Thơ Lý Bạch

Cổ Thi Tác Dịch

Tác giả: (701-762), tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, người Lũng Tây (nay là Tần An, Cam Túc). Ông sinh ở Toái Diệp nay là vùng Trung á thuộc Liên Xô cũ. Đời ông chia làm 5 thời kỳ chính. Thơ ông phóng khoáng, bay bướm, được người đời tôn là Tiên Thi (cùng với Thánh Thi Đỗ Phủ và Phật Thi Vương Duy). Đương thời ông có làm một số chức quan nhỏ, nhưng do tư tưởng phóng khoáng, ông bỏ đi ở ẩn; nổi tiếng hay uống rượu. Tác phẩm: "Lý Thái Bạch tập", khoảng hơn 1000 bài thơ còn lưu được.

Suy nghĩ trong đêm yên tĩnh

Trăng bàng bạc bên giường

Mà cứ ngỡ là sương.

Ngẩng đầu nhìn trăng sáng.

Cúi đầu nhớ quê hương.

Tặng người đẹp gặp giữa đường

Vó ngựa phũ phàng dẫm xác hoa.

Năm sắc mây trời, xe phóng qua.

Nâng rèm người đẹp cười e lệ:

Nhà thiếp màu hồng ở phía xa.

Khúc hát người xa nhà

Lan Lăng có rượu uất kim hương.

Chén ngọc long lanh thật khác thường.

Giá chủ có nhiều cho khách uống

Để say, quên cảnh sống tha hương.

Tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng

Tiễn bạn xuống thuyền đi Dương Châu.

Hoa khói tháng Ba Hoàng Hạc lâu.(2)

Cánh buồm côi cút nhòe trong gió.

Lơ lửng Trường Giang dải lụa mầu.

Đi thuyền tới Giang Lăng

Sáng thuyền rời bến, trời đầy mây.

Bạch Đế,(2) Giang Lăng - chỉ một ngày.

Trùng điệp núi rừng, chim, vượn hót.

Thuyền như chiếc lá nhẹ nhàng bay.

Tự khuây khỏa

Mải uống, quên trời tối.

Trên áo đầy hoa rơi.

Dậy, theo trăng dọc suối.

Chim cũng vắng như người.

Nhớ Đông Sơn

Xa Đông Sơn lâu ngày,

Tường vi hoa mấy độ?

Mây trắng tụ rồi bay,

Nhà ai trăng chiếu tỏ?

Lời hỏi đáp trong núi

Sao chọn rừng xanh, trốn sự đời?

Không đáp, cười thầm, lòng thảnh thơi.

Nước chảy, hoa đào trôi đẹp thế.

Đây cảnh thần tiên, đâu phải người.

Tặng Uông Luân

Lên thuyền, Lý Bạch sắp đi xa.

Bất chợt trên bờ rộn tiếng ca.

Sông sâu có thể sâu nghìn thước,

Không bằng tình bác tiễn đưa ta.

Đình Lao Lao(2)

Lao Lao - đình tiễn khách.

Chốn thương tâm ở đời.

Gió hiểu sầu ly biệt,

Không bắt liễu xanh tươi.(3)

Bài hát cô gái nước Việt

Dưới suối Gia Khê em hái sen.

Thấy khách bỏ đi, vừa lái thuyền,

Lẫn vào hoa đỏ, vừa vui hát.

Không chịu lại gần, không nói tên.

Ở Thanh Khê, nửa đêm nghe tiếng sáo

Sáo thổi khúc Mai Hoa.

Núi lạnh, bến trăng tà.

Nước Ngô Khê trong vắt.

Não ruột kẻ xa nhà.

Ở Kim Hương, tiễn Vi Bát đi Tây Kinh

Biệt ly, tình khó nói.

Biết bao giờ gặp nhau.

Nhìn theo chỉ thấy khói.

Không thấy hình bác đâu.

