được một Tiêu điểm thần linh siêu việt (Foyer divin transcendant). Hiện tượng này xuất hiện như một thuyết tiến hoá được tổng quát hoá, từ vật chất đến tinh thần. Về một số phương diện, có thể so sánh với thuyết tiến hoá của Bergson. Từ đó, trong thời gian, Cha Teillard khai triển một khoa Biện giáo thực sự, là khoa muốn chứng tỏ rằng Kitô giáo là một tôn giáo của tương lai, nhờ sự trùng hợp giữa Đức Kitô của mặc khải (như ít ra là một số bản văn của thánh Phaolô gợi lên) và điểm Omêga của khoa học. Khoa biện giáo này được kéo dài bằng một khoa Thần bí (une Mystique): sự tiến hoá trọn vẹn là một quá trình thống nhất và kết hợp với Thiên Chúa trong Đức Kitô, sự Hình thành vũ trụ (la Cosmegemèse); và chính từ lúc đó, đối với người Kitô hữu, nhờ sự xây dựng trái đất mà sự hiệp thông với Thiên Chúa đi qua. Do đó xảy ra một sự chuyển đổi tất cả các giá trị Kitô giáo, cũng như một sự điều chỉnh lại các tín điều chính: sự Tạo Dựng, sự Nhập Thể, sự Cứu Chuộc. Vì mục đích đó, Cha Teillard de Chardin đôi khi đã thử hệ thống hoá tư tưởng của mình trong một Siêu hình học hoặc Triết học về sự Thống nhất tạo dựng (Philosophie de L’Union créatrice), có thể giải thích dây chuyền các mầu nhiệm. Học thuyết vĩ đại này dầu sao cũng là học thuyết của một nhà văn tiểu luận thiên tài-triết và thần học gia bất đắc dĩ - hơn là của một lý thuyết gia có hệ thống. Mặc dầu Cha Teillard de Chardin tự bào chữa về việc đó, nhưng hình như ngài đã đi đến một thứ thuyết phù hợp (concordisme), được tổng quát hoá, giữa những dữ kiện của đức tin và những dữ kiện của khoa học; và ngài chỉ khó khăn tránh né thuyết phiếm thần. Từ đó, người ta hiểu được những dè dặt của Huấn quyền Rôma đối với ngài; cũng như những dè dặt của những con người khoa học hoặc các triết gia trong những lãnh vực tương quan. Dầu vậy, công trình của Cha Teillard đúng là đã thủ đắc quyền được liệt vào thế giới tư tưởng công giáo; vì công trình đó đã biết nối kết vài vấn đề trong những vấn đề chính yếu được đặt ra cho đức tin Kitô giáo bằng một thuyết nhân bản hiện đại phỏng theo khoa học và nhất là bằng thuyết nhân bản mác-xít.

TÉLÉOLOGIE = Thuyết mục đích (do từ Hy-lạp telos = mục đích và logos = sự hiểu biết): Từ được Wolff tạo ra. Nghiên cứu ngẫm nghĩ về tính mục đích. Triết học Descartes đặt trong ngoặc đơn sự tìm kiếm triết học của mục đích (cái để mà) như là một sự tìm kiếm bất khả thể đối với con người, sự tìm kiếm mục đích được đưa vào lạibởi thuyết mục đích, nhưng không còn được định vị ở cùng tầm mức của tính khả tri: người ta chỉ còn tìm kiếm mục đích nội tại và các kết quả (finis, effectus) chứ không còn tìm kiếm “cái để mà”; nguyên nhân cứu cánh thực sự thoát khỏi sự xem xét khoa học và sự xem xét khoa học này chỉ có thể nắm bắt các hiệu quả của nó mà thôi.

TÉLÉPATHIE = Thần giao cách cảm (do từ Hy-lạp téle = xa và pathos = tình cảm): Cảm giác do một chủ thể về một biến cố ở xa. Mặc dầu là ngoại thường và không giải thích được, nhưng nó là một hiện tượng tự nhiên và phải được phân biệt với ơn nói tiên tri, hoặc làm phép lạ hoặc một ơn nào khác, là những ơn được sắp xếp để xây dựng Thân Thể của Đức Kitô.

TÉMÉRITÉ = Sự liều lĩnh, tính liều lĩnh: Tội thiếu cẩn trọng, xuất phát từ sự vội vã và gồm có việc ỷ lại vào sức lực của mình hoặc vào những phương tiện được dùng để đạt được một mục đích nào đó.

¨ Téméraire (Jugement) = Sự phán đoán liều lĩnh: sự phán đoán không thuận lợi mà người ta mang đến cho người đồng loại từ một nghi ngờ, không có bằng chứng chắc chắn. Tội nghịch cùng đức công bằng và đức ái mà tính nặng nhẹ được đo theo ác tâm đã gây ra sự nghi ngờ theo sự thiệt hại mang đến cho người đồng loại.

TÉMOIN = Nhân chứng, chứng tá, người làm chứng (do từ La-tinh testis, dạng thu hẹp của terstis người đang ở trong thành phần thứ ba, người chứng): nhân chứng là người làm chứng điều gì mà người đó đã thấy (nhân chứng trực kiến: témoin oculaire), hoặc đã nghe (nhân chứng trực thính: témoin auriculaire). Đặc biệt, là nhân chứng, người thuật lại trong công lý. Trong môi trường Kinh Thánh, trong công lý phải có hai nhân chứng. Đnl 19, 15, bản văn được trích dẫn nhiều lần trong Tân ước, xem Mt 18, 16, 26, 60tt (hai nhân chứng giả trong vụ án Đức Giêsu) v.v... Lời chứng của Đức Kitô, nhân chứng của Chúa Cha, là có giá trị, vì Người không phải là một mình (Ga 3, 31tt; cũng xem 8, 16tt). Các Tông đồ là những nhân chứng của Đức Kitô với một tước hiệu hoàn toàn đặc biệt (Cv 1, 8; 22, 15). Sứ mệnh chủ yếu của họ, đó là làm chứng, trước tiên là sự phục sinh của Đức Giêsu (Lc 24, 48; Cv 2, 32; 4, 33; 1 Cr 15, 3-8); sau đó là tất cả đời sống công khai của Ngài (Ga 15, 27; Cv 1, 22 v.v...). Lời chứng này, nhân dịp, mặc lại một sắc thái tư pháp như đó là một sự xét lại bản án trước mặt Philatô (Cv 3, 14tt; 10, 39tt). Để đưa ra lời chứng này một cách mạnh mẽ và thành thật, họ đã lãnh nhận Chúa Thánh Thần (Cv 1, 8; 2, 4 v.v...); mạnh hơn nữa, chính Thần Khí làm chứng trong họ (Ga 15, 26; Cv 5, 32). Lời chứng này, các thẩm quyền đã nhận với lòng thù địch; các Tông đồ bị bách hại nhưng vẫn tiếp tục làm chứng, ngay cả trước các toà án (Lc 12, 11tt; Cv 4, 8, 20; 5, 41 v.v...). Lời chứng cao nhất là lời chứng của máu. Đó là lời chứng được đưa ra trước tiên bởi Đức Giêsu (1 tm 2, 6; 6, 13; Kh 2, 13); sau đó, bởi vị tuẫn đạo tiên khởi Stêphanô (Cv 22, 20; từ “nhân chứng” và từ “tuẫn đạo” đều dịch cùng một từ Hy-lạp) và bởi tất cả các Kitô hữu đã bị tử vài đạo cho lời chứng này (Kh 6, 9; 17, 6). Chính trong cùng một bối cảnh này mà phải đặt phúng dụ về hai nhân chứng (Kh 11, 3-12), là những người đại diện cho các ngôn sứ của Cựu ước (“nói sứ ngôn” là “làm chứng”) và các Tông đồ và các Kitô hữu bị bách hại vì chịu tử vì đạo, hoặc là cho các thánh Phêrô và Phaolô là những nhân chứng và vị tuẫn đạo của Giáo hội Đức Kitô. º Témoins de Jéhovah = Các nhân chứng của Jêhôva: giáo phái được thành lập tại Mỹ bởi Charles Taze Russel (1852-1916). Sinh ra trong một gia đình thuộc phái Trưởng lão (Presbytérien), ông này đã muốn phản ứng chống lại giáo huấn về những sự đời sau. Ở Pittsburg, rồi trong những bài giảng thuyết lưu động và bằng tờ báo The Watch Tower (Ngọn tháp canh), ông loan báo việc Đức Giêsu đến mộtc vô hình và Thiên niên kỷ (Millenium). Thẩm phán Rutherford († 1942), người kế vị Russel đã khám phá, luôn luôn trong Kinh Thánh rằng hàng ngàn người hiện tại đang sống sẽ không chết và Đức Giêsu năm 1918 đã chinh phục Satan để chiếm lấy vị trí làm Vua các Tầng trời, đã vào trong Đền thờ trên trời của Đức Jêhôva. Sự thù địch của các Nhân chứng với toàn thể Giáo hội và với Công giáo nói riêng gần như là chứng paranoða.

¨ Témoignage = Sự làm chứng, lời chứng (tiếng La-tinh testimonium do từ testis = nhân chứng và monere = nhắc nhở): hành động của một đệ tam nhân làm cho biết, bình thường với một người khác nữa (những người xưa không chấp nhận lời chứng của một người duy nhất. Đnl 17, 6; 19, 15), điều mà người ấy đã thấy hoặc nghe từ một người đầu tiên hoặc cái mà người ấy đã thấy về một biến cố. Trong Tân ước, các Tông đồ được lập thành để làm chứng về Đức Kitô (Cv 1, 8; 2, 32; 3, 15; Lc 24, 48; Ga 15, 27 v.v...). Từ Hy-lạp tương ứng là marturein, làm chứng, đã cho từ martyr trong tiếng Pháp, là nhân chứng của Đức Kitô thường mang đến lời chứng của mình bằng máu của mình. º Nghĩa hiện đại được thông dụng trong thuật ngữ “un tel va vous donner son témoignage” (Ông nọ sắp cho anh bằng chứng của mình) (bằng cách đơn giản nói cho anh biết ý nghĩ riêng của ông ta hoặc sự vui mừng riêng của ông ta) thường không thuộc Kinh Thánh và phải tránh: nhân chứng Kitô giáo làm chứng cho một người khác, cho Đức Kitô, là chính người được biết trong đức tin, chứ không phải trước hết là làm chứng cho chính mình: chỉ được tỏ hiện “trong” lời chứng của mình về Đức Kitô hoặc về người đồng loại. º Témoignage interne du Saint-Esprit: Bằng chứng bên trong có Chúa Thánh Thần: đối với giáo phái Tin lành cũng như đối với Công giáo, sự Mặc khải Kitô giáo được chứa đựng và được tỏ bày trong Kinh Thánh. Điều này giả định rằng mỗi người có thể nhận biết những quyển sách nào là những quyển sách cấu tạo thành Kinh Thánh. Giáo phái Tin lành chấp nhận rằng Giáo hội của các thế kỷ đầu đã nhận các văn bản tông truyền như là thành phần của thư quy Kinh Thánh. Kho tàng mặc khải khách quan này được xác định bởi một nghĩa bên trong và một sự chắc chắn bản thân, do tác động của Chúa Thánh Thần: Bằng chứng bên trong có Chúa Thánh Thần. º VTB.

¨ Testimoniales (Lettres) = Các chứng thư: Các giấy chứng nhận liên quan đến những khả năng, văn hoá, tính đạo đức của những người sắp lãnh nhận các chức thánh hoặc vào dòng tu, được biện minh bởi những đòi hỏi của giáo luật đối với các linh mục hoặc các tu sĩ tương lai, được xin bởi các vị bề trên Giáo hội hoặc dòng tu của các ứng sinh này với các Đấng Thường quyền hoặc các vị đại diện của các đấng ấy mà các ứng sinh nói trên đã sống dưới quyền tài phán của các đấng ấy, từ tuổi dậy thì: 14 tuổi, trong một thời gian 6 tháng hoặc 3 tháng hoặc ngắn hơn tùy các tình huống.

¨ Contestatio = Kinh tiền tụng: từ La-tinh rất xưa để chỉ kinh tiền tụng của thánh lễ. Người ta gặp từ này nhất là trong các tư liệu phụng vụ Gallican.

TEMPÉRANCE = Đức tiết độ. Sự tiết độ (do từ La-tinh temperare = tiết chế, làm dịu bớt): nhân đức tiết chế những ước muốn khoái lạc hoặc thú vui. Thang đối tượng của nó như vậy là trải dài đến toàn bộ thang khoái cảm (gamme des délectations) từ những thú vui tinh tế của sự quý mến mỹ thuật hoặc thích nghe, cho đến các sự khoái lạc xác thịt. Theo nghĩa hẹp nhất và chính thức, là nhân đức điều khiển tất cả mọi nhân đức khác, nhân đức tiết độ được áp dụng vào việc tiết chế những khoái lạc của xúc giác (2a, 2ae, 141, 1-2). º Les espèces de tempérance = Các hình thức tiết độ: là nhân đức kiêng cữ (abstinence), trong những gì liên quan đến thức ăn, nhân đức điều độ (sobriété), trong những gì liên quan đến thức uống, nhân đức khiết tịnh, trong những gì liên quan đến các thú vui tính dục. Đức tiết độ, vì là nhân đức trụ, nên người ta sắp xếp thích hợp, dưới vị thủ lãnh này, các nhân đức khoan dung (clémence), dịu dàng (douceur), khiêm tốn (modestie), khiêm hạ (humilité), chuyên cần (studiosité), nết na (bonne tenue) và thanh lịch lành mạnh (saine élégance). º —> Honnête. Vergogne.

¨ Intempérance = Sự vô độ: tội hoặc tật xấu nghịch cùng đức tiết độ, do sự quá đáng trong việc thèm muốn khả giác hoặc thuộc nhục dục. Nó gồm có hai loại tội khác nhau: một bên là tội mê ăn uống và tội say rượu, một bên nữa là tội dâm dục.

¨ Tempérament = Tính khí, khí chất, tính tình. Tâm lý. Đối lập với thể tạng (constitution), chỉ toàn bộ những đặc điểm sinh lý và hình thái học làm cho một cá thể khác biệt đối với những người khác và lập nên một trong những nền tảng của cá tính người đó. Như từ constitution, từ này cũng rơi vào sự lãng quên, không dùng nữa trong chừng mực thực tại mà nó chỉ, không thể cấu tạo nên một thực thể xác định, sự khác biệt giữa cái bẩm sinh và cái thủ đắc, cái thuộc thân và cái thuộc tâm, các nhân tố cá biệt và các nhân tố của môi trường không còn có thể được phân biệt và được đặt đối lập một cách tuyệt đối bằng các lý thuyết đặt ra từ ngữ này đã làm.

TEMPLE = Đền thờ. Temple de Salomon = Đền thờ Salômon: Đavít đã có ý tưởng thay Nhà Tạm bằng một Đền thờ, nhưng chính salômon mới xây dựng Đền thờ này: 1 V 6-7. Đó là một nhà thon dài, gồm 3 phòng trong một dãy: một tiền sảnh, Nơi Thánh và nơi Cực Thánh. Đền thờ như một nhà nguyện phụ vào lâu đài, một đền thánh của nhà vua hoặc đúng hơn của Vương quốc, một đền thánh quốc gia, nơi mà nhà vua và dân chúng thờ phụng công khai Đức Giavê (so sánh Am 7, 13) mà Đền thờ là Nhà ở bền vững và cố định của Người, thay thế Nhà tạm có thể mang được và lưu động. Sự hiện diện của Thiên Chúa trong Nhà này là một ân sủng: chính Thiên Chúa đã chọn Sion làm ngai tòa của Người. Các vua vô đạo đã làm dơ nhớp Đền thờ bằng những sự thờ ngẫu tượng của họ. Các vua đạo đức đã thanh tẩy Đền thờ khi có dịp. Kho báu của Đền thờ đã bị cướp phá nhiều lần bởi những kẻ chinh phục. º Le temple postexilique = Đền thờ sau thời lưu đày: những kẻ bị lưu đày trở về Palestin, sau khi có sắc lệnh của Cyrus năm 538 trước CN, đã tái lập bàn thờ và bắt đầu tái thiết Đền thờ đầu tiên trên nền cũ. Đền thờ thứ hai đã hoàn thành năm 515. Đền thờ này không đạt được sự xa hoa của Đền thờ đầu tiên (Er 3, 12, 13; Kg 2, 3); nhưng tuy nhiên chắc chắn là rất xứng đáng. Nó bị cướp phá bởi Antiokô Epiphane năm 167 và bị phàm tục hoá bởi việc đưa vào sự thờ phượng thần Zeus Olympien (1 Mch 1, 44-49; 2 Mch 6, 1-6), “sự ghê tởm sự tàn phá” của Đn 9, 27; 11, 31. Năm 164, Giuđa Maccabêô đã thanh tẩy Đền thờ, sửa sang lại và tái lập sự thờ phượng; người ta đã mừng lễ cung hiến là lễ sau đó được cử hành mỗi năm (1 Mch 4, 36-59). Năm 63 trước CN, Pompée chiếm Giêrusalem, đã vào trong Đền thờ nhưng vẫn tôn trọng Đền thờ. Năm 20-19 Hêrôđê đã khởi sự làm lại toàn bộ Đền thờ và mười năm sau, đã hoàn tất phần chủ yếu. º Le Temple d’Hérode = Đền thờ Hêrôđê: Trên chu vi sân trước, gần như được gấp hai, Hêrôđê đã xây dựng các hàng hiên và các hành lang. Nhiều cửa và hai cầu cạn làm cho thành phố thông thương với tiền đường bên ngoài, là tiền đường duy nhất mà những người ngoại giáo có thể đến được. Các tiến sĩ giảng dạy ở đó, dưới các hàng hiên: những người đổi bạc và những người bán bồ câu và các thú vật dành để tế lễ bày hàng ở đó. Một lan can bằng đá đánh dấu giới hạn cấm những người không được cắt bì. Tiền đường bên trong gồm hai sân tạo thành một dãy, tiền đường phụ nữ và tiền đường dân Israel, cả hai, chung quanh có những phòng, nhưng kho tàng và những cửa hàng. Chín cửa có lỗ kép cho lối vào đó; cửa mở về hướng Đông, có nhiều người đi qua nhất được gọi là Cửa Đẹp (Lc 3, 2). Sự sắp xếp bên trong Đền thờ không có gì thay đổi, nhưng trang trí thì được làm mới lại. º VTB.

¨ Templiers = Các tu sĩ Dòng Đền thờ: Dòng quân đội được thành lập năm 1119 do Hugues de Payns và các hiệp sĩ Pháp khác để duy trì tốt trật tự ở Đất Thánh và bảo vệ những người hành hương. Trú ngụ gần vị trí của Đền thờ Salômon, nên họ lấy tên là tu sĩ Đền thờ. Trở nên rất giàu và bị cáo giác về những tội ác khác nhau, các tu sĩ Dòng Đền thờ đã bị bắt, theo lệnh của Philippe le Bel. Nhiều người trong họ đã bị kết án và bị thiêu. Dòng đã bị Đức Clêmentê V hủy bỏ ngày 3 tháng 4 năm 1312.

TEMPS = Thời gian, thời giờ: các kiểu quãng thời gian, riêng cho những hữu thể của thế giới vật chất; thời gian được xác định bằng cách đo, hoặc bằng số, chuyển động, điều đưa sự kế tiếp của nó về đơn vị. Chỉ có trí tuệ mới có thể đo được “trước và sau” sự kế tiếp thời gian và đưa sự kế tiếp này về đơn vị; vì vậy thời gian chỉ tồn tại rõ ràng nhờ trí tuệ, điều này không ngăn cản những phút chốc tồn tại kế tiếp nhau và một cách khách quan. º Mesure du temps = Sự đo thời gian: sự đo thời gian được xây dựng một cách khách quan trên quãng thời gian của một chuyển động: cách đo thông thường nhất là cách đo được đặt nền tảng trên quãng thời gian của sự chuyển động - mẫu là chuyển động của trái đất xoay chung quanh mình nó; đôi khi người ta cũng đo thời gian của một sinh vật bằng quãng thời gian mà máu của sinh vật này đông lại (trong nghĩa này, quãng thời gian của một ngày nơi người già kém hơn đứa bé sơ sinh). º Temps existentiel ou subjectif = Thời gian hiện sinh hoặc chủ quan: thời gian sống, một quãng thời gian thay đổi tùy theo tâm lý và hoàn cảnh (ví dụ: thời gian xao xuyến, chờ đợi) —> Eternité. Aevum. º Kinh Thánh. Đối với tư tưởng Tây phương, thời gian được hiểu như một trừu xuất thẳng, lượng định, có thể đo được bằng những đơn vị toán học. Đối với tư tưởng Do thái, thời gian là một thực tại cụ thể, vòng tròn và phẩm định. Các điểm xuất phát để đo thời gian đối với người Hy-lạp cũng như người Do thái là mặt trời và mặt trăng, được những người Hy-lạp quan niệm như những ánh sáng (St 1, 5), mùa gặt đánh dấu sự kết thúc của năm; sự tái sinh của vạn vật và sự bắt đầu lại những công việc đồng áng đánh dấu “sự trở về” của năm. Người ta không tính thời gian, người ta chỉ nói lên phẩm chất của nó. Chính vì vậy mà người ta nói đến thời gian mưa, thời gian nai cái sinh con, thời gian chim đi di túc, thời gian mùa gặt, thời gian tuốt luá mì, thời gian tỉa cành cây v.v... Người ta nói lên phẩm chất thời gian của con người theo nhịp độ đời sống con người: thời gian sinh ra, thời gian trưởng thành, thời gian chết; người ta cũng có thể trở về thời gian thiếu niên của mình. Vì vậy, người ta nêu lên phẩm chất thời gian bằng nội dung của nó. Sự chia ra 12 giờ chỉ mới xuất hiện mãi sau này và các sự chỉ rõ chỉ có tính cách suýt soát; hoặc nữa, người ta vin vào cách chia thành từ quãng thời gian 3 giờ; như vậy có giờ thứ ba và giờ thứ sáu của Mc 15, 25, 33; cũng có thời gian từ 9 đến 12 giờ và từ 12 đến 3giờ chiều. º Phụng vụ. Mùa: sự phân chia các ngày và các tuần trong một năm cho phép nhớ lại tất cả những mầu nhiệm của Đức Kitô bằng cách thánh hoá sự trôi qua của thời gian con người như thế —> Temporal. Mùa đầu tiên xuất hiện là tuần khởi sự với Chủ nhật, cử hành suốt tuần lễ Phục Sinh. Sau đó được thiết lập hai chu kỳ: trước tiên là chu kỳ lễ Phục Sinh với sự chuẩn bị lễ Ngũ Tuần (Hiện Xuống) của nó và chu kỳ lễ Sinh Nhật, chu kỳ lễ Hiển Dung của Chúa. º Năm được chia ra thành Mùa Vọng (Temps de l’Avent), Mùa Giáng Sinh (Temps de Noel) là mùa gồm thời gian lễ Giáng Sinh và lễ Hiển Linh (Ba Vua); Mùa Chúa Nhật Bảy Mươi (Temps de la Septuagésime), Mùa Chay (Temps de Carême) là mùa gồm có mùa Bốn Mươi, mùa Thương Khó và Tuần Thánh được kết thúc bằng tuần Tam Nhật Thánh, Mùa Phục Sinh (Temps pascal) gồm thời gian lễ Phục Sinh, thời gian lễ Lên Trời và Tuần Bát Nhật lễ Hiện Xuống, sau cùng là Mùa Thường niên (Temps per annum) bắt đầu từ ngày 14 tháng Giêng đến Mùa Bảy Mươi và từ Chúa Nhật sau lễ Hiện xuống cho đến Mùa Vọng. º Các giờ kinh nhật tụng thánh hoá thời gian của mỗi ngày. º Quatre-Temps = Bốn mùa: cử hành bằng sự đọc kinh, ăn chay và bố thí vào đầu bốn mùa. Sự ăn chay của tháng thứ tư (lễ Hiện Xuống), của tháng thứ bảy (tháng 9) và của tháng thứ mười (tháng 12) xuất hiện ở Rôma dưới triều Đức Giáo Hoàng Siriciô (384-399) như là lễ mừng những của đầu mùa, gặt hái, gieo hạt, ngoài ngày Thứ Tư và Thứ Sáu, trong mùa này, người ta ăn chay ngày Thứ Bảy và sự canh thức dài ngày Thứ Bảy kết thúc bằng thánh lễ là thánh lễ Chủ Nhật. Vào cuối thế kỷ VI, khác với Mùa Chay, xuất hiện sự ăn chay vào tháng thứ nhất (tháng 3) là tháng sẽ làm mùa thứ bốn và vào cuối thế kỷ VII, sẽ được ấn định vào tuần thứ nhất Mùa Chay. Từ Đức Giáo Hoàng Gêlasiô (492-496), các ngày Thứ Bảy của Bốn mùa tham gia vào các ngày khuyên nên tiến hành các lễ Truyền chức, ngày nay, việc ăn chay và kiêng thịt không còn bắt buộc trong Bốn Mùa nữa. º VTB.

¨ Temporal = Phần theo mùa: toàn bộ các hành động phụng vụ mừng lịch sử cứu độ bằng cách nhớ lại, trong quãng thời gian một năm, tất cả những Mầu nhiệm của Đức Kitô, từ việc sinh ra của Người vào lễ Noel cho đến sự trở lại vinh hiển của Người vào ngày tận thế. Đỉnh cao của phần theo mùa là lễ Phục Sinh. º —> Sanctoral.

¨ Temporel = Thuộc đời tạm, nhất thời. Thần học. Trong ngôn ngữ tôn giáo, đối lập với vĩnh cửu (éternel) và được áp dụng vào những của cải không thể tồn tại vĩnh cửu. º Théologie du temporel = Thần học về trần thế: nghiên cứu thần học về những thực tại trần thế dưới khía cạnh chúng có thể được dùng để phục vụ đời sống vĩnh cửu và như vậy trở thành đối tượng của một lời cầu xin chính đáng và của một công nghiệp. º Giáo luật. Tài sản vật chất: Người ta đã dùng và hiện còn dùng từ này để chỉ những của cải ruộng đất thuộc về các nhà thờ, các đan viện [ví dụ: Tài sản vật chất của Tòa giám mục (Le temporel de l’évêché) của đan viện (de l’abbaye) v.v...]

¨ Temporaire = Tạm thời: Có một kỳ gian giới hạn trong thời gian. Đối với lập “permanent” (trường cửu)

TÉNÈBRES = Bóng tối, sự tối tăm: Ẩn dụ chỉ sự Ác, là cái đối với sự Thiện cũng như bóng tối đối lập với ánh sáng, sự không tin, sự hư mất. º Prince des ténèbres = Đầu mục bóng tối: ma quỷ. º Puissances des ténèbres = Các quyền lực của tối tăm: các đạo binh của Satan, là những đạo binh được giao phó sự thống trị thế gian và bị tiêu hủy bởi sự thắng trận Vượt qua của Đức Giêsu. º Fils des ténèbres = Con của sự tối tăm: Người tội lỗi. º Phụng vụ. Ténèbres = Nhật tụng lễ đèn: kinh nhật tụng Sáng (Matines) và Ngợi khen (Laudes) của những ngày thứ Năm, thứ Sáu và thứ Bảy Tuần Thánh, những mùa kinh mà trong khi đọc người ta tắt dần dần tất cả mọi ánh sáng của cung thánh.

TENTATION = Sự cám dỗ, cơn cám dỗ. Sự thử thách: Trong Kinh Thánh, sự cám dỗ là một sự xúi giục đến từ bên ngoài hơn là một vận động bên trong cho dầu đó là những sự cám dỗ về dục vọng (convoitise). Vả lại, từ này bao gồm mọi thử thách, ngay cả sự thử thách không trực tiếp dẫn đến tội lỗi, Thiên Chúa cũng như ma quỷ, cận nhân và chính dục vọng, đều cám dỗ con người. Nhưng Thiên Chúa thử thách hơn là cám dỗ con người. Trong câu chuyện về vườn địa đàng. Chính trái cây bị cấm bởi Thiên Chúa là Đấng đặt con người vào sự thử thách, nhưng chính Satan lại lôi kéo con người đến tội lỗi. Abraham (St 22) đã bị Thiên Chúa thử thách; Gióp cũng vậy: chính Thiên Chúa cho phép Satan thử thách ông ấy. Nhất là những người khôn ngoan và Tân ước nhấn mạnh đến những thử thách của cuộc sống con người là những cái tinh luyện con người: những bất hạnh và những bệnh tật kết hợp con người với Thiên Chúa một cách chặt chẽ hơn. Ngoài ra, có ý tưởng cho rằng con người thử thách Thiên Chúa. Đặc biệt, dân trong sa mạc đã thử thách Thiên Chúa bằng những lời kêu ca. º Thử thách Thiên Chúa, cũng chính là đòi Người làm dấu lạ, là thái độ phạm thượng (Is 7, 11tt; Mt 12, 39). º Nhất là Tân ước, nhấn mạnh đến một niềm tin vào sự thử thách của mọi sự cám dỗ, những sự bách hại (Dt), những sự gian truân. Cũng vậy, Tân ước quan niệm ma quỷ như tên cám dỗ tiêu biểu nhất, như kẻ xúi giục phạm tội, đến nỗi không người nào, nếu bị thử thách, có thể nói rằng mình bị Thiên Chúa cám dỗ (Gc 1, 13). Thánh Phaolô nhấn mạnh đến sự cám dỗ do dục vọng (cũng xem Gc 1, 14), một quyền lực xuất phát từ xác thịt bị bán cho tội lỗi và gây nên một cuộc tranh luận nội tâm mà người ta chỉ có thể thoát ra được trong Đức Kitô (Rm 7 và 8). Chính trong toàn bộ những sự cám dỗ này mà đức tin bị thử thách (Gc 1, 2, 12).

¨ Tentateur = Tên cám dỗ: Người cám dỗ. Đặc biệt là chỉ ma quỷ (Mt 4, 3).

¨ Attentat = Hành vi ám hại, mưu toan. Giáo luật. Attentat au cours d’un procès = Hành vi ám hại trong khi xét xử: Người ta gọi như vậy, mọi sự cải lương chợt xảy đến do việc làm của thẩm phán, làm thiệt hại cho các đương sự kiện tụng, và trái với ý của các đương sự này, hoặc do việc làm của một trong các bên làm thiệt hại đến bên kia và trái ý với bên kia, nếu sự cải lương này liên quan đến bản chất của vụ kiện hoặc những kỳ hạn cho phép để hoàn tất một số các văn kiện. º Attentat de mariage = Sự mưu toan kết hôn cách bất hợp pháp: hành vi một người nào toan tính kết hôn nhân bằng cách cố tình vi phạm một ngăn trở tiêu hôn hoặc cấm chỉ.

TENTE = Lều, nhà xếp: Các tổ phụ và dân Israel trước khi định cư trong đất Canaan, là những người du mục hoặc bán du mục, nên sống dưới lều. Lều làm bằng một tấm vải dày, vải dệt bằng lông dê trở thành không thấm nước dưới mưa và gồm những khổ có bề rộng 1 mét, may kết lại với nhau. Tấm vải này, màu đen (Dc 1, 5) được căng trên những cái trụ thường được sắp xếp từng ba cái một bằng những dây dài buộc vào những cái cọc (Is 54, 2). Thông thường, lều chỉ kín có 3 phía và được chia thành 2 hoặc cả nhiều ngăn. Các phụ nữ có ngăn riêng của họ hoặc một lều tách biệt. º Tente de réunion —> Tabernacle.

TÉRAPHIM = Thần táo: Thần hoặc các thần táo (từ téraphim có ngữ nguyên không rõ), trong giới các tổ phụ, là những ngẫu tượng thuộc gia đình, có thể so sánh với các thổ công (pénates) hoặc ông táo (lares) của Rôma. Các thần này được cho là làm cho sự xấu và ma quỷ tránh xa khỏi nhà cửa. Các thần táo này đi đến với người thừa kế chính và người ta hiểu được vì sao bà Raken đã ăn cắp các thần táo ở nhà cha mình: sự sở hữu các thần táo cấu tạo nên một tước hiệu được hưởng gia tài (St 31, 19). Nhưng ông Laban lo lắng vì đã làm mất sự bảo vệ của các thần táo (31, 30). Các thần táo, hoặc là những tượng nhỏ (bà Raken đã giấu trong cái yên của một con lạc đà: St 31, 34) hoặc những hình tượng lớn hơn (1 Sm 19, 13). Các thần táo cũng được dùng như những dụng cụ bói toán (1 Sm 15, 23; Dcr 10, 2) và trong trường hợp này, thường được kết hợp với đai Ephod (đai quàng trong lễ phục của các tư tế Do thái) (Hs 3, 4). Người ta không biết các thần táo đưa ra những lời sấm bằng phương thức nào. Sự tôn thờ các thần táo đã chính thức bị bài xích bởi chủ nghĩa Giavê (Yahvisme) khi có một cuộc canh tân đệ nhị luật dưới triều Josias (2 V 23, 24).

TÉRATOLOGIE = Quái thai học (do từ Hy-lạp teras = quái vật): phần của sinh vật học bàn về những di hình và những biến chất bẩm sinh.

TERME = Kỳ hạn, thời hạn; chỗ cuối cùng, chung hạn (tiếng La-tinh terminus = tiêu mốc phân ranh giới và nới rộng: sự cuối cùng, đầu mút): nơi không gian hoặc lúc thời gian một sự kiện được kết thúc. Ví dụ kỳ hạn, cuối cùng của thời gian mà người thuê phải trả tiền cho người cho thuê. º Terme de la quantité = Chung hạn của lượng: cái chấm dứt số lượng, hiện thể hoá số lượng: tự nó, số lượng không bị chấm dứt, nó có thể chia ra được. º Terme de la relation = Chung hạn của tương quan: cái tương quan đến hữu thể trong tương quan. º Terme de l’action = Chung hạn của hành động: hiệu quả riêng của hành động, cái mà trong đó nó kết thúc. º Luận ký học. Hạn từ: Sự biểu lộ bằng ngôn từ một ý niệm tương ứng với tác động thứ nhất của trí khôn —> Mot.

¨ Terminologie = Hệ thống thuật ngữ: khoa học về các từ hoặc một cách đơn giản, bộ từ ngữ (ví dụ hệ thống thuật ngữ của một triết học hoặc của một tác giả).

¨ Terminus a quo = Khởi điểm: điểm khởi hành hoặc nguyên ủy.

¨ Terminus ad quem = Đích điểm: điểm đến hoặc một cách đơn giản, chung hạn.

¨ Déterminer = Xác định: theo nghĩa trí tuệ, khám phá, xác định, định nghĩa (ví dụ xác định nghĩa của một từ). º Quyết định: theo nghĩa nguyên nhân: gây ảnh hưởng, gây ra (ví dụ: đông giá đã quyết định một tai nạn). Theo nghĩa ý muốn, là lý do của (motiver) (ví dụ: lý do đã khiến tôi quyết định...).

¨ Déterminisme = Thuyết tất định; tính tất dịnh: đặc tính của cái gì là cố định, đã được gây ra một cách chắc chắn, xác quyết. º Déterminisme philosophique = Thuyết tất định triết học: học thuyết mà theo đó tất cả mọi hiện tượng của vũ trụ, kể cả những hành động của con người, đều được liên kết đến đỗi những sự vật là cái chúng đang là ở một lúc nào đó, nhất thiết người ta có thể suy diễn cái mà chúng đã là hoặc cái mà chúng sẽ là. º Déterminisme psychologique = Thuyết tất định tâm lý học: học thuyết theo đó thì đời sống tâm lý đã được xác định một cách cứng nhắc bởi các dữ kiện căn bản và các tiền sự của nó.

¨ Indéterminisme = Tính vô định: đặc tính của một sự kiện không được xác định. º Indéterminisme scientifique = Thuyết vô định khoa học: học thuyết mà theo đó hợp lực của một số các tiền kiện, ở tầm mức nguyên tử, là không thể thấy trước được.

¨ Prédétermination physique = Sự tiên định thể lý. Sự xác định của học thuyết Tôma về luận đề sự tiền động thể lý. Thật vậy, những người thuộc phái Tôma xác định rằng sự tiền động chẳng những quyết định cho một hành vi nào đó, đến nỗi sự tự do phán đoán một mình nó cũng quyết định sự thúc đẩy của Thiên Chúa tạo ra một hành vi xác định này hoặc hành vi xác định kia; gần giống như người sử dụng dùng dòng điện theo sở thích của mình. Nếu người ta muốn xác định rằng không có điều gì có thật và như vậy không có hành động nào thoát khỏi tính nhân quả phổ quát của Thiên Chúa, thì phải chấp nhận rằng sự tiền động là thiên định, nghĩa là vận động một cách chắc chắn để tự do sinh ra một hành vi thật xác định nào đó.

¨ Exterminateur = Thần hủy diệt: Tác giả, được hiểu, được biểu diễn dưới những nét một sứ giả thiên quốc, của tai ương đánh chết những đứa con đầu lòng Ai-cập để bắt buộc nhà vua Ai-cập phải để cho dân Israel ra đi (Xh 12, 23). º Thuật ngữ: l’ange exterminateur = Thiên thần hủy diệt, thường được dùng, không tìm thấy trong Kinh Thánh.

TERRE = Đất, trái đất: Trong bối cảnh tạo dựng thế giới, từ này chỉ hành tinh dưới trăng của chúng ta, nhô lên khỏi vực thẳm, được phân biệt với Trời là cái bao gồm tất cả những cái còn lại của tạo vật hữu hình hoặc vô hình (nhị thức tổng thể: binôme de totalité) Ga 1, 1; Mc 13, 31. º Nhưng, nơi khác, Đất đối lập với Trời, với tư cách là Nhà ở của Thiên Chúa Mt 5, 34 và với Biển Tv 145, 6; Kh 21, 1.

¨ Terrestre = Thuộc thế gian, thuộc đời này, thuộc về đất, thuộc hạ giới: Cái thuộc trật tự của thiên nhiên và các giác quan, ngược lại với Thần Khí, không có khả năng tự mình nâng lên đến trật tự trời cao: Ga 3, 31; Cl 3, 2. º VTB.

TERRIEN (Jean-Baptiste) = JB. Terrien. Tu sĩ dòng Tên, người Pháp (1832-1903) mà các tác phẩm về Ân Sủng và vinh quang (La Grâce et la gloire), về Mẹ Thiên Chúa và Mẹ loài người (La Mère de Dieu et la Mère de l’homme) hoặc về sự Tôn Sùng Thánh tâm (Dévotion au Sacré-Coeur) đã được rất quý chuộng vì vốn giáo lý của các tác phẩm đó: chúng đã nuôi dưỡng lòng đạo đức của các Kitô hữu có học thức.

Tertiaire —> Trias.

TERTULLIEN = Tertulianô: văn sĩ La-tinh đầu tiên, người Kitô hữu. Sinh tại Carthage, trở lại Kitô giáo, ông đã thực hiện hoạt động văn chương của ông từ năm 197. Sau đó, ông để cho mình bị lôi cuốn bởi phong trào Montan và đã tách rời Giáo hội. Công trình của ông gồm có các khảo luận biện giáo (Apologeticum: Khoa biện giáo), bút chiến (De Praescriptione haereticorum: Về lý do của những người lạc giáo; Adversus Marcionem: Chống lại Marcion; Adversus Praxeam: Chống lại Praxêa v.v..), luân lý (De poenitentia: Về sự sám hối, De Pudicitia: Về sự tinh khiết v.v...). Tertulianô giữ một vị trí quan trọng trong lịch sử của khoa thần học nhất là do ông đã góp phần rộng rãi vào việc hình thành ngôn ngữ thần học tiếng La-tinh, đặc biệt là trong thần học Ba Ngôi và Kitô học.

TEST = Thử nghiệm, trắc nghiệm (tiếng Anh: sự thử: phái sinh do testa = bình bằng đất mà trong đó các nhà luyện đan thử vàng): Từ được Mc Keen Cattell (1890) đưa vào trong tâm lý học: thể trắc nghiệm dùng để xác định thể lý hoặc tinh thần. Người ta phân biệt test de développement = trắc nghiệm phát triển và test d’aptitude = trắc nghiệm năng khiếu. º Các phương pháp đặc biệt: T.A.T (Thematie Apperception Test: Trắc nghiệm cảm nhận chủ đề), Test de Rorschach = Trắc nghiệm Rorschach v.v...

TESTAMENT = Giao ước. Di chúc: Từ rập khuôn từ La-tinh testamentum, tương ứng với từ Hy-lạp diathèkè (qui định pháp lý, theo hợp đồng hoặc không) và với từ Do thái berith (giao ước giữa hai bên). Thuật ngữ Ancien Testament (A.T.): Cựu Ước (C.Ư) và Nouveau Testament (N.T.): Tân Ước (T.Ư) chỉ hai phần của Bộ sách Kinh Thánh. º Một cách riêng rẽ, C.Ư (hoặc T.Ư) vả lại, có thể qui chiếu đến các thể chế, não trạng hoặc lịch sử giáo lý của giao ước Môsê (hoặc Tin Mừng). º Testament de Notre Seigneur = Di chúc của Chúa chúng ta: Tập giáo luật và phụng vụ được soạn thảo trong hậu bán thế kỷ V, có lẽ trong giới nhất tính của Syria. Đó là một soạn lại và điểm thêm chi tiết quyển Truyền thống Tông đồ (Tradition Apostolique) của Hippolyte. Nó lấy tên của quyển thứ nhất là quyển thuật lại một giáo huấn ngụy thư của Đức Kitô trước khi Người lên trời. º Testament des Douze Patriarches = Di chúc của mười hai tổ phụ: Tập sách đã được Origênê nhắc tới, nhưng đã bị bỏ quên cho đến thế kỷ XIII, thời gian mà người ta dịch nó sang tiếng La-tinh. Mỗi vị trong các tổ phụ của các chi tộc Israel, thay phiên nhau làm. 1. Truyện kể về cuộc đời của mình (thường khác vời chuyện kể Kinh Thánh). 2. Một huấn dụ trong đó vị tổ phụ bàn về một nhân đức hoặc một nết xấu tương quan với tính khí riêng của mình. 3. Một bài thuyết giảng về số mệnh của chi tộc mình. Thời gian được tranh luận: từ thế kỷ I trước CN nếu bản gốc là Do thái, đến thế kỷ IV sau CN, thế kỷ mà tiếng Hy-lạp đã nhận được những từ Kitô giáo thêm vào.

¨ Néo-testamentaire = Thuộc về Tân ước, thuộc thời Tân ước: liên quan đến Tân ước hoặc thời kỳ lịch sử bao quanh Tân ước.

VÉTÉRO-TESTAMENTAIRE = Thuộc về Cựu ước, thuộc thời Cựu ước: liên quan đến bản văn, giáo lý hoặc lịch sử của Cựu ước.

Testimoniales —> Témoin.

TÊTE = Đầu: việc sử dụng đều đặn nghĩa đen và văn học của từ tête (đầu) rất thông thường trong Kinh Thánh và được gặp lại ngay cả trong những thuật ngữ như đỡ đầu lên (relever la tête), ngẩng đầu cao (tenir la tête haute). Từ hành động nâng đỡ cái đầu của một bệnh nhân, phái sinh thuật ngữ relever la tête de quelqu’un với nghĩa là giúp đỡ hoặc nâng đỡ người nào (Tv 3, 4 v.v...). º Ở nghĩa bóng, từ này được dùng để chỉ người (pars pro toto = một phần cho toàn thể), chỉ chóp đỉnh một ngọn núi, chỉ cái nóc của một căn nhà, và do đó có thuật ngữ pierre de tête (viên đá đầu) nghĩa là viên đá đỉnh và cả la tête de la joie = tột đỉnh của sự vui mừng (Tv 137, 6) và la tête des arômes = hương thơm tuyệt diệu nhất trong các hương thơm (Dc 4, 14) v.v... º Sau đó, nghĩa là tiền đạo (avant-garde) (la tête de l’armée = đầu của đạo quân, của dân chúng), thứ nhất (premier) (“le prêtre de la tête” = vị tư tế đứng đầu, thay cho “le grand prêtre” = vị thượng tế) và thủ lãnh (chef) của gia đình, của đạo quân, của dân chúng. Nhà vua là “thủ lãnh của dân” tiêu biểu nhất. º Tête du Corps Mystique = Đầu của Nhiệm Thể. Thần học. Ẩn dụ diễn tả vị trí và vai trò của Chúa Giêsu như con người trong cơ thể sống là Giáo hội, khi người ta xem Người như một chi thể đặc biệt trong Nhiệm Thể: lúc đó Người là phần nổi bật nhất của cơ thể này, phần mà trong đó tập trung tất cả các khả năng tri thức và hành động (sự viên mãn ân sủng), phần hướng dẫn và khơi động tất cả những phần khác (ân sủng thủ sự). Ẩn dụ này phải được bổ túc bằng những ẩn dụ khác: Đức Kitô cũng là Thân Thể trọn vẹn, cũng như Người là cây nho trọn vẹn (và chúng ta là cành nho). Được xét như một người nào đó đang đối diện với Giáo hội được lấy trong toàn bộ của nó, Đức Giêsu là vị hôn phu: người ta chuyển qua ẩn dụ về vị Hôn Phu và vị Hôn Thê.

TÉTRAGRAMME = Tế tự. Tứ thánh tự (do tiền tố Hy-lạp tètra = bốn và do gramma = chữ): Nhóm có bốn chữ. º Từ Do thái giáo Hy-lạp hoá và cho đến ngày nay, từ này ưu tiên chỉ 4 phụ âm tiếng Do thái cũ không có nguyên âm YHWH là tên của Thiên Chúa như đã được mặc khải cho ông Môsê trong Xh 3, 13-16: Yahweh - Đấng Hiện Hữu. º Được ghi bằng chữ vàng trong các thủ bản Do thái, Danh Thánh này, thực chất là huý kỵ, đã được thay thế, trong khi đọc công khai, bằng từ Adonað = Chúa tôi. Bởi đó người ta cho các nguyên âm của từ Adonað vào tứ thánh tự, điều này đã cho phát sinh ra việc đọc không tốt là Jéhovah (Giêhôva) mà vẫn còn một số chứng tá. º Được khắc trên một tấm bằng vàng trang trí mũ đội của vị Thượng tế, tứ thánh tự sẽ vẫn còn trong ảnh tượng học Kitô giáo, nhưng được ghi trong một tam giác, biểu tượng Ba Ngôi. º —> Yahvé.

TÉTRARQUE = Đội trưởng kỵ binh: trong tiếng Hy-lạp cổ điển, từ quân sự chỉ một thủ lãnh phân đội chỉ huy 64 người, được phân làm 4 đơn vị (Iochoi) kỵ binh. º Thủ hiến: tước hiệu của một số vị đứng đầu quốc gia, vào hàng không phải là vua chúa, thần phục Rôma: tên gọi chính quyền bộ bốn (tétrarchie) được hiểu một cách đặc biệt, về 4 tỉnh của Thessalia, nhưng cũng về 4 phần chia của mỗi chi tộc trong ba bộ tộc Galát. º Vương quốc Palestin của Hêrôđê Cả, khi vua này qua đời năm 4 trước CN, đã được chia ra thành những chính quyền bộ bốn (tétrarchies), tạm thời đưa vào tay những hậu duệ của ông, nhưng sau đó được Rôma phân bổ trở lại (Lc 3, 1).

TEUTONIQUE = Dòng Teuton: Dòng quân đội và cứu tế được thành lập khoảng năm 1128 để tiếp nhận những người Đức hành hương đến Giêrusalem. Các thành viên của Dòng này đã nhận được một luật dòng giống như luật dòng của các tu sĩ Dòng Đền thờ. Khi đã thủ đắc được các đất đai chiếm lĩnh ở Tây phương và năm 1237 đã tập hợp lại ở dòng các Hiệp sĩ Livonie, họ đã góp phần nhiều vào việc phổ biến Kitô giáo ở Phổ và trong các quốc gia Baltiques. Bị Napoléon xóa bỏ ở Đức năm 1809, họ đã tồn tại ở Áo như là Dòng cứu tế.

TEXTUS RECEPTUS ou TEXTE REÇU = Bản văn được chấp nhận: Bản văn Hy-lạp của Tân ước tương ứng với lần xuất bản thứ ba (1550) của Robert Estienne (được hiệu chính và không tùy theo các quốc gia, bởi Théodore de Bèze) và thường được dùng nhất cho đến Tischendorf (1869). º Thuật ngữ Texte reçu = Bản văn được chấp nhận cũng được dùng ngoài lãnh vực Kinh Thánh; nó chỉ tình trạng của một bản văn mà sau khi xuất bản lần đầu, đã được phổ biến rộng rãi đến nỗi, mặc dầu được thiết lập chưa hoàn chỉnh, nó được trích dẫn nguyên văn bởi tất cả mọi người trong khi chờ đợi một bản in thật sự đối chiếu phê bình.

THABOR = Núi Tabor: Núi nằm biệt lập cách 562m về hướng đông-nam Nazarét và đã được xem như là thánh khi phân chia xứ Phalestin giữa 12 chi tộc (Đnl 33, 19; Hs 5,1). Chính ở đó Đức Giêsu đã hiển dung (Mt 17, 1-9) nếu như người ta tin sách Tin mừng ngụy thư của người Do thái. º Tu đức. Lumière thaborique = Ánh sáng núi Tabor: trong thần học byzantin, và đặc biệt là nơi thánh Grêgôriô Palamas; ở nghĩa chủ động, sự toả sáng hoặc sự tỏ hiện của các “năng lượng” Thiên Chúa (cuối cùng được nhận biết là khác với yếu tính của Thiên Chúa) và ở nghĩa thụ động, tình trạng của nhà thần bí hoặc của tín hữu được đặt tiếp xúc với các năng lượng này.

