TRUYỆN NGẮN VÀ CỰC NGẮN JORGE LUIS BORGES

Argumentum Ornithologicum

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Tôi khép mắt lại và thấy một bầy chim. Hình ảnh ấy thoáng qua trong một giây đồng hồ, hay có lẽ ít hơn; tôi không chắc tôi đã thấy bao nhiêu con chim. Số lượng chim cố định hay bất định? Vấn đề này dính líu đến sự hiện hữu của Thượng Đế. Nếu Thượng Đế hiện hữu, con số phải cố định, bởi Thượng Đế biết tôi thấy đã bao nhiêu con chim. Nếu Thượng Đế không hiện hữu, con số không thể xác định, bởi đã không có ai đếm. Trong trường hợp này tôi đã thấy ít hơn mười con chim (tạm nói như vậy) và nhiều hơn một con, nhưng đã không thấy chín, tám, bảy, sáu, năm, bốn, ba hoặc hai con chim. Tôi đã thấy một số lượng giữa mười và một, mà không phải là chín, tám, bảy, sáu, năm, v.v. Dãy số nguyên đó -- không-phải-chín, không-phải-tám, không-phải-bảy, không-phải-sáu, không-phải-năm, v.v. -- thì bất khả tư nghị. Ergo, Thượng Đế hiện hữu.

Nguyên tác: "Argumentum Ornithologicum", trong Jorge Luis Borges, El hacedor [Kẻ tạo tác],
(Madrid: Alianza Editorial, 1972)

Bông hồng của Paracelse

Diễm Châu dịch

De Quincey: Writings , XIII, 345.

Trong xưởng thợ gồm hai gian ở tầng dưới mặt đất, Paracelse cầu xin Thượng đế của ông, Thượng đế mơ hồ của ông, bất cứ Thượng đế nào, gửi đến cho ông một môn đệ. Nơi lò sưởi, một ngọn lửa leo lét hắt những chiếc bóng không đều. Đứng dậy để thắp cây đèn sắt hẳn đòi hỏi một nỗ lực quá lớn. Paracelse, lơ đãng vì mỏi mệt, quên mất lời nguyện cầu. Đêm đã xóa nhòa lò luyện và những nồi chưng bụi bậm khi có tiếng gõ ở cửa. Gần như nửa tỉnh nửa mơ, ông đứng dậy, leo cái thang ngắn xoắn ốc và hé mở một cánh cửa. Một người lạ mặt bước vào. Anh ta dường như cũng rất mỏi mệt. Paracelse chỉ cho anh ta một chiếc ghế dài; kẻ kia ngồi xuống và chờ đợi. Thoạt đầu họ không trao đổi một lời, thế rồi bậc thày là người đầu tiên lên tiếng.

-- Ta nhớ những khuôn mặt từ phương Tây và những khuôn mặt từ phương Đông, ông nói, không phải là không có đôi chút khoa trương. Ta không nhớ khuôn mặt nhà ngươi. Vậy thời ngươi là ai và ngươi muốn gì ta?

-- Tên con không quan trọng, kẻ kia đáp. Con đã đi bộ ba ngày và ba đêm để tới mãi tận đây. Con muốn được là môn đệ của người. Con đã mang đến cho người tất cả tài sản của con.

Anh ta lấy ra một cái túi, và dùng bàn tay phải đổ xuống mặt bàn: từ trong túi cuồn cuộn tuôn ra những đồng tiền vàng. Để thắp cây đèn, Paracelse đã phải xoay lưng lại anh ta. Khi quay lại, ông nhận thấy nơi tay trái của anh ta một bông hồng. Bông hồng ấy khiến ông lo ngại.

Ông nghiêng mình, châu những đầu ngón tay lại với nhau mà nói:

-- Ngươi tưởng là ta có khả năng luyện thứ đá biến các chất kim thành vàng. Nhưng vàng không phải là cái ta tìm kiếm, và nếu như vàng là điều ngươi quan tâm thời ngươi sẽ không bao giờ trở thành môn đệ của ta được.

-- Con không quan tâm tới vàng, kẻ kia đáp. Những đồng tiền này chẳng qua chỉ là bằng chứng của lòng con ham muốn học hỏi. Con muốn được người dậy cho Đại Công trình. Con muốn đi theo người trên con đường dẫn tới Điểm kim thạch.

Paracelse chậm rãi nói:

-- Đường, chính là Đá. Đá, chính là điểm khởi hành. Nếu ngươi không hiểu điều đó thời ngươi chưa bắt đầu hiểu. Bởi mục tiêu ở trong mỗi bước chân ngươi.

Kẻ kia nhìn ông vẻ nghi ngờ. Anh ta nói với một giọng thật rõ rệt:

-- Thế nhưng, có chăng một mục tiêu?

Paracelse bật cười.

-- Những kẻ gièm pha ta, vừa đông vừa ngu xuẩn, chủ trương điều ngược lại và tố cáo ta là một kẻ bịp bợm. Ta không cho là họ nói đúng, nhưng cũng có thể đây chỉ là một ảo tưởng. Đìều ta biết, ấy là con đường «có» thật.

Một lúc im lặng, rồi kẻ kia nói:

-- Con sẵn sàng đi trọn con đường ấy với người, dầu cho ta có phải rong ruổi dài ngày. Xin hãy để cho con ngay như chỉ được thoáng thấy đất hứa từ xa xa, dầu cho các vì tinh tú có cấm cản con ghé tới. Nhưng trước khi khởi sự chuyến đi này, con muốn có được một bằng chứng.

-- Bao giờ? Paracelse hỏi, vẻ lo ngại.

-- Ngay bây giờ, người môn đệ bỗng cho thấy một quyết tâm đột ngột, đáp.

Hai người đã khởi sự chuyện trò bằng tiếng La-tinh, lúc này họ nói bằng tiếng Đức.

Người thanh niên đưa bông hồng lên không.

-- Người ta quả quyết, anh ta nói, rằng người có thể đốt cháy một bông hồng và khiến nó tái sinh từ đám tro, nhờ nghệ thuật và kỹ xảo của người. Vậy xin người hãy để cho con được là chứng nhân của phép huyền diệu này. Đó là điều con xin người, sau đó con sẽ hiến người trọn đời con.

-- Ngươi thật là cả tin. Tính cả tin, ta không biết dùng làm gì: điều ta đòi hỏi, là niềm tin.

Kẻ kia tha thiết.

-- Chính vì con không cả tin mà con muốn được thấy tận mắt sự hủy diệt và phục sinh của bông hồng.

Paracelse đã cầm lấy bông hoa trước đó, và vừa nói vừa đùa với hoa.

-- Ngươi cả tin, ông nói. Ngươi nói rằng ta có khả năng hủy diệt nó?

-- Ai lại không thể hủy diệt nó, người môn đệ đáp.

-- Ngươi nhầm. Phải chăng ngươi tin rằng người ta có thể ngẫu nhiên trả một điều gì đó về với hư không? Phải chăng ngươi tin rằng nơi Thiên đường, Ađam thứ nhất đã có thể hủy hoại ngay như chỉ một bông hoa, chỉ một sợi cỏ?

-- Chúng ta không ở Thiên đường, người thanh niên bướng bỉnh nói; nơi đây, dưới vầng trăng, mọi sự đều phải chết.

Paracelse đứng dậy.

-- Thế thì chúng ta đang ở nơi nào khác đây? Phải chăng ngươi tin rằng Thần tính lại có thể tạo ra một nơi không phải Thiên đường? Phải chăng ngươi tin rằng sự sa ngã của con người là một điều gì khác hơn là không biết, phải, chính thế, không biết rằng chúng ta đang ở Thiên đường?

-- Một bông hồng có thể cháy, người môn đệ nói vẻ thách thức.

-- Trong lò sưởi hãy còn lửa, Paracelse đáp. Nếu như ngươi ném bông hồng này vào đám than hồng, ngươi sẽ ngỡ rằng những ngọn lửa đã thiêu hủy nó, và chính đám tro mới là cái có thật. Ta bảo ngươi rằng bông hồng là vĩnh cửu và duy có dáng vẻ bên ngoài của nó là có thể đổi thay. Ta chỉ cần một tiếng để ngươi lại có thể nhìn thấy nó.