Khúc hát Két Miệt Tử

Ngô Yên nghĩa khí, lắm anh hào:

Sáo đổ đầy chì(1), cá giấu dao(2).

Mang nặng ân vua, liều sống thác,

Thái Sơn coi nhẹ tựa hồng mao.

Bài ca ở bến Hoành Giang

Đò đến quán Hoành đưa khách đi.

Mây đen phía biển nặng như chì.

Ông lái hỏi: Trời đang nổi gió,

Khách muốn sang sông, có việc gì?

Cùng quan Sử Lang Trung uống rượu, nghe sáo trên lầu Hoàng Hạc

Từ khi giáng chức xuống Trường Sa,

Ngong ngóng Trường An, chẳng thấy nhà.

Hoàng Hạc lầu cao nghe sáo thổi,

Nhớ ngày nghe khúc Lạc Mai Hoa.

Khúc hát về các chàng trai trẻ

Đám trẻ Ngũ Lăng vào chợ Kim.

Ngựa trắng, yên vàng lướt thật êm.

"Đi đâu, nỡ dẫm lên hoa rụng?"

Thưa: "Vào quán rượu của cô em".

Uống rượu cùng người ở ẩn trên núi

Vừa uống, hai người vừa ngắm hoa.

Chén một, chén hai, rồi chén ba.

Ta say, muốn ngủ, ông về trước.

Mai sáng, mang đàn đến gặp ta.

Nhìn từ núi Thiên Môn

Thiên Môn gãy khúc, Sở Giang điên(1)

Núi cao sừng sững đứng hai bên.

Nước chảy đến đây quay ngược lại.

Chân trời đơn độc chấm thuyền đen.

Nghe Vương Xương Linh bị giáng chức phải ra Long Tiêu, gửi tặng bài thơ này

Dương Châu cuốc gọi, cánh hoa bay.

Đường tới Long Tiêu mất mấy ngày?

Lòng buồn ta gửi vào trăng sáng,

Theo người ra tận Dạ Lang tây.

Mối tình ai oán

Cuốn rèm châu, người đẹp

Ngồi im chau mày ngài,

Mắt rưng rưng ngấn lệ -

Không biết lòng giận ai

Ngồi một mình ở núi Kính Đình

Đàn chim bay đi hết.

Chỉ còn lại đám mây.

Cùng ta ngắm không chán

Là núi  Kính Đình này.

Khúc Trường Môn oán(1)

Xuân đi, xuân đến đã bao lần.

Quế Điện vàng son úa bụi trần.

Trường Môn chênh chếch, soi người đẹp

Là chiếc gương tròn trăng cuối xuân.

Nỗi giận hờn nơi thềm ngọc

Thềm ngọc ướt sương đêm.

Chăn thấm đầy hơi lạnh.

Buồn, những muốn nâng rèm

Ngắm trăng thu lấp lánh.

Bài hát sông Lục Thủy

Sông Lục Thủy, trăng lên,

Hái rau tần; hoa sen

Như có gì muốn nói

Làm buồn khách trên thuyền.

Tặng vợ

Ba trăm sáu chục ngày,

Ngày nào cũng uống say.

Tiếng là vợ Lý Bạch

Mà phải khổ thế này?

Ngắm cảnh cũ đài Cô Tô

Khúc hát Lăng Ca, liễu mấy hàng

Chớm xuân, hé nụ giữa vườn hoang.

Vầng trăng từng được Tây Thi ngắm

Giờ trôi đơn độc giữa Tây Giang.

Đêm xuân ở Lạc Dương, nghe tiếng sáo

Nhà ai sáo ngọc thổi du dương

Theo gió ngân vang khắp Lạc Dương.

Sáo lại thổi bài buồn "Bẻ liễu",

Ai nghe không chạnh nhớ quê hương.

Thơ đề trên bia Bắc Tạ

Làm quan phải đổi đến Trường Sa,

Ngoái lại Trường An chẳng thấy nhà.

