Đồng Đức Bốn

Người làm thơ lục bát hiện đại

Theo nhà văn Nguyễn Huy Thiệp , thơ Đồng Đức Bốn chính là hơi thở, là hồn vía của cuộc sống hôm nay được ‘quản thúc” trong niêm luật cổ truyền lục bát. Khoảng mười năm trở lại đây, xuất hiện khá đông nhà thơ. Công cuộc đổi mới đã mang một diện mạo mới cho nền văn học nghệ thuật nước nhà. Thơ cũng nhiều lên, cũng sôi động. Trung bình mỗi ngày có 2 tập thơ được in ra. Cuộc sống lẫn lộn vàng thau, lẫn lộn vui buồn. Thơ cũng thế! Trong bối cảnh ấy, Đồng Đức Bốn nổi lên như một hiện tượng thơ đặc biệt.

Đồng Đức Bốn sinh năm 1948, quê Hải Phòng. Anh đã từng làm nhiều nghề kiếm sống, cuộc đời sóng gió phiêu bạt nhiều nơi. Những dấu vết ấy hằn sâu trong nhiều bài thơ của anh. Cho đến nay anh đã xuất bản 5 tập thơ.

Đồng Đức Bốn đã từng nhận nhiều giải thưởng, trong các cuộc thi thơ của báo Văn Nghệ, Tạp chí Văn Nghệ Quân Đội và báo Tiền Phong. Anh là người sở trường làm thơ lục bát. Có lẽ anh là người làm thơ lục bát hay nhất trong khoảng 50 năm trở lại đây ở Việt Nam. kể từ khi Nguyễn Bính - một người chân quê, đồng thời cũng là một thi sĩ đệ nhất lãng tử giang hồ qua đời.

Thơ lục bát có cái khó là niêm  luật cực kỳ chặt chẽ, và là một thể thơ nôm na cổ truyền đặc trưng Việt Nam. Người Việt Nam vị tình. Thơ lục bát cũng là một thể thơ vị tình. Nó gần gũi với lối sống, nếp nghĩ của người nông dân Việt Nam thật thà chất phác, thơ lục bát rất dễ làm nhưng chính vì thế mà cũng khó hay. Nhiều chữ quá, khôn chữ quá chính là căn bệnh mà nhiều người làm thơ lục bát dễ mắc phải. trong hang vạn, hang triệu người làm thơ lục bát thì đa phần đèu ở diện “trí năng”, tức là làm thơ theo trí. Tác giả giống như một người đang chơi trò trí uẩn, sắp xếp các con chữ, các âm vận âm điệu, cố khuôn nó vào trong âm luật. Có thể thấy rõ sự dụng công của người làm thơ, càng dụng công bao nhiêu thơ càng thiếu tự nhiên, càng dở bấy nhiêu. Ở đây, diện tướng của người làm thơ hiện ra rất rõ, không sao trốn đi đâu được. Chính vì thế làm thơ lục bát mà không dụng công, dễ dàng như lời người nói quả là rất khó, rất hiếm. Có thể nói rằng trong hang triệu người mới có một người, nó tựa như trò chơi xổ số trong văn chương và định mệnh. Đồng Đức Bốn là người tự dưng có duyên với riêng thể thơ lục bát. Đó là ân huệ trời đất dành riêng cho anh.

Chăn trâu đốt cỏ trên đồng
Rạ rơm thì ít gió đông thì nhiều.
Mải mê đuổi một con diều
Củ khoai nướng để cả chiều thành tro.

Đang trưa ăn mày vào chùa
Sư ra cho một lá bùa rồi đi.
Lá bùa chẳng biết làm gì
Ăn mày nhét túi lại đi ăn mày.

Thơ lục bát của ĐĐB thường ngắn, có hai, bốn, hoặc sáu, hoặc tám đến mười hai câu giống như ca dao. Đôi khi, nó có vẻ như một lời nói bâng quơ bình thường:

Xong rồi chả biết đi đâu
Xích lô Bà Triệu ra cầu Chương Dương.

Chiều mưa phố Huế một mình
Biết đâu là chỗ ân tình đến chơi.

Gọi em một tiếng tưởng xong,
Không ngờ ai nấp trong lòng trộm nghe.

Cầm lòng bán cái vàng đi
Để mua những cái nhiều khi không vàng.

Chuồn chuồn cắn rốn biết bơi
Con tôi chết bởi lời người hát ru.

Con tôi chết ở ao tù
Mà lời người vẫn hát ru ngọt ngào.

Hình ảnh nông thôn hôm nay được ĐĐB vẽ lại trong nhiều bài thơ vừa giống vừa khác với những thôn Đoài, thôn Đông trong thơ Nguyễn Bính trước đây. Vẫn là cái ngậm ngùi của sự nghèo nàn và mất mát khiến long ta nhói đau, khiến long ta nhớ khôn nguôi “thương nhớ đồng quê”

Nhà quê có cái giếng đình
Trúc xinh cứ đứng một mình lẳng lơ.

Nhà quê có mấy trai tơ
Quần bò, mũ cối giả vờ sang chơi.

Nhà quê chân lấm tay bùn
Mẹ đi cấy lúa rét run thân già.

Chợ làng mở dưới gốc đa
Nhà quê đem mấy con gà bán chơi.

Ối mẹ ơi đê đã vỡ rồi
Đồng ta trắng xoá cả trời nước trong.

Trâu bò thất thểu long đong
Trên bè tre rối bòng bong xoong nồi.

Ối mẹ ơi đê đã vỡ rồi
Mộ cha liệu có lên trời được không.

Sao chưa thấy chiếc thuyền rồng
Chở con với mẹ qua giông bão này.

Thơ ĐĐB khá giầu hình ảnh, và nói như nhà nghiên cứu phê bình văn học Vương Trí Nhàn: “Lục bát của Đồng Đức Bốn từ tốn, chậm rãi như lời nói vẩn vơ của một người vừa ngán sự đời, vừa không thôi chime nghiệm sự đời.” Thơ ĐĐB giầu nhịp điệu, cí thể thấy rằng không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhạc sĩ đã nhận ra sự tài tình và đã có một tình cảm liên tài khi phổ nhạc cho thơ anh. Đấy là các nhạc sĩ Thuận Yến, Doãn Nho, Huy Thục, Đặng Hữu Phúc, Ấn Thuyên, Nguyễn Tiến, Nguyễn Cường, Tuấn Phương, Đoàn Bông, Minh Quang,,, Đến nay, ĐD(B đã có chừng hơn 50 bài thơ được các nhạc sĩ phổn nhạc, Rất có thểm đây là những bài hát phổ thơ hay nhất trong vòng hai mươi năm qua.

Cũng với tình cảm liên tài, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã viết bài “Bạn thơ” tặng riêng cho ĐĐB:

Bạn chừ đóng gạch nơi nao
Văn chương lấm láp vêu vao mặt người.

Bất ngờ bạn đến thăm tôi
Gửi cho mấy tập ôi trời là thơ.

Câu dài câu ngắn ngẩn ngơ
Những rơm với lửa, những tơ với tình.

Một người hoang dại một mình
Bơ vơ giữa phố mong thành thi nhân.

Lòng yêu yêu đến trong ngần
Đường xa thương vết chân trần bạn tôi.

Mong sao bạn bớt bùi ngùi
Cố làm thơ nữa để rồi gặp nhau…

Đồng Đức Bốn là một nhà thơ sáng tạo ra những cái mới trong thơ lục bát. Anh thuộc diện nhà thơ bảo tồn, bảo lưu các giá trị thơ ca truyền thống. Đấy là một điểm khá đặc biệt trong thời buổi thơ lẫn lộn trắng, đen, thật, giả, lẫn lộn chuyên nghiệp và nghiệp dư hôm nay. Thơ anh dị ứng với những cách tân bí hiểm trừu tượng. Sự hiện đại trong thơ Đồng Đức Bốn là ở nội lực bên trong của từng câu thơ. Thơ hiện đại của ĐĐB chính là hơi thở, là hồn vía của cuộc sống hôm nay được “quản thúc” trong niêm luật cổ truyền lục bát. Anh thật xứng đáng với danh hiệu thi nhân, một danh hiệu vẻ vang không dễ dàng gì. Đấy chính là giá trị quí báu mà ĐĐB cống hiến cho đời, cho cuộc sống.