THARSIS = Xứ Tharsis: Một quầy hàng Phênicia mang tên này ở miền Nam Tây-ban-nha (Cadix? Tartessos?) sau cùng đã chỉ chung toàn thể vùng này, rồi sau đó toàn thể vùng ở xa (cho nên chúng ta gọi là xuyên Đại-tây-dương, ngay cả những chiếc thuyền vượt biển đến những nơi xa xăm). Do đó có những thuật ngữ: Vaisseaux de Tharsis = Các thuyền từ Tharsis (Is 2, 16), những thuyền lớn cho những cuộc hành trình xa. Pienes de Tharsis = Những viên đá từ Tharsis (Ed 10, 9), những viên ngọc ngoại quốc.

THAUMATURGE = Người làm phép lạ (do từ Hy-lạp thauma = điều lạ lùng; và ergon = công việc)

THÉAUDRIQUE = Thần nhân (do từ Hy-lạp Théos = Thiên Chúa; và aner, audros = con người): nêu lên phẩm chất một hữu thể, hoặc một hành vi thần nhân (divino-humain): Trước tiên, được áp dụng vào một số hành động hoặc biến cố của đời sống Đức Kitô mà ở đó tỏa sáng thần tính của Người, tính từ này cũng có thể áp dụng vào tất cả những hành động nhân linh của Đức Kitô, không ngoại trừ một hành động nào, trong chừng mực nào Lời của Thiên Chúa sử dụng những hành động đó như dụng cụ để cứu độ thế giới.

THÉATIUS = Các tu sĩ Dòng Thêati: Dòng được thành lập tại Rôma năm 1524 bởi thánh Gaeštan de Thienne và Jean Pierre Carafa, Giáo hoàng Phaolô IV tương lai. Đó là Dòng đầu tiên của các giáo sĩ dòng. Các thành viên của Dòng này đã nhận tên là tu sĩ Thêati, vì Carafa, vị bề trên đầu tiên của họ là Giám mục Chieti, tiếng La-tinh là Theati. Họ có mục đích là hoạt động cho việc canh tân Kitô giáo và chỉ được sống bằng những của bố thí được dâng cúng một cách ngẫu nhiên.

THÉISME = Thuyết hữu thần (do từ Hy-lạp Theos =Thiên Chúa): học thuyết chấp nhận sự hiện hữu của một Thiên Chúa hữu ngã, nguyên nhân của thế giới. Đối lập với thuyết đa thần, vô thần. º Kant phân biệt thuyết hữu thần (théisme) với tự nhiên thần giáo (déisme). Thuyết hữu thần tin là có thể dùng phép loại suy mà nói một điều gì về bản tính của Thiên Chúa, còn tự nhiên thần giáo thì nghĩ rằng lý trí chỉ có thể khẳng định sự hiện hữu của Thiên Chúa mà thôi.

¨ Monothéisme = Thuyết độc thần (do từ Hy-lạp monos = một mình; và theos = Thiên Chúa): học thuyết hoặc tôn giáo chỉ chấp nhận một Thiên Chúa duy nhất là Đấng mà tất cả đều phải phục tùng, nghĩa là nó cũng chỉ chấp nhận một vũ trụ duy nhất. º Ngày nay chỉ có những tôn giáo phái Abraham (Do thái giáo, Kitô giáo, Hồi giáo) tuyên xưng, không thể có lầm lẫn, cũng không thể có sự nhập nhàng, sự hiện hữu của một Thiên Chúa duy nhất, Đấng sáng tạo và Chúa tể tất cả những gì hiện hữu.

¨ Dithéisme = Thuyết nhị thần: niềm tin vào sự hiện hữu của hai nguyên lý vĩnh cửu —> Dualisme.

¨ Trithéisme = Thuyết tam thần: Trong lòng phái nhất tính thế kỷ VI, một số các nhà thần học thấy mình bị những kẻ đối nghịch tố cáo là chấp nhận ba “bản tính” thần linh trong Thiên Chúa, đưa đến ba “Thiên Chúa”. Roscelin, vào thế kỷ XI, ông cũng đã bị tố cáo về thuyết tam thần, nhất là bởi Abélard, nhưng sự tố cáo này hình như đúng hơn là do suy từ cuộc bút chiến. Hình như không có người nào tuyên xưng rõ ràng thuyết tam thần: từ này là một sự cáo giác nhằm chống lại một số người mà người ta cho là có niềm tin như vậy.

¨ Hénothéisme = Thuyết nhất thần (do từ Hy-lạp heis, henos = một, và theos = Thiên Chúa): từ được tạo ra vào thế kỷ trước bởi các sử gia các tôn giáo để chỉ niềm tin của các dân tộc thờ phượng một thần cao nhất, vị thần của dân tộc họ hoặc của quốc gia họ, nhưng không phải vì đó mà người ta nhất thiết phải nghĩa rằng đó là một Thiên Chúa hoàn vũ và duy nhất.

POLYTHÉISME = Thuyết đa thần (do từ Hy-lạp polus = nhiều, và theos = thần): hình thức tôn giáo phổ biến trong thời thượng cổ (Hy-lạp, Rôma, Ai cập, Phênicia, Mêsôpôtania, Ấn độ v.v...). Nhận biết một đám đông các vị thần và các hữu thể siêu nhiên khác, thường được quan niệm một cách nhân hình, có những chức năng được chuyên biệt hoá tương ứng với những nhu cầu khác nhau của xã hội loài người, và, như xã hội loài người, thường được điều khiển bởi một vị chúa tể mà có thể bị thay thế hoặc bị nguy hiểm bởi một vị thần đối thủ.

¨ Panthéisme = Thuyết phiếm thần (do từ Hy-lạp pan = tất cả; và theos = Thiên Chúa): Lý thuyết xem Thiên Chúa không phải là một bản thể hữu ngã, khác biệt với thế giới. Có thể có nhiều hình thức khác nhau. º Panthéisme émaniste = Thuyết phiếm thần lưu xuất: Bản thể đệ nhất do lưu xuất mà tràn khắp trong một loạt các bản thể bị giáng chức, là những bản thể, cùng với Bản thể đệ nhất này chỉ tạo thành một bản thể duy nhất mà Bản thể đệ nhất chính là sự hiện hữu hoặc là linh hồn của bản thể duy nhất này. º Panthéisme naturaliste = Thuyết phiếm thần duy nhiên: chính thiên nhiên là Thiên Chúa. º Panthéisme idéaliste = Thuyết phiếm thần duy tâm: tất cả đều được thu về các thần và tư tưởng Thiên Chúa là thần linh và ý thức về chính mình trong các thần linh mà Người là nội tại. º Thuyết phiếm thần đã bị Giáo hội lên án ở Công đồng Vatican I. Ngày nay, thuyết này chỉ còn phổ biến trong nước Ấn-độ (phiếm thần lưu xuất).

¨ Panenthéisme = Thuyết phiếm tại: học thuyết mà theo đó thì tất cả đều ở trong Thiên Chúa. Đã có nơi F. H. Jacobi (1743-1819) và trường phái Tubingue, từ này chỉ chính yếu là học thuyết của triết gia Đức Christian Krause (1771-1832), theo đó thì Thiên Chúa, được lương tâm nhận biết một cách trực giác, không phải là một người mà là một yếu tính (essence) bao gồm vũ trụ ở trong nó, nhưng không bị thu hẹp vào đó. º Từ này đôi khi được áp dụng vào các hệ thống của Spinoza (1632-1767) hoặc của Malebranche (1638-1715) để phân biệt các hệ thống này với thuyết phiếm thần, nhưng vô lý, vì nó nói lên quá nhiều đối với Malebranche và quá ít đối với Spinoza.

¨ Athéisme = Chủ nghĩa vô thần: học thuyết và thái độ phủ nhận sự hiện hữu của Thiên Chúa. Đối lập với thuyết hữu thần, tự nhiên thần giáo, đa thần. º Athéisme théorique = Vô thần lý thuyết: học thuyết phủ nhận sự hiện hữu của Thiên Chúa hoặc từ chối khẳng định sự hiện hữu của Thiên Chúa. Người ta phân biệt nhiều thuyết vô thần lý thuyết tùy theo con người không khẳng định Thiên Chúa vì xét mình không có khả năng về sự khẳng định này, hoặc do sự bất lực, không thể đạt đến một sự chắc chắn (chủ nghĩa hoài nghi, thuyết tương đối) nhất là trong lãnh vực này (thuyết bất khả tri), hoặc do sự bất lực mà theo con người, không thể nhận ra nội dung hoặc một ý nghĩa về từ Thiên Chúa (chủ nghĩa tâm-thực chứng: néo-positivisme); hoặc tùy theo con người từ chối khẳng định những gì mà người ta hiểu nhờ Thiên Chúa, bằng cách phủ nhận tất cả tính siêu việt hoạt động trên thế giới và khát biệt với thế giới: lúc đó, nó đạt đến một hình thức thuyết duy nội tại phiếm thần (immanentisme pantéiste). º Athéisme pratique = Thuyết vô thần thực tiễn: thái độ của những người sống dường như không có Thiên Chúa. Bossuet nói về thuyết này: “Có một thuyết vô thần ẩn kín trong tất cả mọi tâm hồn, tràn lan trong tất cả mọi hành động: người ta xem Thiên Chúa là không gì cả” (Pensées détachées II: Những tư tưởng rời rạc II). º Pseudo-athéisme = Trên danh nghĩa vô thần: khái niệm thông thường từ Maritain là người định nghĩa: thuyết vô thần của những người “tin rằng họ không tin vào Thiên Chúa, nhưng thực tế họ tin vào Người một cách vô thức, vì Thiên Chúa mà họ phủ nhận sự hiện hữu, không phải là Thiên Chúa, mà là một cái gì đó khác hơn”. º Người ta còn phân biệt, theo bình diện mà trên đó người vô thần đặt nền tảng lập trường của mình; athéisme métaphysique = vô thần trên bình diện siêu hình học: là thuyết phán đoán rằng Thiên Chúa không hiện hữu; athéisme épistomologique = vô thần trên bình diện phương pháp luận: là thuyết nhận xét rằng vấn đề về Thiên Chúa là không thể được; athéisme sémantique = vô thần vì Thiên Chúa vô nghĩa: là thuyết xem Thiên Chúa không có nghĩa gì; athéisme psychologique = vô thần tâm lý: là thuyết của người sống mà không tự đặt vấn đề cho mình; athéisme dit scientifique = vô thần được gọi là khoa học mà những thuyết đứng đầu hiện đại là thuyết vô thần của Feuerbach (athéisme de Feuerbach): đối với thuyết này, khái niệm về Thiên Chúa chỉ là sự kết tinh hỗn tạp, trong tâm thần con người, của những sợ hãi hoặc những điều cấm kỵ đè nặng trên mình mình; vô thần mác-xít (athéisme marxiste): đối với thuyết này, ý tưởng về Thiên Chúa là điều hão huyền, an ủi những người của quần chúng bịa ra và được khai thác bởi những giai cấp có của; vô thần của Freud (athéisme freudien): đối với thuyết này, sự tìm kiếm Thiên Chúa là sự thể hiện, ở bình diện ý thức, một trò tâm lý vô thức nào đó của các khuynh hướng xung năng và gây hấn và của những ức chế. º Phải nói thêm rằng nếu các thuyết vô thần này thể hiện nguyên nhân nào đó (hoặc khía cạnh nào đó của nguyên nhân) khả thể của “ý tưởng” về Thiên Chúa nơi một số các cá thể hoặc của nhóm, thì chúng không chứng minh được gì cả, một cách chặt chẽ, chống lại sự kiện về Thiên Chúa, nếu như thật là Thiên Chúa hiện hữu.

¨ Athée = Người vô thần: người theo thuyết vô thần: người phủ nhận hoặc không biết sự hiện hữu của Thiên Chúa, trong lý thuyết hoặc trong thực hành. º Đối lập với người hữu thần (théiste) và người theo tự nhiên thần giáo (déiste).

¨ Antithéisme = Thuyết chống hữu thần, thuyết vô thần tích cực: thuyết vô thần hung hăng, là thuyết hăng say chống lại ý tưởng về Thiên Chúa, căn cứ vào nguyên lý này là ý tưởng này chỉ là sự phóng ngoại nhân linh của người lý tưởng theo con người. Bị chi phối bởi nhân cách của Nietzsche, thuyết vô thần tích cực ở trong tình trạng được thể hiện trong một số các trào lưu tư tưởng hiện đại.

¨ Panthéon = Chư thần: Tập họp có phẩm trật của các thần, thường cấu tạo thành một hệ thống chức năng và nêu rõ đặc tính của một tôn giáo đa thần. º Đền chư thần: đền thờ được dâng hiến cho các thần này.

THÈME = Chủ đề (tiếng Hy-lạp thema = cái mà người ta đặt; trong khi thesis trước tiên là chỉ hành động đặt, sau đó là cái được đặt): cái mà người ta đặt ra làm chủ đề của sự suy nghĩ, tranh luận, nghiên cứu, khai triển (ví dụ một chủ đề âm nhạc, chủ đề của một cuộc diễn thuyết).

¨ Thématique = Thuộc chủ đề: Dùng làm chủ đề; được lấy làm chủ đề.

¨ Thèse = Luận đề, luận án (do từ Hy-lạp thesis = hành động đặt ra): mệnh đề được xem là chắc chắn mà người ta tham gia vào để bênh vực. º Thèse et hypothèse = Luận đề và giả thuyết: trong thần học, chỉ, một cái là một nguyên tắc cư xử tổng quát và trừu tượng, một cái nữa là những điều kiện áp dụng cụ thể; thuật ngữ tương tự: théorie et pratique = lý thuyết và thực hành. º Thèse, antithèse, synthèse = Chính đề, phản đề, hợp đề: bộ ba của Hégel chỉ những hạn từ của phương pháp biện chứng.

¨ Synthèse = Tổng hợp, tổng đề, hợp đề (do từ Hy-lạp sun = với; và thesis = hành động đặt ra hoặc cái được đặt ra): hành động đặt chung lại với nhau, tổ chức, hoặc nữa, cái được tổ chức hợp lý. Đối nghịch với phân tích (analyse). º Synthèse théologique = Tổng hợp thần học: một cách tổ chức hợp lý tất cả cứ liệu thần học. Trong lịch sử của Giáo hội La-tinh, ba tổng hợp thần học lớn là các tổng hợp của thánh Augustinô, của Pierre Lombard và của thánh Tôma Aquinô.

¨ Synthétique = Có tính tổng hợp: cấu tạo nên một tổng hợp hoặc xuất phát nhờ tổng hợp (ví dụ một thảo luận tổng hợp; một đầu óc tổng hợp).

THÉOCENTRISME = Quy thần luận (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa; và từ La-tinh cemtrum = trung tâm): học thuyết lấy Thiên Chúa, sự vinh quang của Người phải được mang lại, có thể nói là làm trung tâm mà chung quanh đó phải được tổ chức mọi hoạt động thiêng liêng của con người. Đối lập với qui nhân luận (anthropocentrisme: do từ Hy-lạp anthropos = con người) là học thuyết đề nghị con người phải làm lấy sự cứu độ của mình, phải chinh phục lấy sự vinh phúc của mình, xem như đó là mục đích cao cả nhất của đời sống của mình và do đó làm cho chính con người trở thành trung tâm của hoạt động riêng của mình. º Các thuật ngữ này đã được H. Bremond cho lưu hành. Hai quan điểm này, trên thực tế, thay vì đối lập nhau, lại nhất thiết là bổ túc cho nhau.

THÉODICÉE = Thần lý học (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa, và dikè = sự công chính, sự công chính hoá): từ do Leibniz tạo ra trong tựa đề tác phẩm Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l’homme et l’origine du mal (Các tiểu luận thần lý học về lòng nhân từ của Thiên Chúa, sự tự do của con người và nguồn gốc của sự dữ) (1710), dành để xác minh lòng nhân từ của Thiên Chúa đối diện với sự dữ trong thế gian. º Ngày nay, phần siêu hình học bàn về Thiên Chúa bằng những lý chứng của lý trí —> Théologie naturelle.

THÉODORE ABU QURRA = Théodore Abu Qurra. Đan sĩ của đan viện thánh Sabas ở Giêrusalem, giám mục Harran (Osrhoešne) trong tiền bán thế kỷ IX, môn đệ của thánh Gioan Đamascênô, một trong những văn sĩ Kitô giáo đầu tiên viết bằng tiếng A-rập: ngài nhất là là một nhà luận chiến chống lại các lạc giáo, thuyết Manikê, Do thái giáo: ngài bênh vực giáo lý của Calcêđônia chống lại phái Giacôbít. Người ta có của ngài những tập nhỏ về thần học.

THÉODORE de Mopsueste = Théodore de Mopsueste. Sinh tại Antiokia, nơi mà ông đã, cùng với Gioan Kim Khẩu, là học trò của Diô-dôrê thành Tarsô, linh mục của Autiokia năm 383, giám mục Mopsueste (Syria) năm 393, qua đời năm 428. Ông đã là một vị mục tử (Homélies Catéchétiques: Các bài giảng giáo lý Kinh Thánh) và là một nhà chú giải Kinh Thánh có tiếng (Commentaire sur l’Evangile de S. Jean: Chú giải Tin Mừng thánh Gioan); ông được biết nhiều nhất là một nhà thần học táo bạo về mầu nhiệm Nhập thể, trong đường hướng Kitô học của Eutakiô thành Antiokia. Tính chính thống của ông đã bị đặt thành vấn đề trong các cuộc tranh luận sau này: về nền tảng các bản văn được thêm vào, tác phẩm của ông là một trong Ba Chương (Trois Chapitres) bị lên án ở công đồng Constantinôpôli năm 553.

THÉODORE de Rhaitou = Théodore de Rhaitou. Đan sĩ một đan viện nằm gằn Rhaitou (bán đảo Sinai). Ông chỉ được biết như là tác giả của một khai tâm (Initiation) thần học chính thống về sự Nhập thể. Trên thực tế, Théodro là một nhà thần học tâm Calcêdonia. Tác phẩm của ông chắc là đã được soạn thảo giữa năm 537 và 553.

THÉODORE STUDITE = Théodore Studite. Sinh tại Constantinôpôli năm 759, ông đã rút lui vào một đan viện năm 781 và trở thành viện phụ của đan viện này vào năm 794. Ông đã chống lại hoàng đế Constantinô VI trong vụ ly dị của hoàng đế này (795). Năm 798, ông định cư trong một đan viện của Constantiônpôli, đan viện Studion, là đan viện trở thành đan viện chính của thủ đô. Kể từ năm 814, ông chống lại chính sách bài ảnh tượng; bị đi đày năm 815, ông qua đời năm 826. Ông đã để lại những khảo luật bút chiến và khổ tu, những bài diễn văn và những bức thư.

THÉODORET de Cyr = Théodoret de Cyr. Sinh tại Antiokia, giám mục Cyr gần thành phố này, năm 423. Ông đã là nhà thần học và nhà chú giải Kinh Thánh chính của Antiôkia vào thế kỷ V. Sau khi đã phản đối thánh Cyrillô thành Alexandria trong vụ Nestoriô và trở thành người bảo vệ thần học Antiôkia trong những cuộc tranh luận do đó mà ra, vào khoảng năm 447, ông đã tố giáo thuyết nhất tính của Eutychès trong quyển Eranistès (Người hành khất) của ông. Bị giáng chức bởi Công đồng về vụ bê bối ở Êphêsô (Brigandage d’Ephèse) (449), được phục chức ở Calcêđônia (451), năm 553, ông đã bị lên án trong số Ba Chương (Trois Chapitres) († khoảng 466). Công trình của ông, ngoài những văn bản tín lý và chú giải Kinh Thánh, còn gồm các khảo luận biện giáo, một Lịch sử Giáo hội (Histoire Ecclésiastique) và một thư từ quan trọng.

THÉODOTE d’Ancyre = Théodote d’Ancyre. Giám mục Ancyre ở Galatia trong lúc họp Công đồng Ephêsô (431). Ông là một trong những người chính tán thành thánh Cyrillô thành Alexandria ở công đồng. Sau đó ông đã tỏ ra là một trong những người cực đoan của phe Cyrillô, hướng về thuyết nhất tính († giữa năm 438 và 446).

THÉODOTINO = Théodotino. Tân tòng Do thái giáo Êphêsô, là người mà khoảng năm 190 đã thử dịch Kinh Thánh bằng tiếng Hy-lạp. Mưu tính của ông thật tầm thường vì ông không có kiến thức đủ về tiếng Do thái cũ (tiếng Hébreu).

THÉOGONIE = Thần hệ (do từ Hy-lạp theos = thần, và genos = sự sinh sản): câu chuyện mô tả sự sinh ra của các thần, do sự kiện này mà xác định một phẩm trật giữa các chức năng thần linh khác nhau trong lòng của cùng một tập hợp chư thần và nhờ đó, mở đầu một sự thử cắt nghĩa thế giới. Tiếp theo thần hệ, bình thường là có một thuyết nguồn gốc loài người (anthropogonie). º —> Polythéisme. Panthéon. Cosmogonie.

THÉOLOGIE = Thần học. Lịch sử các tôn giáo. (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa; và logos = lời nói, khoa học): Sự giải thích thần thoại về thế giới nơi các nhà tư tưởng Hy-lạp (trước Aristôt). Triết học đệ nhất hoặc siêu hình học (nơi Aristốt). º Cổ đại Kitô giáo. Sự hiểu biết vẹ những sự vật thần linh nói chung: khoa học về một Thiên Chúa thật; sự mặc khải của Thiên Chúa được xét trong toàn bộ các sách được lính hứng: sự ngợi khen Thiên Chúa dưới sự linh hứng của chính Thiên Chúa; bậc tối cao của đời sống tu đức và của sự cầu nguyện sau Praxis (thực hành các nhân đức). º Ở bên trong việc nghiên cứu thần học (theo nghĩa rộng), điều liên quan đến việc nghiên cứu về Thiên Chúa (théo-logie), đối lập với nhiệm cục, là nghiên cứu về ý định cứu độ của Thiên Chúa. º Kitô giáo Tây phương. Từ thế kỷ XII và nhất là từ thế kỷ XIII, khoa học về Thiên Chúa cố gắng tập trung một cách có hệ thống và hữu cơ, tất cả những yếu tố của đức tin Kitô giáo để đáp ứng với sự tìm kiếm tự phát của trí tuệ ham muốn nắm bắt tất cả vào trong sự thống nhất của ánh sáng đã nhận được, để làm cho đức tin đâm rễ sâu vào trong cuộc sống của tâm trí con người, và để làm cho đức tin trở nên dễ thông đạt hơn, có khả năng hơn để đáp lại những câu hỏi của loài người và những vấn nạn của họ, phong phú hơn trong đời sống mỗi ngày và trong những tương quan của con người. º Kể từ thế kỷ XVI, người ta chứng kiến một sự nảy nở các thuật ngữ mới: Théologie biblique = Thần học Kinh Thánh: thần học cố gắng rút ra, vào mỗi thời kỳ của lịch sử mặc khải, những chủ đề chính của sự mặc khải hoặc trên mỗi chủ đề, rút ra những điểm chủ yếu và những nét nhấn mạnh chính của sự mặc khải. Là nền tảng của mọi nền thần học xứng đáng với tên gọi này. º Théologie positive = Thần học thực chứng: thần học cố gắng rút ra cứ liệu đức tin của các nơi hoặc các nguồn khác nhau mà người ta tham khảo: Kinh Thánh, các Giáo phụ, phụng vụ v.v... º Théologie fondamentale = Thần học căn bản: chỉ hoặc là một chức năng của thần học, chức năng bảo vệ và biện minh của nó, hoặc một phần của thần học, gồm có việc nghiên cứu Lời Chúa và cách con người tiếp nhận Lời này. º Théologie spéculative = Thần học suy lý: thần học cố gắng, bằng lý trí được đức tin soi sáng, định vị các chân lý đức tin đối với các hiểu biết triết học, bảo vệ tính khả thể hoặc không - bất khả thể (non-impossibilité) của các chân lý đó, bày tỏ những sự liên quan và những cấu trúc của các thực tại được mặc khải nhờ giá trị loại suy của các từ được mặc khải, rút ra tất cả những hậu quả thuần lý và thuộc về con người của cứ liệu đức tin. º Théologie mystique, affective, ascétique et mystique, spirituelle = Thần học thần bí, tình cảm, khổ chế và thần bí, tu đức: Các kết cấu thần học được định hướng để hướng dẫn đời sống tu đức v.v... º Tất cả những sự phân chia này mà người ta có thể nhân lên gấp bội, làm nổi bật một số các phương cách, các khả năng hoặc các khía cạnh của thần học, nhưng nếu chúng bị tách biệt ra, thì chúng có nguy cơ làm cho người ta quên rằng thần học là một và cùng một khoa học, ở đây, là thực chứng và suy lý, được đặt nền tảng trên sự mặc khải, và phong phú đối với mọi đời sống tu đức cũng như đối với mục vụ. º La Théologie kérygmatique = Thần học giảng thuyết: ở nghĩa tiếng Đức của từ (Verkiindigungstheologie), còn đáp ứng với nhu cầu chuyên môn hoá này, là để thuyết giảng. º Théologie naturelle = Thần học tự nhiên: nghiên cứu về Thiên Chúa, nhưng không nhờ đến Mặc khải. º Thời hiện đại: nghiên cứu thần học về một thực tại đặc biệt. Théologie missionnaire ou kérygmatique = Thần học truyền giáo hoặc rao giảng: (theo nghĩa hiện đại) toàn bộ suy nghĩ thần học về cách mà Giáo hội ngày nay thực tại, trong Đức Kitô, sự cứu độ thế gian, loan báo sứ điệp, tạo ra việc cải hoán, mời gọi những kẻ tin vào trong Giáo hội. Théologie pastorale = Thần học mục vụ: suy nghĩ có hệ thống về toàn bộ mầu nhiệm của “Giáo hội hiện thể” (Eglise en acte) sống trong thời kỳ lớn lên của mình, hoặc về toàn bộ những trung gian này để xây dựng Thân Thể của Đức Kitô; thần học mục vụ được chia thành thần học giáo lý (théologie catéchétique) (vai trò ngôn sứ và giáo lý của Giáo hội), thần học phụng vụ (théologie liturgique) (vai trò tư tế và, đặc biệt là vai trò phụng tự), thần học dẫn lộ (théologie hodégétique) (vai trò vương đế, chức năng cai quản và chăn dắt). º Théologie commune = Thần học phổ cập: thần học được giữ hoặc được chấp nhận một cách thông thường nhất trong Giáo hội. º Théologie de la Croix (theologia crucis) = Thần học thập giá: thuật ngữ được Martinô Luthêrô dùng để chỉ cái mà đối với ông là thần học thật duy nhất và thái độ duy nhất thực sự là Kitô giáo. Nền thần học này tuyên bố là rút ra những chứng cứ và những viễn ảnh của mình duy nhất chỉ từ thập giá của Đức Kitô. Quan niệm này gắn liền với những lựa chọn chủ yếu của Luthêrô về đức tin và sự công chính hoá. º Théologie de la Gloire (Theologia gloriae) = Thần học về vinh quang: thuật ngữ dựa trên bút chiến và có tầm mức xấu mà M. Luthêrô dùng để trách Giáo hội về việc phát triển các thể chế, sự vinh quang và ảnh hưởng của các thể chế đó trên thế giới. º Théologie Féministe = Thần học Phụ nữ: Sự đọc lại Kinh Thánh về những nguồn gốc Kitô giáo của lịch sử và của thần học. Kể từ phong trào giải phóng phụ nữ của những năm 60 và sự đặt lại vấn đề về sự hợp pháp hoá nam giới của các cộng đoàn và các thực hành bí tích, phụng vụ và giáo lý xuất phát từ việc đó. º Théologie de la libération = Thần học giải phóng: phát sinh sau Công đồng Vatican II trong lục địa Nam Mỹ: Medellin (1968) và Puebla (1979). Dựa trên hành động mục vụ và chính trị cho và với người nghèo khổ (“quyết tâm phục vụ người nghèo”: option pour les pauvres) và trên một sự phê phán xã hội học và kinh tế học của xã hội (đặc biệt là những hiện tượng về sự phụ thuộc), nền thần học này đọc lại toàn bộ nền thần học Kitô giáo trong chiều hướng của một sự phát triển xã hội (praxis) giải phóng khỏi những áp bức khác nhau (sự nghèo đói vật chất, sự phân biệt giới tính và xã hội v.v...). º Théologie politique = Thần học chính trị: Sự đặt vào viễn ảnh một bối cảnh mà trong đó thần học và tôn giáo có những hiệu quả ý thức hệ và thực tiễn. Thuật ngữ này có từ thời Thượng cổ ngoại giáo Hy-lạp, được varron và Scaevola thay thế ở Roma và đã bị thánh Augustinô phê phán. Được dùng lại vào thế kỷ XIX (thuyết truyền thống) và vào thế kỷ XX (C. Schmitt), bị E. Peterson phê phán, nó phát triển lại trong hậu bán thế kỷ XX (Mtz, Moltmann) để xem xét bằng cách phê bình ảnh hưởng trên thế giới chính trị của những xác tín Kitô giáo.

¨ Théologal = Đối thần, thần hướng. Thần học. Tính từ nói lên phẩm tính của các hành vi và các nguyên lý hoạt động (các nhân đức) nhằm trực tiếp vào Thiên Chúa và xuất phát từ ân sủng của Thiên Chúa trong tâm hồn. Người ta phân biệt ba nhân đức thần hướng (vertus théologales): Đức Tin, nhờ đó mà chúng ta gắn bó với Thiên Chúa với tư cách Người là Chân lý được mặc khải cho chúng ta; Đức Cậy, nhờ đó mà chúng ta trông cậy vào sự trợ giúp của Thiên Chúa để dẫn đưa chúng ta đến tận cùng những lời hứa của Người và sự vinh phúc của chúng ta; Đức Mến, nhờ đó mà chúng ta được kết hiệp trực tiếp với Thiên Chúa. Các nhân đức thần hướng là cứu cánh của các nhân đức luân lý và của các ơn của Chúa Thánh Thần. Các nhân đức thần hướng cho phép chúng ta, nhờ ân sủng của Thiên Chúa, mà tham dự một cách tích cực vào đời sống của các ngôi thần linh. º Giáo luật. Thành viên kinh sĩ hội nhà thờ chính toà hoặc cộng đoàn, phụ trách việc giảng dạy Kinh Thánh hoặc giáo lý Kitô giáo. Việc giảng dạy này, trên nguyên tắc là nhằm vào các tín hữu; trên thực tế nó lại thường được dành cho các chủng sinh.

¨ Théologien = Nhà thần học, thần học gia: Người có và có thể thực hành khoa thần học trong nghĩa này hoặc nghĩa kia của từ này: khoa học về Thiên Chúa và về tất cả những gì liên quan đến khoa học này, dạng thức tối cao của đời sống trong Thiên Chúa và kinh nghiệm về Thiên Chúa. º Tên gọi được các Giáo phụ Hy-lạp dành cho Thánh Gioan tác giả Tin Mừng, cho thánh Grêgôniô Nazianzênô và cho những người bảo vệ đức tin về Ba ngôi. º Lịch sử ngoại giáo. Tên gọi được Aristôt dành cho các thi sĩ xưa là những người đã từ thế giới mà đưa ra một giải thích “thần học”

¨ Théologiques (Lieux) —> Lieu.

¨ Théologoumenon = Tiêu đề thần học (tiếng Hy-lạp: yếu tố thần học): được áp dụng vào một giáo lý, tiêu đề thần học nói lên rằng chẳng những là nó không được biểu hiện hoàn toàn trong Kinh Thánh, mà nó cũng không nhận được sự bảo đảm bất khả ngộ của Giáo hội và vì vậy nó chỉ có thể được trình bày như một sự suy diễn của trí óc con người. º Các tác giả Chính thống (không Công giáo) dùng từ này để chỉ những giáo lý đã được Giáo hội Công giáo định nghĩa sau bảy công đồng đầu tiên, trong khi Giáo hội Công giáo trình bày những định nghĩa long trọng của mình như là một sự bảo đảm đó là một giáo lý thực sự được Thiên Chúa mặc khải và một cách nào đó, được chứa đựng trong kho tàng khởi đầu.

THÉOMORPHE = Có diện mạo Thiên Chúa (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa và morphè = hình thức, hình dạng): được tạo hình dáng như Thiên Chúa trong hành vi của Người: sự thống nhất bên trong, sự bền vững, sự không hư nát, sự vĩnh cửu (ví dụ thánh Tôma dạy rằng ánh sáng vinh quang làm cho ta có diện mạo Thiên Chúa). º Đồng nghĩa: Déiforme.

THÉOPASCHISME OU THÉOPASCHITISME = Thuyết Thiên Chúa thụ nạn (tiếng Hy-lạp: sự đau khổ của Thiên Chúa): học thuyết qui sự đau khổ cho Thiên Chúa trong sự Nhập Thể. Những công thức của mỗi người thuyết Thiên Chúa thụ nạn thuần túy thuộc Ngôi Lời (Con của Thiên Chúa đã chịu đau khổ, đã chết cho chúng ta) luôn luôn đã được chấp nhận trong Giáo hội và được biện minh trên phương diện thần học. º Thuyết Ariô, ngược lại, tuyên bố một thuyết Thiên Chúa thụ nạn hình thức bằng giáo thuyết của ông về thụ nạn tính của Ngôi Lời: Ngôi Lời thực chất là đối tượng của những “khổ nạn’, ít ra là theo trật tự tâm lý, được qui cho Đức Kitô. º Vào thế kỷ VI, thuyết Thiên Chúa thụ nạn là một trong những nét của Kitô học phái nhất tính và phái tân-Calcêđônia: lúc đó nó gồm trong một sự lạm dụng sự chuyển thông đặc tính (communication des idiomes) và được thể hiện trong các khẩu hiệu danh tiếng (Unus de Trinitate passus est: Một trong Ba Ngôi đã thụ nạn; sự ghép vào Kinh Thánh Thánh Thánh, những từ “Chúa là Đấng đã chịu đóng đinh vì chúng tôi”) được dành để chống lại giáo thuyết của Calcêđônia. º —> Pierre le Foulon.

THÉOPATHIE = Thần cảm (do từ Hy-lạp Theos = Thiên Chúa; và pathos, do pasekein = cảm thấy, đau khổ, chịu): hạn từ chỉ khía cạnh thụ động của một số các trạng thái cấp cao của việc chiêm ngắm mà trong đó con người cảm thấy, thực nghiệm những sự việc thần linh, chịu những sự việc đó, trong ý nghĩa này là con người không thể tự sức riêng của mình mà có được kinh nghiệm về những sự việc thần linh đó —> Passivité. º Theo những người theo thuyết Thiên Chúa thụ nạn hoặc lạc giáo nhất tính là những người giảng dạy sự hoà lẫn của nhân tính của Đức Kitô vào trong bản tính Thiên Chúa của Người, sự kiện đối với chính bản tính Thiên Chúa là đã chịu đau khổ trên thập giá.

THÉOPHANIE = Sự thần hiện, sự thần hiển (tiếng Hy-lạp: sự hiện ra của Thiên Chúa): mọi sự tỏ ra của Thiên Chúa mà các giác quan có thể cảm nhận được. º Trong Cựu ước, những sự hiện ra của Thiên Chúa dưới những hình dạng con người là hiếm có. Có một vực thẳm giữa sự thánh thiện của Thiên Chúa và sự bất xứng của con người đến đỗi con người phải chết vì thấy Thiên Chúa hoặc chỉ vì nghe Người nói. Dầu sao, Đức Giavê cũng được biểu hiện là nói và hành động thân mật với Ađam và Eva. Với Abraham và Isaac, Đức Giavê đã hiện ra dưới hình dạng con người. Giacop cảm thấy một sự ngạc nhiên nhận biết mình còn sống sau khi đã chiến đấu với Thiên Chúa là Đấng đã hiện ra với ông dưới hình dạng hữu hình của một thiên thần, vả lại, được mô tả như một người đàn ông. Thường xuyên hơn nữa là những sự hiện ra trong những hiện tượng vĩ đại và khủng khiếp của vạn vật. Thiên Chúa tỏ mình ra cho ông Môsê trong một bụi gai cháy rực, nhưng ông này, cũng như Elia (1 V 19, 9) và ngay cả các thiên thần Xêraphim (Is 6, 2) che mặt lại vì sợ rủi ro mình nhìn vào Thiên Chúa (Xh 3, 1-6) hoặc nữa ông chỉ nhìn thấy đức Giavê ở đằng lưng (Xh 33, 20-23). Khi Đức Giavê xuống trên núi Sinai trong khung cảnh sấm sét dữ dội, dân chúng chỉ cảm thấy những hiện tượng của thiên nhiên. Tuy nhiên, các truyền thống khác chấp nhận rằng chính dân chúng đã nghe những lời mà Đức Giavê nói với họ (Đnl 4, 12, 15; 5, 4) và Môsê nói chuyện với Đức Giavê mặt đối mặt và miệng đối miệng, như một người bạn thân (Xh 33, 11); cũng vậy, Môsê và các chức sắc của Israel đã có thể chiêm ngắm Thiên Chúa mà không bị đánh chết. Nhất là ông Môsê đã vượt quá cách thức thông thường về sự thị kiến Thiên Chúa và như vậy ông là vị ngôn sứ lớn nhất trong các ngôn sứ (Ds 12, 7-8). º Sau cùng còn vấn đề, nhất là trong những chuyện kể của sách Xuất Hành, về đám mây, khi thi một đám mây đen tối mà trong đó Đức Giavê tỏ hiện hoặc ẩn mình (truyền thống Elohim), khi thì một đám mây dưới hình dạng một cái cột, mờ tối vào ban ngày và sáng vào ban đêm (truyền thống Giavê). Kết hợp với đám mây có ý tưởng về sự vinh quang của Thiên Chúa, một ngọn đuốc hoặc ánh sáng mà đám mây đi kèm theo và bao trùm (truyền thống tư tế). Ánh sáng rực rỡ này tràn đầy Nhà Tạm mới dựng lên (Xh 40, 34tt); nó chiếm lấy Đền thờ Salômon (1 V 8, 10tt). Vào ngày tận thế, Đức Giavê sẽ tỏ mình lại một lần nữa, để phục hưng Israel và để phán xét chung cục các dân tộc, được các ngôn sứ mô tả như một sự làm mới lại những sự thần hiện của sa mạc Sinai (Is 4, 5 v.v...). º Phụng vụ. Lễ Hiển Linh: ở Đông phương và trong truyền thống Gêlasiô, tên gọi Théophanie đôi khi được dành cho lễ Hiển Linh (Epiphanie) vì nó là sự “tỏ hiện của Thiên Chúa”.

THÉOPHILE d’Alexandrie = Théophile d’Alexandrie. Thượng phụ Alexandria từ 385 đến 412, được biết nhất là vì sự can thiệp của ông trong vụ tranh cãi Origênê năm 400 và vì cuộc tranh đấu mà ông dìu dắt từ lúc đó để chống lại Gioan Kim Khẩu, mà do đó ông đã bị bãi chức ở Công đồng Chêne năm 403. Ông đã bị Đức Giáo Hoàng Innoncentê I dứt phép thông công và vẫn xa lìa Rôma cho đến khi qua đời. Người ta có của ông vài lá thư và bài giảng Kinh Thánh.

THÉOPHILE d’Antioche = Théophile d’Antioche. Từ ngoại giáo trở lại, theo Eusêbiô thành Cêsarê, thì ngài đã làm giám mục Antiokia. Chúng ta có của ngài một tập biện giáo gồm 3 quyển A Autolycoss, được soạn thảo ít lâu sau khi Marc-Aurèle qua đời (180).

THÉOPHILANTHROPES = Nhóm ái thần ái nhân (tiếng Hy-lạp: những người bạn của Thiên Chúa và loài người): phong trào truyền bá tự nhiên thần giáo trong đường hướng của Voltaire và Rousseau, muốn thay thế Công giáo bằng sự khẳng dịnh duy lý về Thiên Chúa, là phong trào đã gây được một ảnh hưởng hữu hiệu dưới thời chế độ Đốc Chính (le Directoire).

THÉOPHORE = Théophore (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa; và pherein = mang: người mang Thiên Chúa hoặc bao hàm danh Thiên Chúa): danh từ riêng. º Người mang Thiên Chúa: Phẩm từ có thể qui cho người Kitô hữu mà tâm hồn là Đền thờ của Chúa Thánh Thần. º Có thể được nói về những tên địa lý (San Salvador) và những tên tục (Théodule, tôi tớ của Thiên Chúa) mà trong đó những từ như Thiên Chúa, Đức Giêsu, Đấng Cứu Độ, Đức Kitô v.v... được ghép vào. Cách thức thành lập danh từ này không phải là riêng cho Kitô giáo: Isodore có nghĩa là ân huệ của nữ thần Isis v.v...

THÉOPOÐÈSE = Sự thần hoá (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa; và poiein = làm): sự thần thánh hoá, sự thần hoá hoặc hành động thần hoá. º Được trình bày như mục đích của sự Nhập Thể bởi các Giáo phụ Hy-lạp, nhất là các Giáo phụ Alexandrie, nó bao hàm một sự phục hưng sáng lạn, nơi con người, hình ảnh của Thiên Chúa đã bị mất vì tội lỗi. º Lần lượt được quy cho Ngôi Lời nhập thể và cho Chúa Thánh Thần, nó cũng được xem như một bằng chứng về bản tính thần linh của Ngôi Lời cũng như của Chúa Thánh Thần.

THÉORIE = Đoàn, phái đoàn (tiếng Hy-lạp theoria = hành động quan sát, và buổi diễn, cuộc diễu hành): theo nghĩa nguyên ngữ, đoàn người tiến lên một cách đẹp mắt (ví dụ một đoàn vũ công). º Thuyết, lý thuyết: cấu tạo trí tuệ nhờ đó mà người ta muốn nói lên một số các quan sát hoặc một số định luật nào đó. Khác với hệ thống là cái được cấu thành bởi một tập họp các lý thuyết và thường được hiểu như được đóng kín trên chính nó; lý thuyết thì vẫn mở ngỏ. º Tu đức. Sự suy niệm, đời sống suy niệm: sự chiêm niệm và đời sống chiêm niệm. Đối lập với thực hành (praxis), đời sống hoạt động, sự luyện tập các nhân đức. º Théorie psychologique = Lý thuyết tâm lý (về Ba Ngôi): sự trình bày lý thuyết học về Ba Ngôi bằng một thứ đồng hoá hai nhiệm xuất (nhiệm sinh và chủ xuy) vào khả năng sinh sản của sự nhận thức về Thiên Chúa (Chúa Cha) bởi chính Thiên Chúa trong việc sinh ra một Ngôi Lời đồng bản thể (Chúa Con) và vào khả năng sinh sản của tình yêu của Thiên Chúa (Chúa Cha và Chúa Con), trong việc sinh ra một ý hướng tình cảm (Chúa Thánh Thần). Chỉ được thánh Augustinô phác học, nhất là trong những gì liên quan đến tình yêu và Chúa Thánh Thần, lý thuyết này đã được thánh Tôma Aquinô đưa đến sự chính xác và tuyệt đối cuối cùng của nó.

¨ Théorique = Thuộc về lý thuyết: có liên quan đến lý thuyết. º Xuất phát từ một biểu hiện trí tuệ và đối lập với thực hành.

¨ Théorétique = Theo lý thuyết, nhắm vào lý thuyết: nhắm vào sự hiểu biết chứ không phải hành động.

THÉOSOPHIE = Thông thiên học (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa; và sophia = sự khôn ngoan: khoa học về Thiên Chúa hoặc về những sự thần linh): hình thức thuyết duy linh phiếm thần, được xây dựng trên một giáo huấn triết học tôn giáo có tính hỗn tạp và những thực hành bí ẩn theo kiểu thông linh (spirite). Vứt bỏ mọi cái siêu nhiên được mặc khải, thông thiên học đã được H. Blavatsky và H. Olcott truyền bá vào thế kỷ XIX. Niềm tin vào sự luân hồi, dựa trên những khía cạnh ma thuật của các tôn giáo Ấn-độ và Tây Tạng, là một phần quan trọng của hệ thống này. Tổ chức quan trọng nhất hiện thời là Hội Thông Thiên học (Société Théosophique), được thành lập ở Mỹ châu vào thế kỷ XIX và trụ sở thì ở Ấn-độ. Đến lượt mình, Thông Thiên học đã gây hứng cho thuyết Nhân triết (Anthroposophie) của R. Steiner.

THÉOTOKOS = Mẹ Thiên Chúa (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa; và tokos = mẹ): Tước hiệu được dành cho Đức Maria, biểu tượng đức tin của Giáo hội, được Công đồng ephêsô long trọng xác định năm 431 nhân dịp có những sự phủ nhận của Nestôriô.

¨ Théotokion = Thánh ca kính Mẹ Thiên Chúa: đoản thi tôn kính Mẹ Thiên Chúa.

THÉRAPEUTES = Tu sĩ khổ hạnh Ai-cập (tiếng Hy-lạp therapeutès do therapeuein = phục vụ, chăm sóc): Các nhóm tu sĩ khổ hạnh, có lẽ là những người Do thái giáo, sống ở Ai-cập vào thế kỷ I kỷ nguyên Kitô giáo, hiến thân vào đời sống chiêm niệm, thực hành sự độc thân và từ khước của cải sở hữu cá thể. Sự hiện hữu của họ chỉ được biết nhờ Philon thành Alexandria (De vita contemplativa: Về đời sống chiêm niệm 21-90).

THÈRÈSE d’Avila (sainte) = Thánh nữ Têrêxa Avila: Một trong những nhà thần bí Công giáo lớn nhất, được ưu đãi bằng những ân sủng ngoại thường. Ngài ghi ngày tháng sự hoán cải hoàn toàn thiêng liêng của ngài vào năm 1555. Ngài canh tân các nữ tu sĩ Các-men và cả các nam tu sĩ Các-men nữa (các nam tu sĩ Các-men không đi giày) với cái giá phải chiụ những thử thách và đau khổ đủ loại (1515-1582). Nhất là ngài đã cho một tinh thần mới cho các dòng ngài thành lập: từ bỏ mình và khắc khổ, vui vẻ và sốt sắng, tinh thần tông đồ rất sâu sắc. Ngài đã thuật lại tất cả những cái đó với sự đơn sơ, hồn nhiên, tế nhị nữ giới: Vie écrite par elle-même (Đời sống được chính ngài viết). Chemin de la perfection (Con đường trọn lành). Château intérieur (Lâu đài nội tâm). Livres des fondations (Quyển sách về những sự lập dòng).

THÉRÈSE de l’Enfant-Jésus (sainte) = Thánh nữ Têrêxa Hài đồng Giêsu: Têrêxa Martin (1873-1897) là nữ tu Các-men ở Lisieux từ lúc 15 tuổi. Quyển Histoire d’une âme (Truyện một tâm hồn) đã được đọc khắp hoàn cầu. Học thuyết về sự thơ ấu thiêng liêng của ngài được làm bằng sự phó thác, khiêm hạ, tin cậy, yêu mến, có tính cách đòi hỏi, nhưng hấp dẫn. Têrêxa, giữa những cơn thử thách, trước sống một đời sống chiêm niệm, tận hiến cho Tình yêu nhân từ và cho sự cứu rỗi thế gian. Sự toả sáng của đời sống ngài là rộng khắp hoàn cầu và rất đại chúng, sự tỏa sáng của học thuyết ngài thì rất sâu đậm.

Thèse —> Thème.

THESSALONICIENS = Cư dân (hoặc tín hữu) Thessalonica : cư dân (hoặc chỉ các tín hữu) của thành phố Thessalonica, là thành phố đã được những người Macêđônia thành lập năm 315 trước CN và được thánh Phaolô rao giảng Tin Mừng trong chuyến đi thứ hai của ngài (Cv 17, 1-10) trong mùa hè năm 50. Thành phố duyên hải, rất phồn thịnh, đã từng biết một sự ồ ạt lớn các dân tộc ngoại quốc đến, trong số này có nhiều người Do thái giáo. º Hai Thư gởi tín hữu Thessalonica (Epitres aux Thessaloniciens) (1 và 2Th), theo thời gian của chúng, là những thư đầu tiên của thánh Phaolô. Sau khi rao giảng Tin Mừng cho dân cứ Thessalonica, thánh Tông đồ, bị người Do thái ép buộc phải rời khỏi thành phố, đã viết, có lẽ là từ Côrintô, trong mùa đông năm 50-51, thư thứ nhất cho các tín hữu Thessalonica (1 Th). Timôthê, được ngài sai đến Thessalonica để có những tin tức về cộng đoàn trẻ này, đã trở về, và những tin tức tốt lành ông mang về làm cho thánh Tông đồ rất phấn khởi. Vì sự sốt sắng của họ, các tín hữu Thessalonica là sự vui mừng và sự vinh quang của ngài; ngài tiếc là đã không thành công trong việc chính mình đi tìm gặp họ lại; các kẻ thù của ngài và Satan đã ngăn cản ngài; ước gì họ giữ mình chống lại chúng. Nhưng, ít ra, ngài cũng đã gởi Timôthê đến. Ông này cũng đã cho ngài biết những vấn đề được đặt ra nơi họ về những kẻ đã qua đời và những người còn sống vào ngày Chúa Giáng lâm. º Vài tháng sau 2Th, trong khi vẫn lặp lại cùng những sự khích lệ và những khuyên nhủ, đã phải nói thêm những điều xác định và những giáo huấn mới về vấn đề ngày Chúa Quang lâm và những dấu hiệu sẽ phải đi trước.

THÉURGIE = Thần thuật (do từ Hy-lạp theos = Thiên Chúa; và ergon = hành động): sự sử dụng những quyền năng của thần linh. Hoặc là sự ma thuật, hoặc là nghệ thuật “làm cho” Thiên Chúa “xuống” trong tâm hồn và thực hiện một tình trạng ngất trí.