Chỉ nghe từ phía lầu Hoàng Hạc

Sáo buồn ai thổi "Lạc Mai Hoa".

Bài hát vầng trăng núi Nga My

Nửa vầng trăng sáng núi Nga My.

Trăng soi xuống nước, nước trôi đi.

Rời bến Thanh Khê về Thục Giáp,

Chờ mãi tin anh, chẳng thấy gì.

Tiếp hình bộ thị lang là Chú Hoa và trung thư xá nhân Giả Chí

khi đi chơi hồ Động Đình

Động Đình, trăng sáng phía bờ tây.

Phía bắc Tiêu Tương chim nhạn bay.

Mải hát trên thuyền bài "Bạch trữ,"

Sương ướt bao giờ áo khách say.

Khúc hát hái sen ở khe Nhược Da

Mấy cô gái trẻ hái hoa sen,

Chốc chốc tiếng cười lại rộ lên.

Trâm cài, như nước, lung linh nắng.

Gió tung tà áo bay hai bên.

Tiễn khách về Ngô

Xóm ven sông mưa ướt.

Tiệc vãn, cánh buồm nâu.

Lướt trên nghìn ngọn sóng

Là về đến Ngô Châu.

Trên cồn hoa nở rộ.

Liễu rủ bóng bên cầu.

Tiễn khách xong, rỗi việc,

Phủi tảng đá, ngồi câu.

Tiễn bác Trương đi Giang Đông

Đúng lúc gió thu thổi,

Bác Trương đi Giang Đông.

Biển lớn, cánh buồm nhỏ.

Chim nhạn, trời xanh trong.

Ngày đang tàn, sắp tối.

Lòng khó hẹn với lòng.

Ở Ngô, nhìn trăng sáng,

Liệu có nhớ nhau không?

Nghe sư nước Thục, tên Tuấn, gẩy đàn cầm

Từ núi Nga Mi xuống,

Sư Thục tay ôm đàn,

Vì ta gẩy một cái,

Như thông reo trên ngàn,

Như nước rửa lòng khách,

Hòa vào tiếng chuông ngân.

Mải đàn, quên trời tối.

Mây thu đang xạm dần.

Đêm đậu thuyền ở bến Ngưu,

nhớ chuyện ngày xưa

Đậu thuyền bến sông Tây.

Trời xanh không gợn mây.

Lên thuyền ngắm trăng sáng,

Nhớ họ Tạ lắm thay.

Muốn ngâm thơ, chỉ tiếc

Người ấy không ở đây.

Sáng dong thuyền đi sớm.

Lá phong úa rơi đầy.

Tặng Mạnh Hạo Nhiên

Ta vốn yêu thầy Mạnh,

Tiếng phong lưu hơn người.

Trẻ - bỏ quan, từ chức.

Già - về núi nằm chơi.

Say trăng trong chén rượu,

Mê hoa quên sự đời.

Như núi cao tinh khiết -

Một tấm gương sáng ngời.

Tiễn bạn

Núi xanh chắn phía bắc.

Trăng sáng ở bên đông.

Nơi đây từng tiễn biệt.

Nổi trôi thân cỏ bồng.

Tình bạn như chiều xế.

Ý người tựa mây hồng.

Vẫy tay, chào ly biệt,

Tiếng ngựa nghe não lòng.

Từ thành Sa Khâu, gửi Đỗ Phủ

Nào có việc gì đâu.

Nằm khểnh ở Sa Khâu.

Bên thành cây cổ thụ

Buông những tiếng thu thâu.

Bài hát Tề lạc điệu.

Rượu nước Lỗ say lâu.

Nhớ anh như sông Vấn

Trôi về nam đục ngầu.

Thăm đạo sĩ Đái Thiên Sơn, không gặp

Tiếng suối reo, tiếng chó.

Sau mưa đào thêm hồng.

Cây rậm, nai lấp ló.

