THÚY VÂN

Tam Hợp Đạo Cô

Từ Hải – Hoạn Thư

Kim Trọng – Thúy Kiều

(Phần vô ngôn trong

tư tưởng Nguyễn Du)

Bùi Giáng biên soạn

Kiều khuyên Từ Hải đầu hàng.

Sinh đà có sinh đà có ý đợi chờ

Những mâu thuẫn

Tồn lưu và Sa mạc

Nhận định khái quát về bản dịch của Crayssac

Nhan Đề Cuốn Truyện

Giác Duyên

Từ Nguyễn Du đến Khổng Tử

Uyên Bay

Phụ Lục

Kiều khuyên Từ Hải đầu hàng.

Tại đây, Nguyễn Du mở một trận cưỡng bức kỳ quặc. Người tư tưởng một chiều sẽ cho rằng bút pháp Nguyễn Du sa vào chỗ bế tắc. Nghe lời Kiều, Từ Hải đột ngột đổi hẳn thái độ một cách quá sống sượng trước cuộc chiêu an của Hồ Tôn Hiến. Vừa ở trên:

"Tin vào gửi trước trung quân, Từ Công riêng hãy mười phân hồ đồ" sao bây giờ đã "nghe lời nàng nói mặn mà, thế công Từ mới đổi ra thế hàng" .Thư thả dòm vào xem nàng nói mặn mà như thế nào, càng kinh hoàng nhận thấy rằng: Tất cả những lý lẽ nàng viện ra lúc bấy giờ đều là những thứ mà Từ Hải đã bác bỏ từ trước.

Những "lộc trọng, quyền cao, công danh, ơn thánh đế, ai ai cũng đội trên đầu...", đều là những thứ không có ký lô nào cả đối với kẻ đội trời đạp đất "một tay gây dựng cơ đồ, bấy lâu bể Sở sông Ngô tung hoành, bó thân về với triều đình, hàng thần lơ láo phận mình ra đâu, áo xiêm ràng buộc lấy nhau, vào luồn ra cúi công hầu mà chi... Sao bằng riêng một biên thùy..."

Với phong thái như thế, Từ Hải bởi đâu mà còn có thể nhận thấy nghe lời nàng nói mặn mà? Đáng lẽ phải viết: nghe lời nàng nói nhạt nhẽo như nước ốc (nước ốc chưa pha tiêu giấm ớt muối).

Bởi đâu mà mặn mà?

Nguyễn Du đáp: bởi nghe lời nàng nói.

Thế có nghĩa rằng: tự bản thể nó, lời kia nhạt nhẽo nhưng nó biến ra mặn mà là bởi nàng nói. Cái gì nàng nói ra mà chẳng mặn mà?

Đó là tâm lý của bọn si mê dại gái. Bao nhiêu những thứ vô duyên ỏn thót uốn éo, đều biến thành huyền diệu thiên tiên. Nhạt như nước ốc, bạc như vôi, biến ra làm đậm đà thăm thẳm bát ngát như thiên cao địa hậu.

Ơn thánh đế dồi dào, trở thành ân huệ mưa móc của cô nương đã hạ tứ chan hòa ban cho tại hạ suốt năm năm hùng cứ một phương hải tần.

Áo xiêm ràng buộc là ngột thở, nhưng nếu được phủ lên một lớp xiêm thiên hương thơm phức của cô nương, thì tại hạ xin hân nhiên vào luồn ra cúi. Mọi sự đảo tứ điên tam đã qui lai về chốn của quần biên tụ giác (Toại sử thiên thu ký sự, thái phong lưu ư thặng phấn tàn chi).

Nguyễn Du đã triệt hội tâm lý nhân vật, và triệt để sử dụng bút pháp điên đảo nọ để mặc nhiên vô hình trung mở ra mọi cõi tư lượng bất khả tư nghị theo thể lệ vạch ngược làn xiêm xuôi.

Dời qua bình diện Sein und Zeit, Holzwege, ông Heidegger ắt bảo rằng:

- Làm sao còn có thể ăn, thể nói thế nào, khi mà tư tưởng tự bản thân nó đã thất bại? Mọi sự ủy thác hết vào trận ôn tồn chiếu cố của Thùy Thanh Tuệ Nhãn Tồn Lưu.

Bút pháp tự sự của Nguyễn Du ở đây, (cũng như ở cái xen Kiều và Hoạn đối thoại trong buổi báo oán và nhiều nơi khác nữa) xét ra cũng chẳng khác mấy tý bút pháp tác giả Đông Chu Liệt Quốc lúc đề cập tới sự vụ Kinh Khả (Xem Trăng Châu Thổ)). Lời lời mâu thuẫn nhau chan chát, bỗng nhiên mở ra mọi thứ hang hố đầy rẫy khắp mọi bình diện phù động ôn tồn.

Trên bình diện mê gái, ngôn ngữ đạt. Trên bình diện tư tưởng cũng đạt. Trên bình diện chịu chơi cũng đạt luôn. Kể ra, nói là mê gái, thì cũng có oan uổng phần nào cho Từ Hải. Thật ra Từ Hải mê Kiều cũng có điều độ lắm. Không đến nỗi mù quáng mà tin theo nàng một cách dại dột. Những lời nhạt nhẽo của nàng.

Từ Hải cho là mặn mà, ấy bởi vì Từ Hải đã nghe ra cái “huyền ngoại chi âm". Thoại trung hữu thoại - trong cái lời Kiều nói ra, còn có một lời khác thấp thoáng ở giữa.

Ngôn tại thử, nhi ý tại bỉ - Nguyễn Du đã để cho Kiều khuyên Từ Hải bằng những lời là thế nhưng ông đã có dành một đoạn để cho Kiều nghĩ ngợi cái gì kia?

Là ấy cái:

Nghĩ mình mặt nước cánh bèo.

Đã nhiều lưu lạc lại nhiều gian truân.

Bằng nay chịu tiếng vương thần.

Dần dà rồi sẽ liệu về cố hương.

Từ Hải đã nghe ra cái ý đó trong cái lời luẩn quẩn của Thúy Kiều. Chàng nghe ra rất mau, vì vốn từ lâu chàng vẫn canh cánh cái điều:

Xót nàng còn chút song thân.

Bấy nay kẻ Việt người Tần cách xa.

Sao cho muôn dặm một nhà.

Cho người thấy mặt là ta cam lòng.

Từ cái tiếng "là ta cam lòng” buổi trước. Từ Hải bây giờ cũng hẳn nhiên cam lòng cong chịu làm kẻ cong lưng vào luồn ra cúi.

Bút pháp Nguyễn Du, mới xem, tràn lan những mâu thuẫn, nhưng thật ra có gì mâu thuẫn? Có gì cưỡng bức? Nếu có cưỡng bức cũng là để nảy ra cuộc đề huề tại chỗ tàn sơn thặng thủy. Còn có thể gọi đó là bút pháp tinh vi xảo diệu? Không. Tư tưởng tế mật? Không.

Thế thì có cái gì? Ắt có lẽ là cái mà Mộng Liên Đường Chủ Nhân bảo là "có con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời.” Con mắt trông thấu đã đành. Nhưng tấm lòng sao lại nghĩ? Nghĩ suốt? Cái tấm lòng sao lại biết suy nghĩ. Cái bộ óc mới biết suy tưởng chứ? Sao gọi là suy tưởng?

Ông Hiedegger vịnh Kiều bèn đáp vào chỗ đó:

"Đối với chúng ta hiện giờ chúng ta chỉ có thể học tập suy tưởng, là lúc chúng ta chịu phá vỡ và quên bẵng cái tinh thể cựu truyền của tư tưởng đi". Nguyễn Du ngồi im lìm ở giữa triều nhà Nguyễn, ông trầm mặc suy tưởng cái gì? Có còn nên nói đó là suy tưởng nữa không ắt là ông Nguyễn Du đáp:

Ta làm Nam Hải Điếu Đồ

Ngồi câu con cá Hư Vô Linh Hồn.

Cái con cá hư vô nọ nằm tại đâu? Nằm trong linh hồn nam hải? Nằm khắp mặt biển dâu? Ông Nguyễn Du đã thả linh hồn mình đi rong khắp mặt biển dâu, phó thác máu me mình cho mọi bèo bọt dâu biển. Từ đó nơi nơi chốn chốn nào nào, ông cũng câu được con cá? Từ con cá khổng lồ Từ Hải, tới con cá tẻo teo Thúy Kiều, xuyên qua những con cá ngậm ngùi Thúy Vân, Hoạn Thư, con cá dị dạng Tú Bà, con cá mặt mo Sở Khanh, còn ngây thơ gắng gượng cố gìn giữ một chút thể diện trước mặt hàng ngũ ngổn ngang chị em làng chơi lăn lóc, lại thêm cái con cá não nùng mộng mị Mã Giám Sinh bị vò xé lương tâm trong một mối mâu thuẫn giữa thèm thuồng lủng bạt và e ngại thực tế đổ xiêu "vốn nhà cũng tiếc, của trời cũng tham", lại còn đèo thêm con cá Bạc Bà, Bạc Hạnh bố trí mọi trật tự ngăn nắp (rất mực ngôn ngữ hợp luân lý) cho một cuộc buôn bán đảo điên, còn giữ được cái phong độ thể thống nề nếp tỉ mỉ tươm tất hôn nhân, không hề có chi mô gọi là ép duyên ép nghĩa:

- Được lời, mụ mới ra đi

Mách tin họ Bạc tức thì sắm sanh

Một nhà dọn dẹp Linh Đình

Quét sân, đặt trác, rửa bình thắp hương

Bạc Sinh quỳ xuống Vội Vàng

Quá Lời nguyện hết Thành Hoàng Thổ Công

Trước sân Lòng đã giãi Lòng

Trong màn Làm Lễ Tơ Hồng kết Duyên

Thành thân mới rước xuống thuyền

Thuận buồm một Lá, xuôi miền Châu Thai

Thuyền vừa đỗ bến Thảnh Thơi

Bạc Sinh lên trước tìm Nơi Mọi Ngày

Bút pháp quả thật là thi vị. Ngôn ngữ thật là từ bi. Đối xử với một cô gái vốn từng đã nếm trải mọi mùi lầu xanh, mà còn được như thế, quả là rất mực chu đáo ôn tồn vậy.

Cũng vì thế, nên ngày sau, lúc Thúy Kiều lỡ lầm giết oan những con người vô tội đó (Máu rơi thịt nát tan tành, Ai ai trông thấy hồn kinh phách rời) thì tội nghiệp của nàng chồng chất đồ sộ, Từ Hải phải thay thế nàng chuộc tội bằng cái chết chịu chơi thơ mộng của mình. Có như thế, về sau Kiều mới còn có cơ hội trùng sinh.

Nhưng cái chết của Từ Hải, sao được gọi là cái chết thơ mộng chịu chơi?

Ấy vì mấy lẽ sau đây:

1- Từ Hải hoàn toàn hân nhiên phóng dật trong cuộc tòng phục Thúy Kiều. Chàng hoàn toàn tự do trong tâm thức kẻ anh hùng nghiêng trời đổ nước.

2- Tử sinh đều giữa trận tiền, lại là một cơ hội hy hữu để cho chàng phát tiết hết anh hoa tài tử ra ngoài trong một phen lừng vang tối hậu.

3- Như vậy, Từ Hải đã mặc nhiên thành tựu cái mộng tưởng u nùng của Kim Trọng là hình ảnh của ân tình thứ nhất:

- "Ví dù giải kiết đến điều. Thì đem vàng đá mà liều với thân"

Cái tâm nguyện bình sinh của Kim Trọng, gia đình Vương Viên Ngoại không cho phép chàng thực hiện (đem con Thúy Vân ghép vào cho chàng buộc chàng phải lất lây sống não nùng trong tuế nguyệt) - cái tâm nguyện bình sinh đó của chàng Kim, bất thình lình được Từ Hải thành tựu.

4- Nếu như Từ Hải không kịp thời chết một trận như thế, mà dần dà chậm rãi tiếp tục chăn gối với Thúy Kiều thêm nữa, khoảng độ năm mươi năm thêm vào thì chắc gì chàng có đủ dõng khí, khí lực, để tiếp tục hùng cứ cái một phương hải tần? Cái triều đình riêng một góc trời của chàng ắt sớm chầy gì rồi cũng thể theo gân xương đốt khớp già nua của chàng mà rụng rời lả tả. Thì lấy đâu mà bảo là chọc trời khuấy nước? Lấy đâu mà bảo rằng dọc ngang nào biết trên đầu có ai?

5- Chi bằng bây giờ trên đầu chỉ có một tiếng em thôi, thì anh lao đầu đi chết một trận, trên đầu anh vẫn còn nguyên sừng sững hình bóng thơ mộng của em tồn lập nguy nga như thiên nhiên thành tượng thì trong cái sát na tối hậu, anh còn đứng trơ giữa trời, cũng chỉ xin em cụng vào thân anh một cái, thì anh mới ngã ra một phen đích đáng chịu chơi.

6- Sống đã chịu chơi, thì chết cũng chịu chơi cho trót cái nghiệp. Ngày báo ân báo oán, anh đã song trùng bảo rằng việc ấy để cho mặc em, mặc em, thì bây giờ cái triều đình của anh cũng như cái tồn sinh của anh, cũng xin để cho mặc em định liệu. Anh không phụ em, em cũng chẳng phụ anh. Ngày sau em trở về cố hương gặp lại Kim Trọng, thì nhớ bảo lại với nó rằng nó chẳng nên ân hận gì lương tâm cắn rứt, vì thằng Từ Hải này đã đem vàng đá mà liều với thân, thì cái lời thề của nó đối với em cũng kể như là đã được giữ đúng.

7- Cũng nên kể lại cho con Thúy Vân nó rõ cái sự tình của thằng anh rể, bảo nó nhỏ cho anh một giọt nước mắt thì anh sẽ ngậm cười chín suối hãy còn thơm lây.

8- Sinh bình anh cũng có được cái may mắn hội diện với Hoạn Thư trong trường hợp thật là gay cấn, anh âm thầm quý chuộng nó, mà chẳng thể nào nói ra, còn nó, lúc nó và thằng chồng nó run run bước vào chốn "quân trung gươm lớn giáo dài, vệ trong thị lập cơ ngoài song phi” thì mặt mày vợ chồng nó tái mét không còn một giọt máu lúc nó nhìn thấy giữa cảnh "Bác đồng chật đất tinh kỳ rợp sân, trướng hùm mở giữa trung quân, Từ Công sánh với Phu Nhân cùng ngồi" thì anh thương nó vô hạn, anh biết rằng lúc bấy giờ nó sợ em một phần, thì nó sợ anh đến hai phần, nó đâu có hiểu rằng anh ngồi im không nói lời nào, mà thật ra anh đã có âm thầm nguyện cầu cho vợ chồng nó được tai qua nạn khỏi. Rồi đến cái lúc nó bị em buộc tội là chính danh thủ phạm, anh nhìn thấy nó hồn lạc phách xiêu, khấu đầu dưới trướng giở điều kêu ca, thì hỡi ơi, ai có biết được rằng linh hồn anh đã tan vỡ ra như lệ. Cho tới ngày nay anh vẫn còn nhớ rành rành những lời nó nói:

Rằng tôi chút dạ đàn bà

Ghen tuông thì cũng người ta thường tình

Nghĩ cho khi các viết kinh

Với khi khỏi cửa dứt tình chẳng theo

Lòng riêng riêng cũng kính yêu

Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai

Nó hồi hộp trong bụng mười phần, thì anh trong bụng hồi hộp có đến mười một phần rưỡi. Anh chỉ sợ em quyết liệt không dung tha nó, thì anh ắt cũng chẳng thể nào can thiệp, vì anh đã có nói lỡ cái lời rằng "việc ấy để cho mặc nàng” sau khi đã kín đáo nhắc nhở em rằng "ân oán hai bên, mặc nàng xử quyết báo đền cho minh “.

Tới khi anh nghe em thốt ra cái lời dung tha cho nó , thì anh cảm thấy như trút được một gánh nặng đang đè giập phổi, tan tim anh. Anh thở phào một hơi khỏe khoắn. Anh đưa mắt liếc nhìn nó một cái.

Vừa lúc ấy, nó cũng vừa ngẩng mặt nhìn lên. Vô tình mà thành ra hữu ý, anh có mỉm cười một cái. Đôi mắt nó bất chợt gặp đôi mắt anh, thì hỡi ôi! ngoài nó và anh ra, không một ai biết rằng trong cái sát na kỳ ảo nọ, nó và anh đã tương cảm tương giao trong một niềm phiêu nhiên hôn phối chan hòa suốt bờ cõi dâu biển bình sinh.  Thế thì ngày nay anh nghe lời em chịu chơi một phen chịu chết, anh cũng tin chắc rằng ở nơi chân trời, con Hoạn Thư nghe tin anh chết, ắt nó nhỏ cho anh một giọt nước mắt chan hòa mưa móc xum xuê.

Xét ra như thế, ông Nam Hải Điếu Đồ đã câu được nhiều con cá Hư Vô Linh Hồn vậy. Ông giăng ra một cái lưới lưa thưa dung hợp bao nhiêu khoảng trống vắng gọi về bao xiết dư vang.

Hiện tượng đó, tạm gọi là hiện tượng nhập thần, xuất thánh, tụ tiên tử thiên nhiên. Ba cõi ùa về một lúc. Nào có khác chi trường hợp những thằng bé con xum xuê đi bắt dế mà đồng thời nắm được đuôi châu chấu cánh chuồn chuồn? Hoặc trường hợp những cô em Mọi Nhỏ tha thướt băng rừng tới viếng thăm con beo con gấu mà lại thuận nẻo ghé thăm viếng sào huyệt con hùm thiêng, trong lúc đó thì bốn bề nảy lên âm thanh bao nhiêu con đười ươi ríu rít...

Kiều khuyên Từ Hải đầu hàng. Từ Hải chết, thì bỗng nhiên bao nhiêu ân tình "vô dữ ngữ” đồng thời quy tụ lại trong một vùng vắng lặng hư vô, và đùm bọc khư khư mọi người vào trong đó - kể cả Giác Duyên và Tam Hợp Đạo Cô nữa là khác.

Sinh đà có sinh đà có ý đợi chờ

Sinh đà có sinh đà có ý đợi chờ

Cách tường lên tiếng xa đưa ướm lòng

Thoa này bắt được hư không

Biết đâu Hợp Phố mà mong châu về

Kể từ cái buổi "cách tường phải buổi êm trời" anh chàng dường thấy có bóng người thướt tha ở dưới đào, anh chàng vội vã buông cầm xốc áo chạy ra - hương còn thơm nức người đà vắng tanh.

Thế nghĩa là anh chàng Kim Trọng lúc bấy giờ đối diện với hư vô vắng ngắt, nhưng anh chàng vẫn còn nhận ra ngay giữa hư vô một mùi hương Tồn Lưu thơm phức.

Tồn Lưu đã đi qua, để lại một mùi hương và một ngấn tích. Ngấn tích đó là cánh Kim Thoa mà Kim Trọng đã run run "giơ tay ra với lấy về nhà".

Từ đó về sau Kim Trọng liên miên tương tư, loay hoay mãi trong đầu óc mọi thứ vấn vít, mà bàn tay thì cứ cầm khư khư cái cành Kim Thoa nọ giơ ngang lên tầm con mắt mà ngắm nghía suất đêm, còn nghe thoang thoảng mùi hương Lưu Tồn miên man rớt hột.

Anh chàng chờ đợi một trận hội diện...

Tan sương đã thấy bóng người

Quanh tường có ý tìm tòi ngẩn ngơ

Thế thì Tồn Lưu bây giờ đã hiện diện. Tồn Lưu đã đánh lạc mất một chút gì của tinh thể mình, và bây giờ Tồn Lưu đang loay hoay tìm lối thu phục về trở lại. Nói theo giọng ông Heidegger thì: Sein đang dò dẫm tìm lại tinh thể mình. Sein đang tìm Sein, Sein đang ngẩn ngơ vì: tự mình tìm kiếm lại mình là điều khảm kha nhất trong mọi cuộc tìm kiếm.

