THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU

Thanh Hiên Thi Tập

  Quỳnh Hải nguyên tiêu

  Xuân nhật ngẫu hứng

  Tự thán (bài 1)

  Sơn cư mạn hứng

  U cư (bài 1)

  U cư (bài 2)

  Mạn hứng (bài 2)

  Xuân dạ

  Lưu biệt Nguyễn Đại Lang

  Thu chí

  Thu dạ

  Bát muộn

  Trệ khách

  Đại nhân hí bút

  Kí mộng

  Kí hữu

  Đối tửu

  Điếu La Thành ca giả

  Ngọa bệnh

  Tạp ngâm (bài 1)

  Kí hữu

  Thanh minh ngẫu hứng

  Quỷ Môn đạo trung

  Xuân tiêu lữ thứ

  Điệp tử thư trung

Quỳnh Hải (1) nguyên tiêu

Nguyên dạ không đình nguyệt mãn thiên
Y y bất cải cựu thiền quyên (2)
Nhất thiên xuân hứng thùy gia lạc
Vạn lý Quỳnh Châu thử dạ viên
Hồng Lĩnh vô gia huynh đệ tán (3)
Bạch đầu đa hận tuế thời thiên
Cùng đồ liên nhữ dao tương kiến
Hải giác thiên nhai tam thập niên (4).

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đêm rằm tháng giêng ở Quỳnh Hải

Đêm rằm tháng giêng, sân vắng, trăng đầy trời
Vẻ đẹp của thiền quyên y cũ không chút thay đổi
Một trời xuân hứng không biết rơi vào nhà ai
Muôn dặm Quỳnh Châu đêm nay (trăng) tròn
Chốn Hồng Lĩnh không có nhà, anh em tan tác
Đầu bạc nhiều giận ngày tháng đổi dời
Đường cùng thương mày từ xa thấy nhau
Nơi góc biển chân trời (tuổi) đà ba chục năm.

Dịch thơ: Đêm rằm tháng giêng nơi Quỳnh Hải

Rằm tháng giêng trăng vàng lai láng,
Nghìn xưa không đổi dạng thuyền quyên.
Quỳnh Châu muôn dặm đoàn viên,
Một trời xuân hứng xuân riêng nhà nào?
Cảnh Hồng Lĩnh biết bao ly tán!
Bạc mái đầu ngày tháng đổi thay.
Đường cùng mừng thấy nhau đây,
Phương trời lận đận tuổi đầy ba mươi.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm xuất bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Quỳnh Hải, Quỳnh Châu: Huyện Quỳnh Côi, tỉnh Thái Bình, quê vợ của Nguyễn Du. Sau khi Nguyễn Khản thất lộc, Nguyễn Du về lánh nạn ở Quỳnh Côi.

(2) Thiền quyên: Dáng đẹp đẽ dễ thương. Nói chung về người lẫn vật, nhưng tục quen dùng để nói riêng về phụ nữ. Ở đây chỉ mặt trăng.

(3) Hồng Lĩnh: Núi ở Nghệ Tĩnh. Nguyễn Du chính quán Hà Tĩnh. Người anh khác mẹ của Nguyễn Du là Nguyễn Quýnh âm mưu kết nghĩa chống lại nhà Tây Sơn, bị bắt không chịu phục, nên bị giết. Dinh cơ của họ Nguyễn cùng nhà cửa của đồng bào theo Nguyễn Quýnh đều bị phá hủy. Anh em Nguyễn Du chạy lánh nạn mỗi người mỗi nơi.

(4) Tam thập niên: Câu này có người cắt nghĩa là: "Ở nơi góc bể chân trời ba chục năm". Giải nghĩa như thế e sai, vì Nguyễn Du lúc chạy đến Quỳnh Côi lánh nạn, tuổi mới trên đôi mươi (sanh năm 1765, đậu tam trường năm 1784, chạy giặc năm 1786). Và lênh đênh nơi quê vợ chỉ trên dưới mười năm. Như vậy phải giải nghĩa là "tuổi ba mươi" mới đúng.

Xuân nhật ngẫu hứng

Hoạn khí kinh thời hộ bất khai
Thuân tuần hàn thử cố tương thôi
Tha hương nhân dữ khứ niên biệt
Quỳnh Hải xuân tòng hà xứ lai
Nam phố thương tâm khán lục thảo
Đông hoàng sinh ý lậu hàn mai
Lân ông bôn tẩu thôn tiền miếu
Đấu tửu song cam túy bất hồi

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ngày xuân ngẫu hứng

Lâu nay khí trời xấu không mở cửa
Lần lữa mùa lạnh mùa nóng đẩy nhau qua
Nơi đất khách người với năm cũ từ biệt nhau
Ở Quỳnh Hải xuân từ đâu lại?
Tại bến Nam đau lòng nhìn cỏ xanh
Cái ý của chúa xuân lộ ra trên hoa mai lạnh
Ông hàng xóm rảo bước ra miếu đầu thôn
Uống đấu rượu với hai trái cam say không về

Dịch thơ: Ngẫu hứng ngày xuân

Trời xấu lâu ngày không mở cửa,
Nóng lạnh mùa lần lữa theo nhau.
Quê người năm cũ tiễn mau,
Ở nơi Quỳnh Hải xuân đâu lại về.
Bến cỏ xanh não nề lòng khách,
Ý chúa xuân mai lạnh phô bày.
Miếu đầu lão xóm ra ngay,
Rượu vò hai quả cam say chưa về.

Đặng Thế Kiệt dịch

Tự thán (kỳ nhất)

Sinh vị thành danh thân dĩ suy
Tiêu tiêu bạch phát mộ phong xuy
Tính thành hạc hĩnh hà dung đoạn (1)
Mệnh đẳng hồng mao bất tự tri
Thiên địa dữ nhân truân cốt tướng
Xuân thu hoàn nhữ lão tu mi
Đoạn bồng nhất phiến tây phong (2) cấp
Tất cánh phiêu linh hà xứ quy

Dịch nghĩa: Tự thán

Sinh ra chưa làm nên danh phận gì, thân đã suy yếu
Tóc bạc phơ phơ, gió chiều thổi
Chân hạc tánh vốn dài, cắt ngắn làm sao được
Mệnh trời nhẹ như lông hồng mà không tự biết
Trời đất phú cho người cái cốt tướng gian truân
Xuân thu đưa về cho mày bộ râu già cỗi
Một ngọn cỏ bồng lìa gốc trước trận gió tây thổi gấp
Cuối cùng, không biết trôi nổi về xứ nào?

Dịch thơ: Tự thán

Sống chửa nên danh đã yếu mòn
Phơ phơ tóc bạc gió chiều hôm
Vốn như chân hạc dài sao cắt
Mệnh tựa lông hồng nhẹ biết không
Trời đất phú cho thân lận đận
Xuân thu đem lại mặt già hom
Gió tây thổi bật thân lìa gốc
Phiêu giạt về đâu ngọn cỏ bồng

Chú thích:

(1) Hạc hĩnh: Ống chân hạc. Trang Tử nói: "Chân le dù ngắn, nối thêm thì nó lo, chân hạc dù dài, chặt bớt thì nó xót" (Phù hĩnh tuy đoản, tục chi tắc ưu, hạc hĩnh tuy trường, đoạn chi tắc bi, Trang Tử.  Biền mẫu . Ý nói không thể làm trái tánh tự nhiên.

(2) Tây phong: Gió tây. Trong văn thơ, Nguyễn Du thường nhắc đến gió tây, để ám chỉ nhà Tây Sơn.

Sơn cư mạn hứng

Nam khứ Trường An thiên lý dư
Quần phong thâm xứ dã nhân cư
Sài môn trú tĩnh sơn vân bế
Dược phố xuân hàn lũng trúc sơ
Nhất phiến hương tâm thiềm ảnh hạ
Kinh niên biệt lệ nhạn thanh sơ
Cố hương đệ muội âm hao tuyệt
Bất kiến bình an nhất chỉ thư.

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ở núi cảm hứng lan man

Cách Trường An hơn nghìn dặm về phía nam
Trong dãy núi sâu, người thôn dã nương náu
Ngày yên tĩnh, mây núi che kín cửa sài (cửa bằng củi)
Mùa xuân lạnh, hàng trúc quanh vườn thuốc nơi thung lũng trông thưa thớt
Một mảnh lòng nhớ quê thẫn thờ dưới ánh trăng
Dòng lệ biệt ly đã lâu ngày khơi trào theo tiếng nhạn đầu mùa
Em trai em gái nơi quê nhà, tin tức bị dứt hẳn
Không có một tờ thư cho biết có bình an hay không.

Dịch thơ: Sơn cư mạn hứng

Ngoảnh lại trời Nam khuất Đế thành,
Trập trùng núi thẳm túp lều tranh.
Cửa sài vắng vẻ mây giăng trắng,
Vườn thuốc đìu hiu trúc rũ xanh.
Trăng dõi niềm quê ngơ ngẩn bóng,
Nhàn khơi lệ biệt sụt sùi canh.
Em xa nhà cách bao năm tháng!
Không một hàng thư gởi gắm tình.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm xuất bản, Paris 1999)

U cư

Đào hoa đào diệp (1) lạc phân phân
Môn yểm tà phi nhất viện bần
Trú cửu đốn vong thân thị khách
Niên thâm cánh giác lão tùy thân
Dị hương dưỡng chuyết (2) sơ phòng tục
Loạn thế toàn sinh cửu úy nhân
Lưu lạc bạch đầu thành để sự
Tây phong xuy đảo tiểu ô cân (3)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ở nơi u tịch

Hoa đào lá đào rụng tơi bời
Cánh cửa xiêu vẹo che một gian nhà nghèo
Ở trọ lâu ngày quên lửng mình là khách
Năm chầy càng biết là cái già theo bên mình
Ở đất khách, nên nuôi cái vụng về để phòng thói đời
Sống đời loạn, muốn bảo toàn sinh mệnh từ lâu phải sợ người
Lưu lạc đến bạc đầu mà có nên chuyện gì đâu
Gió tây thổi rơi cái khăn đen nhỏ

Dịch thơ: U cư

Đào rụng đầy sân lá tiếp hoa,
Một gian lều nát khép lơ là.
Trọ lâu quên bẵng thân là khách,
Tới mãi thành quen tuổi cõng già.
Thời loạn nể người mong sống trọn,
Thói đời giả vụng chút phòng xa.
Nổi chìm tóc bạc chưa nên việc,
Thổi bật khăn đầu trận gió qua.

Quách Tấn dịch (Tố Như thi, An Tiên tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Đào hoa đào diệp: Hoa đào rụng rồi đến lá đào rụng. Hết xuân hoa đào rụng, sang thu lá đào rụng. Ý nói hết xuân đến thu, tháng ngày đi vun vút.

(2) Dưỡng chuyết: Nuôi dưỡng sự vụng về. Lão Tử: "Đại xảo nhược chuyết" (chương XLV) Rất khéo léo dường như vụng về.

(3) Tiểu ô cân: Khăn đen nhỏ. Người giàu sang bịt khăn to lớn. Nghèo không sắm nổi khăn lớn, tạm bịt chiếc khăn nho nhỏ để che mái tóc bạc. Thế mà gió Tây cũng thổi cho rơi! Đã khốn khổ đến thế mà con Tạo còn trớ trêu.

U cư

Thập tải phong trần khứ quốc xa
Tiêu tiêu bạch phát kí nhân gia
Trường đồ nhật mộ tân du thiểu
Nhất thất xuân hàn cựu bệnh đa
Hoại bích nguyệt minh bàn tích dịch
Hoang trì thủy hạc xuất hà ma
Hành nhân mạc tụng Đăng lâu phú (1)
Cường bán xuân quang (2) tại hải nha (nhai)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ở nơi u tịch

Mười năm gió bụi, bỏ quê hương đi xa
Phơ phơ đầu bạc ở nhờ vả nhà người
Đường dài, ngày tối, bạn mới ít
Một nhà xuân lạnh, bệnh cũ lại nhiều
Vách hư bóng trăng soi sáng, thằn lằn bò quanh
Ao hoang nước khô cạn, ễnh ương nhảy ra
Kẻ đi đường chớ đọc phú Đăng Lâu
Quá nửa tuổi xuân ở nơi góc biển rồi

Dịch thơ: U cư

Mười năm gió bụi biệt gia hương,
Nương cửa người phơ mái tóc sương!
Bạn ít ngày chiều đường diệu vợi
Bệnh nhiều xuân vắng quán thê lương
Trăng soi vách thủng khoanh lằn mối
Nước cạn đầm hoang rộn ễnh ương
Già nửa xuân quang thân góc bể
Qua đường chớ đọc phú lầu Vương

Quách Tấn dịch (Tố Như thi, An Tiên tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Đăng Lâu phú: Bài phú "Lên lầu" của Vương Xán  (177-277). Vương Xán là một trong thất tử lừng danh thời Kiến An (cuối thời Đông Hán). Người đất Lạc Dương, lánh nạn đến nhờ Lưu Biểu ở đất Kinh Châu. Một hôm lên lầu thành Giang Lăng, nhớ quê làm bài Đăng Lâu phú để giải tỏa nỗi u hoài.

(2) Xuân quang: Ánh sáng mùa xuân. Đời thanh xuân của con người.

Mạn hứng

Hành cước vô căn nhiệm chuyển bồng
Giang nam giang bắc nhất nang không
Bách niên cùng tử văn chương lí
Lục xích (1) phù sinh thiên địa trung
Vạn lí hoàng quan (2) tương mộ cảnh
Nhất đầu bạch phát tán tây phong
Vô cùng kim cổ thương tâm xứ
Y cựu thanh sơn tịch chiếu hồng

Dịch nghĩa: Mạn hứng

Chân không bén rễ mặc chuyển dời như cỏ bồng
Một chiếc túi rỗng đi hết phía nam sông sang phía bắc sông
Cuộc đời trăm năm chết rục trong vòng văn chương
Tấm thân sáu thước sống lênh đênh giữa vùng trời đất
Muôn dặm mũ vàng đối cùng cảnh trời chiều
Một đầu tóc bạc bay tung theo ngọn gió tây
Nơi chứa đựng bao nhiêu chuyện đau lòng xưa nay
(Ấy là) Dãy núi xanh nhuộm bóng chiều hồng như cũ.

Dịch thơ: Mạn hứng

Kiếp cỏ bồng chân không bén rễ,
Băc rồi Nam túi nhẹ ven sông.
Văn chương thác vẫn đèo bồng,
Thân trôi nổi mãi trong vòng kiền khôn.
Dặm hoàng quan bồn chồn nắng tắt,
Gió lạnh lùng thổi bật mái sương.
Xưa nay xiết nỗi đoạn trường,
Non xanh dưới ánh tà dương nhuộm hồng.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm xuất bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Lục xích: "Lục xích thân" nghĩa là thân sáu thước.
Thân tám thước là thân kẻ anh hùng.
Thân bảy thước là thân kẻ làm trai.
Thân năm thước là thân ngũ đoản của người thấp kém.
Nguyễn Du tự cho mình chỉ ở trên đám "ngũ đoản" và ở dưới đám "thất xích", nên dùng chữ "lục xích". Đó là lời nói khiêm.

(2) Hoàng quan: Mũ vàng tức mũ người đạo sĩ.

Xuân dạ

Hắc dạ thiều quang hà xứ tầm
Tiểu song khai xứ liễu âm âm
Giang hồ bệnh đáo kinh thời cửu
Phong vũ xuân tùy nhất dạ thâm
Ki lữ đa niên đăng hạ lệ
Gia hương thiên lí nguyệt trung tâm
Nam Đài (1) thôn ngoại Long Giang (2) thủy
Nhất phiến hàn thanh tống cổ câm (kim)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đêm xuân

Đêm đen, ánh sáng xuân tìm đâu
Cửa sổ nhỏ mở ra liễu âm u
Chốn giang hồ bệnh đến đã lâu
Trời mưa gió xuân theo đêm sâu
Khách xa nhà nhiều năm, nước mắt rớt dưới đèn
Quê nhà vạn dặm, lòng gởi vầng trăng
Nước sông Lam ngoài thôn Nam Đài
Một tiếng vang lạnh tiễn cổ kim

Dịch thơ: Đêm xuân

Đêm đen, xuân sắc biết tìm đâu
Cửa nhỏ mở ra liễu sẫm màu
Lặn lội bệnh theo ngày tháng mỏi
Gió mưa xuân vắng bóng đêm thâu
Xứ người bao nả, đèn rơi lệ
Quê cũ muôn xa, nguyệt gởi sầu
Cách xóm Nam Đài sông nước thẳm
Lạnh vèo một tiếng biệt xưa sau

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Nam Đài: Tên xóm nhà Nguyễn Du.

(2) Long Giang: Tức Thanh Long giang, từ ngã ba Hưng Nguyên trở xuống.

Lưu biệt Nguyễn Đại Lang

Tây phong quy tụ liễu cao lâm
Khuynh tận li bôi thoại dạ thâm
Loạn thế nam nhi tu đối kiếm
Tha hương bằng hữu trọng phân khâm
Cao sơn lưu thủy vô nhân thức
Hải giác thiên nhai hà xứ tầm
Lưu thủ giang nam nhất phiến nguyệt
Dạ lai thường chiếu lưỡng nhân tâm

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Bài thơ gửi lại khi chia tay cùng Nguyễn Đại Lang

Gió tây thổi tay áo rừng liễu cao
Dốc chén rượu đưa tiễn nói chuyện đêm khuya
Thời loạn bậc làm trai thẹn mặt nhìn gươm
Ở quê người, bạn bè coi trọng sự chia biệt
Tiếng đàn "núi cao nước chảy" không người hiểu
Góc bể chân trời biết tìm đâu
Xin giữ lấy một mảnh trăng ở phía nam sông
Đêm đến thường soi lòng hai người

Dịch thơ: Bài thơ gửi lại khi chia tay cùng Nguyễn Đại Lang

Ống tay áo liễu (1) gió bay
Rừng cao dốc chén đêm này hàn huyên
Làm trai không vẹn lời nguyền
Trông gươm mà thẹn nỗi niềm loạn li
Quê người nặng bước chân đi
Núi cao nước chảy (2) ai thì tri âm
Chân trời góc bể mù tăm
Lòng ta soi sáng mảnh trăng dặm trường

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Liễu: Chỉ sự chia tay. Ngày xưa, ở Trường An, bên sông Bá, người ta đưa tiễn bạn thường bẻ tặng một cành liễu.

(2) Núi cao nước chảy: Theo sách "Lã thị xuân thu", Chung Tử Kì là người sành nghe nhạc. Một hôm nghe Bá Nha gảy đàn, Bá Nha nghĩ đến núi, Tử Kì khen rằng: "Tiếng đàn chót vót như núi cao", khi Bá Nha nghĩ đến sông, Tử Kì nói: "Tiếng đàn cuồn cuộn như nước chảy". Bá Nha coi Tử Kì là người "tri âm". Khi Tử Kì mất, Bá Nha đập vỡ đàn và không gảy nữa.

Thu dạ

[1]
Phồn tinh lịch lịch lộ như ngân
Đông bích hàn trùng bi canh tân
Vạn lí thu thanh thôi lạc diệp
Nhất thiên hàn sắc tảo phù vân
Lão lai bạch phát khả liên nhữ
Trú cửu thanh sơn vị yếm nhân
Tối thị thiên nhai quyện du khách
Cùng niên ngọa bệnh Tuế Giang (1) tân

[2]
Bạch lộ vi sương thu khí thâm
Giang thành thảo mộc cộng tiêu sâm
Tiễn đăng (2) độc chiếu sơ trường dạ
Ác phát (3) kinh hoài mạt nhật tâm
Thiên lý giang sơn tần trướng vọng
Tứ thời yên cảnh độc trầm ngâm
Tảo hàn dĩ giác vô y khổ
Hà xứ không khuê thôi mộ châm

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đêm thu

[1]
Sao nhiều và rõ mồn một, sương như bạc
Tường đông tiếng hàn trùng buồn lại xót
Muôn dặm tiếng thu thúc giục lá rụng
Một trời sắc lạnh quét sạch những mây bay
Già đến tóc bạc khá thương mày
Ở lâu non xanh chưa chán người
Nhất là du khách bên trời đã mỏi mệt
Mà năm cùng rồi còn nằm bệnh nơi bờ Tuế Giang

[2]
Móc trắng thành sương, hơi thu đã già
Cây cỏ quanh thành bên sông thảy đều tiêu điều
Một mình khêu ngọn đèn soi đêm dài mới bắt đầu
Vắt tóc nghĩ mà sợ cho chí nguyện mình trong những ngày cuối
Non sông nghìn dặm bao la thường buồn bã trông
Mây khói bốn mùa một mình lặng lẽ ngậm ngùi
Lạnh sớm mới biết cái khổ vì thiếu áo
Nơi đâu tiếng đập vải của người khuê phụ phòng không giục giã buổi chiều hôm?

Dịch thơ: Đêm thu

[1]
Sao vàng lấp lánh ánh sương dày,
Dế khóc tường đông giọng đắng cay.
Muôn dặm tiếng thu dồn lá rụng,
Đầy trời sắc lạnh quét mây bay.
Già theo tóc bạc riêng thương đó,
Lòng gởi non xanh chửa chán đây.
Ngán nỗi phương trời thân khách mỏi,
Tuế Giang nằm bệnh suốt năm chầy.

[2]
Móc bạc thành sương thu hắt hiu,
Giang thành cây cỏ thảy tiêu điều.
Đèn khêu riêng cảm đêm dài dặc,
Tóc vắt thầm lo chuyện ấp yêu.
Nghìn dặm nước non sầu vọi vọi,
Tư mùa trăng gió vắng thiu thiu.
Lạnh sơ đã khổ phần không áo,
Đập vải nhà ai rộn bóng chiều.

Quách Tấn dịch (Tố Như thi, An Tiêm xuất bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Tuế Giang: Tên một khúc sông ở Bắc Việt, chưa rõ ở tỉnh nào. Đào Duy Anh cho là Quế Giang, vì thơ Nguyễn Du còn có câu "Hồng Sơn sơn hạ Quế Giang thâm" (Mi trung mạn hứng).

(2) Tiễn đăng: Cắt hoa đèn để cho ngọn lửa cháy sáng. Có lẽ tác giả liên tưởng đến hai câu thơ của Lý Thương Ẩn: "Hà đương cộng tiễn tây song chúc, "Khước thoại Ba Sơn dạ vũ thì.", (Bao giờ cùng nhau cắt hoa đèn nơi tây song, Kể cho nhau nghe nỗi lòng nơi Ba Sơn lúc đêm mưa lạnh.)

(3) Ác phát: Theo điển "ác phát thổ bộ" vắt tóc nhả cơm: Chu Công  là một đại thần của nhà Chu rất chăm lo việc nước. Đương ăn cơm, có khách đến nhả cơm ra tiếp. Đương gội đầu có sĩ phu tới, liền vắt tóc ra đón, hết người này đến người khác, ba lần mới gội đầu xong. Câu thơ của Nguyễn Du ý nói: Chí nguyện được đem ra giúp nước như Chu Công, cuối cùng không biết có toại nguyện hay chăng. Nghĩ đến lòng vô cùng lo ngại.

Bát muộn

Thập tải trần ai ám ngọc trừ
Bách niên thành phủ bán hoang khư
Yêu ma trùng điểu cao phi tận
Chỉ uế càn khôn huyết chiến dư
Tang tử binh tiền thiên lí lệ
Thân bằng đăng hạ sổ hành thư
Ngư long lãnh lạc nhàn thu dạ
Bách chủng u hoài vị nhất sư

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Xua buồn

Bụi bặm mười năm che tối thềm ngọc
Thành phủ trăm năm một nửa thành gò hoang
Những côn trùng chim chóc nhỏ bé đều bay đi hết
Đất trời nhơ nhớp sau chiến tranh đổ máu
Nơi nghìn dặm nhỏ lệ cho cuộc binh đao ở quê hương
Người thân bạn bè là mấy hàng thư dưới đèn
Cá rồng lặng lẽ đêm thu vắng
Trăm mối u buồn chưa một lần được giải tỏa hả hê.

Dịch thơ: Xua đuổi u buồn

Thềm ngọc mười năm phủ bụi mù
Thành xưa một nửa thảy hoang vu
Côn trùng chim chóc bay đâu hết
Trời đất máu me vấy thãi thừa
Binh lửa quê hương vài giọt lệ
Bạn bè thân quyến mấy hàng thư
Cá rồng lặng lẽ đêm thu vắng
Trăm mối u buồn mãi chửa bưa

Đặng Thế Kiệt dịch

Trệ khách

Trệ khách yêm lưu Nam Hải trung
Tịch liêu lương dạ dữ thùy đồng
Quy hồng bi động thiên hà thủy
Thú cổ hàn xâm hạ dạ phong
Nhân đáo cùng đồ vô hảo mộng
Thiên hồi khổ hải xúc phù tung
Phong trần đội lí lưu bì cốt
Khách chẩm tiêu tiêu lưỡng mấn bồng

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Khách trọ lâu ngày

Khách trọ trì trệ ở chốn Nam Hải
Đêm thanh vắng với ai cùng
Chim hồng về kêu thương động nước sông Ngân
Trống lính thú lạnh thấm vào gió hè
Người tới đường cùng không mộng đẹp
Trời đưa lại bể khổ thúc giục bước chân trôi nổi
Trong đám phong trần để lại (người) da và xương
Gối khách buồn buồn hai mái tóc rối

Dịch thơ: Khách trọ lâu ngày

Vũng biển chần chờ đã bấy lâu
Đêm thanh chia sẻ biết ai đâu
Sông Ngân rợn tiếng chim hồng khóc
Trống ải run lòng gió hạ đau
Kẻ bước đường cùng vời mộng đẹp
Trời đưa bể khổ giục chân mau
Bụi đời vất vưởng bầy xương xẩu
Tóc rối buồn dâng khách gối đầu

Đặng Thế Kiệt dịch

Đại nhân hí bút

Thác lạc nhân gia Nhị thủy tân
Cư nhiên biệt chiếm nhất thành xuân
Đông tây kiều các kiêm thiên khởi
Hồ Hán y quan đặc địa phân
Mục túc thu kiêu kim lặc mã
Bồ đào xuân túy ngọc lâu nhân
Niên niên tự đắc phồn hoa thắng
Bất quản nam minh kỉ độ trần

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Thay người viết đùa

Nhà người chen chúc trên bến sông Nhị
Ngang nhiên chiếm riêng vẻ xuân một thành
Bên đông bên tây cầu và gác cao tới trời
Áo mũ người Hồ kẻ Hán khác biệt nhau
Mùa thu, ngựa mang dàm vàng kiêu hãnh ăn rau đậu
Trời xuân, người ở lầu ngọc say sưa rượu bồ đào
Năm này sang năm khác hưởng cảnh phồn hoa
Không bận lòng biển nam bao lần gió bụi

Dịch thơ: Thay người viết đùa

Chen chúc cửa nhà rộn bến sông
Vẻ xuân riêng chiếm một mình ông
Phố phường tranh cạnh vươn cao ngất
Áo mũ ganh đua diện tứ tung
Vênh váo ngựa sang ăn mục túc
Say sưa người đẹp uống sâm nhung
Phồn hoa tận hưởng dài năm tháng
Chi bận biển nam bụi mịt mùng

Đặng Thế Kiệt dịch

Ký mộng (1)

Thệ thủy nhật dạ lưu
Du tử hành vị quy
Kinh niên bất tương kiến
Hà dĩ úy tương ti (tư)
Mộng trung phân minh kiến
Tầm ngã giang chi mi
Nhan sắc thị trù tích
Y sức đa sâm si
Thủy ngôn khổ bệnh hoạn
Kế ngôn cửu biệt ly
Đái khấp bất chung ngữ
Phảng phất như cách duy
Bình sinh bất thức lộ
Mộng hồn hoàn thị phi
Điệp sơn đa hổ ty
Lam thủy đa giao li
Đạo lộ hiểm thả ác
Nhược chất tương hà y
Mộng lai cô đăng thanh
Mộng khứ hàn phong xuy
Mỹ nhân bất tương kiến
Nhu tình loạn như ti
Không ốc lậu tà nguyệt
Chiếu ngã đan thường y.

