Toàn cảnh Thị trường Chứng khoán

Nguồn: www.univn.com

Tác giả: Luật sư Nguyễn Ngọc Bích

Mục lục:

Phần I: Thị trường chứng khoán là gì?

Người tiêu thụ cũng là người đầu tư

Công chúng có tiền để dành đem đi đầu tư

Công ty cổ phần - quá trình tích tụ vốn

Cách gọi vốn của công ty cổ phần

Công ty và các loại chứng khoán

Chuẩn bị đi lên thị trường chứng khoán

Cốt tủy của thị trường chứng khoán

Lai lịch của thị trường chứng khoán New York

Thủ tục mua bán

Chỉ số cổ phiếu

Công ty đầu tư

Cơ bản về giá cổ phiếu

Phần II: Hoạt động của thị trường chứng khoán

Đưa hàng lên chợ : đăng ký phát hành chứng khoán

Nguyên tắc tổ chức và điều hành thị trường chứng khoán

Luật pháp điều chỉnh thị trường chứng khoán

Bán hàng ở chợ và các loại chứng khoán

Đăng ký phát hành chứng khoán

Giá cả ở thị trường chứng khoán

Khi tham gia thị trường chứng khoán

Ra lệnh mua, bán chứng khoán

Thi hành lệnh mua, bán chứng khoán

Người mua bán có nắm tin nội bộ

Sự sụp đổ của thị trường chứng khoán

Phần I: Thị trường chứng khoán là gì?

Người tiêu thụ cũng là người đầu tư

Là nam hay nữ, chúng ta đều cần cơm ăn, áo mặc, và nhiều thứ khác gọi là hàng hóa. Hàng hóa phải được chế tạo ra. Người làm ra chúng được gọi là nhà sản xuất hay doanh nhân hay doanh nghiệp. Doanh nhân cung ứng sản phẩm và chúng ta là người tiêu thụ.

Để mua hàng, ta phải đi làm để có tiền, gọi là lợi tức hay thu nhập. Mua sắm đủ cho hôm nay, ta còn phải dành ít thu nhập để phòng cho ngày mai, nhỡ đau yếu, bệnh tật, đó là tiết kiệm. Tiền tiết kiệm chúng ta có thể cho người khác sử dụng bằng cách cho vay, hoặc hùn vốn. Nếu ta đưa tiền cho doanh nhân dùng tức là chúng ta đầu tư, vì với số tiền của ta, doanh nhân sẽ làm cho số tài sản hiện có được tăng thêm. Doanh nhân và ta cần có nhau. Doanh nhân sản xuất, ta mua hàng của họ rồi đầu tư vào họ vì họ sẽ sản xuất nhiều hơn cho ta và con cháu ta. Vì vậy, là người tiêu thụ nhưng cũng có khi chúng ta là người đầu tư. Những người như ta rất đông tạo nên một thành phần trong nền kinh tế gọi là công chúng.

Doanh nhân lúc nào cũng cần tiền

Doanh nhân luôn luôn cần tiền của người đầu tư. Bởi vì doanh nhân phải bỏ tiền của chính mình ra, gọi là vốn, trong hai giai đoạn. Lúc đầu, mua sắm nhà cửa, máy móc, xe cộ để có công cụ sản xuất. Những thứ này dùng vài năm mới hỏng, nên tiền bỏ ra mua chúng gọi là vốn cố định. Về sau, doanh nhân tiếp tục bỏ tiền ra mua nguyên vật liệu, thuê thầy thợ, trả điện nước để làm ra sản phẩm; tiền này gọi là vốn lưu động. Từ lúc bỏ tiền mua, rồi làm ra sản phẩm, đem đi bán đến khi thu tiền về bao giờ cũng phải mất đi một thời gian. Thí dụ, làm cái bánh chưng thì mất hai ba ngày; nhưng sản xuất một cái máy cày phải mất vài tháng mới bán được. Thời gian đó gọi là vòng quay vốn. Doanh nhân có thể có đủ vốn lưu động cho vòng quay đầu nhưng đến vòng thứ hai, thứ ba, họ phải đi vay vốn lưu động để duy trì sản xuất. Vòng quay càng dài thì càng phải vay nhiều. Vậy, lý do thứ nhất khiến doanh nhân luôn phải vay nợ là vì có vòng quay vốn mà họ lại không thể ngưng sản xuất được. Vốn đi theo vòng tròn, hết vòng này mới sang vòng khác; trong khi sản xuất lại đi theo đường thẳng.

Tiền thu về gọi là doanh thu sẽ giúp doanh nhân trang trải 4 thứ:

•         Lấy lại vốn lưu động

•         Trả thuế

•         Dành một khoản cấn trừ theo tỷ lệ của vốn cố định để sau này còn mua sắm chúng lại được, gọi là khấu hao tài sản cố định

•         Thưởng cho mình vì công sức đã bỏ ra.

Khoản tiền 3 và 4 gọi là lợi tức thuần, hay sau thuế hay lợi tức doanh nghiệp. Doanh nhân trả nợ xong thì có thể vay vốn lưu động tiếp; gọi là vốn vay hay tín dụng ngắn hạn, nghĩa là phải trả trong vòng một năm là tối đa.

Bây giờ, vì hàng bán chạy, doanh nhân thấy cần tăng mức sản xuất, muốn có thêm hàng phải có thêm máy móc mới, gọi là đầu tư mở rộng. Lợi tức thuần không đủ để đầu tư mở rộng. Doanh nhân bắt buộc phải đi vay. Đây là lý do thứ hai vì sao họ phải đi vay. Tiền vay cho đầu tư mở rộng chỉ có thể trả từ từ bằng lợi tức thuần, vì nếu có bao nhiêu lợi tức thuần mà đem trả nợ hết thì không còn tiền cho vốn lưu động hay để thay thế máy móc cũ. Vì thế, vốn vay cho đầu tư mở rộng phải là vốn trung hạn, trả trong vòng từ 3-5 năm, hay vốn dài hạn, từ 5 năm trở lên. Doanh nhân càng cần vốn nhiều thì phải đi vay hay gọi vốn nhiều. Tùy số vốn ấn định, họ có thể là một Công ty cổ phần, là hình thức gom vốn cao nhất hiện nay

Cơ sở trao đổi giữa doanh nghiệp và công chúng: đền bù rủi ro kinh doanh

Doanh nhân cần vốn ngắn, vốn dài, nhưng hàng làm ra có thể không bán được, bị hỏng, bị mất.... Hàng mất thì không có doanh thu. Cho nên công việc làm ăn của doanh nhân luôn luôn có rủi ro, gọi là rủi ro kinh doanh. Rủi ro này nằm ở 2 chỗ là thời gian để thu tiền về và khả năng tiền bị mất.

Công chúng đầu tư vào doanh nhân thì cũng phải chịu rủi ro kinh doanh. Muốn lôi kéo họ, doanh nhân phải hứa hẹn. Lời hứa là nếu ai giao tiền để cho vay hay hùn vốn, thì sẽ được đền bù cho rủi ro kia và việc phải nhịn ăn, nhịn tiêu bây giờ. Mức đền bù sẽ bằng một khoản chênh lệch giữa số tiền cho bây giờ và trả sau này tính theo phần trăm trên số tiền được giao lúc đầu, gọi là lãi suất. Lãi suất là cái giá mà doanh nhân phải trả để mua tiền của người đầu tư. Các nhà kinh tế coi sự giao dịch giữa hai người gọi là một sự trao đổi (trade)

Từ cơ sở ấy, một nguyên tắc được đặt ra cho sự trao đổi dựa trên lẽ công bằng là nếu rủi ro mất tiền cao thì lãi suất sẽ cao; việc nhịn ăn, nhịn tiêu được tính chung vào lãi suất ấy nhưng bị tùy thuộc vào việc doanh nhân có dễ tìm được một người đầu tư khác hay không. Lãi suất tiêu biểu cho rủi ro kinh doanh và là cái giá để mua bán tiền.

Sự hóa giải cái trái ngược về lợi ích giữa doanh nhân và nhà đầu tư

Do nguyên tắc về lãi suất, sự trao đổi giữa doanh nhân và nhà đầu tư luôn là một sự giằng co giữa hai lợi ích khác nhau. Người đầu tư muốn lãi suất cao, thu tiền sớm. Doanh nhân lại muốn lãi suất thấp, mà lâu mới trả tiền; nhất là những người thực hiện những dự án lớn. Đó là đòi hỏi cực đoan giữa các bên. Giải quyết mâu thuẫn này là công trình của loài người kéo dài qua nhiều thế kỷ và bằng hai cách chính.

Cách đầu là để hai bên trao đổi với nhau qua trung gian là thị trường tiền tệ; chủ yếu do các ngân hàng thương mại và tổ chức tín dụng thực hiện. Cách sau là qua thị trường tài chính, tức thị trường khoán (TTCK). Khoảng cách xuất hiện của hai phương cách này khá dài. Thí dụ ở Mỹ, ngân hàng đầu tiên xuất hiện năm 1781 (Bank of North America) còn thị trường chứng khoán New York ra đời năm 1863. Sở dĩ như vậy là vì các yếu tố để hình thành phải đi đồng bộ với nhau và đi từ thấp lên cao. Chẳng hạn, muốn có thị trường chứng khoán, doanh nghiệp phải làm ăn lời lãi, muốn đầu tư mở rộng hay đầu tư vào những dự án lớn (làm đường sá); lúc ấy họ mới cần thêm vốn nhiều. Về phía người đầu tư, họ cũng phải có thu nhập cao, có nhiều tiền để dành. Rồi tình hình kinh tế chung phải phát triển, luật pháp phải mở mang. Khi đã có các yếu tố chuẩn bị này thì hệ thống tài chính làm trung gian phải có phương tiện và kỹ thuật tương ứng giúp công chúng và doanh nhân trao đổi với nhau được.

TTCK là một bước phát triển cao hơn của thị trường tiền tệ. Nó vận dụng các công nghệ của riêng nó, ăn khớp với các kỹ thuật của thị trường tiền tệ và của các doanh nghiệp để thu hút tiền tiết kiệm của công chúng rồi đưa cho doanh nghiệp. Và khi làm như thế, nó đồng thời hóa giải được đòi hỏi cực đoan của 2 bên, nhiều hơn tất cả những phương thức có trước đó.

Toàn cảnh về thị trường chứng khoán

Cho đến nay, chúng ta chưa đề cập đến chính quyền, và vai trò của chính quyền trong sự khuyến khích và bảo vệ các hoạt động tiết kiệm và đầu tư. Vai trò của chính quyền rất quan trọng. Chính quyền điều hòa khối lượng tiền tệ trong thị trường tiền tệ, tăng giảm lãi suát để số tiền kia không bao giờ quá thừa hay thiếu so với số hàng doanh nhân làm ra. Trong TTCK, chính quyền thiết lập và duy trì hoạt động của nó, bảo đảm cho hoạt động của nó diễn ra trong sự trong sáng, thanh liêm và đạo đức.

Vẽ lên một bức tranh toàn cảnh cho TTCK, ta có 4 vòng tròn đồng tâm. Tâm điểm là chính quyền, Vòng một nhỏ nhất ở trong cùng, là doanh nghiệp. Vòng 2 là thị trường tiền tệ. Vòng 3 là thị trường chứng khoán. Và vòng 4 là công chúng. Hai vòng làm trụ cột cho nền kinh tế của một nước là vòng 1 và vòng 4. Thoạt đầu, những người ở hai vòng này trao đổi với nhau qua vòng 2. Phát triển hơn lên, họ trao đổi thêm với nhau qua vòng 3.

Công chúng có tiền để dành đem đi đầu tư

Góp vốn và cho vay

Trong xã hội, con người sống với nhau, con người giúp đỡ nhau về tinh thần và trao đổi với nhau thành quả công việc của mình. Sự trao đổi tạo nên sự chuyên môn hóa, còn gọi là phân công lao động. Nhờ chuyên môn hóa, con người tạo ra nhiều của cải hơn cái mà mình dùng. Vậy có dư thừa.

Đã sống thì ai cũng lo cho ngày mai, nào mình, nào con cái, do đó, phải để dành. ấy là tiết kiệm. Có tiền tiết kiệm thì ai cũng muốn nó sinh sôi. Và chỉ có 2 cách: lấy số tiền đó đứng ra làm ăn buôn bán; hoặc đưa cho người khác. Người tính chuyện làm ăn lâu dài sẽ lập một cơ sở sản xuất. Đó là đầu tư. Người đầu tư trong đa số trường hợp, bao giờ cũng được hưởng lợi tức từ số tiền đã bỏ ra. Đó là sự đền bù vì đã nhịn ăn, nhịn tiêu, bỏ công sức và chịu rủi ro kinh doanh. Mất mát càng cao thì sự đền bù càng nhiều. Những người này là doanh nhân. Lợi tức doanh nhân hưởng thường là từ 20% trở lên cho ngành sản xuất, cao hơn nữa cho ngành buôn bán; riêng ngành tài chính thường phải hơn 30%. Mức lợi tức đó được tính theo hàng năm dựa trên số chi phí bỏ ra và doanh thu lấy về. Doanh nhân là người có óc phiêu lưu, lại được trời cho cặp mắt nhìn ra được các cơ hội để kiếm tiền. Và vì thế họ là người tài ba. Những ai không tài ba mà cũng muốn tiền để dành sinh lãi thì - nghe lời hứa của doanh nhân - đưa tiền cho doanh nhân, gọi là hùn vốn để cuối năm được chia lời, số tiền đưa vào sẽ lấy về mươi mười năm sau khi doanh nghiệp giải thể. Đó là sự hùn vốn, hay đầu tư bằng cách góp vốn. Khi hùn vốn thì có năm không được chia gì nếu doanh nghiệp làm ăn không có lời hay quyết định không chia lời. Tiền chia lời do góp vốn gọi là cổ tức.

Có nhiều người ngại cách hùn vốn. Họ muốn tiền đưa ra tháng nào cũng phải có lãi về, và bao lâu nhất định lấy lại số gốc. Do đó, họ cho doanh nghiệp vay. Tiền cho vay phải có tài sản bảo đảm sẽ trả nợ. Từ đó có cách vay có tài sản thế chấp hay không. Đó là đầu tư bằng cách cho vay. Cho vay thì không sợ mất tiền nên lãi được hưởng sẽ không cao như khi góp vốn. Góp vốn hay cho doanh nghiệp vay gọi là tài trợ. Tài trợ là một sự trao đổi.

Người đầu tư và doanh nhân là 2 trụ cột cho sự phát triển của một nước. Công chúng đưa tiền cho doanh nhân để người này làm cho sản xuất gia tăng. Nhờ sự gia tăng ấy, ai cũng có công ăn việc làm, và lợi tức của nhiều người lên cao. Có lợi tức cao, người ta để dành nhiều hơn khiến cho đầu tư sẽ cao hơn. Động lực cho cái vòng này là sự mong muốn được giàu có hơn và vì lo cho ngày mai. Tuy nhiên, để cho vòng quay giữa hai bên được dễ dàng, ít tốn kém và nhanh chóng thì phải có một người làm trung gian. Người trung gian đó là ngân hàng thương mại và tổ chức tín dụng, còn gọi là hệ thống tài chính.

Sự cần thiết của một người trung gian

Khi công chúng là một số đông trao đổi với doanh nhân cũng là một số đông, thì cả hai bên cần đến một người trung gian. Đây là một diễn tiến tự nhiên . Trước hết, khi hai bên trao đổi thì số tiền đi về sẽ rất lớn, không ai một mình cất giữ được, đạo chích lại thăm ngay; phải có một nơi an toàn cất giữ. Một nơi nào đó cất giữ nhiều tiền của nhiều người thì - vì sự tiện lợi của cả 3 - họ sẽ đứng thay mặt người này đưa tiền cho người kia. Đó là hệ quả của việc cất giữ. Có người khách đứng ra đưa tiền đi, lấy tiền về cho mình, bớt một việc lỉnh kỉnh nên ai cũng thích. Vậy phải trả cho nơi cất giữ và thanh toán kia một khoản nhỏ cho phí dịch vụ hay tiền hoa hồng. Và bên kia được cả hai bên nhìn nhận là trung gian. Đó là các ngân hàng thương mại. Từ hình thức này sang hình khác, lúc đầu chủ yếu đáp ứng đòi hỏi của khách hàng, ngân hàng đã xuất hiện trong những hình thức và khuôn khổ hoạt động khác nhau tạo nên hệ thống tài chính.

Hệ thống tài chính sẽ phục vụ công chúng và doanh nhân trong nhiều lĩnh vực ngoài việc cất tiền và thanh toán. Thí dụ, về phía công chúng, khi cho vay hay góp vốn vào doanh nghiệp, họ cần biết các thông tin. Nếu góp vốn, họ phải xem doanh nghiệp làm ăn ra sao. Cho vay cũng phải biết họ trả nợ được không; có khả năng chuyển đổi tài sản thành tiền mặt nhanh chóng và ít hao hụt không; gọi là thanh khoản (Liquidity). Sau đó, phải ký với doanh nghiệp hợp đồng về góp vốn và cho vay. Công chúng không có đủ chuyên môn để làm những việc trên và phải nhờ người trung gian. Hệ thống tài chính với chuyên môn và phương tiện của mình sẽ làm thay cho công chúng.

Về phía doanh nghiệp, tiền của công chúng sẽ giúp họ tạo ra sản phẩm. Nhưng khi có hàng trong tay, họ sẽ lo hàng mất rồi giá có thể sẽ lên xuống. Giúp doanh nhân thoát khỏi các lo ngại này, đấy cũng là công việc của hệ thống tài chính. Hệ thống này hoạt động theo các nguyên tắc ta sẽ đề cập trong một bài tới.

Trong bài này chúng ta chỉ ghi nhận một quan điểm là tiền bạc hay là vốn để đầu tư vào nền kinh tế của một nước phải do những người tiêu thụ có một mức lợi tức cao đóng góp bằng cách đưa vào hệ thống tài chính. Động lực thúc đẩy họ là 2 thứ. Một, khi giàu, tự nhiên sẽ lo ngày mai, sợ nhiều thứ. Hai, khi để dành thì muốn đồng tiền sinh sôi nẩy nở. Phải có họ ở vào trạng thái và tâm trạng như thế thì Công ty mới có chỗ để gọi vốn. Nhưng để làm được thì công ty cũng phải do người tài ba nắm giữ để trả xong nợ. Công ty là một định chế đã phát triển theo một quá trình dài để làm sao gọi được nhiều vốn

Công ty cổ phần - Quá trình tích tụ vốn

Công ty cổ phần là một tổ chức có thể gom vốn của nhiều người đầu tư nhất. Quá trình hình thành của nó, khi đã được luật pháp công nhận và bảo vệ, là một quá trình của loài người tìm cách tập trung tư bản.

Từ vốn góp của một người lên đến vốn góp của vài người

Ông A ở một làng nọ, có gia đình. Họ hàng ông có nhiều người làm nghề mộc. Khi gặt hái trên mảnh đất cha mẹ để lại, ông ao ước sao không phải gánh gồng. Một hôm lên huyện, ông thấy cái xe cút kít tải đất. Về nhà ông chợt nảy ra sáng kiến làm xe kéo bằng gỗ. Kéo nhẹ hơn đẩy, ông nghĩ. Tính toán tiền để dành, ông quyết định làm xe kéo. Dọn cái sân, mua gỗ về, sắm dụng cụ...ông sản xuất xe, và đặt tên cho cơ sở của mình là Sao Mai. Xe làm ra bán rất chạy. Khi bỏ vốn và sản xất như ông thì cơ sở Sao Mai có hình thức gọi là Làm chủ một mình (sole propriety). ở Việt Nam gọi là doanh nghiệp tư nhân.

Xe ông làm tốt, nhưng cũng có một chiếc đang đi ngon lành thì vỡ bánh gãy càng. Người kéo xe bị gãy chân, hàng trên xe rơi xuống bùn. Chủ xe bắt ông A đền. Xe do cơ sở chế ra nhưng ông làm chủ nó cho nên ông với Sao Mai là một. Ông phải đền, và giả như vì sao đó mức đền lớn quá, tiền của Sao Mai không đủ trả, ông phải nói vợ bán chiếc nhẫn, bảo con bán cái xe. Tiền phải đền kia vượt quá số tài sản của Sao Mai và ăn luôn vào tiền của gia đình ông, nên trách nhiệm của ông gọi là trách nhiệm vô hạn. Trách nhiệm đặt ra vì trật tự xã hội, ai có lỗi thì phải đền.

Giả như chuyện đó không xảy ra, và năm sau ông A quyết định tăng số xe sản xuất. Muốn vậy, phải có thêm mặt bằng và dụng cụ, nghĩa là phải có thêm vốn. Đây là đầu tư mở rộng. Ông bèn sang rủ ông B là anh em cột chèo và C là người em rể góp vốn. Hai người kia đồng ý ngay. Họ góp vốn vào, rồi kẻ công này, người việc kia, Sao Mai làm thêm được nhiều xe. Nếu xe được làm ra mà có gây tai nạn cho người dùng thì nạn nhân có thể bắt 3 ông cùng chung nhau đền, nếu không tìm ra 3 mà chỉ thấy có một người thôi thì người này phải gánh hết. Trách nhiệm của cả 3 người vẫn là vô giới hạn. Vì có thêm người góp vốn nhưng tính trách nhiệm vẫn vô hạn nên Sao Mai biến thành một cơ sở hợp danh (partnetship).

Coi như chuyện đền bồi không xảy ra, và ông em rễ bỗng một hôm nêu sáng kiến thay bánh gỗ bằng bánh cao su cho nó vừa nhẹ vừa bền. Sáng kiến hay nhưng phải gọi thêm vốn để mua cao su và khuôn. Ông A bèn đến người chú ruột mời góp vốn. Ông cụ suy tính lợi hại, nghĩ đến cái trách nhiệm vô giới hạn, cụ lạnh người sợ rằng có khi đang ở nhà cũng bị bắt vạ; cụ bèn lắt đầu. 3 anh em ông A thấy lý của cụ đúng. Họ bàn với nhau và bằng lòng để ông A giao hẹn với cụ rằng, nếu cụ góp vốn nhưng không tham dự vào việc điều khiển cơ sở thì nếu có chuyện gì xảy ra, cùng lắm cụ chỉ mất số tiền góp vốn mà thôi, họ sẽ không để cho ai tới nhà bắt vạ cụ. Đó là tính trách nhiệm hữu hạn dành cho người góp vốn. Ông cụ bằng lòng, chẳng những thế lại rủ 2 cô con gái lẫn anh bồ của cô lớn cùng bỏ vốn vào. Bây giờ Sao Mai có vốn nhiều hơn xưa vì có 7 người góp vốn. 3 người trực tiếp điều khiển, 4 người nữa chỉ góp vốn. 3 người trước sẽ chịu trách nhiệm vô hạn, 4 người còn lại chịu trách nhiệm giới hạn. Sao Mai bây giờ trở thành một cơ sở gọi là hợp tư (limited partnrship).

Đến đây, ta thấy Sao Mai đã phát triển qua 3 bước. Bước sau giúp nó có nhiều vốn hơn trước vì rủ được nhiều người hơn. Vậy khi làm ăn thì nó sẽ to lên từ từ, nhưng nó phải: (1) có người có tài làm ăn hay; (2) có nhiều người góp vốn; (3) vốn sẽ có nhiều nếu người góp chịu trách nhiệm giới hạn. Cái thứ 3 sẽ thúc đẩy cái thứ 2 tạo điều kiện cho cái thứ nhất. Quá trình góp vốn là một suy tính lợi hại cho mình và là một sự "chọn mặt gởi vàng".

Cách gọi vốn của công ty cổ phần

Sự khác biệt về cách gọi vốn của công ty trong luật các nước

trong luật của Việt Nam và của Pháp, việc gọi vốn của công ty được quy định ngay từ khi nó mới thành lập. Luật đề ra loại trách nhiệm hữu hạn nếu gọi vốn riêng tư, và cổ phần nếu gọi vốn công chúng. Ranh giới gọi vốn đã được định. Muốn đổi cách gọi vốn phải đổi hình thức công ty. Luật của Mỹ làm khác. Nó không định loại hình công ty lúc đầu mà để cho công ty trong quá trình hoạt động sẽ chọn cách gọi vốn. Và từ cách gọi vốn đó, công ty có một loại hình. Nếu chọn cách gọi vốn riêng tư thì công ty không phải đăng ký với ủy ban giao dịch chứng khoán - UBGDCK (Securities Exchange Commission) và công ty sẽ là loại "closely held corporation". Nếu gọi vốn của công chúng thì phải đăng ký, và lúc đó, nó là một "public corporation" (đại chúng). Như đã nêu từ bài đầu, cách gọi vốn được trình bày ở đây là cách làm của công ty Mỹ.

Chúng ta đã biết tên gọi của các loại vốn theo mục đích sử dụng (cố định, lưu động) và theo thời gian sử dụng (ngắn hạn, dài hạn). Công ty có thể vay vốn ngắn và trung hạn ở thị trường tiền tệ. ở đây ta sẽ xem cách công ty gọi vốn dài hạn mà vì thế tạo nên thị trường chứng khoán.

Gọi vốn dài hạn bằng cách phát hành cổ phiếu

Khi thành lập, ngay ở bản chứng thư lập hội (articles of association) những người sáng lập công ty ấn định số vốn của công ty là bao nhiêu, chia ra bao nhiêu phần bằng nhau, gọi là cổ phần. Khi cổ phần bán đi thì người mua nhận được biên nhận đã trả tiền gọi là cổ phiếu và họ trở thành cổ đông.

Tính toán gọi vốn bằng cách nào là việc giải bài toán "vốn gọi được nhiều nhưng chỉ chia quyền quản trị ít". Cổ đông có 3 quyền là quản trị công ty, chia lời và sau này được chia tài sản còn lại. Bỏ tiền ra, chấp nhận lời ăn, lỗ chịu, cổ đông thường muốn được quản trị công ty. Trái lại, người lập ra công ty lại không muốn quyền quản trị của mình bị chia xẻ cho nhiều người.

Cổ phần là cách thức giải quyết vấn đề kia. Công ty bán cổ phần để gọi vốn, giống như bán một viên kẹo dừa. ở mức phát triển thấp, công ty chỉ có kẹo dừa làm theo 2 hình, vuông có đề tên người làm chủ và tròn không đề tên ai. Loại vuông không được chuyển cho ai có tên khác, gọi là cổ phiếu ký danh; loại tròn chuyển cho ai cũng được gọi là cổ phiếu vô danh. Chuyển nhượng cổ phần dễ dàng cũng là một cách thu hút người mua.

Đến mức phát triển cao hơn, người lập công ty đánh vào tính ham lợi của cổ đông. Họ ghi trong chứng thư lập hội là sẽ bán cổ phiếu đặc ưu cho cổ đông nào không đòi quyền quản trị công ty. Đặc ưu là được ưu tiên chia lời. Ưu tiên thì có thể xếp loại nên họ chia ra các loại: thế nào cũng lấy cổ tức (cumulative), mức lấy điều chỉnh theo lãi suất (adjustable rate preferred), có thể chuyển thành cổ phiếu thường (auction rate preferred)... Mục đích của vụ "bày đặt" này là để dụ dỗ bá nhân, bá tánh, kiểu như ngoài kẹo dừa ra còn có kẹo sữa, kẹo chanh. Đó là cổ phần hay cổ phiếu đặc ưu. Công ty, như thế, sẽ có 2 loại cổ phần chính để bán là thường và đặc ưu; riêng loại đặc ưu có nhiều thứ. Chứng thư lập hội sẽ ghi công ty phát hành bao nhiêu cổ phần thường và bao nhiêu cổ phần đặc ưu để gọi đủ số vốn đã định. Số cổ phần thì phải ghi ngay, nhưng cổ phần đặc ưu có thể ghi sau này khi tăng vốn. Thường thường, công ty định một số vốn cao, nhưng không bán hết cổ phiếu mà để dành sau này khi cần tiền sẽ bán tiếp; khi ấy có thể bán được giá cao hơn giá cũ dù bán trong chốn riêng tư. Do đó, có sự phân biệt giữa vốn được quyền huy động (authorized capital) và vốn đã thu tiền (paid up capital).

Để huy động vốn, công ty sẽ bán cổ phiếu cho cổ đông tùy theo số tiền cần có. Nếu định bán cho công chúng, trước khi bán công ty phải đăng ký cổ phiếu với UBGDCK; gọi là niêm yết chứng khoán trên TTCK; lúc đó, cổ phiếu có thêm một tên mới là chứng khoán. Nếu chỉ bán cho vài người thì không phải đăng ký cổ phiếu. Tùy theo tình hình tài chính của công ty, nếu làm ăn khấm khá, công ty sẽ mua lại cổ phiếu đặc ưu đem về cất giữ, gọi là "treasury stock". Số còn nằm trong tay cổ đông sẽ gọi là "outstanding share".

Sau khi gọi vốn lần đầu, những lần sau muốn tăng vốn, công ty bán nốt số cổ phiếu hãy còn giữ lại lúc đầu, hay phát hành một đợt cổ phiếu mới, gọi là phát hành mới. Loại nào, bao nhiêu thì do hội đồng quản trị công ty quyết định. Cứ mỗi lần phát hành mà muốn bán cho công chúng thì lại phải làm lại đủ thủ tục niêm yết như lần đầu. Điều này khác với khi vay tiền ngân hàng. ở đó làm thủ tục lần đầu, lần sau chỉ ký lại. Do vậy, phí tổn để huy động vốn trên TTCK cao hơn là khi đi vay ngân hàng.

Biện pháp khuyến khích cổ đông và nhân viên của công ty

Nếu đã bán chứng khoán trên TTCK rồi, mỗi lần phát hành mới, công ty đặt ra 3 cách "dụ khị" cổ đông hiện có hay để thưởng cho nhân viên cao cấp của mình. Cách thứ nhất là phát "stock option" cho nhân viên. Khi cầm nó, nhân viên được quyền mua hay bán một số chứng khoán của công ty theo một giá đã định trước khi hết hạn vào một ngày nào đó. "Stock option" có thể là một "call option" cho họ quyền mua hay một "put option" cho họ quyền bán. Với giá đã định, người nắm "call option" có lợi khi giá chứng khoán của công ty tăng trên TTCK vào lúc đến hạn mua, thì được mua với giá cũ. Nếu giá chứng khoán xuống thì người có "put option" có lợi vì được bán cho công ty với giá đã định cao hơn giá hiện thời. Phần thưởng cho họ nằm ở sự chênh lệch giá.

Loại "dụ khị" thứ 2 là ấn định "rights" (quyền) cho người nắm cổ phiếu thông thường. Có "rights", họ được quyền mua một số cổ phiếu thông thường mới phát hành với một giá đã ấn định, nếu mua trước một ngày nào đó (thường là một năm). Đến ngày hết hạn mà giá chứng khoán của công ty lên thì họ có lợi vì được mua với giá cũ. Loại thứ 3 là "stock warrant" dành cho những ai có cổ phần đặc ưu, hay có trái phiếu. Ai có nó sẽ được mua chứng khoán của công ty với giá đã định trước một ngày giới hạn nào đó. Khi ấy, nếu giá lên thì họ mới có lời. Những cách dụ khị này giống như là giấy bạc bọc kẹo dừa hay kẹo chanh để khuyến khích "người nhà" góp thêm vốn.

ở đây chúng ta chỉ tập trung vào việc huy động vốn nên không đề cập đến những vấn đề khác của công ty. Để nắm vững, ta sẽ tóm tắt như sau. ở Mỹ, cổ phiếu phát ra thu về như thế được là vì công ty được chủ động về vốn, không ai quản lý vốn của họ. Luật pháp của Mỹ coi số vốn đã đăng ký là tài sản để trả nợ khi công ty phá sản. Vốn phải phục vụ kinh doanh, nên trong hạn mức vốn đã đăng ký với chính quyền, công ty có quyền tăng hay giảm một cách linh hoạt số vốn ấy; có sao thì trả lời với chủ nợ sau này. Để có vốn dài hạn lúc đầu, hay tăng vốn sau này; công ty bán các loại cổ phiếu thường và đặc ưu. Nếu những thứ này chỉ bán cho một nhóm nhỏ, gồm những người thân quen, thì họ không phải đăng ký ở UBGDCK. Nếu bán cho công chúng thì phải đăng ký. Trong những lần tăng vốn sau, công ty có thể ấn định các loại "warrants", "options" và "rights", và những thứ này cũng được bán ra thị trường. Dù bán cho công chúng hay bán trong chỗ riêng tư, thì công ty vẫn phải làm ăn lời lãi, nếu không thì chẳng có tiền chia lời hay trả lãi cho cổ đông.

Gọi vốn dài hạn bằng cách phát hành trái phiếu trên TTCK

Vay ngắn hạn công ty có thể đến ngân hàng hay bạn hàng của mình. Khi vay dài hạn công ty có thể phát hành trái phiếu để bán trên TTCK. Vay ở đâu thì cũng giống nhau. Phải làm hợp đồng, trong đó quy định hạn trả, lãi suất và thế chấp tài sản. Trả nợ không được, chủ nợ sẽ đem tài sản thế chấp bán để thu hồi nợ. Vì có những điều kiện như thế, người cho vay tiền luôn luôn được bảo đảm. Có bảo đảm nên lãi suất thấp, còn không có thì được lãi suất cao. Trái phiếu sẽ có những lãi suất khác nhau và cách trả tiền lãi khác nhau ; thành ra cũng có nhiều loại trái phiếu. Thời gian trả nợ của trái phiếu bán cho công chúng có khi dài đến 50 năm, nhưng thường là 10 năm.

Khi bán trái phiếu công ty cũng phải cam kết với người mua là sẽ trả lãi, trả gốc và đưa tài sản thế chấp. Tài sản thế chấp phải được kiểm soát thường xuyên để không bị hư hỏng nhỡ có bị bán. Hơn nữa, vì bán cho số đông người, công ty phải nói tiền vay về sẽ làm gì. Để đảm bảo có tiền trả lãi và trả nợ, công ty còn phải lập ra một quỹ gọi là "sinking fund", và bỏ tiền vào đó theo định kỳ. Việc trả lãi cho nhiều người cũng không thể làm lắt nhắt từng người. Vì tất cả những việc trên nên có vấn đề quản lý món nợ. Việc này được giao cho một nơi chuyên trách gọi là "trustee" (người được ủy nhiệm) để họ thay mặt làm cho mọi người đã mua trái phiếu.

Trước khi phát hành, công ty phải ký với "trustee" một hợp đồng gọi là "trust indenture" quy định về các điều kiện cho vay và việc quản lý món nợ. "Trustee" sẽ kiểm tra công ty nợ rất kỹ trước khi ký ; sau đó sẽ đứng ra bán trái phiếu cho công ty rồi thay mặt các chủ nợ quản lý món nợ, và nhận rồi phát tiền lãi. Công ty có quyền trả nợ trước hạn bằng cách mua lại trái phiếu. Bản "trust indenture" phải được đăng ký với UBGDCK trước khi bán trái phiếu. UBGDCK không quản lý việc mua bán trái phiếu vì cho rằng bản hợp đồng "trust indenture" đã quy định đủ những điều con nợ phải làm. Hai bên cứ theo đó, có sao đưa ra tòa án, xử theo luật tổng quát về nợ và thế chấp. Như thế, chủ nợ đã được tòa án bảo vệ, UBGDCK không cần phải quản lý nữa. Khi công ty huy động vốn bằng cách phát hành trái phiếu thì họ làm theo gương của chính quyền đã phát hành công trái từ lâu trước.

Một số danh từ về các loại giấy có giá do công ty phát hành

Trong việc huy động vốn dài hạn bằng cách bán cổ phiếu và trái phiếu rồi niêm yết chứng khoán lên TTCK có một số từ ngữ, chúng ta cần biết.

Cổ phiếu (share certificate) là giấy chứng nhận có mua cổ phần (share) và đã trả tiền. Đây là một định nghĩa theo hình thức. Một tờ cổ phiếu có thể ghi một hay nhiều cổ phần. Khi cổ phiếu được ghi chung vào từng lô 10 hay 100 cái, để dễ giao dịch trên TTCK, thì người Anh gọi tờ giấy ghi mỗi lô đó là "stock". Người Mỹ dùng lẫn lộn "share" với "stock". Vì có cổ phần thường, cổ phần đặc ưu thì cũng có "common stock" hay "preferred stock".

Trái phiếu tiếng Anh gọi là "bond". Bond có hai loại. Loại có bảo đảm bằng tài sản gọi là "bond" ; không có tài sản bảo đảm gọi là "debenture". Cả hai được gọi chung là "bond".

Trong tiếng Anh, "bond" và "stock" gọi chung là "securities". Chúng ta dịch là "chứng khoán". Chúng ta chưa có từ để dịch "debenture" và "stock". ở loạt bài này từ chứng khoán chỉ chung tất cả. Cũng từ bài này trở đi, từ công ty sẽ được dùng nhiều hơn. Trừ khi có ghi khác đi, công ty ở đây được hiểu là công ty cổ phần.

Các loại "options", "warrants" và "rights" chúng ta chưa có từ tương đương. Những loại giấy này không cho người cầm nó một quyền gì với công ty phát hành ; mà chỉ cho họ một quyền ưu tiên mua chứng khoán của công ty kia ; hết hạn mà không dùng thì không còn giá trị.

