MỤC LỤC:

Tiểu Sử Tác Giả

Cúc

Tùng

Trúc

Vô Đề

Hoa Sen

Tức Sự

Hoa Mai

Hoa Đào

Ngôn Chí

Cây Mía

Hoa Nhài

Cây Chuối

Thủ Vĩ Ngâm

Trăng Trong Nước

Đắc Ý Đầu Xuân

(Tảo Xuân Đắc Ý)

Bạch Mai

Thính Vũ

Ký Hữu

Quan Hải

Dề Kiếm

Vọng Doanh

Trở lại Lam Sơn

Lâm Cảng Dạ Bạc

Thôn Xả Thu Châm

Bạch Đằng Hải Khẩu

Thần Phù Hải Khẩu

Hạ Qui Lam Sơn

(Kỳ Nhất)

Hạ Qui Lam Sơn

(Kỳ nhị)

Đề Yên Tử Sơn Hoa Yên Tự

Hải Khấu Dạ Bạc Hữu Cảm

(Kỳ Nhất)

Hải Khấu Dạ Bạc Hữu Cảm

(Kỳ Nhị)

Tiểu Sử Tác Giả

Nguyễn Trãi: (1380 - 1442)

Nguyễn Trãi hiệu là Ức Trai, người làng Nhị Khê, huyện Thượng Phúc (tức phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông). Năm 21 tuổi đỗ Thái học sinh (tiến sỹ) niên hiệu Thánh nguyên thứ 1 triều vua Hồ Quí Ly (1400). Làm quan đến chức Ngự sử đài chánh chưởng. Thân phụ là Nguyễn Phi Khanh, đỗ Bảng nhãn niên hiệu Long Khánh thứ 2 triều vua Trần Duệ tông (1374), vì cớ là hàn tộc mà lấy con gái Trần Nguyên Đán là tôn thất nhà Trần, theo phép nhà Trần không được bổ dụng.

Mãi đến triều nhà Hồ mới được dùng làm Trung thư thị lang. Khi quân Minh sang xâm lấn, hai cha con vua nhà Hồ bị bắt. Phi Khanh cũng bị giải về Tàu. Nguyễn Trãi khóc theo đến Nam quan. Phi Khanh ngoảnh lại bảo rằng: "Con về rửa hờn cho nước, báo thù cho cha, mới là người đại trung đại hiếu, không nên theo nhi nữ thường tình!" Nguyễn Trãi trở về đi theo Lê Thái Tổ khởi nghĩa ở Lam Sơn. Trong 10 năm kháng chiến với quân Minh, giúp vua Lê bằng mưu kế: phàm các văn thư từ trát giao thiệp với tướng nhà Minh, đều do một tay ông thảo thiện. Sau khi đã đánh đuổi ngoại xâm về Tàu, Nguyễn Trãi được phong tước Quan phục hầu, liệt vào hạng khai quốc công thần đệ nhất. Triều vua Lê Thái Tông được làm Nhập nội hành khiển (tức Tể tướng). Năm 60 tuổi, về trí sĩ tại Côn Sơn (thuộc huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương). Ba năm sau, vì án Nguyễn Thị Lộ, bị tru di tam tộc.

Sử chép: Niên hiệu đại bảo thứ 3 triều Lê Thái Tông (1442), nhà vua đi tuần phương đông, duyệt võ ở Chí Linh, Nguyễn Trãi đón xa giá đến chơi chùa Côn Sơn. Thiếp của Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ, có tài sắc, được nhà vua vời. Khi xa giá đến vườn Lệ Chi (xã Đại Lai, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh) nhà vua bị bệnh sốt, Thị Lộ vào chầu suốt đêm rồi vua mất, ai nấy đều nói Thị Lộ thí nghịch, nên Nguyễn Trãi phải tội tru di. Năm ấy, Nguyễn Trãi 63 tuổi, có người thiếp đương có thai trốn được, sau sinh ra Nguyễn Ánh Vũ. Đời Lê Thánh Tông, Nguyễn Trãi được minh oan, truy tặng Tế văn hầu. Anh Vũ được bổ chức Tri châu.