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ghi lại giấc mộng

Dòng nước ngày đêm chảy
Du tử đi chưa về
Bao năm không gặp nhau
Lấy gì an ủy nỗi nhớ nhau
Trong mộng thấy rõ ràng
Tìm ta ở bến sông
Nhan sắc vẫn như xưa
Áo quần thì lếch thếch
Thoạt đầu nói khổ vì bệnh hoạn
Kế đó nói vì xa nhau lâu
Nghẹn ngào khóc nói không hết câu
Phảng phất như cách nhau bức màn
Bình sinh không biết đường
Trong hồn mộng là thực hay hư?
Núi Tam Điệp nhiều hổ báo
Sông Lam nhiều thuồng luồng
Đường đi hiểm và dữ
Thân thể yếu đuối dựa vào đâu
Mông đến, ngọn đèn cô đơn sáng leo lét
Mộng tàn, gió lạnh thổi
Người đẹp không thấy nữa
Tình vấn vương rối như tơ
Nhà trống lọt trăng tà
Chiếu vào chiếc áo đơn của ta.

Dịch thơ: Ghi lại giấc mộng

Nước ngày đêm chảy mãi
Du tử chưa về đâu
Bao năm rồi không gặp
Lấy gì an ủy nhau
Rõ ràng thấy trong mộng
Tìm ta nơi bến sâu
Nhan sắc vẫn như trước
Áo quần lếch thếch sao
Trước nói khổ vì bệnh
Sau nói xa nhau lâu
Nghẹn ngào câu không trọn
Phảng phất cách màn sau
Bình sinh đường không rõ
Hồn thực giả hay đâu
Núi non nhiều hổ báo
Sông thuồng luồng biết bao
Đường đi hiểm và dữ
Thân yếu dựa vào đâu
Mộng đến, đèn leo lét
Mộng tàn, gió lạnh ào
Người đẹp không thấy nữa
Tình bối rối tơ nhàu
Nhà trống trăng tà chiếu
Manh áo đơn đêm thâu.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1): Theo Lê Thước và Trương Chính, bài này nói về người vợ trước của Nguyễn Du, đã mất.

Ký hữu

Mạc mạc trần ai mãn thái không
Bế môn cao chẩm ngọa kỳ trung
Nhất thiên minh nguyệt giao tình tại
Bách lý Hồng Sơn (1) chính khí đồng
Nhãn để phù vân khan thế sự
Yêu gian trường kiếm quải thu phong
Vô ngôn độc đối đình tiền trúc
Sương tuyết tiêu thời hợp hóa long (2)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Gởi bạn

Mịt mờ bụi bặm bay đầy bầu trời
Đóng cửa gối cao ở bên trong
Một trời trăng sáng, tình gia hảo còn đó
Trăm dặm non Hồng, đồng chính khí với nhau
Trong đáy mắt, xem việc đời như mây nổi
Bên thắt lưng, gươm dài quảy gió thu
Một mình lặng lẽ ngắm khóm trúc trước sân
Đến lúc sương tuyết tan sẽ hóa rồng

Dịch thơ: Ký hữu

Đầy trời lớp lớp dậy trần hiêu,
Đóng cửa nằm cao tạnh sớm chiều.
Chánh khí muôn thu ngàn Hống vững,
Giao tình một mối bóng trăng treo.
Chuyện đời ghé mắt mây lơ lửng,
Gươm báu cài lưng gió hắt hiu.
Lặng lẽ bên sân lòng đối trúc,
Hóa rồng chờ thuở tuyết sương tiêu.

Quách Tấn dịch (Tố Như thi, An Tiêm xuất bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Hồng Sơn: Dãy núi cao và dài nhất ở quê hương Nguyễn Du.

(2) Hóa long: Cây trúc khi già, hình dáng trông giống như con rồng, nhất là trông phần gốc rễ, có mắt có râu. Cho nên tre già, trúc già gọi là Long ông, măng tre gọi là Long tôn.

Đối tửu

Phu tọa nhàn song tửu nhãn khai
Lạc hoa vô số hạ thương đài
Sinh tiền bất tận tôn trung tửu
Tử hậu thùy kiêu mộ thượng bôi
Xuân sắc tiệm thiên hoàng điểu khứ
Niên quang ám trục bạch đầu lai
Bách kì đãn đắc chung triêu túy
Thế sự phù vân chân khả ai

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ngồi uống rượu

Ngồi xếp bằng bên cửa sổ vắng mắt rượu say mở nhìn
Bao nhiêu là hoa rụng trên rêu xanh
Khi sống không uống cạn rượu trong bầu
Thì chết rồi ai rưới chén rượu trên mồ
Sắc xuân dần dần biến đổi, chim hoàng anh bay mất
Bóng sáng năm tháng âm thầm đi, tóc trắng lại
Hạn kì trăm năm chỉ ước được say suốt ngày
Việc đời như mây nổi thật đáng thương

Dịch thơ: Ngồi uống rượu

Ngồi nhìn song vắng rượu say
Bao nhiêu hoa rụng trên này cỏ non
Bây giờ nốc cạn chén ngon
Mồ xanh giọt rượu ai còn rưới cho
Mùi hương xuân sắc phai mờ
Bóng chim tăm cá bạc phơ mái đầu
Ước chi thơ túi rượu bầu
Trăm năm mây nổi quên sầu mênh mang

Đặng Thế Kiệt dịch

Điếu La Thành (1) ca giả

Nhất chi nùng diễm há Bồng Doanh (2)
Xuân sắc yên nhiên động lục thành
Thiên hạ hà nhân liên bạc mệnh
Trủng trung ưng tự hối phù sanh
Yên chi bất tẩy sanh tiền chướng
Phong nguyệt không lưu tử hậu danh
Tưởng thị nhân gian vô thức thú
Cửu tuyền khứ bạn Liễu Kì Khanh (3)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Điếu người ca nữ đất La Thành

Một cành nồng đượm từ cõi Bồng Doanh xuống
Sắc xuân đẹp đẽ làm rung động sáu thành
Thiên hạ ai người thương phận bạc mệnh
Trong mồ hẳn tự hối hận cho kiếp phù sinh
Nghiệp phấn son lúc sống không tẩy sạch
Tiếng trăng gió sau khi chết vẫn còn lưu
Ý hẳn trên đời không người biết thưởng thức thú vị
Nên xuống chín suối làm bạn cùng Liễu Kì Khanh.

Dịch thơ: Điếu ca nữ đất La Thành

Một cành nồng đượm xuống Bồng Doanh
Sắc thắm xuân đưa nức sáu thành
Trên thế ai thương đời bạc mệnh
Trong mồ riêng hối kiếp phù sinh
Phấn son trăm trước chưa rồi nợ
Trăng gió nghìn sau luống để danh
Trần giới hẳn không người thức thú
Suối vàng tìm bạn Liễu Kì Khanh

Quách Tấn dịch (Tố Như thi, An Tiên tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) La Thành: Thành Nghệ An. Truyền rằng thành do Trương Phụ đáp tại bến Phù Thạch nơi giao thủy của La Giang và Lam Giang.

(2) Bồng Doanh: Bồng Lai và Doanh Châu. Truyền rằng ở trong Bột Hải có ba hòn đảo là Bồng Lai, Phương Trượng và Doanh Châu. Chung quanh ba hòn này nước biển rất yếu không đỡ nổi một hột cải, nên ghe thuyền tới đó đều chìm. Người ta gọi là Nhược Thủy. Nơi non Bồng nước Nhược chỉ có tiên đến được thôi. Bồng Doanh chỉ cõi tiên.

(3) Liễu Kì Khanh: Tên Liễu Vịnh, một danh sĩ nổi tiếng về từ, ở đời Tống. Tuổi già mới thi đỗ tấn sĩ, và giữ một chức quan nhỏ ở Tràng An. Buổi thiếu thời thường lui tới xóm ca nhi và soạn nhiều bài từ tả nỗi đau khổ của làng son phấn. Khi Liễu Vịnh chết, chị em ca nữ góp tiền chôn cất và tổ chức những ngày kỉ niệm rất linh đình.

Ngọa bệnh

Đa bệnh đa sầu khí bất thư
Thập tuần khốn ngọa Quế Giang cư
Lệ thần nhập thất thôn nhân phách
Cơ thử duyến sàng khiết ngã thư
Vị hữu văn chương sinh nghiệt chướng
Bất dung trần cấu tạp thanh hư (1)
Tam lan song hạ ngâm thanh tuyệt
Điểm điểm tinh thần du thái sơ (2)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Nằm bệnh

Nhiều bệnh nhiều sầu, tâm thần không thư thái
Mười tuần nằm liệt trong vùng Quế Giang
Thần dịch lệ vào nhà bắt hồn phách người
Chuột đói leo quanh giường gặm sách vở ta
Chưa từng có chuyện văn chương sanh nghiệt chướng
Không để cho bụi bặm lẫn vào cõi thanh hư
Dưới cửa sổ tam lan, tiếng ngâm vắng bặt
Tinh thần dần dần đi dong chơi ngoài cõi không trung

Dịch thơ: Ngọa bệnh

Sầu lại bệnh lòng không thanh thản,
Miền Quế Giang mấy tháng nằm suông.
Bắt hồn, dịch rắc tai ương,
Chuột leo gặm sách quanh giường làm no.
Văn chương nào sanh ra nghiệt chướng,
Gìn thanh hư chẳng vướng trần hiêu.
Song ngâm ngày vắng thiu thiu,
Tinh thần điểm điểm tiêu diêu cõi ngoài.

Quách Tấn dịch (Tố Như thi, An Tiên tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Thanh hư: Chốn hư không trong sạch. Trời xanh cũng gọi là thanh hư. Lòng không bận thế sự, luôn luôn yên lặng trong trẻo, cũng gọi là thanh hư.

(2) Thái sơ: Liệt Tử : "Thái sơ giả, khí chi thủy dã" (Thiên thụy ) Thái sơ là thuở bắt đầu có khí. Lúc mới khởi đầu của vũ trụ. Đây là nói về cõi hư vô, cõi ngoài trần giới.

Tạp ngâm [I]

Thu thanh nhất dạ độ Lam Hà
Vô ảnh vô hình nhập ngã gia
Vạn lí tây phong lai bạch phát
Nhất song thu sắc tại hoàng hoa
Bách niên ai lạc hà thời liễu
Tứ bích đồ thư bất yếm đa
Đình thực cô tùng cao bách xích
Bất tri thanh đế nại nhân hà

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tạp ngâm [I]

Tiếng thu một đêm qua sông Lam
Không bóng không hình vào nhà ta
Muôn dặm gió tây đến tóc bạc
Sắc thu một cửa sổ nơi hoa cúc vàng
Trăm năm buồn vui bao giờ hết
Bốn vách sách vở nhiều không chán
Sân trồng một cây tùng cao trăm thước
Không biết chúa xuân làm sao với người

Dịch thơ: Tạp ngâm [I]

Tiếng thu đêm vắng vượt qua sông
Vào chỗ nhà ta bóng ảnh không
Muôn dặm gió tây phai bạc tóc
Một màu hoa cúc sáng bừng song
Trăm năm vui khổ bao giờ hết
Bốn vách thơ văn thú vị lòng
Trăm thước tùng cao sân quạnh quẽ
Chúa xuân chi quấy khách mơ mòng

Đặng Thế Kiệt dịch

Kí hữu (1)

Hồng Sơn sơn nguyệt nhất luân minh
Thiên lí Trường An (2) thử dạ tình
Thái phác (3) bất toàn chân diện mục
Nhất châu (4) hà sự tiểu công danh
Hữu sanh bất đái công hầu cốt
Vô tử chung tầm thỉ lộc (5) minh
Tiện sát bắc song (6) cao ngọa giả
Bình cư vô sự đáo hư linh (7)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Gởi bạn

Vầng trăng trên đỉnh Hồng Sơn, một bóng tròn vằng vặc,
Tràng An nghìn dặm một mảnh tình đêm nay.
Viên ngọc phác không giữ được trọn bộ mặt mắt thật của mình nữa,
Chút công danh ở một châu đáng kể gì
Sinh ra vốn không mang sẵn cốt công hầu,
Chưa chết thì rốt cuộc sẽ đi tìm lợn hươu làm bạn.
Thèm chết được cái thú của người ngồi cao nơi song bắc,
Sống yên ổn thường ngày, không một việc gì bận đến tâm hồn trong sáng.

Dịch thơ: Kí hữu

Đêm nay ngàn Hống bóng trăng thanh,
Nghìn dặm Tràng An một mảnh tình.
Ngọc phác không gìn nguyên diện mục,
Thân đời khéo buộc nẻo công danh!
Công hầu cốt ấy đâu sanh sẵn,
Hươu vượn duyên kia quyết để dành.
Thong thả kìa ai song bắc tựa,
Chuyện ngoài chẳng chút bợn hư linh.

Quách Tấn dịch (Tố Như thi, An Tiêm tái bản, 1995, France).

Chú thích:

(1) Kí hữu: Bài này tác giả gởi cho bạn ở Hồng Sơn, khi ra Tràng An làm quan cùng nhà Nguyễn.

(2) Tràng An: Tức Thăng Long.

(3) Thái phác: Viên ngọc còn ở trong đá, chưa mài dũa.
Sách Chiến Quốc chép: Vua Tề mời Nhan Xúc vào cung để trọng dụng. Xúc từ chối nói: "Ngọc sinh ở đá trên núi, nếu đem phá ra mà lấy dùng, không phải không quý giá, nhưng bản chất không còn nguyên vẹn. Kẻ sĩ sanh ra nơi đồng nội, nếu được dùng cho bổng lộc, không phải không hiển vinh, nhưng hình thái tinh thần không được trọn vẹn".

(4) Nhất châu: Khi mới ra làm quan cùng nhà Nguyễn, Tố Như nhận chức tri huyện Phù Dung thuộc Khoái Châu, tỉnh Sơn Nam (Hưng Yên) ngày nay.

(5) Thỉ lộc: Thỉ là heo rừng, lộc là hươu nai.

(6) Bắc song: Đào Tiềm, một cao hiền đời Tấn, có câu: "Tiết tháng năm tháng sáu, nằm nơi cửa sổ phía bắc, gió mát thoảng đến, tự coi như người đời Hi Hoàng".

(7) Hư linh: Cũng như tâm linh. Cõi lòng trong sạch và trống trơn không chút bận đến thế sự.

Thanh minh ngẫu hứng

Đông phong trú dạ động giang thành
Nhân tự bi thê thảo tự thanh
Xuân nhật hữu thân phi thiếu tráng
Thiên nhai vô tửu đối thanh minh
Thôn ca sơ học tang ma ngữ
Dã khốc thời văn chiến phạt thanh
Khách xá hàm sầu dĩ vô hạn
Mạc giao mao thảo cận giai sinh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Thanh minh ngẫu hứng

Ngày đêm gió đông (gió xuân) lay động thành bên sông
Người tự buồn thương, cỏ tự xanh
Ngày xuân, thân không còn trai trẻ
Ở chân trời không rượu đón tiết Thanh minh
Trong tiếng ca thôn làng, học tiếng người trồng dâu trồng gai
Từng lúc nghe tiếng khóc nơi đồng nội, tưởng như tiếng sát phạt chiến tranh
Ở quán trọ, đã mang mỗi buồn thương vô hạn
Chớ để cỏ tranh mọc gần thềm

Dịch thơ: Thanh Minh Ngẫu Hứng

Giang thành lay ngọn đông phong
Cỏ xanh xanh mượt buồn mông mênh buồn
Thiếu Niên đã khuất bao xuân
Thanh Minh thiếu rượu bâng khuâng góc trời
Thôn ca canh cửi học lời
Cánh đồng dậy tiếng khóc đời chiến tranh
Ngậm sầu quán khách buồn tanh
Bên thềm chớ để cỏ tranh lan tràn

Vũ Thị Thiên Thư dịch

Xuân tiêu lữ thứ (1)

Tiêu tiêu bồng mấn (2) lão phong trần
Ám lí thiên kinh vật hậu tân
Trì thảo (3) vị lan thiên lí mộng
Đình mai dĩ hoán nhất niên xuân (4)
Anh hùng tâm sự hoang trì sính (5)
Danh lợi doanh trường lụy tiếu tần (6)
Nhân sự tiêu điều xuân tự hảo
Đoàn thành (7) thành hạ nhất triêm cân

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đêm xuân quán khách

Bời bời mái tóc bồng già cùng gió bụi
Trong thầm lặng riêng sợ khi nhìn thấy cảnh vật đổi mới
Ngoài nghìn dặm chưa tan giấc mộng "cỏ bờ ao"
Cây mai ở trước sân đã đổi một năm xuân
Tâm sự anh hùng đã nguội, không còn nghĩ đến chuyện dong ruổi
Trên trường danh lợi những kẻ lụy về vẻ khóc cười
Người buồn bã xuân riêng đẹp
Đứng dưới chân thành Đoàn, một mình, lệ thấm khăn

Dịch thơ: Đêm xuân quán khách

Phất phơ mái tóc rối phong trần
Lặng lẽ thầm kinh vật biến tân
Chằm cỏ chưa tan ngàn dặm mộng
Thềm mai đã đổi một năm xuân
Anh hùng dạ lấp đường dong ruổi
Danh lợi chân ê bước nhọc nhằn
Người dẫu đìu hiu xuân vẫn đẹp
Thành Đoàn thơ thẩn lệ dầm khăn

Quách Tấn dịch (Tố Như thi, An Tiên tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Lữ thứ: Tác giả làm bài này khi lên Lạng Sơn để đón sứ thần nhà Thanh năm Giáp Tí (1805).

(2) Bồng mấn: Mái tóc rối bời như cỏ bồng.

(3) Trì thảo: Chữ lấy trong câu thơ của Tạ Linh Vận đời Tấn: "Trì đường sanh xuân thảo". Nguyên Tạ Linh Vận có người em học tên là Tạ Huệ Liên mới 10 tuổi đã biết làm thơ. Linh Vận thường tán thán và nói rằng khi ngồi cùng Huệ Liên thì thế nào cũng nghĩ được thơ hay. Một hôm Linh Vận ngồi nơi bờ ao nghĩ thơ, nhưng không tìm ra tứ. Về nhà nằm ngủ chiêm bao thấy Huệ Liên, thức dậy làm được câu "Trì đường sanh xuân thảo", rất lấy làm đắc ý. Câu chuyện này truyền ra trở thành một giai thoại trong làng thơ.

(4) Đình mai: Dùng mai trong thơ, một là để tả xuân, hai là để ngụ ý ở nơi trạm để đợi sứ, mươn ý câu thơ Đường: "Chiết mai phùng dịch sứ". Nguyễn Du đến Lạng Sơn mùa Đông năm Quý Hợi (1804) và làm bài "Xuân tiêu" năm Giáp Tí (1805), nên mới nói là "Dĩ hoán nhất niên xuân".

(5) Trì sính: Trì là ngựa chạy mau. Sính cũng là ngựa chạy mau. Hai chữ ghép lại thành nghĩa là dong ruổi.

(6) Tiếu tần: "Tiếu" là cười. "Tần" là nhăn mày.

(7) Đoàn thành: Tên riêng của thành Lạng Sơn. Có tên như vậy vì góc Tây Bắc của thành hình vòng tròn.

Quỷ Môn (1) đạo trung

Quỷ môn thạch kính xuất vân côn (căn)
Chinh khách nam quy dục đoạn hồn
Thụ thụ đông phong xuy tống mã
Sơn sơn lạc nguyệt dạ đề vôn (viên)
Trung tuần lão thái (2) phùng nhân lãn
Nhất lộ hàn uy trượng tửu ôn
Sơn ổ hà gia đại tham thụy
Nhật cao do tự yểm sài môn

Dịch nghĩa: Trên đường qua Quỷ Môn Quan

Đường đá ở Quỷ Môn từ chân mây mà ra
Hành khách về nam buồn muốn đứt tâm hồn
Gió đông qua những hàng cây, thổi vào ngựa đưa tiễn
Trăng lặn xuống sau dãy núi, đêm vượn kêu
Tuổi mới trung tuần mà đã có vẻ già, lười gặp người (vì ngại việc thù tiếp)
Suốt con đường giá lạnh, nhờ rượu được hơi ấm
Trong xóm núi, nhà ai ham ngủ quá
Mặt trời đã lên cao mà cửa củi còn đóng kín.

Dịch thơ: Trên đường qua Quỷ Môn Quan

Đường Quỷ Môn Quan mây ngút xông
Về nam chinh khách tái tê lòng
Gió dồn chân ngựa cây xao xác
Trăng rụng đầu non vượn não nùng
Lười việc đón đưa già trước tuổi
Đỡ cơn giá rét rượu đầy chung
Nhà ai góc núi sao ham giấc?
Nắng gội hiên chưa mở cánh bồng

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm xuất bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Quỷ Môn Quan: Ở phía nam xã Chi Lăng. Đường hẹp, núi dốc, hình thế hiểm trở. Có núi trông như đầu quỷ, ải do đó mà mệnh danh. Người xưa có câu: “Quỷ Môn Quan! Quỷ Môn Quan!, Thập nhân khứ, nhất nhân hoàn!" (Ải Quỷ Môn! Ải Quỷ Môn! Mười người đi, một người về!”).

(2) Trung tuần: Tiên Điền làm bài này lúc lên trấn Nam Quan nghênh tiếp sứ Tàu sang phong sắc cho vua Gia Long, xong sứ mệnh trở về kinh. Năm ấy là năm Giáp Tí (1804), tác giả mới 40 tuổi nhưng đầu đã bạc trắng (đầu cụ bạc từ lúc lánh nạn ở Quỳnh Côi).

Điệp tử thư trung

Vân song (1) tằng kỷ nhiễm thư hương
Tạ khước phong lưu vị thị cuồng
Bạc mệnh hữu duyên (2) lưu giản tịch (3)
Tàn hồn vô lệ khốc văn chương
Đố ngư (4) dị tỉnh phồn hoa mộng (5)
Huỳnh hỏa nan hôi cẩm tú trường
Văn đạo (6) dã ưng cam nhất tử
Dâm thư do thắng vị hoa mang (7)

Dịch nghĩa: Bướm chết trong sách

Nơi cửa sổ trồng cỏ vân đã từng bao lần đượm mùi hương sách vở
Từ bỏ phong lưu chưa hẳn là dại
Mệnh bạc nhưng có duyên được lưu lại trong sách vở
Hồn tàn không nước mắt khoác văn chương
Con mọt sách dễ tỉnh giấc mộng phồn hoa
Lửa đom đóm khó đốt cháy tấm lòng gấm vóc
Được nghe đạo lý rồi chết cũng cam
Say đắm vào sách còn hơn đa mang vì hoa.

Dịch thơ: Bướm chết trong sách

Song vân từng thấm vị thư hương,
Bỏ thú phong lưu há phải cuồng.
Mệnh bạc còn duyên vương sử sách,
Hồn tàn không lệ khóc văn chương.
Khó mong lửa đóm thiêu lòng gấm,
Dễ khiến thân sâu tỉnh mộng vàng.
Đạo lý sớm nghe chiều chết thỏa,
Hoa sao bằng chữ dám cưu mang.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Vân song: Cửa sổ trồng cỏ vân hương. Tức thư phòng.

(2) Bạc mệnh hữu duyên: Nghe truyền là: "Khô cốt hữu duyên lưu giản tịch".

(3) Giản tịch: Giản là thẻ tre. Ngày xưa chưa có giấy, dùng thẻ tre để ghi chép. Tịch là sổ sách.

(4) Đố ngư: Dịch tạm là mọt sách. Nhưng không phải giống mọt như mọt cây gỗ, vì không có vỏ cứng. Đây là một loại gián nhỏ, không cánh, có ba lông đuôi như ba sợi râu.

(5) Phồn hoa mộng: Mộng giàu sang.

(6) Văn đạo: Nghe được Đạo. Do câu nói của Khổng Tử trong sách Luận Ngữ : "Triêu văn đạo tịch tử khả hĩ"! Nghĩa là: "Sáng nghe đuợc đạo lý, chiều tối chết cũng hả lòng".

(7) Vị hoa mang: Câu này nghe truyền là: "Vi hoa vương". Nghĩa là vì hoa mà thác (vong). Chữ "vương" đắc thế hơn chữ "mang". Trên kia chép theo bản Thi Vũ ở Pháp gởi tặng.

  Nam Trung Tạp Ngâm

  Phượng Hoàng lộ thượng tảo hành

  Mộng đắc thái liên

  Thu chí

  Điệu khuyển

  Ngẫu thư công quán bích

  Ngẫu đề công quán bích (bài 1)

  Ngẫu đề công quán bích (bài 2)

  Tống nhân

  Ngẫu đề

  Tân thu ngẫu hứng

  Tặng nhân

  Thu nhật kí hứng

  Ngẫu đắc

  Thành hạ khí mã

  Đại tác cửu thú tư quy

Phượng Hoàng (1) lộ thượng tảo hành

Chinh phu hoài vãng lộ (2)
Dạ sắc thượng mông mông
Nguyệt lạc viên thanh ngoại
Nhân hành hổ tích trung
Lực suy thường úy lộ (3)
Phát đoản bất cấm phong
Dã túc phùng tiều giả
Tương liên bất tại đồng (4)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Sáng sớm đi trên đường núi Phượng Hoàng

Khách lữ hành nghĩ đến con đường trước mặt
Sắc trời đêm vẫn còn mờ mờ
Trăn lặn ngoài nơi có tiếng vượn hú
Người đi trong chốn cọp in dấu chân
Sức yếu thường sợ sương móc
Tóc ngắn không ngại gió thổi
Đêm ngủ nơi đồng quê gặp người đốn củi
Thương nhau không vì chỗ giống nhau

Dịch thơ: Trên đường Phượng Hoàng

Nghĩ đường trước mặt mà lo,
Trời mai còn vướng lờ mờ bóng đêm.
Ngoài nơi vượn hú trăng chìm,
Trong nơi cọp dạo im lìm người đi.
Sương đầm những ngại lực suy,
Mái đầu tóc ngắn sợ gì gió tung.
Quán quê gặp gỡ tiều ông,
Thương nhau há tại cảnh đồng mà thương.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Phượng Hoàng: Từ Hà Tĩnh đi vào có núi Phượng Hoàng. Năm Giáp Tý (1804) Nguyễn Du đương làm Tri phủ Thường Tín thì bị bệnh, xin từ chức. Về quê nghỉ được hơn một tháng lại có chỉ gọi vào Kinh. Bài này làm trên đường lai kinh và mở đầu cho tập Nam Trung Tạp Ngâm.

(2) Vãng lộ: Con đường sắp đi qua.

(3) Úy lộ: Chữ  "lộ" ở đây là sương móc. Có chỗ chép chữ  "lộ" là đường. Chép như thế không đúng, vì ở câu đầu đã nói đến "vãng lộ" rồi.

(4) Bất tại đồng: Thường thường thì "đồng bệnh tương liên". Nhưng đối với trường hợp này thì không đồng cảnh ngộ, không đồng tâm sự, nhưng vẫn thương nhau.