Sein đang cần một sự trợ giúp thâm thiết. Của ai? - Của Dasein vậy.

Dasein phải sẵn sàng chờ đợi bên mép rìa biển dâu lưu lạc, sẵn sàng tương ứng cho Sein, thì Sein mới có thể tự mình tìm thấy ra mình, nghĩa là: Sein chỉ có thể tự mình thành thân thành thể cho mình là với điều kiện: Sein bắt gặp Dasein để thành tựu một hôn phối.

Thành thân xong, rồi mới nói tới chuyện xuống thuyền, viễn du, đi khắp sông dài biển rộng. Đó là cái nghĩa của:

Thành thân mới rước xuống thuyền

Thuận buồm một lá xuôi miền Châu Thai

Cơ duyên đâu đã an bài

Nhất thì thiên tải lạ thay bao giờ

Sinh đà có ý đợi chờ. . .

Bây giờ chúng ta hãy chậm rãi phân tích cuộc đối thoại hy hữu giữa Sein và Dasein.

Tại Thể Dasein Kim Trọng đã có ý đợi chờ. Nghĩa là sẵn sàng tương ứng. Nhưng giữa đôi bên còn có một bức tường ngăn cách. Bức tường gì?

Có thể gọi là bức tường lễ giáo Hình Nhi Hạ? Là étant?

Cái Étant khiến cho l’ Être không thể trực tiếp hôn phối với L ‘Être-le-là.

L ‘Être-le-là đành phải đứng xa xa mà lên tiếng - xa đưa ướm lòng.

Là soạn sửa một môi trường thích hợp, mà theo ông Heidegger thì cuộc đó cần được thực hiện theo lối tuần tự nhi tiến, bởi vì cái Mảnh Đất Đai Siêu Hình Học còn quá nhiều gai góc ngổn ngang. Phải chậm rãi nhổ gai góc từ từ, rồi mới nói tới chuyện cày bừa, gieo hột.

Sinh đã có ý đợi chờ

Cách tường lên tiếng xa đưa ướm lòng

Thoa này bắt được Hư Không

Biết đâu Hợp Phố mà mong châu về

Đệ nhất vấn cú được mở theo lối hiu hắt đó. Nêu câu hỏi về cảnh vực Hư Không. Đặt vấn đề với cái Nichts, đem nó làm căn sơ cho Sein. Một căn sơ lay lắt lãng đãng vô ngần. Do đó, cái câu hỏi của Dasein nêu ra chứa chất không biết bao nhiêu hoang mang bất định: biết đâu Hợp Phố mà mong châu về.

Tức thì Tồn Lưu lên tiếng khuyến khích:

Tiếng Kiều nghe lọt bên kia

Ơn lòng quân tử sá gì của rơi

Chiếc thoa nào của mấy mươi

Mà lòng trọng nghĩa khinh tài xiết bao!

Tồn Lưu vốn từ bi ấm áp bao dong. Tồn Lưu khiêm nhượng tự cho rằng của cải của mình có đáng chi mấy mươi mà ơn lòng quân tử lại nặng thế. Những tiếng điệp điệp “nào của, của rơi, ơn lòng, mà lòng" đều nảy từ một ân huệ từ bi chiếu cố. . . gỡ mối bối rối hoang mang cho Dasein. Nghĩa là: Nếu như ơn lòng, mà lòng đã thế, thì xá gì, nào của, của rơi, mà Dasein lại phải bận lòng hoang mang mà mong châu về Hợp Phố biết đâu đến thế? Được lời khuyến khích đó tức thì Dasein vững bụng xác định tại thể của mình:

Sinh rằng lân lý ra vào

Gần đây nào phải người nào xa xôi.

Lân lý, láng giềng, gần đây, hàng xóm, ấy cũng như nghĩa rằng: l’ Être-le-là est en route vers le voisinage de l ‘Être... (Tại Thể đang lên đường tiến về khu vực láng giềng lân cận của Tồn Lưu). Lên đường tiến lại khu vực láng giềng kia, mang cái tâm nguyện bình sinh là sẽ mãi mãi được cư lưu tại vùng đó, mãi mãi làm kẻ Hàng Xóm của Tồn Lưu - để hằng ngày có cơ hội ghé mắt dòm sang bên kia bờ giậu thưa (là cái cõi Lichtung des Seins - Hy Sơ Chi Xứ của Tồn Lưu) và hằng hằng mong mỏi thỉnh thoảng được Tồn Lưu hạ tứ chiếu cố ban cấp cho một vài giọt mưa móc.

Kể ra như vậy cũng gọi là tham lam phần nào. Có tham lam, nhưng cũng biết lẽ tương nghi tương hợp, dung hòa nùng đạm, có tha thiết mà cũng có thong dong. Đó là cái sự tình từng đã được Chu Mạnh Trinh ghi chép trên câu:

Tham Bắc Bộ chi phong tao

Tiếu đề diệc vận

Thiện Nam Triều chi phấn đại

Nùng đạm tương nghi

Cố nghi chư lão chung tình

Biến danh tính ư quần biên tụ giốc.

Toại sử thiên thu ký sự

Thái phong lưu ư thặng phấn tàn chi

Sinh rằng lân lý ra vào

Gần đây nào phải người nào xa xôi

Được rày nhờ chút thơm rơi...

Vâng. Cái chút thơm rơi kia đã quyết định sinh mệnh Tại Thể được như ngày rày. Cái chút thơm rơi kia đã khiến Tại Thể được làm Kẻ Láng Giềng của Tồn Lưu. Và dám quả quyết rằng mình không phải là Người Xa Lạ: gần đây nào phải người nào xa xôi. Duy có điều: cái chỗ cắc cớ huyền diệu kỳ bí vô song lại là: Làm Kẻ Láng Giềng của Tồn Lưu thì luôn luôn có cảm tưởng rằng Hàng Xóm Cô Nương là một loại Thần Tiên Lãng Đãng, gần gũi mà xa xuôi, xa xuôi mà hấp dẫn, hấp dẫn thì xin tiến lại gần, tiến lại gần thì cảm thấy xương xẩu máu me như thi đua nhau biến tan thành nước. Do đó có câu:

Được rày nhờ chút thơm rơi

Kể đà thiểu não lòng người bấy nay

Thiểu não lòng người bấy nay ấy vì lòng người luôn luôn gùn ghè toan giơ tay với lấy, mà Tồn Lưu thì lại hiện diện theo thể thái: tồn lập trên cơ sở Hư Vô. Sự Hiện Diện từ đó cứ y như là Khiếm Diện.

Càng khiếm diện, càng thêm u nùng như hình bóng những Tiên Nữ bóng xiêm mơ màng, thấp thoáng khắp nơi nơi chốn chốn, dường như trên nóc, dường như bên thềm, chẳng thấy ở một chốn nào nhất định.

Người xưa cũng nói: Đạo xum xuê bát ngát vô ngần, chan hòa khắp chốn, nhưng chẳng thể đón đường tập kích mà nắm được cái đầu, chẳng thể ráo riết theo dõi truy tung mà vớ chộp được cái đuôi.

Chờ bao lâu mới được một ngày. Một sát na chỉ xin dừng chân một chút. Dừng chân một chút để gạn chút niềm tây gọi là...

Muốn gạn được chút niềm tây, một chút gọi là dừng chân một chút, thì từ đó, thoạt tiên con người ta phải nhảy lùi.

Nhảy lùi một bước là chuẩn bị sắp đặt chỉnh tề để có thể tiến tới trong một giai đoạn thứ hai nhảy được một bước rưỡi. Do đó có câu:

Vội về thèm lấy của nhà

Xuyến vàng đôi chiếc, khăn là một vuông

Thang mây rón trước ngọn tường

Thế là? Tuy nói rằng nhảy, nhưng đây là cái loại nhảy thong dong rón bước thang mây. (Thang mây cũng lại là một loại thang riêng biệt).

Thế là trong cái cuộc gùn ghè thâm thiết, con người ta chạy lui chạy tới, nhưng cẩn thận rón bước thang mây để cho khỏi té, đã đành, nhưng cho dẫu không sợ té chăng nữa, con người phong vận vẫn phải biết thong dong nhiếp dẫn những khoảng lưu không bạch xứ âm thầm, không có xô ùa ráo riết giáp công, hãy để cho sự tình tự thân thành thể thành thân, theo thể lệ lễ nhượng ôn tồn điều tương lượng tương dung, tương tòng, tương nhiếp: - "Ngã chỉ thị cầu nễ thưởng kiểm, tình vô bức bách nễ chi ý, nễ như nhược bất khẳng thính tòng, ngã dã bất nguyện đa thuyết…”

Phải thể hội điểm đó một cách triệt để, thì từ đó mọi lời gùn ghè tiếp theo mới khỏi sống sượng sỗ sàng.

Nhảy lùi một bước tương nhượng cho Tồn Lưu có đủ thời gian giũ quần trút áo vén xiêm - rồi mới tiến tới giai đoạn thứ ba là giai đoạn đánh bạo van nài, xác định thời gian thống thiết quá vãng rũ mòn, đem ra đối chiếu với diện tiền hiện tại đa mang:

Rằng từ ngẫu nhĩ gặp nhau

Thầm trông trộm nhớ bấy lâu đã chồn

Xương mai tính đã rũ mòn

Lần lừa ai biết hãy còn hôm nay

Tháng tròn như gửi cung mây

Trần trần một phận ấp cây đã liều

Đã bao lâu âm thầm dám liều trong vắng lặng, mặt mơ tưởng mặt lòng ngao ngán lòng đến thế, thì bây giờ một hai điều mới dám được nêu ra:

Tiện đây xin một hai điều

Đài gương soi đến dấu bèo cho chăng

Dasein đã trực nhập vấn đề một cách bóng bẩy.

Đây là đệ nhị vấn cú khẩn thiết - sau cái đệ nhất vấn cú mơ hồ: biết đâu Hợp Phố mà mong châu về?

Ngần ngừ nàng mới thưa rằng

Thói nhà băng tuyết chất hằng phỉ phong

Dù khi lá thắm chỉ hồng

Nên chăng thì cũng tại lòng mẹ cha

Nặng lòng xót liễu vì hoa

Trẻ thơ đã biết đâu mà dám thưa

Lời đáp mới nghe tưởng như là khước bác, bác bỏ đề nghị. Nhưng thật ra, cái tiếng "ngần ngừ” khai đoan, đã bao hàm sự âm thầm dung nạp. Tồn Lưu bảo rằng Tồn Lưu không đủ thẩm quyền đáp vào câu hỏi của Dasein, Tồn Lưu xô lời đáp dời qua phía khác, nhưng cái thể thái ngần ngừ của Tồn Lưu lại mặc nhiên quyến rũ hết mọi vấn vương về phía nào? Không biết. Thật là không dám biết.

Chỉ biết rằng khi Tồn Lưu nêu ra cốt cách thói nhà băng tuyết chất hằng phỉ phong, thì thử hỏi: đã là phỉ phong mà lại bỏ rơi dấu bèo, thì lấy đâu mà gọi là phong phỉ? Băng tuyết mà chẳng chịu soi cho thì sao được gọi là đài gương băng tuyết?

Thì ăn làm sao nói làm sao với cái cuộc "bấy lâu, tính đã ai biết hãy còn..."

Chàng đã hỏi: cho chăng?

Nàng đã đáp: nên chăng...

Chàng đã bảo: trần trần một phận ấp cây

Nàng đã thưa: nặng lòng xót liễu...

Thế thì: tuy nói rằng lời thốt ra là lời từ khước, mà huyền ngoại chi âm lại là chấp thuận ôn tồn. Dasein Kim Trọng đã liễu giải tình tố đó của Tồn Lưu Thúy Kiều. Chàng được khuyến khích, liền táo bạo "tấn công” thêm một đợt thật gay cấn:

Sinh rằng rày gió mai mưa

Ngày xuân đã dễ tình cờ mấy khi

Dù chăng xét tấm tình si

Thiệt đây mà có ích gì đến ai

Chút chi gắn bó một hai

Cho đành rồi sẽ liệu bài mối manh

Khuôn thiêng dù phụ tấc thành

Cũng liều bỏ quá xuân xanh một đời

Lượng xuân dù quyết hẹp hòi

Công đeo đuổi chẳng thiệt thòi lắm ru?

Dasein thoạt tiên dọa sơ Sein một chút. Sein bảo rằng Sein trẻ thơ biết đâu mà dám.

Thì Dasein liền hỏi ngược lại:

Ngày xuân đã dễ tình cờ mấy khi đâu? Nếu không dám thì rồi cũng phải dám. Nếu chẳng dám, thì rồi cũng sẽ khốn đốn với bão táp gió mưa.

Vả chăng. . .

Thế là Dasein bồi tiếp luôn một chuỗi chưởng pháp liên hoàn đầy rẫy những "dù chăng, dù phụ, dù quyết" rồi thống thiết tung ra một chỉ lực hãi hùng tan tành hết bao nhiêu công trình một trong tiếng "chẳng” .

Lượng xuân dù quyết hẹp hòi

Công đeo đuổi chẳng thiệt thòi lắm ru?

Thế là tan hoang hết cả xuân xanh một đời. Mà xuân xanh tan hoang là vì lượng xuân đã hẹp hòi.

Nghĩa là: một phen mà Sein quyết ý hẹp hòi đối với Dasein thì Sein tự giết chết mất Sein. Sein chết mất, thì Dasein cũng không thể tránh khỏi tử vong. Nghĩa là: chỉ một chút hẹp hòi của Sein, là đủ gây ra song trùng thảm họa: cả Sein, cả Dasein cùng chịu phận diệt vong. Phân tích ra nghe dễ sợ quá. Nhưng lời đối đáp giữa Sein và Dasein thật ra thong dong thoải mái hơn nhiều. Ấy bởi đâu?

Hãy từ từ chậm rãi xét lại, ắt thấy rằng bao nhiêu khủng khiếp ẩn tàng trong ngôn ngữ đã được chế ngự một cách thật là rất mực một cách trọn lành: chàng hỏi cho chăng. Nàng nói nên chăng. Chàng đáp dù chăng, tái điệp dù phụ, tam tăng dù quyết, kết thúc bằng tiếng "chẳng” tuyệt vọng ly kỳ, nhưng thảy thảy được xoa dịu ôn tồn bằng một tiếng “lắm ru” .

Cái tiếng lắm ru, đã khiến mọi thứ khủng khiếp lập thời biến dạng thành ra một điệu ru.

Lặng nghe lời nói như ru...

Cuộc gùn ghè tỷ thí tranh chấp giữa Sein và Dasein đã đi tới cuộc hôn phối dị thường.

Lặng nghe lời nói như ru

Chiều xuân dễ khiến nét thu ngại ngùng

Rằng trong buổi mới lạ lùng

Nể lòng có lẽ cầm lòng cho đang

Đã lòng quân tử đa mang

Một lời vâng tạc đá vàng thủy chung

Kể ra Tồn Lưu chấp thuận hôn phối như vậy thật cũng có phần nào tỏ ra hấp tấp nóng lừng đốt bỏng da xương. Duy có điều Tồn Lưu đã khéo đem trút hết tội lỗi cho càn khôn vũ trụ, xuân thu đùn đẩy mà ra vàng đá, đa mang mà tới tam trùng tứ điệp tập kích cõi lòng (nể lòng, cầm lòng, đã lòng, tấm lòng...) thì như thế cũng chẳng đến nỗi nào để cho con người phong vận nết na phải lấy làm xấu hổ.

Cuộc hôn phối đang đi tới chỗ trao đổi vật liệu cho nhau thì? Bỗng dưng xảy ra cái gì?

Một lời gắn bó tất giao

Mái sau dường có xôn xao tiếng người

Âm thanh xôn xao đó báo hiệu một cuộc chấn động hãi hùng của toàn khối hiện thể sắp đi về phá vỡ cuộc hội đàm giữa Sein và Dasein, xô ùa Dasein và Sein vào hỗn độn. Sein lạc mất Dasein, Sein đành lăn lóc đá. Dasein lạc mất Sein, Dasein dở sống dở chết. Người ta bèn xô con Thúy Vân ra dỗ dành cho Dasein tỉnh lại. Còn Sein? Sein phải nhờ tới cả Giác Duyên, cả Tam Hợp Đạo Cô cộng tác tìm phương sách vớt ra khỏi trầm luân. Buổi trùng sinh, Sein bỗng nhiên biến thể. Sein khước bỏ tố chất ỏn ẻn cố hữu của mình và hiện thị là Anwesenheit với khúc huyền cầm "trong sao châu rỏ duềnh quyên, ấm sao hạt ngọc lam điền mới đông...”

Những mâu thuẫn

Kiều bảo "miệng hùm nọc rắn ở đâu chốn này", nhưng cái chốn do Hoạn Thư bố thiết cho Kiều lại là chốn bao dong tương nhượng.

Kiều hỏi Hoạn Thư là "chính danh thủ phạm” để tiếp liền Nguyễn Du cho thấy rằng Hoạn Thư tuyệt nhiên không có lỗi. Kiều đứng trong cái thế phải trả tự do cho Hoạn Thư.

Chính danh thủ phạm được tha, thì tại sao bọn người thủ phạm lai rai lại bị giết?

Thái độ Từ Hải lúc nghe Kiều khuyên đầu hàng, cũng là một thái độ cùng cực mâu thuẫn.

Tam Hợp Đạo Cô cũng là một nhân vật ăn nói hàm hỗn cùng cực. Những lời chỉ trích của bà, cũng như những lời xưng tụng của bà, đều không đúng với sự thật.

Đây không phải chỗ để tỷ mỹ phân tích những hàm hỗn, những mâu thuẫn trong phép lập ngôn của Nguyễn Du. Chỉ cần nêu câu hỏi lai rai: - Vì sao bút pháp Nguyễn Du lại cắc cớ như thế? Cái lối lập ngôn mâu thuẫn kia có phải là một dụng ý sâu sắc của Nguyễn Du không? Nguyễn Du có ý muốn gây một trận xáo trộn cùng cực cho chúng ta không? Từ trận xáo trộn đó, một chân lý nhị bội nào được mở ra tịch hạp song quan? Âm thầm phá vỡ cái tư tưởng một chiều?

Tam Hợp Đạo Cô bảo:

"Hại một người, cứu muôn người

Biết đường khinh trọng biết lời phải chăng...”

Thật ra Kiều không có ý hại Từ Hải, Kiều cũng chẳng có ý cứu muôn người, tâm thành của nàng cũng chỉ lai rai, sao có thể nói như Đạm Tiên rằng:

Tâm thành đã thấu đến trời

Bán mình là hiếu, cứu người là nhân

Một niềm vì nước vì dân...

Nếu như tiếng "cứu người là nhân" không đúng sự thật lai rai Thúy Kiều thì tiếng "bán mình” tất nhiên phải được dời bình diện.

Bán mình từ đó có nghĩa chả hạn là: bán ngôn ngữ thiên tài mình cho cô gái triều Minh.

Cũng tỷ như Nietzscbe bán mình cho Zarathustra vậy.

Không Tử bán mình cho Hình Nhi Hạ.

Gia Cát Lượng bán mình cho Lưu Bị.

Kinh Kha bán mình cho Thái Tử Đan.

Nói một cách tuyệt vời lộn xộn cưỡng bức hơn nữa:

Nerval bán mình cho Les Chimères.

Thích Ca bán mình cho Ba La Mật Kim Cương.

Gide bán mình cho L' Immoraliste.

Marx bán mình tho chủ nghĩa marxisme.

Nga sô bán mình cho Pouchkine.

Mỹ Châu bán mình cho Emily Dickinson.

Việt Nam bán mình cho Nguyễn Du.

Thúy Kiều bán mình cho phận mỏng cánh chuồn.

Kim Trọng bán mình cho Thúy Vân.

Thúy Vân bán mình tho Thúy Kiều.

Saint Exupéry bán mình cho sa mạc.

Camus bán mình cho Caligula.

Chuồn chuồn bán mình cho châu chấu

Châu chấu bán mình cho cá chim.

Cá chim bán mình cho trời biển.