Có một số từ chúng ta chưa có từ tương đương : "outstanding share", "trustee", "trust indenture" vì chúng ta chưa có những tập tục hay định chế này, các từ ngữ dùng được dịch theo nội dung.

Công ty và các loại chứng khoán

1. Người trung gian giữa công chúng và công ty

Sự khác biệt về cách gọi vốn của công ty trong luật các nước

Trong luật của Việt Nam và của Pháp, việc gọi vốn của công ty được quy định ngay từ khi nó mới thành lập. Luật đề ra loại trách nhiệm hữu hạn nếu gọi vốn riêng tư, và cổ phần nếu gọi vốn công chúng. Ranh giới gọi vốn đã được định. Muốn đổi cách gọi vốn phải đổi hình thức công ty. Luật của Mỹ làm khác. Nó không định loại hình công ty lúc đầu mà để cho công ty trong quá trình hoạt động sẽ chọn cách gọi vốn. Và từ cách gọi vốn đó, công ty có một loại hình. Nếu chọn cách gọi vốn riêng tư thì công ty không phải đăng ký với ủy ban giao dịch chứng khoán - UBGDCK (Securities Exchange Commission) và công ty sẽ là loại "closely held corporation". Nếu gọi vốn của công chúng thì phải đăng ký, và lúc đó, nó là một "public corporation" (đại chúng). Như đã nêu từ bài đầu, cách gọi vốn được trình bày ở đây là cách làm của công ty Mỹ.

Chúng ta đã biết tên gọi của các loại vốn theo mục đích sử dụng (cố định, lưu động) và theo thời gian sử dụng (ngắn hạn, dài hạn). Công ty có thể vay vốn ngắn và trung hạn ở thị trường tiền tệ. ở đây ta sẽ xem cách công ty gọi vốn dài hạn mà vì thế tạo nên thị trường chứng khoán.

Gọi vốn dài hạn bằng cách phát hành cổ phiếu

Khi thành lập, ngay ở bản chứng thư lập hội (articles of association) những người sáng lập công ty ấn định số vốn của công ty là bao nhiêu, chia ra bao nhiêu phần bằng nhau, gọi là cổ phần. Khi cổ phần bán đi thì người mua nhận được biên nhận đã trả tiền gọi là cổ phiếu và họ trở thành cổ đông.

Tính toán gọi vốn bằng cách nào là việc giải bài toán "vốn gọi được nhiều nhưng chỉ chia quyền quản trị ít". Cổ đông có 3 quyền là quản trị công ty, chia lời và sau này được chia tài sản còn lại. Bỏ tiền ra, chấp nhận lời ăn, lỗ chịu, cổ đông thường muốn được quản trị công ty. Trái lại, người lập ra công ty lại không muốn quyền quản trị của mình bị chia xẻ cho nhiều người.

Cổ phần là cách thức giải quyết vấn đề kia. Công ty bán cổ phần để gọi vốn, giống như bán một viên kẹo dừa. ở mức phát triển thấp, công ty chỉ có kẹo dừa làm theo 2 hình, vuông có đề tên người làm chủ và tròn không đề tên ai. Loại vuông không được chuyển cho ai có tên khác, gọi là cổ phiếu ký danh; loại tròn chuyển cho ai cũng được gọi là cổ phiếu vô danh. Chuyển nhượng cổ phần dễ dàng cũng là một cách thu hút người mua.

Đến mức phát triển cao hơn, người lập công ty đánh vào tính ham lợi của cổ đông. Họ ghi trong chứng thư lập hội là sẽ bán cổ phiếu đặc ưu cho cổ đông nào không đòi quyền quản trị công ty. Đặc ưu là được ưu tiên chia lời. Ưu tiên thì có thể xếp loại nên họ chia ra các loại: thế nào cũng lấy cổ tức (cumulative), mức lấy điều chỉnh theo lãi suất (adjustable rate preferred), có thể chuyển thành cổ phiếu thường (auction rate preferred)... Mục đích của vụ "bày đặt" này là để dụ dỗ bá nhân, bá tánh, kiểu như ngoài kẹo dừa ra còn có kẹo sữa, kẹo chanh. Đó là cổ phần hay cổ phiếu đặc ưu. Công ty, như thế, sẽ có 2 loại cổ phần chính để bán là thường và đặc ưu; riêng loại đặc ưu có nhiều thứ. Chứng thư lập hội sẽ ghi công ty phát hành bao nhiêu cổ phần thường và bao nhiêu cổ phần đặc ưu để gọi đủ số vốn đã định. Số cổ phần thì phải ghi ngay, nhưng cổ phần đặc ưu có thể ghi sau này khi tăng vốn. Thường thường, công ty định một số vốn cao, nhưng không bán hết cố phiếu mà để dành sau này khi cần tiền sẽ bán tiếp; khi ấy có thể bán được giá cao hơn giá cũ dù bán trong chốn riêng tư. Do đó, có sự phân biệt giữa vốn được quyền huy động (authorized capital) và vốn đã thu tiền (paid up capital).

Để huy động vốn, công ty sẽ bán cổ phiếu cho cổ đông tùy theo số tiền cần có. Nếu định bán cho công chúng, trước khi bán công ty phải đăng ký cổ phiếu với UBGDCK; gọi là niêm yết chứng khoán trên TTCK; lúc đó, cổ phiếu có thêm một tên mới là chứng khoán. Nếu chỉ bán cho vài người thì không phải đăng ký cổ phiếu. Tùy theo tình hình tài chính của công ty, nếu làm ăn khấm khá, công ty sẽ mua lại cổ phiếu đặc ưu đem về cất giữ, gọi là "treasury stock". Số còn nằm trong tay cổ đông sẽ gọi là "outstanding share".

Sau khi gọi vốn lần đầu, những lần sau muốn tăng vốn, công ty bán nốt số cổ phiếu hãy còn giữ lại lúc đầu, hay phát hành một đợt cổ phiếu mới, gọi là phát hành mới. Loại nào, bao nhiêu thì do hội đồng quản trị công ty quyết định. Cứ mỗi lần phát hành mà muốn bán cho công chúng thì lại phải làm lại đủ thủ tục niêm yết như lần đầu. Điều này khác với khi vay tiền ngân hàng. ở đó làm thủ tục lần đầu, lần sau chỉ ký lại. Do vậy, phí tổn để huy động vốn trên TTCK cao hơn là khi đi vay ngân hàng.

Biện pháp khuyến khích cổ đông và nhân viên của công ty

Nếu đã bán chứng khoán trên TTCK rồi, mỗi lần phát hành mới, công ty đặt ra 3 cách "dụ khị" cổ đông hiện có hay để thưởng cho nhân viên cao cấp của mình. Cách thứ nhất là phát "stock option" cho nhân viên. Khi cầm nó, nhân viên được quyền mua hay bán một số chứng khoán của công ty theo một giá đã định trước khi hết hạn vào một ngày nào đó. "Stock option" có thể là một "call option" cho họ quyền mua hay một "put option" cho họ quyền bán. Với giá đã định, người nắm "call option" có lợi khi giá chứng khoán của công ty tăng trên TTCK vào lúc đến hạn mua, thì được mua với giá cũ. Nếu giá chứng khoán xuống thì người có "put option" có lợi vì được bán cho công ty với giá đã định cao hơn giá hiện thời. Phần thưởng cho họ nằm ở sự chênh lệch giá.

Loại "dụ khị" thứ 2 là ấn định "rights" (quyền) cho người nắm cổ phiếu thông thường. Có "rights", họ được quyền mua một số cổ phiếu thông thường mới phát hành với một giá đã ấn định, nếu mua trước một ngày nào đó (thường là một năm). Đến ngày hết hạn mà giá chứng khoán của công ty lên thì họ có lợi vì được mua với giá cũ. Loại thứ 3 là "stock warrant" dành cho những ai có cổ phần đặc ưu, hay có trái phiếu. Ai có nó sẽ được mua chứng khoán của công ty với giá đã định trước một ngày giới hạn nào đó. Khi ấy, nếu giá lên thì họ mới có lời. Những cách dụ khị này giống như là giấy bạc bọc kẹo dừa hay kẹo chanh để khuyến khích "người nhà" góp thêm vốn.

ở đây chúng ta chỉ tập trung vào việc huy động vốn nên không đề cập đến những vấn đề khác của công ty. Để nắm vững, ta sẽ tóm tắt như sau. ở Mỹ, cổ phiếu phát ra thu về như thế được là vì công ty được chủ động về vốn, không ai quản lý vốn của họ. Luật pháp của Mỹ coi số vốn đã đăng ký là tài sản để trả nợ khi công ty phá sản. Vốn phải phục vụ kinh doanh, nên trong hạn mức vốn đã đăng ký với chính quyền, công ty có quyền tăng hay giảm một cách linh hoạt số vốn ấy; có sao thì trả lời với chủ nợ sau này. Để có vốn dài hạn lúc đầu, hay tăng vốn sau này; công ty bán các loại cổ phiếu thường và đặc ưu. Nếu những thứ này chỉ bán cho một nhóm nhỏ, gồm những người thân quen, thì họ không phải đăng ký ở UBGDCK. Nếu bán cho công chúng thì phải đăng ký. Trong những lần tăng vốn sau, công ty có thể ấn định các loại "warrants", "options" và "rights", và những thứ này cũng được bán ra thị trường. Dù bán cho công chúng hay bán trong chỗ riêng tư, thì công ty vẫn phải làm ăn lời lãi, nếu không thì chẳng có tiền chia lời hay trả lãi cho cổ đông.

Gọi vốn dài hạn bằng cách phát hành trái phiếu trên TTCK

Vay ngắn hạn công ty có thể đến ngân hàng hay bạn hàng của mình. Khi vay dài hạn công ty có thể phát hành trái phiếu để bán trên TTCK. Vay ở đâu thì cũng giống nhau. Phải làm hợp đồng, trong đó quy định hạn trả, lãi suất và thế chấp tài sản. Trả nợ không được, chủ nợ sẽ đem tài sản thế chấp bán để thu hồi nợ. Vì có những điều kiện như thế, người cho vay tiền luôn luôn được bảo đảm. Có bảo đảm nên lãi suất thấp, còn không có thì được lãi suất cao. Trái phiếu sẽ có những lãi suất khác nhau và cách trả tiền lãi khác nhau ; thành ra cũng có nhiều loại trái phiếu. Thời gian trả nợ của trái phiếu bán cho công chúng có khi dài đến 50 năm, nhưng thường là 10 năm.

Khi bán trái phiếu công ty cũng phải cam kết với người mua là sẽ trả lãi, trả gốc và đưa tài sản thế chấp. Tài sản thế chấp phải được kiểm soát thường xuyên để không bị hư hỏng nhỡ có bị bán. Hơn nữa, vì bán cho số đông người, công ty phải nói tiền vay về sẽ làm gì. Để đảm bảo có tiền trả lãi và trả nợ, công ty còn phải lập ra một quỹ gọi là "sinking fund", và bỏ tiền vào đó theo định kỳ. Việc trả lãi cho nhiều người cũng không thể làm lắt nhắt từng người. Vì tất cả những việc trên nên có vấn đề quản lý món nợ. Việc này được giao cho một nơi chuyên trách gọi là "trustee" (người được ủy nhiệm) để họ thay mặt làm cho mọi người đã mua trái phiếu.

Trước khi phát hành, công ty phải ký với "trustee" một hợp đồng gọi là "trust indenture" quy định về các điều kiện cho vay và việc quản lý món nợ. "Trustee" sẽ kiểm tra công ty nợ rất kỹ trước khi ký ; sau đó sẽ đứng ra bán trái phiếu cho công ty rồi thay mặt các chủ nợ quản lý món nợ, và nhận rồi phát tiền lãi. Công ty có quyền trả nợ trước hạn bằng cách mua lại trái phiếu. Bản "trust indenture" phải được đăng ký với UBGDCK trước khi bán trái phiếu. UBGDCK không quản lý việc mua bán trái phiếu vì cho rằng bản hợp đồng "trust indenture" đã quy định đủ những điều con nợ phải làm. Hai bên cứ theo đó, có sao đưa ra tòa án, xử theo luật tổng quát về nợ và thế chấp. Như thế, chủ nợ đã được tòa án bảo vệ, UBGDCK không cần phải quản lý nữa. Khi công ty huy động vốn bằng cách phát hành trái phiếu thì họ làm theo gương của chính quyền đã phát hành công trái từ lâu trước

Một số danh từ về các loại giấy có giá do công ty phát hành

Trong việc huy động vốn dài hạn bằng cách bán cổ phiếu và trái phiếu rồi niêm yết chứng khoán lên TTCK có một số từ ngữ, chúng ta cần biết.

Cổ phiếu (share certificate) là giấy chứng nhận có mua cổ phần (share) và đã trả tiền. Đây là một định nghĩa theo hình thức. Một tờ cổ phiếu có thể ghi một hay nhiều cổ phần. Khi cổ phiếu được ghi chung vào từng lô 10 hay 100 cái, để dễ giao dịch trên TTCK, thì người Anh gọi tờ giấy ghi mỗi lô đó là "stock". Người Mỹ dùng lẫn lộn "share" với "stock". Vì có cổ phần thường, cổ phần đặc ưu thì cũng có "common stock" hay "preferred stock".

Trái phiếu tiếng Anh gọi là "bond". Bond có hai loại. Loại có bảo đảm bằng tài sản gọi là "bond" ; không có tài sản bảo đảm gọi là "debenture". Cả hai được gọi chung là "bond".

Trong tiếng Anh, "bond" và "stock" gọi chung là "securities". Chúng ta dịch là "chứng khoán". Chúng ta chưa có từ để dịch "debenture" và "stock". ở loạt bài này từ chứng khoán chỉ chung tất cả. Cũng từ bài này trở đi, từ công ty sẽ được dùng nhiều hơn. Trừ khi có ghi khác đi, công ty ở đây được hiểu là công ty cổ phần.

Các loại "options", "warrants" và "rights" chúng ta chưa có từ tương đương. Những loại giấy này không cho người cầm nó một quyền gì với công ty phát hành ; mà chỉ cho họ một quyền ưu tiên mua chứng khoán của công ty kia ; hết hạn mà không dùng thì không còn giá trị.

Có một số từ chúng ta chưa có từ tương đương : "outstanding share", "trustee", "trust indenture" vì chúng ta chưa có những tập tục hay định chế này, các từ ngữ dùng được dịch theo nội dung.

2. Tài chính của công ty

Phân tích những tập chứng khoán (Portfolio) là một việc làm hết sức phức tạp, ngay cả các nhà tư vấn đầu tư, các nhà môi giới chứng khoán (broker) và bản thân những nhà đầu tư cũng phải mất hàng năm trời mới nắm được vấn đề đó. Phần này cung cấp một căn bản nhận thức về bản chất những chứng khoán mà những nhà đầu tư có thể mua và bán những quyền sở hữu nào mà họ có thể (hoặc không có thể) kiếm lời.

Mặc dù một số lớn những chứng khoán đang lưu hành trên thị trường là do các chính phủ phát hành nhưng đó chỉ là những trái phiếu (bond, còn gọi là trái khoán) hoặc những chứng từ nợ (debt obligations) tương tự chứ không phải là cổ phiếu (stock), tức là những chứng từ sở hữu (ownership) hoặc vốn cổ phần (equity). Có nhiều hình thức về quyền sở hữu đối với tài sản của một tổ chức doanh nghiệp nhưng chỉ có quyền sở hữu dưới hình thức chứng khoán mới có thể đem ra mua bán mà thôi. Do đó, nềm tài chính của một công ty có liên hệ mật thiết với thị trường chứng khoán.

Thị trường chứng khoán là một cơ chế định giá tập thể xem tài sản của một công ty nào đó hiện nay đáng giá bao nhiêu. Và tương lai sẽ cho thấy những sự đánh giá đó chính xác tới đâu, nó đã tỏ ra rộng lượng hay hẹp hòi một cách ký quặc. Người ta thường ví việc đầu tư chứng khoán với việc đánh cá ngựa. Những ý kiến đánh giá khác nhau về giá trị (của chứng khoán) hay tốc độ (của ngựa đua) sẽ tạo ra những thị trường (hay những trường đua ngựa) đầy hứng thú. Nhưng dù người ta có vạch ra những đường song song giữa việc đầu tư trên thị trường chứng khoán với việc cá ngựa đi nữa thì giữa 2 việc đó cũng có một khác biệt cơ bản. Chúng ta có thể quyết định trãi qua một buổi chiều thoải mái bằng cách đến trường đua rồi chơi cá ngựa hay không tùy ý. Chúng ta cũng có thể cho rằng chơi cá ngựa là một việc lãng phí thời gian hay như người khác cho rằng chơi cá ngựa là một việc kém đạo đức rồi ngồi nhà, không đi đâu cả. Chúng ta có quyết định thế nào thì điều đó cũng không làm thay đổi gì cuộc sống vật chất của chúng ta. Tương tự như vậy, chúng ta có thể quyết định đầu tư hay không đầu tư vào chứng khoán nhưng chúng ta nhưng chúng ta không thể thanh toán những hóa đơn mua hàng của mình, không thể không tới siêu thị để mua sắm, cũng như không thể không mua xăng cho xe chạy được. Cuộc sống của chúng ta bị thu hút vào những hàng hóa và dịch vụ do các doanh nghiệp cung cấp đến mức không thể nào tách ra được. Do đó, nếu chúng ta muốn tìm hiểu về chứng khoán và đầu tư, chúng ta phải có một sự hiểu biết nào đó về tài chính của một công ty. Một công ty hoạt động như thế nào ?

Nhu cầu vốn

Hoạt động kinh doanh của một công ty tùy thuộc vào số hàng hóa và dịch vụ mà ban lãnh đạo công ty có sẵn trong tay. Nguyên liệu và sức lao động dùng để sản xuất hàng hóa phần lớn cũng phải mua khi có nhu cầu. Số tiền bán được do bán hàng hóa được dùng để mua thêm nhiên liệu và sức lao động mới. Trong một doanh nghiệp làm ăn có lãi, số tiền bán ra có thể có thể trang trãi phần lớn nhu cầu về vốn hoạt động. Những hàng hóa bán ra sẽ mang về cho doanh nghiệp những khoản nợ sẽ thu (receivables). Việc thu những khoản nợ này sẽ cung cấp ngân quỹ cho doanh nghiệp tiếp tục chu kỳ kinh doanh.

Nhưng một số hàng hóa cần thiết cho doanh nghiệp phải được dự trữ. Thí dụ như một công ty bán hàng thì lúc nào cũng phải có sẵn một số hàng lưu kho để giao cho khách hàng khi được yêu cầu. Và muốn sản xuất ra những hàng hóa đó thì phải có một kho nguyên liệu dự trữ. Quá trình chế tạo đòi hỏi phải có một số máy móc thiết bị, nhà xưởng và phương tiện vận tải mà thời gian của chúng kéo dài nhiều năm. Hiện nay, hầu hết các doanh nghiệp đều áp dụng chế độ bán trả góp chứ không trả ngay bằng tiền mặt, và trong quá trình bán trả góp đó, doanh nghiệp chưa thu được tiền mặt mà chỉ nhận một số khoản nợ sẽ thu. Sự khôn ngoan thông thường đòi hỏi doanh nghiệp lúc nào cũng có một khoản tiền mặt, hình thức phổ quát của sức mua, để dùng trong những trường hợp đột xuất và những nhu cầu không thể dự kiến trước được, hoặc những cơ hội bất ngờ xảy ra. Nếu quản lý khôn ngoan thì số dư tiền mặt dành cho những nhu cầu có thể dự kiến được nên dùng để đầu tư vào những loại chứng khoán có thể sinh lợi, đồng thời có thể nhanh chóng chuyển thành tiền mặt như trái phiếu của chính phủ chẳng hạn.

Việc duy trì sản xuất đòi hỏi doanh nghiệp phải chi thêm tiền để mua thêm nhà máy, đất đai và thiết bị mơí. Nhu cầu hàng năm để mua những thứ đó cũng gần bằng với phí tổn hàng năm của doanh nghiệp. Những công ty công nghiệp trung bình của Hoa Kỳ có những khoản đầu tư ròng về nhà máy, đất đai và thiết bị bằng khoảng một nữa giá mua những thứ đó trong sổ kế toán. Một hạng mục mới được thêm vào và một số hạng mục cũ bị bỏ đi, một nhu cầu tiếp tục về vốn được duy trì khoản đầu tư ròng tăng lên.

Nguồn vốn

Ban quản trị doanh nghiệp thường có 3 nguồn vốn hoạt động: (1) nợ ngắn hạn, (2) nợ dài hạn, (3) vốn của chủ, tức là vốn đầu tư và lợi tức kinh doanh.

Trong những món nợ ngắn hạn, phần lớn nhất thường là những món nợ phải trả do mua hàng của người cung cấp. Tất cả doanh nghiệp ngày nay đề bán hàng trả góp nên họ cũng được mua hàng trả góp. Số hàng trả góp là một trong những nguồn vốn ngắn hạn để hoạt động. Hầu hết các công ty công nghiệp đều có những món nợ như vậy. Ngoài ra có thể vay những món nợ ngắn hạn khác từ các định chế tài chính như ngân hàng thương mại và các công ty tài chính. Nhiều doanh nghiệp đã sử dụng những phương pháp trước đây chỉ do các định chế tài chính sử dụng là phát hành thương phiếu (commercial paper) để huy động vốn ngắn hạn. Những thương phiếu này thực tế là những lệnh phiếu (promissory note) có thời hạn chín tháng hoặc ngắn hơn, thường là rẻ và linh hoạt hơn là vay tiền của ngân hàng nhưng không phải là không nguy hiểm. Việc quá ỷ lại vào kiểu vay mượn này có thể thấy rõ trong việc sáp nhập 2 công ty đường sắt là Pennsylvania và New York Central Railroad lại với nhau thành Penn Central Railroad. Cái kiểu vay mượn dễ dãi này đã mau chóng dẫn tời phá sản, một trong những cuộc phá sản được coi là cổ điển trong giới kinh doanh Mỹ. Bản thân việc sáp nhật 2 công ty đường sắt lại làm một đã tạo ra nhiều vấn đề thực tế là to lớn, những vấn đề đó ngày càng trở nên tệ hại do quá ỷ lại không ngừng bán ra những thương phiếu với hy vọng là người mua sẽ mua thêm thương phiếu mới trước khi những thương phiếu cũ tới hạn thanh toán. Và khi người mua không chịu mua tiếp thì công ty lập tức phá sản vì không còn khả năng chi trả những món nợ đã quá hạn của mình nữa. Công ty đã phá sản trong khi còn nắm trong tay một khối lượng tài sản khổng lồ, đặc biệt là bất động sản. Họ đã phá sản chỉ vì thiếu tiền mặt để thanh toán những phiếu nợ của mình.

Trong những năm 50 và 60, người ta đã dạy cho sinh viên theo học môn phân tích về chứng khoán rằng tỷ lệ vốn trên nợ (current rates, còn gọi là tỷ lệ thanh khoản) của một công ty không được dưới 2:1, hoặc là 200%. Mức thanh khoản đó đảm bảo cho công ty khả năng dồi dào để thanh toán mọi món nợ ngắn hạn cho mình ngay cả khi công ty còn chưa thu được tiền từ những nguồn mắc nợ hoặc khách hàng của mình. Nhung hiện nay, tỷ lệ vốn trên nợ của những công ty công nhiệp điển hình ở Mỹ chỉ còn 133% (800.872 triệu US$/602.057 triệu US$ vào cuối quý 4 năm 1990). Tỷ lệ những năm 1982 và 1985 là 168% và 152%.

Có một số lý do khiến cho biên độ an toàn náy cứ thu hẹp dần. Thứ nhất là những công ty hiện đại ngày nay thích dựa vào nguồn vốn ngắn hạn và mạo hiểm này hơn các bậc tiền bối của họ bở vì họ ít lệ thuộc vào các ngân hàng trong việc cung ứng nhựng nhu cầu về vốn lưu động. Thứ hai, đáng ngại hơn, là nhiều công ty đã vay nhiều món nợ lớn và dài hạn trong đợt vay tiền ồ ạt để mua lại các công ty (leverage buy out) trong những năm 80. Đối với một số trong những công ty này, số tiền mặt dùng làm vốn lưu động rất thưa thớt vì họ phải chi một phần lớn cho việc trả nợ. một lý do nữa, có thể là chưa được phổ biến nhưng đang có chiều hướng phát triển, đó là do việc áp dụng hệ thống kiểm soát lưu kho (Inventory control system) của Nhật Bản, gọi là J.I.T (Just in time). Nhình những bản tổng kết tài sản của các công ty công nghiệp điển hình của Hoa Kỳ, người ta thấy rằng hàng lưu kho chiếm phần lớn nhất của tài sản lưu động. Và đó là là phần khó chuyển thành tiền mặt nhất trong tài sản lưu động. Nhiều công ty không tích trữ nhiều hàng tồn kho mà dựa chủ yếu vào sự giao hàng nhanh chóng của người giao hàng khi hô đã cạn hàng. Cách làm này tránh để kẹt một số lớn tiền trong tài sản tương đối khó chuyển thành tiền mặt. Phương pháp lưu kho này có thể có hiệu quả nhưng nó ít dựa vào sự cộng tác chặt chẽ giữa người cung cấp và người sử dụng. ở Nhật Bản, mối quan hệ này đã được thiết lập và tồn tại lâu đời và thường được cũng cố bởi việc 2 bên cùng có cổ phần trong công ty của nhau. Trong trường hợp suy thoái, các công ty dễ xoay sở linh động hơn. ở Hoa Kỳ, những quan hệ đó chưa được chặt chẽ. Trong những lúc tình hình tài chính khó khăn, các công ty chế biến còn được giao hàng ngay lập tức nhưng lại thiếu tiền mặt để thanh toán thì người cung cấp hàng cho họ thường không sẵn sàng cho họ trả chậm như mọi khi.

Chiều hướng cứ hạ thấp dần tỷ lệ thanh khoản của các công ty là điều đáng lo ngại với những nhà phân tích theo khuynh hướng bảu thủ. Một số công ty đã một thời nổi tiếng như Federated Department Stores đã bị dồn tới chỗ phá sản chủ yếu cũng vì thiếu tiền mặt. Đặt quyền kinh doanh của họ còn rất lớn nhưng họ lại không vượt qua được sự giảm sút tạm thời trong kinh doanh như trước kia nữa. Những người vận tải hàng hóa bắt đầu đòi phải thanh toán ngay khi giao hàng và khi điều đó xảy ra thì việc kinh doanh tự nó giảm sút dần.

Sự cân đối nhu cầu về vốn hoạt động có thể đạt được trong một thời gian dài. Số vốn hoạt động đó có thể là những khoản vay dài hạn hoặc là vốn cổ phần. Những khoản vay dài hạn có thể tìm ở các ngân hàng hoặc các định chế tài chính khác, nhưng những khoản vay thực sự dài hạn, thí dụ từ 15-20 năm, đã bắt đầu hiếm hoi. Khi người cho vay là một người đầu tư tư nhân hoặc một định chế đầu tư không phải ngân hàng, một quỹ hưu bổng (pension fund), một công ty bảo hiểm hoặc một công ty đầu tư chẳng hạn thì khoản vay đó có thể là một trái phiếu có thể chuyển nhượng (negotiable bond) với thời hạn hoàn vốn kéo dài tới 20 năm hoặc lâu hơn nữa. Việc các donh nghiệp vay mượn tăng lên một cách đáng kể như vậy có liên quan đến tình hình thu hút vốn cổ phần trong những năm 70, có thể là vì trong phần lớn thời gian đó thị trường chứng khoán không đặc biệt hấp dẫn đối với những nhà đầu tư. Ví dụ như công ty IBM không bao giớ vay mượn trên thị trường nợ công cộng cho tới lúc họ bán ra một tỷ US$ trái khoán công ty trong năm 1979.

Chiếu hướng vay những món nợ dài hạn đã phát triển trong những năm 1980. Trước hết, đó là sự tăng trưởng của những khoản vay có liên quan đến việc mua lại tài sản các công ty, đôi khi do ban quản trị của một công ty vay để thủ đắc một công ty khác hoặc đôi khi lại do ban quản trị một công ty vay nhằm đối phó với một công ty thôn tính từ bên ngoài. Thứ hai là do có quan niệm cho rằng việc vay mượn thêm có thể đem lại nhiều lợi nhuận hơn với một sự rủi ro hạn chế. Nói chung, vốn cổ phần của các công ty đã giảm bớt 460 tỷ US$ trong những năm 1980. Mặc dù một phần trong đó là do các công ty có kế hoạch dùng lợi nhuận hoặc lợi nhuận giữ lại để mua lại cổ phiếu, nhưng phần lớn là do vay vốn để hoạt động, chủ yếu là do phát hành những trái phiếu kém giá trị.

Chính sách tài chính

Vấn đề chủ yếu trong quản lý tài chính một công ty là tính xem cần phải có bao nhiêu vốn để hoạt động và tìm ra số vốn đó bằng cách nào, vay loại nợ ngắn hạn nào, phát hành loại chứng khoán dài hạn nào. Hơn nữa, còn phải quyết định xem sẽ giữ một tỷ lệ như thế nào giữa vốn và nợ. Chính sách về tài chính của hội đồng quản trị có ảnh hưởng đến quyền lợi của cổ đông, nhưng cổ đông chẳng có cách nào để đối phó hơn là bán những cổ phiếu của mình đi nếu họ không đồng ý với chính sách của ban giám đốc công ty. Có nhiều nợ thì có nhiều rủi ro nhưng đồng thời cũng có nhiều quyền kiểm soát và nhiều quyền thu nhập. Nếu có nhiều vốn cổ phần thì quyền kiểm soát và thu nhập của ban giám đốc sẽ giảm đi nhưng đồng thời cũng ít rủi ro hơn.

Nhưng tới một thời điểm nào đó thì tỷ lệ giữa nợ và vốn trở nên quá nguy hiểm để có thể thanh minh cho việc vay thêm nợ trong những ngành công nghiệp phát triển một cách ổn định thì phần nợ trong vốn hoạt động có thể tương đối cao. Các ngành ngân hàng thương mại và các tổ chức tiết kiệm có lúc được coi là ổn định. Công việc kinh doanh của họ có lời nhưng không đặc biệt năng động - tiền ký gởi với lãi suất thấp hơn lãi suất cho vay và người cho vay hưởng lợi từ khoản chênh lệch ấy. Chừng nào mà người cho vay còn trả nợ một cách sòng phẳng thì những định chế này có thể triển khai thêm tài sản để kiếm thêm lợi nhuận. Tiền vốn hoạt động của họ phải đi vay thêm thì mới mở rộng diện cho vay được. Nhưng khi con nợ thuộc thế giới thứ 3 không thanh toán nợ đúng hạn thì nhiều vấn đề đã phát sinh, bất động sản ở Mỹ được dùng để thế chấp cho những món vay đó đã đột ngột mất giá, những khoản đầu tư vào trái phiếu vứt đi và một cuộc suy thoái đẩy bao nhiêu định chế ở trong nước tới chỗ mất khả năng chi trả hoặc bắt buộc phải sáp nhập với công ty khác.

Tóm lại, ban giám đốc doanh nghiệp cần phải quyết định (1) cầnbao nhiêu vốn để đầu tư vào tài sản để hoạt động có kết quả; (2) tìm nguồn vốn đó ở đâu; và (3) chính sách huy động từ trong nội bộ công ty. Những quyết định này bao gồm những khái niệm về rủi ro, lợi tức và quyền kiểm soát một công ty. Mặc dù trên lý thuyết thì ban lãnh đạo công ty và những người chủ của nó, tức là các cổ đông, cùng nhau quyết định, nhưng trong thực tế, chỉ có ban lãnh đạo quyết định tất cả. Thông thường thì cổ đông chỉ liên quan một cách thực tế trong trường hợp thất bại. Sau đây là những loại chứng khoán mà ban lãnh đạo một công ty có thể lựa chọn để triển khai phát triển doanh nghiệp.

3. Cổ phiếu thường

Tính chất

Tất cả các công ty đều phát hành cổ phiếu thường (common stock). Đó là chứng khoán mà người ta phát hành đầu tiên và thu hồi cuối cùng. Cổ phiếu thường có quyền sở hữu chủ yếu đối với một công ty và có quyền kiểm soát lớn nhất đối với ban lãnh đạo của công ty đó. Đó là quyền thụ hưởng lợi tức sau cùng, sau tất cả các loại chứng khoán khác. Cũng tương tự như vậy, khi một công ty giải thể thì người có cổ phiếu thường là người sau cùng được chia tài sản. Khi một công ty bị buộc phải phá sản, người giữ những chứng khoán cao hơn, như trái phiếu chẳn hạn, có quyền ưu tiên được chia những tài sản còn lại của công ty. Thật vậy, nếu những người cho vay này (nhựng người giữ trái phiếu) được trả lại không tới 100 xu cho một đô la bỏ ra thì người có cổ phiếu thường hầu hết là không còn gì, may ra thì được một số cổ phiếu nào đó của các công ty được một người kế tục nào đó tổ chức lại.

Mệnh giá

Mỗi cổ phiếu thường có thể có một mệnh giá (par, face hoặc stated value), nhưng ngày nay mệnh giá chỉ đơn thuần là một công cụ kế toán, chẳng có giá trị thực tế nào đối với người đầu tư cả. Trước đây, người ta giả thiết tài sản của công ty là một loại tài sản ủy thác (trust fund) được ban giám đốc công ty gìn giữ, mà cổ phiếu là sự thể hiện tài sản ấy. Bây giờ hoàn toàn không phải như vậy. Bây giờ người ta đề ra mệnh giá một cách rất độc đoán, chẳng hạn như 10 xu, 1 đô la hoặc thậm chí chẳng có mệnh giá (no par).

Giá trị kế toán

Người ta còn dùng khái niệm giá trị kế toán (book value) của một cổ phần trong tính toán. Giá trị kế toán của mỗi cổ phiếu được định nghĩa là một giá trị đã được xác định đằng sau mỗi cổ phần. Người ta có thể tìm ra giá trị đã định đó bằng cách cộng ba tài khoản cổ đông thường (common shareholder) trong bảng tổng kết tài sản, đó là những tài khoản mệnh giá, vốn thặng dư (capital surplus) và lợi nhuận giữ lại (retained earning), trừ đi bất cứ "tài sản vô hình" (intangible assets) nào rồi đem chia cho số cổ phần đang lưu hành (trong bảng tổng kết tài sản, mệnh giá và vốn dư thừa thường ghi chung vào một mục – "vốn cổ phần và vốn khác").

ý nghĩa của giá trị kế toán còn là vấn đề tranh cãi. Một mặt, những tài sản của công ty được ghi trong bảng tổng kết tài sản là những tài sản được tính theo giá vốn đã được khấu hao. Không có cách nào để biết được rằng chi phí thay thế những tài sản đó sẽ là bao nhiêu hoặc nếu đem bán thì những tài sản đó đáng giá bao nhiêu. Nếu giá trị tài sản của công ty không được biết một cách chính xác thì không có cách nào biết được "giá trị kế toán" của nó là bao nhiêu. Mặc khác, hầu hết các doanh nghiệp đều tính chuyện kinh doanh lâu dài, vô thời hạn. Người đầu tư chẳng biết bao giớ có thể chuyển giá trị kế toán của cổ phần của mình thành tiền mặt, mặc dù người đó có thể được biết có những tài sản đáng kể đằng sau mỗi cổ phần của mình. Tất nhiên là có những doanh nghiệp đã tự ý giải thể và trong những trường hợp như vậy, người đầu tư nào đã mua cổ phiếu theo giá thị trường thấp hơn giá trị kế toán của nó có thể có một món lợi nhuận đáng kể, vì cho rằng tài sản được bán với giá gần hoặc cao hơn giá trị kế toán của nó. Một số nhà phân tích chứng khoán dùng giá trị kế toán làm một trong những trắc nghiệp để xác định giá trị đầu tư của một chứng khoán. Giá trị kế toán của mỗi cổ phần của một công ty có thể có một ý nghĩa nào đó, hoặc là đối với một người đầu cơ nào cho rằng có một đôi kẻ mưu toan thôn tính nào đó có thể phát hiện rằng có thể mua công ty này theo giá thị trường thấp hơn giá trị thanh lý của nó. Nhưng tốt hơn cả là nên khuyên những người đầu tư tập trung nghiên cứu kỹ những nhân tố sau đây: lợi tức của doanh nghiệp tính trên cổ phần (earning per share), chính sách phân phối lợi tức cổ phần của doanh nghiệp, hoặc khả năng thanh toán của doanh nghiệp đó, nếu muốn cho quyết định đầu tư của mình có cơ sở hợp lý.

Phân loại cổ phiếu thường

Người đầu tư thỉnh thoảng gặp phải việc phân loại cổ phiếu thường, thường là loại A và loại B. Sự phân biệt giữa 2 loại này thường là về quyền bầu cử trong công ty nhưng trong việc phân loại này người ta cũng có tiêu chuẩn thống nhất và cứ mỗi đợt phát hành cổ phiếu lại phải xem xét một cách riêng rẻ.