Mộng đắc thái liên

Khẩn thúc kiệp điệp quần
Thái liên trạo tiểu đĩnh
Hồ thủy hà xung dung
Thủy trung hữu nhân ảnh

Thái thái Tây Hồ liên
Hoa thực câu thướng thuyền
Hoa dĩ tặng sở úy
Thực dĩ tặng sở liên

Kim thần khứ thái liên
Nãi ước đông lân nữ
Bất tri lai bất tri
Cách hoa văn tiếu ngữ

Cộng tri liên liên hoa
Thùy giả liên liên cán
Kì trung hữu chân ti
Khiên liên bất khả đoạn

Liên diệp hà thanh thanh
Liên hoa kiều doanh doanh
Thái chi vật thương ngẫu
Minh niên bất phục sinh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộng thấy hái sen

Buộc chặt quần cánh bướm
Chèo thuyền con hái sen
Nước hồ sao lai láng
Trong nước có bóng người

Hái, hái sen Hồ Tây
Hoa và gương sen đều để trên thuyền
Hoa để tặng người mình trọng
Gương để tặng người mình thương

Sớm nay đi hái sen
Nên hẹn với cô láng giềng
Chẳng biết đến lúc nào không biết
Cách hoa nghe tiếng cười

Mọi người đều biết yêu hoa sen
Nhưng ai là kẻ yêu thân sen
Trong thân cây sen thật có tơ sen
Vương vấn không đứt được

Lá sen sao mà xanh xanh
Hoa sen đẹp đầy đặn
Hái sen chớ làm tổn thương ngó sen
Sang năm sen không mọc lại được

Dịch thơ: Mộng thấy hái sen

Buộc chặt quần cánh bướm
Chèo thuyền con hái sen
Nước hồ sao lai láng
Mặt nước bóng người in

Hái, hái, sen Hồ Tây
Hoa gương trên thuyền đầy
Hoa tặng người mình trọng
Gương tặng người mình say

Sáng nay đi hái sen
Hẹn cùng cô láng giềng
Đến lúc nào không biết
Nói cười sau khóm sen

Mọi người biết yêu sen
Ai người quý thân sen
Thân sen có tơ mịn
Vương vấn đứt sao nên

Lá sen, ôi, xanh xanh
Hoa mơn mởn xinh xinh
Hái sen đừng hại ngó
Sang năm hoa chẳng sinh

Đặng Thế Kiệt dịch

Thu chí

Hương Giang (1) nhất phiến nguyệt
Kim cổ hứa đa sầu
Vãng sự bi thanh trủng
Tân thu đáo bạch đầu
Hữu hình đồ dịch dịch (2)
Vô bệnh cố câu câu (3)
Hồi thủ Lam Giang phố (4)
Nhàn tâm tạ bạch âu (5)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Thu đến

Sông Hương một mảnh nguyệt
Xưa nay gợi không biết bao nhiêu mối sầu
Chuyện cũ chạnh thương mồ cỏ xanh
Thu mới tới trên đầu tóc bạc
Có hình nên phải chịu vất vả
Không bệnh mà lưng vẫn khom khom
Ngoảnh đầu trông về bến sông Lam
Lòng nhàn xin tạ từ chim âu trắng

Dịch thơ: Thu đến

Sông Hương một mảnh nguyệt
Lai láng sầu cổ câm
Chuyện xưa mồ cỏ biếc
Thu mới tóc hoa râm
Có hình thân phải khổ
Không bệnh lưng vẫn khom
Bến Lam Giang ngoảnh lại
Bầy âu vui sớm hôm

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Hương Giang: Con sông chảy giữa kinh thành Huế, một thắng cảnh của tỉnh Thừa Thiên. Năm Ất Sửu (1805), Nguyễn Du được thăng hàm Đông Các Điện Học Sĩ, tước Du Đức Hầu và làm việc tại KInh đô Huế. Nhưng lòng vẫn đeo nặng mối sầu thiên cổ.

(2) Đồ dịch dịch: Bắt buộc làm việc vất vả như ở trong quân lữ. Làm lụng vất vả.

(3) Câu câu: Bệnh gù lưng. Làm quan luôn luôn phải giữ vẻ khúm núm như là kẻ mắc bệnh gù lưng. Vẻ khúm núm của giới quan trường.

(4) Bất tại đồng: Thường thường thì "đồng bệnh tương liên". Nhưng đối với trường hợp này thì không đồng cảnh ngộ, không đồng tâm sự, nhưng vẫn thương nhau.

(5) Bạch âu: Bụng muốn nhàn nhưng đành phụ cùng đàn bạch âu.

Điệu khuyển

Tuấn mã bất lão tử
Liệt nữ vô thiện chung
Phàm sinh phụ kì khí
Thiên địa phi sở dung
Niệm nhĩ thuộc sở súc
Dữ nhân mao cốt đồng
Tham tiến bất tri chỉ
Vẫn thân hàn sơn trung
Vẫn thân vật thán uyển
Sổ thí vô toàn công

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Điếu con chó chết

Ngựa hay không chết già
Người trinh liệt không chết yên lành
Phàm người sinh ra có khí phách khác thường
Trời đất không có chỗ dung túng
Nghĩ thương mày thuộc giống gia súc
Lông xương cũng đồng với loài người
Ham tiến không biết dừng
Bỏ mình trong núi lạnh
Bỏ mình chớ than tức
Bao lần thử sức không thành công

Dịch thơ: Điệu khuyển

Tuấn mã không chết già
Liệt nữ không chết yên
Phàm khí phách khác thường
Trời đất hay ghen tương
Thương mày giống gia súc
Cùng người đồng thịt xương
Ham tiến không biết thối
Bỏ mình rừng gió sương
Bỏ mình chớ than tức
Chẳng vẹn công đấu trường

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Ngẫu thư công quán bích

Triêu xan nhất vu phạn
Mộ dục nhất bồn thủy
Bế môn tạ tri giao
Khai song kiến kinh kỉ
Song ngoại kinh kỉ mạn thả trường
Mĩ nhân du du cách cao tường
Đỗ vũ nhất thanh xuân khứ hĩ
Hồn hề quy lai bi cố hương

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tình cờ đề vách công quán

Sớm ăn một bát cơm
Chiều tắm một bồn nước
Đóng cửa tạ người quen
Mở cửa thấy cây kinh cây kỉ
Ngoài cửa sổ, cây kinh cây kỉ mọc tràn lan
Người đẹp vòi vọi cách tường cao
Cuốc kêu một tiếng xuân đi mất
Hồn ơi về đi thương cố hương

Dịch thơ: Tình cờ đề vách công quán

Sớm ăn một bát cơm
Chiều tắm một bồn nước
Đóng cửa tạ người quen
Hé song thấy gai góc
Gai góc ngoài song mọc ngổn ngang
Mĩ nhân vòi vọi cách cao tường
Cuốc kêu một tiếng xuân đi mất
Hồn hỡi! Về đi ... Thương cố hương

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Ngẫu đề công quán bích

[I]
Xương hạp (1) môn tiền xuân sắc lan
Cách giang diêu đối Ngự Bình (2) san
Xuân tòng giang thượng lai hà xứ
Nhân ỷ thiên nhai trệ nhất quan
Mãn địa phồn thanh văn dạ vũ
Nhất sàng cô muộn địch xuân hàn
Đào hoa mạc trượng đông quân ý
Bàng hữu phong di tính tối toan

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tình cờ đề vách công quán

[bài 1]
Trước cửa rồng sắc xuân sắp tàn
Cách sông xa nhìn núi Ngự Bình
Xuân theo dòng sông đi về đâu?
Người nương chân trời lụn trệ vì một chúc quan
Đêm nghe tiếng mưa ồn ào đầy đất
Trên một giường, nỗi buồn cô đơn chống với khí lạnh của xuân
Hoa đào chớ cậy được Chúa Xuân yêu
Bên cạnh có Dì Gió tánh rất chua chua ngoa

Dịch thơ: Tình cờ đề vách công quán

Hầu nhạt màu xuân trước cửa rồng
Xanh xanh núi Ngự phía kia sông
Xuân theo ngọn nước về đâu tá?
Quan lụn chân trời nghĩ chán không!
Rả rích đêm dồn mưa nhẩy đất
Im lìm muộn chống lạnh qua song
Hoa đào chớ cậy Đông Quân mến,
Dì gió ghen tương chất chứa lòng

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Xương hạp môn: Cửa Vua.

(2) Ngự Bình: Một danh sơn ở Huế, đứng làm tiền án cho thành vua. Thành vua ở phía Bắc ngạn sông Hương, NGự Bình ở Nam ngạn.

Ngẫu đề công quán bích

[II]
Đông vọng giang đầu vọng cố giao
Phù vân vô định thủy thao thao
Phong xuy cổ trủng phù vinh (1) tận
Nhật lạc bình sa chiến cốt (2) cao
Sơn nguyệt giang phong như hữu đãi
Nham thê cốc ẩm bất từ lao
Bình sanh dĩ tuyệt vân tiêu mộng (3)
Phạ kiến bàng nhân vấn vũ mao

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tình cờ đề vách công quán

[bài 2]
Đầu sông trông xuống đông là đất cũ
Đám mây lang thang, nước cuồn cuộn
Gió thổi nơi mồ xưa, bao nhiêu vinh hoa hư ảo tan hết
Bóng chiều trên bãi cát, xương chiến sĩ vun cao
Trăng núi gió sông như có lòng chờ đợi
Ở hang uống hố cũng không nề gian lao
Bình sinh đã dứt hẳn mộng lên mây xanh
Sợ thấy có người ở bên hỏi đến lông cánh

Dịch thơ: Tình cờ đề vách công quán

Trông vời quê cũ nước mông mênh
Cuồn cuộn mây theo sóng bập bềnh
Cát phẳng ngày tà vun chiến cốt
Mồ xưa gió lạnh lấp phù vinh
Gió sông trăng núi như chờ khách
Uống nước nằm hang cũng thỏa tình
Lông cánh những e người hỏi đến
Tung mây đã dứt mộng bình sinh

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Phù vinh: Vinh hoa phù phiếm. Tức là công danh phú quý trên đời như áng mây bay.

(2) Chiến cốt: Tàn tích của chiến tranh vẫn chưa lấp hết.

(3) Vân tiêu mộng : Mộng làm quan lớn.

Tống nhân

Hương Cần (1) quan đạo liễu thanh thanh
Giang bắc giang nam vô hạn tình
Thượng uyển oanh kiều đa đố sắc (2)
Cố hương thuần lão (3) thượng kham canh
Triều đình hữu đạo thành quân hiếu (4)
Trúc thạch (5) đa tàm phụ nhĩ minh
Trù trướng thâm tiêu cô đối ảnh
Mãn sàng trệ vũ (6) bất kham thinh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tiễn người đi

Trên đường cái quan Hương Cần liễu xanh xanh
Kẻ phía bắc sông, người phía nam sông, tình vô hạn
Những con oanh đẹp trong vườn vua ghen nhau vì sắc đẹp
Rau thuần già nơi quê cũ vẫn còn nấu canh được
Triều đình có đạo khiến anh tròn chữ hiếu
Rất thẹn cùng trúc đá vì lỗi lời thề
Bồi hồi ảo não, đêm sâu một mình đối bóng
Tiếng mưa dầm đầy giường nghe không chịu nổi

Dịch thơ: Tiễn bạn

Hương Cần đường liễu dập dờn xanh,
Bến bắc bờ nam bịn rịn tình.
Oanh trẻ vườn vua ganh ghét đẹp,
Thuần già quê cũ ngọt ngon canh.
Trân cam mừng bác thân lo vẹn,
Trúc thạch cười tôi nguyện chẳng thành.
Thổn thức giường khuya nương bóng lẻ,
Chẳng kham mưa gió sụt sùi canh.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Hương Cần: Tên một làng cách Huế chừng bốn cây số về phía bắc. Con đường thiên lí chạy ngang qua đó. Làng nổi tiếng về quýt.

(2) Đa đố sắc: Hay ganh ghét nhau vì sắc đẹp. Ám chỉ các quan triều nhà Nguyễn thời bấy giờ, vì ganh tị nhau mà hãm hại nhau. Như vụ Lê Văn Duyệt, Nguyễn Văn Thành, vụ Lê Chất, Đặng Trần Thường, v.v.

(3) Thuần lão: Trương Hàn đời Tấn làm quan ở Lạc Dương, một hôm nhìn gió thu thổi, nhớ rau thuần gỏi cá lô ở quê nhà, liền bỏ quan về.

(4) Quân hiếu: Theo câu này thì người bạn của Nguyễn Du được triều đình cho cáo quan về phụng dưỡng cha mẹ già.

(5) Trúc thạch: Thú ẩn dật. Đã cùng khóm trúc tảng đá hẹn hò chung sống với nhau thế mà đành phụ để ra làm quan.

(6) Trệ vũ: Câu này vừa tả tình biệt li vừa tả nỗi lòng chua xót cho thân phận. Lại vừa tả cảnh đêm tiễn bạn đi, vừa tả cảnh tác giả đương sống ở kinh đô.

Ngẫu đề

Bạch địa (1) đình trì dạ sắc không
Thâm đường tiễu tiễu hạ liêm long
Đinh đông (2) châm xử thiên gia nguyệt
Tiêu tác ba tiêu nhất viện phong
Thập khẩu (3) đề cơ Hoành Lĩnh bắc
Nhất thân ngọa bệnh Đế Thành (4) đông
Tri giao quái ngã sầu đa mộng
Thiên hạ hà nhân bất mộng trung

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tình cờ đề vịnh

Thềm sân trống trơn chỉ có màu đêm bàng bạc
Nhà sâu thăm thẳm, rèm buông xuống
Dưới bóng trăng của nghìn nhà, tiếng chày dập vải nghe rộn rã
Một viện gió thổi, tàu chuối khua xào xạc tiêu điều
Phía bắc Hoành Sơn, mười miệng kêu đói
Gó đông thành vua, một thân nằm bệnh
Các bạn quen biết lấy làm lạ tại sao ta sầu mộng
Thiên hạ ai là người không ở trong mộng?

Dịch thơ: Tình cờ đề vịnh

Trống trải sân thềm đêm nhạt suông
Nhà sâu im ỉm bức rèm buông
Tiếng chày lan rộng trăng nghìn nóc
Tàu chuối đìu hiu gió một phòng
Mười miệng đòi cơm ngoài cõi Bắc
Một thân nằm bệnh cõi thành Đông
Người quen trách tớ hay sầu mộng
Thiên hạ còn ai tỉnh táo không?

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Bạch địa: Không có gì cả, trống trơn. Cũng như nói bạch đinh, bạch phủ, bạch diện, v.v. Chớ không phải đất trắng.

(2) Đinh đông: Tiếng lục lạc rung, tiếng chày nện, nghe nhịp nhàng, rộn rã.

(3) Thập khẩu: Mười miệng, tức 10 người. Nguyễn Du có 3 người vợ. Bà chánh thất sanh được 1 trai, bà kế thất sanh được một trai. Người thiếp sanh được 10 trai và 6 gái.

(4) Đế Thành: Thành Huế. NGuyễn Du vào làm quan ở Huế từ năm 1805 đến năm 1809 thì bổ ra Quảng Bình làm chức Cai Bạ.

Tân thu ngẫu hứng

Giang thành (1) nhất ngọa duyệt tam chu
Bắc vọng gia hương thiên tận đầu
Lệ Thủy (2) Cẩm Sơn (2) giai thị khách
Bạch vân hồng thụ bất thăng thu
Thử thân dĩ tác phàn lung vật
Hà xứ trùng tầm hãn mạn du
Mạc hướng thiên nhai thán luân lạc
Hà Nam kim thị đế vương châu (4)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đầu thu tình cờ hứng bút

Nằm ở thành bên sông chốc đã ba năm tròn
Trông về bắc quê nhà ở tận cuối trời
Ở Lệ Thủy, Cẩm Sơn vẫn chỉ là khách
Mây trắng cây hồng bao xiết vẻ thu
Thân này đã làm vật trong lồng trong chậu
Còn tìm đâu lại cuộc chơi phóng đãng
Chớ nhìn chân trời mà than thân lưu lạc
Phía nam sông nay đã là đất của vua rồi.

Dịch thơ: Tân thu ngẫu hứng

Giang thành một đến ba xuân lụn
Ngoảnh lại gia hương nẻo mịt mù
Sông Lệ non Ngân đâu chẳng khách
Cây hồng mây trắng thảy đều thu
Chậu lồng vướng kiếp thôi đành đoạn
Sông nước vui chơi há dễ dầu
Luân lạc phương trời thôi chớ nghĩ
Bờ Nam đã thuộc đất Thần Châu.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Giang thành: Thành bên sông. Đây là thành Động Hải bên sông Nhật Lệ, tức là thành Quảng Bình hiện giờ. Tại Quảng Bình, Nguyễn Du làm Cai Bạ gần bốn năm, từ 1809 đến 1813. Vậy bài này làm khoảng 1811-1812.

(2) Lệ Thủy, Cẩm Sơn: Sông Nhật Lệ và núi Cẩm Lý. Sông Nhật Lệ chảy ngang qua tỉnh lỵ, núi Cẩm Lý ở nơi ranh giới. Núi Cẩm Lý còn có tên là Ngân Sơn. Sách Đại Nam Nhất Thống Chí chép rằng: "Xưa có người leo núi bị lạc đường, thoạt thấy một hòn núi sản xuất toàn bạch ngân, rất lấy làm lạ. Lúc trở về nói lại cùng người làng, rồi dẫn nhau theo đường cũ tìm lên núi thì mù mịt không thấy lối đi". Sách Ô Châu Cận Lục nói rằng: "Cẩm Lý chung linh, túc dĩ sản bạch ngân chi dị". Nghĩa là "Núi Cẩm Lý un đúc khí linh, nên sinh ra bạc trắng rất lạ". Đó là nói về núi này.

(3) Đế vương châu: Quảng Bình lúc bấy giờ là một trong bốn dinh lệ thuộc Kinh sư. Đế vương châu tức Kinh sư. Trong bài này tác giả tỏ ý chán việc làm quan muốn trở về vườn nhưng không thể về được vì tấm thân đã trở thành "chim lồng cá chậu" rồi. Rồi lại mượn cảnh Quảng Bình đã thuộc về Kinh sư, để ngụ ý rằng: "Thôi đừng than thở nữa, dù có về vườn cũng ở trong đất nhà vua. Tránh đâu cho khỏi nắng".

Thu nhật kí hứng

Tây phong tài đáo bất quy nhân
Đốn giác hàn uy dĩ thập phần
Cố quốc sơn hà khan lạc nhật
Tha hương thân thế thác phù vân
Hốt kinh lão cảnh kim triêu thị
Hà xứ thu thanh tạc dạ văn
Tự sẩn bạch đầu khiếm thu nhập
Mãn đình hoàng diệp lạc phân phân

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ngày thu chép hứng

Gió tây mới đến cùng người không về nhà được
Mà đã thấy khí lạnh mười phần ghê gớm
Non sông nước cũ trông bóng chiều tà
Thân thế chốn tha hương gởi cho đám mây nổi
Sáng hôm nay chợt thấy cảnh già mà kinh
Đêm qua nghe tiếng thu ở nơi nào nổi dậy
Cười mình đầu đã bạc mà thiếu tài thu xếp
Đầy sân lá vàng rụng bời bời

Dịch thơ: Ngày thu chép hứng

Gió tây mới thoảng khách xa đường,
Khí lạnh đìu hiu đã thấm xương.
Chiều nhuộm núi sông tình cố quốc,
Mây vần thân thế bóng tha hương.
Vừa nghiêng tai lắng thu lên tiếng,
Bỗng giật mình trông tóc trắng gương.
Ngán nỗi già đời không biết liệu,
Đầy sân nượp nượp lá bay sương.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An tiêm tái bản, 1995, France)

Ngẫu đắc

Cô thành (1) nhật mộ khởi âm vân
Thanh thảo man man đáo hải tần
Khoáng dã biến mai vô chủ cốt
Thù phương độc thác hữu quan thân
Sự lai đồ lệ giai kiêu ngã
Lão khứ văn chương diệc tị nhân
Vọng ngoại Hồng Sơn tam bách lí (2)
Tương tòng hà xứ vấn tiền lân

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tình cờ làm được những câu đắc ý

Thành lẻ loi, ngày tối, mây đen nổi
Cỏ xanh mênh mang lan tới bờ biển
Đồng trống khắp nơi vùi xương vô chủ
Phương xa riêng gởi tấm thân làm quan
Khi gặp việc, bọn tôi tớ đều lên mặt với ta
Già đến rồi, văn chương cũng lánh người
Nhìn ra ngoài Hồng Sơn xa ba trăm dặm
Biết theo chốn nào mà hỏi xóm ngày xưa

Dịch thơ: Ngẫu đắc

Chiều tuôn mây ngút nhẩy cô thành
Cỏ biếc tràn lan tận biển xanh
Nội quạnh chôn đầy xương bạc mệnh
Quê người gởi tạm kiếp phù vinh
Việc bày nha lại đều lên mặt
Già đến văn chương cũng lánh mình
Ngoảnh lại Hồng Sơn trăm dặm cách
Nơi đâu xóm cũ bước tìm quanh

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Chú thích:

(1) Cô thành: Lũy Đào Duy Từ, tức Lũy Thầy. Bài này làm lúc Nguyễn Du làm Cai Bạ ở Quảng Bình. Lúc này, nhà thơ bị quan trên chèn ép hơn lúc còn ở Huế.

(2) Hà Tĩnh, Quảng Bình: Tuy nằm cạnh nhau nhưng núi non hiểm trở, đường qua lại không được dễ dàng. Thêm nữa, việc quan buộc ràng, nên lòng nhớ thương không ngớt, và thân tự coi như ở nơi góc bể chân trời.

Thành hạ khí mã

Thùy gia lão mã khí thành âm
Mao ám bì can sấu bất câm
Thạch lũy thu hàn kinh thảo đoản
Sa trường nhật mộ trận vân thâm
Cơ lai bất tác cầu nhân thái
Lão khứ chung hoài báo quốc tâm
Nại đắc phong sương toàn nhĩ tính
Mạc giao ki trập tái tương xâm

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ngựa bỏ dưới chân thành

Con ngựa già nhà ai bỏ dưới bóng thành?
Lông nám da gô gầy không thể tả
Nơi thạch lũy thu lạnh, lối cỏ cằn cỗi
Chốn sa trường trời chiều, lớp mây dày dặc
Bụng đói, không học thói cầu cạnh người
Tuổi già, vẫn giữ lòng mong đền ơn nước
Chịu được phong sương, trọn tánh trời
Chớ để cương dàm phạm vào thân một lần nữa

Dịch thơ: Ngựa bỏ chân thành

Ngựa già ai bỏ góc thành hoang?
Lông nám đuôi cùn da bọc xương.
Lạnh ấy cỏ thu đường thạch lũy,
Mây un ngày tối dặm sa trường.
Ơn người, đói vẫn không cầu cạnh,
Nợ nước, già đâu ngớt vấn vương.
Sương gió tánh trời mừng giữ vẹn,
Thân đừng vướng nữa nghiệp yên cương.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, France, 1995)

Đại tác cửu thú tư quy (kì nhất)

Quan ngoại thu phong tống địch xuy
Ban Siêu (1) đầu bạch vị thành quy
Thập niên hứa quốc quân ân trọng
Thiên lí ly gia lữ mộng trì
Dạ tú vinh hoa thân ngoại huyễn
Triêu vân danh lợi nhãn tiền phi
Lũng thiên (2) tuế tuế qua điền thục (3)
Khổ tận cam lai thượng hữu kì

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Làm thay người đi thú
lâu năm mong được về

Gió thu ngoài ải đưa tiếng địch đi xa
Ban Siêu đầu bạc vẫn chưa được về
Mười năm dâng mình cho nước, ơn vua nặng
Nghìn dặm lìa nhà, giấc mộng lữ thứ kéo dài
Vinh hoa như áo gấm đi đêm, chỉ là ảo ảnh ngoài thân
Danh lợi như bóng mây buổi sáng, đổi khác ngay trước mắt
Bên đường đất Lũng, năm này sang năm khác ruộng dưa lại chín
Hết khổ đến sướng còn có ngày về

Dịch thơ: Làm thay người đi thú
lâu năm mong được về

Tiếng địch non xa giục gió vàng
Chàng Siêu tóc bạc chẳng hồi hương
Mười năm nợ nước lòng canh cánh
Muôn dặm tình quê mộng trễ tràng
Áo gấm ngoài thân trùm huyễn hoặc
Bóng mây trước mắt thoảng giàu sang
Năm năm luống đợi mùa dưa chín
Khổ trước vui sau ước cũ càng

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, 1995, France)

Chú thích:

(1) Ban Siêu: Người đời Đông Hán, làm tướng đi đánh các nước Tây Vực hơn ba mươi năm, lúc già mới được về nhà nghỉ.

(2) Lũng thiên: Đường ở nơi bờ ruộng, nơi bãi tha ma ở đất Lũng, tức ở chốn đồn trú xa xôi.

(3) Qua điền thục: Liên Xưng và Quản Chi Phủ đi thú đất Quý Châu, khi đi thì mùa dưa chín, hẹn cùng người nhà đến mùa dưa chín năm sau sẽ về (Tả Truyện). Tức là đi thú chỉ một năm. Còn người trong này thì năm nào cũng thấy dưa chín ở bên cạnh nơi đồn trú, nhưng chưa được về.