Cúc

Người đua nhan sắc thủa xuân dương,

Nghỉ, chờ thu: cực lạ nhường!

Hoa nhan rằng đeo danh "ẩn dật",

Thức còn phô, bạn khách văn chương.

Tính tình nào đoái bề ong bướm,

Tiết muộn chẳng nài thủa tuyết sương.

Dầu thấy xuân lan cùng lọn được,

Ai ai đều có mỗ mùi hương.

Tùng

Đống lương tài có mấy bằng mày,

Nhà cả đòi phen chống khỏe thay.

Cội rễ bền, dời chẳng động,

Tuyết sương thấy đã đặng nhiều ngày.

Tuyết sương thấy đã đạng nhiều ngày,

Có thuốc trường sinh cành khỏe thay.

Hổ phách, phục linh nhìn mấy biết,

Dành, còn để trợ giúp dân này.

Trúc

Hoa liễu chiều xuân cũng hữu tình,

Ưa mi vì bởi tiết mi thanh.

Đã từng có tiếng trong đời nữa,

Quân tử, ai chẳng mảng danh?

Danh quân tử, tiếng nhiều ngày,

Bảo khách tri âm mới biết hay.

Huống lại nhưng nhưng sinh biến tục,

Trượng phu tiết cứng khác người thay!

Vô Đề

Đã mấy thu nay để lề nhà,

Duyên nào đeo đẳng khó chăng tha.

Một thân lẩn quất đường khoa mục,

Hai chữ mơ màng việc quốc gia.

Tài liệt lạt nhiều nên kém bạn,

Người mòn mỏi hết, phúc còn ta.

Quân thân chưa báo, lòng canh cánh,

Tình phụ cơm trời áo cha.

Hoa Sen

Lầm nhơ chẳng biến, tốt hòa thanh,

Quân tử ham, nhân được thửa danh.

Gió đưa hương đêm nguyệt tĩnh,

"Trinh" làm của, có ai tranh?

Tức Sự

Lấy biều phú quí đuổi biều nhàn,

Có kẻ thì chê, có kẻ khen.

Chốn ở trải gian lều lá,

Mùa qua chằm bức ao sen.

Hoa còn để động lam đất,

Cửa một đường cài lướt then.

Ai thấy rằng cười là thế thái,

Ghê thế biến bạc làm đen.

Giậu thưa thưa hai khóm cúc,

Giường thấp thấp một nồi hương.

Vượn chim kết bạn non nước quạnh,

Cầm sách cùng nhau ngày tháng trường.

Hài cỏ đẹp chân đi đủng đỉnh,

Áo bồ quen cật vận xênh xang.

Bốn dân nghiệp có cao cùng thấp,

Đều hết làm tôi thánh thượng hoàng.

Thư trai vắng vẻ, cảnh ngày trường,

Một quyển Hy kinh, một triện hương.

Tréo chân, nằm vườn Độc Lạc,

Dựng lều ở đất Nam Dương.

Hoa trang dùng thải, bầy chi phấn?

Thông xá bù trì mộng quyết lương,

Mã trách thế gian lòng đạm bạc,

Thế gian đạm bạc đấy lòng thường.

Hoa Mai

Xuân đến nào hoa chẳng tốt tươi?

Yêu mi vì tiết sạch hơn người.

Gác Đông ắt đã từng làm khách,

Há những Bô Tiên kết bạn chơi?

Hoa Đào

Một đóa đào hoa khéo tốt tươi,

Cách xuân mơn mởn thấy xuân cười.

Đông phong ắt có tình hay nữa,

Kín tiễn mùi hương dễ động người.

Ngôn Chí

Cỏ xanh cửa dưỡng để lòng nhân,

Trúc rợp hiên mai quét tục trần.

Nghiệp cũ thi thư hằng một chức,

Duyên xưa hương hỏa, tượng ba thân.

Nhan Uyên nước chứa bầu còn nguyệt,

Đổ Phu thơ nên bút có thần.