Tiếng chuông tắt trên không.

Suối treo lưng chừng núi.

Trúc xanh, mây bập bồng.

Đạo sĩ đi đâu nhỉ?

Buồn, tựa đứng gốc thông.

Mùa thu, lên lầu Bắc của Tạ Diễn ở Tuyên Thành

Thật đẹp thành bên sông.

Sáng sớm trời xanh trong.

Chiếc cầu treo lơ lửng.

Nước như gương, xuôi dòng.

Khói bếp làm cây lạnh.

Thu nhuộm lá ngô đồng.

Lên lầu Bắc hóng gió,

Bùi ngùi nhớ Tạ Công.

Tìm nhà ở ẩn của thầy Ung

Núi xanh cao ngang trời.

Quanh năm chỉ dạo chơi.

Vén mây tìm đường cũ.

Tựa cây nghe thác rơi.

Trên ngọn hạc đang ngủ.

Dưới gốc trâu nghỉ ngơi.

Chuyện vãn, chiều ngả bóng,

Một mình xuống với đời.

Bài hát mùa thu của nàng Tử Da

(bài một)

Gái La Phu đất Tần

Hái dâu bên hồ vắng.

Tay trắng vít cành xanh.

Má hồng thêm dưới nắng.

Tằm đói, em phải về,

Xin chàng đừng hỏi gặng.

Bài hát mùa thu của nàng Tử Da

(bài hai)

Trăng xế ở Tràng An.

Tiếng đập vải râm ran.

Gió thu không ngớt thổi.

Thương người ở Ngọc Quan.

Bao giờ chồng trở lại?

Bao giờ giặc mới tan?

Thơ đề nhà ẩn của bạn ở Đông Khê

Đỗ Lăng có bác rất thanh liêm,

Chọn đất Đông Khê gửi nỗi niềm.

Nhà cạnh núi xanh như Tạ Diễn.

Liễu buông trước cửa giống Đào Tiềm.

Chim đón mùa xuân sau viện thuốc.

Cỏ hoa mời rượu múa trước thềm.

Đãi khách trong mâm toàn muối trắng,

Nhưng vui, khách chủ uống say mềm.

Cảm nghĩ mùa xuân

Dâu Tần thấp, xanh biếc.

Cỏ Yên như tơ mềm.

Thiếp chờ chàng trở lại.

Lòng quặn đau trong đêm.

Gió xuân không quen biết,

Sao cứ thổi vào rèm?

Một mình uống rượu dưới trăng

(trích)

Một mình một bầu rượu

Ngồi uống bên khóm hoa.

Nâng chén mời trăng sáng,

Thêm bóng nữa là ba.

Trăng không biết uống rượu.

Bóng lẽo đẽo theo ta.

Thì đành cùng trăng, bóng,

Ta uống chờ đông qua.

Một mình uống rượu dưới trăng

(trích)

Tháng Ba, thành Hàm Dương

Hoa nở đẹp lạ thường.

Vậy thì hãy uống rượu.

Ngày xuân chớ buồn thương.

Một chén quên trời đất,

Đời biết đâu mà lường.

Uống say, khinh thiên hạ,

Ta ôm gối lên giường.

Một mình uống rượu dưới trăng

(trích)

Rượu chỉ ba trăm chén,

Mà ngàn vạn cái buồn.

Để cái buồn không đến,

Ta phải uống rượu luôn.

Nhớ biên cương

Chàng đi năm ngoái đúng ngày này.

Lúc ấy trong vườn bươm bướm bay.

Giờ thiếp nhớ chàng, mây nước Tấn

Bị tuyết che mờ ở núi Tây.

Thư đi ải Ngọc ba nghìn dặm,

Muốn gửi cho chàng, chàng có hay?

Ý thu

Yên Chi lá vàng rụng.

Thiếp lên đài nhìn ra.

Thiền Vu thu đã đến.

Mây vần trên biển xa.