-- Một tiếng? người môn đệ ngạc nhiên nói. Lò luyện đã tắt, và các nồi chưng đầy bụi. Người sẽ làm gì khiến nó tái sinh?

Paracelse buồn bã nhìn anh ta.

-- Lò luyện đã tắt, ông lặp lại, và các nồi chưng đầy bụi. Trên chặng đường dài, ta sử dụng những khí cụ khác.

-- Con đâu dám hỏi ấy là những khí cụ nào, kẻ kia láu lỉnh và tự hạ mình nói.

-- Ta nói tới thứ khí cụ mà Thượng đế đã dùng để tạo nên trời đất, và tội nguyên thủy đã che khuất chúng ta. Ta nói tới Lời đã được giảng dậy trong kinh Kabbale.

Người môn đệ lạnh lùng nói:

-- Con cúi xin người cho con được thấy sự biến và hiện của bông hồng. Việc người thực hiện bằng Lời hay những nồi chưng đối với con không quan trọng gì.

Paracelse ngẫm nghĩ. Sau cùng, ông nói:

-- Nếu như ta làm điều đó, ngươi sẽ nói đây là một biểu kiến do ma thuật của đôi mắt ngươi áp đặt. Chuyện phi thường sẽ không cho ngươi được niềm tin mà ngươi tìm kiếm. Vậy thời ngươi đừng quan tâm tới bông hồng nữa.

Vẫn nghi hoặc và không tin cẩn, người thanh niên nhìn ông. Người thày cất cao giọng nói với anh ta:

-- Hơn nữa, ngươi là ai mà xâm nhập nơi ở của một người thày và đòi hỏi một phép mầu như thế? Ngươi đã làm gì để xứng với một tặng phẩm như thế?

Kẻ kia run run đáp:

-- Con biết rõ là con chưa làm gì. Con xin người, nhân danh tất cả những năm tháng con sẽ theo học dưới bóng người, hãy để cho con được thấy tro rồi bông hồng. Con sẽ không xin người bất cứ một điều gì khác. Con sẽ tin ở lời chứng của đôi mắt con.

Thật đột ngột, anh ta giật lấy bông hồng thắm mà Paracelse đã để lại trên giá sách và ném vào đám lửa. Bông hồng đổi màu và chẳng mấy chốc chỉ còn lại một chút tro. Trong một thời gian vô tận, anh ta chờ những lời nói và phép mầu.

Paracelse vẫn lãnh đạm. Ông nói với một sự giản dị lạ lùng:

-- Tất cả các y sĩ và tất cả các nhà bào chế ở Bâle đều quả quyết rằng ta là một kẻ giả mạo. Có lẽ họ có lý. Ấy đó là nơi yên nghỉ của đám tro đã từng là bông hồng và sẽ không còn là bông hồng nữa.

Người thanh niên cảm thấy nhục nhã. Paracelse là một tay bịp bợm hay chỉ là một kẻ có ảo tưởng và anh ta, một kẻ xâm nhập, đã mở cửa nhà ông và bây giờ buộc ông phải thú nhận rằng những phép thần thông lừng lẫy của ông thực ra chỉ là những công thức trống rỗng.

Anh ta quỳ xuống, và anh ta nói:

-- Con thật là không thể tha thứ được. Con thiếu đức tin mà Chúa đã đòi hỏi ở các tín đồ. Xin hãy để cho con còn được nhìn ngắm đám tro kia. Con sẽ trở lại khi con mạnh mẽ hơn, lúc đó con sẽ là môn đệ của người và ở cuối chặng đường con sẽ thấy bông hồng.

Anh ta nói với một nhiệt tình chân thực, nhưng đó chẳng qua cũng chỉ là chút lòng trắc ẩn đối với một bậc thày đã già, một bậc thày vốn được tôn kính là thế, vốn bị công kích là thế, đặc sắc là thế và bởi thế lại càng thêm trống rỗng. Còn anh ta, Johannes Grisebach, anh ta là gì để với một bàn tay bất kính, khám phá ra rằng đằng sau cái mặt nạ kia chẳng có một ai ẩn nấp?

Để lại những đồng tiền vàng có khác nào làm chuyện bố thí. Bởi thế anh ta thu lại những đồng tiền ấy khi bước ra. Paracelse đưa tiễn anh ta mãi tới chân thang và nói với anh ta rằng anh ta bao giờ cũng sẽ là khách quý của ông. Cả hai đều biết rằng họ sẽ không bao giờ còn gặp lại nhau nữa.

Paracelse còn lại có một mình. Trước khi tắt cây đèn và ngồi xuống chiếc ghế bành đã mòn, ông đổ nắm tro nhỏ vào hốc tay và thì thầm một tiếng. Bông hồng lại lộ ra.

(Rosa y azul)

---------------------------------

Ghi chú của dịch giả:

JORGE LUIS BORGES (1899-1986) là một nhà thơ, người viết chuyện và viết tiểu luận của Á-căn-đình và thế giới ở thế kỷ XX. Ông sinh tại Buenos Aires và mất tại Genève, không bao giờ lãnh giải Nobel Văn chương.

«Bông hồng của Paracelse» thoạt đầu xuất hiện trong tập Rose y azul, cùng với chuyện «Cọp xanh», và sau này cả hai được xếp vào phần «Ký ức của Shakespeare», trong «Tác phẩm toàn tập». «Ký ức..» có thêm chuyện mở đầu: «25 tháng Tám 1983» và chuyện dùng làm tựa đề. Bông hồng là một «đề tài» quen biết của Borges, ở đây đươc dùng lại với Paracelse (1493-1543), nhà luyện đan/luyện kim Thụy-sĩ, người còn xuất hiện trong bài thơ cuối cùng ở tập thơ chót của Borges, Los Conjurados, như một trong những kẻ «cứu vãn» thế giới... Bản dịch dựa theo bản Pháp văn của Gérard de Cortanze trong Rose et Bleu (La Différence, Paris, 1980).

Borges và tôi

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Chính vì Borges, con người kia, mà mọi chuyện xảy ra. Tôi rảo bước qua những đường phố Buenos Aires và tôi dừng lại -- giờ đây chỉ còn là những cử chỉ máy móc, có lẽ vậy -- để nhìn chằm chặp chiếc vòm cung của ngõ vào nhà và đôi cánh cổng đằng sau nó; tôi nhận tin tức về Borges qua thư tín, và tôi thấy tên ông ấy trên một danh sách của những nhà hàn lâm hoặc trong bộ từ điển tiểu sử nào đó. Những món tôi ưa thích là những chiếc đồng hồ cát, những tấm bản đồ, những kiểu chữ hồi thế kỷ mười tám, những dạng từ nguyên, hương vị cà phê, và văn xuôi của Robert Louis Stevenson; Borges chia sẻ với tôi những sở thích này, nhưng theo một kiểu cách hão huyền khiến chúng biến thành những đạo cụ màu mè của một nghệ sĩ trình diễn. Thật là phóng đại nếu nói rằng giữa chúng tôi có mối quan hệ thù địch với nhau –- tôi sống, tôi cho phép chính tôi sống, để nhờ đó mà Borges có thể còn tiếp tục làm ra văn chương, và văn chương ấy được tôi chứng nhận. Tôi sẵn lòng thừa nhận rằng ông ấy đã viết một số trang hay, nhưng những trang chữ ấy không cứu được tôi, có lẽ vì cái hay trong đó không còn là vật sở hữu của bất cứ cá nhân nào nữa, thậm chí cũng chẳng còn của ông ấy, mà lại là của chính ngôn ngữ, hay của truyền thống. Đằng sau điều ấy, tôi chịu số phận -- hiển nhiên và không thể tránh khỏi -- bị lãng quên, và những khoảnh khắc thoáng qua sẽ là tất cả những gì của tôi còn sống sót trong ông ấy. Từng chút rồi từng chút, tôi đã liên lỉ trao mọi thứ cho ông ấy, mặc dù tôi biết cái thói tai ác của ông ấy trong việc làm lệch lạc và phóng đại mọi thứ. Spinoza đã tin rằng mọi thứ trên đời đều mong ước được tiếp tục là chính mình –- hòn đá mong ước được vĩnh viễn là hòn đá, và con hổ, là con hổ. Tôi sẽ còn lại trong Borges, chứ không phải trong tôi (nếu, quả thực, tôi là một kẻ nào đó có chút gì đáng kể), nhưng tôi nhận ra chính mình trong những cuốn sách của ông ấy còn ít hơn trong sách vở của những người khác, hay trong những chuỗi hợp âm guitar tẻ ngắt nào đó. Cách đây nhiều năm, tôi đã cố gắng thoát ra khỏi ông ấy, và tôi đã rời bỏ những huyền thoại của những khu ổ chuột và ngoại ô thành phố, để nhảy vào những trò chơi với thời gian và sự vô hạn, nhưng giờ đây những trò chơi ấy đã thuộc về Borges, và tôi lại sẽ phải nặn óc nghĩ ra những trò khác. Vì thế cuộc sống của tôi là một thế đối điểm, một thứ tẩu khúc, và một sự thất thoát -- và mọi thứ rốt cuộc đều vuột mất khỏi tôi, và mọi thứ rơi vào quên lãng, hay rơi vào trong đôi tay của con người kia.

