Truyền thuyết

THIÊN HỘ DƯƠNG

& ĐỐC BINH KIỀU

Lời giới thiệu

Gò Tháp chẳng những là nơi có nhiều di tích khảo cổ về văn hoá Óc Eo thời vương quốc Phù Nam, mà còn là nơi nghĩa quân của Thiên hộ Dương, Đốc Binh Kiều chọn xây dựng đại bản doanh, trung tâm của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở vùng Đồng Tháp Mười từ năm 1864…

Sự thật về cuộc kháng chiến nầy, những trận đánh nổi tiếng của nghĩa quân dưới sự lãnh đạo chỉ huy của Thiên hộ Dương, Đốc Kinh Kiều đã được lịch sử xác nhận và chứng minh. Do sự cấm đoán của thực dân Pháp sau khi cuộc kháng chiến ở đây tan rã, nên trong nhân dân chỉ còn duy nhứt một cách giữ gìn, lưu truyền sự kiện cứu nước hào hùng, những con người, những chiến công, cả những nỗi gian lao bi hùng ấy qua con đường truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác, đến hôm nay và mãi về sau.

Theo thời gian và bằng con đường truyền miệng, cộng với lòng tôn kính ông cha - những người đã anh dũng, bất khuất làm nên cuộc kháng chiến lẫy lừng, nên những câu chuyện kể được tô vẽ thêm sự phi thường, linh thiêng, thần thánh hoá và nhiều chuyện mất đi năm tháng, tên người tên đất, sai lệch cả cốt chuyện hoặc chuyển từ người nầy sang người kia… Hầu hết trở thành truyền thuyết dân gian.

Những truyền thuyết dân gian ấy đã được nhiều đoàn cán bộ Văn - Sử sưu tầm, ghi chép qua nhiều chuyến điền dã trong nhiều năm. Bên cạnh quyển “Võ Duy Dương với cuộc kháng chiến Đồng Tháp Mười” được biên soạn công phu thành chính sử, với lòng quí trọng truyền thuyết dân gian, tổ Nghiên Cứu Lịch sử Dân tộc tỉnh Đồng Tháp thống nhứt cùng tác giả sưu khảo Nguyễn Hữu Hiếu, giữ nguyên dạng những câu chuyện kể trong quyển “TRUYỀN THUYẾT THIÊN HỘ DƯƠNG - ĐỐC BINH KIỀU”. Đọc qua, ắt hẳn độc giả tự tìm được phần thực, phần hư.

Nhân dịp kỷ niệm lần thứ 140 ngày giỗ hai vị anh hùng dân tộc vùng Đồng Tháp Mười: Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều (rằm tháng 11 năm Bính Tuất – 2006), Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Đồng Tháp tái bản, có bổ sung quyển “Truyền thuyết Thiên hộ Dương - Đốc binh Kiều”, nhằm giúp người đọc hiểu biết thêm về hai vị và cuộc sống, chiến đấu của nghĩa quân Đồng Tháp Mười.

Xin giới thiệu quyển sách với lòng tôn kính vô biên vùng đất Tháp Mười và những cha ông đã một thời làm nên lịch sử.

Đồng Tháp, mùa đông Bính Tuất-2006

LÊ MINH TRUNG

Trưởng Ban Tuyên Giáo Tỉnh Ủy Đồng Tháp

Lời nói đầu

Thiên hộ Dương – Đốc binh Kiều là hai nhân vật lịch sử có thật. Tên tuổi của hai ông đã gắn liền với mảnh đất anh hùng của Nam Bộ: Đồng Tháp Mười.

Tuy nhiên, hơn một trăm năm qua, vì nhiều lý do, nên một số sự kiện lịch sử liên quan chưa được tập hợp đầy đủ nhất là về Đốc Binh Kiều, mà phần lớn được dàn trải tản mạn dưới dạng giai thoại truyện kể...

Gần hai mươi năm qua, trong quá trình sưu tầm, một số truyện dân gian về Thiên hộ Dương - Đốc binh Kiều đã được chúng tôi cho đăng trên các báo và chọn lọc đưa vào hai tập sách đã xuất bản:

- Truyện dân gian Nam Bộ, do nhà Xuất b?n Tổng hợp Đồng Tháp xuất bản năm 1987.

- Giai thoại dân gian Đồng Tháp Mười, do nhà Xuất bản Tổng hợp Đồng Tháp xuất bản năm 1988.

Nay, nhân kỷ niệm lần thứ 140 ngày giỗ của hai ông tại Gò Tháp, chúng tôi tập hợp những truyện đã công bố cùng với một số truyện mới sưu tầm được thành tập sách mang tên “Truyền Thuyết THIÊN HỘ DƯƠNG - ĐỐC BINH KIỀU”

Trong tập “Truyền thuyết Thiên hộ Dương - Đốc binh Kiều” có một vài chi tiết về tên đất, tên người trong một số truyện được điều chỉnh khác với bản in trước đây cho chính xác, sau khi xác minh đối chiếu qua nhiều người kể. Chúng tôi có chú thích ở từng truyện một.

Nhân đây xin cảm ơn các vị cao niên ở các tỉnh Đồng Tháp, Tiền Giang, Bến Tre, Long An và Bình Định đã giúp chúng tôi tư liệu, các đồng chí lãnh đạo Ban Tuyên Giáo Tỉnh Ủy và Hội Văn học Nghệ thuật đã giúp chúng tôi nhiều ý kiến quí báu và tạo điều kiện cho tập sách ra đời nhân kỷ niệm 140 năm ngày giỗ của hai ông.

Tháng 11 năm 2006

Tác giả

TIỂU SỬ VÕ DUY DƯƠNG

(1827-1866)

Hơn một trăm năm qua, tên tuổi Thiên hộ Dương đã gắn liền với địa danh Đồng Tháp và Đồng Tháp Mười, nói tới Thiên hộ Dương là người ta nghĩ ngay đến Đồng Tháp và ngược lại. Mối liên hệ bắt nguồn từ một chuỗi sự kiện lịch sử đậm nét trong lịch sử kháng chiến chống Pháp của dân tộc.

Võ Duy Dương là con trai thứ ba trong một gia đình nông dân ở thôn Cù Lâm Nam, thuộc phủ Tuy Viễn, trấn Bình Định (nay là thôn Nam Tượng, xã Nhơn Tân, huyện An Nhơn, Bình Định), sanh năm 1827, em ruột của anh hùng chống Pháp Võ Duy Tân, người đã cùng Mai Xuân Thưởng, Võ Trứ kháng chiến chống thực dân Pháp ở Bình Định, bị giặc bắt chém tại Gò Chàm (Bình Định) năm 1898. Tương truyền ông rất khỏe mạnh và giỏi võ nghệ, được bà con tôn là Ngũ linh Dương.

Gặp lúc gia đình, làng xóm lâm vào cảnh đói nghèo vì nạn bóc lột, bao chiếm ruộng đất của bọn quan lại cường hào ở địa phương; năm 1857, ông cùng một số bạn bè hưởng ứng chánh sách khai hoang của Nguyễn Tri Phương, vượt biển vào Nam tìm đến đất Ba Giồng, ven Đồng Tháp Mười (nay thuộc địa bàn huyện Châu Thành, Cai Lậy, Cái Bè tỉnh Tiền Giang), quan hệ với nông dân, điền chủ, danh nho địa phương để tìm chỗ dựa cho cuộc chiêu dân, khai hoang lập ấp.

Tháng 2 năm 1859, khi thực dân Pháp nổ súng tấn công thành Gia Định, ông liền cùng thủ khoa Nguyễn Hữu Huân, hiện là giáo thọ phủ Kiến An tỉnh Định Tường, chiêu mộ nông dân lập đội nghĩa ứng kéo về Gia Định đánh Pháp, ông được phong chức Chánh quản đạo. Thành Gia Định vỡ, quân triều đình rút về Biên Hòa. Ông vượt biển về kinh, bái yết vua Tự Đức hiến kế đuổi giặc. Lúc bấy giờ, triều đình chưa có đối sách dứt khoát đối với thực dân Pháp, nên tạm thời điều ông về Quảng Nam dẹp cuộc nổi dậy của người Thạch Bích (mọi Đá Vách) mà quan quân địa phương không tiểu trừ được. Ông hoàn thành nhiệm vụ và được phong hàm Chánh bát phẩm Thiên hộ vào năm 1860.

Tháng 5-1861, ông được sung vào phái bộ của Khâm phái quân vụ Đỗ Thúc Tịnh vào Nam với nhiệm vụ chiêu mộ nghĩa dõng chống giặc. Được nhân dân hưởng ứng mạnh mẽ, nên trong một thời gian ngắn, ông mộ được gần 1.000 nghĩa dõng và được phong chức quản cơ. Ông đóng quân ở Bình Cách, liên kết với Trương Định ở Gò Công, Trần Xuân Hòa (phủ Cậu) ở Thuộc Nhiêu và hợp cùng Đỗ Thúc Tịnh xây dựng một đồn chiến lược tại Mỹ Quý (Tân Thành - Mỹ Quý) có tác dụng chia cắt lực lượng địch trong tỉnh Định Tường. Đầu năm 1862, giặc Pháp đột kích căn cứ Thuộc Nhiêu, Trần Xuân Hòa bị bắt và tự tử chết, ông điều Thủ khoa Huân đến xây dựng lại và bảo vệ Thuộc Nhiêu. Ông phối hợp với nghĩa quân Trương Định tấn công địch liên tục, khiến chúng phải rút bỏ nhiều đồn để tập trung quân đánh chiếm thành Vĩnh Long hầu gây áp lực với triều đình. Sau đó chúng mang đại quân tấn công Tân Thành - Mỹ Quý, nghĩa quân chống cự quyết liệt suốt 57 ngày đêm, Đỗ Thúc Tịnh hy sinh, Nguyễn Hữu Huân bị bắt ở Thuộc Nhiêu, Thiên hộ Dương thoát được rút về Bình Cách.

Lúc ấy triều đình áp dụng chánh sách hai mặt, vừa ký hòa ước Sài Gòn (1862) nhường ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường cho Pháp và buộc nghĩa quân phải giải giáp và rút ra khỏi ba tỉnh Miền Đông; mặt khác bí mật phong Trương Định làm Bình Tây tướng quân, cầm đầu lực lượng nghĩa ứng ở Nam Kỳ, Võ Duy Dương làm Chánh Đề đốc và Nguyễn Hữu Huân (sau khi bị bắt đã tìm cách trốn thoát) làm Phó Đề đốc.

Từ đây đến cuối năm, lực lượng nghĩa quân phát triển mạnh, liên tục tấn công địch trên một tuyến dài từ Gò Công đến Cái Bè trong đó trận Thuộc Nhiêu làm chúng kinh hoàng. Bọn Pháp đối phó chật vật, phải viện binh thêm. Đầu năm 1863, nhờ có thêm viện binh, chúng tập trung quân đánh bật Trương Định ra khỏi căn cứ Tân Hòa (Gò Công) và liên tục tấn công nghĩa quân Thiên hộ Dương. Đến cuối tháng 4, Thiên hộ Dương rút về cố thủ ở Xoài Tư (vùng giáp ranh Cái Bè – Cai Lậy (Tiền Giang) hiện nay). Để bảo tồn lực lượng cho cuộc chiến đấu lâu dài, Thiên hộ Dương cử Thủ Khoa Huân sang ba tỉnh miền Tây vận động tiền bạc mua vũ khí, còn ông phân tán nghĩa quân về các thôn ấp tránh sự lùng sục của giặc, chỉ 100 nghĩa quân theo ông lưu động khắp nơi vận động nhân dân tham gia kháng chiến. Tại An Giang, ông liên kết với Thạch Bướm, một lãnh tụ nghĩa quân người Khmer.

Bọn Pháp truy lùng ông không kết quả. Tháng 7-1864, chúng phát hiện Thủ khoa Huân đang ở Châu Đốc và buộc tỉnh thần An Giang bắt nộp cho chúng. Thủ khoa Huân bị bắt một lần nữa, ông như mất một cánh tay. Không đầy một tháng sau (tháng 8-1864), Trương Định hy sinh, nghĩa quân đứng trước nguy cơ tan vỡ. Với quyết tâm kiên trì chống giặc cứu nước, Thiên hộ Dương không hề nao núng, ông trở lại Xoài Tư, rồi từ đó rút vào Đồng Tháp Mười chuẩn bị cho giai đoạn chiến đấu mới.

Sau hơn một năm xây dựng căn cứ Tháp Mười có chiến thuật “tức kỳ yểm cố” (im cờ giấu trống) trên cơ sở lực lượng có sẵn và lực lượng tại chỗ của Đốc binh Kiều (Nguyễn Tấn Kiều), Thống Linh (Nguyễn Văn Linh); nghĩa quân Đồng Tháp Mười còn tập trung được đông đảo nông dân khắp nơi. Đến giữa năm 1865, thế là lực của nghĩa quân tương đối khá vững, nghĩa quân Đồng Tháp Mười bắt đầu tấn công Cái Bè, Cái Thia, Cai Lậy, Mỹ Quí... Đặc biệt là trận vào đêm 21 rạng ngày 22-7-1865, Thiên hộ Dương cho nghĩa quân triệt hạ đồn Mỹ Trà gây thiệt hại nặng cho chúng, suýt bắt được huyện Lộc, đốt nhà việc Mỹ Trà... khiến phó Đô đốc Roze phải đưa viện binh từ Sài Gòn xuống cứu viện. Chúng đốt phá triệt hạ làng Mỹ Trà và Mỹ Ngãi để trả thù.

Tháng 4-1866, De Lagrandière cho tập trung quân của bốn dinh tham biện Tân An, Mỹ Tho, Cai Lậy và Cần Lố chia làm ba mũi tấn công vào Đồøng Tháp Mười. Sau gần mười ngày quần thảo với giặc, nghĩa quân mất một số tiền đồn, đổi lại chúng bị tiêu hao một số lớn binh lính. Để bảo tồn lực lượng, Thiên hộ Dương ra lịnh bỏ đại đồn Tháp Mười, rút lui theo hai hướng: hướng Tây về biên giới, hướng Đông về Cái Thia (Cái Bè). Chúng chiếm đồn nhưng rút ngay vì sợ bị đánh úp.

Thiên hộ Dương rút về Cao Lãnh rồi lên biên giới liên kết với nghĩa quân Trương Tuệ, và nghĩa quân Campuchia A-cha Xoa, tấn công đồn Tây Ninh gây cho giặc một số thiệt hại đáng kể. Chúng phản đối gay gắt, triều đình ra chỉ dụ truy nã công khai cả hai. Tình trạng nghĩa quân ngày một khó khăn; vũ khí, lương thực thiếu thốn, lại phải thường xuyên lưu động đối phó với sự truy lùng của giặc và của cả triều đình.

Tháng 10, Thiên hộ Dương cho người mang mật báo cho vua Tự Đức. Tháng 11, ông vượt biển về Kinh, đến cửa Thần Mẫu (Cần Giờ), bất ngờ ông bị Lý Sen, một tên cướp biển giết chết! Vua sai người tìm xác chôn cất và chu cấp cho gia đình.

Thiên hộ Dương nằm xuống, nhưng tên tuổi và sự nghiệp chống giặc giữ nước của ông mãi mãi gắn chặt với mảnh đất Đồng Tháp Mười anh hùng.

Để tưởng nhớ người anh hùng có công giữ nước, ngày nay nhân dân đã xây dựng đền thờ tưởng niệm, hàng năm có đến hàng chục ngàn người đến kính bái.

TIỂU SỬ ĐỐC BINH KIỀU

(? – 1866)

Rất tiếc đến nay, chúng ta chưa biết họ và quê quán của Đốc Binh Kiều. Dân gian thường gọi ông là Lê Công Kiều, Trần Phú Kiều hoặc Nguyễn Tấn Kiều, nhưng phổ biến nhất là quan Lớn Thượng.

Tương truyền, ông gốc người miền Trung vào Nam sinh sống ở huyện Kiến Đăng, tỉnh Định Tường. Khi thực dân Pháp đánh chiếm thành Gia Định, ông về Gia Định  đầu quân chống giặc, nhờ có võ nghệ và biết tổ chức nên ông được giao quyền chỉ huy một đội dân dũng. Khi đại đồn Kỳ Hòa thất thủ, ông không theo quân triều đình rút về Biên Hòa mà đưa đội nghĩa dũng của mình về đóng ở Sầm Giang, Long Hưng thuộc huyện Kiến Đăng với ý định lập căn cứ chiến đấu lâu dài. Đến khi Trương Định lập căn cứ Tân Hòa (Gò Công), Thiên hộ Dương lập căn cứ ở Bình Cách, Mỹ Quý (Ba Giồng, thuộc huyện Kiến Đăng) ông mang quân về Ba Giồng hợp tác với Thiên hộ Dương.

Ông được phong chức đốc binh và trở thành một tham mưu đắc lực của Thiên hộ. Trong suốt thời kỳ chiến đấu ở Ba Giồng, chẳng những ông lập được nhiều chiến công mà còn hết lòng trong việc tổ chức và tuyển mộ, huy động binh lương, nên ông được cất nhắc. Khi bị giặc đánh bật ra khỏi Bình Cách, nghĩa quân rút về Xoài Tư, cửa ngõ vào Đồng Tháp Mười, Thiên hộ Dương phân công: Thủ khoa Huân đi các tỉnh miền Tây vận động tiền bạc để mua vũ khí, Thiên hộ Dương với 100 quân, hành quân lưu động hô hào kích động lòng yêu nước căm thù giặc chiêu mộ nghĩa quân, còn ông giữ trọng trách  vào Đồng Tháp Mười tìm nơi lập căn cứ chuẩn bị cho cuộc chiến đấu lâu dài.

Tháng sáu năm Giáp Tý (1864), Thủ khoa Huân bị bắt ở An Giang, đến tháng sau Trương Định hy sinh ở Gò Công, nghĩa quân rơi vào tình trạng cực kỳ khó khăn, Thiên hộ Dương quyết định rút vào Đồng Tháp Mười và đặt tổng hành dinh tại Gò Tháp. Đốc Binh Kiều được giao nhiệm vụ xây dựng căn cứ. Ông huy động dân binh, nghĩa quân đào hào đấp lũy... xây dựng đại đồn Tháp Mười suốt mấy tháng liền. Chung quanh căn cứ là hào sâu dưới cắm chông tre, kề bên là lũy cao trên trồng tre gai, đặt lổ châu mai, có chòi canh trên ngọn cây để canh gác... Trong đồn có nhà ở, nhà ăn, giếng nước, nhà kho, kho vũ khí, nhà tham mưu, nơi bàn việc cơ mật... tất cả đều được bố trí canh phòng nghiêm ngặt. Để bảo vệ đại đồn ở vòng ngoài có đồn Tả, đồn Hữu, đồn Tiền nằm án ngữ trên các đường mòn dẫn vào.