Trời biển bán mình cho biển trời.

Biển trời bán mình cho vũ trụ.

Vũ trụ bán mình cho càn khôn vân vân... vân vân...

Khi tư tưởng tự nó đã là thất bại, và tiếng nói của con người ta càng tăng gia vào thất bại, thì ngôn ngữ thiên tài hiện ra theo thể thái cưỡng bức. Có thể cưỡng bức dữ dội như Nietzsche. Cũng có thể cưỡng bức dịu dàng như Nguyễn Du. Hoặc cưỡng bức niêm hoa vi tiếu như Không Tử Dịch Kinh. Mất trâu ở giữa đồng bằng, có nghĩa là như thế. Không Tử lập ngôn theo thể thái niêm hoa vi tiếu, vì ngài thể hội cái nghĩa dị thường của sự tình "kháng long hữu hối “.

Đọc lại lời Tam Hợp Đạo Cô nói về Thúy Kiều, ai không tự hỏi: Kiều đâu có lầm lỗi quá trầm trọng như đạo cô nói? Và cũng chẳng có công đức lớn lao "thửa công đức ấy ai bằng" như đạo cô bảo. Nhưng Nguyễn Du đã "dịu dàng” để cho đạo cô nói những lời trái sự thật, ấy là ý Nguyễn Du muốn đặt chúng ta tại trung tâm mê cung thế sự và thể hội một cái gì chỉ riêng lời thơ của ông được phép nói ra.

Lời thơ ông được phép nói ra cái gì mà ngôn ngữ lý luận của người ta không nói được? Lúc ông nói:

Gẫm hay muôn sự tại trời

Lúc ông nói:

Có trời mà cũng tại ta

Lúc ông nói:

Xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều

Chúng ta hoang mang, chạy hỏi mấy ông bồ tát đắc quả A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

Thì được nghe Như Lai bảo:

- Tu Bồ Đề! Như Lai sở đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, ư thị trung vô thực vô hư. Thị cố Như Lai thuyết nhứt thiết pháp giai thị phật pháp.

Rồi tiếp liền lại nghe:

- Tu Bồ Đề! Cái gọi là nhứt thiết pháp, tức chẳng phải là nhứt thiết pháp, vì vậy mà được gọi tên là nhứt thiết pháp (sở ngôn nhứt thiết pháp giả, tức phi nhứt thiết pháp, thị cố danh nhứt thiết pháp). Mã Tổ bảo rằng:

Cái lối bo bo chấp trước, tùy danh trục tướng, mê tình vọng khởi..., cái lối đó khiến người ta mù quáng tạo nên vô số nghiệp chướng (hết làm thi sỹ trung niên, lại đòi làm trung niên thi sỹ!)

Trái lại, nếu như có thể... Trong một sát na? - "Nhược năng nhứt niệm hồi quang phản chiếu, toàn thể thánh tâm, hà xứ bất thị phật pháp?” Cái lối cưỡng bức trong lập ngôn, còn có thể gọi là cái lối "buộc lời” (hệ từ) - theo nghĩa Khổng Tử - cốt làm nảy ra một cái hột liên tồn từ cái cuộc cương nhu (cứng mềm) gùn ghè đùn đẩy nhau. Cương nhu tương thôi, thì ở trong có biến. Hệ từ yên nhi mệnh chi, thì ở trong có động.

Từ Hải có chơi trận cương nhu. Tam Hợp đạo cô cũng chơi trận cương nhu. Hoạn Thư cũng vậy. Nguyễn Du đơn giản viết:

Ở ăn thì nết cũng hay

Nói điều ràng buộc thì tay cũng già.

Hoặc:

Rằng tôi chút phận đàn bà

Ghen tuông thì cũng người ta thường tình

Nghĩ cho khi các viết kinh

Với khi khỏi cửa dứt tình chẳng theo

Lòng riêng riêng cũng kính yêu

Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai

Trót đà gây việc chông gai

Còn nhờ lượng bể thương bài nào chăng

Rõ là ngôn ngữ vừa nhu vừa cương, vừa cương vừa nhu. Nó thiết lập căn cơ cho một cuộc biến thông quy thời, hợp thể.

- Cương nhu giả, lập bản giả dã. Biến thông giả, thú thời giả dã.

Hoạn Thư, Tam Hợp Đạo Cô, - và hỡi ôi ngay cả Tú Bà, Bạc Bà nữa - cũng mặc nhiên thuận theo cái lời Dịch Kinh đó mà xử sự, hoặc lập ngôn.

Đọc lại Caligula, chúng ta cũng nên lưu ý tới cái thái độ tương nhượng kỳ quặc của vị bạo chúa kia, riêng biệt đối với Cherea và Scipion.

Thế là nghĩa lý gì?

Xin tạm ghi chép ra đây mấy lời của Khổng Tử để độc giả lai rai suy gẫm:

"Thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý, nhiên tắc Thánh nhân chi ý, kỳ bất khả biện hồ!

Thánh nhân lập tượng dĩ tận ý. Thiết quái dĩ tận tình ngụy. Hệ từ yên, dĩ tận kỳ ngôn. Biến nhi thông chi, dĩ tận lợi. Cổ chi vũ chi, dĩ tận thần.. Nếu đem lời Khổng Tử ra giải thích chi ly, biện luận theo khuôn thước Luận Lý Học thời nay, ắt người ta có thể hỏi chả hạn: - Tại sao Không Tử không nói: Biến nhi thông chi, dĩ tận thần?

Hoặc: Cổ chi vũ chi, dĩ tận lợi?

Hoặc: Lập tượng dĩ tận ngôn?

Bắt bẻ theo lối đó là quên mất cái lời "nhất dĩ quán".

Khổng Tử nói năm điều, tựu trung chỉ có một. Ấy tạm gọi là: "biến nhi thông chi, dĩ tận ngôn . Và khi ngôn đã tận, thì có thể kết thúc theo lối:

Lời quê góp nhặt dông dài

Mua vui cũng được lai rai vài hàng. . . .

Lai rai vài hàng? Mua vui cũng được một vài trống canh?

Ấy bởi vì: Nguyễn Du đứng lại một chỗ quá cách biệt đối với nhân vật ông dựng nên. Cái khoảng cách mênh mông là điều kiện cốt yếu khiến ông thông cảm với mọi mọi người người, nhìn thấu cả sáu cõi, nghĩ suốt cả nghìn đời.

Giữa ông và nhân vật của ông, cũng có khoảng cách như giữa ông và triều nhà Nguyễn: ông cũng ghé về hội diện với họ chơi, nhưng linh hồn ông cứ như mây bay hạc lánh.

Nhưng con người ta vốn bao giờ cũng ở trong cái thế: vân du mà phải lịch kịch hành cước, phải đeo bầu quảy núp. Nghĩa là: vân du trong khoảng trăm năm trong cõi người ta.

Nghĩa là: vân du mà vẫn phải gùn ghè với hồng trần, nổi chìm với dâu biển. Và vì vậy cũng xin gửi trao cho dâu biển một chút tặng vật lai rai.

Gẫm ra cũng không khác gì cái cuộc chu du của ông Khổng Tử. Ông ghé lại viếng thăm mọi mọi triều vua chúa, gửi tặng cho họ vài lời nhân nghĩa, rồi lấy cớ này cớ khác, để giũ áo ra đi. Các học giả đời sau ghi chép sự vụ đâu có hiểu cái sự tình nông nổi trong cõi lòng ông Khổng Tử chu du. Ông Khổng Tử có lẽ cũng không tự hiểu mình. Cũng như ông Nguyễn Du có thể không tự hiểu mình. Thì làm sao ai dám bảo rằng mình hiểu các ông ấy? Nhưng lối lập ngôn mâu thuẫn và cưỡng bức đủ lối của các ngài, khiến chúng ta nghĩ rằng các ngài không có ký thác tâm sự một cách đơn giản như người ta nghĩ. Nghĩa là: trong lúc ngồi hỏi chuyện thị phi với những Tử Lộ, thì linh hồn các ngài đã phiêu nhiên đi theo cung đàn của Tăng Điểm.

Đó là cái chỗ, cái vùng, cái bầu khí hậu của lời thơ phong cảnh hiện ra:

Bốn bề bát ngát mênh mông

Triều dâng hôm sớm mây lồng trước sau

Hoặc:

Sư đà hái thuốc phương xa

Mây bay hạc lánh biết là tìm đâu

Mây bay hạc lánh từ đó có nghĩa là: sau khi đã tham dự vào lễ hội hồng trần, và gửi trao cho hồng trần tặng vật Tân Thanh thì Nguyễn Du cũng đã như mây bay hạc lánh. Chân lý tối thượng tồn lưu là mây bay hạc lánh. Nghĩa là: nằm trong cõi Ẩn Tàng - mà Truyện Kiều chỉ là một thể cách Phơi Mở bằng Ẩn Tàng Ẩn Mật. Biết là tìm đâu?

Tìm trong những khoảng vắng lặng dị thường.

Khoảng vắng lặng dị thường nằm trong những lời hiu hiu phong cảnh. Lời phong cảnh thị hiện não nùng sau những trận cưỡng bức cùng tột.

Mây bay hạc lánh còn có thể nhiếp dẫn tới một cõi chiêm niệm nào để cho tinh thể Từ Hải hiện ra. Từ Hải nghe lời nàng nói mặn mà, chạy ùa vào chỗ chết, là một lối mây bay hạc lánh. Nguyễn Du giấu kín bưng tư tưởng mình. Nhưng đọc ông cảm thấy những ngậm ngùi khôn tả. Kiều không tìm lại được Giác Duyên, cũng như không tìm lại được Từ Hải, cũng như không tìm lại được chàng Kim Trọng xuân xanh, cũng như không thể tìm lại được chính mình của cái thuở yêu đương ngày trước. Kiều phải chết đi với mọi thứ đó để đối diện với hư vô, và sống với hư vô.

Tam Hợp Đạo Cô đã triệt để buông những lời lệch lạc, cũng là một cách đặt chúng ta đối diện với hư vô... "Giữa vòng giáo dựng gươm trần, kề lưng hùm sói gửi thân tôi đòi...". Bà nói một lời cắc cớ như thế, cũng là một cách khiến ta nhận chân con người Từ Hải. Con hùm sói Từ Hải, lúc đầu hàng Thúy Kiều vô điều kiện, con hùm sói đó cũng đã đối diện với hư vô. Việc binh bỏ chẳng giữ giàng là thể thái của con người trút giũ sạch làu làu cái bản ngã xưa cũ của mình. Ngọn cờ ngơ ngác, trống canh trễ tràng, là một thể điệu chịu chơi gùn ghè gay cấn với hư vô . Gay cấn chơi vơi đến cái mức: lúc ra ngoài cửa viên đầu hàng, chàng hờ hững đi, đại quan lễ phục, không một tấc gươm mang theo trong mình, không một tên quân hộ vệ. Chàng đã chết trước khi Hồ công ám hiệu trận tiền... Chàng đã chết một cách bất khả vãn hồi lúc Kiều thốt cái lời:

"Làm chi để tiếng về sau

Nghìn năm ai có khen đâu Hoàng Sào"

Nhiều người đã từng bực bội hỏi sao ông Nguyễn Du lại để Kiều thốt cái lời rồ dại như thế. Thì chính đó mới là cái chuyện "ma đưa lối, quỷ đưa đàng”.

Bình diện ngôn ngữ dời khắp mặt. Cái lối cưỡng bức kỳ dị của Nguyễn Du, là khởi từ cái nguyên do nào như thế? Làm sao còn bàn lui bàn tới được nữa.

Đọc Nguyễn Du dường như luôn luôn phải nhớ cái lời rằng "thoại trung hữu thoại" hoặc "ngôn tại thử, nhi ý tại bỉ..”

Cái lối cưỡng bức kỳ tuyệt của Nguyễn Du có duyên do sâu thẳm là như thế. Và chỉ khi nào nhìn nhận là như thế, thì chúng ta mới giải thích được những chỗ gọi là "mâu thuẫn" trong bút pháp của ông. Nhìn thoáng qua, hoặc nhìn trực tiếp vào sự vụ, thì Từ Hải là kẻ hữu dõng vô mưu, nhưng dư vang ngân dài trong xa xôi vẳng lặng thì lại thấy: "bỗng đâu lại gặp một người, hơn đời trí dũng nghiêng trời uy linh... Chưa tường được họ được tên... Về sau chẳng biết vân mồng làm sao…”

Toàn là những ngôn ngữ khơi dẫn cõi vô ngôn bất khả tư nghị. Con người hùm sói hữu dõng vô mưu cũng đó. Con người hơn đời trí dũng cũng đó. Trí dũng còn thiếu bi? Bi trí dũng, ba chất đó có chất nào thiếu trong con người côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài? Thì chính đó là chỗ để ta gẫm lại cái lời "chưa tường được họ được tên... Một kẻ đã được người ta biết rằng "trong tay muôn vạn tinh binh, kéo về đóng chật một thành Lâm Truy” thế mà người ta lại chưa tường được họ được tên? Thế là nghĩa lý gì?

Thế có nghĩa là: người ta không thể xác định được tinh thể của kẻ kia. Nói rằng kẻ ấy “Trí dũng có thừa" e còn thiếu sót chút gì của cái "bi”.

Nhưng cái "bi” của Từ Hải không thể nào thể hiện theo đường lối "bi" của Như Lai Bồ Tát. Nó chỉ thị hiện theo thể thái nhị bội "mặc nàng”

Từ rằng: Ân oán hai bên

Mặc nàng xử quyết báo đền cho minh

Và:

Từ rằng: Việc ấy để cho mặc nàng.

Hoặc rõ ràng hơn:

Xót nàng còn chút song thân

Bấy lâu kẻ Việt người Tần cách xa

Sao cho muôn dặm một nhà

Cho người thấy mặt là ta cam lòng

Thế thì Từ Hải chết vì chữ bi kia. Chẳng phải vì vô mưu gì cả.

Bút pháp Nguyễn Du biến hóa thiên hình vạn trạng. Nói về một người, ông để cho nhiều kẻ nói khác nhau. Lại cũng có khi, nói về những nhân vật khác hẳn nhau, ông lại dùng những lời tương tợ. Kim Trọng mê mẩn Thúy Kiều, cũng gần giống như Hồ Tôn Hiến. Mà Hồ Tôn Hiến đối xử với Thúy Kiều, lại giống như Bạc Bà  Bạc Hạnh...

Kim Trọng nghe Kiều đánh đàn:

Sóng tình dường đã xiêu xiêu

Xem trong âu yếm có chiều lả lơi

Khi tựa gối, khi cúi đầu

Khi vò chín khúc khi chau đôi mày

Hồ Tôn Hiến nghe Kiều đánh đàn:

Ve ngâm vượn hót nào tày

Lọt tai Hồ cũng nhăn mày rơi châu

Nghe càng đắm, đắm càng say

Lạ cho mặt sắt cũng ngây vì tình

Bạc Hạnh đưa Kiều xuống thuyền:

Thành thân mới rước xuống thuyền

Thuận buồm một lá xuôi miền Châu Thai

Hồ Tôn Hiến sau một đêm lăn lóc thành thân, phóng đãng hình hài với Thúy Kiều cũng vội vã cho người đưa Kiều xuống thuyền:

Kiệu hoa áp thẳng xuống thuyền

Lá màn rủ thấp, ngọn đèn khêu cao

Một bên "kiệu hoa áp thẳng xuống thuyền” một bên "kiệu hoa đặt trước thềm hoa”, tuy có khác nhau chút ít trong thể thống, nhưng tinh thể vẫn là giống nhau.

Một bên:

Nàng càng ủ liễu phai đào

Trăm phần nào có phần nào phần tươi

Đành thân cát giập sóng vùi

Cướp công cha mẹ thiệt đời thông minh

Chân trời mặt bể lênh đênh

Nắm xương biết gửi tử sinh chốn nào.

Một bên:

Nàng càng mặt ủ mày chau

Càng nghe mụ nói càng đau như dần

Nghĩ mình túng đất sẩy chân

Thế cùng nàng mới xa gần thở than

Chỉ có khác một chút là: đối với đề nghị Bạc Bà, thì Thúy Kiều còn có lựa lời thưa qua gửi lại, thở than xa gần. Còn đối với quyết định của Hồ Tôn Hiến thì: "lệnh quan ai dám cãi lời..  “

Dù sao thì dù, hai trường hợp cũng giống nhau tại chỗ:

Ông tơ thực nhẽ đa đoan

Xe tơ sao khéo vơ càn vơ xiên.

... Hồng quân với khách hồng quần

Đã xoay đến thế còn vần chửa tha.

Còn nhiều ngôn ngữ tương ứng nhau một cách kỳ dị, không tiện chép hết ra đây. Mất nhiều trang giấy tờ và cũng chả ích gì đến ai... Chỉ cần nêu câu hỏi:

- Cái gì đã khiến Nguyễn Du bố thiết sự tình ra  như thế?  Có phải rằng đó là sa mạc phát tiết? Hay là trong  mê hồn trận thị phi, Nguyễn Du cho ta một cơ hội để  thể hội trở lại ngôn ngữ bồ tát "tự thị nhi phi, tự phi  nhi thị”?

Nói quanh nói quẩn gì rốt cuộc chúng ta phải nhìn  nhận rằng riêng đối với Từ Hải, Nguyễn Du đã xử  dụng bút pháp cưỡng bức cùng tột, để cho nảy ra một  thánh tính siêu tủng, tại chỗ vô hình trung. Cho chàng  chết một cách "bất trí, vô mưu" là bởi vì cái trí của  chàng đi liền với bi và dõng. Nó vượt ra ngoài vòng  cái trí mưu quỷ quyệt tủn mủn. Nó không kể gì tới  được thua. Nó đã phụng sự Tồn Lưu Chân Lý được  năm năm ở một phương hải tần, thì bây giờ Tồn Lưu  Chân Lý bảo nó giũ áo từ khước hết mọi chuyện thị  phi, nó xin đề huề hồn nhiên từ khước. Đó là cái ý nghĩa huyền diệu trong câu "nghe lời nàng nói mặn  mà..."

Bởi đâu mặn mà nghe nói ra như thế? Bởi rằng:

Nghe lời nàng nói mặn mà

Hư không đâu nữa cũng là hư không

Hoặc bởi rằng:

Lỡ từ lạc bước bước ra

Tồn Lưu chân lý cũng là hư không

Cũng vì cái chỗ huyền diệu bất khả tư nghị đó, mà Nguyễn Du - trong một cuốn truyện mà văn thể không cho phép trực tiếp nói ra, và có lẽ không một ngôn ngữ nhân gian nào nói thẳng ra được, - lập ngôn cưỡng bức. Lúc Từ Hải chết, Kiều tự nhận là "mình công ít tội nhiều” . Nguyễn Du đã để Kiều nói rành rành ra như thế. Cốt để làm gì? Đáp: cốt để về sau có thể bố trí cho Tam Hợp đạo cô nói lên cái lời cắc cớ: “Kiều công nhiều tội ít” . Ông đem ngôn ngữ ra đú đởn một trận như thế để làm gì? Đáp: để âm thầm bảo rằng: có lẽ cả hai lối nhận xét kia đều lệch lạc cả hai.

Vì sao? Vì rằng: tinh thể của Từ Hải không thể nào nằm trong phạm vi công và tội của quan niệm người thường, dù là người gần, dù là kẻ xa, Kiều nói: “Tin tôi nên quá nghe lời". Nhưng thật ra Từ Hải tin là tin ở một cái lẽ nhiệm màu tồn lưu, và chàng đã đối xử với Kiều thể theo niềm tin đó, chứ không phải chàng ngây ngô tin Kiều. Chàng nghe lời nàng nói mặn mà, là bởi vì lời nói bá láp tầm phào kia đã đem lại cho chàng một cơ hội để chàng thể hiện niềm tin nhiệm màu. Đó chính là cái "lượng cả bao dong" của Từ Hải vậy và cũng vì cái lượng cả bao dong đó mà Từ Hải gọi Kiều là tri kỷ, khen cho con mắt tinh đời... và sự gì cũng để cho "mặc nàng" quyết định.  Chỉ trừ có một lần. Từ Hải bảo:

Từ rằng, tâm phúc tương tri

Sao chưa thoát khỏi nữ nhi thường tình.