Tôi không chắc con người nào giữa chúng tôi đang viết trang chữ này.

Nguyên tác: “Borges y yo”, trong Jorge Luis Borges, El hacedor [Kẻ tạo tác],
(Madrid: Alianza Editorial, 1972)

Cốt truyện

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Đang bị bao vây, dưới chân một pho tượng, giữa những mũi gươm nôn nóng của thân hữu, nỗi kinh hoàng của Cæsar dâng đến tột độ khi ông khám phá, trong số những khuôn mặt và những lưỡi thép bén ngót, khuôn mặt của Marcus Junius Brutus -- kẻ được ông bảo bọc, gần như là con trai của ông -- vì thế Cæsar không còn tự vệ nữa, và kêu lên Et tu, Brute?* Shakespeare và Quevedo đã ghi lại tiếng kêu thống thiết ấy.

Định mệnh yêu thích những sự tái hoàn, biến thể, đối xứng. Mười chín thế kỷ sau, ở phía nam Buenos Aires, một tay giang hồ** bị một đám giang hồ phục kích, và ngay lúc đang ngã xuống, gã nhận ra một đứa con đỡ đầu của mình trong đám đó; gã nói với nó bằng một giọng trách móc nhẹ nhàng và rất ít ngạc nhiên (lời gã nói phải được nghe, chứ không để đọc): Pero, ché!*** Gã chết đi, nhưng gã không biết rằng gã đã chết để một màn kịch được diễn lại một lần nữa.

Nguyên tác: "La trama", trong Jorge Luis Borges, El hacedor [Kẻ tạo tác],
(Madrid: Alianza Editorial, 1972)
_________________________

Ghi chú của người dịch:

* Et tu, Brute? nghĩa là "Và cả anh nữa sao, Brute?"

** Borges dùng chữ "gaucho". Tôi tạm dịch là "tay giang hồ". Trước kia, "gaucho" dùng để chỉ dân cao-bồi (chăn bò) ở Nam Mỹ, thường là người có hai dòng máu Tây Ban Nha và thổ dân da đỏ. Chữ "gaucho" xuất phát từ chữ "cachu" trong ngôn ngữ của thổ dân da đỏ Arawakan, nghĩa là "chiến hữu" hay "đồng chí". Hiện nay, ở thành phố, chữ "gaucho" dùng để chỉ các dân chơi.

*** Pero, ché! tạm hiểu là "Nhưng, này bạn!" (chữ "ché" không có nghĩa rõ ràng, thường được kêu lên khi gặp bạn bè thân thiết).

Chiếc đĩa

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Tôi là một người đốn củi. Tên tôi không đáng kể. Túp lều nơi tôi được sinh ra, và nơi tôi sắp chết đi, nằm ở bìa rừng. Họ nói những cánh rừng này tiếp tục trải dài, đến tận biển lớn vây quanh cả trái đất; họ nói những nhà bằng gỗ như nhà của tôi trôi trên biển lớn ấy. Tôi không biết gì cả về điều ấy; tôi chưa bao giờ thấy nó. Tôi cũng chưa bao giờ thấy phía bên kia của những cánh rừng. Khi chúng tôi còn là những thằng trẻ con, anh lớn của tôi đã bắt tôi thề rằng hai đứa sẽ cùng nhau đốn sạch hết cả cánh rừng này cho đến khi không còn một cây nào đứng nữa. Anh lớn của tôi bây giờ đã chết, và bây giờ tôi có chuyện khác để theo đuổi, và sẽ luôn luôn theo đuổi. Ở phía mặt trời lặn có một khe nước nơi tôi bắt cá bằng tay. Trong rừng có chó sói, nhưng chó sói chẳng làm tôi sợ, và cái rìu của tôi chưa bao giờ làm tôi thất vọng. Tôi không nhớ tôi bao nhiêu tuổi, nhưng tôi biết tôi đã già -- mắt tôi không nhìn thấy nữa. Dưới làng, nơi tôi không dám phiêu lưu đến nữa vì chắc hẳn tôi sẽ lạc đường, mọi người đều nói tôi là một kẻ bủn xỉn, nhưng một người đốn củi thì có dành dụm được bao nhiêu?

Tôi đóng chặt cửa rồi chặn bằng một tảng đá để tuyết khỏi ùa vào. Một buổi xế chiều, tôi nghe những bước chân kéo lê nặng nề rồi có tiếng gõ cửa. Tôi mở cửa và một kẻ lạ mặt bước vào. Gã là một người già, cao lớn, trùm kín từ đầu đến chân bằng một tấm mền cũ sờn rách. Một vết sẹo cắt ngang khuôn mặt gã. Năm tháng có vẻ ban cho gã nhiều uy quyền hơn là sự suy yếu, nhưng ngay cả như vậy tôi vẫn thấy gã đi đứng khó nhọc nếu không tựa vào chiếc gậy. Chúng tôi trao đổi vài lời mà bây giờ tôi không nhớ nổi. Rồi cuối cùng gã nói:

“Tôi không có nhà ở, và tôi ngủ bất cứ chỗ nào ngủ được. Tôi đã lang thang qua toàn cõi Saxony.”

Lối nói của gã phù hợp với tuổi tác của gã. Cha tôi ngày trước vẫn luôn luôn nói về xứ “Saxony”; bây giờ người ta gọi là nước Anh.

Trong nhà có bánh mì và vài con cá. Khi đang ăn, chúng tôi không nói. Trời bắt đầu mưa. Tôi đem ra mấy tấm da và làm cho gã một cái đệm trên sàn nhà nhớp nháp nơi anh lớn của tôi đã chết. Khi đêm xuống chúng tôi ngủ.

Đến tảng sáng chúng tôi rời nhà. Mưa đã tạnh và mặt đất phủ một lớp tuyết mới. Gã vất chiếc gậy xuống và ra lệnh tôi nhặt lên.

“Tại sao tôi phải làm theo lệnh ông?” tôi hỏi gã.

“Bởi vì tôi là một hoàng đế,” gã trả lời.

Tôi nghĩ gã bị điên. Tôi nhặt chiếc gậy lên và đưa cho gã.

Gã nói thêm, và giọng đã đổi hẳn.

“Ta là vua của dân Secgens. Đã nhiều lần ta đưa chúng đến khải thắng qua những cuộc chiến gian khổ, nhưng đến giờ phút định mệnh ban sắc lệnh, ta mất cả vương quốc. Tên ta là Isern và ta là hậu duệ của Odin.”

“Tôi không thờ Odin,” tôi đáp. “Tôi thờ Chúa Jesus.”

Gã tiếp tục nói như thể gã không nghe tôi nói.

“Ta lang thang trên những bước đường lưu vong, nhưng ta vẫn là vua, bởi ta còn chiếc đĩa. Ngươi có muốn thấy nó không?”