Nợ quân thân chưa báo được,

Hài hoa còn bện dặm thanh vân.

Cây Mía

Vườn xuân đầm ấm nắng tơ soi,

Áo tế hung hung thủa mặc thôi.

Ăn nước kìa ai được thú,

Lần từng đốt mới hay mùi

Hoa Nhài

Mài son bén phấn hây hây,

Đêm nguyệt đưa xuân, một nguyệt hay.

Mấy kẻ hồng nhan thì bạc phận,

Hồng nhan kia chớ cậy mình thay.

Cây Chuối

Tự bén hơi xuân, tốt lại thêm,

Đầy buồng lạ, màu thâu đêm.

Tình như một bức còn phong kín,

Gió nơi đâu gượng mở xem.

Thủ Vĩ Ngâm

Góc thành Nam, lều một gian,

No nước uống, thiếu cơm ăn.

Con đòi trốn, dễ ai quyến,

Bầy ngựa gầy thiếu kẻ chăn.

Ao bởi hẹp hòi, khôn thả cá,

Nhà quen xuế xóa, ngại nuôi vằn.

Triều quan chẳng phải, ẩn chẳng phải,

Góc thành Nam, lều một gian.

Trăng Trong Nước

Nguyệt trong đáy nước, nguyệt trên không,

Xem ắt lầm một thức cùng.

Hải nhược chiết nên cành quế tử,

Giang phi chiếm được giấc thiềm cung.

Thu cao, thỏ ướm thăm lòng biển,

Vực lạnh, châu mừng thoát miệng rồng.

Điệu khiếp thiên nhan, chăng nỡ tiễn,

Lui thuyền lang đang ở trên dòng.

Đắc Ý Đầu Xuân

(Tảo Xuân Đắc Ý)

Đường tuyết, thông còn giá in,

Đã sai én ngọc lại cho nhìn.

Xuân chầy, liễu thấy chưa hay mặt,

Vườn kín, hoa truyền mới lọ tin.

Cành có tin thần, ong chửa thấy,

Tính quen khinh bạc, điệp chăng thìn.

Lạc dương, khách ắt thăm thinh nhọc,

Sá mạ cho ai quẩy đến biên.

Bạch Mai

Giữa mùa đông, lỗi thức xuân,

Nam chi nở, cực thanh tân.

Trên cây khác ngỡ hồn Cô Dịch,

Đáy nước, ngờ là mặt Thái Chân.

Càng thủa già, càng cốt cách,

Một phen giá , một tinh thần.

Người cười rằng kém tài lương đống,

Thửa việc điều canh, bội mấy phần.

Thính Vũ

Tịch mịch u trái lý,

Chung tiêu thính vũ thanh.

Tiêu hao kinh khách chẩm!

Điểm trích sổ tàn canh.

Cách trúc khao song mật,

Hoà chung nhập mộng thanh.

Ngâm dư hồn bất mị,

Đoạn tục đáo thanh minh.

Dịch Thơ:

Nghe Mưa

Tịch mịch phòng trai tối,

Suốt đêm nghe tiếng mưa.

Não nùng ghê gối khách,

Thánh thót điểm canh mờ.

Qua trúc khua bên cửa,

Hòa chuông vang trong mơ.

Ngâm rồi vẫn chẳng ngủ,

Đứt nối đến tinh mơ.

Xuân Diệu

Ký Hữu

Bán sinh thế lộ thán truân chiên,

Vạn sự duy ưng phó lão thiên.

Thốn thiệt đãn tồn không tự tín,

Nhất hàn như cố diệc kham liên.

Quang âm thúc hốt thời nan tái,

Khách xá thê lương dạ tự niên.

Thập tải độc thư bần đáo cốt,

Bàn vô mục túc, tọa vô chiên.

Dịch Thơ:

Gửi Bạn

Truân chuyên từng ngán bước đường đời,

Muôn việc đành thôi phó mặc trời.

Tấc lưỡi còn đây thường tự tín,

Thân nghèo mãi thế đáng thương thôi.