Chúng ta lấy ví dụ công ty Ford Motor có 470.980.835 cổ phiếu thường đang lưu hành. Khoản 35.400.000 trong số đó được xếp loại B, thuộc quyền sở hữu của những nhà quản trị cao cấp, những người trong hội đồng quản trị và những thành viên trong gia đình Ford. Những cổ phiếu loại B này không có bán trên thị trường cho công chúng. Khía cạnh quan trọng trong số cổ phiếu này là nó kiểm soát 40% quyền đại diện bầu cử trong công ty, mặc dù chỉ chiếm có 9% cổ phiếu thường đang lưu hành. Do đó, người ta không ngạc nhiên khi thấy những người trong gia đình Ford luôn luôn được bầu vào các vị trí lãnh đạo và kiểm soát của công ty vì những lý do vượt ra ngoài phạm vi tình cảm.

Một thí dụ khác là công ty Adolph Coors, một công ty rượu bia hàng đầu mà cổ phiếu được đem bán ở thị trường chứng khoán NASDAQ. Gia đình Coors giữ 1.260.000 cổ phiếu loại A (có quyền bỏ phiếu) và vào khoảng 54% của 36.144.677 cổ phiếu loại B mà người đầu tư có thể mua được. Do đó, gia đình Coors kiểm soát tuyệt đối quyền bầu cử của công ty, nhưng đồng thời cũng huy động được một số lớn vốn thông qua việc bán cho công chúng cổ phiếu loại B của mình.

Trường hợp sau đây của General Motor (GM) là trường hợp duy nhất xảy ra. Công ty này đã mua lại Electronic Data System năm 1984 và Hughes Aircroft năm 1985. Thay vì phát hành thêmnhững cổ phiếu thường, thì công ty này lại tạo ra 2 loại cổ phiếu mới, loại E và loại H,loại E cho công ty trước, loại H cho công ty sau. Mặc dù cả 2 loại đều nằm trong số những cổ phiếu thường đang lưu hành của công ty nhưng việc thực hiện và lãi suất của mỗi loại được gắn liền với từng bộ phận mới được tạo ra từ việc mua lại này. Mỗi loại có quyền bầu cử riêng và có cách tính lợi nhuận riêng. Giá của nó trong thời gian 52 tuần kết thúc ngày 4 tháng 10 năm 1991 như sau: GM (cổ phần thường) 44 3/8 – 30 3/8; lợi tức cổ phần hàng năm là 0,64 đô la, GMH 21 – 16 1/4; lợi tức cổ phần hàng năm là 0,72 đô la.

Bảng sau đây cung cấp cho chúng ta sự so sánh giữa mệnh giá, giá kế toán và giá thị trường của một số cổ phiếu thường của một vài công ty hàng đầu Hoa Kỳ

Công ty

Mệnh giá

Giá kế toán

Giá thị trường

AT&T

1,00 đô la

14,95 đô la

44 1/8 - 29

McDonald’s

không có

12,90 đô la

38 1/2 - 25

Du Pont

0,60 đô la

25,45 đô la

48 5/8 - 31 3/8

Exxon

không có

28,05 đô la

61 3/8 - 46 3/4

GM

1 2/3 đô la

48,30 đô la

50 1/4 - 30 3/8

IBM

1 1/4 đô la

74,96 đô la

139 3/4 - 96 1/4

Quan niệm "một cổ phần - một phiếu bầu" có thể sẽ không tồn tại lâu dài mặc dù nó nhằm bảo vệ quyền lợi của những cổ đông hiện có nhưng hoàn cảnh ra đời đã thay đổi. Vả lại, còn vấn đề quyền lựa chọn của người đâu tư và quyền kiểm soát của ban giám đốc công ty nữa. Không có nhà đầu tư nào bắt buộc phải mua những cổ phần không có quyền bầu cử. Những công ty nào mới thành lập mà có ý định bán một số lượng hạn chế cổ phần không có quyền bầu cử nay có thể sẽ quyết định không bán cổ phần ra ngoài nữa để tránh những sự hạn chế của SEC và những hạn chế nữa. Hiện nay còn tương đối ít cổ phần không có quyền bầu cử, và trừ khi người ta dự tính có những đợt mua lớn, trong phần lớn trường hợp, người đầu tư sẽ tính toán cân nhắc những nhân tố khác chứ không căn cứ vào quyền bầu cử khi đưa ra quyết định đầu tư của mình.

Chia nhỏ cổ phiếu

Việc chia nhỏ cổ phiếu là việc công ty chia số cổ phiếu hiện có ra nhiều cổ phiếu nhỏ hơn theo một tỷ lệ nào đó. Thông thường thì lý do để chia nhỏ như vậy là để cho giá cổ phiếu hạ xuống và diện sở hữu được mở rộng ra. Một lý do khác là có thể làm cho doanh nghiệp có nhiều cổ phiếu hơn để có đủ tiêu chuẩn được yết giá tại một thị trường chứng khoán nào đó.

Cũng có trường hợp người ta làm ngược lại tức là giảm bớt số cổ phiếu thay vì tăng lên. Thông thường đó là nhắm tăng giá cổ phiếu lên. Một số thị trường không muốn niêm yết những cổ phiếu có giá thấp kinh niên vì họ cho rằng làm như vậy sẽ khuyến khích việc mua cổ phiếu "không lành mạnh", hoặc là những tay đầu cơ muốn chiếm đoạt một số lượng lớn cổ phiếu với giá tương đối rẻ hoặc những tay tập tễnh đầu tư có vài trăm đô la mà muốn làm giàu trong một đêm.

Chính sách lợi tức

Lợi tức trả cho cổ đông đóng một vai trò quan trọng trong việc quyết định của nhà đầu tư. Chính sách chi trả lợi tức của một doanh nghiệp tùy thuộc vào nhiều nhân tố: khả năng tiền mặt, triển vọng tăng trưởng, lợi nhuận ổn định, nhu cầu về vốn và uy tín của công ty. Nói chung là những công ty lâu đời hơn, trưởng thành hơn, thường tỏ ra rộng rãi hơn trong việc phân phối lợi tức cho cổ đông. Còn những công ty trẻ, mới ra đời thì trả lợi tức ít hơn để giành phần lớn lợi nhuận thu được cho việc tái đầu tư phát triển doanh nghiệp.

Lợi tức cổ phần là một nhân tố quan trọng nhưng không phải là duy nhất. Một công ty trả lợi tức khiêm tốn nhưng cứ đều đều tăng lên có thể được ưa chuộng hơn là một công ty tánh khí thất thường, lâu lâu lại trả thêm một món tiền lớn. Nhiều công ty như phần lớn những công ty phục vụ công ích, lấy một nửa hoặc hơn thu nhập ròng để trả lợi tức cho cổ đông, thường là không mấy tăng trưởng. Mặc khác, có một số công ty trả lợi tức cổ phần ít đến nỗi rất ít người mua cổ phiếu của họ trừ phi có một lý do nào khác buộc họ phải làm như vậy. Chúng ta hãy xem như McDonald’s Corporation, công ty có một hệ thống tiệm ăn ở khắp thế giới: lợi tức cổ phần hàng năm là 0,37 đô la cho một cổ phần 35 đô la (10/91). Tuy nhiên nếu một người nào đó mua 1000 cổ phiếu với giá 2500 đô la năm 1965, qua nhiều đợt chia nhỏ và tái đầu tư, những cổ phiếu này đã tăng lên tới 18.590 cổ phiếu trị giá 600.000 đô la vào ngày 30/6/1991. Nói đơn giản là người đầu tư không thể nào bắt cá 2 tay, một là công ty trả lợi tức đều đặn, hoặc là công ty đang ăn nên làm ra. Có thể nhận được cả 2 thứ đó mỗi thứ một ít từ một công ty, nhưng để nhận được dồi dào là điều không thực tế.

Trả lợi tức bằng cổ phiếu mới

Các công ty có thể trả lợi tức cho cổ đông bằng những cổ phiếu mới bổ sung thay vì bằng tiền vì các công ty thường trích tiền lãi hàng năm để trả lợi tức cho cổ đông, nhưng cũng có những công ty là ăn không có lãi (thậm chí còn lỗ) mà vẫn trả một phần lợi tức cho cổ đông để giữ uy tín cho công ty. Tuy nhiên, cách làm này chỉ mang tính chất tạm thời.

Chuyển nhượng cổ phiếu

Chứng nhận cổ phiếu (stock certificate) là giấy của công ty chứng nhận số cổ phần sở hữu của từng cổ đông. Những giấy chứng nhận này có thể phát hành với bất cứ số nguyên nào và được coi là bằng chứng về quyền sở hữu cổ phần. ở Mỹ, tất cả cổ phiếu đều được đăng ký, nghĩa là tên của người sở hữu được in lên cổ phiếu và được ghi lại tại một đại lý chuyển nhượng (transfer agent) do công ty phát hành thuê.

Khi cố phiếu được mua xong, đại lý này sẽ ghi lại sự chuyển nhượng quyền sở hữu đó vào ngày thanh toán và giao hàng (settlement day) của thị trường chứng khoán. Thông thường, điều đó xảy ra 5 ngày sau ngày mua. Đại lý chuyển nhượng, thường là một ngân hàng thương mại mà có khi cũng là chính công ty phát hành cổ phiếu, sẽ hủy bỏ chứng nhận cũ do người bán giao lại và làm một giấy chứng nhận mới mang tên người mua. Sự chuyển nhượng này được xác định bởi một "người giữ số sách" (registrar). Đó là một ngân hàng khác, có trách nhiệm kiểm tra ngân hàng này có hủy bỏ cổ phiếu cũ khi phát hành cổ phiếu mới hay không. Việc kiểm tra này là để bảo đảm rằng công ty không phát hành thêm cổ phần mới ngoài số đang lưu hành. Theo thông lệ, thì sau đó vài tuần, người mua nhận được giấng nhận mới. Phí chuyển nhượng do công ty phát hành đài thọ.

Trong thực tế thì không cần phải có giấy chứng nhận ngoại trừ lý do là những người đầu tư ở Mỹ rất thích nó. Thị truờng chứng khoán Tokyo đã lấy việc nhập vào máy tính để thay cho giấy chứng nhận đó. Ngân khố Hoa Kỳ trong nhiều năm qua cũng không còn in những trái phiếu của chính phủ và đã ngưng phát hành tín phiếu kho bạc trung hạn và dài hạn kể từ tháng 6/1986.

4. Cổ phiếu để sau mua lại

Một người đầu tư bình thường không quan tâm mấy đến loại để sau mua lại (treasury stock) này. Đây là loại cổ phiếu lúc phát hành cho công chúng mua, nhưng sau đó công ty lại mua lại, thường là mua trong thị trường tự do mà cũng có khi công khai đề nghị cho công ty mua lại. Loại cổ phiếu này không có quyền bầu cử, không được hưởng lợi tức mà cũng không được dùng để tính lợi nhuận doanh nghiệp theo cổ phần. Doanh nghiệp có thể sử dụng loại cổ phiếu này trong kế hoạch chia lợi tức bằng cổ phần, bán lại cho công chúng hoặc dùng như một phương tiện để mua lại tài sản của một doanh nghiệp khác thông qua một đề nghị trao đổi cổ phiếu giữa 2 công ty. Bằng mánh khóe tung ra một lượng lờn cổ phần để sau mua lại, ban lãnh đạo công ty càng nắm chắc vốn cổ đông bởi những loại cổ phiếu này không có quyền bỏ phiếu chống lại họ.

Giá trị đầu tư

Trong nhiều năm trước đây, người ta đã tranh luận khá sôi nổi về vấn đề mua cổ phiếu thường có phải là đầu tư không. ý kiến thịnh hành lúc bấy giờ cho rằng chỉ có trái phiếu mới đáng được gọi là một khoản đầu tư bởi vì trái phiếu đảm bảo hoàn lại vốn. Cổ phiếu thì không như vậy. Rủi ro vốn trong việc mua cổ phiếu làm cho nó dường như có tính chất đầu cơ ở mức độ nào đó. Những luật lệ về hợp đồng ủy thác và những hình thức thụ thác khác nhau làm cho các định chế gặp nhiều khó khăn trong việc mua cổ phiếu và đặt ra nhiều trách nhiệm cho người thụ thác trong trường hợp một cuộc đầu tư như vậy làm cho ít ai muốn mạo hiểm mà nhận lấy hậu quả sau này.

Nhưng thường thì luật lệ lạc hậu hơn thực tế. Luật lệ đặt ra theo những tiền lệ có trước nên khó điều chỉnh với những sự phát triển và kiến thức mới. Người đầu tư đặt niềm tin vào trái phiếu mà không biết đến thực tế về giá trị - thời gian (time-value) của tiền tệ. Nói riêng trong những thời kỳ lạm phát, thường xảy ra ở nước ta, vốn đầu tư vào trái phiếu mà người ta cứ tưởng là an toàn khi hoàn lại đã mất rất nhiều sức mua so với 10 hoặc 20 năm trước. Mặt khác người mua cổ phiếu có vẻ mạo hiểm hơn, thường tính toán đầu tư trên một chừng mực có thể bù đắp được sự sụt giảm sức mua của đồng Đô la.

Do đó, cũng thích đáng để chúng ta thảo luận sự khác nhau giữa đầu tư (invest) và đầu cơ (speculation). Đầu tư hiểu theo nghĩa tổng quát là bỏ ra một số tiền với dự tính sẽ thu lại một số tiền lớn hơn số tiền đã bỏ ra. Nếu hiểu theo nghĩa đó thì đầu cơ cũng đơn thuần là một sự đầu tư trong đó số tiền nhận lại có thể rất khác so với dự tính. Nếu hai việc này được coi như hai hình thức riêng biệt của việc bỏ tiền ra để kiếm một số tiền lời thì sự khác nhau chỉ là về mức độ, chứ không có một đường ranh giới phân biệt rõ rệt. Một số người còn lạm dụng từ "đầu tư" để chỉ việc mua một cái gì đó đáng kể, một cách làm thông dụng của các cơ quan quảng cáo để thanh minh cho việc chi tiêu. Thí dụ, Người ta nghe nói một người nào đó "đầu tư" vào một chiếc xe mới hoặc một hệ thống Stereo chẳng hạn. Xét về bất cứ tiêu chuẩn nào thì đó cũng không phải là một sự đầu tư thực sự bởi vì cái lợi nhuận duy nhất nhận được chỉ thuần túy về tâm lý mà thôi. Nhiều khi, do lạm phát phi mã, một tài sản vật chất nào đó có thể làm tăng thêm giá trị, không phải vì khan hiếm, mà vì chi phí thay thế tăng nhanh hơn. Trong những trường hợp như vậy, người mua có thể có được một món tiền lời nào đó, nhưng thường thì đó chỉ là chuyện ngẫu nhiên đã mua tài sản đó trước tiên mà thôi.

Đầu tư và đầu cơ

Đầu tư khác với đầu cơ ở chổ nào? Khó nói cho thật chính xác. Thông thường trong giới tài chính, người ta cho rằng đầu tư thì phải quan tâm trước tiên đến sự bảo toàn vốn và người đầu tư tìm một tỉ lệ lãi cao nhất, tương xứng với sự quan tâm ấy. Còn người đầu cơ thì quan tâm nhiều hơn đến món lời có thể kiếm được và đặt đồngvốn trong thế mạo hiểm hơn với mong muốn kiếm lời nhiều hơn. Nhưng mạo hiểm đến mức nào và để được lời đến mức nào thì đáng phải làm? Mỗi người đầu tư phải tự lựa chọn lấy mức độ của mình, đối với người này thì có thể là đầu tư nhưng đối với người khác có thể là đầu cơ rồi. Không ai có thể nói một cổ phiếu có thể lên giá hay xuống giá nhiều hơn trái phiếu là bao nhiêu.

Nếu tính đến tỉ lệ lãi "thực tế" (tức là đã được điều chỉnh mức lạm phát), thì rõ ràng cổ phiếu về lâu về dài không những là một sự đầu tư đúng đắn mà thực tế là sự lựa chọn duy nhất trong một số tình huống. Nếu tính về mặt đầu tư thuận tiện, dễ chuyển thành tiền mặt, chi phí giao dịch thấp và được pháp luật bảo vệ thì cổ phiếu thường là không ai bằng. Người đầu tư nào còn thấy cổ phiếu thường chưa hấp dẫn, vì có sự mạo hiểm tiềm tàng trong đó, sau cùng sẽ sung sướng hơn khi thấy đồng tiền của mình nằm trong tài khoản ngân hàng có đảm bảo của ngân hàng liên bang.

Đầu tư vào cổ phiếu thường thật dễ dàng. Việc kinh doanh mua bán cổ phiếu cạnh tranh rất mạnh và có rất nhiều người mua bán/môi giới tích cực đi tìm người đầu tư. Đến cuối năm 1988, đã có 6.795 văn phòng mua bán cổ phiếu của những hãng là thành viên của NYSE trên toàn nước Mỹ và một số nhiều hơn nữa người thuộc các hãng là thành viên của riêng thị trường NASDAQ mà thôi. Còn nữa, theo những tài liệu của NYSE, còn có 82.919 người môi giới có đăng ký hoạt động toàn phần thời gian để phục vụ khách hàng. Ngày nay người mua có thể đặt mua tại các chi nhánh ngân hàng bởi vì nhiều ngân hàng đã có chi nhánh mua bán chứng khoán. Sự xuất hiện của các hãng môi giới chiếc khấu làm cho việc mua bán cổ phiếu càng rẻ hơn nữa. Việc mua bán này được pháp luật bảo vệ chặt chẽ. Cổ phiếu được mua bán công khai, người mua được thông báo đầy đủ về tình hình tài chính của công ty phát hành cổ phiếu và việc mua bán cổ phiếu của họ. ở Hoa Kỳ, luật bắt buộc các công ty phải công khai mọi dữ liệu tài chính cho công chúng biết và các thị trường chứng khoán Mỹ đã có tiếng trên khắp thế giới là làm ăn sòng phẳng và chính trực. Tuy có những vụ mua gian bán lận năm 1986, chưa có một thị trường ngoại quốc nào có uy tín như thị trường Mỹ. Trên thực tế, những vụ gian lận này cuối cùng làm cho uy tín của những thị trường này tăng lên chứ không giảm sút bởi vì những gian lận đã bị phát hiện, kẻ có tội đã bị trừng phạt và người ta đã đặt ra những quy định nghiệm ngặt hơn để răn đe những ai muốn chơi gian lận. Không có nước nào có một cơ quan chính phủ dày dạn kinh nghiệm, có đủ uy tín và thẩm quyền như ủy ban chứng khoán (SEC) của chính phủ Hoa Kỳ. Tính chất tự điều tiết của các thị trường chứng khoán Mỹ cũng là sự bảo vệ đối với người đầu tư. Rõ ràng, những mánh khóe cờ gian bạc lận có thể còn diễn ra, còn tiếp tục chừng nào người ta còn đưa những khoản tiền lớn, gợi lòng tham của bọn bất lương. Nhưng so với qui mô của thị trường chứng khoán nội địa của Mỹ thì đó là những con số không đáng kể.

5. Cổ phiếu ưu đãi

Tính chất

Đã gọi là ưu đãi (preferred) tất là phải có một cái gì đó hơn bình thường. Cổ phiếu ưu đãi (preferred stock) cũng là vốn cổ phần (equity) như cổ phiếu thường và người giữ cổ phiếu ưu đãi cũng không phải là người cho công ty vay tiền như như những người mua trái phiếu. Do đó, nếu công ty không có tiền trả lợi tức cho cổ phiếu ưu đãi hay cổ phiếu thường thì những cổ đông này không thể nhờ đến pháp luật để bênh vực được, về mặt này, quyền lợi của họ còn kém hơn cả những người mua trái phiếu hạng bét nữa. Tương tự như vậy, nếu công ty bị bắt buộc tuyên bố phá sản, khi những người có trái phiếu cũng không thu lại đủ vốn cho vay của họ thì người có cổ phiếu ưu đãi cũng không hơn gì người mua cổ phiếu thường bao nhiêu.

Cổ phiếu ưu đãi hơn cổ phiếu thường ở 2 điểm: một là về lợi tức, hai là quyền lợi khi thanh lý. Mặc dù người có cổ phiếu ưu đãi không có quyền hưởng lợi tức cổ phần nhưng họ được hưởng lãi trước khi chia lợi tức cho cổ phiếu thường. Khi một công ty giải thể thì người giữ cổ phiếu ưu đãi được chia phần tài sản của công ty trước những người giữ cổ phiếu thường nhưng rõ ràng là sau người có trái phiếu. Do đó, cổ phiếu ưu đãi cũng giống như một loại trái phiếu nhỏ mà không được sự bảo đảm của một trái phiếu, đồng thời lại không có tính hấp dẫn của một cổ phiếu thường, cứ tăng lên giá trị theo đà tăng trưởng của công ty. Cổ phiếu ưu đãi cũng có thể tăng giá, nhưng tăng trưởng, với ý nghĩa là một phần của vốn cổ phần đang tăng trưởng, thì không. Trừ khi được đổi thành cổ phiếu thường, hoặc hiếm hoi hơn, trở thành một thứ cổ phiếu "dự phần chia lãi" của công ty.

Mệnh giá

Mệnh giá của một cổ phiếu ưu đãi có thể có ý nghĩa hơn mệnh giá của cổ phiếu thường. Có một lúc, đó chính là số tiền nhận được lúc bán đầu tiên. Lợi tức của cổ phiếu ưu đãi. Cổ phiếu ưu đãi có lợi tức cố định theo mệnh giá, điều đó có nghĩa là nếu giá của nó trên thị trường tăng lên thì lợi tức lại sụt một cách tương đối và ngược lại. Lợi tức hay biến động như vậy đã gây khó khăn cho thị trường cổ phiếu ưu đãi vì người đầu tư không muốn mua một món hàng bị sụt giá mau lẹ như vậy trong một khoảng thời gian ngắn.

Lợi tức có thể điều chỉnh

Thị trường các loại chứng khoán có lợi tức cố định không ổn định đã đưa tới việc định ra một tỷ lệ lợi tức có thể điều chỉnh, cũng tương tự như những trái phiếu có lợi tức thả nổi mà chúng ta sẽ nghiên cứu sau này, cổ phiếu ưu đãi có mức lợi tức có thể điều chỉnh đặt ra một số công thức điều chỉnh lợi tức cổ phần theo từng thời kỳ. Điển hình định mức lợi tức của nó là 1% trên lãi suất của tín phiếu kho bạc ngắn hạn 3 tháng. Quan niệm này đem ra thực thi, đã tạo ra một thị trường tiền tệ gồm nhưn4 cổ phiếu ưu đãi mà thật sự là một công cụ ngắn hạn nhưng lại được miễn giảm thuế mà nhà nước vẫn dành cho các loại cổ phiếu. Các loại cổ phiếu ưu đãi có lợi tức điều chỉnh đã chiếm ưu thế trên thị trường cổ phiếu ưu đãi suốt những năm 1980.

Những tiện lợi về thuế

Có một thời, dư luận chung cho rằng cổ phiếu ưu đãi, vốn có nhiều rủi ro hơn trái phiếu, phải hưởng lợi tức cao hơn từ 1- 2% so với trái phiếu của cùng một công ty phát hành. Nhưng những quy định về thuế đã làm thay đổi giả định đó. Trừ một vài trường hợp ngoại lệ, lợi tức trên một cổ phần do một công ty trong nước phát hành cho một công ty khác trong nước mua được miễn thuế 70%, do đó, thuế suất thực tế mà công ty mua phải chịu là 10,2% trên những cổ phiếu ưu đãi (34% của 30% chịu thuế). Như vậy là tốt hơn rất nhiều so với thuế đánh vào các trái phiếu, do đó có điều có vẻ nghịch lý là cùng một công ty phát hành mà cổ phiếu ưu đãi có nhiều rủi ro hơn lại có mức lợi tức thấp hơn trái phiếu vốn an toàn hơn.

Thị trường mua bán những cổ phiếu ưu đãi chủ yếu là các doanh nghiệp chứ không phải là những người đầu tư tư nhân. Các công ty bảo hiểm hỏa hoạn và bảo hiểm tai nạn là những người mua nhiều nhất, nhưng những công ty tài chính và công nghiệp cũng không mua ít. Vì những người đầu tư tư nhân không được miễn giảm thuế như các công ty nên họ mua ít hơn, nhưng lợi tức tương đối khá và an toàn của cổ phiếu ưu đãi cũng hấp dẫn những cá nhân nào ít vốn, không thể tham gia thị trường trái phiếu do quy định của thị trường là phải mua tối thiểu một số lượng lớn trái phiếu nào đó mới được.

Quỹ thanh toán

Vì những cổ phiếu ưu đãi này không phải là trái phiếu nên chúng không có ngày đáo hạn. Nhưng thường cũng có các quỹ thanh toán (sinking funds) giống như để trả nợ vậy. Các doanh nghiệp phải để dành mỗi năm một số tiền để mua lại những cổ phiếu ưu đãi ấy, đúng với mệnh giá hoặc thêm một số tiền thưởng nhỏ. Thay vì lập một quỹ thanh toán, nhiều công ty lập ra một quỹ mua lại (purchase fund) để mua lại những cổ phiếu này trên thị trường tự do chứ không phải thông qua một điều khoản mua lại vốn là đặc điểm của quỹ thanh toán.

Quyền bỏ phiếu

Có sự không đồng nhất trong quan niệm về quyền bỏ phiếu của cổ phiếu ưu đãi. Tronh khi thông luật cho rằng cổ phiếu thường có quyền bỏ phiếu (trừ khi có những quy định công khai hạn chế) thì không có một ý định nào như vậy đối với cổ phiếu ưu đãi, người mua cần đọc kỹ những điều khoản trong lời chào hàng của công ty phát hành xem có nói gì đến quyền bỏ phiếu không. Trong những năm gần đây, cổ phiếu ưu đãi không được quyền bỏ phiếu, trừ trường hợp công ty không trả được lợi tức cổ phần hàng quý trong một thời hạn nhất định (thí dụ như 4 quý liên tiếp - tùy quy định). Khi cổ phiếu ưu đãi được chuyển thành cổ phiếu thường thì thường là nó có quyền bỏ phiếu theo những điều khoản về chuyển đổi.

6. Trái phiếu

Một trái phiếu (bond), là chứng từ về một món nợ do một người cho vay (người giữ trái phiếu) cho một công ty hoặc một người vay khác. Nó quy định phải hoàn lại một số tiền cụ thể vào một thời hạn nào đó, hoặc trước thời hạn đó phải trả lãi theo định kỳ cho món tiền vay đó. Những trái phiếu "không có phiếu lãi" (Zero coupon note) là trường hợp ngoại lệ không bắt buộc phải trả lãi. Để thực hiện những điều kiện vay, người vay (tức công ty phát hành trái phiếu) phải đưa ra một lời cam kết theo pht dưới hình thức khế ước ủy thác tài sản (trust indenture hoặc deed of trust) trong đó người thụ thác thường là một ngân hàng thương mại được chỉ định cho quyền lợi của người giữ trái phiếu. Nếu công ty phát hành trái phiếu không trả lãi theo định ký hoặc không thể hoàn vốn cho người có trái phiếu thì người thụ thác có quyền truy tố công ty đó ra trước pháp luật. Lời cam kết sẽ trả lãi và vốn ghi trong khế ước ủy thác tài sản cuối cùng đã cho thấy sự khác biệt giữa cổ phiếu và trái phiếu. Người giữ trái phiếu là chủ nợ còn người giữ cổ phiếu là người chủ sở hữu. Vốn cổ phần không có những ràng buộc về pháp lý hoặc nếu có thì rất ít và hạn. Mặc dù những người cầm trái phiếu không có quyền bỏ phiếu về những công việc của công ty và không được chia lợi nhuận ròng của công ty nhưng họ có quyền đòi thỏa mãn những quyền lợi hợp pháp của họ, thậm chí đi đến chỗ buộc công ty phải tuyên bố phá sản.

Định giá (denomination) của trái phiếu rất đa dạng, nhưng phổ biến nhất là trái phiếu có vốn vay (mệnh giá) 1.000 đôla. Kế đó là trái phiếu định giá 500 đôla hoặc 100 đô la. Thị trường trái phiếu công ty thường nêu ra một lô chẵn (round lot) là 100.000 đô la hoặc bội của nó. Người mua chủ yếu trái phiếu do các công ty phát hành vaaaaẫn là những định chế đầu tư mua mỗi lần một triệu đô la hay hơn là chuyện thường. Những tổ chức mua trái phiếu nhiều nhất là những tổ chức được miễn thuế, như những quỹ bảo trợ (foundation), quỹ hưu bổng (pension fund), quỹ cung vốn (endowment fund) hay những công ty bảo hiểm tài sản - tai nạn.

Trái phiếu được phát hành dưới bốn hình thức khác nhau: đăng ký toàn phần (fully registered), đăng ky vốn cho vay không mà thôi, trái phiếu vô danh ( tức là không đăng ký), và trái phiếu ghi sổ. ở Mỹ hầu hết trái phiếu của các công ty được phát hành dưới hình thức đăng ký toàn phần, mặc dù một số trái phiếu cũ còn có phiếu trả lãi (interest coupon). Trái phiếu được đăng ký toàn phần có ghi tên người sở hữu trên giấy chứng nhận và ghi lại trên sổ đại lý chuyển nhượng, y như cổ phiếu công ty đã được phát hành. Ngân phiếu trả lãi được gửi tới người chủ trái phiếu sáu tháng một lần, thường là vào ngày đầu tháng hoặc giữa tháng. Trái phiếu vô danh (bearer bond, trong tiến Anh có nghĩa là trái phiếu người cầm), như tên nó đã nói, không ghi tên người sở hữu. Người chủ trái phiếu muốn nhận lãi thì cắt phiếu trả lãi gắn liền với giấy chứng nhận rồi đưa cho người của công ty chịu trách nhiệm thanh toán. Những trái phiếu vô danh này phải giữ gìn cận thận vì nếu đánh mất hoặc bị đánh cắp thì thay thế vừa tốn kém vừa khó khăn. Hình thức này trước đây được sử dụng rộng rãi bởi Bộ ngân khố, các cơ quan của chính phủ cũng như những nhà chức trách địa phương Hoa Kỳ. Nay thì luật pháp liên bang cấp không cho phát hành chững chứng khoán vô danh nữa, tuy nhiên trên thị trường hãy còn hàng tỷ đô la chứng khoán vô danh lưu hành cho đến năm 2000. Còn loại trái phiếu chỉ ghi sổ vốn vay không thôi chỉ là một loại lai tạp giữa trái phiếu đăng ký toán phần và trái phiếu vô danh, có phiếu trả lãi mà cũng có tên của người sở hữu.

Sau cùng là loại trái phiếu ghi sổ, loại này chưa bao giờ có một giấy chứng nhận và chỉ được ghi trong máy tính mà thôi. Hình thức này được sử dụng rộng rãi trong trái phiếu đô thị và trái phiếu của chính phủ Hoa Kỳ. Trên thực tế, cho tới giữa năm 1986, toàn bộ trái phiếu của chính phủ Hoa Kỳ đều được phát hành dưới hình thức này. Trái phiếu của các công ty còn tương đối ít được phát hành dưới hình thức này nhưng rõ ràng đây là hình thức của tương lai.

Lãi suất

Lãi suất của một trái phiếu là một khoản tiền cố định mà công ty vay nợ (công ty phát hành trái phiếu) phải trả cho người cho vay chừng nào mà công ty còn khả năng trả. Tiền lãi này tùy thuộc vào nhiều yếu tố: tình hình tiền mặt của công ty, thời gian phải hoàn vốn, tình hình lãi suất hiện hành, điều khoản mua lại .... Trái phiếu có thể có thời hạn dưới 10 năm mà cũng có thể kéo dài đến 30 năm. Trong tình hình lãi suất bình thường, những trái phiếu dài hạn thường có lãi suất cao hơn những trái phiếu ngắn hạn.

Loại trái phiếu hạng ba A (AAA), tức là loại thượng hạng, có lãi suất thấp nhất so với các loại trái phiếu khác được phát hành trong cùng một thời gian. Lãi suất của những trái phiếu này doa động thất thường nhưng ít khi vượt quá 5% vào cuối những năm 1960. Sau đó vì lạm phát và chính sách thắt chặt tiền tệ của chính phủ bắt buộc phải tăng lãi suất dần dần lê tới 15% vào cuối những năm 1980. ít ai nghi ngờ gì về những khó khăn má các công ty phát hành trái phiếu phải đối phó trong tình hình như vậy.

Thời hạn hoàn vốn

Người đầu tư có nhiều lựa chọn về thời hạn hoàn vốn của trái phiếu. Nhựng trái phiếu mua ở thị trường thứ cấp dĩ nhiên là có đủ sẵn sàng với thời hạn hoàn vốn từ vài tháng tới gần 30 năm. ở thị trường sơ cấp, trái phiếu thường được chia làm 3 loại chính sau đây:

- Ngắn hạn: thời hạn kéo dài từ 1 đến 5 năm. Các tổ chức công nghiệp thường không phát hành trái phiếu trong thời hạn ngắn như vậy, chủ yếu họ nhờ vào việc vay vốn ở ngân hàng hoặc vốn ở những định chế đầu tư. Các công ty tài chính sử dụng thời hạn này nhiều hơn, trước hết là bằng cách phát hành những phiếu nợ (note) không có bảo đảm.

- Trung hạn: thời hạn kéo dài từ 5 đến khoảng 10 năm. Loại trái phiếu trung hạn này phổ biến hơn những trái phiếu ngắn hạn và cũng được các ngân hàng cũng như các định chế tài chính khác ưa chuộng. Cũng như trong trường hợp trái phiếu ngắn hạn, những phiếu nợ ngắn hạn (note) hoặc trái phiếu không thế chấp (debenture) chiếm phần lớn trong loại những trái phiếu trung hạn này.

- Dài hạn: những trái phiếu này có thời hạn trên 10 năm kể từ đợt phàt hành đầu tiên, nhưng phổ biến hơn là từ 15 đến 20 năm. Trên thực tế những trái phiếu dài hạn này không mấy khi lưu hành hết thời hạn của nó, mà thường là được mua lại bằng những nghiệp vụ của quỹ thanh toán. Tuy rằng trái phiếu không thế chấp còn lâu mới là loại trái phiếu thông dụng trong thời hạn này nhưng người ta cũng bán được một số lớn trái phiếu có bảo đảm. Những công ty phát hành trái phiếu dài hạn có bảo đảm chủ yếu là các công ty phục vụ công ích.

Trái phiếu không thế chấp

Trái phiếu không thế chấp (debenture) là một chứng từ nợ không được thế chấp bằng bất cứ một tài sản nào của công ty. Người ta mua loại trái phiếu không thế chấp này vì tin tưởng ở uy tín và khả năng thánh toán của công ty phát hành nó mà thôi và trong trường hợp rủi ro công ty không thanh toán được thì người mua trái phiếu này chỉ là một trái chủ thường (general creditor), không có một đặc quyền nào đối với tài sản của công ty. Tuy nhiên, nhiều trái phiếu loại này có thể được bảo đảm và một số còn được xếp hạng AAA. Những công ty công nghiệp hiện đại ít khi phát hành loại trái phiếu dài hạn loại nào khác loại này. Nếu công ty kiếm được nhiều lợi nhuận đủ để trả nợ thì người đầu tư không có việc gì phải lo về sự an toàn cho đồng vốn của mình. Những người đầu tư sẵn sàng mua ngay những trái phiếu không có gì thế chấp của những công ty như GM, AT&T .... Trái phiếu không thế chấp do những công ty nhỏ bé là những khoản đầu tư có thể nguy hiểm trong những lúc kinh tế khó khăn như một cc suy thoái chẳn hạn.

Những trái phiếu không thế chấp rõ ràng là tốt hơn bất cứ loại cổ phiếu nào về mặt an toàn đồng vốn đầu tư. Nó cũng có thể còn tốt hơn một số chứng khoán được bảo đảm do những công ty nhỏ yếu phát hành. Thật vậy, công ty lớn như IBM lấy uy tín của mình làm vật thế chấp, cứ đúng hạn là trả lãi và vốn cho người mua trái phiếu của họ, được thị trường cho là còn an toàn hơn một trái phiếu có thế chấp của các công ty công ích.

Những trái phiếu không thế chấp có thể phụ thuộc vào trái quyền của một số trái chủ khác, hoặc là phụ thuộc vào những khoản vay của ngân hàng hoặc là những chứng khoán khác. Trái phiếu không thế chấp cũng có thể được phát hành như những trái phiếu có thể chuyển đổi thành cổ phiếu thường của công ty theo yêu cầu của người giữ trái phiếu

Trái phiếu có quỹ mua lại

Trái phiếu có quỹ mua lại (sinking fund bonds) không phải là một loại trái phiếu riêng biệt. Quỹ mua lại trái phiếu có thể là một phần trong khế ước trái phiếu (indenture), nhưng thường thì người ta thấy nó cùng với trái phiếu không thế chấp. Quỹ mua lại là số tiền mà công ty dành hàng năm để mua lại những trái phiếu này. Sau một thời gian lưu hành, công ty sẽ dùng quỹ này để mua lại trái phiếu từ tay người cầm. Điều đó có nghĩa là trái phiếu được mua lại trước khi đáo hạn, cho nên một trái phiếu có thời hạn hoàn vốn 20 năm có thể chỉ lưu hành trong 10 hoặc 15 năm mà thôi. Vì tiền gởi vào quỹ mua lại chỉ được dùng vào một mục đích duy nhất là mua lại những trái phiếu đang lưu hành nên bản than sự tồn tại một quỹ như vậy làm cho trái phiếu thêm an toàn và dễ mua bán. Tuy nhiên, một quỹ mua lại không phải là bảo đảm chắc chắn cho khả năng thanh toán của công ty. Người cầm trái phiếu này vẫn có thể chịu rủi ro.