THIASE = Hội thờ thần: Hiệp hội tự do của các tín hữu cử hành, với chi phí chung, những nghi thức và những bữa ăn tôn giáo để kính vị thần linh mà họ chọn. Hình thức hiệp hội này đã lan tràn trong tất cả các đô thị Hy-lạp từ thế kỷ V trước CN, và vẫn còn phồn vinh cho đến dưới thời Đế quốc. Các bà đồng tế Tửu thần và những người dâm đãng của tôn giáo Tửu thần hợp thành một hội thờ thần, nhưng cũng có những hội thờ thần tập họp chung quanh những hình tượng thần linh khác mà sự thờ phượng đã lấy hình thức những sự huyền bí.

THIERRY de Freiberg = Tu sĩ Đa-minh, gốc Đức, sinh viên, rồi giáo sư thần học ở Paris vào cuối thế kỷ XIII; một trong số rất ít người theo phái Platô của Dòng ông và thời đại ông, rất dễ dàng tiếp thu những khoa học tự nhiên và đồng thời, khoa học thần bí suy lý; ảnh hưởng của ông đối với Eckhart và Tauler là không thể chối cãi được.

THOMAS d’Aquin (saint) = Thánh Tôma Aquinô: sinh năm 1225 tại lâu đài Roccasecca (Ý), vào Dòng Đa-minh trái ý với gia đình, môn đệ của Albertô Cả ở Cologne. Ngài bắt đầu trong việc giảng dạy ở Paris năm 1252 và từ đó thực hiện một nghề giáo sư rất bận rộn, tham gia vào toàn bộ đời sống đại học, trừ một thời gian lưu lại tại Ý từ năm 1529 đến 1268, ngài giảng dạy ở Naples và ngài qua đời để đường đi đến Công đồng Lyon tại đan viện Fossanova ngày 7 tháng 3 năm 1274. Ngài đã được phong thánh năm 1325, được công bố là Tiến sĩ Giáo hội năm 1567 và quan thầy các trường công giáo năm 1880. Thường được gọi là vị Tiến sĩ chung và Tiến sĩ Thiên Thần, ngài là tác giả nhiều tác phẩm triết học, chú giải Kinh Thánh và thần học (Tổng luận thần học: somme théologique: Tổng luận chống lại các Lương dân: Somme contre les Gentils), nghi lễ phụng vụ lễ Mình Thánh Chúa v.v... Dầu sao thì việc giảng dạy của ngài cũng không được khẳng định mà không gặp phải sự ngờ vực và sự chống đối. Công lao lớn của ngài là “rửa tội” (baptiser) cho thuyết Aristốt (aristotélisme) và sử dụng nó cho tổng hợp triết học và thần học của mình, học thuyết Tôma, mà Giáo hội khuyên để dạy cho các giáo sĩ.

¨ Thomisme = Học thuyết thánh Tôma: học thuyết và phương pháp đặc trưng của thánh Tôma Aquinô. Phương pháp là phương pháp của trường phái - Kinh viện, được hướng dẫn với một sự trong sáng đặc biệt và với một quân bình tuyệt vời. º Các luận đề đặc trưng trong thần học hoặc là những học thuyết truyền thống mà những người khác chưa biết hoặc không tin là có thể sáp nhập vào những học thuyết khác vì sự chống đối nhau bề ngoài của các học thuyết đó: tính nguyên nhân công cụ của nhân tính Đức Kitô và các bí tích (các giáo phụ Hy-lạp), tính hiệu quả bất khả ngộ của ý muốn và của sự thúc đẩy của Thiên Chúa trên những hành vi tự do được lấy trong sự quyết định cuối cùng của chúng (thánh Phaolô, thánh Augustinô), hoặc là sự biện biệt cố ý về những điểm mà Truyền thống không đề nghị gì cả (không có “mục đích” hoặc “lý do” khác đối với sự Nhập Thể, ngoài sự cứu độ nhân loại tội lỗi. º Trong triết học, những luận đề đặc trưng đến hoặc từ những sự biện biệt mới là những cái, không phủ nhận điều gì về những điểm tích cực được các triết gia khác bênh vực, lưu ý đến cái hiện thực (le réel) nhiều hơn: sự biện biệt. Trong các tạo vật, một hiện thể thực sự khác với yếu tính và toàn bộ chủ thể (yếu tính và hiện hữu), sự biện biệt thực tại của tiềm năng dưới hiện thể, những đặc tính chính xác của các tính nhân quả khác nhau, sự nhận biết vừa là đặc tính trừu tượng hoá, vừa là sự phụ thuộc đối với cảm giác của tri thức trí tuệ con người (trí năng tác động: intellect agent); tức là một sự quân bình khách quan hơn giữa các giá trị khác nhau, ví dụ sự không giảm bớt vai trò của trí tuệ trong sự thực thi sự tự do, trong sự quân bình của hạnh phúc (“thuyết chủ trí”: intellectualisme). Những sự đào sâu và những sự làm cho sáng tỏ này cung cấp cho nhà thần học một số các công cụ đặc trưng nhất là “lý thuyết tâm lý” trong nghiên cứu về Ba Ngôi, khái niệm công cụ v.v... Huấn quyền nhận ra trong phương pháp này, những nguyên lý này, những học thuyết này, một công cụ đặc biệt thích hợp để huấn luyện giáo lý của người tín hữu và vì thế, khuyên sử dụng chúng đối với các việc học tập của các giáo sĩ. º Toàn bộ các tác giả đã thi hành khoa triết học và thần học bằng cách đề cập đến những vấn đề trong các khung cảnh và nhờ vào những sự biện biệt và những sự biện minh do Thánh Tôma Aquinô đề nghị; việc họ gắn bó ít nhiều với tác giả này được thể hiện lần lượt, trên phương diện lịch sử, trong các sự bảo vệ chống lại những sự tấn công đối nghịch với học thuyết này, trong các chú giải tiếp theo sau của Tổng luận này hoặc Tổng luận kia hoặc trong những Disputationes (Những tranh luận) tự lập hơn, nhưng trong đó người ta đặc biệt qui chiếu về tư tưởng và những lý chứng của vị Tôn sư. Đã có một sự tái sinh học thuyết Tôma, nhất là kể từ cuối thế kỷ XIX mà người ta cho là Tân học thuyết Tôma (néo-thomisme). º Đối lập chính xác với thuyết Môlina (molinisme), lập trường, trong những vấn đề về ân sủng, chấp nhận ân sủng hữu hiệu ab intrinseco (Nội khởi - do ngay từ bên trong) và phủ nhận trung tri thức (science moyenne).

¨ Néo-thomisme = Tân thuyết Tôma: hệ thống tư tưởng do các môn đệ của thánh Tôma soạn thảo. Các môn đệ này, muốn hiểu thầy mình và tỏ bày mọi ý nghĩa hiện thời của giáo huấn của thầy mình, nên kêu gọi đến một cách đặt vấn đề mới và nhờ đến các phạm trù của tư tưởng hiện đại.

¨ Thomiste = Người theo học thuyết Tôma, thuộc học thuyết Tôma: Nói lên phẩm tính một môn đệ của thánh Tôma Aquinô, một học thuyết gắn bó vào sự giảng dạy của ngài hoặc một trường phái tuyên bố học thuyết của ngài. º Nghĩa hạn hẹp: Nói lên phẩm tính một học thuyết thuộc về những vấn đề mà thánh Tôma không được các tác giả khác theo; lúc đó người ta gọi là không thuộc học thuyết Tôma (non-thomiste) một học thuyết đặc biệt xung khắc với những nguyên tắc chỉ đạo trong việc tổ chức học thuyết của thánh Tôma, nhất là với những nguyên tắc chỉ đạo trong việc tổ chức học thuyết của thánh Tôma, nhất là với những nguyên tắc mà ngài đã đặc biệt làm nổi bật.

THOMAS BRAWARDINE = Thomas Brawardine. Nhà giáo Đại học Oxford (1291-1347), rất dễ tiếp thụ văn chương và các khoa học chính xác cũng như thần học. Ở phía của vua nước Anh trong trận chiến Crécy. Được thuyết phong Tổng giám mục Cantorbéry, ngài qua đời vì bệnh dịch hạch vài ngày sau khi được thụ phong. Trong phản ứng chống lại thuyết Pêlagiô, ngài đã tuyên bố một học thuyết tất định về sự tiền định là học thuyết báo trước, mặc dầu ngài không muốn, các sai lạc của Wielef và của Lutherô.

THOMAS A KEMPIS = Thomas a Kempis. Văn sĩ tu đức danh tiếng của Hội đoàn các Kinh sĩ Windesheim và của phong trào được gọi là “Devotio moderna” (Lòng sùng mộ tân thời) (khoảng năm 1379-1471). Công trình của ông khá lớn. Ông cố gắng thông truyền sự hấp dẫn của đời sống nội tâm, khơi lên lòng yêu mến Đức Kitô, nuôi dưỡng sự suy gẫm. Tác phẩm được biết nhiều nhất và phổ biến rộng rãi nhất là quyển l’Imitation de Jésus-Christ (Sách Gương Chúa Giêsu Kitô, sách Gương phước).

THOMAS MORE = Thomas More. Chưởng ấn toà án Echiquier (1480-1535), đã bị mất sự sủng ái của vua Henri VIII khi vua này muốn ly dị theo ý riêng của mình. Nhà cổ văn học và văn sĩ đầy trào phúng, ông đã để lại quyển Utopia (Không tưởng), được xuất bản ở Louvain năm 1516; ông đã bị tử hình theo lệnh của nhà vua.

THOMAS de Villeneuve (saint) = Thánh Tôma thành Villeneuve. Tu sĩ Augustinô (1488-1555), đã trở thành giám mục Valence năm 1545, được Đức Alexandrô VII phong thánh từ năm 1658.

THOMAS d’York = Thomas d’York. Tu sĩ Phanxicô, người Anh, giáo sư thần học ở Oxford, rồi ở Cambridge († 1269). Ông là tác giả quyển Tổng luận siêu hình học (Somme métaphysique) đầu tiên của thế kỷ ông là quyển đã bảo đảm sự danh tiếng của ông. Ông cũng đã tranh đấu chống lại Guillaume de S. Amour, vì lợi ích của các Dòng hành khất.

THOMASSIN (Louis) = Linh mục Dòng Oratoriô, sinh tại Aix-en-Provence và qua đời tại Paris (1619-1695). Ông đã dạy văn chương, các khoa học, triết học và thần học, tất cả đều với một sự thành công như nhau. Ông đã nổi bật đặc biệt trong khoa thần học thực chứng (théologie positive) mà ở đó ông đã có vai trò tiên phong, nhưng không phải là không khơi lên những chống đối.

Thomisme —> Thomas d’Aquin.

Thora —> Torah.

THRÈNES = Bộ Ai ca Thrènes: tên gọi mà Bản Bảy Mươi dành cho quyển sách nhỏ (quyển thứ ba trong 5 quyển sách chỉ thảo hay Meghillôt), được Kinh Thánh Do thái xếp vào các Kêtubim (các văn bản) dưới tên là sách Ai ca (Livre des Qinoôth: sách những than vãn - tiếng Hy-lạp: Thrénoi), và Bản Bảy Mươi xếp tiếp theo sứ ngôn của Giêrêmia. º —> Lamentations de Jérémie.

THYMIQUE = Thuộc khí sắc, khí chất. Tâm lý. Nói lên phẩm tính mọi chức năng, cách cư xử hoặc khuynh hướng thuộc loại tình cảm. º Ngày xưa rất ít dùng trong nghĩa khí sắc (ví dụ cyclothymique = người có khí sắc chu kỳ: chủ thể lần lượt và đều đặn biểu hiện những khí sắc trái ngược nhau), ngày nay, từ nay có khuynh hướng cần thiết để tránh những sự lựa chọn của học thuyết gắn vào các nghĩa khác nhau được dùng trong tâm lý học để chỉ tính cảm thụ (nhu cầu, bản năng, xung năng v.v...)

TIARE = Mũ ba tầng: mũ lộng lẫy mà Đức Giáo Hoàng đội. º Trong Bản Phổ thông (Vulgata), từ tiara (Xh 28, 37. 39. 40; 29, 6. Ed 23, 15; Đn 3, 21) chỉ những mũ lộng lẫy khác nhau thường dùng ở Cận Đông. Vào thế kỷ VIII, các Đức Giáo Hoàng, khi đi trong đoàn rước, đội frigium, thứ mũ (casque) trắng, phẩm hiệu, với y phục màu tía, của chức phẩm hoàng đế mà, theo một điều sai của thời kỳ này, thì Constantinô đã nhượng lại cho Đức Giáo Hoàng Sylvester. Mãi cho đến thế kỷ XI, mũ ba tầng, cũng được gọi là regnum vẫn còn là cái mũ không thuộc phụng vụ này. Vào thế kỷ XI, mũ regnum cho phát sinh 2 kiểu mũ: mũ lễ của giám mục (mitre) là mũ phụng vụ và mũ ba tầng (tiare). Với cuộc tranh cãi về chức tư tế và Đế quốc, mũ ba tầng (tiare), corona, aurifrigium, sẽ trở thành dấu chỉ quyền trần thế, đế vương, của các Đức Giáo Hoàng. Với Đức Innocentê III (cuối thế kỷ XII) xuất hiện rõ nét vòng mũ thứ nhất. Đức Bonifaciô VIII (cuối thế kỷ XIII) sẽ thêm vòng mũ thứ hai và các giáo hoàng Avignon thêm vòng mũ thứ ba. Những giải thích biểu tượng của mũ ba vòng (trirègne) này không phải là thiếu.

TIBÈRE = Tibêriô: Hoàng đế thứ hai của Rôma, sinh năm 42 trước CN, con nuôi và là người kế vị Augustô. Dưới triều đại của ông (14-37) Gioan Tẩy Giả bắt đầu rao giảng và Đức Giêsu bị đóng đinh. Vì những lời than trách và tố cáo của những người Do thái, ông đã phải cách chức Pontiô Philatô (tổng trấn xứ Giuđê từ 26 đến 36). Ông đã theo đuổi một cách ngoan cố chương trình chính trị Augustô về pax romana (Hoà bình Roma).

TIBÉRIADE = Tibêriát: Thành phố do Hêrôđê Antipa xây dựng năm 22-26 trên bờ phiá tây-bắc hồ Giênêsarét, theo người ta nghĩ thì không xa Rakkath của Gs 19, 35 và được gọi như vậy để tôn vinh hoàng đế Tibêriô. Đối với biển Galilê, người ta cũng cho tên gọi là hồ Tibêriát.

TIÉDEUR = Sự trễ nãi: Bệnh thuộc về tu đức, gồm trong một tình trạng thư giãn, chểnh mảng, biếng nhác, chán cố gắng, kèm theo sự quen chấp nhận tội nhẹ có suy tính, trong một thứ uể oải và mê muội thiêng liêng, được chấp nhận và được đồng ý, mà kết quả là sự suy yếu dần dần những sức mạnh của linh hồn và sự hao mòn đời sống Kitô giáo.

Tierce —> Trias.

Tiers-exclu —> Principe.

Tiers-Ordre —> Ordre.

TIMIDITÉ = Tính nhút nhát, sự nhút nhát (do từ La-tinh timere = sợ): Sự sợ sệt nhẹ nhàng được qui cho tâm lý của người nhút nhát, là cái chỉ là tật xấu hoặc tội lỗi trong chừng mực mà, vượt quá qui phạm của lý trí lành mạnh, ý muốn phải chịu thay vì cố gắng vượt thắng nó. Thánh Tôma làm cho nó trở thành một lỗi nghịch cùng sức mạnh và sự can đảm (Sum. theol. 2a , 2ae 125 và 142, 3).

TIMOTHÉE = Timôthê: tên (tiếng Hy-lạp có nghĩa là người tôn kính Thiên Chúa) của một trong các môn đệ và trong những công tác trung thành nhất của thánh Phaolô. Sinh tại Lystres từ một người cha Hy-lạp va một người mẹ Do-thái, bà Eunikê (2Tm, 1, 5) và trở lại đức tin Kitô giáo. Thánh Phaolô đã làm quen với ông trong cuộc hành trình thứ hai của ngài và đã quyết định đem ông đi theo với ngài sau khi đã làm phép cắt bì cho ông. (Cv 16, 1-3). Sau đó ông đi theo Thánh Tông đồ trong cuộc hành trình thứ ba. Thánh Phaolô đã nhiều lần giao cho ông những sứ mệnh đặc biệt (1Th 3, 2, 6; Cv 19, 22; 1 Cr 4, 17 v.v...). Ông  không còn được nêu tên trong Cv kể từ 20, 4, nhưng các địa chỉ của các Thư Thời Lưu Đày (Epýtres de la captivité) chỉ rõ ông ở bên cạnh Thánh Tông đồ trong khi Thánh Tông đồ bị bắt lần thứ nhất. Chắc chắn ông đã đi theo Thánh Tông đồ trong cuộc hành trình sang Đông phương của ngài sau chuyến bị bắt lần thứ nhất này, mà nhân dịp đó, ông đã rời Phaolô, theo 1Tm 1, 3 ở Êphêsô. Trong chuyến bị bắt sau cùng, Phaolô đã gọi ông từ Ephêsô trở về Rôma thật nhanh (2Tm 4, 9, 21). Qua Dt 13, 23, chúng ta biết rằng chính ông đã bị tống ngục, sau đó được thả ra, nhưng người ta không biết là khi nào. Truyền thống tôn kính ông như vị giám mục Êphêsô và đã tử vì đạo trong cùng thành phố này. º 1ère Epýtre à Timothée = Thư thứ nhất gởi ông Timôthê: Phaolô, trong chuyến hành trình sang Đông phương, sau cuộc lưu đày thứ nhất đã để Timôthê ở lại Êphêsô và đã viết cho ông từ Macêđônia (1, 3), có thể vào khoảng năm 65. Ngài cho ông những lời chỉ giáo để tổ chức và hướng dẫn cộng đoàn. Những chỉ giáo này phản ảnh một giai đoạn tiến triển trong phẩm trật Giáo hội mà người ta cũng gặp lại trong 2 Tm và Tt và là cái không có gì là không có vẻ thật đối với mục đích đời sống của thánh Phaolô. Vấn đề “giám quản” (épiscope), các “kỳ mục” (presbytres) và các “trợ tá” (diacres). “Giám quản” (épiscope: nguyên ngữ có nghĩa là “kỳ mục-chủ tịch” (le presbytre-président) (5, 17) phụ trách việc cai quản và dạy dỗ. Đặc biệt khẩn thiết là những lời cảnh cáo phải tuân theo “giáo lý lành mạnh” ( 1, 10) và gìn giữ “kho tàng đức tin” (6, 20), xa lánh những cải cách, “những vấn đề vô bổ” (6, 4), “những chuyện hoang đường và những gia phả dài dòng” (1, 4), những cuộc luận chiến về một thuyết khổ hạnh quá đáng (4, 3), chừng ấy những sản phẩm của những tiến sĩ giả này và “những thần khí lừa dối” (1, 3; 4, 1), chắc chắn là của những Kitô hữu giữ luật Do thái Hy-lạp hoá và hoà đồng chủ nghĩa, dễ tiếp thu thuyết ngộ đạo (6, 20). Những giáo huấn này về phẩm trật và giảng dạy xen kẽ với những giáo huấn khác, rất thực tiễn, về sự phụng tự, các tín hữu nói chung, các bà goá, các nô lệ, của cải và sự hà tiện. Cũng có, “trong khi chờ chính tôi đến” (4, 13) và “nhưng nếu tôi chậm trễ” (3, 15), những lời khuyên nồng nhiệt cho chính Timôthê (4, 12-16), cho đến lời khuyên “đừng chỉ uống nước lã” (5, 23). º 2 e Epýtre à Timothée = Thư thứ hai gởi ông Timôthê: Chính từ Rôma, thánh Phaolô, trong chuyến lưu đày thứ hai, đã viết 2Tm (1, 8, 16; 2, 9). Hoàn cảnh của Thánh Tông đồ thật nghiêm trọng (4, 16); đã gần sắp chấm dứt cuộc đời của ngài (4, 6-8), điều này làm cho ta giả định thời gian là năm 67. Ngài cô đọng (4, 10-12) và xin Timôthê đến thật nhanh (4, 9, 21), bằng cách đi ngang qua thành Troas, vì những lý do thực tiễn (4, 13), và đem Marcô theo (4, 11). Trong những điều kiện bị lưu đày này, có thể hiểu được sự nhấn mạnh của Thánh Tông đồ về sự đau khổ (2, 1-13). Một lần nữa (xem 1Tm), ngài nói đến vấn đề nguy hiểm của các tiến sĩ giả hiệu (2, 14, 26), những nguy hiểm của những thời cuối cùng (chương 3, so sánh 1Tm 4, 1), những nguy hiểm của việc bội giáo và những sự bách hại. Trong lời tạ ơn của đoạn mở đầu (ch. 1) và trong những lời khuyên nhủ của chương cuối, nội dung và giọng văn còn có tính cách riêng tư và khẩn thiết hơn trong 1 Tm. Thư này là thư cuối cùng; về thời gian trong các thư thuộc thư quy của Thánh Phaolô. Người ta có cảm tưởng hình như đây là một di chúc thiêng liêng. Dầu sao thì nó cũng thật đúng vào tình thế một cách đáng lưu ý. º —> Epýtres pastorales.

TIMOTHÉE de Constantinople = Timothée de Constantinople. Linh mục dòng thánh nữ Sophia ở Constantinôpôli. Khoảng năm 600, ông đã soạn thảo một tác phẩm chỉ những điều kiện thu nhận vào đức tin Kitô giáo những loại dị thuyết khác nhau. Tác phẩm trình bày một lợi ích đối với vấn đề rửa tội những người lạc giáo và đối với lịch sử các lạc thuyết.

TIPHAINE (Claude) = Claude Tiphaine. Tu sĩ Dòng Tên, người Pháp, triết gia và thần học gia, giáo sư Đại học Pont-a-Mousson, qua đời tại Sens năm 1641. Công trình của ông gắn liền với sự canh tân thần học của thế kỷ XVII. Danh tiếng của ông nhất là nhờ lý thuyết của ông về nhân cách và bản tính loài người của Đức Kitô.

TIPITAKA = Tam Tạng (tiếng Pali: được phân ra thành ba giỏ): tên gọi trong tiếng Pali dành cho thư quy các bản văn Phật giáo; thư quy này được chia làm ba phần: vinaya hay là bộ luật về kỷ luật đan tu, các sutta hay là những mẩu chuyện thuật lại việc giảng dạy của Đức Bouddha, sau cùng là abhidhamma, lấy lại dưới hình thức có hệ thống, sự giảng dạy ngẫu nhiên của các sutta. Uy tín mà truyền thống dành cho Tam Tạng ăn khớp với uy tín những lời nói đích thực của Đức Bouddha mà nó được xem là chứa đựng những lời nói này. º —> Bouddhisme.

TISCHENDORF (L.F. Constantin) = L.F. Constantin Tischendorf. Nhà bác học người Saxon, là người đã khám phá Bản Sinai (Codex Sinaiticus) và đã cho bản in phê bình rộng rãi nhất trong các bản in phê bình của Tân ước (1815-1874).

TISSERANDS (Secte de) = Phái thợ dệt: Tên gọi đôi khi được dành cho những người theo phái Albigeois.

TITE = Titô: Tên riêng (La-tinh) của một trong các cộng tác viên trung thành và giỏi giang nhất của thánh Phaolô: người gốc ngoại giáo, trở lại đạo, có thể là nhờ chính thánh Phaolô (Tt 1, 4): Thánh Tông đồ đã đem ông theo mình trong cuộc hành trình đến họp tại Giêrusalem (Gl 2, 1-5). Chúng ta đọc trong 2 Cr, thấy thánh Phaolô đã sai ông đến Côrinthô hai lần, lần thứ nhất là để chuẩn bị, sau những sự cố nghiêm trọng, cho việc Thánh Tông đồ sẽ đến (2Cr 2, 13; 7, 6) và ngay sau đó một lần nữa để tổ chức cuộc lạc quyên cho Giêrusalem (8, 6-17). Khi thánh Phaolô: sau khi bị lưu đày lần thứ nhất, đã đi thăm Crêta (khoảng 63-64), ngài đã để Titô lại đó để tổ chức một Giáo hội địa phương (Tt 1, 5). Thánh Tông đồ đã viết thư cho ông và gởi đến đó. Nhờ 2 Tm 4, 10 chúng ta biết rằng khoảng năm 67, Titô đã ở Dalmatia. º Epýtre à Tite = Thư gởi ông Titô: về nội dung, thư này rất gần với 1 và 2Tm; cả ba thư họp thành nhóm các Thư mục vụ. Phaolô cho những lời dặn bảo về việc tổ chức Giáo hội Crêta (1, 5-9) và sự chiến đấu phải làm để chống lại các tiến sĩ giả hiệu (1, 10-16). Sau đó ngài nói với ông về những bổn phận của các tín hữu, các cụ già, các phụ nữ có tuổi, các thanh thiếu niên, các nô lệ (2, 1-10) và về sức mạnh của ân sủng (2, 11-14). Chính như vậy mà Titô phải nói, phải khuyên và phải sửa dạy (2, 15).

TITRE =  Danh hiệu, tước hiệu, danh nghĩa, chứng thư: sự biện minh việc thực thi một Luật hoặc quyền sở hữu một của cải và chứng nhận cụ thể được ban cho do luật đó. (Ví dụ danh nghĩa cha xứ, kinh sĩ, giấy chứng nhận quyền sở hữu). º Nghĩa giáo luật đặc biệt. 1. Titre d’Ordination = Đảm hiệu thụ phong: sự bảo đảm vật chất về sự cấp dưỡng xứng đáng của một giáo sĩ in sacris (đã chịu chức thánh): người ta phân biệt nhiều loại đảm hiệu: a) Titre du bénéfice = Đảm hiệu bổng lộc: nếu sự bảo đảm gồm trong một bổng lộc. b) Titre du patrimoine = Đảm hiệu di sản: hoặc đảm hiệu trợ cấp, nếu sự bảo đảm gồm trong những của cải cá nhân của một giáo sĩ, đến nỗi giáo sĩ này không rơi vào gánh nặng của giáo phận, mặc dầu có tiền thù lao chức vụ mà giáo sĩ này hoàn thành, và, trong trường hợp cần, có sự bác ái của các vị bề trên của giáo sĩ này. c) Titre du service du diocèse = Đảm hiệu phục vụ giáo phận: trường hợp không có hai đảm hiệu trước, nếu sự bảo đảm gồm trong việc cam kết của giáo phận, cho dầu xảy ra việc gì, trợ cấp cho một giáo sĩ. d) Titre de la mission, de la pauvreté ou de la table commune ou de la congrégation = Đảm hiệu truyền giáo, đức khó nghèo, chung bàn hoặc tu hội: tương tự như đảm hiệu trước đối với các nhà truyền giáo và các tu sĩ. 2. Titres ou Eglises titulaires = Các thánh hiệu hoặc các nhà thờ hiệu tòa: Các tên gọi dành cho các nhà thờ của Rôma mà những người có hiệu tòa hợp thành cấp thứ hai của hồng y đoàn hay là các hồng y linh mục (ví dụ Achille Liénart, hồng y linh mục thánh hiệu Saint-Sixte). 3. Tên gọi hoặc tên thánh bảo trợ được dành cho các hiệp hội tôn giáo, các phụng hội, các tổng phụng hội được lập lên theo giáo luật bởi các thẩm quyền Giáo hội (ví dụ Tổng phụng hội Đức Bà, Thánh Tâm v.v.... Cũng vậy, tên gọi hoặc tên thánh ban trợ, được dành cho các bàn thờ, các nhà thờ, các giáo xứ (ví dụ, Thánh Tâm, Đức Bà, các Thánh Nam Nữ, được Giáo hội nhìn nhận chính thức).

¨ Titulaire = Thực thụ: Người có một tước hiệu và làm tròn các chức vụ mà tước hiệu này nói lên: giám mục của N, cha xứ N. v.v... º Người bảo trợ: các thánh nam hoặc các thánh nữ được ban cho một nhà thờ, một nguyện đường, làm tước hiệu. º Evêque titulaire = Giám mục hiệu tòa: theo nghĩa rộng, người ta có thể nói rằng mọi giám mục đều là hiệu tòa của giáo phận mà vị giám mục đó mang tên; theo nghĩa hẹp, người ta gọi giám mục hiệu tòa hoặc như người ta nói ngày xưa: in partibus infidelium (theo hiệu tòa nơi lương dân), vị giám mục mang tên của một giáo phận mà ngày nay không còn nữa, trong một lãnh địa hiện thời là ngoại giáo (ví dụ trong xứ Hồi giáo); vị giám mục trên thực tế không có giáo phận, không có quyền tài phán, không có nghĩa vụ phải ở tại chỗ. º Chanoine titulaire = Kinh sĩ hiệu tòa: thành viên của kinh sĩ đoàn nhà thờ chính tòa hoặc cộng đoàn, bị bó buộc vào những nghĩa vụ thuộc ca đoàn và có một bổng lộc.

TOBIE = Tôbia: tên riêng tương ứng với Tobias của Bản Phổ Thông, chuyển âm của tứ Do thái: Tobiyyah (Yavê là hạnh phúc của tôi), tên của nhiều nhân vật của Cựu ước mà những nhân vật quan trọng nhất là: 1. Tôbia (Tobiyyah), người nô lệ xứ Ammon, viên chức của Sânballat và là người chống đối mạnh mẽ việc xây cất lại những đổ nát của thành Giêrusalem dưới thời Nơkhemia (Nkm 2, 10, 19 tt; 3, 35; 4,1 tt; 6, 1 tt, 17tt). 2. Hai nhân vật chính, cha và con, của sách Tôbia. º Livre de Tobie = Sách Tôbia: Một trong các sách đệ nhị thư quy của Cựu ước, mà bản gốc bằng tiếng Sêmit, có từ thế kỷ IV - III trước CN, đã bị mất, nhưng còn lại những bản dịch tiếng Hy-lạp, Syria và La-tinh trong nhiều khảo đính. Quyển sách xem ra đã được viết giữa những người Do thái Hy-lạp hóa của cộng đoàn tản mác (Dispersion), có thể là ở Ai cập. Đây là một câu chuyện gia đình không thiếu phần hấp dẫn, mặc dù phần khởi đầu có bi đát. Tôbia cha, thuộc chi tộc Nephtali bị đày sang Ninivê, con người nhân đức và bác ái, đã trở thành đui mù. Ở Ecbatanê, Sara, con gái ông Raguen, một người bà con của Tôbia, đã kết hôn bảy lần, nhưng những vị hôn phu của cô này đều lần lượt bị giết chết ngay trong lễ cưới, bởi con quỉ Asmôđê. Tôbia và Sara cùng nhau cầu nguyện để được cứu thoát mạng sống và Thiên Chúa đã nghe lời cầu chung của họ. Ông già Tobia, tin mình sắp chết, nên bảo con trai mình, cũng tên là Tôbia đến xứ Mêđia, thành Rhagès để đòi lại mười nén bạc mà ông đã cho một ông Gabaen mà đó mượn. Thiên Chúa sai thiên thần của Người là Raphaen lấy hình dạng con người để dẫn đường cho ông Tôbia con. Trên đường, khi đến sông Tigre họ bắt được một con cá mà một phần của quả tim và lá gan được giữ lại để xua đuổi ma quỉ, và cái mật sẽ được dùng để chữa lành những bệnh con mắt. Ở Ecbatanê, họ ngụ tại nhà ông Raguen và thiên thần Raphaen khuyên Tôbia cưới con gái của ông này là Sara, sau khi đã đuổi con quỉ Asmođê bằng cách đốt một phần quả tim và lá gan của con cá và bằng lời cầu nguyện. Thiên thần Raphaen một mình tiếp tục cuộc hành trình để đi tìm bạc ở Rhagès. Người ta mừng lễ cưới và, cùng cới Sara, người ta trở về Ninivê là nơi ông già Tôbia đã được chữa khỏi sự mù loà nhờ mật của con cá. Raphaen tỏ cho biết mình là thiên thần của Thiên Chúa và biến mất. Ông già Tôbia ngợi khen vinh quang của Thiên Chúa và tiên báo sự vinh quang sau này của Giêrusalem. Khi sắp chết, ông khuyên bảo con trai ông rời bỏ Ninivê là thành sẽ bị tiêu diệt. Sau khi cha qua đời, ông Tôbia con trở lại Ecbatanê là nơi ông qua đời vào lúc tuổi đã cao, sau khi nhìn thấy sự sụp đổ của thành Ninivê. º Theo loại văn chương, đây là một chuyện kể xây dựng, trong đó các bổn phận đối với người đã chết, sự bố thí, sự ăn chay và sự cầu nguyện, ý nghĩa về gia đình và một khái niệm cao thượng về hôn nhân, đều được giảng dạy. Những dữ kiện địa lý và niên đại được dẫn đưa một cách khá tự do. Về phương diện văn chương, có những tiếp xúc với quyển Khôn Ngoan của Ahikar (Sagesse d’Ahikar) và những mẩu chuyện các tổ phụ, đặc biệt là với Sáng Thế 24. Các nhà chú giải Kinh Thánh Công giáo khá cùng nhau chấp nhận rằng một cái nhân hoặc những vật liệu lịch sử đã được sử dụng nhưng khó mà xác định chúng một cách chính xác hơn.

TOHU BOHU = Sự hỗn mang: Hai tính từ Do thái chỉ tình trạng của trái đất trước khi Thiên Chúa sắp xếp nó, do đó có nghĩa là thuộc tình trạng hỗn mang, không có thứ tự, mà người ta áp dụng vào một quần chúng hỗn loạn, một đoàn lũ vô kỷ luật (xem St 1, 2).

TOLÉRANCE = Sự dung thứ, độ lượng, bao dung (do từ La-tinh tolerare = chịu đựng): thái độ nghiêng về việc chịu đựng những khuyết điểm hoặc những sai lầm của người khác: nó là nhân đức, nếu các khuyết điểm và các sai lầm là thứ yếu và thuộc trật tự những cái phải được chịu đựng (sự cấm nhặt những điều xấu nhỏ nhặt thường quay về một điều xấu lớn trong các tương quan xã hội; xem thánh Tôma. Sum théol 1a  2ae , 96, 2) hoặc là có tội trong trường hợp ngược lại. º Tolérance religieuse = Sự bao dung tôn giáo: sự bao dung mà người ta thực thi đối với các tôn giáo hoặc các học thuyết của những người khác. º Acte de tolérance = Văn kiện bao dung: văn kiện mà Guillaume d’Orange, trở thành vua nước Anh dưới tên là Guillaume III, đã cho tự do tôn giáo cho tất cả những người không thuộc Anh giáo, ngoại trừ những người Công giáo (1694).

¨ Toleratus = Người bị vạ tuyệt thông khả dung: người ta phân biệt hai hạng người bị vạ tuyệt thông: các tolerati (khả dung) và các vitandi (phải tránh xa). Hạng thứ nhất gồm đa số những người bị vạ tuyệt thông: hoặc có thể là bí mật, nếu vạ tuyệt thông tự động xảy đến như là hậu quả của một tội phạm bí mật; họ có thể là công khai trong 3 trường hợp sau đây: 1. nếu vạ tuyệt thông trước được đưa ra cho công chúng biết do một tuyên bố có thẩm quyền của Giáo hội. 2. nếu vạ tuyệt thông mà họ phải chịu là hậu quả của một tội phạm công khai. 3. nếu thẩm quyền Giáo hội bắt họ phải chịu vạ tuyệt thông mà họ chưa gánh chịu. Sự hiện diện của những người tolérati không nhất thiết ngăn cản việc cử hành phụng tự; sự thường xuyên lui tới với họ không bị cấm đối với các tín hữu. Đối với các vitandi thì khác. º  —> Scandale.

¨ Intolérance = Sự không bao dung, không độ lượng (do từ La-tinh in = phủ định và tolerare = chịu đựng). Thần học. Thái độ sẵn sàng bách hại và cưỡng bức những người không chia sẻ cùng những ý kiến tôn giáo hoặc triết học. º Xu hướng chỉ xem xét những yêu cầu của các chân lý khách quan và không đếm xỉa gì đến phần chân lý tồn tại trong các phương pháp lập luận chủ quan bên trong, dù là được trình bày không phải lúc. º —> Fanatisme.

TOLET (François) = François Tolet. Tu sĩ dòng Tên, sinh tại Cordoue, ông đã học tại Salamanca, đã dạy tại Học viện Rôma và làm cố vấn cho nhiều hội đoàn khác nhau (1532-1596). Ông là tusĩ dòng Tên đầu tiên được nâng lên Hồng y. Công trình thành văn của ông liên quan đến triết học, thần học và chú giải Kinh Thánh.

TONSURE = Chức cắt tóc, phép cắt tóc: phụng vụ mà trong đó Đức giám mục cắt một mảng tóc thành hình vành tròn, trên một thụ nhân mang áo Giáo hội. º Chính vành tròn này, được vẽ trong bộ tóc. Kích thước của vành tròn này thay đổi tùy theo hàng giáo sĩ, triều hoặc dòng mà người ta thuộc về. º Chức cắt tóc không phải là một chức thánh, nhưng nó là một điều kiện để lãnh nhận các chức thánh: nó nói lên sự ngưng, không còn ở thân phận giáo dân nữa và bước vào thân phận giáo sĩ.

To on —> On.

TOPIQUE = Thích đáng. Tính từ. (tiếng Hy-lạp topikos = liên quan đến nơi chốn topos): ở đúng vào vị trí của mình, thích hợp cho mục đích được tìm (ví dụ một luận cứ thích đáng; một phương thuốc thích đáng). º Danh từ.  Uyên nguyên học: khảo luận về những nơi chung (ví dụ Uyên nguyên học của Aristôt).

TORAH OU THORAH = Sách Thôra, sách lề luật: từ thôra theo nguyên ngữ, có nghĩa là sự chỉ dẫn, sự giáo huấn, học thuyết, nhưng luôn luôn cụ thể, bên ngoài, được ấn định. Chính trong tiếng Do thái, từ này thường được dùng để chỉ lề luật, và ở nghĩa tổng hợp nó chỉ toàn bộ Lề luật của Môsê hay là của Giavê. º Và vì tất cả những bộ sách lập pháp của Cựu ước đều nằm trong 5 quyển đầu tiên của Kinh Thánh, toàn bộ gắn liền với Môsê, nên từ Thora cũng được nói thay cho sách Ngũ Thư. º Về những Thora mà người ta gặp ngoài sách Ngũ Thư thì chúng chỉ được xem như giải rõ thêm các lề luật của sách Ngũ Thư.

TORQUÉMADA ou Turrécrémata (Jean de) = Jean de Torquémada. Thần học gia thuộc Dòng Thuyết Giảng. Sinh tại Valladolid năm 1388, học tại Paris và có lẽ dạy học ở đó. Trưởng Điện Tông Toà (1431) rồi làm Hồng y (1439) và giám mục, tham gia vào các Công đồng Bâle và Florentia và được giao phó những sứ mệnh tế nhị khác nhau. Đã tranh đấu cho việc giữ gìn những đặc quyền của giáo hoàng và xứng đáng được Đức Giáo Hoàng ban tước hiệu là Defensor fidei (Người bảo vệ đức tin). Qua đời tại Rôma năm 1468, đừng nhẫm lẫn ông với cháu của ông là Thomas (1420-1498) là thẩm tra viên ở Tây-ban-nha.

Totalitaire, totalitarisme, totalité —> Tout.

TOTÉMISME = Tín ngưỡng vật tổ. ºTotémisme individuel = Tín ngưỡng vật tổ cá thể: niềm tin đặt con người vào tương quan ma thuật hoặc bán tôn giáo với một con vật hoặc một cái cây là cái tôi khác (alter ego) của mình. º Totémisme du groupe = Tín ngưỡng vật tổ nhóm: niềm tin đặt một tương quan tương tự giữa cả một bộ lạc và toàn thể một loại súc vật hoặc cây cối. º Một số người đã muốn xem tín ngưỡng vật tổ là nguồn gốc của tôn giáo, nhưng các lập trường này hiện nay đã bị mất giá trị, vì tín ngưỡng vật tổ là một hiện tượng rõ ràng thuộc về một kiểu văn hoá không phải là sơ khai.

TOTIES QUOTIES = Bao nhiêu lần thì bấy nhiêu lần: Thuật ngữ La-tinh được dùng để nói về các ân xá. Nó có nghĩa là những điều kiện đòi hỏi để được ân xá nào đó và được làm trọn bao nhiêu lần  thì ân xá đó có thể được bấy nhiêu lần.

TOUCHER = Xúc giác (do từ La-tinh bình dân toccare = làm tiếng kêu cạch cạch; tiếng tượng thanh): giác quan bên ngoài cho phép nhận biết hình dáng và tình trạng bên ngoài của sự vật nhờ một sự tiếp xúc trực tiếp. º —> Tact. Sens.

TOUR = Tháp: kiến trúc hình tròn hoặc đa giác được định rõ bởi mục đích của nó: quan sát hoặc bảo vệ. º Kinh Thánh. Thiên Chúa thường được so sánh với một cái tháp không lay chuyển được, nơi ẩn náu không thể đánh chiếm được của những người ẩn trú vào đó (Cv 18, 3; 27, 1). º Kiến trúc. Công trình kiến trúc dùng để treo những cái chuông hoặc một lồng đèn: tour-lanterne = tháp treo đèn. º Phụng vụ. Tour eucharistique = Tháp Thánh Thể: tháp nhỏ được dựng lên trong một số các nhà thờ, từ thế kỷ XV đến XVIII và thường được trang trí bằng điêu khắc, mà trong đó người ta lưu giữ Thánh Thể dự trữ. º Lịch sử. Phụng vụ gallican, cho đến thế kỷ VIII, dùng những tháp quý để đưa chuyển các lễ vật đến bàn thờ.

TOUT = Tất cả, toàn thể: Tính đơn nhất của một số nhiều.

¨ Totalité = Toàn thể tính: Tình trạng hoặc tư cách của cái gì là một toàn thể.

¨ Totalitaire = Cực quyền, tổng thể: cái chủ trương bao trùm vào trong quan niệm của mình, tổng hợp của mình hoặc hành động của mình, tất cả những yếu tố có liên quan (ví dụ một học thuyết tổng thể).

¨ Totalitarisme = Chế độ cực quyền: Đặc tính của cái gì là cực quyền hoặc tuyệt đối. Nhất là được nói về một quyền chính trị muốn chiếm đoạt cho chính mình tất cả những hoạt động đáng ra phải được thực thi một cách tự do dưới thẩm quyền của mình.

Tout-puissant —> Pouvoir.

TRACTARIEN (Mouvement) = Phong trào truyền đơn: từ được dùng để chỉ phong trào Oxford (Thượng Giáo hội) trong Anh giáo, vì những “truyền đơn” (tracts) mà phong trào này xuất bản để bày tỏ lập trường của họ trong những năm 1833 đến 1841.

TRADITION = Truyền thống, Thánh Truyền (do từ La-tinh tradere = giao nộp, chuyển sang): sự truyền đạt từ thế hệ này đến thế hệ khác, hoặc một tri thức, hoặc những thực hành, hoặc cả hai cùng một lúc; và đồng thời, đối tượng của sự truyền đạt này. º Thần học. Theo nghĩa chủ động, (tiếng Hy-lạp paradocis) hành động Giáo hội truyền lại Lời Chúa “như từ tay này đến tay kia” (Công đồng Trentô, Denz. 783); theo nghĩa thụ động, (tiếng Hy-lạp parathèkè) cái được truyền lại, kho tàng đức tin. º Tradition et Ecritures = Thánh Truyền và Thánh Kinh: Trong Lời của Thiên Chúa, có nhiều hơn là những lời nói. Dân của Thiên Chúa, người mang lời của Thiên Chúa, truyền đạt lời của Người bằng những lời nói của các ngôn sứ, nhưng cũng bằng tất cả mọi thứ cách sống và ứng xử; Thiên Chúa cũng nói bằng những biến cố, những hành vi, những cử chỉ, và sau cùng, bằng chính Con của mình là Đức Giêsu Kitô. Cũng vậy, Giáo hội là người truyền đạt Kinh Thánh lại cho chúng ta (thư quy Do thái của Bản Bảy Mươi đối với Cựu ưóc và thư quy các vănbản của các Tông đồ, được ấn định vào khoảng thế kỷ IV, đối với Tân ước), truyền đạt lại cho chúng ta bên trong nhiều truyền thống sống động mà nếu không có những truyền thống đó thì chính Kinh Thánh cũng không còn trọn vẹn ý nghĩa nữa và cũng không được truyền đạt thực sự. Song đề Kinh Thánh - Thánh Truyền trên thực tế chỉ mới có do sự Cải cách, là cái mà, để chỉ nhận “những gì đã được viết”, đã bắt đầu đặt Kinh Thánh đối lập với Thánh Truyền, ở chỗ mà toàn thể Giáo hội xưa, theo truyền thống, đã gắn bó vào việc bao hàm chúng. Kinh Thánh không còn có thể mang Lời Chúa đến một cách trọn vẹn một khi mà nó tách rời ra khỏi Giáo hội sống động và Thánh truyền của Giáo hội này; Giáo hội không còn là vị Hôn thê, nếu nó không nhận lãnh ơn nghe Lời Chúa trong tất cả truyền thống của nó. Công đồng Trentô nói rằng “theo gương các Giáo phụ chính thống, công đồng nhận lãnh và tôn kính với cùng một tâm tình sốt sắng và cùng với một sự kính trọng, tất cả những sách, Cựu ước cũng như Tân ước, vì Thiên Chúa là tác giả duy nhất của cả hai, cũng như các truyền thống liên quan đến đức tin hoặc các phong tục, như là đến từ chính miệng của Đức Kitô hoặc được Chúa Thánh Thần đọc cho và được lưu giữ trong Giáo hội Công giáo bởi một sự kế vị liên tục”. Như vậy, người ta hiểu Thánh Truyền như là bao hàm các sách Kinh Thánh là những sách thì nói lên cái chủ yếu và trọng tâm của tất cả những gì mà Giáo hội truyền lại, và các Thánh Truyền như soi sáng các sách Kinh Thánh và cho các sách Kinh Thánh sự sống trong Giáo hội là người truyền đạt chúng. º VTB. º Phụng vụ. Tradition des instruments = Sự trao các vật dụng: sự trao các vật dụng như là dấu chỉ trách vụ được giao phó, trong một nghi thức truyền chức thánh, hoặc là một sự chuyển quyền. º Tradition apostolique = Truyền thống Tông đồ: tập phụng tự và kỷ luật được qui cho Hippolyte thành Rôma và cấu tạo thành một tư liệu có giá trị bậc nhất về phụng vụ Rôma vào đầu thế kỷ III (các nghi thức truyền chức thánh, phụng vụ Thánh Thể và Rửa tội v.v...). Nó đã là nguồn của nhiều tập tương tự ở Đông phương: các Tông hiến (Constitutions Apostoliques). Di chúc của Chúa chúng ta (Testament de Notre Seigneur), các khoản luật được gọi là của Hippolyte (Canons dits d’Hippolyte) v.v...

¨ Traditionalisme = Triết. Thuyết truyền thống: hệ thống triết học do Bonald và Lamennais xây dựng vào thế kỷ XIX và khẳng định rằng chân lý không thể đạt được bởi một hoạt động của lý trí cá thể. Ban đầu, được mặc khải bởi Thiên Chúa đồng thời bởi ngôn ngữ, chân lý là nội tại trong xã hội là cái chỉ có thể bày tỏ chân lý một cách rõ ràng. Sự hệ thống hoá chân lý này đã đạt đỉnh cao nhất vào thời Trung cổ, và thời kỳ hiện đại, bằng cách kêu gọi đến lý trí cá thể như là nguồn mạch của tri thức (Descartes), đã đánh mất con đường đạt đến điều thật. Bị Vatican I bài xích.

TRADUCIANISME = Thuyết truyền linh hồn (do từ La-tinh traducere = chuyển sang): lý thuyết được tuyên bố trước tiên bởi Tertulianô (thế kỷ II-III), theo đó thì con người trọn vẹn (thể xác và linh hồn), được tạo ra trực tiếp bởi hành vi sinh sản, đến nỗi tất cả mọi linh hồn được chứa đựng một cách nào đó trong cặp con người đầu tiên và phát sinh từ cặp này. Sự lầm lạc này đã bị lên án, cùng những lầm lạc khác, bởi Đức Giáo Hoàng Anastasiô II trong một bức thư gửi cho các giám mục xứ Gaules năm 498.

TRAIT = Ca tiếp liên (do từ La-tinh tractus sự khai triển dài được dẫn đưa bởi một diễn giả duy nhất): Buổi sơ khai, trọn thánh vịnh được hát đơn ca toàn bộ và không có lặp lại và trên một thức cũ kỹ, thay thế cho Alleluia của thánh lễ, vào những ngày Chúa nhật và ngày thường sám hối mà không được phép hát Alleluia. Bài hát này, từ lâu nay, đã rút ngắn rất nhiều, ngoại trừ một số ngày, như Chúa nhật thứ I mùa Chay mà người ta còn hát thánh vịnh 90 trọn vẹn.

¨ Traité = Khảo luận, tập chuyên luận: từ các thế kỷ XIV-XV, sự sắp xếp có phương pháp suy nghĩ thần học về một điểm đặc biệt của Mặc Khải (ví dụ khảo luận về Đức Tin). Sự phân chia khoa thần học thành nhiều tập chuyên luận chứ không phải thành sách, thành những phân biệt, những phần, những vấn đề, sẽ được phổ biến khắp hoàn cầu từ thế kỷ XVI; nó làm dễ dàng những sự chuyên biệt hoá và phát sinh những nhà chuyên môn (về một chuyên luận nào đó) nhưng lại làm hại nhiều đến sự thống nhất hiểu biết thần học và đến năng lực nhận thức các mối tương quan giữa các “chuyên luận”.

Transcendance, transcendant, transcendantal —> Ascension.