Bắc Hành Tạp Lục

  Long thành cầm giả ca

  Lạng thành đạo trung

  Lưu biệt cựu khế Hoàng

  Nam Quan đạo trung

  Minh Giang chu phát

  Hoàng Sào binh mã

  Ninh Minh giang chu hành

  Vọng quan âm miếu

  Tam Giang khẩu đường dạ bạc

  Chu hành tức sự

  Thái Bình mại ca giả

  Sơn Đường dạ bạc

  Ðề Ðại Than Mã Phục Ba miếu

  Vãn há Ðại Than, tân lạo bạo trướng, chư hiểm câu thất

  Hạ than hỷ phú

  Thương Ngô tức sự

  Thương Ngô mộ vũ

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài I)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài II)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài III)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài IV)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài V)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài VI)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài VII)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài VIII)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài IX)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài X)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài XI)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài XII)

  Thương Ngô Trúc Chi ca (bài XIII-XIV-XV)

  Ngũ nguyệt quan cạnh độ

  Dương Phi cố lý

  Triệu Vũ đế cố cảnh

  Bất tiến hành

  Tam liệt miếu

  Quế Lâm Cù Các Bộ

  Quế Lâm công quán

  Quá Thiên Bình

  Vọng Tương Sơn tự

  Vĩnh Châu Liễu Tử Hậu cố trạch

  Tương Giang dạ bạc

  Phản Chiêu hồn

  Biện giả

  Trường Sa Giả Thái Phó

  Sơ thu cảm hứng

  Sở vọng

  Lỗi Dương Ðỗ Thiếu Lăng mộ (bài 1)

  Lỗi Dương Ðỗ Thiếu Lăng mộ (bài 2)

  Đăng Nhạc Dương lâu
  Nhiếp Khẩu đạo trung

  Lí gia trại tảo phát

  Vũ Thắng quan

  Tín Dương tức sự

  Ngẫu hứng

  Độ Hoài hữu cảm Hoài Âm Hầu

  Độ Hoài hữu cảm Văn Thừa Tướng

  Hà Nam đạo trung khốc thử

  Cựu Hứa đô

  Âu Dương Văn Trung Công mộ

  Bùi Tấn Công mộ

  Hoàng Hà

  Hoàng Hà trở lạo

  Tỷ can mộ

  Trở binh hành

  Kê Thị trung từ

  Đồng Tước đài

  Thất thập nhị nghi trủng

  Lạn Tương Như cố lí

  Hàm Đan tức sự

  Hàn Tín giảng binh xứ

  Liêm Pha bi

  Tô Tần đình (bài 1)

  Tô Tần đình (bài 2)

  Dự Nhượng kiều chủy thủ hành

  Dự Nhượng kiều

  Kinh Kha cố lí

  Đế Nghiêu miếu

  Lưu Linh mộ

  Kỳ lân mộ

  Yển Thành Nhạc Vũ Mục ban sư xứ

  Ðông lộ

  Quản Trọng Tam Quy đài

  Vinh Khải Kì thập tuệ xứ

  Kê Khang cầm đài

  Đông A sơn lộ hành

  Sở Bá Vương mộ (bài 1)

  Sở Bá Vương mộ (bài 2)

  Liễu Hạ Huệ mộ

  Từ Châu đạo trung

  Nhị Sơ cố lý

  Từ Châu đê thượng vọng

  Từ Châu dạ

  Á Phụ mộ

  Chu Lang mộ

  Lương Chiêu Minh thái tử phân kinh thạch đài

  Tổ Sơn đạo trung

  Nhạc Vũ Mục mộ

  Tần Cối tượng (bài 1)

  Tần Cối tượng (bài 2)

  Vương Thị tượng (bài 1)

  Vương Thị tượng (bài 2)

  An Huy đạo trung

  Đào Hoa dịch đạo trung

  Tiềm Sơn đạo trung

  Tây Hà dịch

  Sở kiến hành

  Đồ trung ngẫu hứng

  Hoàng Mai sơn thượng thôn

  Hoàng Mai đạo trung

  Chu phát

Long Thành cầm giả ca

Tiểu dẫn

Long Thành Cầm giả, bất tri tính thị. Văn kì ấu niên tòng học bát Nguyễn cầm (1) ư Lê cung Hoa tần bộ trung. Tây Sơn binh khởi, cựu nhạc tử tán, kì nhân lưu lạc thị triền, hiệp kĩ dĩ ngao, thuộc tản bộ. Sở đàn giai ngự tiền cung phụng khúc, phi ngoại nhân sở văn, toại xưng nhất thời tuyệt kĩ. Dư thiểu thời, thám huynh để kinh, lữ túc Giám hồ (3) điếm. Kì bàng Tây Sơn chư thần đại tập nữ nhạc, danh cơ bất hạ sổ thập. Kì nhân độc dĩ Nguyễn cầm thanh thiện trường. Phả năng ca, tác bài hài ngữ, nhất tọa tận điên đảo. Sác thưởng dĩ đại bạch, Triếp tận, triền đầu vô toán, kim bạch ủy tích mãn địa. Dư thời nặc thân ám trung, bất thậm minh bạch. Hậu kiến chi huynh xứ, đoản thân khoát kiểm, ngạch đột diện ao, bất thậm lệ, cơ bạch nhi thể phong, thiện tu sức, đạm mi nùng phấn, ý dĩ hồng thúy tiêu thường, xước xước nhiên hữu dư vận. Tính thiện ẩm, hỉ lãng hước, nhãn hoắc hoắc, khuông trung vô nhất nhân. Tại huynh gia mỗi ẩm triếp tận túy, ẩu thổ lang tạ, ngọa địa thượng, đồng bối phi chi bất tuất dã. Hậu sổ tải, Dư tòng gia nam quy, bất đáo Long Thành nhược thập niên hĩ. Kim xuân tương phụng mệnh Bắc sứ, đạo kinh Long Thành. Chư công nhục tiễn vu Tuyên phủ (9) nha, tất triệu tại thành nữ nhạc, thiếu cơ sổ thập, tịnh bất thức danh diện, điệt khởi ca vũ, kế văn cầm thanh thanh việt, quýnh dị thời khúc, tâm dị chi. Thị kì nhân, nhan sấu thần khô, diện hắc, sắc như quỷ, y phục tịnh thô bố, bại hôi sắc, đa bạch bổ, mặc tọa tịch mạt, bất ngôn diệc bất tiếu, kì trạng đãi bất kham giả, bất phục tri vi thùy hà. Duy vu cầm thanh trung tự tằng tương thức, trắc nhiên vu tâm. Tịch tán, chất chi nhạc nhân, tức kì nhân dã. Ta hồ! Thị nhân hà chí thử da! Phủ ngưỡng bồi hồi, bất thắng kim tích chi cảm. Nhân sinh bách niên, vinh nhục ai lạc, kì khả lượng da. Biệt hậu, nhất lộ thượng, thâm hữu cảm yên, nhân ca dĩ thác hứng.

Long Thành giai nhân

Tính thị bất kí thanh
Độc thiện Nguyễn cầm (1)
Cử thành chi nhân dĩ Cầm danh
Học đắc tiên triều cung trung Cung phụng khúc
Tự thị thiên thượng nhân gian đệ nhất thanh
Dư ức thiểu niên tằng nhất kiến
Giám hồ hồ biên dạ khai yến
Kì thì tam thất chính phương niên
Hồng trang yểm ái đào hoa diện
Đà nhan hám thái tối nghi nhân
Lịch loạn ngũ thanh tùy thủ biến
Hoãn như sơ phong độ tùng lâm
Thanh như song hạc minh tại âm
Liệt như Tiến Phúc bi (4) đầu toái tích lịch
Ai như Trang Tịch (5) bệnh trung vi việt ngâm
Thính giả mĩ mĩ bất tri quyện
Tiện thị Trung Hòa (6) đại nội âm
Tây Sơn chư thần mãn tọa tận khuynh đảo
Triệt dạ truy hoan bất tri bão
Tả phao hữu trịch tranh triền đầu
Nê thổ kim tiền thù thảo thảo
Hào hoa ý khí lăng vương hầu
Ngũ lăng (7) niên thiếu bất túc đạo
Tịnh tương tam thập lục (8) cung xuân
Hoạt tố Trường An vô giá bảo
Thử tịch hồi đầu nhị thập niên
Tây Sơn bại hậu dư Nam thiên
Chỉ xích Long Thành bất phục kiến
Hà huống thành trung ca vũ diên
Tuyên Phủ (9) sứ quân vi dư trùng mãi tiếu
Tịch trung ca kĩ giai niên thiếu
Tịch mạt nhất nhân phát bán hoa
Nhan sấu thần khô hình lược tiểu
Lang tạ tàn mi bất sức trang
Thùy tri tựu thị đương niên thành trung đệ nhất diệu
Cựu khúc thanh thanh ám lệ thùy
Nhĩ trung tĩnh thính tâm trung bi
Mãnh nhiên ức khởi nhị thập niên tiền sự
Giám hồ tịch trung tằng kiến chi
Thành quách suy di nhân sự cải
Ki xứ tang điền biến thương hải
Tây Sơn cơ nghiệp tận tiêu vong
Ca vũ không di nhất nhân tại
Thuấn tức bách niên năng kỉ thì
Thương tâm vãng sự lệ triêm y
Nam Hà quy lai đầu tận bạch
Quái để giai nhân nhan sắc suy
Song nhãn trừng trừng không tưởng tượng
Khả liên đối diện bất tương tri

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Bài ca về người gảy đàn đất Long Thành

Tiểu dẫn
Người gảy đàn đất Long Thành ấy, tên họ là gì không rõ. Nghe nói lúc nhỏ nàng học đàn Nguyễn nơi đội nữ nhạc trong cung vua Lê. Binh Tây Sơn dấy lên, các đội nhạc cũ lớp chết lớp bỏ đi. Nàng lưu lạc ở các chợ, ôm đàn gảy dạo. Những bản đàn do nàng gảy là những khúc trong cung phụng gảy cho vua nghe, người ngoài không ai biết. Cho nên tài danh của nàng lừng lẫy một thời.
Buổi thiếu niên, đến kinh đô thăm anh, tôi trọ gần Giám hồ. Cạnh đó các quan Tây Sơn tập hộo nữ nhạc, danh cơ không dưới vài chục. Nàng ăn đứt mọi người với cây đàn Nguyễn, lại hát hay và khéo nói khôi hài. Cử tọa đều say mê điên đảo đua nhau ban thưởng. Những chén rượu thưởng to lớn, nàng nhận uống cạn. Tiền thưởng nhiều vô số. Vàng lụa chồng chất đầy cả đất. Lúc bấy giờ tôi núp trong bóng tối, trông thấy nàng không rõ lắm. Sau gặp lại ở nhà anh tôi. Nàng người thấp má bầu, trán giô, mặt gẫy. Không đẹp lắm, nhưng da trắng trẻo, khéo trang điểm, mày thanh, má phấn, áo màu hồng, quần sắc túy, hớn hở có bề phong tao. Tánh lại hay rượu, ưa hí hước. Đôi mắt long lanh không để một ai vào tròng. Khi ở nhà anh tôi, mỗi lần uống rượu, năng uống say vùi, nôn mửa bừa bãi, nằm lăn trên đất, bạn bè chê trách, không lấy làm điều.
Sau đó vài năm, tôi dời nhà vào Nam, ngót mấy năm liền không trở lại Long Thành. Mùa xuân năm nay, phụng mệnh đi sứ Trung Quốc, tôi đi ngang qua Long Thành. Các bạn mở tiệc tiễn tôi tại dinh Tuyên Phủ, có gọi vài chục nữ nhạc, tôi đều không quen mặt biết tên. Tiệc khởi múa hát. Kế đến tiếng đàn trổi lên, nghe trong trẻo khác thường không chút giống thời khúc. Lòng tôi kinh dị. Nhìn người gảy đàn, thì thấy thân gầy, thân khô, mặt đen, sắc trông như quỷ, áo quần toàn vải thô, bạc màu lại vá nhiều mảnh trắng, ngồi lầm lì ở cuối chiếu, không nói cũng không cười, hình trạng thật khó coi. Tôi không biết là ai, nhưng nghe tiếng đàn thì dường như có quen, nên động lòng trắc ẩn. Tiệc tan, hỏi thăm thì ra là người trước kia đã gặp.
Than ôi! Người ấy sao đến nỗi thế này! Cúi ngửa bồi hồi, nghĩ đến cảnh cổ kim, lòng tôi cảm kích vô hạn. Đời người trăm năm, những cảnh vinh nhục buồn vui thật sao không lường được! Sau khi từ biệt, trên đường đi, cảm thương khôn nén, nên soạn bài ca để gửi hứng:

Người đẹp đất Long Thành

Không nghe tên họ
Riêng thạo đàn Nguyễn
Người trong thành bèn lấy chữ Cầm mà đặt tên.
Nàng học được khúc Cung Phụng trong cung tiền triều (2)
Đó là những khúc đàn hay nhất trời đất.
Tôi nhớ lúc thiếu thời đã gặp một lần
Bên bờ hồ Giám trong một cuộc dạ yến,
Lúc đó nàng khoảng hai mươi mốt tuổi,
Áo hồng ánh lên mặt hoa đào,
Má hừng rượu, vẻ ngây thơ, rất dễ thương,
Năm cung réo rắt, theo ngón tay mà thay đổi điệu.
Tiếng khoan như gió thoảng qua rừng thông,
Tiếng trong như đôi hạc kêu trên cao thẳm,
Tiếng lạnh như sét đánh tan bia Tiến Phúc,
Tiếng buồn như Trang Tịch ngâm tiếng Việt lúc bệnh,
Người nghe say sưa không biết mỏi,
Đó là những khúc đàn trong đại nội Trung Hòa.
Các quan Tây Sơn trong tiệc đều say mê điên đảo,
Mải vui suốt đêm không biết chán.
Bên tả bên hữu tranh nhau vãi thưởng,
Tiền bạc coi rẻ như đất bùn.
Ý khí đào hoa át cả các bậc vương hầu,
Đám thiếu niên đất Ngũ Lăng không đáng kể.
Tưởng chừng ba mươi sáu cung xuân,
Chung đúc một vật báu vô giá đất Trường An.

Nhớ lại từ bữa tiệc ấy đến nay đã hai mươi năm,
Sau khi Tây Sơn bại vong, tôi vào Nam,
Long Thành trong gang tấc không được thấy lại,
Huống hồ tiệc múa hát ở trong thành.
Quan Tuyên Phủ vì tôi bày cuộc mua cười,
Trong đám ca kĩ đều trẻ tuổi.
Duy ở cuối chiếu có một nàng tóc đã hoa râm.
Mặt gầy thần khô hình bé nhỏ,
Đôi mày phờ phạc không điểm tô,
Ai biết đó là người trước kia nổi danh tài hoa đệ nhất trong một thời,
Khúc xưa đàn lên, tôi tuôn nước mắt ngầm theo từng tiếng.
Tai lắng nghe mà lòng chua xót!
Bỗng nhớ lại chuyện hai mươi năm xưa
Đã từng thấy trong chiếu tiệc bên hồ Giám.
Thành quách suy dời, việc người đổi,
Bao nương dâu đã biến thành biển xanh.
Cơ nghiệp Tây Sơn tiêu tan sạch,
Trong làng múa hát còn sót lại một người!

Trăm năm thấm thoát trong một hơi thở một nháy mắt
Cảm thương việc cũ lệ thấm áo
Từ Nam trở về, đầu tôi bạc trắng!
Không trách người đẹp nhan sắc suy tàn.
Hai mắt trừng trừng luống tưởng lại chuyện cũ
Khá thương giáp mặt nhau mà không nhận được nhau!
(Quách Tấn dịch xuôi)

Dịch thơ: Người đẹp đất Long Thành

Tên họ chi ta không biết rõ
Thạo Nguyễn cầm nên có tên Cầm
Khúc kia Cung Phụng nhất trần
Ngày thơ được học nhạc thần chầu vua
Đã một lần thuở xưa gặp gỡ
Bên bờ hồ cuộc dạ yến sang
Tuổi hai mươi mốt cô nàng
Mặt hoa áo thắm còn tham rượu nồng
Theo ngón tay năm cung réo rắt
Tiếng khoan như gió mát rừng thông
Hạc kêu cao thẳm: tiếng trong
Mạnh như sét đánh vỡ tung bia mồ
Buồn: Trang Tịch ngâm thơ tiếng Việt
Người nghe say chẳng biết mỏi a
Khúc đâu đại nội Trung Hòa
Tây Sơn quan chức nghe mà đảo điên
Mải vui suốt cả đêm không chán
Hai bên người tranh cạnh thưởng tài,
Tiền như bùn đất vãi rơi.
Đào hoa ý khí vượt nơi vương hầu
Đám Ngũ Lăng còn đâu đáng kể
Băm sáu cung xuân để mà coi
Đúc chung vật báu trên đời
Của kia vô giá đất trời Trường An
Nay đã hai mươi năm tiệc ấy
Sau Tây Sơn chiến bại, vào Nam
Long Thành chẳng thấy tấc gang
Huống chi tiệc múa mơ màng thành xưa
Quan Tuyên Phủ vui mua cuộc hát
Đám ca cơ tươi mát xuân xanh
Mà sao một mái hoa râm
Mặt gầy khô héo nhỏ thân hình hài
Không điểm tô nét mày phờ phạc
Ai biết từng đệ nhất tài danh
Khúc xưa réo rắt dây đàn
Nghe tuôn nước mắt từng làn âm thanh
Tai lắng nghe mà đành chua xót
Hai mươi năm chuyện trước là đây
Bên hồ chiếu tiệc mê say
Đã từng gặp gỡ những ngày thơ ngây
Thành quách suy việc thay người đổi
Bao nương dâu thành bãi biển xanh
Tây Sơn cơ nghiệp tan tành
Trong làng múa hát còn đành một ai
Một cuộc thế không đầy chớp mắt
Cảm việc xưa lệ ướt áo này
Từ Nam về tóc trắng mây
Trách chi người đẹp tàn phai má đào
Trừng trừng hai mắt nhìn nhau
Cố nhân chẳng biết khác nào người dưng

Đặng Thế Kiệt dịch thơ

Chú thích:

(1) Đàn Nguyễn: Đàn Nguyệt. Gọi như vậy là vì đàn nguyệt do Nguyễn Hàm, một trong thất hiền vườn Trúc đời Tấn sáng chế.

(2) Tiền Triều: Triều nhà Lê. Vì lúc đó thuộc triều Tây Sơn.

(3) Giám hồ: Hồ Hoàn Kiếm.

(4) Bia Tiến Phúc: Bia dựng ở Nhiêu Châu, tỉnh Giang Tây, chữ rất đẹp. Đời nhà Tống có một người học trò nghèo dâng lên Phạm Trọng Yêm một bài thơ. Để giúp đỡ, Phạm cho phép người học trò rập một nghìn bản chữ bia để bán lấy tiền. Người học trò vừa đến nơi thì bia bị trời đánh vỡ tan.

(5) Trang Tịch: Người nước Việt, làm quan nước Sở. Ngày thường nói tiếng Sở, nhưng lúc bệnh năng thường ngâm thơ bằng tiếng nước Việt.

(6) Đại nội Trung Hòa: Cung nhà Lê.

(7) Ngũ Lăng: Địa danh, có năm lăng tẩm của các vua nhà Hán. Nơi đây, bọn hào hoa phú quý thường tụ hội.

(8) Tam thập lục cung: Trong đền vua ngày xưa bên Tàu có 36 cung chứa đầy mĩ nữ.

(9) Quan Tuyên Phủ: Quan Trấn thủ.

Lạng thành (1) đạo trung

Quần phong dũng lãng thạch minh đào
Giao hữu u cung, quyên hữu sào
Tuyền thủy hợp lưu giang thủy khoát
Tử sơn bất cập mẫu sơn cao
Ðoàn thành vân thạch tịch tương hậu
Hồng lĩnh thân bằng nhật tiệm dao
Quái đắc nhu tình khinh cát đoạn
Khuông trung huề hữu bút như đao

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường đi Lạng thành

Núi non trập trùng, gió thổi vào đá, nghe như sóng vỗ.
Ở đây, thuồng luồng có hang kín, đỗ quyên cũng có tổ.
Nước suối ở đây hợp lại thành sông rộng.
Núi con không cao bằng núi mẹ.
Mây đá Đoàn thành chiều hôm nay như có ý đợi ta.
Thân bằng cố hữu ở núi Hồng Lĩnh càng ngày càng xa cách.
Quái lạ, nỗi nhớ nhung lại dễ cắt đứt.
Khi tráp có ngọn bút thay đao (để khuây khỏa).

Dịch thơ: Trên đường đi Lạng thành

Núi trập trùng, sóng kêu trên đá
Tổ nương chim, hang đã có rồng
Suối gom dòng nhỏ thành sông
Núi con đọ núi Mẹ không cao bằng
Chiều Lạng Sơn, mây giăng đá ngóng
Hồng Lĩnh thân sao chóng cách xa
Lạ chưa, dứt nhẹ tình nhà
Ðoạn sầu ngọn bút theo ta bạn đường ...

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Lạng thành: Lạng sơn.

Lưu biệt cựu khế Hoàng

Tạp niên cố hữu trùng phùng nhật
Vạn lý tiền đồ nhất xúc sơ
Đạo lộ nhật lai tình vị cánh
Vân sơn biệt hậu ý hà như
Trướng nhiên phân thủ trùng quan ngoại
Lão hỹ toàn thân bách chiến dư
Tha nhật nam quy tương hội phỏng
Lục Đầu giang thượng hữu tiều ngư.

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Từ biệt bạn cũ họ Hoàng

Ngày gặp lại người bạn cũ ba mươi năm về trước
Cũng là ngày tôi lên đường đi vạn dặm
Chưa kể hết những nỗi dọc đường những ngày gần đây
Ở giữa núi mây, sau khi từ giã, ý bạn ra sao?
Buồn biết bao cảnh chia tay ngoài quan ải
Già mừng còn được toàn thân dù đã từng trăm trận đánh
Mai này trở về Nam, gặp lại muốn hỏi thăm nhau.
Chắc bấy giờ trên sông Lục Đầu, bạn sẽ là một bác tiều phu, hay người đánh cá.
Dịch thơ: Từ biệt bạn cũ họ Hoàng

Ba mươi năm cũ gặp đây,
Lên đường vạn dặm cũng ngày tôi đi.
Tình thâm ơi, biết nói gì,
Núi mây ly biệt ý thì ra sao?
Muôn trùng quan ải tay chào,
Mừng người bách chiến không sao tuổi già.
Về Nam mai mốt lân la,
Lục Ðầu bến nước hỏi tra ngư tiều.

Đặng Thế Kiệt dịch

Nam Quan đạo trung

Ngọc thư (1) phủng há ngũ vân đoan (2)
Vạn lý đan xa độ Hán quan (3)
Nhất lộ giai lai duy bạch phát
Nhị tuần sở kiến đãn thanh san
Quân ân tự hải hào vô báo
Xuân vũ như cao cốt tự hàn
Vương đạo đãng bình hưu vấn tấn
Minh Giang (4) bắc thướng thị Trường An (5)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường Nam Quan

Chiếu của nhà vua từ tầng mây năm sắc ban xuống
Trên đường muôn dặm, chiếc xe lẻ loi vượt cửa ải nhà Hán.
Suốt dọc đường cùng ta chỉ có mái tóc bạc
Cả hai mươi ngày chỉ thấy núi xanh
Ơn vua như biển chưa mảy may báo đáp
Mưa xuân như mỡ lạnh buốt xương
Ðường của nhà vua rộng rãi bằng phẳng, thôi hỏi thăm chi nữa
Theo dòng Minh Giang lên hướng bắc, ấy là Trường An

Dịch thơ: Trên đường Nam Quan

Tầng mây năm sắc chiếu vua ban
Muôn dặm xe đơn vượt Hán quan
Một mạch đường dài trơ tóc bạc
Hai mươi ngày mỏi rặt non xanh
Mưa xuân như mỡ, xương thêm buốt
Ơn nước bằng trời, nợ nặng mang
Rộng phẳng đường vua thôi thắc mắc
Minh Giang lên bắc ấy Trường An

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(Theo Nguyễn Trãi toàn tập tân biên, Nhà xuất bản Văn Học, Việt Nam, 1999)

(1) Ngọc thư: Sắc chiếu nhà vua.

(2) Ngũ vân đoan: Mây năm sắc. Ý nói lệnh đi sứ.

(3) Hán quan: Cửa ải trên đường sang Trung quốc.

(4) Minh Giang: Tên con sông phát nguyên từ núi Phân Mao, tỉnh Quảng Ðông. Sông chia làm hai ngả bắc nam. Ngả nam chia ranh giới Việt Nam và Trung Hoa.

(5) Trường An: Tức Yên Kinh (Bắc Kinh). Trường An chỉ là tiếng nói kinh đô nói chung.

Minh Giang (1) chu phát

Tiêu cổ đông đông sơ xuất môn
Vạn sơn trung đoạn nhất tra bôn
Phù vân sạ tán thạch dung sấu
Tân lạo sơ sinh giang thủy hồn
Biệt hậu quan sơn tư đệ muội
Vọng trung nham tụ kiến nhi tôn
Nhật tà mạc hướng Hoa Sơn quá
Phạ hữu thanh thanh trường đoạn vôn (viên).

Nguyễn Du

Dịch thơ: Thuyền ra đi trên sông Minh Giang

Chiêng trống thùng thùng ra cửa sông,
Một thuyền lướt sóng giữa muôn trùng.
Mây tan bất chợt hao gày núi,
Nước lụt mới về vẩn đục dòng.
Dặm biệt, anh em đà tưởng nhớ,
Ðá chồng, con cháu cứ ngờ trông.
Hoa Sơn chớ vượt khi chiều xế,
Sợ vẳng bên tai vượn não nùng

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Minh Giang: Tên con sông phát nguyên từ núi Phân Mao, tỉnh Quảng Ðông. Sông chia làm hai ngả bắc nam. Ngả nam chia ranh giới Việt Nam và Trung Hoa. Ðoàn sứ Nguyễn Du đi theo sông này qua núi Hoa Sơn, thuộc tỉnh Quảng Tây, lên phía bắc.

Hoàng Sào (1) binh mã

Đại tiểu Hoa Sơn (1) sổ lí phân
Hoàng Sào di tích tại giang tân
Khởi tri Kim Thống (2) Tần Trung đế
Nãi xuất Tôn Sơn (2) bảng ngoại nhân
Ngộ quốc mỗi nhân câu hạn lượng
Cùng thời tự khả biến phong vân
Viễn lai nghĩ vấn thiên niên sự
Hang hộ diêu đầu nhược bất văn

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Binh mã của Hoàng Sào

Đại Hoa Sơn và Tiểu Hoa Sơn cách nhau mấy dặm
Di tích Hoàng Sào còn để ở bến sông
Đâu ngờ vua Kim Thống đất Tần Trung
Lại là người lọt bảng Tôn Sơn (thi rớt)
Lỡ việc nước vì câu nệ hẹp hòi
Lúc cùng người ta có thể biến đổi gió mây
Khách xa đến hỏi chuyện nghìn năm trước
Nhà thuyền lắc đầu làm như không nghe

Dịch thơ: Binh mã Hoàng Sào

Hai dãy Hoa Sơn mấy dặm trông
Hoàng Sào còn để vết bên sông
Lên ngôi Kim Thống, làm vua chúa
Thua hạng Tôn Sơn, lọt bảng rồng
Thói hẹp làm hư nền xã tắc
Thế cùng đảo lộn bước thành công
Khách xa hỏi chuyện nghìn năm trước
Ngơ ngác nhà thuyền ậm ự ... không

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hoàng Sào: Ở dãy núi Hoa Sơn, trên bờ sông Minh Giang, tỉnh Quảng Tây, vẫn còn những vết đỏ hình người và ngựa, tục truyền đó là binh mã của Hoàng Sào. Hoàng Sào, người đời Đường, thi tiến sĩ, có tài, nhưng bị quan trường câu nệ hẹp hòi đánh rớt, vì tướng mạo quá xấu. Hoàng Sào bất mãn, nổi dậy đánh thắng vua Đường Huy Tông, làm Hoàng đế ở Tần Trung (nay là tỉnh Thiểm Tây) 10 năm (875-884), niên hiệu Kim Thống.

(2) Kim Thống: Ông vua Kim Thống đó cũng chính là anh chàng lọt "ngoài bảng Tôn Sơn". Do tích Tôn Sơn, đời Tống, đi thi đậu hạng chót, trả lời thư bạn hỏi tin như sau : Giải danh tận xứ thị Tôn Sơn, Dư nhân cánh tại Tôn Sơn ngoại (Cuối bảng tên là Tôn Sơn, Có người còn ở ngoài Tôn Sơn nữa).