Trái phiếu trung hạn

Quá trình cho đăng ký trước (shef-registration) cho phép những công ty phát hành đưa những trái phiếu mới vào thị trường nhanh hơn rất nhiều so với khi họ phải đăng ký thủ tục bình thường. Từ đó đã nảy sinh một loại chứng khoán mới, trái phiếu trung hạn (medium term notes, viết tắt là MTN). Đứng về quan điểm tín dụng thì MTN rất giống với trái phiếu không thế chấp kể trên. Thời hạn lúc đầu thường là 4 đến 7 năm nhưng thị trường đã mở rộng cho cả những trái phiếu thời hạn từ 2 đến 15 năm và có khi còn dài hơn. Trên thực tế, thị trường MTN trở nên giống thị trường thương phiếu (commercial paper) dài hạn, với những đợt phát hành gần nhu liên tục. Do đó, những người phát hành từng lúc lại rót thêm loại trái phiếu này vào thị trường khi lãi suất thu hút được người mua. Những hãng chứng khoán thường được các công ty phát hành cho làm đại lý loại trái phiếu này, họ không phải bỏ vốn ra nhưng họ phải cố gắng thỉnh thoảng đặt mua một số MTN có thời hạn cụ thể nào đó theo yêu cầu của công ty phát hành. Bất kể như thế nào, họ cũng được yêu cầu phải duy trì những thị trường thứ cấp nếu những người mua muốn bán lại trái phiếu của họ trước thời hạn. Đối với những công ty lớn, MTN đã trở thành một trong những công cụ huy động vốn quan trọng mà họ có thể sử dụng.

Trái phiếu thế chấp bất động sản

Trong những năm đầu thế kỷ, trái phiếu thế chấp bất động sản (mortgage bonds) được sử dụng rộng rãi hơn ngày nay. Khi những xí nghi65p công nghiệp còn ở thời kỳ phôi thai thì công nghiệp đóng vai trò theo chốt. Điều đó có nghĩa là những công ty cần nhiều vốn cũng là những công ty có nhiều máy móc thiết bị trong quá trình tăng trưởng của nó. Điều đó đặc biệt đúng với ngành đường sắt và ngành luyện thép. Vì những ngành công nghiệp đó có những thế chấp quan trọng trong giá trị bất động sản của họ, nên logic là họ sử dụng những cái đó để vay tiếp khi họ tiếp tục bành trướng kinh doanh. Tuy vậy, khối lượng to lớn của bất động sản này chỉ tạo cho nhà đầu tư một cảm tưởng an toàn giả tạo đối với những trái phiếu đã được phát hành và khi có trường hợp khánh tận họ mới thấy rằng những trái quyền của họ đối với những tài sản thế chấp không thể cứu họ khỏi mất vốn. Ngày nay, hầu hết các công ty công nghiệp đề đã bỏ trái phiếu thế chấp này để chuyển sang sử dụng trái phiếu có quỹ thanh toán và những hình thức vay nợ không thế chấp khác.

Trái phiếu ủy thác thiết bị

Hình thức trái phiếu ủy thác thiết bị (equipment trust bond) từng được các công ty đường sắt sử dụng rộng rãi và thỉnh thảng cũng được những công ty vận tải khác, nhất là các công ty hàng không sử dụng. Số tiền vay được sẽ dùng để mua các toa xe, nhưng công ty phát hành trái phiếu loại này không đứng tên sở hữu cho tới khi nào trái phiếu được hoàn vốn. Trước khi công ty trả tiền lại cho người mua trái phiếu thì chứng từ sở hữu những tài sản này được trao cho một người ủy thác, làm cho trái phiếu được an toàn tuyệt đối. Nếu công ty không trả được nợ thì người được ủy thác có thể đem bán những toa xe đó để trả nợ mà không cần phải đểy công ty đó tới chỗ phá sản bởi vì đứng về mặt kỹ thuật, người được ủy thác giữ chứng từ mới là người sở hữu những tài sản đó chứ không phải là công ty đang sử dụng.

Có nhiều biến thể khác nhau của hình thức vay mượn này nhưng phổ biến nhất là "Kế hoạch Philadelphia" của ngành đường sắt. Những trái phiếu loại này khác với loại trái phiếu khác ở 2 điểm. Thứ nhất, nó thường được thực hiện thông qua những cuộc đấu thầu có tính chất cạnh tranh chứ không phải thông qua thương lượng. Thứ 2, chúng thường có từng dãy thời hạn hoàn vốn khác nhau. Do đó, một số trái phiếu được mua lại mỗi năm sau khi phát hành. Nhưng cả 2 đặc điểm này thông dụng trong trái phiếu đô thị của các cơ quan chính quyền chứ không thông dụng trong giới doanh nghiệp.

Trái phiếu trả lãi theo lợi tức

Trái phiếu trả lãi theo lợi tức (income bond), còn được gọi là trái phiếu điều chỉnh (adjustment), ít khi được phát hành. Nó giống như sự pha trộn giữa trái phiếu hạ đẳng với một cổ phiếu ưu đãi tích lãi (cumulative preferred stock). Trước đây, người ta thường sử dụng hình thức trái phiếu này khi cần huy động vốn để tổ chức lại những công ty đường sắt bị phá sản. Trong thời gian gần đây, người ta sử dụng hình thức trái phiếu này để huy động vốn để mua lại công ty. Đối với loại trái phiếu này, lãi chỉ được trả khi công ty kinh doanh có lãi. Do đó, trong trường hợp không được trả lãi, trái chủ không có quyền kiện công ty. Nói cho đúng hơn là lãi chưa được trả sẽ được tích lại giống như lợi tức chưa trả của cổ phiếu ưu đãi vậy. Vì việc trả lãi khi có khi không nên loại trái phiếu này không được ưa chuộng và thường được phát hành với khối lượng nhỏ.

Trái phiếu thế chấp ủy thác

Cũng giống như trái phiếu trả lãi theo lợi tức, Trái phiếu thế chấp ủy thác(collateral trust bond) cũng ít được sử dụng. Loại trái phiếu này được thế chấp bằng những chứng khoán khác gởi ở một người được ủy thác. Giá trị tài sản thế chấp thường phải cao hơn khoản tiền vay 30%, để phòng trường hợp có sự mất giá đột ngột của tài sản thế chấp trên thị trường cũng không ảnh hưởng đến trái phiếu được phát hành. Có thể là loại trái phiếu này được phát hành như là những phương tiện tập hợp nợ của những công ty mẹ nắm được một phần hoặc toàn bộ cổ phần của công ty con. Thí dụ, một công ty mẹ phục vụ công ích có thể đem trái phiếu thế chấp bằng động sản của các công ty con làm vật thế chấp để phát hành trái phiếu này.

Trái phiếu có vật thế chấp bảo đảm

Do tên của nó (mortgage-backed securities) nên loại này dễ nhầm với loại trái phiếu được thế chấp bằng tài sản của công ty phát hành (mortgage bonds). Loại trái phiếu được bảo đảm bằng tài sản thế chấp này phát hành vớố lượng lờn từ cối những na7m 70 và trở thành một nguồn vô tận cho những đợt phát hành trái phiếu mới. Trái phiếu này được mọi người rất hoan nghênh vì nó được một cơ quan của chính phủ bảo đảm khi phát hành. Sau đó, một số định chế tiết kiệm và ngân hàng đã bắt chước cách làm này, coi như một phương tiện để chuyển những tài sản thế chấp dài hạn của họ thành tiền mặt để tiếp tục cho vay. Loại phổ biến nhất trong loại chứng khoán này là trái phiếu có thế chấp bảo đảm (collateralized mortgage obligation, viết tắt là CMO). Người tập hợp các vật thế chấp (packagers) và người phát hành hầu hết loại trái phiếu CMO này là những hãng chứng khoán có mục tiêu kiếm một ít lợi nhuận trong quá trình tập hợp đó.

Trái phiếu có tài sản bảo đảm

Trái phiếu có tài sản bảo đảm (asset backed securities) là các loại chứng khoán khác nhau, thường là ngắn và trung hạn, được thế chấp bằng những tài sản chính của người phát hành. Người ta gom tất cả những món nợ phải thu (receivables) từ những món ợ trả định kỳ (installment), đem gửi cho các công ty tín thác (trusts). Những đơn vị của công ty tín thác được đem ra bán như những trái phiếu. Những khoản vay được "chứng khoán hóa" nhiều nhất là những khoản vay để mua ô tô hoặc mua nhà lưu động. Người phát hành trái phiếu có thể rút những khoản vay này khỏi bảng tổng kết tài sản và chuyển những khoản vay đó bằng tiền mặt bằng cách bán trái phiếu. Về phía người đầu tư, họ sẽ nhận được một loại chứng khoán chất lượng cao, có tài sản bảo đảm và thường được xếp loại AAA. Thời hạn của loại chứng khoán này thường trãi dài tứ 1 đến 5 năm. Mỗi đợt phát hành thường có những trái phiếu có thời gian đáo hạn khác nhau. Citycorp, công ty phát hành thẻ tín dụng lớn nhất nước Mỹ, và GM nằm trong số những công ty phát hành nhiều nhất và đều đặn nhất loại trái phiếu này.

Trái phiếu vứt đi

Loại trái phiếu vứt đi (junk bonds) này có nhiều loại khác nhau. Nhưng sợi chỉ xuyên suốt nối chúng lại với nhau là chúng được đánh giá thấp hơn cái gọi là "hạn đầu tư" (investment grade). Các hãng Moody’s Investors Service và Standard & Pooe’s (cũng như một số hãng đánh giá chứng khoán khác) thường đánh giá chứng khoán theo độ rủi ro tín dụng (credit risk) của nó. Những chứng khoán được xếp hạng Baa (của Moody’s) hoặc BBB (S&P) hoặc cao hơn là những chứng khoán như những định chế thụ khác như những quỹ hưu bổng có thể an tâm mua vào. Những chứng khoán được xếp hạng dười mức đó, như loại Ba1 hoặc BB+ và thấp hơn sẽ có những rủi ro không thể chấp nhận được đối với những nhà đầu tư loại này. Cũng có phần nào không công bằng khi gọi đó là những "trái phiếu vứt đi" (junk bonds) bởi vì một số trái phiếu ở chất lượng cao trong loại này cũng không không xấu hơn một số trái phiế chất lượng kém trong loại được xếp ở " hạng đầu tư". Các hãng chứng khoán ở Wall street thường gọi đây là những chứng khoán "lãi cao" (high yield) - bị đánh giá càng thấp, mức rủi ro càng cao thì lãi được trả càng cao - bởi vì nó có thể đem lại cho người đầu tư một lãi suất cao nếu họ chịu chấp nhận một mức rủi ro cao. Một lãi suất lý thuyết 20% trên vốn có thể thành lãi suất thực tế bằng 0.

Nhiều người lại gắn trái phiếu này với cơn sốt huy động vốn vào giữa những năm 1980 và đặc biệt với hãng chứng khoán Drexel Burnham Lamburt. Trong thực tế loại trái phiếu vức đi này đã có từ lâu mặc dù tên này mới xuất hiện gần đây. Người ta có thể phân trái phiếu vứt đi này thành hai loại: loại "thiên thần sa đọa" (Fallen Angels) và loại mới sinh ra đã hèn kém rồi. Loại "thiên thần sa đọa" lúc đầu được xếp vào "hạng đầu tư" nhưng sau đó lại xếp vào lĩnh vực có lãi suấ cao. Trong những loại trái phiếu xuống hạng như vậy trong năm 1990 có thể kể một số đợt phát hành Chase Manhattan Bank, Goddyear Tire and Rubber, United Airlines và Chrysler Financial Corp. Khoản 11 tỉ vốn mua trái phiếu trong những năm 1990 đã rơi vào loại "lãi suất cao". Một cuộc phục hồi kinh tế mạnh mẽ trong những năm 1990 có thể đem lại cho các công ty trên một mức lợi nhuận đủ để nâng cấp những trái ohiếu này trở lại "hạng đầu tư" như ban đầu. Nhưng ngược lại, một cuộc phục hồi chậm chạp có thể làm cho chúng mất giá trị thêm nữa.

Trái phiếu có lãi suất thả nổi

Trái phiếu có lãi suất thả nổi (floating rate bond and notes) là loại tiền bối của trái phiếu có lãi suất điều chỉnhmà chúng ta đã nói trên. Những chứng khoác có lãi suất thả nổi ít khi trượt xa khỏi lãi suất của nó bởi vì nó thường kỳ thay đổi theo một công thức nào đó định trước. Lãi suất của nó thường phản ánh một tiêu chuẩn nào đó, chẳng hạn như lãi suất của trái phiếu có thời hạn 90 ngày của chính phủ (treasury bill) hoặc của LIBOR (London Interbank Offered Rate). City Corp là công ty đầu tiên bán loại trái phiếu trên thị trường nội địa nhưng nó cũng được một số công ty khác phát hành nữa. Sự ổn định lãi suất ở mức thấp trong giữa những năm 1980đã làm giảm sức hấp dẫn của loại trái phiếu này và thị trường đã quay trở lại với lãi suất cố định.

Trái phiếu với phiếu mua cổ phần

Trái phiếu có kèm theo phiếu mua cổ phần (bonds with warrants) đã được phát hành từ lâu. Phiếu này cho phép người cầm phiếu được mua cổ phần của công ty vào một lúc nào đó trong tương lại với giá đã định trước. Loại trái phiếu này giống như loại trái phiếu có thể chuyển đổi thành cổ phần (convertible bonds) và phản ánh trên một mức độ lớn hoạt động của cổ phần cơ sở (underlying stock)

Trái phiếu không thế chấp có thể chuyển đổi (exchangeable debentures)

Loại trái phiếu này cũng giống như trái phiếu có thể chuyển đổi nhưng nó được chuyển đổi ra cổ phần của một công ty khác với công ty phát hành ra nó. Chỉ có 12 đợt phát hành trái phiếu này thực tế được đưa ra mua bán trên thị trường, điển hình là của National Distillers and Chemical.

7. Thương phiếu (commercial paper)

Thương phiếu là loại trái phiếu công ty ngắn hạn nhất, với thời hạn từ 30 đến 270 ngày. Đó là một loại lệnh phiếu (promissory note) được phát hành chủ yếu là do những công ty tài chính, nhưng các công ty công nghiệp cũng phát hành ngày càng nhiều hơn. Hầu hết thương phiếu đều được phát hành theo hình thức chiết khấu như công trái ngắn hạn. Thương phiếu có thể được chào bán trực tiếp bởi công ty phát hành hoặc những hãng môi giới. Những thương phiếu khó bán lại trên thị trường người mua phải chuẩn bị tư tưởng để giữ nó cho đến hết kỳ hạn, thường không kéo dài quá 9 tháng. Thương phiếu thường được chào bán theo từng lô chẳn từ 1 triệu đô la trở lên, tuy thỉnh thoảng cũng có những lô lẻ chừng 25 000 đô la.

Chuẩn bị đi lên thị trường chứng khoán

Vai trò của luật pháp

Chúng ta đã xem qua tính chất và hoạt động của ba vòng 1 (công ty), 4 (công chúng) và 2 (hệ thống tài chính, hay người trung gian). Thoạt đầu, hoạt động của các vòng này do các điều kiện về kinh tế và tâm lý thúc đẩy. Nhưng về sau để mở rộng và trở nên bền vững, chúng phải có luật pháp hỗ trợ. ở đây, chúng ta sẽ nói rất ngắn về vai trò của luật pháp.

Luật pháp phải giữ cho hoạt động ở các vòng 1, 2 và 4 được bền vững và đáp ứng mong đợi của những người có liên quan. Chỉ như thế thì sau này TTCK mới hoạt động được vì nó cũng phải dựa trên nền tảng pháp lý của những cái có trước. TTCK phức tạp hơn thị trường tiền tệ vì chứng khoán tượng trưng cho lời hứa, giá trị của nó vô hình tùy người cầm tin vào nó nhiều hay ít. Nó không phải là tiền mặt hay hàng hóa mà là một tờ giấy của niềm tin được mua đi bán lại. Nếu ở thị trường tiền tệ, sự trao đổi giữa công chúng và các công ty phải là một quan hệ dựa trên luật về vay nợ và bảo đảm trả nợ ; hoặc việc phát hành cổ phần và những quyền lợi khi sở hữu cổ phần là do luật công ty quy định thì TTCK cũng đòi hỏi y như vậy, ngoài những luật của chính nó và cho nó.

Nói chung, TTCK và thị trường tiền tệ chỉ là trung gian. Muốn làm trung gian, chúng phải ổn định và phục vụ có hiệu quả. Để có được những tính chất này chúng phải nhờ đến chính quyền. Chẳng hạn, để cho nhà đầu tư đưa tiền cho ngân hàng rồi ngân hàng cho doanh nghiệp vay, thì vòng giao dịch này phải làm lợi cho cả ba người. Cái lợi đó chỉ có khi giá cả trao đổi có tính cạnh tranh, các giá sàn sàn với nhau, để mọi bên phải luôn luôn phấn đấu rồi cùng hưởng cái tốt nhất. Không ai có đặc quyền để có thể đưa một giá nào đó lên quá cao hay hạ quá thấp ; vì như thế là làm mất tính cạnh tranh của giá cả, đưa đến độc quyền ; mà độc quyền là cho một người nào đó có quyền được quyền lười biếng, khiến cho những người khác phải chầu chực họ và làm cho sự trao đổi bị tắc nghẽn. Ngoài ra, khi có nhiều người tham dự thì phí tổn giao dịch phải thấp, nếu không thì sẽ rất tốn kém cho mọi người. Muốn thế, các đơn vị nằm trong hệ thống tài chính phải được khuyến khích kết hợp hay hội nhập về công việc lại với nhau. Bằng luật pháp, thuế khóa, và sự cưỡng chế thi hành, chính quyền sẽ tạo nên những điều kiện để cho các yêu cầu kia được đáp ứng.

Nền tài chính dao động sẽ nguy hiểm cho xã hội. Để nó khó xảy ra chính phủ phải có luật lệ ngăn ngừa. Chẳng hạn để ngân hàng không mất khả năng thanh toán, luâòt không cho phép ngân hàng liều lĩnh chấp nhận rủi ro (không được cho một khách hàng vay quá 10 % vốn tự có và quỹ dự trữ) hay chính quyền lập ra quỹ bình ổn giá, một tổ chức bảo đảm tiền ký thác...

Cuối cùng, chính quyền cũng phải bảo vệ người tiêu thụ. Trong buôn bán, giá cả cao hay thấp tùy thuộc vào chuyện hai bên biết về nhau nhiều hay ít. Nếu chỉ một bên có thông tin thì bên kia sẽ bị ép, và có thể bị lừa. Chính phủ phải, thí dụ, ra những quy định buộc bên có ưu thế trưng ra mọi thông tin. Đó lâ tại sao có thủ tục đăng ký và niêm yết chứng khoán trước khi chúng được phép bán.

Sự chọn lựa của người đầu tư và doanh nghiệp

Công chúng (vòng 4) và doanh nghiệp (vòng 1), vì lợi ích của chính mình, phải trao đổi với nhau. Đầu tiên, việc trao đổi được thực hiện qua vòng 2 (thị trường tiền tệ). Tuy vậy, đối với doanh nhân, thị trường này có những giới hạn. Bởi thế khi lợi tức chung của công chúng lên cao, có những tổ chức nằm trong vòng 2 tách ra thành vòng 3. Vòng 3 có khả năng nhận vốn tự nguyện từ vòng 4 rồi giao dài hạn cho vòng 1. Khi điều này xảy ra, thì vòng 4 và 1 trao đổi với nhau qua vòng 3 vâ tạo nên TTCK. Dù có như vậy thì vòng 2 vẫn còn quan trọng vì nó vẫn là chỗ sẽ nhận tiền ký thác của vòng 4, đem cho vòng 1 vay ngắn hạn ; và nó giúp cho việc thanh toán tiền bạc giữa ba vòng kia được nhanh chóng.

Chúng ta có thể hình dung những điều trên rõ hơn qua hình sau

Để hình dung sự trao đổi của công chúng với các doanh nghiệp qua hai người trung gian là vòng 2 và 3 theo một cách khác, ta có thể lấy mặt tròn của một đồng hồ làm ví dụ. Số 12 trên mặt đồng hồ là công chúng. Số 6, là các doanh nghiệp. Số 3, là thị trường tiền tệ. Số 9, là TTCK. Thị trường tiền tệ xuất hiện khi số 12 trao đổi với số 6 qua số 3. TTCK có mặt khi số 12 trao đổi với số 6 qua số 9. Vốn cho đầu tư đi từ số 12 đến số 6 mà đi qua chiếc cầu có trọng tải "3" tấn thì sẽ không nhiều như khi chúng được chở qua bằng cầu "9" tấn. "3" với "9" khác nhau ở thời gian sử dụng vốn và số lượng vốn cung cấp. Trên bình diện vĩ mô, vốn đầu tư không nằm ở số 3 hay 9, hai nơi này chỉ là những chỗ có uy tín, nên được số 12 trao tiền để sinh lời lãi cho họ. Người thực sự làm ra lời lãi, cái máy tạo lợi tức, là công ty, là số 6, tức cái vòng 1. Vậy ta có hình vẽ sau :

Khi giao dịch qua TTCK - Khi giao dịch qua ngân hàng

(vòng 2) (vòng 3)

Người đầu tư

- Chịu rủi ro cao

- ít rủi ro

- Hưởng cổ tức cao

- Hưởng lãi suất thấp và cố định

- Rút ra lúc nào cũng được

- Rút theo kỳ hạn

Công ty

- Huy động được nhiều tiền

- Huy động tùy thỏa thuận

- Một lần của hai bên

- Dùng được trong dài hạn

- Nhưng không thể kéo dài lâu

- Chi phí đăng ký tốn kém

- Chi phí khi đi vay thấp

Trả nợ

- Không khất nợ được

- Có thể khất nợ, gia hạn vay

(không chia cổ tức thì chứng khoán mất giá ngay)

Khi chưa có TTCK, một người đầu tư mua cổ phần ở một công ty quen biết và thành cổ đông thì họ là người đầu tư trực tiếp nhưng bằng cổ phần. Nếu không làm như thế, họ có thể bỏ tiền vào một ngân hàng để nơi này cho công ty vay ; họ thành chủ nợ của ngân hàng và là người đầu tư gián tiếp vào công ty. Khi đó TTCK, nếu mua chứng khoán, người đầu tư không hề quen biết công ty, tuy vậy họ cũng là người đầu tư trực tiếp nhưng bằng chứng khoán. Hai người đầu tư trực tiếp khác nhau ở chỗ là người đầu ngồi ở vòng 1, họ mong cổ tức trả ngày càng cao. Người sau lại ở vòng 4, họ có thể vừa mong cổ tức trả ngày càng cao, qua đó giá của chứng khoán họ nắm trong tay cũng tăng ; như thế là có hai mối lợi. Ngoài ra, nếu sành sỏi trong việc mua bán, họ có thể làm giàu bằng cách mua đi bán lại chứng khoán, mà không mong được trả cổ tức cao.

Bảng so sánh dưới đây cho thấy các sự lợi hại đối với công ty là người vay tiền, với người mua chứng khoán tức là người đầu tư trực tiếp, và người đầu tư gián tiếp tức là người cho công ty vay tiền qua ngân hàng (cả hai đều là chủ nợ của công ty) khi ba người này trao đổi với nhau qua vòng 2 và vòng 3. Các sự lợi hại này là những thứ công ty phải xem xét khi muốn huy động vốn từ vòng nào.

Cốt tủy của thị trường chứng khoán

Cơ chế vận hành

Thị trường chứng khoán (TTCK) làm trung gian giữa công chúng (vòng 4) với công ty (vòng 1). Hai vòng này lúc lắc trái chiều nhau ; vì công chúng có ít tiền, muốn kiếm lãi cao, lại còn muốn rút vốn ra bất cứ lúc nào ; trong khi ấy công ty muốn vốn vào nhiều mà ở lại lâu. ở bài đầu chúng ta đã nói đây là hai đòi hỏi cực đoan.

Vai trò của TTCK là hóa giải hai cái cực đoan ấy ; nghĩa là nó làm cho hai vòng kia vẫn gắn với nhau dù lúc lắc trái chiều nhau. Xin quý vị tưởng tượng ra một cái bạc đạn (vòng bi). Nó có hai vòng lớn nhỏ phải không ? Nhưng các viên bi ở giữa được thay bằng một lớp keo dày, dẻo giống như kẹo cao su (chewing gum) đã nhai lâu. Lớp keo đó là TTCK.

Chúng ta sẽ nói về chất keo kia, tức TTCK vận hành thế nào, trong phần hai của loạt bài này. Tuy nhiên cần phải nhấn mạnh rằng, chất keo không thể làm hai vòng kia dính mãi nếu bản thân hai cái vòng không có một cái gì chung làm điểm nối kết. Điểm chung đó là tiền lời hay lãi mà người đầu tư đòi hỏi thì công ty phải đáp ứng cho được qua việc kinh doanh của mình. Tiền cũng giống như nước, nó chảy vào chỗ trũng. Công ty phải là chỗ trũng thì nước mới chảy vào. Đó là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại của một TTCK.

Về mặt vĩ mô, TTCK không có vốn để cung cấp cho công ty. Nó chỉ hỗ trợ công ty theo tinh thần "anh hãy tự giúp trước, rồi trời sẽ giúp sau". Sau khi người đầu tiên (là công ty bảo lãnh phát hành chứng khoán) đã trả hết tiền mua chứng khoán mà công ty bán ra thì TTCK làm xong việc giao vốn dài hạn cho công ty. Nó không làm gì khác cho công ty nữa. Công ty cũng không phải trả lãi, trả vốn cho TTCK, như phải làm với ngân hàng. Việc đăng ký và niêm yết chứng khoán công ty làm với cơ quan chính quyền quản lý sự giao dịch chứng khoán và với Sở Giao dịch chứng khoán là nơi quản lý cái chợ, chứ không phải với TTCK. Vì vậy, công ty phải tự làm ăn mà trả lời, trả lãi cho những người đã hay sẽ mua chứng khoán của họ. Trong số công việc của mình, TTCK phục vụ công ty khoảng 10 %, còn phục vụ những người mua chứng khoán đến 90 %. Việc phục vụ sau gồm hai công tác chính : (1) làm sao cho họ có thể kiếm lời từ việc mua bán chứng khoán trên thị trường ; và (2) cho họ rút tiền ra lúc nào cũng được. Cách duy nhất mà TTCK làm để thực hiện tốt hai công tác kia, là làm sao cho có thật nhiều người tham gia vào nó, càng đông càng tốt. Đông người mua ắt sẽ bán dễ, vậy là có sự mua bán để kiếm lời. Nhiều người mới sẵn sàng vào thì người cũ bán chứng khoán cho họ, như vậy là rút ra lúc nào cũng được. TTCK cũng không bảo đảm cho người đầu tư là cứ mua bán chứng khoán sẽ có lời, hay cho vay ở TTCK là có lãi cao. Những thứ này tùy thuộc vào các công ty đã bán chứng khoán và hoạt động của họ, và tùy cách người đầu tư đã đặt mua bán như thế nào.

Cách làm của TTCK là sử dụng một số công nghệ để :

Giá mua bán sẽ là một giá công bằng (fair), một bên không thể bắt chẹt bên kia vì nắm nhiều thông tin hơn ;

Có sẵn thanh khoản, tức là lúc nào cũng có tiền mặt để thanh toán hay là người bán hay mua chứng khoán dù nhiều hay ít thì cũng không bị dìm giá hay tăng giá vì không có sẵn tiền mặt ;

Chi phí cho việc mua bán thấp ;

Việc thanh toán tiền nong giữa một số rất đông người diễn ra nhanh chóng và thuận tiện và

Mọi giao dịch diễn ra trong sự thanh liêm và trong sáng. Bốn yếu tố đầu có tính thương mại hay vật chất, còn yếu tố cuối là tinh thần ; và tất cả đều nhằm phục vụ người đầu tư.

Tư cách của người mua bán chứng khoán

Khi phát hành chứng khoán, công ty sẽ ấn định một giá bán ban đầu được ghi trên chứng khoán, gọi là mệnh giá. Mệnh giá sẽ lên hay xuống để thành giá thực tế lúc mua hay bán gọi là thực giá. Thực giá thay đổi tùy theo người muốn mua hay bán chứng khoán thấy công ty trả cổ tức hay tiền lãi ra sao (năm trước trả bao nhiêu, năm nay có thể sẽ trả bao nhiêu) và tùy vào sự đánh giá của họ về triển vọng kinh doanh của công ty (sản phẩm sẽ bán chạỵ không). Hai yếu tố này tỷ lệ thuận với nhau nhưng lại tạo ra hai loại người mua bán khác nhau. Người nào mua hay bán chứng khoán mà dựa trên triển vọng kinh doanh tương lai của công ty thì người đó mong kiếm lời từ chính việc mua bán ; và họ là người đầu cơ (speculator) hay người kinh doanh chứng khoán. Người đầu cơ ở TTCK khác hẳn người đầu cơ ở thị trường hàng hóa, họ cần thiết cho TTCK, chúng ta sẽ xem về họ ở bài 18. Còn người nào chỉ mua chứng khoán để mong hưởng cổ tức hay tiền lãi đều đặn, thì người đó là người đầu tư bảo thủ hay người nuôi chứng khoán.

Dù là người đầu cơ hay người bảo thủ thì cả hai đều là người đầu tư. Nếu người bảo thủ không bán chứng khoán đi thì họ ngồi ở vòng 1, còn người đầu cơ thì luôn luôn ở vòng 4. Vị trí của họ có thể thay đổi từ vòng nọ sang vòng kia, tùy theo cách họ ra lệnh cho công ty môi giới mua bán chứng khoán của một công ty như thế nào.

Phần I của loạt bài Thị trường chứng khoán là gì ? kết thúc ở bài VII. TBKTSG sẽ tiếp tục phần II : Sự vận hành của thị trường chứng khoán.

Lai lịch của thị trường chứng khoán New York

Khi nói đến TTCK New York, người ta thường hình dung trụ sở của, New York Stock Excgange (NYSE-Sở giao dịch chứng khoán New York). ở đó có 3 khu mua bán chứng khoán, gọi là các sàn giao dịch má cái sàn lớn nhất du khách thường được dẫn đến xem là một khu gần như vuông khoảng 40m mỗi chiều và cao khoảng 25m, trong đó có 14 quầy hình móng ngựa (trading posts) bán các loại chứng khoán khác nhau tùy theo công ty và loại hàng. NYSE là một trong những nhơi mua bán chứng khoán nhiều nhất thế giới.

Năm 1990, khi rtụ sở hiện thời được xây xong, thì ở vĩ ruồi nằm trên 6 cột trụ kiểu Corin (Corinthian) mặt trước trụ sở (phần tam giác giống đầu hồi căn nhà), người ta đắp một bức phù điêu trong đó có các mô hình tuợng trưng cho nông nghiệp, hầm mỏ, khoa học, công nghiệp và phát minh là những nguồn gốc tạo nên sự giàu có của nước Mỹ. Điều đáng chú ý là tượng cao nhất đứng ở giữa bức phù điêu là tượng của một người đàn bà tượng trưng cho sự liêm chính, bên cạnh là 2 người đàn ông nhỏ hơn, một người nhận và một người ghi sổ của người khác đưa cho bà ta. Sự liêm chính là luật pháp chi phối các quy định của TTCK New York làm cho những điều tốt đẹp sẽ đến với thị trường này. Đó là quan niệm của những người chủ xướng bức phù điêu. TTCK và Sở giao dịch CK NY có một lịch sử trãi qua những thời kỳ chính như sau:

Sau khi người Anh thua trong cuộc chiến tranh giành thuộc địa, New York trở thành trung tâm mua bán thương mại quốc tế. Nhiều ngân hàng và công ty bảo hiểm được lập ở đó nên TTCK ngày càng nhộn nhịp. Nhiều loại chứng khoán được 2-3 tổ chức khác nhan bán. Đến ngày 8-3-1817, các người môi giới họp nhau lại và định ra kỳ hạn gặp nhau và lập nên Sở Chứng Khoán và Giao Dịch New York (New York Stock Exchange Board-NYS&EB), đặt ở 40 phố Wall Street và hoạt động theo những tập tục như ở Paris, London và Amsterdam. NYS&EB là một hội tư nhân, cung cấp các phương tiện và đặt ra nội quy cho việc mua, bán chứng khoán. Hội đề ra những quy định chi tiết về việc mua bán, mức hoa hồng và sự cam kết giao hàng. Hội cấm ký kết các hợp đồng ma để không làm thương tổn sự liêm chính của mình và của thị trường. Muốn thành hội viên, ứng viên phải được hội viên cũ giới thiệu và phải qua bỏ phiếu chấp nhận. Để giữ gìn uy tín, hoạt động của hội viên, từ lời nói đến trang phục đều được quy định chặt chẽ và có hình phạt.

Thuở ban đầu (1790 - 1792)

Từ năm 1790, chính quyền liên bang Mỹ đã phát hành trái phiếu chính phủ (công trái – public stock) lên đến 80 triệu USD để tài trợ cho các dự án của nhà nước. Công trái khi bán cho những người mua đầu tiên đã tạo nên thị trường sơ cấp (primary market); lúc người này bán lại cho nhiều người khác thì sự mua bán này tạo nên thị trường thứ cấp (secondary market). Cùng lúc với chính phủ bán công trái, các công ty bảo hiểm và ngân hàng cũng bán cổ phiếu. Việc buôn bán diễn ra ở nhiều nơi nhưng ở New York là nhộn nhịp nhất. Vì bên bán không ra mặt nên việc bán cho công chúng do các nhà môi giới (broker) thực hiện. Từ "broker" được dùng từ khoảng năm 1622, lúc đầu nó chỉ những người bán rượu nho lẻ, người phải phá cái thùng gỗ để chiết rượu.

Đi vào tổ chức (1792-1817)

Khi công trái được mua bán trên đường phố thì có nhiều người, nhiều giới tham gia nhưng mỗi giới làm một cách khác nhau theo sáng kiến của họ nên rất lộn xộn. Vì thế, ngày 17-5-1792, 24 người môi giới mua bán nhiều nhất ở New York cùng nhau ký một hợp đồng cam kết ngăn chặn sự độc quyền mua bán công trái của những người bán đấu giá. Họ đồng ý không tranh nhau để đấu giá, lấy ít hoa hồng khi mua bán, và tôn trọng quyền lợi của nhau

Phát triển hoạt động (1817-1884)

Sau cuộc nội chiến, cuộc chiến tranh với Mehico, việc tìm thấy vàng ở California và phát minh ra điện tín trong những năm từ 1842-1853, hoạt động thương mại ở New York ngày càng phát triển. TTCK cũng mở rộng theo. NYS&EB chính thức hóa việc niêm yết (listing) chứng khoán như là một thủ tục để các công ty chứng tỏ cổ phiếu của họ có đủ điều kiện mua bán. Trước khi có những thủ tục này, những công ty nào có sổ chuyển nhượng chứng khoán để ở New York thì chứng khoán của họ có thể được hội viên của NYS&EB đặt mua hay bán tùy theo ý thích của những người này. Thư ký giữ sổ sẽ ghi việc chuyển nhượng của người cũ và viết cổ phiếu cho người mới.. Năm 1853, NYS&EB buộc các công ty muốn cho cổ phiếu được niêm yết phải công bố số vốn, số cổ phiếu và ngân quỹ đã được xác nhận.

Nước Mỹ tiếp tục phát triển, đường xe lửa được nối từ đông sang tây. TTCK New York là nơi làm trung gian cung cấp tài chính cho những công trình ấy, và bản thân nó cũng mở rộng theo. Số hội viên từ 533 tăng lên 1060 vào năm 1868. ít lâu sau, NYS&EB nhập chung với một tổ chức khác chuyên bán công trái, nó đổi tên thành New York Stock Exchange (NYSE), là cái tên tồn tại cho đến ngày nay. Việc điều hành NYSE do một ủy ban phụ trách. Nhiều tập tục, tiếng lóng sử dụng giữa các hội viên ở sàn bán chứng khoán trở thành truyền thống. Thí dụ, đơn vị lẻ của một đô la được chia làm 8 khấc hay phân, thay vì 10 đơn vị, mỗi khấc là 0.125 thay vì 0.1; cách phân chia này là do tập tục trong việc chia cắt bạc mà ra. Trong Tiếng Anh, người ta viết là 1/8; thí dụ, 301/8, tức là 30,125 (ở đây, để cho gọn, chúng ta dùng 2 số lẻ cho nên số trên là 30,12). Hay từ "ball" để chỉ giá cả lên, từ "bear" để chỉ giá cả xuống. Văn phòng của các người môi giới tuy mở rộng cho công chúng, nhưng họ chỉ nhận lệnh đặt mua bán chứng khoán của những ai quen thuộc, hay được giới thiệu cẩn thận, và được biết chắc về tài khoản ở ngân hàng cùng tinh thần trách nhiệm đối với tiền bạc của những người này. Vào thời đó, chính uy tín của những người mua bán quyết định việc họ được tham gia TTCK hay không. Mãi sau này khi dân chúng có trình độ học vấn cao, lợi tức nhiều và biết nhiều hơn về chứng khoán, việc mua bán chứng khoán mới trở nên rộng rãi.