TRANSEPT = Cánh ngang nhà thờ. Kiến trúc. Hành lang nằm ngang trong các nhà thờ, được kiến trúc dưới hình dạng thập giá La-tinh, phân cách cung thánh và các lòng nhà thờ và như vậy là tượng trưng cho hai cánh của thập giá. º Croisée du transept = Giao điểm giữa cánh ngang: chỗ của nhà thờ, nơi chéo nhau của cánh ngang và đoạn đường thẳng của cung thánh và lòng giữa nhà thờ.

TRANSFERT = Sự chuyển dịch. Tâm lý. Mọi quá trình mà qua đó sự đắc thủ một hoạt động nào đó làm cho dễ dàng sự đắc thủ một hoạt động khác ít nhiều giống hoạt động trước, hoặc khả năng đối với một hoạt động được thực thi với một đối tượng khác với đối tượng có liên can lúc đầu: đóng một vai trò quan trọng trong việc tập sự. Phân tâm. Hiện tượng vô thức mà nhờ đó, trong việc chữa trị phân tâm học, bị nhân phóng chiếu lên trên nhà trị liệu mình những tình cảm nhiễu tâm mà nó đã hoặc đang cảm thấy đối với những người đã đóng một vai trò quan trọng trong sự cấu trúc các xung đột tâm lý của nó, hoặc trong sự xây dựng nhân cách của nó; như thế chủ thể thủ đắc một thái độ tình cảm phức tạp và đôi chiều (chuyển dịch dương và âm) đối với nhà phân tích nó, sự quan hệ nhiễu tâm (névrose de transfert = chứng nhiễu tâm chuyển dịch) là cái làm thể hiện lại và sống động lại những chứng nhiễu tâm của nó; việc phân tích sự chuyển dịch như vậy là đóng một vai trò chính yếu trong việc chữa trị phân tâm học, sự giải quyết chứng nhiễu tâm chuyển dịch là công cụ và nơi chốn ưu đãi của việc giải quyết các chứng nhiễu tâm mà bị nhân đau khổ. º Người ta gọi sự chuyển dịch ngược (contre-transfert) là phản ứng tình cảm vô thức được gây lên nơi nhà trị liệu bởi sự chuyển dịch mà ông là đối tượng; không tránh khoỉ và bình thường, sự chuyển dịch ngược cần phải được ý thức, phân tích và kiểm soát để cho tình huống chuyển dịch có thể được giải quyết một cách cấu tạo: đó là một trong những lý do chính mà mọi nhà phân tâm, chính mình phải theo một khoa phân tâm học trước khi có thể thực hành.

¨ Translation = Sự di chuyển: hành động chuyển từ nơi này đến một nơi khác. º Translation de reliques = Sự di chuyển hài cốt thánh: hành động di chuyển âm thầm hoặc rất trọng thể toàn bộ hoặc một phần một xác thánh từ ngôi mộ đầu tiên đến một nơi phụng tự mới. —> Reliques: Một số các di chuyển hài cốt thánh được nhiều người biết hơn, trước có ghi trong quyển Tử đạo danh lục (Martyrologe) và có thể làm đối tượng của các lễ. º Translation d’une fête = Sự dời một lễ: hành động chuyển đến một ngày giờ sau, một lễ mà việc cử hành bị ngăn trở bởi một lễ khác ở bậc cao hơn.

Transfiguration —> Figure.

Transfinalisation. Transfini —> Fin.

TRANSFIXION = Sự đâm cạnh nương long (do từ La-tinh tranfigere = đâm thủng từ bên này qua bên kia): sự đâm cạnh sườn của Đức Kitô trên thập giá bởi ngọn giáo (lưỡi đòng) của một tên lính (Ga 19, 34). º Biểu hiện ảnh tượng của cảnh khổ nạn này.

Transformisme —> Forme.

TRANSITUS = Sự chuyển qua: Sự đi qua, hành động đi qua. º Sự đi từ khởi điểm (terme à quo) đến đích điểm (terme ad quem), đó là dòng chuyển động.

¨ Transitif = Có tác động hướng ngoại. Có tính chuyển tiếp (phái sinh do từ La-tinh transire = đi băng ngang qua): Nêu lên phẩm tính của một hành động hoặc một tác động mà hiệu quả là ở bên ngoài tác nhân. Hành động hướng ngoại được kết thúc trong một công trình được sản xuất khác với hoạt động của tác nhân (ví dụ hoạt động nghệ thuật). Đối lập với hành động nội tại là cái ở trong tác nhân và có tính mục đích riêng trong chính nó (ví dụ hành động chiêm ngắm). Hãy ghi nhận rằng trong một phối cảnh hoàn toàn mô tả và hiện tượng học, người ta chỉ còn phân biệt những lúc khác nhau của các hoạt động này: giai đoạn nội tại, giai đoạn thực hiện (hoặc hướng ngoại).

Translation —> Transfert.

TRANSMIGRATION = Sự chuyển kiếp: Tín ngưỡng theo đó thì các linh hồn của các sinh vật (hoặc chỉ là các linh hồn con người) có thể chuyển từ một thân xác này sang một thân xác khác. Trong nghĩa này người ta nói đến sự nhập xác (métensomatose) và sự luân hồi (métempsychose). º —> Karman. Samsara.

Transsignification —> Signe.

Transsubstantiation —> Substance.

TRANSVERBÉRATION = Sự đâm xuyên qua (do từ La-tinh transverberare = đâm xuyên qua bằng cách đánh): ân sủng thần bí đặc biệt được ban cho thánh nữ Têrêxa Avila: Bà thấy một thiên thần Sêraphim đâm xuyên qua trái tim bà bằng một cái lao cháy rực; thị kiến này đã gây cho bà một sự đau đớn thiêng liêng rất dữ dội và đồng thời để cho bà được nung đốt lửa kính mến hơn bao giờ hết (Vie écrite par elle-même ch. 29: Cuộc đời được viết bởi chính bà, chương 29). º Biểu hiện ảnh tượng thánh nữ đang ngất trí, bị thiên thần Sêraphim đâm xuyên qua.

TRAPPISTES = Các tu sĩ Dòng Trappe: việc cải cách Dòng Xi-tô được khởi đầu tại đan viện Trappe năm 1662 do viện phụ Rancé. Trong thời kỳ Cách mạng. Dom de Lastrange, đan sĩ dòng Trappe về hưu tại Thụy sĩ cùng với 24 người trong số các anh em đồng dòng của mình. Năm 1794, Đức Piô VI đã nâng đan viện Val thánh lên hàng đan viện viện phụ (abbaye) làm trung tâm của Hội dòng của các tu sĩ Dòng Trappes. Nhiều dòng Trappes Ngài được thành lập vào thế kỷ XIX. Năm 1892, tổng kinh sĩ đoàn của các tu sĩ Trappes đã công bố sự kết hợp lại của mình với Dòng Xitô giữ luật nghiêm nhặt.

TRAUMATISME = Sự chấn thương. Tâm lý. Từ nghĩa y học là vết thương hoặc cú sốc, từ này chỉ mọi tình trạng cơ cấu tâm lý được gây nên do một kinh nghiệm tàn nhẫn và đột ngột (trauma = thương tổn cục bộ) gây ra một sự cắt đứt quân bình và sự vô tổ chức của một chức năng tâm lý hoặc của toàn bộ nhân cách.

¨ Traumatique = Có tính chấn thương: nêu lên phẩm tính của một rối loạn tâm lý phát sinh do thương tổn cục bộ thể lý (ví dụ: sự chấn thương sọ não). º Nêu lên phẩm tính của một rối loạn tâm lý phát sinh do sự kéo dài những hiện tượng được gây ra bởi chấn thương cục bộ tâm lý.

TRAVAIL = Sự làm việc, sự lao động (do từ La-tinh tripalium, do tres = ba và palium = cái cọc hoặc cái đùi nhọn. Cái kiềng ba chân mà người thợ bịt móng ngựa giữ cho một con vật đứng im; do đó có ý tưởng về sự bắt phục tùng và cũng có ý tưởng về sự tầm thường: trivialité là từ có cùng gốc): hoạt động của con người, thường gồm có một sự bắt buộc nào đó và đôi khi cả những sự trói buộc nào đó, nhằm làm phát sinh một kết quả, một hiệu quả, một công trình. º Nghĩa của từ này ngày nay có khuynh hướng thu hẹp về nghĩa lao động có trả lương (ví dụ người phụ nữ lao động: femme au travail). Chính trong nghĩa này mà người ta thường nói về những lao động nam hoặc lao động nữ hoặc những người phụ nữ không “lao động” (travailler) (hiểu ngầm là những người không có những hoạt động nghề nghiệp khác ngoài chức năng của họ là những nữ chủ gia đình).  Cũng chính trong nghĩa này mà người ta nói đến Thần học lao động (théologie de travail) là thần học về những thực tại con người hàm chứa trong những hoạt động của những người được trả lương. º Travail manuel = Lao động chân tay: ngày xưa đồng nghĩa với lao động nô dịch (travail servile); vì thế Giáo hội đã cấm các lãnh chúa bắt các nô lệ (serfs - travail servile) của họ làm việc ngày Chủ nhật. Đối lập với travail libre = lao động tự do, nghĩa là, ngày xưa, đối lập với lao động trí tuệ. Sự đối lập này phải được hiểu rõ ràng. Đôi khi ngày nay, một số các lao động trí thức đã trở thành nô dịch, gò bó, nhất là nếu các lao động này không  được làm một cách nhưng không, mà vì một lợi ích. Vả lại, Giáo hội đã giải phóng lao động chân tay ngày xưa bằng cách quý trọng nó, ví dụ như trong các đan viện của Giáo hội, bắt chước Đức Kitô, con trai của một người thợ mộc. º —> Oeuvres serviles. º VTB.

TREMBLEY = François Leclerc du Trembley, được gọi là Cha Joseph du Trembley. Sinh năm 1577, vào dòng Capucinô năm 1599. Bề trên giám tỉnh từ 1613 đến 1616, ngài được biết nhiều nhất là nhờ vai trò chính trị của ngài là làm cố vấn của Richelieu và do đó ngài đã giữ tục danh là Mưu sĩ (Eminence grise). Nhưng người môn đệ của Benoit de Canfeld này đã để lại một Dẫn nhập vào đời sống tu đức (Introduction à la vie spirituelle, 1617) và một Sự trọn lành Sêraphim (Perfection séraphique, 1624) và đã thành lập Dòng Bênêđitô núi Calvariô. Ngài qua đời năm 1638.

TREMBLEURS = Những kẻ run rẩy: Tục danh được dành cho những người thuộc giáo phái Quakers bởi các địch thủ của họ, vì sự run rẩy xúc cảm được gây ra do những xác tín của họ trong các cuộc hội họp cầu nguyện của họ. º —> Shakers.

TRENTAIN = Tuần Ba Mươi lễ: Loạt 30 lễ được cử hành cho một người quá cố trong 30 ngày liên tục, bất cứ vị linh mục nào cử hành các lễ đó, hoặc bất cứ bàn thờ nào mà các lễ đó được cử hành. Tập tục này có nguồn gốc từ một chuyện kể trong Sách IV, chương 55 của các Đối thoại (Dialogues) của thánh Grêgôriô Cả, do đó nó có tên là Trentain grégorien = Tuần 30 lễ Grêgôriô.

TRENTE (Concile de) = Công đồng Trentô: (1545-1563) (Công đồng chung thứ XIX) Công đồng họp tại Trentô, miền bắc nước Ý, gần các quốc gia germaniques là nơi đã lan tràn giáo phái Tin lành. Công đồng này gồm 3 thời kỳ (1545-1547, dưới triều Đức Phaolô III; 1551-1552 dưới triều Đức Giuliô III; 1562-1563, dưới triều Đức Piô IV) và có hai mục đích: định nghĩa đức tin trên những điểm bị những người Tin lành phủ nhận (các nguồn mạch đức tin, tội nguyên tổ và sự công chính hoá, các bí tích) và khởi sự một cuộc canh tân Giáo hội một cách nghiêm túc, cuộc canh tân đã được đòi hỏi từ lâu. Công đồng đã hoàn tất song song hai phần việc này trong 25 khoá họp. Các sắc lệnh của Công đồng được xác nhận ngày 16 tháng 1 năm 1564 bời Đức Piô IV. Công đồng Trentô đã có một ảnh hưởng quyết định trên đời sống và bộ mặt của Giáo hội Tây phương.

¨ Tridentin . Tridentine = Thuộc về Công đồng Trentô. Tính từ.  phù hợp với Công đồng Trentô (ví dụ thần học Trentô). º Post-tridentin = Hậu Công đồng Trentô: có liên quan đến thời kỳ tiếp theo Công đồng Trentô (ví dụ một thực hành phụng vụ hậu Công đồng Trentô).

TRÉPASSÉS = Những người quá cố, những kẻ đã qua đời (do tiếng Pháp xưa très = ở bên kia; và passer = đi qua): động tính từ quá khứ của động từ “trépasser” (từ trần). Chỉ những người quá cố trong nghĩa này là họ đã đi qua và đang sống trong thế giới bên kia (cõi đời sau). º Jour des Trépassés = Lễ các đẳng: ngày 2 tháng 11. Hạn từ xưa nay thường được nối liền với một sự sợ hãi dị đoan nào đó về những người trở về (người chết hiện về).

TRÉSOR des indulgences = Kho tàng các ân xá . Thần học. Hình ảnh chỉ một cách tĩnh sự hiệp thông của các sancta (các sự thánh), được xét dưới góc cạnh một “tư bản” các công nghiệp mà mỗi người đều có thể lấy ra tùy theo các qui định được tiên liệu bởi hàng giáo phẩm của Giáo hội.

TRÈVE de Dieu = Hưu chiến vì Chúa: Thể chế thời Trung cổ được nhiều công dồng giáo tỉnh phỏng theo và được nhiều vị đế vương chấp nhận để chấm dứt những cuộc chiến phong kiến kéo dài không ngớt, thể chế này cấm những trận chiến vào những ngày lễ phụng vụ lớn, ngày áp các lễ ấy và những ngày thứ bảy, Chủ nhật và thứ hai.

TRIAS = Ba Ngôi: Hạn từ Hy-lạp chỉ Ba Ngôi. º Tiếng Pháp là Triade.

¨ Tierce = Kinh giờ ba (do từ La-tinh tertia = giờ kinh thứ ba trong ngày): giờ kinh nhỏ của sách kinh nhật tụng Rôma, gốc đan viện. Giờ này phải được cử hành vào giờ thứ ba của ngày tính từ lúc mặt trời mọc, đó là 9 giờ sáng.

¨ Tertiaire = Thành viên Dòng Ba: thành viên của một Dòng Ba.

TRIBU = Bộ lạc, chi tộc: trong thời thượng cổ Kinh Thánh, các dân tộc du mục hợp thành những bộ lạc hoặc những nhóm tự lập, rất thường ở con số mười hai, là những bộ tộc con cháu hoặc được coi như là con cháu của cùng một ông tổ, là danh tổ của bộ tộc và những đứa con trai của ông tổ chung, là danh tổ của dân tộc: như Amalec, Edom, Israel, Moap v.v... Đó là mối dây máu mủ nối kết những người cùng bộ tộc và tất cả đều là anh em theo nghĩa rộng của từ này. Mỗi bộ tộc gồm có nhiều bộ phận hoặc thị tộc gia đình có bà con gần nhau hơn. Như vậy, đơn vị cơ bản là gia đình, “nhà của cha”, chẳng những là gồm có người cha, vợ của ông hoặc các người vợ của ông và những con cái chưa lập gia đình của họ, mà cũng gồm những người con trai (chứ không phải con gái) đã lấy vợ với những người vợ và con cái của những người con trai đó và tất cả các tôi tớ. Như dân tộc được sinh ra từ ông Giacóp-Israel bao gồm 12 bộ tộc (hay chi tộc) mà các danh tổ, tất cả đều là (được coi là) con trai của ông Giacóp. Các phả hệ của các chi tộc cho các tên gọi của các thị tộc và các gia đình. Nhưng còn hơn là mối dây máu mủ nữa, chính niềm tin chung của họ vào Giavê nối kết họ trong một liên minh tập trung chung quanh đền thánh Hòm bia giao ước. Lịch sử về nguồn gốc và phát triển của 12 chi tộc Israel khá phức tạp. Lịch sử này xuất hiện trong Kinh Thánh dưới một hình thức được hệ thống hóa và được phản ảnh trong các danh sách khác nhau của các chi tộc. Chi tộc thế tục Lêvi, được nêu tên trong danh sách của St 49, không còn xuất hiện nữa trong các danh sách của Ds 1 và 29, mà trong đó chi tộc Giuse được chia ra làm hai là Ephraim và Manasê, để giữ lại con số 12; chi tộc Simon không còn nêu tên nữa trong Đnl 33, nơi mà Lêvi lại xuất hiện trở lại v.v... Dưới thời đế chế, sự tự lập của các chi tộc sẽ biến mất dần dần, nhưng nhiều dấu vết và ý thức về tổ chức chi tộc cũ vẫn còn sống sót.

¨ Tribut = Cống vật, thuế cống nạp: phù hợp với một luật Do thái xưa, các dân tộc thua trận, thay vì bị giết chết hoặc bị bắt làm nô lệ như các tù nhân chiến tranh có thể bị như vậy, có thể có khả năng, bằng cách trả một thứ thuế, thuế cống nạp, chuộc lại sự tự trị của họ, hơn nữa, có khả năng có được quyền công dân trong quốc gia thắng trận (Gs 16-17 và 1 V 9, 21). Những người Canaan, như vậy được ở lại tại chỗ nhờ một thuế cống nạp cho Ephraim hoặc Salômon hoặc cho các chi tộc Israel. º Sau kỷ nguyên Hồi giáo (Hégire), các dân từ chối bước sang Hồi giáo có thể ở lại trong xứ như “những người cống nạp” (gens de tribut), các công dân vùng thứ hai, các dhimmis, với danh hiệu này, bị bắt buộc phải nộp các cống vật định kỳ hoặc các thuế tư ích đặc biệt như là một sự chuộc lại tập thể hằng năm để khỏi bị lưu đày hoặc làm nô lệ.

¨ Tribunal = Tòa phán xét. Thần học. Nói lên tính chất của sự phán xét của Thiên Chúa vào ngày sau hết (Kh 14). º Cái có liên quan đến bí tích sám hối, dưới khía cạnh xét xử của nó. º Giáo luật. Tòa án: Tòa thượng thẩm Rôma, tòa Rôta —> Rote. º Tribunaux ecclésiastiques = Các tòa án Giáo hội: người ta phân biệt các tòa án giáo phận (Tribunaux diocésains), các tòa án dòng tu (Tribunaux religieux), các tòa án của tòa thánh (Tribunaux du Saint-Siège). º Các tòa án thứ nhất được gọi là các tòa án giáo phận (officialités), các tòa án thứ hai không có tên gọi đặc biệt; chúng gồm các vị bề trên cao cấp và các phụ tá của họ; các tòa án thứ ba là: 1. Tòa ân giải (Pénitencerie), được chia thành hai bộ phận, bộ phận chuyên lo việc xá giải ở tòa trong, ví dụ xá giải các vạ, bộ phận nữa lo về các ân xá. 2. Tòa Rota, xét xử kháng cáo trong hầu hết các trường hợp. 3. Tối cao pháp viện toà thánh (Signature Apostolique) toà án cao nhất. º Quyền tư pháp của Tòa thánh còn được thực thi trong Thánh bộ Giáo lý Đức tin về những tội phạm liên quan đến đức tin và trong Thánh bộ Nghi Thức về vấn đề phong chân phước và phong thánh. Sau cùng, các Đấng thường quyền và Toà thánh luôn luôn có thể thiết lập những toà án đặc biệt trong những trường hợp đặc biệt. º Quyền tư pháp của Giáo hội được thực hiện trên tất cả những người đã được rửa tội, nhưng không loại trừ việc quyền này có thể được thực thi, trên phương diện lý thuyết, trên tất cả những người chưa được rửa tội. Quyền này được nới rộng đến tất cả những gì có thể có một ratio peccati (lý do tội lỗi), như vậy là đến tất cả những gì có tương quan đến luật tự nhiên và Luật thiết định, đến mọi phạm vi, rộng rãi của các hành vi nhân linh. Trên thực tế, nó để cho quyền tư pháp dân sự biết tất cả những vụ án gây tổn hại đến xã hội dân sự, nhưng dành cho mình quyền áp đặt những hình phạt thiêng liêng cho các can phạm đã bị công lý dân sự lên án; nó còn dành cho mình quyền tuyệt đối trừng phạt tất cả những tội phạm có tính cách hoàn toàn thiêng liêng, trái với đức tin và kỷ luật.

¨ Attribuer = Gán cho, quy cho, quy về (do từ La-tinh ad và tribuere = chia, phân phối): cấp cho, trao cho, quy cho. º Triết học. Hành vi của hoạt động thứ hai của trí tuệ gán cho (trao cho) một chủ thể nào đó một phẩm tính nào đó.

¨ Attribut = Thuộc tính, phẩm tính, thuộc từ. Luận lý. Trong sự xét đoán, cái được nói hoặc được phủ nhận của một chủ thể. º Siêu hình. Attributs propres = Các đặc tính riêng: cái thuộc riêng về một hữu thể và diễn tả cái nêu lên đặc tính của hữu thể đó. º Thần học. Attributs divins = Các phẩm tính Thiên Chúa: Những cách khác nhau mà chúng ta có thể dùng để diễn tả mầu nhiệm của Thiên Chúa bằng cách sử dụng các phẩm tính của các tạo vật là những cái mà trong chính chúng, không bao hàm một sự bất toàn nào cả. Người ta phân biệt các ưu phẩm hữu thể (attributs entitatifs - être) và các ưu phẩm hoạt động (attributs opératifs).

¨ Attribution = Sự quyvề, sự gán cho. Luận lý. Hành vi của trí tuệ kết hợp một thuộc tính (prédicat) nào đó với một chủ thể nào đó (Đồng nghĩa với prédication = sự xác định thuộc tính). Trong tiếng La-tinh kinh viện, đồng nghĩa với dicere (nói). º Người ta phân biệt những phương cách gán cho ai một thuộc tính (modes d’atrribution) khác nhau: tự thể (per se) và ngẫu trừ (per accidens), đơn nghĩa, dị nghĩa, loại suy —> Analogie. Các qui thuộc loại suy đóng vai trò quan trọng nhất trong thần lý học.

¨ Distributif = Phân phối. Luận lý. Được dùng đối lập với collectif (tổng hợp) để nói về một hạn từ tổng quát chỉ tất cả những cá thể bao gồm trong ngoại trương của nó và đồng thời cũng chỉ mỗi người trong những cá thể đó. Ví dụ “con người, bằng cách khám phá ra một vi khuẩn nào đó, đã thắng được một bệnh nào đó”. không có phải là mọi con người đều đã thắng được bệnh đó (hạn từ tổng hợp). “Con người thì phải chết” (hạn từ phân phối). º Thần học. Justice distributive —> Justice.

¨ Rétribution = Sự thưởng phạt: Theo nghĩa chủ động, sự ban cho một chủ thể nhất định, một lợi ích nào đó hoặc một bất lợi, tiếp theo một hành động xứng đáng hoặc bất xứng mà qua đó, chính chủ thể này đã gây ra ích lợi hoặc thiệt hại cho một đệ tam nhân hoặc cộng đoàn —> Salaire. Reconnaissance. º Theo nghĩa thụ động, sự kiện lãnh nhận, hoặc từ Thiên Chúa hoặc từ cộng đồng con người hoặc từ một đệ tam nhân điều mà hành động của nó xứng đáng hoặc không xứng đáng. º Rétribution divine = Sự thưởng phạt của Thiên Chúa: nó luôn luôn gồm: 1. Một khía cạnh nội tại sự tác động đơn giản trên chủ thể, của sự tốt lành và ác ý của hành vi chủ thể đó, hành vi tốt thống nhất chủ thể, tiến hành một sự thăng tiến con người ở bên trong, nảy nở một cách bình thường, hành vi xấu ít nhiều làm phân tán ở bên trong, làm trở ngại cho việc hoà hợp của con người với nhau và cho sự bền chặt của thân thể xã hội được hợp nhất trong điều thiện. 2. Một khía cạnh siêu việt: con người dễ tiếp thu điều thiện trọn vẹn là Thiên Chúa, công nghiệp hoặc tội lỗi của hành động mở cửa cho con người hoặc đặt con người đối lập với Thiên Chúa và với gia đình các con cái của Thiên Chúa. º VTB.

TRIBULATION = Sự gian truân (do từ La-tinh tribulare = hành hạ, làm đau khổ): sự phiền não, sự bất hạnh tinh thần. º Kinh Thánh. Sự thử thách: từ loại chỉ tất cả những gì mà do bẩm tính dành để làm cho con người bị đau khổ trong thân xác hoặc trong linh hồn mình, tất cả mọi đau khổ mà Thiên Chúa gởi đến cho con người, hoặc để trừng phạt con người, hoặc để làm cho con người ăn năn hối cải. Sự thử thách có mục đích làm biểu hiện sự nhẫn nại của chúng ta (Tv 106; Tv 34, 19), tăng thêm đức tin của chúng ta, làm sáng tỏ quyền năng của một Thiên Chúa an ủi những người tin vào Người mà bị vùi nát bởi sự dữ (2Cr 1, 4. 8). º La Grande Tribulation =  Sự Thử thách lớn lao: của Kh 7, 11. 14 là sự thử thách mà Giáo hội phải chịu ở mọi lúc của lịch sử của mình: cũng là sự thử thách của ngày tận thế.

Tribunal, tribut —> Tribu.

TRICHOTOMIE = Thuyết tam phân: lý thuyết mà theo đó thì con người gồm có 3 nguyên lý khác nhau: thân xác, hồn (sinh hồn và giác hồn) và tinh thần.

TRICKSTER = Kẻ lừa dối (tiếng Anh: người lừa dối): nhân vật huyền thoại đóng một vai trò quan trọng trong câu chuyện tạo dựng của nhiều dân tộc, đặc biệt là ở Mỹ châu trước thời Christophe Colomb. Nhân vật này cộng tác với đấng tạo dựng, nhưng bằng trò ranh mãnh này hoặc trò ranh mãnh khác mà đã đưa vào trong tạo vật một vẻ dáng thiếu sót.

Tridentin —> Trente.

TRIDUUM = Tuần tam nhật (do tiền tố tri và từ La-tinh dies = ngày): quãng thời gian ba ngày mà người ta chỉ cử hành một lễ duy nhất. º Triduum pascal = Tam nhật Vượt qua: Ba ngày kỷ niệm cuộc Khổ nạn, ba ngày Đức Kitô nằm trong mồ và phục sinh. Tam nhật thánh này, đầu tiên được gọi là Pascha, khởi sự từ Thứ Sáu Tuần Thánh để rồi chấm dứt bằng sự hết ăn chay mùa Phục sinh vào bình minh ngày Chủ nhật Phục sinh. Sau đó từ Pascha được dành riêng cho ngày Chủ nhật, trong khi đó vọng Phục sinh lại lên đến Thứ Bảy Tuần Thánh vào buổi sáng. Lúc đó người ta đã đi đến mức đưa ngày Thứ Năm Tuần Thánh vào Tam nhật này. Sự phục hưng ngày vọng Phục sinh vào đêm lễ Phục sinh đã làm cho Tam nhật này lấy lại ý nghĩa của nó trong việc cử hành sự Chết - Sống lại của Đức Kitô. º Sự phụng tự các thánh: các tuần tam nhật cầu nguyện có thể được cử hành để chuẩn bị hoặc kéo dài lễ của một vị thánh.

TRIFORIUM = Hành lang chấn song. Kiến trúc. Hành lang nằm ở chu vi bên trong của một số các nhà thờ, phiá trên các cánh bên và có đặc trưng là luôn luôn có ba cửa trống quay hướng về lòng nhà thờ và mỗi gian của lòng nhà thờ.

TRIGOSO (Pierre) = Pierre Trigoso. Nhà thần học Tây-ban-nha, từ tu sĩ dòng Tên chuyển sang tu sĩ dòng Capucinô. Nhà thuyết giảng, rồi làm giáo sư, ông qua đời tại Naples (1533-1593). Do được đào tạo thoe học thuyết Tôma, ông là người đầu tiên chú giải thánh Bonaventura.

Trine, trinitaire —> Trinité.

TRINITÉ = Thiên Chúa Ba Ngôi: Trong Kitô giáo, tên chỉ Thiên Chúa mà theo đó, trong Người, có ba ngôi, thực sự riêng biệt, bằng nhau và đồng bản thể, trong một bản tính duy nhất và bất khả phân chia. Đây là một mầu nhiệm: lý trí, nếu được để cho chỉ những ánh sáng  của nó, thì không thể nào đạt đến chỗ hiểu biết tính Ba ngôi của các Ngôi Thiên Chúa, và ngay cả, sau khi được mặc khải, cũng không thể chứng mính được một cách xác thực sự hiện hữu hoặc sự có thể có của Ba ngôi Thiên Chúa. º Kinh Thánh. Cựu ước đã không mặc khải rõ ràng tính Ba ngôi của các ngôi trong Thiên Chúa; thật vậy, Cựu ước đã chuẩn bị sự mặc khải này bằng nhiều cách khác nhau (những chủ đề về Thần Khí, về sự khôn ngoan, về tư cách làm cha của Thiên Chúa đối với dân tộc đã được chọn, về Đấng Mêsia v.v...) nhưng chỉ có sự mặc khải đầy đủ được ban cho trong Đức Giêsu Kitô (Dt 1, 1) mới cho phép hiểu được tầm mức tối hậu của các chuẩn bị này; niềm tin Do thái giáo không hoài nghi các ngôi riêng biệt. Tân ước không chứa đựng những khẳng định bằng lời về “Thiên Chúa Ba Ngôi” (từ này mới xuất hiện sau, vào khoảng cuối thế kỷ II, dưới hình thức Hy-lạp của nó với Théophile thành Antiokia, dưới hình thức La-tinh của nó với Tertulianô) và các bản văn mà tầm mức Ba ngôi không thể phủ nhận được, không trình bày một giáo lý trừu tượng; chính qua nhiệm vụ cứu độ, ở đó trong Chúa Thánh Thần, nhờ Chúa Con, mà loài người đến với Chúa Cha (Ep 2, 18) mà Thiên Chúa đã mặc khải mầu nhiệm đời sống thâm sâu của Người; Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần tỏ bày sự khác biệt của mình trong công trình cứu độ của Đức Kitô là Đấng mặc khải những tương quan vĩnh cửu của Ba Ngôi Thiên Chúa. Trong những đoạn văn rõ ràng nhất, người ta có thể kể ra Mt 28, 19; 1 Cr 12, 4-6; 2 Cr 13, 14, nhiều câu về bài nói sau Bữa Tiệc lý của sách Tin Mừng thứ 4 v.v... º Lịch sử. Sự thực hành bí tích Thánh Tẩy nhân danh duy nhất của Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần được đưa vào rất nhanh trong Giáo hội (Mt 28, 19) và giáo lý về sự hợp nhất của Ba ngôi riêng biệt chỉ hợp thành một Thiên Chúa duy nhất đã được nhanh chóng cố định trong các kinh Tin Kính. Ở mức suy nghĩ của mình, Giáo hội đã phải bảo vệ sự mặc khải này chống lại những rủi ro lạc giáo. Các lạc giáo này đã lấy hai chiều hướng đưa đến hai lập trường cực đoan: trong đường hướng phân chia, người ta đi đến chỗ ba Chúa (thuyết tam thần), trong đường hướng hợp nhất, người ta đi đến chỗ phủ nhận thực tại về Ba ngôi (thuyết độc vị: unitarisme). Các lập trường cực đoan này đã là sự kiện của các nhà tư tưởng không phải là Kitô hữu; đây không phải là trường hợp của các lập trường trung gian là những lập trường, được một số các Kitô hữu tuyên bố, còn ngăm đe tính thống nhất của đức tin hơn nữa. Những khuynh hướng lạc giáo này nằm trong đường hướng đã được xác định ở trên; những khuynh hướng quan trọng nhất là thuyết tùy thuộc (Subordinatianisme) và thuyết hình thái (modalisme). Thuyết tùy thuộc muốn cứu vớt tính ba ngôi mà hy sinh tính duy nhất: ba ngôi vị thật riêng biệt, nhưng người ta tưởng tượng là ngôi này thấp hơn ngôi kia, ba ngôi hợp thành một giai trật; chỉ một mình Chúa Cha là Thiên Chúa thật, Ngôi Lời là tạo vật đầu tiên của Người (Ariô). Thuyết hình thái, ngược lại, muốn cứu vớt tính duy nhất mà hy sinh tính ba ngôi: người ta tưởng tượng Thiên Chúa như là có ba “hình thái” (mode), ba cách hiện hữu (Sabellius). Ở các Công đồng Nicêa (325) và Constantinôpôli (381), Giáo hội đã định nghĩa, để đương đầu với các lạc thuyết này, sự bằng nhau và sự đồng bản thể của các Ngôi Thiên Chúa phân biệt lẫn nhau do nguồn gốc của các ngôi ấy. Sau này, vấn đề nhiệm xuất của Chúa Thánh Thần đã chia rẽ Đông phương và Tây phương (vấn đề Filioque). º Thần học. Các nền thần học Tây phương và Đông phương có một phương thức nghiên cứu khác nhau về mầu nhiệm Ba Ngôi. Các người Hy-lạp trước tiên xem xét các Ngôi Thiên Chúa và lên đến tận yếu tính của Thiên Chúa và tính duy nhất mầu nhiệm, những người La-tinh thì trước tiên lại đặt tính duy nhất của Thiên Chúa và từ đó, nhận biết rằng tính duy nhất này sinh hoa kết quả thành tính Ba ngôi diễm phúc. Nhà thần học vĩ đại về Ba ngôi của Tây phương là thánh Augustinô, người đã vận dụng những loại suy được rút ra từ tâm lý học về tri thức và tình yêu con người, để cho phép lý trí có niềm tin đạt đến một sự thông hiểu nào đó về Thiên Chúa Ba Ngôi. Sự cố gắng của ngài đã được theo đuổi vào thời Trung cổ bởi trường phái Kinh viện, đặc biệt hơn, bởi thánh Tôma Aquinô, là người đã cho nền thần học La-tinh về Thiên Chúa Ba Ngôi sự phát biểu của mình. Ngày nay, sự đổi mới các nghiên cứu Kinh Thánh đã làm cho các nhà thần học nhạy cảm hơn về những giá trị của nền thần học Hy-lạp về Thiên Chúa Ba Ngôi mà phương thức nghiên cứu, đi từ nhiệm cục cứu độ, đâm rễ mạnh mẽ vào trong cứ liệu Kinh Thánh mà họ thấy nền thần học Hy-lạp đó là thích hợp để bổ túc tốt những soạn thảo kinh viện, nhất là trong những gì liên quan đến việc nghiên cứu các tương quan của người tin vào từng ngôi trong các ngôi Thiên Chúa. Để đưa ra ánh sáng điểm cuối cùng này, một số người đã bắt đầu sử dụng trong nền thần học Ba ngôi, những kết quả của hiện tượng luận về những tương quan liên cá nhân.

¨ Trine = Có Ba Ngôi, tam vị: thuộc tính của Thiên Chúa, chỉ Thiên Chúa như Ba Ngôi.

¨ Trinitaires = Các tu sĩ dòng Chúa Ba Ngôi: dòng do thánh Gioan de Matha năm 1198 dưới tên là Dòng Chúa Ba Ngôi (Ordre de la Trinité) để chuộc lại những tù binh, đặc biệt là các Kitô hữu tù binh của những người Sarrazins trong các quốc gia man rợ.

¨ Antitrinitariens = Nhóm phủ nhận tín điều Thiên Chúa Ba Ngôi: Trong cuộc luận chiến chống lại Tin lành hoặc trong cuộc luận chiến đặt các tín phái Tin lành đối lập với nhau, người ta đã tập trung lại dưới tên là “nhóm phủ nhận Ba Ngôi” hoặc “nhóm độc vị” (unitariens), hoặc đôi khi “nhóm Socini” (sociniens), những trào lưu Tin lành, vả lại rất đa dạng, mà, trên căn bản một chú giải Kinh Thánh nào đó, hoặc một khoa tín lý nào đó, phủ nhận tín lý truyền thống về Thiên Chúa Ba Ngôi. Michel Servé, vào thế kỷ XVI, đã bị thiêu với sự phê chuẩn của Calvin vì đã công bố lạc thuyết này.

Triode, triodion —> Ode.

TRIOMPHANT = Khải hoàn: thuộc tính của Giáo hội trên trời được kết hợp với Đức Kitô khải hoàn.

¨ Triomphalisme = Thái độ đắc thắng: Nói lên phẩm tính của một học thuyết, một nghệ thuật (chính yếu là nghệ thuật ba-rốc) hoặc một kiểu các tương quan với thế giới mà trong đó Giáo hội được thể hiện dưới những vẻ bề ngoài uy nghi và như đã chiến thắng thế gian một cách có thể thấy được, đã chế ngự được các lạc thuyết, đã vượt đã mọi nghịch cảnh. Thái độ đắc thắng cô lập Giáo hội và ngăn cản Giáo hội hiểu được những vấn đề của thế giới; trong giáo lý, chính yếu là trong Giáo hội học, thái độ đắc thắng nổi danh nhất là kể từ khi có cuộc Chống Cải cách (Contre - Réforme).

Triptyque —> Diptyque.

Trisagion —> Hagios.

TRISTESSE = Sự buồn phiền: Phản ứng của sự nhạy cảm trước sự hiện diện của một điều xấu mà người ta không thể trốn tránh được hoặc trước sự thiếu vắng một điều tốt mà người ta cảm thấy mình bị tước đoạt. Một trong những đam mê tham dục. º VTB.

Trithéisme —> Théisme.

TRITHÈME (Jean) = Viện phụ Bênêđitô của Spannheim († 1516). Một trong những đại diện nổi danh nhất của Hội dòng Bênêđitô hoặc “Hiệp nhất” (Union) được gọi là của Bursfeld. Các tác phẩm tu đức của ông kéo dài tinh thần đan tu cũ của các tu sĩ Bênêđitô, bằng cách nhấn mạnh đến việc xa lánh thế gian và lòng yêu mến nội vi.

Trito-Isaðe —> Isaðe.

TRIVIUM = Tam khoa: Trong đại học Trung cổ, cấp học phù hợp với các khoa học tâm trí: ngữ pháp, tu từ học và luận lý học.

Trois Chapitres —> Chef (Chapitre).

Troisième An —> Année.

TROMPETTE = Kèn: các kèn hoặc các tù và ít nhiều có âm thanh mạnh mẽ, cho hai nốt ở quãng năm, dùng để gọi vào phục vụ theo nghi thức đối với những lễ nghỉ việc trong những cuộc viễn du của dân Israel trong sa mạc (Ds 10, 3). Ngày thứ nhất của tháng thứ bảy, khoảng tháng mười, (Ds 29, 1-6 và Lv 23, 24) một lễ Tung hô (fête des Acclamations) hoặc lễ Kèn (fête des Trompettes) được dân chúng cử hành. Tiếng kèn công bố sự tổng động viên chống lại kẻ thù (Hs 5, 8) và, do nới rộng, trong văn phong sách Khải huyền, chúng triệu tập những kẻ sống và kẻ chết đến toà phán xét của Thiên Chúa. Một đội kèn đi theo đám rước có Hòm bia (1 Sb 15, 24) Salômon đã đưa số kèn lên đến con số 120 (2 Sb 5, 12). Các kèn của Đền thờ loan báo nhanh chóng đế vương đến (2V 9, 13). Trong Khải huyền 8-11, sau khi mở 7 ấn, các tiếng kèn lần lượt của 7 kèn loan báo một chu kỳ mặc khải mới. º Vẫn còn là dụng cụ phụng vụ cho đến tận trong Kitô giáo, người ta còn gặp, cả vào thế kỷ XX, những chiếc kèn phục vụ ở nhà thờ Thánh Phêrô tại Rôma.

TRÔNES = Các Tòa thần. Kinh Thánh. Một trong các phẩm thiên thần (xem Cl 1, 16).

¨ Intronisation = Lễ nhậm chức: sự cắt đặt theo giáo luật một nhanh chóng giám mục sở tại.

TRONSON (Louis) = Louis Tronson. Bề trên tổng quyền thứ ba của Hội dòng Xuân Bích (1622-1700). Hoạt động của ông rất lớn trong Hội dòng và ở ngoài (“Entretiens d’Issy”: Các cuộc nói chuyện ở Issy năm 1694). Ảnh hưởng của ông trên các linh mục được đánh dấu bàng sự xuất bản quyển Forma cleri (Dung nhan hàng giáo sĩ). Ông đã lập thành công thức phương pháp cầu nguyện của Xuân Bích, phổ biến những Xét mình riêng (Examens particuliers). Thư từ về tu đức của ông rất nhiều.

TROPAIRE = Đoản thi. Phụng vụ byzantin. Sáng tác thi ca ngắn (theo một nhịp điệu dựa trên dấu nhấn chủ âm). Mỗi lễ có đoản thi chính, hay là Apolytikion của nó.

TRULLO (Concile de) = Công đồng Trullô: Thượng hội đồng họp năm 692 tại Constantinôpôli dưới triều hoàng đế Justinianô II, do các giám mục Đông phương, để bổ túc, về vấn đề kỷ luật, công trình của các Công đồng chung thứ V và thứ VI (do đó nó có tên là Quinisexte). Một phần của sự lập pháp này, có tính cách chống La-tinh, đã bị các Giáo Hoàng bác bỏ và như vậy sự đối lập giữa Đông phương và Tây phương đã trở nên gay gắt.

TRUMEAU = Khoảng tường giữa hai cửa. Kiến trúc. Trụ cột hoặc vách tường phân cách hai cửa lớn hoặc hai cửa sổ. Các khoảng tường giữa hai cửa phân cách các cửa kép của các nhà thờ chính tòa thường được trang trí bằng một nghệ thuật làm tượng tuyệt vời.

Tummin —> Urim.

TUNIQUE = Áo, áo trong: ngoại trừ trong Ga 21, 7, ependyte, trong tiếng Hy-lạp của Tân ước, đúng ra là chỉ áo ngoài, áo khoác (cũng được gọi là himation). Áo trong (la tunique) là chitôn, được mặc sát vào da, nhưng người ta cởi ra để làm việc; nó có hình dạng một tấm chăn (Mc 19, 23) được dệt không có đường khâu (Ga 19, 23). Điều đó đã làm cho những người lính đóng đinh Đức Giêsu không muốn xé áo trong của Người: các Giáo phụ đã nhìn thấy, trong chiếc áo tầm thường này của Đức Kitô được kính trọng như thế, một biểu tượng sự hiệp nhất của Giáo hội Người. º Đức Giêsu, khi qui định bổn phận đừng lo xa (Mt 10, 10) đã cấm giữ hai áo (trong) và Gioan Tẩy Giả đã áp đặt cho người nào có hai áo thì hãy cho bớt một cái cho người không có (Lc 3, 4). º Nhiều nhà thờ lưu giữ những chiếc áo xưa hoặc ít xưa hơn, đến Tây phương sau thời đại Constantianô, hoặc đồng thời với thập tự chinh, và dưới tên là các Áo thánh (Saintes Tuniques), người ta muốn gắn liền vào những kỷ niệm của cuộc sống hay cái chết của Đức Giêsu: không có chiếc nào trong các chiếc Áo thánh đó được chứng minh tính xác thực của nó, nhưng tất cả đều được tôn kính cùng một tước hiệu như các ảnh Thánh giá, hình ảnh của Thánh giá thật.

TURPITUDE = Sự ô nhục, điều ô nhục (tiếng La-tinh: sự xấu hổ): Đặc tính của cái gì là xấu hổ và bất xứng của con người với tư cách con người là lý trí. º Sự sợ xấu hổ, được gọi là sự liêm sỉ, là một yếu tố chủ yếu của đức tiết độ.

TUTIORISME = Chủ trương vững tâm hơn: hệ thống luân lý theo đó thì phải luôn luôn theo ý kiến chắc chắn nhất, bảo đảm tốt nhất sự tuân giữ lề luật. º Người ta phân biệt: chủ trương vững tâm nhiệm nhặt (tutiorisme rigide) (bị lên án) là chủ trương không cho phép theo một ý kiến có lợi cho sự tự do, cho dầu ý kiến này là cái nhiên nhất, và chủ trương vững tâm ôn hoà (tutiorisme mitigé) là chủ trương chấp nhận người ta có thể theo một ý kiến ít chắc chắn hơn, có lợi cho sự tự do nếu ý kiến đó là rất cái nhiên.

TYCHÉ = Số mệnh (tiếng Hy-lạp: cái mà con người đạt được do quyết định của các thần linh): Khái niệm được thần hoá mà sự phụng tự lan tràn vào thời kỳ Hy-lạp hoá, lúc đó người ta diễn tả nó dưới những nét của nữ thần Số mệnh. Quan niệm về thế giới mà nó ám chỉ có thể đi từ số mệnh bị chi phối duy nhất bởi sự ngẫu nhiên đến tận một khái niệm tôn giáo về sự quan phòng thần linh.

TYCONIUS = Văn sĩ thuộc phái Donat, tác giả một khảo luận bằng tiếng La-tinh về khoa chú giải (Liber regularum: Sách các luật) được soạn thảo khoảng năm 380, người ta cũng còn lưu giữ một phần quyển Commentaire de l'Apocalypse (Chú giải sách Khải huyền) của ông là quyển sách cho một chú giải hoàn toàn có tính cách thiêng liêng về quyển Khải huyền này.

TYMPAN = Ô trán. Kiến trúc. Khoảng bằng phẳng, hoặc thường nhất là trong kiến trúc tôn giáo, được trang trí bằng những hình điêu khắc, được đóng khung bởi ba gờ của một trán tường, hoặc được bao quanh bởi cung nổi bật trên đà cửa của các cửa một nhà thờ.

TYPE = Điển hình. gương mẫu (do từ Hy-lạp tupos = cú, dấu in của một cú). Kinh Thánh. Dấu, hình ảnh, phỏng theo, sau đó, do nới rộng, “mẫu” (modèle) và sự giống nhau. Từ này xuất hiện 14 lần trong Tân ước. Từ 1 Tx 1, 7, một cộng đoàn sốt sắng bắt chước Đức Kitô và thánh Phaolô, nên trở thành một tupos (điển hình, mẫu gương) cho toàn thể Macêđônia. Thánh Phaolô áp dụng từ này vào những hình ảnh báo trước của Cựu ước, hai lần, cộng thêm một phó từ phái sinh: những người Do thái, trong sách Xuất Hành, là những tupoi của các Kitô hữu (1Cr 10. 6 và 11) Ađam là tupos (hình ảnh) của Đức Kitô (Rm 5, 14). Bản dịch Hy-lạp của sách Xuất hành (25, 40 được trích dẫn trong Cv 7, 44 và Dt 8, 5) đã cung cấp một tiền lệ, bằng cách dùng từ này khi nói về mẫu của Nhà Tạm được chỉ cho ông Môsê ở để núi. Cũng chủ đề này được lấy lại một cách chính xác hơn, trong Dt 9, 24: Đền thờ chỉ là “đối hình” (antitype), đối lập với “nguyên mẫu” (prototype) trên trời, nhưng hạn từ sau cùng này không được đặt ra: tác giả nói: “cho những thực tại có thật”. Toàn bộ văn mạch này gắn liền từ này với tính biểu tượng sêmít, theo đó thì những việc phụng tự trên trái đất đều mô phỏng các thực tại ấy sống động. Về phần mình, 1P 3, 21 dùng phẩm từ “đối hình” (antitype) để đặt bí tích Thánh Tẩy đối lập với nguyên mẫu là trận lụt và con tàu cứu độ: tính ưu tiên của nguyên mẫu ở đây là hoàn toàn thuộc trần thế và bí tích Thánh Tẩy, trên thực tế, là cái tương tự cao hơn. º Xã hội học. Ý niệm tổng quát cho phép sắp xếp toàn bộ những trường hợp đặc biệt (ví dụ, mặc dầu trên thực tế, rất đa dạng, nhưng người ta vẫn sắp xếp các chế độ chính trị khác nhau thành một số các điển hình: quân chủ, chính thể đầu sỏ (oligarchie), dân chủ với những phân chi tương ứng của chúng. Trong xã hội học, điển hình học gồm có việc thực hiện những sắp xếp này. º Lịch sử. Chiếu chỉ được Hoàng đế Constant II công bố năm 748 để chấm dứt cuộc khủng hoảng thuyết nhất ý: chiếu chỉ này cấm nói về một hoặc hai ý chí trong Đức Kitô.

¨ Typologie = Điển hình học: hệ thống chú giải Kinh Thánh đọc trong Cựu ước sự mặc khải trước của Tân ước. º Về hình thức (theo học thuyết Tôma là học thuyết mà thực chất đã là tư tưởng của các Giáo phụ) điển hình học xét đến chính những thực tại của giao ước cũ, những thực tại mà, theo kế hoạch của Thiên Chúa, phác họa Đức Kitô và Giáo hội; chỉ bằng cách gián tiếp mà ý nghĩa điển hình mới ảnh hưởng trên những lời nói được linh ứng diễn tả trật tự này của các thực tại. Sự tương ứng của Cựu và Tân ước xuất phát từ tính duy nhất của ý định Thiên Chúa, mà giai đoạn đầu hình thành trước giai đoạn kế tiếp, thật bất ngờ lạ lùng đến đỗi nó có thể được xác nhận; tôn giáo của các Tổ phụ và các ngôn sứ đã nói với Thiên Chúa của các Kitô hữu; nó được biểu hiện trên một bình diện còn vật chất, nhưng tinh thần bao gồm trong đó đã dứt khoát, và tinh thần đó đã bày tỏ tất cả sự rạng rỡ của mình trước mặt Đức Kitô. º Về phương diện lịch sử, điển hình học được khai triển nhất là từ Origênê, sau đó, qua Ambrôsiô, nó đã đến Augustinô và đã cực thịnh vào thời Trung cổ La-tinh; trường phái Antiokia đã biết bản thể của nó dưới tên gọi là Theoria. Những hồi tưởng về thuyết phúng dụ Alexandria tiền Kitô giáo đã được pha lẫn vào đó, đôi khi một cách tuyệt nghệ, nhưng kỹ thuật văn chương này, lúc đầu không phải là của hệ thống, là cái phải tìm trong Tân ước, ý thức về việc làm tròn Cựu ước. º —> Sens de l’écriture.