Chùm thơ Đồng Đức Bốn

Những bài thơ sau đây rút trong tập Chăn trâu đốt lửa

Chợ buồn

Chợ buồn đem bán những vui
Đã mua được cái ngậm ngùi chưa em.

Chợ buồn bán nhớ cho quên
Bán mưa cho nắng, bán đêm cho ngày.

Chợ buồn bán tỉnh cho say
Bán thương suốt một đời này cho yêu.

Tôi giờ xa cách bao nhiêu
Đem thơ đổi lấy những chiều tương tư.

Sông Thương ngày không em

Không em ra ngõ kéo diều
Nào ngờ đuợc mảnh trăng chiều trên tay,

Luồn kim vào nhớ để may
Chỉ yêu cứ đứt trên tay mình cầm.

Sông Thương như gỗ hóa trầm
Mùi hương để vết tím bầm trên da.

Sông thương từ buổi em xa
Tay anh quờ xuống hóa ra bị chàm.

Em đi njư chim về ngàn
Để rơi một cánh hoa tan nát chiều.

Tôi đi tìm một tình yêu

Trên dòng sống chứa rất nhiều ban mai.
Tôi đi trên dòng song gai

Lốt chân chim đậu trên vai thành hồ.

Không em từ bấy đến giờ

Bàn tay vẫn héo như cờ chịu tang.

Cầu gẫy mới phải đi đò

Cầu gẫy mới phải đi đò

Thế nên gặp gió thổi cho rét lòng.

Con đò nửa mặt trăng cong

Chênh vênh trên một dòng sông lở bồi.

Mái chèo cứ nhẹ thế thôi

Không là đứt ruột gan tôi bây giờ.

Mái chèo trên song làm thơ

Đỡ cho cánh vạc bơ vơ xuống dòng.

Chốc nữa thế nào cũng going

Sang đò tôi đén giữa đồng là mưa.

Đời tôi

I

Tôi vừa lo được miếng cơm
Thì mất tí lửa tí rơm gầy lò.
Tôi vừa vượt bão mưa to
Chân đã phải lội đi mò sông sâu.

II

Mải mê tính chuyện không đâu
Qua song đã gẫy nhịp cầu chẳng lo.
Bòn mãi được mấy sợi tơ
Giăng ra bao kẻ đã vơ vào lòng.

Bây giờ còn có ai mong
Mà người mượn gió bẻ con trăng ngà.

III

Đời tôi tan nát bơ vơ
Nhớ thương là đợi còn chờ là yêu.
Đời tôi như một con diều
Đứt dây để trống cả chiều ngẩn ngơ.

VI

Đời tôi mưa nắng ở đâu
Bây giờ vuốt gió trên đầu tóc rơi.
Đời tôi tình rách tả tơi
Bây giờ nhặt mảnh sao rơi vá vào.
Đời tôi giầu ở chime bao
Bây giờ ngồi hút thuốc lào với trăng.

Đường đi

I

Đường đi to nhỏ đường dài
Thẳm sâu xuống biển lai rai lên đèo.
Có gì không để tôi theo
Cả đời bạc tóc vẫn nghèo xác xơ.
Có gì không để tôi chờ
Đời người được mấy giấc mơ đã tàn.

Bao nhiêu hy vọng cũng tan
Mà sao vàng ở trong than vẫn ngời.
Bao nhiêu cái mặt con người
Đánh nhau mũ áo tả tơi vẫn còn.
Bảo rằng phía trước là son
Tôi đi đến hết đường mòn lại không

II

Cứ đi theo vết bùn nhơ
Bao giờ qua những bến bờ thương đau.
Bảo rằng khổ trước sướng sau
Mà trăm năm vẫn thấy nhau bọt bèo.

III

Bao nhiêu là nỗi đau qua
Gom vào thành những phù sa cho người.
Bao nhiêu là giọt mắt rơi
Làm mưa chứ chẳng làm trời nổi giông
Bàn chân đã xéo lên chông
Máu chảy không sợ thì không sợ gì.

Đàn tì bà bỏ quên

[Kiến Thức Ngày Nay số 133 ngày 1.3.1994, trang 80.]

Bỏ quên thì cứ bỏ quên
Đàn tì bà đó cái tên vẫn còn.
Dây một gảy khúc chon von
Dây hai gảy khúc trăng tròn ngắm hoa.
Dây ba gảy lúc người ta
Đói cơm rách áo vẫn là của nhau
Dây tư gảy khúc buồn đau
Nhắc ai còn nhớ tới câu hẹn hò
Bốn dây thành một con đò
Chở tôi tới giữa đôi bờ Trương Chi.

Bây giờ

[Tuổi Trẻ Xuân Quí Mùi]

I

Bây giờ không thấy Thị Mầu
Nhưng con mắt ấy còn lâu mới già.
Mỗi lần cây cải nở hoa
Thì tôi lại nhớ người ta chưa về.
Mỗi lần cỏ dại trên đê
Chim ngói đi thả bùa mê khắp đồng.
Bây giờ em đi lấy chồng
Tôi giờ về lại bên sông tìm mình.

II

Bao nhiêu là thứ bùa mê
Cũng không bằng được nhà quê của mình.
Câu thơ nấp ở sân đình
Nhuộm trăng trăng sang, nhuộm tình tình đau.
Nhuộm buồn những hạt mưa mau
Thành sao nở trắng vuờn cau trước nhà.
Nhuộm hương của các loài hoa
Thành mơn mởn tóc đuôi gà cho em.
Câu ca mẹ hát như đùa
Chẳng mong thì bão cũng đi
Chẳng chờ thì nắng đương thì vẫn sang.
Đất nâu tưởng đã cũ càng
Tiếng chim trong bụi tre làng cứ non.
Có đi trên quãng đường mòn
Mới tin rùa tháp vẫn còn linh thiêng.
Mỗi người có một cõi riêng
Cũng như tiếng trống tiếng chiêng hội mùa.
Câu ca mẹ hát như đùa
Mà làn nước mặn đồng chua đổi đời.

Đồng Đức Bốn

[Nhân Dân điện tử 15 tháng Ba 2003]

Đồng Đức Bốn sinh năm 1948 – quê ở An Hải, Hải Phòng.

Tác phẩm thơ Con ngựa trắng và rừng quả đắng (NXB Văn Học); Chăn trâu đốt lửa (NXB Lao Động) Đàn buồn lại mắc dây oan (NXB Hội Nhà Văn); Ngắm quả gai rừng (NXB Lao Động).

Thơ lục bát của Đồng Đức Bốn

Theo nhà văn Nguyễn Huy Thiệp , thơ Đồng Đức Bốn chính là hơi thở, là hồn vía của cuộc sống hôm nay được "quản thúc" trong niêm luật cổ truyền lục bát.

Đúng như mọi người đã nhận xét về ông, một hồn thơ lục bát hiếm gặp. Câu từ mang âm hưởng dân dã còn nhiều (cũng là thơ lục bát, cũng âm hưởng đồng quê nhưng Nguyễn Bính và Đồng Đức Bốn khác nhau nhiều lắm). Đọc thơ Nguyễn Bính người ta thấy xót xa, thấy ca từ, thấy chất nhạc, nhưng đọc thơ Đồng Đức Bốn thì nhiều khi giống như những lời nói bâng quơ,

Xong rồi chả biết đi đâu
Xích lô Bà Triệu ra cầu Chương Dương

Người ta gọi Đoàn Văn Cừ là nhà thơ của đồng quê với bài thơ "Chợ tết" (một bài thơ mang lại cho người đọc những âm thanh, những màu sắc vui nhộn của một phiên chợ quê) thì Đồng Đức Bốn cũng vậy, chỉ dăm ba câu thôi đã làm cho người đọc thấy ngậm ngùi

Chăn trâu đốt cỏ trên đồng
Rạ rơm thì ít gió đông thì nhiều.

Mải mê đuổi một con diều
Củ khoai nướng để cả chiều thành tro.

Đang trưa ăn mày vào chùa
Sư ra cho một lá bùa rồi đi.
Lá bùa chẳng biết làm gì
Ăn mày nhét túi lại đi ăn mày.