Sự gì cũng để cho nàng quyết định, khen nàng có con mắt tinh đời, gọi nàng là tri kỷ số một, mà hỡi ôi nàng chẳng hiểu Từ Hải chút gì cả, sự gì nàng quyết định cũng sai be sai bét.

Ơn thánh đế dồi dào cái gì gì, đối với kẻ dọc ngang nào biết trên đầu có ai? Công danh lộc trọng quyền cao cái gì gì đối với kẻ trời biển ngang tàng?

Bây giờ chúng ta nghĩ thế nào, nếu như cái tinh thần trời biển ngang tàng kia chính nó lại là duyên do duy nhất khiến Từ Hải nghe theo Thúy Kiều? Cái chân lý kỳ diệu nào nằm ẩn trong hai câu thơ:

Năm năm trời biển ngang tàng

Dẫn mình đi bỏ chiến tràng Như Không.

Nêu câu hỏi ra như thế, chúng ta sực nhớ tới cái gì? Tới hình ảnh tối hậu của Giác Duyên vậy:

Sư đà hái thuốc phương xa

Mây bay hạc lánh cũng là Như Không.

Chúng ta chỉ cần viết hoa chữ Như Không, thì mọi sự được dàn xếp vuông tròn ở dưới mái Thanh Hiên.

Từ đó, Kiều không có công, cũng chẳng có tội. Và Tam Hợp Đạo Cô? Đạo Cô ăn nói sai sự thật, ấy cũng vì Đạo Cô đã đạt tới cảnh giới quai nhai, tại đó chân lý đùn đẩy hai cánh khép mở chon von hư hư thật thật …"Tự thị nhi phi, tự phi nhi thị".

Đó cũng là chỗ để cho Dịch Kinh mở trở lại cái vùng khí hậu của ngôn ngữ sơ nguyên đi về đối thoại ở cuối đường hiện tại - "nhất tịch nhất hạp vị chi Biến, vãng lại bất cùng vị chi Thông, hiện nải vị chi Tượng, hình nải vị chi Khí... Chế nhi dụng chi vị chi Pháp, lợi dụng xuất nhập, dân hàm dụng chi vị chi Thần…

Tồn lưu và Sa mạc

Truyện Kiều liên miên mở ra cuộc gùn ghè tỷ thí giữa Tồn Lưu và Sa Mạc, giữa vĩnh thể và hư vô, giữa Thái Hư tịch mịch Chân Không và Hiện Hoạt náo động cò ke đo đếm . .

Nói theo lối ông Heidegger: Định Mệnh gùn ghè tỷ thí với Định Mệnh. Cuộc ngộ hội đam các của con người ứng đáp lại cơn ẩn tàng nghiêm mật của Hy Sơ chi xứ cõi Tồn Lưu - Geschick versucht sich an Geschick. Das Sichversehen des Menschien entspricht dem Sichverbergen der Lichtung des Seins.

Cuộc hội ngộ đam các, cuộc tự thân khán thác, cuộc thất thố do tự thể vị khán tồn lưu - đó chính là cái cuộc mà Trang Tử đã gây ra và đã khiến Khổng Tử đạm nhiên nghiêm mật rút lui vào cõi ẩn tàng bằng cái tiếng "dư dục vô ngôn”.

Đó cũng là chỗ khiến Nguyễn Du để cho Thúy Kiều nói:

Nàng rằng thôi thế thì thôi

Rằng không thì cũng vâng lời rằng không

Mọi sự thôi thôi thế thế thì thì rằng rằng...

Rằng "thôi" vậy. Nghĩa là từ đó tha hồ để mặc cho hiện hoạt kéo dài cuộc đam ngộ đam các trường kỳ. - Nghĩa là - Dergestalt berrt das Sein, es lichtend, das Sciende mit der Irre.

Do như thử tình hình, như thử tình huống, thì từ đó mà đi, Tồn Lưu vốn dĩ chiếu diệu cho Hiện Thể, từ nay Tồn Lưu đành phó mặc hiện thể tha hồ ly khai chính lộ , tha hồ tiến nhập mê đồ , mặc sức quanh quẩn trong từng trận lang bối bất kham.

Cái cuộc chan rưới mưa móc ban sơ, chiếu diệu ban thủy, đã không còn thi thố vào đâu được, thì từ đó xin hiện thể hãy thi đua phụ nhau từng phen phen trận trận. Người ta tự mình phụ mình, và người ta cũng theo ta người mà phụ mãi người ta.

Kiều xin để cho Bà Tú toại nguyện tam bành, và Kiều cũng xin đánh lạc mất tinh thể mình để lao đầu vào cuộc lăn lóc ngửa nghiêng. Nguyễn Du xin thôi làm Nam Hải Điếu Đồ, giũ áo đười ươi, giã từ Hồng Sơn Liệp Hộ Thanh Hiên, và bước thẳng vào cuộc lăn lóc sấp ngửa với triều đình Gia Long.

Mọi sự ban sơ xin chấm dứt.

Đó chính là cái chốn để cho Mưa Nguồn có thể viết nên cái câu:

Đạp Thanh hội cũ hào hoa

Giấc vàng buổi Tảo Mộ đà cáo chung

Nguyễn Du lao mình vào cuộc với Gia Long, Khổng Minh bước theo chân Lưu Bị (Xem Sương Bình Nguyên trang 283-285), Zarathustra rời bỏ núi non giáp trĩ, sầm lãnh quai nhai, lao mình xuống bình nguyên làm gã Uebermensch lếu láo, ấy cũng là cùng chơi cái cuộc của Thầy Kiều đó mà thôi. Nhưng mà từ đó chúng ta cũng nên gẫm lại cái câu dị thường của ông Heidegger:

"Das Sein entzieht sich, indem es sich in das Seiende entbirgt” - Do ư phát hiện tại Hiện thể chi trung. Tồn Lý tự đào tỵ hình hài đích tinh thể. (Xem Con Người Phản Kháng - từ trang 290 - 295) Thế là từ đó ta có thể di dịch câu thơ Nguyễn Du "Đã sinh ra số long đong... Còn mang lấy kiếp má hồng được sao" ra làm:

Đã sinh vào hiện hoạt người ta

Còn mang sao được cái gọi là Tồn Lưu.

Ban sơ, người ta đi về ở giữa cõi Thanh Minh Trong Tiết Tháng Ba, ở trong vùng Hy Sơ Chi Xứ có đầy đủ tươm tất Thiều Quang Chín Chục, nhưng rồi sau đó, con én cứ đưa thoi, thiều quang trôi tuột đi mất hết, thì thử hỏi: - Phận hèn bao quản nước sa? - Lênh đênh đâu nữa cũng là lênh đênh. Gẫm ra từ dưới tới trên. Từ sau tới trước lênh đênh lạc loài. Há đâu còn dám học đòi? Dựng trong Tồn lý? Dựng ngoài Tồn Lưu?

Vậy xin du dương từ giã hết mọi cơn cuộc trước kia. Vịnh Kiều từ đó, ông Heidegger bảo tôi viết Lá Hoa Cồn chiêm bao rất mực:

Tôi về mây gió trong thân

Tìm Xuân Tình Thể chịu phân ly rồi

Đầu khe núi ngủ yên đồi

Liễu ru thành tượng trong lời ra đi.

Ông Heidegger đã vịnh Kiều, còn tôi vịnh Heidegger, âu đó cũng là một cách gián tiếp vịnh Kiều chứ sao? Người ta lơ đễnh đọc thơ, không rõ cỗi nguồn từ đâu lại, cho rằng thơ kia có tính cách lập dị.

Thật ra, tôi có nói cái gì khác ông Nguyễn Du đâu?

Tôi chỉ đem cái phần Bất Tư Nghị trong cõi Vô Ngôn của Nguyễn Du mà chung đúc vào ngôn ngữ hiện đại của tam bành phong ba bão táp. Bài Sa Mạc Phát Tiết (Lá Hoa Cồn) chính là như thế: một cách diễn dịch lại Nguyễn Du trong phong vận cốt cách của mê cung hiện đại:

Em xin về giữa thiên thâu

Non ngàn lũng tạ nước đầu khe truông

Con chim sầu tuyết băng nguồn

Mở heo hút cỏ phơi truồng đá xanh

Trên vòm thời đại đi quanh

Rách quần quỷ đạo tan vành nguyệt hoa

Đổi hang hùm đuổi theo ma

Gãy đầu quỷ đực khóc òa quỷ nương

Em làm thôn nữ bờ mương

Dựng vòm cổng mọc cỏ vườn chăn hoa

Viễn phương là khách không nhà

Bó chân ngồi xuống nhìn ra thân hình

Chân trời trút lụy điêu linh

Kết vòng đổ quán xiêu đình rụng hiên

Đêm gầm bất tuyệt thiên nhiên

Càn khôn chết lịm dưới phiền sương gieo

Em xin về gót mang theo

Dấu sơ nguyên rộng mây trèo cửa thu

Duỗi thân thể muối sương mù

Ầm cơ giới hận thân tù chung thân

Thưa em trời chẳng cho gần

Đường vô hạn trắng tử phần ban trưa

Đêm vần vũ bạc phau xưa

Hồn sa mạc phát tiết mưa ra ngoài

(Sa Mạc Phát Tiết)

Kể ra trong bài thơ kia, cũng còn le lói cái bóng Thanh Hiên thấp thoáng, cái bóng Điếu Đồ lãng đãng, chứ đâu đến nỗi chỉ có sa mạc mà thôi. Sa mạc phát tiết hết tinh hoa, là cốt để xem thử rốt cuộc rồi ra trận tỷ thí với Tồn Lưu sẽ đi tới đâu. Cái Dấu Sơ Nguyên, cái Ngấn Tích vô ngần mây trèo cửa thu, cái Đường Vô Hạn Trắng Tử Phần, cái Vòm Cổng mọc, rốt cuộc có được Thôn nữ Bờ Mương gìn giữ được chút gì ở giữa trận tam bành Tan Vành Nguyệt Hoa, Rách Quần Quỹ Đạo, Đá Xanh Phơi Truồng.

Trong một bài khác, tôi viết có cay đắng hơn một chút. Nhưng tựu trung, vẫn thong dong theo dấu Nguyễn Du mà di dịch diễn dịch cái trận biển dâu gay cấn - nó khiến con người trở thành xa lạ với con người và xa lạ với chính bản thân mình. Còn cái sự vụ: từ đó giữa vô thường, từ đó mà ngoảnh đầu có thấy bờ bến hay không, từ "khổ hải" vô biên, hồi đầu có hay không là I? - thì sự vụ đó tôi đâu dám đề cập tới một cách lõa lồ? Khiến cho tấm quần quỹ đạo đã rách rồi, còn rách thêm ra nữa!

Những lời người nói với ma

Không bao giờ quỷ tìm ra với người

Bài ra bài vịnh hai nơi

Hai hồn Thúy Đạm muôn đời xa nhau

Những lời người nói ngõ sau

Chạy về cổng trước là rau lộn bèo

Bây giờ đưa mắt ngó theo

Lá sương chốc lát lưng đèo nắng thiêu

Bây giờ em Thúy tên Kiều

Mà trong chốc nữa em Kiều mất tên

Thưa em Kim Đạm khôn đền

Đoạn trường là đứt, tuổi tên là liều

Bên đèn ngó bóng hoang liêu

Đây Kiều và Thúy đây Kiều và Vương

Thịt và da thịt và xương

Dặm nghìn nằm giữa thân Vương Thúy Kiều

Bây giờ chúng ta hỏi: sau khi đã cùng Nguyễn Du đẩy xuân xanh vào sa mạc cho sa mạc phát tiết tinh hoa xong rồi, thì cuối cùng ta nghĩ sao với Nguyễn Du?

Chúng ta sực nhớ ra rằng trên lịch trình gùn ghè với sa mạc, xuân xanh đã có gặp một linh hồn tồn lưu vĩnh thể sẵn sàng nằm ở đâu đó mà cứ như là ngẫu nhĩ hiện ra tại Rừng Tía và đón nhận cái Tại Thể lảo đảo ở những tình cảnh gay cấn nhất.

Thế rồi ngày sau trở về cố quận, tuổi xanh còn "nhớ lời lập một am mây, khiến người thân tín rước thầy Giác Duyên”

Đến nơi đóng cửa cài then

Rêu trùm kẻ ngách cỏ lên mái nhà

Sư đà hái thuốc phương xa

Mây bay hạc lánh biết là tìm đâu

Thế có nghĩa là gì?

Trận vắng mặt dị thường nọ nói lên sự tình gì như thế? - ấy có nghĩa là: "Như Lai giả vô sở tòng lai, diệc vô sở khứ”. Và cũng vì vậy, trận khiếm diện khi mang mọi tố chất của hiện diện. Bằng cuộc vắng bóng kia, một tinh thể đi về từ cõi thái hư bát ngát. Con người vẫn tin tưởng ở ân tình của chân không, vì vậy nên chỉ có câu:

Nặng vì chút nghĩa bấy lâu

Trên am cứ giữ hương dầu hôm mai.

Đó là cái ân tình huyền nhiệm còn ở lại lưu tồn tại chỗ sơn cùng thủy tận của tâm linh.

Thiên tài Nguyễn Du tới đây càng hiển hiện một cách dị thường trong Nếp Gấp Nhị Bội: trên bình diện hoạt sinh cương thường hình nhi hạ, ông cho phép Thúy Kiều tái hợp gia đình; trên bình diện thượng thừa giác ngộ, ông để cho Thúy Kiều đối diện với hình ảnh khiếm diện của Như Lai. Thế ru? Tạo vật hà như đồng tử hý?!!!

Chúng ta hân hoan chép lại đầy đủ mấy câu thơ:

Nhớ lời lập một am mây

Khiến người thân tín rước thầy Giác Duyên

Đến nơi đóng cửa cài then

Rêu trùm kẽ ngách, cỏ lên mái nhà

Sư đà hái thuốc phương xa

Mây bay hạc lánh biết là tìm đâu

Nặng vì chút nghĩa bấy lâu

Trên am cứ giữ hương dầu hôm mai...

Tám câu lục bát khép lại một thảm kịch biển dâu và mở ra một chân trời viên dung man mác của thiên tài giác ngộ thượng thặng.

Thiên tài Nguyễn Du?

Và thiên tài dịch giả René Crayssac. Quả thật là ông Crayssac đã dốc hết tâm hồn Tây Phương của mình ra, theo dõi Nguyễn Du từng bước một trải qua nhiều ngày lắm lắm. Nên ông đã nghĩ ra cái lối "đặt nặng vần đề" tại chỗ đó như thế nào để giúp những người Âu châu có thể nhìn ra được linh hồn Đông Phương trong tác phẩm vĩ đại nhất.

Tại sao tôi nói thế?

Ây bởi vì tám câu lục bát của Nguyễn Du đã được René Crayssac diễn dịch ra làm hai mươi tám (28) câu alexandrins. Diễn dịch dôi ra nhiều như thế, nhưng lạ thay, lời thơ Pháp ở đây lại không phá vỡ cái chất thơ mộng thừa thãi dịu dàng của Việt thi. Trái lại, lời thơ dịch đã tận dụng được khả năng ngôn ngữ thi ca Pháp tại cõi bờ sáng tạo huyền nhiệm của Racine:

Se rappelant alors la pieuse promesse

Faite, phí gratitude, à la vieille bonzesse,

On construisit un pagodon, sur le sommet

D’un monticule, de nuages couronné,

Et certain messager fut envoyé, de suite,

Vers Giac-Zuyen pour la prier de venir vite

Vivre tranquillement, dans ce nouveau logis,

Près de ses dévoués ẹt fidèles amis...

Mais l'envoyé chargé de lui dire ces choses

Ne trouva que verrous tirés et porte close

La mousse tapissait le seuil de la maison;

Une herbe haute et drue, à la verte toison

Recouvrait en entier son antique toiture,

Car la bonzesse était partie, à l'aventure,

Vers de lointains pays, depuis déjà longtemps,

Afin d'herboriser pour ses médicaments...

Comment, dès lors, tenter de découvrir sa trace?

Autant courir après le nuage qui passe

Dans l’air où sa blancheur s'effeuille pour mourir

Et qui déjà n'est plus qu’un pâte souvenir!

Autant poursuivre encore un vole nombreux de grues

Lorsque leur troupe, au Ciel, est déjà disparue!

Mais Kiéou pour la bonzesse avait, au fond du coeur,

Trop de reconnaissance émue et de ferveur

Pour à son souvenir ne pas rester fidèle;

Dans le pagodon neuf aussi lui garda-t-elle

Sa par d'encens et d’huile, et, soỉ com me matin,

Assura-t-elle de ce lieu le culte saint...

Chúng ta thử tự hỏi:

Nếu như Crayssac không dịch dôi ra như thế, thì làm sao người Tây Phương có thể nhận ra được phần nào cái chỗ thâm thiết trong lời thơ u ẩn thiên  tài Đông Phương?

Nhận định về bản dịch của Crayssac, chúng ta phải đứng ở một quan điểm nhị bội. Nghĩa là: vừa mang tâm hồn Việt Nam, vừa đóng vai trò người Tây Phương đọc sách.

Thì từ đó mới nhận ra đâu là ưu điểm của Crayssac, đâu là khuyết điểm của ông. Và: khuyết điểm nào là khuyết điểm có thể tránh mà Crayssac không tránh được; khuyết nào là do cơ cấu của Pháp ngữ, dù thiên tài Crayssac có muốn tránh cũng không cách gì tránh nổi, nếu không muốn đi lìa quá xa nguyên tác.

Hai câu lục bát cuối cùng của Nguyễn Du: “Lời quê góp nhặt dông dài, mua vui cũng được một vài trống canh..." ông Crayssac dịch:

J’ai glané pour ces vers, lecteur, des mots rustiques:

Simple t’en paraîtra, sans doute, la musique...

Lis les quand même afin de te distraire un peu

Ne fût-ce que le laps d’une veille ou de deux...

Thì bỗng dưng bất thình lình ta thấy hiện ra sự gì? Thấy hiện ra đồ sộ một cõi lập ngôn Cựu Hy Lạp vui vẻ hồn nhiên dung dị mà thâm hậu vô song.

Cơ duyên xảo hợp nào đã khiến nảy ra một bản dịch Crayssac như thế?

Gẫm hay muôn sự tại trời.

Vâng. Nếu không tại trời thì người ta sức mấy mà hì hục lao xao. Chúng ta tội lỗi đầy mình, tài hoa dấm dớ, cho dẫu có bỗng dưng mà đôi phen thiện chí, cũng hồ dễ đã nên gì. Cơ duyên là chính cái gì xảo diệu nhất, cầu chẳng được, cưỡng chẳng xong, bức bách chẳng về, thôi thúc chẳng tụ hợp. Tụ hợp một chặp, thoắt đã tan biến ra thiên thu. Thì lấy đâu mà mở gió hai hàng. Mở trang mỏng mảnh trên đàng thiên di?

Ôi! Té ra là thế Hỡi Giác Duyên! Giác Duyên là chi thế? Hãy lặng nghe Tam Hợp một đôi lời. Từ giữa trận tam bành biển dâu ra ba ngả, vẫn còn chỗ cho Kiều Nhi đi về tại nơi Tam Hợp Ngả Ba.

-"Écoute! Giác Zuyên! Si ton coeur se rappelle

Que vous unit un lien d'amitié mutuelle.

Crois-moi, suis ce conseil; fais avec des roseaux

Fabriquer sans retard quelque léger radeau

Qu’au fleuve Tien Duong tu livreras ensuite

Pour qu’il aille au devant de la pauvre petite;

Tu sauveras alors Thuy Kiéou, tenant ainsi

Jusqu’au bout les serments qu’autrefois tu lui fis:

Grand sera ton mérite et, d'autre par, ce geste

Tu le devras toi même à la bonté céleste!"