Phát triển luật lệ (1844-1934)

NYSE càng có nhiều người tham dự hơn khi điện tín do Morse phát minh được đưa vào sàn giao dịch năm 1844, liên lạc liên lục địa được nối năm 1866, điện thoại được đặt năm 1878 và băng báo giá cả chứng khoán (stock ticker) được phát minh vào năm 1867.

Dù vậy, cho đến năm 1890, hoạt động của thị trường vẫn chỉ do một nhóm nhỏ tài phiệt chi phối. Họ làm mưa làm gió trên thị trường. Luật công ty lúc đó chưa chặt chẽ lắm nên đã xảy ra những chuyện lừa đảo, như tài sản công ty chẳng có bao nhiêu mà bán cổ phiếu với giá cao. Vào năm 1867, có vài tay nổi tiếng như James Fisk Jr., Jay Gould đã làm việc này. Để ngăn chặn, NYSE buộc các chứng khoán đã được niêm yết phải được đăng ký ở một cơ quan như ngân hàng. Trách nhiệm của người đăng ký là bảo đảm chứng khoán đã chuyển nhượng ghi vào sổ, và số chứng khoán giao cho người mua phải ngang với số bị hủy vì đã bán, và số chứng khoán lần đầu phải nằm trong phạm vi số ốn công ty được phép gọi (authorized capital). Ngoài ra, đơn xin niêm yết cũng được một ủy ban riêng kiểm tra chặt chẽ trước khi ủy ban điều hành chấp nhận.

Hoàn chỉnh (từ 1934 trở đi)

Với những quy định nội bộ như thế nhằm bảo đảm uy tín của mình, NYSE đã trãi qua những giai đoạn thăng trầm của chủ nghĩa tư bản nói chung và của nước Mỹ nói riêng vào cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20, rồi chiến tranh thế giới lần thứ nhất, cuộc khủng hoảng kinh tế từ năm 1929-1933 và thế chiến thứ 2. Từ từ, hoạt động của NYSE được chính quyền hỗ trợ và được củng cố. Hệ thống ngân hàng dự trữ liên bang được lập năm 1914, rồi ủy ban giao dịch chứ`ng khoán ra đời năm 1934 phụ trách đăng ký chứng khoán. Đồng thời NYSE từ một "hội tư nhân mang trên mình quá nhiều lợi ích chung" trở thành một tổ chức hoạt động quy củ, có chủ tịch hưởng lương, một hội đồng điều hành bao gồm nhiều đại diện những người môi giới, và một bộ phận nhân viên hành chánh hưởng lương quản lý hoạt động của sàn giao dịch như thấy ngày nay.

Vậy, chúng ta phân biệt ở đây hai tổ chức nhưng có 3 cấp bậc khác nhau. Một là Securities and Exchange Commission (SEC), gọi là ủy ban giao dịch chứng khoán là một cơ quan chính phủ quản lý việc phát hành mua bán cứng khoán. Thứ hai, New York Stock Exchange (NYSE) gọi là Sở giao dịch chứng khoán, là một hội tư nhân mà vai trò của nó đã nêu ở trên. Thứ ba, NYSE quản lý một sàn giao dịch (trading floor), và đó chính là cái chợ. Dự thảo pháp lệnh về chứng khoán của ta cũng dự trù 2 tổ chức: ủy Ban Chứng Khoán Nhà Nước và Sở Giao Dịch Chứng Khoán.

Thủ tục mua bán

Những nhà đầu tư môi giới và kinh doanh chứng khoán khôn khéo có thể chỉ cần một số loại lệnh để mua hay bán, nhưng nếu biết và làm quen với tất cả cũng là điều bổ ích. Người mua cần phải biết quyền hạn và trách nhiệm cũng như kết quả mong đợi từ những lệnh khác nhau. Họ cũng nên hiểu những lệnh đó được thực hiện như thế nào trên thị trường. Những kiến thức đó không những có lợi mà còn giúp tránh được những chuyện lầm lẫn.

1. Phân loại

Có những loại lệnh khác nhau, có những loại rất ít được sử dụng nên không cần bàn đến. Cần lưu ý là những giao dịch cá nhân đôi khi không được dùng một vài loại lệnh. Đôi khi có một vài lệnh nào đó bị cấm sử dụng tạm thời vì tình hình thị trường lúc đó không cho phép áp dụng lệnh đó một cách thích hợp. Mặc dù không đầy đủ, bảng phân loại sau đây cũng bao gồm hầu hết những loại lệnh thông dụng.

1. Quy mô của lệnh

a. Lô chẳn (round load)

b. Lô lẻ (odd lot)

2. Loại giao dịch

a. Mua (buy)

b. Bán (sell): bán đủ (long) và bán thiếu (short)

3. Giới hạng giá

a. Giá thị trường (market)

b. Giá giới hạn (limit hoặc limited)

4. Thời hạn

a. Trong ngày (day)

b. Trong tuần (week)

c. Trong tháng (month)

d. Mở hoặc GTC (open hoặc GTC-good till cancel)

5. Lệnh đặc biệt

a. Lệnh dừng (stop oder)

b. Lệnh giới hạn dừng (stop limit order)

c. Lệnh lúc mở cửa (on the opening order)

d. Lệnh lúc đóng cửa (on the close order)

e. Lệnh tùy cơ ứng biến (Discretionary order)

f. Lệnh thi hành ngay (immediate or cancel order)

g. Lệnh thi hành ngay toàn bộ (fill or kill order)

h. Lệnh tất cả hoặc không có gì (all or none order)

i. Lệnh không giảm (do not reduce order)

j. Lệnh để lựa chọn (alternative order)

k. Lệnh tùy thuộc (contingent order)

l. Lệnh thay đổi (switch order)

m. Lệnh bậc thang (scale order)

n. Lệnh trả tiền ngay (cash order)

o. Lệnh hủy (cancel order)

- lệnh hủy luôn (straight cancel order)

- lệnh hủy có thay thế (cancel former order)

6. Những lệnh khác chỉ để mua lô lẻ

2. Quy mô của lệnh

Lô chẳn và lô lẻ

Tất cả mọi cổ phiếu được mua bán trên sàn giao dịch đều được chia thành lô chẳn và lô lẻ. Nhân tố phân biệt 2 loại này là đơn vị mua bán (unit of trading).

- Một lô chẳn là một lô bằng một đơn vị mua bán hoặc bội số của đơn vị đó

- Một lô lẻ là một lô có số cổ phần ít hơn số cổ phần của một đơn vị mua bán

Sàn giao dịch của NYSE có 15 điểm mua bán. ở những điểm đó, đơn vị mau bán là 100 cổ phần cho hầu hết các loại. Có vào khoảng 1500 cổ phiếu hoạt động (active stocks) được mua bán tại đó. Mặc dù mua bán một lần 100 cổ phần là cách phổ biến nhất, nhưng người ta cũng thường mua hàng trăm và hàng ngàn cổ phần.

Đối với cổ phiếu không hoạt động (inactive stocks), mỗi đơn vị mua bán là 10 cổ phần. Đây thường là những cổ phiếu ưu đãi mua bán tương đối chậm chạp. Vì những cổ phiếu này giá cao và lãi thấp nên thị trường chấp nhận cho bán mỗi đơn vị là 10 cổ phần.

Tại NYSE, mỗi lô lẻ đối với một đơn vị mua bán 100 cổ phần là từ 1 tới 99. Đối với những đơn vị mua bán 10 cổ phần thì một lô lẻ là từ 1 tới 9. Trong những thị trường chứng khác, một lô chẳn có khi được quy định là 25 hoặc 50 cổ phần và trong những trường hợp này, một lô lẻ là từ 1 tới 24 và từ 1 tới 49.

Những người mua cổ phần từng lô lẻ là vì tình hình tài chính không cho phép họ mua những lô chẳn. Nhưng hay những người mua lô chẳn thỉnh thoảng cũng mua lô lẻ đối với những cổ phiếu có giá trị cao để cho tập chứng khoán họ được cân đối. Những người mua lô lẻ thấy rằng tính trên từng cổ phần thì họ phí mua bán cao hơn những người mua lô chẳn, và một phần bởi vì những người mua lô lẻ thường ở vị trí yếu kém hơn những người mua lô chẳn khi họ phải thương lượng với những người môi giới.

3. Loại giao dịch

Lệnh mua và lệnh bán

Lệnh mua là lệnh của những người cho rằng giá cổ phiếu sẽ lên. Lệnh mua như vậy hoặc là để có một số cổ phần mới (new position), hoặc là để bảo hiểm trong trường hợp không có cổ phần (short position), một việc làm có thể mang lại cho họ nhiều kết quả nhưng cũng có thể làm họ không đạt được kết quả nào cả. Trong trường hợp thứ nhất, vị trí (position) của khách hàng đưọc gọi theo danh từ của thị trường chứng khoán là "long" (long position), còn trong trường hợp thứ hai, tức là trường hợp không có kết quả, thì được gọi theo danh từ của thị trường chứng khoán là đi từ "short" tời "flat", tức là đi từ chổ "thiếu" đến chổ "nhẵn". Đôi khi người ta nghe thuật ngữ "buying short". Nói như vậy, không đúng và vô nghĩa. Một trường hợp "short position" chỉ được triệt tiêu bằng covering hoặc buying-in/..

Những khách hàng ra lệnh bán thì lệnh đó có thể là "long" hoặc "short". "long" là khi họ bán những chứng khoán thuộc quyền sở hữu của họ. Khi bán có thể đạt mục tiêu là thanh toán một khoảng đầu tư không có lợi, hoặc có thể người bán cho rằng bán như vậy là biện pháp có lợi nhất. Những người bán "short" thường là những người dự kiến giá sẽ sụt, nếu không phải là họ có những lý do khác để làm việc đó.

4. Hạn giá

Lệnh theo giá thị trường

Một lệnh mua bán theo giá thị trường (market order) là lệnh phải thực hiện theo giá tốt nhất có thể được khi lệnh được đưa tới sàn giao dịch.

Lệnh theo giá thị trường là loại lệnh phổ biến nhất trong các lệnh và có thể là nhiều hơn tất cả các lệnh khác cộng lại. Lệnh này phổ biến đối với những người mua bán lớn, những nhà đầu tư chuyên nghiệp, những người môi giới và những định chế tài chính hơn là những công chúng mua lô lẻ. Nó cũng phổ biến nhiều đối với lệnh bán hơn là lệnh mua vì có lẽ người bán muốn bán nhanh nhưng người mua lại không sẵn sàng mua ngay theo giá thị trường. Trong một số trường hợp mua bán nhôn nhịp, 85% lệnh ra là lệnh theo thị trường

Lợi thế lớn nhất của loại lệnh này là mau và chắc chắn. Khách hàng không nói rõ giá cả trong lệnh này. Họ chỉ nói đơn giản cho người môi giới biết rằng phải bán ngay với giá tốt nhất có thể. Thật vậy, đó là giá cao nhất lúc đó nếu là lệnh bán và là giá thấp nhất lúc đó nếu là lệnh mua. Loại lệnh này dành ưu tiên hàng đầu cho những hệ thống liên lạc với hầu hết những nhà môi giới. Bất cứ sự trì hoãn nào làm cho giá thay đổi theo chiều hường không có lợi cho khách hàng thì bị coi là "lỡ cơ hội" (missing the market) và có thể được coi là một sai lầm mà người môi giới hoặc người chịu trách nhiệm trên sàn phải đền bù. Thông thường, trừ phi lệnh được ngăn chặn bởi một chuyên viên vì quyền lợi của khách hàng, lệnh theo thị trường này có thể được thực hiện trong vài phút sau khi giao cho nhà môi giới.

Còn lợi thế kia là lệnh này chắc chắn không sợ một số trường hợp tạm ngưng buôn bán cổ phần đó hoặc tạm ngưng hoạt động của thị trường chứng khoán.

Lệnh giá giới hạn

Đặc điểm chủ yếu của lệnh giới hạn (limit order) là khách hàng đã quyết định trườc một cái giá mà họ muốn mua hoặc muốn bán. Họ tin rằng giá do họ đề ra sẽ đạt được trên thị tường vào một thời gian hợp lý nào đó và điều đó sẽ có lợi cho ông ta. Ông ta sẵn sàng chờ đợi cho tới khi nào đạt được giá của ông ta, thâm chí với rủi ro là lệnh đó không được thực hiện trong một tương lai gần, và cũng có thể là sẽ không được thực hiện nữa là khác.

Khi nhận một lệnh này, người môi giớiphải mua và bán theo giá đã định hoặc tốt hơn (or better). Nếu lệnh mua thì phải mua theo giá đã định hoặc thấp hơn. Nếu người môi giới có thể kiếm được cho khách hàng của mình một giá tốt hơn là giá đã nêu ra thì ông ta có trách nhiệm phải làm việc đó.

Thí dụ một khách hàng muốn mua 100 cổ phần của XYZ. Giá thị trường hiện đang giao động giữa 50 và 55. Giá mua giới hạn là 51 mặc dù giá lúc đó là 54. Có thể là trong một thời gian hợp lý nào đó giá sẽ tụt xuống còn 51 và người môi giới phải mua cho ông ta theo giá đó. Nếu người môi giới có thể mua theo giá 51 tì ông ta phải mua với giá đó vì khách hàng đã giao ông ta phải mua với giá tốt nhất.

Chúng ta hãy lây thí dụ khác. Một khách hàng muốn bán 100 cổ phiếu XYZ. Giá thị trường là 54. Khách hàng chỉ đạo giá bán là 56. Khi giá thị tường lên đền 56 thì người môi giới phải bán ngay với giá 56 hoặc cao hơn nếu có thể, Không được bán dưới 56 trong bất kỳ trường hợp nào.

Cái lợi của lện giới hạn giá là người khách hàng có cơ may (chance) được mua với giá thấp hơn hoặc bán với giá cao hơn giá thị trường lúc lệnh đuợc đưa ra. Khách hàng cho rằng giá thị trường sẽ có lợi hơn trong tương lai so với khi ra lệnh. Từ "cơ may" rất quan trọng. Vì cũng có cơ may là lệnh sẽ không đuợc thực hiện gì cả. Người khách hàng nói trên muốn mua với giá 51 có thể không bao giờ được thực hiện vì giá không sụt tới mức đó. NGười khách hàng muốn bán với giá 56 cũng có thể không bao giờ được thực hiện vì không lên đến mức đó.

Trong một thị trường chất hẹp và đang giao động, một số người cho là có lợi nếu được ra lệnh có giới hạn giá. Nếu người khách hàng tin rằng giá có chiều hướng tăng (bull market), người đó sẽ sợ bị lỡ cơ hội. Trong một thị trường giá xuống (bear market) thì người bán không thích ra lệnh dưới giá thị trường.

Một lý do để phản đối là một điều bất lợi của lệnh giới hạn giá là nguy cơ để mất cơ hội. Thí dụ, trong một thị trường giá lên, một lệnh mua đặt ra mấy điểm đưa giá thị trường thì nó có khả năng không được thực hiện vì giá tiếp tục tăng. Tương tự như vậy, trong một thị trường giá xuống, nếu một lệnh bán đặt trên giá thị trường thì có khả năng không bao giờ được thực hiện cả, vì giá sẽ tiếp tục giảm. Rất khó mà chỉ đạo giá một cách thỏa đáng. Nếu chỉ đạo sát với giá thị trường thì lệnh giới hạn không có lợi hơn lệnh theo giá thị trường là bao nhiêu. Nếu đặt giá quá xa thì lệnh có khả năng không thực hiện được. Đặt ra một lệnh giới hạn cho thỏa đáng đòi hỏi phải có nhiều tài năng hơn là người ta thường nghĩ. Trong một thị trường đang lên, nói thí dụ, thì nên giới hạn giá mua tời đâu cho phải ?

Giá trong lệnh có quan hệ nhất định tới giá thị trường. Một lệnh mua thường được đặt dưới giá thị trường trong khi một lệnh bán được đặt trên giá thị trường.

Một lệnh có định giá không bao giớ trở thành một lệnh theo thị trường được cho dù cổ phần đã được bán ra theo giá đề ra. Người môi giới lúc nào cũng phải tuân thủ mức giá đã đặt ra trong lệnh của khách hàng và không được thực hiệnh lệnh chỉ đơn giản vì giá thị trường đã bằng giá chỉ đạo trong lệnh. Đó là sự khác nhau giữa lệnh có chỉ đạo giá và lệnh dừng.

Một lệnh giới hạn giá sẽ được thực hiện như thế nào nếu người môi giới không thể mua hoặc bán theo giá được giới hạn và lệnh đó được đưa tới sàn giao dịch?

Người môi giới ngay sau khi nhận được lệnh phải tìm cách thực hiện ngay theo giá chỉ đạo hoặc tốt hơn. Điều đó thường là không thể được, mặc dù cũng có thể là giá thị trờng đã bắt kịp hoặc vượt qua giá chỉ đạo nếu giá chỉ đạo không xa giá thị trường lắm. Nếu lệnh không được thực hiện ngay, người môi giới sẽ giao lệnh đó lại cho một chuyên viên của thị trường chứng khoán, ông này sẽ ghi nó lại vào "sổ". Người môi gới không thể ngồi chờ thực hiện lệnh này được, họ còn những lệnh khác phải thực hiện. Lệnh đó có thể để lại cho chuyên viên thực hiện khi có cơ hội. Người môi giới giờ đây rảnh tay thực hiện những lệnh mà ông ta có thể thực hiện được ngay.

Phải nhớ là lệnh giới hạn giá thỉnh thoảng cũng được tốt hơn là sự chỉ đạo nhưng chữ "hoặc tốt hơn" không được ghi trong lệnh. Mấy chữ "hoặc tốt hơn" cho thấy một lệnh giới hạn giá là đúng khi mà nó có thể bị coi là không đúng gì với thị trường cả. Ví dụ như giá một cổ phần lúc đóng cửa là 65. Một khách hàng dự kiến giá sẽ lên mạnh vào lúc mở cửa sáng hôm sau nhưng ông ta lại muốn mua ở giá 70. Trong trường hợp này, người môi giới phải nhận lệnh mua với giá "70 hoặc tốt hơn" cho người môi giới trên sàn biết như vậy là đúng. Nếu không, người môi giới trên sàng có thể trả lệnh lại vì cho rằng giá ghi sai hoặc cho rằng đã ghi nhầm lệnh "bán" thành lệnh "mua". Chúng ta có thể có một ví dụ tương tự như vậy đối với một lệnh bán khi giá giới hạn lại thấp hơn giá thị trường hôm trước. Lệnh giới hạn giá là loại bệnh phổ biến nhất bên cạnh lệnh thị trường và nó chiếm khoảng gần một nữa tổng số lệnh mua lô chẳn cũng như lô lẻ.

Chỉ số và số trung bình

Nhiều người cho rằng giá cổ phiếu lên xuống sẽ cho chúng ta thấy xu hướng của thị trường trong thời gian trước mắt. Phần này sẽ nói về một số hình thức biến động giá cả trên thị trường, quan hệ của giá cả với hoạt động kinh tế, và sự lựa chọn đều tư cho một tập chứng khoán. Ngoài ra sẽ bàn đến một số kế hoạch và kỹ thuật mà một số người thành công đã định thời cơ mua bán và một số công cụ đặc biệt khác có thể có ích cho hoạt động đầu tư trong một số điều kiện.

1. Số trung bình giá cổ phiếu

Có nhiều loại trung bình giá cổ phiếu (stock price average) đã được mọi người biết. Các loại này có một số đặc điểm chung như sau:

Đặc điểm chung

Tất cả các số trung bình này đều dựa trên một danh sách cổ phiếu được coi là tiêu biểu. Danh sách đó có thể từ 15 hay 20 cổ phiếu trở lên. Toàn bộ danh sách thường được chia thành 2 nhóm: nhóm cổ phiếu công nghi65p (industrial) và nhóm cổ phiếu vận tải (transortation). Số trung bình giá cổ phiếu của 2 nhóm này được tính toán và công bố hàng ngày trên báo. Một nhóm thứ 3 gồm cổ phiếu các công ty phục vụ tiện ích công cộng (public utilities) được tính thêm vào trong bản danh sách để tính số trung bình. Trong nhiều trường hợp khác, một hoặc nhiều cổ phiếu tiện ích công cộng được tính trong nhóm cổ phiếu công nghiệp. Phương pháp thường dùng để tính là cộng giá hàng ngày của cổ phiếu trong bản danh sách đó lại rồi chia cho một số chia nào đó. Số trung bình thường không có trọng số nếu hiểu theo nghĩa nó đã không tính đến tầm quan trọng của công ty trong thị trường hoặc trong nền kinh tế nói chung. Nhưng theo một nghĩa khác, số trung bình lại có trọng số vì cổ phiếu giá cao thường có ảnh hưởng mạnh hơn cổ phiếu giá thấp. Số trung bình giá cổ phiếu bao giờ cũng chỉ ít nhất là giá cổ phiếu lúc đóng cửa. Phần lớn chỉ giá cao nhất và thấp nhất trong một ngaỳ mua bán. Số trung bình Dow Jones trước đây được tính từng giờ một, bây giờ được tính từng phút một từ khi bắt đầu mở cửa thị trường chứng khoán. Nhiều công ty dịch vụ công bố những số trung bình thường có những cuốn sổ con ghi ngược trở lại những chi tiết về số trung bình kể từ khi chúng bắt đầu được tính toán. Nhưng những người công bố những số trung bình này cũng thường vấp phải một số vấn đề khi tính toán. Có 3 vấn đề chính và mỗi công ty dịch vụ phải đầu tư lại có những phương pháp riêng để xử lý chúng. Vấn đề thứ nhất là thay thế cổ phiếu này bằng cổ phiếu khác; thứ 2 là quy mô của danh sách cổ phiếu và thứ 3 là điều chỉnh số trung bình khi cổ phiếu được chia nhỏ.

Công ty đầu tư

Người đầu tư có thể mua chứng khoán một cách trực tiếp như đã bàn trong việc mua cổ phiếu thường nhưng cũng có thể mua theo kiểu "trọn gói" (packages investments). Người mua "trọn gói" có mấy cái lợi là có thể sở hữu những chứng khoán cơ bản (underlying securities), với ít rủi ro nhờ có sự đa dạng hóa, một việc khó thực hiện nếu không có một số tiền đầu tư lớn. Các công ty làm công việc này cung ứng một dịch vụ chuyên môn với giá rẻ hơn rất nhiều so với dịch vụ áp dụng cho tài khoản cá nhân.

Theo luật Công ty Đầu tư (Investment company Act), năm 1940 có ba loại công ty đầu tư (investment companies): công ty cấp giấy chứng nhận mệnh giá (face amount certificate), công ty đầu tư ủy thác (unit investment trust) và công ty quản lý (management company). Loại thứ nhất thì không có ý nghĩa bao nhiêu và cũng có ít người phát hành chứng khoán nào coi trọng.

Giấy chứng nhận mệnh giá là một loại hợp đồng theo đó người đầu tư hoặc là trả tiền một lúc hoặc là trả thành nhiều kỳ (cách sau phổ biến hơn), và sẽ lãnh toàn bộ khoản tiền theo mệnh giá vào lúc đáo hạn. Toàn bộ số tiền người đầu tư phải đóng, một lần hoặc nhiều ít hơn khoản tiền người đó được nhận lúc đáo hạn, khoản chênh lệch đó là tiền lời. Khoản đầu tư này bao gồm những chứng khoán có lợi tức cố định (fixed-income securities) như trái phiếu chính phủ, trái phiếu công ty, hoặc trái phiếu thế chấp.

Đơn vị đầu tư ủy thác (unit investment trust, thường gọi là "unit trust") thì phổ biến hơn giấy chứng nhận mệnh giá nhiều. Đó là những tập chứng khoán cố định, không thay đổi, cho phép người đầu tư có được một tập chứng khoán gồm nhiều loại khác nhau với một số vốn đầu tư tương đối khiêm tốn, thường là một bội số 1.000 đôla. Mặc dù họ thường dùng đủ loại công cụ như trái phiếu của chính phủ và của công ty, và thậm chí cả những cổ phiếu thượng hạng nữa, nhưng các đơn vị ủy thác thường bao gồm chủ yếu là những trái phiếu địa phương. Sở hữu một số đơn vị ủy thác như vậy, người đầu tư có một tập chứng khoán đa dạng về trái phiếu địa phương với một số vốn đầu tư chừng vài ngàn đôla, nếu không thì muốn sở hữu một lô chứng khoán như vậy cũng cần tới 100.000 đôla.

Một công ty ủy thác nhận một khoản mệnh giá 50.000 đôla phải phát hành 50.000 đơn vị. Những nhà đầu tư nào thấy không cần hoặc không muốn lãnh lợi tức có thể đầu tư trở lại vào một tài khoản liên hệ, chẳng hạn một quĩ đầu tư chung thị trường tiền tệ (money market mutual fund). Hầu hết những công ty môi giới đều lấy phí bán hoặc hoa hồng 45 đôla một đơn vị. Giá trị các đơn vị đầu tư này lên xuống tùy theo diễn biến của tập chứng khoán, còn tập chứng khoán chủ yếu dựa vào lãi suất. Lãi suất tăng thì giá trị đơn vị giảm, lãi suất giảm thì giá trị đơn vị tăng. Các đơn vị ủy thác gồm những chứng khoán có thể chuộc lại (redeemable) bằng cách đem bán lấy tiền mặt theo giá trị ròng của nó cho công ty ủy thác, nhưng việc chuộc laại một số lớn đơn vị ủy thác như vậy có thể làm cho công ty gặp nhiều khó khăn mới có đủ tiền mặt để thanh toán cho người đầu tư, những công ty môi giới trước đây chào bán những đơn vị ủy thác này nay có thể chuộc lại rồi đem chào bán cho khách hàng khác. Dĩ nhiên giá mua của người môi giới phải sát với giá trị ròng của đơn vị. Nếu không thì người có đơn vị ủy thác sẽ đề nghị công ty mua lại thay vì bán cho người môi giới.

Không giống như quĩ đầu tư chung (mutual funds), các đơn vị ủy thác không thay đổi, và tập chứng khoán của chúng vẫn được giữ nguyên cho đến khi thanh toán. Nếu trái phiếu được công ty phát hành nó mua lại trước ngày đáo hạn của đơn vị ủy thác, trái phiếu đó cũng không được thay thế bằng chứng khoán khác. Do đó, công ty có thể trả cho người đầu tư số tiền trái phiếu được mua lại. Những công ty môi giới thường gặt hái được nhiều thành công trong việc bán các đoơn vị này bằng cách gói các tập chứng khoán theo sở hích của người đầu tư, thí dụ, các loại chứng khoán có đảm bảo, tất cả loại AAA hoặc AA, hay tất cả chứng khoán California chẳng hạn. Những người mua thường phải tra cứu những bản cáo bạch rất cẩn thận trước khi mua. Không may là đôi khi, các công ty ủy thác bị các công ty môi giới lợi dụng để rút những chứng khoán ế ẩm khó bán được trên thị trường tự do. Một trở ngại quan trọng nữa là thiếu thông tin về giá trị các loại chứng khoán để cung cấp cho công chúng biết . Giá trị của những đơn vị này chỉ được cung cấp bởi công ty môi giới của người phát hành chứng khoán, mặt dù có nhiều đơn vị được bán thông qua các nghiệp đoàn (syndicats) mà người đầu tư có thể từ đó có đuợc một số thông tin.

Loại thứ ba trong dịch vụ đầu tư trọn gói là công ty quản lý. Những quỹ đầu tư mà tập chứng khoán có thể thay đổi được chia thành hai loại: quỹ có vốn đóng (closed-end funds) và những quỹ có vốn mở (open-end funds). Quỹ có vốn đóng (ở Anh gọi là investment trust) là loại lâu đời hơn. Những quỹ này có một số cổ phần lưu hành cố định và thường được mua bán tại NYSE hơn là Amex tại thị trường OTC. Loại kia là quỹ có vốn mở, hay còn gọi là quỹ đầu tư chung (mutual fund). Do tùy tiện, hoặc tệ hơn, do không được thông tin, báo chí tài chính đã gây sự nhầm laẫn quan trọng trong quan niệm của người đầu tư. Trong thực tế, hai thuật ngữ: "quỹ vốn đóng" và "quỹ vốn đầu tư chung" loại trừ lẫn nhau. Nhưng không may là trên báo chí tài chính người ta vẫn hay nói "quỹ đầu tư chung có vốn đóng" ("closed-end mutual fund"). Ngoài mâu thuẫn rõ ràng về thuật ngữ, điều nguy hiểm hơn là người đầu tư có thể hiểu rằng công cụ đầu tư mà họ đang mua có những thuộc tính mà thực ra nó không có.

1. Quỹ đầu tư vốn đóng

Những quỹ còn được gọi là "công ty đầu tư công cộng" (public traded investment companies) để phân biệt chúng với những quỹ đầu tư chung phổ biến hơn. Như đã nói trên, chúng có một số cổ phần lưu hành cố định và thường là không được chuộc lại, mặc dầu một đôi quỹ mới lập cũng có chuộc lại ở mức độ nào đó. Chúng thường được bán ở đơn vị lô chẵn 100 cổ phần giống như việc mua bán cổ phiếu được ghi tên, mà thực ra tên của chúng cũng được ghi trên các bảng của thị trường chứng khoán. Giá được định theo nhu cầu trên thị trường đấu giá. Do đó chẳng có quan hệ sẵn có nào giữa giá trị ròng (net asset value) của mỗi cổ phần với giá mà người đầu tư muốn trả cả. Cái đó dẫn đến tình trạng thường gặp của những người đầu tư loại cổ phiếu này là họ có thể bán dưới giá trị ròng của nó. Thí dụ giá một cổ phần về lý thuyết là 15 đôla, dựa theo tỷ lệ giá trị (pro rata value) của tập chứng khoán cơ bản, nhưng vẫn được định giá 12 đôla một cổ phần vì người đầu tư không chịu trả giá cao hơn. Đối với người mua, có vẻ như là mua một tài sản 1 đôla với giá 0,80 đôla. Điều đó có thể đúng theo một nghĩa nào đó, nhưng quỹ đầu tư không thể dễ dàng chấp nhận cái khoản dưới giá đó. Thực vậy, người đầu tư có thể mua dưới mệnh giá và sau đó bắt buộc phải bán lại còn dưới mệnh giá hơn nữa.

Cũng có trường hợp bán trên mệnh giá nhưng trường hợp này ít hơn. Nói riêng, các quỹ đầu tư trái phiếu (bond fund) thỉnh thoảng cũng có thể sinh lợi cao nên người đầu tư có thể trả giá cao hơn giá trị thực của nó. Đôi khi, một quỹ đầu tư cổ phiếu (equity fund) có thể cung cấp phương tiện để đầu tư ở một thị trường nước ngoài trong trường hợp ít có phương tiện đầu tư trực tiếp nà khác cho người nước ngoài, thí dụ như quỹ đầu tư Thái (Thai Fund) hoặc quỹ đầu tư ấn Độ (India Fund). Tiền đổ vào những quỹ đầu tư này có thể sinh lợi trong một thời gian nào đó nhưng thường không kéo dài được lâu.

Những người đầu tư nào coi việc mua cổ phần của những quỹ đầu tư có vốn đóng như một giải pháp thay thế cho cổ phần của những quỹ đầu tư chung thường phải tự mình tìm hiểu thị trường nhiều hơn. Hầu hết những người môi giới không muốn tốn nhiều thì giờ cho một sản phẩm ít người mua bán hoặc hoa hồng tương đối thấp. Những người đầu tư phải vô cùng cẩn thận khi những cổ phần của các quỹ đấu tư này chào bán lần đầu tiên cho công chúng. Không những có một khoản tiền lời lớn trong giá chào bán, tiền lời bảo lãnh phát hành (underwriting spread), mà còn có khả năng, nếu không phải là xác suất, là cổ phần sẽ sụt giá khi đợt chào bán chấm dứt. Nếu quỹ này thực sự là một khoản đầu tư hấp dẫn thì sụt giá như vậy càng tốt cho nó hơn.

2. Quỹ đầu tư chung

Sỡ dĩ gọi là vốn mở vì việc huy động vốn của những công ty này khi lên khi xuống. Khi người đầu tư nộp tiền để mua cổ phần, đại lý chuyển nhượng của quỹ phải phát hành những cổ phần mới theo giá trị ròng lúc đó, cộng thêm một khoản phí bán (sales charge). Nếu cổ phần được đề nghị mua lại thì đại lý sẽ trả tiền theo giá trị ròng cho người có cổ phần. Do đó, nếu người đầu tư mua cổ phần mới nhiều hơn là bán lại, số cổ phần lưu hành sẽ tăng lên. Ngược lại khi số cho chuộc lại nhiều hơn số mua mới thì số cổ phần lưu hành sẽ giảm xuống (Sự chuộc lại theo giá trị ròng loại bỏ khả năng quỹ đầu tư chung bán dưới mệnh giá, như quỹ đầu tư đóng thỉnh thoảng vẫn làm). Do đó, số cổ phần của quỹ đầu tư chung lên xuống thường xuyên, thường là hằng ngày. Luồng vốn cứ ra vào không ngừng như vậy đưa tới việc sử dụng thuật ngữ mở để mô tả quỹ đầu tư chung, và đóng để mô tả loại công ty chào bán cổ phần một lần mà thôi.

Quỹ đầutư chung chào bán theo giá trị ròng hoặc giá trị ròng cộng với một khoản phí bán, mà trong ngành thường gọi là load (gánh nặng). Vì vậy mà những quỹ này được gọi là quỹ có tính phí bán (load-fund). Những cổ phần nào hchào bán theo giá trị ròng(không cộng thêm phí bán) thì do người phân phối của quỹ đầu tư trực tiếp, việc này thường là do một nhóm người hăng hái trong ban giám đốc làm. Những người này không có một lực lượng bán hàng ăn hoa hồng và do đó đầu tư toàn bộ số tiền người đầu tư ký gửi. Vì vậy mà những quỹ này được gọi là những quỹ không tính phí bán (no load-funds), phát triển rất nhanh về số lượng cũng nhưgiá trị tài sản được quản lý. Trong những quỹ không tính phí bán được nhiều người biết tiếng có T.Rowe Price, Vanguard, và Scudder, Stevens and Clark, Inc. Ngoài ra, có một số nhóm như Fidelity Investments cung ứng cả hai loại quỹ, có tính phí bán và không tính phí bán. Nhà đầu tư nào muốn tìm thông tin về những quỹ không tính phí bán có thể xem một số quảng cáo trên The Wall Street Journal, cũng như trên những ấn phẩm khác như Barron's, Forbes, hoặc Money Magazine. Muốn biết đầy đủ hơn thì có thể hỏi những công ty dịch vụ như Lipper Analytical Services hoặc MorningStar Inc.

Các quỹ đầu tư có tính phí bán thì vừa nhiều vừa được công chúng đầu tư biết tiếng nhiều hơn. Cổ phần của những quỹ này được bán thông qua những tổ chức bán ăn hoa hồng, trong đó có những công ty bảo hiểm lớn. Quỹ quảng cáo của những tổ chức này thường rất lớn. Quan trọng hơn, những người đại diện của những công ty môi giới thường không được trả tiền khi bán những quỹ đầu tư không tính phí (no-load funds). Nếu một người đầu tư muốn mua cổ phần của một quỹ đầu tư chung từ một người môi giới thì cơ may mua được một quỹ đầu tư không tính phí bán là rất ít.

Phí bán thường được tính ít từ 1 hoặc 2% cho tới nhiều là 8,5%. Số phần trăm sau là tiêu chuẩn của ngành trong một thời gian dài nhưng không thể đứng vững trước sức ép của người cạnh tranh không tính phí bán và sự hiểu biết ngày càng tinh vi của người đầu tư bình thường. Một khoản phí bán 4,5% có thể là phổ biến hơn.

Những người tính phí bán đã đáp lại những sức ép đó bằng cách tăng thêm một số loại phí có thể là không trắng trợn như những loại phí bán phải trả trước. Một số quỹ tính khi bán đã giảm phí ban đầu xuống còn khoảng 3 hoặc 4%, nhưng lại thêm một khoản phụ phí 4% nếu người đầu tư thanh toán trong một thời hạn nào đó, 48 tháng chẳng hạn.

Mặt dầu không có sự khác nhau có ý nghĩa nào được biểu lộ giữa các quỹ đầu tư có tính và không tính phí bán, nhưng nói chung các quỹ đầu tư có tính phí bán vẫn chiếm phần lớn hơn. Thí dụ như trong năm 1990, loại phí này đã có 90,2 tỷ đô la cổ phần bán được thông qua một bộ phận bán hàng, chiếm khoảng 60% khối lượng bán nói chung của các quỹ đầu tư chung. Đó là sự sụt giảm so với tỷ lệ 68% của năm 1988. Có khoảng 51,8 tỷ đô la đã được các quỹ bán trực tiếp, không tính phí bán.