¨ Typiques = Điển hình kinh. Phụng vụ. Kinh tiền thần vụ mà trong nghi thức byzantin, được xen vào giữa một số giờ kinh và được cử hành vào những ngày không phụng vụ. º Bài hát các thánh vịnh 102 và 145 và các Mối Phúc thật, được hát trong thánh lễ giữa các kinh đối đáp đầu tiên.

¨ Typiquement = Đúng theo điển hình: phù hợp với một điển hình.

¨ Typikon = Sách lễ nghi byzantin: Sách công thức các lễ nghi phụng vụ trong nghi thức byzantin. º Luật dòng: luật của một đan viện.

¨ Antitype = Đối trưng: Cái đáp lại điển hình, nghĩa là thực tại mà điển hình tượng trưng; ví dụ tàu ông Noê là điển hình của Giáo hội; người ta sẽ nói Giáo hội là đối hình của tàu ông Noê.

¨ Archétype = Nguyên điển hình. Tiên trưng. Siêu hình học. Chỉ điển hình-nguyên lý, mẫu, nguyên mẫu lý tưởng đối với một loạt các thực tại tùy thuộc. Như vậy “những ý tưởng” (idées) của Platô, những nguyên điển hình của các thực tại khả giác. Những “ý tưởng” của Thiên Chúa, những mẫu vĩnh cửu của các tạo vật. Những “ý tưởng” của nghệ sĩ, nhưng nguyên nhân mẫu và những thước đo các công trình của ông. º Phân tâm. Nơi Jung, hình thức hoặc hình ảnh có bản chất tập thể được thực tế thể hiện trong toàn bộ thế giới như yếu tố cấu tạo các huyền thoại và cấu tạo nội dung chủ yếu của vô thức tập thể; hiện diện ở vô thức của mỗi cá thể, nó dùng làm điểm cố định và cách thức diễn tả cho những sức mạnh tâm lý cá thể.

¨ Phénotype = Hiện điển hình. Kiểu di truyền hiện. Tâm lý. Đối lập với kiểu di truyền ẩn (génotype), toàn bộ những nét hoặc những đặc tính mà một cơ cấu thể hiện ra cho ta quan sát được, và tùy thuộc đồng thời vào cứ liệu di truyền, tác động của môi trường và lịch sử của chủ thể.

¨ Prototype = Đệ nhất điển hình. Nguyên mẫu: sự thực hiện đầu tiên hoặc phi thường của một điển hình. Chính như vậy, mà Đức Kitô có thể được xem như đệ nhất điển hình của nhân loại mới, của con người đã được giao hoà cùng Thiên Chúa.

TYR = Thành Tyr (Tia) (từ có nghĩa là tảng đá, trong tiếng Phênêxi, theo tảng đá ngầm ở gần bờ biển mà trên đó đã xây dựng đô thị đầu tiên): Thành phố ít ra là có nguồn gốc Phênêxi và tiềm năng hàng hải vô song của các thời đại Kinh Thánh. Vị thần chính ở đó là Ashéra. Trong quan hệ với Israel (1 V 5, 9; Ed 26, 28 v.v...) do có biên giới chung, thành phố Tyr đã bị Assurbanipal tàn phá: Alexandra đã xây đắp đê ngăn là con đê đã biến thành phố này thành bán đảo. Đồn lũy của các quân thập tự chinh, Saladin đã vây hãm uổng công. Hiện thời chỉ là một toà tổng giám mục khiêm nhường.

TYRANNACIDE = Sự giết bạo chúa: Sự giết chết bạo chúa. Tính hợp luật của nó được bàn cãi: hành vi này dầu sao cũng đòi hỏi những tình huống ngoại lệ và không thể được làm hoàn tất mà không có sự uỷ thác.

U

UBI = Nơi, nơi chốn: Từ La-tinh có nghĩa là ở đâu và chỉ phạm trù nơi chốn. Đây là một tùy thể của bản thể cách thức đặc biệt mà đối với một vật thể di động, xuất phát từ việc nó được đo bởi một nơi chốn, nghĩa là bởi giới hạn của vật thể chứa đựng. Sự đo khác của động tử là quando (khi nào) là cái chỉ sự định vị trong thời gian.

¨ Ubiquité = Tính ở khắp mọi nơi (do từ La-tinh ubique = khắp nơi): Đặc tính của một hữu thể ở khắp nơi, trong khắp chốn. Đặc quyền tuyệt đối của Thiên Chúa.

¨ Ubiquisme = Thuyết hiện diện khắp nơi: học thuyết của Lutherô, theo đó thì sự hiện diện thực sự của Mình và Máu Đấng Cứu Độ trong bí tích Thánh Thể được giải thích bằng sự ở khắp mọi nơi của Thiên Chúa, được thông ban cho bản tính nhân loại của Đức Giêsu Kitô. Học thuyết này, nơi Lutherô được kết liền với học thuyết về sự cộng tồn bản thể (consubstantiation): bản thể “Mình của Đức Kitô” hoặc “Máu của Đức Kitô” được thêm vào trong Thánh Thể với bản thể của bánh và rượu.

ULEMAS = Kinh sư Hồi giáo (tiếng A-rập, số nhiều của Alim): các kinh sư Hồi giáo và là những người gìn giữ tính chính thống Hồi giáo.

ULFILA(S) hoặc WULFILA (Louveteau) = Louveteau Ulfila. Thủ lãnh thiêng liêng, sau đó làm giám mục, phái Ariô, của dân Goths lúc đó định cư ở Mésie (Serbia, Bulgaria) († 383). Ông đã dịch Kinh Thánh bằng ngôn ngữ của họ, và để làm như vậy, ông đã tạo ra bảng chữ cái gô-tíc với những yếu tố lấy trong tiếng Hy-lạp, các tiếng Runes (tiếng cổ) (dân Goths là những người gốc Âu châu ở đông bắc) và tiếng La-tinh. Không còn lai gì về Cựu ước, Công vụ Tông đồ, các Thư Công giáo, Khải huyền và hầu như không còn gì về thánh Phaolô. Nhưng Bộ bản sao bạc (Codex argenteus) Upsal vẫn còn mang lại cho chúng ta một nửa số các sách Tin Mừng.

ULRICH de Strasbourg = Ulrich de Strasbourg. Tu sĩ Đa minh, môn đệ quí mến của Albertô Cả, qua đời năm 1278, ngoài những bản văn khác, người ta còn có của ông một Somma de bone (Tổng luận về điều thiện) là quyển sách mà, do những khuynh hướng tân Platô của ông dựa vào thánh Albertô, làm mối dây liên lạc giữa vị thánh này với các nhà thần bí trường phái sông Rhin của thế kỷ XIV.

ULTRAMONTANISME (“bên kia những ngọn núi”) = Chủ nghĩa giáo hoàng độc tôn: toàn bộ những học thuyết và những thái độ có lợi cho quyền tối thượng Rôma và đối lập với các lập trường gallican, bênh vực tính tự lập của các Giáo hội quốc gia và sự can thiệp của nhà nước vào những công việc tôn giáo. Chủ trương giáo hoàng độc tôn phát triển đặc biệt ở Pháp vào thế kỷ XIX dưới ảnh hưởng của Joseph de Maistre, Lamennais, Đức Hồng y Pie, Louis Veuillot v.v...

¨ Ultramontains = Những người theo chủ trương giáo hoàng độc tôn: những người theo chủ trương giáo hoàng độc tôn và sự gia tăng các đặc quyền của giáo hoàng.

UN = Một, thuần nhất: cái gì là đơn giản, không gấp bội, không hỗn hợp, cũng không được chia. º Un prédicamental = Thuần nhất phạm trù: thuần nhất theo nghĩa số lượng, nguyên khởi và đo lường số lượng (ví dụ về nguyên khởi: ba (= 1+1+1) ký táo. Ví dụ về đo lường: trung đoàn, đơn vị cơ bản của quân đội; sư đoàn đơn vị lớn). º Un transcendental = Thuần nhất siêu nghiệm: cái bất khả phân lý nội tại, một trong những đặc tính siêu nghiệm của hữu thể (và tất cả phạm trù hữu thể). º Về phương diện phẩm, là một cái gì tạo thành một toàn thể được cấu trúc, được sắp xếp kỹ lưỡng cho mục đích của nó (ví dụ sự thống nhất của một bài diễn văn, một bức tranh, một hữu thể con người) một cái gì không được phân tán mà tất cả mọi năng lượng đều phục vụ cho cùng một mục đích. Đối lập với hỗn hợp (composite), gấp bội (multiple), được chia (divisé), khác thường (hétéroclite). º Một trong những ưu phẩm của Thiên Chúa, với nghĩa kép của nó là không gấp bội (một Thiên Chúa duy nhất), không được chia cũng không thể chia được (một Thiên Chúa thuần nhất). º Triết học của Plotin, thuần nhất (l’un) không còn là đặc tính của cái gì hiện hữu, mà nó ở bên kia hữu thể: cái gì là thứ nhất một cách tuyệt đối, một bản vị (hypostase) thứ nhất. Cách nhìn này nói lên khuynh hướng của các nhà duy tâm muốn tán dương cái thuần nhất mà hy sinh hữu thể, sự đo lường mà hy sinh tính mục đích.

¨ Union = Sự hợp nhất, hiệp nhất, kết hợp: sự kết hợp hai hoặc nhiều người hoặc sự vật. º Hôn nhân. º Union à Dieu = Sự kết hợp với Thiên Chúa: sự kết hợp tình cảm là hiệu quả của đức mến; sự kết hợp hiệu quả được thực hiện bởi hành vi biểu lộ đức tin, hoặc hành vi chiêm ngắm và ở trên trời, bởi sự thị kiến diễm phúc. º Union mystique = Sự kết hợp thần bí: độ cao của sự kết hợp với Thiên Chúa trong sự chiêm ngắm. º Union de prière = Sự hiệp nhất trong lời cầu nguyện: sự hiệp nhất các bạn bè trong cùng một ý hướng cầu nguyện. º Union hypostatique = Sự ngôi hiệp: sự hiệp nhất của hai bản tính, thần tính và nhân tính, trong cùng một bản vị (hypostase) hoặc ngôi vị, của Con Thiên Chúa trong Đức Giêsu Kitô. º Union des Eglises = Sự hiệp nhất giữa các Giáo hội: phong trào lo việc tập họp lại “các Giáo hội” của các anh em ly khai. Đồng nghĩa Oecuménisme (phong trào Đại kết). º Theo nghĩa Giáo hội, phong trào hoặc hiệp hội, học hội (ví dụ Hội đạo đức N: la pieuse union de N). º Etat d’union = Trạng thái kết hợp: Nghĩa thần bí. Trạng thái của người Kitô hữu cảm nghiệm một cách liên lỉ sự ý thức và quan hệ bên trong với Thiên Chúa.

¨ Unité = Tính duy nhất. Tính đơn nhất. Sự hiệp nhất. Đặc tính của cái gì là một, theo nghĩa kép của từ này: nguyên khởi và đo lường số lượng; phẩm tính của cái gì là không được phân chia. º Thần học. Unité de Dieu = Tính duy nhất của Thiên Chúa: vừa có nghĩa là chỉ có một Thiên Chúa và Thiên Chúa tuyệt đối là một, có một tính duy nhất không phải thuộc số đếm hoặc toán học, vì không có hai, không có ba hoặc dãy số đếm tiếp theo, là cái phù hợp với Thiên Chúa, nhưng tính duy nhất này có thể chuyển hoán với hữu thể. Không có sự phân chia trong Thiên Chúa, đặc biệt là không có sự phân chia nào về hành vi và quyền năng (không có cái khả thể trong Thiên Chúa, Đấng là tất cả sụ khả thể), về yếu tính và về sự hiện hữu (Thiên Chúa là thần tính của Người) về hữu thể và các khả năng, về các tiềm thể và tùy thể (Thiên Chúa là trí tuệ, là tình yêu, là quyền năng sáng tạo của Người) v.v... º Cũng có nghĩa là Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần chỉ họp thành cũng một Thiên Chúa duy nhất, cũng một bản tính thần linh hiện hữu duy nhất, mỗi ngôi đều được phân biệt với ngôi kia, không phải bởi bản tính đồng nhất về bản thể, mà bởi cách mà ngôi này thông hiệp với ngôi kia hoặc bởi cách mà ngôi đó được tiếp nhận: Cha là Thiên Chúa-Cha, Con là Thiên Chúa-Được sinh ra (Dieu-Engendré), Thần Khí là Thiên Chúa-Thụ xuy (Dieu-Spiré). º Unité de l’Eglise =  Tính duy nhất của Giáo hội: 1. Chỉ có một Đấng sáng lập và  Cứu độ là Đức Giêsu Kitô, được Chúa Cha sai đến, chỉ có một sự hiệp thông duy nhất trong Chúa Thánh Thần, chỉ có một đức tin duy nhất, chỉ có một quyền tài phán duy nhất, chỉ có một bí tích Thánh Tẩy duy nhất, chỉ có một bí tích Thánh Thể duy nhất. Nghĩa là Giáo hội là độc nhất: không có những Giáo hội khác. Loại tính duy nhất này thuộc về Giáo hội ngay từ khởi thủy, và cho dầu số thành viên của Giáo hội như thế nào đi nữa. Nó đã được định nghĩa bởi Đức Bônifaciô VIII năm 1302 trong sắc chỉ Unam Sanctam. Nó là một trong những đặc tính của Giáo hội. º 2. Cũng có nghĩa là không có sự phân chia giữa các Kitô hữu: mặc dầu những người hiệp thông cùng Thân Thể Đức Kitô là “một” một cách huyền nhiệm nhờ sự hiệp thông cùng Thân Thể Đức Kitô, hiện tại họ vẫn bị phân chia một cách hữu hình (Công giáo và Chính thống giáo); cũng vậy, mặc dầu những người đã lãnh nhận bí tích Thánh Tẩy là “một” một cách huyền nhiệm nhờ bí tích Thánh Tẩy của họ, hiện tại họ đã bị tách rời thành nhiều “Giáo hội” (Công giáo, Chính thống giáo, các Giáo hội ly khai, các Giáo hội xuất phát từ sự Cải Cách của thế kỷ XVI); lúc đó, người ta gọi tính duy nhất của Giáo hội là sự hiệp nhất trong niềm hy vọng của tất cả những “hiệp thông” hiện thời bị phân rẽ. º Mouvement vers l’unité = Phong trào hiệp nhất: phong trào vì sự hiệp nhất trong niềm hy vọng này, trong mỗi một “Giáo hội” —> Oecuménisme. º Unité de l’humanité = Tính duy nhất của loài người : (hoặc tính duy nhất của bản tính con người, theo một số các Giáo phụ Hy-lạp), về phương diện thần học, tính duy nhất huyền nhiệm được đặt nền tảng trên một vận mệnh chung của tất cả mọi người, hoặc chính xác hơn, trên một ơn gọi chung, chắc chắn xuất phát từ một sự bà con nguyên thủy duy nhất. ( —> monogénisme), nhưng còn hơn nữa, từ một ý định phổ quát của tương tực về sự cứu độ, tập họp (xem Ep 1, 1-14; Cl 1, 21-23). Tất cả mọi người vào trong Đức Kitô là Ađam mới và trong Đức Kitô và nhờ Đức Kitô mà làm cho họ trở nên những người tham dự vào bản tính của Thiên Chúa (2 P 1, 4). º VTB.

¨ Une = Duy nhất: đặc tính của Giáo hội, thể hiện Giáo hội trong tính duy nhất của đức tin và đức ái của mình, cũng như trong tính duy nhất của nguồn gốc Tông đồ của mình và của các thừa tác vụ theo phẩm trật của mình.

¨ Unique = Độc nhất: Theo nghĩa về lượng, cái là cá thể duy nhất chứ không nhiều (ví dụ một học sinh độc nhất). º Theo nghĩa về phẩm, cái là duy nhất trong giống của nó hoặc trong loài của nó, cái biểu hiện một trường hợp đặc biệt (ví dụ một cá thể độc nhất). º Le Fils unique = Người Con độc nhất: Người Con vĩnh hằng của Thiên Chúa, Đấng đã nhập thể trong Đức Kitô. Người là độc nhất vì chỉ một mình Người, không phải Thần Khí, nhiệm xuất bằng sự sinh ra.

¨ Unicité = Tính độc nhất: đặc tính của cái gì là độc nhất.

¨ Unia hoặc Ounia = Sự hiệp nhất với Rôma:  Hạn từ chỉ “sự hiệp nhất” và được dùng ở Hy-lạp với một nghĩa xấu để chỉ các Giáo hội Đông phương hiệp nhất với Rôma.

¨ Unitate = Giáo hội Đông phương hiệp nhất với Rôma: tước hiệu đầu tiên được dành cho Giáo hội Ruthène là Giáo hội mà vào ngày 23 tháng 12 năm 1595 đã tán thành “sự hiệp nhất” của Brest-Litovsk với Tòa Rôma. º Ngày nay, tước hiệu này được cho một cách tổng quát cho tất cả các Giáo hội theo truyền thống và nghi thức Đông phương, hiệp thông với Tông toà, nghĩa là với những người Công giáo. Có những Giáo hội của mọi nghi thức. Giáo hội Marônít được gọi một cách lạm dụng là Giáo hội hiệp nhất với Rôma (unitate), vì tất cả những người Marôbít đều là Công giáo và hình như luôn luôn đã là Công giáo. Giáo hội Hy-lạp hiệp nhất với Rôma, thuộc ngôn ngữ A-rập được gọi là Giáo hội Melkit.

¨ Unitaitres = Những người theo phái Độc vị: những người lạc giáo phủ nhận tín điều Thiên Chúa Ba Ngôi, chỉ nhìn nhận một ngôi duy nhất nơi Chúa Cha hoặc phủ nhận tính bằng nhau của Chúa Con và Chúa Thánh Thần với Chúa Cha [ví dụ những người theo phái ariô, phái Sabellius (phái hình thái), phái độc nhất ngôi vị (monarchiens) v.v..].

¨ Unitariens = Những người theo phái Độc vị: tên gọi được dành cho những người theo phái Độc vị (unitaires) của những thời đại tân thời, trước tiên là cho các môn đệ của Socini, thế kỷ XVI, và nhất là cho một số các thành viên của các giới theo thuyết trưởng lão (presbytériens) và thuyết duy tập đoàn (congragationalistes), ở Grande-Bretagne (nước Anh cũ) và Hiệp chủng quốc vào thế kỷ XIX là những người phủ nhận thần tính của Chúa Con và Chúa Thánh Thần. Nhiều môn đệ của phong trào này hình như đã nghiêng về thuyết vô thần.

¨ Unioniste = Nhóm vận động hiệp nhất: tên gọi trong tiền bán thế kỷ XX được dành cho những người công giáo dấn thân vào việc tìm kiếm sự hiệp nhất Kitô giáo và cho những hoạt động của họ.

¨ Unigenitus = Con một (phiên dịch La-tinh của từ Hy-lạp monogenès = được sinh ra duy nhất). Thần học.  Đặc tính riêng cho Người Con độc nhất của Thiên Chúa, ngôi vị duy nhất, trong Ba  Ngôi, đã được sinh ra. º Lịch sử. Bulle Unigenitus = Sắc chỉ Unigenitus: Sự lên án được Đức Giáo Hoàng Clêmentê XI công bố ngày 8 tháng 9 năm 1713 theo lời thỉnh cầu của Louis XIV, chống lại 101 mệnh đề của người theo phái Jansénins là Quesnel, khi xuất hiện những Suy nghĩ luận lý (Reflexions morales) của ông này. Đây là tư liệu chính của Rôma chống lại thuyết Jansénius: sự xôn xao do sự lên án này gây ra đã kéo dài đến năm 1730.

UNAM SANCTAM = Sắc chỉ Unam Sanctam. Sắc chỉ của Đức Bônifaciô VIII, ngày 18 tháng 11 năm 1302, khẳng định, chống lại Philippe le Bel, những quyền chính trị của Tòa Rôma và quyền trần thế của Toà này, như người ta đã quan niệm về chúng vào thế kỷ XIV.

Uniformité (Acte d’) —> Forme.

Union, unionistes, unique, unitaire, unitariens, unité —> Un.

UNITATIS REDINTEGRATION = Sắc lệnh Unitatis Redintegration.  Sắc lệnh về phong trào đại kết, được công bố ngày 21 tháng 11 năm 1964 do Công đồng Vatican II. Sắc lệnh này đưa ra những nguyên tắc công giáo về phong trào đại kết, kể ra những điều kiện thực thi phong trào này và xác định cách mà Giáo hội Công giáo xem các cộng đoàn đã tách rời khỏi mình. Sắc lệnh cương quyết đưa Giáo hội Rôma vào trong một phong trào mà lâu nay Giáo hội đã xem xét với một sự ngờ vực nào đó.

Unitative (Voie) —> Voie.

UNIVERS = Vũ trụ: Toàn bộ thế giới hoặc những thế giới được tạo dựng, được xem như một toàn thể. Thuyết độc thần, thực thì đã lôi kéo niềm tin vào tính duy nhất của tất cả những gì đã được tạo dựng bởi Đấng Sáng tạo độc nhất. Vả lại, thuyết độc thần Kitô giáo nhìn thấy trong vũ trụ một tính duy nhất năng động nghĩa là một lịch sử, được trải qua bởi những chiến đấu và, trong Đức Kitô, hướng về “thế kỷ sắp đến” là thế kỷ đã ở đó một cách huyền nhiệm.

¨ Universel = Phổ quát. Danh từ. Từ hoặc ý niệm được cách trong tất cả ngoại diện của nó. Đối lập với cá biệt (individuel). º Eglise universelle = Giáo hội phổ quát, Giáo hội hoàn vũ: tước hiệu được dành cho Giáo hội trong phái Tin lành, dưới khía cạnh mà Giáo hội được thể hiện trong tất cả các Giáo hội mà không liên kết một cách cụ thể với từng Giáo hội này. Vì vậy, Giáo hội hoàn vũ phải được hiểu như là toàn bộ các Kitô hữu thực sự của toàn thế giới, cho dầu hoàn toàn thuộc về tín phái nào.

¨ Universalisation = Sự phổ quát hoá: Tiến trình gồm có đi qua từ trường hợp đặc biệt sang cái phổ quát.

¨ Universalité = Tính phổ quát: theo nghĩa trừu tượng, đặc tính của cái gì là phổ quát. º Theo nghĩa cụ thể, toàn bộ, tập hợp.

¨ Universaux = Các khái niệm phổ biến: theo nghĩa thông thường, các giống và các loại, nghĩa là, những ý niệm hoặc những từ có thể áp dụng cho tất cả mọi cá thể của một giống hoặc một loại. Theo nghĩa hạn hẹp, từ Porphyre, người ta phân biệt năm khái niệm phổ biến: giống (genre), loại (espèce), dị điểm loại biệt (différence spécifique), đặc trưng (propre), tùy thể (accident). º Querelle des universaux = Cuộc tranh cãi về các khái niệm phổ biến: cuộc tranh cãi liên quan đến giá trị hiện thực của các khái niệm phổ biến: những người chủ chốt được phân biệt thành duy thực, khái niệm, duy danh.

¨ Université = Tập đoàn. Đại học: Vào thời Trung cổ, tập đoàn hợp pháp. º Universitas magistrorum = Tập đoàn giáo sư: tập đoàn các thầy giáo họp thành một ban giảng huấn khoa thần học, luật pháp, y học và bảy nghệ thuật. Tập đoàn giáo sư hưởng nhiều đặc quyền và miễn trừ. º Ngày nay, tập hợp phi tôn giáo hoặc công giáo của các phân khoa cao học. º Toàn bộ các trường và giáo viên trường công.

Univocité, univoque —> Voix.

UPANISHAD = Kinh Upanishad: tên gọi các bản văn tôn giáo Bà la môn mà những bản xưa nhất cấu tạo thành phần sau cùng của kinh Vêđa. Các khuynh hướng suy lý và thần bí khác nhau được thể hiện trong đó, đi từ thuyết nhất nguyên (monisme) đến thuyết độc thần (monothéisme) º —> Brahmanisme. Veda. Vedanta. Tattvamasi.

UR hoặc UR DES CHALDÉENS = Thành Ur hoặc thành Ur của người Canđê: Thành phố của Hạ-Mêsôpôtamia và là một trong những đô thị cổ kính nhất thế giới. Chỉ vào cuối thiên niên kỷ IV trước CN, dân Sumer mới chiếm chỗ những dân cư ở trước. Đến sau, thành Ur đã trở thành thành phố chính thứ hai của Babylonia. Các khai quật tuyệt vời, đã được theo đuổi từ 100 năm nay, đã cho phép đo đạc mức độ ngoại lệ về văn minh, tinh thần tôn giáo, văn hoá và sự phồn vinh đã đạt được, vào những thời kỳ khác nhau, bởi thành phố này, là nơi Sin, vị thần mặt trăng, hiện diện khắp nơi. Gia đình ông Abraham có nguồn gốc tại đây, nhưng có thể ngày xưa gia đình này đã đến từ Haran ở thượng Mêsôpôtamia là nơi mà lệnh đã được ban cho vị Tổ phụ (St 12) phải lên lại quê hương thật của mình, và như vậy là đến gần Đất hứa cho con cháu ông.

URBAIN II = Urbanô II: Giáo hoàng từ 1088 đến 1099. Cựu bề trên Cluny, môn đệ của thánh Brunô, là sáng lập viên dòng Chartreux, người kế vị Đức Grêgôriô VII đã theo đuổi công việc canh tân của ngài, dựa trên lý tưởng đan viện và sức mạnh của các dòng lớn. Ngài công bố thập tự chinh thứ nhất khi họp Công đồng Clermont (1095), nhìn thấy ở đó không những là một cuộc chiến đấu chống lại Hồi giáo, mà còn là một dịp để giao hoà các Giáo hội Đông phương và Tây phương. Vị đồng thời với Cid Campeador này cũng nâng đỡ việc đuổi dân Maures ra khỏi những vùng đất Tây-ban-nha. Đức Lêô XIII phong chân phước cho ngài năm 1881.

URBAIN VIII = Urbanô VIII: Giáo hoàng từ 1623 đến 1644. Vị cựu khâm sứ ở Paris này đã nâng chính sách gia đình trị lên hàng thể chế, nhưng dầu sao cũng không để cho gia đình mình ảnh hưởng đến việc cai trị mục vụ của mình. Triều giáo hoàng của ngài trùng hợp với những giai đoạn quyết định của chiến tranh Ba Mươi Năm (guerre de Trente Ans), ngài đã cố gắng vô ích trong việc tách Richelieu ra khỏi Gustave Adolphe và mang lại hoà bình. Năm 1633, ngài phê chuẩn Hội dòng Thừa Sai (Congrégation de la Mission) (Thánh Vinh Sơn Phaolô) mặc dầu có sự chống đối của những người chung quanh ngài, vì các hội các linh mục. Phái Jansénius bắt đầu dưới triều giáo hoàng của ngài (1643, lên án quyển Augustinus) và ngài cố gắng vô ích để làm cho người ta tôn trọng lệnh cấm khai mào những tranh luận về ân sủng đã được Đức Phaolô V đưa ra. Người ta mang ơn ngài về một công việc xét duyệt quan trọng các sách phụng vụ (sách Nghi thức giám mục, sách kinh Nhật tụng, sách Nghi thức) và một sắc lệnh về thủ tục các cuộc phong thánh. Năm 1627, ngài thành lập Trường Truyền Giáo (Collège de la Propagande) và khai triển các việc truyền giáo. Vào cuối vụ án Galilêô, chính ngài là người đã ra lệnh phóng thích nhà bác học và cho phép ông trở về Florentia.

URBS = Thành Rôma (tiếng La-tinh: thành phố): Rôma, thành phố tiêu biểu nhất, thủ đô của Đế quốc Rôma và là ngai của vị Tông đồ thứ nhất.

¨ Urbi et Orbi = Gởi cho thành Rôma và Hoàn cầu (tiếng La-tinh: cho Thành phố và cho thế giới): Sự thẩm định các văn kiện của Đức Giáo Hoàng gởi cho toàn thể vũ trụ Kitô giáo, nghĩa là cho Thành phố Rôma và cho khắp hoàn cầu. Việc sử dụng thuật ngữ này thường nhất là liên quan đến các Phép Lành trọng thể mà, ngoài dân chúng của Rôma đang hiện diện để nhận lãnh, được gởi cho tất cả mọi tín hữu. º Quán ngữ điển hình. Đôi khi nói về một công bố hoặc tin tức mà người ta muốn làm cho tất cả và mỗi người đều biết.

¨ Suburbicaire = Thuộc các địa phận ngoại thành Rôma: một trong sáu toà giám mục tiếp cận giáo phận Rôma; các vị hiện toà của các tòa này là 6 vị Hồng y-giám mục lập thành bậc thứ nhất của Hồng y đoàn.

URGENT (Cas) = Trường hợp khẩn cấp, khẩn trương: thuật ngữ này có thể nói lên hai điều: 1. Sự bối rối mà một vị cha xứ đang gặp phải, khi một hôn phối sắp sửa được cử hành và một ngăn trở vừa mới được khám phá. Lúc đó giáo luật cho phép cha xứ đó hoặc vị linh mục tham dự lễ hôn phối được miễn chuẩn sự ngăn trở, với một số điều kiện. 2. Sự cần thiết pháp lý hoặc luân lý đối với một phạm nhân đã bị trừng phạt, ví dụ bị vạ tuyệt thông, để được giao hòa lại với Giáo hội mà không chờ phải làm đầy đủ các thủ tục theo Giáo hội đòi hỏi trong trường hợp như vậy. Lúc đó giáo luật cho phép mọi vị xá giải đều được ban sự xá giải với điều kiện là thông báo, trong chừng mực có thể, việc đó cho Toà Ân giải (Pénitencerie) hoặc cho vị bề trên có đủ tư cách và về phần việc đền tội phải áp đặt cho phạm nhân được xá giải, thì phải giữ đúng các điều qui định mà Toà Ân giải hoặc vị Bề trên đó đã đặt ra. Một số các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng được trừ ra khỏi trường hợp khẩn cấp.

URIM và TUMMIM = Dụng cụ bói toán: hai từ Do thái này có ý nghĩa không rõ, trong sách Ngũ thư và sau đó, chỉ dụng cụ bói toán tư tế 1 Sm 14, 41, được giải thích tốt hơn nếu những thỉnh cầu lời sấm được đặt ra dưới hình thức xen kẽ; như vậy hai đồ vật tượng trưng cho hai lời giải khả thể.

URSULINES = Các nữ tu Dòng Ursula: Dòng được thánh nữ Angela Merici thành lập năm 1535 tại Brescia, dưới sự bảo trợ của thánh nữ Ursula. Trong khi các nữ tu Dòng Ursula của Brescia lấy tên là Angélines (nữ tu Dòng Angela) thì Thánh Charles Borromée tổ chức chi nhánh Milan mà ngài dành để lo việc dạy dỗ và nhất là chính vì là các nhà giáo nên các nữ tu Dòng Ursula đã lan tràn trong nước Pháp và sau đó, trong một số lớn các quốc gia.

US = Tập tục tu viện (do từ La-tinh usus = hành động sử dụng, các tập tục): Được dùng để chỉ những tập tục riêng của mỗi đan viện hoặc nhóm các đan viện và đã được ghi vào trong nhiều bộ tập quán. Vì thế, có những tập tục (us) tu viện Cluny hoặc Xitô.

¨ Usage = Sự sử dụng: Hành động sử dụng một sự vật gì, hoặc sự kiện sử dụng (ví dụ một quyển sách để sử dụng trong các lớp học). º Tập quán, tập tục: thói quen đắc thủ cá thể, tập quán xã hội. º Trong tiến trình của hành vi nhân linh, hành vi ý muốn trong giai đoạn thi hành. Người ta phân biệt: L’usage actif = Sự sử dụng chủ động (usus activus): Sự làm cho lay động ý muốn (được thông báo bởi quyết định, imperium, của trí tuệ cả quyết) là cái làm chuyển động các tiềm năng trí tuệ, khả giác và các chi thể thân xác và L’usage passif = Sự sử dụng thụ động (usus passivus): là sự thi hành, hành vi đã được quyết định nhờ các khả năng và chi thể này.

¨ Utile = Hữu ích, có ích: Nói lên phẩm tính của phương tiện: cái cho phép đạt đến mục đích, hướng về nó. Cái hữu ích không phải là tốt một cách tuyệt đối. Nó được yêu mến vì mục đích của người ta mong đợi. Khác với cái lương thiện (honnête) là cái được yêu mến vì chính nó.

¨ Usure = Sự cho vay nặng lãi (do từ La-tinh uti, usus: sử dụng): Tội nghịch cùng đức công bằng được phạm bởi người cho vay nặng lãi (usuraire). º —> Intérêt (Prêt à).

¨ Abus = Sự lạm dụng: Mọi hành động hoặc tập tục trái với luật tự nhiên và luật thiết định. º Giáo luật. Abus de pouvoir = Sự lạm quyền: sự kiện sử dụng nghịch với luật tự nhiên hoặc thiết định, một quyền mà người ta được trao cho; điều này xảy ra khi người ta dùng quyền này vì một mục đích mà quyền này không được ban cho để đạt được hoặc người ta vượt quá những giới hạn của quyền đó hoặc người ta sử dụng nó một cách không đúng mức. º Abus de la grâce = Sự lạm dụng ơn Chúa: Thuật ngữ này đồng nghĩa với sự chống trả lại hành động nhân từ của Thiên Chúa. Một số tác giả nói về nó bằng cách theo thuyết nhân hình dường như ân sủng là một thứ sự vật trong tay chúng ta mà chúng ta có thể lạm dụng, ít ra là bằng cách tiêu cực, người ta không sử dụng nó; nhưng ân sủng là một trang bị (habitus), một nguyên lý bên trong, tác động trong chính chúng ta. Vì vậy chính đó là một cách nói sai lạc.

¨ Usurpation = Sự tiếm đoạt (do từ La-tinh ususpace = chiếm lấy do sử dụng): Thực thi bất hợp một quyền hạn; sự chiếm hữu bất hợp pháp một của cải. º Mọi sự tiếm đoạt quyền hạn của Giáo hội do các người thế tục, trừ phi có những điều qui định theo thỏa hiệp hoặc tương tự, hoặc do các giáo sĩ không có ủy quyền theo giáo luật, kéo theo tính vô hiệu của các hành vi và vạ tuyệt thông của những người tiếm đoạt. º Những sự tiếm đoạt quyền tài phán và của cải có nguồn gốc từ phần nhiều các xung đột về kỷ luật hoặc giáo luật trong lịch sử Giáo hội: Vụ tranh cãi về quyền chỉ định Giám mục, những cuộc tranh đấu của chức tư tế và Đế quốc, những sự bất đồng ý kiến đủ loại. º —> Régale.

Usufuit —> Fruit.

Usage, usure —> Us.

Usurpation —> Us.

Utile —> Us.

UTRAQUISTES = Phái chủ trương rước lễ hai hình (do từ La-tinh uterque = cái này và cái kia): Các đồ đệ của Jean Huss, những người tán đồng việc rước lễ dưới hai hình đối với các giáo dân, đối lập với phái Tabor, cũng là đồ đệ của Huss, nhưng phái chủ trương rước lễ hai hình cho họ là quá cực đoan.

UTRECHT (Eglise d’) = Giáo hội Utrecht: Giáo hội thuộc phái Jansénius, hiện nay gồm có 12.000 tín đồ và được cai quản bởi những giám mục thật. Từ năm 1889, liên kết với những người cựu-công giáo (bằng Hội Utrecht) là những người mà giáo hội này đã chuyển cho sự kế vị tông đồ, Giáo hội này đóng một vai trò khá hoat động trong phong trào đại kết.

V

VACANCE = Sự trống ngôi, trống toà: Tình trạng của một chức vụ hoặc một bổng lộc không có người thực thụ: Ví dụ: Sự trống ngôi của một toà giám mục. º Sự trống ngôi có thể xuất phát từ những tình huống khác nhau: sự chết, sự từ chức, sự bị tước quyền tài phán, sự thuyên chuyển người thực thụ. Trong khi trống ngôi, chức vụ được thừa hành bởi các vị trao chức thánh, hoặc những người đại diện họ, của vị thực thụ tương lai: Hồng y đoàn, giám quản tông toà, giám quản giáo phận, phó xứ tạm quản.

VAGUS = Phiêu cư, vô gia cư (tiếng La-tinh; kẻ lang thang): ngày xưa, từ này nói lên đặc tính thân phận bất thường của một giáo sĩ không thuộc về giáo phận nào. º Ngày nay, nó chỉ, mà không có một sắc thái xấu nào, thân phận pháp lý của các giáo dân không có trú quán, cũng không có nơi tạm trú cố định (ví dụ những người buôn bán hoặc diễn trò từng phiên chợ, những người chèo thuyền). Họ thuộc quyền tài phán của các Đấng Thường quyền trên lãnh địa mà họ đang ở, ví dụ đối với các việc rửa tội, hôn phối, chôn cất của họ.

VALENCIA (Grégoire de) = Grégoire de Valencia. Nhà thần học Dòng Tên, sinh tại Medina del Campo năm 1549. Ông đã học tại Salamanca và Valladolid, dạy ở Dillengen và Ingolotadt (Đức), sau đó ở Rôma là nơi ông đã lãnh nhận trọng trách bảo vệ học thuyết Molina. Ông qua đời tại Naples năm 1603 do sự làm việc quá sức đã được áp đặt cho ông.

VALENTIN = Valentin. Tiến sĩ chính của thuyết thần tri Alexandria (gnose alexandrin) vào thế kỷ II. Ông đã sống ở Rôma khoảng từ năm 135 đến năm 160 và thực thi ở đó một sự tuyên truyền thật rộng lớn. Thuyết thần tri Valentin bị bác bỏ nhất là bởi Irênê và Tertulianô. Việc qui cho Valentin quyển Tin Mừng về Chân lý (Evangile de Vérité), mới tìm lại được, đang được tranh cãi.

VALEURS = Các giá trị: tất cả những gì trong xã hội, được xem như là đáng ước ao hoặc đáng khâm phục và việc sở hữu chúng, nhiều hoặc ít cũng đều được dùng làm tiêu chuẩn đánh giá theo thứ bậc những người hoặc những nhóm. º Người ta phân biệt các giá trị được công nhận một cách rõ ràng bởi xã hội như là xã hội, với các giá trị mà trên thực tế chúng qui tụ những ước muốn của tập hợp các cá thể. Những giá trị thứ nhất, được gọi là chính thức (formelles) xây dựng những thứ bậc đương nhiên có liên quan trực tiếp với lợi ích chung của xã hội; những giá trị thứ hai, không chính thức, xây dựng sự phân tầng xã hội.

¨ Valide = Thành sự: Hành vi pháp lý có giá trị tự thân vì được thực hiện phù hợp với nghi thức hoặc với các điều khoản giáo luật (ví dụ phép Hôn phối thành sự hoặc sự thành sự của phép hôn phối; sự giải tội thành sự hoặc sự thành sự của sự giải tội; cuộc bầu cử thành sự hoặc sự thành sự của cuộc bầu cử; án quyết thành sự hoặc sự thành sự của sự án quyết v.v... º Đối lập với thành sự (valide) và sự thành sự (validité) là vô hiệu (nul) hoặc sự vô hiệu (nullité).

¨ Invalide = Bất thành sự: đương nhiên vô hiệu, và bị tước mất sự vững chắc pháp lý. º —> Illicite.

¨ Revalidation = Sự hợp thức hoá. Sự phục hồi hiệu lực: hành vi của một bề trên Giáo hội, nhằm mục đích sửa chữa sự vô hiệu của một hành vi trước để cho hành vi này tất cả giá trị pháp lý của nó (ví dụ: phục hồi hiệu lực một phúc thư, một cuộc bầu cử, một phép hôn phối, một án quyết).

¨ Convalidation = Sự thành sự hoá: sự kiện lam cho trở nên thành sự một hành vi mà do một khiếm khuyết hoặc một ngăn trở nào đó, đã bị mất giá trị pháp lý, bất chấp những vẻ bề ngoài. º —> Sanatio in radice.

VALLOMBROSINS = Dòng Vallombreuse: chi nhánh Dòng thánh Bênêđitô được thánh Gioan Gualbert thành lập tại Wallombreuse gần Florentia vào khoảng năm 1030 theo luật Dòng Bênêđitô nhưng với những quy chế riêng. Các tu sĩ Dòng Vallombreuse có một ảnh hưởng rất lớn trong lúc có cuộc canh tân Grêgôriô. Nguồn gốc các thầy trợ sĩ xuất phát ở Dòng Vallombreuse này.

VANITÉ = Sự trống rỗng, sự phù vân (do từ La-tinh vanus = trống rỗng): đặc tính của một sự gì trống rỗng ý nghĩa, tầm quan trọng, giá trị: sự trống rỗng của những sự trống rỗng và tất cả đều là sự trống rỗng (vanité des vanités et tout est vanité) (Gv 1, 2): đặc tính của cái gì là trống rỗng, là phù vân. º Đạo đức. Sự khoe khoang: khuyết điểm của người tìm cách tỏ vẻ ta đây, tạo ra hiệu quả (khoe khoang). º —> Vaine gloire.

VARIANTE = Dị bản: Từ hoặc nhóm từ mà, trong một thủ bản, tách xa khỏi bản văn mà người ta so sánh thủ bản này. Sự so sánh và sự xếp loại các dị bản được các thủ bản khác nhau cung cấp để cấu tạo lại dị bản chính thức, bản văn gốc của một tác phẩm từ những bản sao kế tiếp nhau, là đối tượng của khoa phê bình bản văn (critique textuelle). Ví dụ các thủ bản Hy-lạp của Tân ước đưa ra hơn 150.000 dị bản mà thực thì số lớn nhất các dị bản đó chỉ là do sự sơ suất của những người sao chép và vì vậy, dễ loại bỏ, nhưng có vài trăm dị bản, những dị bản thực sự quan trọng, biểu hiện những khảo đính khác nhau hoặc những hình thức mà các nhà xuất bản thời Cổ đại đã tạo cho các bản văn.

¨ Variation = Sự biến đổi: từ được Bossuet dùng, trong cuộc bút chiến chống lại những người Tin lành, để chứng minh sự sai lầm của phái Tin lành từ những dị biệt, những biến đổi quá nhiều của tôn giáo cải cách.

VASE = Cái bình, dụng cụ, công cụ: các từ Hy-lạp và La-tinh đúng hơn có nghĩa là dụng cụ, tất cả những gì dùng để làm việc gì, từ đồ dùng cho đến thân thể con người. º Kinh Thánh. Vases du Temple = Các bình đựng trong Đền thờ: những cái nồi, những cái hộp, những cái chậu bằng vàng, bằng bạc hoặc bằng đồng hợp thành vật dụng phụng vụ của Đền thờ và cấu tạo nên một kho tàng đã nhiều lần bị cướp phá. º Vase d’élection = Người Chúa chọn, công cụ đã lựa chọn kỹ: Thánh Phaolô và mọi người mà Thiên Chúa đã chọn cho mình để làm công cụ của một thừa tác vụ (Cv 9, 15), phải dịch là công cụ đã lựa chọn kỹ (instrument de choix). º Vases sacrés = Phụng vụ. Các bình thánh: các đồ vật quí dùng để cử hành Thánh Thể và lưu giữ các hình Thánh Thể. Chén thánh và Dĩa thánh được thánh hiến, bình thánh, hộp mình thánh, mặt nguyệt và hình sao nhỏ được làm phép.

VASQUEZ hay VAZQUEZ (Gabriel) = Gabriel Vasquez. Tu sĩ Dòng Tên, người Tây-ban-nha, giáo sư thần học ở Alcala và Rôma (1549-1604). Ông đứng về phiá chống lại Suarez về nhiều điểm giáo lý. Phương pháp của ông dựa theo Vitoria và Cano.

VATICAN (Etat de la Cité du) = Nước Vatican: Nước tối thượng mà Đức Giáo Hoàng là thủ lãnh, được cấu tạo tiếp theo những thỏa thuận Latêranô (ngày 11 tháng 2 năm 1929), 44 ha, 1000 dân. Mười hai dãy nhà Rôma (trong đó có các Vương Cung Thánh Đường lớn) và nơi ở muà hè Castelgandolfo hưởng những quyền lãnh ngoại. Ở đó, Đức Giáo Hoàng có toàn bộ quyền hành pháp, lập pháp và tư pháp. Quốc gia này hưởng quyền bưu điện và tiền tệ. Nó có một lá cờ, một đài phát thanh, một báo ngày (l’Osservatore Romano) và một báo tuần (l’Osservatore della Domenica) là những cơ quan thông tin của quốc gia này.

VATICAN (Conciles du) = Các Công đồng Vatican. Le 1er concile du Vatican = Công đồng Vatican I (công đồng chung thứ XX 1869-1870) được Đức Piô IX triệu tập để chấm dứt những lầm lạc đã lan tràn từ thời Cách mạng Pháp (thuyết duy lý, chủ nghĩa tự do). Công đồng đáp lại bằng hiến chế De fide cathoca (Về Đức tin Công giáo) (ngày 24 tháng 4 năm 1870). Lập tức, hai phe chống đối nhau: đối diện với một thiểu số có khuynh hướng khá gallican, nổi rõ một đa số có hảo ý với định nghĩa các quyền của Đức Giáo Hoàng: quyền tài phán phổ quát và tính bất khả ngộ, những đề tài mà ngay sau đó đã đè bẹp những tranh luận, đôi khi rất sôi nổi. Định nghĩa về tính bất khả ngộ (Hiến chế: Pastor aeternus: Đấng Chăn Chiên vĩnh hằng, ngày 18 tháng 7 năm 1870) đã nói đến hai khuynh hướng trên. Công đồng chỉ hoàn tất được một phần rất nhỏ chương trình của mình vì bị cắt đứt bởi chiến tranh Pháp-Phổ năm 1870 và không bao giờ được khởi sự lại. Đức Gioan XXIII tuyên bố Công đồng đã chấm dứt bằng cách triệu tập một Công đồng mới ngày 25 tháng 1 năm 1959. º Le IIe Concile du Vatican = Công đồng Vatican II (Công đồng chung thứ XXI 1962-1965), được nhóm họp để “cập nhật hoá” Giáo hội (aggiornamento), đã công bố các tư liệu sau đây: ngày 4 tháng 12 năm 1963. Sacrosanctum Concilium. Inter mirifica; ngày 21 tháng 3 năm 1964 Lumen gentium, Unitatis redintegratio; ngày 28 tháng 10 năm 1965 Christus Dominus, Perfectae caritatis, Optatam totius, Gravissimum educationis momentum, Nostra aetate; ngày 18 tháng 11 năm 1965 Apostolicam auctuositatem, Dei Verbum; ngày 7 tháng 12 năm 1965 Presbyterorum ordinis, Gaudium et Spes, Dignitatis humanae, Ad gentes.

VATICANUS (codex) = Bản Vaticanô: thủ bản danh tiếng nhất và quý giá nhất trong các thủ bản xưa viết trên giấy da của Kinh Thánh Hy-lạp. Được lưu giữ tại Vatican ít nhất là từ thời Trung cổ, người ta không biết nó đến đây bằng cách nào. Còn lại 759 tờ trên khoảng 820 tờ. Chữ viết kiểu “oncial” với ba cột mỗi trang là của thế kỷ IV. Cho dầu nó không tuyệt đối là không có một khảo đính nào, bản văn của nó là một chứng tá tuyệt vời về một hình thức rất xưa của Tân ước và của Bản Bảy Mươi. Như bản Sinai, hình như nó có nguồn gốc Ai-cập, và cả hai khá thường đối lập với những bản lớn khác viết bằng chữ “oncial”.

VAUDOIS = Nhóm Valđô: vào cuối thế kỷ XII, Pierre Valdo tập họp “những người nghèo của Lyon”, là những nhà thuyết giảng giáo dân di động. Phong trào này làn tràn đến phiá Bắc nước Ý, Bôhêmia và Đức. Vào thế kỷ XVI, nhóm Valđô gắn bó với cải cách. Hiện nay họ tạo thành phần lớn những người Tin lành Ý (50.000) với một phân khoa thần học ở Rôma.

VEAU D’OR = Con bò vàng: những hình ảnh con bò mộng có thể mang đi được (từ “veau” = con bê, nhấn mạnh đến vóc dáng hơn là đến tuổi) được sử dụng như biểu tượng phụng tự từ Ai-cập đến Canaan và rất thường được những người dân Israel bất tín chấp nhận. Nguồn gốc phụng tự sự sinh sản này rõ ràng là có từ thời những dân tộc chăn chiên. Đây là một cám dỗ đối với 12 chi tộc ngay từ khi còn đi trong sa mạc (Xh 32). Việc đến Canaan, nơi mà các giới lãnh đạo thổ dân tôn kính thần Baal dưới hình thức con bò mộng, đã làm tăng lên nhiều dịp khuynh hướng hoà hợp đối với dân Israel: Giêrôbôam (1V 14) có thể là đã không chống lại thuyết độc thần Giavê khi ông đề nghị các chi tộc phía bắc nhìn nhận tính hợp pháp của các con bò vàng của ông, hình ảnh của quyền lực thần linh. Nhưng sự nguy hiểm thật là lớn và không phải chỉ nhân danh tính duy nhất của việc thờ phượng mà các ngôn sứ đã làm một cuộc chiến tranh mãnh liệt với các tượng bò mộng, mà nhất là để bảo vệ tính siêu việt và tinh tuyền của tôn giáo Môsê (Hs 13, 2).