Lạnh lùng khách xá đêm dài mấy,

Vùn vụt quang âm bóng xế rồi.

Đọc sách mười năm nghèo đến tuỷ,

Ăn không rau đậu, chẳng chiên ngồi.

Ngô Văn Triện

Quan Hải

Thung mộc trùng trùng hải lảng tiền,

Trầm giang thiết tỏa diệc đồ nhiên.

Phúc chu thủy tín dân do thủy,

Thị hiểm nan bằng mệnh tại thiên.

Hoạ phúc hữu môi phi nhất nhật,

Anh hùng di hận kỉ thiên niên.

Kiền khôn kim cổ vô cùng y,

Khước tại thương lương viễn thụ yên.

Dịch Thơ:

Cửa Bể

Lớp lớp cọc ngăn giữa sóng nhồi,

Thêm ngầm dây sắt- uổng công thôi.

Lật thuyền, thấm thía: dân như nước,

Cậy hiểm mong manh: mệnh ở trời.

Họa phúc có nguồn, đâu bỗng chốc?

Anh hùng để hận, dễ gì nguôi?

Xưa, nay, trời đất vô cùng ý,

Nơi sóng xanh cây khói tuyệt trời...

Hưởng Triều

Dề Kiếm

Lam sơn tự tích ngọa thần long,

Thế sự huyền tri tại chưởng trung.

Đại nhiệm hữu qui thiên khải thánh,

Xương kì nhất ngộ hổ sinh phong.

Quốc thù tẩy tận thiên niên sỹ,

Kim quĩ chung tàn vạn thế công.

Chỉnh đốn càng khôn tòng thử liễu,

Thế gian na cánh sổ anh hùng.

Dịch Thơ:

Dề Gươm

Rồng ẩn Lam Sơn lúc đợi thời,

Trong tay thế sự rõ mười mươi.

Xoay đời, trời sáng sinh vua giỏi,

Gặp bạn, hùm thiêng nổi gió tài.

Hận nước nghìn năm vừa rửa sạch,

Hòm vàng muôn thủa chắc không phai.

Giang sơn đổi mới từ đây nhỉ

Thử đếm anh hùng dễ mấy ai?

Xuân Thủy

Vọng Doanh

Vọng Doanh đầu mộ hệ ngâm thuyền,

Thi cảnh liêu nhân vãn hứng thiên.

Dục Thúy vũ tình, phong tự ngọc,

Đại An triều trướng thủy như thiên.

Y y viễn thụ thanh yên lý,

Diểu diểu bình sa bạch điểu tiền.

Tam thập dư niên hồ hải thú,

Tư du kì nguyệt thắng Tô tiên.

Dịch Thơ:

Bến Vọng Doanh

Vọng Doanh chiều đến thuyền thơ buộc,

Cảnh ghẹo hồn thơ, hứng giục người.

Dục Thúy, mưa tan, non tựa ngọc,

Đại An triều dậy, nước ngang trời.

Lờ mờ khỏi phủ hàng cây biếc,

Hun hút âu bay bãi cát bồi.

Ba chục năm xưa hồ hải khắp,

Chuyến này hơn hẳn bác Tô rồi.

Ngô Linh Ngọc

Trở lại Lam Sơn

Nhớ thuở Lam Sơn thao lược luyện,

Vì dân chí ở diệt thù chung.

Khi cờ nghĩa trỏ miền trung thổ,

Đã vững lòng tin lập đại công.

Đức hóa khắp rừng sâu núi thẩm,

Oai thanh vang ngõ hẻm hang cùng.

Ra quân một trận, ôi thần tốc!

Vui cảnh thanh bình xếp kiếm cung.

Lâm Cảng Dạ Bạc

Cảng khẩu quan triều tạm hệ đao,

Am am cách ngạn hưởng bồ lao.

Thuyền song khách dạ tam canh vũ,

Hải khúc thu phong thập trượng đào.

Mạc ngoại hư danh thân thị, huyễn,

Mộng trung phù tục sự kham phao.