Sau đó, theo sự phân công của Thiên hộ, Đốc Binh Kiều chỉ huy đồn Tả, chịu trách nhiệm ngăn giặc mặt Xáng Xéo, Rạch Ruộng đề phòng giặc từ Cai Lậy, Cái Bè tiến công vào. Ông chủ động kéo quân ra đánh Cai Lậy và nhiều nơi khác, không chờ giặc tới đánh mới chống đỡ. Ông vẫn dùng chiến thuật du kích kết hợp với kinh nghiệm dân gian sáng tạo các cách đánh giặc độc đáo như đốt đồng, dùng ong, dùng trâu, hầm chông... làm cho giặc Pháp và tay sai vô cùng khiếp sợ. Cả một tuyến dài từ Cái Bè đến Cai Lậy, ông luôn giữ thế chủ động. Chúng rất căm tức, nhưng không sao tiêu diệt ông.

Trong cuộc tấn công Tháp Mười vào tháng 4-1866, giặc Pháp đã dùng một lực lượng lớn để áp đảo mặt nầy, quyết hạ cho được đồn Tả để tiến vào Tháp Mười. Giặc do tên tay sai khét tiếng Trần Bá Lộc thạo đường chỉ huy tấn công hung hãn. Đốc Binh Kiều điều động nghĩa quân chống trả quyết liệt đẩy lùi nhiều đợt tiến công của giặc, đến chiều bọn chúng phải rút lui. Ông lên đài quan sát theo dõi cuộc thoái binh của giặc, chẳng may ông bị thương. Ông được đưa về gò Giồng Dung điều trị. Mấy ngày sau, được tin đại đồn thất thủ ông uất lên mà chết.

Để ghi nhớ công lao chiến đấu chống giặc giữ nước gian khổ của ông, nhân dân xây cất đền thờ tưởng niệm ông chung với Thiên hộ Võ Duy Dương tại Gò Tháp. Hiện nay trong dân gian còn lưu truyền bài thơ ca ngợi ông:

Vì nước quên mình bởi chữ trung,

Thương dân chi sá chốn sình bùn.

Mấy năm Đồng Tháp danh vang dội,

Cọp rống ngoài truông, cáo hãi hùng.

Hai thước im lìm nơi thạch động,

Đồng bào tưởng nhớ đứng thờ chung.

Nỗi lòng nghĩ đến nhiều năm trước,

Hương lửa đều không cảnh lạnh lùng.

ÔNG NGŨ LINH THIÊN HỘ

Thiên hộ Dương tên thật là Võ Duy Dương, xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo, cha mất sớm. Ngay từ lúc nhỏ đã có tiếng là khỏe mạnh và ăn nhiều, mẹ ông tảo tần hôm sớm nhưng không sao kiếm đủ cái ăn cho ông.

Bà rất thương con, nhưng buộc lòng phải cho ông đi ở mướn chăn trâu cho một bá hộ trong làng, không lấy tiền công chỉ nhận gạo đủ cho ông ăn sống qua ngày thôi.

Lúc chăn trâu, ông thường tụ tập bạn bè để vật lộn, đánh trận giả... làm trò chơi. Một hôm, lỡ mạnh tay ông làm chết một người bạn. Được tin có án mạng, quan phủ sở tại cho lính đến áp giải ông về phủ đường điều tra. Hai người lính áp vô bắt ông trói lại, ông vung tay một cái, hai tên lính té ngửa, bỏ chạy về. Quan giận lắm, tăng cường hai người nữa, nhưng cũng không bắt được. Sau cùng quan phủ đích thân đến bắt, ông không chống trả cũng không lẩn trốn, mà bình tĩnh trình qua sự việc. Quan hỏi bà mẹ về ông. Bà mẹ cho biết từ nhỏ đến giờ ông cũng bình thường như bao trẻ khác, chỉ có điều rất mạnh khỏe và ăn gấp mấy lần người thường.

Quan phủ hết sức kinh ngạc, cho rằng án mạng nầy là do vô tình lỡ tay vì cậu bé không lường được sức mạnh. Quan phủ liền bảo bà mẹ là sẽ không bắt tội ông mà còn lo việc bồi thường cho gia đình nạn nhân, với điều kiện ông phải trở thành con nuôi của quan phủ. Không còn cách nào khác nên mẹ ông phải bằng lòng.

Thế là ông về ở với quan phủ. Quan lo cho ông học văn, học võ. Dù vậy, mỗi khi đi đâu quan thường cho ông theo hầu. Một hôm ông theo quan phủ về kinh đô chầu vua. Trong lúc quan bận việc trong thành nội, ông tản bộ ngắm cảnh sông Hương núi Ngự. Bỗng có tiếng thúc quân và tiếng la hét ở phía bờ sông, ông liền nhanh chân tới đó. Thì ra lúc bấy giờ là mùa nước đổ, một bè gỗ quí của nhà vua đứt dây trôi băng băng giữa dòng. Mấy chục tên lính lực lưỡng cố kéo chiếc bè lại, nhưng không được. Người đi đường đứng lại vừa xem, vừa bàn tán, ông cũng bàn góp:

- Cả mấy chục người mà kéo chiếc bè không dừng lại thì làm sao mà neo nó lại được.

Không ngờ, một viên đội xuất đứng cạnh đấy, nghe được quay lại sừng sộ:

- A, chú bé nầy giỏi thật! Nếu mi có giỏi thì kéo một mình cho ta xem, nếu không thì đừng trách ta.

Ông đồng ý. Liền xắn tay áo lên, nắm lấy dây, ông xuống tấn, chiếc bè từ từ dừng lại, rồi chầm chậm tiến ngược dòng... đến một gốc cây cổ thụ, ông neo bè lại giữa tiếng hoan hô cổ vũ của lính tráng và người đi đường.

Tan chầu, nghe ồn ào, vua và các quan ngự ra xem. Viên đội xuất tâu qua mọi việc. Vua cho đòi ông tới, quan phủ lật đật quỳ xuống trình với vua về lai lịch và sức mạnh của ông. Vua lấy làm lạ, chưa tin lắm; ra lịnh cho ông tới diễn võ trường để thử sức. Tại đây, ông cử một cái đỉnh đồng nặng mấy trăm cân đi mười bước, rồi để xuống nhẹ nhàng, mặt không biến sắc. Sau đó ông cử năm trái linh, mỗi trái nặng sáu mươi cân: hai trái ông cặp nách, hai trái cầm tay và một trái ngậm ở miệng. Vua và các quan khen ngợi hết lời. Nên từ đó, mọi người gọi ông là Ngũ Linh Dương.

Mấy năm sau, ở Quảng Ngãi có loạn Thạch Bích (Đá Vách) cướp phá dữ dội, quan quân sở tại đánh dẹp không nổi. Để thử tài thao lược cũng là tạo điều kiện để ông lập công, triều đình cử ông đi tiểu trừ giặc. Ông dùng mưu thu phục được giặc và cảm hóa họ, đồng thời cho họ gia nhập vào đội quân của ông.

Sau chiến tích đó, triều đình phong cho ông hàm Chánh bát phẩm Thiên hộ. Từ đó, mọi người thường gọi ông là Ngũ Linh Thiên Hộ.

ÔNG NĂM LINH

BÀ BẢY VÀNG

Ở vùng Bình Cách - Mỹ Tho, nơi Thiên hộ Dương lập căn cứ chống Pháp đầu tiên, dân chúng thường gọi ông bằng cái tên rất thân thương và cũng rất Nam Bộ: ông Năm Linh. Ngày nay trong vùng còn lưu truyền câu chuyện sau:

Ông Năm Linh, người miền Trung, vào Nam lập nghiệp; ông là người giỏi võ nghệ, tính tình lại cương trực, giao du rộng, hay làm việc nghĩa.

Lúc giặc Pháp xâm lược Nam Kỳ, ông đứng ra chiêu mộ nghĩa dõng, quyên góp lúa gạo, tiền bạc mua súng đạn chống giặc, được nhiều người hưởng ứng trong đó có cả bá hộ điền chủ. Ông Đỗ Tường Kiên, một phú hộ, hiến cả ngôi nhà kiểu cổ với ba mươi sáu cửa, xây dựng rất kiên cố, có vườn tược rộng bao chung quanh, ngoài cùng là ba lần hào sâu, ba lần luỹ tre… cho ông Năm Linh làm tổng hành dinh. Bá hộ Học là một điền chủ giàu có nhất trong làng chẳng những ủng hộ lúa gạo mà còn bán cả ruộng đất lấy tiền mua vũ khí trang bị cho nghĩa quân.

Để khích lệ người anh hùng có chí lớn, dù biết ông Năm Linh có vợ con ở ngoài Trung, bá hộ Học vẫn cho cô con gái duy nhất mà ông hết sức yêu quý là Bảy Vàng về làm thiếp cho ông Năm Linh.

Từ khi về chung sống với ông Năm Linh, dù không phải là vợ chính thức, nhưng bà Bảy Vàng chẳng những một mực chung thuỷ với chồng mà còn giúp chồng nhiều công việc quốc sự. Khi ông Năm Linh rút quân vô Đồng Tháp Mười, bà cũng theo chồng lo việc tiếp tế nuôi quân. Gia đình bà và ông Năm Linh lo ngại cho bà thân gái lại lao vào nơi lửa đạn, nên khuyên bà hãy ở lại nhà nhưng bà không nghe. Xuất thân từ con gái nhà giàu chưa quen làm ăn mua bán, song vì yêu nước, thương chồng, bà chẳng ngại mưa nắng, cực khổ ngày đêm lặn lội quyên góp, mua lúa gạo nuôi quân. Khi căn cứ Tháp Mười bị giặc tấn công, ông Năm Linh chỉ huy nghĩa quân chống trả quyết liệt, bà lúc nào cũng sát cánh bên anh em nghĩa quân lo tròn nhiệm vụ của mình như một chiến sĩ thật sự. Cuối cùng để bảo tồn lực lượng, ông Năm Linh cùng nghĩa quân rút bỏ Tháp Mười, kéo về Cái Thia. Tại đây lại bị giặc truy kích, nghĩa quân phải hành quân gấp rút về Cao Lãnh, rồi Tây Ninh. Trong những ngày tháng gian lao đó, bà không rời ông Năm Linh nửa bước, vừa lo lương thực cho nghĩa quân, vừa lo cơm nước cho chồng.

Lực lượng nghĩa quân ngày một hao mòn, nhưng ông Năm Linh quyết tâm chiến đấu đến cùng. Ông khuyên bà nên trở về gia đình, còn ông vượt biển về miền Trung lo việc gầy dựng lại lực lượng tiếp tục chiến đấu. Hai người chia tay, ông Năm Linh đáp ghe bầu ra đi, bà gạt lệ trở về Bình Cách.

Ít lâu sau, bà hạ sinh được một con gái. Đó cũng là lúc bà được tin ông Năm Linh bị nạn chết ngoài biển. Từ ấy, bà buồn rầu sanh bệnh rồi chết.

ĐẠO BINH TRÂU

Một ngày kia, Thiên hộ Dương cùng bộ tham mưu đang bàn việc đánh Tây. Bỗng nghĩa quân vào báo: Có một người đàn ông dẫn một bầy trâu đến trước Tổng hành dinh xin ra mắt ngài Thiên Hộ.

Thấy lạ, Thiên Hộ Dương cho vào.

Trước mắt ông là một người đàn ông đứng tuổi, cao lớn, da ngăm đen, vai mang mõ, tay chống gậy. Người ấy nói:

- Thưa ngài Thiên Hộ, tôi là dân Đồng Tháp Mười đã ba đời làm nghề nuôi trâu cho mướn. Trâu rừng ở Đồng Tháp ta còn rất nhiều, tôi cứ việc vô bắt đem về dạy dỗ cho thuần rồi cho mướn. Trâu của tôi dùng vào việc gì cũng được: kéo cày, kéo xe, kéo cộ, kéo ghe, móc tràm lụt… Tôi có tới hàng trăm con. Nay tôi đến đây xin hiến kế cùng ngài để dùng trâu đánh Tây.

- Đánh bằng cách nào?

- Trâu của tôi không điều khiển bằng roi, bằng la hét, mà điều khiển bằng mõ. Tiện đây xin mời ngài ra phía trước tôi sẽ điều khiển để ngài xem.

Mọi người theo ông, tất cả đều ngạc nhiên: Trên một bãi cát rộng, hàng trăm con trâu đang nằm phủ phục đầu hướng về Tổng hành dinh. Người ấy không nói chi hết, lấy mõ ra gõ:

- Cốc!

Bầy trâu đồng loạt đứng dậy.

- Cốc, cốc!

Trâu quì xuống kêu nghé ngọ, ông nói:

Trâu chào các ngài đó!

- Cốc!

Bầy trâu đứng lên.

- Cốc, cốc, cốc!

Bầy trâu hùng hổ tiến về phía mọi người như nước vỡ bờ.

- Cốc!

Bầy trâu dừng lại.

- Cốc… Cốc… Cốc! Cốc, cốc, cốc.

Bầy trâu quay đều lại và chạy thật nhanh, ngược chiều với lúc ban đầu.

Cốc! Cốc… Cốc… Cốc…

Bầy trâu đứng lại rồi rẽ phải… cứ như thế theo hiệu lệnh tiếng mõ bầy trâu lúc rẽ trái, lúc tiến lên, lùi lại… trước sự thán phục của Thiên hộ Dương và bộ tham mưu.

- Cốc… cốc… cốc. Cốc… cốc… cốc.

Bầy trâu quay về chỗ cũ phủ phục như trước. Mọi người vỗ tay khen ngợi. Ông nói:

- Nay tôi hiến bầy trâu này cho ngài, để góp sức vào việc đánh đuổi bọn Tây. Bầy trâu được thuần như vậy là do tôi khổ luyện bấy lâu nay. Xin ngài hãy nhận, dùng vào việc lớn.

Thiên hộ Dương mừng rỡ và cảm kích. Ông mời người hiến trâu ở lại để bàn việc đánh Tây.

Mùa khô năm sau, giặc Pháp lại kéo vào tấn công. Ông được cử đi tiên phong để ngăn giặc cũng là làm kế  nghi binh.

Ông điều đoàn trâu xung trận như thả trâu đi ăn thường ngày. Đầu đội nón lá, vai mõ, tay gậy; không vũ khí gì hết, ngất ngưỡng trên lưng con trâu đầu đàn.

Bọn giặc thấy đàn trâu đông quá, sinh nghi, ông vẫn bình tĩnh chờ giặc đến gần. Bỗng một tiếng “cốc” vang lên, rồi ba tiếng nữa tiếp theo. Bầy trâu như một bức tường ào ạt xông vào đội hình bọn giặc, chúng trở tay không kịp. Số bị trâu đạp, số bị chém, bọn còn lại chạy tạt sang hai bên.

Theo hiệu lệnh tiếng mõ bầy trâu chia làm hai, rượt nà, xua chúng rơi vào ổ phục kích của nghĩa quân. Ông lúc ngồi trên mình trâu để quan sát trận địa, lúc chạy dưới đất để tránh đạn. Khi bọn giặc sa vào trận địa mai phục, ông thu quân lại. Bọn giặc lớp sụp hầm chông, lớp rơi vào bãi địa lôi, lớp bị bắn… tan tác tìm đường thối lui.

Đợi đến lúc nầy, ông cho trâu rượt nà một lần nữa, bọn sống sót chạy trối chết không dám quay trở lại.

Trận nầy nghĩa quân thắng lớn, ông được Thiên hộ Dương phong là Ngưu quân Thượng Tướng.

RẮN THẦN

TRỢ LỰC THIÊN HỘ DƯƠNG

Tổng hành dinh của nghĩa quân Đồng Tháp dưới quyền chỉ huy của Thiên hộ Võ Duy Dương đặt tại Gò Tháp, từ ngoài vào chỉ có ba con đường mòn: một từ Gò Bắc Chiên (Mộc Hoá) đi xuống, một từ Cái Nứa (Cái Bè) đi tới và một từ rạch Cần Lố đi vô.

Tại vàm Cần Lố, có một cái doi nằm chắn ngang hai ngã nước sông Cửu Long; một đổ vô sông Con chảy về Cao Lãnh, một chạy vô Rạch Miễu. Nơi đây nghĩa quân Đồng Tháp, xây một cái đồn khá kiên cố gọi là đồn Doi, án ngữ giặc Pháp tiến quân từ mặt sông Tiền.

Địa thế đồn này rất hiểm: Cây cối sầm uất với nhiều cây me cổ thụ (vì thế doi nầy còn gọi là Doi Me) ba mặt là sông nước. Tại đây bố trí một khẩu đại bác mà dân chúng thường gọi là “ông Cà Lăm”. Nhờ thế, mà sau ba năm tử thủ, hai bộ tướng của Thiên hộ Dương là Huỳnh Lục, Huỳnh Thất đã cầm được quân giặc và bảo đảm con đường áp tải quan trọng nhất trong ba con đường vào tổng hành dinh mà tục gọi là đường “gạo” từ vàm Cần Lố đến Gò Tháp.

Việc áp tải có khi sử dụng bằng ghe từ rạch Trà Cú Thượng đến rạch Trà Cú Hạ, qua kinh Phước, tức vô vàm Xoài Hột, đêm nào cũng có đoàn ghe áp tải về Tổng hành dinh. Từ các sông rạch nầy đêm đêm vang lên câu hát, tiếng hò đậm tình yêu nước:

Non nước tan tành ngủ mãi sao?

Vội vã dân làng thà dẹp cuốc

Trong lòng đã rộn ánh binh đao.

Hoặc là:

Đã nghe sắc lửa âm thầm dậy

Tiếng gọi từ xa thúc giục hoài

Há chịu làm thân trâu ngựa mãi

Chim lồng sao hót tiếng bi ai?

Bằng đường bộ thì dùng xe trâu đi trên ba con đường mòn nói trên. Đồng Tháp Mười hồi đó toàn là rừng đế, tràm, sậy, cỏ, năn, lác… ngoài mấy cái nhà làm trạm nghỉ chân của các đoàn áp tải, không có một bóng nhà của dân chúng, tất cả đều tập trung trong Gò Tháp, chung quanh Tổng hành dinh của Thiên hộ Dương.