Cơ bản về giá cổ phiếu

Một trong những khó khăn lớn nhất của người kinh doanh và đầu tư trên thị trường chứng khoán là tìm hiểu những nhân tố và điều kiện nào tác động đến giá cả. Không có cách nào dễ dàng để hiểu được chúng vận động như thế nào và vì sao, cũng như không có quy tắc nào có thể được sử dụng để có được lợi nhuận mau chóng và chắc chắn trên thị trường.. Mà sự vận động của giá cổ phếu thường lại có ý nghĩa đối với người đầu tư hơn là lợi tức cổ phần họ nhận được từ cổ phiếu ấy.

Vô số nhân tố hoặc điều kiện tác động đến thị trường có thể được phân thành hai loại. Một là những nhân tố hoặc điều kiện cơ bản phát riển bên ngoài thị trường. Đó là những nguyên nhân căn bản của mọi biến động giá cả chế ngự thị trường trong thời gian dài. Thứ hai được gọi là những nhân tố hoặc điều kiện kỹ thuật vận hành hoàn toàn bên trong thị trường trong những thời kỳ ngắn.

Hai tập hợp điều kiện đó có khi hoạt động cùng chiều ngưng cũng có lúc tác động ngược chiều. Vì vậy mà một thị trường nào đó có thể mạnh về cơ bản (fundamentally strong), hoặc ngược lại. Cũng có khi, cả hai tập hợp điều kiện đó vừa mạnh vừa yếu cùng một lúc. Người nghiên cứu thị trường lúc nào cũng phải phân biệt giữa hai nhân tố quyết định thị trường nói trên.

Trong chương này chúng ta bắt đầu nghiên cứu những cái được gọi là nhân tố hay điều kiện bên ngoài thị trường mà nhiều người cho là đang tác động đến sự vận động của giá cổ phiếu. Như sau này chúng ta sẽ thấy, một số trong những nhân tố cơ bản ấy không ảnh hưởng trực tiếp gì nhiều đến thị trường như người ta thường nghĩ.

1. Hai thuyết về giá cổ phiếu

Thuyết quy ước

Trong nhiều năm dài, có một thuyết cơ bản, chính thống và quy ước được dùng để giải thích những sự vận động của giá cổ phiếu. Đó là thuyết quy ước về giá cổ phiếu (Conventinal Theory of Stock Prices). Thuyết đó có thể phát biểu đơn giản như sau: Nguyên nhân cơ bản của sự vận động giá cả là sự dự đoán lợi nhuận doanh nghiệp.

Theo thuyết quy ước này, những thay đổi trong những điều kiện cơ bản sẽ tác động đến lợi nhuận của doanh nghiệp. Những thay đổi trong lợi nhuận doanh nghiệp, đến lượt chúng, sẽ tác động đến lợi tức cổ phần. Người ta tin rằng lợi nhuận của doanh nghiệp là nhân tố trực tiếp quan trọng nhất trong việc quyết định giá cổ phiếu. Vì vậy những người kinh doanh và đầu tư khôn ngoan cần đánh giá đúng đắn những điều kiện cơ bản tác động tới lợi nhuận của doanh nghiệp trong tương lai. Bằng cách mua và bán cổ phiếu trước khi diễn ra những thay đổi trong điều kiện cơ bản, những nhà kinh doanh và đầu tư này được coi là đã "dự kiến" những thay đổi trong lợi nhuận doanh nghiệp ngay trước khi chúng xảy ra. Chờ cho đến khi xảy ra những thay đổi thực sự trong lợi nhuận doanh nghiệp thì đã quá muộn để có được lợi tức đầu tư tối đa.

Những người theo thuyết này tin rằng giá cổ phiếu là giá trị hiện nay (present value) của tất cả lợi tức cổ phần trong tương lai. Họ cũng biết rằng lợi tức cổ phần chỉ có thể đến từ lợi nhuận doanh nghiệp (trừ những lợi tức nhận được khi thanh lý). Những thay đổi trong lợi nhuận sẽ làm thay đổi triển vọng của lợi tức cổ phần và do đó tác động một cách có thể hiểu được đến giá cổ phiếu. Bất cứ điều kiện nào cho thấy có thay đổi trong lợi nhuận của một công ty cụ thể, của một ngành công nghiệp cụ thể, hay của toàn bộ nền kinh tế nói chung sẽ tác động đến giá cổ phiếu, mà giá cổ phiếu thường biến động trước khi có những thay đổi trong lợi nhuận doanh nghiệp hay lợi tức cổ phần.

Đó là lý thuyết hay sự giải thích kinh điển về biến động của giá của phiếu. Có những ngoại tệ, tất nhiên, nhưng nói chung giá cổ phiếu thường biến động trước khi có những thay đổi trong kinh doanh và những thay đổi trong lợi nhuận.

Thuyết này cho rằng lợi tức cổ phần là một nhân tố quan trọng, nhưng cho nó một vị trí thứ yếu, người ta cho rằng lợi tức cổ phần phải đi theo lợi nhuận doanh nghiệp và sẽ thay đổi khi lợi nhuận đó thay đổi.

Nói tóm lại, bất cứ điều kiện hay tình huớng nào cho thấy một sự thay đổi trong lợi nhuận của một công ty cụ thể hoặc của một ngành công nghiệp cụ thể, hoặc của một nhóm công ty hoặc của toàn bộ nền kinh tế sẽ tác động đến giá cổ phiếu, và giá cổ phiếu sẽ biến động trước khi có những sự thay đổi thực sự trong lợi nhuận doanh nghiệp và lợi tức cổ phần.

Đó là lý thuyết hoặc là sự giải thích cổ điển về biến động của giá cổ phiếu. Chúng biến động trước khi có những thay đổi trong kinh doanh và trước khi có những thay đổi trong lợi nhuận.

Trong chương này chúng ta bắt đầu nghiên cứu những cái được gọi là nhân tố hay điều kiện bên ngoài thị trường mà nhiều người cho là đang tác động đến sự vận động của giá cổ phiếu. Như sau này chúng ta sẽ thấy, một số trong những nhân tố cơ bản ấy không ảnh hưởng trực tiếp gì nhiều đến thị trường như người ta thường nghĩ.

Thuyết lòng tin

Thuyết này gọi là thuyết lòng tin về giá cổ phiếu (confident Theory of Stock Prices). Thuyết này được phát biểu còn kém rõ ràng hơn thuyết quy ước. Thực ra, một sự phát biểu rõ ràng chính thức về thuyết này chưa hề có trong kho tàng lý luận về thị trường chứng khoán. Nhưng theo ý kiến của một số người, nó ít ra cũng phải được đối xử ngang bằng với thuyết quy ước. Một số phát hiện gần đây của thị trường thậm chí còn cho nó một vị trí ưu tiên hơn trong việc giải thích những biến động của giá cổ phiếu.

Thuyết này có thể được phát biểu như sau: Nhân tố căn bản trong biến động của giá cổ phiếu là sự tăng hay giảm lòng tin của người kinh doanh và đầu tư đối với tương lai của giá cổ phiếu, của lợi nhuận doanh nghiệp và của lợi tức cổ phần.

Thuyết này có vẻ như là một dị bản của thuyết quy ước bởi vì nó cũng cho là lợi tức cổ phần cũng tùy thuộc vào lợi nhuận doanh nghiệp. Nhưng trong thực tế nó khác về căn bản bởi vì nó giải thích sự biến động về giá cổ phiếu không phải trên cơ sở của tình hình thực tế mà trên cơ sở tâm lý của người kinh doanh và đầu tư đối với thị trường. Giá trị của nó là nó có thể giải thích những biến động thất thường của giá cổ phiếu mà thuyết quy ước không giải thích nổi.

Thuyết lòng tin không chấp nhận những nguyên tắc chính xác của thuyết quy ước. Thuyết quy ước cho rằng những điều kiện cơ bản là khách quan, lạnh lùng trước các vấn đề lợi nhuận doanh nghiệp, lợi tức cổ phần, mức lãi suất, biến động giá cả, sản xuất, doanh số, tổng sản phẩm quốc dân, diễn biến chính trị và những nhân tố tương tự. Thuyết này dựa trên tiền đề cho rằng mọi quyết định mua và bán đều đưa ra trên cơ sở những tiêu chuẩn và quy tắc đã được xác lập vững chắc. Chẳng hạn như cổ phiếu phải bán khi đạt tới một tỷ lệ nào đó về giá/thu nhập đầu cổ phần (P/E) hay cổ phiếu phải có một tỷ lệ sinh lợi (yield) nào đó so với tỷ lệ sinh lợi của trái phiếu. Những nhà thống kê và chuyên viên đầu tư từ nay có được một vị thế lý tưởng để dự đoán tình hình thị trường nhờ vào kiến thức và khả năng xử lý những dữ liệu kinh tế của họ. Khi những điều kiện cơ bản thuận lợi, giá cổ phiếu sẽ tăng, phù hợp với những thay đổi đã được dự đoán chính xác về lợi nhuận doanh nghiệp và lợi tức cổ phần. Khi những điều kiện cơ bản không thuận lợi, giá cổ phiếu sẽ đi xuống, phù hợp với những dự đoán khoa học về những thay đổi đấy.

Những người theo thuyết lòng tin không thể nào tiêu hóa nổi một thuyết máy móc đến như vậy về thị trường. Họ cho rằng thị trường không thể nào phản ứng với những dữ liệu thống kê và kinh tế với một độ chính xác cao. Ho cho rằng thái độ lãnh đạm của thị trường đối với những tin xấu cũng như tin tốt thường là không thể tin được. Họ cũng biết rằng những thướt đo mức giá cổ phiếu, như tỷ lệ giá/thu nhập đầu cổ phần và tỷ lệ sinh lợi, thay đổi liên tục. Đôi khi chúng rất cao, đôi lúc lại rất thấp, ít khi đứng yêu. Cuối cùng, họ biết rằng một câu ngạn ngữ rất xưa mà nay vẫn rất đúng: "Thị trường có thể làm tất cả".

Theo thuyết lòng tin, nếu có một số vừa đủ những người kinh doanh và đầu tư trở nên lạc quan về những điều kiện cơ bản, hoặc về triển vọng của một công ty cá biệt nào đó, họ sẽ mua vào. Nếu họ lạc quan thái quá, họ sẽ mua cổ phiếu cho đến khi giá lên tới một mức phi lý, nếu xét theo những mức thông thường vền giá cả, lợi nhuận và lợi tức cổ phần. Ngược lại, khi họ bắt đầu bi quan, họ sẽ bán ra bất chấp những điều kiện cơ bản lúc đó như thế nào. Nếu họ bi quan quá độ thì họ sẽ tìm giá cổ phiếu xuống tới mức phi lý so với những tiêu chuẩn bình thường. Trong thuyết này, người mua và người bán đều là những người cực đoan, tính khí thất thường, hay đi từ thái cực này đến thái cực khác.

Thuyết lòng tin có thể được dùng để giải thích nhiều lần thị trường giá lên và giá xuống mà thuyết quy ước không sao giải thích nổi. Nó có thể giải thích vì sao giá cổ phiếu trên thị trường lại xuống trong những điều kiện kinh tế rất tốt đẹp. Nó có thể giải thích vì sao giá cổ phiếu trên thị trường lên trong tình hình kinh doanh xấu đi. Nó cũng có thể giải thích vì sao giá cổ phiếu lại sụt trong khi lợi nhuận doanh nghiệp lại đang tăng hoặc ngược lại.

Trong những thí dụ có thể dùng để minh họa cho biến động giá cổ phiếu theo thuyết lòng tin, không có thí dụ nào tốt hơn là thị trường giá xuống năm 1946. Lúc bấy giờ những điều kiện khách quan rất tốt. Tổng sản phẩm quốc dân đang tăng, chế độ kiểm soát giá cả thời chiến đã được bãi bỏ và cả giá bán sỉ và bán lẻ đều tăng. Lợi nhuận doanh nghiệp và lợi tức cổ đông đều khá hơn trước. Vậy mà bỗng nhiên công chúng đâm ra bi quan. Họ tin rằng một cuộc suy thoái hậu chiến thế nào cũng xảy ra như đã từng xảy ra trong quá khứ. Người ta bán tống bán tháo cổ phiếu đi và thị trường sụp đổ thảm hại vào tháng 8 và tháng 9 năm đó. Mãi đến năm 1950, nó cũng chưa lấy lại được mức của nó năm 1946. Năm 1947, như sau này đã cho thấy là "năm mà cuộc suy thoái chờ hoài không thấy". Công việc kinh doanh tiến triển đều đặn, liên tục cho đến cuối năm 1948. Lòng tin ở thị trường năm 1946 đã tan vỡ. Người kinh doanh và đầu tư đã đánh giá tình hình sai lầm nhưng thị trường vẫn sụp đổ như bình thường.

Thuyết lòng tin một lần nữa được chứng minh trong trường hợp thị trường giá lên năm 1985-1986. Lúc bấy giờ cạnh tranh với nước ngoài rất gay gắt; lãi suất tuy thấp hơn trước một chút nhưng vẫn còn cao so với trước; đồng đôla vững mạnh làm cho các cân thương mại không được thuận lợi; ngân sách liêng bang đã thâm hụt thâm; giá hàng hóa thấp; và sự tăng trưởng trong kinh doanh không đáng kể. Tình hình như vậy rõ ràng là không thuận lợi nhưng giá cổ phiếu lại tăng vọt như pháo thăng thiên. Năm 1991, Hoa Kỳ bị thất nghiệp cao, các nước châu Âu hợp tác lại với nhau để cạnh tranh với Hoa Kỳ, và ngân sách liêng bang lại đạt kỷ lục mới. Đã xảy ra thiếu hụt ngân sách ở các bang, các hạt và các đô thị. Nhiều công ty lớn báo cáo lỗ lã và nhiều công ty khác phải nhờ tới sự bảo vệ của những tòa án phá sản. Báo chí tiếp tục đăng tải những hành vi gian lận, bê bối của các định chế tài chính. Bất chấp dòng chảy không ngừng của những tin xấu, giá trị trên thị trường chứng khoán tiếp tục lên.

Cái khó là làm sao đo được lòng tin của công chúng đối với thị trường. Cái đó làm cho sự phân tích thị trường chứng khoán thêm phức tạp. Nhiều người kinh doanh đã dùng nhiều biện pháp để đo lòng tin của công chúng nhưng thường không đạt kết quả. Nhiều người đầu tư vẫn đặt lòng tin vào thuyết quy ước. cái tính cụ thể và cái khối vô tận những dữ liệu thống kê tạo cho nó cái vẻ hiện thực rất có trọng lượng. Nhưng những người theo thuyết quy ước này phải nhiều phen sững sờ và không ít sửng sốt khi thấy những tính toán chính xác của họ không mang lại những kết quả mà họ đã dự kiến một cách hết sức tin tưởng.

Phần II: Hoạt động của thị trường chứng khoán

Đưa hàng lên chợ: Đăng ký phát hành chứng khoán

Sau khi Uỷ ban Giao dịch Chứng khoán (UBGDCK) chấp nhận việc đăng ký thì nhân viên mại vụ của các công ty bảo lãnh (CTBL) sẽ chào hàng. Khi chào hàng họ phải trao bản thông cáo phát hành cho khách. Sau khi chứng khoán đã được bán, có khi số người mua không đông, có thể vì giá cao, hay vì người đầu tư nghi ngờ triển vọng kinh doanh của công ty phát hành (CTPH). Khi sức bán yếu, giá sẽ thấp. Giá thấp làm cho cả người đã mua rồi cũng bán đi, khiến giá xuống thấp hơn nữa. Lúc đó, CTBL chính phải "sửa chữa" (fix) thị trường. Cách họ làm là thay mặt tập đoàn bảo lãnh đưa ra bảo đảm cho các bàn giao dịch là họ sẽ mua các chứng khoán được chào bán với một giá hơi thấp hơn một chút so với giá ban đầu (giá này không được cao hơn giá ban đầu vì như thế là lừa công chúng). Lời bảo đảm kia có tính hỗ trợ, và có khi không phải thực hiện nhưng nó làm cho giá không xuống quá thấp so với giá ban đầu ; nhờ đó các người vừa mua chứng khoán được bảo đảm không bị các người đầu cơ chen chân vào lũng đoạn thị trường. Việc làm này cũng được gọi là "ổn định thị trường" (stabilizing the market).

Nếu chứng khoán bán chạy, giá sẽ lên cao vì nhiều người mua. CTBL có thể đề nghị CTPH tung ra thêm chứng khoán bằng cách đăng ký lại với UBGDCK. Thường thường người mua chứng khoán trong lần phát hành đầu sẽ có lời nhiều cho nên luật cấm những người làm cho CTBL hay có liên hệ với người của công ty kia được mua chứng khoán khi phát hành đầu tiên. Đầu cơ chứng khoán theo kiểu ở chợ bán hàng hóa, nếu có, sẽ xảy ra ở giai đoạn này chứ ít xảy ra ở thị trường thứ cấp.

Sau khi chứng khoán đã được bán hết, tập đoàn bảo lãnh sẽ giải tán. Từ đây trở đi, chứng khoán được bán trên thị trường thứ cấp. Chúng cũng có thể được niêm yết để bán ở chợ trên sàn nếu do những công ty lớn như công ty điện thoại AT&T, hay công ty chế tạo xe General Motor phát hành.

Muốn bán chứng khoán ở chợ trên sàn của TTCK New York, công ty bán phải có ít nhất lợi tức trước khi đóng thuế là 2,5 triệu USD ; có 1,1 triệu cổ phần do công chúng nắm, có trị giá lên tới 18 triệu USD ; giá trị tích sản hữu hình thuần túy (không bị thế chấp hay cầm cố) 18 triệu USD.

Có những công ty lớn cũng hội đủ những điều kiện để lên chợ trên sàn như Microsoft, Apple Computer nhưng họ không lên vì chi phí để bán trên đó rất cao.

Nếu CTPH không đủ điều kiện để được niêm yết ở chợ trên sàn, thì chứng khoán của họ sẽ được bán ở các chợ trên bàn, và các công ty môi giới, mà phần lớn họ cũng là CTBL sẽ là người môi giới mua bán ở chợ này. Dù bán ở đâu thì CTBL đã làm xong nhiệm vụ trung gian giữa CTPH và các nhà đầu tư. Công ty phát hành có số vốn họ muốn huy động, các nhà đầu tư có thể theo dõi giá cả của chứng khoán hàng ngày trên các trang báo về tài chính.

Cũng có khi công ty phát hành bán tất cả chứng khoán của mình cho một đại gia đầu tư, như công ty bảo hiểm nhân thọ chẳng hạn ; khi ấy người ta gọi là đặt bán riêng tư (private placement). Công ty cũng có thể chỉ bán chứng khoán cho nhân viên của mình không cần phải đưa ra bán cho công chúng.

Niêm yết chứng khoán ở chợ trên sàn

Chợ trên sàn của Sở Giao dịch chứng khoán New York có khoảng hơn 1.500 công ty niêm yết chứng khoán với khoảng 2.300 loại vào đầu năm 1980. Ngoài ra, có khoảng hơn 300 loại trái phiếu khác nhau của các công ty và các cơ quan chính quyền.

Để được niêm yết, các công ty phải hội đủ các điều kiện như đã nêu, và sau đó thực hiện việc cập nhật thông tin về mình như đã nêu ở bài X. Khi công ty không còn hội đủ điều kiện để được niêm yết, hay chứng khoán còn ít người mua, tên của họ sẽ bị xóa để bảo vệ uy tín của chợ.

Các thủ tục ở trên cũng được áp dụng đủ hết cho mỗi lần công ty muốn phát hành thêm chứng khoán để tăng vốn. Về tăng vốn và phát hành chứng khoán, ta phân biệt hai trường hợp. Thí dụ, vốn được phép huy động (authorized capital) là 100 triệu, tùy theo nhu cầu tài chính công ty có thể phát hành lần đầu để huy động 50 triệu. Sau này cần thêm, công ty lại phát hành để huy động thêm 20 triệu nữa. Mỗi lần huy động là phải làm đầy đủ mọi thủ tục đăng ký. Trường hợp thứ hai là công ty phát hành chứng khoán huy động đủ 100 triệu luôn một lần. Nếu muốn huy động thêm nữa thì họ phải sửa đổi chứng thư thành lập công ty để tăng vốn lên, thí dụ, 150 triệu, sau đó mới được đăng ký để phát hành chứng khoán. Quy định tăng vốn trước rồi huy động sau, vì người ta coi vốn được dùng để trả

Nguyên tắc tổ chức và điều hành thị trường chứng khoán

Một cái chợ có tổ chức

Như đã đề cập trong các bài trước, thị trường là một "cái chợ". ở mức phát triển thấp, chợ là một nơi tập trung hàng hóa các loại, và kẻ bán người mua gặp nhau. ở mức phát triển cao hơn, như các siêu thị "mart", chợ không có người bán. ở mức cao hơn nữa chợ là nơi diễn ra sự trao đổi. ở đó người mua hay bán không xuất hiện mà giao dịch với nhau qua những người môi giới. Chợ bán chứng khoán thuộc loại này. Nơi đây, hàng là các chứng khoán được trao đổi ; nhưng chúng thực sự lại chỉ là những con số đi kèm với tên công ty. Điều này giúp người mua kẻ bán, vào bất cứ lúc nào, cũng có thể thay đổi vị trí, khi mua chứng khoán, khi bán nó đi. Và người này là những nhà đầu tư hay công chúng như ta đã biết. Người đầu tư mua và bán hàng, nhưng hàng của họ là hàng mua lại. Người bán thực sự là các công ty cổ phần. Nhưng những công ty này chẳng còn dính dáng gì vào việc buôn bán. Chợ bán chứng khoán có rất đông người mua, kẻ bán, bởi thế, nó được tổ chức rất quy củ và được gọi là "một cái chợ có tổ chức cao" (highly organized market).

Các loại chợ

Bình thường, ở chợ hàng hóa, ta có chợ đầu mối và chợ bán lẻ là những chợ phân loại theo số lượng hàng bán (bán buôn, bán lẻ) ; có chợ trong nhà lồng, chợ bên ngoài nhà lồng là những chợ phân chia theo phẩm chất hàng bán ; rồi có chợ bán lương thực, chợ bán cây cảnh là những chợ phân theo mặt hàng. TTCK cũng có những loại chợ giống như thế chỉ khác là nó có tổ chức cao.

Chợ bán theo số lượng hàng bán

Chứng khoán thoạt đầu do công ty đưa ra ; khi đã đăng ký với ủy ban giao dịch chứng khoán thì họ được phép bán. Công ty sẽ bán cho một nơi mua sỉ để cho tiện khi đưa bán cũng như lúc lấy tiền về. Công ty "mua sỉ" là công ty bảo lãnh phát hành chứng khoán. Sự mua bán giữa hai nơi này tạo nên thị trường sơ cấp, giống như chợ đầu mối.

Khi công ty "mua sỉ" đem bán lẻ chứng khoán cho công chúng, thì hai người này tạo ra một thị trường thứ hai, gọi là thị trường thứ cấp, giống như chợ bán lẻ.

Hai thị trường này ăn thông với nhau mới tạo nên TTCK. Nếu chỉ có chợ sơ cấp không thôi, như ở ta hiện nay, thì chưa có TTCK.

Chợ bán theo phẩm chất hàng hóa

Công ty bán chứng khoán có cái to, cái nhỏ ; cho nên chứng khoán của họ cũng được phân loại theo sức mạnh của công ty. Chứng khoán của các công ty lớn, hội đủ một số điều kiện nào đó, sẽ được bán ở một khu vực rộng rãi, phố xá đông người, gọi là các sàn giao dịch, như mô tả ở bài 8. Dự thảo Pháp lệnh chứng khoán của ta gọi là "thị trường giao dịch tập trung" ; cho ngắn gọn và tùy mạch văn, chúng ta sẽ dịch là chợ bán trên sàn hay sàn giao dịch. Các từ này đều chỉ chung một chỗ là "trading floor".

Chứng khoán của các công ty không hội đủ những điều kiện đòi hỏi kia sẽ được bán ở một nơi khác gọi là bán "qua các quầy" (over-the-counter trading - OTC) ; có thể tên chính thức của nó ở ta sẽ là "thị trường giao dịch không tập trung", ở đây chúng ta dịch là "chợ bán trên bàn" hay "bàn giao dịch" ta không gọi là quầy để không bị lẫn với quầy ở chợ trên sàn. Chợ trên bàn, không có người qua kẻ lại, mà chỉ là các văn phòng của các người môi giới đặt tại nhiều nơi trong nước. Họ cũng như khách hàng giao dịch với nhau qua điện thoại.

Phân loại theo tính chất món hàng

Huy động vốn thì không chỉ công ty mới làm, mà cả chính quyền các cấp cũng làm nữa. So với công ty, khả năng trả nợ của chính quyền chắc chắn hơn, do đó các ràng buộc về trả nợ dành cho công ty không được áp dụng cho chính quyền. Vì thế, công trái của chính quyền được bán ở một chợ khác, thường là các ngân hàng thương mại. Sự việc này tạo ra một chợ riêng bán công trái do chính quyền phát hành.

Sự phân loại các chợ như ở trên cốt cho dễ hiểu. Trên thực tế, các loại chợ kia hoạt động đan xen với nhau tạo nên một TTCK. Vì cốt tủy của một cái chợ là sự trao đổi, nên ở đâu có trao đổi là có chợ mà không nhất thiết phải có một địa điểm chung cho kẻ mua người bán ; bởi thế "cái bàn" cũng là một "cái chợ".

Nguyên tắc hoạt động của chợ

Thị trường sơ cấp phải giải quyết tất cả các vấn đề của việc vay nợ và hùn vốn ; là những thứ luôn luôn có rủi ro. Muốn tránh rủi ro, người ta phải thu thập tin tức, ký hợp đồng với các con nợ, và kiểm soát sự thực hiện hợp đồng đó. Việc này sẽ do một công ty hay người bảo lãnh phát hành chứng khoán (underwriter) làm. Họ sẽ thảo luận với các công ty muốn bán chứng khoán về các điều kiện của hợp đồng. Khi hợp đồng được thực hiện thì các công ty được ủy nhiệm (trustee) kiểm soát việc con nợ thực hiện hợp đồng.

Chợ thứ cấp bán chứng khoán là nơi công ty bảo lãnh phát hành bán lại chứng khoán cho công chúng. Chợ này - như đã biết - do các người môi giới lập. (Về những người này chúng ta sẽ đề cập ở bài XIII).

Chợ thứ cấp phải thực hiện ba chức năng. Một là, khai mở, hay xác định một giá công bằng (fair) cho việc mua hay bán chứng khoán. Hai là, giúp cho việc mua bán theo các giá kia được diễn ra nhanh chóng dễ dàng ; tức là tạo ra thanh khoản. Ba là, giúp cho việc giao dịch ít tốn kém.

Xác định một giá công bằng

Chứng khoán tiêu biểu cho lời hứa của công ty phát hành là họ sẽ trả lại số tiền đã nhận cùng với lời lãi sau này. Giá trị của lời hứa đó tùy thuộc vào sự mong đợi của người đã bỏ tiền ra và vào sự đánh giá các rủi ro liên quan đến sự trả nợ. Hai cái này lại bị chi phối bởi các thông tin có sẵn ở những chỗ nhất định (báo chí, cơ sở, nơi mua bán) và bởi kết luận mà người bỏ tiền rút ra từ các thông tin ấy. Cùng một thông tin, nhưng những người khác nhau sẽ có những kết luận cho mình khác nhau.

Một giá cả công bằng cho chứng khoán là một phí tổn thấp nhất mà những người hiểu biết thông tin sẵn sàng trả khi mua bán chứng khoán. Một phí tổn thấp nhất cho người bán là số tiền cao nhất họ đòi được. Còn phí tổn thấp nhất cho người mua lại là số tiền nhỏ nhất mà họ sẽ phải trả.

Khai mở cái giá kia là một diễn trình làm giá hay tạo giá. ở mỗi loại thị trường diễn trình đó khác nhau.

Tạo ra hay có sẵn thanh khoản

Từ "thanh khoản" nghe khó hiểu. ở đây, cho dễ nhớ, có thể nói một thị trường có khả năng tạo thanh khoản là nơi mà ở đó bất cứ ai cũng có thể mua bán nhanh chóng mà không bị thua thiệt. Thí dụ, khi bạn muốn bán chứng khoán của một công ty, ở một nơi nào, vào bất cứ lúc nào, theo cái giá công bằng, mà nơi đó có thể mua rồi trả tiền cho bạn ngay thì đó là một thị trường có thanh khoản cao. Nếu phải lâu bạn mới bán được hay phải "lót tay" mới bán được thì nơi đó không có thanh khoản hay thanh khoản thấp.

Để có thanh khoản, TTCK sẽ áp dụng công nghệ bù qua sớt lại (thanh toán bù trừ). Số tiền nhận từ người mua sẽ được lấy ra trả cho người bán. Nếu số người bán cao hơn số người mua khiến có sự mất thăng bằng về thanh khoản, thì TTCK cũng phải có khả năng giống như ngân hàng để bù đắp sự chênh lệch kia. Các công nghệ của ngân hàng, mà chúng ta đã biết qua bài V, cũng được dùng trong TTCK.

Giảm chi phí giao dịch

Cốt lõi của TTCK là sự trao đổi. Muốn trao đổi phải có sự đồng ý về điều kiện mua bán. Về sự thực hiện cái đã đồng ý (tức là sự thực hiện) và rồi thanh toán. Khi làm hai việc sau thì cũng có tốn kém và rủi ro (thí dụ, người bán nhận bán nhưng không giao hàng khiến người mua phải đi tìm hàng thay thế ; người mua không trả tiền làm người bán kẹt vốn...). Chi phí thực hiện phải thấp thì buôn bán mới dễ dàng ; nhờ đó TTCK mới thực hiện được các chức năng của nó. Muốn thế, thị trường phải có tổ chức nghĩa là có bốn đặc tính sau :

1. Hạn chế gia nhập và có nội quy hoạt động

Người mua bán chứng khoán có thể lên đến hàng trăm hàng ngàn mỗi ngày. Một số đông như thế giao dịch với nhau thì phải biết nhau và phải tin rằng những người mà họ giao dịch là những người đáng tin cậy. Nếu không, thì ai cũng sẽ bị "sưu tra lý lịch" trước khi tham gia. Nếu việc đó xảy ra, ta sẽ thấy ngay là không có mua bán nữa.

Một cách để tránh tình trạng này là chọn lọc để giới hạn sự gia nhập. Trong TTCK, chỉ có những người được phép mới được vào chợ trên sàn. Đó là những người môi giới. Tất cả những người khác chỉ có thể mua bán với nhau qua những người này. Để trở thành người môi giới, đương sự phải hội đủ một số điều kiện về vốn liếng, tiêu chuẩn kế toán chuyên môn và đạo đức. Và để cho chặt chẽ hơn, các hội viên phải đặt ra nội quy hành nghề ; để những ai vi phạm sẽ bị phạt tiền hay bị sa thải.

Nhờ những biện pháp trên, nên khi người đầu tư ra lệnh mua bán, họ mới dám tin tưởng người mình giao dịch và điều này làm cho chi phí giảm nhiều. Niềm tin làm giảm bớt giấy tờ và tốn kém.

2. Tiêu chuẩn hóa

Việc giao dịch ở chợ phải được tiêu chuẩn hóa và đơn giản hóa. Thí dụ, các chứng khoán được xếp theo từng lố 100 hay 1.000 cổ phần ; rồi có những thủ tục thống nhất về chuyển giao hàng và thanh toán tiền.

Sự tiêu chuẩn hóa làm cho việc mua bán được đơn giản. Người mua và bán chỉ cần đồng ý với nhau về giá hàng và số lượng ; tất cả các vấn đề khác của việc mua bán thì hai bên đã biết, không cần phải bàn bạc nữa. Tiêu chuẩn hóa còn làm giảm các trường hợp hai bên hiểu khác nhau về tính chất của sự giao dịch.

3. Giải quyết tranh chấp

Dù đã tạo ra những tập tục trên thì tranh chấp cũng vẫn xảy ra. Giải quyết chuyện đó sẽ mất thời giờ và tiền bạc. Chợ có tổ chức sẽ giảm chi phí kia bằng cách đề ra một khuôn khổ cho việc giải quyết tranh chấp. Giải quyết riêng tư với nhau sẽ rẻ hơn nhiều so với việc đưa nhau ra tòa.

4. Bảo đảm thi hành

Giao dịch cách nào thì cũng có những rắc rối không lường trước được ; đó là rủi ro, và chúng rất khác nhau. Mua bán thì bao giờ cũng có hai người, nếu chỉ đưa ra các biện pháp để bảo vệ một người thì việc mua bán trở nên tốn kém vì người kia cũng phải tìm cách chống đỡ. Để giảm bớt chi phí đó, thị trường có tổ chức sẽ bảo đảm rằng các sự giao dịch đã được đồng ý thì cũng sẽ được thực hiện. Làm được như thế thì khi hai bên mua bán đã đồng ý về một vụ việc rồi thì cả hai đều biết chắc việc ấy sẽ được thực hiện.

Đó là những nguyên tắc chung mà các thị trường có tổ chức áp dụng. Thực hiện chúng cách nào thì mỗi thị trường sẽ làm khác nhau.

Luật pháp điều chỉnh thị trường chứng khoán

Quy định của luật pháp

Chứng khoán khác với phần lớn các hàng hóa khác mà công chúng mua bán. Tự thân nó, chứng khoán không có giá trị ; nó tiêu biểu cho một "quyền lợi nằm trong một cái khác". Giá trị của trái phiếu tùy thuộc vào điều kiện về tiền bạc của con nợ mà họ đã hứa khi đưa ra bán. Giá trị của cổ phiếu tùy thuộc vào khả năng sinh lời hay triển vọng của công ty đã phát hành nó ; giá thị trường của nó tùy thuộc vào việc có bao nhiêu người khác sẵn sàng trả tiền để mua nó dựa trên sự đánh giá các triển vọng ấy. Bản thân chứng khoán không có giá trị như tiền hay vàng bạc ; niềm tin - một thứ vô hình - người ta đặt vào đó làm nó có giá trị.

Để duy trì niềm tin kia, chứng khoán đòi hỏi phải có những luật lệ riêng để điều chỉnh hay chi phối việc mua bán chúng, và luật lệ này khác với các luật lệ về mua bán các hàng hóa thông thường. Hàng hóa, phần lớn, được làm ra, phân phối, sử dụng hay tiêu dùng. Luật lệ đặt cho chúng nhắm bảo vệ người tiêu dùng cuối cùng chống lại các món hàng nguy hiểm, quảng cáo sai lạc, giá cả có tính bóc lột... Luật lệ cho chứng khoán thì khác hẳn.

Các vấn đề mà luật điều chỉnh

Thứ nhất, chứng khoán được in ra và có ký tên, nó được tạo ra, chúng không hề đi qua một quá trình sản xuất nào ; lại có thể được phát hành tràn lan, và hầu như không có giá cả, vì chẳng có gì bên trong. Nó chỉ tượng trưng cho một quyền lợi nằm trong một cái khác. Mối quan tâm lớn lao của luật lệ về chứng khoán là phải bảo đảm rằng khi chứng khoán được đem ra mời mọc công chúng mua, thì những người này có được một sự hiểu biết đúng về "cái gì khác" đó là gì, và quyền lợi mà nó đem lại qua tờ chứng khoán là bao nhiêu. Vì vậy có luật lệ về đăng ký phát hành với ủy ban giao dịch chứng khoán và về niêm yết với sở giao dịch chứng khoán.

Thứ hai, người mua không thể đem chứng khoán ra đổi lấy củ kiệu, tôm khô về lai rai. Chúng là một loại vật có giá được trao đổi ở thị trường thứ cấp theo những giá đổi thay. Những vụ mua bán trong thị trường thứ cấp vượt xa về số lần và lượng so với khi đưa ra bán trên thị trường sơ cấp. Mối quan tâm thứ hai của luật lệ, do đó là, bảo đảm có một nguồn thông tin liên tục về công ty đã phát hành chứng khoán, bằng cách buộc công ty phải báo cáo bổ túc, cứ ba tháng một lần thông báo cho những người nắm chứng khoán của công ty, mỗi khi những người này được yêu cầu đến bầu bán, hay phải quyết định về số chứng khoán nắm trong tay như khi công ty định phát hành thêm, tách đôi cổ phần (stock split)...

Thứ ba, vì việc mua bán chứng khoán rất nhạy cảm với các tập tục, cách thức làm ăn có tính lường gạt, khuynh đảo, nên các luật lệ về chứng khoán đều có các điều khoản trừng phạt sự gian dối, lừa đảo của nơi phát hành. Những điều khoản này được giải thích rất rộng để không chỉ ngăn cản các hành vi lừa đảo mà còn cả những hành vi tạo ra bất công. Thí dụ, người mua bán chứng khoán mà có nắm tin nội bộ (insider trading) bị phạt vì do ưu thế về thông tin kia họ sẽ mua bán lời lãi nhiều hơn so với người đầu tư bình thường ; hay là một người cố vấn về đầu tư mà mua chứng khoán trước khi cho ý kiến về nó, rồi đem bán đi sau khi giá của nó tăng do tác động của lời khuyên hay ý kiến của mình (scalping) thì cũng bị phạt ; hoặc là người môi giới khi được khách hàng tin tưởng giao phó việc mua bán chứng khoán mà mua đi bán lại chứng khoán nhiều lần cốt ăn hoa hồng không lưu tâm đến khả năng tài chính và mục đích đầu tư của khách hàng (churning) thì cũng bị phạt.