VEDA = Kinh Vêđa (do tiếng Phạn vid = biết): Các sách thánh của đạo Ba-la-môn mà việc soạn thảo kéo dài khoảng giữa những năm 1500 và 800 trước CN.

¨ Vedanta = Kinh Vêđanta: phần mới nhất và cũng thần bí nhất và siêu hình nhất của kinh Vêđa, là kinh gồm chủ yếu là kinh Upanishads. º Trường phái Vedanta. Trường phái triết học thần bí Ấn-độ, đặt nền tảng trên chú giải các kinh Upanishads, bao gồm, bên cạnh một trào lưu chính thuộc thuyết nhất nguyên, các trào lưu khác mà có nhường một vị trí ít nhiều rộng lớn cho thuyết nhị nguyên. Shankara là tiến sĩ danh tiếng nhất của trường phái Vêđanta.

VÉGA (André de) = André de Véga. Tiểu đệ giữ luật nghiêm nhặt. Sinh tại Ségovie, đã dạy học ở Salamanca và đóng một vai trò rất lớn ở Công đồng Trentô, đặc biệt là các sắc lệnh về sự công chính hoá và các sách thánh thuộc thư quy (1490-1560).

VÉGÉTATIF = Thuộc thực vật: Nói lên phẩm tính của cấp bậc cơ bản của sự sống. Trong con người, cấp bậc sống cơ bản này cộng tồn với sự sống khả giác: được gọi là động vật và sự sống tinh thần: nó quyết định và thực ra, kể cả giới hạn, những cấp bậc sống cao hơn.

VEHEMENTER VOS = Thông điệp Vehementer Vos. Thông điệp của Đức Thánh Piô X (ngày 11 tháng 2 năm 1906) lên án luật ngày 9 tháng 12 năm 1905 dù luật đã công bố, ở Pháp, sự tách biệt Giáo hội và Nhà nước bằng một văn kiện đơn phương.

VÉHICULE = Thừa, thặng (phiên dịch từ tiếng Phạn Yâna với nghĩa là phương tiện cứu độ): các môn đồ của một số trường phái Phật giáo cường thịnh ở Bắc Ấn độ vào khoảng các thế kỷ II và III sau CN chỉ các quan niệm của họ bằng tên là Mahâyâna, hoặc Đại Thừa (Grand Véhicule), đối lập với các trường phái bảo thủ hơn, mà trong đó, trường phái chính là trường phái Theravada (do từ tiếng Phạn Athavira = xưa), ngày nay còn nổi bật ở Sri-Lanka, mà họ gọi một cách giễu cợt là Hinayâna, nghĩa là Tiểu Thừa (Petit Véhicule). Giáo lý của Mahâyâna khai triển một số mầm mống đã sẵn có trong Phật giáo cổ xưa nhất, nhấn mạnh trên mẫu gương mà lòng từ bi của các vị bồ tát đã nêu lên. Lý tưởng của Tiểu Thừa, giới hạn hơn ở sự cứu độ cá thể, là lý tưởng của La-hán, nghĩa là của vị sư mà, bằng sự cố gắng trung thành riêng của mình, đạt được Phật pháp (dharma), đạt được Niết-Bàn. Dưới ảnh hưởng của thuyết Shakti (năng lực sáng tạo), cuối cùng đã phát triển vào khoảng thế kỷ VII sau CN một Thừa thứ ba, Vajrayâna hoặc Thừa Sấm Sét (Véhicule du Foudre) (người ta cũng dịch, nhưng ít chính xác hơn, là Thừa Kim Cương: Véhicule de Diamant). Nghi thức và các công thức ma thuật ở đây chiếm ưu thế, đôi khi với việc sử dụng những thực hành dâm đãng, là những thực hành hình như đưa Phật giáo trở về lại những hình thức ngoại giáo của các sự phụng tự sự sinh sản mà người sáng lập Phật giáo đã cương quyết tách Phật giáo ra xa —> Shakti.

Veille, veillée —> Vigile.

Velléité, velléitaire —> Vouloir.

VENDANGE = Mùa hái nho: Tính biểu tượng của nó, trong Kinh Thánh, phái sinh từ những biểu tượng về vườn nho (Israel) và về sự viếng thăm của Thiên Chúa (Phán xét). Ac 1, 22: Thiên Chúa đã hái nho Sion và sẽ nho những kẻ áp bức thành này. Kh 14, 14-20 chứng tỏ, bằng những hình ảnh rùng rợn, Thiên Chúa đang gặt và hái nho trái đất và đổ tất cả vào trong bồn đạp nho lớn của cơn lôi đình của Người. º VTB.

VENDREDI SAINT = Thứ Sáu Tuần Thánh: Thứ Sáu của Tuần Thánh. Mỗi năm, vào ngày này, Giáo hội nhìn lại, một cách mầu nhiệm, sự chết của Đức Kitô trên Núi Sọ. Ngày này được đánh dấu một phần là bằng một sự ăn chay nhiệm nhặt mà ngày xưa kéo dài thực tế cho đến thánh lễ Phục Sinh trong đêm Phục Sinh, và một phần nữa là bằng một Chức năng phụng vụ gồm những bài đọc mà bài đọc về cuộc Khổ nạn, các kinh cầu cho tất cả mọi điều cần thiết của thế giới, sự thờ lạy Thánh giá và cuối cùng, từ năm 1955, sự rước lễ của toàn thể cộng đồng.

VÉNÉRER = Tôn kính: Nuôi dưỡng một tình cảm tôn kính. º Biểu hiện tình cảm này bằng một thái độ hoặc những hành vi hoàn toàn phù hợp.

¨ Vénération = Sự tôn kính: Tình cảm kính trọng sâu sắc được gợi lên do phẩm cách siêu phàm của một người hoặc một thể chế. Luôn luôn có cái gì là có tính cách tôn giáo. º Hành vi biểu lộ tình cảm này một cách thấy được. Hành vi này, chủ yếu khác với sự phụng tự thờ phượng, có thể dâng cho các thánh, cho  các thánh tích của họ. Cái hôn mà linh mục hôn bàn thờ vào đầu lễ là một hành vi tôn kính gởi đến cho bàn thờ là cái tượng trưng Đức Kitô.

¨ Vénérable = Đáng kính: Đáng được tôn kính, gợi lên sự kính trọng. Từ này đã vào trong tước hiệu của một số các nhân vật. º Người ta có thể cho tước hiệu Đáng Kính cho một Tôi Tớ của Thiên Chúa mà vụ án phong Chân phước được đưa vào Rôma và do đó, đang ở điểm đã được công bố sắc lệnh nói rõ mức độ anh hùng của các nhân đức hoặc tính chính thức của sự tuẫn đạo của vị Tôi Tớ Thiên Chúa này. Tước hiệu này chưa cho phép phụng tự công khai.

Vengeance —> Vindicte.

VENIA = Sự sấp mình xin lỗi (từ La-tinh có nghĩa là sự tha thứ): Người ta gọi như vậy, sự sấp mình quan trọng của các tu sĩ Đa-minh, xảy ra tại tu nghị thú lỗi vào ngày thứ sáu, gồm có việc nằm dài trên mặt đất, đầu xoay về hướng mặt đất. Các tu sĩ sấp mình như vậy trước và sau khi tự cáo mình về những thiếu sót ngoài luật dòng của họ.

VÉNIEL (Péché) = Tội nhẹ: tội mà chất thể không nghiêm trọng hoặc tội xuất phát do một ý chí yếu đuối, nhưng thật sự gắn bó với Thiên Chúa.

VÊPRES = Kinh Chiều (do từ La-tinh vesper = buổi chiều): Kinh thần vụ buổi chiều gồm năm thánh vịnh, một bài đọc ngắn, một thánh thi, kinh Magnificat và lời nguyện trong ngày. Kinh Chiều, kinh nguyện buổi chiều của dân chúng Kitô giáo có nguồn gốc không phải là thuộc đan viện và cùng với kinh Ngợi khen (Laudes) tạo thành nền tảng của Kinh Thần vụ nhà thờ chánh toà. Đối với cùng một lễ, người ta phân biệt: Premières Vêpres (Kinh Chiều một) là kinh được cử hành vào buổi chiều ngày áp lễ và Secondes Vêpres (Kinh Chiều hai) là kinh được cử hành vào buổi chiều ngày chính lễ. Từ năm 1961, việc định nghĩa ngày phụng vụ như kéo dài từ nửa đêm này đến nửa đêm kia đã tăng thêm rất nhiều tầm quan trọng của Kinh Chiều hai đối với Kinh Chiều một, điều này đã làm cho trong năm hiếm có những lễ mà người ta còn cử hành Kinh Chiều một.

¨ Vespéral = Thuộc buổi chiều: có liên quan đến buổi chiều, diễn ra vào buổi chiều. º Missel vespéral = Sách lễ có kinh chiều: sách lễ, ngoài những bản văn thánh lễ, còn chứa thêm tất cả những gì cần thiết để cho phép tham dự vào các kinh nhật tụng buổi chiều, kinh chiều và kinh tối (Vêpres et Complies).

Véracité —> Vrai.

VERBE = Ngôn từ, lời. Triết học. (do từ La-tinh verbum = lời, lời nói): Gần đồng nghĩa với từ concept (ý niệm). Tuy nhiên, ý niệm diễn tả ý tưởng về quan niệm; đó là kết quả căn bản của một quan niệm, đều có thể là cái gì chưa phát sinh; còn ngôn từ (verbe) diễn tả thêm một sự biểu lộ, một ánh sáng. Cả hai từ đều ám chỉ một xuất xứ: từ người quan niệm và từ một đối tượng đã được nắm bắt, là cái được thể hiện ra, là kết quả của sự hợp tác giữa đối tượng và trí tuệ. º Verbe mental = Tâm từ: Hạn từ ở bên trong hành vi trí tuệ mà trong đó trí tuệ chiêm ngắm đối tượng của mình —> Species expressa. º Thần học. Lời, Ngôi Lời: Lời của Thiên Chúa. Từ Do thái, dabar, thường được dịch bằng từ logos trong tiếng Hy-lạp của Bản Bảy Mươi và bằng từ verbum trong Bản Phổ Thông (Vulgata). Nhưng vì “Thiên Chúa, sau khi đã phán dạy cha ông chúng ta qua các ngôn sứ, đã phán dạy chúng ta qua Người Con của Người” (Dt 1, 1tt), từ Verbe trong tiếng Pháp đã được dành để chỉ một mình Con của Thiên Chúa mà thánh Gioan giới thiệu cho chúng ta (Ga 1, 1; 1, 14; 1Ga 1, 1; Kh 19, 13) như Lời vĩnh cửu của Thiên Chúa; từ “parole” (lời) dịch những cách dùng khác của từ Verbum hoặc từ logos. Bằng cách xuất hiện trong xác phàm, Thiên Chúa nói với chúng ta chẳng những bằng lời, như Người đã làm qua các ngôn sứ, mà Người còn tự nói với mình, bằng lời của Người tồn tại ở trong Người.

¨ Proverbes (les) = Sách Châm Ngôn: một trong các sách khôn ngoan của Cựu ước, quyển thứ hai trong các sách Kêtubim (các văn sĩ thánh), trong Kinh Thánh Do thái, được đặt dưới sự bảo trợ của Salômông nhưng chắc chắn được sưu tập sau thời lưu đày.

VERBISTES = Tu sĩ Dòng Ngôi Lời: các nhà truyền giáo của Ngôi Lời, theo từ Mission (Missionnaires du Verbe divin dits Verbistes).

VERGE = Cây gậy: Cây gậy thấp hoặc cao và được trang trí mà các thủ lãnh và các cụ già chống để tỏ dấu hiệu phẩm cách của họ [so sánh: sceptre (cây trượng), crosse (gậy giám mục), ferula (cây “can”)]; do đó, theo phép hoán dụ, mọi thẩm quyền (Tv 45, 7; Mc 6, 8); quyền vua (Gr 48, 17); và cả, tên gọi hoặc thuộc tính của Đấng Mêsia (Ds 24, 17; Kh 12, 5). Trong Xh 7, Môsê và Aaron đã dùng một cây gậy phép lạ trước mặt Pharaon, Môsê (Xh 17, 5) dùng gậy của ông đánh vào tảng đá núi Horeb để làm cho nước phun ra. Theo Ds 17; 23 (xem Kb 9, 4). Giavê đã làm cho gậy của ông Aaron đâm chồi để làm câm lặng những lời than phiền của dân: cây gậy này sau đó được đặt vào trong Hòm bia chứng ước (Arche du Témoignage), bên cạnh các Bản lề luật. º Những chuyện kể ngụy thư thuật lại giống như vậy rằng cây gậy mang tên Giuse, vị hôn phu tương lai của Đức Maria đã trổ hoa để hướng dẫn Đức Trinh Nữ trong sự lựa chọn của mình.

VERGOGNE = Sự thẹn thùng, sự liêm sỉ (do từ La-tinh verecundia = một thứ sợ hãi, do vereri cảm thấy một sự sợ hãi tôn giáo): Sự sợ hãi nhân đức, tất cả những gì là xấu xí hoặc hổ ngươi. Yếu tố chính yếu của nhân đức tiết độ: người thiếu liêm sỉ, người phóng đãng, cũng là người thiếu tiết độ.

Vérité —> Vrai.

VERSION = Bản dịch (do từ La-tinh vertere = xoay): Phiên dịch một bản văn gốc sang một ngôn ngữ khác. Nhiều bản văn Giáo phụ chính yếu chỉ còn được lưu giữ bằng những bản dịch. Về các sách Kinh Thánh, thì chúng phải được phiên dịch khi mà dân chúng, trong thời kỳ quân Ba-tư chiếm đóng và chắc chắn là trước nữa, không còn nói và hiểu được tiếng Do thái cũ (tiếng hébreu). Như vậy, người ta đã lần lượt viết ra những phiên dịch đã khởi sự bằng cách phiên dịch miệng: bản dịch tiếng Hy-lạp của Bản Bảy Mươi có từ thế kỷ III-II trước CN, sau đó là các Bản Targums tiếng Aram, có từ thế kỷ I sau CN, thứ đến là những bản dịch tiếng Syria, thế kỷ II và III, những bản dịch tiếng La-tinh cổ, thế kỷ II và Bản Phổ Thông thế kỷ IV, những bản dịch tiếng Cốp thế kỷ IV và tất cả những bản dịch khác tiếng Gốt, Aram, Georgia, A-rập, Slave v.v... Lợi ích của những bản dịch cũ đối với khoa phê bình Kinh Thánh là sự xuất bản bác học các bản văn này cho phép tìm lại được nền tảng Hy-lạp hoặc Do thái cũ mà các bản dịch này phái sinh và như vậy, thiết lập một lịch sử về những bản văn gốc, về sự phổ biến chúng và về những khảo đính kế tiếp nhau của chúng.

¨ Conversion = Sự chuyển đổi: theo nghĩa chủ động, hành động chuyển đổi. º Sự hoán cải, sự trở về: Theo nghĩa thụ động, việc chuyển từ sự vô tín ngưỡng sang đức tin: hoặc từ một tình trạng tội lỗi sang một tình trạng thân hữu với Thiên Chúa; hoặc từ niềm tin vào Thiên Chúa trong một tôn giáo sang niềm tin vào Thiên Chúa trong Giáo hội Công giáo (đối với những người Công giáo); hoặc, nới rộng ra từ một bậc sống thiêng liêng sang một bậc cao hơn. º Conversion des moeurs (dịch từng chữ của conversio hoặc conversatio morum, thuật ngữ của bản luật thánh Bênêđitô) = Sự hoán cải tính nết: tự tìm kiếm một đời sống thánh thiện hoặc cách sống phù hợp với sự tuyên khấn của đan viện. º Conversion eucharistique = Sự biến đổi trong Thánh Thể: sự biến đổi bản thể của bánh và rượu sang bản thể của mình và máu Đức Kitô trong khi cử hành Thánh Thể. º Luân lý. Sự chuyển hoán, sự hoán vị: Thao tác gồm việc đảo ngược trong một mệnh đề thứ tự vị ngữ và chủ ngữ (ví dụ: mọi người đều có khả năng cười, được chuyển thành: Tất cả những sinh vật có khả năng cười, đều là con người). Một số qui tắc luận lý xác định những điều kiện hợp thức của sự chuyển hoán. º Phân tâm. Tiến trình trong đó các tâm trạng xung đột bị ức chế tìm được một lối thoát và một sự biểu lộ trên bình diện thể chất, chủ thể sống sự xung đột của mình bằng cách vô thức biểu tượng hoá nó trong những cách ứng xử cảm giác-vận động: đặc biệt điển hình của chứng hytêri (mà một số dạng thức được gọi là những chứng hytêri chuyển hoán = hysteris de conversion); phải được phân biệt với các rối loạn tâm thể.

¨ Converti = Người trở lại đạo. Thần học. Người đã lìa bỏ các thần giả, ngoại giáo hoặc một tôn giáo không phải là Kitô giáo để gắn bó vào tôn giáo của Đức Giêsu-Kitô. º Tu đức. Người hoán cải: Người đi từ một cuộc sống tu đức tầm thường chuyển sang một cuộc sống tu đức mãnh liệt, lià bỏ sự tầm thường của mình, để qui hướng về một mình Thiên Chúa.

¨ Convers = Người sống đời hoán cải º Tu sĩ ở bậc trợ sĩ (do từ La-tinh conversus = được chuyển đổi): từ này đã lấy nhiều nghĩa khác nhau tùy theo thời gian và Hội dòng: 1. Trong những bản văn xưa nhất (ví dụ Luật dòng thánh Bênêđitô) nó chỉ tất cả những người đã đổi lòng để đi theo một đời sống trọn lành, nghĩa là tất cả mọi đan sĩ. 2. Trong thời Trung cổ, từ này đi đến mức chỉ khi thì các giáo dân, đàn ông hoặc đàn bà gắn bó với một đan viện hoặc một nhà thờ, nhưng không có tuyên khấn dòng (bán trợ sĩ: semi-convers, hoặc trợ sĩ không tuyên khấn trọn: convers non-profès), khi thì những tu sĩ khấn trọn, sống một đời sống thực sự thuộc dòng tu, nhưng pháp luật không công nhận tước hiệu đan sĩ của họ, hoàn toàn không tham gia vào ca đoàn hát thánh vịnh và họ đặc biệt được dùng vào những công việc chân tay hơn. 3. Trong Giáo luật, từ này chỉ, trong tu viện có hai tầng lớp tu sĩ, những tu sĩ thuộc tầng lớp thấp hơn, là những người chuyên được sử dụng vào những công việc chân tay. º —> Coadjuteur temporel.

¨ Convertibilité = Tính khả hoán. Luận lý. Khả năng của một khái niệm phổ quát có thể chuyển hoán sang một khái niệm khác có cùng một nội hàm (compréhension) và cùng một ngoại trương (extension). Ví dụ khái niệm về điều thiện là khả hoán với khái niệm về hữu thể, cũng là khái niệm về cái thuần nhất. Các siêu việt (trancendantaux) (thực tại: res; một vật gì: aliquid; đơn nhất: unum; chân: verum; thiện: bonum) là khả hoán với hữu thể. Phân biệt tính khả hoán (ý hướng đệ nhị) và ý nghĩa (ý hướng đệ nhất). Ví dụ ý nghĩa của điều thiện khác với ý nghĩa của hữu thể mặc dầu khái niệm về điều thiện là khả hoán với khái niệm về hữu thể. Tính khả hoán là một đặc tính luận lý.

¨ Aversion = Sự gớm ghiếc, sự quay lưng (do từ La-tinh avertere = quay đi): Một trong sáu đam mê tham dục. Trong chuyển động của sự nhạy cảm trước mặt một đối tượng xấu hoặc không phù hợp với nó, đam mê ghê tởm xuất hiện khi sự nhạy cảm được đặt tương quan chặt chẽ với đối tượng này; chính lúc đó con vật chạy trốn hoặc xua đuổi nó. º Aversion de Dieu = Sự quay lưng lại với Thiên Chúa: hành vi người tội lỗi quay lưng lại với Thiên Chúa, ngoảnh mặt làm ngơ Thiên Chúa: một trong hai khía cạnh của mọi tội là đồng thời quay lưng lại với Thiên Chúa, với lề luật của Người, với tình yêu của Người (aversio a Deo) và gắn bó với của cải hay hư nát, vật chất hoặc tâm lý (conversio ad bonum commutabile quay về của cải hay thay đổi). Sự ngoảnh mặt làm ngơ có thể có trước (con người bắt đầu bằng việc quay lưng lại với Thiên Chúa và vì thế, dựng cái tôi riêng của mình hoặc một cái gì khác thật tương đối, lên đến tuyệt đối) hoặc theo sau (con người quay lưng lại cùng Thiên Chúa vì con người đã bắt đầu bằng cách gắn bó vào một của cải nào khác hoặc vào sự thờ ngẫu tượng).

¨ Perversion = Sự đồi bại. Tâm lý. Nói chung, tất cả mọi biến dạng bệnh hoạn của cách cư xử kéo theo những cách ứng xử vô luân và phản xã hội. º Từ lâu, từ này đã chỉ những biến dạng như vậy trong chừng mực mà chúng xuất phát không phải từ những nhân tố thủ đắc trong thời gian phát triển của chủ thể, mà từ một điều kiện bẩm sinh (pervers constitutionnel = người hư hỏng từ thể tạng): từ này đang hướng đến chỗ biến mất trong chừng mực rất khó phân biệt cái do thể tạng và cái do thủ đắc và như vậy người ta sẽ liều gọi là sự hư hỏng từ thể tạng, những hư hỏng đơn giản mà có thể là kết quả chóng qua hoặc bền vững của những biến dạng tâm lý đã thủ đắc. º Hiện nay nó hướng đến chỗ chỉ mọi cách cư xử mà chủ thể tìm được một sự khoái lạc bệnh hoạn (và thường là vô thức) để thực thi nó trong cùng một chừng mực mà nó là vô luân và phản xã hội; và rất thường được áp dụng vào những cách cư xử tình dục và tội phạm xã hội.

¨ Réversibilité = Tính chuyển hồi: được áp dụng vào các công nghiệp và các sự đền tội, đặc quyền mà Giáo hội, mình mầu nhiệm của Đức Giêsu Kitô, được hưởng để có thể “chuyển hồi” (réverser) giá trị công nghiệp (de congruo = do tương hợp) và đền tội của những việc làm và những đau khổ của một số các chi thể của mình vì lợi ích của các chi thể khác. Đặc quyền được xây dựng trên sự kiện Giáo hội là một con người mầu nhiệm duy nhất, nhờ đức ái, với Đức Kitô, trong Chúa Thánh Thần. º —> Communion des Saints. Indulgences. Purgatoire.

¨ Advertance = Sự có ý thức. Sự hữu ý, sự chú ý. Đạo đức. Sự hiểu biết trí tuệ liên quan đến đối tượng của một hành vi hoặc một phần nào đó trong các phần cấu tạo và các phẩm tính của nó. Sự hiểu biết này đòi hỏi một sự chăm chú tinh thần nào đó, một sự chú ý thích hợp.

¨ Inadvertance = Sự vô ý thức. Đạo đức. Không có sự hiểu biết hoặc sự chú ý cần thiết đến sự thẩm định một hành vi. Đó là một hình thức của sự dốt nát hiện thời.

¨ Divorce = Sự ly dị, sự ly hôn (do từ La-tinh dis: chỉ sự phân cách và vertere hoặc vortere: xoay quanh). Luật dân sự. Sự tách rời hai vợ chồng bằng sự cắt đứt dây hôn phối, cho phép ký kết một hôn phối khác. º Giáo luật. Hôn phối của các Kitô hữu là bất khả phân ly, sự ly hôn không có thực sự đối với các Kitô hữu đã kết hôn thành sự. Cho dầu sự ly hôn này được công bố ở toà án dân sự. Giữa vợ chồng đã kết hôn với nhau bằng bí tích, chỉ có một sự ly thân; và việc tái hôn của một trong hai người thì không phải là một việc tái hôn thực sự đối với giáo luật. Vợ chồng Kitô hữu đã ly hôn trên phương diện dân sự và không tái hôn có thể nhận lãnh các bí tích: những người tái hôn bị loại trừ.

¨ Prose = Ca tiếp liên (do từ La-tinh prorsus, hình thức thu lại của từ pro-versus, đi thật thẳng): Bài ca, được đặt ở một số lễ, giữa Alleluia và Tin Mừng. Về bài luyện giọng kinh Alleluia của thánh lễ, ngay từ giữa thế kỷ IX, người ta đã sáng tác những bản văn như là phương tiện kỹ thuật nhớ: điều đó đã cho phát sinh những câu mà vào thế kỷ XI-XII, đã trở thành những bài thơ cách luật và thường có gieo vần. Từ thế kỷ X, các câu này, được xen kẽ nhau, được làm điệu bộ, là nguồn gốc, ở Fleury-sur-Loire, của Tuồng phụng vụ. Trong tất cả sự phồn thịnh của các ca tiếp liên, sách lễ của Đức Thánh Piô V chỉ còn giữ lại có 4: Victimae Paschali laudes, Veni Sancte Spiritus, Lauda Sion, Dies irae. Bài Stabat Mater chỉ được lấy lại vào thế kỷ XVIII. Các ca tiếp liên khác có trong những phần riêng địa phương.

¨ Verset = Câu, câu ngắn. Kinh Thánh. Câu Kinh Thánh ngắn. Vì tính cách có nhịp điệu của văn phong tuần hoàn của chúng, nên các tác phẩm hùng biện của Démosthène và Cicero được chép lại bằng những “stiques”, là những vế câu khá ngắn, biểu hiện một ý nghĩa trọn vẹn. Kinh Thánh Hy-lạp, trước tiên, rồi sau đó là bản văn Vulgata, đã bắt chước cách thức viết này bằng những câu xuống hàng ngắn để giúp hiểu được Lời Chúa và bề ngoài đồng hoá nó với các sách cổ điển lớn này; vả lại, cách viết câu ngắn này (stichométrie) cho phép tính được chiều dài và giá trị các bản sao của mỗi quyển Kinh Thánh. Nhưng, chỉ vào năm 1557 (Tân ước Hy-lạp của Robert Estienne) thì việc sử dụng mới được phổ cập để làm cho mỗi “câu ngắn” (verset) có một số thứ tự đi trước trong chương để tham chiếu được dễ dàng. So sánh với các câu thơ Do thái, câu ngắn thường gồm có hai hoặc ba yếu tố song song, hay là nửa câu thơ (hémistiches), mỗi câu được cấu tạo bằng nhiều nhóm đôi cụm âm tiết hay là những từ được nhấn mạnh (xem một mô phỏng đẹp trong tập Thánh Vịnh của Kinh Thánh Giêrusalem). Một câu hoặc một từ của sách thánh, như vậy được qui chiếu một cách dễ dàng khi người ta chỉ 1. Tựa đề của sách. 2. Số thứ tự của chương. 3. Số thứ tự câu của chương này: ví dụ Rm 5, 5; đôi khi người ta còn thêm vào những chữ a, b, c để chỉ vế thứ nhất, thứ hai, hoặc thứ ba của câu. º Phụng vụ. Câu xướng: Câu cân đối được rút ra từ Kinh Thánh: nửa thứ nhất, về in máy, được đánh dấu bằng một chữ V gạch chéo (Versus) và nửa thứ hai bằng một chữ R gạch chéo (responsum). Chữ V chỉ phần chủ tế hoặc ca xướng viên đọc hoặc hát; chữ R chỉ phần của dân chúng hoặc ca đoàn. Sau một bài đọc, trước lời nguyện, các câu ngắn có vai trò chuyển tiếp, nhưng cũng chính những câu ngắn này bắt đầu và chấm dứt mỗi giờ kinh phụng vụ —> Responsorial.

VERTU = Đức, nhân đức (do từ La-tinh virtus = sức mạnh, sự can đảm, phẩm tính của cái gì làm nên một con người, phái sinh do từ vir = người đàn ông): thái độ bền vững để hành động tốt, theo cái làm nên con người. º Người ta phân biệt các nhân đức đối thần hoặc thần hướng (vertus théologales):  là những nhân đức của con người với tư cách là, nhờ ân sủng của Thiên Chúa, con người trực tiếp được sắp đặt cho Thiên Chúa; các nhân đức trí năng (vertus intellectuelles) là những nhân đức làm cho trí tuệ có đủ khả năng tìm kiếm điều thật và dẫn dắt hành động; các nhân đức luân lý (vertus morales) là những nhân đức làm cho đủ khả năng hoạt động tốt trong cộng đoàn nhân loại. º Sujet ou siège de la vertu = Trụ sở của nhân đức: Tiềm năng mà nhân đức kết thúc bằng cách làm cho nó có đủ khả năng để hoạt động tốt: người ta phân biệt nhân đức khôn ngoan (la prudence) và các nhân đức phụ của nó trong trí năng thực tiễn (trụ sở), nhân đức công bình (la justice) và các nhân đức phụ của nó trong ý muốn, nhân đức dũng cảm (la force) và các nhân đức phụ của nó trong nộ dục; nhân đức tiết độ (la tempérance) và các nhân đức phụ của nó trong tham dục; hai nhân đức sau cùng này không là gì khác, mà là một sự tương hợp theo thói quen của các tiềm năng nộ dục và tham dục để hành động theo lý trí lành mạnh, hoặc nữa, là một thái độ tự phát của các tiềm năng này để hành động hoà hợp với cách cư xử hợp lý. º Vertus cardinales = Các nhân đức trụ: Tên gọi được dành cho bốn nhân đức luân lý (khôn ngoan, công bình, dũng cảm và tiết độ) là những nhân đức như những bản lề (cardines) mà chung quanh chúng xoay tròn toàn bộ cơ cấu của các nhân đức luân lý. º Vertus acquises = Các nhân đức thủ đắc: những nhân đức phụ thuộc vào duy nhất những nghị lực của bản chất con người và tài khéo léo của con người. º Vertus infuses = Các nhân đức phú bẩm: những nhân đức có nền tảng là ân sủng của Thiên Chúa trong tâm hồn —> Infusion º Eléments de la vertu = Các yếu tố của nhân đức: các yếu tố giúp vào bản chất và sự hoàn thiện của một nhân đức (ví dụ: sự sợ xấu hổ và sự gắn bó vào điều gì là đẹp về phương diện thiêng liêng là những yếu tố hoặc là của thành phần tích phân, của nhân đức tiết độ). º Vertus annexes ou adjointes = Các nhân đức phụ: các nhân đức có tâm lý của nhân đức chính hay nhân đức trụ hoặc các nhân đức gắn liền vào nhân đức chính dưới một khía cạnh khác mà không bị đồng hoá vào đó (ví dụ: khoan dung và dịu dàng là những nhân đức phụ của nhân đức tiết độ). º Parties subjectives de la vertu = Các phần chủ quan của nhân đức: các loại khả thể khác nhau của nhân đức sở quan (ví dụ: sự kiêng cữ, sự điều độ, sự khiết tịnh là những loại (hoặc những phần chủ quan) của nhân đức tiết độ) —> Moeurs. º Accroissement des vertus = Sự tăng trưởng của các nhân đức: điều gì cho sức mạnh, cường độ, sự thành thục, cho một nhân đức trong tâm hồn. º Tình trạng của một nhân đức tăng trưởng. º Đạo đức. Nghiên cứu thần học về sự tăng trưởng của các nhân đức, gồm có việc tìm kiếm các nguyên nhân của sự tăng trưởng này và những quan hệ của chúng: các nguyên nhân bên ngoài: ân sủng, giáo dục, lề luật; các nguyên nhân bên trong: áp dụng, lập lại các hành vi. º Thuyết về các thiên thần. Các Dũng thần: một trong các phẩm thiên thần: (Rm 8, 38; 1P 3, 22)

¨ Virtuel = Tiềm tàng: tồn tại trong tiềm thể, chưa ở trong hiện thể, nhưng về thực chất, được sắp xếp hướng đến hiện thể, và đang trên đường hoàn tất. Đối lập với khả thể đơn thuần (simple possible) và thực hữu (actuel). º Distinction virtuelle = Sự phân biệt tiềm tàng: sự phân biệt phù hợp với các hiểu biết của chúng ta chứ không phải với thực tại mà trong đó người ta muốn phân biệt một số các sự vật hoặc một số các khía cạnh (ví dụ sự phân biệt giữa trí tuệ và tình yêu trong Thiên Chúa: thực thì có Thiên Chúa trí tuệ theo cách loại suy, theo cách hiểu biết trí tuệ của chúng ta và cũng vậy, có tình yêu trong Thiên Chúa; tuy nhiên Thiên Chúa là thuần nhất và bất khả phân chia; thực sự Người là tình yêu của Người, là trí tuệ của Người).

¨ Virtualité =  Tính tiềm tàng, tiềm năng: đặc tính của cái gì là tiềm tàng. º Theo nghĩa cụ thể, khả năng nào đó của một hữu thể để trở thành sự vật này, sự vật nọ. Người ta cũng nói về những tiềm năng của một hữu thể.

¨ Virtuellement = Cách tiềm tàng (tiếng La-tinh virtualiter): một cách tiềm tàng; đối lập với formellement (formaliter: cách rõ ràng) (ví dụ trái sồi chứa cây sồi một cách tiềm tàng).

Vespéral —> Vêpres.

VESTIGE = Dấu vết (do từ La-tinh vestigium = dấu chân, dấu vết của bước đi): Chỉ cái ấn hoặc dấu in của Thiên Chúa trong mỗi tạo vật của Người. Thần học phân biệt nó với hình ảnh là cái được nêu rõ đặc tính do sự giống nhau và là cái riêng của con cái Thiên Chúa, nghĩa là các tạo vật tinh thần (créatures spirituelles). Từ thánh Augustinô, thần học trình bày những dấu vết phổ quát của Thiên Chúa Ba Ngôi là bản thể, hình dạng và trật tự mà người ta gặp được trong mỗi sự vật, hoặc nữa, là kích thước, số lượng và trọng lượng (Kn 11, 20) mà người ta cũng gặp được trong mỗi sự vật.

VÊTEMENT = Y phục (do từ La-tinh vestimentum: phái sinh do từ vestis = áo quần, y phục): tất cả những gì mà người ta dùng để che phủ thân thể của mình. º Kinh Thánh. Bên cạnh vai trò của nó là bảo vệ chống lại những sự trái thời tiết, Kinh Thánh nhận thấy ở y phục một tính biểu tượng kép: nó là dấu chỉ vừa là phẩm giá của con người, vừa là thân phận tội lỗi của con người; trong thế giới tương lai, con người sẽ được mặc lại sự vinh quang. º Phụng vụ. Vêtements liturgiques = Y phục phụng vụ, lễ phục: y phục mà các vị chủ tế và các thừa tác viên mặc để thực hiện những chức năng phụng vụ: áo trắng dài, dây các phép, áo lễ  ngoài v.v... Các y phục này thường thoái biến thành những phẩm phục phụng vụ. º Vêtements blancs —> In albis. º VTB.

¨ Vêture = Lễ mặc áo dòng: Tên gọi khác để chỉ lễ mặc áo dòng (prise d’habit).

¨ Revêtir = Mặc lấy: Trong Kinh Thánh, ẩn dụ chỉ một sự biến đổi sâu sắc hơn nhiều so với một sự thay đổi áo: thay đổi đến độ ngay cả vẻ bên ngoài cũng bị biến đổi. Như vậy, người ta mặc lấy: sự công chính Kn 5, 9; sự bất diệt 1Cr 15, 53; con người mới Cl 3, 10 và ngay cả Đức Kitô Rm 13, 14; Gl 3, 27

¨ Investiture = Sự nhậm chức. Giáo luật. Hành vi mà một người được nhận quyền sở hữu một điều gì do sự trao biểu tượng hoặc thực sự điều đó. º Trong luật Giáo hội xưa: sự trao chức: sự trao ban và cho chiếm hữu một bổng lộc của Giáo hội. º Investiture laðque = Sự trao chức do thế quyền: sự trao chức được ban cho do quyền hành thế tục mà thẩm quyền dần dần đã bị Giáo hội tranh biện. º Querelles des investures = Sự tranh cãi về việc trao chức: Sự xung đột về thẩm quyền mà từ giữa thế kỷ IX đến đầu thế kỷ XII đã đặt triều giáo hoàng đối lập với hoàng đế germanique về vấn đề trao ban các bổng lộc thuộc Giáo hội, và vào cuối cuộc tranh cãi này việc cung cấp các bổng lộc này đã được dàn xếp bởi duy nhất một mình giáo luật mà thôi.

Vétéro-testamentaire —> Testament.

VETUS LATINA = Bản dịch La-tinh cũ (tiếng La-tinh: La-tinh cũ): Bản dịch La-tinh cũ của Kinh Thánh mà các văn bản của thánh Cyprianô đã giữ lại cho chúng ta nhiều yếu tố; nó cũng được truyền lại, ít nhiều nguyên vẹn, bởi các thủ bản rời rạc từng đoạn, nhất là hai quyển sách về Tin Mừng (được chỉ bởi những chữ  k và e). Bản văn, rất xưa, gần giống với bản Antiokia và lưu giữ nhiều bài kỳ lạ đã bị mất hầu hết trong bản văn Hy-lạp. Xuất phát từ một giới ít có văn hoá, nó được viết bằng một ngôn ngữ rất nặng nề và về thể chất, nó rập khuôn trên mẫu của nó. Người ta đã nhanh chóng cảm thấy nhu cầu cần phải làm cho nó dễ hiểu hơn, như vậy đã sinh ra nhiều bản hiệu đính, ít nhiều tận gốc mà có thể một trong các hiệu đính đó được gọi là Itala. Những vết tích của bản La-tinh cũ thì rất nhiều trong các văn bản của các Giáo phụ: cũng còn những thủ bản, khoảng hai mươi bản cho các sách Tin Mừng. Một hiệu đính tuyệt vời nhất, công trình của thánh Giêrônimô, dần dần đã chiếm ưu thế và đã trở thành Bản Phổ Thông (Vulgata). Những phần còn lại của Bản La-tinh cũ, đã được Dom Sabatier góp nhặt vào thế kỷ XVIII, ngày nay đã được xuất bản, theo một phương pháp khoa học nghiêm nhặt bởi Dom B. Fischer.

VEUILLOT (Louis) = Louis Veuillot. Nhà báo, trở lại đạo ở Rôma, L. Veuillot, vào thế kỷ XIX, đã là một trong những nhà bút chiến công giáo danh tiếng nhất. gắn bó một cách ngoan cố vào các ý tưởng của mình, những ý tưởng mà trước nhất là chống lại chủ nghĩa tự do, ông đã lâu năm làm biên tập viên độc địa của nhật báo Vũ Trụ (l’Univers). Là nhà văn lỗi lạc, nhiều tác phẩm của ông đã có một thành công lớn (1813-1883).

VEUVE = Bà goá, quả phụ: Trong sách Tin Mừng, các phụ nữ thánh thiện đã đi theo Đức Giêsu hình như đã là những bà goá. Giáo hội sơ khai đã ủy thác cho họ những trách vụ trợ giúp và nhân ái. Thánh Phaolô đã cho những lời khuyên nhủ đối với hạng nữ tì của Thiên Chúa này (1Tm 5, 3-16) và sau đó có những quy định giáo luật đối với việc thánh hoá các quả phụ đã được tổ chức thành Dòng các quả phụ (Ordre des veuves).

VIA = Đường, đường lối (từ La-tinh có nghĩa là đường, con đường): Theo nghĩa tổng quát, tất cả những gì đưa từ một điểm này đến một điểm khác, vì vậy, là phương tiện, phương pháp tiến hành ngẫm nghĩ, dụng cụ lĩnh hội. º In via =  (trên đường) Còn tại thế, đang lữ hành: chỉ thân phận hiện thời của con người đang đi về nơi vĩnh phúc. Đối lập với in patria (ở trên trời, ở quê hương). Con người đang lữ hành (in via) được gọi là khách lữ hành (viateur): Giáo hội đang lữ hành (in via) là Giáo hội chiến đấu.

¨ Viateur = Người lữ hành, khách lữ hành (tiếng La-tinh viator = người đi đường): chỉ thân phận của người Kitô hữu đang trên đường tiến về quê hương trên trời, nghĩa là còn đang ở trong trần gian này. Tiếng La-tinh từ viator được phân biệt với từ comprehansor (người chiếm đoạt được): thuộc từ của người Kitô hữu đã đến trong quê hương, Đức Kitô, trên trái đất vừa là viator, vừa là comprehensor.

¨ Viatique = Của ăn đàng (của dự trữ để đi đường): bí tích Thánh Thể được ban cho những người đang hấp hối, ở ngưỡng cửa họ đang bước qua từ thế giới này sang thế giới kia. Tất cả mọi luật của Giáo hội, nếu cần, đều phải nhượng bộ trước sự cấp bách và cần thiết phải cho rước lễ lần sau hết này. º Các Giáo phụ đôi khi dùng từ này để chỉ bí tích Thánh Thể mà không quy chiếu đến những lúc sau hết này, được hiểu như của ăn thiêng liêng của toàn bộ cuộc hành trình của chúng ta trên trái đất này. º Một số người cũng dùng từ này để chỉ bí tích Thánh Tẩy và bí tích Sám hối được ban cho những người sắp chết.

¨ Convoi = Phụng vụ. Đoàn người đưa tang.

¨ Voies = Đường, đường lối. Thần học. Những con đường hoặc những phương tiện được sự suy nghĩ dùng để đi từ sự xem xét các vật được tạo dựng trở về lại sự cần thiết phải đặt ra vấn đề hiện hữu của Thiên Chúa. Từ thánh Tôma Aquinô, theo truyền thống người ta phân biệt năm đường lối: đường lối thứ nhất (première voie): đường lối suy nghĩ từ việc xem xét sự chuyển động trong thế giới; đường lối thứ hai (seconde voie): đường lối đi từ việc phân tích tính nguyên nhân thánh; đường lối thứ ba (troisième voie): đường lối đi từ việc xem xét tính ngẫu nhiên trong thế giới; đường lối thứ tư (quatrième voie): đường lối đi từ trật tự của thế giới hoặc những cấp bậc bản thể và suy ra sự hiện hữu của cái tuyệt đối; đường lối thứ năm (cinquième voie): đường lối đi từ việc xem xét tính mục đích trong thế giới và suy ra sự hiện hữu của một trí tuệ tuyệt đối. Những đường lối hướng đến Thiên Chúa này, ngày nay đôi khi được gọi là những bằng chứng (preuves) về sự hiện hữu của Thiên Chúa. º Voies spirituelles = Các đường thiêng liêng: những con đường khác nhau mà Thiên Chúa dùng để dẫn dắt các tâm hồn, những hình thức đặc biệt mà, dưới sự thúc đẩy của ân sủng, đời sống thiêng liêng của mỗi người mặc lấy. º Tu đức. Les trois voies = Ba con đường: thuật ngữ chỉ không phải là ba con đường song song hoặc trái nhau, mà là ba giai đoạn khác nhau dọc theo cùng một con đường, ba mức độ chính, được nêu rõ hơn, của đời sống thiêng liêng mà bình thường những người trung thành đáp lại ơn Chúa, đi qua. Người ta phân biệt đường thanh luyện, soi sáng, và kết hiệp. Sự phân biệt này không có gì là cứng nhắc, và mỗi giai đoạn hoặc mức độ gồm nhiều hình thức và nhiều sự khác nhau, tùy theo các ơn gọi, tính khí và những sự sắp đặt đặc biệt của sự quan phòng. º Voie purgative = Đường thanh luyện: đường mà các khởi sinh đang ở. Thực vậy, các khởi sinh, trước tiên, phải nhắm tới việc tích cực thanh luyện tâm hồn mình, thủ đắc sự tinh luyện của con tim bằng sự hối cải đối với quá khứ, sự hãm mình để bảo đảm tương lai, tranh đấu chống lại những khuynh hướng xấu hoặc nguy hiểm, xa lánh tội lỗi và những gì dẫn đến tội lỗi. º Voie illuminative = Đường soi sáng, minh đạo: đường của những người đang tiến bộ, của những người đang tiến bộ trong đời sống thiêng liêng. Nó được gọi như vậy vì trước tiên, nó gồm trong việc noi gương Đức Kitô là ánh sáng thế gian (Ga 8, 12) bằng sự thực hành các nhân đức, đặc biệt là đức mến, bằng sự chăm chỉ luyện tập đọc kinh, cầu nguyện và tất cả những gì phù hợp để phát triển sự sốt sắng và ngăn cản sự nguội lạnh. º Voie unitive = Đường kết hiệp: đường của những người, đã thanh luyện tội lỗi của mình, đã vững mạnh trong sự thực hành các nhân đức Kitô giáo, sẵn sàng nghe theo những linh hướng của Chúa Thánh Thần, chỉ còn ước mong được kết hiệp mật thiết với Thiên Chúa và năng sống trong sự kết hiệp này. Đôi khi người ta gọi họ là những người trọn lành, hạn từ này phải được hiểu trong một nghĩa hết sức tương đối.

¨ Déviation = Cách xử sự sai lệch: tiến trình mà qua đó những con người thoát ra khỏi sự kiểm soát xã hội, chấp nhận những qui phạm về cách ứng xử, về phương diện quan niệm và bề ngoài, khác với những qui phạm được chấp nhận chung trong văn hoá. Họ trở thành những người xử sự sai lệch.

Vianney (Jean-Marie) —> Jean-Marie Vianney.

Viateur, viatique —> Via.

VICAIRE = Đại diện, phó xứ (do từ vicarius = người thay thế, phái sinh do vice = áo vị trí của): Bất cứ người nào làm tròn một chức năng nhân danh một người khác hoặc dưới sự tùy thuộc của người đó. º Người ta phân biệt nhiều loại đại diện, bởi đó nhiều hình thức chức đại diện: Vicaire apostolique = Đại diện tông tòa: Giám chức được mặc lấy tính cách giám mục, cai quản một lãnh địa chưa tự lập, tùy thuộc trực tiếp vào Tông toà —> Quasi-diocèse. º Vicaire général = Linh mục Tổng đại diện, Cha Chính: Đấng Thường quyền sở tại tùy thuộc vào Đức giám mục. º Vicaire capitulaire = Đại diện kinh sĩ đoàn, giám quản giáo phận: Người được kinh sĩ đoàn bầu lên để nhân danh kinh sĩ đoàn cai quản giáo phận trong lúc trống ngôi giám mục. º Vicaire forain = Cha Quản hạt: Ngày xưa, vị giáo sĩ tách rời khỏi những người chung quanh Đức giám mục, được cử ra ngoài thành phố của giám mục: foras, foris, do đó có tên là “vicaire forain”, để phúc âm hoá đồng quê; ngày nay, đồng nghĩa với cha xứ niên trưởng (curé-doyen), hay cha quản hạt. º Vicaires paroissiaux = Các linh mục phó xứ: Người ta phân biệt các phó xứ tạm quản (vicaires-économes), các phó nhiệm (substituts, các phụ tá (auxiliaires), các cộng tác viên (coopérateurs) là những người thay thế hoặc giúp cha xứ theo những thể thức pháp lý và những nhu cầu thiêng liêng của giáo xứ.

VICE = Sự khiếm khuyết (do từ La-tinh vitium = khuyết tật): sự không phù hợp của một sự vật với bản chất của nó. Đạo đức. Nết xấu, thói xấu: khuynh hướng xấu xa của ý muốn bắt lý trí là cái chủ yếu của bản tính con người phải hành động theo. Nết xấu là cái nghịch cùng nhân đức. º Acte vicieux = Tội lỗi. º Vices contre nature = Các sự đồi bại trái tự nhiên, các sự loạn dâm. Mặc dầu mọi đồi bại đều là trái tự nhiên (thánh Tôma Sum théol 1a 1ae 71, 2) với tư cách chúng là đối nghịch với lý trí, tuy nhiên, đặc biệt người ta gọi là các sự đồi bại trái tự nhiên của mỗi số các loại dâm dục nghịch với những khuynh hướng tự nhiên của loài động vật và người ta trong những quan hệ tình dục 1. Sự làm mất đức khiết tịnh theo nghĩa hẹp (impureté) (ngày nay từ impureté có một nghĩa rộng rãi hơn nhiều) là sự tìm kiếm khoái lạc nhục dục trên chính mình. 2. Sự hư dâm (onanisme) và mọi tìm kiếm khoái lạc không phù hợp với bản chất sinh học đơn thuần của hành vi. 3. Sự đồng tình luyến ái (homosexualité) hoặc thói kê giao (sodomie) là sự tìm kiếm sự hoàn thành sinh dục và khoái lạc với một người cùng phái tính (những người đồng tính luyến ái: homosexuels, cũng được gọi là lesbiens, les biennes: những người loạn dâm đồng giới) 4. Thú dâm (bestialité): tính nghiêm trọng của tất cả các tội này được đo theo mức độ xa gần của chúng đối với tự nhiên, nghĩa là đối với quan hệ tình dục bình thường và lành mạnh, giữa chồng và vợ. º —> Fornication.

VICTIME = Con vật hy tế: Theo nguồn gốc, con vật mà các người ngày xưa dâng hiến làm của hy tế cho thần linh. º Nạn nhân: Do nới rộng, người chịu đau khổ vì sự bất công của một người nào, bị hy sinh cho những lợi ích của người khác. º Của lễ hy tế: Đôi khi, người tự hiến dâng bản thân mình làm của lễ hy tế cho Thiên Chúa, do tinh thần đền tội, đền bù, kết hiệp với của lễ hy tế của Đức Kitô chịu đóng đinh và chấp nhận trong tinh thần này, những thử thách xảy đến cho mình.