Thường thường hàng tuần, có ba chuyến vận tải về bằng ba ngã, nhưng phần lớn lương thực, súng ống, đạn dược từ đồn Doi tiếp tế nhiều hơn.

Mỗi lần đoàn áp tải đi thì gia đình nghĩa quân  tháp tùng theo để mua sắm.

Từ đồn Doi vô đến Tổng hành dinh, theo đường mòn đến một giồng gọi là Giồng Cát, còn gọi là Động Cát, nơi đó có một trạm dừng chân cho đoàn áp tải nghỉ ngơi và cũng làm trạm gác.      Một ngày kia, dân chúng ở vùng ngoài vô cất vài cái nhà bên cạnh trạm để ở. Trong đó có hai nhà sống sung túc có vẻ khác thường.

Thình lình, một đêm nọ, hai gia đình ấy, cùng một nghĩa quân của trạm với số người trong đoàn áp tải, sau bữa cơm chiều, ngủ qua một đêm tới sáng đều chết hết. Mãi khi xác gần sình, mới có người báo cho Thiên Hộ hay. Ông liền phái ông Thủ Chiếu là lương y về thuốc rắn đến điều tra.

Khám nghiệm các tử thi, ông chẳng tìm được nguyên do nào cả. Ông chỉ ước đoán họ chết vì thuốc độc. Bí mật của vụ án chưa được khám phá, thì có tin mật báo từ đồn Doi cho Thiên Hộ biết rằng: đoàn áp tải đã nhiều lần trao tin tức cho người mang đến cho tay sai của Pháp ở Cao Lãnh là Phạm Văn Khanh về tình hình của nghĩa quân. Ông hay được thì bọn đó đã chết rồi. Cùng lúc đó cũng có tin cho hay: Hai gia đình cất nhà gần trạm gác ở Động Cát là người của bọn Pháp tổ chức để nắm tình hình của nghĩa quân.

Thiên hộ Dương đích thân đến Động Cát để quan sát và đã tìm ra được một cái hang rắn, miệng lớn bằng cái lu. Ông bèn ra lệnh cho ông hộ vệ Tân, cũng là thầy rắn đại tài, bắt đàn rắn ấy.

Ông tới xem qua hang rắn, trình rằng dưới hang có con rắn chúa sáu khoan, trước kia lớn lắm, nay còn bằng cây đủa ăn, dài trên một thước tây, ban đêm chỉ ló ra ngoài năm khoan để hứng hơi sương, chớ không bao giờ bò ra ngoài. Rắn không cắn ai, nhưng ai quyết hại nó, thì nó cắn, khi bị nó cắn thì không có thuốc gì cứu được.

Hang rắn được Thiên hộ để yên.

Sau đó ít lâu, vào một buổi chiều, đồn Doi bị giặc Pháp tấn công, quân ta chống trả quyết liệt, nhưng cuối cùng vì quân giặc qua mạnh, quân ta phải rút lui về Động Cát, rồi về Gò Tháp.

Quân Pháp đuổi đến Động Cát thì trời đã tối, bèn hạ trại nghỉ ngơi, định sáng sẽ tiến vào. Không ngờ đến đó quân Pháp chết hơn chục mạng. Gặp phải sự chết chóc lạ thường mà chúng không hiểu lý do nên chúng đành rút trở ra, không dám tiến quân vô Gò Tháp. Trong lúc đó dân chúng có tin đồn rằng Thiên hộ Dương dùng đạo quân rắn thần để đẩy lùi quân giặc ra khỏi Động Cát. Bọn Pháp nghe vậy, lại càng hoang mang lo sợ, nên bỏ luôn đồn Doi Me rút về Cao Lãnh.

Quân ta trở lại đây xây dựng đồn Doi lại như cũ.

Ít lâu sau, chúng lại tấn công đồn nầy nữa, ta rút lui, chúng đuổi theo và cũng đến Động Cát thì dừng chân lại để nghỉ đêm. Đêm ấy trong đám quân giặc, nhiều tên đang ngủ bổng la lên  rồi chết, chúng không dám ngủ phải thức canh gác suốt đêm. Đến sáng chúng phát giác ra được cái hang rắn. Tên chỉ huy ra lệnh đổ dầu đốt hang.

Trong lúc khói lửa mịt mù, bỗng có tiếng ào ào như giông gió nổi lên, từ phía rừng một con rắn hổ mây bề tròn bằng miệng thúng tiến tới như vũ bão, lăn xả vào lửa há họng nhe răng, đập đuôi làm dữ.

Quân giặc hoảng hồn, bỏ chạy tán loạn tên chỉ huy không can đảm gì hơn, vắt giò lên cổ mà chạy, càn bừa trong rừng lau sậy.

Trong lúc chúng tranh nhau chạy chết, Thiên hộ Dương ra lệnh ông Huấn Hiệu mang quân đến tấn công bất ngờ. Quân giặc không còn lòng dạ nào chiến đấu, lớp bị giết, lớp bị thương, lớp bị bắt… Nghĩa quân toàn thắng, thu được nhiều chiến lợi phẩm và cũng giết được tên chỉ huy.

Bọn còn sống sót, càn rừng lướt bụi, chạy về đến đồn Doi, bị dân chúng nổi dậy bắt đem nộp cho ông Huấn Hiệu.

Sau trận đó thế lực nghĩa quân Đồng Tháp mạnh hẳn lên và trở lại chiếm đồn Doi như cũ.

Thế là “đạo binh rắn” đã giúp Thiên hộ Dương ba lần đánh lui được giặc Pháp. Nhưng biết đâu, đó chẳng phải là mưu lược của vị tướng lãnh kháng chiến tài ba, để tăng uy tín và thế lực cho nghĩa quân chiến đấu vì độc lập dân tộc.

CON TRÂU RA TRẬN

Thời kỳ Thiên hộ Dương cứ hiểm Đồng Tháp Mười, miệt mài kháng chiến chống Pháp giành độc lập dân tộc, ngày ngày đều ôn văn, luyện võ. Ngoài ra, ông còn có một đường roi “song đôi” rất tài tình, đã có lần ông thao dượt cho các bậc tướng hạ kề cận xem, ai cũng thán phục.

Một hôm sau bữa tiệc văn thơ, ông mời các tướng hạ cùng ông ra sân diễn võ (võ trường) để xem ông thao diễn võ nghệ.

Ra đến võ trường, đó là một cái sân lớn, tràm và chưng bầu (trâm bầu) che kín chung quanh, ông Thiên Hộ cởi áo ra, mấy ông kia cũng cởi theo, đoạn ông lấy cái roi bằng khúc mây lớn hơn cườm tay, múa lên. Lúc đầu còn thấy bóng người, sau chỉ nghe tiếng vù vù khúc mây cong oặt oà như khúc cao su, bao bọc lấy thân ông, trong nửa tiếng đồng hồ.

Ông tới lui giáp vòng cái sân, đoạn tiến vào giữa sân, hai chân ông xê dịch chỉ một chỗ không sai chút nào, càng mau, tiếng gió phát ra từ đường roi nghe vi vút ghê mình.

Thật là một thế “yếm bách” mười phần lợi hại.

Ông thường nói: Thế đó khi nào bị bao vây giữa vòng thì “Thượng bảo kỳ thân, hạ bảo kỳ mã” (tức là trên giữ mình, dưới che cho ngựa).

Cuối cùng ông ngừng roi, thì một tiếng vút từ ngọn roi đập xuống đất, lẹ như chớp, ông đã lao mình nhảy lên đứng trên cái gò gần đó, cao chừng cả thước.

Những người đứng coi không nháy mắt, thỉnh thoảng lắc đầu le lưỡi. Khi thấy ông nhảy lên cái gò cao, một tay chống nạnh, một tay cầm cây mây đứng oai vệ như vị thiên thần, mọi người vỗ tay lấy làm khâm phục.

Khi ông nhảy xuống, ông Phòng Biểu đề nghị:

- Đường roi song đôi của ngài có thể cho chúng tôi thí nghiệm hôm nay được  không?

- Nếu muốn biết sự lợi hại của đường “song đôi” mấy ông hãy dắt một con trâu ra đây.

Ai nấy chưa hiểu thế nào, nhưng một ông đã nhanh chân chạy ra phía sau, dắt ra một con trâu cổ, cặp sừng nhọn hoắt, mập và tốt vô cùng.

Ông liền nói:

- Bây giờ ta ra ngoài bờ kinh gần đây, tôi cưỡi trâu này ở dưới kinh leo lên bờ, mấy ông cứ đứng trên, tôi sẽ đội roi đi lên cho các ông coi.

Giao hẹn xong, ông Thủ Chiếu, Nhiêu Chấn và Thông Phụng lựa khí giới rồi cùng nhau ra bờ kinh.

Ánh trăng soi mờ mờ, Thiên hộ Dương ngồi trên mình trâu cao nghều nghệu, tay cầm roi, oai phong lẫm liệt. Ra đến bờ kinh, ông thúc trâu nhảy đùng xuống nước, đoạn nắm vàm trâu thúc trâu quay đầu nhắm bờ kinh tiến lên.

Trên bờ, các ông Chiếu, Chấn, Phụng hờm sẵn khí giới khi trâu vừa vô gần mé kinh, ba ông nhất tề tấn công, tiếng binh khí va chạm nhau nghe rôm rốp.

Thiên Hộ lui trâu lại, kẹp hai dây vàm trâu quấn vào hai ngón chân cái, rồi thúc trâu tiến lên bờ. Đêm đang yên lặng, bỗng có kinh động: tiếng nước tung toé ào ào, pha lẫn tiếng binh khí chạm rôm rốp làm cho toàn dinh binh sĩ ai nấy giật mình thức dậy.

Họ lấy khí giới cầm tay, rồi đổ xô chạy xuống phía bờ kinh, thấy hai ông Phòng Biểu, Nhiêu Bá đứng coi, còn ba ông Chấn, Chiêu, Phụng đánh với Thiên hộ Dương một trận ác liệt oai hùng.

Đang lúc phân vân chưa hiểu tại sao, thì thấy ông Chiếu đánh xuống một roi liên tiếp ba đòn, làm Thiên hộ Dương thúc trâu lui lại và khen:

- Đòn đó khá lắm!

Ông vừa khen vừa cười, đoạn thúc trâu tiến lên nữa. Có lẽ lúc đầu, ông cho đối thủ đang lúc hăng sức dùng hết thần lực một hồi. Khi đoán chừng ba ông kia có hơi mệt, ông dùng tuyệt kỷ thế roi “song đôi” điều khiển cây roi nghe vùn vụt, hay chân thúc mạnh vào hông trâu cho tiến lên mãnh liệt.

Thấy ông quyết đội roi tiến lên, ông Chấn, ông Phụng kêu ông Chiếu, phân công ông nầy nhắm đánh vào giò trâu cho ngã. Những đường roi của Thiên hộ Dương càng lúc càng biến ảo, linh động lạ thường. Ông vừa ngăn hai ngọn roi của ông Phụng và ông Chấn vừa đâm đót roi dùng thế “hồi thử” doạ đánh qua ông Chiếu, làm ông Chiếu thu roi trở lại, không dám đánh vào giò trâu, rồi lẹ như chớp nhoáng, Thiên hộ Dương thừa lúc ông Chiếu thu roi về còn lỡ bộ, ông tiếp theo một đường làm cho cây roi của ông Chiếu văng xa hơn mười thước, đoạn ông chuyển roi để đón hai đòn của ông Chấn và ông Phụng đánh tới, đồng thời thúc mạnh cho trâu vọt lên bờ.

Thấy Thiên hộ Dương thúc trâu lên bờ được rồi, ông Chấn và ông Phụng thu roi trở lại, nhảy lui lắc đầu nói: “Ngài quả thật là bậc kỳ tài trong thiên hạ”.

Những người đứng coi chung quanh đều vỗ tay vang rần, tiếng khen nức nở. Dưới ánh trăng người ta thấy Thiên hộ Dương ở trần, ngực nổi nở tròn, hai tay gân guốc cặp cây roi trên lưng trâu nhảy xuống, thật là một viên kiện tướng.

TRẬN MỸ TRÀ NĂM ẤT  SỬU

Trong suốt thời kỳ lấy Đồng Tháp Mười làm căn cứ chống Pháp, Thiên hộ Dương và nghĩa quân Đồng Tháp Mười đã lập nhiều chiến công lừng lẫy, nhưng nổi bật nhất là trận Mỹ Trà năm Ất Sửu (1865).

Tương truyền, nghĩa quân đánh Mỹ Trà nhằm hai mục đích:

Thứ nhất là tiêu diệt đồn Mỹ Trà, đồn tọa lạc tại vàm rạch Thông Lưu, quá xóm Bún(1) một đổi chế ngự đường thủy từ Tháp Mười ra. Với đồn này chúng chế ngự mọi hoạt động của nghĩa quân. Chúng dùng chiến thuật vết dầu loang đánh dẹp cơ sở nghĩa quân ở các làng Mỹ Ngãi, Mỹ Xương,  Mỹ Thọ, đồn Doi, Ba Sao... và phong tỏa đường tiếp tế của nghĩa quân. Trong đồn có tới 500 lính do một tên quan tư chỉ huy.

Thứ hai là triệt hạ nhà việc Mỹ Trà và đám tề xã đứng đầu là Phạm Văn Khanh. Nghe đâu trước đó y có hợp tác với nghĩa quân sau đó lại làm phản. Y làm tai sai rất đắc lực được giặc phong chức quản bộ đạo, đã gây nhiều thiệt hại cho nghĩa quân và có nợ máu với nhân dân. Đã nhiều lần nghĩa quân khuyến cáo nhưng không kết quả. Y đã bị nghĩa quân ám sát hụt chết một lần. Nhà việc Mỹ Trà tọa lạc tại trung tâm chợ Cao Lãnh, hai bên có hai hàng me cổ thụ, dân gian có bài thơ Cây Me ám chỉ Phạm Văn Khanh(2)

Ba giờ sáng ngày 22-7-1865, hơn một trăm nghĩa quân với ba mươi sáu súng, hai khẩu đại bác cùng nhiều gươm giáo khởi sự tấn công Mỹ Trà. Trận chiến do đích thân Thiên hộ Dương chỉ huy.

Nghĩa quân tấn công làm ba mũi:

- Mũi thứ nhất từ ấp Thượng kéo xuống (tức từ phía Mỹ Ngãi) do cơ quản cơ Đồng chỉ huy.

- Mũi thứ hai từ ấp Trung kéo qua (hướng từ cầu Đình Trung đến Cầu Móng).

- Mũi thứ ba từ đường Đồn lên (hướng từ xóm Bún).

Vừa ăn giỗ xong ở nhà ông Thầy Tàu, bọn lính Tây ngất ngưỡng ra về. Nhưng còn cách đồn Mỹ Trà khoảng năm trăm thước, chúng lọt vào ổ phục kích của nghĩa quân.

Súng nổ!

Nghe tiếng súng nổ, toán thợ hồ đang xây bức tường trong đồn vội vã cầm lấy vũ khí làm nội ứng. Nghĩa quân bên ngoài đánh ụp vào, tên thủ thành bị giết. Địch quân bị tấn công bất ngờ, chạy tán loạn, nghĩa quân mặc tình vung gươm lấy đầu giặc.

Hơn hai tiếng đồng hồ làm chủ tình hình, nghĩa quân hoàn toàn thắng lợi.

Thủy quân Pháp bên ngoài, tràn vào trợ chiến, dùng súng lớn giải vây cho đồng bọn, phong tỏa nghĩa quân và mở cuộc phản kích. Nghĩa quân dùng mương hào trong đồn làm phòng tuyến chống trả ác liệt. Nhờ trận mưa như trút nước, quân giặc mặc dù với vũ khí tối tân nhưng không sao áp đảo được nghĩa quân.

Mấy ngày sau, từ Sài Gòn, phó thủy sư đô đốc Roze mang viện binh xuống ứng cứu. Tới nơi, nghĩa quân đã rút lui tự lúc nào, chỉ còn lại chiến trường ngổn ngang xác đồng bọn: Kẻ mất đầu, đứa lìa tay... trông thật ghê rợn. Địch chết và bị thương có đến hàng trăm tên.

Trong khi đó tại nhà việc Mỹ Trà, lúc nghĩa quân nổ súng Phạm Văn Khanh nhanh chân dẫn một toán ngụy binh chạy ra cua quẹo Cây Da. Nghĩa quân xung phong vào đốt phá nhà việc, rồi tràn xuống đốt nhà lồng chợ và tàu giặc đậu dưới sông Cao Lãnh.

Do đêm ấy có nhiều sương mù, nên mũi quân thứ ba từ đường Đồn lên trễ giờ hợp đồng. Lợi dụng sơ hở này, Phạm Văn Khanh tung quân phản kích, nhưng y bị nghĩa quân cặp cổ bắt được, song y chống cự quyết liệt và nhờ đồng bọn giải vây nên thoát chết.

Trước khi rút lui, nghĩa quân đốt Cầu Móng(3) để chận đường truy kích của giặc đồng thời làm kế nghi binh, vì phần lớn nghĩa quân đều rút về ấp Thượng để về Mỹ Ngãi. Trong lúc lui quân, nghĩa quân bỏ lại một đại bác với hai thùng đạn.(4)

Tức giận vì bị thiệt hại nặng, nhưng không tiêu diệt được nghĩa quân, nên Roze ra lịnh phóng hỏa triệt hạ làng Mỹ Trà. Tương truyền, trong vụ tàn sát nầy, có đến hàng trăm người dân vô tội phải bỏ mình trong lửa đỏ và làn đạn ác nghiệt của kẻ thù.(5)

Xong, Roze cho quân tiến vô làng Mỹ Ngãi tiếp tục đốt phá nhưng bỗng đâu những loạt súng nổ xối xả vào bọn lính đang lăng xăng đốt nhà. Roze liền dàn mặt trận tấn công. Nghĩa quân chống cự hăng hái suốt mấy giờ liền rồi rút mất. Nhắm không làm gì nữa, Roze đành ra lịnh lui quân về Mỹ Trà.

Sau trận này, uy danh Thiên hộ Dương và nghĩa quân Đồng Tháp Mười càng vang dội, nhân dân trong vùng nức lòng phấn khởi.

Chú thích:

(1) Trước đây có người cho rằng đồn Mỹ Trà tọa lạc tại vàm rạch Thầy Khâm, nhưng sự thật đồn nằm tại vàm rạch Thông Lưu gần xóm Bún. Nên đường từ xóm Bún đi Cao Lãnh còn có tên là đường Đồn.