Gã mở bàn tay và cho tôi nhìn lòng tay xương xẩu của gã. Không có gì trong đó cả. Bàn tay gã trống trơn. Chỉ đến lúc đó tôi mới nhận ra từ lâu nay gã vẫn luôn luôn giữ bàn tay nắm chặt.

Gã nhìn thẳng vào mắt tôi.

“Ngươi có thể sờ nó.”

Tôi thấy nghi ngờ, nhưng tôi đưa tay ra và dùng những đầu ngón tay sờ vào lòng tay gã. Tôi cảm thấy có vật gì lạnh, và tôi thấy một ánh chớp loé lên. Bàn tay gã khép nhanh lại. Tôi không nói gì cả.

“Đây là cái đĩa của Odin,” gã nói với một giọng kiên nhẫn, như thể gã đang nói với một đứa trẻ con. “Nhưng nó chỉ có một mặt. Không có cái gì khác trên trái đất mà chỉ có một mặt. Chừng nào ta còn giữ nó trong tay ta vẫn còn là vua.”

“Nó bằng vàng phải không?” tôi hỏi.

“Ta không biết. Đây là cái đĩa của Odin và nó chỉ có một mặt.”

Ngay lúc đó tôi chợt cảm thấy cồn cào muốn chiếm lấy cái đĩa cho riêng mình. Nếu nó là của tôi, tôi có thể bán nó để được một thỏi vàng và rồi tôi sẽ là vua.

“Trong lều của tôi có một rương giấu đầy tiền. Những đồng tiền bằng vàng, và chúng sáng loáng như cái rìu của tôi,” tôi nói với kẻ lang thang, kẻ mà cho đến bây giờ tôi vẫn còn ghét. “Nếu ông cho tôi chiếc đĩa của Odin, tôi sẽ cho ông cái rương ấy.”

“Ta không cho,” gã nói cộc lốc.

“Vậy thì ông cứ tiếp tục đi đường ông,” tôi nói.

Gã xoay người bước đi. Một nhát rìu vào ót là xong; gã lẩy bẩy ngã xuống, nhưng trong lúc ngã xuống gã mở bàn tay ra, và tôi thấy cái đĩa toả một ánh chớp trong không gian. Tôi lấy rìu đánh dấu chỗ ấy và lôi cái xác xuống lòng khe nước, nơi tôi biết có khoảng nước sâu. Tôi ném xác gã xuống đó.

Khi quay về nhà, tôi tìm kiếm cái đĩa. Nhưng tôi chẳng thể tìm thấy nó. Tôi đã tìm kiếm nó rất nhiều năm.

Nguyên tác: “El disco”, trong Jorge Luis Borges, El libro de arena [Cuốn sách của cát],
(Madrid: Vector, 1975)

Cuộc đối thoại về một cuộc đối thoại

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

A: Ðắm chìm vào cuộc luận đàm về sự bất tử, chúng tôi đã để mặc cho đêm xuống mà không thắp đèn, và chúng tôi đã không thể thấy mặt nhau. Với một vẻ thoải mái, hay dịu dàng, nhưng có tính thuyết phục cao hơn cả sự đam mê, giọng nói của Macedonio Fernández cất lên một lần nữa rằng linh hồn thì bất tử. Ông đoan quyết với tôi rằng cái chết của thân xác thì hoàn toàn không đáng kể, và giây phút mệnh chung phải được xem như là điều lặt vặt nhất xảy đến cho một con người. Lúc ấy tôi đang chơi với con dao nhíp của Macedonio, mở nó ra rồi xếp lại. Một chiếc thủ phong cầm gần đó lập đi lập lại mãi bản La Cumparsita, cái giai điệu hời hợt đến ớn óc mà rất nhiều người yêu thích vì lầm tưởng rằng nó là nhạc của thời xa xưa... Tôi đề nghị với Macedonio rằng chúng tôi tự tử để cuộc luận đàm đạt kết quả mà khỏi phải tốn công biện luận dài dòng.

Z: (giọng giễu cợt) Nhưng tôi ngờ rằng cuối cùng rồi các ông đã đổi ý.

A: (đăm chiêu với vẻ huyền bí) Rất thành thật mà nói, tôi không nhớ có phải đêm đó chúng tôi đã tự tử hay chưa.

Nguyên tác: "Diálogo sobre un diálogo”, trong Jorge Luis Borges, El hacedor [Kẻ tạo tác],
(Madrid: Alianza Editorial, 1972)

Dreamtigers

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Thuở thơ ấu, tôi là một kẻ cuồng nhiệt sùng phụng loài hổ -- không phải là loài báo đốm, loài "cọp" có đốm sống trên những phù đảo của loài thủy lan dọc theo miền đất Paraná và vùng rừng rậm Amazon, nhưng là loài hổ thật, nòi có vằn ở châu Á mà chỉ có bọn đàn ông thiện chiến, ngồi trong toà kiệu trên lưng voi, mới dám đối diện. Tôi thường đứng suốt nhiều giờ trước một trong những cái chuồng ở vườn bách thú; tôi đã lục lạo hàng dãy bách khoa từ điển dày cộm và những sách lịch sử tự nhiên chỉ vì vẻ tráng lệ của những con hổ trong đó. (Tôi vẫn còn nhớ những hình ấy, tôi -- kẻ không thể nhớ chính xác một nét mày hay nụ cười của một người đàn bà nào cả.) Tuổi thơ ấu của tôi đã trôi qua, những con hổ và niềm đam mê của tôi về chúng cũng đã phai nhạt, nhưng chúng vẫn còn ở trong những giấc chiêm bao của tôi. Trong cái biển ngầm hay cõi hỗn mang ấy, chúng vẫn còn mãi. Trong lúc ngủ, tôi rơi vào một giấc chiêm bao nào đó, và đột nhiên tôi nhận thức rằng đó là một giấc chiêm bao. Vào những lúc ấy, tôi thường nghĩ: Đây là một giấc chiêm bao, một sự đổi hướng thuần túy của ý chí, và bởi tôi có năng lực vô hạn, tôi sẽ tạo nên một con hổ.

Ôi, lực bất tùng tâm! Những giấc chiêm bao của tôi đã chẳng bao giờ tạo nên được con vật mà tôi khao khát. Con hổ quả thực có hiện ra, nhưng trông khô đét, hoặc với dáng vẻ mảnh khảnh, hoặc có những thay đổi khác thường trong hình tướng hay có tầm vóc không thể chấp nhận được, hoặc trông quá phù phiếm, hoặc giống như một con chó hay một con chim hơn là một con hổ.

Nguyên tác: “Dreamtigers”, trong Jorge Luis Borges, El hacedor [Kẻ tạo tác],
(Madrid: Alianza Editorial, 1972)
_________________________

Ghi chú của người dịch:

Trong nguyên tác tiếng Tây Ban Nha, Borges đặt nhan đề truyện này bằng tiếng Anh: "Dreamtigers", nghĩa là "những con hổ trong giấc chiêm bao".

Huyền thoại

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Cain và Abel gặp lại nhau sau khi Abel chết. Đang hành cước qua sa mạc, họ nhận ra nhau từ xa, vì cả hai đều cao lớn. Hai anh em ngồi xuống đất, nhóm lửa lên, và ăn uống. Họ ngồi lặng lẽ, như những kẻ mệt nhoài vẫn làm thế khi màn đêm bắt đầu buông xuống. Trên bầu trời, một vì sao le lói, dù chưa được ai đặt tên. Dưới ánh lửa, Cain thấy trán Abel mang vết sẹo vì hòn đá, và ông làm rơi miếng bánh sắp đưa vào miệng, rồi ông xin em trai tha tội cho ông.

"Có phải anh đã giết em, hay em đã giết anh?" Abel đáp. "Em không nhớ gì nữa; bây giờ anh em mình lại có nhau như ngày trước."

"Bây giờ anh mới biết em đã thực sự tha tội cho anh," Cain nói, "bởi quên là tha thứ. Phần anh, anh cũng sẽ gắng quên."

"Vâng," Abel nói chậm rãi. "Chừng nào còn ân hận, chừng đó vẫn còn tội lỗi."