Nhất sinh khí tập hồn như tạc,

Bất vị ki sầu tổn cựu hào.

Dịch Thơ:

Đêm Đậu Thuyền Ở Cửa Lâm

Xem triều, cửa biển neo buông tạm,

Văng vẳng bờ bên chuông vọng đưa.

Thuyền khách ba canh mưa lạnh gõ,

Sóng eo mười trượng gió thu lùa.

Ngán vòng thế tục thân danh hão,

Quẳng cái phù sinh giấc mộng hờ.

Tính khí một đời nguyên nếp cũ,

Lênh đênh há giảm chí hào xưa!

Ngô Linh Ngọc Dịch

Thôn Xả Thu Châm

Mãn giang hà xứ hướng đông đinh,

Dạ nguyệt thiên kinh cửu khách tình.

Nhất chủng Tiêu quan chinh phụ oán,

Tổng tương li hận nhập thu thanh.

Dịch Thơ:

Tiếng Đập Vải Mùa Thu Trong Xóm

Thậm thịch đầy sông, tiếng nơi đâu

Như lay tình khách dưới trăng thâu.

Ấy giọng oán sầu lòng chinh phụ,

Gửi hận chia lìa trong tiếng thu...

Kiều Văn

Bạch Đằng Hải Khẩu

Sóc phong xuy hải khí lăng nhăng,

Khinh khởi ngâm phàn quá Bạch Đằng.

Ngạc đoạn kình khoa sơn khúc khúc,

Qua trầm kích chiết ngạn tằng tằng.

Quan hà bách nhị do thiên thiết,

Hào kiệt công danh thử địa tằng.

Vãng sự hồi đầu ta dĩ hĩ,

Lâm lưu phủ cánh ý nan thăng.

Dịch Thơ:

Cửa Biển Bạch Đằng

Biển rung gió bất thế bừng bừng,

Nhẹ cất buồm thơ lướt Bạch Đằng.

Kình ngạc băm vằm non mấy khúc,

Giáo gươm chìm gãy bãi bao tầng.

Quan hà hiểm yếu trời kia đặt,

Hào kiệt công danh đất ấy từng.

Việc trước quay đầu, ôi đã vắng,

Tới dòng ngắm cảnh dạ bâng khuâng.

Nguyễn Đình Hổ

Thần Phù Hải Khẩu

Cố quốc qui tâm lạc nhạn biên,

Thu phong nhất diệp hải môn thuyền.

Kình phun lãng hống lôi Nam Bắc,

Sóc ủng sơn liên ngọc hậu tiền.

Thiên địa đa tình khôi tự tẩm.

Huân danh thử hội tưởng đương niên.

Nhật tà ỷ trạo thương mang lập,

Nhiễm nhiễm hàn giang khởi mộ yên.

Dịch Thơ:

Cửa Biển Thần Phù

Lòng nhớ triều xưa theo cánh nhạn,

Lá thuyền cửa biển, gió mùa thu.

Bắc Nam sóng thét, mưa lình dội,

Sau trước châu ngời, giáo núi nhô.

Trời đất đa tình khơi vụng lớn,

Công danh một hôi, nhớ trời xưa.

Giữa mênh mông đứng, chiều vin lái,

Sông lạnh tràn giăng lớp khói mờ...

Ngô Linh Ngọc

Hạ Qui Lam Sơn

(Kỳ Nhất)

Quyền mưu bản thị dụng trừ gian,

Nhân nghĩa duy trì quốc thế an.

Đài các hữu nhân nho tịch noãn,

Biên thùy vô sự liễu doanh nhàn.

Viễn phương ngọc bạch đồ vương hội,

Trung Quốc uy nghi đỗ Hán quan.

Sóc tẩm dĩ thanh kình lãng tức,

Nam châu vạn cổ cựu gian san.

Dịch Thơ:

Trở Lại Lam Sơn

Mưu kế để dùng trừ bạo ngược,

Nghĩa nhân gìn giữ vững non sông.

Thảnh thơi võ tướng ngoài quan ải,

Đầm ấm văn ban dưới bệ rồng.