Lính Hồ ngoài bãi cát.

Sứ Hán mới về nhà.

Người đi không trở lại,

Cỏ úa, lòng xót xa.

Ý nghĩ mùa thu

Gió thu thật mát mẻ.

Trăng thu thật sáng trong.

Lá rơi, tụ rồi tán.

Con quạ lạnh xù lông.

Biết bao giờ gặp lại?

Nhớ nhau, chợt chạnh lòng.

Thơ để lại núi lúc chia tay ở quán Kim Lăng

Lễ phép, gái Ngô mời uống rượu.

Gió xuân, trong quán thoảng hương nhài.

Bè bạn Kim Lăng về tiễn biệt,

Mọi người uống rượu, chẳng chừa ai.

Đem so dằng dặc tình ly biệt,

Sông kia đang chảy ngắn hay dài?

KHI PHƯƠNG TÂY ÁI MỘ PHƯƠNG ĐÔNG:

THƠ LÝ BẠCH TRONG TÂM TƯ NGƯỜI ÂU-MỸ

Đàm Trung Pháp

Trong số các thi hào Trung Quốc , có lẽ Lý Bạch (701–762) đời nhà Đường là người được các dịch giả Anh , Mỹ chiếu cố đến nhiều nhất. Lý do chính của sự thiên tư này rất có thể là vì thơ họ Lý không mang nặng bản chất uyên bác với nhiều điển tích lòng thòng phức tạp. Thực vậy, “giản dị” và “dễ cảm thông” là hai đặc trưng nổi bật nhất trong thơ Lý Bạch, theo nhận định của giáo sư James Hargett, hiện dạy văn chương Á châu tại State University of New York. Trong bài “The Poetry of Li Bo” trong cuốn  GREAT LITERATURE OF THE EASTERN WORLD  (Ian McGreal hiệu đính, Harper Collins xuất bản năm 1996), Hargett trích bài tuyệt cú “Tĩnh Dạ Tư”, do Arthur Cooper bên Anh Quốc chuyển ngữ năm 1973, để chứng minh nhận định ấy:

Sàng tiền khán nguyệt quang,

Nghi thị địa thượng sương.

Cử đầu vọng minh nguyệt,

Đê đầu tư cố hương.

Đầu giường chợt thấy bóng trăng,

Mập mờ trên đất, ngỡ rằng sương sa.

Ngửng đầu trông vẻ gương nga,

Cúi đầu luống những nhớ nhà băn khoăn.

(Dịch giả Trần Trọng Kim)

Before my bed there is bright moonlight

So that it seems like frost on the ground:

Lifting my head I watch the bright moon,

Lowering my head I dream that I’m home

Hai đặc trưng dễ mến ấy cộng thêm những ý niệm cận kề với con tim nhân

loại (như khi cô đơn, ta hiểu thế nào là yên tĩnh; đôi khi ta ân hận đã xa nhà và

những người thân yêu; và thế giới đổi thay, tiền tài danh vọng có nghĩa gì đâu, tại

sao không tận hưởng ngày xuân nhỉ) đã khiến Hargett và nhiều người khác bên trời

Âu-Mỹ mến mộ thơ Lý Bạch. Giáo sư Stephen Owen hiện dạy văn chương Trung

Quốc tại Harvard và đã dịch nhiều thơ Tàu sang Anh ngữ rất chuộng bài “Tương

Tiến Tửu “của họ Lý mà trong đó luận đề “carpe diem” (tương đương với

“xuân bất tái lai”) vốn không xa lạ gì với người phương tây, được ngợi ca tuyệt vời.

Trong một tuyển tập đồ sộ các tuyệt tác phẩm văn học hoàn cầu đang được dùng

trong nhiều đại học Hoa Kỳ mang danh THE NORTON ANTHOLOGY OF WORLD

MASTERPIECES (Volume I, do Maynard Mack hiệu đính, Norton xuất bản năm

1995), Owen đã dịch đoạn đầu của bài thơ theo thể nhạc phủ hào phóng và tráng lệ

ấy (“Bring in the Wine”) như sau:

Quân bất kiến

Hoàng hà chi thủy thiên thượng lai,

Bôn lưu đáo hải bất phục hồi.