Rồi, còn nữa:

...Bao nhiêu là thứ bùa mê
Cũng không bằng được nhà quê của mình

Câu thơ nấp ở sân đình
Nhuộm trăng trăng sáng , nhuộm tình tình đau
Nhuộm buồn những hạt mưa mau
Thành sao nở trắng vườn cau trước nhà
Nhuộm hương của các loài hoa
Thành mơn mởn tóc đuôi gà cho em
(trích) Nhà Quê

Nhưng nói thơ Đồng Đức Bốn không giàu ca từ cũng không đúng lắm, đã có nhiều nhạc sỹ nổi tiếng tìm được tiếng nói đồng cảm trong thơ ông, để cho ra đời những ca khúc đi sâu vào lòng thính giả. Có thể kể đến trong số đó là các nhạc sỹ: Thuận Yến, Doãn Nho, Huy Thục, Đặng Hữu Phúc, An Thuyên, Nguyễn Tiến, Nguyễn Cường...

Có một bài thơ mà Ng đã đọc qua, tuy lần này là lần đầu nhưng đã cảm thấy thực sự ấn tượng với nó. Ng thích bài thơ này, Ch ạh

Chợ Buồn đem bán những vui
Đã mua được cái ngầm ngùi chưa em

Chợ Buồn bán nhớ cho quên
Bán mưa cho nắng bán đêm cho ngày

Chợ Buồn bán tỉnh cho say
Bán thương suốt một đời này cho yêu

Bây giờ xa cách bao nhiêu
Đem thơ đổi lấy những chiều tương tư.
Chợ Buồn

Viết về thơ lục bát của Đồng Đức Bốn thì không thể có ngôn từ nào để diễn đạt cho hết được. Kể ra, với cái vốn liếng tiếng Việt ít ỏi của Ng cũng chỉ có thể đua đòi được đến thế này cũng đã là quá sức lắm rồi. Để xem sau này có hôm nào "lên cơn" mà ngồi viết tiếp không chứ giờ thì vốn từ cũng đã cạn.

Đời tôi

I
Tôi vừa lo được miếng cơm
Thì mất tí lửa tí rơm gầy lò.
Tôi vừa vượt bão mưa to
Chân đã phải lội đi mò sông sâu.

II
Mải mê tính chuyện không đâu
Qua song đã gẫy nhịp cầu chẳng lo.
Bòn mãi được mấy sợi tơ
Giăng ra bao kẻ đã vơ vào lòng.
Bây giờ còn có ai mong
Mà người mượn gió bẻ con trăng ngà.

III

Đời tôi tan nát bơ vơ
Nhớ thương là đợi còn chờ là yêu.
Đời tôi như một con diều
Đứt dây để trống cả chiều ngẩn ngơ.

VI
Đời tôi mưa nắng ở đâu
Bây giờ vuốt gió trên đầu tóc rơi.
Đời tôi tình rách tả tơi
Bây giờ nhặt mảnh sao rơi vá vào.
Đời tôi giầu ở chiêm bao
Bây giờ ngồi hút thuốc lào với trăng.

Đàn tì bà bỏ quên

Bỏ quên thì cứ bỏ quên
Đàn tì bà đó cái tên vẫn còn.
Dây một gảy khúc chon von
Dây hai gảy khúc trăng tròn ngắm hoa.
Dây ba gảy lúc người ta
Đói cơm rách áo vẫn là của nhau
Dây tư gảy khúc buồn đau
Nhắc ai còn nhớ tới câu hẹn hò
Bốn dây thành một con đò
Chở tôi tới giữa đôi bờ Trương Chi.

Đêm sông Cầu

I
Sao rơi cháy cả đôi bờ
Mà anh thì cứ bơ vơ giữa trời
Sông sâu nước cả em ơi
Từ trong câu hát ai người biết cho

Rút trăng buộc lại con đò
Thu lời em hát chỉ cho riêng mình

II
Chưa về đò đã nhẹ sang
Anh nghe tiếng sóng biết bàn tay em
Bồi hồi những giọt mưa đêm
Sáng như nến thắp ở bên mái chèo

Một hôm bến bỗng vắng teo
Anh xa đò cũng xa theo mất rồi

III
Anh xa để lạnh đôi bờ
Đò em cứ chảy lơ thơ giữa dòng
Đừng buông giọt mắt xuống sông
Anh về dẫu chỉ đò không cũng chìm.

Anh như thằng Bờm,
Chẳng thiết trâu bò, chẳng thiết lim,
Chỉ nhận nắm xôi cười ngặt nghẽo...

Đường đi

I
Đường đi to nhỏ đường dài
Thẳm sâu xuống biển lai rai lên đèo.
Có gì không để tôi theo
Cả đời bạc tóc vẫn nghèo xác xơ.
Có gì không để tôi chờ
Đời người được mấy giấc mơ đã tàn.
Bao nhiêu hy vọng cũng tan
Mà sao vàng ở trong than vẫn ngời.
Bao nhiêu cái mặt con người
Đánh nhau mũ áo tả tơi vẫn còn.
Bảo rằng phía trước là son
Tôi đi đến hết đường mòn lại không

II
Cứ đi theo vết bùn nhơ
Bao giờ qua những bến bờ thương đau.
Bảo rằng khổ trước sướng sau
Mà trăm năm vẫn thấy nhau bọt bèo.

III
Bao nhiêu là nỗi đau qua
Gom vào thành những phù sa cho người.
Bao nhiêu là giọt mắt rơi
Làm mưa chứ chẳng làm trời nổi giông
Bàn chân đã xéo lên chông
Máu chảy không sợ thì không sợ gì.

Bây giờ

I
Bây giờ không thấy Thị Mầu
Nhưng con mắt ấy còn lâu mới già.
Mỗi lần cây cải nở hoa
Thì tôi lại nhớ người ta chưa về.
Mỗi lần cỏ dại trên đê
Chim ngói đi thả bùa mê khắp đồng.
Bây giờ em đi lấy chồng
Tôi giờ về lại bên sông tìm mình.

II
Bao nhiêu là thứ bùa mê
Cũng không bằng được nhà quê của mình.
Câu thơ nấp ở sân đình
Nhuộm trăng trăng sang, nhuộm tình tình đau.
Nhuộm buồn những hạt mưa mau
Thành sao nở trắng vuờn cau trước nhà.
Nhuộm hương của các loài hoa
Thành mơn mởn tóc đuôi gà cho em.
Câu ca mẹ hát như đùa
Chẳng mong thì bão cũng đi
Chẳng chờ thì nắng đương thì vẫn sang.
Đất nâu tưởng đã cũ càng
Tiếng chim trong bụi tre làng cứ non.
Có đi trên quãng đường mòn
Mới tin rùa tháp vẫn còn linh thiêng.
Mỗi người có một cõi riêng
Cũng như tiếng trống tiếng chiêng hội mùa.
Câu ca mẹ hát như đùa
Mà làn nước mặn đồng chua đổi đời.

Cầu gẫy mới phải đi đò

Cầu gẫy mới phải đi đò
Thế nên gặp gió thổi cho rét lòng.
Con đò nửa mặt trăng cong
Chênh vênh trên một dòng sông lở bồi.
Mái chèo cứ nhẹ thế thôi
Không là đứt ruột gan tôi bây giờ.
Mái chèo trên sóng làm thơ
Đỡ cho cánh vạc bơ vơ xuống dòng.
Chốc nữa thế nào cũng giông
Sang đò tôi đến giữa đồng là mưa.

Chợ buồn

Chợ buồn đem bán những vui
Đã mua được cái ngậm ngùi chưa em.
Chợ buồn bán nhớ cho quên
Bán mưa cho nắng, bán đêm cho ngày.
Chợ buồn bán tỉnh cho say
Bán thương suốt một đời này cho yêu.
Tôi giờ xa cách bao nhiêu
Đem thơ đổi lấy những chiều tương tư.

Sông Thương ngày không em

Không em ra ngõ kéo diều
Nào ngờ đuợc mảnh trăng chiều trên tay,
Luồn kim vào nhớ để may
Chỉ yêu cứ đứt trên tay mình cầm.
Sông Thương như gỗ hoá trầm
Mùi hương để vết tím bầm trên da.
Sông thương từ buổi em xa
Tay anh quờ xuống hoá ra bị chàm.
Em đi như chim về ngàn
Để rơi một cánh hoa tan nát chiều.

Tôi đi tìm một tình yêu

Tôi đi tìm một tình yêu
Trên dòng sống chứa rất nhiều ban mai.
Tôi đi trên dòng sông gai
Lốt chân chim đậu trên vai thành hồ.
Không em từ bấy đến giờ
Bàn tay vẫn héo như cờ chịu tang.