Ngọc lụa phương xa, niềm hữu hảo,

Uy nghi nước cũ vẻ hào hùng.

Khí yêu phương Bắc xua tan sạch,

Muôn thuở trời Nam cõi Lạc Hồng.

Thạch Can

Hạ Qui Lam Sơn

(Kỳ nhị)

Ức tích Lam Sơn ngoạn võ kinh,

Đương thời chi dĩ tại thương sinh.

Nghĩa kì nhất hướng trung nguyên chỉ,

Miếu toán tiên tri đại sự thành.

Nhật xuế nguyệt thành qui đức hóa,

Hủy thường chùy kế thức uy thanh.

Nhất nhung đại định hà thần tốc,

Giáp tẩy cung nang lạc thái bình.

Đề Yên Tử Sơn Hoa Yên Tự

Yên sơn thượng tối cao phong,

Tài ngũ canh sơn nhật chính hồng.

Vũ trụ nhãn cùng thương hải ngoại,

Tiếu đàm nhân tại bích vân trung.

Ủng môn ngọc sóc sâm thiên mẫu,

Quải thạch châu lưu lạc bán không.

Nhân miếu đương niên di tích tại,

Bạch hào quang lí đổ trùng đồng.

Dịch Thơ:

Đề Chùa Hoa Yên Núi Yên Tử

Trên dãi Yên Sơn đỉnh tuyệt vời,

Đầu canh năm đa õsáng trưng rồi.

Mắt ngoài biển ca ôm trời đất,

Người giữa mây xanh vẳng nói cười.

Giáo ngọc quanh nhà giăng vạn khách,

Dải châu treo đá rủ lưng trời.

Nhân Tông còn miếu thời nao đó,

Thấy rõ đôi người giữa ánh ngời.

Khương Hữu Dụng

Hải Khấu Dạ Bạc Hữu Cảm

(Kỳ Nhất)

Hồ hải niên lai hứng vị lan.

Càn khôn đáo xứ giá tâm khoan.

Nhãn biên xuân sắc huân nhân túy,

Chẩm thượng trào thanh nhập mộng hàn.

Tuế nguyệt vô tình song mấm bạch,

Quân thân tại niệm thốn tâm đan.

Nhất sinh sự nghiệp thù khan tiếu,

Doanh đắc phù sinh lạc thế gian.

Dịch Thơ:

Cảm Hứng Đâm Đậu Thuyền Ở Cửa Biển

Hồ biển ngao du hứng chứa chan,

Đất trời đâu cũng thoáng tâm can.

Sắc xuân quanh mắt,lòng ngây ngất,

Tiếng sóng hòa mơ lạnh dưới màn.

Năm tháng vô tình hai mái bạc,

Lòng son trọn vẹn nghĩa quân thân.

Đáng cười sự nghiệp đời ta nhỉ?

Được chút phù sinh giữa thế gian.

Huy Cận

Hải Khấu Dạ Bạc Hữu Cảm

(Kỳ Nhị)

Nhất biệt giang hồ sổ thập niên,

Hải môn kim tịch hệ ngâm thuyền.

Ba tâm hạo điếu thương châu nguyệt,

Thụ ảnh sâm si phố tự yên.

Vãng sự nan tầm thì dị quá,

Quốc ân vị báo lão kham liên.

Bình sinh độc bão tiên ưu niệm,

Tọa ủng hàn khâm dạ bất miên.

Dịch Thơ:

Cảm Hứng Đêm Đậu Thuyền Ở Cửa Biển (Bài Hai)

Hai mươi năm lẻ biệt giang hồ,

Cửa biển đêm nay thuyền cắm bờ,

Đáy nước mênh mang trăng đợi bãi,

Khói lòng bến tạnh bóng cật thưa.

Thời qua, việc cũ khôn tìm lại,

Ơn nước chưa đền, não tuổi già.

Một nỗi "tiên ưu" canh cánh mãi,

Chăn quàng khó ngủ, lạnh vai ta.

Huy Cận