Ninh Minh giang (1) chu hành

Việt Tây sơn trung đa giản tuyền
Thiên niên hợp chú thành nhất xuyên
Tự cao nhi hạ như bát thiên
Than thượng hà sở văn?
Ưng long kích nộ lôi điền điền
Than hạ hà sở kiến?
Nỗ cơ kịch phát thỉ ly huyền
Nhất tả vạn lý vô đình yên
Cao sơn giáp ngạn như tường viên
Trung hữu quái thạch sâm sâm nhiên
Hữu như long, xà, hổ, báo, ngưu, mã la kỳ tiền
Ðại giả như ốc, tiểu như quyền
Cao giả như lập, đê như miên
Trực giả như tẩu, khúc như tuyền
Thiên hình vạn trạng nan tận ngôn
Giao ly xuất một thành trùng uyên
Dũng đào phún mạt nhật dạ tranh hôi huyền
Hạ lạo sơ trướng phí như tiên
Nhất hành tam nhật tâm huyền huyền
Tâm huyền huyền đa sở úy
Nguy hồ đãi tai cốt một vô để
Cộng đạo Trung Hoa lộ thản bình
Trung Hoa đạo trung phù như thị
Oa bàn khuất khúc tự nhân tâm
Nguy vong khuynh phúc giai thiên ý
Cao tài mỗi vị văn chương đố
Nhân nhục tối vi si mị hỉ
Phong ba na đắc tẫn năng bình
Trung tín (2) đáo đầu vô túc thị
Bất tín "xuất môn giai úy đồ"
Thí vọng thao thao thử giang thủy

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đi thuyền trên sông Ninh Minh

Trong núi miền Việt Tây có nhiều khe suối
Nghìn năm hợp lại thành một sông
Như nước rót xuống từ trời cao
Trên thác nghe thấy gì?
Rồng hiện giận dữ, sấm động ầm ầm
Máy nỏ bật mạnh, tên vút khỏi dây
Một dòng vạn dặm không ngừng
Núi cao bên bờ như bức tường
Trong có đá hình thù kỳ dị chen chúc
Như rồng, rắn, hổ, báo, trâu, ngựa la liệt trước phía trước
Lớn như nhà, nhỏ bằng nắm tay
Cao như đứng, thấp như ngủ
Thẳng như chạy, cong như xoay vòng
Muôn hình vạn trạng khó nói hết
Thuồng luồng, ly long ra vào thành vực thẳm
Sóng vỗ bọt phun ngày đêm ầm ĩ
Lụt mùa hè vừa dâng nước sôi sục
Ði một mạch ba ngày, lòng chơi vơi
Lòng chơi vơi vì sợ hãi
Thiệt là nguy hiểm chìm sâu không đáy
Mọi người đều nói đường đi Trung Hoa bằng phẳng
Ðường Trung Hoa như thế này ư !
Sâu hiểm quanh co như lòng người
Nguy vong nghiêng đổ đều do ý trời
Tài cao thường bị văn chương ganh ghét
Thịt người là thứ ma quỷ thích nhất
Sóng gió làm sao yên cho hết
Giữ trung tín rốt cục không đủ cậy nhờ
Ai không tin rằng "ra ngoài cửa mọi đường đều đáng sợ"
Thì hãy thử nhìn nước sông cuồn cuộn đó

Dịch thơ: Đi thuyền trên sông Ninh Minh

Núi Việt Tây có nhiều khe suối
Bao nhiêu năm tụ hội thành sông
Trời cao đổ xuống đùng đùng
Từ trên thác tựa như rồng nổi cơn
Nghe như thể ầm ầm sấm nổ
Vuột khỏi dây tên nỏ bật tung
Một dòng vạn dặm không ngừng
Bên bờ núi dựng như tường chênh vênh
Ở trong nước đá hình quái lạ
Như rắn, rồng, hổ, báo, trâu, ngựa liệt la
Nhỏ tay nắm, lớn như nhà
Cao như đứng, thấp như là ngủ say
Cong như xoay, thẳng như đuổi chạy
Muôn vẻ kỳ nói mấy cho vừa
Thuồng luồng vực thẳm ghê chưa
Ngày đêm ầm ĩ sóng đùa bọt phun
Lụt mùa hè nước dâng sôi sục
Ði ba ngày một mạch, chơi vơi
Chơi vơi vì sợ ai ơi
Nước sâu không đáy đi đời nhà ma
Mọi người nói Trung Hoa bằng phẳng
Ðường Trung Hoa thật chẳng ai ngờ
Như lòng người lắm quanh co
Nguy vong nghiêng đổ đều do ý trời
Văn chương đời tài cao hay ghét
Thịt người ma quỷ thích vô cùng
Làm sao yên lặng bão bùng
Giữ trung tín mấy cũng không đủ nhờ
Không tin "ra cửa, nguy cơ"
Nhìn sông cuồn cuộn đó ngờ nữa thôi!

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Ninh Minh Giang: Tức Minh Giang, khi chảy qua huyện Ninh Minh thì gọi là Ninh Minh giang.

(2) Trung tín: Lấy tích Đường Giới, người thời Tống, tính tình cương trực, phải biếm đi nơi hẻo lánh. Khi thuyền qua sông Hoài, sóng to gió lớn. Ông ngồi ngay ngắn đọc câu thơ: "Bình sinh thượng trung tín, Kim nhật nhiệm phong ba!" (Ngày thường giữ lòng trung tín, Bây giờ (thì) mặc sóng gió!).

Vọng Quan Âm miếu

Y thùy tuyệt cảnh cấu đình đài
Phạt tận tùng chi trụy hạc thai
Thạch huyệt hà niên sơ tạc phá
Kim thân (1) tiền dạ khước phi lai (2)
Ðình vân xứ xứ tăng miên định
Lạc nhật sơn sơn viên khiếu ai
Nhất chú đàn hương (3) tiêu tuệ nghiệp (4)
Hồi đầu dĩ cách vạn trùng nhai

Dịch nghĩa: Trông miếu Quan Âm

Ai người dựng nên đình đài ở chốn tận cùng này?
Chặt hết cành tùng, rớt trứng hạc
Hang đá, năm nào bắt đầu đục phá?
Tượng Phật (mình vàng) mới bay đến đêm qua
Khắp chốn mây ngừng trôi, sư yên giấc
Núi núi bóng chiều rơi, vượn kêu thương
Ðốt nén hương đàn để tiêu tan nghiệp chướng do trí tuệ gây ra
Quay đầu lại đã cách núi muôn trùng

Dịch thơ: Trông miếu Quan Âm

Ðình đài ai dựng tận nơi đây
Trứng hạc rơi tùng chặt hết cây
Hang đá năm nào vừa đục phá
Tượng vàng đêm trước mới qua bay
Mây ngưng chốn chốn sư an giấc
Chiều rụng non non vượn oán ai
Ðốt nén hương đàn tiêu tuệ nghiệp
Muôn trùng đã cách thoáng đầu quay

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Kim thân: Mình vàng, chỉ tượng Phật.

(2) Phi lai: Do chữ "phi lai thạch". Lấy tích chùa Tương Sơn có hòn đá bay đến thành Phật.

(3) Ðàn hương: Hương làm bằng gỗ chiên đàn.

(4) Tuệ nghiệp: Nghiệp chướng do trí tuệ gây ra.

Tam Giang khẩu đường dạ bạc

Tây Việt trùng sơn nhất thủy phân
Lưỡng sơn tương đối thạch lân tuân
Viên đề thụ diểu nhược vô lộ
Khuyển phệ lâm trung tri hữu nhân
Tứ vọng vân sơn nhân độc lão
Ðồng chu Hồ Việt các tương thân
Thập niên dĩ thất hoàn hương lộ
Nả đắc gia hương nhập mộng tần

Dịch nghĩa: Ðêm đậu thuyền ở cửa sông Tam Giang
Nơi núi non trập trùng ở Tây Việt, một dòng nước chia hai
Hai ngọn núi đối nhau, đá chồng chất
Vượn hú trên ngọn cây, tưởng như không có đường đi
Chó sủa trong rừng, biết là có người
Nhìn bốn bề đều là mây và núi, chỉ có người thấy già
Cùng thuyền, người Hồ kẻ Việt thân thiết với nhau
Mười năm đã mất đường về làng cũ
Sao được quê nhà đi vào trong mộng

Dịch thơ: Ðêm đậu thuyền ở cửa sông Tam Giang

Một dòng nước xẻ núi muôn trùng
Hai dãy nhìn nhau đá chất chồng
Vượn hú ngọn cây dường lạc lối
Chó kêu rừng thẳm chắc gần thôn
Núi mây bốn ngả tình cô quạnh
Hồ Việt chung thuyền mối thiết thân
Làng cũ mười năm quên mất hướng
Quê nhà nẻo mộng nhớ về thăm

Đặng Thế Kiệt dịch

Chu hành tức sự

Tây Việt (1) sơn xuyên đa hiểm hi
Hành hành tòng thử hướng thiên nhi (nhai)
Băng nhai quái thạch nộ tương hướng
Thủy điểu sa cầm hiệp bất phi
Thiên địa thiên chu phù tự diệp (2)
Văn chương tàn tức nhược như ti
Vị liên thượng quốc phong quang hảo
Quan tỏa hương tình vị phóng qui.

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ði thuyền hứng viết

Núi sông Tây Việt nhiều hiểm trở
Từ đây cứ đi về hướng chân trời
Bờ núi lở, đá hình quái dị giận dữ nhìn nhau
Chim nước chim bãi cát dạn dĩ không bay
Chiếc thuyền con như chiếc là nổi giữa đất trời
Hơi tàn văn chương yếu ớt như sợi tơ
Vì yêu phong cảnh đẹp của thượng quốc
Nên khóa tình quê lại, chưa thả cho về

Dịch thơ: Ði thuyền hứng viết

Tây Việt non sông hiểm trở đầy,
Chân trời nhắm hướng kể từ đây.
Ðá kỳ núi quái nhìn hung tợn,
Chim nước cò bờ ngó chẳng bay.
Trời đất mênh mông thuyền lá nổi,
Văn thơ thoi thóp sợi tơ lay,
Bởi yêu phong cảnh xứ người đẹp,
Khóa chặt tình quê chửa vút bay.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tây Việt: Vùng Quảng Tây.

(2) Phù tự diệp: Bùi Giáng dịch:
Thuyền con chiếc lá giữa trời,
'Thơ văn tiếng thở như lời tơ than.
'Trông vời hồng rụng ngổn ngang,
'Tìm đâu chốn cũ muôn vàn dưới kia.
Hai câu đầu rút từ bài ‘Chu hành tức sự ‘, hai câu sau từ bài ‘Dương Phi cố lý'. (Xem Tố Như thi trích dịch, Quách Tấn, An Tiêm tái bản, Paris, France, 1995, trang bìa 2).

Thái Bình mại ca giả

Thái Bình cổ sư thô bố y
Tiểu nhi khiên vãn hành giang mi
Vân thị thành ngoại lão khất tử
Mại ca khất tiền cung thần xuy
Lân chu thời hữu hiếu âm giả
Khiên thủ dẫn thướng thuyền song hạ
Thử thời thuyền trung ám vô đăng
Khí phạn bát thủy thù lang tạ
Mô sách dẫn thân hướng tọa ngung
Tái tam cử thủ xưng đa tạ
Thủ vãn huyền sách khẩu tác thanh
Thả đàn thả ca vô tạm đình
Thanh âm thù dị bất đắc biện
Ðãn giác liêu lượng thù khả thinh
Chu tử tả tự vị dư đạo
Thử khúc Thế Dân dữ Kiến Thành (1)
Quan giả thập số tịnh vô ngữ
Ðãn kiến giang phong tiêu tiêu giang nguyệt minh
Khẩu phún bạch mạt, thủ toan súc
Khước tọa, liễm huyền, cáo chung khúc
Ðàn tận tâm lực cơ nhất canh
Sở đắc đồng tiền cận ngũ lục
Tiểu nhi dẫn đắc há thuyền lai
Do thả hồi cố đảo đa phúc
Ngã sạ kiến chi, bi thả tân
Phàm nhân nguyện tử bất nguyện bần
Chỉ đạo Trung Hoa tẫn ôn bão
Trung Hoa diệc hữu như thử nhân
Quân bất kiến sứ thuyền triêu lai cung đốn lệ
Nhất thuyền, nhất thuyền doanh nhục mễ
Hành nhân bão thực tiện khí dư
Tàn hào lãnh phạn trầm giang để.

Nguyễn Du

Dịch thơ: Người hát rong ở thành Thái Bình

Ở phủ Thái Bình có ông lão,
Hai mắt mù mặc áo vải thô.
Nắm tay trẻ dắt ngoại ô,
Ven sông hát dạo lần mò kiếm ăn.
Thuyền bên có kẻ ham nghe hát,
Dẫn ông già xuống sát cửa thuyền.
Lúc này thuyền tối không đèn,
Cơm thừa canh cặn đổ tràn tứ tung.
Lò dò vô trong cùng, một góc,
Hai ba lần lóc ngóc cám ơn.
Miệng ca, tay nắn dây đàn,
Một hơi đàn hát chẳng lần nghỉ ngơi.
Thanh âm lạ, lẽ lời không hiểu,
Lắng nghe ra thì điệu cũng hay.
Nhà thuyền viết chữ : "Khúc này"
"Thế Dân tranh đoạt quyền oai Kiến Thành".
Chục người xem mà đành phăng phắc,
Gió ru trăng vằng vặc trên sông.
Miệng sùi, tay mỏi lão ông,
Cất đàn, ngồi lại, thưa rằng đã xong.
Gần một canh, hết lòng hết sức,
Năm sáu đồng kiếm được thế thôi.
Ðứa em dẫn khỏi thuyền rồi,
Còn quay đầu lại gửi lời chúc may.
Chợt nhìn thấy cảnh này đau xót,
Phàm người ta chết tốt hơn nghèo.
Trung Hoa no ấm, nghe nhiều,
Trung Hoa cũng có người nghèo thế ư?
Kìa không thấy sứ từ xa lại,
Gạo thịt đầy thuyền cái thuyền con.
Người ăn no ứ vẫn còn,
Ðáy sông cơm ngọt món ngon đổ chìm.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Kiến Thành và Thế Dân: Con Ðường Cao Tổ. Kiến Thành là Thái tử. Thế Dân lập mưu giết Kiến Thành, đoạt ngôi Thái Tử, sau thành vua Ðường Thái Tông (627-649).

Sơn Đường dạ bạc

Ngọ mộng tỉnh lai vãn
Tà nhật yểm song phi
Phong kính duy thuyền tảo
Sơn cao đắc nguyệt trì
Ỷ bồng thiên lý vọng
Hợp nhãn cách niên ti (tư)
Mạc cận thương nhai túc
Ðề viên triệt dạ bi

Nguyễn Du

Dịch thơ: Ðêm đậu thuyền ở Sơn Ðường

Mộng trưa tỉnh giấc muộn
Bóng xế ngậm song tây
Gió mạnh neo thuyền sớm
Non cao ngắm trăng chầy
Dựa mui trông dặm trở
Chớp mắt nhớ năm đầy
Chớ ngủ gần bên núi
Thâu đêm vượn oán ai.

Đặng Thế Kiệt dịch

Ðề Ðại Than (1) Mã Phục Ba (2) miếu

Tạc thông lĩnh đạo định Viêm (3) khư
Cái thế công danh tại sử thư
Hướng lão đại niên căng quắc thước (4)
Trừ y thực ngoại tẫn doanh dư (5)
Ðại Than phong lãng lưu tiền liệt
Cổ miếu tùng sam cách cố lư
Nhật mộ thành tây (6) kinh cức hạ
Dâm Ðàm (7) di hối cánh hà như

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ðề miếu Mã Phục Ba ở thác Ðại Than

Ðục xuyên qua đường Ngũ lĩnh, bình định cõi Nam
Công danh trùm đời ghi trên sử sách
Già lớn tuổi rồi còn khoe quắc thước
Ngoài cơm áo ra, mọi thứ là thừa
Sóng gió Ðại Than còn để dấu công oanh liệt thời trước
Cây tùng, cây sam ở ngôi miếu cổ xa cách quê nhà
Chiều tà dưới đám gai gọc phía tây thành
Nỗi hận ở Dâm Ðàm, sau cùng ra làm sao?

Dịch thơ: Ðề miếu Mã Phục Ba ở thác Ðại Than

Chiếm Nam đục núi đắp đường,
Công danh sử sách lẫy lừng khắc ghi.
Tuổi cao quắc thước khoe gì,
Ngoài cơm áo có cần chi với đời.
Ðại Than sóng gió một thời,
Miếu xưa tùng bách xa vời cố hương.
Tây thành gai góc tà dương,
Dâm Ðàm nỗi hận quay cuồng tới đâu?

Hạt Cát 79 dịch

Chú thích:

(1) Ðại Than: Một ghềnh lớn của sông Minh Giang hay Tả Giang. Truyền thuyết cho rằng Mã Viện đem quân sang nước ta đã phá thác, ghềnh để dễ đi thuyền. Cho nên những chỗ có ghềnh, thác trên các sông miền Nam Trung quốc đều có miếu thờ Mã Viện.

(2) Mã Phục Ba: Tức Mã Viện, danh tướng nhà Hán, thời vua Quang Vũ được phong là Phục Ba tướng quân

(3) Viêm: Nóng. Viêm bang chỉ những xứ nóng phía Nam Trung Hoa.

(4) Quắc thước: Mã Viện ngoài 60 tuổi còn xin vua đi đánh giặc. Vua Hán không cho, Viện mặc áo giáp nhảy lên ngựa. Vua cười khen : "Ông này quắc thước lắm!" (Quắc thước tại thị ông!).

(5) Tẫn doanh dư: Thiếu Dư, em họ của Mã Viện, nói : "Kẻ sĩ chỉ cần lo cơm áo cho đủ, ở quê hương trông nom mồ mả rung vườn. Cần gì vất vả đi kiếm công danh mà khổ thân".

(6) Thành Tây: Mộ Mã Viện chôn ở Tây Thành.

(7) Dâm Ðàm: Tên đầm. Mã Viện đem quân đánh Hai Bà Trưng mãi không được, phải lui quân về Lãng Bạc. Trời nóng bức, hơi độc từ hồ bốc lên, diều hâu bay không được. Viện hối hận đã không nghe lời em mình.

Vãn há Ðại Than, tân lạo bạo trướng, chư hiểm câu thất

Ngân hà tạc dạ tự thiên khuynh
Giang thủy mang mang giang ngạn bình
Vị tín quỉ thần năng tướng hựu
Tẫn giao long hổ thất tinh linh
Bình cư bất hội giảng "trung tín" (1)
Ðáo xứ vô phương "tề tử sinh"
Cánh hữu hiểm hy nhiêu thập bội
Ngô tương hà dĩ khấu thần minh?

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Chiều xuống Ðại Than, lũ mới trào về, tất cả các quãng nguy hiểm đều ngập nước

Ðêm qua sông Ngân từ trời đổ xuống
Nước sông mênh mông, bờ sông ngập bằng
Chưa tin quỉ thần có thể giúp được gì
Ngay cả rồng cọp cũng hết linh thiêng
Ngày thường không thấu hiểu hai chữ "trung tín"
Thì đến đâu cũng không giải quyết được vấn đề "sống và chết"
Có chỗ hiểm nguy gấp mười
Ta sẽ lấy gì để cầu xin với thần minh?

Dịch thơ: Chiều xuống Ðại Than, lũ mới trào về, tất cả các quãng nguy hiểm đều ngập nước

Ngân hà trút xuống đêm qua,
Mênh mông sông nước gần xa không bờ.
Quỉ thần đâu đó bây giờ,
Rồng thiêng, cọp dữ cũng chờ bó tay.
"Tín Trung" không nghĩ thường ngày,
Thì "Sinh Tử" biết vần xoay đường nào.
Chỗ trăm lần hiểm cao sâu,
Lấy gì đây để rập đầu khấn xin!

Hạt Cát 79 dịch

Chú thích:

(1) Trung tín: Ðường Giới Tống nói : Bình sinh thượng trung tín, Kim nhật nhiệm phong ba (ngày thường giữ trung tín, hôm nay mặc kệ phong ba).

Hạ than (1) hỷ phú

Tâm hương bái đảo tướng quân tỳ (từ)
Nhất trạo trung lưu tứ sở chi
Ðáo xứ giang sơn như thức thú
Hỷ nhân xà hổ bất thi uy
Vạn châu tùng thụ tăng nhân ốc
Nhất đái hàn yên Yến Tử ky (cơ)
Tịch tịch thuyền song vô cá sự
Ngư ca giang thượng khán tà huy

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tả nỗi mừng khi xuống thác

Tấm lòng thành dâng hương khấn trước đền tướng quân
Một thuyền giữa dòng nước mặc cho trôi đi
Ðến đâu cũng thấy sông núi như đã quen biết
Mừng cho người, hùm rắn đã không ra oai
Muôn cụm tùng kia là nơi nhà sư ở
Một dải khói lạnh, đó là Hòn Én
Lặng lẽ ngồi bên cửa thuyền, không làm gì cả
Nghe thuyền chài hát, ngắm chiều tà

Dịch thơ: Mừng xuống khỏi thác

Thành khẩn dâng hương vái trước đền,
Một thuyền theo nước cứ lênh đênh.
Mừng người rắn cọp không làm dữ,
Thích cảnh non sông như đã quen.
Muôn cụm tùng xanh sư trú ngụ,
Một Hòn Én lạnh khói dâng lên.
Bên song lặng lẽ không gì bận,
Nghe khúc chài ca, ngó nắng nghiêng.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Than: Ðại Than, một ghềnh lớn của sông Minh Giang hay Tả Giang. Truyền thuyết cho rằng Mã Viện đem quân sang nước ta đã phá thác, ghềnh để dễ đi thuyền. Cho nên những chỗ có ghềnh, thác trên các sông miền Nam Trung quốc đều có miếu thờ Mã Viện.

Thương Ngô tức sự (1)

Ngu Ðế (2) nam tuần cánh bất hoàn
Nhị phi (3) sái lệ trúc thành ban
Du du trần tích thiên niên thượng
Lịch lịch quần thư nhất vọng gian
Tân lạo sơ thiêm tam xích thủy
Phù vân bất biện Cửu Nghi (4) san
Tầm thanh dao tạ tì bà ngữ
Thiên lí thanh sam (5) bất nại toàn

Nguyễn Du

Dịch thơ: Tức cảnh ở Thương Ngô

Vua Ngu đi mất không về,
Trúc xanh đốm lệ hai phi khóc tìm.
Nghìn năm cách biệt cổ kim,
Lật trang phương cảo nỗi niềm rưng rưng.
Lụt về ba thước triều dâng,
Mây mờ che phủ mấy tầng Cửu Nghi.
Xa nghe réo rắt tiếng tì,
Áo xanh từ tạ còn đi nghìn trùng.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thương Ngô: Ðất thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay.

(2) Ngu Ðế: Vua Thuấn đi tuần ở phương nam, chết ở núi Thương Ngô.

(3) Nhị phi: Chỉ hai bà phi của vua Thuấn, tức Nga Hoàng và Nữ Anh. Vua Thuấn đi tuần phương nam, chết ở Thương Ngô. Hai phi đi tìm, khóc nước mắt nhỏ xuống những cây trúc thành vết lốm đốm và tự trầm chết theo bên dòng sông Tương.

(4) Cửu Nghi: Núi có chín ngọn cao ở huyện Ninh Viễn tỉnh Hồ Nam.

(5) Thanh sam: Trong "Tì bà hành" có câu: Giang châu tư mã thanh sam thấp (Quan Tư mã Giang Châu khóc ướt vạt tràng áo xanh), Nguyễn Du dịch là : Sụt sùi giở nỗi đoạn tràng, Giọt châu tầm tã, đẫm tràng áo xanh.

Thương Ngô mộ vũ

Vũ trệ Tầm Giang (1) hiểu phát trì
Ngô thành bạc mộ thượng phi phi
Nhất giang tân lạo bình Tam Sở (2)
Đại bán phù vân trú Cửu Nghi
Trách trách tiểu chu nan quá Hạ (3)
Tam tam trường phát tự tri Di (4)
Bình ba nhật mộ Tương Đàm (5) viễn
Bôi tửu bằng lan điếu nhị phi (6)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mưa chiều ở Thương Ngô

Mưa làm trì trệ Tầm Giang, sáng lên đường muộn
Đến thành Ngô, trời sắp tối, vẫn mưa lâm râm
Cả sông lụt tràn đất Tam Sở
Quá nửa mây nổi tụ ở núi Cửu Nghi
Thuyền nhỏ hẹp khó qua miền đất Hạ
Búi tóc để dài, tự biết mình là người Di
Sóng yên, trời tối, Tương Đàm còn xa
Dựa lan can rót rượu viếng hai bà phi

Dịch thơ: Mưa chiều ở Thương Ngô

Mưa phủ Tầm Giang, sáng đã chầy
Thành Ngô chiều đến vẫn mưa bay
Cửu Nghi đỉnh núi mây vần vũ
Tam Sở lòng sông nước lụt đầy
Thuyền bé long đong miền đất Hạ
Tóc dài búi tó khác người đây
Sóng êm, trời tối, Tương Đàm cách
Rượu viếng nhị phi một chén này

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tầm Giang: Tên một con sông thuộc huyện Quế Bình, tỉnh Quảng Tây, chảy qua Thương Ngô vào Quế Giang.

(2) Tam Sở: Ba miền nước Sở gồm Tây Sở, Nam Sở, và Đông Sở, nay là đất các tỉnh Hồ Nam, Hồ Bắc.

(3) Hạ: Chỉ Trung Quốc (Hoa Hạ).

(4) Di: Chỉ chung những dân tộc phía đông Trung Quốc.

(5) Tương Đàm: Tên một huyện của tỉnh Hồ Nam.

(6) Nhị phi: Tức Nga Hoàng và Nữ Anh, hai bà vợ vua Thuấn

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca

Quế Lâm tân lạo dũng trường xuyên
Thủy ốc bằng cao dục thướng thiên
Ngọ hậu đông phong xuy cánh cấp
Vãng lai vô số Quảng Đông (2) thuyền

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài I)

Quế Lâm mới lụt, nước sông dâng to
Nhà bè nổi cao muốn tới trời
Sau trưa gió đông thổi càng gấp
Bao nhiêu là thuyền Quảng Đông qua lại

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài I)

Quế Lâm lụt mới dâng trào
Nhà bè nước nổi muốn cao tận trời
Quá trưa, gió thổi tơi bời
Quảng Đông vô số ngược xuôi những thuyền

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thương Ngô: Đất thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay.

(2) Quế Lâm: Thị trấn trên sông Quế Giang, ngày nay là thủ phủ tỉnh Quảng Tây.

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca

Văn Xương (2) các thượng dạ đăng minh
Nhất phiến hàn quang xạ thủy tinh
Lai vãng du thuyền bất tri số
Mãn giang tề phát trạo ca thanh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài II)

Trên gác Văn Xương, đêm đèn sáng rực
Một mảng sáng lạnh chiếu như thủy tinh
Du thuyền qua lại nhiều vô số
Đầy sông vang lên tiếng hát chèo thuyền

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài II)

Đêm đèn sáng rực gác Văn Xương
Ánh lạnh chiếu lên loáng nước gương
Qua lại du thuyền vô số kể
Đua chèo ca hát rộn ràng sông

Đặng Thế Kiệt dịch

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca

Vũ tự bàng đà vân tự si
Cửu Nghi (2) sơn sắc vọng trung nghi
Ngu vương táng xứ vô khâu mộ
Thủy diện huyền thanh tự nhị phi (3)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài III)

Mưa như ràn rụa, mây như thẫn thờ
Màu núi Cửu Nghi trông không rõ
Chỗ táng vua Ngu không có gò mộ
Tiếng đàn trên mặt nước như là của hai phi

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài III)

Tầm tã mưa rơi, mây thẫn thờ
Cửu Nghi màu núi cũng lu mờ
Vua Ngu Thuấn chết không phần mộ
Sóng nước hai phi gởi tiếng tơ

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thương Ngô: Đất thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay.

(2) Cửu Nghi: Núi có chín ngọn cao ở huyện Ninh Viễn tỉnh Hồ Nam.

(3) Nhị phi : Tức Nga Hoàng và Nữ Anh, hai bà vợ vua Thuấn.

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca

Thanh sơn lâu các nhất tằng tằng
Trú kiến yên hà dạ kiến đăng
Cổ tự vô danh nan vấn tấn
Bạch vân thâm xứ ngọa sơn tăng

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài IV)

Lầu gác trên núi xanh tầng này nối tầng khác
Ngày nhìn thấy khói ráng, đêm nhìn thấy đèn
Chùa cổ không tên, khó hỏi thăm
Ở nơi đầy mây trắng, nhà sư trên núi nằm

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài IV)

Núi xanh lầu gác lắm tầng
Ngày nhìn khói ráng, đêm trông ánh đèn
Chùa xưa khó hỏi tìm tên
Núi cao mây trắng, sư yên chốn nằm

Đặng Thế Kiệt dịch

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca

Lãng hoa song trạo tật như phi
Khán bãi long chu để mộ quy
Sinh diện tương phùng vô úy tị
Hồ tê vi lộ tiếu Nam di

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài V)

Hai chèo tung sóng hoa, thuyền lướt như bay
Xem đua thuyền rồng xong, đến tối mới về
Mặt lạ gặp nhau không tránh né
Hàm răng hạt bầu hé cười người Nam di

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (bài V)

Chèo tung hoa sóng lướt như bay
Xem hết đua thuyền, tối mới về
Mặt lạ gặp nhau không tránh né
Hạt bầu răng hé cười Nam di

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thương Ngô: Đất thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay.