VICTOIRE = Sự chiến thắng. Kinh Thánh. Thuộc tính của Đức Kitô vào cuối trận chiến của Người chống lại Satan, biểu hiện quyền Chúa Tể của Người trên mọi quyền lực trên trời và dưới đất. º Đạo đức hoặc tu đức. Vào cuối trận chiến chống lại một đam mê xấu xa hoặc một cơn cám dỗ, từ này chỉ rằng người tội lỗi đã không nhượng bộ. º VTB.

¨ Invincible (ignorance) —> Ignorance.

Victorin —> Saint-Victor.

VICTOR de Vita = Victor de Vita. Giám mục Vita, tác giả một quyển Lịch sử cuộc bách hại của tỉnh Phi châu (Historia persecutionis provinciae Africae), chuyện kể về những thử thách các người công giáo đã phải chịu dưới thời các vua Vandales Gensevic (428-477) và Huneric (477-484).

VICTORIN de Pettau = Victorin de Pettau. Giám mục Pettau ở Pannonie vào khoảng cuối thế kỷ III. Người đã soạn thảo nhiều chú giải về Kinh Thánh và như vậy, ngài là một trong những người khởi xướng việc chú giải Kinh Thánh La-tinh († tử đạo năm 304). Người ta còn lưu giữ quyển Chú giải sách Khải huyền (Commentaire sur l’Apocalypse) của ngài.

Victorinus —> Marius Victorinus.

Vidame —> Dominus.

VIE = Sự sống, đời sống, cuộc sống: Dạng thức tồn tại, biểu hiện một sự toàn hảo đặc biệt mà theo đó hữu thể tự mình cử động, ít nhất là trong một số các thao tác đặc trưng như sự dinh dưỡng hoặc sự đồng hoá. Vậy, sự sống được nhận biết hoặc được suy đoán nhờ hoạt động tự nhiên và nội tại này. º Degrés de vie = Các cấp bậc của sự sống: người ta phân biệt ba cấp bậc lớn: la vie végétative = sự sống thực vật: sự xuất hiện đầu tiên của sự sống trong thế giới vật lý; la vie sensitive = sự sống cảm giác: được nêu rõ nhờ sự sở hữu một số các giác quan (ít nhất là giác quan xúc giác; và giác quan thị giác nơi những sinh vật hoàn hảo nhất) có khả năng hướng dẫn cử động bên ngoài của sinh vật; la vie intellective = sự sống tri thức: được nêu rõ nhờ đồng hoá các “dạng thức” trí tuệ và khả năng tự quyết định nhờ các dạng thức này. Trong thế giới vật lý, nguyên khởi mô thể (principe formel) của sự sống là hồn (âmes), nguyên nhân chất thể là chất thể sống hay là thể xác. Cấp bậc tối cao của sự sống không nhất thiết phải gắn liền với thân xác: nó không có nơi các thiên thần, cũng không có trong Thiên Chúa là Đấng mà đối với Người, sự sống, hoạt động tinh ròng nội tại của tri thức và tình yêu (ý muốn) là chính hữu thể. º Đối với nhà tâm lý học hoặc sinh vật học, sự sống là một tập hợp các hiện tượng mà ở đó người ta quan sát một số đặc tính đặc thù: sự tổ chức, sự thích ứng, sự đồng hoá, sự sinh sản; nhà tâm lý học hoặc sinh vật học tìm cách để mô tả các hiện tượng này, từ đó rút ra những phẩm tính riêng và xác định một số các định luật. º Vie de la grâce = Sự sống ân sủng: sự sống ưu đẳng được Thiên Chúa ban một cách nhưng không cho những sinh vật mà Người đã làm theo hình ảnh của Người và nhờ đó mà những sinh vật này có thể biết và yêu mến mình và yêu mến con cái của mình. Sự sống này đã được Đức Kitô ban cho những kẻ tin và là một sự thông phần vào sự sống của Đức Kitô mà tất cả mọi kẻ tin đều là chi thể của Người. º Vie chrétienne = Đời sống Kitô hữu: toàn bộ những hành vi mà con người, đã trở thành Kitô hữu nhờ bí tích Thánh Tẩy của mình, thực thi hoạt động mà bí tích Thánh Tẩy này đã làm cho nó trở nên có khả năng, và như thế, hướng về việc thực hiện mục đích riêng của người Kitô hữu, là sự kết hiệp với Thiên Chúa và các anh em của mình trong Đức Kitô. º Vie surnaturelle = Đời sống siêu nhiên: toàn bộ những hành vi mà con người, được sắp đặt cho sự hưởng kiến nhờ ơn thánh hoá là ơn làm cho con người tương xứng với mục đích này, hướng về đó một cách tự do. Thuật ngữ này, trên thực tế là đồng nghĩa với sự sống ân sủng. º Vie spirituelle = Đời sống thiêng liêng: theo nghĩa rộng, đối lập với đời sống vật chất, xác thịt, cảm tính (vie matérielle, corporelle, sensible) và chỉ hoạt động của con người với tư cách con người là tinh thần (esprit) nghĩa là trí tuệ và ý muốn; theo nghĩa hẹp, đối lập với hoạt động của con người có đối tượng là những của cải của đời sống này hoặc của thế giới này, và chỉ hoạt động nhân linh có đối tượng là những của cải thần linh mà sự sở hữu hoàn toàn được dành riêng cho đời sống mai hậu; theo nghĩa còn hẹp hơn nữa, chỉ hoạt động sau cùng này với tư cách là nó được thực thi không những bằng một cách nào đó mà còn bằng một cách mãnh liệt và sâu sắc; về phương diện này, thuật ngữ là đồng nghĩa với sự sống siêu nhiên ở một mức độ cao. º Vie intérieure = Đời sống nội tâm: thuật ngữ, trên thực tế là đồng nghĩa với đời sống thiêng liêng ở nghĩa cuối cùng; tuy nhiên, do đối lập với đời sống mặt ngoài (vie extérieure) nên nó chỉ đời sống thiêng liêng với tư cách là điều chủ yếu của hoạt động cấu tạo nên nó, trước hết là một hoạt động nội tâm, mà giá trị của các hành vi bên ngoài trước tiên là tùy thuộc vào những hành vi bên trong và những khuynh hướng chỉ huy chúng, như vậy, đời sống nội tâm bao hàm ý tưởng quý chuộng, thực hành thường xuyên việc đọc kinh cầu nguyện, nhất là trong tâm trí, nhớ lại thường ngày và âu yếm những chân lý và những sự việc thuộc về Thiên Chúa. º Vie éternelle = Đời sống vĩnh cửu; Vie divine = Đời sống thần linh: hoặc một cách đơn giản la vie = đời sống: Thuộc tính chủ yếu của Thiên Chúa trong Kinh Thánh và rất đặc biệt trong Thánh Gioan. Thiên Chúa là Thiên Chúa hằng sống hoặc là Thiên Chúa của sự sống (Tv 41, 3; 2 Mch 15, 4; Mt 16, 16; 1Tm 4, 10). Chính nhờ Ngôi Lời, trong sự Nhập thể của Người mà sự sống đã được tỏ bày (1Ga 1, 2). Chúa Cha có sự sống nơi mình thế nào, thì cũng ban cho người Con được có sự sống nơi mình như vậy (Ga 5, 26). Người đã đến để thông ban sự sống và cho sự sống dồi dào (Ga 10, 10). Từ lòng Người, tuôn ra những dòng nước hằng sống (Ga 7, 38). Người là bánh trường sinh (Ga 6, 34). Ai có Chúa Con thì có sự sống (1Ga 5, 12). Người ban sự sống cho những ai được tái sinh bởi Thần Khí Người (Ga 3, 5), những ai tin vào Người, ăn thịt Người và uống máu Người (Ga 6, 54). Cuối cùng những ai làm điều lành sẽ sống lại để được sống, những ai làm điều ác sẽ bị luận phạt (Ga 5, 20). Lưu ý rằng sự luận phạt đối lập với sự sống; không bao giờ được gọi là sự sống. Điều gì phù hợp với sự sống lại “được chịu phán xét”, hoặc “để chịu luận phạt”. Một câu ngắn tóm tắt tất cả sách Tin Mừng của Thánh Gioan và tâm điểm của sách này: Thiên Chúa đã yêu thế gian đến nỗi ban Con Một của Người để ai tin vào Con của Người thì khỏi phải chết nhưng được sống muôn đời (Ga 3, 16). º Vie contemplative = Đời sống chiêm niệm hoặc Vie active = Đời sống hoạt động: đời sống tìm cách nhất là hoạt động, xây dựng đô thị của loài người, kiện toàn các quan hệ con người. Theo thánh Tôma, người ta sẽ xác định đời sống, hoặc là chiêm niệm, hoặc là hoạt động mà mỗi người đang sống, bằng ba tiêu chuẩn sau: đời sống của người nào đó được xác định bằng cái mà trong đó người này tìm được sự vui mừng lớn nhất, điều mà người này chăm chú đến nhiều nhất, điều mà người này thích thông truyền cho bạn bè và chia phần với họ nhất (Sum théol 2a 2 ae  179, 1, c). Phải lưu ý rằng đời sống chiêm niệm, theo định nghĩa này, không có nghĩa là thể chế chiêm niệm, tuy rằng một đời sống như vậy thường cần một thể chế thích hợp; theo định nghĩa, người ta có thể thuộc về một thể chế chiêm niệm, mà trên thực tế, mặc dầu nghịch lý, không có sở thích về sự chiêm niệm hoặc về sự học tập, không cống hiến vào đó những thời giờ nhàn rỗi, không thích nói chuyện về điều đó với bạn bè, nghĩa là, nói tắt, không chiêm niệm. Và cũng vậy, đối với đời sống hoạt động. Theo định nghĩa này, đời sống chiêm niệm gần đồng nghĩa với đời sống trí tuệ và đời sống học tập, ít ra là mỗi lần mà người ta học để biết và vì tình yêu chân lý chứ không phải để hoạt động hoặc để chế tạo một cái gì. Đời sống hoạt động gần đồng nghĩa với đời sống xã hội và sự kiện toàn của nó được điều chỉnh bởi sự luyện tập các nhân đức luân lý. Thuộc về đời sống hoạt động, có những hành vi bên trong thúc đẩy hành động tốt: xét về sự đề phòng, xét mình, suy ngắm được kết thúc bằng những sự dốc lòng thực tiễn v.v... Thuộc về đời sống chiêm niệm, có những hành vi bên ngoài thúc đẩy hiểu biết tốt hơn và thấy rõ chân lý hơn: đọc sách, nghe một vị thầy, học tập v.v... Trong chế độ đức tin Kitô giáo, đời sống chiêm niệm, trọn hảo ở trên trời, luôn luôn bất toàn ở dưới trần gian này, được nêu rõ bằng việc áp dụng yêu mến và nhấn mạnh tâm trí vào việc xem xét, và ngợi khen chân lý mà đức tin nói với chúng ta và dần đưa chúng ta đến Chân lý đó. Tuy nhiên, không nên lẫn lộn đời sống chiêm niệm với đời sống trọn lành (vie parfaite): Sự trọn lành được đo theo đức ái là đức có thể được thực thi trong cuộc lữ hành của chúng ta trên trái đất, trong những công việc, tuyệt hảo, của đời sống chiêm niệm cũng như trong những công việc của đời sống hoạt động. º Vie mixte = Đời sống phối hợp: đời sống chủ yếu là chiêm niệm, nhưng hoạt động được thêm vào và tràn đầy, trong nghĩa này là nó cố gắng truyền đạt, trên phương diện xã hội, cho người khác (ví dụ: đời sống giảng dạy, đời sống “tông đồ”). º Vie commune = Đời sống chung: cách sống đặc biệt với những người khác: đời sống chung, là đời sống bao gồm những mức độ khác nhau, thường được hiểu, trong các tu hội Giáo hội có đời sống chung, là cộng đoàn cùng mái nhà, cùng bàn và cùng đọc kinh cầu nguyện. Nó cũng thường bao gồm một cộng đoàn của cải, nội quy, y phục. º Vie nouvelle = Đời sống mới: thuật ngữ thuộc Tin Mừng, chỉ một trong những phong trào Pháp sống động nhất sau Thế chiến. Một phần là phong trào gia đình, một phần là phong trào tông đồ, “Đời sống mới” tìm cách nhất là làm cho các thành viên của mình ý thức về những trách nhiệm trần thế và chính trị thuộc con người, của họ, và giúp đỡ họ trong những trách nhiệm này.

¨ Survie = Sự vĩnh tồn: sự tồn lưu của linh hồn như thực tại đang sống, sau khi chết —> Immortalité.

¨ Survivance = Sự sống sót: Sự tồn lưu của một thực tại nào đó sau sự biến mất của môi trường chung quanh bình thường của nó và những dạng thức đầy đủ của nó (ví dụ, những sự sống sót của đức tin trong một xứ đã bị giải hoá Kitô giáo).

¨ Vivifier = Làm cho sống động, làm cho linh hoạt: Ban cho sự sống và duy trì nó mãi mãi: Thần Khí của Thiên Chúa làm cho mọi sự sống động. º Nghĩa bóng: cho một thể chế một tính cách sống động: làm cho có sinh khí, bồi bổ một truyền thống; sự đổi mới phụng vụ hướng đến việc làm hồi sinh các nghi thức.

¨ Reviviscence = Sự hồi sinh: hành động hồi sinh hoặc làm hồi sinh hoặc phẩm tính của cái gì hồi sinh. º Thần học. Được áp dụng vào những hành vi bên trong tốt đẹp, đã “bị làm cho chết” hoặc bị làm cho trở nên vô ích bởi tội trọng, “hồi sinh” để được sống đời đời, nhờ sự ăn năn sám hối theo tiếp theo sau. Chỉ có những tội trước không “hồi sinh” vì một tội tiếp theo sau sự sám hối. º Cũng nói về một bí tích mà, mãi cho đến lúc đó vẫn không có hiệu quả, do một tội đã ngăn trở nó, nay lấy sự sống và sinh ra hiệu quả của nó, trong một số các tình huống, khi sự ngăn trở bên trong sự nhận được ân sủng bí tích, được rút bỏ.

¨ Vitalisme = Thuyết sinh lực. Sinh học và triết học. Học thuyết, theo đó trong mọi cá thể đều có một nguyên sinh khí (principe vital) khác biệt với hồn tư duy (âme pensante) cũng như với chất thể. º Theo nghĩa rộng, học thuyết theo đó thì các hiện tượng sống không thể thu lại thành những hiện tượng lý-hoá và biểu hiện sự tồn tại một sức sống làm cho vật chất sống động và có tổ chức.

VIEILLARDS = Kỳ lão, kỳ mục, trưởng lão: Đồng nghĩa với Presbytres (Trưởng lão) hoặc Anciens (Kỳ mục). Đã lâu và gần như khắp nơi, tuổi tác là một điều kiện để có quyền hành và thực thi quyền hành đó (xem Patres conscripti của viện Nguyên lão Rôma) do đó có sự phái sinh ngữ nghĩa âgé (có tuổi, già) —> Chef. º Chính Jéthro, cha vợ của Môsê đã khuyên ông thiết lập những thủ lãnh (chefs) để xét đoán những việc thông thường và chỉ dành riêng cho mình những trường hợp khó khăn (Xh 18, 13-26; Đnl 1, 9-17). Các thủ lãnh này là những người đã lãnh đạo các thị tộc, đã quản lý thành đô một cách tập đoàn (Đnl 19-25). Với sự thu hẹp dần dần các quyền hành của người chủ gia đình, các kỳ mục đã có một vai trò luôn luôn quan trọng hơn (Đnl 21, 18-21): đặc biệt họ có thể ban (hoặc Gs 20, 1-9 từ khước) ân bổng quyền trú ngụ cho kẻ sát nhân không cố ý. Josias, người canh tân, triệu tập họ để “đọc Lề luật” cho họ nghe (2 V 23, 1); Ds 11, 16-17 giả định rằng các vị kỳ mục lãnh nhận một sự trao chức bằng cách đặt tay (chirotonie). Vào thời kỳ các vua, giữa quyền tài phán của vua và quyền tài phán của các tư tế, quyền tài phán của các kỳ mục tiếp tục hoạt động; nó vẫn tồn tại trong và sau cuộc lưu đày (Ed 8, 1; 20, 1; Er 10, 8-14). Các kỳ mục ngồi ở các cửa của thành phố (Cn 31, 23; Đnl 21, 19). Do tương tự với các kỳ mục của dân chúng, có các kỳ mục của các tư tế là những thủ lãnh của các gia đình tư tế (2 V 19, 2; Gr 19, 1). º Vieillards de Suzanne = Các lão già trong truyện bà Suzanna: hai nhân vật ở trung tâm mẩu chuyện phụ vào sách của Ngôn sứ Đaniel, và chủ đề của nó đã hiện diện ở các hầm mộ thường được các họa sĩ các thế kỷ XVII-XVIII lấy lại. º Trong Tân ước, thể chế được gặp lại một cách rõ ràng, song song với các hội đồng của các hội đường ở tản mác: các trưởng lão (presbytres) của các thư mục vụ (Tm và Tt) thực hiện một sự giám sát, do đó có từ đồng nghĩa là épiscopes (các giám quản), và đoàn của họ có cộng đoàn phải chăm sóc nhân danh các Tông đồ-sáng lập viên. Dần dần, danh từ évêque (giám mục) sẽ được dành riêng cho vị chủ tịch và danh từ prêtres (linh mục) cho các vị kỳ mục khác. Nhưng các sử gia lại chia rẽ nhau về vấn đề có phải, lúc sơ khai, tất cả các trưởng lão (presbytres) đều có tính cách giám mục hay đơn giản chỉ có tính cách tư tế: vả lại, điều đó có thể thay đổi từ một Giáo hội này đến một Giáo hội khác. º Les 24 vieillards de l’Apocalypse = Hai mươi bốn kỳ mục của sách Khải Huyền: (ch. 4) là những nhân vật huyền bí mà Gioan chiêm ngắm trong thị kiến: họ dự phần vào quyền năng vương đế của Thiên Chúa (họ đội triều thiên vàng) và vaò sự vinh quang thiên quốc của Người (họ mặc áo trắng). Những chén hương thơm và những cây đàn hạc của họ tượng trưng những lời cầu nguyện của các Thánh và sự ngợi khen mà họ dâng lên Đấng Vĩnh Hằng. Về số của họ, người ta có thể cắt nghĩa như nói lên tổng số của Giao ước Cũ và Mới (12 tổ phụ + 12 Tông đồ).

VIENNE (Concile de) = Công đồng Viên: (1311-1312) (Công đồng chung thứ XV). Được đức Clêmentê V, giáo hoàng đầu tiên trong các giáo hoàng Avignon triệu tập. Ngài xoá bỏ Dòng Đền thờ (Ordre des Templiers) (khoá 6 của Công đồng) và mang đến một loạt các sắc lệnh về các Dòng Hành Khất, về Toà Thẩm tra v.v...

VIERGE = Trinh, khiết trinh. º Trinh nữ. Tính từ và danh từ. Người đàn ông hoặc phụ nữ không có những quan hệ tình dục.

¨ Virginité = Đức trinh khiết, đức đồng trinh: về chất thể, sự toàn vẹn thể lý của một người con gái trước khi lấy chồng. º Đạo đức. Trong ngôn ngữ Kitô giáo, chỉ, chủ yếu và theo mô thể, quyết định kiêng cữ mọi tiếp xúc xác thịt để lo những sự việc của Thiên Chúa. Nó gồm có sự thiếu vắng sự khoái lạc xác thịt và quyết tâm dâng mình trực tiếp cho Thiên Chúa. Trong nghĩa này, đức trinh khiết là nhân đức đồng thời là một bậc. º VTB.

Vierge Marie —> Marie.

VIEUX CATHOLIQUES = Phái Công giáo thủ cựu: tên gọi được dành cho những người đã phủ nhận định nghĩa về tính bất khả ngộ của Đức Giáo Hoàng năm 1870. º —> Utrecht.

VIEUX-CROYANTS = Các tín hữu thủ cựu: tên gọi được dành riêng ở Nga cho những người. do sự trung thành với những phong tục phụng vụ, mà tách rời ra khỏi Giáo hội đã được thiết lập, khi có cuộc ly khai hoặc “Raskol” thế kỷ XVII.

VIGILE = Canh thức Vượt qua, vọng Phục sinh: công việc phụng vụ được cử hành trong đêm Thứ Bảy Tuần Thánh, Chủ nhật Phục Sinh và có đối tượng là sự sống lại của Đức Kitô và sự thông phần bí tích của chúng ta vào sự sống lại của Người.

¨ Vigilance = Sự tỉnh thức: Thái độ nảy sinh trong con tim của người tín hữu do niềm hy vọng và sự mong đợi Chúa đến.

¨ Veille = Canh: Khoảng thời gian, thay đổi tùy mùa, chia đêm, nơi người Rôma. Canh một (première veille) khởi đầu vào lúc đêm xuống; canh hai (deuxième veille) vào lúc nửa đêm; canh ba (troisième veille) lúc gà gáy; canh bốn (quatrième veille) lúc rạng đông. Chính vào ngay những lúc này mà, đối với các Kitô hữu, các việc đọc kinh cầu nguyện sắp xảy ra. Đây là nguồn gốc của các Giờ kinh theo Giáo luật. º VTB.

¨ Veillée = Sự canh thức, nghi thức canh thức: Sự tập họp của các Kitô hữu lấy bớt giấc ngủ của họ để tham dự vào một hoạt động, phụng vụ hoặc không, được tổ chức vào buổi chiều hoặc trong đêm. º Chính hoạt động này.

VIGILE = Vigilô: Giáo hoàng từ 537 đến 555. Trước tiên, ngài cương quyết chống lại chính sách của hoàng đế Justianô trong vụ “Ba Chương” (Trois Chapitres); Công đồng năm 553  đã lên án “Ba Chương” này trái với ý nghĩa muốn của ngài và không sợ gạt tên ngài ra khỏi bộ hai tấm nhỏ (diptyques), nhưng sau đó, vì bị tống ngục và bệnh hoạn, Vigilô đã chấp nhận sự lên án này vào năm 554, mặc dầu có sự chống đối mạnh mẽ ở Tây phương. Ngài đã để lại những bức thư liên quan đến vụ này, và một loạt các thánh lễ được thu thập trong sách bí tích Lêô.

VIN = Rượu nho: ân huệ của Thiên Chúa ban cho loài người (St 27, 28), rượu nho tóm lại những ơn lành của Thiên Chúa (Mk 4, 4). Nguyên nhân của sự vui mừng (Tv 104, 15), nhắc lại quà tặng của trái đất được Giavê ban cho (Đnl 32, 14). Giao ước mới, cũng như giao ước cũ, được biểu hiện bằng rượu nho (Mt 9, 17) là cái trở nên dấu chỉ bí tích của Máu Đức Kitô (Lc 22, 14-20). º VTB.

VIGNE = Cây nho, vườn nho: tài sản quý báu ở Palestin, trong Cựu ước, dưới dạng ẩn dụ, chỉ dân Israel, tài sản của Thiên Chúa. Được Giavê trồng một cách cẩn thận, được bảo quản một cách trung thành suốt thời gian lịch sử, cây nho phải cho một kết quả tuyệt vời (Is 5). º Trong Tân ước, Đức Giêsu là cây nho thật (Ga 15) và sự chăm sóc cây nho này, là vương quốc của Thiên Chúa, được giao phó cho Giáo hội (Mt 21, 28-41). º VTB.

VINCENT de Beauvais = Vincent de Beauvais. Tu sĩ Đa-minh, người Pháp, có những quan hệ với thánh Louis và là người đã để lại cho chúng ta, ngoài những tác phẩm khác, còn có một tập bách khoa đồ sộ, tập Speculum Majus, mang lại lợi ích to lớn cho sự hiểu biết về thời đại của ông và đặc biệt là cho sự thông hiểu về nghệ thuật tôn giáo vào thời Trung cổ († 1264).

VINCENT FERRIER (saint) = Thánh Vinh Sơn Phêriô: Tu sĩ Đa-minh (1326-1419), nhà thuyết giảng nhân dân đã đạt được một kết quả to lớn trong khắp Âu châu các Bài giảng (Sermons) và khảo luận về đời sống thiêng liêng (Traité de la vie spirituelle) của ngài xuất phát từ một sự mạnh mẽ ước ao canh tân các giáo sĩ, các tu sĩ và các tín hữu và một sự gắn bó chặt chẽ với Giáo hội.

VINCENT de Lérins = Vincent de Lérins. Đan sĩ và là linh mục ở Lérins, qua đời trước năm 450. Ông là một trong những nhà thần học bán-Pêlagiô và đả phá học thuyết Augustinô về ân sủng. Năm 434, ông đã viết hai  Commonitoria (Qui luật hạnh kiểm) về nguyên tắc của Truyền thống như qui luật đức tin chính thống.

VINCENT de Paul (saint) = Thánh Vinh Sơn Phaolô. Nhà truyền giáo đồng quê, ngài là sáng lập viên một Hội các Linh mục Truyền giáo (Société des Prêtres de la Mission) (Dòng Lazarít) để phúc âm hoá các giáo xứ bị bỏ rơi. Chứng kiến sự khốn khổ của giáo xứ Clichy của ngài, ngài đã gia tăng nhiều phụng hội bác ái, và với sự giúp đỡ của Louis de Marillac, ngài đã thành lập Dòng các Nữ tu Bác ái (Soeurs de la Charité). Vinh sơn là kiểu mẫu của đức bác ái vào thế kỷ XVIII. Ngài huấn luyện các nhà truyền giáo và các nữ tu của ngài bằng những bức thư, những cuộc nói chuyện của ngài, là những cái đã được xuất bản. Khắt khe với chính mình, nhưng đơn giản, thẳng, thực tế, Vinh Sơn (1581-1660) là con người của Thiên Chúa, chủ yếu nhiệt tâm phục vụ người khác.

VINDICTE = Sự trừng phạt: danh từ được dành cho sự báo thù khi nó là nhân đức, nghĩa là chính đáng và được thực thi chống lại kẻ phạm tội bởi thẩm quyền hợp pháp, vì lợi ích của cộng đoàn nhân loại.

¨ Vindicative (peine) = Oán vạ, phạt vạ —> Peine.

¨ Vengeance = Sự báo thù, sự trả thù: Hành vi mà người ta tự ý mình bắt một người khác phải chịu một hình phạt đáp trả một sự xúc phạm đã lãnh nhận. Sự báo thù chỉ có thể được thực thi một cách chính đáng dưới thẩm quyền hợp pháp; nếu không, nó xuất phát từ sự không chính đáng.

VIOL = Sự hiếp dâm: Sự lạm dụng một người phụ nữ bằng bạo lực.

¨ Violence = Bạo lực, sự cưỡng bức: Mọi tình huống bên ngoài mang thiệt hại đến cho sự tự do. Nó có thể là thể lý hoặc tinh thần; sự sợ hãi nghiêm trọng và bất công. Trong cả hai trường hợp, nó đương nhiên phải thu hẹp hoặc cả xoá hết, tùy trường hợp, trách nhiệm của chủ thể chịu sự cưỡng bức, do đó làm cho hành vi mà chủ thể đã có thể làm, trở nên vô hiệu, cho dầu là hành vi gì: hành vi tài phán, khế ước, hôn phối, tội phạm v.v... º Non-violence = Sự bất bạo động: Thái độ dứt khoát từ chối sự bạo động riêng của mình và thủ đoạn phá rối thụ động các mệnh lệnh của một chính thể mà người ta bài xích.

¨ Violent = Có tính cưỡng bức, mãnh liệt: Cái gì bị áp bức hoặc thái quá. º Đối lập với tự nhiên, tự phát hoặc có chừng mực.

¨ Violation = Sự xâm phạm, sự vi phạm: Sự làm dơ nhớp nghiêm trọng một nơi thánh: nhà thờ, nhà nguyện, nghĩa địa giáo xứ, vì những lý do khác nhau: giết người, các bạo lực có đổ máu, các sử dụng vô đạo hoặc bất xứng v.v... º Sự phạm nặng nề đến kỷ luật Giáo hội (ví dụ sự vi phạm ngày Chủ nhật).

Virginité —> Vierge.

Virtualité, virtuel, virtuellement —> Vertu.

Visage —> Vision.

VISHNOU = Thần Vishnu: vị thần trong kinh Vêđa, có một tầm quan trọng tăng dần kể từ những thế kỷ IV-III trước CN, và trở thành một trong hai hoặc ba vị thần chính kể từ thế kỷ IV sau CN trong Ấn-độ Ba la môn. Vị thần này được nêu rõ do sự kiện việc phụng tự vị thần này đã làm lu mờ nhiều bộ mặt thần linh không thuộc kinh Vêđa, các bộ mặt thần linh này được xem như những biểu hiện kế tiếp nhau của cùng một vị thần tối cao trong các văn bản vishnu của thời trung cổ Ấn-độ. º —> Hindouisme. Avatar.

VISION = Sự thị kiến. Thần học. Ngoài nghĩa thông thường, từ này chỉ hành vi mà các vị có phúc nhìn thấy Thiên Chúa trong Ánh Sáng Vinh Quang. º Hành vi mà người ta thấy một hữu thể siêu lịch sử (trans-historique) hoặc cánh chung —> Charisme. º Vision béatifique = Sự hưởng kiến, sự phúc kiến: sự nhìn thấy Thiên Chúa cách trực tiếp, không qua trung gian, mà các kẻ lành sẽ được trong thành Giêrusalem trên trời, và là cái cấu tạo nên cái chủ yếu của hạnh phúc của họ. Kinh Thánh, bằng đủ thứ loại bản văn, làm cho chúng ta hiểu rằng đời sống vĩnh cửu gồm trong một sự hiểu biết Thiên Chúa: bây giờ chúng ta thấy lờ mờ như trong tấm gương, nhưng lúc đó, sẽ là mặt giáp mặt (1 Cr 13, 12); sự sống đời đời, đó là họ nhận biết Cha, Thiên Chúa duy nhất và chân thật (Ga 17, 3); chúng ta sẽ nên giống như Thiên Chúa vì Người thế nào, chúng ta sẽ thấy Người như vậy (1Ga 3, 2). Vấn đề thần học về sự hưởng kiến gồm có việc chứng tỏ làm sao có thể có, hoặc làm sao không có thể có một thị kiến hiểu biết như vậy. Thật vậy, về Thiên Chúa, không có ý tưởng thích đáng khả thể, hoặc về species (ảnh niệm) người ta chưa biết Thiên Chúa, trong khi mà người ta biết Người qua trung gian. Nói rằng, sự phúc kiến được hứa ban cho con người, đó là nói rằng tâm trí là capax Dei, có khả năng về Thiên Chúa, nhờ ân sủng của Thiên Chúa mà có khả năng hiểu thấu được Thiên Chúa, chạm đến Thiên Chúa, mà không có ý tưởng được tạo ra hoặc ảnh niệm (species) trung gian và chỉ có sự phấn khởi này của tâm trí là hạnh phúc của con người.

¨ Visionnaire = Người có thị kiến: Người có hoặc tin là mình có những thị kiến. º Người có ảo tưởng: Người có những ý tưởng quá đáng hoặc những lý thuyết không thể kiểm soát được. º Thần học. Người linh kiến: Người thật sự dễ bị phụ thuộc vào những hiện tượng siêu nhiên ngoại thường.

¨ Voyant = Người có thiên nhãn. Kinh Thánh. Từ xưa và hiếm để chỉ vị ngôn sứ (1Sm 3, 9). Người có thiên nhãn chẳng những là một người linh kiến mà còn là một người thầy bói: người này bảo vệ sự tinh tuyền của tôn giáo và trả lời những câu hỏi ý kiến của các tín hữu về những việc thuộc lãnh vực riêng tư. Người có thiên nhãn là tổ tiên của các ngôn sứ lớn. º Lịch sử. Người linh thị: chủ thể của một thị kiến siêu nhiên: những người linh thị Fatima.

¨ Visage ou Face de Dieu = Mặt, Nhan thánh Thiên Chúa: nghĩa chủ động: cái nhìn mà Thiên Chúa mang đến và người tội lỗi ngoảnh mặt đi khỏi (St 3, 8); đặc biệt, sự phán xét báo oán của Thiên Chúa bị xúc phạm (Tv 9, 4) hoặc ngược lại. Sự bảo vệ nhân ái của Thiên Chúa bao quanh kẻ trung tín với Người (Tv 31, 21; 80, 8 v.v...). Nghĩa thụ động: Thiên Chúa như Người mặc khải về mình hoặc hiện ra (Xh 33, 13); đặc biệt đối tượng tối cao của phúc thật của con người và một từ đồng nghĩa của nó là “Danh Thánh” (Nom) (Tv 24, 6. Xem Kh 22, 4 v.v...).

¨ Réviseur = Người hiệu đính: ngày xưa viên chức của Phòng Chưởng ấn, sau đó là của Phòng Biên niên, phụ trách việc trình bày nội dung của các đơn thỉnh cầu bằng những hạn từ của Giáo luật và những qui luật của Phòng Chưởng ấn. º Người xét duyệt: Ngày nay, người thuộc Giáo hội được Thánh bộ Nghi thức đặc trách xem xét các văn bản về các Tôi Tớ Thiên Chúa về phương diện đức tin và các tập tục tốt trong những vụ án phong Chân phước.

¨ Révision de vie = Sự kiểm điểm đời sống: một trong những thuật ngữ chính yếu của Công giáo Tiến hành là phong trào đã đặt ra nó và chỉ có phong trào này mới hiểu nó rõ ràng. Cha J. Bonduelle đã định nghĩa nó (trong Đời sống thiêng liêng: Vie spirituelle tháng 4 năm 1961) ở hai tầm mức: một bên là được đặt chung lại với nhau đối với những thành viên hoạt động, được thực hành trong đội Giáo hội (équipe d’Eglise) và từ những sự kiện đời sống, qui chiếu đến Tin Mừng và trong một tinh thần cầu nguyện là tinh thần luyện tập cái nhìn của người tín hữu và tu chỉnh nó để giáo dục đức tin; một bên nữa là, vượt cả mọi phương pháp và mọi sự luyện tập, sự soi sáng đôi mắt của tâm hồn (Ep 1, 18) và trong bối cảnh “xem-xét-làm” vận dụng đặc biệt các ơn hiểu biết và ơn biết lo liệu. Có giá trị ngay từ mức độ thứ nhất, sự kiểm điểm đời sống chỉ hoàn toàn là chính nó nếu mức độ thứ hai đến làm cho nó đầy đủ.

¨ Vue = Thị giác. Cái nhìn: Một trong năm giác quan bên ngoài, cao quý nhất và thông hiểu nhất, chính vì vậy mà người ta qui hành vi của giác quan này cho chính trí tuệ: một cái nhìn thiêng liêng, một cái nhìn nội tâm. Đối tượng của thị giác là màu sắc.

¨ Voir = Thấy, nhìn thấy. Hơn là nắm bắt bằng mắt, nhìn thấy hàm chứa trực giác tôn giáo, đặc sủng trí tuệ đi trước hoặc bổ túc đức tin (Tv 63, 13; Is 40, 5); tiếp nhận một mặc khải, một giấc mơ siêu nhiên (Đn 4, 6). Trong Tân ước, đặc biệt là trong thánh Gioan (1, 46; 3, 11-32; 14-7) từ này thường có nghĩa là, nhờ ân sủng, bên kia những sự việc hữu hình, phân biệt được những thực tại của đức tin mà sau đó người ta phải làm chứng. Với Đức Giêsu là chủ thể, thấy chỉ khả năng của Người soi thấu tận trong đáy các tâm hồn (Ga 1, 38-48 hoặc cả Lc 18, 24; 19, 41). º VTB.

¨ Voir-juger-agir = Xem-xét-làm: Ba động từ xác định phương pháp được đề nghị cho các chiến sĩ của Công giáo Tiến hành.

¨ Visite = Sự kinh lý. Sự thăm viếng: Dạng thức thực thi quyền tài phán của một vị bề trên Giáo hội hoặc dòng tu, trong mục đích sửa chữa những lạm dụng, làm tôn trọng kỷ luật, cho những chỉ thị mục vụ v.v... Như vậy, các sự kinh lý của Đức giám mục (visites épiscopales) trong các giáo xứ, các sự kinh lý của các bề trên (visites des supérieurs) trong các nhà thuộc Dòng hoặc Hội dòng của họ. º Visite de Dieu = Sự viếng thăm của Thiên Chúa: sự xét xử hoặc sự nhận định mà Thiên Chúa thực thi. Từ sách Ngũ thư, từ này được dùng với nghĩa kép là sự phạt (Is 10, 3) và hình phạt (luôn luôn trong Gr) hoặc sự an ủi và sự hảo tâm (Is 60, 17; Lc 19, 44; 1, 78). º VTB.

¨ Visiteur = Vị kinh lý: Người đại diện của một vị bề trên Giáo hội hoặc dòng tu để thực thi quyền kinh lý. Thường nói lên một đặc sứ của Toà Thánh; lúc đó người ta nói là vị kinh lý tông toà (visiteur apostolique).

¨ Visitation = Sự thăm viếng, lễ thăm viếng: tên gọi được dành cho sự gặp gỡ của Đức Trinh Nữ Maria và người chị họ của Người là bà Elisabét như được thuật lại trong Lc 1, 39-57. Việc cử hành phụng vụ biến cố này (ngày 2 tháng 7) bắt nguồn từ sự tôn sùng của dòng Phanxicô năm 1623. Từ năm 1401, được ghi vào lịch của Giáo hội hoàn vũ, lễ này đã lan tràn nhanh chóng. Nhật tụng hiện nay có từ năm 1608. º Religieuses de la visitation —> Visitandines.

¨ Visitandines = Các nữ tu Dòng Thăm Viếng: Dòng được thành lập năm 1610, dưới tên là Dòng Đức Bà thăm viếng (Visitation Sainte Marie) do thánh Phanxicô Salesiô với sự cộng tác của thánh nữ Jeanne de Chantal. Trước tiên, Dòng có mục đích là phục vụ người nghèo, đồng thời chiêm niệm. Nhưng sự đổi mới này không được chấp nhận và Dòng Thăm Viếng trở thành một Dòng có nội vi, nhưng dầu sao thì những người có sức khoẻ kém hơn cũng có thể vào được.

Vitalisme —> Vie.

VITANDUS = Phải xa lánh: Đối lập với toleratus (người bị vạ tuyệt thông mà người ta có thể lui tới), người bị vạ tuyệt thông mà người ta không được phép có những quan hệ (Giáo luật điều 2258). Điều đó giả định một vạ tuyệt thông chỉ danh, tòng nhân, do Đức Giáo Hoàng đưa ra và được chính thức công bố và xuất phát từ một án quyết pháp lý.

VITORIA (François de) = François de Vitoria. Tu sĩ Đa-minh người Tây-ban-nha († 1546) được đào tạo ở Đại học Paris và đã dạy học trong vòng 22 năm tại Đại học Salamanca với một uy tín mà người ta có thể tìm thấy trong con số và giá trị các môn đệ của ngài. Ảnh hưởng của ngài lan đến tận chính sách tổng quát của Tây-ban-nha và sự lập pháp thuộc địa của quốc gia này. Hiện tại người ta còn nhớ lại nhất là ngài đã là cha đẻ của luật pháp quốc tế.

VIVEKANANDA = Vivekananda. Môn đệ của Ramakrishna, có văn hoá và nhiệt thành, đã tham dự hội nghị quốc tế danh tiếng về các tôn giáo ở Chicago năm 1893 và cố gắng tổ chức phong trào tu đức nảy sinh chung quanh thầy mình trên một căn bản nối kết tính tôn giáo Ấn-độ vào tính hữu hiệu Tây phương (1862-1902). Dòng Ramakrishna mà ông là người tổ chức kết hợp vào sự khai tâm một kinh Vêđanta được đơn giản hoá và những hình thức có thể chấp nhận nhất của lòng đạo đức Ấn-độ giáo, sự hoạt động xã hội và truyền giáo ở Đông phương cũng như ở Tây phương.

Vivifier —> Vie.

Vocale, vocation —> Voix.

VOEU = Ước nguyện (do từ La-tinh vostum): ước muốn hoặc ý hướng được xác định và cương quyết (ví dụ bí tích được lãnh nhận in voto (trong ước nguyện) vừa lúc mà đức tin của người tín hữu mở ra đón nhận ân sủng mà bí tích ban cho). º Lời khấn: Lời hứa với Thiên Chúa. Người ta phân biệt các Lời khấn tư (voeux privés) (không có nhân chứng, hoặc không chính thức) và các Lời khấn công (voeux publics) (ví dụ các lời khấn dòng). º Voeux de religion = Các lời khấn dòng: Các lời hứa với Thiên Chúa và với một vị bề trên dòng là dấn thân vào trong con đường theo các lời khuyên Tin Mừng bằng đời sống dòng tu —> Profession. º Người ta còn phân biệt các lời khấn đơn (voeux simples) hoặc các lời khấn tạm hoặc các lời khấn trọn và các lời khấn trọng thể (voeux solennels) chỉ duy nhất là những lời khấn trọn. Theo Giáo luật, các lời khấn này về phương diện khó nghèo, là đầy đủ hơn các lời khấn đơn trọn là những lời khấn cho phép tự do sử dụng di sản của tổ tiên hoặc gia tài mong đợi.

¨ Ex-voto = Như đã khấn hứa (thuật ngữ La-tinh có nghĩa là: vì có lời khấn): Đồ vật được dâng lên cho Thiên Chúa hoặc các thánh của Người để tỏ lòng biết ơn vì một ân huệ hoặc để làm tròn một lời khấn. Thường nhất là tấm bia được đặt trên vách một đền thờ vì mục đích này.

¨ Votif = Liên quan đến lời khấn: gắn liền vào một lời khấn: offrandes votives = Lễ vật tạ ơn. º Căn cứ vào một ước muốn: messes votives = các thánh lễ khấn nguyện, các thánh lễ ngoại lịch: Các thánh lễ được cử hành một cách không tính đến nghi lễ được ghi trong lịch, hoặc vì một sự sùng kính cá nhân của vị chủ tế hoặc do một sự ước muốn mà Đức giám mục sở tại hoặc các tín hữu tỏ bày trong một số tình huống. Phụng vụ Rôma đã biết sự có thể thay thế kinh thần vụ trong ngày bằng một Kinh thần vụ ngoại lịch (office votif).

¨ Dévot = Người sùng mộ, người sùng kính: Người mà, trên phương diện tôn giáo, sốt sắng cầu nguyện và phục vụ Thiên Chúa. º Introduction à la vie dévote = Đưa vào đời sống sùng mộ: tác phẩm của thánh Phanxicô Salêsiô, xuất bản lần thứ nhất năm 1609, một thứ sách chỉ nam cho các Kitô hữu đang sống trong thế gian, quyển sách bậc thầy của nền tu đức hiện đại. º Trong hậu bán thế kỷ XVII, từ này thường được cho là xấu để chỉ người sùng mộ giả dối, người làm bộ đọc kinh, người giả hình. Nghĩa xấu này thường vẫn còn và ngày nay làm lu mờ một phần nghĩa nguyên gốc. º Xã hội học tôn giáo. Phạm trù điển hình học tập hợp thiểu số sốt sắng mà, trong khung cảnh công khai, không hài lòng về những sự giữ luật nghiêm nhặt và trong khung cảnh riêng tư, vẫn duy trì một sự tôn sùng gia đình —> Dissidents. Conformistes. Saisonniers. Fidèles.

¨ Dévotion = Sự tôn sùng, sự sùng kính (do từ La-tinh devotio = sự gắn bó; cùng gốc với devovere = khấn hứa). Thần học. Sự sốt sắng vội vã phục vụ Thiên Chúa trong lời ngợi khen, phụng tự, kinh nguyện; sự gắn bó vào việc phục vụ Người. Hành vi của nhân đức thờ phượng. Từ các thế kỷ XVI-XVII, sự thực hành tôn giáo đặc biệt mà Giáo hội đề nghị hoặc cho phép, và gồm có một số các hành vi có liên quan đến một đối tượng được xác định trên phương diện tôn giáo (các sự mầu nhiệm, các con người hoặc cả sự vật vật chất có tương quan với Thiên Chúa) mà trên đó sức quyến rũ đưa linh hồn đến chỗ cố định các ưa chuộng đặc biệt của mình, để tìm thấy ở đó một phương cách phục vụ Thiên Chúa tốt hơn; sự tôn sùng sự Khổ Nạn của Đấng Cứu Thế, sự tôn sùng Thánh Tâm, sự tôn sùng Thánh Thể, Đức Maria, Tràng hạt Mân Côi, Thánh giá v.v... º Devotio moderna = Phong trào sùng mộ tân thời: từ này chỉ phong trào tu đức phái sinh tại Pays-Bas vào cuối thế kỷ XIV, dưới sự thúc đẩy của Gérard Grote và các Huynh đệ Sống chung (Frères de la vie commune) (đến sau, trở thành các Kinh sĩ Windesheim). Trong các tác giả tu đức danh tiếng nhất của phong trào này, phải kể đến Thomas a Kempis, mà từ nay là tác giả chắc chắn sách Gương Phúc (Imitation). Nhờ nhất là tập sách tu đức này mà phong trào sùng mộ tân thời đã gây được một ảnh hưởng thật rộng lớn trên nền tu đức Tây phương vào cuối thời Trung cổ và trong thời kỳ hiện đại. Phong trào sùng mộ tân thời đã được nêu rõ đặc tính vừa do sự ước ao cải cách hàng giáo sĩ và các tín hữu, vừa do sự trở về với những khái niệm Tin Mừng đơn giản và thực tiễn về mặt tu đức.

Voies —> Vie.

VOILE = Khăn che, màn che: tấm vải dùng để che giấu một cái gì. º Kinh Thánh. Voile du temple = Màn đền thờ: Bức màn nặng, ở Giêrusalem cũng như ở sa mạc (Xh 26 và 40), phân cách Nơi Thánh với Nơi Cực Thánh là nơi có Hòm bia. Phía trước, một bức màn khác đã đóng kín cửa vào Nơi ở của Thiên Chúa (xem Dt 9, 3). Lý do tồn tại của các bức màn này là cái gì là thánh và thần linh đều phải không thấy được, không bị dơ nhớp bởi những cái nhìn của loài người. Thánh Phaolô (2 Cr 3, 13) nhắc lại rằng chính ông Môsê đã phải mang một khăn che để con mắt ông không chạm tới lò lửa, nơi mà từ đó Thiên Chúa nói chuyện với ông. Các sách Tin Mừng thuật lại rằng, khi Đức Kitô sinh thì, thì Màn bị xé rách trọn vẹn, biểu tượng sự chấm dứt Giao ước Cũ. º Remise du voile = Sự phủ khăn che mặt: hành động dùng một khăn để che đầu một người phụ nữ, tỏ dấu e thẹn hoặc thuộc về. Từ lâu, đây là một nghi lễ của hôn phối —> Poêle. Ngay từ trước thế kỷ V, sự thánh hiến các trinh nữ được chú ý chính yếu về việc phủ khăn che mặt. Từ thời Trung cổ, sự chúc lành và sự phủ khăn che mặt là thành phần của sự thánh hiến các trinh nữ ở trong nội vi. Do đó có thuật ngữ: prendre le voile (đội lúp, đội khăn che): vào dòng (nữ), đi tu (dòng nữ). º Phụng vụ. Voile huméral = Khăn vai: khăn choàng dài bằng lụa được đặt trên vai và các đầu mút của nó dùng để phủ tay của người mang hoặc dâng lên một đồ vật. º Voile du calice = Khăn che chén thánh: tấm vải xứng hợp với màu sắc của các phẩm phục phụng vụ, che phủ chén thánh và đĩa thánh trước và sau phụng vụ Thánh Thể. º Heure du voile = Giờ kinh hoàng hôn: Kinh thánh vịnh dài mà trong nghi thức cốp được đọc lúc hoàng hôn.

¨ Révélation = Sự mặc khải: Nghĩa chủ động: hành vi mà Thiên Chúa tiết lộ cho loài người biết ý định cứu độ của Người và làm cho họ biết mình. Thiên Chúa tự mặc khải mình trước tiên là trong toàn bộ lịch sử của dân Israel bằng những biến cố-dấu chỉ mà các ngôn sứ có trách vụ phải giải thích ý nghĩa; bằng những thị kiến, những giấc mơ, những lời nói được Thiên Chúa linh hứng và ý nghĩa được các ngôn sứ truyền đạt, bằng sự suy tư được gợi hứng bởi những người khôn ngoan. Sau nữa và cuối cùng Thiên Chúa tự mặc khải mình trong Con của mình là Đức Giêsu Kitô, trong sự chết-sống lại của Người mà ý nghĩa được cho bởi sự dạy dỗ của Đức Giêsu, những lời nói của các Tông đồ được Thần Khí của Thiên Chúa linh hứng và được thông truyền cho tất cả các Kitô hữu trong cùng một Thần Khí là Đấng làm cho Giáo hội sống động —> Prophétie. º Nghĩa thụ động hoặc khách quan: cái gì được mặc khải và Giáo hội là kho tàng của cái được mặc khải đó và có trách vụ chuyển đạt và bảo vệ nó. Chỉ một mình Giáo hội, dân của sự Mặc Khải, biết được điều gì đã được mặc khải cho mình, ấn định các Kinh Thánh (hoặc được ấn định bởi Thiên Chúa về những Kinh Thánh thật phải giữ lại và những Kinh Thánh không được giữ lại) và chuyển đạt ý nghĩa của chúng và tất cả những gì cần thiết để hiểu chúng kỹ lưỡng. º Révélations privées = Những mặc khải riêng tư: Trái với sự Mặc Khải, những mặc khải riêng tư không dành cho toàn thể Giáo hội của mọi thời đại và mọi nơi chốn, nhưng cho một người hoặc một giới, của một thời kỳ nhất định, để tăng cường đức tin hoặc để dấy lên một phong trào sốt sắng, chúng không được truyền đạt bởi những thừa tác viên chính thức của sự Mặc Khải, những ngôn sứ và những Tông đồ của Đức Giêsu Kitô và không đòi hỏi một sự tán đồng của đức tin thần hướng. Dầu sao, chúng cũng phải  tôn trọng và được nghe trong tất cả chừng mực mà phẩm trật Giáo hội tỏ rõ thái độ bằng cách phê chuẩn chúng. º Révélation primitive = Sự mặc khải thời sơ khai: sự mặc khải được giả định là đã được tỏ ra cho những con người đầu tiên và đã được truyền đạt cho toàn thể nhân loại hoặc bị mất đi ở đâu đó trong khi truyền đạt hoặc bị hư mất. Một số các nhà thần học đã muốn giải thích bằng giả thuyết này một số còn lại của niềm tin chân chính vào Thiên Chúa Đấng Tạo Hoá, vào sự Quan Phòng, vào sự bất tử của linh hồn, nơi một số các dân tộc hoặc ngược lại, trách nhiệm của những người không giữ cái gì cả. º VTB.