Nguyên tác: “Leyenda”, trong Jorge Luis Borges, Elogio de la sombra [Tụng ca cho bóng tối],
(Barcelona: Emecé Editores, 1996)

Một lời nguyện cầu

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Nhiều ngàn lần, và trong cả hai thứ ngôn ngữ tự nhiên như một phần của bản thân tôi, đôi môi tôi đã thốt lên, và sẽ tiếp tục thốt lên, bài Kinh Lạy Cha, nhưng tôi chỉ hiểu phần nào. Sáng hôm nay – ngày 1, tháng Bảy, 1969 – tôi muốn thử thốt lên một lời nguyện cầu của riêng cá nhân tôi, chứ không phải lời được lưu truyền. Tôi biết một việc như thế cần một sự thành thật quá tầm của con người. Trước hết, rất hiển nhiên tôi không được đòi hỏi bất cứ điều gì. Đòi hỏi đôi mắt tôi không bị đêm đen phủ ngập là việc điên rồ; tôi biết hàng ngàn người có mắt sáng, nhưng họ chẳng hạnh phúc, đứng đắn, hay khôn ngoan chút nào. Cuộc diễn hành của thời gian là một mạng lưới của nhân và quả, và đòi hỏi bất cứ một món quà từ bi nào, dù nhỏ nhoi đến mấy, là đòi hỏi một mắt xích bị gãy lìa từ mạng lưới sắt thép ấy, đòi hỏi nó đã gãy lìa rồi. Không ai xứng đáng nhận được phép lạ như thế. Tôi cũng không thể cầu xin cho những kẻ làm điều có tội đối với tôi được tha thứ; sự tha thứ là việc của một người khác, và chỉ có chính tôi mới cứu được tôi. Sự tha thứ thanh tẩy kẻ bị xúc phạm, chứ không phải kẻ gây xúc phạm, sự tha thứ hoàn toàn không đụng được vào kẻ ấy. Sự tự do của "sở chí" có lẽ chỉ là ảo tưởng, nhưng tôi có khả năng ban phát, hoặc mơ rằng mình ban phát. Tôi có thể ban phát lòng can đảm, cái tôi không sở hữu; tôi có thể ban phát hy vọng, cái chẳng nằm trong tôi; tôi có thể dạy lòng ham hiểu biết, mà chính tôi cũng chẳng biết chút nào về điều đó, hoặc chỉ biết thoáng qua. Tôi muốn được nhớ đến như một người bạn, hơn là như một nhà thơ; tôi muốn ai đó đọc lại một đoạn thơ của Dunbar hay của Frost -- hay của con người ấy, kẻ, vào giữa đêm, đã ngước nhìn lên thân cây rỏ máu, cái Thập Giá -- và hồi tưởng rằng y đã nghe những chữ ấy lần đầu tiên từ môi tôi. Chẳng còn điều gì khác thành vấn đề đối với tôi; tôi hy vọng sự quên lãng sẽ không chần chừ. Những trật tự của vũ trụ nằm ngoài tri thức của chúng ta, nhưng chúng ta biết chắc rằng tư duy với sự trong sáng và hành động với sự công bình là hỗ trợ những trật tự đó (những trật tự mà chúng ta sẽ không bao giờ nhìn thấy).

Tôi muốn chết hoàn toàn; tôi muốn chết với thân xác này, kẻ đồng hành của tôi.

Nguyên tác: “Una oración”, trong Jorge Luis Borges, Elogio de la sombra [Tụng ca cho bóng tối],
(Barcelona: Emecé Editores, 1996)

Nhà dân tộc học

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Tôi nghe chuyện này ở Texas, nhưng nó đã xảy ra ở một tiểu bang khác. Nó chỉ có một nhân vật chính (dù mọi câu chuyện đều có hàng ngàn nhân vật chính, hữu hình và vô hình, còn sống và đã chết). Tên anh ấy là Fred Murdock, tôi tin thế. Anh cao lớn, như những người Mỹ khác; tóc anh không nhạt không đậm, dung mạo anh có những đường nét sắc sảo, và anh nói rất ít. Anh không có bất cứ vẻ gì khác thường, ngay cả vẻ khác thường giả vờ mà bọn thanh niên thích tạo ra. Anh có cung cách khả kính một cách tự nhiên, và anh hoài nghi những cuốn sách lẫn các nam nữ tác giả đã viết chúng. Anh ở lứa tuổi chưa tự biết mình là ai, và do đó sẵn sàng phóng vào bất cứ việc may rủi nào xảy đến cho mình -- huyền thuật Ba Tư hay những nguồn gốc bí ẩn của người Hungary, đại số học hay những hiểm nguy của chiến tranh, Thanh giáo hay những trò chè chén bạt mạng. Ở viện đại học, một viên cố vấn đã khiến anh yêu thích những ngôn ngữ của thổ dân Mỹ châu. Một số lễ nghi bí truyền vẫn còn tồn tại ở một số bộ tộc miền viễn tây; và một trong những vị giáo sư của anh, một người đứng tuổi, đề nghị anh đến sống ở một vùng dành riêng cho người da đỏ, quan sát các lễ nghi, và khám phá cái bí mật mà các pháp sư sẽ tiết lộ cho những người được kết nạp vào bộ tộc. Khi anh trở lại, anh hẳn đã làm xong luận án, và giới chức có thẩm quyền ở viện đại học sẽ sắp xếp để xuất bản.

Anh nhảy cẫng lên trước lời đề nghị ấy. Một người trong hàng tổ tiên của anh đã chết trong trận giao tranh với dân da đỏ; cuộc xung đột chủng tộc ngày xưa giờ đây trở thành một điểm nối. Anh phải tiên liệu những khó khăn trước mắt; anh sẽ phải thuyết phục những người da đỏ chấp nhận anh như một người của họ. Anh sẵn sàng dấn thân vào cuộc phiêu lưu trường kỳ ấy. Hơn hai năm anh sống trên đồng cỏ, có lúc náu mình dưới những bức vách bằng đất trộn rạ, có lúc phơi mình dưới trời không. Anh thức dậy trước khi mặt trời mọc, đi ngủ lúc mặt trời lặn, và nằm chiêm bao trong một ngôn ngữ không phải của tổ tiên anh. Anh thích ứng khẩu vị mình với những thức ăn nồng cay, anh phủ lên thân xác mình những trang phục xa lạ, anh quên bạn bè và thành phố, anh bắt đầu suy nghĩ theo một đường lối đối nghịch với cái logic của tư tưởng mình. Trong vài tháng đầu tiên của cuộc học hỏi mới lạ ấy, anh lén ghi chép vào sổ tay; sau đó, anh xé bỏ những điều đã ghi chép -- có lẽ để tránh gây nghi ngại cho bản thân, mà cũng có lẽ anh thực sự không còn cần chúng nữa. Sau một thời gian (được quy định trước cho những thực hành nhất định về cả tinh thần lẫn thể chất), vị pháp sư căn dặn Murdock bắt đầu ghi nhớ những giấc chiêm bao và kể lại cho ông nghe vào mỗi rạng đông. Chàng thanh niên khám phá rằng vào những đêm rằm anh nằm chiêm bao thấy bò mộng. Anh tường thuật những giấc chiêm bao tái điệp ấy cho vị thầy; rồi cuối cùng, vị thầy tiết lộ cho anh yếu lý tối mật của bộ tộc. Một buổi sáng kia, không nói với bất cứ ai một lời từ giã, Murdock ra đi.

Ở thành phố, anh đau đớn với niềm hoài cảm về những đêm đầu tiên trên đồng cỏ, trước đây rất lâu, lúc anh đã đau đớn với niềm hoài cảm về thành phố. Rồi anh đến văn phòng của vị giáo sư của mình và kể với ông rằng anh đã biết cái bí mật ấy, nhưng nhất định sẽ không tiết lộ.

"Chắc anh bị ràng buộc bởi lời thề?" vị giáo sư hỏi.

"Đó không phải là lý do," Murdock đáp. "Tôi đã học được điều gì đó ở ngoài kia mà tôi không thể diễn tả nổi."