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca

Nhất thanh liệt trúc tán lưu hoàng
Kinh khởi sa đinh nhạn sổ hàng
Thiên tế dao chiêm quy khứ xứ
Thương Ngô bắc thướng định Hành Dương (2)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (VI)

Một tiếng pháo trúc nổ tỏa khói lưu hoàng
Làm kinh động mấy hàng chim nhạn vút lên từ bãi cát
Vời trông chốn đi đến xa tít tắp phía chân trời
Từ Thương Ngô đi theo hướng bắc hẳn là đến Hành Dương

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (VI)

Tiếng đùng pháo trúc khói lưu hoàng
Kinh động hàng chim vút bãi hoang
Ngóng vọng phương trời xa diệu vợi
Thương Ngô hướng bắc hẳn Hành Dương

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thương Ngô: Đất thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay.

(2) Hành Dương: Đất thuộc tỉnh Hồ Nam  ngày nay.

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca (VII)

Trường giang phá lãng diểu vô nhai
Tam ngũ du thuyền sấn dạ khai
Vô nguyệt vô đăng khán bất kiến
Tì bà thanh (2) tự thủy trung lai

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (VII)

Sông dài lớn, sóng nổi mông lung không bờ bến
Năm ba du thuyền lướt nhanh xé màn đêm
Không trăng, không đèn, nhìn chẳng thấy gì cả
Nghe tiếng tỳ bà từ dưới nước vọng lên

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (VII)

Sông dài khói sóng nước mông mênh
Dăm chiếc du thuyền lướt bóng đêm
Trăng vắng, đèn không, nhìn chẳng thấy
Tiếng tì nghe vẳng đáy sông lên

Đặng Thế Kiệt dịch
Chú thích:

(1) Thương Ngô: Đất thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay.

(2) Tì bà thanh: Tiếng đàn của hai bà phi của vua Thuấn, tức Nga Hoàng và Nữ Anh. Vua Thuấn đi tuần phương nam, chết ở Thương Ngô. Hai phi đi tìm, khóc nước mắt nhỏ xuống những cây trúc thành vết lốm đốm và tự trầm chết theo chồng bên dòng sông Tương.

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca (VIII)

Kê Lung (2) sơn tại thủy trung ương
Vạn khoảnh yên ba cộng diểu mang
Tương ước đông gia cụ chu tiếp
Thiên phi (3) các thượng cộng phần hương

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (VIII)

Núi Kê Lung ở giữa lòng nước
Muôn khoảng khói sóng đều mênh mang mờ mịt
Hẹn với nhà xóm đông chuẩn bị thuyền chèo
Cùng nhau lên gác Thiên phi thắp hương

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (VIII)

Giữa lòng sông mọc núi Kê Lung
Sóng nước mênh mang khói mịt mùng
Hẹn với nhà đông thuyền mái sẵn
Gác Thiên phi đến thắp hương cùng

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thương Ngô: Đất thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay.

(2) Kê Lung: Tên núi, hình giống lồng gà.

(3) Thiên phi: Chỉ hai bà phi của vua Thuấn, tức Nga Hoàng và Nữ Anh.

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca (IX)

Thành bắc sơn lưu hồng cánh hồng
Thành nam thùy liễu bất câm phong
Nhứ phi hoa lạc vô nhân quản
Nhất dạ tùy lưu đáo Quảng Đông

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (IX)

Phía bắc thành, hoa sơn lựu đỏ, càng đỏ thêm
Phía nam thành, liễu rủ không đương nổi với gió
Tơ bay, hoa rụng không ai để ý
Một đêm chảy theo dòng nước đến Quảng Ðông
Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (IX)

Bắc thành sơn lựu đỏ hoa
Nam thành liễu chắn gió qua như thường
Tơ bay, hoa rụng ai thương
Quảng Ðông một tối theo trường giang đi

Đặng Thế Kiệt dịch

Thương Ngô Trúc Chi ca (X)

Ban trúc (1) yên đồng xích nhị trường
Trà âu phù động Vũ Tiền (2) hương
Nhất lai nhất vãng vô nhân vấn
Độc ỷ thuyền song chính hận lang

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (X)

Ống điếu làm bằng trúc đóm dài thước hai
Bình trà tỏa hương trà Vũ Tiền hương
Qua lại không ai hỏi han gì
Một mình dựa cửa sổ thuyền, đúng là gái đang giận chồng

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (X)

Điếu thước hai, bằng trúc đốm bông,
Vũ Tiền trà tỏa đượm hương nồng.
Người qua kẻ lại không thèm hỏi,
Dựa cửa thuyền đúng gái giận chồng.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Ban trúc: Vua Thuấn đi tuần phương Nam, chết ở Thương Ngô. Hai phi Nga Hoàng và Nữ Anh đi tìm, khóc nước mắt nhỏ xuống những cây trúc thành vết lốm đốm.

(2) Vũ Tiền trà: Loại trà xanh rất ngon, hái vào ngày 20 hoặc 21 tháng tư âm lịch, trước tiết Cốc Vũ.

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca (XI)

Thập chích long chu nhất tự trần
Xao la qua cổ điếu Linh quân (2)
Hoàng hoa khuê nữ tham hành lạc
Khiêu xuất thuyền đầu bất tị nhân

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (XI)

Mười chiếc thuyền rồng bày hàng chữ "nhất"
Khua chiêng đánh trống viếng Linh quân
Cô gái cài hoa cúc ham vui
Nhảy ra đầu thuyền không tránh né ai

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (XI)

Mười chiếc thuyền rồng thẳng một hàng
Vang rền chiêng trống điếu Linh quân
Ham vui cô gái cài hoa cúc
Nhảy vọt đầu thuyền chẳng nể nang

Đặng Thế Kiệt dịch

Thương Ngô (1) Trúc Chi ca (XII)

Đường chu lan trạo nhật tân phân
Vãng vãng lai lai bất yếm tần
Kí thủ họa thuyền tam ngũ chích
Tối phong lưu thị bố y nhân

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (1) (XII)

Thuyền bằng gỗ đường, chèo bằng gỗ lan suốt ngày nhộn nhịp
Qua qua lại lại biết bao nhiêu lần
Nhớ lấy năm ba chiếc thuyền có vẽ hình
Bậc phong lưu nhất chính là những người áo vải

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô (XII)

Thuyền quế chèo lan sóng dập dìu
Qua qua lại lại biết bao nhiêu
Dăm ba thuyền vẽ còn ghi nhớ
Áo vải phong lưu rộn sớm chiều

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thương Ngô: Đất thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay.

Thương Ngô Trúc Chi ca
[XIII]
Duyên thành dương liễu bất thăng nhu
Diệp diệp ti ti vị cập thu
Hảo hướng phong tiền khán dao duệ
Tối điên cuồng xứ tối phong lưu
[XIV]
Trường quần tập tập duệ khinh tiêu
Vân kế nga nga ủng thúy kiều
Doanh đắc quỉ đầu mãn nang khẩu
Bằng quân vô phúc dã năng tiêu
[XV]
Thuyền vĩ đăng lung tứ xích can
Thuyền đầu họa hổ hắc ban ban
Bố kỳ thượng tả "Tuần hà" tự
Chỉ cật hoa thuyền bất cật gian

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô
[XIII]
Ven thành dương liễu mềm mại biết bao
Lá lá tơ tơ chưa vào thu
Ta thích nhìn chúng lay động trước gió
Lúc chúng bay cuồng loạn nhất chính là lúc tuyệt vời hơn cả
[XIV]
Quần dài lướt thướt, áo chẽn mỏng
Búi tóc cao, cài trâm thúy
Kiếm được tiền nhét đầy túi
Dù biết là vô phúc, cứ vung xài
[XV]
Đuôi thuyền treo lồng đèn, sào dài bốn thước
Đầu thuyền vẽ hổ đen sì
Trên cờ vải ghi chữ "Tuần sông"
Chỉ hạch hỏi thuyền chơi, chẳng xem xét kẻ gian gì cả

Dịch thơ: Ca điệu Trúc Chi đất Thương Ngô
[XIII]
Ven thành dương liễu mịn như mơ
Chưa đến thu mà lá với tơ
Bay loạn tưng bừng xa trước gió
Đứng nhìn mê mải quá nên thơ
[XIV]
Quần là, áo lượt thướt tha bay
Tóc búi đầu cao, trâm thúy cài
Tiền bạc kiếm về mang chật túi
Dù cho vô phúc cứ vung xài
[XV]
Sào bốn thước dài, đuôi gắn đèn
Đầu thuyền vẽ cọp đen như than
"Tuần sông" chữ viết trên cờ vải
Chỉ hỏi thuyền hoa chẳng hạch gian

Đặng Thế Kiệt dịch

Ngũ nguyệt quan cạnh độ

Hoài Vương (1) quy táng Trương Nghi (2) tử
Sở quốc từ nhân (3) kí bội lan
Thiên cổ chiêu hô chung bất phản (4)
Mãn giang tranh cạnh thái vô đoan
Yên ba diểu diểu không bi oán
La cổ niên niên (5) tự tiếu hoan
Hồn nhược quy lai dã vô thác
Long xà quỷ vực biến nhân gian

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tháng Năm xem đua thuyền

Xác Hoài Vương được về chôn ở đất Sở, Trương Nghi đã chết
Nhớ người thơ nước Sở đeo hoa lan
Nghìn thuở gọi hồn nhưng cuối cùng hồn chẳng về
Ðầy sông tranh đua, thật chẳng nghĩa lý gì
Khói sóng mênh mang, lòng buồn đau
Chiêng trống hằng năm chỉ để vui chơi
Hồn có về đi nữa thì cũng không nơi nương tựa
Rắn rồng quỉ quái tràn ngập cõi người ta

Dịch thơ: Tháng Năm xem đua thuyền

Hoài Vương chôn xác, Trương Nghi chết
Tưởng nhớ người thơ giắt ngọc lan
Nghìn thuở kêu gào không trở lại
Ðầy sông đua vượt lắm lăng xăng
Ðau thương khói sóng về đâu bến
Nô giỡn trống kèn diễn mỗi năm
Hồn có về đây thêm lạc lõng
Rắn rồng quỉ quái khắp nhân gian

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hoài Vương: Vua nước Sở. Hoài Vương không nghe lời can gián của Khuất Nguyên, cứ đi hội với vua Tần, bị Tần bắt, sau chết mới được đem xác về nước chôn.

(2) Trương Nghi: Thuyết khách, dùng mưu dèm pha Khuất Nguyên với vua Sở Hoài Vương. Khuất Nguyên bị đi đày, Trương Nghi thành tướng quốc. Sau Trương Nghi bị lộ mưu, bỏ chạy, cuối cùng chết ở nước Ngụy.

(3) Sở quốc từ nhân: Tức Khuất Nguyên, nhà thơ nước Sở. Khuất Nguyên thường đeo hoa lan, hoa tiêu để tỏ lòng cao khiết.

(4) Chiêu hô chung bất phản: Tống Ngọc, học trò của Khuất Nguyên, làm bài Chiêu hồn để gọi hồn ông.

(5) La cổ niên niên: Hằng năm, vào ngày 5 tháng 5, để kỷ niệm ngày Khuất Nguyên mất, người Trung Hoa có lệ tổ chức đua thuyền tượng trưng sự đi tìm xác nhà thơ đã tự trầm ở sông Mịch La.

Dương Phi (1) cố lý

Sơn vân tước lược ngạn hoa minh
Kiến thuyết Dương Phi thử địa sinh
Tự thị cử triều không lập trượng (2)
Uổng giao thiên cổ tội khuynh thành
Tiêu tiêu Nam Nội (3) bồng hao biến
Mịch mịch Tây Giao (4) khâu lũng bình
Lang tạ tàn hồng (5) vô mịch xứ
Ðông phong thành hạ bất thăng tình

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Làng cũ của Dương Quí Phi

Mây núi thưa thớt, hoa bên bờ sáng rõ
Nghe nói Dương Quí Phi sinh ở đất này
Từ đó cả triều đứng phỗng như hàng gậy
Ðể nghìn năm đổ oan cho người đẹp tội nghiêng thành
Cung Nam Nội hiu hắt, cỏ bồng hao mọc tràn
Ðồng Tây vắng lặng, gò đống san bằng
Cánh hồng tàn tơi tả biết tìm đâu
Dưới thành gió đông thổi, lòng ngậm ngùi biết bao

Dịch thơ: Làng cũ Dương Quí Phi

Mây ngàn hoa bến nước lung linh,
Dương Quí Phi xưa đất ấy sinh.
Bởi nỗi cả triều tài phỗng đá,
Ðể cho muôn thuở tội nghiêng thành.
Cấm cung bỏ phế, bồng hiu hắt,
Mồ cũ san bằng, cảnh vắng tanh.
Gió lạnh dưới thành ngơ ngẩn bóng,
Tìm đâu cho thấy cánh hoa tàn.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Dương Quí Phi: Tức Dương Ngọc Hoàn là Quí Phi của Ðường Minh Hoàng. Quê ở làng Hoàng Nông, huyện Hòa Âm, tỉnh Thiểm Tây ngày nay. An Lộc Sơn nổi loạn. Ðường Minh Hoàng phải chạy vào đất Thục. Ðến đèo Mã Ngôi, quân lính đòi giết Dương Quí Phi và anh họ Dương Quốc Trung, là những người làm Ðường Minh Hoàng mê muội mà mất nước (Uổng giao thiên cổ tội khuynh thành). Dương Quí Phi bị thắt cổ chết ở đây.

(2) Lập trượng: Ðứng như gậy, chỉ quan bù nhìn. Do lệ thiết triều nhà Ðường, có tám con ngựa phải đứng chầu trong hàng gậy. Con nào kêu hoặc đụng đậy không đúng phép là bị thay thế.

(3) Nam Nội: Tức cung Hưng Khánh, nơi Ðường Minh Hoàng và Dương Quí Phi thường ra chơi.

(4) Tây Giao: Cánh đồng ở phía tây Tràng An, chỉ cánh đồng Mã Ngôi nơi Dương Quí Phi bị thắt cổ chết.

(5) Tàn hồng: Bùi Giáng dịch: Trông vời hồng rụng ngổn ngang, Tìm đâu chốn cũ muôn vàn dưới kia (Tố Như thi, Quách Tấn dịch, An Tiêm tái bản, Paris, France, 1995, trang bìa 2).

Triệu Vũ đế (1) cố cảnh

Bạo Sở cường Tần tương kế tru
Ung dung ấp tốn bá nam tưu
Tự ngu tẫn khả xưng hoàng đế
Lạc thiện hoàn năng khuất thụ nhu (2)
Bách xích cao đài khuynh Lĩnh Biểu (3)
Thiên niên cổ mộ một Phiên Ngu (4)
Khả liên thế đại tương canh điệt
Bất cập Man Di nhất lão phu (5)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đất cũ của Triệu Vũ Đế

Sở, Tần hai nước cường bạo theo nhau diệt vong
Ông cứ ung dung nhũn nhặn làm bá chủ phương nam
Tùy thích có thể xưng hoàng đế
Vui điều thiện chịu khuất với chú nhà nho hèn mọn
Đài cao trăm thước ở Lĩnh Biểu đã nghiêng đổ
Ngôi mộ cổ nghìn năm ở Phiên Ngung đã mất
Thương cho đời này theo đời kia thay đổi nhau
Nhưng không bằng ông lão Man Di

Dịch thơ: Đất cũ của Triệu Vũ Đế

Sở bạo Tần cường nối diệt vong
Phương nam làm chủ cứ ung dung
Cho vui tự chiếm ngôi hoàng đế
Ưa thiện đành thua chú khách thường
Trăm thước đài cao nghiêng Lĩnh Biểu
Nghìn năm mộ cổ mất Phiên Ngung
Bao nhiêu triều đại thay nhau đổi
Với lão Man Di chẳng sánh cùng

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Triệu Vũ đế: Tức Triệu Đà (258-137, trước Công Nguyên). Năm Quý Tị (207) Triệu Đà đánh được An Dương Vương, lập ra nước Nam Việt, tự xưng là Vũ Vương, đóng đô ở Phiên Ngung, gần thành Quảng Châu bây giờ.

(2) Thụ nhu: Chỉ Lục Giả. Hán Văn Đế sai Lục Giả sang thuyết phục Triệu Đà nên giao hảo với nhà Hán.

(3) Lĩnh Biểu: Đất ở ngoài Ngũ Lĩnh, ở miền nam Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây và Nam Việt).

(4) Phiên Ngu: Tức Phiên Ngung, nơi Triệu Đà đóng đô.

(5) Lão phu: Triệu Đà đáp thư Hán Văn Đế tự xưng là Man Di đại trưởng lão phu (ông lão Man Di).

Bất tiến hành

Vũ Sư (1) thế khấp Bằng Di (2) nộ
Ngũ Chỉ Sơn (3) tiền thủy bạo chú
Bạch ba chung nhật tẩu xà long
Thanh sơn lưỡng ngạn giai sài hổ
Chu tiếp phân phân đồng nhất lưu
Há than nhân hỉ thướng than sầu
Bách trượng trường thằng vãn bất tiến
Chu trung niên thiếu giai bạch đầu

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Thuyền không tiến (bài hành)

Thần mưa khóc ròng, thần nước nổi giận
Trước núi Ngũ Chỉ nước như trút
Suốt ngày sóng bạc như rồng rắn chạy
Hai bờ núi xanh như sói cọp

Thuyền chèo tới tấp cùng trong một dòng
Người xuống thác vui mừng, người lên thác lo sợ
Dây thừng dài trăm trượng kéo không lên
Trai trẻ trong thuyền đều trắng cả mái đầu

Dịch thơ: Thuyền không tiến (bài hành)

Hà Bá giận, thần mưa khóc mướt
Trước Ngũ Chỉ sơn: như trút nước
Suốt ngày sóng bạc: rắn rồng đua
Hai bờ núi xanh: sói hùm chực

Lố nhố thuyền bè chung một nước
Người mừng xuống thác, lên lo âu
Thừng dài trăm trượng tiến không được
Trai trẻ trong thuyền trắng xóa đầu

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Vũ Sư: Thần mưa.

(2) Bằng Di: Tức Hà Bá, thần Nước.

(3) Ngũ Chỉ Sơn: Núi năm ngọn trông như năm ngón tay (huyện Quỳnh Trung, tỉnh Quảng Đông ). Còn gọi là Lê Sơn.

Tam liệt miếu (1)

Thái nữ (2) sanh sồ Trác nữ (3) bôn
Lạc hoa phi nhứ bất thăng ngôn
Thiên thu bi kiệt hiển tam liệt
Vạn cổ cương thường thuộc nhất môn
Địa hạ tương khan vô quý sắc
Giang biên hà xứ điếu trinh hồn
Thanh thì đa thiểu tu như kích
Thuyết hiếu đàm trung các tự tôn

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Miếu Tam Liệt

Nàng Thái sinh con, nàng Trác theo trai
Hoa rụng tơ bay nói sao cho xiết
Bia kệ nghìn năm tôn thờ ba người đàn bà tiết liệt
Dưới đất nhìn nhau, sắc mặt không hổ thẹn
Bên sông, đâu nơi viếng hồn trinh?
Thời bình lắm kẻ vểnh râu như ngọn kích
Nói hiếu bàn trung đều để suy tôn mình

Dịch thơ: Miếu thờ ba người đàn bà tiết liệt

Nàng Trác theo trai, Thái đổi chồng
Tơ bay hoa rụng nói thêm nhàm
Bia ghi liệt nữ nghìn năm rạng
Danh sáng cương thường một cửa gương
Dưới đất nhìn nhau không thẹn mặt
Bên sông đâu chốn viếng trinh hồn
Thời bình bao kẻ râu như kích
Nói hiếu bàn trung chỉ tự tôn

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tam liệt miếu: Tác giả chú thích như sau: 'Khoảng niên hiệu Chính Đức nhà Minh (1506-1521), Lưu Thời Cử đi nhậm chức. Thuyền tới đây bị bọn cướp giết. Vợ là Trương thị, thiếp là Quách thị, con gái là Lưu thị, không chịu nhục, nhảy xuống sông chết. Khoảng năm Gia Tĩnh (1522-1526) được biểu dương và lập miếu thờ.'

(2) Thái nữ: Tức nàng Thái Diễm, tự là Văn Cơ, con gái của Thái Ung cuối đời Đông Hán, kết duyên với Vệ Trọng Đạo, chưa có con thì chồng chết, trở về nhà. Sau đó quân Hung Nô đến xâm lược nhà Hán, bắt nàng đem gả cho người Hung Nô. Sau mười hai năm sinh được hai con. Tào Tháo là bạn thân của Thái Ung sai sứ đem vàng bạc chuộc về gả cho Đổng Tự.

(3) Trác Nữ: Tức nàng Trác Văn Quân 卓文君 là con gái của Trác Vương Tôn 卓王孫 thời Tây Hán, góa chồng về ở nhà. Tư Mã Tương Như 司馬相如 đến dự tiệc, trông thấy nàng, bèn gẩy khúc Phượng cầu hoàng 鳳求凰. Nàng bỏ trốn đi theo Tương Như.

Quế Lâm Cù Các Bộ (1)

Trung Nguyên đại thế dĩ đồi đường
Kiệt lực cô thành khống nhất phương
Chung nhật tử trung tâm bất động
Thiên thu địa hạ phát do trường (2)
Tàn Minh miếu xã đa thu thảo
Toàn Việt (3) sơn hà tận tịch dương
Cộng đạo Trung Hoa thượng tiết nghĩa
Như hà hương hỏa thái thê lương

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ông Các Bộ Cù Thúc Tỉ ở Quế Lâm

Thế lớn ở Trung Nguyên đã sụp đổ
Vẫn hết sức giữ thành cô lập, khống chế một phương trời
Suốt ngày trước cái chết, lòng không nao núng
Nghìn thu nằm dưới đất tóc vẫn dài
Tông miếu xã tắc nhà Minh suy tàn, đầy cỏ thu
Sông núi cả nước Việt nhuộm bóng chiều
Mọi người đều nói Trung Hoa trọng tiết nghĩa
Sao đây hương khói lạnh tanh như vậy

Dịch thơ: Ông Các Bộ Cù Thúc Tỉ ở Quế Lâm

Trung Nguyên thế lớn sụp tan tành
Dốc sức một phương quyết giữ thành
Kề chết cả ngày không rúng động
Dưới mồ muôn thuở chẳng đuôi sam
Nhà Minh tông miếu thu hiu hắt
Đất Việt non sông bóng xế tàn
Đều bảo Trung Hoa trọng tiết nghĩa
Mà đây hương khói để buồn tanh

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Cù Các Bộ: Các Bộ họ Cù, tức Cù Thúc Tỉ (1590-1650). Các Bộ là gọi tắt chức Đông Các Đại Học Sĩ. Cù Thúc Tỉ đỗ tiến sĩ đời Minh Vạn Lịch. Sau khi nhà Thanh chiếm đất Trung Nguyên, Cù Thúc Tỉ cố giữ thành Quế Lâm. Thành bị phá, ông tuẫn tiết.

(2) Phát do trường : Nhà Thanh khi chiếm được Trung Quốc, bắt dân cắt tóc kết đuôi sam. Cù Thúc Tỉ chết vẫn để tóc dài, không chịu hàng phục nhà Mãn Thanh.

(3) Toàn Việt: Giống Việt, ngày xưa các vùng Giang, Chiết, Mân, Việt đều là nói của giống Việt ở gọi là Bách Việt. Như giống Âu Việt thì ở Chiết Giang, Mân Việt thì ở Phúc Kiến, Dương Việt thì ở Giang Tây 江西, Nam Việt thì ở Quảng Đông, Lạc Việt thì ở nước ta, đều là Bách Việt cả. Có khi viết là. (Theo Hán Việt tự điển, Thiều Chửu).

Quế Lâm công quán

Hoang thảo nhạ lưu huỳnh
Nhàn giai dạ khí thanh
Hàn đăng lưu quỷ ảnh
Hư trướng tụ văn thanh
Lao lạc xuân vô phận
Tha đà lão tự kinh
Thành đầu văn họa giác
Tự ngữ đáo thiên minh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trong công quán ở Quế Lâm

Trong đám cỏ hoang đom đóm bay
Ngoài thềm vắng, hơi đêm trong mát
Ðèn lạnh giữ lại bóng ma
Màn thưa tiếng muỗi vo ve
Lo buồn xuân không đến với mình
Lần lữa thấy cảnh già giật mình kinh sợ
Nghe tiếng tù và vọng từ đầu thành
Nói chuyện một mình cho đến sáng
Dịch thơ: Trong công quán ở Quế Lâm

Cỏ hoang đom đóm loạn bay
Hơi đêm thanh mát thềm ngoài vắng tanh
Bóng ma đèn lạnh lung linh
Màn thưa đàn muỗi mặc tình vo ve
Buồn lo xuân chẳng muốn về
Tháng năm lần lữa mà ghê tuổi già
Ðầu thành vẳng tiếng tù và
Một mình mình nói sáng mà không hay

Đặng Thế Kiệt dịch

Quá Thiên Bình (1)

Phân Thủy (2) sơn tiền nhị thủy phân
Thiên Bình thủy diện tự lân tuân
Nhất bôi không điện lâm giang miếu
Thiên cổ thùy vi thế thạch nhân
Bán lĩnh khê tuyền giai nhập Sở
Mãn châu bi kệ dĩ phi Tần
Chu nhân tranh chỉ gia hương cận
Não sát thù phương lão sứ thần

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Qua Thiên Bình

Trước núi Phân Thủy chia hai dòng nước
Mặt sông Thiên Bình gợn như đá lởm chởm
Một chén rượu làm lễ suông tại ngôi đền bên sông
Nghìn xưa ai là người xếp đá (xây đền)
Khe suối của nửa núi đều chảy vào đất Sở
Đầy bãi, bia đá hết còn thuộc Tần
Nhà thuyền tranh nhau chỉ trỏ quê nhà họ gần đó
Làm não lòng muốn chết được ông sứ thần già ở phương khác đến

Dịch thơ: Qua Thiên Bình

Phân Thủy chia hai nước một dòng
Thiên Bình sóng tựa đá tràn sông
Rượu suông một chén lễ dâng miếu
Ðá tảng nghìn xưa ai góp công
Núi nửa suối khe vào đất Sở
Bãi đầy bia đá hết bên Tần
Nhà thuyền tranh chỉ quê hương họ
Não ruột phương xa lão sứ thần

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thiên Bình: Tên sông ở trước núi Phân Thủy.

(2) Phân Thủy: Tên núi, có lẽ ở huyện Nam Chiếu, tỉnh Hồ Nam.

Vọng Tương Sơn tự (1)

Cổ phật Vô Lường (2) Đường thế nhân
Tương Sơn tự lí hữu chân thân
Chân thân nhất dạ tẫn viêm hỏa
Cổ tự thiên niên không mộ vân
Ngũ Lĩnh (3) phong loan đa khí sắc
Toàn Châu thành quách tại phong trần
Cô chu giang thượng bằng lan xứ
Nhất đái tùng sam bán tịch huân

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trông chùa Tương Sơn

Phật Vô Lượng xưa là người nhà Đường
Trong chùa Tương Sơn còn để lại chân thân
Một đêm chân thân bị lửa cháy hết
Chùa cổ nghìn năm phủ mây chiều
Núi đèo Ngũ Lĩnh nhiều khí sắc
Thành quách Toàn Châu ngập gió bụi
Dựa lan can trên chiếc thuyền lẻ loi trên sông
Trong dãy cây tùng cây sam, một nửa đã nhuốm bóng chiều

Dịch thơ: Trông chùa Tương Sơn

Vô Lượng Phật xưa đời họ Đường
Chân thân để lại chùa Tương Sơn
Một đêm lửa cháy chân thân hết
Muôn thuở chùa xưa mây tối vương
Ngũ Lĩnh núi non đầy khí sắc
Toàn Châu thành quách ngập phong trần
Lan can một bóng thuyền trên nước
Nửa dãy tùng sam nhuốm tịch dương

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tương Sơn: Núi ở Quảng Tây.

(2) Vô Lường: Chỉ Huyền Trang 玄 奘 cao tăng Trung Quốc, người nhà Đường, sang thỉnh kinh tại Ấn Độ.