(2) Nội dung bài thơ Cây Me:

Xưa nay giữa chợ, cất sau hè,

Trồng trọt làm chi cái giống me.

Thấy hột thêm phiền mùi chát ngắt,

Nhìn cây vẫn biết giọng chua lè.

Hơn gì đứng đợi không tòng ba,

Ngẫm lại xum xuê hơn quế hòe.

Thiên hạ hay chê đồ choán đấ,t

Nhưng lời mai mỉa chẳng ai nghe.

(3) Sau trận Mỹ Trà, Cầu Móng còn có tên là Cầu Cháy.

(4) Giặc thu khẩu súng nầy mang về SaĐéc, sau dùng để bắn báo giờ tàu khởi hành, hiện đang được lưu trữ ở Bảo Tàng thị xã SaĐéc.

(5) Từ đó về sau, làng Mỹ Trà có lệ cúng cô hồn vào ngày rằm và mười sáu tháng giêng, lúc cúng có đọc bài “Văn tế cô hồn làng Mỹ Trà”, nội dung như sau:

“Hỡi ơi! Quê hương đâu tá! Tên họ là chi?

Oan khóc thay, mấy kẻ số hèn, phách quế mơ màng cơn nước lửa, ác nghiệt nhẽ những người mạng bạc, hồn mai ngầy ngật, lúc binh đao.

Thoát lên mây kìa mấy kiếp ngậm oan, sa xuống đất nọ, ngàn đời nuốt thảm.

Canh Thìn trước e dè cơn gió dữ, dưới suối vàng biết mấy muôn mạng thiệt thòi. Giáp Tuất trước chan chứa buổi mưa sầu, trong cung nước biết bao hồn oan khúc.

Đã thương kẻ thịt xương chôn bụng sấu, lại đau người hồn phách gởi răng hùm.

Dật dờ cỏ nội ngàn dâu, trải ngày tháng nào ai điếu tế: ngơ ngẩn chân trời mặt bể, dầu sớm trưa ít kẻ quảy đơm.

Cửa nhà thờ hoa cỏ ngụ nương, cơm nước cây gió mưa lần lựa.

Ôi!

Tay lưới luân hồi, giăng triêu cuốn tịch; trái cân tạo hóa lọc tử lừa sinh.

Cầm ve thét tiếng thê bi, ca dế dạo cung ly biệt.

Tai mắt cũng loài người nên tưởng đến, dễ xui tín chủ động lòng thương. Chẩn tế này hương đốt thấu cùng chăng khuyên với cô hồn soi lễ bạc.

Hỡi ơi! Thương thay! Thượng hưởng!

ĐỐC BINH KIỀU

ĐÁNH HỎA CÔNG

Lợi dụng địa thế sình lầy, đầy lau sậy, tràm đưng với vô số muỗi, đĩa của Đồng Tháp Mười, nghĩa quân Tháp Mười nghĩ ra nhiều cách đánh giặc hết sức phong phú đa dạng.

Bắt ong, rắn để vào một chỗ, khi giặc vào thả chúng ra, gặp hơi người chúng đuổi theo đốt cắn... Cầu khỉ bắt ngang rạch, được cưa đi một phần làm sao để cầu chỉ còn chịu nổi sức nặng của một người đi qua. Khi giặc qua một lúc nhiều tên, cầy gãy chúng rơi xuống rạch cắm sẵn đầy chông, nghĩa quân phục kích trên bờ bắn xuống. Vào mùa khô, các lung, bào, trấp, sình... vẫn còn chứa nước khá sâu, nhưng trên mặt cỏ mọc lâu ngày thành một lớp dầy, thoạt  nhìn tưởng như đất bằng, ai lỡ sa chân vào sẽ bị lún sâu xuống, càng cố ngoi lên càng bị lún sâu thêm... Nghĩa quân chỉ cần bố trí nghi binh thế nào để giặc đi vào đó.

Do vậy, khi bắt phải hành quân ở Đồng Tháp Mười bọn lính giặc vô cùng lo sợ, không biết sẽ rơi vào cái bẫy nào.

Riêng Đốc binh Kiều lại đề ra một cách đánh giặc rất độc đáo. Ông đóng quân ở gò Bảy Liếp, chịu trách nhiệm vùng Xáng Xéo, Rạch Ruộng. Hàng năm vào khoảng ra giêng, dân ở các vùng Cái Nứa, Cái Thia, Cái Bè, Cao Lãnh... thường vào phát hoang đốt đồng để đến tháng tư, tháng năm âm lịch, khi trời sa mưa, sạ lúa. Dưới sức nóng như thiêu, như đốt, lớp cỏ, lau sậy trên mặt đất khô rụi chỉ chờ có lửa là bắt cháy. Lửa bốc cao có lúc đến bốn năm thước cực kỳ hung hãn. Có lửa, có gió, mà có gió thì lửa cháy càng dữ càng bốc cao và lan đi nhanh chóng. Chỗ nào có cỏ là có lửa, mọi sinh vật đều bị nướng chín nếu không nhanh chân chạy thoát.

Đốt đồng ở Đồng Tháp Mười là một cảnh tượng thật là hùng vĩ, nhưng cũng là khủng khiếp đã gợi cho Đốc binh Kiều tổ chức một trận hỏa công. Ông cho nghĩa quân bố trí trận địa, theo dõi sự thay đổi hướng gió của những tháng mùa khô, đào mương để chủ động đàn áp ngọn lửa. Xong đâu đấy, ông ra lệnh cấm đốt đồng ba năm trong khu vực bố trí trận địa cho cỏ mọc thật dầy, được dân chúng hưởng ứng.

Năm ấy, giặc tập trung quân tiến công vào Gò Tháp, hướng từ Cái Nứa qua vào Đại Điền ấp. Giặc phải băng qua nhiều cánh đồng trống dưới trời nắng chang chang, mùi sình, mùi cỏ thối xông lên nồng nặc ngột ngạt. Mồ hôi vả ra như tắm, tên nào tên nấy đều uể oải mệt mỏi. Thấy phía trước là một dãy rừng tràm, chúng bảo nhau nhanh chân chạy đến tránh nắng và nghỉ mệt. Vừa đến nơi, bỗng đâu lửa cháy sau lưng, lửa cháy trước mặt, chạy tới chạy lui phía nào cũng gặp lửa. Cả bọn bị bao vây trong biển lửa. Càng lúc lửa cháy càng dữ dội, tiếng lửa réo ào ào, tiếng lau sậy nổ lụp bụp hòa với tiếng kêu la tuyệt vọng của giặc tạo thành một thứ âm thành hỗn độn khủng khiếp... làm bọn chúng vốn đã hoảng sợ lại càng hoảng sợ hơn.

Tên nào tên nấy áo quần cũng bị cháy xém, mặt mày bê bết tro than bùn đất, nhiều tên sa xuống trấp, ngọ nguậy kêu cứu, nhưng mạnh tên nào nấy chạy, tự cứu lấy mình, súng đạn giày nón vứt vương vãi... cái chết cầm chắc trong tay.

Đang nắng gay gắt, trời bỗng nhiên tối sầm lại, rồi mưa như trút nước. Thế là ngọn lửa bị dập tắt. Bọn giặc thoát chết, vội vã lui quân trong hoang mang hãi hùng. Trong trận nầy chúng chết bao nhiêu không biết, chớ nơi nầy dân gian gọi là “cánh đồng sọ Tây”.

THIÊN HỘ DƯƠNG

ĐẤU GƯƠM VỚI ĐÔ ĐỐC BẠC MÁ

(tức DE LAGRANDIÈRE)

Sau khi quân Pháp triệt hạ được đại đồn Tháp Mười nhưng không bắt được Thiên hộ Dương, nên hoạt động của nghĩa quân còn làm chúng ăn ngủ không yên.

Đô đốc De Lagrandière (mà dân chúng thường gọi là thằng Tây Bạc Má) lùng sục khắp nơi quyết bắt cho được Thiên hộ Dương, linh hồn của nghĩa quân Đồng Tháp Mười. Y cho lính kín, mật thám, tay sai rình rập giăng đón khắp ngã. Một ngày nọ, Bạc Má được lính kín báo là Thiên hộ Dương và người hộ vệ đang ở trong một nhà kia tại chợ Ba Sao. Lập tức Bạc Má cho quân tới bao vây.

Vây xong, y cho thông ngôn vào nhà mời Thiên hộ Dương ra đấu gươm với y lấy danh dự một sĩ quan Pháp hứa không bắn một viên đạn nào hoặc ra lịnh cho lính bắn.

Không biết Thiên hộ Dương có tin lời hứa của Bạc Má hay không, nhưng vẫn thấy ông bình tĩnh hiên ngang cùng người hộ vệ từ trong nhà phóng ra đấu gươm với Bạc Má. Lính được lịnh chỉ đứng từ xa mà xem. Sau hơn nửa giờ so tài bất phân thắng bại, Thiên hộ Dương thấy càng đấu lâu, càng bất tiện, vì gươm của ông ngắn hơn gươm của Bạc Má, hơn nữa chúng đang khép kín vòng vây, nên ông ngầm ra lịnh cho người hộ vệ rút lui, rồi lần đến một hàng rào cao, hét lên một tiếng chém mạnh một nhát cho đối phương lùi lại... rồi phóng trái khỏi hàng rào, ra sức chạy mất. Bạc Má giữ lời hứa không cho lính đuổi theo.

SỰ TÍCH ÔNG THỐNG LINH

Ông là người quê ở thôn Mỹ Ngãi, huyện Kiến Đăng, tỉnh Định Tường trước đây, nay thuộc phường I, thị xã Cao Lãnh, sanh ra trong một gia đình nông dân, lễ giáo.

Ngày từ nhỏ, ông đã tỏ ra khí phách anh hùng. Trong những cuộc giao du, đàm luận với bạn bè, ông thường biểu lộ tính kiên cường, chính trực, hay bênh vực kẻ yếu, thế cô. Ông thường nói với bạn hữu: “Thà chết vinh hơn sống nhục”. Năm 22 tuổi ông lập gia đình, cuộc sống ấm êm không làm ông sao lãng việc trau dồi văn chương võ nghệ, chờ có cơ hội giúp dân giúp nước.

Sau khi triều đình ký hòa ước Nhâm tuất (1862), nhường ba tỉnh Biên Hòa, Gia định, Định Tường cho thực dân Pháp, chúng kéo quân đến vùng Cao Lãnh tiến hành công  việc bình định chiếm đóng. Lập tức, ông đứng ra qui tụ thanh niên trai tráng trong vùng luyện tập võ nghệ, trang bị vũ khí tự tạo... hình thành đội nghĩa dõng bí mật, ngày đêm rình rập theo dõi hành tung của giặc, hễ có cơ hội là diệt chúng, làm cho giặc hoang mang ngay từ buổi đầu mới chiếm đóng. Nhưng với lực lượng nhỏ, vũ khí lại thô sơ, kết quả mang lại không như ông mong muốn.

Giữa năm 1863, Thiên hộ Võ Duy Dương từ Ba Giồng (Cai Lậy) mang nghĩa quân vô Đồng Tháp Mười xây dựng đồn lũy lập căn cứ, truyền hịch chiêu mộ nghĩa sĩ, ông liền đem lực lượng của mình đặt dưới quyền chỉ huy của Thiên hộ và hiến nhiều kế sách cho việc xây dựng, phát triển lục lượng nghĩa quân. Trong giai đoạn xây dựng căn cứ, ông và Đốc Binh Kiều là hai bộ tướng phụ tá đắc lực của Thiên hộ Dương trong việc chiêu mộ nghĩa quân và vận động nhân dân ủng hộ kháng chiến. Vùng hoạt động của nghĩa quân Đồng Tháp Mười ngày một mở rộng, nghĩa quân chủ động tiến công giặc nhiều nơi. Nguyễn Văn Linh được giao thống lãnh một đạo nghĩa quân phụ trách hoạt động vùng Cao Lãnh, nên trong quân cũng như ngoài dân thường gọi ông là Thống Linh. Hoạt động của ông làm cho giặc Pháp trong vùng mất ăn mất ngủ, nhưng chúng không sao đàn áp nỗi. Để đối phó, chúng phải sử dụng hai tên tay sai khét tiếng: cai Lộc (tức Trần Bá Lộc, sau thăng lên Tổng đốc) và nhất là quản Khanh (tức Phạm Văn Khanh), vốn là người làng Mỹ Trà có quen biết với Thống Linh trước đây và có thời gian y tham gia lực lượng nghĩa quân. Bọn nầy thường xuyên rình rập theo dõi hoạt động của ông.

Một hôm trên đường lo việc quân cơ, tiện đường ghé qua thăm gia đình bị chúng theo dõi, phục kích ông và hai người bạn chiến đấu là Thống Bình và Thống Chiếu bị bắt tại thôn Phong Mỹ, đem về chợ Ông Chánh (tức chợ Mỹ Ngãi sau nầy) giam giữ với thâm ý dùng tình cảm gia đình để lung lạc lòng yêu nước của ông. Suốt ngày đêm, bọn Lộc - Khanh hết dụ dỗ đến hăm dọa nhưng không lay chuyển được ý chí sắt đá của người anh hùng. Cuối cùng, chúng ra tay hành quyết ông cùng với Thống Bình, Thống Chiếu tại chợ Mỹ Ngãi. Trước khi đầu lìa khỏi cổ, ông vẫn bình tĩnh ngâm hai câu thơ:

“Rất tiếc thù chung chưa trả đặng,

Sụt sùi chín suối dễ nào nguôi.”

Khi đầu rời khỏi cổ, mắt ông vẫn trừng trừng nhìn bọn giặc làm nhiều tên khiếp vía.

Để tưởng nhớ công lao và khí phách của những anh hùng vì nước hy sinh, dân làng lập miếu thờ ba ông, nhưng để che mắt giặc, ngôi miếu được ngụy tạo dưới hình thức một ngôi chùa thờ Quan đế Thánh quân và nhân dân vẫn quen gọi là chùa Ba Ông. Hậu thế có bài thơ truyền tụng:

Lịch sử nêu gương cụ Thống Linh,

Trung can vì nước đã quên mình.

Giận người sống mất suy ra nhục,

Thương kẻ thác còn nghĩ lại vinh,

Bao tiếng ngọt ngon lòng chẳng núng.

Lắm lần hăm dọa chí không kinh,

Ngâm câu ly, hận cười người phản,

Quốc vận từ đây phú hậu sinh.

Về ngày mất của ông, theo các tài liệu trước đây là ngày 7-7-1862. Điều này e ra chưa chính xác. Vì ngày 7-7 là ngày giỗ, tức là theo âm lịch; còn năm là năm dương lịch (1862), thì lúc ấy, thực dân Pháp chưa chiếm đóng vùng Cao Lãnh. Đến năm 1863, thực dân Pháp mới chánh thức đưa quân đến Cao Lãnh và bằng nghị định ngày 3-6-1865, chúng mới quyết định thành lập khu thanh tra Cần Lố, Do đó, thời điểm hy sinh của Nguyễn Văn Linh chỉ có thể xảy ra trong khoảng từ 1863 đến 1865. Năm hy sinh của Nguyễn Văn Linh có thể là năm 1865 (theo âm lịch là năm Ất Sửu), vì lúc bấy giờ chúng mới thiết lập bộ máy bình định, đàn áp nghĩa quân. Lấy ngày giỗ ông theo âm lịch (7-7 Ất Sửu), thì ngày hy sinh của ông theo dương lịch 28-8-1865.

LAI LỊCH LÃNH BINH MIÊN

Ông Trương Tấn Minh, tên tục là Miên, sanh tại làng An Bình (nay thuộc huyện Cao Lãnh) trong một gia đình khá giả, học thức rộng. Lúc trưởng thành, lập gia đình riêng, được cha mẹ hỗ trợ tiền bạc, chia cấp ruộng đất; ông chí thú làm ăn buôn bán, trở thành một trong những người giàu có trong làng, đời sống vợ con sung túc.

Lúc bấy giờ, thực dân Pháp xâm lược Nam kỳ, binh đội triều đình chống không nổi, phải ký hòa ước Nhâm Tuất (1862), nhường ba tỉnh miền Đông: Biên Hòa, Gia Định, Định Tường cho chúng. Năm đó ông tròn 30 tuổi, thấy không thể tiếp tục sống yên vui, khi giặc ngoại xâm giày xéo quê hương, ông cùng một người bạn chí thân đứng lên chiêu mộ nghĩa dõng, lấy của nhà ra nuôi quân sắm sửa vũ khí, hoạt động chống Pháp ở vùng Cao Lãnh gây nhiều khó khăn cho giặc trong công việc bình định ở địa phương của chúng. Về sau do có sự chia rẽ trong nội bộ, ông rút lực lượng của mình vào Đồng Tháp Mười hợp tác chiến đấu với nghĩa quân Thiên hộ Võ Duy Dương. Được biết ông là người địa phương, lại là người có nhiều mưu lược, can đảm, khéo léo trong việc điều binh; do đó, Thiên hộ Dương giao cho ông nhiều trọng trách. Nhiệm vụ nào ông cũng hoàn thành, nên ông được phong chức lãnh binh; từ đó, nghĩa quân thường gọi ông là Lãnh binh Miên.

Tháng 4-1866, thực dân Pháp mang đại quân triệt hạ căn cứ Tháp Mười. Khi nghĩa quân rút sang Cao Miên trên đường đến Tây Ninh hợp tác với nghĩa quân Trương Quyền, ông được lệnh mai phục ở lại xây dựng cơ sở cho công cuộc chiến đấu sau nầy. Lực lượng của ông thường xuyên bị giặc bao vây, truy lùng ráo riết; song, do am tường địa hình ông khéo léo chỉ huy nghĩa quân thoát vòng bao vây, rút sang Cao Miên ẩn náu chờ đợi thời cơ.

Tình hình càng lúc không thuận lợi cho nghĩa quân. Khi hay tin Thiên hộ Dương tử nạn ở Cần Giờ, nghĩa quân ngày một suy yếu... rồi tan rã, ông trở về nước, sống ẩn dật trong chùa Thanh Lương cổ tự ở quê nhà cho đến lúc qua đời. Thi hài ông được an táng vội vã, đơn sơ gần  chùa tránh sự theo dõi của giặc (nay thuộc ấp An Lạc, xã An Bình, huyện Cao Lãnh).

Trải bao năm tháng, đến nay mộ ông vẫn là một nấm đất thấp, thường bị cỏ, lúa che khuất!