"Tiếng Anh có lẽ không đủ khả năng để truyền đạt điều ấy," vị giáo sư nhận định.

"Không phải thế, thưa giáo sư. Giờ đây tôi đã thủ đắc cái bí mật, tôi có thể kể nó bằng một trăm cách khác nhau và thậm chí mâu thuẫn nhau. Tôi không biết phải thưa cùng giáo sư như thế nào, nhưng cái bí mật ấy thì tuyệt mỹ, còn khoa học, cái khoa học của chúng ta, dường như giờ đây đối với tôi chỉ là một sự phù phiếm."

Ngưng lại một chốc, anh nói thêm:

"Dù sao đi nữa, cái bí mật ấy cũng không quan trọng bằng những nẻo đường đã dẫn tôi đến với nó. Mỗi người phải đi trên những nẻo đường của chính mình."

Vị giáo sư lạnh lùng nói:

"Tôi sẽ thông báo cho hội đồng về quyết định của anh. Có phải anh muốn sống hẳn với những người da đỏ không?"

"Không," Murdock đáp, "Có lẽ thậm chí tôi cũng không trở lại với đồng cỏ nữa. Những gì con người của đồng cỏ đã dạy tôi thì tốt đẹp cho bất cứ nơi nào và bất cứ trạng huống nào."

Đó là những điểm chính của cuộc đối thoại.

Fred lập gia đình, ly dị, và hiện là nhân viên thư viện ở đại học Yale.

Nguyên tác: “El etnógrafo”, trong Jorge Luis Borges, Elogio de la sombra [Tụng ca cho bóng tối],
(Barcelona: Emecé Editores, 1996)

Những chiếc móng chân

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Đôi vớ mềm nuông chiều chúng mỗi ngày, và đôi giày da làm chúng cứng cáp hơn, nhưng những ngón chân của tôi chẳng màng biết đến. Chúng chỉ chú tâm vào một việc là nặn ra những chiếc móng chân -- những miếng trong mờ, dẻo, bằng chất gì giống sừng như để đương đầu với -- aì? Cục súc, nghi hoặc là bản tính cố hữu của chúng; những ngón chân của tôi lao động không ngừng để sản xuất thứ vũ khí mảnh dẻ đó. Chúng xoay lưng lại trước vũ trụ và những niềm cực lạc của nó, chỉ để cặm cụi nặn ra, không ngừng, mười cái đầu lấp ló vô dụng mà thỉnh thoảng lại bị cắt đi bởi những nhát bấm bất ngờ của một chiếc Solingen. Từ ngày thứ chín mươi trong cõi tối tăm của bụng mẹ trước khi tôi ra đời, những ngón chân tôi đã khởi động cái cơ xưởng dị thường đó. Và khi tôi đã được chôn cất ở nghĩa địa Recoleta, trong một cái nhà màu khói treo đầy hoa khô và những thẻ bùa, chúng vẫn còn loay hoay với công việc gàn bướng ấy, mãi cho đến lúc sự rã mục làm chúng chậm lại -- chúng và bộ râu trên má tôi.

Nguyên tác: "Las uñas", trong Jorge Luis Borges, El hacedor [Kẻ tạo tác],
(Madrid: Alianza Editorial, 1972)

Sự kết thúc và khởi đầu của hắn

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Những giây phút quằn quại giãy chết đã qua, giờ đây hắn nằm một mình -- cô đơn, tan nát và bị phế thải -- rồi hắn chìm vào giấc ngủ. Khi hắn thức dậy, những thói quen tầm thường của hắn và những nơi chốn hắn hiện hữu hàng ngày đã sẵn đợi hắn. Hắn tự nhủ không nên nghĩ ngợi quá nhiều về đêm hôm trước, và, sung sướng vì quyết định ấy, hắn vội vã mặc quần áo để đến sở. Ở sở, hắn làm việc khá trôi chảy, mặc dù với cảm giác khó chịu (do sự chán nản gây nên) khi phải làm lại những việc hắn đã làm xong từ trước. Hắn để ý thấy dường như những người khác tránh nhìn hắn; có lẽ họ đều biết hắn đã chết. Đêm đó, những cơn ác mộng bắt đầu xảy đến; khi hắn thức dậy, chúng tan biến, không còn để lại một chút gì trong ký ức hắn -- ngoại trừ nỗi sợ rằng chúng sẽ trở lại. Có lúc, nỗi sợ ấy ngự trị hắn; nó đến giữa hắn và trang văn hắn định viết, những cuốn sách hắn cố gắng đọc. Những con chữ bò lổn nhổn trên trang giấy như bầy kiến; những khuôn mặt, những khuôn mặt thân quen, dần dần nhoà nhạt và tan biến, những vật thể và con người dần dần rời bỏ hắn. Tâm trí hắn chộp lấy những hình thù đang đổi thay ấy, hoảng hốt ghì chặt lấy.

Dù sự thể có lạ lùng đến chừng nào đi nữa, hắn vẫn không hề nghi ngờ sự thật; nó thình lình đổ ập xuống hắn. Hắn nhận ra mình không thể nhớ những hình dạng, âm thanh, và màu sắc của những giấc chiêm bao; không hề có hình dạng, màu sắc, hay âm thanh, cũng không hề có những giấc chiêm bao. Đó là hiện thực của hắn, một hiện thực bên ngoài sự im lặng và nhãn giới và, do đó, bên ngoài ký ức. Nhận thức này làm hắn khiếp đảm còn hơn sự kiện rằng từ giây phút hắn chết hắn đã không ngừng giãy giụa trong một cơn lốc xoáy của những hình ảnh vô nghĩa. Những giọng nói hắn từng nghe trước đây đã biến thành những âm đồng vọng; những khuôn mặt hắn từng thấy trước đây đã biến thành những chiếc mặt nạ; những ngón trên bàn tay hắn đã biến thành những vệt bóng tối -- mờ nhạt và huyễn hoặc, thật vậy, nhưng đồng thời vẫn gần gũi, và quen thuộc với hắn.

Bất giác hắn cảm thấy hắn có nhiệm vụ phải bỏ lại tất cả những thứ ấy đàng sau; giờ đây hắn đã thuộc về thế giới mới này, bên ngoài quá khứ, hiện tại, và tương lai. Từng chút rồi từng chút, thế giới mới này vây phủ hắn. Hắn chịu đựng nhiều cơn đau đớn, đi xuyên qua những tâm cảnh tuyệt vọng và cô đơn -- những hành trình khủng khiếp, bởi chúng vượt trên mọi cảm nhận, mọi ký ức, và mọi hy vọng hắn đã từng có trước đây. Nỗi kinh hoàng tột độ nằm trong sự mới lạ và tráng lệ của chúng. Hắn đã xứng đáng được ân huệ ấy -- hắn đã nhận lấy nó; từng giây phút từ khoảnh khắc hắn chết đi, hắn đã vào cõi thiên đường.

Nguyên tác: “His end and his beginning”, trong Jorge Luis Borges, Elogio de la sombra [Tụng ca cho bóng tối],
(Barcelona: Emecé Editores, 1996)
______________________

Ghi chú của người dịch:

Trong nguyên tác tiếng Tây Ban Nha của cuốn Elogio de la sombra, Borges dùng tiếng Anh để đặt nhan đề cho một số truyện. "His end and his beginning" là một trong những truyện ấy.

Tưởng niệm J.F.K.

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Viên đạn này là viên đạn cũ.

Năm 1897, nó đã được bắn vào tổng thống nước Uruguay,[1] từ họng súng của một thanh niên ở Montevideo, tên Avelino Arredondo, người đã sống cô độc suốt nhiều tuần lễ, không tiếp xúc với bất cứ ai, để thế giới biết rằng y đã hành động một mình.

Ba mươi năm trước đó, Lincoln đã bị ám sát bởi chính viên đạn ấy, từ một kẻ tội phạm hay từ bàn tay ảo diệu của một diễn viên được chữ nghĩa của Shakespeare chuyển hoá thành Marcus Brutus, kẻ ám sát Cæsar. Vào thế kỷ mười bảy, lòng thù hận đã dùng chính viên đạn ấy để giết Gustavus Adolphus[2] của nước Thụy Điển, ngay giữa cuộc tắm máu trên mặt trận.