Quân bất kiến

Cao đường minh kính bi bạch phát,

Triêu như thanh ty mộ thành tuyết.

Nhân sinh đắc ý tu tận hoan,

Mạc sử kim tôn không đối nguyệt ....

Thấy chăng ai:

Nước sông Hoàng xuống tự trời kia,

Chảy mau ra biển, chẳng quay về.

Thấy chăng ai:

Gương sáng nhà cao, thương tóc bạc,

Sớm tựa tơ xanh, chiều thành tuyết.

Ở đời đắc ý cứ vui chơi,

Chớ để chén vàng trơ dưới nguyệt ...

(Dịch giả Trần Trọng San)

Look there !

The waters of the Yellow River,

coming down from Heaven,

Rush in their flow to the sea,

never turn back again.

Look there !

Bright in the mirrors of mighty halls

a grieving for white hair,

this morning blue-black strands of silk,

now turned to snow with evening.

For satisfaction in this life

taste pleasure to the limit,

And never let a goblet of gold

face the bright moon empty ....

Một bài nhạc phủ nữa rất được phương tây ngợi ca là bài “Thục Đạo Nan” trong đó Lý Bạch dùng ngôn từ khuếch đại và giọng văn khẩn trương để dựng lên một cảnh trí cực kỳ sinh động khiến người đọc phải choáng váng, theo nhận định của Hargett. Quả thực, trong cảnh trí ấy – với những con đường cheo leo nguy hiểm chỉ có chim mới bay qua nổi, đất lở, núi sụp, thác chảy, ban mai phải lánh cọp dữ, buổi chiều phải tránh rắn dài – người đọc không thể không đồng ý với thi bá họ Lý rằng:

Y hu hy, nguy hồ, cao tai,

Thục đạo chi nan, nan ư thướng thanh thiên !

Nay xét lại cho kỹ, Lý Bạch chẳng ngoa chút nào, vì con đường từ Trường An

(Changan) kinh đô văn vật đời Đường, nay gọi Tây An (Xian) thuộc tỉnh Thiểm Tây

(Shaanxi), sang đất Thục nay là tỉnh Tứ Xuyên (Sichuan), phải vượt dãy núi Tần

Lĩnh (Qinling) hiểm trở. Ngày nay muốn vào thủ phủ của Tứ Xuyên là Thành Đô

(Chengdu), du khách phải vượt đoạn đường chông gai dài hơn 400 dặm với trên 300

đường hầm xuyên núi và gần 1000 cây cầu cheo leo ! Cô ký giả Shirley Sun trong

cuốn JOURNEY INTO CHINA (do National Geographic Society xuất bản năm

1982) đã dịch dùm du khách tây phương hai câu thơ lẫy lừng nêu trên của Lý Bạch

như thế này:

Eheu ! How dangerous, how high !

It would be easier to climb to Heaven

Than walk the Sichuan Road !