ÔNG TIỀN HIỀN LÀNG HÒA AN

Ông tên là Trần Trọng Khiêm (1821-1856), người làng Xuân Lũng, huyện Sơn Vi, tỉnh Phú Thọ, lúc nhỏ nổi tiếng thông minh hay chữ, nhưng ông không chọn con đường khoa cử vì anh ruột cũng do khoa cử mà rơi vào cảnh tù đày. Năm hai mươi tuổi lấy vợ và theo nghề buôn gỗ, có điều kiện giao dịch với thương nhân Hoa kiều ở Bạch Hạc (Việt Trì), Phố Hiến (Hưng Yên). Năm 1843, vợ ông bị tên cai tổng thủ tiêu vì y không lấy được bà. Ông giết tên cai tổng để trả thù cho vợ rồi trốn xuống Hưng Yên làm ăn.

Tại đây, ông vào làm thủy thủ cho một tàu buôn nước ngoài có dịp đi Hương Cảng, Hòa Lan, Anh quốc... Cuối cùng khoảng năm 1850, ông đến Hoa Kỳ. Ông bỏ nghề thủy thủ, gia nhập vào đoàn người đi tìm vàng ở miền Viễn Tây - Hoa Kỳ. Chán ngán cuộc sống hỗn độn, trụy lạc, cướp bóc của bọn người tìm vàng, ông trở về California làm nhân viên cho tòa soạn báo Daily Evening (Thời báo buổi chiều). Năm 1854, lại chán cảnh vô chính phủ của thế giới ở California, nhân có chuyến tàu ông quay về Hương Cảng nhập tịch Trung Quốc.

Năm sau, ông về nước và cư trú ở miền Nam. Vào thưở ấy, miền Nam nhứt là đồng bằng sông Cửu Long, dù đã được khai phá, nhưng nhiều nơi vẫn còn hoang vu, ông cùng vài người bạn đứng ra khai hoang góp phần lập nên làng Hòa An thuộc tổng An Tịnh, phủ Tân Thành, tỉnh An Giang giáp ranh với làng Mỹ Trà (thuộc huyện Kiến Phong, phủ Kiến Tường, tỉnh Định Tường).

Năm 1862, trước áp lực quân sự của thực dân Pháp, triều đình Tự Đức nhường ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định và Định Tường cho chúng. Năm 1863, ông cùng Thiên hộ Võ Duy Dương xây dựng căn cứ ở Gò Tháp nằm trong Đồng Tháp Mười. Ông là người  vẽ kiểu các công sự chiến đấu mô phỏng theo kiểu của các đồn canh của một đại úy (sau được chính phủ Hoa Kỳ phong đại tướng) tên Suter, người Canada, xây dựng ở California gọi là đồn Suter. Ông được Thiên hộ Dương giao chỉ huy một đội nghĩa quân, đánh thắng Pháp nhiều trận ở Mỹ Trà, Cao Lãnh, Cai Lậy...

Tháng 4-1866, Pháp mang đại quân tấn công đại đồn Tháp Mười, ông chiến đấu quyết liệt và tử trận lúc 45 tuổi. Trước khi nhắm mắt, ông khuyên nghĩa quân hãy chiến đấu đến cùng và dặn vợ nuôi con, đừng hợp tác với giặc. Thi hài ông được nghĩa quân chôn cất tại Gò Tháp và có câu truy niệm:

“Hỡi ơi! Lòng trời không tựa, tấm gương tiết liệt vì nước quyên sinh.

Chính khí nêu cao, tinh thần Nùng Nhị còn lưu truyền hậu thế”

Sau khi ông qua đời, nhớ công lao góp phần khai phá lập làng Hòa An, nên dân sở tại  tôn ông là Tiền hiền của làng.

CHUYỆN ÔNG CẢ HUY

Đến nay chưa có tư liệu nào để biết rõ về dòng dõi và quê quán của cụ Huỳnh Công Huy. Có dư luận cho rằng cụ thuộc dòng dõi họ Bùi và tên là Bùi Quang Huy, có quan hệ thân tộc với Bùi Quang Diệu tức Quản Là hay Đốc binh Là tức Thống binh Là. Có thể là cụ thay đổi họ lúc nghĩa quân tan rã ?

Tháp Mười vào năm 1864 là trung tâm kháng chiến của cả Nam Kỳ, bên cạnh việc xây dựng lực lượng quân sự để tiêu diệt kẻ thù, Thiên hộ Dương còn hình thành bộ máy chánh quyền kháng chiến, ông phong cho Bùi Quang Diệu làm tổng đốc tỉnh Gia Định và cụ Huy phụ trách quản đốc quân lương.

Với chức vụ mới đầy trọng trách, là lo sao có đầy đủ lương thực cho trên dưới 1.000 nghĩa quân; cụ Huy cùng với các quan trong bộ phận quân lương ngày đêm xuôi ngược khắp hai miền đông, tây Nam kỳ để tuyên truyền vận động thu mua lúa gạo. Từ căn cứ Tháp Mười, theo các con đường gạo chính:

- Một là con đường ra Cái Nứa theo hướng trổ ra Quan Cư (nay là xã Hậu Mỹ- Cái Bè) đến Xoài Tư (nay thuộc xã Mỹ Thành Nam – Cai Lậy).

- Con đường thứ hai từ Tháp Mười theo hướng Tây Bắc lên Mộc Hóa, xuyên qua rộc Đìa Gừa (rộc Đìa Gạo) qua làng Hậu Thạnh Đông (nay là xã Tân Thạnh – Long An).

- Cuối cùng là con đường huyết mạch hơn hết, đó là con đường từ Tháp Mười theo hướng Tây Nam ăn ra rạch Cần Lố; nay còn lại tên Đường Thét, gợi cho hậu thế hình ảnh một con đường thẳng từ ngọn Trà Bông (Đường Gỗ) đến Bàu Tiên - Động Cát; từ đây vào Tháp Mười có các con lung, nay còn hiện rõ...

Dưới sự chỉ huy điều động của cụ Huy, đội quân lương đã vượt qua mọi khó khăn bất trắc từ khâu tuyên truyền vận động thu mua, vận chuyển, tiếp tế ra mặt trận, đến các đồn lũy xa xôi; vượt qua bao ngăn chặn, rình rập, phục kích của giặc để mang lương thực đến tận chiến trường phục vụ chiếu đấu. Nên cụ rất được chủ tướng Thiên hộ Dương và anh em nghĩa quân hết lòng tin tưởng.

Đến tháng 4-1866, thực dân Pháp tập trung đại quân tấn công căn cứ Tháp Mười. Cụ Huy cùng đội quân lương vừa chiến đấu, vừa tiếp tế, vừa bảo vệ lương thực. Đến khi Thiên hộ Dương quyết định bỏ căn cứ Tháp Mười, rút lui về để bảo tồn lực lượng. Cụ được lịnh phải gấp rút mang một số lương thực tối đa có thể mang được, rút đi trước lên vùng biên giới.

Khi nghĩa quân tan rã, cụ Huy không về xứ, vẫn ở lại Sa Rày; cụ ra lịnh giải tán đội quân lương, khuyên nghĩa quân nên về quê quán làm ăn, không cộng tác với giặc, giữ vững lòng trung thành với nước chờ đợi thời cơ. Có một số nghĩa quân không về làng cũ tình nguyện ở lại với cụ. Trong số nghĩa quân đó có các ông Hồ Cường, Phan Hổ, ông Bua (không nhớ họ)... Sau khi thành lập làng Tân Thành, ông Hồ Cường được cử giữ chức câu đương (lo việc tố tụng, tranh chấp nhỏ trong làng), nên được gọi là Câu Cường); ông Bua và Phan Hổ giữ chức hương tham, nên được gọi là Tham Bua, Tham Hổ. Riêng Tham Bua, có lẽ ông là người có công trong việc khai phá thành lập nên ấp Thi Sơn ngày nay; nên tên của ông đã biến thành địa danh (ấp Tham Bua), tên một số ấp của làng Tân Thành ngày trước.

Để lúa gạo bảo đảm cuộc sống lâu dài cho số nghĩa quân tình nguyện ở lại, cụ Huy hô hào họ phá hoang rừng bụi hai bên rạch Thông Bình để làm ruộng, về sau chiêu mộ thêm lưu dân từ các nơi khác đến. Lúc bấy giờ vùng nầy còn hoang vu dân cư thưa thớt, phần lớn chỉ tập trung chung quanh bảo Thông Bình.

Làng Tân Thành chánh thức ra đời vào khoảng năm 1870, thuộc tổng An Phước, quận Hồng Ngự, tỉnh Châu Đốc; dân làng cử cụ Huy làm hương cả. Khi mới thành lập làng Tân Thành rất rộng bao gồm cả huyện Tân Hồng ngày nay (chỉ trừ xã Bình Thạnh); đến năm 1901 trong làng có 1434 dân cư.

Sự ra đời của làng Tân Thành là công lao của toàn dân làng, trong đó phải kể đến công lao to lớn của cụ Huỳnh Công Huy. Theo truyền thống thì “tiền hiền khai khẩn, hậu hiền khai cơ”; ở đây, cụ Huỳnh Công Huy vừa khai khẩn lại vừa khai cơ. Nên sau khi cụ qua đời, cụ chẳng những được dân làng thờ với tư cách là tiền hiền trong chánh điện của đình làng, mà còn lập miếu thờ riêng gọi là miếu Tiền Hiền. Trải bao năm tháng chiến tranh, đạm bom tàn phá, đình và miếu thờ cụ vẫn được trùng tu, ngày đêm khói hương không dứt.

NGƯỜI PHỤ NỮ ĐỒNG THÁP

(hay SỰ TÍCH VÀM BÀ BẦY)

Khi xưa, sông Cần Lố đổ nước vào sông Tiền, tại vàm Doi Me. Cách đây hơn một trăm năm, trước khi đổ nước vào sông Tiền, sông Cần Lố đổ vào rạch Cái Sao Thượng ở tại vàm Bà Bầy.

Tên gọi vàm Bà Bầy do sự tích sau đây:

Thiên hộ Dương chẳng những có tài thao lược mà còn có tài chiêu tập tuyển mộ nghĩa quân. Trong hàng ngũ nghĩa quân Tháp Mười, ngoài người Việt còn có người Hoa, lính đào ngũ người Tagal, người Pháp đặc biệt còn có đội nữ binh, chuyên lo việc  thông tin liên lạc và tiếp tế.

Để đàn áp công cuộc kháng chiến của nghĩa quân Đồng Tháp Mười, bước đầu giặc Pháp đánh chiếm đồn Doi, thiết lập khu tham biện Cần Lố (thường gọi là trường án Cần Lố) đóng trụ sở tại vàm Doi Me. Tại đây chúng kiểm soát, chế ngự mọi hoạt động của nghĩa quân và sự đi lại của nhân dân giữa Cao Lãnh và Đồng Tháp Mười. Từ Đồng Tháp Mười ra Cao Lãnh chỉ có con đường phải qua vàm Cần Lố. Không vì thế mà nghĩa quân chùn bước. Phải có con đường khác bằng bất cứ giá nào. Sông Cần Lố, chỗ vàm Bà Bầy bây giờ - chỉ cách rạch Cái Sao Thượng bởi mấy con mương trong vườn cau của Bà Bầy. Như biết được tầm quan trọng của mấy con mương trong vườn mình đối với con đường giao thông huyết mạnh nầy, Bà  Bầy cho nghĩa quân sử dụng nó, làm con đường nối liền giữa sông Cần Lố và Cái Sao Thượng. Mỗi khi ghe xuồng nghĩa quân đi qua rồi, bà tìm cách xóa dấu vết. Do xuồng ghe qua lại nhiều lần, con mương lở rộng và ngày một sâu thêm bởi nước sông Cần Lố đổ mạnh vào.

Chẳng bao lâu, con mương trong vườn cau Bà Bầy trở thành một phần của sông Cần Lố và nhà bà là một trạm liên lạc.

Khi giặc Pháp phát hiện ra đoạn sông mới nầy, chúng thường xuyên mang quân phục kích. Một hôm chúng được tay sai mật báo: sẽ có một toán nghĩa quân dùng xuồng di chuyển qua đây. Nhưng khi chúng đến nơi thì chỉ còn kịp thấy thấp thoáng vài bóng người ẩn hiện dưới tàn cây. Chúng đuổi theo bắt, nhưng họ nhanh chân trốn thoát. Chúng liền bắt Bà Bầy đánh đập khảo tra tàn nhẫn hầu tìm ra tông tích nghĩa quân. Nhưng Bà Bầy cắn răng chịu đau đớn không hé nửa lời. Sau một hồi tra tấn không kết quả, chúng thay nhau hãm hiếp, rồi mang bà về trường án Cần Lố, chém bêu đầu.

Khúc sông mới ngày một rộng dần. Để ghi nhớ câu chuyện thương tâm về tấm lòng kiên trung bất khuất của người phụ nữ Đồng Tháp Mười, dân chúng lấy tên bà đặt cho ngã ba sông nầy. Tên vàm Bà Bầy có từ đó.

BÀ BƯỚM

Ngày xưa, ở thôn Hòa An (phủ Tân Thành, An Giang) có một bá hộ, ông ăn ở rất nhân hậu. Gia đình hiếm con, chỉ có một người con gái. Nàng duyên dáng mặn mà, đã đến tuổi cập kê nhưng không chịu lấy chồng.

Nàng giống tánh cha, dù là con gái bá hộ, song, nàng sống chan hòa thân ái với bà con tá điền và thường hay giúp đỡ những người nghèo khó. Nàng rất yêu thích bông hoa, cây kiểng, hễ có giờ rảnh là nàng thơ thần trong vườn hoa trước nhà, vì vậy bà con thường gọi nàng là Bướm.

Một hôm, có một đoàn thương lái lỡ đường, ghé nhà xin một bữa cơm. Trong đó, có một thanh niên diện mạo khôi ngô, vạm vỡ, cốt cách oai phong như một vị tướng. Thấy đây không phải là đám lái buôn bình thường, ông bá hộ cho mời vào nhà hậu đãi cơm rượu tử tế và gọi nàng Bướm ra hầu rượu.

Cơm nước xong, chàng thanh niên ấy đứng lên cảm ơn và xin được hoàn lại tiền cơm. Ông bá hộ ngăn lại, đoạn bảo nàng Bướm lấy ra một túi bạc và nói:

- Theo chỗ lão xét đoán thì ngài không phải là lái buôn mà là tráng sĩ đang lo việc dân việc nước. Tráng sĩ đã dám hy sinh đời mình cho đại cuộc, há lại không cho lão góp phần mình vào việc chung hay sao. Nhân đây xin cho lão được góp phần nhỏ mọn - vừa nói, ông vừa để túi bạc lên bàn - và còn một điều...

Sau một thoáng ngạc nhiên, người lái buôn trả lời:

- Quả thật cụ có đôi mắt tinh đời. Chúng tôi là nghĩa quân của ngài Thiên hộ... Tôi xin thay mặt nghĩa quân nhận số bạc và hết sức cảm ơn nghĩa cử hào hiệp của cụ.

- Chẳng hay quí danh tráng sĩ là chi?

- Tên tôi là Kiều, họ Nguyễn.

- Té ra tráng sĩ là ngài Đốc binh Kiều. Thật là vạn hạnh cho lão. Nghe tiếng tráng sĩ đã lâu, hôm nay lão mới được diện kiến. Bây giờ lão xin nói tiếp ý của lão. Số là lão chỉ có mỗi một mụn con gái đây, nhiều thanh niên trong vùng ngấp nghé nhưng nó chưa ưng đám nào. Xin tráng sĩ nhậm làm thê thiếp, cho nó có dịp nâng khăn sửa  túi bậc anh hùng.

- Thưa lão gia, tôi xin cảm ơn lòng tốt của lão gia một lần nữa. Còn về việc đó, cho tôi xin thất lễ vì tôi đã có hiền nội ở nhà. Hơn nữa, chốn lửa đạn có nữ nhi kề bên e bất tiện.

- Lão không nề hà con gái lão là vợ chánh hay vợ thứ, miễn sao nó được theo hầu hạ kẻ anh hùng là được. Còn chừng nào làm lễ thành thân, tùy tráng sĩ định liệu. Hôm nay coi như ngày đính ước, xin tất cả các vị có mặt ở đây vui lòng chứng giám cho.

Thấy không thể từ chối được, Đốc Binh Kiều nhận lời rồi từ biệt lên đường.

Từ đó, nàng Bướm tự coi mình là gái đã có chồng. Ít lâu sau, được tin Đốc binh Kiều tử trận ở Gò Tháp, nàng không vật nài kêu khóc, mà lặng lẽ chít khăn, lập bàn thờ chồng. Mãn tang dù tuổi còn đang độ thanh xuân, nhưng nàng từ chối bước một bước nữa mà ở vậy thủ tiết với chồng cho đến lúc qua đời.

Tấm lòng nhân hậu và trung trinh tiết liệt của nàng, được bà con ca ngợi, làm gương ở đời và con rạch chảy ngang nhà nàng được gọi là rạch Bà Bướm từ thuở đó.

THIÊN HỘ DƯƠNG DÀN XẾP

MỐI BẤT HÒA NỘI BỘ

Thuộc bộ tham mưu của ngài Thiên Hộ có các ông Thủ Chiếu, Phòng Biểu, Nhiêu Chấn, Nhiêu Bá và Thông Phụng; là những ông nếu không là bực túc trí thâm nho thì cũng là tay võ nghệ cao cường, có ông đã từng là quan lại của triều đình trước đây.

Khi cuộc kháng chiến bắt đầu, các ông lần hồi qui tụ về cộng tác với ngài Thiên Hộ để mưu đồ đại nghĩa. Tuy cùng là bực khoa cử xuất thân, nhưng tài có cao có thấp, trong đó có ông Thông Phụng là kém hơn hết.

Song cái hơn bù cái kém, ông Thông Phụng rất giỏi võ nghệ, lại cộng tác đắc lực nên được ngài Thiên Hộ yêu mến kính nể. Những việc cơ mật về quân sự Thiên Hộ thường bàn riêng với Thông Phụng. Vì thế, ông Phòng Biểu và Nhiêu Bá ganh tỵ, thường tỏ thái độ bất mãn cho ông Nhiêu Chấn và Thủ Chiếu biết.