Thứ tư, vì có cả một bộ máy lớn để mua và bán chứng khoán cho các người đầu tư do những người môi giới thực hiện, luật lệ chứng khoán phải quy định hoạt động của những người sau để bảo đảm họ sẽ không lợi dụng lợi thế về kinh nghiệm và về cơ hội mua bán hơn hẳn của họ mà ăn thông với nhau qua mặt hay ăn chặn của công chúng vốn không chuyên nghiệp. Có thể kể vài việc như luật buộc môi giới ở chợ bán trên bàn phải có tối thiểu 5.000 USD vốn ròng (net capital, tức là vốn đã trừ nợ) dù không mua bán chứng khoán nào và phải có 25.000 USD khi giao dịch ; hoặc luật bảo vệ người đầu tư bằng cách lập một công ty bảo hiểm rồi buộc các công ty môi giới phải đóng tiền vào đó hàng năm.

Cuối cùng, luật lệ chứng khoán đưa ra các loại hình phạt mà chính quyền có thể áp dụng cho những ai vi phạm các điều bị cấm, kể cả việc dành cho những ai bị thiệt hại vì những vi phạm kia được đền tiền. Hơn nữa, tòa án còn giải thích để tạo nên các trách nhiệm bồi thường tiền bạc trong những trường hợp mà luật không nêu ra rõ ràng.

Hàng bán ở chợ và các loại chứng khoán

Chứng khoán bán trên chợ sơ cấp hay thứ cấp là cổ phiếu hay trái phiếu các loại mà công ty huy động vốn phát hành sau khi đăng ký với ủy ban giao dịch chứng khoán. Điều này chúng ta đã biết. ở đây chúng ta sẽ đi chi tiết hơn về các loại chứng khoán bán trên các chợ mà trước kia chưa được đề cập.

Cổ phiếu thông thường

Cổ phiếu này cho cổ đông 3 quyền (quản trị, chia lời, lấy vốn về khi giải thể). Tuy nhiên, tùy theo từng công ty, việc quản trị được thể hiện qua quyền bỏ phiếu (hay quyết định) có thể khác nhau; thí dụ cổ phần hạng A cho quyền quyết định nhiều vấn đề của công ty hơn là hạng B.

Nhìn từ vị trí của người mua chứng khoán, cổ phiếu thông thường được xếp loại tùy theo tình trạng lớn mạnh của công ty hay sự phản ứng của các sản phẩm của công ty đối với các chu kỳ kinh tế.

Trên cơ sở đó có sự phân loại chứng khoán của các công ty đã lớn mạnh rõ ràng (established growth stock); loại còn đang nổi lên (emerging growth stock); loại có giá dưới 5 USD 1 tờ (penny stock); và loại chỉ bán cho những người thật giàu, và người này cam kết bằng văn bản là sẽ không bán lại cho ai (letter stock).

Chứng khoán phân loại dựa trên sự phản ứng trước chu kỳ kinh tế được chia ra: loại mà công việc kinh doanh không bị ảnh hưởng mặc dù tình hình kinh tế có thế nào đi nữa (defensive stock) như chứng khoán của các công ty dược phẩm, điện nước; loại bị tùy thuộc vào chu kỳ kinh tế chung (cyclical stock), như của các công ty xây dựng, hay sản xuất hàng lâu hao mòn. Loại sau sẽ trả cổ tức cao khi nền kinh tế lên và ngược lại. Vì vậy, giá của nó cũng thay đổi tương ứng. Còn một loại nữa là khi nền kinh tế càng xuống thì giá nó càng cao (counter cyclical stock) như xăng dầu.

Cổ phiếu được phân loại như trên giúp cho nhà đầu tư chọn lựa khi mua bán, một sự phân loại theo lợi ích của họ.

Cổ phiếu đặc ưu

Cổ phiếu này có nhiều loại nhưng những loại chính là:

- Loại cho cổ đông được hưởng lợi tức bảo đảm; nghĩa là nếu năm ngoái không được chia cổ tức thì năm nay sẽ được lấy cả cổ tức của năm ngoái lẫn cả năm nay và được lấy trước các cổ đông thường (cumulative preferred) có thể dịch là cổ phiếu tích lũy. Trong trường hợp này, cổ đông thường còn lại bao nhiêu tiền thì chia bấy nhiêu. Vì thế, cổ phiếu được gọi là đặc ưu hay ưu tiên.

- Loại cho phép điều chỉnh cổ tức, cổ tức nhận được mỗi kỳ thay đổi theo sự thay đổi của một lãi suất nào đó dùng là tiêu chuẩn (adjustable rate preferred) gọi là cổ phiếu đặc ưu có lãi điều chỉnh.

- Loại cho điều chỉnh cổ tức theo lãi suất ngắn hạn (lĩnh 49 ngày 1 lần) (money market preferred), gọi là cổ phiếu đặc ưu tiền tệ.

- Loại cho điều chỉnh cổ tức theo lãi suất do công ty phát hành ấn định (lấy mỗi 49 ngày) (auction rate preferred).

- Loại cho chuyển đổi thành cổ phiếu thông thường theo một tỷ lệ nào đó (convertible preferred), cổ phiếu đặc ưu khả hoán.

Nhìn chung, càng ngày cổ phiếu đặc ưu càng được dành cho những tính chất gần giống như trái phiếu. Và ở trong mỗi tính chất, nó là một sự phối hợp nhiều tính chất khác nhau cho phù hợp với sự mong muốn của nhà đầu tư.

Ngoài cổ phiếu ra, hàng bán trên thị trường chứng khoán còn có rights, warrants và options mà đã được đề cập trong bài IV.

Các loại trái phiếu

Như đã biết, trái phiếu là một tờ giấy nợ. Người cầm nó được hưởng đều một số tiền lãi và sau một thời gian nào đó được lấy tiền gốc về. Tiền gốc được trả về là mệnh giá của trái phiếu. Thường thường, trái phiếu hay có một phần gọi là "coupon" (tem phiếu) giống như một phiếu gắn vào nó. Mỗi lần lấy lãi, người chủ nợ sẽ cắt một miếng. Loại trái phiếu có tem như thế được gọi là trái phiếu có ghi tên chủ nợ (bearer bonds), và ngày nay, loại này rất phổ biến.

Trái phiếu ở Mỹ có thể do công ty đưa ra qua các công ty bảo lãnh phát hành, rồi được bán ở chợ trên bàn hay, nếu công ty có đủ điều kiện, ở chợ trên sàn. Cách công ty phát hành trái phiếu chúng ta đã biết qua bài IV. Trái phiếu cũng có thể do chính phủ liên bang hay các tiểu ban phát hành gọi là công trái. Các nơi này phát hành qua các ngân hàng thương mại. Tin tức về mua ban1 trái phiếu ít được đưa lên báo vì nó không bị ảnh hưởng bởi triển vọng và hoạt động kinh doanh của công ty, chủ nhân lấy lãi đều đều, nhưng số lượng trái phiếu tính theo giá trị tiền bạc, chúng cao gấp bao nhiêu lần so với cổ phiếu. Giống như cổ phiếu đặc ưu, trái phiếu ít thay đổi về giá cả nên nó được xếp vào loại chứng khoán đầu tư (investment type securities).

Trái phiếu có những tên khác nhau tùy theo thời hạn trả nợ. Trái phiếu có kỳ hạn một năm gọi là "bills", từ 1 –10 năm gọi là "notes", từ 10 năm trở lên gọi là "bonds".

Theo quyền lợi chủ nợ được hưởng, , trái phiếu đợc chia ra nhiều loại. Trái phiếu không có tài sản bảo đảm gọi là "debenture", người chủ nợ tin vào uy tín của con nợ; nếu có tài sản bảo đảm thì gọi là "mortgage-backed bonds". Cùng là trái phiếu cả, nhưng có loại cho chủ nợ này lấy nợ về trước chủ nợ khác; cái nào chỉ cho lấy sau có tên là "subordianted bonds" (trái phiếu lấy sau). Về hưởng lãi, trái phiếu cho hưởng lãi suất hiệu chỉnh gọi là "floating rate bonds" (trái phiếu lãi suất thả nổi). Có cá cho chuyển đổi thành cổ phiếu gọi là "convertible bonds" (trái phiếu khả hoán). Loại chỉ trả lãi khi món nợ đáu hạn gọi là "zero coupon bonds" (trái phiếu không tem phiếu); khi mua loại này, người mua trả tiền thấp hơn nhiều so với giá ghi trên phiếu, đến khi đáu hạn lại được nhận đủ số tiền như ghi trên phiếu, cộng them tiền lãi đã tích góp cho đến khi ấy. Loại trái phiếu này mới ra đời gần đây. Chủ nợ lẫn con nợ đều thích. Chủ nợ có thể mua được nhiều với số tiền hiện có; con nợ không phải lo trả nợ hàng tháng cho đến khi đáu hạn. Ngoài ra còn có loại trái phiếu mà con nợ có quyền trả nợ để lấy về gọi là "callable bonds" (trái phiếu chuộc lại được). Với loại này, sau khi bán vài năm, công ty vay nợ có thể lấy lại bằng cách trả tiền gốc cho chủ nợ. Công ty sẽ làm như thế khi lãi xuống để lấy cái cũ về rồi phát hành cái mới có lãi suất thấp hơn.

Đăng ký phát hành chứng khoán

Chứng khoán bán trên chợ sơ cấp hay thứ cấp là cổ phiếu hay trái phiếu các loại mà công ty huy động vốn phát hành sau khi đăng ký với ủy ban giao dịch chứng khoán. Điều này chúng ta đã biết. ở đây chúng ta sẽ đi chi tiết hơn về các loại chứng khoán bán trên các chợ mà trước kia chưa được đề cập.

Thủ tục giấy tờ

Như chúng ta đã biết, muốn bán chứng khán cho côngchúng, công ty phải được phép của ủy Ban Giao Dịch Chứng Khoán (UBGDCK). Đại để về mặt giấy tờ, công ty phải làm 3 loại chính.

Thứ nhất, soạn thảo và đồng ý về các văn kiện cơ bản giữa công ty phát hành chứng khoán (CTPH) với công ty hay người bảo lãnh phát hành chứng khoán (CTBL) với sự giúp đỡ của các nhà tư vấn của họ. Các văn kiện này gồm Bản thông cáo phát hành (prospectus), đơn xin đăng ký, Hợp đồng bảo lãnh phát hành (underwriting agreement) và các văn kiện phụ thêm khác. Hợp đồng bảo lãnh là sự đồng ý cơ bản về việc bán và mua chứng khoán vào một ngày nào đó, sau khi hội đủ một số điều kiện, với một giá nhất định. Nếu có nhiều người cùng bảo lãnh phát hành, họ phải đồng ý với nhau về phần mình phụ trách và số tiền được chia.

Thứ hai, xác minh những gì đã được viết. Việc này bao gồm nói chuyện với các thành viên trong Ban giám đốc CTPH, đọc các biên bản họp hành, hợp đồng, giấy phép và các văn kiện khác có liên quan. Phụ trách việc này là luật sư nhưng họ thường giới hạn trách nhiệm của họ vào việc chỉ ra những sai sót. Trong lúc đó, các kế toán và kiểm toán viêm kiểm tra các bản thảo về báo cáo tài chính theo các thể thức và tiêu chuẩn nghề nghiệp.

Cuối cùng, các văn kiện trên phải được nộp để UBGDCK xem xét. CTPH phải trả lời các thắc mắc của ủy ban và tu chính các văn kiện như được yêu cầu. Thời gian để làm những việc trên phải 3 tháng trở lên và phí tổn cũng cao.

Người hay công ty bảo lãnh phát hành

CTPH đi tìm một ngân hàng đầu tư để nơi này làm CTBL và thảo luận với họ về các điều khoản. Đối với các công ty nhỏ, CTBL sẽ thảo luận; nhưng với các công ty lớn thì các ngân hàng đầu tư tranh nhau bảo lãnh phát hành.

Với các công ty nhỏ, CTBL sẽ bán chứng khoán trên căn bản "cố gắng tối đa" (best efforts). Trách nhiệm của CTBL chỉ làng bán số chứng khoán; rủi ro không bán được vẫn nằm với CTPH, và CTBL hưởng tiền hoa hồng cho những gì bán được. Nếu số người mua chứng khoán không đông, CTPH có quyền rút lại toàn bộ số chứng khoán, nếu họ đã có ra điều kiện "bán cho hết không thì thôi" (all or none). Trong trường hợp này, khi thấy ít người mua, CTBL sẽ thu chứng khoán về, ai đã mua cũng có quyền hoàn lại và đòi CTBL trả tiền.

Ngược lại với cách bảo lãnh trên là bảo lãnh chắc chắn (firm commitment) chỉ dành cho các công ty lớn và có uy tín. Khi này, CTBL mua hết số chứng khoán được phát hành sau đó bán đi với giá cao hơn một chút, lấy lời từ chênh lệch giá cả.

ý nghĩa của sự đăng ký với UBGDCK

Văn kiện nộp cho UBGDCK buộc phải "nói hết mọi thứ" (tell it all) về CTPH. Đã muốn bán chứng khoán cho công chúng thì phải nói hết về mình, kể cả những điều như:

- Bán cái gì, số lượng bao nhiêu ?

- Định dùng tiền thu được để làm gì ?

- Tình trạng hay nghĩa vụ nộp thuế của công ty ra sao ?

- Kế hoạch dự phòng trong trường hợp không đạt được kế hoạch dự trù khi đã huy động được vốn ?

- Công ty hiện có đang bị kiện tụng gì không ?

- Doanh thu và chi phí, lời-lỗ.

Theo luật, những gì còn dấu giếm trong những lời công bố trên sẽ bị phạt theo luật hình, tiền phạt về mặt dân sự sẽ còn nặng hơn. Bản công bố phải đợi cho đến khi được UBGDCK chấp nhận mới được phổ biến cho công chúng để họ đặt mua. Trước đó, bản ấy phải có ghi bằng chữ đỏ là chưa được UBGDCK chấp nhận.

UBGDCK có thể không "chấp thuận" các điều công bố. Họ có thể hỏi đi hỏi lại hay yêu cầu công ty phát hành làm sáng tỏ. Sau khi tất cả các thông tin phải công bố theo luật định đã được nói hết thì bản công bố mới được ủy ban chấp nhận. Thời gian xem xét là 20 ngày; nhưng cứ mỗi lần bị hỏi thêm thì thời gian kia lại bị tính lại từ đầu. Khi chấp nhận, ủy ban chỉ xác nhận rằng những điều công bố phù hợp với các đòi hỏi của luật pháp. ủy ban không xác nhận là CTPH được quản lý tốt, triển vọng thành công cao, hay chứng khoán sẽ lên giá. Các điều này để dành cho người mua chứng khoán quyết định. Nếu ủy ban từ chối thì có nghĩa là thông tin công bố chưa phù hợp với yêu cầu của luật pháp.

Các dàn xếp trong khi chờ đợi quyết định của UBGDCK

Trong thời gian đang xem xét, CTBL sẽ làm một số việc:

- Thứ nhất, thăm dò trong số khách hàng quen thuộc của mình và nói về chứng khoán sắp được bán; nhưng không được chào bán hay đặt mua. Thông tin thu thập trong dịp này sẽ cho biết triển vọng bán được chứng khoán ra sao.

- Thứ hai, CTBL rủ những đồng nghiệp khác cùng tham gia, gọi là thành lập tập đoàn (syndicate) để bảo lãnh việc phát hành. CTBL đứng ra dàn xếp bàn bạc và thỏa thuận việc bán, chia lời với nhau ra sao. Ngoài ra, nếu chứng khoán được dự định bán ở các địa phương khác thì phải làm thủ tục đăng ký với các chính quyền địa phương liên hệ.

- Thứ ba, định ngày để cả tập đoàn họp giải quyết cho xong các vấn đề còn vướng mắc quanh việc bán bao nhiêu và hưởng thế nào.

- Thứ tu, định giá thị trường cho chứng khoán sẽ phát hành. Khi là, các CTBL hỏi:

1. CTPH có làm ăn lời lãi không ?

2. Số cầu đối với chứng khoán sẽ ra sao ? và

3. Tình hình chung mua chứng khoán ở thị trường hiện thời mạnh hay yếu.

Việc định giá rất gay go vì CTPH muốn giá cao, trong khi CTBL phải tính một giá để có thể bán được mà còn có lời cho mình.

- Cuối cùng, các công ty bảo lãnh ký với nhau hợp đồng bảo lãnh và hợp đồng mua bán với CTPH rồi nộp chúng cho UBGDCK như hồ sơ bổ túc.

Giá cả ở thị trường chứng khoán

Chúng ta phân biệt việc làm giá với báo giá. Làm giá là tính toán rồi đưa ra giá, còn báo giá chỉ là đưa ra giá.

Hình thành giá cả

Giá cả ở chợ trên bàn do môi giới mua bán (MGMB) quyết định, vì thế, họ còn được gọi là người tạo ra mua bán (market maker). ở đây MGMB làm giá, báo giá và họ sẵn sàng mua hay bán với giá đã đưa. Lý do của việc này là vì công ty của họ đã bảo lãnh phát hành chứng khoán, và đã cùng với công ty phát hành xem xét các yếu tố và định giá chứng khoán rồi.

ở chợ trên sàn, chứng khoán được bán ra với giá bán cao nhất ; và được mua vào với giá thấp nhất. Cách mua bán như thế gọi là đấu giá (auction style hay auction market), thị trường chứng khoán (TTCK) không bao giờ được làm giá. Đó là luật pháp. Chính những nhà đầu tư làm giá, và giá đó tạo nên mức cung và cầu của chứng khoán, hay cách khác, cung cầu tạo nên giá cả. Trừ khi làm con buôn do nhiệm vụ đặt ra nhưng cũng phải theo luật, MGMB mua hay bán theo giá mà người đầu tư đã ra lệnh, và báo giá khi được hỏi. Giá cả mỗi vụ mua bán được phổ biến rộng rãi.

Tại sao giá cả lên xuống ?

Nhìn chung, TTCK sinh lợi nếu có nhiều người đầu tư tham dự, và gây lỗ khi số người ấy giảm. Khi mua chứng khoán, người mua bị tác động bởi một số yếu tố liên quan đến họ và đến nền kinh tế chung. Về họ có thể kể : sự mong chờ lời lãi khi mua bán, rủi ro sợ phải chịu. Có cách đầu tư nào khác không, thu nhập định kỳ, tài sản sẵn có. Về nền kinh tế có thể nêu : sản lượng của nền kinh tế, lãi suất, hối suất ngoại tệ. Một lưu lượng tiền tệ cao sẽ khuyến khích đầu tư, khi kiếm ra đồng tiền khó, mức đầu tư giảm. Sự thay đổi thuế suất và mặt hàng chịu thuế cũng ảnh hưởng đến việc đầu tư. Ngoài ra, các nhà đầu tư cũng còn xem xét ảnh hưởng của các yếu tố xã hội và chính trị. Thời cuộc không ổn định cũng sẽ làm họ ngại đầu tư. Số người tham dự nhiều sẽ làm giá chứng khoán tăng, ít người thì giá giảm.

Sự khác biệt về giá cả giữa chứng khoán với vàng hay đô-la Mỹ là tuy chúng có thể cùng lên, nhưng khi xuống giá, thì chứng khoán có thể xuống không còn đồng nào. Vàng tự nó đã có giá trị vẫn giữ được cái giá thấp nhất mà người ta chấp nhận. Nố không thể rớt xuống số không. Đô-la thì sẽ được Chính phủ Mỹ giữ giá ở một mức nào đó vì nếu không thì xã hội sẽ nổi loạn. Chứng khoán đặt cơ sở hoàn toàn trên niềm tin, mà niềm tin là một thứ vô hình, cho nên khi nó mất đi, thì khó ngăn chặn được chứng khoán mất giá hoàn toàn. Cách duy nhất là đóng cửa thị trường, không cho bán ra nữa.

Cách TTCK nhìn chiều hướng lên xuống của giá chứng khoán

Giống như mọi hoạt động kinh tế, hoạt động TTCK cũng diễn ra theo chu kỳ tăng - giảm - tăng. Vào thời kỳ gia tăng, TTCK gọi nó là "bull market". "Bull" là con bò tót. Người ta cũng dùng tiếng lóng "bull" để chỉ người lạc quan thường đẩy cho giá cả tăng. Thời kỳ giảm sút được gọi là "bear market". "Bear" là con gấu. Người gọi là "bear" nhìn tình hình bi quan và làm cho giá giảm xuống. Giá cả ở TTCK là một cuộc đấu tranh giữa hai loại người này.

Sách vở giải thích rằng từ "bull" hay "bear" bắt nguồn từ hình ảnh của hai con vật này khi chúng đánh nhau. Con gấu thường chúi đầu xuống cắn, còn con bò tót ngẩng đầu lên húc. Có sách còn thêm là từ "bear" lấy ra từ "bear skin jobbers" (người bán buôn da gấu) ; những người này nổi tiếng bán da trước khi bắt được gấu. Dần dà, trong TTCK, từ "bear" chỉ những người đầu cơ bán cổ phần không có trong tay, khi nghĩ rằng giá chứng khoán đang xuống. Họ "tính toán và chấp nhận rủi ro" (speculate) khi giá xuống. Ngược lại, người "bull" mua chứng khoán vào nhiều khi họ nghĩ giá sẽ tăng. Chúng ta sẽ bàn thêm về họ trong bài XVIII.

Chỉ số Dow Jones trung bình (Dow Jones average)

Muốn biết mình yếu hay khỏe ta nhờ thầy thuốc bắt mạch. Xem con có sốt hay không bà mẹ dùng nhiệt kế. Chỉ số Dow Jones là cách bắt mạch TTCK. Khi người đầu tư nhìn vào giá cả chứng khoán để mua bán, họ phải theo dõi sức khỏe của TTCK qua giá cả để đánh giá xem nó đã từng như thế nào, và tại sao. Họ cần có một "tiểu sử" về giá cả của thị trường trình bày theo một quá trình từ trước đến nay, giống như một điện tâm đồ. Chỉ số Dow Jones trung bình là bản điện tâm đồ của TTCK.

Điện tâm đồ ghi nhịp đập của tim theo thời gian. Chỉ số Dow Jones có thời gian nhưng không có nhịp đập vì TTCK có hàng ngàn công ty, hàng triệu chứng khoán, làm sao định ra nhịp đập. Ông Charles Dow vào năm 1884 đã tìm cách tạo ra nhịp đập bằng cách lập ra một công thức dựa trên giá chứng khoán của 12 công ty lớn (nay là 30) trong ngành kỹ nghệ, giao thông, điện nước, điện thoại, và composite, tiêu biểu cho mạch sống của nước Mỹ ; ông cộng giá tất cả các chứng khoán này rồi chia cho một con số chia chọn lựa kỹ càng, có tính đến những sự sai lệch về giá trị chứng khoán để rút ra một con số gọi là chỉ số trung bình lập nên chỉ số Dow Jones. Khi giá chứng khoán trên thị trường cao thì chỉ số trung bình cũng cao. Tuy nhiên, do công thức tạo lập, chỉ số Dow thường cao hơn nhiều so với giá cả trung bình của chứng khoán. Mặc dù vậy, khi người ta nói: "Hôm nay thị trường lên 10 điểm" tức là chỉ số Dow Jones tăng 10 điểm. Chỉ số này đơn giản và đáng tin cậy nhất để đánh giá TTCK và sức khỏe của nền công nghiệp Mỹ.

Các biện pháp để làm giá cả ít biến động

Giá cả ở TTCK phải ít biến động thì mới có nhiều người tham gia. Để cho giá đó xảy ra, TTCK sử dụng một cách phối hợp bốn yếu tố là : (1) tin tức về giá cả luôn luôn được phổ biến công khai và tức thời sau mỗi thương vụ ; (2) có nhiều loại lệnh mua bán và trả tiền trong đó kết hợp giá cả với thời gian để làm đứt đoạn sự đi lên hay xuống liên tục của giá cả ; (3) buộc người MGMB phải cân bằng chênh lệch cung cầu mà không cạnh tranh với khách hàng ; (4) để cho một lớp người đầu cơ (hiểu theo nghĩa của TTCK) hoạt động mà việc làm của họ cũng làm giảm sự biến động của giá cả. Chúng ta sẽ xem các biện pháp này ở bài XVII và XVIII).

Giá cả của trái phiếu

Trái phiếu có một kỳ hạn, một lãi suất, và mệnh giá là giá trị của nó khi đáo hạn hay là số tiền gốc mà chủ nợ sẽ nhận lại.

Giá của trái phiếu thay đổi khi lãi suất trên thị trường thay đổi (như lãi suất cơ bản, lãi suất khi có thế chấp...). Khi công ty con nợ phát hành trái phiếu, họ sẽ tính toán để chọn một lãi suất nào cho trái phiếu bán chạy.

Sau khi trái phiếu đã được phát hành, lãi suất đã cố định rồi, mà nếu do các điều kiện kinh tế các loại lãi suất khác ở trên các thị trường vốn thay đổi thì chúng sẽ làm cho trái phiếu mà chủ nợ đang giữ mất tính hấp dẫn nếu lãi suất đang hưởng thấp hơn lãi suất trên thị trường đương hành.

Khi tham gia thị trường chứng khoán

Suy xét trước khi mua chứng khoán

Kinh nghiệm ở các nước tiên tiến cho thấy dù các công ty có làm ăn ra sao, lời lỗ hay bị phá sản thì người đầu tư vào chứng khoán vẫn hưởng được một mức lời cao hơn là gửi tiền tiết kiệm ở ngân hàng ; vì chứng khoán nắm trong tay sẽ tăng giá khi công ty kinh doanh lời lãi, còn tiền gửi ở ngân hàng thường hay bị lạm phát làm cho giảm đi. ở Mỹ, người ta nghiên cứu và thấy là từ năm 1926-1982, tổng số vốn thu hồi từ cổ phần thông thường vượt ba lần mức gia tăng của chỉ số giá tiêu thụ.

Lời lãi của chứng khoán tùy thuộc vào hoạt động kinh doanh của công ty. Công ty lời nhiều, khả năng phát triển cao, nhiều người sẽ muốn mua chứng khoán của nó. Công ty nào làm ra sản phẩm mà không bán được, hay giá thành cao, quản lý kém thì sẽ bị thất bại, và nếu bị phá sản thì chứng khoán của họ thành vô giá trị. Sở dĩ vậy là vì khi bị phá sản dù giá trị tài sản của công ty trong sổ sách có như thế nào thì giá trị thực tế của chúng đã bị giảm đi rất nhiều khi bị đem bán, và nhiều khi công ty đã ăn hết vào vốn trong thời gian lỗ lã.

Vì vậy, người ta phân biệt các công ty hoạt động đã lâu hay mới ra đời. Công ty đã lâu đời có một quá trình lịch sử ; nó sẽ cho bạn biết nhiều về nó, sản phẩm, uy tín, tài chính, chia cổ tức ra sao và tỷ lệ sinh lợi của chứng khoán thế nào. Khi đầu tư vào những công ty này bạn an tâm. Trái lại, các công ty mới không cho bạn các thông tin đó, cho nên đầu tư vào nó là chấp nhận rủi ro cao và việc đầu tư của bạn sẽ mang tính chất "đầu cơ" hiểu theo ý nghĩa dùng trong thị trường chứng khoán (TTCK), là tính toán các lợi hại, quyết định chọn lựa và trả giá.

Lợi và hại khi tham gia

Khi tham gia, bạn là người đầu tư, có hiểu biết, và nhắm hai cái lợi ; nghĩa là có hai thứ mà TTCK sẽ mang lại cho bạn. Thứ nhất, bạn được chia cổ tức bằng tiền mặt (cash dividend) từ công ty có chứng khoán. Là tiền lời sau khi đã đóng thuế, cổ tức không tự động có hoặc bảo đảm sẽ có, mà tùy thuộc vào công việc kinh doanh của công ty và tùy hội đồng quản trị quyết định có chia cổ tức hay không. Thứ hai, bạn sẽ lấy lời từ sự tăng giá của số chứng khoán nắm trong tay. Sự tăng giá này tùy thuộc vào việc có bao nhiêu người mua chứng khoán đó, khi nhiều người muốn mua thì giá sẽ tăng. Trong môn tài chính, sự gia tăng này được gọi là "capital gain" hay "capital appreciation". ở ta, từ điển dịch là "lãi vốn". Tóm lại, toàn bộ lợi ích mà bạn sẽ hưởng khi mua chứng khoán là cổ tức và lãi vốn.

Trái phiếu cũng nằm trong chứng khoán, nhưng các sách chỉ dẫn mua chứng khoán ít nói đến trái phiếu vì việc mua bán trái phiếu không bị buộc phải suy tính nhiều và do đó không hào hứng như mua bán cổ phiếu ; mặc dù vậy, trái phiếu là một thị trường lớn hơn rất nhiều so với cổ phiếu về mặt tổng giá trị tiền tệ.

Sự công bằng trên đời buộc rằng nếu đầu tư cho bạn hai khoản lời lãi kia thì bạn cũng phải chấp nhận các rủi ro dính liền với nó. Các chứng khoán đều có rủi ro, chỉ cái có nhiều cái có ít. Rủi ro lớn nhất là mất vốn vì chứng khoán của công ty mà bạn cầm trở nên vô giá trị. Cái này gọi là rủi ro về vốn (capital risks) và được phân chia khá tỉ mỉ như sau :

Các loại rủi ro về vốn:

Các rủi ro này có thể là một trong những loại sau :

1. Rủi ro do công việc kinh doanh của công ty, làm ăn thua lỗ, hay không đạt đến tình trạng kinh doanh mà bạn mong chờ.

2. Rủi ro vì chỉ mua chứng khoán của một công ty. Khi bạn chỉ đầu tư vào chứng khoán của một công ty mà nơi này làm ăn thua lỗ, giá chứng khoán của nó giảm thì bạn sẽ bị lỗ. Muốn tránh, bạn phải mua chứng khoán của nhiều công ty, để chúng bù qua sớt lại cho nhau. Kinh nghiệm cho thấy để có ít rủi ro cần phải mua chứng khoán của tám công ty khác nhau. Với số chứng khoán đó trong tay bạn có một quỹ chứng khoán (portfolio).

3. Ruọi ro vì không bán được. Khi chợ thưa thớt (thin market), ít người mua, bạn không bán chứng khoán được, hay chỉ bán được nếu bằng lòng chịu chi phí cao. Như thế là không có lợi như đã mong muốn.

4. Rủi ro về lãi suất. Khi mua trái phiếu hay cổ phần đặc ưu mà lãi suất lên xuống thì bạn cũng chịu thiệt hại như đã nêu trong bài 14 về trái phiếu.

5. Rủi ro do thị trường. Rủi ro này xảy ra khi chu kỳ thị trường đi xuống. Có khi cả thị trường cùng xuống, như trường hợp TTCK sụp đổ.

6. Rủi ro vì lạm phát.

7. Rủi ro vì thuế. Một lúc nào đó thuế sẽ đánh vào lợi tức nhận được.

Làm sao để chọn công ty khi mua chứng khoán ?

ở Mỹ người ta phân tích các dữ kiện trong ba văn bản mà công ty phát hành : tờ thông báo phát hành (prospectus) đã được ủy ban Giao dịch chứng khoán (UBGDCK) cho đăng ký ; thứ hai, báo cáo hàng năm ; và thứ ba là báo cáo hàng quí mà công ty phải nộp cho UBGDCK. Bản thông báo sẽ khó tìm khi công ty đã bán chứng khoán rồi. Bản báo cáo hàng năm và quí có thể viết thư yêu cầu công ty gửi. Đọc và phân tích những thông tin trong đó để đánh giá công ty. Việc này tất nhiên khó. Có một quyển sách chỉ cách đánh giá công ty gợi ý đến gần 100 câu hỏi về những vấn đề khác nhau, thậm chí xem cả đến tình trạng tay nghề của nhân công, hưu bổng của họ ra sao, chế độ khuyến khích lao động thế nào, ban giám đốc ra sao, già hay trẻ... Để giúp người đầu tư khỏi vất vả, có hai công ty là Standard and Poor's và Value Line soạn các bản nghiên cứu các công ty, bán cho công chúng. Ngoài ra, người đầu tư có thể theo dõi giá cả chứng khoán của các công ty đăng trên các báo về tài chính mỗi ngày ; nếu ngại cả việc này, thì họ hỏi thăm các công ty tư vấn và phải trả phí.

Thường lúc đầu, sau khi đã tính toán chi thu, để dành..., người ta mua chứng khoán theo sự chỉ dẫn của bạn bè, hay hỏi công ty môi giới. Mãi về sau, quen biết giá cả, chiều hướng lên xuống, họ mới bắt đầu mua đi bán lại và thành "người đầu cơ". Để giúp các người đầu tư có tiền mà không biết đầu tư vào đâu, ở Mỹ có các quỹ tương trợ (mutual fund), mà danh từ chính thức ở ta gọi là quỹ đầu tư tập thể, do các ngân hàng đầu tư hay công ty môi giới thành lập và điều hành.

Quỹ tương trợ hay Quỹ đầu tư tập thể (mutual fund)

Quỹ này dùng tiền của người đầu tư để mua các loại chứng khoán khác nhau. Họ đầu tư giùm cho người đầu tư nhờ có kinh nghiệm và kiến thức chuyên môn, biết chọn các công ty khác nhau để cho rủi ro không cao. Khi mua cổ phiếu của quỹ, bạn sẽ làm chủ tất cả các loại chứng khoán mà quỹ đã mua. Quỹ sẽ chia tiền lời cho bạn, theo số cổ phần bạn có, căn cứ trên số lời lãi mà quỹ thu được từ toàn bộ số chứng khoán họ nắm. Với số tiền đó, quỹ sẽ trừ chi phí điều hành cho họ, rồi chia hết phần còn lại cho bạn và những người khác.

Bạn sẽ mua cổ phiếu do quỹ bán, và có thể mua được cả cổ phần lẻ. Thí dụ, bỏ ra 530 USD và nếu giá cổ phần là 15 USD một cái, khi mua chứng khoán của một công ty nào đó, bạn sẽ mua được 35 cổ phần và còn thừa 5 USD ; nhưng nếu mua cổ phần của quỹ này, bạn sẽ có 35,333 cổ phần và được chia lời theo số đó. Cái lợi của việc mua cổ phần của quỹ là với số tiền bỏ ra bạn cầm nhiều loại chứng khoán của các công ty khác nhau, rủi ro nhờ đó được phân tán (deversification). Bạn muốn đầu tư bao nhiêu cũng được, miễn là trên số tối thiểu (thường là 1.000 USD) ; khỏi phải tính toán vì đã có các tay nhà nghề lo cho mình. Tiền được chia bạn muốn lấy về cũng được hay tiếp tục bỏ vào đầu tư thêm cũng xong. Khi muốn rút ra khỏi quỹ bạn chỉ ra lệnh cho họ bán cổ phần của bạn đi, đến chiều là bạn sẽ nhận được tiền.

Cổ phiếu của quỹ không được mua bán trên TTCK, tức là bạn không được bán lại cho người khác mà chỉ bán lại cho quỹ. Nhưng quỹ cũng phải báo cáo hoạt động cho UBGDCK và cũng công bố báo cáo hoạt động hàng quí và hàng năm. Vì có quỹ này, số người đầu tư vào TTCK qua các công ty môi giới giảm dần trong khi các đại gia đầu tư (institutional investors) như quỹ này tăng lên. Năm 1965, các đại gia này chỉ chiếm 15,9 % tổng số người đầu tư, nhưng đến năm 1985 họ chiếm tới 34,7 %.

Ra lệnh mua bán chứng khoán

Tổng quát

Khi muốn mua hay bán chứng khoán, bạn sẽ liên lạc với công ty môi giới (CTMG), họ sẽ báo cho nhân viên của họ trên sàn thực hiện lệnh của bạn. Nếu ở chợ trên bàn, bạn liên lạc thẳng với người môi giới hay người tạo ra mua bán.

Trước khi giao dịch, bạn phải mở tài khoản với CTMG rồi chọn cách mua bán và ra lệnh có xác định với thời gian hiệu lực của lệnh ấy.

Để mở tài khoản, bạn phải cho CTMG "biết về mình", nhất là về khả năng tiền bạc, trách nhiệm trong vay mượn, và các mục đích đầu tư. Như bạn còn nhớ, lúc đầu TTCK New York cũng nghiệt ngã với khách mua chứng khoán lắm. Tùy CTMG, bạn có thể mở tài khoản trả đủ (cash account) hay trả theo định mức (margin account).

Tài khoản trả đủ

Khi mở tài khoản này, bạn phải trả hết số tiền mua, và do đó có thể mua mọi loại chứng khoán ; khi bán bạn cũng sẽ được trả đủ nếu giao trọn số hàng vào ngày đáo hạn. Việc thanh toán và giao hàng được thực hiện trong vòng từ 5-7 ngày.