Kể từ khi dịch giả Arthur Waley cho ra đời cuốn sách ONE HUNDRED AND

SEVENTY CHINESE POEMS vào năm 1918 tại Luân Đôn, phương tây bắt đầu chú

ý đến những đại danh như Lý Bạch, Đỗ Phủ, Mạnh Hạo Nhiên, Bạch Cư Dị. Những bài thơ dịch xuất sắc của Waley đã ảnh hưởng đến một số thi nhân Âu-Mỹ, nhất là hai tên tuổi lớn William Butler Yeats và Ezra Pound. Gần đây hơn, năm 1987, dịch giả Greg Whincup người Gia Nã Đại đã cho ra mắt cuốn THE HEART OF CHINESE POETRY (nhà xuất bản Anchor Books), trong đó có 10 bài thơ Lý Bạch. Trong lời nói đầu của cuốn sách chứa đựng 57 bài thơ dịch, Whincup thiết tha tâm sự : “Thi ca được coi là nữ hoàng của nghệ thuật cổ truyền Trung Hoa, và những thi nhân tài hoa nhất mọi thời đại đều vang rền tên tuổi. Vì chúng ta là thành phần của cùng một nhân loại, văn hóa Trung Hoa cũng là văn hóa chúng ta. Trái tim thi ca Trung Hoa cũng đập trong lòng chúng ta nữa ....”

Người phương tây muốn học chữ Hán qua thi ca chắc chắn sẽ hài lòng với

cuốn sách của Whincup. Ngoài các bài dịch sang Anh ngữ rất chỉnh, cuốn sách còn

cho các bài thơ ấy hiện lên bằng chữ Hán phồn thể, cộng với lối phát âm quan thoại

(theo ký hiệu phiên âm của Đại học Yale), và nhất là những lời chú giải khá hấp

dẫn của dịch giả. Mười bài thơ họ Lý được Whincup cho vào tuyển tập là các bài “Sơn Trung Vấn Đáp”, “Tống Hữu Nhân”, “Tặng Mạnh Hạo Nhiên”, “Tống Mạnh Hạo Nhiên Chi Quảng Lăng”, “Hoành Giang Từ”, “Tự Khiển”, “Tảo Phát Bạch Đế Thành”, “Xuân Tứ”, “Ngọc Giai Oán”, và “Thính Thục Tăng Tuấn Đàn Cầm”.

Theo Whincup, Lý Bạch là người tài hoa trác tuyệt nhất trong các thi nhân Trung Quốc, có thể ví như một thần linh, một động lực của thiên nhiên không chấp nhận một bó buộc nào của nhân sinh mà chỉ thích làm thơ, uống rượu, vui với trăng sao và bè bạn. Whincup đã khéo lựa những bài tuyệt tác của Lý Bạch để minh chứng cho nhận định của mình về thi ca vị thần thơ ấy. Dưới con mắt Whincup, bài ngũ ngôn bát cú “Tống Hữu Nhân” thực kiệt xuất về cả hình thức lẫn nội dung:

Thanh sơn hoành bắc quách,

Bạch thủy nhiễu đông thành.

Thử địa nhất vi biệt,

Cô bồng vạn lý chinh.

Phù vân du tử y;

Lạc nhật cố nhân tình.

Huy thủ tự tư khứ,

Tiêu tiêu ban mã minh.

Núi ngang ải bắc xanh xanh,

Một dòng sông trắng lượn quanh đông thành.

Nơi đây cất bước viễn hành,

Cỏ bồng muôn dặm một mình xa xôi.

Ý du tử: đám mây trôi;

Tình cố nhân: ánh nắng chiều vấn vương.

Vẫy tay từ đấy lên đường,

Tiếng con ngựa hý đau thương lìa đàn.

(Dịch giả Trần Trọng San)

Green mountains

Lie across the northern outskirts

Of the city.

White water

Winds around the eastern

City wall.

Once we make our parting

Here in this place,

Like a solitary tumbleweed

You will go

Ten thousand miles.

Floating clouds

Are the thoughts of the wanderer.

Setting sun

Is the mood of his old friend.

With a wave of the hand

Now you go from here.

Your horse gives a whinny

As it departs.

Yếu tố cân đối song hành (parallelism), vốn hiếm thấy trong thi ca tây phương,

làm cho bài thơ rực sáng, chẳng hạn mỗi chữ trong câu 1 có một chữ đối ứng hoàn

mỹ trong câu 2:

Thanh (Green) // Bạch (White)

Sơn (Mountains) // Thủy (Water)

Hoành (Lie across) // Nhiễu (Winds around)

Bắc (Northern) // Đông (Eastern)

Quách (Outskirts) // Thành (City wall)

Những hình ảnh chất ngất cảm xúc đối ứng nhau trong câu 5 và 6 (Phù vân // Lạc nhật) chính là trái tim của bài thơ, và hai câu chót dẫn người đọc chơi vơi đến phút chia tay.