Đó là đoạn dịch bốn câu:

Giác Duyên dù nhớ nghĩa nhau

Tiền Đường thả một bè lau rước người

Trước sau cho vẹn một lời

Duyên ta mà cũng phúc trời chi không

Phải nhìn nhận rằng tại đây bản dịch không nhiếp dẫn được cái bầu khí hậu lãng đãng trong Việt thi.

Cái cốt cách thâm thiết mà đạm nhiên trong ngôn ngữ những bậc đạo sỹ ni cô kia, trong bản dịch đã biến thành có tính cách quá profane, có gì hơi bịch bồ thông tục...

Những tiếng "Giác Duyên dù nhớ, Tiền Đường thả một, cho vẹn một lời, phúc trời chi không, duyên ta mà cùng..." mang những tính chất gần gần xa xa, thiết cận mà lãng đãng, lơ lững thong dong... Duyên ta? Là ta nào? Mà cũng? Là khẳng định? Thì sao lại tiếp với chi không? Lại thêm tiếng dù nhớ! Dù? Sao gọi là dù? Mà bè lau? Là cái gì trong uyên nguyên cổ lục?

"Chỉ không cho vẹn phúc trời? Trước sau mà cũng một lời nghĩa nhau? Giác Duyên dù nhớ bè lau? Tiền Đường thả một trước sau rước người?” Bạn đọc phì cười? Quả thật là tôi đang lộn xộn chơi chữ? Nhưng có phải rằng cái trò sỏa lộng đó bỗng nhiên nhiếp dẫn được sương bóng lãng đãng lưu tồn trong tinh thể ngôn ngữ Nguyễn Du? Tiếp giáp với một cái gì không tuổi không tên trong Kim Cương Ba La Mật kinh?

Nhận định khái quát về bản dịch của Crayssac

Crayssac đi vào Truyện Kiều bằng một mối chân thành rộng mở tương ứng.

Ông lại là kẻ thi sỹ tài hoa đã đọc nhiều Homère Sophocle Euripide, nên từ đó lời thơ dịch của ông dường như thực hiện được một bước nhảy cần thiết.

Điệu thơ dịch của ông đủ chất thơ mộng dung dị cháy bỏng máu tim của Racine, lại pha chất xum xuê đồ sộ màu sắc Homère.

Từ đó ta có thể nghĩ rằng ngoài bản Crayssac ra, Tây Phương khó thực hiện được một bản dịch Kiều nào khác thượng đạt đến như thế.

Crayssac, cũng vì mối chân thành tương ứng đó, mà càng tỏ ra hiểu Kiều hơn các vị vua quan thông thái triều Tự Đức, đã lếu láo sửa chữa thơ Nguyễn Du, làm méo mó khuôn mặt Hoạn Thư - nghĩa là: làm tan hoang cái cõi Trung Hòa Tượng Nhượng là cái trục cốt yếu mà Nguyễn Du đã thiết lập tại trung tâm cơn lốc truyện Kiều.  Crayssac chỉ "thất bại" là: thất bại tại những nơi nào mà tinh thể ngôn ngữ thi ca Tây Phương phải chịu thất bại trước cõi Đạo Đông Phương. Chỉ riêng ở trường hợp nào ngôn ngữ phiêu nhiên lãng đãng đạm nhiên lưu tồn của Nguyễn Du, vô hình trung, đã tụ hội tinh hoa Tam Đạo Khổng Lão Thích, hoặc đã khơi dẫn tinh thể khối Đường thi về trong lục bát Việt, đứng chênh vênh tại mép rìa Sa Mạc Cận Đại Hiện Đại trong lịch sử chúng ta ngày nay.

Crayssac gặp cơ duyên tốt đẹp, là ông đến Việt Nam, lưu trú Việt Nam vào những ngày Nguyễn Văn Vĩnh, Trần Trọng Kim, Đào Duy Anh, đang đặt lại vấn đề Truyện Kiều và Nguyễn Du trong tại thể Việt Nam. Một tâm hồn của uyên nguyên Tây Phương giao tiếp với những tinh thần không vong bản của Đông Phương- đó là cơ hội hy hữu, duyên do phát sinh một bản dịch đặc biệt ý nghĩa. (Nguyễn Văn Vĩnh không phải là kẻ tài hoa, nhưng bản dịch của ông, cùng với những chú giải tỷ mỹ, là những nguyên liệu cần yếu đã giúp Crayssac kết tụ được mối tương ứng với Nguyễn Du vào trong ngôn ngữ mình ở nhiều phương diện).

Tới đây, ta cũng có thể nêu ra một câu trong lời Tựa Crayssac đã viết cho bản dịch, khả dĩ biểu chứng cho tinh thần tương ứng hy hữu của ông: "Le chef d'oeuvre de Nguyên Du peut subir, sans désavantage, la comparaison avec eux de n'importe quel temps, de n'importe quel lieu. Si quelque lecteur français ne croit pas après la lecture du poème, devoir ratifier ce jugement, j'affirme que notre divergence de vues sera uniquement imputable à l'insuffisance de ma traduction".

(Kiệt tác của Nguyễn Du có thể đứng ngang hàng với những kiệt tác của bất cứ xứ nào, không hề kém sút. Nếu có độc giả Pháp nào sau khi đọc cuốn truyện, thấy rằng không thể thừa nhận lời phán đoán ấy, thì tôi xin quả quyết rằng sự bất đồng ý kiến giữa chúng ta chỉ có duyên do duy nhất là (xin hoàn toàn cho quy thuộc về) sự khuyết điểm (bất đáo đạt) của bản dịch mà thôi). Lời nói đơn sơ tuyệt đối ấy... đúng là là.. Là cái gì như thế?

Ông nói như thế cũng là rất đủ để chúng ta nguyên lượng cho ông ở những nơi nào Pháp ngữ đã làm cho sống sượng lục bát tại những vùng thơ mộng kín đáo nhất.

(Thơ mộng kín đáo nhất? Nghĩa là hàm hỗn nhất? Song trùng nhị bội nhất. Thì từ đó chúng ta còn trách ông học giả nào, ông dịch giả nào đã ngộ giả, ngộ dịch, ngộ diễn vân vân? - Mọi hình thể cốt yếu tinh thể của tinh thần vốn là tọa lập trong vòng song liêm tịch hạp, nhị bội mô lăng... Càng không thể đem nó so sánh với bất cứ thứ gì khác, thì sự ngộ nhận ngộ hội càng mang đủ thiên hình vạn trạng thêm ra. Ấy cũng là lẽ hằng là thói vậy!

M. Heidegger: Jede wesentliche Gestalt des Geistes steht in der Zweideutigkeit. Je unvergleichlicher mit anderen ie bleibt, um so vielfaeltiger ist die Missdeutung...)

Nhan Đề Cuốn Truyện

Gọi là Truyện Thúy Kiều.

Hoặc gọi là Truyện Kim Vân Kiều,

Hoặc gọi là Đoạn Trường Tân Thanh.

Gọi sao cũng được.

Gọi là chuyện Thúy Kiều, là gọi theo lối đơn giản thong dong - mọi ngụ ý sâu thẳm cứ để yên cho người đọc nhận ra.

Gọi là Kim Vân Kiều Truyện, thì có ý chạm vào một nếp gấp khép mở trong một bộ ba điều hòa dung hợp.

Gọi là Đoạn Trường Tân Thanh, là có ý khơi dậy cuộc trung phục quy hồi sau trận dâu biển lưu ly. Tạm nói chia ly ra như thế, nhưng không hẳn nhiên là chia lìa. Gọi cách nào cũng phải nên để cho tiếng gọi mở rộng cõi vô ngôn thênh thênh - tại đó mọi lời đều có thể chan hòa vào nhau - như Kinh Thi chan hòa vào Kinh Lễ, Kinh Dịch, Kinh Thư... - hoặc như chuồn chuồn chan hòa vào châu chấu, ruộng đồng chan hòa vào tiếng cò trắng bay ngang còn lưu lại một điệu buồn chan hòa một điệu vui. Đoạn Trường Tân Thanh có nghĩa là: một âm thanh mới mẻ nảy nở bay vèo, thoát ra từ cõi đoạn trường. Một cuộc hồi sinh nảy ra từ giữa lòng phiêu nhiên của cõi chết. Một cánh Thư Cưu lòa xòa bay ngang qua những cuồng nộ âm thanh "ngăn chia ngả rú hang hầm, bên hùm rống ngục, bên gầm tù beo...". Một vùng thiên nhiên Gái Tơ Sa Mạc thiêm thiếp đi giữa cõi miền hư vô dị dạng Zarathustra... Một mùa Hè sẵn sàng đâu đó đón đợi bàn chân chú Secipion chia tay Caligula để bỏ đi rất xa, rất xa, xuống đò đáo bỉ ngạn. Một loại Vô Danh Tiêu sắp trả sương bóng Liên Tuyết Kiều lại cho Thượng Quan Kỳ, và đồng thời khiến Viên Hiếu đốn ngộ. Một cuộc song trùng quy hợp Đoàn Dự, Hư Trúc trên đường thanh vân huyền tuyết, chan rưới mưa móc cho cõi bờ tan nát của Tiêu Phong suất bình sinh vướng trong Mê Cung Sa Mạc toàn diện. Một Kim Hoa Phu Nhân từ Miêu Cương về, luôn luôn hiện diện theo dõi Tiêu Linh giúp chàng thành tựu nghiệp tài tử và cuối cùng tung mình đi mất, để lại một mùi hương khôn hàn lai láng ở phía sau.

Từ đó bọn trung niên thi sỹ có thể song trùng gieo lẩn thẩn những câu thơ:

Chợt mùa thơ vội đăm chiêu

Bên mình phố thị lan đìu hiu đi

Hoặc:

Tiêu phong kiều lĩnh đêm ngà

Rừng Liêu Quốc giậy giang hà cố nhân.

Cái tiếng Đoạn Trường Tân Thanh nó là như thế.

Đoạn Trường là:

Triều đâu nổi sóng đùng đùng

Hỏi ra mới biết rằng sông Tiền Đường

Tân Thanh là:

Bốn bề bát ngát mênh mông

Triều dâng hôm sớm mây lồng trước sau

Hình như tôi không giải thích rõ? Ấy bởi vì tôi lóng cóng tưởng rằng đã giải thích nhiều lần rải rác đâu đó rồi. ông Camus, ông Heidegger cũng đã giải thích nhiều bận rồi. Apollinaire, Nerval, Dickinson cũng đã gieo đủ vần đủ điệu lắm lắm rồi. Nhà Sư Vướng Lụy, Charler Morgan, Shakespeare cũng đã cho ta nhìn nhiều phen tóa hỏa tam tinh rồi.

Bây giờ ta nên đề cập tới cái "bộ ba" trong nhan đề Kim Vân Kiều.

Kim đứng ở trước, Kiều đứng ở sau, Vân nằm ở giữa.

Thế thì?

Đứng ở trước, có nghĩa là "hưng ư thi”.

Nằm ngồi, ăn ở, ở giữa, có nghĩa là "lập ư lễ".

Thong dong gay cấn ở sau nghĩa là "thành ư nhạc".

Mới ngó qua, nhiều người lầm tưởng rằng cô Vân cắc cớ đứng choán ở giữa, vô tình chia rẽ Kiều Kim. Thật ra không phải thế. Cô Vân chính là cái trục vuông tròn lễ nhượng tương nhượng đề huề, điều kiện cần yếu giúp cho Thi và Nhạc "hưng” được và "thành" được vậy. Mới ngó qua, tưởng chừng như cô Vân làm cho hai bên thi nhạc bị cô lập chơ vơ, nhưng thật ra, cô đơn bát ngát là điều kiện tối khẩn để hứng khởi và thành tựu vậy. Có cô lập mới có đoạn trường. Có đoạn trường mới có tân thanh.

Xét ra, cô Vân đóng cái vai trò cũng tương tự như Hoạn Thư. Chỉ có khác là Vân thuần phác hơn, dịu mềm hơn. Nàng thế là đủ tư cách để hiện diện ở hai giai đoạn: giai đoạn của đoạn trường khởi phát, và giai đoạn mà cuộc đoạn trường đang tiến tới màn cuối. Cũng như Hoạn Thư đủ tư cách đóng vai trò ở ngay giữa cơn lốc ùn ùn của đoạn trường.

Xét qua như thế, cô Vân đúng là kẻ quan trọng bậc nhất. Không có cô Vân, thì Kim Trọng đã chết ra ma ngay từ đầu, Kiều không còn cậy ai thay lời để thong dong giũ áo ra đi. Không có cô Vân, thì cuối cùng, cho dẫu Kim Trọng không chết ra ma, còn chờ tới ngày tái hợp thì hậu quả lại càng khủng khiếp hơn nữa. Không có nàng, Kiều Kim không được chế ngự. Thả tự do cho hai cái tài tình phong vận kia tự do cọ vào nhau một trận, thì cả đôi ắt cũng tan hoang tinh thể.

Vân đã thuần hậu cưu mang lấy cái trọng trách nặng vô ngần trong cổ lục sử xanh. Vậy cho nàng nằm ở giữa là phải.

Thử đọc lại Đoạn Trường Tân Thanh xem. Có phải rằng mỗi phen nói tới Thúy Vân, Nguyễn Du đã có những lời kín đáo tế nhị nhất, trong cái vẻ đạm nhiên đôn hậu dị thường của lục bát? Nguyễn Du đã âm thầm trao trút hết mọi niềm thân thiết cho cái "Mệnh Đề Phụ" thơ ngây thăm thẳm kia.

(Lại một dịp nữa để ta suy gẫm lại những mệnh đề phụ Ashburton, Marceline, Juliette, Amélie... trong mấy tác phẩm của Gide).

Cũng vì lẽ đó, nên Nguyễn Du đã để cho Thúy Vân ăn nói rất ít (khác hẳn ngôn ngữ Kiều Kim, khác hẳn ngôn ngữ những bọn tầm phào, tự cho mình là Trung Niên Thi Sỹ) - mặc dù ở nhiều trường hợp thật gay cấn, đáng lẽ phải để Vân ăn nói nhiều hơn chút ít. Nguyễn Du kính trọng Vân đến mức nào, ông đã che giấu cực độ tình tự đó. Mỗi phen để cho Vân thốt lời ngôn ngữ Nguyễn Du lại có vẻ thoang thoảng đạm nhiên, nhưng ngầm chứa một chân trời bao dong bát ngát - "Hữu như bồ tát nhứt ban. Ấy là sư muội gieo vàng hôm qua".

Có lúc Nguyễn Du tả đâu đâu, mà chung quy là tả Thúy Vân. Tả Kim Trọng "vật mình vẫy gió tuôn mưa", mà thật ra là tả Thúy Vân từ bi thương xót. Tả Thúy Kiều "dầu trong trắng dĩa, lệ tràn thấm khăn", cũng là tả Thúy Vân dịu dàng lân mẫn "một nhà để chị riêng oan một mình” . (Ai có thể nói được cho Kiều một lời đàng hoàng đích đáng như ngôn ngữ cô Kim Cương như thế. Để cho Hoạn Thư thốt cái lời "Lòng riêng riêng những kính yêu, chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai” , ấy cũng là chậm rãi nhiếp dẫn tới cõi lòng bao la sau này của Vân:

Rằng trong tác hợp cơ trời

Hai bên gặp gỡ một lời kết giao

Gặp cơn bình địa ba đào

Vậy đem duyên chị buộc vào cho em

Cũng là phận cải duyên kim

Cũng là máu chảy ruột mềm chứ sao

Những là rày ước mai ao

Mười lăm năm ấy biết bao nhiêu tình

Bây giờ gương vỡ lại lành...

Không thể chỉ riêng lý trí bảo nàng thốt lời đó.

Cũng không phải vì ù lý ngốc nghếch mà nói được lời đó. Thế thì còn cái gì?  Nguyễn Du đã nói từ đầu:

Vân xem trang trọng khác vời

Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang

Hoa cười ngọc thốt đoan trang. . .

Để ý: Nói tới Vân, Nguyễn Du đã dùng tiếng “khác vời”. Sao gọi là khác vời? Sao gọi là trang trọng? Sao gọi là đoan trang? Hai tiếng "trang điệp lại như thế, há chưa đủ để thiết lập cõi Quan âm Bồ Tát đó hay sao?

Mây đã thua nước tóc của nàng, tuyết đã nhường màu da của nàng? Thì nàng cũng chẳng xâm chiếm, chiếm đoạt tóc tơ sương tuyết của ai cả. Nàng nhường nhịn một cách trung hòa lễ nhượng, lại còn chịu đem thân ra mà gánh lấy cái khối nặng nề thân thể tâm sự ngổn ngang của chàng Kim suốt mười lăm năm chịu đựng. Không có nàng, thì chàng Kim đã toi mạng.

Không còn Kim, cũng chẳng còn Kiều. Kiều đi tới đâu là làm lăn lóc thành trì, đảo điên cung điện tới đó. Vân phải ôn tồn gìn giữ bảo vệ giang san.

Viết Đoạn Trường Tân Thanh, đáo cùng Nguyễn Du đã kín đáo có ý muốn - chẳng lẽ thế ru? - dâng hiến hết tài hoa của mình trong cuộc phụng sự Thúy Vân. Vì ông cảm thấy "chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài"? Ngoài Thúy Vân ra, nhân vật nào trang trọng giữ được chữ "tâm” một cách "khuôn trăng đầy đặn" sáng ngời nở nang ra như thế.

Độc giả có thể nghĩ rằng tôi có ý lập luận cưỡng bức. Độc giả có thể đưa ý kiến chả hạn: - "Nếu như Nguyễn Du quả thật có thâm ý như thế, thì tại sao ở đoạn đầu lại để cho Vân thốt một lời khó nghe:

“Vân rằng: chị cũng nực cười ! Khéo dư nước mắt khóc người đời xưa!”

Chúng ta có thể đáp vào lời vấn nan kia như thế nào?

Rằng: lời nói đó của Vân chẳng có chi là khó nghe cả. Ý Vân muốn nói rằng: nếu chị có dư nước mắt, thì nên khóc người đời nay. Tuy nhiên, dù sao thì dù, cái chuyện khóc lóc cũng là chuyện chẳng nên. Bởi đâu? Bởi rằng: khóc lóc thì hai con mắt sẽ bị lệ làm cho mờ đi. Còn đâu sáng suất bình tĩnh mà liệu sự. Còn đâu tinh thần mà chế ngự mê cung dâu biển để nhiếp dẫn nó về tân thanh tồn lưu cung bậc?

Nguyễn Du đã để cho Kiều bác nghị các lời kia của Vân. Nhưng người đọc sách nhìn vào nếp gấp của ngôn ngữ, ắt sẽ thấy rằng lời bác nghị kia chỉ là một cách soi sáng thêm cái câu nói của Vân mà thôi...

Vân là con người trang trọng. Vân không thể nói nhiều. Kiều phải nói tiếp cho. Cũng như Khổng Tử không nói nhiều. Mạnh Tử phải nói tiếp. Vương Dương Minh phải nói tiếp... Trang Tử, Thánh Thán, phải nói tiếp - giả vờ bài bác để nói tiếp. Trung Niên Thi Sỹ thì được phép làm thơ khuyến khích cô Kim Cương nói tiếp. Nói tiếp cái gì? Cái gì mà ông Nguyễn Du đã mở ra he hé bên mép rìa Đoạn Trường Tân Thanh trong những Mệnh Đề Phụ.

Tam Hợp Đạo Cô

Cái "mệnh đề phụ” dị thường kia đã xô ý nghĩa truyện Kiều chạy tuột ra khỏi mọi ý niệm của chúng ta đối với cô Kiều trước nay.

Bảo rằng: Nguyễn Du ký thác tâm sự mình vào truyện Kiều, điều ấy không hẳn là sai. Sai là ở chỗ: nghĩ rằng cô Kiều mang tâm sự Nguyễn Du. Nếu cô Kiều có mang như thế thật, thì cũng chỉ có mang một mảnh mà thôi.

Một mảnh khác do Thúy Vân mang. Hoạn Thư, Thúc Sinh cũng có mang mỗi người mỗi mảnh. Ngay đến cả sư trưởng Giác Duyên cũng có mang chút ít.