Việc nầy thấu đến tai ngài Thiên Hộ, ngài quyết định đánh tan mối bất hòa. Nhân hôm đánh lui được giặp Pháp ra khỏi Động Cát, ngài mở tiệc khao quân long trọng. Xong, ngài cho mời cả năm ông đến phòng riêng đàm đạo.

Rượu nửa tuần, ngài hỏi ông Thông Phụng:

- Nghe nói quan cơ mật biết đờn và đờn hay lắm phải không?

Tình thật, ông Thông Phụng thưa:

- Thưa ngài, tôi có biết, nhưng chỉ chuyên một bản thôi.

- Bản gì?

- Thưa bản Trường tương tư.

Ông Nhiêu Bá bèn xen vào mỉa mai:

- Bản đờn đó thuộc về loại “Trịnh vệ chi phong” thứ bản dâm dật.

Câu nói cố ý của ông Nhiêu Bá làm ông Thông Phụng đỏ mặt. Tình trạng đến lúc gay cấn, ngài Thiên Hộ liền rót hai ly rượu trao cho ông Phụng và ông Bá mỗi người một ly rồi nói:

- Hôm nay nhân ngày vui thắng giặc, tôi xin kể một chuyện cổ tích Tàu để quí quan nghe chơi cho vui. Chuyện như thế nầy:

“Ở thời Đông Châu liệt quốc, thất quốc tranh hùng, nước Tần mạnh nhứt.

“Nghe tin nước Triệu có viên ngọc bạch bích quí lắm, Tần Vương đưa thơ xin đổi mười lăm thành. Triệu vương được thơ, liền nhóm đại thần là thượng tướng Liêm Pha bàn nghị nhưng e bị Tần lừa, ngọc mất mà thành không được, từ khước thì lại sợ Tần giận, gây việc binh đao. Các đại thần bàn luận lăng xăng, phân phân bất nhứt.

“Sau cùng, quan đại phu là Lạn Tương Như đứng ra xin mang ngọc sang Tần, tâu rằng: Nếu Triệu được thành thì tôi để ngọc bích lại Tần, bằng không, tôi xin giữ hoàn toàn được viên ngọc đem về Triệu.

“Qua đến nơi, Tương Như trình ngọc cho Tần xem. Lòng tham vua Tần dấy động, muốn chiếm lấy ngọc mà không chịu mất thành.

“Biết được dã tâm của Tần Vương, Lạn Tương Như sinh một kế, đến trước mặt vua tâu: “Viên ngọc ấy có tì vết, tôi xin chỉ cho đại vương xem.”

“Vua sai tả hữu đem ngọc bích giao cho Tương Như. Lấy được viên ngọc rồi, Tương Như lùi ra mấy bước, đứng tựa vào cột điện, quát hỏi Tần Vương:

- Đại Vương thơ cho chúa tôi đem ngọc bích qua đây đổi lấy thành, sao đại vương định cướp luôn? Nếu đại vương muốn bắt tôi mà cướp ngọc thì cái đầu tôi đây xin cùng ngọc bích đập nát vào cây cột, thà chết chớ không để Tần đoạt ngọc vậy.

“Tần Vương tiếc ngọc chịu đổi thành, chấp nhận điều kiện của Tương Như là trai giới năm ngày để nhận ngọc.

“Tương Như biết vua Tần dối trá, đêm ấy sai kẻ tâm phúc mang ngọc về Triệu, sáng ra thì sự đã rồi.

“Chừng Tương Như về nước, Triệu Vương ban thưởng rất hậu. Lần sau Tương Như bảo vệ Triệu Vương hội kiến với Tần Vương được an toàn và trọn gìn quốc thể. Triệu Vương càng kính trọng, phong Tương Như làm Thượng đại phu, trên Liêm Pha một bực.

“Vì thế mà Liêm Pha oán ghét, dọa rằng nếu gặp Tương Như tất phải giết chết. Tương Như nghe vậy, mỗi khi gặp buổi công triều liền cáo bịnh không đi, tránh cùng Liêm Pha gặp mặt.

“Một hôm hai người cùng có việc ra ngoài, Tương Như trông thấy toán lính tiền đạo của Liêm Pha vội sai tên phu xe đánh xe tránh vào trong ngõ, đợi cho Liêm Pha qua rồi mới ra. Bọn xá nhân chê Tương Như hèn nhát, toan bỏ đi.

“Tương Như nhóm tất cả lại, hỏi:

- Các người xem Tần mạnh hay Lục quốc mạnh.

- Tần mạnh.

“Tương Như lại hỏi:

- Liêm tướng quân mạnh hay Tần  mạnh?

- Liêm Pha sao sánh với Tần được!

Tương Như bèn giải thích:

- Ta đã không sợ Tần thì đâu có sợ một Liêm tướng quân! Sở dĩ Tần không dám đánh Triệu, là e có hai người chúng ta. Nay hai con hổ cùng đánh nhau, thế không cùng sống, Tần tất thừa cơ đánh Triệu. Nên ta coi việc nước làm trọng mà việc nhà làm khinh vậy!

“Một ít lâu sau, bọn xá nhân của Lạn Tương Như đi ra quán xá lại gặp bọn xá nhân của Liêm Pha, và cùng nói cho nhau nghe duyên cớ tránh mặt của Lạn Tương  Như rồi bảo nhau noi gương chủ tướng. Bọn xá nhân Liêm Pha về thuật lại câu chuyện ấy cho chủ tướng rõ.

“Sau khi biết được chủ tâm cao thượng của Lạn Tương Như: vì nước mà phải tránh mặt mình, không sợ thiên hạ cười chê là hèn nhát; Liêm Pha hối hận khôn cùng liền chạy đến tướng phủ họ Lạn ôm lấy Tương Như òa khóc mà tạ lỗi, khiến Tương Như cảm động quá cũng ôm lấy Liêm Pha mà khóc.

“Từ đó hai ông coi nhau như anh em ruột thịt, dốc lòng chung lo việc nước. Nước Tần thấy thế không dám đánh Triệu”.

Nghe xong, ông Nhiêu Bá hối hận và thẹn thầm.

Thiên Hộ đoán được tâm trạng của người nghe, ngài bèn nói:

- Đêm nay trời trong trăng tỏ, thôi các ông hãy ra đề tài làm mấy bài thi thưởng nguyệt.

Đoạn ngài giao cho ông Phòng Biểu ra đề.

Biết hai ông Phụng và Bá có xích mích nhau, ông Phòng Biểu lấy sự tích Quách Tử Nghi đời Hán làm đầu đề.

Nguyên vua Đại Tôn gả con gái cho Quách Tử Nghi và Quách Ái. Ỷ mình là con vua, cô dâu không chịu làm tròn bổ phận tứ đức tam tòng trong gia đình, nên bị Quách Ái đuổi về và mắng:

- Mầy đừng ỷ cha mầy là vua, chớ cha tao khinh ngôi vua không thèm làm!

Câu chuyện gia đình xảy ra như vậy, chừng Quách Tử Nghi hay đặng, đến xin lỗi vua Đại Tôn.

Đề ra đã xong, Ngài Thiên Hộ biểu ông Nhiêu Bá làm trước, rồi ông Thông Phụng họa lại. Được lịnh, ông Nhiêu Bá cất bút đề:

Ngai vàng cất mão dám tâu qua:

Lỗi ở con làm tội đến cha?

Trẻ dại chẳng kiêng bề lớn bé,

Già cam chịu lỗi phận sui gia.

Cháy da chưa đủ đền ơn nước,

Dại miệng khôn kiêng lỗi việc nhà.

Cái nghĩa quân thần là đạo trọng.

Muôn ơn rộng lượng giết cùng tha.

Ông Nhiêu Bá làm xong đọc lên, mọi người đều vỗ tay khen là tuyệt bút.

Đến phiên ông Thông Phụng, ông liền cầm bút họa như vầy:

Thần vương nghĩ lại chuyên hôm qua,

Lỗi ở con làm há trách cha!

Dại miệng khoe khoang tài chú rể,

Nghiêng tai giả điếc phận ông già.

Người khôn ngõ đặng đền giềng nước,

Đưa dại xui cho rối đạo nhà.

Khó nhọc dễ quên công mấy thuở,

Quân thần đạo trọng trẫm ban tha!

Cử tọa cũng khen bài thơ của ông Thông Phụng thật hay, tỏ rõ sự tha thứ về sự tranh chấp của hai ông từ trước tới giờ hiểu lầm nhau.

THIÊN HỘ DƯƠNG LÂM NẠN

Sau khi căn cứ Tháp Mười thất thủ, Thiên hộ Dương giao binh quyền cho Đốc Binh Cẩn(1) và Phòng Biểu với ý đồ tránh né giặc, bảo tồn lực lượng, chờ ông liên lạc với Nguyễn Trung Trực nhờ tăng cường viện binh.

Thiên hộ Dương với một ít quân bằng đường sông Tiền qua kinh Vĩnh Tế, đổ ra cửa sông Giang Thành để bắt liên lạc với Nguyễn Trung Trực đang ở Hòn Chông. Một hôm, ông cải trang làm quan chức triều đình, ngồi ghe bầu tiến ra biển thì bị một toán cướp biển chận đánh.

Ông bảo nghĩa quân hãy bình tĩnh, cứ để mặc ông đối phó vì lực lượng nghĩa quân quá ít.

Chờ cho thuyền bọn cướp đến gần, ông dậm chân phóng qua. Khi sắp chạm thuyền đối phương, ông bị mấy mũi tên tiêu cấp phập vào người, rơi xuống biển chết.

Thấy người vừa bị mình hạ sát giỏi thuật phi thân, tướng cướp liền hỏi nghĩa quân:

- Người ấy là ai? Trong đời, ta chỉ biết có một người phi thân xuất chúng, đó Võ Duy Dương, em kết nghĩa với ta.

- Đúng! Người ấy chính là ngài Thiên Hộ.

Tướng cướp vật vã, kêu trời rồi la hét đám thủ hạ, hối thúc nghĩa quân vớt xác ông lên. Chôn cất Thiên hộ Dương xong, tướng cướp giải nghệ luôn.

Thiên hộ Dương mất đi, giặc Pháp và tay sai như trút được một gánh nặng. Trái lại, dân chúng vô cùng thương tiếc, dù chúng nghiêm cấm thờ phượng ông, nhưng công lao chống giặc giữ nước của Thiên Hộ không bao giờ phai mờ trong tâm khảm mọi người. Mọi người cùng nhắc nhở nhau:

Ai về Đồng Tháp mà coi,

Mồ ông Thiên Hộ, trăng soi lạnh lùng.

Bà con đùm đậu quanh vùng,

Tháng giêng ngày giỗ xin đừng có quên.

(1) Trước đây mọi người lầm tưởng là sau khi Tháp Mười thất thủ, Thiên hộ Dương giao binh quyền cho Đốc binh Kiều, nhưng thật sự lúc ấy Đốc binh Kiều đã hy sinh và người nhận binh quyền là Đốc binh Cẩn.

KẺ PHẢN BỘI

Quản Khanh tên thật là Phạm Văn Khanh(1), con ông Phạm Văn Giai, người thôn Mỹ Trà, huyện Kiến Phong, tỉnh Định Tường. Thuở nhỏ chuộng học võ nghệ hơn văn chương chữ nghĩa. Khi trưởng thành, Khanh nhập ngũ, nhờ giải võ, nên chẳng bao lâu Khanh được phong chức Ban Biện Suất Đội, nắm đội I của cơ đồn điền Tường Võ, một trong sáu đồn điền của Định Tường hồi ấy.

Sau khi giặc Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam kỳ, chúng giải tán các đồn điền của triều đình. Hầu hết các lính đồn điền đều gia nhập lực lượng nghĩa quân. Phạm Văn Khanh dẫn lính đồn điền của mình gia nhập vào lực lượng nghĩa quân Đốc binh Kiều. Đến khi Thiên hộ Dương và Đốc binh Kiều hợp nhau xây dựng căn cứ Gò Tháp, thấy Phạm Văn Khanh là người địa phương am tường đường đi nước bước, quen biết nhiều, nên Thiên hộ Dương giao nhiệm vụ vận lương, tiếp tế cho nghĩa quân. Lúc đầu, Khanh hết lòng phục vụ nghĩa quân. Lương thực vũ khí quyên góp được tập trung tại đồn Doi (tại vàm Cần Lố), rồi bằng ngã sông Cần Lố, qua đường Gỗ, Trà Bông, Đường Thét tới Ba Sao, Bàu Tiên, Động Cát... Khanh đưa vào đồn Ổ Bịp rồi Gò Tháp.

Khanh được Thiên hộ Dương và đốc Binh Kiều rất tin cậy.

Do thường xuyên ra vô vùng giặc đóng, Khanh bị giặc dụ dỗ mua chuộc, y đưa cả đội vận lương ra đầu hàng giặc, nhưng phần lớn đều tìm cách trốn thoát về với nghĩa quân. Lúc đầu, giặc chưa tin y lắm. Sau nhờ có Ba Tường (Tôn Thọ Tường), nên Khanh được giặc cho chỉ huy đám lính làng ở thôn Mỹ Trà. Để được giặc tin cậy, y tập hợp một số tay sai khác như đội Mên, bá hộ Cư (Đinh Văn Cư) ra sức lùng sục, bắt bớ những người ủng hộ tiếp tế cho nghĩa quân. Thiên hộ Dương đã nhiều lần cho người ra khuyến cáo, nhưng không có kết quả, đành hạ lịnh thủ tiêu y, để giảm bớt thiệt hại cho nghĩa quân.

Qua theo dõi, nghĩa quân biết được Khanh có người vợ nhỏ ở tại chợ Câu Lãnh và y thường ngủ đêm tại đây. Tối hôm nọ, trời hơi lạnh, Khanh khoác thêm cái áo bành tô trắng đến nhà vợ nhỏ. Đến khuya, nghĩa quân lẻn vào, nhằm người mặc áo trắng mà giết. Nhưng may mắn cho y là khi vào nhà, y cởi áo khoác ra mắc lên giá, một lúc sau y ra về mà nghĩa quân không hay. Khi đi ngủ, vợ nhỏ y lấy cái áo đó mặc vào, nên bị nghĩa quân giết lầm. Từ đó, y càng căm thù nghĩa quân và càng ra sức chống phá hoạt động của nghĩa quân.

Tháng sáu năm Ất Sửu (1865), Thiên hộ Dương cho nghĩa quân tấn công nhà việc và đồn Mỹ Trà. Khanh chỉ huy đám tay sai và bọn lính làng chống trả kịch liệt. Y bị nghĩa quân tóm được, nhưng y gặp may nhờ đồng bọn cứu thoát. Sau trận nầy, y được giặc phong chức Quản Bộ Đạo và được ân thưởng một mề đay bằng vàng có khắc mấy chũ “Quản Bộ Đạo Phạm Văn Khanh”. Khanh lấy đó làm tự hào.

Tháng Mười năm đó, y vâng lịnh quan thầy, chỉ huy một cánh quân dẫn đường tấn công vào căn cứ Gò Tháp. Khanh ra lịnh sung công  ghe cộ của dân chúng ở các làng Mỹ Trà, An Bình, Mỹ Thọ... rồi cột lòi tói (xích sắt) vào bắt trâu kéo chở lính hành quân. Nhưng đến Động Cát nước quá cạn, trâu kéo không nổi phải trú quân lại. Giữa cảnh nắng cháy da, trên muỗi, dưới đỉa, lại bị nghĩa quân bắn tỉa, nên chúng đành phải lui quân. Ghe cộ của dân chúng vứt bỏ tứ tung, không trả, chiếc mòn đáy, chiếc sạt be, gãy cong... không dùng được nữa.

Tháng Ba năm sau (1866), tên thủy sư đô đốc Bạc Má (tức De Lagrandière) từ bên Tây qua, quyết tâm tiêu diệt căn cứ Tháp Mười. Giặc tập trung quân tấn công bằng ba mũi. Biết Khanh am tường đường đi vào Đồng Tháp Mười, giặc cho y hướng dẫn cánh quân từ Cần Lố vào. Qua sự chỉ huy của Khanh, giặc lần lượt chiếm được đồn Sa Tiền, đồn Tiền, đồn Ổ Bịp rồi tổng hành dinh Gò Tháp sau khi nghĩa quân rút lui...

Do những “thành tích” đó, Phạm Văn Khanh chẳng những được chủ Tây thưởng mề đay mà còn được tặng một ngàn quan.

Nhưng “trời bất dung gian”, mấy năm sau đó, Khanh bị quan phòng vệ của Thiên hộ Dương là Nguyễn Văn Biểu (tức phòng Biểu) bắt chém tại đình Tân Yên (Tân An) Cao Lãnh. Mộ y được xây uy nghi giữa chợ Cao Lãnh, có cả bia “công đức” nhưng đến tháng Tám năm 1945 “bia công đức” bị dân chúng đục bỏ và ngôi mộ bị phóng uế... Nói theo nhà Phật đúng là “quả báo nhãn tiền”.

(1) Tên cúng cơm của Khanh là Phạm Văn Khanh. Gọi Phạm Công Khanh là có ý tôn xưng. Khanh không đáng được tôn xưng.

THÀ CHẾT

CHỚ KHÔNG LÀM NÔ LỆ

Lúc Thiên hộ Dương về Tháp Mười lập căn cứ chống giặc Tây xâm lược, ông truyền lịnh khắp nơi, kêu gọi sĩ phu ra giúp nước.

Có ông Đà, ông Dật, lúc nhỏ cùng học một trường, hai nhà gần nhau, lớn lên cùng học một thầy và cùng đậu tú tài như nhau.

Thế mà ông Đà lại theo giặc, còn ông Dật lại gia nhập vào hàng ngũ nghĩa quân chống giặc dưới trướng ngài Thiên hộ Dương ở Đồng Tháp Mười.

Ông Dật được ngài Thiên hộ Dương phái ra Cao Lãnh chiêu mộ nghĩa dũng và nhân tiện dọ thám tình hình hoạt động của giặc do tên đội Coursy điều khiển. Ra vùng giặc chiếm, ông Dật dùng tài học của mình giao thiệp cùng các nhà ái quốc, và nhờ người giới thiệu cho ông những sĩ tử ẩn dật trong vùng, công việc đang tiến hành thì ông bị bắt.

Hay tin ông Dật bị bắt, ông Đà đến nói với tên Coursy cho ông đến khuyến dụ ông Dật qui hàng. Với đường lối mua chuộc hơn khủng bố, tên Coursy cho ông Đà trọn quyền hành động để có thể khuyến dụ ông Dật.