(3) Ngũ Lĩnh: Chỉ 5 đèo lớn Đại Dữu , Kị Điền , Đô Bàng , Manh Chử, Việt Thành . Ở Hồ Nam, giữa khoảng Giang Tây và Quảng Đông.

Vĩnh Châu Liễu Tử Hậu (1) cố trạch

Hành Lĩnh phù vân Tiêu Thủy ba
Liễu Châu cố trạch thử phi da
Nhất thân xích trục lục thiên lí
Thiên cổ văn chương bát đại gia (2)
Huyết chỉ hãn nhan thành khổ hĩ (3)
Thanh khê gia mộc nại ngu hà (4)
Tráng niên ngã diệc vi tài giả
Bạch phát thu phong không tự ta

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Nhà cũ của Liễu Tông Nguyên
ở Vĩnh Châu

Trên núi Hành Lĩnh mây nổi, sông Tiêu sóng gợn
Nơi đây có phải nhà cũ của thứ sử Liễu Châu?
Một thân bị đày ải nơi xa sáu ngàn dặm
Văn chương nghìn thuở, là một trong tám nhà văn thơ lớn bậc nhất
(Thợ vụng) tay bầm, mặt đổ mồ hôi, coi thật là khốn khổ
(Người tài như) khe trong, cây tốt, lại chịu tiếng ngu
Thời trai trẻ, ta cũng có tài ví như gỗ tốt
Nay bạc đầu, tự mình than vãn trước gió thu

Dịch thơ: Nhà cũ của Liễu Tông Nguyên
ở Vĩnh Châu

Mây bay Hành Lĩnh, sóng Tiêu Tương
Nhà Liễu Tông Nguyên cũ phải không?
Nghìn dặm lưu đày thân tủi nhục
Muôn đời bội phục áng văn chương
Ngón bầm, mặt nhớp đành cơ cực
Cây đẹp, khe trong chịu dở ương
Gỗ quí tài trai ta cũng thể
Bạc đầu than vãn trước thu phong

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Vĩnh Châu: Liễu Tông Nguyên  (773-819), tự là Tử Hậu, người đất Hà Đông (nay thuộc tỉnh Sơn Tây). Từng làm thứ sử Liễu Châu (nay là Quảng Tây ), đỗ tiến sĩ năm 21 tuổi, nổi tiếng tài hoa. Làm quan, chủ trương cải cách chế độ, chống tham ô nên bị đày đi xa như ở Vĩnh Châu 永州 chẳng hạn (nay thuộc Hồ Nam).

(2) Bát đại gia: Tám nhà văn chương lỗi lạc: Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên, Âu Dương Tu, Tăng Củng, Vương An Thạch, Tô Tuân, Tô Thức, Tô Triệt.

(3) Thành khổ hĩ: Trong bài Tế Liễu Tử Hậu văn Hàn Dũ viết: "Ví như người thợ vụng, tay bầm máu, mặt đổ mồ hôi, còn ông thợ khéo thì đứng khoanh tay. Văn chương ông Liễu không được dùng, còn bọn nịnh thần được thảo chiếu, chế của nhà vua !"

(4) Thanh khê gia mộc: Trong "Bài tựa tám bài thơ Ngu khê"' Liễu Tông Nguyên viết: "Cây tốt, đá lạ do hóa công bố trí, đều là những kỳ diệu của sơn thủy, chỉ vì tôi mà lụy, mang cái tên Ngu" (Gia mộc, dị thạch bố trí, giai sơn thủy chi kỳ giả, dĩ dư cố, hàm dĩ ngu nhục yên). [Xem Nguyễn Hiến Lê, Cổ văn Trung Quốc, Xuân Thu xuất bản, USA Houston, trang 287-288.]

Tương Giang (1) dạ bạc

Nhất khứ lục thập lý
Du du giang thủy trường
Phù vân liên Ngũ Lĩnh (2)
Minh nguyệt hội Tam tương
Biệt phố phân tân sắc
Dao không thất cố hương
Hạc lai nhân bất kiến (3)
Vãn thụ uất thương thương (4)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đêm đậu thuyền trên sông Tương

Đi một mạch sáu mươi dặm
Nước sông chảy dài dằng dặc
Mây nổi nối liền dãy Ngũ Lĩnh
Trăng sáng tụ lại vùng Tam Tương
Phố xa chia sắc đẹp mới
Trời vòi vọi làm mất cố hương
Hạc trở lại nhưng không thấy người cưỡi hạc
Cây buổi tối chứa lạnh lẽo

Dịch thơ: Đêm đậu thuyền trên sông Tương

Một đi sáu mươi dặm
Dòng cuộn nước mênh mang
Mây giăng liền Ngũ Lãnh
Trăng ngập tràn Tam Tương
Bến tiễn chia xuân sắc
Trời xa lấp cố hương
Hạc về người chẳng thấy
Cây biếc lạnh ngàn sương

Quách Tấn dịch (5)

Chú thích:

(1) Tương Giang: Sông Tương phát nguyên từ Quảng Tây chảy theo hướng Đông Bắc vào tỉnh Hồ Nam, chảy qua Trường Sa rồi vào hồ Động Đình.

(2) Ngũ Lĩnh: Dãy núi cao năm ngọn chạy giáp địa phận hai tỉnh Hồ Nam và Quảng Tây.

(3) Hạc lai: Mượn tích Đinh Linh Huy cỡi hạc lên tiên ở lầu Hoàng Hạc. Vì Lầu Hoàng Hạc ở Vũ Xương, tỉnh Hồ Bắc, gần vùng Tương Giang.

(4) Thương thương: Lạnh lẽo. Có bản chép là thương xanh.

(5) Quách Tấn: Tố Như thi, Quách Tấn trích dịch, An Tiêm tái bản, Paris, France, 1995 (trang 226-228).

Phản Chiêu hồn (1)

Hồn hề! hồn hề! hồ bất qui?
Ðông tây nam bắc vô sở y
Thướng thiên há địa giai bất khả
Yên, Dĩnh (2) thành trung lai hà vi?
Thành quách do thị, nhân dân phi
Trần ai cổn cổn ô nhân y.
Xuất giả khu xa, nhập cứ tọa
Tọa đàm lập nghị giai Cao, Quì (3)
Bất lộ trảo nha dữ giác độc
Giảo tước nhân nhục cam như di!
Quân bất kiến Hồ Nam sổ bách châu
Chỉ hữu sấu tích, vô sung phì
Hồn hề! hồn hề! suất thử đạo
Tam Hoàng (4) chi hậu phi kỳ thì
Tảo liễm tinh thần phản Thái cực
Thận vật tái phản linh nhân xi
Hậu thế nhân nhân giai Thượng Quan (5)
Ðại địa xứ xứ giai Mịch La (6)
Ngư long bất thực, sài hổ thực
Hồn hề! hồn hề! nại hồn hà?

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Chống lại bài Chiêu hồn

Hồn ơi! hồn ơi! sao chẳng về?
Ðông tây nam bắc không chốn nương tựa
Lên trời xuống đất đều không được
Còn trở về thành Yên thành Sính làm gì?
Thành quách còn đây, nhân dân đã khác
Bụi bặm mù bay làm dơ bẩn quần áo
Ra ngoài thì ruổi xe, vào nhà ngồi chễm chệ
Ðứng ngồi bàn bạc như hai bậc hiền thần Cao, Quì
Không để lộ ra nanh vuốt nọc độc
Mà cắn xé thịt người ngọt xớt
Không thấy sao mấy trăm châu ở Hồ Nam
Chỉ có người gầy gò, không ai béo tốt
Hồn ơi! hồn ơi! nếu cứ noi theo lối đó
Thì sau Tam Hoàng không hợp thời nữa
Hãy sớm thu góp tinh thần trở lại Thái Cực
Ðừng trở lại đây nữa để người ta mai mỉa
Ðời sau đều là Thượng Quan
Khắp mặt đất đều là sông Mịch La
Cá rồng không ăn, sói hùm cũng nuốt
Hồn ơi! hồn ơi! hồn làm sao đây?

Dịch thơ: Chống lại bài Chiêu hồn

Hồn ơi! sao chẳng trở về?
Ðông tây nam bắc chở che chốn nào?
Dù đất thấp trời cao chẳng ổn,
Yên, Dĩnh đành lạc lõng như nhau.
Thành đây, dân cũ còn đâu,
Bụi đời mù mịt dơ màu áo xưa.
Ra xe đưa, vào ngồi chễm chệ,
Bàn bạc xem ra vẻ hiền thần.
Vuốt nanh, nọc độc chứa ngầm,
Thịt người cắn xé như đường nuốt ngon!
Hồ Nam kia thấy không trăm xóm,
Toàn những người gầy ốm xanh xao.
Hồn ơi! lối ấy theo nhau,
Ðời Tam Hoàng trước lấy đâu hợp thời.
Thu tinh thần về nơi Thái cực,
Chớ về đây người chực mỉa mai.
Thượng quan thời buổi ai ai,
Khắp trên đất rộng sông dài: Mịch La!
Cá rồng nuốt, sói hùm tha,
Hồn ơi! hồn hỡi! hồn mà làm sao?

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Phản Chiêu hồn: Tên một bài từ của Tống Ngọc để gọi hồn Khuất Nguyên .

(2) Yên, Dĩnh: Tên hai thành nước Sở, thời Chiến Quốc (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc).

(3) Cao, Quì: Tên hai bậc hiền thần đời Ngu Thuấn.

(4) Tam Hoàng: Chỉ Phục Hy, Nữ Oavà Thần Nông, ba vị vua cổ nhất của Trung Quốc.

(5) Thượng quan: Tức Thượng quan Ngân Thượng, người dèm pha Khuất Nguyên với Sở Hoài Vương.

(6) Mịch La: Khúc sông hợp lưu của hai sông Mịch và La. Nay ở phía bắc huyện Tương Âm, tỉnh Hồ Nam. Sau người ta còn gọi là Khuất Ðàm (Vì Khuất Nguyên tự trầm ở đây).

Phiên âm : Biện Giả (1)

Bất thiệp Hồ Nam đạo
An tri Tương thủy thâm
Bất độc ‘Hoài sa phú’ (2)
An thức Khuất Nguyên tâm
Khuất Nguyên tâm, Tương Giang thủy
Thiên thu vạn thu thanh kiến để
Cổ kim an đắc đồng tâm nhân
Giả sinh nhất phú đồ vi nhĩ
Liệt nữ tòng lai bất nhị phu
Hà đắc thê thê ‘tướng cửu châu’ (3)
Vị tất cổ nhân tri hữu ngã
Nhãn trung Tương thủy không du du

Nguyễn Du

Dịch nghĩa : Biện luận với họ Giả

Không đi qua Hồ Nam
Sao biết sông Tương sâu
Không đọc phú Hoài sa
Sao hiểu lòng Khuất Nguyên
Lòng Khuất Nguyên, nước sông Tương
Nghìn thu vạn thu trong suốt thấy đáy
Xưa nay mấy ai có được bạn đồng tâm
Bài phú của thư sinh họ Giả chẳng có nghĩa lý gì
Liệt nữ xưa nay không lấy hai chồng
Cần gì phải tất tả đi khắp chín châu tìm vua khác
Chưa chắc người xưa biết có ta
Trong mắt sông Tương dằng dặc trôi

Dịch thơ : Bác Giả Nghị

Hồ Nam chưa đi tới
Sao biết sông Tương sâu
Phú Hoài Sa chưa đọc
Lòng Khuất Nguyên biết đâu.
Khuất Nguyên đau, sông Tương chảy
Trong vắt muôn đời nhìn thấy đáy
Mấy ai có được bạn đồng tâm
Bài phú Giả sinh vô nghĩa ấy !
Liệt nữ xưa nay chỉ một chồng
Chín châu hà tất kiếm long đong
Có ta chưa hẳn người xưa biết
Lờ lững sông Tương trong mắt trong.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích :

(1) Giả : Tức Giả Nghị (200-168, trước Công Nguyên). Giỏi từ phú nghị luận, làm tới Thái Trung Ðại phu đời Tây Hán, chủ trương cải cách, bị đám quí tộc bài xích, bị biếm làm Thái Phó Trường Sa Vương. Bất đắc chí chết năm 33 tuổi. Khi qua sông Tương, Giả Nghị làm bài phú Viếng Khuất Nguyên để giải bày tâm sự mình.

(2) Hoài sa phú : Tên một thiên trong Cửu chương của Khuất Nguyên nói lên nỗi lòng bi phẫn của mình sinh không gặp thời.

(3) Tướng cửu châu : Thời xưa, Trung Quốc chia làm chín châu. Trong bài phú Viếng Khuất Nguyên, Giả Nghị có câu : Lịch cửu châu nhi tướng kỳ quân hề, hà tất hoài thử đô dã (trải chín châu mà tìm vua, hà tất phải ôm mãi cố đô ấy).

Trường Sa Giả Thái Phó (1)

Giáng Quán (2) vũ nhân hà sở tri
Hiếu Văn (3) đạm bạc đạn canh vi
Lập đàm bất triển bình sinh học
Sự chức hà phương chí tử bi
Thiên giáng kì tài vô dụng xứ
Nhật tà dị vật (4) hữu lai thì
Tương Đàm chỉ xích tương lân cận
Thiên cổ tương phùng lưỡng bất vi

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Giả Thái phó ở Trường Sa

Giáng Hầu, Quán Anh là những kẻ võ biền có biết gì
Vua Hiếu Văn không tha thiết gì, sợ thay đổi
Đứng suông mà bàn luận không thể bày tỏ cái học cả đời mình
Làm tròn chức phận có gì mà phải chịu chết đau thương
Trời cho tài lạ mà không có chỗ dùng
Chiều tà vật quái dị có lúc đến
Tương Đàm gần gũi trong gang tấc
(Sống cách nhau) nghìn năm, gặp gỡ, cả hai đâu có gì trái nghịch

Dịch thơ: Giả Thái phó ở Trường Sa

Giáng, Quán võ biền có biết chi
Hiếu Văn e ngại chẳng làm gì
Bàn suông không tỏ bình sinh học
Phận trọn cớ gì chết hận bi
Tài lạ trời cho không chỗ dụng
Vật kỳ điềm báo lúc chiều đi
Tương Đàm gần gũi trong gang tấc
Xa cách nghìn năm gặp cố tri

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Giả Thái Phó: Tức Giả Nghị (200-168, trước Công Nguyên). Giỏi từ phú nghị luận, làm tới Thái Trung Đại Phu đời Tây Hán, chủ trương cải cách, bị đám quý tộc bài xích, bị biếm làm Thái Phó Trường Sa Vương. Bất đắc chí chết năm 33 tuổi. Khi qua sông Tương, Giả Nghị làm bài phú Viếng Khuất Nguyên để giải bày tâm sự mình.

(2) Giáng, Quán: Tức Giáng Hầu và Quán Anh, hai võ tướng, khai quốc công thần, được Hán Văn Đế trọng dụng.

(3) Hiếu Văn: Tức Hán Văn Đế (179-159, trước Công Nguyên).

(4) Dị vật: Giả Nghị ở Trường Sa, một hôm có có chim lạ đến đậu chỗ ông ngồi. Giả Nghị tin là điềm gở.

Sơ thu cảm hứng

[1]
Tiêu tiêu mộc lạc Sở giang (1)không
Vô hạn thương tâm nhất dạ trung
Bạch phát sanh tăng Ban Định Viễn (2)
Ngọc Môn quan (3) ngoại lão thu phong
[2]
Giang thượng tây phong mộc diệp hi
Hàn thiền chung nhật táo cao chi
Kì trung tự hữu thanh thương điệu (4)
Bất thị sầu nhân bất hứa tri

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Cảm hứng đầu thu

[1]
Sông Sở hoang vắng lá cây rụng bời bời
Trong một đêm xiết bao đau lòng
Ban Định Viễn ghét tóc trắng mọc ra
Ở ngoài cửa Ngọc môn, già với gió thu
[2]
Gió tây thổi trên sông lá cây thưa thớt
Ve sầu lạnh suốt ngày kêu trên cành cao
Trong tiếng kêu có điệu thanh thương
Không phải người buồn thì không biết được

Dịch thơ: Cảm hứng đầu thu

[1]
Tơi bời lá rụng sông Tương
Một đêm cũng thể đau thương vô vàn
Ưa gì tóc bạc chàng Ban
Già theo với gió thu vàng ải quan
[2]
Sông cây thưa lá gió tây
Cành cao ve lạnh suốt ngày kêu ca
Điệu buồn trong tiếng đưa xa
Không buồn ai có nghe ra ve sầu

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Sở giang: Tức sông Tương.

(2) Ban Định Viễn: Tức Ban Siêu (32-102), tướng nhà Hán. Thời Đông Hán có công chinh phục các nước Tây Vực được phong tước Định Viễn Hầu, làm đô hộ Tây Vực ba mươi năm, đầu bạc mới trở về.

(3) Ngọc Môn quan: Cửa ải thuộc tỉnh Cam Túc trên đường thủy sang Tây Vực.

(4) Thanh thương điệu: Âm điệu buồn nhất trong ngũ âm của nhạc cổ.

Sở (1) vọng

Kinh (2) Tương (3) thiên lí cổ danh đô
Nhất bán khâm giang nhất đái hồ
Thiên giả phú cường cung bách chiến
Địa lưu khuyết hãm hạn Tam Ngô (4)
Thu phong lạc nhật giai hương vọng
Lưu thủy phù vân thất bá đồ
Tôn sách Lưu phân hà xứ tại (5)
Thương nhiên nhất vọng tận bình vu

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trông vời đất Sở

Kinh, Tương nghìn dặm hai đất kinh đô nổi tiếng thời xưa
Một nửa sông bao quanh, một nửa là hồ
Trời cho giàu mạnh, đem cung ứng cho chiến tranh trăm trận
Đất để chừa khoảng trống giới hạn Tam Ngô
Gió thu lúc mặt trời lặn ngóng quê nhà
Nước trôi mây nổi, sạch hết mưu đồ làm bá làm vua
Đâu rồi đất Tôn Quyền tranh giành với Lưu Bị?
Trông chỉ thấy xanh um một vùng cỏ hoang

Dịch thơ: Trông vời đất Sở

Kinh, Tương nghìn dặm cựu danh đô
Một nửa bọc sông, một nửa hồ
Giàu mạnh trời cho, nuôi bách chiến
Quanh co đất vạch, rõ Tam Ngô
Gió thu ngày xế vời quê cũ
Nước chảy mây trôi sạch bá đồ
Đâu đất Tôn, Lưu giành giựt mãi
Một vùng cây cỏ mọc hoang vu

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Sở: Tên một nước lớn thời Chiến Quốc.

(2) Kinh: Châu thứ nhất trong Cửu Châu.

(3) Tương: Đất Tương Dương , nay ở tỉnh Hồ Bắc .

(4) Tam Ngô: Ba miền nước Ngô: Ngô Hưng, Ngô Quận và Cối Kê thời Tam Quốc.

(5) Tôn Lưu: Tức Tôn Quyền và Lưu Bị, cùng tranh đất Kinh Châu.

Lỗi Dương (1) Ðỗ Thiếu Lăng (2) mộ (I)

Thiên cổ văn chương thiên cổ si (sư)
Bình sinh bội phục vị thường ly
Lỗi Dương tùng bách bất tri xứ
Thu phố ngư long hữu sở ti (3) (tư)
Dị đại tương liên không sái lệ
Nhất cùng chí thử khởi công thi (4)?
Trạo đầu cựu chứng y thuyên vị?
Ðịa hạ vô linh quỉ bối xuy.

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Ðỗ Thiếu Lăng ở Lỗi Dương (I)

Văn chương lưu muôn đời, bậc thầy muôn đời
Bình sinh bái phục không lúc nào ngớt
Cây tùng cây bá ở Lỗi Dương, không biết ở nơi nào?
Cá rồng trong bến thu, còn có chỗ để tưởng nhớ
Ở hai thời đại khác nhau, thương nhau, luống lơi lệ
Cùng khổ đến thế há phải bởi tại thơ hay?
Chứng bệnh lắc đầu ngày trước, bây giờ đã khỏi chưa?
Dưới địa phủ đừng để cho lũ quỉ cười

Dịch thơ: Mộ Ðỗ Thiếu Lăng ở Lỗi Dương (I)

Thơ thiên cổ cũng thầy thiên cổ,
Vốn một lòng ngưỡng mộ bấy nay.
Lỗi Dương tùng bá đâu đây?
Cá rồng thu lạnh sông đầy nhớ thương,
Há văn chương lụy người đến thế?
Chạnh nghìn xưa dòng lệ khôn ngăn,
Lắc đầu bệnh cũ còn chăng?
Suối vàng chớ để mấy thằng quỉ trêu.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, Paris, France, 1995, trang 199-201).

Chú thích:

(1) Lỗi Dương: ở tỉnh Hồ Nam. Năm Ðại Lịch thứ 6 (771) đời vua Ðường Ðại Tôn , Ðỗ Phủ ở Hồ Nam lưu lạc đến Hồ Bắc. Một hôm đến huyện Lỗi Dương lên núi yết Nhạc miếu, bị nước lụt dâng ngót 10 hôm không trở về được. Quan huyện Lỗi Dương nghe tin bèn thân hành đưa thuyền đến đón. Về đến huyện, Ðỗ uống rượu say rồi mất. Gia đình nghèo không đưa hài cốt về quê được phải táng ở Lỗi Dương. Bốn mươi năm sau (813) cháu là Ðỗ Tự Nghiệp mới dời di hài về chôn gần mả tổ tại núi Thú Dương, tỉnh Hà Nam. Nguyễn Du sang sứ Trung Quốc năm 1813, tức là một nghìn năm sau khi mả của Ðỗ Phủ đã dời về núi Thú Dương. Cho nên không còn ai biết nền cũ nằm ở chỗ nào.

(2) Ðỗ Thiếu Lăng: chỉ Ðỗ Phủ (712-770), một thi bá đời Thịnh Ðường. Vì có nhà ở đất Thiếu Lăng, phía nam Trường An , tỉnh Thiểm Tây nên có biệt hiệu là Thiếu Lăng.

(3) Hữu sở ti: trong bài "Thu hứng  (số 4)" của Ðỗ Phủ có câu: Ngư long tịch mịch thu giang lãnh, Cố quốc bình cư hữu sở ti nghĩa là: 'Cá rồng vắng vẻ sông thu lạnh, Thong thả lòng thêm nhớ cố hương'. Nguyễn Du đã đúc hai câu làm một, vừa để nói lên nỗi lòng của Ðỗ Phủ ngày xưa, vừa tỏ tấm tình của mình khi đến viếng mộ: Mộ tuy không còn thấy, nhưng vẫn còn có chỗ để gởi lòng kính thương kính mộ là những áng thơ tuyệt tác như câu 'Ngư long ...'

(4) Công thi: câu này vừa khóc Ðỗ Phủ vừa than nỗi mình.

Lỗi Dương (1) Ðỗ Thiếu Lăng (2) mộ (II)

Mỗi độc nho quan đa ngộ thân (3)
Thiên niên nhất khốc Ðỗ Lăng nhân
Văn chương quang diệm thành hà dụng
Nam nữ thân ngâm (4) bất khả văn
Cộng tiển thi danh sư bách thế
Ðộc bi dị vực ký cô phần (5)
Biên chu giang thượng đa thu tứ
Trướng vọng Lỗi Dương nhật mộ vân.

Nguyễn Du

Dịch thơ: Mộ Ðỗ Thiếu Lăng ở Lỗi Dương (II)

Mỗi lần đọc 'Mũ nho thân lụy',
Lại khóc thương người cũ Ðỗ Lăng.
Ích gì ngời sáng thơ văn,
Bầy con kêu đói sao đành lòng đây?
Ai cũng khen thơ thầy muôn thuở,
Riêng ta thương phần mộ đìu hiu.
Thuyền sông thu nhớ thêm nhiều,
Buồn trông theo đám mây chiều Lỗi Dương.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Lỗi Dương: ở tỉnh Hồ Nam. Năm Ðại Lịch thứ 6 (771) đời vua Ðường Ðại Tôn, Ðỗ Phủ ở Hồ Nam lưu lạc đến Hồ Bắc. Một hôm đến huyện Lỗi Dương lên núi yết Nhạc miếu, bị nước lụt dâng ngót 10 hôm không trở về được. Quan huyện Lỗi Dương nghe tin bèn thân hành đưa thuyền đến đón. Về đến huyện, Ðỗ uống rượu say rồi mất. Gia đình nghèo không đưa hài cốt về quê được phải táng ở Lỗi Dương. Bốn mươi năm sau (813) cháu là Ðỗ Tự Nghiệp mới dời di hài về chôn gần mả tổ tại núi Thú Dương, tỉnh Hà Nam. Nguyễn Du sang sứ Trung Quốc năm 1813, tức là một nghìn năm sau khi mả của Ðỗ Phủ đã dời về núi Thú Dương. Cho nên không còn ai biết nền cũ nằm ở chỗ nào.

(2) Ðỗ Thiếu Lăng: chỉ Ðỗ Phủ (712-770), một thi bá đời Thịnh Ðường. Vì có nhà ở đất Thiếu Lăng, phía nam Trường An, tỉnh Thiểm Tây nên có biệt hiệu là Thiếu Lăng.

(3) Nho quan đa ngộ thân: đây là một câu thơ trong bài 'Phụng tặng Vi Tả thừa trượng thập nhị vận' của Ðỗ Phủ.

(4) Nam nữ thân ngâm: trong bài 'Càn Nguyên trung ngụ Ðồng Cốc huyện tác ca thất thủ' (Năm Càn Nguyên ở huyện Ðồng Cốc, làm bảy bài ca) có đoạn tả cảnh mùa đông, Ðỗ Phủ đầu bạc tóc rối đi đào khoai rừng. Nhưng tuyết xuống nhiều quá, phải về không: 'Nam nữ thân ngâm tứ bích tịch' (Con trai gái kêu đói, bốn vách lặng ngắt). Nguyễn Du, trong tập "Nam Trung tạp ngâm", bài "Ngẫu đề" có một câu tương tự: Thập khẩu đề cơ Hoành Lĩnh bắc. Quách Tấn dịch là: 'Mười miệng đòi cơm ngoài cõi bắc' (Tố Như thi, Quách Tấn trích dịch, An Tiêm tái bản, Paris, France, 1995, trang 140).

(5) Ký cô phần: xem chú thích (1).

Đăng Nhạc Dương (1) lâu

Nguy lâu trĩ cao ngạn
Đăng lâm hà tráng tai
Phù vân Tam Sở (2) tận
Thu thủy cửu giang (3) lai
Vãng sự truyện tam túy (4)
Cố hương không nhất nhai
Tây phong ỷ cô hạm
Hồng nhạn hữu dư ai

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Lên lầu Nhạc Dương

Lầu cao ngất sừng sững trên bờ cao
Lên cao nhìn xuống, cảnh thật hùng tráng
Mây nổi khắp vùng Tam Sở
Nước thu từ chín sông đổ về
Truyện xưa truyền lại (Lã Đồng Tân) đã say ba lần ở đây
Quê hương một góc trời không
Gió tây thổi, một mình dựa lan can
Chim hồng chim nhạn kêu thêm buồn

Dịch thơ: Lên lầu Nhạc Dương

Lầu cao sừng sững bờ cao
Lên cao hùng tráng biết bao cảnh trời
Mây tràn Tam Sở khắp nơi
Chín sông thu đổ nước vời mênh mông
Ba lần say Lã Đồng Tân
Cố hương khuất áng mây Tần xa xa
Hắt hiu gió thổi mình ta
Chim hồng, chim nhạn bóng tà kêu thương

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Nhạc Dương lâu: Lầu ở huyện Nhạc Dương, tỉnh Hồ Nam, nhìn ra hồ Động Đình.

(2) Tam Sở: Tức Đông Sở, Tây Sở và Nam Sở.

(3) Cửu giang: Chín con sông đổ về hồ Động Đình.