Tất cả những mảnh có mang đó, đều được đẩy lên con thuyền Trí Huệ Tam Hợp Đạo Cô .

Nhưng làm sao có thể giải thích được sự đó ra đây?

Nó nằm lù lù ở trong truyện Kiều, từ bao nhiêu năm rồi mà nào ai có lưu ý? Riêng tôi là đứa cận thị, không nhìn ra rõ, thì chẳng nói làm gì. Tại sao những người không cận thị, cũng nhìn không rõ ra? Hay là có nhìn rõ, mà họ không muốn nói ra?

Sư rằng: phúc họa đạo trời

Cỗi nguồn cũng ở lòng người mà ra

Có trời mà cũng tại ta

Tu là cỗi phúc, tình là giây oan...

Thúy Kiều sắc sảo khôn ngoan

Vô duyên là phận hồng nhan đã đành

Lại mang lấy một chữ tình

Khư khư mình buộc lấy mình vào trong

Ông Nguyễn Du gán cho bà Tam Hợp cái lời gì như thế?

Nếu quả thật cô Thúy Kiều có mang ông Nguyễn Du, thì chẳng ra ông Nguyễn Du tự chế giễu mình đó hay sao?

Tôi khư khư đọc lại cái câu "khư khư” kia mà trong lòng thầm lặng tự lấy làm xấu hổ!

- "Khư khư mình buộc lấy mình vào trong!"

Tôi còn biết lấy thế làm xấu hổ, huống nữa là ông Nguyễn Du.

Lại mang lấy một chữ tình

Khư khư mình buộc lấy mình vào trong

Vậy nên những chốn thong dong

Ở không yên ổn ngồi không vững vàng

Ma đưa lối, quỷ đưa đàng

Lại tìm những chốn đoạn tràng mà đi

Hết nạn nọ đến nạn kia

Thanh lâu hai lượt thanh y hai lần

Thật là không kể xiết cái giọng rỡn ngầm niêm hoa vi tiếu đó của như lai.

Nhưng làm sao thật sự nghe ra thể thái đó? Đâu là những con mắt không cận thị để nghe ra?

Muốn nghe ra ắt phải nhắm hai con mắt cận thị lại. Tôi đã có học tập nhắm tít hai con mắt đã từ mấy mươi năm nay. Nghĩa là: học tập triệt để mù lòa. Bằng cách?

Bằng cách mù quáng quàng xiên làm thơ lu bù tam điên, tứ đảo, ngũ phúc, lục khuynh.

Nghĩa là phải giấn thân vào cuộc lưu ly trong cõi hiểm họa hoành sinh bên Mnemosyne miền mép. Gột rửa hết những thứ meo mốc mà học đường và sách vở đã gieo vào đầu óc tôi thuở còn bé bỏng xuân xanh.

Sau cái trận tắm gội hình hài đó, bước ra? - Tôi kinh hoàng đọc lại cái đoạn thơ kia.

Tôi cùng khủng khiếp trước cái chất chịu chơi thơ ngây lai láng chan hòa xum xuê kia của ông Nguyễn.

Té ra sự tình đơn giản như thế này: Sở dĩ bấy lâu nay đọc thơ ông Nguyễn, chúng ta bỏ trôi tuột đi cái điều cốt yếu ấy chẳng qua chỉ vì chúng ta đạo mạo quá. Chúng ta tư tưởng một chiều, tư tưởng một hướng.

Trong khi trận gió Nguyễn Du thì thổi chạy vòng quanh. Nó uốn éo chịu chơi. Trong cái thật, có cái rỡn. Trong cái rỡn, có cái thật. Chất hàm hỗn thiên biến vạn hóa trên những bình diện lưu ly hiện ra cũng khổng lồ như trong ngôn ngữ Homère, Shakespeare vậy.

Mang một chữ tình, kể ra chẳng có chi là tội lỗi cho lắm. Tội lỗi là ở chỗ: mang một cách khư khư.

Buộc mình vào thì cũng chả đến nỗi nào. Nhưng đừng có buộc mãi vào trong. Đôi lúc phải buộc ra ngoài.

Vì trong lẽ phải có người có ta

Cỗi nguồn cũng đó mà ra

Vì trong tồn lý có ta có người

Thong dong là chốn môi cười

Nhe răng mỉm miệng là đười ươi ru

Lúc cùng Brigitte tạc thù

Lúc đi đắp điếm đền bù Mông Rô

Lúc về thờ phượng ni cô

Mẩu thân phùng khánh điểm tô đạo trời

Thần lên tiếng, thánh đổi lời

Niềm riêng vạn hạnh mọc mời cô đơn

Một tòa sẵn đúc cảo thơm

Hồng vàng phương trượng rập rờn hoe hoe

Gẫm lại những sương bóng trong những mệnh đề phụ Nguyễn Du, sự đó cho ta một cơ hội để rõ cái lối lập ngôn của một ông Heidegger.

Ông này viết Sein und Zeit là làm việc vạn bất đắc dĩ. Buộc lòng phải thanh toán chiến trường gay cấn trên trận địa hỗn độn Siêu Hình Học Âu châu, Heidegger đã phải sử dụng vũ khí (ngôn ngữ) của Siêu Hình Học - với một kiếm thuật cao kỳ hơn một bậc- nhưng dù sao vẫn là vũ khí của Siêu Hình Học. Thì tại sao chúng ta ngày nay cứ lần mò vớ mãi vào những thứ cũ càng đó đem so ra đọ vào với tư tưởng uyên nguyên Đông Phương? Tại sao người ta không thử đọc lại cuốn sách ông "bàn" tới thơ Hoelderlin?

Cuộc thanh toán chiến trường kia đòi hỏi một cuộc đối thoại dằng dai, trong tâm tình lễ nhượng...kiên nhẫn sửa soạn cày bừa mảnh đất để gieo hột gieo hạt ngày sau - hoặc là đồng thời âm thầm kín đáo gieo hạt gieo hột. Người ta không lưu tâm nhìn ngó cái hột cái hạt, người ta chỉ dòm mãi vào cái cày lù lù cùng với những gai góc ngổn ngang.

Đó là một trận ngộ hội lớn. Người ta không chiếu cố tới cái Nếp Gấp long lanh lập lòe (có ẩn hiện một ngọn tiểu khê ở phía sau). Người ta chỉ ngó cái bộ áo xiêm ràng buộc, và khen chê bừa bãi hoặc bảo rằng, bộ y phục cắt may đúng mốt, hoặc cho rằng nó không được hợp thời trang.

Nhưng chẳng lẽ thằng trung niên thi sỹ phải nêu mãi vấn đề ra lõa lồ như thế?

Nó lắc đầu từ nan, chạy đuổi theo Thúy Kiều mà rằng:

Em về giũ áo mù sa

Trút quần phong nhụy cho tà huy bay...

Kể ra cũng thật là lớ ngớ. Nhưng làm sao khỏi lớ ngớ? Khi tư tưởng từ trong tinh thể nó đã là thất bại rồi, thì thi ca phải tiếp tục bước tới để cùng nhau chan hòa trong bại thất, bất thại nại hà... na cá chẩm ma?

Khổng Tử làm kinh Dịch, là một bước nhảy lùi kỳ tuyệt sau cuộc chu du não nùng gay cấn - nói theo ngôn ngữ chịu chơi thì đó là lập ngôn theo thể thái: chưởng thế tuy thịnh, đãn đô chỉ thị sử đích kháp đáo hảo xứ, kình lực hàm nhi bất thổ...

Trang Tử vốn giễu cợt Khổng Tử, nhưng thật ra, ai là kẻ thể hội Khổng Tử cho bằng Trang Tử?

Các hạ chẳng tin ư? - Giá giã nan quái, các hạ bất tín, bản thuộc nhân tình chi thường, đãn như tại hạ tương kỳ trung đạo lý thuyết minh, tương tín các hạ tựu bất hội kiến trách tại hạ...(xem Sương Bình Nguyên)

Những thiên tài viết truyện vũ hiệp, viết hàng vạn trang, thật ra có nói truyện gì đâu, đáo cùng chỉ cốt đưa vào vài lời lơ thơ cho phong cảnh "lơ thơ tơ liễu buông mành, con oanh học nói trên ngành mỉa mai”…

Cái chất kình lực "hàm nhi bất thổ" gửi vào thiên nhiên ghẹo kẻ si tình, chúng ta còn thấy man mác trong cái lời Tam Hợp Đạo Cô. "Sau khi riễu cô Thúy xong còn mở lời phương tiện mà rằng:

Giác Duyên dù nhớ nghĩa nhau

Tiền Đường thả một bè lau vớt người

Trước sau cho vẹn một lời

Duyên ta mà cũng phúc trời chi không

Những tiếng đạm nhiên "dù nhớ, mà cũng... chi không" đó là ngôn ngữ tót vời thơ mộng.

Chi không? Sao lại chi không? Chi không mà chẳng phải là không chi. Đó là cái cõi lơ lửng uyên nguyên của những bậc hiền triết đời xưa. Vẫn ân cần chiếu cố vẫn vạch chỉ đường tới, nẻo lui, mà vẫn giữ một khoảng cách vắng lặng. . . Nó quyến rũ người ta như tà áo nâu sồng của ni cô bồ tát.

Xem qua sư mới dạy qua

Phải nơi Hằng Thủy là ta hậu tình

Chúng ta chỉ cần đổi tiếng Hằng Thủy ra làm Phùng Khánh, thì sự tình ắt được thể hội một cách trực tiếp diện tiền ngay.

Giác Duyên

Việc nàng báo phục vừa rồi

Giác Duyên vội đã gửi lời từ quy

Lưu ý tới mấy tiếng "vừa rồi” và "vội đã” trong hai câu thơ. Thúy Kiều báo phục vừa rồi, thì Giác Duyên vội đã... Thế có nghĩa là: sư trưởng ắt rất ngậm ngùi trước cảnh "máu rơi thịt nát tan tành ...”

Trong cái đám đông đảo "ai ai trông thấy hồn kinh phách rời", thì Giác Duyên ắt là kẻ hồn kinh phách rời nhiều nhất. Do đó có câu: "Việc nàng báo phục vừa rồi, Giác Duyên vội đã gửi lời từ quy".

Thúy Kiều cầm chân bà ở lại, thì Giác Duyên đáp:

"Sư rằng: cũng chẳng mấy lâu

Trong năm năm lại gặp nhau đó mà"

Lời đáp của Giác Duyên, báo trước cho Thúy Kiều một sự thật. Sự thật đó sẽ rọi một tia sáng dị thường vào cuộc báo oán bữa nay.

Nghĩa là: có một chân lý nào đó, Thúy Kiều chưa nhận ra. Trên bình diện đức lý thông thường, cuộc báo ân báo oán có thể tạm gọi là được chấp thuận theo như lời họ Đô nói:

"Tóc tơ các tích mọi khi

Oán thì trả oán ân thì trả ân

Đã nên có nghĩa có nhân

Trước sau trọn vẹn, xa gần ngợi khen”

Nhưng trên bình diện tư tưởng kẻ tu hành, kẻ "thế ngoại chi nhân”, làm sao có thể chấp nhận? Trong năm năm nữa sẽ lại gặp nhau, ngày đó Thúy Kiều sẽ thể hội một chân lý khác: mọi sự thị phi sẽ bị cuốn hút vào cơn lốc của ảo mộng tồn sinh. Nguyễn Du lập ngôn ẩn mật như thế, trong nếp gấp dị thường của tư lự sâu thẳm về tồn thể uyên nguyên, thì từ đó, ta có thể nêu câu hỏi: Truyện Kiều có nên còn được coi là cuốn sách trong đó Nguyễn Du đã ký thác tâm sự mình, là tâm sự của một di thần triều Lê hoài niệm cựu chúa?

Hay là Nguyễn Du đã viết cuốn truyện trong mối từ tâm bát ngát, không liên can gì tới tâm sự riêng tây?

Cho rằng đó là tâm sự di thần triều Lê, có lẽ cũng không phải là sai lệch gì lắm. Chỉ cần nói thêm rằng: bậc di thần triều Lê kia còn là một bậc thánh, một bồ tát hóa thân. Trong cuốn sách đơn sơ kể chuyện phong tình kia, Nguyễn Du đã âm thầm nêu ra một chân lý uyên nguyên, trong một phép lập ngôn song trùng tịch hạp.

Tâm sự di thần triều Lê không còn là tâm sự riêng tây của di thần. Mà tâm sự chung của những "thần di" thi dần những oan khiên đất trích, và dò dẫm trong mạch ngầm uyên nguyên một làn nước ngọt khả dĩ đem lại đề huề đau đớn cho những con người đau khổ không còn tiếng kêu ca, xâu xé nhau trong đêm dằng dặc. Và nếu cần, cũng xin giả vờ đem hết mọi oan nghiệt gán hết cho trời xanh.

"Cho hay muôn sự tại trời

Phụ người chẳng bõ khi người phụ ta"

Lời nói đó có nghĩa gì như thế đó là ôn tồn nhắc nhở. Nhắc nhở kẻ "bạc ác tinh ma" đã đành mà thâm hậu hơn nữa, nhắc nhở cho chính cô Thúy Kiều vốn chẳng có chi là tinh ma bạc ác cho lắm. Cô không tinh ma bạc ác. Nhưng vì sao cô không chịu bước thêm nửa bước nho nhỏ nữa, để đạt tới một cõi bờ cận lập thật sự với chốn Rừng Tía mà cô vốn đã từng có phen ghé về? Thêm nửa bước thôi, cô có thể gặp Simone Weil. Và như thế cũng đủ. Không ai buộc cô phải làm Quan âm bồ tát. Tôi dừng sững lại đây. Tôi kinh hoàng nhảy lùi. Tự hỏi: nếu như Kiều tha chết cho bọn người bạc ác tinh ma kia, thì biết đâu một ngày mai, mọi mọi Quan Âm Bồ Tát, mọi mọi Simone Weil, Thérèse d’ Avila lại chẳng bị tử diệt vì bọn người bạc ác tinh ma?

Mọi lời bàn giải lóng cóng về Nguyễn Du đều vấp phải một bức tường bất khả tư nghị. Bức tường đó chỉ có thể vượt qua là lúc chúng ta chịu ngừng bút lại, và tịch nhiên thể hội chân lý nhị bội nào đã được Nguyễn Du khơi dẫn ra trong những khoảng vắng lặng của lời thơ. Những khoảng vắng lặng kia là nơi chốn phong phú cho những bình diện lưu động đề huề.

Tâm sự di thần từ đó là tâm sự của một kẻ trải qua mọi biển dâu kim cổ, đã thể hội mọi đa đoan cơ trời, và trong hiện tại, chỉ còn có thể thử mở một cuộc đối thoại âm thầm với triều Gia Long. Nguyễn Du đã nhìn thấy cuộc đối xử của Gia Long với các bại tướng Tây Sơn. Nguyễn Du cũng không một lúc nào quên rằng trong lịch sử Việt Nam có thảm họa gia tộc Nguyễn Trãi và bao nhiêu bất công mà người dân Việt đã chịu đựng ở khắp hang cùng ngõ hẻm... Tội lỗi tại đâu? Tại một ngàn thứ rối rắm mà nếu đưa bàn tay thò vào phân tích chi ly, ắt càng khiến mọi rối rắm tăng gia rối rắm. Chỉ còn cách nhảy lùi vào âm thầm mở một khoảng dư địa cho một cuộc đối thoại tương ứng tịch nhiên, lặng lẽ khơi dẫn một mạch nước ngầm trong uyên nguyên cổ lục. Mạch nước đó phải đi về kết tụ tinh thể trong ngôn ngữ thi ca Việt Nam. Nó chan hòa tố chất Dịch Kinh, Tử Trúc...

Nguyễn Du viết truyện Kiều cũng chẳng khác chi ông Heidegger hì hục đem một lời Anaxi-maudre ra giải xuôi giảng ngược trong Holzwege, nghĩa là giảng giải theo lối tịch hạp chon von, lúc cho thấy cái đầu mà giấu cái đuôi, lúc cho nhìn cái đuôi mà không cho dòm ngó cái đầu.

Cơ trời dâu biển đa đoan từ đó đúng là đa đoan dâu biển cơ trời. Phép lập ngôn của Truyện Kiều từ đó thuận theo cái lẽ "kiến cơ nhi tác" trong cái nghĩa thăm thẳm của Dịch Kinh.

Mở cuộc âm thầm đối thoại với Gia Long cũng là mở trận tương ứng với Trung Hoa Ấn Độ vào chính cái lúc mà văn hóa Tây Phương đang khởi sự tiến nhập vào lịch sử Đông Phương.

Phần vô ngôn trong cuốn sách còn sâu thẳm hơn ta tưởng rất nhiều. Những bình diện tương ly tương hợp, cứ gùn ghè đùn đẩy nhau, xô ngôn ngữ thi ca chạy khắp mặt đức lý luân thường tới chân trời xa hút. Từ tâm lý nhân vật, lời thơ chuyển qua tồn thể uyên nguyên rồi chạy trở về trên mặt biển dâu tồn sinh tranh chấp. Từ ráo riết tương nghị, tương bác, thẳng xung, tới phiêu nhiên nhi lai, phiêu nhiên nhi khứ: đó là lúc lời thơ phong cảnh hiện ra. Lời thơ phong cảnh hiện ra, thì đường lối lập ngôn của Nguyễn Du lập thời tiếp với linh hồn mù sương của Hình Nhi Thượng Khổng. Nó xóa mất hết mọi gắng gổ bàn bạc thị phi trên bình diện thông thường. Đó là cái vùng cái chốn của "dư dục vô ngôn” hoặc "ngã tắc dị ư thị, vô khả vô bất khả”.

Đức lý quy hồi về cõi miền của đạo lý uyên nguyên "Bốn bề bát ngát mênh mông, triều dâng hôm sớm mây lồng trước sau”. Đó là lúc mà đạo lý của Khổng Tử biến ra làm cung cầm Tăng Điểm vậy. Trên bình diện tâm lý, ta có thể bảo rằng: Thúc Sinh là một kẻ hèn nhát. Thật ra cái cặp Thúc Sinh, Hoạn Thư, trong viễn tượng của suy tư bát ngát về "cơ trời dâu biển đa đoan" lại chính là hai nhân vật cốt yếu phải hiện thị tại chỗ quãng đường gay cấn, để thiết lập một nhịp cầu kỳ bí giữa hạ học và thượng đạt. Tại chỗ đó, nhịp cầu là bước nhảy không tuổi không tên. Thể hội tinh thể bước nhảy kia, là điều cần yếu nội tại cho cuộc ba la mật về sau.

Tả cuộc báo ân báo oán, Nguyễn Du đã triệt để sử dụng phép cưỡng bức. Để làm gì? Để chúng ta giật mình nhận chân trở lại một chân lý nhị bội mà vợ chồng Thúc Sinh Hoạn Thư đã mở ra cho Thúy Kiều - "mà trong lẽ phải, có người có ta” - thành tựu cuộc "giác duyên" cho Thúy Kiều vậy. Giác Duyên từ đó có nghĩa là: giác ngộ cơ duyên. Bây giờ chúng ta sẽ đọc lại đầu đuôi cái đoạn đối đáp giữa Kiều và Giác Duyên:

Việc nàng báo phục vừa rồi

Giác Duyên vội đã gửi lời từ qui

Nàng rằng: "Thiên tải nhứt thì

Cố nhân đã dễ mấy khi bàn hoàn

Rồi đây bèo hợp mây tan

Biết đâu hạc nội mây ngàn là đâu

Sư rằng: "Cũng chẳng mấy lâu

Trong năm năm lại gặp nhau đó mà

Nhớ ngày hành cước phương xa

Gặp sư Tam Hợp vốn là tiên tri

Bảo cho hội hợp chi kỳ

Năm nay là một nữa thì năm năm

Mới hay tiền định chẳng nhầm

Đã tin điều trước ắt nhằm điều sau

Còn nhiều ân ái với nhau

Cơ duyên nào đã hết đâu vội gì”

Nàng rằng: "Tiền định tiên tri

Lời sư đã dạy ắt thì chẳng sai

Họa bao giờ có gặp người

Vì  tôi cậy hỏi một lời chung thân”

Giác Duyên vâng dặn ân cần

Tạ từ thoắt đã dời chân cõi ngoài...