Trở về với mẹ ta thôi

1.
Cả đời ra bể vào ngòi
Mẹ như cây lá giữa trời gió rung
Cả đời buộc bụng thắt lưng
Mẹ như tằm nhả bỗng dưng tơ vàng
Đường đời còn rộng thênh thang
Mà tóc mẹ đã bạc sang trắng trời
Mẹ đau vẫn giữ tiếng cười
Mẹ vui vẫn để một đời nhớ thương
Bát cơm và nắng chan sương
Đói no con mẹ xẻ nhường cho nhau
Mẹ ra bới gió chân cầu
Tìm câu hát đã từ lâu dập vùi.

2.
Chẳng ai biết đến mẹ tôi
Bạc phơ mái tóc bên trời hoa mơ
Còng lưng gánh chịu gió mưa
Nát chân tìm cái chửa chưa có gì
Cần lòng bán cái vàng đi
Để mua những cái nhiều khi không vàng.

3.
Mẹ mua lông vịt chè chai
Trời trưa mưa nắng đôi vai lại gầy
Xóm quê còn lắm bùn lầy
Phố phường còn ít bóng cây che đường
Lời rào chim giữa gió sương
Con nghe cách mấy thôi đường còn đau.

4.
Giữa khi cát bụi đầy trời
Sao mẹ lại bỏ kiếp người lầm than
Con vừa vượt núi băng ngàn
Về nhà chỉ kịp đội tang ra đồng
Trời hôm ấy chửa hết giông
Đất hôm ấy chẳng còn bông lúa vàng
Đưa mẹ lần cuối qua làng
Ba hồn bảy vía con mang vào mồ
Mẹ nằm như lúc còn thơ
Mà con trước mẹ già nua thế này.

5.
Trở về với mẹ ta thôi
Giữa bao la một khoảng trời đắng cay
Mẹ không còn nưa để gầy
Gió không còn nữa để say tóc buồn
Người không còn dại để khôn
Nhớ thương rồi cũng vùi chôn đất mềm
Tôi còn nhớ hay đã quên
Áo nâu mẹ vẫn bạc bên nắng chờ
Nhuộm tôi hồng những câu thơ
Tháng năm tạc giữa vết nhơ của trời
Trở về với mẹ ta thôi
Lỡ mai chết lại mồ côi dưới mồ.

Anh như thằng Bờm,
Chẳng thiết trâu bò, chẳng thiết lim,
Chỉ nhận nắm xôi cười ngặt nghẽo...

Vào chùa

Đang trưa ăn mày vào chùa
Sư ra cho một lá bùa rồi đi
Lá bùa chẳng biết làm gì
Ăn mày nhét túi lại đi ăn mày.

Trở về với mẹ ta thôi, NXB Hội nhà văn, xuất bản tháng 11 năm 2000.

Anh như thằng Bờm,
Chẳng thiết trâu bò, chẳng thiết lim,
Chỉ nhận nắm xôi cười ngặt nghẽo...

Bạn Thơ

Bạn chừ đóng gạch nơi nao
Văn chương lấm láp vêu vao mặt người
Bất ngờ bạn đến thăm tôi
Gửi cho mấy tập ôi trời là thơ.

Câu dài câu ngắn ngẩn ngơ
Những rơm với lửa, những tơ với tình
Một người hoang dại một mình
Bơ vơ giữa phố mong thành thi nhân
Lòng yêu yêu đến trong ngần
Ðường xa thương vết chân trần bạn tôi
Mong sao bạn bớt bùi ngùi
Cố làm thơ nữa để rồi gặp nhau…

---------

Chăn trâu đốt lửa trên đồng
Rạ rơm thì ít, gió đông thì nhiều
Mải mê đuổi một con diều
Củ khoai nướng để cả chiều thành tro.

--------------

Hiểu tôi là ngọn núi cao
Thương tôi có một ngôi sao cuối trời

-----------------

Nhà quê có cái giếng đình
Trúc xinh cứ đứng một mình lẳng lơ
Nhà quê có mấy trai tơ
Quần bò mũ cối giả vờ sang chơi.

Nhà quê chân lấm tay bùn
Mẹ đi cấy lúa rét run thân già
Chợ làng mở dưới gốc đa
Nhà quê có mấy con gà bán chơi.

------------------

Ngày không em

I.

Không em ra ngõ kéo diều
Nào ngờ được mảnh trăng chiều trên tay
Luồn kim vào nhớ để may
Chỉ yêu cứ đứt trên tay mình cầm

II.

Em đi như chim về ngàn
Để rơi một cánh hoa tan nát chiều
Tôi đi tìm một tình yêu
Trên dòng sông chứa rất nhiều ban mai
Tôi đi trên dòng sông gai
Lốt chân chim đậu trên vai thành hồ
Không em từ bấy đến giờ
Bàn tay vẫn héo như cờ chịu tang.

Bây giờ

Đồng Đức Bốn

I
Bây giờ không thấy Thị Mầu
Nhưng con mắt ấy còn lâu mới già.
Mỗi lần cây cải nở hoa
Thì tôi lại nhớ người ta chưa về.
Mỗi lần cỏ dại trên đê
Chim ngói đi thả bùa mê khắp đồng.
Bây giờ em đi lấy chồng
Tôi giờ về lại bên sông tìm mình.

II

Bao nhiêu là thứ bùa mê
Cũng không bằng được nhà quê của mình.
Câu thơ nấp ở sân đình
Nhuộm trăng trăng sang, nhuộm tình tình đau.
Nhuộm buồn những hạt mưa mau
Thành sao nở trắng vuờn cau trước nhà.
Nhuộm hương của các loài hoa
Thành mơn mởn tóc đuôi gà cho em.
Câu ca mẹ hát như đùa
Chẳng mong thì bão cũng đi
Chẳng chờ thì nắng đương thì vẫn sang.
Đất nâu tưởng đã cũ càng
Tiếng chim trong bụi tre làng cứ non.
Có đi trên quãng đường mòn
Mới tin rùa tháp vẫn còn linh thiêng.
Mỗi người có một cõi riêng
Cũng như tiếng trống tiếng chiêng hội mùa.
Câu ca mẹ hát như đùa
Mà làn nước mặn đồng chua đổi đời.

Nhà quê

I-

Nhà quê có cái giếng đình
Trúc xinh cứ đứng một mình lẳng lơ
Nhà quê có mấy trai tơ
Quần bò mũ cối giả vờ sang chơi

II -

Nhà quê chân lấm tay bùn
Mẹ đi cấy lúa rét run thân già
Chợ làng mở dưới gốc đa
Nhà quê đem mấy con gà bán chơi

III -

Bây giờ không thấy Thị Mầu
Nhưng con mắt ấy còn lâu mới già
Mỗi lần cây cải nở hoa
Thì tôi lại nhớ người ta chưa về
Mỗi lần cỏ dại trên đê
Chim ngói đi thả bùa mê khắp đồng
Bây giờ em đi lấy chồng
Tôi giờ về lại bến không tìm mình

IV -

Bao nhiêu là thứ bùa mê
Cũng không bằng được nhà quê của mình
Câu thơ nấp ở sân đình
Nhuộm trăng trăng sáng , nhuộm tình tình đau
Nhuộm buồn những hạt mưa mau
Thành sao nở trắng vườn cau trước nhà
Nhuộm hương của các loài hoa
Thành mơn mởn tóc đuôi gà cho em

Đồng Đức Bốn - Trích từ báo Tiền Phong CN - 14.3.2004

Chờ đợi tháng Ba

Bây giờ chờ đợi tháng Ba
Tôi ra đứng ở cây đa đầu làng

Khói nhà ai cứ mọc ngang
Con nhà ai cứ lang thang chợ chiều

Lề đường trong những chiếc lều
Có cô hàng xén ngồi vêu cả ngày

Ngả nghiêng mấy bác thợ cày
Rượu say vác cả cối chày nện nhau

Miếu thờ phật tượng ngồi đau
Cửa thiền rêu đã lên màu cổ xưa

Tháng Ba vắng tiếng chuông chùa
Bây giờ tôi đợi bóng vua qua làng

Đồng Đức Bốn - Trích từ báo Tiền Phong CN - 14.3.2004

ĐỒNG ĐỨC BỐN - THƠ VÀ NHỮNG NẺO KIẾM TÌM

Thursday, 18. January 2007, 05:07:57

Van học Việt Nam hiện đại

1. 1.1. Nếu thơ là tiếng nói thân phận thì thơ Đồng Đức Bốn, trước tiên, là phát ngôn cho thân phận của một kẻ tự thấy mình:
Đời tôi chỉ những xót xa đi tìm
(Đời Tôi)
Câu thơ trên, cố nhiên ứng với chân dung thơ Đồng Đức Bốn. Nhưng chân dung ấy hoàn toàn không cá biệt. Cơ bản hơn, nó có ý nghĩa như một đại diện.
Thực vậy, thế hệ những nhà thơ trước Đồng Đức Bốn không bị vướng mắc vào sự tìm kiếm những giá trị và tín niệm. Tất cả đều đã hoàn tất . Nhà thơ nối mình với cộng đồng bằng những tín niệm thiêng liêng và phổ biến. Câu thơ của họ tự thân đã lấp lánh ánh sáng của mặt trời chân lý.
Thế hệ Đồng Đức Bốn không có được sự ân sủng ấy. Tất cả đều phải đi tìm, hơn thế xót xa đi tìm.