¨ Révélé = Được mặc khải. Điều được mặc khải: nói lên phẩm tính của một phát biểu hoặc một học thuyết được chứa đựng trong sự mặc khải. Người ta phân biệt: 1. Le révélé formel ou immédiat = Điều mặc khải minh nhiên hoặc trực tiếp: tất cả những gì có thể nhận biết trực tiếp trong Sách Thánh, hoặc một cách minh nhiên, hoặc một cách mặc nhiên (ví dụ: mọi người đều được Đức Kitô cứu độ, vậy, Đức Trinh Nữ Maria cũng vậy). 2. Le révélé virtuel = Điều mặc khải tiềm ẩn: điều mà trí tuệ tin (intelligence croyante) thấy như được hàm chứa trong điều mà Thiên Chúa đã mặc khải, nhưng bằng cách đi qua một lý luận mà một trong các tiền đề được mượn ở tri thức tự nhiên. º Người ta cũng phân biệt điều được mặc khải một cách thiết yếu vì điều đó vượt quá những khả năng của lý trí (ví dụ: ý định cứu độ của Thiên Chúa trong Đức Kitô) và điều được mặc khải do ngẫu trừ, vì sự yếu đuối của con người, bởi vì điều đó có thể được biết bằng lý trí (ví dụ: sự hiện hữu của Thiên Chúa). º Donné révélé = Kho tàng mặc khải: hoặc “dépôt révélé”, toàn bộ những sự kiện và giáo lý được Thiên Chúa ban trong suốt sự phát triển lịch sử của sự mặc khải, được Giáo hội giữ và dùng làm nền tảng cho việc nghiên cứu đức tin nơi nhà thần học.

Voir —> Vision.

VOIX = Tiếng nói (do từ La-tinh vox, vocis): âm thanh được phát sinh do thanh quản và nhờ đó mà con người tự bày tỏ mình bằng cách nói hoặc hát. º Kinh Thánh. Thuyết nhân hình chỉ cách thức Thiên Chúa thông truyền cho loài người khi Người đích thân làm cho con người nghe mình (Xh 15, 26; 19, 4). º Phụng vụ. Người ta phân biệt điều mà vị chủ tế đọc clara voce, to tiếng, chỉ một mình mình nghe. º Giáo luật. Oraculum vivae vocis = Ân huệ bằng miệng: sự nhượng một đặc ân được diễn tả bằng tiếng nói mạnh mẽ mà đôi khi có thể xin xác nhận bằng văn bản. º Âm nhạc. Bè: Phần lời của một bài nhạc.

¨ Univocité = Tính đơn nghĩa: đặc tính của cái gì là đơn nghĩa —> Equivocité. Analogie.

¨ Univoque = Đơn nghĩa (do từ La-tinh univocus = chỉ có một nghĩa). Luận lý. Đặc tính của một ý niệm hoặc hạn từ chỉ có một nghĩa khi nó được áp dụng vào những sự việc khác nhau (ví dụ: động vật, được áp dụng cho loài có vú hoặc loài chim). Đối lập với dị nghĩa (équivoque) và tương tự (analogue).

¨ Vocation = Ơn gọi, ơn thiên triệu, sự gọi (do từ La-tinh vocare = kêu, gọi): sự kêu gọi của Thiên Chúa đến cùng đức tin và sự sống vĩnh cửu, sự mời gọi con người chấp nhận ơn lành của sự cứu độ. º Đó là hành vi đầu tiên của Thiên Chúa áp dụng sự Cứu Chuộc của Người, đúng theo ý định của Người (Rm 11, 29). Đó cũng là sự kêu gọi đi theo Đức Giêsu (Pl 3, 14) và nghe Tin Mừng (Mt 28, 19-20). Ơn gọi này là phổ quát và nó là thánh (Rm 1, 7; 2 Tm 1, 9; Dt 3, 1). º Những sự kêu gọi hoặc ơn gọi đặc biệt mà Thiên Chúa gởi đến cho một số trong các kẻ Người đã chọn được làm cho nghe hoặc qua trung gian (Saolô) hoặc trực tiếp (Samuel) hoặc qua bản năng hay lời nói bên trong. Không có một ơn gọi nào là ép buộc (Giuđa), nhưng Thiên Chúa không bị giới hạn trong những sự lựa chọn của Người và Người gọi ai mà Người muốn (Mc 3, 13). º Vocation religieuse = Ơn gọi tu trì: sự kêu gọi của Chúa Thánh Thần để đi theo Đức Kitô trong một hình thức sống đặc biệt nào đó (kể cả ít nhất là sự độc thân vì Chúa). º Vocation sacerdotale, vocation ecclésiastique = Sự gọi vào hàng linh mục. Sự gọi vào hàng giáo sĩ: sự gọi bên ngoài của Giáo hội, bằng tiếng nói của Đức giám mục, xin một chủ thể được xét là xứng đáng và đủ tư cách, đảm trách nhiệm vụ của chức linh mục hoặc tất cả mọi chức năng khác trong Giáo hội. º VTB.

¨ Invocation = Kinh khẩn cầu: Kinh kêu xin giúp đỡ. º Vào thời Trung cổ, công thức khởi đầu của các hiến chương hoặc các bằng cấp và nài xin sự chúc lành của Thiên Chúa. º Sous l’invocation de (Eglise) = Dưới sự phù hộ của (Nhà thờ): Nơi phụng tự được cung hiến cho sự bảo trợ của một vị thánh nào đó hoặc một mầu nhiệm nào đó của Thiên Chúa.

¨ Advocatio ecclesiae = Chức công tố Toà thánh: Chức công tố, chức vụ của một công tố viên Giáo hội, lãnh chúa thế tục hoặc quan chức đảm trách việc bênh vực các Giáo hội và bảo vệ tài sản của các Giáo hội. º Toàn bộ các quyền lợi và quyền hành gắn liền với chức vụ này. º Lãnh thổ mà trên đó thẩm quyền của một công tố viên Giáo hội được thực thi.

¨ Avocats consistoriaux = Luật sư đoàn cạnh toà án Rôma: Đoàn luật sư cao cấp bên cạnh toà án Rôma; gồm mười hai thành viên, giáo dân và giáo sĩ mà nguồn gốc lên tận ít nhất là thế kỷ VI. Ngoài những đặc quyền khác, các luật sư này có những đặc quyền bảo vệ những vụ án phong chân phước và phong thánh và biện hộ trước các toà án của Thành đô Vatican. º Avocat du diable = Công tố viên trong toà án phong thánh: Trong những vụ án phong chân phước và phong thánh, tên gọi thân mật dành cho vị Chưởng tín (Promoteur de la foi) vì vị này, mặc nhiên, phụ trách việc tranh cãi về sự thánh thiện của người Tôi Tớ của Thiên Chúa mà người ta đang thẩm cứu vụ kiện.

¨ Révocation = Huỷ bỏ, phế bãi, thu hồi: ngày xưa, sự huỷ bỏ một sự nhượng lại bổng lộc, như vậy là lấy lại bổng lộc đó. º Ngày nay, thu hồi một quyền lợi, một luật, một đặc ân, một ân huệ nào đó do một bề trên của Giáo hội ban, theo những thể thức khác nhau.

Volontaire, volontarisme, volonté  —> Vouloir.

VOLUPTÉ = Sự khoái lạc (tiếng La-tinh: voluptas, phái sinh do volup = dễ chịu, thú, khoái, gắn liền với từ Hy-lạp elpomai = hy vọng, mà gốc chung tiếng Phạn là var = lựa chọn, ước muốn, mà do đó cũng phái sinh từ velle = muốn): sự vui thú gắn liền với một hành vi tình yêu, hoặc do ý muốn tinh tuyền (sự vui mừng thiêng liêng sâu sắc) hoặc do các giác quan. º Từ volupté để chỉ sự vui mừng thiêng liêng được gặp nhất là trong thời kỳ thượng cổ (thánh Augustinô).

VONIER (Auschaire) = Viện phụ Dòng Bênêđitô Buckfast (Anh). Các tác phẩm khác nhau của ngài, đặc biệt hơn, là các tác phẩm có liên quan đến Giáo hội và bí tích Thánh Thể, đã có tiếng vang rất lớn trong tư tưởng thần học và đời sống tu đức của thời đại chúng ta (1875-1938).

Votif —> Voeu.

VOULOIR = Muốn, ý muốn (tiếng La-tinh volo, velle): hành vi của ý muốn. º Người ta phân biệt những giai đoạn khác nhau của sự phát triển ý muốn trong hành vi nhân linh: 1. Ý muốn (le vouloir) ở tình trạng tinh tuyền và cơ bản, khuynh hướng của trí tuệ nghiêng về điều thiện đã hội giác được hoặc tình yêu điều thiện 2. Ý hướng, hoặc: ý muốn cứu cánh (le vouloir de la fin) được thực sự ước ao 3. Sự tuyển lựa hoặc ý muốn các phương tiện (le vouloir des moyens) 4. Sự sử dụng (usus) hoặc ý muốn thực hiện (le vouloir de l’exécution) 5. Sự hưởng dụng hoặc sự ngừng muốn (le repos du vouloir): “sự nghỉ ngơi” của ý muốn trong điều thiện đã đạt được. º Đối lập với sự không muốn (le non-vouloir): hoặc đình chỉ (bỏ quên), hoặc từ chối, ý muốn.

¨ Volonté = Ý chí, ý muốn: Năng lực của tình yêu với tư cách là khuynh hướng thiêng liêng nghiêng về điều thiện. Các tác giả hiện đại thường xem ý chí chỉ là một tiềm năng hiệu lực chứ không phải một tiềm năng tình cảm; đến độ đôi khi ý chí được xét theo cách mà nó có khả năng đi đến chỗ chống lại hiệu quả khuynh hướng riêng của nó, điều này đưa đến một sự kỳ quái. Ý chí trước tiên là tiềm năng tình cảm, tiềm năng tình yêu: điều thiện lôi kéo nó, làm cho nó vận động cho đến khi nó đạt được điều thiện, và nghỉ ngơi trong nó. Tính hiệu quả cố ý nảy sinh từ tình yêu, nó không phải là đầu tiên, nó cũng không phải là sau cùng nữa, vì điều thiện một khi đã đạt được, thì ý chí nghỉ ngơi trong nó. Ý chí, khuynh hướng của tinh thần (hoặc của trí tuệ) nghiêng về điều thiện, phù hợp với tính cảm thụ nhạy bén. Ngôn ngữ hiện đại thừa nhận triết học sai lạc về ý chí trong khi nói “một người có ý chí” (une homme de volonté) với nghĩa là “một người cứng rắn, có khả năng tự quyết định trong bất cứ chiều hướng nào, một con người hiệu quả (un homme efficace)” và trong khi phân biệt nó với “con người hảo tâm” (l’homme de coeur), con người mà khuynh hướng tự phát là tốt và hào hiệp. Ý chí không phải được tạo ra để tự phản lại mình, trừ phi do sự cần thiết ngẫu nhiên, nhưng ngược lại, để bố trí tất cả mọi sức mạnh tình cảm của hữu thể (các khuynh hướng cảm giác và tự nhiên) trong chiều hướng khuynh hướng tốt hơn của nó, đến đỗi tất cả những sức mạnh đó đều chỉ cấu tạo nên một xoáy dòng rẽ duy nhất. º Được hiểu chẳng những là năng lực mà còn hành vi của năng lực này —> Volition. Đồng nghĩa với từ vouloir ở nghĩa danh từ và nhất là nghĩa ý muốn, ý hướng, tuyển lựa và thực hiện (le vouloir d’intention, d’élection et d’exécution). º Volonté en tant que nature (voluntas et natura): y chí xét như là bản tính tự nhiên và volonté en tant que volonté (volintas ut voluntas) ý chí xét như là ý muốn: ý chí thứ nhất chỉ cứ liệu tự nhiên, ý chí, tiềm năng ham muốn thiêng liêng mà hữu thể hiểu biết lãnh nhận từ Đấng Sáng Tạo; ý chí thứ hai chỉ ý chí với tư cách là nó đã quyết định hướng về điều thiện nào đó hoặc nó có khả năng quyết định hướng về điều thiện đặc biệt nào đó. º Bonne volonté = Thiện chí: Nói về (theo để nghĩa chí được hiểu như một tiềm năng hiệu lực) một ý chí rất sẵn sàng để hành động, cho dầu những khả năng của mình như thế nào. º Mauvaise volonté = Sự thiếu ý chí: ý muốn chống lại việc hành động tốt. º Volonté de puissance = Ý chí hùng cường: ý chí hành động, năng lực phát triển hiệu quả mà theo Nietzsche, là khuynh hướng cơ bản của con người. Sự trình bày này cấu tạo nên trường hợp cực đoan của quan niệm “hiện thực” (conception effective), đối lập với quan niệm “tình cảm” (conception affective). º Thần học. Volonté de bon plaisir et volonté de signe = Ý muốn tốt lành và ý muốn dấu chỉ: Vì chúng ta nói về Thiên Chúa với những từ được đặt ra từ sự xem xét hoặc sử dụng các thực tại thụ tạo, nên chúng ta qui một số sự việc cho Thiên Chúa mà không thực sự thích hợp với Người, mặc dù một cách tương tự, và một số sự việc chỉ thích hợp với Người theo cách ẩn dụ; nói rằng Thiên Chúa hối hận, vì Người không đến cứu giúp nữa, là một ẩn dụ. Người ta gọi ý muốn tốt lành (voluntas beneplaciti) là chính thật ý muốn, trong Thiên Chúa; ý muốn này là thần linh nên luôn luôn tình cảm; người ta gọi ý muốn dấu chỉ (voluntas signi) là ý muốn ẩn dụ, ý muốn mà chúng ta suy luận từ những dấu hiệu mà chúng ta thấy. Người ta phân biệt năm dấu chỉ của ý muốn Thiên Chúa (signes de la volonté divine) 1. Hành động, nghĩa là biến cố quá khứ và tất cả những gì hiện hữu. Ý muốn dấu chỉ này ăn khớp với ý muốn tốt lành vì điều người ta tự do làm, đó là điều người ta muốn: Hành động là dấu chỉ của ý muốn. 2. Cho phép, nghĩa là: điều dữ do lỗi phạm mà Người không ngăn cản. 3. Giới răn. 4. Cấm đoán. 5. Khuyên nhủ: tất cả những hành vi chỉ thực sự trở nên hữu hiệu nhờ hoạt động tự do của người khác. º Volonté antécedente —> Antécédent; volonté conséquente —> Conséquent. º VTB.

¨ Volontaire = Hữu ý, tự ý, tự nguyện, chủ tâm: nêu lên phẩm tính của một chuyển động hoặc một hành vi được gây ra do khuynh hướng riêng của chủ thể hiểu biết. Bởi đó người hữu ý mang một tính nội tâm kép: sự chuyển động (chủ thể tự mình chuyển động, như tất cả mọi động vật); cứu cánh (chủ thể tự quan niệm trong chính mình cứu cánh mà nó chuyển động về hoặc vì cứu cánh đó). º Volontaire élicite = Hữu ý tự phát: Hữu ý trực tiếp (ví dụ: yêu). º Volontaire impéré = Hữu ý theo lệnh: nêu lên phẩm tính một hành vi của một tiềm năng khác với ý muốn, được ý muốn chỉ huy (ví dụ: nói, đi). Người hữu ý theo lệnh có thể chịu đau khổ vì bạo lực, bị ngăn cản, ép buộc; Người hữu ý tự phát không thể như vậy. º Volontaire direct = Hữu ý trực tiếp: điều được muốn trực tiếp do ý muốn. º Volontaire indirect = Hữu ý gián tiếp: điều không được muốn trực tiếp, nhưng ý muốn chịu trách nhiệm về điều đó (ví dụ sự mất một chiếc tàu do sự sơ suất của viên hoa tiêu. Điều khác là không muốn bị mất chiếc tàu, điều khác là muốn không bị mất chiếc tàu; viên hoa tiêu phạm lỗi đã không muốn một cách đầy đủ: sự yếu mềm của ý muốn ông là nguyên nhân của sự đánh mất này). Vậy, cái hữu ý gián tiếp có thể tồn tại ở nơi có tác động bên ngoài và tác động bên trong của ý muốn (ví dụ, vì sợ nguy hiểm phải chịu, mà người ta chạy trốn, trong khi trực tiếp người ta muốn điều ngược lại) ở nơi chỉ có tác động bên trong (ví dụ: hữu ý không cứu giúp một người gặp nạn; những thiệt hại mà người này phải chịu xuất phát từ sự hữu ý của người đã không làm gì cả) ở nơi không có tác động bên ngoài cũng không có tác động bên trong hiện tại. Vừa khi có hữu ý là có lòng tốt hoặc ác tâm của hành vi và như vậy có tính luân lý. º Individu volontaire = Cá nhân bướng bỉnh: thuật ngữ hiện đại thường chỉ một cá nhân cứng đầu, chuyên đoán, thất thường. Từ “volontaire” ở đây được hiểu theo nghĩa hiện đại là chuyển động một cách có hiệu quả.

¨ Involontaire = Không chủ tâm, không cố ý: Cái gì thoát ra ngoài ý muốn, hoặc do sự dốt nát (ví dụ dẫm nát một con sâu mà không thấy) hoặc do sự thiếu ứng thuận (ví dụ: chiêm bao) hoặc vì hành vi có được từ bên ngoài, do ép buộc hoặc bạo lực. º Volontaire et involontaire (ou mixte) = Chủ tâm và không chủ tâm (hoặc phối hợp) là hành vi được thực hiện do sợ hãi. Nó là chủ tâm simpliciter (cách đơn thuần) và không chủ tâm secundum quid (tuỳ phương), nghĩa là với tư cách được xem xét một cách trừu tượng, trong ý muốn ở ngoài biến cố (ví dụ, sự bỏ rơi của cải của thuỷ thủ đoàn trong cơn bão tố để tránh một nguy hiểm lớn hơn, là hữu ý simpliciter; không hữu ý nếu người ta xem xét ý muốn của thuỷ thủ đoàn trước khi có biến cố hoặc ở ngoài cơn bão tố). º Involontaire et concupiscence = Không chủ tâm và dục vọng: sự ước muốn và dục vọng không gây ra sự không chủ tâm, nhưng đúng ra là làm tăng thêm khuynh hướng hữu ý bằng cách chống đỡ nó một cách khả giác.

¨ Volontarisme = Thuyết ý chí: Mọi học thuyết nhấn mạnh đến vai trò của ý chí mà không để ý gì tới vai trò của trí tuệ; hoặc là ý chí của Thiên Chúa, của sự toàn năng mà mọi chân lý siêu hình đều tùy thuộc vào (đến đỗi, ví dụ như, một sự việc là thật hoặc một hành vi là tốt, chỉ vì Thiên Chúa truyền lệnh cho con người ngày nay, chứ không phải vì nội dung của nó) hoặc của ý chí con người mà những hành vi bình thường tùy thuộc vào trí tuệ được quy cho (ví dụ sự xét đoán, sự xét đoán luân lý, sự quyết định cứu cánh luân lý).

¨ Volition = Quyết ý: hành vi ý chí.

¨ Velléité = Ý định thoáng qua: sự quyết ý vô hiệu, vẫn còn ở trạng thái tình cảm của ước muốn tưởng tượng và không hiện thực.

¨ Velléitaire = Người có ý định thoáng qua, người không quyết tâm: nói lên phẩm tính của người có những ý hướng tốt, nhưng luôn luôn vô hiệu. º Đôi khi được quy cho hối nhân mà luôn trở lại cùng những lỗi phạm như nhau.

Voyant —> Vision.

VRAI = Thật, đích thật (tiếng La-tinh verus): nêu lên phẩm tính một từ hoặc một phát biểu, phù hợp với thực tại mà người ta nói đến, hoặc một sự việc phù hợp với từ mà người ta dùng để gọi tên nó hoặc với định nghĩa được cho (adaequatio rei et intellectus: sự thích đáng của thực tại và trí năng). Đối lập với sai, không thực, hư ảo, tưởng tượng, hoặc là “thật” nói lên phẩm tính của một mệnh đề, hoặc một từ, phù hợp với thực tại (ví dụ: tôi thấy một con vật, có thật không?) hoặc là nó nói lên phẩm tính một thực tại, một hữu thể, phù hợp với định nghĩa hoặc với lý tưởng mà người ta có về nó (ví dụ một đứa con trai thật).

¨ Vérité = Chân lý, sự thật: Đặc tính của cái gì là thật; sự thích đáng của trí tuệ và thực tại. º Vérité logique = Chân lý luận lý: chân lý có ảnh hưởng đến hoạt động thứ hai của tinh thần là sự phán đoán; và chỉ ảnh hưởng đến nó, vì chỉ một mình nó, bằng cách khẳng định hoặc phủ định một điều gì về cái được phát biểu, mới có thể thiết lập một sự thích đáng giữa trí tuệ và thực tại. Chân lý, theo mô thể, là nằm trong trí tuệ. º Vérité ontologique = Chân lý hữu thể: (ou vérité transcendantale = chân lý siêu nghiệm). đặc tính mà mọi hữu thể đều có để phù hợp với nguyên khởi của nó, nghĩa là với trí tuệ sáng tạo. Trí tuệ của Thiên Chúa là thật do chính nó và các sự việc là thật trong chừng mực chúng là phù hợp với điều Thiên Chúa muốn chúng là như vậy; trí tuệ thụ tạo là thật trong chừng mực nó phù hợp với điều mà các sự việc là. Nói rộng ra, một sự việc cũng được gọi là thật, khi nó phù hợp với điều mà người nghệ sĩ hoặc nghệ nhân đã muốn nó là. º Theo nghĩa cụ thể, chẳng những chân lý của mệnh đề mà cả chính mệnh đề nữa (ví dụ: những chân lý vĩnh cửu: les vérités éternelles; những chân lý đệ nhất: les vérités premières) theo nghĩa tuyệt đối: chính Thiên Chúa với tư cách là nền tảng của Chân lý. º Vérité de l’action = Chân lý của hành động: hoặc là của công việc đã làm, là chân lý phù hợp với mục đích được nhằm tới bởi ý muốn. º VTB.

¨ Véracité = Tính xác thực, tính chân thật: đặc tính hoặc nhân đức, của người nói thật (người thật thà, chân thật) hoặc của một sự làm chứng hoặc một lời nói nói thật. º Trong một nghĩa giảm nhẹ, đặc tính của người tin mình nói thật, muốn nói thật, có thực tâm. º Kinh Thánh. Khi từ này được áp dụng vào Thiên Chúa (cùng gốc với từ Amen), người ta muốn nhấn mạnh đến tính khả tín mà Người xứng đáng, ít hơn là đến sự trung tín của Người trong việc giữ các lời Người đã hứa.

¨ Vraisemblable = Cỏ vẻ thực: Hình như thực, có dáng vẻ của điều thực (ví dụ điều thực đôi khi không có vẻ thực).

Vue —> Vision.

VULGAIRE = Phổ thông, bình dân. Ngôn ngữ học. Từ thời kỳ Cicero, tính từ này chỉ tiếng La-tinh nói hoặc viết bởi người tạp nhạp, như phân biệt với tiếng La-tinh trau chuốt của những bậc thượng lưu trí thức. Lúc đó nó mang một nghĩa xấu. º Hiện thời, người ta gọi là langue vulgaire = ngôn ngữ phổ thông hoặc ngôn ngữ bình dân tất cả mọi ngôn ngữ rất tiến triển mà trong hoạt động phụng vụ, được dùng thay thế tiếng La-tinh là ngôn ngữ chính thức của Giáo hội La-tinh. Trong nghĩa thứ hai này, từ này đã mất tất cả tính cách nghĩa xấu.

VULGATE = Bản Vulgata, Bản Phổ Thông (do từ La-tinh vulgatus = thuộc dân chúng, phổ biến): Khi tại Rôma, việc hiểu biết tiếng Hy-lạp đã bắt đầu trở thành khan hiếm (cuối thế kỷ IV), thì sự đa dạng của các bản văn Kinh Thánh bằng tiếng La-tinh đã tỏ ra là một bất tiện nghiêm trọng. Một đan sĩ đặc biệt có đủ tư cách nhờ những năng khiếu văn chương và sự hiểu biết các ngôn ngữ của mình là Giêrônimô, năm 382 đã bắt đầu một hiệu đính các sách Tin Mừng mà ngài đã đề tặng cho Đức Giáo Hoàng Đamasô (có thể là quá đáng nếu nói rằng ngài đã làm một bản dịch chính thức, theo lệnh của vị giáo hoàng này). Sau đó, có việc rắc rối với hàng giáo sĩ Rôma, ngài đã rút lui về Bethléem, và tìm thấy ở Cêsarê tài liệu ngoại lệ được Origênê và Eusêbiô tập hợp lại. Sau khi đã làm thử hiệu đính một số sách trên một mẫu tiếng Hy-lạp tốt, ngài đã để cho mình bị chinh phục bởi sự thán phục đặc biệt đối với truyền thống Do thái, và đã hiệu đính, quyển này sang quyển khác, toàn bộ sách Cựu ước trên tiếng Do thái. Mẫu của ngài đã rất gần với tiếng Do thái Massora của chúng ta, nhưng ngài đã sử dụng những truyền khẩu Rabbi gần với những bản Targums (Bản dịch Kinh Thánh tiếng aram) và nhất là những bản dịch Hy-lạp Do thái hoá của những buổi đầu kỷ nguyên chúng ta (Aquila và Symmauqe) ngày nay đã bị lạc mất gần như trọn vẹn và có giá trị lớn về chú giải Kinh Thánh. Trong từ ngữ và văn phong của ngài, ngài giữ lại cái tốt nhất của những bản dịch La-tinh trước. Sau khi ngài qua đời, công trình của ngài, được bổ túc thêm bằng những bản dịch khác có phẩm chất kém hơn (Tân ước, ngoài những sách Tin Mừng và những quyển sách Đệ nhị thư quy của Cựu ước) cuối cùng thay thế tất cả những bản dịch khác, ở Tây phương, gây ảnh hưởng sâu đậm chẳng những đến nền văn hoá thời Trung cổ, mà cả đến những bản dịch hiện đại và tất cả nền văn hoá Kitô giáo Tây phương, nhưng người ta không biết. Công đồng Trentô tuyên bố Bản Phổ Thông chính thức, vì liên hệ chặt chẽ với truyền thống của Giáo hội. Phẩm chất không thể thay thế này, dưới ánh sáng các tiến bộ của nền triết học thánh, không ngăn trở gì cho việc nhờ đến những bản dịch hiện đại theo kiểu lịch sử hơn.

W

WALAFRID STRABON = Walafrid Strabon. Tu sĩ Đôminicô (807-849), viện phụ Reichenau năm 842. Nhà chú giải Kinh Thánh danh tiếng, tác giả quyển Glossa ordinaria (Lời chú giải thông thường).

WALI = Vị thánh Hồi giáo: Vị thánh trong Hồi giáo. Vị thánh Hồi giáo được quan niệm như được hưởng một sự hiểu biết thần bí về Thiên Chúa, được giải thoát khỏi ách những đam mê và có những quyền năng kỳ diệu.

WALKYRIE = Nữ thần Walkyrie (ngữ nguyên: cô gái chọn những người chết): cô gái hoặc vị thần lấy hình cô gái đi theo người chiến sĩ germanique ở trận chiến và dùng cho người chiến sĩ này uống ở Walhalla (đền thờ các vĩ nhân Đức) khi một cái chết anh dũng đã mở cửa cho người chiến sĩ này đến đó.

WALTER HILTON = Walter Hilton. Một trong những văn sĩ tu đức người Anh vĩ đại nhất của thế kỷ XIV († 1396). Ông đã để lại quyển: Echelle de la perfection (Thang trọn lành). Chắc chắn ông đã đọc và suy gẫm các tác phẩm của Richard Rolle và quyển Nuage de l’Inconnaissance (Áng mây của sự không hiểu biết), (người ta cũng đã tìm cách chứng minh ông là tác giả khảo luận này). Nhưng quyển Echelle đã được soạn thảo theo một bố cục có hệ thống hơn những văn bản khác nhau được viết trước của trường phái Anh quốc, để dẫn dắt độc giả đến chỗ thực hành sự chiêm ngắm.

WESLEY = John và Charles Wesley. Hai anh em, John (1703-1792) và Charles (1707-1788) là những người sáng lập giáo phái Mêthôđit, sau khi họ “hoán cải”, kinh nghiệm thần bí về sự chắc chắn của ơn cứu độ. Đặc biệt, John, người rao giảng Tin Mừng và là người tổ chức các Giáo hội, cũng là một thần học gia: công trình của ông được nêu rõ bằng sự nhấn mạnh đến sự tự do con người, về tính cách phổ quát của Sự Cứu Chuộc và kêu gọi mọi người đến chỗ hoàn thiện đức ái.

WESTMINSTER = Nhà thờ Westminster. Nhà thờ viện phụ của Luân-đôn (thế kỷ XIII) được xây dựng dưới triều vua Henri III và chứa những ngôi mộ của các vua và những vĩ nhân của nước Anh. º Cung điện được dựng lên ở Luân-đôn năm 1840 để phục vụ Quốc hội Anh quốc. Nó trải dài đến bờ sông Tamise trên một chiều dài 275 mét. º Tước hiệu của Đức Tổng giám mục Công giáo, Rôma, giáo trưởng nước Anh.

WIELEF (Jean) = Jean Wielef. Nhà thần học nước Anh, sinh khoảng năm 1320, qua đời năm 1384. Nghịch với ngôi giáo hoàng, ông muốn canh tân Giáo hội theo khuôn mẫu của các thời kỳ trước Constantinianô. Bị một Công đồng Luân-đôn lên án năm 1382 vì ông phủ nhận sự biến đổi bản thể, tuy nhiên, ông đã có một ảnh hưởng lớn nhất là trên Jean Huss. Các sai lầm của ông một lần nữa lại bị lên án bởi Công đồng Constance (1414-1418).

WISEMAN (Etienne) = Etienne Wiseman. Thần học gia Anh, sinh tại Séville năm 1802. Khi tái thiết lập hàng giáo phẩm công giáo trong nước Anh, ông là tổng giám mục Westminster đầu tiên, tên ông vẫn còn gắn liền với quyển tiểu thuyết Fabiola của ông (1854), chân dung lãng mạn của Giáo hội dưới các cuộc bách hại. Ông qua đời năm 1865.

WOLTER (Maur) = Maur Wolter. Cùng với em, ông đã thành lập đan viện viện phụ Beuron (Đức) năm 1867, sau khi đã thực tập tại Solesmes. Vị cải cách đời sống Bênêđitô ở Wušrtemberg này đã viết một tác phẩm đã trở thành sách giáo khoa về đời sống đan tu, các nguyên tắc chủ yếu của nó (La vie monastique, ses principes essentiels ) (1825-1896).

X - Y

XÉROPHAGIE = Sự ăn chay nhiệm nhặt: hành động chỉ ăn bánh, muối, rau khô và uống nước lã. Hình thức nhiệm nhặt nhất của việc ăn chay trong Giáo hội sơ khai.

YAHVÉ ou YAHWEH = Giavê: Tên Giavê được viết trong tiếng Do thái bằng tứ thánh tự YHWH. Người ta cũng gặp những hình thức rút ngắn của từ này là Yahou (hoặc Yaho), Yeho, Yo, Yah còn được giữ lại nhất là trong những danh từ riêng (Yesha-yahou; Yeho-yakim; Yakin; Abi-yah v.v...). Đó là tên riêng của Thiên Chúa Israel như đã được mặc khải, theo truyền thống Giavê đã làm cho việc phụng tự Giavê lên đến các thời gian trước lụt Đại hồng thủy (St 4, 26). Truyền thống tư tế có thể cho giải đáp vấn đề này: nếu các Tổ phụ đã thờ phượng Giavê, thì chính vì họ đã kêu cầu Thiên Chúa duy nhất, nhưng dưới tên là El-Shaddai (St 17, 1) và còn những tên khác. Chính Môsê đã chấm dứt sự đa dạng này của các danh Thiên Chúa Israel: từ nay, Thiên Chúa của Cha ông được gọi là Giavê (Xh 3, 15). º Khó mà biết được nguồn gốc của tên gọi này. Khá cái nhiên là tên gọi này được biết ở ngoài và độc lập với Israel. Các luận án về một nguồn gốc Mađian (qénite) hoặc Phênixi (Ras Shamra) thì không được chứng minh. Ngay cả ngữ nguyên của từ Giavê cũng được tranh luận, nhưng người ta chấp nhận chung hơn là cần phải thấy trong đó có một hình thức xưa của động từ “être” (là, tự hữu) và Giavê có nghĩa là Il est: Đấng là, Đấng tự hữu. Tuy nhiên người ta sẽ cố gắng để không hiểu hữu thể của Giavê trong nghĩa của triết học Hy-lạp, “hữu thể lập hữu”, nghĩa mà Bản Bảy Mươi đã cho từ Giavê. Trong tư tưởng Do thái, hữu thể của Giavê được hiểu như một hữu thể chủ động, hiệu lực và năng động: Giavê ở đó để cứu dân Israel. Chính nghĩa này là nghĩa mà Xh 3, 14 giả định trong mọi trường hợp.

¨ Yahviste = Bản Giavê, tài liệu Giavê: Một trong bốn tài liệu chính làm nền tảng cho việc biên soạn sách Ngũ Thư, được nêu đặc tính bằng sự kiện là, ngay từ chuyện kể về sự tạo dựng, nó đã cho Thiên Chúa tên gọi là Giavê, ngay cả trước khi tên gọi này được mặc khải cho Môsê (Xh 3, 15). º Tác giả, hoặc người sưu tập tài liệu này.

YOGA = Thuật Yoga (tiếng Phạn: luyện tập): Những hình thức rất khác nhau của khổ tu Ấn-độ mà nhờ đó người tu luyện Yoga cố gắng đạt được trạng thái thần bí tối cao hay là samâdhi. º Thuật Yoga cổ điển nhất là thuật yoga được Pantanjali đề nghị vào thế kỷ III trước CN trong các yogasutra. Người ta gọi nó là thuật yoga hoàng gia (yoga royal) (rajayoga). º Thuật yoga hiện nay đang phổ biến ở Tây phương là Hathayoga hoặc là thuật yoga của các tư thế thân thể. Không thu hẹp về một sự tập thể dục đơn giản, trong các thuật yoga nó là thuật gần với sự tập thể dục nhất.

YOM KIPPOUR = Ngày đền tội: Ngày đền tội, nghi lễ sám hối trọng thể, rất phổ thông trong Do thái giáo hiện đại được sách Ngũ Thư qui định (Lv 16, 23; Ds 29) cho ngày thứ 10 tháng thứ 7. Đó là những sự ăn chay và hy tế hoặc các nghi thức phụng vụ, được kèm theo bằng một tình cảm đau đớn và ăn năn dành để đền tạ những tội lỗi của con cái Israel và nhận được sự tha thứ. º Dt 7 nhắc lại ý nghĩa của ngày này và nghĩa điển hình của nó đối với mầu nhiệm Kitô giáo về sự cứu chuộc.

Z

ZABULON = Ông Zabulon: Người con thứ mười trong các con trai của ông Giacóp (con thứ sáu của bà Lia, người vợ thứ nhất của ông) tổ tiên danh tổ của một trong các chi tộc phiá bắc. º Lãnh thổ chật hẹp nhưng phì nhiêu (Galilê) với một biên giới duyên hải. Tên gọi này gắn liền với một gốc “dâng hiến” (offrir) theo St 30. 29; nhưng nơi khác, tên gọi này gắn liền với “ở lại” (rester). Chi tộc được nêu lên trong St 49, 13 và Đnl 33, 18 và có tên trong những kiểm tra dân số khác nhau Ds 1 và 26 và trong Kh 8, 8.

ZACHARIE = Zacaria (tiếng Do thái: Thiên Chúa nhớ lại, nhưng nếu so sánh với tên bộ tộc Zichri, gốc Negheb): tên của nhiều nhân vật được kể ra đột xuất (2V 14, 18; 1 Sb 5, 9, 15, 24, 26 v.v...) và những nhân vật chính là: con trai ông Barakia, tác giả sách Ngôn sứ mang tên ông; con trai ông Jehoiađa, tư tế cải cách bị ném đá trong đền thờ theo lệnh của Joas (2Sb 24, 20 và Mt 23, 35); một ngôn sứ khác (2 Sb 26, 5); vị tư tế, cha của thánh Gioan Tẩy Giả (Lc 1). º Livre se Zacarie = Sách Zacaria: Một trong mười hai ngôn sứ nhỏ. Phần thứ nhất, chương 1-8 chứa những chuyện kể về các thị kiến và các sứ ngôn có từ năm 520 trước CN. Zacaria đã xuất hiện ở đó, cùng với người đồng thời với ông là ngôn sứ nhỏ khác, Khác-gai, thúc đẩy những người Do thái xây dựng lại Đền thờ. Phần thứ hai, mạo đề (Đệ nhị Zacaria) gồm những lời sấm của những thời kỳ khác nhau.

ZARATHOUSTRA (tên của Zoroastre trong các Gâthâ) —> Zoroastre. Gâthâ.

ZÉBÉDÉE = Ông Zêbêđê (từng chữ: Thiên Chúa được ban): tên của nhiều nhân vật Cựu ước và nhất là trong Tân ước, tên của ngư phủ thành Capharnaum, Mc 1, 20, cha của các Tông đồ Giacôbê và Gioan. Người mẹ của các con của Zêbêđê, mà người ta biết tham vọng của bà (Mt 20, 20) tên là Salômê, nếu người ta so sánh Mt 27, 56 và Mc 15, 41.

ZÈLE = Sự nhiệt tâm, lòng nhiệt thành (tiếng Hy-lạp zètos: sự sôi, và nghĩa bóng: sự hăng hái, nhiệt tâm, sự ganh tị): sự nhiệt tâm phục vụ một sự nghiệp. º VTB.

¨ Zélateur = Người quảng bá, kẻ nhiệt tình: Người đã lãnh nhận một trách vụ tuyên truyền.

¨ Zélé = Có nhiệt tâm, có nhiệt tình.

¨ Zélote = Người theo phái nhiệt thành. Nhóm quá khích (tiếng Hy-lạp zèlotès, người có nhiệt tâm; xem Gl 1, 14): Trong Do thái giáo Palestin, phái được cho là rất có lòng nhiệt thành. Sự nổi dậy dưới sự điều khiển của Giuđa người xứ Galilê mà Cv 5, 37 nói đến, đã là khởi điểm của một phong trào nhóm họp lại những người theo phái chống lại sự chiếm đóng xứ Palestin của người Rôma vào thời Đức Giêsu. Họ sử dụng việc ám sát và vũ khí thông thường của họ là một dao găm ngắn mà người Rôma gọi là sica, do đó họ có tên là “sicaires”. Họ đã thành lập một nhóm những người theo chủ nghĩa quốc gia có lòng nhiệt thành, hoạt động trong lén lút. Các kẻ đối lập của họ là những người theo phái Hêrôđê, các cộng tác viên của những người Rôma. Họ đã đặc biệt hoạt động trong khi có cuộc nổi dậy của người Do thái từ năm 66 đến 70. Cuộc nổi dậy cuối cùng của họ là cuộc nổi dậy năm 132 dưới sự điều khiển của Simon bar Kosiba. Những người theo phái quá khích không được nêu tên trong Tân ước. Tông đồ Simon được gọi là người Nhiệt Thành (le Zélé) bởi Mt và Mc, là người thuộc nhóm quá khích (le zélote) bởi Lc, trước khi hoán cải, đã có thể là thuộc tổ chức của họ, nhưng ngày nay người ta hiểu một cách chung hơn, tục danh zélote (quá khích) của ông trong nghĩa là “zélé” (nhiệt thành) hoặc “zélateur” (người nhiệt tình).

¨ Jalousie = Sự ghen tuông, sự ganh tị: Sự nhiệt tâm đặc biệt của tình yêu xuất phát từ sự gắn bó của nó với người nó yêu. Sự ghen tuông là tốt hoặc xấu tuỳ theo phẩm chất của tình yêu (ví dụ sự ghen tuông của một người mẹ đối với sự thánh thiện của con trai mình là tốt, sự ghen tuông mờ ám của một người bạn đối với bạn mình, không tin cậy vào bạn mình, làm cho bạn mình mất hết sự tự do của các hành vi của bạn mình, là xấu). º Sự ghen tuông không được lầm lẫn với sự ghen ghét (envie) là cái luôn luôn là tính xấu. Thiên Chúa ghen tuông, Người không ghen ghét.

ZEN = Zen, thiền: (từ tiếng Nhật, do từ Trung quốc ch’ien, từ này lại do từ tiếng Phạn dhyânâ: sự suy gẫm): từ mà ở Nhật chỉ một phương pháp nhập định (méditation) mà người khởi xướng ở Trung quốc là tu sĩ Phật giáo Bodhidharma, người Ấn-độ.

ZÉNON de Vérone = Zénon de Vérone. Hình như là người gốc Phi châu, giám mục Vérone trong hậu bán thế kỷ IV. Ông là một đối thủ của thuyết Ariô và là một nhà thuyết giảng lo lắng việc canh tân đạo đức. Người ta có của ông những bài giảng về một nền thần học khá thô sơ. Những bài giảng này khai triển nhất là một sự dạy dỗ về đạo đức dành đặc biệt cho những người dự tòng và những người tân tòng.

ZÉON = Nước sôi: nước sôi mà người ta rót vào máu châu báu trước khi cho rước lễ trong nghi thức byzantin và nói lên sức nóng của Chúa Thánh Thần và sự sốt sắng của đức tin.

ZERVANISME = Thuyết Zervani: học thuyết Iran, làm cho Zervan (thời gian) trở thành vị thần tối cao. Học thuyết này đã hoà hợp với thuyết định mệnh thiên thể (fatalisme astral) là thuyết đã lan tràn vào đầu kỷ nguyên Kitô giáo trong khắp thế giới xưa, có lẽ là để vượt thắng thuyết nhị nguyên không thể giải trừ của đạo Mazda chính thức của những người sassanides, là thuyết đã đánh ngã nó, nhưng không phải là không chịu ảnh hưởng của nó —> Mazdéisme.

ZEUS = Thần Dớt: dung mạo mà một gương mặt thần linh gốc Ấn-Âu đã lấy, ở giữa những người Hy-lạp (xem tiếng La-tinh Jup-piter, tiếng Phạn Dyaus-Pitar) là vị đã hiển hiện trên trời (xem tiếng La-tinh Deus). Trong thế giới Hy-lạp, ông là vị thần tối cao của chư thần (Panthéon) và đặc biệt cai quản những hiện tượng khí quyển. Ông cũng là cha đẻ của loài người, là bảo chứng của công lý, của niềm tin có tuyên thệ và của hôn nhân. Ông bảo vệ những kẻ yếu và tỏ ra nhân hậu đối với những ai kêu cầu ông.

ZIGGOURAT = Tháp lầu Ziggourat: Tháp tầng: các “đền thánh nền tảng trời và đất” này gồm có những mái bằng chồng lên nhau, những bệ nhân tạo có vóc dáng nhỏ dần. Chỉ còn lại những đổ vỡ ở khắp Mêsôpôtamia và Ba-tư. Một đền thánh làm nền và một cái khác làm đỉnh, giống như những nơi nghỉ vững chắc hoặc những nơi thần đi qua khi đến trên mặt đất. Ziggourat cũng là một bệ chân, một cái thang mà người tín hữu lên gặp thần linh. Tháp lầu của Babylon (91m ở phía dưới nền với một chiều cao cũng bằng như vậy) đã là dịp của câu chuyện kể về Tháp Babel (St 11). Cũng có lẽ là giấc mộng của Giacop (St 28) mượn những hình ảnh ở một Ziggourat nào đó.

ZIZANIE = Cỏ lùng. Sự gieo bất hoà (do từ Hy-lạp zizania: cỏ lùng): những lời xầm xì tai hại tìm cách gây sự mất đoàn kết và bất hoà. Sự gieo mối bất hoà (zizanie) là tội nghịch cùng đức công bằng vì nó phạm đến những quan hệ con người và các tiếng tốt, và nghịch cùng đức ái. º —> Calomnie. Détractation.

ZOHAR = Tác phẩm Zohar. Tác phẩm chính của phái Kabbale (phái bí truyền Do thái) bằng tiếng Aram thời kỳ Rabbi, được phổ biến vào thế kỷ XIII do giáo sĩ Do thái người Tây-ban-nha là Moses de Leon dưới tên là Midras de Rabbi Siméon ben Yohai, như là đến từ Jannaite của thế kỷ II này, danh tiếng về những khuynh hướng thần bí của ông. Không ai chấp nhận một sự cổ đại như thế, vì Moses de Leon đã sử dụng những mảnh ít nhiều vô danh của các tác phẩm Do thái thời Trung cổ. Tác phẩm Zohar (tiếng Do thái: sự huy hoàng) gồm 21 phần, trong đó phần thứ nhất, chú giải nhanh về những đoạn văn khác nhau của sách Ngũ Thư, là phần quan trọng nhất. Zohar được dùng trong phụng vụ bởi một số nhóm đạo đức của Do thái giáo Đông phương. Có một bản dịch tiếng Pháp do Jean de Pauly.

ZOOLATRIE = Sự thờ động vật: Sự thờ phượng các thú vật hoặc hình ảnh của chúng (xem: con bò vàng Xh 32 và 1V 12). Đó là một sự phụng tự mà nhiều dân tộc đã và còn đang thực hành, và trong đó, cùng với những tín ngưỡng vật tổ và sự sợ sệt các thần, có pha lẫn một vinh dự tôn giáo dành cho các thú vật (thường là những con vật nuôi trong nhà, những đồ vật tri ân). º Trong nước Ấn-độ hiện thời, con bò là thánh, vì tất cả các vị thần, ngày này hoặc ngày khác, đều đã lấy hình dạng con bò. Gandhi đã tuyên bố: “Tôi không giết một người để cứu một con bò, nhưng chắc chắn tôi không giết một con bò để cứu một người”.

ZOROASTRE = Zoroastre. (phiên âm Hy-lạp của danh từ Iran Zarathoustra) Nhân vật có lẽ thuộc lịch sử, người đã thuyết giảng trong nước Iran Đông phương một sự canh tân tôn giáo có khuynh hướng độc thần vào một thời gian nằm vào thế kỷ X hoặc VI trước CN; có lẽ đúng hơn, là vào thời gian sau này. Chung chung, người ta nhận xét rằng ông đã đích thân là tác giả của các Gâthâ (thánh thi của hoả thần giáo), phần xưa nhất là Avesta. Điều mà các văn bản Mazda hoặc Hy-lạp kể lại, được thêu dệt bằng những huyền thoại đến đỗi thật ít còn có thể rút ra những dữ kiện lịch sử có giá trị.

ZOROBABEL = Zorobabel (tiếng Do thái: chồi Babylon): Kinh Thánh trình bày ông như ông hoàng của triều đại Đavít sinh ra trong lưu đày, do đó có tên của ông, là con trai của Shealtiel (Salathiel) là con trai của nhà vua áp chót xứ Giuđa là Joiakin (Jechonias) theo Et 3, 2; Nkm 12, 1; Mt 1, 12 (Trong Khi 1Sb 3, 19 Cho ông là con trai của Pedaya, là con trai khác của Joiakin và Lc 3, 27 còn cho ông một liên hệ bà con khác). Người đồng thời của các ngôn sứ Khác-gai (2, 20-23) và là chỗ dựa của họ trong việc tái xây dựng đền thờ, ông đã được những người Ba-tư gởi về Palestin để cai trị xứ Giuđa nhân danh họ, vào khoảng năm 520 (thay thế người chú của ông là Sheshbaçça? 1Sb 3, 18).

ZWINGLI (Ulric) = Ulric Zwingli. Sinh năm 1484, qua đời năm 1531. Trước tiên chịu ảnh hưởng của trường phái hạ-kinh viện (basse-scolastique), sau đó là chủ nghĩa nhân văn (humanisme) của Erasme. Vào khoảng năm 1520, ông gắn bó vào Cải Cách và trình bày những lập trường riêng của ông trong 67 luận đề (1523). Lúc đó, ông đã đưa Cải Cách vào Zurich. Dưới ảnh hưởng của những người được thiên khải và những người theo phái tái tẩy, ông đã dần dần vứt bỏ tất cả những nghi lễ bên ngoài và lập tức bị xung đột với Luthêrô về vấn đề ý nghĩa của Tiệc ly thánh (tranh luận Marburg năm 1529). Zwingli đã tử trận tại trận Kappel, chống lại các tổng Thụy sĩ Công giáo.

¨ Zwingliens = Người theo phái Zwingli: những người Tin lành theo phái Zwingli, nhất là trong quan niệm về Bữa Tiệc ly như đơn thuần là kỷ niệm cái chết của Đức Kitô.

ZYTHUM ou ZYTHON = Rượu bia Zythum (do từ Hy-lạp zythos = rượu bia): rượu bia Ai-cập, gốc lúa mạch lên men, được dùng trong các nghi thức rưới và thuật bói toán.