Đoạn thơ cho thấy cái gì cốt yếu? Cho thấy rằng:

Sự đời còn nhiều cái bất ngờ. Ngày sau sẽ còn cơ duyên khác. Lời cậy hỏi chung thân sẽ còn dịp nêu ra. Tam Hợp Đạo Cô sẽ còn cho biết những gì uẩn áo khác nữa.

Lời Giác Duyên từ đó có như là một "tiếng gọi”. Nó dội vào đáy thẳm lương tâm Thúy Kiều và mọi người mọi kẻ. Chuyện hay, chuyện dở, chuyện nên chuyện hư, chuyện thị phi, phải trái, chưa thể định đoạt dứt khoát hiện giờ. Tạm nói là: tính chất nhị bội của chân lý đang được lù lù mở ra trong "tiếng gọi” ấy. Tiếng gọi ấy đặt con người ta trên một ngã ba "tam hợp” một ngã ba có ba nẻo đường: một ngả đầu tiên, tư niệm con người ta phải thoạt tiên theo dõi, một ngả nữa, tư tưởng phải đồng thời chú ý lưu tâm; ngả thứ ba là một ngả "bất khả tiến nhập" đối với tư tưởng.

Cái tiếng gọi ấy đưa tư tưởng tới trước một cái gì đúng là một con đường, một cái gì không phải là một con đường, một cái gì là một con đường giả danh, nhưng cái bước đi của tư tưởng lại thuộc một thể chất như thế nào mà con người ta chẳng bao giờ có thể dứt khoát quyết định một lần bước vào một lối, vĩnh viễn vượt qua cái ngã ba cắc cớ kia, và chẳng bao giờ người ta có thể bỏ lại đằng sau một đoạn đường coi như đã được băng qua một lần là băng qua mãi mãi, không còn phải bận lòng lận đận đáo lai. Cái ngã ba kỳ dị kia, nó theo dõi con người ta trên khắp dặm đường đi không một lúc nào tách biệt (Heidegger). Nó dẫn tới đâu như thế?

Không biết.

Nhưng cái phép lập ngôn cưỡng bức của Nguyễn Du lúc để Tam Hợp Đạo Cô bày tỏ ý kiến của bà đối với Thúy Kiều, (cũng như lúc viết cái đoạn Kiều khuyên Từ Hải đầu hàng, vân vân) quả thật đã đặt người ta bước lên cái ngã ba lắt léo nọ - là cái ngã ba vốn xưa kia từng đã quyết định lối lập ngôn của Khổng Tử.

Bây giờ ta có thể đọc lại đoạn Kim Kiều tái hợp, và mấy dòng kết thúc cuốn truyện, ta sẽ càng thể hội tinh thể cái ngã ba lận đận kia. Và sự vắng mặt tối hậu của Giác Duyên lại càng một sự hiện diện dị thường trong khiếm diện, nó thâm trầm nhiếp dẫn chúng ta vào cõi bờ phức tạp của sự vụ giác ngộ cơ duyên.

Cái cuộc giác ngộ cơ duyên kỳ bí nọ đã cho phép Nguyễn Du kết thúc cuốn truyện một cách "vô lý" như sau:

Gẫm hay muôn sự tại trời

Trời kia đã bắt làm người có thân

Bắt phong trần phải phong trần

Cho thanh cao mới được phần thanh cao

Có đâu thiên vị người nào

Chữ tài chữ mệnh dồi dào cả hai

Có tài mà cậy chi tài...

Chúng ta tự hỏi: Nguyễn Du nói cái gì cắc cớ như thế? Có một lần nào Kiều đã cậy mình có tài và đem cái tài ra làm trò kiêu hãnh? Nàng có nhu nhược, có can đảm, có yếu đuối, có tầm thường... vân vân. Nhưng chẳng có phen nào Kiều tỏ ra cậy tài hết cả. Nguyễn Du cưỡng bức ngôn ngữ, cưỡng bức Thúy Kiều, và tự cưỡng bức mình. Nếu bảo rằng riêng cái việc "khúc nhà tay lựa nên xoang' đã là cậy tài rồi, phải nên đem cái tài thi nhạc kia giấu kín, chôn vùi đi, đừng để phát tiết ra như thế, thì thử hỏi: ông Nguyễn Du sao không giấu kín tài hoa của ông, ông lại viết Đoạn Trường Tân Thanh làm gì như thế?

Hay là viết ra để có dịp bảo rằng "đó là cái chẳng nên viết ra"?

Theo như ý nghĩa câu thơ:

Nàng rằng: "vì mấy đường tơ

Lầm người cho đến bây giờ mới thôi

Ăn năn thì sự đã rồi…”

Ông đã biết rằng "đoạn trường tiếng ấy hại người bấy lâu” sao ông còn viết tiếng đoạn trường?

Hay là phải viết tiếng đoạn trường, thì mới có thể xóa tiếng đoạn trường? Nếu không viết ra, thì lấy đâu mà xóa?

Lại cũng như trường hợp Giác Duyên? Muốn thể hiện cái tinh thể "mây bay hạc lánh" thì trước tiên phải tham dự vào cuộc chìm nổi của quốc sắc khuynh thành? Muốn thể hiện cái nghĩa "ẩn độn” thì phải thiết lập lù lù một cái am rành rành viết ra "chiêu ẩn"?

Lại cũng như Khổng Tử? Muốn thực hiện cuộc ẩn độn vô tiền khoáng hậu trong lịch sử nhân gian, thì phải hiện thân trong hình nhi hạ? Phải chu du thị hiện khắp nước Tàu, tới gùn ghè thị phi với mọi vua mọi chúa?

Lại cũng như Jésus Christ? Đi về non nước trần gian, khuyến dụ người ăn ở từ bi bác ái giữa trần gian, để cuối cùng bảo rằng trần gian không phải là non nước của ta? Vương quốc của ta tồn tại nơi cõi khác? Lại bảo rằng: ta đi về non nước khác, ta vĩnh biệt các ngươi, nhưng các ngươi cứ vạch da cây, thì thấy lại ta.

Cứ cầm dao chém vào gỗ đá, thì nhìn ra ta. Cứ rạch đường cày thật sâu vào ruộng nương, thì cũng sẽ gặp hình bóng ta trong ấy. . .

Truyện Kiều còn khiến chúng ta nêu ra một trăm câu hỏi cắc cớ khác. Những người tư tưởng một chiều sẽ chán nản. Những người bo bo luận lý học sẽ bực mình. Vậy chẳng nên nêu ra cho lắm làm gì. Chỉ đọc lại thơ Nguyễn Du một cách lai rai, và viết lại cái lời Đạm Tiên theo lối dịch di chút ít:

Xem thơ nấc nở khen thầm

Giá đành tú khẩu cẩm tâm khác thường

Ví đem vào tập đoạn trường

Thì treo giải Một mà nhường cho Hai...

Từ Nguyễn Du đến Khổng Tử

Khổng Tử san định Kinh Thi thì cũng chẳng khác chi Nguyễn Du san định Truyện Kiều. Nhưng Khổng Tử sống cách chúng ta xa mấy ngàn năm, làm cách nào rõ được ngài đã sửa đổi, san định những câu ca dao lưu hành trong xã hội Trung Hoa như thế nào?

Chỉ biết rằng đọc sách của ngài, chúng ta có cảm tưởng ngài là nhân vật u ẩn nhất của Trung Hoa. Cái gì đơn giản thô sơ nhất, cũng ở nơi ngài. Cái gì tế nhị thâm trầm nhất, cũng ở nơi ngài. Mọi việc ngài đã làm, và không làm, đều khởi từ một cơ duyên hầu như bất khả tư nghị.

Trái hẳn Trang Tử, Lão Tử. Sách Trang Tử Lão Tử không phải là không thâm trầm, nhưng đọc qua một lần cũng rõ hết mọi điều cốt yếu.

Đọc Khổng Tử thì không thế. Lúc thấy ngài quá gần, lúc thấy ngài quá xa, lúc như chẳng thấy ngài ở đâu cả

Một vị vua nào một lần nghe Tử Cống thuyết thoại đã nấc nở khen: - "Té ra nhà hiền triết hùng đại của Trung Hoa này là Tử Cống, chớ chẳng phải Khổng Tử. Tử Cống ăn nói hùng hồn trôi chảy rành mạch hơn Khổng Tử nhiều".

Thì Tử Cống đáp: "Sư phụ của tôi cũng tỷ như một rừng núi quá cao thâm, nên chẳng ai nhìn thấy gì ra gì cả? Còn tôi thì cũng tỷ như một gò cồn nho nhỏ, dễ leo, dễ trèo, dễ nhìn ra những màu cây, sắc lá…”

Đại khái như thế

Cái câu nói của Khổng Tử "Thuật nhi bất Tác" càng cho thấy cái chỗ cao cả của ngài. Bọn tầm thường tủn mủn thì lúc nào cũng tưởng mình là Chúa Tể Vạn Vật. Hết dựng triết thuyết này, lại đòi sáng lập triết thuyết kia. Trái lại. Kẻ thượng đạt thì lại lửng lơ lắc đầu: "Ta có sáng lập ra cái gì đâu. Ta chỉ là Kẻ Láng Giềng của Tồn Lưu. Ta lắng tai nghe Tồn Lưu lên tiếng. Ta ghi lại mấy lời đã nghe” - "Con người ta chẳng phải là chúa tể của hiện thể. Con người ta là mục tử của tồn thể. Con người ta là kẻ láng giềng của tồn lưu... Der Mensch ist nicht der Herr des Seienden. Der Mensch ist dẻ Hirt des Seins. Der Mensch ist der Nachbar des Seins”. Cuộc chu du của Khổng Tử chính là cuộc thể hiện tinh thể Kẻ Láng Giềng kia. Ông lang thang đi tới gùn ghè tồn lập bên lá cây, lá cỏ, bên trẻ con nô đùa. Nghe lá cây lá cỏ vi vu, ông ghi chép ra làm Dịch Kinh. Nghe trẻ con ca hát ông chép ghi ra làm Thi Kinh.

Cõi tồn lưu hiện thị trong thiên hạ một cách thiên hình vạn trạng, thì ngài cũng ôn tồn lễ nhượng ghi thép ra một cách vạn trạng thiên hình.

Đó là ý nghĩa cái câu: "Ngôn thiên hạ chi chí trách, nhi bất khả ố dã. Ngôn thiên hạ chi chí động, nhi bất khả loạn dã” .

- ( Nói cái phồn tạp cùng cực của thiên hạ, mà chẳng thể chán ghét vậy. Nói cái động cùng cực của thiên hạ, mà chẳng thể loạn vậy).

Lời nói đó đã quyết định thể thái lập ngôn của những ông Nguyễn Du, Shakespeare... - "Nói cái phồn tạp cùng cực... Nói cái động cùng cực... Mà chẳng thể chán ghét, chẳng thể loạn cuồng…”

Thế ra Khổng Tử đã giải thích Camus?

Cái phồn tạp cùng cực ở trong Camus. Cái biến động cùng cực cũng có ở trong Camus. Nhưng không cuồng loạn? Cái biến động cùng cực, cái phồn tạp cùng cực của thiên hạ trong Mê Cung tối hậu, đã được Camus thong dong dìu về một trật tự thăng bằng.

Nói tới kẻ xa lạ nói tới cõi phi lý, nói tới dịch hạch, nói tới vân vân... Nhưng không dừng lại bo bo sum soe với những thứ đó. Không vùi chôn mình trong đó và không xô ùa sấp ngửa mọi người thiên hạ trầm luân trong đó. Cái chỗ cách biệt giữa Camus và những nhà tư tưởng văn học khác của Âu châu, là chỗ đó.

Nguyễn Du, Shakespeare cũng nói tới mọi thứ hỗn mang biến động xoay tít thị phi, nói tới dâu biển đa đoan, nói tới mưu mô ma quỷ, nói tới ngàn thứ vân vân... Nhưng nhằm cứu cánh nào mà nói tới như thế?

"Hưng ư Thi. Lập ư Lễ. Thành ư Nhạc".

Thi nói lên cái phồn tạp của thiên hạ. Lễ gìn giữ cho cái biến động không đi tới cuồng loạn. Nhạc thành tựu trong vô ngôn cái gì? Cái cõi cư lưu của thiên hạ giữa trần gian.

Nguyễn Du san định Truyện Kiều, ông đã âm thầm điều hợp một cách viên dung ba cõi Thi, Lễ và Nhạc.

Khổng Tử chia ra làm ba, tựu trung vẫn quy về một.

Trong Thi có Lễ, trong Lễ có Nhạc, trong Nhạc có Thi... Trong mọi thứ có Vô Ngôn Bất Khả Tư Nghị.

Bất khả tư nghị? Vì tư tưởng tự thân nó đã là thất bại. Từ Khổng Tử tới Nguyễn Du đến chúng ta lom lem bây giờ, một câu hỏi được mở ra thong dong ráo riết: - Trên dâu biển ngày nay, còn một lối đi nào cho tư tưởng cho thi ca chăng, giữa ngổn ngang gò đống?

Chắc là chẳng còn có lối đi? Vâng. Chẳng còn có. Vậy thì chúng ta phải học tập đứng im? Hay nhảy lùi? Nhưng nếu ngay cả sự nhảy lùi cũng không còn lối để nhảy lùi?

Nhưng nếu ngay cả cuộc đứng im, cũng không còn lối để đứng im?

Vậy thì chúng ta phải học tập đi, đứng, nhảy lui, như thế nào trên một con đường không có lối để đi, đứng, nhảy lui?

Lời đáp bất khả tư nghị có thể nảy trong một cuộc Tỉnh Thức kỳ dị ở trong một trận Ngủ Yên:

Ngủ yên bên lá cỏ chiều

Quên cây bóng xế quên triều biển ru

Duỗi thân thể muối sương mù

Dung nhan sầu khổ bây giờ bỏ đi

Niềm chung với nỗi riêng gì

Linh hồn xiêm mỏng không vì mây bay

(Vịnh Kiều Marilyn)

Ta gọi trận ngủ yên đó là một trận tỉnh thức kỳ dị ấy bởi vì khép mắt ngủ yên như thế có nghĩa là tịch nhiên đi vào cõi cư lưu của "bất ố, bất loạn”. Nó khởi từ duyên do thăm thẳm của uyên nguyên. Nietzsche trong buổi Hoàng Hôn Tư Tưởng vốn cũng từng rõ nguyên do đó, nên ông đã xô Zarathustra về giữa Ngọ và bố thiết cho chàng một trận ngủ yên...

Vậy từ trong tinh thể của nó, ngủ yên là tỉnh thức. Vì tỉnh thức nên mới ngủ yên. Con người ta chỉ có thể ngủ yên là bởi vì từ trong bản chất con người ta vốn là Kẻ Láng Giềng Tỉnh Thức. Trái lại hòn đá không thể nào có được sự tình ngủ yên. Bởi vì hòn đá có bao giờ biết tỉnh thức đâu để bây giờ có thể tự nhủ mình hãy ngủ yên.

Huống nữa là ngủ yên một trận!

Đã gọi là ngủ yên sao còn có ngủ yên một trận?

Người ta nói cười đùa một trận, nhảy múa một trận, khiêu vũ một trận, đánh lui quân thù một trận, mở tiệc hạ công một trận.

Nhưng ngủ yên sao lại cũng có một trận? Chẳng lẽ lại đáp bừa bãi rằng: sở dĩ có một trận ngủ yên, ấy bởi vì cuộc ngủ yên nằm giữa lòng trận Mưa Nguồn?

Mẹ đã có trận, thì con của mẹ cũng hẳn nhiên là có trận?

Không thể nào bừa bãi đáp như thế được.

Phải đáp như thế nào?

Đáp: sở dĩ có thể gọi được rằng ngủ yên là một trận, ấy bởi vì từ trong tinh thể của nó, ngủ yên là tỉnh thức.

Đừng nói chi tới rằng sau cuộc ngủ yên, ắt con người sảng khoái tỉnh thức ra. Mà ngay giữa trận ngủ yên, cũng đã có tỉnh thức. Vì sao? Vì ngủ yên không phải như say rượu ngủ li bì. Trong trận ngủ yên có hằng hà sa số những vang bóng uyên nguyên về chiêm bao gạ gẫm. Gạ gẫm nghĩa là gùn ghè. Gùn ghè nghĩa là gắn bó.

Gắn bó với cái gì?

Xin đọc lại:

- Ngủ yên bên lá cỏ chiều...

Thế ra là gắn bó với lá cỏ chiều? Lá cỏ chiều kia nằm trong một Buổi Hoàng Hôn nào như thế Buổi hoàng hôn đó còn yêu sách những gì?

Xin đọc lại:

Ngủ yên bên lá cỏ chiều

Quên cây bóng xế quên triều biển ru

Té ra yêu sách một cuộc Quên? Nhưng sao gọi là quên? Làm sao có thể có được cuộc quên, nếu từ trong tinh thể mình, con người ta không liên can gì tới Memosyne Ký ức? Lục bát Việt Nam đã cho phép chúng ta mở một cuộc cưỡng bức ôn tồn trong ngôn ngữ và san định lại Truyện Kiều - san định hiểu theo nghĩa: thực hiện một cuộc trùng phùng quy hồi về cái vùng cư trú uyên nguyên, băng qua những trở ngại trùng trùng trên mặt biển dâu không còn lối đi lối bước.

Cũng vì lẽ đó nên thằng thi sỹ ngày nay không cần chi tư tưởng nhiều về đỉnh cao, vực thẳm. Nó nói về bình nguyên. Vì bình nguyên là cái vùng phong nhiêu đạm nhiên mà phức tạp nhất. Rừng và biển chỉ có thể mở cuộc đối thoại thăng bằng tại cái vùng bao dong của bình nguyên châu thổ. Cũng như tỳ hải là chỗ tiếp giáp giữa đại dương và lục địa. Đó là cái cõi của viên dung điều hợp. Nơi đó có sương lại có trăng.

Sương trăng bình nguyên tỳ hải, mang những tố chất gì mà sương trăng nơi khác không có?

Suy gẫm ra như thế là một cách đưa dẫn tư tưởng tới cái cõi vô ngôn của Khổng Tử. Ngài đã có ý nói gì khi thốt những lời đại khái như: kháng long hữu hối?

Mà trong sách vũ hiệp ngày nay, thiên tài tư tưởng nào lại dùng ngay bốn tiếng để xưng danh một "chưởng pháp” nào? Mà chưởng pháp đó sao lại dành riêng cho nhân vật nào kia thi triển?

Không một người tư tưởng nào ngày nay nhận rõ duyên do Hình Nhi Hạ Khổng. Người ta xô bồ công kích Khổng Tử, ấy là vì người ta chỉ "tri kỳ đương nhiên, nhi bất tri kỳ sở dĩ nhiên”.

Uyên Bay

Lâm Truy từ thuở uyên bay

Buồng không thương kẻ tháng ngày chiếc thân

Mày xanh trăng mới in ngần

Phấn thừa hương cũ bội phần xót xa

Sen tàn cúc lại nở hoa

Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân

Tìm đâu cho thấy cố nhân

Lấy câu vận mệnh khuây dần nhớ thương

Tám câu ấy, Crayssac dịch ra làm hai mươi bốn câu:

A Lâm Tri, depuis l’heure où, bonheur qui s'envole.

De l'amour conjugal ineffable symbole.

Le canard mandarin avait pris son essor

Et quitté pour toujours le nid aux rêves d'or,

Seul, dans sa chambre vide, il errait en silence...

Le temps passait... Plaignons cette détresse immense

D'un malheureux pendant tant de mois condamné

A vivre ainsi dans une pièce confiné!

En voyant le croissant de la lune nouvelle

I’l songeait aux sourcils incurvés de sa belle...

Quelques restes de poudre odorante et de fards,

Des parfums anciens dans l'air encore épars

Aggravaient le fardeau de sa douleur profonde...