Chỗ giam ông Dật là một nơi đặc biệt, tại nhà ông Thông Tri, có người phục dịch cơm nước rượu trà. Ông Đà đến nơi giả vờ hối tiếc rằng ông không hay để cho ông Dật bị những ngày lao lung buồn khổ.

Ông Dật mĩm cười đáp:

- Đã là chiến sĩ thì lao lung gian khổ là sự thường, là phần thưởng danh dự, đâu phải là đáng buồn.

Vì chưa biết ông Đà theo giặc, nên ông Dật hỏi ông Đà ở đây làm gì, ông Đà liền ngâm bài thi vịnh cuộc  đời mình:

Lỡ làng chưa trọn phận làm trai,

Tạm sống cho qua đoạn tháng ngày.

Trái mắt cũng thôi đành ngậm miệng,

Đau lòng chịu vậy đã nghiêng tai.

Về Tào chi xá thân hèn mọn,

Ở Hán còn bao kẻ trí tài.

Nầy nước nầy nhà hai gánh nặng,

Xốn xang lòng tớ có ai hay.

Nghe ông Đà ngâm bài thơ, ông Dật hiểu mọi lẽ, bèn ngâm đáp lại:

Tai ngơ sao được phận làm trai,

Mấy thuở gây nên được những ngày.

Thục nữ còn ra giành trách nhiệm,

Tu mi sao để chịu nghiêng tai.

Biết Tào nên chẳng ra phò trợ,

Gặp Hán sao không quyết trổ tài?

Sóng gió rồi đây trời bể lặng,

Gìn lòng đâu phải gọi rằng hay!

Bài thơ của ông Dật làm cho ông Đà hơi hổ thẹn. Nhưng người ông Đà lúc nầy đã nhiễm Tây quá rồi, thì một bài thơ đâu đủ làm cho ông ta thức tỉnh.

Thế rồi ngày tháng lần lựa trôi qua, nhiều phen ông Đà khuyên ông Dật, nên theo Tây để được no thân ấm cật. Nhưng cũng đã bị ông Dật mắng nhiều trận nên thân. Ông Đà căm tức gởi cho ông Dật bài thơ “Vịnh con tôm”

Ỷ mình lớn mắt với râu dài,

Gan ruột nhà va nõ có đâu;

Chim chít khoe khoang tài mũi nhọn,

Sụt sùi núp lén chốn giòng sâu.

Đánh hơi thấy xác mùi ra miệng,

Nghe tiếng chài  te cứt lộn đầu,

Còn giọng múa men cơn gặp nước,

Cực vì ăn chạ mắc xa câu!

Ý của ông Đà chê ông Dật núp lén đánh du kích theo ngài Thiên hộ Dương ở trong bưng sình, muỗi, đỉa, sao bằng ông Đà đàng hoàng đứng bên cạnh chủ Tây, không trốn chui, không sợ sệt.

Xem bài thơ ông Đà, ông Dật buồn cười cho rằng hạng người mãi quốc cầu vinh, quên dòng mất gốc. Ông liền cầm bút họa lại một bài:

Loài ở lộn bùn cũng mộ râu (?)

Ngo ngoe nó biết mốc chi đâu!

Cong lưng  cứ ỷ tài đâm bắn,

Lố mắt không dò ngách cạn sâu.

Ngoài ủ lom xom càng múa gọng,

Trong thoi sùi sụt đít co đầu.

Giỡn rồng xin chớ đừng quen thói,

Một ngãi là xong mấy tát câu.

Viết xong, ông dặn viên tùy phái của ông Đà:

- Người đem thơ nầy về cho chủ của ngươi và nhớ nói: ta không muốn chủ ngươi nghĩ đến ta, tốt hơn là nghĩ cách giúp lũ xâm lăng cho mau thăng chức, lên lương mà thôi!

ÔNG PHÒNG BIỂU -

NGƯỜI HỘ VỆ THIÊN HỘ DƯƠNG

Ông Nguyễn Văn Biểu gốc người làng Tân Phú, tổng Kiến Phong, huyện Kiến Đăng (Định Tường), nay thuộc huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp, là con thứ tám của một gia đình nông dân. Lúc nhỏ có theo học võ nghệ và chữ nho.

Tương truyền ông có vóc người cao lớn khỏe mạnh, da đen, môi chì, tướng tá bậm trợn, trông rất dữ dằn, cổ to bằng ba gan tay và đặc điểm là ăn rất khỏe, một lúc ăn bằng bốn năm người bình thường.

Gặp lúc gia đình sa sút, ông phải sinh sống bằng cách làm mướn cho bà con trong làng: khi thì phát cỏ, móc củi tràm lụt, lúc thì chèo ghe, tát đìa, gánh cá...

Đến khi trưởng thành ông cùng người anh thứ bảy là Nguyễn Văn Phuông theo người cậu về làng Mỹ Thọ (thuộc huyện Cao Lãnh) để kiếm việc làm.

Lúc ban đầu, ở làng Mỹ Thọ, ít có người biết rõ sức khỏe và sức ăn của ông. Một hôm,có người thuê ông và hai người nữa vào Đồng Tháp Mười phát cỏ năm ngày.

Thấy người chủ mang theo gạo và thức ăn dành cho thời gian làm, ông bảo phần nào của ông cứ nấu cho ông ăn tại chỗ, khỏi mang theo. Thấy lạ, chủ nhà cũng chiều theo. Nấu nướng xong, ông điềm nhiên ngồi ăn một mạch hết phần ăn năm ngày của mình rồi xuống xuồng bơi đi. Lẽ ra phải phát cỏ năm ngày mới xong, đàng này có ông, nên chỉ ba ngày là xong hết. Có một lần ông đi tát đìa, cá chở bằng xe trâu, nhưng vì trời sắp tối mọi người đều mệt mỏi, nên tất cả đều ngồi xe chớ không đi bộ. Xe nặng bị sụp hố, gãy cốt. Nếu chờ sửa xe xong, cá sẽ sình hết, nên mọi người chia nhau gánh cá, riêng mình ông gánh tới năm giạ. Một lần khác, trên đường đi làm đồng về, gặp hai con trâu chém lộn nhau. Con yếu thua chạy, con khỏe đuổi theo chém con kia thương tích máu me đầy mình. Mấy đứa trẻ sợ con trâu yếu sẽ chết, nhưng không biết làm sao, chỉ có nước kêu la om sòm. Thấy vậy, ông liền phóng qua một con rạch nhỏ rộng chừng năm thước, đuổi theo con trâu khỏe, nắm đuôi kéo lại, con vật đứng chết trân, không nhúc nhích được, chờ con trâu kia chạy xa, ông mới buông.

Người cậu của ông làm nghề đóng cối xay bán dạo. Trong một chuyến đi bán ở Mỹ Tho (Định Tường) do đường xa và thường hay bị nạn cướp bóc nên mướn ông theo vừa chèo ghe vừa bảo vệ tiền bạc. Lúc tới nơi trời đã xế chiều, hai người cho ghe ghé vào một cái ụ có lau sậy chung quanh kín gió để nấu cơm. Ông nghe đâu đây hình như có tiếng binh khí va chạm vào nhau và có tiếng la hét. Hỏi người cậu, mới biết được gần đây có một trường võ bị tập luyện cho số lính mới tuyển của tỉnh. Nghe vậy, ông liền xin phép cậu đến xem cho biết. Người cậu biết ông khỏe lại giỏi võ nghệ, sợ ông ỷ sức gây rắc rối lôi thôi, nên dặn chỉ đến xem một chút rồi về nấu cơm.

Ông vâng lời đi một lát rồi trở về, người cậu hỏi:

- Mầy đến đó, thấy người ta dạy nghề võ ra làm sao?

- Thưa cậu, trường dạy đủ cả thập bát ban võ nghệ. Không biết các ông quản cơ, lãnh binh thì sao, chứ mấy tay đội xuất, cai cơ vung đao múa gươm chỉ để đuổi gà đánh chó chớ làm gì được ai!

- Ấy chết, sao mầy lại nói vậy, ở đây gần trường lắm, rủi có người nghe được thì sao?

Không ngờ lúc ấy có một viên đội xuất, sau giờ dạy lính luyện tập, ra bờ sông chui vào đám lau tiểu tiện nghe được mấy lời trên, về báo lại các võ quan chỉ huy trường. Lập tức ông bị một viên đội xuất và ba người lính xuống tận ghe điệu về trường, làm người cậu sợ điếng hồn.

Tại trường, các võ quan thấy ông có tướng tá cao lớn đường bệ nên không dám quát nạt, hỏi tại sao ông nói như vậy, ông bình tĩnh trả lời:

- Thưa, tôi thấy sao nói vậy với cậu tôi chớ có thêm bớt chi đâu!

- Thế nhà ngươi có tài nghệ gì mà dám khen chê như vậy?

- Thưa, lúc nhỏ, tôi có học võ vẽ vài ba đường côn đường quyền thôi!

- Thôi được, ta sẽ thử tài nhà ngươi.

Viên đội xuất giỏi môn đánh quyền nhứt trường được gọi ra. Ông rất bình tĩnh, mặc cho viên đội tấn công tới tấp, ông vừa tránh đòn vừa lùi dần, lùi dần, khi đến một con mương rộng, nhanh như chớp ông chộp lấy thắt lưng của viên đội ném anh ta xuống nước. Khi viên đội vừa chạm nước, ông đã phóng mình qua mương và chộp lấy viên đội như lúc nãy, ném qua bờ bên kia cùng với ông. Viên đội ngơ ngác, cứ tưởng mình sẽ bị nhận chìm xuống nước không ngờ mình mẩy khô ran.

Tiếng vỗ tay vang lên như sấm.

Tiếp  theo đó, một viên võ quan khác bước ra, tay cầm trường côn, ông cũng được cấp một cây. Viên võ quan nầy đã xem ông đánh quyền, biết được sức và tài của ông. Nên để thủ thắng ngay từ lúc đầu, ông ta múa côn ào ào tạo thành một bức tường che kín người và tấn công ông như vũ bão. Ông cũng tránh đòn và không chống trả, đợi đến lúc đối thủ thấm mệt và có sơ hở, ông đập mạnh một côn vào côn đối phương, làm côn gãy bắn ra mấy trượng, hay bàn tay của viên võ quan bị tét, máu tuôn dầm dề.

Mọi người vỗ tay không tiếc lời khen ngợi.

Các quan không bắt tội, mà còn mời ông ở lại trường để huấn luyện binh sĩ, nhưng ông từ chối.

***

Thấy ông khỏe mạnh, làm lụng siêng năng, tánh tình nhân hậu, nên một gia đình khá giả có nhiều ruộng đất ở Rạch Miễu cũng thuộc làng Mỹ Thọ kêu gả con gái cho. Từ đó ông thôi đi làm mướn vì phải trông nom ruộng đất cho nhà vợ.

Tới mùa cấy, nhà vợ ông thường cấy một lần năm bảy chục công cấy, nên công việc rải mạ phải cần tới bốn năm người mới kịp. Vào mùa cấy năm nọ, có một người bạn cờ tướng tâm đắc đến thăm ông, mà ông thì có tật mê cờ. Vậy thì sao có thể vừa làm việc vừa hầu cờ với bạn? Ông liền kéo một chiếc ghe có sức chứa một trăm giạ lúa vào ruộng, rồi đi đánh cờ, trong khi đó nhạc gia ông cùng mấy anh em vợ chất mạ cho đầy ghe. Xong, ông liền nghỉ đánh cờ một chút để kéo đầy mạ đi qua đi lại trong ruộng cho những người kia đứng trên ghe rải mạ cho công cấy. Chỉ một loáng là hết một ghe mạ! Ông lại tiếp tục đánh cờ... cứ như thế cho đến lúc cấy xong.

***

Khi được tin Thiên hộ Dương kéo quân về lấy Đồng Tháp Mười làm căn cứ để chống Pháp, ông liền từ giã vợ con lên đường gia nhập hàng ngũ nghĩa quân. Nhờ khỏe mạnh, giỏi võ, gan dạ, và một lòng với nghĩa quân, nên buổi đầu, ông được Thiên hộ Dương chọn làm chỉ huy đội phòng vệ. Vì thế mọi người lúc bấy giờ thường gọi ông là Phòng Biểu hay Phòng Tám (vì ông là người con thứ tám trong một gia đình). Từ đó, tiếng tăm ông vang dội khắp vùng Cao Lãnh.

Trong suốt thời gian theo nghĩa quân, ông được Thiên hộ Dương trọng dụng, luôn luôn có mặt bên cạnh chủ tướng. Trải qua bao trận đụng độ đẫm máu với giặc, lúc nào ông cũng tỏ ra là một vị tướng có tài, dốc lòng hy sinh cho đại cuộc.

Qua chiến đấu, tài nghệ ông ngày một được tôi luyện nhứt là tài sử dụng cây thước sắt. Có một lần trên đường công tác, nhân dân địa phương thỉnh ông dự đám giỗ. Tiệc xong, mọi người yêu cầu ông biểu diễn tài nghệ sử dụng cây thước sắt. Ông bảo đem lại cho ông ba chục cây mía lao đường thật to, chắc và thẳng. Ông dùng dây bó gộp lại thật chặt, cột làm ba đoạn như một khúc cây nguyên, quăng lên, rớt xuống nhiều lần không sút ra được, Xong, ông tìm chỗ dựng bó mía cho vững, đoạn ông lấy thước sắt ra. Đây là vũ khí ông thường dùng để đánh giặc, nó dài độ một thước rưỡi, bề bản độ bốn phân, bề dày chừng một phân. Ông cầm cây thước trên tay xuống tấn, lấy bộ, rồi hươ cây thước đánh một cái, cạnh bén của cây thước chặt đứt tiện bó mía. Chẳng khác gì dùng con dao bén mà chặt từng cây một.

Một lần khác trên đường đi công cán ông vào nhà ông Ba Kẹo (tức ông xã Ba ở làng Mỹ Trà) xin một bụng cơm. Thấy ông Ba Kẹo đang xách nước đổ vào bốn cái lu mái đầm (loại lu lớn) ông nói:

- Ông làm ơn vô nhà lo cơm nước cho năm người ăn, còn nước để tôi xách cho.

Ông Ba Kẹo vào nhà, bảo người nhà làm cơm. Một lát sau, Ông Ba trở xuống sông định xách nước tiếp với ông cho kịp nước ròng. Ba Kẹo vô cùng ngạc nhiên thấy ông Phòng Biểu bưng nguyên cái lu nước xuống sông nhận đầy nước rồi bưng lên để y chỗ cũ.

Đến lúc ăn cơm, chỉ thấy có một mình ông chớ không phải năm người, nhưng ông ăn hết nồi cơm lớn dành cho năm người ăn. Đoán được sự ngạc nhiên của Ba Kẹo, ông nói:

- Bình thời, tôi cũng ăn như mọi người, nhưng gặp lúc có công việc khẩn cấp phải đi ba bốn ngày, tôi thường ăn trừ hao trước để khỏi mang theo đồ ăn, rồi còn phải nấu nướng mất công. Cơm thì có nói gì, chè đậu là thứ ăn dễ ngán bằng trời, mà tôi còn ăn được tới... ba chục chén.

Ông Ba Kẹo nói:

- Từ trước đến nay, tôi thường nghe danh ông, hôm nay mới thấy tận mắt, quả là thiên hạ đồn không sai, sức khỏe và sức ăn của ông không kém gì Tiết Nhơn Quý đời Đường bên Tàu.

Với sức mạnh phi thường và lòng dũng cảm vô biên, lại thêm ý chí can trường quyết tâm kháng chiến cứu quốc, ông Phòng vệ Nguyễn Văn Biểu là một võ tướng lừng danh. Trong các trận đương đầu với địch, ông luôn xông lên phía trước. Ngón thước sắt của ông vung đến đâu bọn giặc Pháp tan đến đó, khiến chúng phải khiếp sợ.

Năm Bính Dần (1866) sau khi Pháp tấn công vào đại đồn Tháp Mười, Thiên hộ Dương giao binh quyền cho Đốc Binh Kiều, còn ông thì đi khắp nơi vận động hầu phát triển lực lượng.

Trong thời gian nầy, ông Phòng Biểu là cánh tay đắc lực của Đốc Binh Kiều trong việc xây dựng lại căn cứ và phát triển lực lượng nghĩa quân ở Đồng Tháp Mười. Qua năm sau, thực dân Pháp tấn công vào Đồng Tháp Mười một lần nữa, Đốc binh Kiều bị thương và mất sau đó.

Sau khi chôn cất Đốc Binh Kiều xong, ông rút quân qua Sình Lớn về cố thủ ở ngã ba Thông Bình (Tân Thành). Mặc dù với quân số ít, vũ khí thô sơ, hơn nữa lúc bấy giờ thực dân Pháp tập trung càn quét liên miên, nghĩa quân dưới quyền ông đã chiến đấu cầm cự kéo dài suốt bốn năm. Trong thời gian nầy, đích thân ông đã trừng trị tên tay sai Phạm Văn Khiêm để trả thù cho Thiên hộ Dương, Đốc Binh Kiều và nhân dân Đồng Tháp Mười.

Sau vụ này bọn Pháp và Việt gian  truy lùng tìm bắt ông ráo riết nhưng không kết quả. Chúng quay sang bắt con cháu ông. Túng thế, ông phải cải họ người con trai duy nhất của ông từ họ Nguyễn sang họ Võ và giao cho bà Nguyễn Thị Chung là cháu gái của ông (lúc bấy giờ đã theo chồng về ở rạch Cái Da xã Nhị Mỹ) trông nom giúp.

Bọn Pháp truy quét ngày một gay gắt. Lực lượng nghĩa quân ngày một hao mòn. Thấy không thể tiếp tục chiến đấu được nữa, nên ông ra lệnh cho nghĩa quân giải tán về quê quán làm ăn. Riêng ông phiêu bạt rày đây mai đó thỉnh thoảng có về quê nhà. Trong lòng lúc nào cũng mang mối hờn vong quốc.

Bọn Pháp ra sức bình định, thiết lập bộ máy kềm kẹp. Một hôm chúng đi “kinh lý” trong Đồng Tháp Mười bằng ghe, nước cạn không thể chèo chống được nên chúng huy động dân địa phương kéo ghe cho chúng đi. Trong số dân bị bắt đi kéo ghe có ông Phòng Biểu. Nhờ ông có sức mạnh phi thường nên kéo ghe đi rất mau, bọn chúng thích chí bắt ghế trước mũi ghe ngồi vắt chân chữ ngũ mặt vênh váo ngắm cảnh nhìn trời. Bất ngờ ông kéo mạnh một cái, ghe chao đảo hất bọn chúng xuống sông. Còn ông nhanh chân phóng mất.