Không hiếm khi, kết quả cho những kiếm tìm ấy là sự tẽn tò :
Tẽn tò con sáo sang sông
Bờ bên này tưởng cũng không có gì
Tẽn tò con sáo bay đi
Lại bờ bên ấy có gì cũng không
(Con sáo sang sông)
Trong tiếng Việt, tẽn là cụt hứng, là ấm ức. Tẽn tò hơn thế còn là ngẩn ngơ (ngẩn tò te), đầy lầm lạc. Phải đối diện với trạng thái tẽn tò thật chẳng có gì thú vị. Vậy nên, để có được cái khoảng khắc một giây cầm được mặt trời, với Đồng Đức Bốn, phải đi qua bao nhiêu những tẽn tò, lặn lội:
Chín xu đổi lấy một hào
Đi mua cái nắng lại vào cái mưa
Đường bùn tôi lội giữa trưa
Đắng cay thì ngậm xót chua thì cầm
(Chín xu đổi lấy một hào)
1.2. Trong tất cả những cuộc đi tìm ấy, trước nhất và cũng hệ lụy nhất là tìm mình. Chùm thơ Đời Tôi của Đồng Đức Bốn theo thời gian cứ đầy thêm mãi. Cho đến tập thơ gần đây nhất của anh: Chuông chùa kêu trong mưa, cuộc tìm mình ấy dường như vẫn là một hành trình chưa có điểm dừng:
Thương mình lặn lội đường xa
Vào rừng tìm mãi một hoa cải ngồng
Thế rồi phải quay ra không
Tìm mình ở phía cánh đồng đang mưa
(Thương mình lặn lội đường xa)
Dẫu thế, theo tôi, trong tập thơ này, hành trình tìm mình của Đồng Đức Bốn đã có được một sự lắng kết đáng kể khi anh tự định vị mình:
Tôi là hạt bụi xa xôi của người
(Em là lục bát của tôi)
Cái chân lý giản dị này Bốn chỉ ngộ ra từ sau rất nhiều những giả tưởng, lầm lạc. Lầm lạc vốn là thuộc tính của nhân sinh. Con người là một sinh vật thường rất hay sa bẫy bởi những giả tưởng, ảo tưởng. Mà những giả tưởng thì đầy ắp trong cuộc đời này. Bằng những nếm trải của mình, Bốn nhận ra giả tưởng đến với con người ngay từ buổi lọt lòng trong lời hát ru ngọt ngào (Chuồn chuồn cắn rốn biết bơi). Phải sau rất nhiều những nghiệm sinh, con người mới ngộ ra được chân tướng của thân phận mình.
Bảo rằng phía trước là son
Tôi đi đến hết đường mòn lại không
.....Bảo rằng khổ trước sướng sau
Mà trăm năm vẫn thấy nhau bọt bèo
(Đường đi)
Thơ Đồng Đức Bốn muốn nói với ta một nghiệm sinh: cát bụi thì vẫn là cát bụi. Đồng Đức Bốn không muốn mạ vàng cát bụi. Không muốn to tát hoá cát bụi. Anh muốn cảm nhận cát bụi như là chính nó. Điều này giải thích vì sao thơ Bốn có rất nhiều nét tự thuật nhiều khi khá thật thà. Tôi muốn hiểu điểm này như một nguyên tắc thẩm mỹ: Bốn muốn nói mọi điều từ những xót chua của một thân phận cát bụi, từ chính mình. Đã là cát bụi thì phải long đong:
Chuông chùa tiếng đục tiếng trong
Thảo nào cát bụi long đong thân cò
(Bờ sông)
Là cát bụi thì suốt đời là vô định, mịt mờ:
Nghìn năm đi giữa mịt mờ
Cái gì cũng thấy ngờ ngờ lo lo
(Chín xu đổi lấy một hào)
Thân phận cát bụi ấy, Bốn nhìn thấy rõ nhất qua cuộc đời của mẹ - người đã sống trọn vẹn một đời cát bụi. Sống kiếp cát bụi nên phải chịu gió mưa:
Còng lưng gánh chịu gió mưa
Nát chân tìm cái chửa chưa có gì
(Trở về với mẹ ta thôi)
Sống kiếp cát bụi thì nói gì đến chuyện giữ ngọc gìn vàng:
Cầm lòng bán cái vàng đi
Để mua những cái nhiều khi không vàng
Cả trong cái chết cùng lấm đầy cát bụi:
Giữa khi cát bụi đầy trời
Sao mẹ lại bỏ kiếp người lầm than
(Trở về với mẹ ta thôi)
Thơ Bốn là thơ: Sự đời cát bụi soi gương. Đấy là sự cất tiếng của trầm luân, của chúng sinh. Là tiếng chuông tỉnh thức của thân phận cát bụi lận đận, nổi chìm.
1.3. Nhận chân được thân phận cát bụi của mình, Đồng Đức Bốn không cầu bình yên. Hạt cát ấy muốn sống thật đủ đầy, thật trọn vẹn những nổi chìm của thân phận mình. Đây là những câu thơ rất Đồng Đức Bốn:
Chốc nữa thế nào cũng giông
Sang đò tôi đến giữa đồng là mưa
(Đi đò)
Tựa bão để sống làm người
... Tôi tựa vào những nỗi buồn
(Tựa bão để sống làm người)
..... Đứng trong cơn bão mà trông
..... Duyên mình chả bén trầu cau
Thì làm hạt muối ướp đau lòng chờ
(Mùa xuân đi phủ Tây Hồ)
Ta hiểu vì sao trong những lặn lội đường đời, Đồng Đức Bốn muốn đi chân trần trên gai nhọn của cuộc đời:
Gót chân đỏ cả đường làng
Bởi quen ngang tàng dẫm đạp lên gai
(Tôi là vua không có ngai)
Lấy gai tôi bắc thành cầu
(Cây bồ kết lắm gai)
Tôi đi trên dòng sông gai
(Sông Thương ngày không em)
Và đây nữa:
Vua ngồi chễm chệ trong ngai
Còn ta ta đứng trên gai nguyện cầu
(Nguyện Cầu)
Vậy là. ngay cả trong tư thế nguyện cầu, kiếp cát bụi ấy cũng không quên thân phận: suốt đời sống trên ngọn gai của mình.
Không chối từ thân phận dù trong bất kỳ cảnh ngộ nào. Đấy là trầm luân, là niềm kiêu hãnh cát bụi ? Có phải vì thế mà Đồng Đức Bốn đã tự hỏi:
Có ai thương bụi như là tôi không
(Nhớ Thụy Khuê)
2. Đồng Đức Bốn tự nhận mình là kẻ mượn bút của trời, cũng là người được trời ân sủng: Trời cho được cái lộc thơ. Trong các thể loại thơ thì lục bát là thể loại Đồng Đức Bốn sẽ ghi dấu ấn của mình vào trong đời sống văn học. Xưa, Nguyễn Công Trứ tự đắc: Trời đất cho ta một cái tài/ Giắt lưng dành để tháng ngày chơi. Nay, Đồng Đức Bốn cũng nói một cách đầy tự tín: Mang câu lục bát ra tiêu (Xin người một khúc mộng mơ). Nói thế kể cũng không là ngoa. Trong bài viết của mình, tôi đã trích không ít thơ Bốn. Và đó, cố nhiên, mới chỉ là những chấm phá. Một dịp khác tôi sẽ viết về Đồng Đức Bốn - nhà thơ của đồng quê. Đấy lại là một khoảng trời khác mà nét tài hoa trời cho của Bốn dường như còn dư dả hơn cả.
Đâu là xung lực cho hành trình thơ của Đồng Đức Bốn. Câu trả lời, theo tôi, đó là: ca dao. Thơ Bốn từ trong lấm láp, gai góc cũng như trong những vẻ đẹp trữ tình đều đi ra từ nguồn mạch của ca dao, của văn học dân gian. Trong các cây bút đương đại ít người có được sự lăn lóc và nếm trải sâu sắc đến như thế với nguồn mạch của văn học dân gian. Đấy là dòng văn học trầm tích trong nó kinh nghiệm cộng đồng, kinh nghiệm của chúng sinh cát bụi. Tắm gội trên dòng sông ấy, thơ Đồng Đức Bốn có được sự vang hưởng sâu xa trong dòng mạch thời gian, có được những thức ngộ thâm trầm đằng sau lớp vỏ giản dị thuần phác của ngôn từ.
Nguồn mạch ca dao trong thơ Bốn rất thuần khiết. Chưa có những nhân tố lạ để tạo nên một hợp chất mới. Đằng sau lục bát của Nguyễn Du là Đường thi, là tiểu thuyết tài tử. Đằng sau lục bát của Nguyễn Bính là ý thức của cái tôi cá nhân đến từ phương Tây. Với Huy Cận, lục bát là sự gặp gỡ của Đường thi và thơ tượng trưng Pháp. Lục bát là một thể loại thuần dân tộc. Nhưng những đỉnh cao của nó bao giờ cũng là một hợp chất, một tích hợp.
Đồng Đức Bốn là truyền nhân của ca dao. Nhưng muốn đi xa hơn nữa, thơ anh cần có sự va xiết với những cái ngoài mình. Những va xiết như thế sẽ tạo nên một xung lực mới, mở ra một chân trời mới cho thơ Đồng Đức Bốn.
Tôi muốn nói: hành trình lục bát của Đồng Đức Bốn chưa dừng lại. Ở phía trước vẫn là những kiếm tìm và vì thế hứa hẹn một chiều sâu và tầm vóc mới.