Mais, sans fin, des saisons toumait la belle ronde:

Les lotus de l'été se fanaient et les fleurs

Des chrysanthèmes de l'automme ouvraient leur cœur

Avec les jours plus brefs, longue fut la tristesse...

A l'hiver succéda la printanière ivressee...

Thuc Sinh désespérant de retrouver jamais,

Ici-bas, devant lui, la femme qu’ il aimait.

Prit, pour se consoler, à son compte, l'adage

Qu’ invoquent les souffrants pour se donner courage,

Selon lequel, sur terre, il n' y a. c'est certain

Rien qui ne soit le fait du tout-puissant destin.

Chép ra như thế để tự hỏi: cái gì trong mấy câu thơ Nguyễn Du đã khiến René Crayssac diễn dịch dôi ra nhiều như thế? Lỗi tại René Crayssac hay là tại tính chất phân tích giải minh của Pháp ngữ? Phân tích, giải minh, diễn dịch dôi ra như thế, có tăng gia được thêm gì vào, hay là có giảm thiểu mất những gì?

Nhưng tại sao cuộc giảm thiểu kia là điều kiện tối khẩn để bản dịch Pháp ngữ còn có thể được chấp nhận, và cuốn truyện của Nguyễn Du còn có thể được người ngoại quốc đọc ra? Chất thơ mộng trong cuốn truyện sẽ trôi tuột đi mất chín phần rưỡi, nhưng vẫn còn một nửa phần nho nhỏ để ghi lại một ngấn tích của phương cảo Đông Phương.

Và chút ngấn tích kia sẽ tồn lưu như một làn tơ lông ngỗng, giúp người Tây Phương còn có thể nhận ra một chút liên lạc nào giữa Nguyễn Du và Nerval?

Và có thể khiến những thiên tài Siêu Thực Tây Phương hiện đại dám bạo dạn lao mình vào cuộc phá vỡ cơ cấu ngôn ngữ mình để thiết lập một ngôn ngữ thơ riêng biệt cho thế kỷ này đang đòi hỏi cuộc đối thoại thênh thang tứ hải?

Người Pháp sẽ hỏi ông Crayssac vì lẽ gì nguyên tác chỉ có tám câu, mà ông lại dịch ra đến hai mươi bốn câu. Ông Crayssac sẽ trả lời như thế nào? Ắt là ông sẽ viết một cuốn Văn phạm Việt Nam cho người Pháp đọc?

Ông sẽ giảng giải rằng người Pháp nếu muốn thể hội tinh hoa Việt ngữ, thoạt tiên ắt phải trừ khử trong ngôn ngữ mình những articles, prépositions, conjonctions, pronoms personnels, pronoms relatifs, những sujets, những compléments...?...?

Sau cuộc cặm cụi trừ khử đó, người Tây Phương sẽ bất chợt bỗng nhiên nhận thấy ra một sự gì khác nữa

Ắt họ sẽ thấy rằng giữa ngôn ngữ thi ca Việt và ngôn ngữ Tây Phương, có một cái hang thăm thẳm. Và cái hang đó cũng là cái hang chia biệt cõi tư tưởng Á Đông và cõi triết học Âu châu. Giữa phép lập ngôn của Khổng Tử và triết học ông Hegel cũng có một cái hang như thế.

Nhận ra cái hang đó rồi, thì sự tình gì xảy ra? Hệ sẽ xô nhau chạy qua Đông Phương Trong khi đó? Đông Phương lại xô ùa nhau chạy qua Tây Phương? Rốt cuộc, mọi sự có gì giống như một trò chơi hú tim của con trẻ? - "Tạo vật hà như đồng tử hý ?” - Tô Đông Pha.

Hoặc nói như những ông Heraklit Hiedegger:

"Seinsgeschick, ein Kind ist es, spielend, spielend das Brettspiel..."

(Té ra trong Truyện Kiều, nhân vật biết chơi đận đà nhất lại là Hoạn Thư chăng?)

Phụ Lục

(Vài nhân định về sách vũ hiệp)

Tại sao Tiêu Phong chết

Hiểu theo lối lai rai ta có thể căn cứ theo lời thốt cuối cùng của Tiêu Phong và tưởng đó là nguyên do thật sự của cái chết kia:

- Tâu Bệ Hạ, Tiêu Phong này là con dân nước Liêu, mà ngày nay phải ra mặt đương đầu bức bách vua nước Liêu, thì Tiêu Phong này còn mặt mũi nào sống ở giữa trời đất!

Chàng nói dứt câu, thì rút gươm tự đâm vào thân thể, và từ từ ngã xuống.

Tới lúc bấy giờ, ta mới hay rằng chàng chết. Nhưng thật ra chàng đã chết từ trước kia. Chàng đã chết từ cái lúc lỡ lầm giết mất A Chu.

Cùng với cái chết của A Chu, mọi nỗi hư huyễn tồn sinh trong tấn tuồng vô thường vũ trụ nhân gian bỗng mở rộng huếch hoác ra những hang hố đen ngòm. Cái chết của A Chu là chỗ quy tụ hết mọi cắc cớ tồn sinh.

Chỗ tập trung tinh thể của mọi thứ thảm họa hỗn độn về tấp lên đầu lên cổ con người ta. Mọi niềm tin tưởng chật hẹp thi đua nhau rụng rơi lả tả. Một thứ ánh sáng âm u về chiếu khắp mặt cuộc sống từ bấy tới nay của người anh hùng kia.

Ban sơ chàng tưởng mình là người Hán, chàng coi người Liêu là thù địch dã man, chàng được non nước người Hán ưu đãi, chàng làm Bang Chúa Cái Bang, rồi bất thình lình chàng bị trục xuất, chàng khám phá ra mình thuộc nòi giống chủng tộc Liêu, mình mang mối thù không đội trời chung đối với người Hán, thù nhà, nợ nước. Chàng chạy khắp chốn tìm kiếm thủ phạm đã sát hại cha mẹ chàng, chàng bị đẩy ùa vào những trận chém giết thảm khốc, chàng giết lầm kẻ vô can vô tội, chàng bị kẻ vô can ráo riết vây đánh, bao trận lưu huyết vô nghĩa đã xảy ra...

Nếu chàng có một tâm hồn hiền triết chút ít, ắt những cuộc hội ngộ dây dưa oan uổng kia đã đủ khiến chàng dừng bước và tự nêu trở lại với mình cái vấn đề thị phi rối rắm giữa dâu biển đa đoan, cùng bao nhiêu thảm họa oan uổng mà mọi kiếp người phải nai lưng ra gánh vác.

Nhưng chàng vốn bản chất anh hùng sôi nổi hơi là hiền triết đăm chiêu. Chàng vẫn lao đầu tới.

Chàng vấp đầu vào bao nhiêu vách tường diêu mang phi lý căm căm. Chàng vẫn đeo đuổi tới cùng. Giết lầm kẻ này một phen, chàng vẫn tiếp tục giết lầm kẻ kia một phen. Mà không phải là hoàn toàn vô lý. Oan nghiệt gia đình chàng quá thê thảm. Bước đi trong cõi hỗn độn, chàng vẫn có cái lý của mình. Cho tới lúc cái lý do thống thiết của chàng vấp phải cái chết của A Chu, thì mọi bóng ma quái gỡ bắt đầu vây ám. Cõi hỗn độn thị hiện nguyên hình trong tấn tuồng huyễn hoặc. Linh hồn chàng âm thầm biến chuyển.

Nhưng chưa tới mức tuyệt đối buộc chàng dừng lại, chấm dứt mọi hành động.

Dường như trong cơn tuyệt vọng đoạn trường, chàng vẫn phải bám vào lý do phục thù để sống. Chàng không thể cạo đầu sạch sẽ để đi tu.

Cho tới lúc?

Cho tới lúc chàng khám phá ra rằng phụ thân chàng chưa chết. Tiêu Viễn Sơn còn sống. Và Tiêu Viễn Sơn lại chính là kẻ đã cố tình gieo rắc bao nhiêu ngộ hội hỗn mang trên con đường chàng đi.

Tiêu Viễn Sơn vẫn có cái lý chính đáng của Tiêu Viễn Sơn. Tiêu Phong cũng chẳng thể nào từ bỏ phụ thân. Nhưng bỗng nhiên Tiêu Phong biến thành vật hy sinh trong mê cung tồn hoạt. Từ đó hai cha con nắm tay nhau bước cái bước cay đắng dị thường trong giai đoạn cuối.

Tiêu Phong vẫn dường như còn giữ đủ phong độ kẻ anh hùng. Nhưng thật ra trong linh hồn chàng đã thấy mở ra bao nhiêu khoảng trống vắng hãi hùng.

Đoạn cuối Thiên Long Bát Bộ đã âm thầm cho thấy những cơn lặng lẽ hoang liêu của Tiêu Phong trong những cuộc cùng bạn hữu hội diện.

Chàng đã âm thầm thể hội tấn tuồng hư huyễn nhân gian. Nhưng người anh hùng vẫn không thể nào đi tu. Cũng chẳng thể nào biến thể hóa thân làm một thằng thi sỹ bồ bịch của mây bay gió cuốn phận mỏng cánh chuồn chuồn chịu chơi phiêu bồng với châu chấu.

Sống đã anh hùng thì chết cũng anh hùng. Cái chết cái sống của Tiêu Phong là cái chốn quy hợp dị thường của mọi lảo đảo thị phi. Cuộc đời Tiêu Phong là cuộc đời kẻ anh hùng - hiểu theo nghĩa: một tại thể bát ngát đứng ra làm trụ sở cho sa mạc về mở cuộc tranh chấp và hội đàm với tồn lưu.

Chàng sống và chàng chết để làm nảy ra những tia sáng âm u huyền bí thiết cốt nào đó, đủ sức biến cõi thế vô thường thành cõi bờ cho những trận ba la mật về sau.

Cũng chính vì vậy nên bên cạnh thảm kịch Tiêu Phong, còn một thảm dịch Du Thản Chi, A Tỷ... Một tiếng nói cốt yếu liên can tới Du Thản Chi, ông Kim Dung đã để cho Tiêu Phong thốt ra. Tiếng nói đó không cứu vãn được gì cho Du Thản Chi. Nhưng nó vãn hồi được rất nhiều cho những tình yêu ngang trái.

A Tỷ móc hai con mắt quăng trả lại cho Du Thản Chi, nàng ôm xác Tiêu Phong chạy lao mình xuống hố. Nghĩa là: triệt để mù lòa chạy vào sa mạc của tình yêu.

Hư Trúc cũng yêu đương vị công chúa trong hầm tối. Đoàn Dự cũng mù quáng chạy theo tà áo của Vương Ngọc Yến. Hai người bạn thiết này của Tiêu Phong sẽ thành tựu cái mộng yêu đương mà Tiêu Phong đã để cho sẩy mất. Cuốn truyện thảm khốc của Kim Dung giữ được một thế quân bình rộng rãi.

Có kẻ sống để thành tựu tình yêu. Có kẻ chết để thành tựu tình yêu. Cái thứ tình yêu kinh khủng của bọn kia, quả thật là một thứ gì hy hữu. Nó chạy tràn khắp chốn, từ nhân vật chính tới nhân vật phụ, nó băng qua những máu, những lửa, những chém giết hỗn độn, những ngộ hội khổng lồ, nó lao mình vào tận cõi chết, nó chịu chơi một cách gay cấn, nó đem sinh mệnh con người ra đánh trận một còn một mất.

Cho Tiêu Phong chết, là một cách giúp chàng chuộc lại tình yêu của A Chu, và đồng thời làm rạng rỡ ý nghĩa những cuộc tình yêu khác và những cuộc từ khước khác do tình yêu đòi hỏi. Sách Kim Dung, sách Ngọa Long Sinh, Shakespeare... là những cuốn truyện dị thường, chúng thiết lập một cái gì không tuổi không tên trên căn cơ sa mạc. Một cái gì không tuổi không tên? Ta gọi nó là tình yêu? Nhưng tình yêu là gì? Nó chạy tràn khắp bình diện, nó biến thể thiên hình vạn trạng trong những mệnh đề phụ không lời, trông nó nhiều phen mù quáng chọi lại lòng từ bi, mà thật ra lại đi sát cõi bờ bác ái? Mọi lời bàn giải của chúng ta từ đó cứ như đứng trước một tai hại nguy hiểm khôn hàn: Thốt bất cứ một lời nào đều như mặc nhiên gây ngộ hội trong âm thanh ù lỳ của một tiếng. Làm sao đem cái gáo cái cây sáo, mà đo cái tầm nước đầy vơi của sông biển? Làm sao đem cái ngôn ngữ luận lý mạch lạc thông thường mà độ cho được những lớp lớp mây bay trong không khí? Mà không khí là gì? Là cái vô dạng vô thể vô hình, nó không có mạch lạc ràng buộc, và vì thế nó chứa chan nguồn sống. Nó giúp chim cất cánh bay đã đành, mà cũng chính nó giúp cho con cá lội. Và đôi phen cũng ru cho con beo con gấu ngủ yên một giấc ở trong rừng.

Cõi vô ngôn trong những kiệt tác xưa nay vốn chứa chất nhiều bình diện phải được khai mở. Khai mở bằng cách nào? Bằng thể hội một cách tịch nhiên. Lưu ý tới những thứ tạm gọi là mệnh đề phụ: một nhà sư bí mật nào bỗng nhiên hiện ra nơi Tàng Kinh Các? Một cô gái Áo Vàng nào bỗng đâu hai lần đi về từ cõi "Chung Nam Sơn hậu” tham dự vào cuộc tranh chấp thị phi? Và ngâm câu:

"Chung Nam Sơn hậu? Hoạt tử nhân mộ. Thần điêu hiệp lữ. Tuyệt tích giang hồ..."

Từ cái cõi tuyệt tích giang hồ kia, cô gái áo vàng lại trở về. Và chỉ một mình cô giải quyết được một sự tình đang sắp đi vào chỗ bế tắc. Tại sao như thế? Cũng chỉ có một mình cô thốt nửa câu cốt yếu về Trương Vô Kỵ (mà ông Từ Khánh Phụng dịch lộn đi một chút)...

Nhà sư bí mật trong Thiên Long Bát Bộ cũng thế, xét trên quan điểm từ bi nhà Phật, thì bao nhiêu hành động của Tiêu Phong phải bị lên án. Nhưng nhà sư phi phàm kia đã đột ngột hiện ra trong một trường hợp nào đó, và không tiếc lời xưng tụng Tiêu Phong?

Thế là nghĩa lý gì?

Chỉ thử nêu câu hỏi ra và để yên nó mở ra như thế. Mảnh đất đai Luận Lý Học tùm lum gai góc ngày nay, không cho phép ta đáp bất cứ một lời gì.

Tại sao Đoàn Dự sống

Đoàn Dự sống vì chàng bản chất lai rai chịu chơi. Với chàng, chỉ có yêu đương là tất cả. Ngoài ra, chàng từ khước hết. Chàng từ khước võ công cái thế, chàng từ khước phú quý vinh quang. Con cái đế vương vua chúa, mà giũ áo ra đi lang thang góc biển, kết bồ bịch với hảo hán giang hồ. Nơi chàng, tuyệt nhiên không thấy dấu vết của con người ỷ vào giai cấp, kiêu hãnh vì tài hoa. Hồn nhiên sống theo sở thích, hồn nhiên xen vào những cuộc tranh chấp giang hồ, đem lời hơn lẽ thiệt ra khuyên giải mọi người, chả cần biết là họ có thèm nghe mình nói hay không. Chàng hồn nhiên tin rằng ai ai cũng tốt cả. Ai ai cũng sẵn sàng nghe chuyện đạo nghĩa. Nhiều phen chàng lâm vào tình cảnh lố bịch mà vẫn chịu chơi. Chàng lố bịch một cách thơ mộng. Bị người ta sỉ vả, đày đọa khốn đốn, cũng chẳng bao giờ thấy chàng oán hận. Chính vì cốt cách của chàng như thế, nên sự hiện diện của chàng nhiều phen đã đem lại bình ổn cho những cuộc xung đột sắp đi tới chỗ điêu đứng bất khả vãn hồi.

Võ công của chàng cũng thơ mộng chịu chơi. Siêu tuyệt mà vẫn có chỗ lai rai. Lúc thi thố thần diệu tuyệt luân. Lúc đánh ra không ăn nhằm đâu vào đâu cả. Lúc xuất quỷ nhập thần. Lúc ù ù cạc cạc đờ đờ đẫn đẫn như linh hồn thằng bé ngơ ngác ngây ngô.

Chỉ có bước Lăng Ba Vi Bộ dùng để tránh đòn là luôn luôn thi thố được.. ấy có nghĩa rằng môn võ công ấy không dùng để tấn công sát hại ai, vì thế nó luôn luôn hợp với bản chất Đoàn Dự. Đoàn Dự lúc nào cũng vận dụng nó được. Môn Lăng Ba Vi Bộ từ đó cũng là một thứ gì huyền diệu bí nhiệm như ngôn ngữ Dịch Kinh. Một thứ gì thuộc cái thời uyên nguyên thượng cổ.

Một thứ gì không còn ngấn tích lưu tồn trong xã hội ngày nay. Vì thế nên bà chúa cung Linh Thứu, một lần nhìn thấy chàng thi triển môn võ công ấy, bà đã mơ màng đăm chiêu tự hỏi: - kẻ ấy là ai? Kẻ ấy là ai? Mà học được môn Lăng Ba Vi Bộ? Một môn võ công từ lâu đã thất truyền? Kẻ ấy là ai?

Kim Dung đã để cho Bà Chúa kia nêu đi nêu lại một dấu hỏi ngậm ngùi. Kim Dung đã để cho Tiêu Phong kết nghĩa anh em với Đoàn Dự ngay từ lúc sơ ngộ, ấy cũng là thuận theo lẽ đồng thanh đồng khí.

Hai con người trông khác nhau một trời một vực kia lại giống nhau vô ngần trong tinh thể hào hoa quảng đại. Chỉ có khác một điều: hoàn cảnh Tiêu Phong bi đát đã xô chàng đi vào những lối đi thê thảm, không cho phép chàng được thong dong thành tựu tinh thể bao dong quảng đại của mình. Tinh thể xin phó thác cho hai người bạn thiết: Đoàn Dự và Hư Trúc.

Để cho ba kẻ, kết nghĩa anh em, Kim Dung đã xây dựng tác phẩm trong một mối tư lường sâu xa về tồn thể uyên nguyên. Và cũng vì duyên do đó, nên cuối cùng Vương Ngọc Yến đã đáp lại tình yêu của Đoàn Dự, Vương Ngọc Yến lấy Đoàn Dự, có nghĩa là: Vương Ngọc Yến đã lên đường tìm về miền cõi chân chính của tinh thể mình vậy.

(Sách Ngọa Long Sinh cũng mở ra cái vùng thăm thẳm của suy tư về tồn thể uyên nguyên. Duy có điều: ông thử thách lòng kiên nhẫn của độc giả một cách trầm trọng quá. Ông để nhiều khoảng vắng lặng quá u uất, sau những cuộc dây dưa, kéo quá dài trong những động tác chẳng có chi hấp dẫn. Người đọc chịu khó theo dõi ông trong mấy chục bộ vũ hiệp tràng giang đại hải, ắt sẽ còn tìm thấy những gì não nùng huyền bí mà trong sách Kim Dung không có . Tạm có thể nói rằng: sách của ông kém sách Kim Dung ở phương diện nào đó, thì ấy là điều kiện cốt yếu để thể hiện những gì ẩn mật vượt quá sách Kim Dung. Và sách Kim Dung nếu có thua sách Ngọa Long Sinh ở phương diện nào đó, thì ấy cũng là điều kiện cốt yếu để có thể đi rộng vào đại đa số độc giả. (Nhưng nên nhớ rằng những kiệt tác thật sự của Ngọa Long Sinh chẳng bao giờ nên dịch ra Việt Ngữ. Kẻ nào muốn tìm hiểu Ngọa Long Sinh, hãy nên chịu khó bỏ ra một thời gian phiêu bồng học chữ Hán).