Vào thời xa xưa, viên đạn ấy đã là những vật khác, bởi cuộc chuyển hồn hoá kiếp theo triết lý của Pythagoras không phải chỉ dành riêng cho giống người. Đó là sợi dây lụa tặng cho các đại quan ở các xứ Hồi giáo Đông phương, là những khẩu súng trường và lưỡi lê đã đốn ngã hàng phòng thủ của thành Alamo, là lưỡi dao tam giác cắt cổ một hoàng hậu, là thanh gỗ của chiếc thập giá và những chiếc đinh tối ám đã xuyên qua thịt của Đấng Cứu Chuộc, là độc dược mà thủ lĩnh xứ Carthage đã giữ trong một chiếc nhẫn sắt trên ngón tay của ông, là chiếc cốc mà Socrates đã thanh thản uống cạn vào một buổi tối.

Vào thuở bình minh của thời gian, nó đã là viên đá từ tay Cain ném vào đầu Abel, và trong tương lai, nó sẽ là nhiều thứ khác thậm chí hôm nay chúng ta không thể nào hình dung nổi, nhưng những thứ đó sẽ có khả năng kết liễu con người và đời sống kỳ lạ, mong manh của y.

Nguyên tác: "In Memoriam J.F.K.", trong Jorge Luis Borges, El hacedor [Kẻ tạo tác],
(Madrid: Alianza Editorial, 1972)
_________________________

Ghi chú của người dịch:

J.F.K. có lẽ là chữ viết tắt tên của tổng thống Hoa Kỳ John Fitzgerald Kennedy. Ông bị ám sát ngày 22 tháng 11 năm 1963.
[1]Tổng thống nước Uruguay lúc ấy là Juan Idiarte Borda (1844-1897), bị Avelino Arredondo ám sát.
[2]Gustavus Adolphus là tên La Tinh của Đại Đế Gustav II Adolf, tử thương vào năm 1632 trong trận Lützen lừng danh.

Đoá hồng vàng

(Hoàng Ngọc-Tuấn dịch)

Không phải Giambattista Marino -- con người lẫy lừng được tất cả miệng lưỡi của cái Danh (một hình ảnh ông ưa thích) đồng tâm ca tụng là tân Homer hay tân Dante -- đã qua đời vào chiều hôm đó hay chiều hôm sau, mà chính cái sự kiện bất động và im lặng xảy ra chiều hôm đó, quả thật, đã là cử chỉ cuối cùng của đời ông. Dưới sức nặng của tuổi đời và bao nhiêu niềm vinh dự, ông nằm chết trên một chiếc giường Tây Ban Nha rộng thênh thang có những trụ chạm trổ. Chúng ta dễ dàng hình dung một hành lang yên tĩnh cách đó vài bước, nhìn về hướng tây, và dưới đó, là những tượng cẩm thạch và những tàn nguyệt quế và một thảo viên có những bậc tam cấp thoai thoải soi bóng trên mặt hồ nước hình chữ nhật. Một người đàn bà đã cắm một đoá hồng vàng vào chiếc cốc có chân đế; và ông không khỏi thầm thì những câu thơ ngay cả chính ông giờ đây cũng đã, nói cho đúng, hơi chán rồi:

Porpora de' giardin, pompa de' prato,

Gemma di primavera, occhio d'aprile...

Rồi sự mặc khải xảy đến. Marino thấy đoá hồng như Adam đã thấy nó trên Thiên Đàng, và ông nhận ra rằng đoá hồng nằm bên trong sự vĩnh cửu của chính nó, chứ không phải trong câu chữ của ông; và rằng chúng ta chỉ có thể nói về nó, ngụ ý về nó, nhưng không bao giờ thực sự diễn tả nó; và rằng những pho sách đồ sộ, ngạo nghễ, toả ánh kim nhũ ở góc phòng đã chẳng là -- như óc phù phiếm của ông đã tưởng -- một tấm gương phản ánh thế giới, mà thật ra chỉ là một vật thể thêm vào thế giới.

Marino đạt khoảnh khắc khai ngộ ấy vào giờ hoàng hôn của đời ông, và Homer và Dante có lẽ cũng đã đạt điều ấy.

Nguyên tác: "Una rosa amarilla", trong Jorge Luis Borges, El hacedor [Kẻ tạo tác],
(Madrid: Alianza Editorial, 1972)
________________________

Ghi chú của người dịch:
Borges trích hai câu thơ tiếng Ý trên đây từ bài "L'adone" của Giambattista Marino (1569-1625). Tạm dịch:

Sắc tía của thảo viên, vẻ tráng lệ của đồng cỏ,
Viên ngọc của mùa xuân, con mắt của tháng tư...

Sách cát

Phạm Văn dịch

... dây cát của ngươi ...
George Herbert (1593-1623)

Đường thẳng bao gồm vô số điểm; mặt phẳng gồm vô số đường thẳng; không gian gồm vô số mặt phẳng; đa không gian gồm vô số không gian... Không, geometrico dứt khoát không phải là cách hay nhất để bắt đầu câu chuyện của tôi. Ngày nay ai lại chẳng cam đoan rằng mọi chuyện hoang đường là chuyện thật; nhưng chuyện của tôi đúng là thật.

Tôi sống một mình trong căn chung cư lầu năm ở đường Belgrano. Một tối mấy tháng trước, tôi nghe tiếng gõ cửa. Tôi mở ra, một người lạ bước vào. Ông cao lớn, vóc dáng mơ hồ không rõ, hay có lẽ vì cận thị mà tôi thấy ông như thế. Ông nghèo thấy rõ: ông mặc bộ đồ xám, xách va li xám. Tôi đoán ngay ông là người ngoại quốc. Thoạt đầu tôi nghĩ đó là một ông già, nhưng nhận ra mình lầm vì mớ tóc thưa của ông, vàng, gần trắng, như tóc người Scandinavia. Lúc nói chuyện, chắc chả lâu hơn một tiếng, tôi biết ông từ Orkneys tới.

Tôi chỉ cái ghế cho ông. Ông đợi một lát rồi mới nói. Ông toát lên một vẻ u sầu, như tôi lúc này. Cuối cùng ông nói:

- Tôi bán Thánh Kinh.

Tôi đáp, chẳng phải không có phần lên mặt:

- Nhà này có mấy bộ Thánh Kinh tiếng Anh, kể cả bản đầu tiên của John Wyclif. Tôi cũng có bản Cipriano de Valera, bản Luther - về mặt văn học là bản tệ nhất -, và một bản La Tinh của Vulgate. Ông thấy đấy, Thánh Kinh thì tôi không thiếu.

Sau một thoáng im lặng, ông đáp:

- Tôi không chỉ bán Thánh Kinh. Tôi có thể cho ông xem một cuốn sách thiêng mà ông sẽ thích. Tôi gặp nó ở bắc Ấn Độ, ở Bikaner.

Ông mở va li đem ra cuốn sách đặt lên bàn. Bộ khổ tám bìa vải, rõ ràng đã qua tay nhiều người. Tôi xem xét, sách nặng lạ thường làm tôi ngạc nhiên. Trên gáy in chữ Holy Writ, rồi Bombay. Tôi bình phẩm:

- Chắc là thế kỷ mười chín.

- Tôi không biết, chưa bao giờ biết.

Tôi mở hú họa một trang. Chữ viết lạ. Trang giấy có vẻ sờn, chữ xấu, in hai cột, kiểu Thánh Kinh. Chữ chi chít, trình bày dưới dạng câu xướng. Góc trên mỗi trang đánh số Ả Rập. Tôi ngạc nhiên về cách đánh số trang: trang số chẵn mang số 40.512, trong khi trang lẻ sau đó mang số 999. Tôi lật trang; trang kế mang tám số, có hình vẽ nhỏ như thường thấy trong tự điển: cái mỏ neo bằng bút mực vụng về như do bàn tay trẻ con vẽ.

Đến lúc này khách lạ lại nói:

- Xem cho kỹ. Ông sẽ không bao giờ gặp lại nữa đâu.