Nếu không trả đủ tiền hay giao hết chứng khoán đã bán khi đáo hạn thì CTMG sẽ thanh lý vụ giao dịch đó. Lúc ấy, công ty sẽ phong tỏa tài khoản của bạn trong 90 ngày. Trong những ngày ấy, bạn phải trả tiền trước khi công ty thi hành lệnh. Nếu việc thanh lý gây thiệt hại cho họ, bạn chịu trách nhiệm ; không chịu thì công ty sẽ bắt bạn phải bỏ thêm tiền, hay kê biên (sai áp) các tài khoản khác bạn có với họ, hoặc thanh lý những vụ giao dịch khác mà bạn đang có. Vụ nào bị thanh lý thì phải được giải quyết cho xong ; chứ không được lấy tiền của vụ này đắp sang vụ kia. Khi mua mà trả tiền đủ, chứng khoán sẽ mang tên của bạn hay tên của CTMG. Cách đầu sẽ mất thời gian để làm và cũng khó chuyển cho người khác khi muốn bán.

Tài khoản trả theo định mức

Khi được mở loại tài khoản này, bạn không phải trả hết tiền khi mua và cũng không nhận đủ hết tiền khi bán. Luật cho phép bạn chỉ phải trả 50 % giá trị của lần giao dịch. Thí dụ, giá cổ phần là 10 USD, thì với 500 USD có trong loại tài khoản trả đủ bạn chỉ mua được 50 cổ phần, nhưng với loại tài khoản định mức bạn có thể mua 100 cái, tức 1.000 USD. Danh từ tài chính gọi cách này là "đòn bẩy" (leverage), nghĩa là dùng một số tiền nhỏ để có được một quyền nào đó có một giá trị lớn hơn. CTMG chỉ quan tâm đến số tiền gốc và lãi, còn tiền lời mua bán là của bạn. Giả sử, bạn có 500 USD trong tài khoản, đã mua 100 cổ phần giá 10 USD ; nay giá cổ phần lên là 15 USD, đem bán đi bạn có 1.500 USD. Sau khi trả nợ cho CTMG 500 USD cộng với tiền lãi, bạn còn xấp xỉ 1.000 USD ; như vậy là lời gấp đôi so với số 500 USD đã bỏ ra. Cái lợi của tài khoản định mức là như thế. Cái hại của nó là khi lỗ thì số lỗ cũng sẽ gấp đôi. Không phải lúc nào mua chứng khoán rồi thì giá cũng lên, có khi nó xuống ; lúc ấy, tài khoản kia sẽ buộc bạn là chỉ được để lỗ đến hết 500 USD của bạn thôi, còn tiền nợ và lãi thì vẫn phải trả cho người ta.

Có khi chứng khoán tụt giá nhiều quá khiến bạn không có tiền trả nợ. Đề phòng bạn không trả nợ, CTMG sẽ đặt ra một mức phải bỏ thêm tiền (margin call), tức là cái giới hạn khi tiền chỉ còn đến đó thì bạn phải bỏ thêm vào. Luật buộc là khi giá trị đầu tư tụt xuống dưới 75 % giá trị nguyên thủy của nó thì bạn phải bỏ tiền. Chẳng hạn, khi số chứng khoán đã mua của bạn là 1.000 USD ở trên bị tụt xuống còn 750 USD hay 700 USD, tức là dưới 75 %, thì CTMG sẽ yêu cầu bạn bỏ ra 250 USD để cho số tiền trong tài khoản của bạn trở lại mức cũ là 500 USD, nghĩa là bạn phải trả nợ 250 USD rồi. Nếu không bỏ thêm, bạn phải bán chứng khoán đi, trả đủ số 500 USD cho CTMG. Lỗ lã bạn chịu. Khi mua bán bằng tài khoản định mức này thì bạn chỉ có thể mua bán một số loại chứng khoán nào đó mà thôi và chứng khoán bạn cầm sẽ mang tên của CTMG. Việc thanh toán tiền và chứng khoán cũng là từ 5-7 ngày.

Các cách mua và bán

Có hai cách trả tiền thì cũng có hai cách mua : mua trả hết và mua trả theo định mức, hay cũng gọi là vay tiền để mua (buy on margin). Lợi và hại của cách mua sau ta đã biết. Cách đầu dành cho người mới vào thị trường và những người đầu tư bảo thủ. Cách sau dành cho những tay chơi chứng khoán nhà nghề, quen biết với CTMG, là người đầu cơ hiểu theo nghĩa trong TTCK.

Song song với các cách mua cũng là hai cách bán. Một là bán mà có đủ hàng để giao (long sale). Hai là bán mà mượn hàng để giao (short sale). Cách bán sau là một cách "người đầu cơ" dùng để kiếm lời khi giá chứng khoán xuống. Thông thường, khi giá lên, người ta sẽ mua thấp để rồi bán cao. Khi giá xuống người ta làm ngược lại, vay mượn chứng khoán bán đi với giá cao, sau này khi giá xuống thì mua chứng khoán vào để trả nợ, chủ nợ là CTMG. Cách làm này như sau và lại lấy bạn làm ví dụ.

Thấy giá chứng khoán đang xuống, và tin rằng nó còn xuống ; bạn vay chứng khoán của CTMG, thí dụ 100 cổ phần của công ty ABC, hiện nay giá đang là 8 USD. Bạn ra lệnh bán nó đi và lấy tiền về (tất nhiên là không đủ hết), và được 800 USD. Bây giờ bạn sẽ ngồi chờ và cầu cho giá xuống ; vì thế nào cũng phải trả lại số chứng khoán đã mượn. Hai tuần sau, giá của công ty ABC tụt xuống 6 USD. Bạn ra lệnh mua 100 cổ phần, hết 600 USD ; trả lại cho CTMG ; bạn lời 200 USD. Sướng ghê ! Mua chứng khoán để trả nợ như thế, TTCK gọi là "lấp lỗ hổng" (covering the short position). Trong khi chờ lấp, bạn phải trả lãi cho CTMG theo trị giá số chứng khoán đã mượn. Chờ càng lâu thì lãi trả càng nhiều.

Rủi ro sẽ đến với bạn nếu giá chứng khoán không xuống mà lại lên ! Lúc đó bạn vẫn phải mua hàng để trả nợ. Giả sử chứng khoán lên 10 USD, vậy khi mua trả nợ bạn lỗ mỗi cái 2 USD. Bạn có thể cứ chờ cho giá xuống cũng được nhưng phải trả lãi cho đến khi trả được nợ.

Các lệnh mua hay bán

Phối hợp năm yếu tố là cách trả tiền, cách mua bán, có chứng khoán trong tay hay không, sự lên xuống của giá cả theo thời gian, và thời gian hiệu lực của lệnh mua bán ; bạn có thể chọn các lệnh mua bán khác nhau khi thấy giá sẽ lên xuống như thế nào đó. Vậy là bạn có thể chọn cách mua bán dễ hay khó.

Thí dụ, là dân mới tham gia TTCK chưa có kinh nghiệm, bạn sẽ nghe lời khuyên của Công ty môi giới (CTMG) để bán hay mua, cách này là dễ nhất, bạn sẽ mua hay bán theo cách "mua bán theo thời giá" (market order), nghĩa là giá ở thị trường có sao thì mua hay bán như vậy. Lệnh bạn ra cho CTMG sẽ là : "Bán hay mua cho tôi 100 cổ phần của công ty ABC, với giá hời nhất mà ông có thể mặc cả".

Về sau, có kinh nghiệm hơn, đoán được giá lên hay xuống, bắt đầu muốn kiếm lời khi mua bán, bạn sẽ chọn một trong những cách mua bán khó hơn nằm trong bốn loại "lệnh có định giá" (limit order) là :

1. Mua có ra giá (buy limit order)
2. Bán có ra giá (sell limit order)
3. Bán khi giá tụt xuống đến mức ấn định (sell stop order)
4. Mua khi giá lên đến mức ấn định (buy stop order)

Mục đích của bốn lệnh này là giúp bạn kiếm lời và giảm lỗ khi mua bán. Lệnh (1) và (4) dành cho người chưa có chứng khoán trong tay. Hai lệnh kia dành cho người có chứng khoán.

Mua có ra giá

Bạn dùng lệnh này khi không có chứng khoán trong tay mà nghĩ là giá sẽ xuống rồi lên. Thí dụ, chứng khoán của công ty ABC hiện đang là 35 USD một cổ phần. Bạn chưa có cái nào, nhưng đoán là giá sẽ xuống 32 USD trong vòng một, hai tuần nữa, rồi sau đó lên lại. Muốn thủ lợi, bạn bèn điện thoại cho CTMG rằng : "Mua cho tôi 1.000 cổ phần của ABC khi nào nó ở giá 32 USD ; cứ chờ cho đến giá đó, bao giờ tôi bảo ngưng thì thôi". Phần sau của câu nói là hiệu lực thời gian của lệnh bạn ra. Vậy, khi giá cổ phần của ABC xuống 32 USD thì người môi giới sẽ mua cho bạn. Cái rủi của lệnh này là nếu giá không xuống đến mức đó thì bạn sẽ không mua được. Không ai ra lệnh "mua có ra giá" mà lại cho giá cao hơn thời giá, vì chứng khoán sẽ được mua ngay.

Bán có ra giá

Trái với trường hợp trên, bạn có chứng khoán trong tay và muốn bán nó đi khi nghĩ nó sẽ lên giá. Thí dụ, đang có 100 cổ phần của công ty XYZ, giá hiện nay của nó là 37 USD mỗi cổ phần ; đoán là trong vài ngày nữa nó có thể lên đến 40 USD ; muốn có cơ hội kiếm lời, bạn gọi CTMG và bảo : "Bán cho tôi 100 cổ phần của XYZ khi giá lên 39 USD ; cứ chờ bán cho đến khi tôi bảo thôi". Khi giá lên đến 39 USD người môi giới sẽ bán. Nếu không tới giá đó thì bạn sẽ không bán được. Cái khó của việc mua bán có ra giá là định được cái giá nào mà không cách xa giá thị trường quá.

Bán khi giá tụt xuống đến mức ấn định

Bạn đang cầm chứng khoán của công ty ABC, nó đang lên giá vùn vụt. Tuần trước, lúc mua 200 cổ phần, mỗi cái giá có 35 USD. Tuần này nó lên 50 USD. Tự nhiên bạn lời 15 USD x 200 = 3.000 USD. Hết sẩy ! Ôm món tiền to kiểu đó, bạn sẽ lo giá nó xuống. Vậy bạn sẽ đề phòng bằng cách gọi cho CTMG : "Lúc nào giá của ABC xuống 49 USD thì bán đi cho tôi". Nếu giá xuống 49 USD thì chứng khoán của bạn sẽ được bán. Bạn giới hạn sự mất mát của mình trong 200 USD, mỗi cổ phần mất một đồng.

Mua khi giá lên đến mức ấn định

Lệnh này chỉ được dùng khi bạn đã mượn hàng để giao (sell short). Như đã biết, khi đã mượn hàng để bán thì bạn cầu cho giá cứ xuống mãi. Chẳng hạn, khi giá cổ phần của XYZ là 50 USD, bạn đã mượn 100 cái để bán. Bây giờ giá kia đã tụt còn 34 USD. Vậy bạn đang có lời 1.600 USD. Lời to nên bạn sợ lỗ nếu giá sẽ lên lại. Bạn sẽ che chắn cho mình bằng cách gọi CTMG : "Lúc nào giá nó lên lại là 35 USD thì mua cho tôi 100 phần". Khi giá lên đến mức đó người môi giới sẽ mua. Lúc ấy so với mức lời hiện nay, bạn chỉ lỗ 100 USD ; tức là còn lời 1.500 USD. Tất nhiên nếu giá không lên lại 35 USD thì lệnh sẽ không được thực hiện. Nếu thế lại càng hay, vì các lệnh có định giá nhằm bảo đảm số lời bạn đang có khi giá cả lên xuống trái ngược với sự mong đợi của bạn.

Mua theo cách này cũng có cái nguy là khi mà có nhiều người cùng ấn định cái giá bạn định, thì vào lúc có giá đó, nhiều người cùng mua khiến giá vọt lên ; lệnh vẫn được thực hiện nhưng không chắc là bạn mua được với cái giá kia mà phải cao hơn.

Ưu tiên thi hành lệnh

Lệnh có cái đến trước cái đến sau, lúc đó không có vấn đề ; nhưng nếu chúng đến cùng một lúc thì người môi giới phải có cách giải quyết. Cách đó là :

- Khi hai lệnh có giá trị mua hay bán bằng nhau, thì cái nào đến trước sẽ được thi hành trước.

- Khi hai cái đến cùng một lúc mà ngang giá nhau, thì cái nào có số lượng mua bán lớn hơn sẽ được làm.

- Nếu cả hai giống nhau về mọi mặt, lúc đó người môi giới sẽ chọn bằng cách tung đồng xu sấp ngửa.

Thường thường số lượng đặt mua phải theo từng lố 100 cổ phần một lần, gọi là mua bán theo lố chẵn (round numbers). Nếu mua ít hơn, từ 1-99 là mua theo lố lẻ (odd lot). Khi mua bán theo lố lẻ, bạn phải trả thêm phí sai biệt ngoài tiền hoa hồng cho người môi giới phụ trách mua bán lẻ.

Hiệu lực thời gian của lệnh

Khi nhận lệnh, người môi giới sẽ ngưng thi hành theo hạn kỳ sau :

- Có hiệu lực cho đến cuối tuần (good through the week)

- Có hiệu lực cho đến cuối tháng (good through the month)

- Có hiệu lực cho đến khi báo thôi (good 'til canceled)

Nếu bạn không định một trong các thời gian trên, lệnh sẽ hết hiệu lực vào cuối phiên mua bán mỗi ngày.

Khi mua bán xong, người đầu tư sẽ thanh toán (giao hàng và thu tiền nếu bán, trả tiền nếu mua) với các CTMG. Thời gian thanh toán là năm ngày sau khi giao dịch. Các CTMG có bảy ngày để thanh toán với nhau.

Thi hành lệnh mua bán chứng khoán

Cách hãm tốc độ biến động của giá cả

Môi giới mua bán hãm tốc độ biến động của giá cả bằng 2 cách. Thứ nhất,. Họ làm con buôn. Khi giá của loại chứng khoán nắm trong tay đang tăng, họ phải đem hàng của mình ra bán; Nếu giá xuống, phải mua vào. Họ không được giấu hàng để lên giá hay giữa lại để cho giá tuột. Ngoài ra, nếu giá hiện thời cách xa giá lần sau cùng từ 0,12 đến 0,5 (1-4 khấc) và trong sỗ không còn một lệnh mua hay bán có giá tương ứng thì môi giới chứng khoán được làm con buôn, tức là mua hay bán cho mình.

Thứ hai, trong vai trò ủy nhiệm, khi môi giới đại lý để lại cho họ lệnh mua bán có định giá (limit order) thì họ phải vào sổ và chớ cho đến khi giá thị trường tương ứng với giá đã định thì thi hành lệnh. Họ phải làm sao để có lợi nhất cho người đầu tư, bán với giá cao nhất và mua với giá rẻ nhất. Khi giá thị trường không còn sai lệch với giá yêu cầu, môi giới mua bán sẽ thi hành lệnh rồi báo cho môi giới đại lý. Trong mọi trường hợp, môi giới mua bán không được cạnh tranh, làm con buôn mua bán với các lệnh còn ghi trong sổ, tức là tranh mua tranh bán.

Thí dụ sau đây là minh họa vai trò của môi giới mua bán. Trong số của họ có lệnh mua một số chứng khoán với giá 40 USD, và lệnh bán với giá 40,12. Khi ấy, môi giới chứng khoán là người được ủy nhiệm. Giả sử thị trường bây giờ ít kẻ mua bán và trong sổ của môi giới mua bán có 2 lệnh là mua với giá 38 USD và bán với giá 42 USD. Khi là người được ủy nhiệm, nếu có ai bán thì môi giới chứng khoán sẽ trả 38 USD, một giờ sau, nếu ai đến mua, họ sẽ đòi 42 USD. Bảng thông báo giá cả của 2 dịch vụ cho thấy là giá tăng 4 điểm hay 10% trong vòng 1 giờ đồng hồ. Giá tăng như thế là biến động cao và thị trường chứng khoán sẽ không cho xảy ra. Lúc ấy, môi giới mua bán bị buộc phải duy trì "một thị trường có trật tự" (orderly market) cho nên họ phải tạo ra mua bán để thu hẹp mức chênh lệch kia. Họ phải mua hay bán cho mình với giá từ 40 đến 40,5; sau đó, lại lập lại, mua bán với giá nhích lên hay xuống một hai khấc so với giá trước đó. Cứ làm như vậy cho đến khi nào còn cần thiết. Nhờ đó,giá thị trường linh hoạt (firm) chứ không biến động.

Mua bán ở chợ trên bàn

Chợ bán trên bàn chỉ là những văn phòng của các công ty môi giới, và có cả ngàn công ty môi giới có văn phòng hay chi nhánh rải rác khắp nước. Những công ty này cũng có những đơn vị đã bảo lãnh phát hành chứng khoán ở thị trường sơ cấp; bây giờ họ là "người tạo ra mua bán" trên thị trường thứ cấp và làm giá. Tên av2 địa chỉ liên lạc của các công ty môi giới và loại chứng khoán họ bán được ghi vào một quyển sổ có giấy màu hồng (pink sheet) phát ra hàng ngày.

Chợ bán trên bàn rất khác biệt nhau. Cái chung của họ là:

Người đầu tư điện thoại trực tiếp tới người môi giới, và các môi giới liên lạc với nhau bằng điện thoại hay qua máy điện toán.

Giá mua bán không phải do đấu giá mà do mặc cả với nhau, mặc cả giữa 2 người môi giới và giữa người đầu tư với người môi giới

Hàng không bán cả lố như ở chợ trên sàn.

Giá mua bán trên chợ là giá nguyên, không tính hoa hồng. Người môi giới sẽ tăng giá bán hay giản giá mua để kiếm lời. Khi người đầu tư đặt mua chứng khoán của một công ty thì người môi giới có thể lấy hàng của họ bán ngay nếu có sẵn. Người này sẽ làm giá và nếu người đầu tư bằng lòng thì mua bán diễn ra. Giả sử lúc đó, giá đang là 18 cho mua và 18,5 cho bán, người môi giới có thể ra giá mua là 18,5 cho một cổ phiếu hoặc giảm xuống 18,25, nếu họ cần bán hoặc vì họ đã mua được với giá 17 hay 17,5 lúc trước.

Nếu không có loại chứng khoán người đầu tư muốn mua thì người môi giới sẽ điện thoại hỏi mua từ một người môi giới khác. Nếu liên lạc và biết giá mua là 18,25 chẳng hạn thì giá này là giá báo cho họ, hay giá nội bộ. Giá bán cho người đầu tư có thể là 18,75 hay 19. Chênh lệch giữa 2 giá là tiền lời của người môi giới.

Nếu người đầu tư muốn bán chứng khoán, người môi giới sẽ làm ngược lại. Nếu giá nội bộ là 18,25 thì họ sẽ mua với giá là 17,25 hay 17,5. Có khi mua chứng khoán từ nhà đầu tư rồi, người môi giới giữ lại cho mình. Nếu có nhiều chứng khoán và mua đi bán lại thì họ sẽ trở thành người tạo ra mua bán. Người môi giới đòi chênh lệch nhiều hay ít là tùy vào danh tiếng của công ty phát hành chứng khoán. Công ty nào được biết nhiều thì mức chênh lệch thấp vì người môi giới không phải đi xác minh. Hiệp hội quốc gia những người buôn bán chứng khoán (National Association of Securities Dealers-NASD) ấn định mức chênh lệch tối đa là 5%.

Dù mặc cả thẳng với người môi giới, người đầu tư vẫn biết mình có thể mua bán được với giá có lợi nhất hay không. Nếu mua bán chứng khoán của vài trăm công ty lớn thì họ có thể kiểm tra giá cả quan toán báo giá do hiệp hội NASD điều hành.

Ngoài ra, những công ty moi6i giới có thể cung cấp chi tiết về giá mua hay bán mà họ chấp nhận vào quyển sổ hồng( pink sheets) do hiệp hội NASD ấn hàh mỗi ngày. Khi đã nêu giá, công ty môi giới phải giữ lời. Nếu hôm nào họ không giữ lời, và nại lý do gì đó, mà hôm sau trên sổ hồng vẫn ghi giá cũ thì sẽ bị phạt.

Cách thanh toán ở chợ bán trên sàn

Sau khi hai người môi giới đã mua bán xong, thí dụ ngày đó là ngày thứ năm, thì buổi tối hôm ấy hai bên phải xác nhận với nhau về loại số lượng chứng khoán mua bán, giá cả, tên người mua hay bán. Cách làm là mỗi bên gởi điện báo cho một trung tâm thanh toán bù trừ(clearing coporation). Trung tâm này sẽ so chiếu và báo kết quả xác nhận cho cả hai bên. Nếu đúng, họ hẹn thứ sáu tới sẽ giao tiền ; nếu việc này goi là "xác nhận" (clearing). Nếu sai hai bên sẽ được báo để điều chỉnh.

Tuần sau, trước khi thanh toán một ngày, trung tâm sẽ tách việc mua bán giữa hai bên ra thánh hai vụ : (1) giữa bên mua với trung tâm và (2) giữa trung tâm với bên bán. Bên bán sẽ được trung tâm yêu cầu gởi chứng khoán đến, và bên mua sẽ chuyển tiền lại. Tiền và chứng khoán sẽ do công ty môi giới lấy từ khách hàng trước đó. Việc tách đội kia làm cho mỗi bên bây giờ mua hay bán với trung tâm; và trung tâm bảo đảm thanh toán cho cả hai. Nhờ đó dù bên bán không giao hàng thì bên mua vẫn nhận được hàng; và trường hợp tương tự bên bán vẫn nhận được tiền.

Việc chuyển giao chứng khoán thực sự sẽ không xảy ravì có một công ty khác được ủy nhiệm là công ty lưu ký chứng khoán ( depository trust company) . Các chứng khoán sẽ bất động trong đó, và chỉ có quyền sở hữu thay đổi từ tên người này sang tên người khác mà thôi.

đêm trước ngày thanh toán, trung tâm thanh toán sẽ báo cho công ty lưu ký . Nũu người bán ng khoán ở công ty lưu ký thì số chứng khoán sẽ chuyển sang trương mục của trung tâm. Khi người mua trả tiền , chứng khoán sẽ chuyển sang trương mục của họ. Người mua phải gởi chi phiếu cho trung tâm vào ngày thanh toán. Trung tâm sẽ chuyển trả người bán.

Tóm lại, trung tâm thanh toan bù trừ lo việc chuyển tiền, công ty lưu ký lo việc chuyển chứng khoán. Nếu một trong hai bên không chuyển tiền hay giao hàng vào ngày thanh toán thì việc thanh toán sẽ được lùi sang ngày hôm sau và cứ lùi như thế cho đến khi thanh toán xong. Nếu giá chứng khoán có thay đổi, mà bên nào đã vi phạm nhgĩa vụ, thì bên ấy phải trả tiền chênh lệch giữa giá đã mua và giá của ngày thanh toán thực tế. Nếu một trong hay bên mất khả năng thanh toán thì sẽ khộng có việc thanh toán. Khi ấy trung tâm thanh toán bù trừ sẽ ra chợ mua hay bán chứn g khoán chứng khoán liên hệ để thanh thỏa cho bên không vi phạm. Nếu lỗ thì trung tâm chịu. Đây là cách xác nhận và thanh toán có tính chung, mỗi nơi có thể làm khác nhau một chút.

Người mua bán có nắm tin nội bộ

Nhận diện

Người mua bán có nắm tin nội bộ (insider trading) thường là những quan chức hay cổ đông lớn trong một công ty có bán chứng khoán, như thành viên hội đồng quản trị, giám đốc hay tổng giám đốc của công ty ; và họ mua hay bán chứng khoán của mình khi nhờ địa vị mà biết được những thông tin quan trọng của công ty chưa được phổ biến ra công chúng.

Thí dụ ông P là tổng giám đốc của một công ty khai thác dầu khí PV. Chứng khoán của PV được bán trên thị trường. PV đang thăm dò tìm kiếm dầu trên biển. Ngày 1-7 ông P. biết tin là đoàn khảo sát mới phát hiện được một giếng dầu có triển vọng là lớn. Ông ra lệnh cho đoàn không được nói gì về việc này, và ngay lập tức mua 10.000 cổ phần của PV với giá 20 USD/cổ phần. Ngày 2-7, ông ra lệnh cho phụ tá báo chí loan tin công ty mới khám phá thấy một mỏ dầu có rất nhiều triển vọng. Giá chứng khoán của công ty tăng lên 30 USD. Ông P. bèn bán 10.000 cổ phần đã mua và lời được 100.000 USD. Theo luật của Mỹ, ông P. là người "insider trading" (người mua bán có nắm tin nội bộ) đã mua bán dựa trên thông tin quan trọng không được công bố, việc làm của ông là một sự phạm pháp và theo luật về chứng khoán ông ta bị truy tố về hình sự và dân sự.

Vẫn là trường hợp trên nhưng ngày 2-7 ông P. không bán chứng khoán mà cứ giữ sau khi có thông báo. Đến ngày 5-7, sau khi khoan thêm, kết quả tìm thấy là trữ lượng dầu không có nhiều như công ty và công chúng đã nghĩ. Trước khi tin này được công bố, ông P. lặng lẽ bán 10.000 cổ phần mình đã mua, cộng thêm với 5.000 cổ phần có sẵn với giá hiện thời là 30 USD. Khi thông tin được công bố, giá chứng khoán tụt xuống còn 20 USD. Ông P. có lời hiểu theo nghĩa đã không bị lỗ 150.000 USD. Đây cũng là một sự vi phạm như ở trên dù thông tin có tính chất trái ngược.

Tại sao lại là vi phạm

Để có thể trừng phạt, người ta đưa ra một lập luận rằng giá các chứng khoán vào mọi lúc phải phản ảnh đầy đủ các thông tin đang có sẵn ; nghĩa là, một chứng khoán của công ty ABC giá 30 USD, thì giá đó phản ánh tất cả những gì người ta biết về ABC hiện thời, và giá trị kia là một giá trị thật. Dựa theo luận thuyết đó, việc mua bán mà có nắm tin nội bộ bị cấm vì vài lý do sau đây :

Thứ nhất, nó làm hại công ty. Khi mà những quan chức cao cấp của công ty thường xuyên mua bán theo kiểu này mà không bị cấm thì công chúng sẽ nghĩ rằng công ty làm ăn không đứng đắn, lãnh đạo không trung thực. Điều này sẽ làm cho công ty khó huy động vốn.

Thứ hai, việc đó gây thiệt hại cho người đầu tư, nhất là những người đã là đối tác trong thời gian thông tin chưa được phổ biến ; người này bị thiệt hiểu theo nhiều nghĩa. Thí dụ, giả như thông tin đã được công bố thì người đối tác đã không bán cho ông P với giá 20 USD. Như thế nghĩa là, về mặt tinh thần, nếu không có việc ông P làm thì người đối tác đã làm khác đi. Thứ nữa, khi ông P mua chứng khoán với một số lượng lớn thì việc mua ấy có thể làm tăng giá, lên 23 USD chẳng hạn. ở đây sự thiệt hại cho người đối tác đã bán là họ bị dụ để bán với giá 23 USD, thay vì đã bán được 30 USD.

Ngoài ra, khi không công bố nhanh chóng tin vừa thấy giếng dầu thì đó là một sự vi phạm luật lệ chứng khoán. Cuối cùng, nếu cứ để các quan chức của công ty kiếm lời theo kiểu này, thì tiền lời kiếm được sẽ cao hơn lương của họ, như thế họ sẽ bỏ bê công việc chính của họ ở công ty.

Tất nhiên cũng có những lập luận chống lại một số luận điểm nêu ở trên nhưng luật của liên bang và một số bang ở Mỹ vẫn cấm người nắm tin nội bộ mua bán. Về việc này, luật chứng khoán cấm mọi hành vi có tính khuynh đảo hay gian dối trong việc mua bán chứng khoán, và buộc các món lời mua bán ngắn hạn (6 tháng) của người vi phạm phải trả lại cho công ty.

Sự sụp đổ của thị trường chứng khoán

Tổng quát

Trong lịch sử của thị trường chứng khoán (TTCK) ở Mỹ đã có hai lần sụp đổ, lần đầu vào năm 1929 và lần sau năm 1987. Sự sụp đổ xảy ra khi vì lý do gì đó người ta bán chứng khoán ra với một số lượng lớn trong một thời gian rất ngắn khiến cho môi giới mua bán (MGMB) không thể mua vào được nữa vì đã xuất hết vốn. Về tính chất, đổ vỡ của TTCK giống như khi dân chúng đổ xô đến ngân hàng rút tiền ra, khiến ngân hàng mất khả năng thanh toán. Cùng tính chất nhưng biện pháp cứu chữa khác nhau ; ở ngân hàng người ta lấy tiền ra trả nợ, còn ở TTCK thì MGMB tìm cách bán chứng khoán cho những người khác. Khi không có ai mua mà MGMB cũng chẳng còn tiền nữa thì thị trường sụp đổ, và ai còn chứng khoán trong tay sẽ thấy tiền của mình mất đi so với những ngày trước giống như vàng giữ trong tay bị giảm giá vậy. Vàng thì xuống giá chậm, nhưng chứng khoán xuống rất nhanh khi niềm tin mất. Công ty phát hành còn nắm chứng khoán trong tay cũng chịu ảnh hưởng tương tự cho số tiền trong tương lai của họ, đáng lẽ họ sẽ huy động được nhiều hơn ; nhưng tài sản hiện đang có không bị suy suyển. TTCK sụp đổ không phải do sự làm ăn của công ty gây ra mà vì những yếu tố kinh tế và tâm lý bên ngoài công ty.

Vụ sụp đổ năm 1987

Vụ này xảy ra ngày 19-10-1987. Người ta gọi là ngày thứ hai đen tối (black monday). Trước ngày đó, nhiều chuyên viên phân tích chứng khoán đã thấy thế nào cũng phải có một sự "chấn chỉnh" thị trường (correction) vì vài năm trước đó, giá cổ phần cứ tăng mà không có dấu hiệu cho thấy sẽ xuống. Chỉ số Dow Jones đã tăng dần trong những năm 1980, từ 1.000 điểm năm 1982 lên đến 1.500 trong năm 1985. Nhiều người cho rằng giá lên cao và lâu như thế là quá lâu, và là có nhiều vấn đề đã được đánh giá quá cao trong lúc giá tăng. Đã có một vài dấu hiệu cho thấy lạm phát và lãi suất thay đổi theo chiều hướng xấu. Các nhà đầu tư nước ngoài lo ngại về sự thiếu hụt trong cán cân thương mại của Mỹ và sự mất giá của đồng đô-la.

Giá cổ phần tăng ngày càng nhanh. Sáng thứ tư, 14-10-1987, chỉ số Dow Jones ở trên 2.500. Ngày đó có nhiều tin xấu về nền kinh tế, chỉ số kia sụt 95 điểm cho một số lượng mua bán trên 200 triệu cổ phần (hàng ngày lượng trung bình là 150 triệu). Sợ số điểm giảm hơn nữa, nhiều người bán ra thêm trong ngày thứ năm và thứ sáu, làm cho chỉ số Dow Jones sụt dưới 2.200 vào cuối tuần.

Sáng thứ hai, 19-10, lúc đầu giá giảm và đến trưa thì lên lại. Nhưng đến chiều thì nó tụt 508 điểm - hay là chứng khoán mất giá 22,5 % - và số lượng trao đổi lên khoảng 600 triệu cổ phần. Có người môi giới thường ngày chỉ mua bán khoảng 150.000 cổ phần thì chỉ sấng hôm đó đã phải mua bán đến nửa triệu. Mọi sự vượt ra ngoài tầm kiểm soát.

Đến 12h30 chỉ số Dow Jones sụt 165 điểm, sau đó cứ nửa giờ sụt đều đều từ 25 đến 50 điểm. Khoảng đầu giờ chiều có tin là một số công ty sẽ mua lại cổ phần của họ, nhưng tin này chẳng ích gì. Số giao dịch vượt quá 400 triệu cổ phần và sau đó sụt giá vùn vụt. Vào 3h chiều, bảng thông báo giá cả không còn công bố giá kịp, và bị trễ đến hai giờ, không còn ai biết giá cả ra sao nữa. Đến 3h30, chỉ số Dow Jones sụt thêm 104 điểm, nửa giờ sau, lúc đóng cửa chợ, sụt thêm 108 điểm nữa. Số này vượt xa con số của lần sụp đổ ngày 25-10-1929, luìc đó giá cả chỉ sụt 12,8 % mà cũng tạo nên cuộc đại suy thoái từ năm 1929-1933.

Nhiều người lo sợ một vụ tương tự như thế sẽ xảy ra và gây ảnh hưởng trên nhiều nước khác. Tuy nhiên, nhờ những biện pháp đã được áp dụng sau lần 1929, sự sụp đổ bị thu lại trong phạm vi của New York. Trị giá thiệt hại lên đến 500 tỉ USD. Chẳng hạn, giá chứng khoán của Công ty Sears Roebuck lúc mở cửa là 41,50, đến chiều còn 31 USD ; giá của Kodak lúc mở cửa là 90,12 đến lúc đóng cửa chỉ còn 27,50 USD. Công ty bị thiệt hại cao nhất là US Home Corp., trị giá chứng khoán của họ bị sụt gần 60 %. Riêng có hai công ty vàng bạc và khai thác mỏ là New mont Gold lên 10 % và Callahan Mining lên 7,4 %. Sau đó vì số người mua giảm, 45.000 nhân viên của các công ty môi giới bị mất việc.

Tại sao người ta tung chứng khoán ra bán

Việc tung chứng khoán ra bán là do tác động tâm lý. Giả sử bạn là một nhà đầu tư lớn có nhiều chứng khoán vào dạo tháng 10-1987. Khó khăn chính của bạn vào lúc ấy là không biết quyết định đối với số chứng khoán mình cầm ra sao. Không có gì chắc chắn cả. Bạn cũng không biết giá nào là giá công bằng. Từ vài năm nay, nhất là năm ngoái, giá chứng khoán tăng ; nhưng không xác định được tại sao nó lên ? Lên thực sự, hay lên theo kiểu bong bóng xà-phòng rồi nổ tung bất cứ lúc nào. Gần đây, sự tăng giá có chậm đi, để chắc ăn, bạn bèn bán bớt một phần trong quỹ chứng khoán và đi mua những chứng khoán ít rủi ro (trái phiếu). Vì không phải chỉ có một mình bạn bán, cho nên giá xuống nữa. Lúc ấy, sợ giá sẽ xuống thêm, bạn lại bán ra thêm. Đó là một cách đối phó.

Sang cách khác, giả sử bạn tin rằng giá đang tăng phản ánh đúng giá công bằng. Vậy bạn có giữ chứng khoán lại không ? Chưa chắc đâu. Dù giá công bằng là điều quan trọng, nhưng bạn cũng sẽ nhìn sang các người khác xem họ cho giá nào là giá công bằng. Nếu những người kia cho rằng chứng khoán đã bị đánh giá sai, thì họ sẽ bán, giá sẽ xuống. Bạn cũng sợ, nên cũng bán theo. Nhiều người đổ ra bán thì thị trường không còn thanh khoản hay mất khả năng thanh toán.

Tại sao thị trường mất thanh khoản ?

Cơ chế của thị trường để tái lập cân bằng cung cầu là buộc MGMB làm con buôn. Nhưng nếu số bán đi nhiều quá cùng một lúc thì MGMB cũng không còn tiền để mua nữa. Lần sụp đổ năm 1987 cho thấy nếu ngày 23-1-1987 số cổ phần mua bán là 302 triệu, thì ngày 9-10 là 604 triệu, và ngay ngày hôm sau là 608 triệu. MGMB không thể chống lại các cơn bão dồn dập như vậy. Nếu có đi vay ngân hàng, họ cũng sẽ bị từ chối.

Số lượng bán ra lớn làm cho việc thông báo giá bị chậm trễ, việc xác nhận cùng thanh toán bị kẹt, nên MGMB và công ty của họ cũng không thể huy động tiền ở các thị trường khác được. Hơn nữa, MGMB cũng không còn biết giá nào là giá công bằng ; cho nên nếu nghĩ thị trường sẽ sụp thì chính họ cũng bán chứng khoán của mình đi.

Vụ sụp đổ năm 1987 đã được giảm nhẹ nhờ những biêòn pháp đã được chính quyền Mỹ thực hiện dựa trên kinh nghiệm của vụ sụp đổ năm 1929. Thí dụ trước năm 1929, các công ty phát hành chứng khoán không phải đăng ký, nên đã có nhiều công ty ma. Từ năm 1933 trở đi các công ty kia phải chứng minh là mình có tài sản rõ ràng trước khi được bán chứng khoán. Các người đầu tư nhờ đó sẽ không bị mất trắng vì đã mua phải chứng khoán của một công ty ma. Thêm vào đó, các công ty môi giới cũng bị buộc phải giữ một số vốn dự phòng và thỉnh thoảng họ phải báo cáo cho ủy ban giao dịch chứng khoán về tình trạng tài chính của họ. Họ phải nói số lượng tiền đang cho vay và số tiền mặt có trong tay. Khi tỷ lệ cho vay là 4 mà tiền mặt chỉ là 1 thì họ bị thanh tra. Ngay cả MGMB cũng phải giữ một tỷ lệ vốn có và vốn cho vay hầu bảo đảm rằng họ có thể mua chứng khoán vào khi cần thiết nhằm bảo vệ sự trật tự của thị trường và qua đó bảo vệ các người đầu tư.