Đồng Xa, ngày 09 tháng 08 năm 2003

Nguồn: Tạp chí Nhà vănsố 2/2004

Đầu xuân đọc thơ Đồng Đức Bốn

Trước đây đã từng có dịp giới thiệu với bạn đọc đôi nét về thơ của Nguyễn Bảo Sinh, bài viết này muốn có vài dòng về 1 nhà thơ khác - người được coi là “cứu tinh của thơ lục bát Việt Nam” (trích lời Nguyễn Huy Thiệp) - ông là Đồng Đức Bốn.

Nhà thơ Đồng Đức Bốn sinh tại Hải Phòng, tháng 3 năm 1948. Ông là ai và thơ ông ra sao thì chưa có cuốn sách giáo khoa nào đề cập đến cả, nhưng những sáng tác của ông người ta chỉ cần đọc 1 lần là nhớ mãi. Nguyễn Huy Thiệp vinh danh ông là nhà thơ lục bát kỳ tài của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, khoảng chục sáng tác của ông là tài tử vô địch, còn phần nhiều lại chẳng ra gì! Còn Nguyễn Khoa Điềm lại khái quát chân dung ông qua đôi câu thơ trong bài “Bạn thơ”:

Bạn chừ đóng gạch nơi nao
Văn chương lấm láp vêu vao mặt người

Đồng Đức Bốn có in vài tập thơ, nhưng có lẽ nổi tiếng nhất là tập “Chăn trâu đốt lửa” (1993):

Chăn trâu đốt lửa trên đồng
Rạ rơm thì ít, gió đông thì nhiều
Mải mê đuổi một con diều
Củ khoai nướng để cả chiều thành tro.

Chiều nay Hồ Tây có giông
Tôi ngồi trên sóng mà không thấy chìm.

Còn đây là lời tựa của Nguyễn Huy Thiệp cho tập thơ thuần lục bát này khi nó được in

Tôi đã có lúc cho thơ là mẹ của mọi thể loại văn học, thậm chí là mẹ của mọi hình thức sáng tạo (của chính trị, của toán, của kiến trúc, của nấu ăn, của hội họa, của mốt…). Người nào không thơ khác nào một kẻ mồ côi: Mồ côi mẹ liếm lá đầu đường.

Con người vô ơn (con người bao giờ cũng vô ơn) thường rất bạc với mẹ. Có ai ghi nhớ việc mẹ sinh hạ, mẹ bú mớm, mẹ giặt giũ, mẹ đính cho chiếc khuy trên áo… Thơ thường không bao giờ là một sự nghiệp. Mẹ không bao giờ là một sự nghiệp của con.
Thơ là một thể loại văn học cổ điển nhất, xưa nhất. Thơ hình như khó nhất trong các thể loại văn học. Về hình thức, có lẽ thơ là một thể loại loạn luân nhất.

Có mấy loại người làm thơ?

Loại một chắc chắn là các thiên thần. Họ vụt đến, vụt đi và để lại những bài thơ, những câu thơ thiên thần. Nhưng chưa chi chiều đã tắt. Trong đời mỗi người cũng có những giai đoạn, những khoảnh khắc thiên thần. Đấy là những người thơ trẻ trung, những trai tân. (Vậy sao không phải gái tân? Gái tân thì thơ làm gì? Đừng lầm với vật hiến tế!). Khi ấy những bài thơ, những câu thơ hiện lên như những bổng lộc của thần linh.

Loại hai là thơ của những người khởi nghĩa, của lửa, của những nhà cách mạng xã hội! Bay thẳng tới muôn trùng Tiêu Hán / Phá vòng vây bạn với Kim ô / Giang sơn khách diệc tri hồ (Nguyễn Hữu Cầu). Khởi nghĩa với cả tình yêu, với đàn bà, với cái ác, cái tẻ nhạt, cái tầm thường, cái dung tục… với khá nhiều thứ - để biểu dương cái chí: thi ngôn chí (Tú Xương là thi ngôn chí: chí thanh cao, Nguyễn Bính là thi ngôn chí: chí tình).

Ngoài loại một, loại hai là gì? Là loại ba: là phản thơ, là vi khuẩn, là mầm thơ, là những tìm tòi - đa phần viển vông, suy đồi, điếm đàng, đểu, say rượu, đa dâm, hạ lưu.
Vượt lên trên là triết học, vượt lên thơ là triết học. Tư tưởng là thơ bay lên.

Đồng Đức Bốn là ai? Đồng Đức Bốn là một nhà thơ loại hai theo cách phân loại như trên. Tiếc thay, anh không phải thiên thần, anh chỉ là một người khởi nghĩa. Anh là một tên nửa quê nửa tỉnh cao tuổi. Anh là một người có những tình cảm ngẩn ngơ, ngây ngất, dại khờ.
Đồng Đức Bốn là một kẻ chí tình.
Thơ Đồng Đức Bốn cũng hay.

Dưới đây xin trích đăng một vài bài thơ của ông sưu tầm từ nhiều nguồn khác nhau:

Vào chùa
Đang trưa ăn mày vào chùa
Sư ra cho một lá bùa rồi đi
Lá bùa chẳng biết làm gì
Ăn mày nhét túi lại đi ăn mày.

Quốc kêu
Tôi nghe nẫu cả những chiều
Câu thơ ngã xuống đổ xiêu mái chùa

Đời tôi
Vớt buồn trên mặt sông trôi
Bây giờ vẫn chỉ mình tôi giữa dòng

Chợ buồn
Chợ buồn đem bán những vui
Đã mua được cái ngậm ngùi chưa em.
Chợ buồn bán nhớ cho quên
Bán mưa cho nắng, bán đêm cho ngày.

Chợ buồn bán tỉnh cho say
Bán thương suốt một đời này cho yêu.
Tôi giờ xa cách bao nhiêu
Đem thơ đổi lấy những chiều tương tư.