Lời nói có vẻ đe dọa, nhưng giọng nói thì không.

Tôi ghi chú trang giấy, rồi đóng sách lại. Ngay lập tức tôi mở ra. Tôi tìm hình mỏ neo từ trang này sang trang khác, nhưng vô ích. Để giấu sự lúng túng, tôi thử cách khác.

- Đây chắc là bản Kinh Thánh bằng một thứ tiếng Ấn?

Ông ta đáp:

- Không.

Rồi ông hạ giọng, như thổ lộ một bí mật cho tôi.

- Tôi vớ được cuốn này trong một làng ở đồng bằng, tôi đổi vài xu cộng với cuốn Thánh Kinh. Chủ nó không biết đọc. Tôi ngờ ông ta xem cuốn Sách của Sách như một thứ bùa hộ mạng. Ông ta thuộc đẳng cấp thấp nhất; người nào giẫm lên bóng ông ta sẽ bị ô uế. Ông ta bảo sách của ông tên Sách Cát vì cuốn sách này cũng như cát, không có khởi đầu hay kết thúc.

Ông đề nghị tôi thử tìm trang đầu.

Tay trái tôi cầm bìa sách và mở sách, ngón cái và ngón trỏ gần đụng nhau. Không thể được: giữa bìa sách và tay tôi luôn luôn có vài trang, như thể chúng sinh ra từ chính cuốn sách.

- Bây giờ thử tìm trang cuối.

Lại thất bại, tôi lắp bắp, không còn nhận ra giọng mình:

- Không thể được.

Người bán Kinh Thánh rong nói, giọng thì thầm:

- Vâng, không thể được, nhưng đúng thế. Số trang trong sách này quả là vô tận. Không trang nào là trang đầu, không trang nào cuối. Tôi không biết vì sao lại đánh số trang tùy tiện kiểu này, nhưng có lẽ để ta hiểu rằng các phần tử của một chuỗi vô hạn có thể đánh số thế nào cũng được.

Rồi như thể nghĩ thành lời, ông nói tiếp:

- Nếu không gian vô tận, chúng ta ở bất cứ nơi nào, bất cứ điểm nào trong không gian. Nếu thời gian vô tận, chúng ta ở bất cứ thời điểm nào trong thời gian.

Ông trầm ngâm làm tôi phát cáu. Tôi hỏi:

- Ông là người có đạo?

- Phải, tôi theo giáo phái Trưởng lão[1]. Lương tâm tôi trong sạch. Chắc chắn tôi không lừa gạt gã thổ dân bằng quyển Lời Chúa để đổi lấy cuốn sách quỉ quái của hắn.

Tôi trấn an rằng ông không có gì đáng trách, và hỏi liệu ông chỉ ghé ngang xứ này. Ông đáp ông định trong vài hôm nữa sẽ về nước. Lúc đó tôi mới biết ông người Tô Cách Lan, nhà ông ở Orkneys. Tôi bảo ông rằng tôi rất mến Tô Cách Lan vì yêu thích Stevenson và Hume. Ông chữa lại:

- Stevenson và Robbie Burns.

Trong khi nói chuyện, tôi tiếp tục khảo sát cuốn sách vô hạn. Tôi giả vờ lãnh đạm hỏi:

- Ông có định bán cái món lạ kỳ này cho Viện bảo tàng Anh không?

- Không. Tôi bán cho ông.

Và ông ra giá một món tiền lớn. Hoàn toàn thành thật, tôi nói tôi không có khả năng trả số tiền đó. Nhưng đầu tôi tính toán, trong khoảnh khắc tôi nảy ra một kế. Tôi nói:

- Tôi đề nghị đổi. Ông đã mua bộ sách với vài rupee và một cuốn Thánh Kinh. Tôi đưa ông toàn bộ số tiền hưu mới lãnh và bộ Thánh Kinh in chữ gô-tích của Wyclif. Bộ đó do cha mẹ tôi để lại.

Ông thì thầm:

- Bản Wyclif chữ đen[2]!

Tôi vào phòng ngủ mang số tiền và quyển sách ra. Ông lật các trang và xem xét bìa sách với lòng nhiệt thành của người yêu sách. Ông nói:

- Được.

Tôi ngạc nhiên thấy ông không mặc cả. Mãi sau tôi mới nhận ra rằng khi vào nhà tôi ông đã quyết định bán cuốn sách. Ông không đếm tiền mà chỉ nhét vào túi.

Chúng tôi trò chuyện về Ấn Độ, Orkneys và các quí tộc Na Uy một thời cai trị quần đảo đó. Khi ông về, đêm đã khuya. Tôi không gặp lại ông và cũng không biết tên ông.

Tôi định cất Sách Cát vào chỗ trống trên kệ của cuốn Wyclif, nhưng rốt cuộc tôi giấu nó sau mấy cuốn Ngàn Lẻ Một Đêm không đủ bộ.

Tôi lên giường nhưng trằn trọc. Ba bốn giờ sáng tôi mở đèn, mang cuốn sách vô lý đó ra lật trang. Một lần, tôi thấy bản khắc mặt nạ. Con số ở góc trang - bây giờ tôi không nhớ số mấy - lên tới lũy thừa chín.

Tôi không cho ai xem báu vật của mình. Niềm vui sở hữu cuốn sách khiến sinh ra nỗi sợ bị mất cắp, và mối hoài nghi rằng cuốn sách không hẳn là vô tận. Hai nỗi lo đó làm nặng thêm tính yếm thế cố hữu của tôi. Tôi vẫn còn dăm người bạn, nhưng tôi thôi không gặp họ nữa. Là tù nhân của Sách, tôi ít khi rời nhà. Tôi xem xét gáy sách sờn cũ và hai bìa bằng kính lúp, và loại bỏ khả năng giả mạo. Tôi thấy các hình vẽ nhỏ cách nhau hai ngàn trang. Tôi ghi chúng vào sổ xếp theo thứ tự abc, chẳng bao lâu thì đầy sổ. Không bao giờ chúng lặp lại. Ban đêm, trong những lúc hiếm hoi ngủ được, tôi mơ thấy cuốn sách.

Hết mùa hè, tôi nhận ra cuốn sách quả là quỉ quái. Phỏng được gì cho tôi nếu nghĩ rằng khi nhìn nó bằng cặp mắt mình và vuốt ve nó bằng mười ngón xương thịt của mình, chính tôi cũng quỉ quái không thua cuốn sách? Tôi thấy nó là cơn ác mộng, một vật bẩn thỉu, làm ô uế và băng hoại thực tế.

Tôi định dùng lửa, nhưng sợ rằng cuốn sách vô tận có thể cháy mãi mãi, và làm trái đất ngạt khói.

Tôi nhớ có lần đọc: rừng là nơi tốt nhất để giấu một cái lá. Trước khi về hưu tôi làm việc ở Thư viện Quốc gia, nơi chứa chín trăm ngàn cuốn sách. Tôi biết bên phải tiền sảnh có cầu thang cong đi xuống tầng hầm tối, nơi cất bản đồ và tạp chí định kỳ. Lợi dụng lúc nhân viên thư viện xao lãng, tôi giấu Sách Cát trên một trong mấy kệ sách ẩm ướt của thư viện, và cố không ghi nhớ bao cao và cách cửa bao xa.

Giờ đây đã thấy hơi đỡ hơn, nhưng tôi cự tuyệt ngay cả bước đến con đường dẫn tới thư viện.

Sách cát (nguyên tác El libro de arena), dịch theo bản tiếng Anh The Book of Sand trong Collected Fictions - Jorge Luis Borges của Andrew Hurley, Viking xuất bản năm 1998 tại New York, có tham khảo bản dịch của Norman Thomas Giovanni (The Book of Sand, NXB E. P. Dutton, New York, 1978).
------------------------------------

[1] tiếng Anh: Presbyterian.
[2] Tiếng Anh trong nguyên bản tiếng Tây Ban Nha: A black letter Wyclif!

Nguồn: truyenso.com

Thực hiện ebook: Metquathantanay

Thuvien-ebook.com

Hanoi, 11/2007