Giáo sư Stephen Owen trong cuốn sách AN ANTHOLOGY OF CHINESE

LITERATURE: BEGINNING TO 1911 (do chính ông hiệu đính và dịch thuật,

Norton xuất bản năm 1996) đã nhận định Lý Bạch như “một nghệ sĩ với những cử

chỉ và khoa trương lớn hơn cả đời sống” (a performer whose gestures and claims

were larger than life). Những nền văn minh lớn thường được xây dựng trên sự tiết

chế của người dân, và do đó, như thể để được đền bù, họ dễ bị thu hút bởi những

bậc tài danh đứng ngoài vòng kiềm tỏa của quy ước xã hội. Theo Owen, cái cử chỉ

“đứng ngoài vòng” rất ngông ấy của họ Lý, phản ánh trong thơ như một chân dung

tự họa, đã khiến thơ Lý Bạch càng thêm hấp dẫn. Điển hình là bài “Nguyệt Hạ Độc

Chước ” (“Drinking Alone by Moonlight”) mà Owen chuyển ngữ dưới đây:

Hoa gian nhất hồ tửu,

Độc chước vô tương thân.

Cử bôi yêu minh nguyệt,

Đối ảnh thành tam nhân.

Nguyệt ký bất giải ẩm,

Ảnh đồ tùy ngã thân.

Tạm bạn nguyệt tương ảnh,

Hành lạc tu cập xuân.

Ngã ca nguyệt bồi hồi,

Ngã vũ ảnh linh loạn.

Tỉnh thời đồng giao hoan,

Túy hậu các phân tán.

Vĩnh kết vô tình du,

Tương kỳ mạc Vân Hán.

Trong hoa rượu ngọt một bầu,

Một mình chuốc chén có đâu bạn bè.

Mời trăng cất chén kè nhè,

Thân ta, bóng ấy, trăng kia, ba người.

Trăng thì tiếp rượu không nguôi,

Bóng ta theo mãi không rời thân ta.

Bạn cùng trăng bóng vẩn vơ,

Vui chơi khuây khỏa để chờ ngày xuân.

Ta ca trăng cũng băn khoăn,

Khi ta nhảy múa, bóng lăn lộn hoài.

Cùng nhau khi tỉnh vui cười,

Say rồi nghiêng ngửa, mọi nơi rạc rời.

Vô tình giao kết chơi bời,

Hẹn nhau ở chỗ xa khơi cõi trời.

(Dịch giả Trần Trọng Kim)

Here among flowers one flask of wine,

with no close friends, I pour it alone.

I lift cup to bright moon, beg its company,

then facing my shadow, we became three.

The moon has never known how to drink;

my shadow does nothing but follow me.

But with moon and shadow as companions the while,

this joy I find must catch spring while it’s here.

I sing, and the moon just lingers on;

I dance, and my shadow flails wildly.

When still sober we share friendship and pleasure,

then, utterly drunk, each goes his own way –

Let us join to roam beyond human cares

and plan to meet far in the river of stars.

Và rồi sau cùng, cả đến cái chết ôm trăng của Lý Trích Tiên, tuy huyễn hoặc, nhưng cũng nên thơ làm sao trong tâm tư người phương tây ! Quả vậy, theo lời giáo sư James Hargett, một Lý Bạch lịch sử và một Lý Bạch huyền sử sẽ muôn đời là một, và điều này chỉ làm gia tăng mức hấp dẫn cho vị thi thánh ấy mà thôi.

ĐÀM TRUNG PHÁP

Giáo Sư Ngôn Ngữ Học

Texas Woman’s University