Từ đó về sau, ông sống ẩn dật. Ông mất năm 1914, thọ 84 tuổi. Phần mộ của ông hiện ở xóm Giồng, rạch Cao Miên thuộc xã An Bình huyện Cao Lãnh.

ÔNG PHÒNG BIỂU

TRỊ PHẠM VĂN KHANH

Sau khi giặc Pháp chiếm đại đồn Tháp Mười, Phòng Biểu vâng lệnh Đốc binh Kiều, rút một toán nghĩa quân qua Sình Lớn về Tà Buốt, Tà Bét, Lăng Xăng (biên giới Việt Nam – Campuchia) rồi đóng quân ở ngã ba Thông Bình (Tân Thành) với ý đồ bảo tồn lực lượng và liên kết với các nhóm nghĩa quân Campuchia.

Song trước hết, Phòng Biểu thấy cần trị tội Phạm Văn Khanh, một tên Việt gian đã từng gây tội ác, để trả thù cho nhân dân và cho Thiên hộ Dương, nên ông bí mật về Cao Lãnh chờ kịp ra tay.

Ông được nhân dân cho biết Phạm Văn Khanh tiếp tục lùng sục tông tích của nghĩa quân. biết ông còn sống, dù rất lo sợ, hắn cũng ráo riết tìm giết ông để hầu lập công với giặc. Khanh thường nói với đám tay sai: “Hễ có Khanh thì không thể có Biểu được”.

Phòng biểu liền nghĩ ra một kế. Ông viết thơ cho người thân tín mang về rạch Cái Bắc thôn Mỹ Hội (nay thuộc xã Bình Hàng Trung) quê vợ ông, trong thơ dặn rằng: Phao tin ông đã chết, rồi làm đám tang, sau đó làm tuần làm thất, hàng năm làm đám giỗ...

Vài năm sau, Khanh yên trí là Phòng Biểu đã mất không còn chi phải lo sợ nữa. Khanh đi lại ít dè dặt hơn, bòn rút vơ vét của nhân dân bạo tay hơn. Một hôm, Phạm Văn Khanh ngồi ghe hầu với năm tên lính vào vùng Ba Sao, Cái Dừng (Nhị Mỹ) để đốc thuế, hai tên chèo trước, hai tên chèo sau, một tên cầm lái, Phạm Văn Khanh nằm trong mui đóng kín cửa hút á phiện.

Bỗng từ đâu Phòng Biểu nhảy xuống ghe, ông nghiêng mình lắc mạnh vài cái mấy tên lính lọt tuốt xuống sông, không dám kêu lên một tiếng. Phạm Văn Khanh nằm trong mui ngồi dậy nói to:

- Đứa nào làm cái gì vậy? Mâm đèn bình nước của tao đổ hết rồi! Ta ra là bây rụng đầu xuống sông đa!

Nói xong Khanh kéo cửa bước ra. Trước mặt y, Phòng Biểu tay cầm thước bảng đứng oai phong như một vị thần. Khanh run sợ, chỉ còn nước quỳ xuống xin tha tội chết.

Sau một hồi kể tội y, Phòng Biểu định đập y một thước bảng chết cho rồi, nhưng ông chợt nghĩ: hiện thời nghĩa quân ở ngã ba Thông Bình đang sống trong tình cảnh thiếu thốn, nên ông nói:

- Thôi được ta sẽ tha tội chết cho nhà ngươi với hai điều kiện. Một  là nhà ngươi phải ăn năn hối cải, không làm điều gì thiệt hại cho nghĩa quân, không hạch sách bà con lối xóm nữa. Hai là nhà ngươi viết thơ về nhà bảo cha mẹ nhà ngươi phải đích thân đem vàng tới chuộc mạng, số vàng nặng bằng sức nặng của nhà ngươi.

Chờ Phạm Văn Khanh viết thơ trao cho mấy tên lính xong, ông cặp nách Khanh phóng lên bờ biến mất.

Cha mẹ Khanh được thơ, liền tom góp tiền bạc mà bấy lâu nay y vơ vét của dân chúng cho đủ số. Đến ngày qui định, hai ông bà cùng gia nhân khiêng túi vàng tới điểm hẹn. Không lâu, Phòng biểu xuất hiện, ông nói:

- Trước hết, ta có lời xin lỗi hai ông bà, đường sá xa xôi vì tuân hành lệnh ta mà lặn lội tới đây. Ta muốn gặp ông bà để giao tận tay đứa con phản nghịch, để đem về răn dạy. Nếu từ rày về sau hắn còn theo bọn Tây Dương hại dân hại nước, ta quyết không dung tha. Còn số vàng này là của bà con lối xóm do con của ông bà vơ vét. Nay ta lấy lại, dùng vào việc đại nghĩa, âu cũng là hợp lẽ vậy.

Nghe vậy hai ông bà liền lạy tạ ơn, Phòng Biểu sai nghĩa quân mang Khanh ra. Ông đến cụm tràm gần đó lựa cây thiệt lớn dùng thước bảng chặt một cái đứt tiện, rồi ông chặt lấy khúc gốc dài hơn một sải. Xong, bứt một sợi dây trói tay Khanh lại như trói heo để cân. Ông lấy đoạn tràm lúc nãy: một đầu máng túi vàng, một đầu máng Phạm Văn Khanh vào. Rồi dùng tay mặt cầm ngay khoảng giữa đoạn tràm nâng lên để cân: đoạn tràm không song bằng, đầu mang Phạm Văn Khanh hơi trể xuống một chút. Ông để xuống nói:

- Vàng còn thiếu độ vài cân, nhưng thôi, vậy cũng được. Có điều là hai ông bà phải nhớ lời ta dặn.

Chờ cho gia đình Phạm Văn Khanh đi rồi ông cùng với nghĩa quân khiêng túi vàng đi khuất.

Bẵng đi một dạo khá lâu, Phạm Văn Khanh co đầu rút cổ, nhưng về sau vẫn chứng nào tật tất ấy, nên Phòng Biểu không thể nào tha thứ được nữa.

Năm ấy, đáo lệ kỳ yên, đình làng Tân Yên (sau này, là Tân An) cúng thần rất lớn, có hát bội. Chức việc làng Tân Yên có mời nhiều quan trên, trong đó có cả quan Tây và quan quản bộ đạo Phạm Văn Khanh. Để lấy lòng quan quản bộ đạo, hương cả làng Tân Yên mời Phạm Văn Khanh ở lại cầm chầu đêm hát cúng thần đầu tiên.

Được nhân dân báo rõ mọi điều, Phòng Biểu bí mật đến ẩn mình trong một ngôi nhà sát bên đình làng. Tối đến, sau khi buổi hát xây chầu được một lúc, đột nhiên trên sân khấu xuất hiện một kép hát lạ thường: người cao lớn vạm vỡ, oai phong như một vị tướng, nhưng lại mặc thường phục, đầu chít khăn rìu, tay cầm thiết bảng, nói sang sảng:

- Ta là quan Phòng vệ Nguyễn Văn Biểu, tới đây là để trị tội tên phản dân hại nước Phạm Văn Khanh. Xin bà con đi coi hát hãy yên lòng.

Phạm Văn Khanh rụng rời, buông dùi trống, luống cuống định tìm đường tẩu thoát, nhưng Phòng biểu đã nhanh tay bắt lấy y cắt đầu.

Xác Phạm Văn Khanh bêu tại cây dương trước đình. Trước khi rút lui, Phòng Biểu còn dặn dân chúng: đúng ba ngày mới cho gia đình Phạm Văn Khanh lấy xác về chôn.

LAI LỊCH NGÀY GIỖ

ÔNG THIÊN HỘ

Trong kho tàng ca dao Đồng Tháp có một số câu nói về ông Thiên Hộ:

Ai về Đồng Tháp xa xôi,

Dừng chân tôi gởi đôi lời nhớ nhung.

Ai về ngã Sáu ấp Trung,

Cho tôi gởi nhớ về trong Tháp Mười.

***

Ai về Đồng Tháp mà coi,

Mồ ông Thiên Hộ trăng soi lạnh lùng.

Bà con đùm đậu quanh vùng,

Tháng giêng ngày giỗ xin đừng có quên.

Qua mấy câu ca dao nầy ta đừng vội cho rằng: đã là người dân Đồng Tháp, nơi có truyền thống yêu nước chống ngoại xâm, sao lại để phần mộ của người anh hùng Đồng Tháp đã xả thân vì độc lập dân tộc lại hoang lạnh như vậy. Thực ra, sau khi giặc Pháp bình định được Nam kỳ, để tiêu diệt ý chí quật cường, tinh thần dân tộc của dân ta, chúng cấm ngặt không cho nhắc nhở, thờ phượng các vị anh hùng lãnh đạo nhân dân chống lại chúng. Do đó mới có cảnh:

Mồ ông Thiên Hộ trăng soi lạnh lùng

Còn về ngày giỗ, hiện nay là ngày mùng ba tháng giêng âm lịch. Đây không phải là ngày ông từ trần. Ngày đó là ngày dân chúng trong vùng đặt ra để tưởng niệm người anh hùng đó thôi. Vì người ta chỉ biết là sau khi đại đồn Tháp Mười thất thủ, ông Thiên Hộ nghe đâu có ra miền Trung, rồi mất lúc nào không rõ.

Ngày giỗ hiện nay, xuất phát từ sự tích sau:

Ngày xưa do Pháp cấm ngặt, dường như không ai dám làm giỗ ông Thiên Hộ cả. Có một năm nọ, dân chúng trong vùng Gò Tháp được ăn một cái tết thanh bình vì trúng mùa, có cá kho dưa  giá, có bánh tét ngon lành.

Giữa đêm mùng ba tết, sau khi bánh tét trong trã đã chín, anh nọ vớt ra, mang bánh đi biếu người cha trong xóm. Khi đi qua mộ ông Thiên Hộ(1), trong ánh đuốc chập chờn, anh thấy một người đứng tuổi, đầu bịt khăn be, mang giày ống như các võ quan ngày xưa, từ chỗ ngôi mộ đi vào miếu thì biến mất.

Anh kể cho mọi người nghe.

Họ cho rằng, đó là anh linh của ngài Thiên hộ Dương về. Với tấm lòng biết ơn một người đã dày công chống xâm lăng đi đôi với niềm tôn kính, dân chúng lấy ngày mùng ba tháng giêng làm ngày giỗ ông từ đó đến nay(2).

(1) Thật ra ngôi mộ ở Gò Tháp là ngôi mộ Đốc Binh Kiều, nhưng lúc bấy giờ nhiều người lầm tưởng là mộ Thiên hộ Dương.

(2) Có lẽ khi biết được ngôi mộ ở Gò Tháp không phải là mộ Thiên hộ Dương, nên người ta không còn giỗ ông nữa vào ngày mùng ba tháng giêng.

LAI LỊCH NGÔI MỘ

ĐỐC BINH KIỀU

Sau khi mất, Đốc Binh Kiều được an táng tại Gáo Giồng – Gò Mười Tải (Khu Mười). Vì ở đây đất thấp nên tám tháng sau, đích thân ông Phòng Biểu và một vài nghĩa quân cải táng nơi khác.

Đề phòng bọn giặc và tay sai có thể quật mồ, làm điều xấu trên hài cốt người quá cố, ông Phòng Biểu đã bí mật chôn cất và còn làm nhiều ngôi một giả đánh lạc hướng bọn giặc. Thế nên cả một thời gian dài, người dân Đồng Tháp không biết mộ Đốc binh Kiều ở đâu.

Trong vòng chưa đầy một trăm năm trở lại đây, trong dân gian vùng Đồng Tháp Mười xuất hiện nhiều huyền thoại về lai lịch ngôi mộ Đốc binh Kiều.

Huyền thoại thứ nhứt:

Sau khi giặc Pháp bình định được toàn cõi Nam Kỳ một thời gian khá lâu, vào mùa nước lên, nông dân ở Tháp Mười thường lấy Gò Tháp làm nơi cầm trâu(1). Năm nọ, lúc nước hạ, một chủ trâu đến nhận trâu về làm mùa, thấy trâu mình thiếu một con, liền cùng người cầm trâu mướn đi tìm. Hai người thấy con trâu bị kẹt sừng dưới gốc cây trâm. Có thể là con vật cúi xuống ăn cỏ, lúc ngẩng lên thì sừng bị gài dưới mấy cái rễ cây to tướng, không sao thoát ra được. Chỉ còn cách đào cho rễ cây ló ra một đoạn rồi cưa đi, mới cứu được con trâu. Hai người hì hụt kẻ đào, người bới. Bỗng gặp một mảnh cây trai bào nhẵn có khắc chữ Hán, rửa sạch bùn đất, tìm người  đọc mới biết đây là mộ chí của Đốc Binh Kiều.

Huyền thoại thứ hai:

Vào một mùa tát đìa trước năm 1940, giáo Gồng người Mỹ Trà (Cao Lãnh), là một tay chuyên nghiệp đấu thầu đìa cá. Năm ấy, sau khi được thầu một số miệng đìa, giáo Gồng bỏ ra một số tiền lớn thuê cả chục tay anh chị để bảo vệ đìa, chống lại bọn tát đìa trộm, nhờ thế, giáo Gồng thu trọn số lượng cá rất lớn, nhiều hơn hẳn năm trước.

Cho rằng trời đất đã phù hộ mình trong việc làm ăn, nên trước khi rời Tháp Mười về Cao Lãnh, giáo Gồng tổ chức cúng tế tạ ơn rất trọng thể. Địa điểm cúng tế là vị trí của đền thờ Đốc Binh Kiều hiện nay. Một trong những tiết mục tế lễ là bóng rổi. Giáo Gồng cho người ra tận Cầu Xéo (Cái Bè) rước bà Bóng Ba, một bà bóng nổi tiếng lúc bấy giờ.

Lúc mọi người mãi mê xem bà Bóng Ba rổi (múa), bỗng một cậu bé chừng mười bốn tuổi tách ra khỏi đám người xem, lột phăng áo ra bịt đầu chạy lên sạp - nơi bà bóng Ba đang múa - tát cho bà nầy mấy cái nẩy lửa rồi quát:

- Ta không ưa cái trò đồng bóng nầy, dẹp hết ngay, nếu không ta vặn họng hết bây giờ!...

Giáo Gồng không biết chuyện gì xảy ra, nhưng thấy cậu bé mặt mày đỏ gay, thái độ dữ dội quả quyết, liền sụp xuống lạy và hỏi:

- Xin ngài tha lỗi, nếu ngài không thích tôi sẽ dẹp ngay, nhưng xin dám hỏi ngài là ai và ngài có yêu cầu gì?

- Ta là quan Đốc binh Trần Phú Kiều của ngài Thiên hộ Dương, mộ ta phía sau nầy đây, mà các ngươi làm sao biết được. Ta mất ngày 16-3, sau đem về đây an táng ngày 16-11. Hát bội còn làm cho ta thấy thích thú, chớ cái trò múa may quay cuồng nầy làm ta rối mắt quá. Các ngươi nghe ta, thế là tốt. Thôi ta đi đây!

Nói xong, cậu bé ngã xuống đất bất tỉnh nhân sự, mồ hôi vã ra như tắm. Hồi lâu tỉnh lại, mặt mày còn tái xanh, lấy áo xuống mặc lại, bỏ đi đâu mất.

Theo sự chỉ dẫn đó, người dân Gò Tháp vung đất chất đá thành một nấm mồ đơn sơ. Tại chỗ cúng tế, một mái đền thờ bằng tre lá cũng được dựng lên để tưởng niệm người anh hùng Đồng Tháp đã xả thân  vì nước mà lâu nay bị lãng quên.

Sau năm 1954, ngôi mộ được xây dựng lại bằng gạch và đền thờ được lợp ngói.

(1) Cầm trâu: Vào mùa nước, trâu nhàn rỗi, để khỏi mất công giữ, hơn nữa nếu trâu ở nhà cũng không có chỗ vì mọi nơi đều bị ngập nước, nên giao trâu cho một người chuyên cầm trâu mướn. Chủ trâu đem trâu đến gò cao giao cho người cầm trâu. Người cầm trâu rút dây vàm thả trâu tự do trên gò. Có người cầm tới hàng mấy trăm con. Nước hạ, trâu ai nấy nhận, xỏ vàm dẫn về.

DÙ THÁC NHƯNG

CHÍ THÙ CHƯA NGUÔI

Vào một mùa nước trước năm Ất Dậu (1945), một người đi “xom” củi gốc tràm lụt ở Tháp Mười, tình cờ gặp một tượng Phật bằng cây mù u cao gần hai thước.

Được tin trên, Giám đốc Bảo Tàng Sài Gòn lúc bấy giờ là Malleret, một tay rất mê đồ cổ, liền đích thân xuống nhận về. Ông ta đi ghe vào Gò Tháp. Tại đây, ông ta thấy rất nhiều cổ vật nào linga, nào yoni, nào linh phù, rồi tượng Phật và nhiều thứ khác... Gò Tháp quả là một di tích khảo cổ không thể bỏ qua được. Sau đó, ông ta đến viếng mộ Đốc Binh Kiều.

Ỷ mình là người Pháp, không mê tín; hơn nữa đang là chủ nhân ông của đất nước này, dù người chết là ông gì đi nữa cũng là đám dân bị trị, nên trong lúc khảo sát ngôi mộ, ông ta không dùng thước, mà đo bằng bước chân đi trên nền mộ. Mới đếm đến bước thứ ba, bỗng trật chân té, gãy lọi chân mặt. Thế là công việc đành bỏ dở, phải về Sài Gòn điều trị ba bốn tháng mới lành.

Sau đó, ông ta trở lại tiếp tục công việc. Lần này trước khi tiến hành công việc, ông ta đến trước bàn thờ ngài Đốc Binh Kiều kính cẩn thắp nhang, xá ba xá.

Xong việc, an toàn trở về.

Lần khác, một người Pháp đi ngựa vào viếng thăm Gò Tháp. Sau khi tham quan mọi nơi, cuối cùng đến khu miếu thờ và mộ Đốc Binh Kiều, y vẫn chễm chệ trên mình ngựa, tới lui mọi nơi để quan sát. Bỗng con ngựa lồng lộn lên hất y té nhào xuống đất. Trong lúc luống cuống y chống đỡ thế nào không biết, đến lúc hoàn hồn đã gãy một tay....

NGUYỄN HỮU HIẾU

Sưu tầm- Biên soạn