Sông Thương ngày không em
Không em ra ngõ kéo diều
Nào ngờ đuợc mảnh trăng chiều trên tay,
Luồn kim vào nhớ để may
Chỉ yêu cứ đứt trên tay mình cầm.

Sông Thương như gỗ hóa trầm
Mùi hương để vết tím bầm trên da.
Sông thương từ buổi em xa
Tay anh quờ xuống hóa ra bị chàm.

Em đi như chim về ngàn
Để rơi một cánh hoa tan nát chiều.
Tôi đi tìm một tình yêu
Trên dòng sống chứa rất nhiều ban mai.

Tôi đi trên dòng song gai
Lốt chân chim đậu trên vai thành hồ.
Không em từ bấy đến giờ
Bàn tay vẫn héo như cờ chịu tang.

Cầu gẫy mới phải đi đò
Cầu gẫy mới phải đi đò
Thế nên gặp gió thổi cho rét lòng.
Con đò nửa mặt trăng cong
Chênh vênh trên một dòng sông lở bồi.

Mái chèo cứ nhẹ thế thôi
Không là đứt ruột gan tôi bây giờ.
Mái chèo trên song làm thơ
Đỡ cho cánh vạc bơ vơ xuống dòng.

Chốc nữa thế nào cũng giông
Sang đò tôi đén giữa đồng là mưa.

Còn đây là nông thôn trong mắt ông, vừa giống mà vừa khác nông thôn Việt Nam trong con mắt của Nguyễn Bính:

Nhà quê có cái giếng đình
Trúc xinh cứ đứng một mình lẳng lơ
Nhà quê có mấy trai tơ
Quần bò mũ cối giả vờ sang chơi.

Nhà quê chân lấm tay bùn
Mẹ đi cấy lúa rét run thân già
Chợ làng mở dưới gốc đa
Nhà quê có mấy con gà bán chơi.

Và đây là những suy ngẫm của ông về cuộc đời:

Cầm lòng bán cái vàng đi
Để mua những cái nhiều khi không vàng.

Sống gần tới phút chia tay
Tỉnh ra mới thấy đời này rỗng không.

Chín xu đổi lấy một hào
Chín xu đổi lấy một hào
Đi mua cái nắng lại vào cái mưa
Đường bùn tôi lội giữa trưa
Đắng cay thì ngậm xót chua thì cầm

Con sáo sang sông
Tẽn tò con sáo sang sông
Bờ bên này tưởng cũng không có gì.
Tẽn tò con sáo bay đi
Lại bờ bên ấy có gì cũng không…

Lại có đôi khi thơ ông là sự nhẩn nha bình thản lạ thường, đọc vào đơn giản mà thú vị

Chân đạp đất đầu đội trời,
Khổ câu thơ cứ đến rồi lại đi..

Xong rồi chả biết đi đâu
Xích-lô Bà Triệu ra cầu Chương Dương!

Người viết bài mê nhất đôi câu thơ của ông trong bài “Trở về với mẹ ta thôi”, coi nó là cái gốc cho sự dân dã mà thần tình của những vần thơ lục bát ông đã viết:
Bao nhiêu là thứ bùa mê
Vẫn không bằng được nhà quê của mình.

Bác Thiệp viết về ông là 1 người đọc không nhiều sách, không chịu học hành, đôi khi bừa bãi ngông cuồng, lại không biết viết (anh thường làm thơ trong đầu rồi đọc cho người khác chép), vốn từ vựng có lẽ chỉ ngót nghét có 600 từ, nghe quả là khó tin! Ông mất tại Hải Phòng năm 2006, hưởng thọ 58 tuổi. Những ai mê thơ ông vẫn luôn cảm ơn ông - một truyền nhân của thơ lục bát và ca dao - và cảm ơn thơ ông bởi những giác ngộ thâm trầm ẩn sau lớp vỏ giản dị thuần khiết của ngôn từ.

Ông rất xứng đáng được vinh danh:

Người thi sĩ của đồng quê
Dám đem lục bát làm mê cung đình

Trên giường bệnh, nhà thơ Đồng Đức Bốn còn... 3 điều ân hận

Lâm trọng bệnh, nhà thơ Đồng Đức Bốn đang lo không có ai chăm sóc mẹ già, xây lại phần mộ của tổ tiên và lo cho cô con gái vào đại học nếu ông phải đi sớm.

“A lô, ông Việt đấy à, Chăn trâu đốt lửa đây, Bốn đây”.

Tôi biết nhà thơ Đồng Đức Bốn từ lâu, nhưng không có điều kiện giao du thân mật với ông, chủ yếu chỉ là quan hệ bài vở, thơ phú của một biên tập viên với một cộng tác viên.

“Ông biết Bốn ốm chưa, đang phải điều trị ngoại trú ở bệnh viện K đây...”

Tôi choáng váng. Ôi, hoá ra những tin đồn ông đang mắc bệnh hiểm nghèo là thật ư? Cách đây hơn một tháng, gặp ông tại Đại hội toàn quốc Hội Nhà văn Việt Nam, thấy ông vẫn phong độ lắm, complê đen, tóc chải gọn, ngồi lừng lững như gấu. Thế mà...

“Vừa làm xong cái nhà tỷ bẩy, công việc đang thông, thế mà ông trời chơi luôn Bốn một vố đau quá...”

Giọng ở đầu dây đằng kia hơi khàn, yếu ớt, nếu không xưng danh thì quả là khó nhận ra nhà thơ Đồng Đức Bốn. Một Đồng Đức Bốn hầu như chỉ viết thơ lục bát, những câu thơ dịu dàng, bảng lảng, ngẩn ngơ, sương khói

“Chăn trâu đốt lửa trên đồng/Rạ rơm thì ít, gió đông thì nhiều” hay “Xong rồi chẳng biết đi đâu/Xích lô Bà Triệu lên cầu Chương Dương”(1) mà vẫn khiến nhiều người phải nhớ, phải đọc lên trong một ngữ cảnh nào đó và mỉm cười.

Một Đồng Đức Bốn đi lấy bài của cộng tác viên cho tạp chí Doanh nhân Việt Nam mà ông là giám đốc chi nhánh tại Hải Phòng; tay trái nhận bản thảo, tay phải móc túi trả tiền nhuận bút luôn. Lại còn hỏi, đã bằng lòng chưa, chưa thì Bốn trả thêm. Rồi một Đồng Đức Bốn mấy năm trước từng đến sửng cồ ở Hội Nhà văn, vì sao ông nộp đơn lâu rồi mà mãi vẫn chưa được kết nạp.

Người ấy mà ốm được ư? Cuộc sống vẫn vậy, những chuyện chẳng lành thường đến vào lúc ta không ngờ nhất.

“Lúc nào rỗi qua chơi nhé, tôi nằm ở nhà khách Hoa Hồng. Qua chơi cho vui thôi, không phải mang đến gì đâu...”.

Buổi sáng gọi điện thoại để đến thăm ông, ông nói: “Tôi đang ở trong bệnh viện. Từ ngày mai ngừng xạ trị, chuyển sang truyền hóa chất. Lát nữa xong, tôi sẽ chủ động ghé qua toà soạn”.

Trông ông không sút, nhưng hơi xanh, rõ là người đang có vấn đề về sức khỏe. Nhà thơ Dương Kỳ Anh trực tiếp đón ông vào phòng làm việc của Tổng biên tập. Là đồng nghiệp ở Hội Nhà văn, nhưng Đồng Đức Bốn còn là tác giả đoạt giải thưởng về thơ cuộc thi sáng tác văn học “Tầm nhìn thế kỷ” do báo Tiền Phong tổ chức dăm năm trước đây.

Chúng tôi hỏi thăm, ông hồn nhiên đứng dậy, cởi áo, chỉ từng vết mổ, vết đánh dấu xạ trị chi chít trên ngực. “Thoạt tiên Bốn bị ho kéo dài, uống bao nhiêu loại thuốc cũng không khỏi, sau thấy sụt mấy cân mới giật mình, đi kiểm tra, thì biết là dính...” Chuyện tày đình của một con người, nghe đã thấy sởn gai ốc, thế mà ông nói cứ như không.

“Sau khi biết chính xác bệnh tình, Bốn lập tức họp gia đình lại. Bốn nói: Từ trước đến nay, trong cuộc sống nếu bố có điều gì không phải thì cũng chỉ là vì các con, mong cho các con nên người. Nay nếu có mắc trọng bệnh, cũng là số giời, không việc gì phải lo lắng.

Nhà cửa, xe cộ bố có để lại cho các con, cũng không bằng cái này. Bốn đặt tay lên chồng bản thảo Tuyển tập Đồng Đức Bốn dày hơn ngàn trang, chuẩn bị gửi Nhà xuất bản Hội Nhà văn để xin giấy phép.

"“Thơ giờ đã thành tiếng ru/Thì nên giữ để ngàn thu vẫn còn” (Chợ đời mua bán dại khôn) “.

Còn đây là chùm 23 bài thơ lục bát Bốn mới viết từ khi lâm bệnh, đưa các đồng chí đọc chơi, in được thì in, không được thì thôi...” Tuần trước nhà văn Xuân Ba qua thăm Đồng Đức Bốn, khi về cũng được ông tặng một chùm thơ gồm 20 bài, anh có đưa tôi xem. Hôm nay, chùm thơ đó đã là 23 và chắc chắn đây chưa phải là con số cuối cùng.

Có nhiều cách can đảm đối mặt với bệnh tật, nhưng đây là cách can đảm của nhà thơ. “Thuốc thì cứ loại tốt nhất mà điều trị, không gì quý bằng tính mạng con người. Nhưng nếu thuốc không trị được bệnh thì Bốn dùng thơ. Bốn sẽ tấn công nó bằng thơ xem ai chịu ai nào?”

Trong chùm thơ của ông, có những câu thơ xuất thần, đọc mà chảy nước mắt. Hình như đứng trước thử thách cuối cùng này, thơ của ông càng nâng niu sự sống hơn, và đằm về phía cõi tâm linh, cõi người.

“Cho người ta với người ta/Bao nhiêu thù hận bỏ qua hận thù/Thế rồi lại đến mùa thu/Gió như Phật vẫn ngồi tu trên trời” (Gió như Phật vẫn ngồi tu trên trời).

“Bây giờ con chẳng có gì/Cúi đầu lạy mẹ con đi về trời/Chỉ xin mẹ một tiếng cười/Và câu hát thủa mẹ ngồi ru con... Bây giờ trời đổ cơn mưa/Xa xa đã tiếng chuông chùa gọi con” (Mẹ ơi).

“Trở về với suối với sông/Trở về với đất với không có gì” (Xin trời một trận mưa rào đón tôi).

Đồng Đức Bốn là một thi sĩ lãng du thoắt đây thoắt đó, khi mỏi chân trên những chặng dài lữ thứ, va đập với đời, ông đều muốn trở về. “Trở về với mẹ ta thôi/Lỡ mai chết lại mồ côi dưới mồ”.

Hôm nay ông viết tới cuộc trở về với suối, với sông... về với cõi vô minh. Giọng nhà thơ Đồng Đức Bốn trầm hẳn lại: “Bốn rất thích mưa. Sau này, ngày Bốn đi mà có một trận mưa thì thích nhất. Tôi giờ về với trăng sao/Xin trời một trận mưa rào đón tôi”.

“In xong tuyển tập là có thể yên tâm được rồi. Nhưng nếu phải đi sớm thì Bốn vẫn còn ba điều ân hận. Thứ nhất, mẹ già năm nay đã 92 tuổi, gặp lúc mệnh hệ gì sẽ không có Bốn chăm sóc, chống gậy.

Thứ hai, Bốn có nguyện vọng xây lại phần mộ của tổ tiên từ năm ngoái, nhưng làm nhà giáp Tết mới xong. Bây giờ đang đầu năm, kiêng đụng đến mồ mả, để cuối năm làm không biết Bốn còn kịp không.

Thứ ba, đứa con gái út năm nay mới học lớp 11, Bốn còn chưa lo được cho nó vào đại học, rồi lo công ăn việc làm và chuyện chồng con cho nó...”. Suốt từ đầu đến giờ, đây là lần đầu tiên chúng tôi cảm nhận được bệnh tật quả thực có tác động đến ông.

Nhưng chỉ một thoáng qua, lại thấy ông lạc quan ngay, hồn nhiên kể chuyện làm nhà. “Cái nhà của tôi mới xây độc đáo lắm, tự tôi thiết kế, chỉ đạo thi công lấy. Tường rào cao 5m, cổng chính tôi cho treo một cái chuông đồng nặng 35 cân. Ngay cửa ra vào có tượng Quan Công đứng cầm đao. Bốn góc chung quanh có 4 bóng đèn 500W, điều khiển bằng mắt thần. Hai chó béc - giê giữ nhà, con lớn nặng 80 cân, con nhỏ 20 cân. Sân thượng rộng 300 m2, lên đấy đánh cầu lông hay ten - nít cũng còn thoải mái. Chủ nhật này rỗi, về nhà Bốn chơi, Bốn còn cả hơn 600 chai rượu ngoại để dành đãi khách”.

“Các đồng chí có nghe tin đồn Bốn giả ốm để xù nợ không? Trước đây mươi năm thì còn túng, chứ bây giờ Đồng Đức Bốn không thiếu tiền nhé”. Ông đứng dậy rút ví, xoè ra một tập tiền: “Toàn ông tóc xoăn (ý nói tờ 100 đô la) cả, thiếu là thiếu thế nào. Điện thoại Bốn vẫn dùng một lúc bốn cái đây này...”.

Ông đã trở lại với một Đồng Đức Bốn hoàn toàn khỏe mạnh, rộng rãi, hơi bốc như những người từng biết, từng quý mến ông, và cả từng không biết đâu là thật, đâu là chơi nữa !

“Có ốm mới biết mình còn nhiều bạn tốt. Cuộc đời còn nhiều người tốt. Hữu Ước mang đến cả một miếng sừng tê giác, còn Nguyễn Huy Thiệp thì hầu như ngày nào cũng ghé qua.

BCH Hội có anh Hữu Thỉnh, anh Nguyễn Chí Huân tới thăm...”. Ông kể vanh vách tên những cơ quan, đoàn thể, doanh nghiệp, bè bạn, không thiếu một ai. “Ông trời cho Bốn cái trí nhớ đặc biệt thế...”.

Người như thế, bệnh tật không hạ gục ngay được đâu. Không hiểu vì sao chúng tôi vẫn tin và chân thành mong ông vượt qua được thử thách sinh tử này. Và ông sẽ tiếp tục làm lục bát, sẽ thoắt ẩn, thoắt hiện, nhưng bao giờ cũng ở trong tâm trí bè bạn, đồng nghiệp một cách khác thường và độc đáo.

Tôi đã nghe ở đâu đó nói, rằng khi khỏe mạnh thì người ta có thể nghĩ đến mọi thứ, công việc, người yêu, những tham vọng và dự định... nhưng lúc đau ốm thì người ta chỉ nghĩ đến mỗi sức khỏe. Điều này thật chí lí.

Nhà thơ Vũ Quần Phương có lần kể với tôi, khi ông ốm nặng, nằm trong bệnh viện, nhìn qua cửa sổ. Ông chỉ ước giá bấy giờ có thể chạy tung tăng như đứa trẻ bên kia đường.

Ông nhìn thấy người đàn ông chữa xe trên hè phố, mồ hôi nhễ nhại và tự hỏi, nếu như bây giờ phải đánh đổi tất cả những gì ông đã có, để được thành một người lao động bình thường và khỏe mạnh kia thôi thì sẽ thế nào nhỉ.

Rồi ông mỉm cười: “Có lẽ mình cũng sẽ đổi”. Ông nói thêm : “Tôi có đến thăm Bốn 2 lần, nhưng không gặp. Bốn nó mà qua được lần này thì chắc là thơ sẽ khác lắm. Cứ đọc chùm thơ này là biết”.

Đồng Đức Bốn đang lâm bệnh trọng, nhưng ông khác người ở chỗ là chẳng giấu bệnh của mình. Ông gọi điện thoại thông báo với tất cả bạn bè. Có lẽ bởi ông còn dành tâm sức cho thơ, dùng thơ và thuốc để chiến đấu với bệnh tật và sẵn sàng đón nhận điều xấu nhất xảy ra. Chỉ xin một cơn mưa tiễn mình. Người như thế, bây giờ cũng hiếm.

5/2005

Hữu Việt

____

(1) Tất cả những câu thơ bài viết này trích dẫn là của nhà thơ Đồng Đức Bốn.