(4) Tam túy : Ba lần say. Lã Đỗng Tân đời Đường thi hỏng, được Chung Ly Quyền dạy thuật trường sinh. Người đời liệt Lã Đỗng Tân vào hàng Bát Tiên. Ông có hai câu thơ: "Tam túy Nhạc Dương nhân bất thức, Lãng ngâm phi quá Động Đình hồ" (Ba lần say ở Nhạc Dương mà không ai biết, Ngâm tràn, bay suốt Động Đình hồ).

Nhiếp Khẩu (1) đạo trung

Thu mãn phong lâm (2) sương diệp hồng
Tiểu oa hào xuất đoản ly đông
Sổ huề canh đạo kê đồn ngoại
Nhất đái mao tì dương liễu trung
Hồng Lĩnh cách niên hư túc mộng
Bạch đầu thiên lý tẩu thu phong
Mang nhiên bất biện hoàn hương lộ
Xúc mục phù vân xứ xứ đồng

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường Nhiếp Khẩu

Thu ngập rừng phong, sương nhuộm đỏ lá
Tiếng chó con sủa rộn nơi rào thấp phía đông
Vài thửa ruộng lúa tám còn thêm gà lợn
Một dãy nhà tranh trong hàng dương liễu
Xa núi Hồng Lĩnh một năm trời, chỉ mộng mị suông
Ðầu tóc trắng chạy nghìn dặm trước gió thu
Mờ mịt không còn nhận ra dường trở lại quê nhà
Mây nổi ngợp mắt, đâu cũng như đâu

Dịch thơ: Trên đường Nhiếp Khẩu

Thu ngậm rừng phong lá đỏ sương
Chó con sủa rộn mé rào đông
Vài sào lúa tám thêm gà lợn
Một dãy nhà tranh khuất bóng dương
Tóc trắng gió thu ngàn dặm ruổi
Non Hồng mộng mị cách năm trường
Mênh mang mây nổi trào lên mắt
Lấp dấu đường quê lạc cố hương

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Nhiếp Khẩu: Thị trấn ở cửa sông Nhiếp Giang, phía đông thành Vũ Hán. Nguyễn Du qua đây vào lúc mùa thu chín. Những túp lều tranh, ruộng lúa, gà lợn, tiếng chó sủa vang bên hàng giậu: cảnh làng mạc Trung Hoa mang ít nhiều hơi hướm Việt Nam.

(2) Lâm phong: Rừng phong. Truyện Kiều: "Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san".

Lí gia trại (1) tảo phát

Hiểu sắc hà thương mang
Sơ nhật ẩn sơn phúc
Lộ thượng nhân kí hành
Chi đầu điểu do túc
Vạn cổ nhất hồng trần
Kì trung giai lục lục
Khuyển phệ trúc thôn trung
Định hữu cao nhân ốc

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Từ trại nhà họ Lý ra đi sớm

Sắc trời ban mai thật là bát ngát
Mặt trời mới mọc còn nấp trong lòng núi
Trên đường, người đã đi
Đầu cành, chim còn ngủ
Muôn thuở một đám bụi hồng
Trong đó mọi người bận rộn
Tiếng chó sủa trong xóm trúc
Chắc có nhà của bậc cao nhân

Dịch thơ: Từ trại nhà họ Lý ra đi sớm

Sáng sớm màu mênh mang
Mặt trời còn trong núi
Người đã bước lên đàng
Đầu cành chim ngái ngủ
Muôn thuở áng bụi hồng
Trong đó người tất tả
Thôn trúc, chó kêu gần
Chắc có cao nhân ở

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Lý gia trại: Trại nhà họ Lý, chắc đoàn sứ Nguyễn Du đã ghé qua đêm.

Vũ Thắng (1) quan

Cốc khẩu hùng quan Vũ Thắng danh
Cổ thời (2) thử địa hạn Man Kinh (3)
Nhất binh bất thiết tự hùng tráng
Bách tải thừa bình vô chiến tranh
Bán nhật thụ âm tùy mã bối
Thập phân thu ý đáo thiền thanh
Thương tâm thiên lý nhất hồi thủ
Mãn mục Sở sơn vô hạn thanh

Dịch nghĩa: Cửa ải Vũ Thắng

Cửa aỉ hùng tráng ở núi Cốc Khẩu mang tên ải Vũ Thắng
Thời xưa, nơi này giới hạn đất Man Kinh
Không cần đóng quân, tự nó hùng tráng
Trăm năm nay hưởng thái bình, không có chiến tranh
Suốt nửa ngày, bóng cây chạy theo lưng ngựa
Mười phần, ý thu đến với tiếng ve kêu
Trên đường nghìn dặm, đau lòng quay đầu lại
Mắt ngợp núi nước Sở, xanh biết bao

Dịch thơ: Bài (1) Cửa ải Vũ Thắng

Hùng quan Vũ Thắng nổi danh
Ngàn xưa đất ấy Man Kinh biên thùy
Không binh tướng vẫn uy nghi
Thái bình an lạc suốt kỳ trăm năm
Nửa ngày lưng ngựa bóng râm
Ve kêu thu ý mười phần nỉ non
Ngoảnh đầu muôn dặm thêm buồn
Xanh xanh núi Sở ngút ngàn mắt trông!

Hạt Cát 79 dịch

Dịch thơ: Bài (2) Cửa ải Vũ Thắng

Vũ Thắng hùng quan vốn nổi danh
Thuở xưa ranh giới đất Man Kinh
Ðâu cần binh lính tự hùng tráng
Thừa hưởng đời đời chẳng chiến tranh
Rừng mát rợp che lưng ngựa chạy
Ý thu chan chứa tiếng ve ran
Ðau lòng dặm ruổi quay đầu lại
Ngợp mắt muôn trùng núi Sở xanh

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Vũ Thắng: Cửa ải phía nam tỉnh Hà Nam.

(2) Cốc khẩu: Núi thuộc huyện Lạc Dương.

(3) Man Kinh: Nước Sở, vốn tên là Kinh, thuộc miền Nam Man, nên gọi là Man Kinh.

(Theo Nguyễn Trãi toàn tập tân biên, Nhà xuất bản Văn Học, Việt Nam, 1999)

Tín Dương (1) tức sự

Hà Nam thủ Tín Dương
Thiên hạ thử trung ương (2)
Phiến thạch tồn Thân (3) quốc
Trùng sơn hạn Sở cương
Mã minh tư tự mạt
Dân thực bán bỉ khang
Bạch phát thu hà hận
Tây phong biến dị hương

Nguyễn Du

Dịch thơ: Tức cảnh ở Tín Dương

Tín Dương đầu tỉnh Hà Nam,
Là đây thiên hạ trung tâm cổ thời.
Nước Thân ghi dấu đá rời,
Núi non trùng điệp muôn đời Sở xưa.
Ngựa kêu ăn lúa hay chưa,
Dân cơm trộn cám cho vừa hẩm hiu.
Thu về giận biết bao nhiêu,
Gió tây tóc trắng đìu hiu quê người.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tín Dương: Tên huyện ở phía nam tỉnh Hà Nam.

(2) Trung ương: Thời cổ, Hà Nam ở giữa chín châu (tức Trung Quốc).

(3) Thân quốc: Nước do nhà Chu lập ra để phong cho con cháu Bá Di, Thúc Tề (theo Ðào Duy Anh).

Ngẫu hứng

Tín Dương thành thượng động bi già
Thu mãn Hà Nam bách tính gia
Vạn lý hương tâm hồi thủ xứ
Bạch vân (1) nam hạ bất thắng đa

Dịch nghĩa: Chợt hứng

Trên thành Tín Dương vang lên tiếng kèn ai oán
Thu tràn ngập nhà (trăm họ) dân Hà Nam
Lòng nhớ quê xa vạn dặm, quay đầu lại
Mây trắng ở phía nam nhiều biết là bao

Dịch thơ: Ngẫu hứng

Tín Dương ai oán tiếng kèn,
Hơi thu tràn ngập khắp miền nhân gian.
Cố hương cách trở muôn ngàn,
Kìa trông mây trắng vô vàn dưới kia.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Bạch vân: Ðịch Nhân Kiệt, đời Ðường, chỉ đám mây trắng nói nhà ta ở dưới kia kìa.

Phiên âm : Độ Hoài hữu cảm Hoài Âm Hầu (1)

Tầm thường nhất phạn báo thiên câm (2)
Ngũ tải quân thần phận nghị thâm
Thôi thực giải y (3) nan bội đức
Tàng cung phanh cẩu (4) diệc cam tâm
Bách Man (5) khê động lưu miêu duệ
Lưỡng Hán sơn hà biến cổ câm
Trù trướng giang đầu tư vãng sự
Đoạn vân suy thảo mãn Hoài Âm

Nguyễn Du

Dịch nghĩa : Qua sông Hoài, nhớ Hàn Tín

Được cho một bữa cơm thường, đền ơn ngàn vàng
Năm năm trời, tình nghĩa vua tôi thật thắm thiết
Ơn đức nhường cơm sẻ áo thật khó quên
Dù chịu nạn 'cất cung giết chó' cũng cam lòng
Trong khe động đất Bách Man còn để lại dòng giống
Núi sông hai nhà Hán thay đổi theo thời gian
Qua bến sông, ngậm ngùi nhớ chuyện cũ
Mây rời rạc, cỏ úa tàn tràn đầy đất Hoài Âm

Dịch thơ : Qua sông Hoài, nhớ Hàn Tín

Bát cơm Phiếu Mẫu trả nghìn vàng
Thắm thiết vua tôi nghĩa nặng mang
'Sẻ áo nhường cơm' thêm cảm đức
'Giấu cung giết chó' cũng cam lòng
Đất Man khe động còn con cháu
Nhà Hán cơ đồ đâu bóng vang
Bến nước ngậm ngùi ôn chuyện cũ
Rạc rời mây cỏ úa Hoài Âm.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích :

(1) Hoài Âm Hầu : Tức Hàn Tín, người đất Hoài Âm (thuộc tỉnh Giang Tô ngày nay).

(2) Nhất phạn báo thiên kim : Hàn Tín thuở trẻ nhà nghèo, được bà Phiếu Mẫu cho bữa cơm. Sau thành công, Hàn Tín trả ơn nghìn vàng.

(3) Thôi thực giải y : Hàn Tín giúp Lưu Bang lập nên nghiệp đế thành Hán Cao Tổ. Hán Cao Tổ phong Hàn Tín làm Sở Vương. Người nước Tề là Khoái Thông biết rằng cái thế hơn thua trong thiên hạ tùy thuộc ở nơi Hàn Tín (...), muốn thuyết phục Hàn Tín cùng với Hán, Sở tạo thành cái thế chân vạc. Hàn Tín nói : 'Hán vương đãi tôi rất hậu, nhường xe cho tôi đi, nhường áo cho tôi mặc, nhường bữa cho tôi ăn (...) ; tôi há dám đuổi theo mối lợi mà quay lưng lại với điều nghĩa !'

(4) Tàng cung phanh cẩu : Sau Hàn Tín bị nghi oan làm phản, bị Hán vương giáng làm Hoài Âm Hầu, rồi bị Lữ Hậu giết cả ba họ. Quả đúng như người ta nói : 'Con thỏ tinh khôn mà chết, thì con chó săn giỏi bị luộc, đám chim bay cao mà hết, thì chiếc cung tốt xếp xó ; nước địch mà phá xong, thì người mưu thần chết'. (Xem Sử ký của Tư Mã Thiên, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê dịch, Lá Bối xuất bản, 1972, Saigon, Việt Nam, trang 573-580).

(5) Bách Man miêu duệ : Tương truyền, để giúp Hàn Tín có con cháu nối dõi, hai người bạn Tiêu Hà và Khoái Triệt đã che giấu nàng hầu đang có mang của Hàn Tín trong rừng núi phương nam, ở đất Bách Man.

Độ Hoài (1) hữu cảm Văn Thừa Tướng (2)

Sơn hà phong cảnh thượng y nhiên
Thừa tướng cô trung vạn cổ truyền
Nhất độ Hoài Hà phi cố vũ
Trùng lai Giang Tả cánh hà niên
Ai trung xúc xứ minh kim thạch
Oán huyết qui thời hóa đỗ quyên (3)
Nam Bắc chỉ kim vô dị tục
Tịch dương vô hạn vãng lai thuyền.

Nguyễn Du

Dịch thơ: Qua sông Hoài nhớ Văn Thừa Tướng

Non sông ngày trước cảnh còn y,
Một phiến trung hồn muôn thuở ghi.
Qua khỏi Hoài Hà đành hết đất,
Trở về Giang Tả những chờ khi.
Lòng thơm chạm trổ lời kim thạch,
Máu hận trào sôi kiếp tử qui.
Phong tục Bắc Nam rày chẳng khác,
Ghe thuyền lai vãng nhộn tà huy.

Quách Tấn (4) dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Độ Hoài : Sông Hoài thuộc phần đất hai tỉnh An Huy, Giang Tô. Khi nước Tống bị người Kim đánh bại, phải cắt đất để cầu hòa, lấy sông Hoài làm ranh giới. Từ sông Hoài trở lên Bắc thuộc về Kim, từ sông trở xuống Nam thuộc về nhà Tống. Từ ấy nhà Tống gọi là Nam Tống, còn gọi là miền Giang Tả vì ở tả ngạn sông Hoài.

(2) Văn Thừa Tướng : Tức Văn Thiên Tường (1236-1282), hiệu Văn Sơn, làm Thừa Tướng nhà Nam Tống. Khi quân Nguyên 元 xâm chiếm nước Tống, Văn Thiên Tường khởi binh chống cự. Quân Tống thua, nhà Tống mất. Văn Thiên Tường bị bắt giam ở Yên Kinh 4 năm, không chịu khuất phục nên bị giết. Văn Thiên Tường có tập thơ nhan đề là Chỉ Nam Lục và Chỉ Nam hậu lục, tả những cảnh ngộ đã trải qua khi chạy nạn. Lời văn bi thiết. Trong thơ Văn Thiên Tường có câu :
Tùng kim biệt khước Giang Nam lộ
Hóa tác đề quyên đới huyết qui
(Từ nay biệt hẳn đường Giang Nam
Sẽ hóa thành chim cuốc đeo máu mà về)

(3) Đỗ quyên : Chim cuốc. Có tên nữa là Tử Qui.

(4) Quách Tấn : Tố Như thi, Quách Tấn trích dịch, An Tiêm tái bản, Paris, France, 1995 (trang 209-211).

Hà Nam (1) đạo trung khốc thử

Hà Nam thu bát nguyệt
Tàn thử vị tiêu dung
Lộ xuất lương phong ngoại
Nhân hành liệt nhật trung
Đồ trường tê quyện mã
Mục đoạn diệt quy hồng (2)
Hà xứ thôi xa hán
Tương khán lục lục đồng

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Nắng dữ trên đường Hà Nam

Tiết thu, tháng tám ở Hà Nam
Khí nóng tàn vẫn chưa tan hết
Chỗ đường ra không có gió mát
Người đi giữa nắng gay gắt
Đường dài, ngựa mệt hý vang
Mỏi mắt trông bóng chim hồng bay mất
Quê ở đâu hả anh đẩy xe?
Nhìn nhau thấy vất vả như nhau

Dịch thơ: Nắng dữ trên đường Hà Nam

Thu Hà Nam tháng tám
Chưa hết khí trời nồng
Gió thổi mát đâu hết
Người đi nắng chói chang
Đường dài hí ngựa mệt
Mắt mỏi ngóng chim hồng
Anh đẩy xe với tớ
Quê người cùng long đong

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hà Nam: Tỉnh của Trung Quốc ở phía nam sông Hoàng Hà .

(2) Diệt quy hồng: Truyện Kiều có câu: "Cánh hồng bay bổng tuyệt vời, Đã mòn con mắt phương trời đăm đăm".

Cựu Hứa đô (1)

Hứa châu thành Hán đế đô
Tào thị vu thử di Hán đồ
Thụ thiện đài cơ dĩ bất kiến
Phong vũ dạ dạ do hào hô
Ttự cổ đắc quốc đương dĩ chính
Nại hà vũ quả nhi khi cô (2)
Ngụy thụ Hán thiện Tấn thụ Ngụy
Tiền hậu sở xuất như nhất đồ
Ngụy vong Tấn tục canh triều đại (3)
Tự thử hất kim kỷ thiên tải
Kỳ trung hưng phế tri kỷ nhân
Nga nga thành điệp hà tằng cải
Thành ngoại thanh sơn tự cựu thời
Gian hùng soán thiết nhân hà tại
Hán nhân tông miếu dĩ vô tung
Ngụy nhân viên lăng diệc đồi bại
Đãng đãng thành trung nhất phiến thổ
Đình ngọ thị nhân xu mại mãi
Duy hữu Kiến An nhị thập ngũ niên sự (4)
Nhân khẩu thành bi chung bất hoại
Viễn lai sử ngã đa trầm ngâm
Di xú lưu phương giai cổ câm (kim)
Đột ngột danh thành đương đại đạo
Cự gian đáo thử ưng hàn tâm

Nguyễn Du

Dịch thơ: Thành Hứa Ðô cũ

Thành Hứa Châu xưa Hán đế đô,
Nơi đây Tào Tháo đoạt cơ đồ.
Nền đài phong đế không còn nữa,
Chỉ có đêm đêm khóc gió mưa.
Ðược nước tự xưa nhờ chính nghĩa,
Sao lừa vợ góa dối con côi?
Hán nhường cho Ngụy, Ngụy nhường Tấn,
Trước sau chỉ một lối mà thôi.
Ngụy mất Tấn thay, triều đại đổi,
Ðến nay đã biết mấy nghìn năm.
Bao kẻ dấy lên rồi lụn bại,
Cao ngất thành xưa gội tháng năm.
Ngoài thành núi vẫn xanh thời cũ,
Soán đoạt gian hùng nay ở đâu?
Nhà Hán miếu đền không thấy dấu,
Mả vườn họ Ngụy nát từ lâu.
Trong thành cùng họp nhau đất rộng,
Giữa trưa người mua bán bon chen.
Hăm lăm việc cũ Kiến An,
'Nghìn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ'.
Từ xa đến làm ta trăn trở,
Tiếng thối thơm đều có xưa nay.
Giữa đường thành lớn đứng ngay,
Ðại gian hùng bước đến đây lạnh hồn.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hứa Ðô: Ðất nước Hứa thời xưa, nay ở phía Ðông huyện Hứa Xương, tỉnh Hà Nam. Năm Kiến An nguyên niên (196) Tào Tháo dời đô nhà Hán từ Lạc Dương đến đó nên gọi là Hứa Ðô.

(2) Quả, cô: Chỉ vợ và con của Linh Ðế.

(3) Ngụy, Tấn: Tào Phi (187-226) bắt Hiến Ðế, con của Linh Ðế, nhường ngôi cho mình, đổi quốc hiệu là Ngụy. Sau đó, họ Tư Mã Viêm lại bắt vua Ngụy nhường ngôi, lập nên nhà Tấn

(4) Kiến An nhị thập ngũ niên: Năm thứ 25 (220, Tây lịch) thời Kiến An, Tào Phi ép Hiến Ðế nhường ngôi.

Âu Dương Văn Trung Công mộ (1)

Ngũ xích phong bi lập đạo bàng
Tống triều cổ mộ ký Âu Dương
Bình sanh trực đạo vô di hám
Thiên cổ trùng tuyền thượng hữu hương (2)
Thu thảo nhất khâu tàng thử lạc
Danh gia bát đại thiện văn chương (3)
Trường tùng chi thảo sanh hà xứ
Tiều mục ca ngâm quá tịch dương.

Nguyễn Du

Dịch nghĩa : Mộ ông Âu Dương Văn Trung

Tấm bia cao năm thước dựng bên đường
Ghi rõ mộ cổ của Âu Dương Tu đời nhà Tống
Bình sinh theo đường ngay, lòng không để hận
Nghìn thuở nơi chín suối vẫn có mùi hương
Một gò cỏ thu chứa đầy chuột cáo
Đó là chỗ nghỉ của một trong tám nhà văn tiếng tăm lừng lẫy
Giống thông cao tốt, sống lâu, và cỏ chi mọc ở chốn nào?
Tiếng hát của kẻ đốn củi kẻ chăn trâu lướt qua bóng chiều hôm

Dịch thơ : Mộ ông Âu Dương Văn Trung

Năm thước bia xanh dựng mé đường
Chữ xưa đề mộ Tống Âu Dương
Trăm năm một mảy đời không vết
Chín suối nghìn thu cốt giữ hương
Nương bóng thảo hoa gò thử lạc
Nức danh Đường Tống trụ văn chương
Hỏi thăm tùng bá nơi nao mọc?
Sáo mục ca tiều gió tịch dương.

Quách Tấn dịch (4)

Chú thích:

(1) Âu Dương: Âu Dương Tu (1007-1072), tự Vĩnh Thúc, hiệu Túy Ông, là một đại gia văn chương đời Tống. Âu Dương Tu là một nhà nho cương trực, suốt đời lo tiến cử hiền tài đề bạt kẻ hậu tiến, danh vọng rất cao. Sau khi chết được vua phong tặng thụy Văn Trung.

(2) Trùng tuyền: Cửu tuyền, huỳnh tuyền.

(3) Danh gia bát đại: Tám nhà đại danh. Văn chương lỗi lạc đời Đường, đời Tống có 8 người là Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên (đời Đường), Âu Dương Tu, Tăng Củng, Vương An Thạch, Tô Tuân, Tô Thức, Tô Triệt (đời Tống), gọi là Đường Tống bát đại gia. Âu Dương Tu sáng tác rất nhiều. Tô Đông Pha phê bình Âu Dương Tu : Luận về đạo lớn thì tựa Hàn Dũ, luận về việc nước thì tựa Lục Chỉ (một văn sĩ đời Đường, giỏi về tấu nghị), viết văn ký sự thì như Tư Mã Thiên, còn thơ phú thì tựa Lý Bạch.

(4) Quách Tấn: Tố Như thi, Quách Tấn trích dịch, An Tiêm tái bản, Paris, France, 1995 (trang 212-214).

Bùi Tấn Công mộ (1)

Đãng đãng thu nguyên khâu lũng bình
Mộ bi do chí Tấn Công danh
Đan tâm nhất điểm lưu kim cổ
Bạch cốt thiên niên cách tử sinh
Tẫn hữu du vi ưu tướng tướng
Vô phương hình mạo yếm đan thanh
Thương tâm cận nhật Chiêu lăng (2) thụ
Nhất đái đề quyên triệt Vị Thành (3).

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Bùi Tấn Công

Cánh đồng mùa thu rộng bát ngát, gò đống vắng vẻ
Bia mộ còn ghi tên Tấn Công
Một tấm lòng son để lại tiếng xưa nay
Nghìn năm xương trắng chia cách kẻ sống và người chết
Có thừa mưu lược làm tướng văn tướng võ
Hình mạo cần chi tô vẽ đỏ xanh
Đau lòng gần đây trên cây ở Chiêu lăng
Tiếng quyên kêu suốt một dải Vị Thành

Dịch thơ: Mộ Bùi Tấn Công

Bát ngát cánh đồng thu vắng tanh
Tấn Công bia mộ chữ ghi rành
Lòng son một mảnh soi kim cổ
Xương trắng nghìn thu cách tử sinh
Mưu lược tài kiêm văn võ tướng
Điểm tô chi bận đỏ xanh hình
Trên cây lăng tẩm vua Đường cũ
Khắc khoải quyên kêu vọng quách thành.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Bùi Tấn Công: Tức Bùi Độ, làm Tể tướng dưới triều Đường Hiến Tông (806-820). Bùi Độ đề bức vẽ truyền thần của mình như sau: "Nhữ thân bất trường, nhữ mạo bất dương, hồ vi tướng, hồ vi tướng, nhất điểm linh đài, đan thanh mạc trạng" (Thân không cao, diện mạo không đẹp mà sao làm được tướng văn, sao làm được tướng võ ? Chỉ có cái tâm linh thiêng không vẽ được).

(2) Chiêu lăng: Tên lăng của Đường Thái Tông ở Thiểm Tây.

(3) Vị Thành: Thành ở phía tây bắc huyện Trường An, tỉnh Thiểm Tây.

Hoàng Hà (1)

Nhất khí mang mang hỗn độn tiền
Kì lai vô tế khứ vô biên
Thiên Hoàng (1) cự phái cửu thiên lí
Thánh chủ hưu kì ngũ thập niên (1)
Hoài cổ vị năng vong Hạ Vũ (2)
Chí kim thùy phục tiện Trương Khiên (3)
Thu trung khả hữu phù tra quá
Ngã dục thừa chi tái thượng thiên

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Sông Hoàng Hà

Một bầu khí mênh mông trước thời hỗn độn
Không biết từ đâu đến, chẳng biết chảy về bến bờ nào
Là nhánh lớn của Sông Trời, dài chín ngàn dặm
Vào thời kì vua thánh, năm trăm năm ra đời một lần
Nhớ chuyện xưa, không thể quên vua Hạ Vũ
Đến nay còn ai muốn làm như Trương Khiên
Giữa thu mà có bè vượt sông
Ta cũng muốn cưỡi nó lên trời lần nữa

Dịch thơ: Sông Hoàng Hà

Trước thuở hồng hoang tạo đất trời
Chảy từ đâu đến, đổ khơi vơi
Chín ngàn trải dặm sông dài nhánh
Năm kỉ sinh vua thánh thịnh thời
Hạ Vũ ngày xưa còn tưởng nhớ
Trương Khiên thời mới có ai người
Giữa thu có chiếc bè đem thả
Ta muốn lên trời chuyến nữa chơi

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hoàng Hà: Sông lớn ở phía Bắc Trung Hoa. Lý Bạch viết: "Hoàng Hà chi thủy thiên thượng lai" (nước sông Hoàng Hà từ trên trời đổ xuống). Theo truyền thuyết, cứ năm trăm năm, nước sông Hoàng Hà trong lại một lần, có vua thánh ra đời, thiên hạ đại thịnh.

(2) Hạ Vũ: Vua Vũ nhà Hạ đào ngòi lạch giúp dân chống lụt sông Hoàng Hà.

(3) Trương Khiên: Thời Hán, Trương Khiên theo sông Hoàng Hà đi thuyết phục nhiều nước miền Tây Bắc Trung

Hoàng Hà trở lạo

Long Môn (1) tây thướng xích vân phù
Khuynh tận Côn Lôn (2) nhất phiến thu
Bách lí tản lưu vô định phái
Nhất ba súc khởi tiện thành châu
Mạch cao thổ cẩu nan vi thực
Lạc ngạnh phiêu bình thất tự mưu
Thặng hữu nhàn tâm vô quái ngại (3)
Bất phương chung nhật đối phù âu

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Nước lũ sông Hoàng Hà làm trở ngại

Phía tây núi Long Môn, mây đỏ nổi
Làm nghiêng cả một mảng trời thu núi Côn Lôn
Nước tràn trăm dặm không thấy đâu là phương hướng
Sóng dựng một luồng nổi thành bãi
Bánh bột mạch, thịt dê thật khó ăn
Cành gãy, bèo trôi, không tự mình lo toan gì được
Có thừa một tấm lòng an nhiên vô ngại
Chẳng ngại gì, cả ngày đối mặt với đám chim âu

Dịch thơ: Nước lũ sông Hoàng Hà làm trở ngại

Mây nổi Long Môn đỏ một màu
Côn Lôn sạt một mảng trời thu
Nước tràn trăm dặm mờ phương hướng
Sóng dựng một luồng nổi bãi châu
Bánh bột thịt dê ăn khó nuốt
Bèo trôi cành gãy lạc về đâu
An nhiên một tấm lòng vô ngại
Thỏa thích cả ngày ngắm đám âu

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Long Môn: Núi chạy qua các tỉnh Thiểm Tây, Sơn Tây.

(2) Côn Lôn: Núi lớn ở phía tây Trung Quốc.

(3) Tâm vô quái ngại: An nhiên bất động, chữ dùng trong Ma-Ha Bát-Nhã Ba-La Mật-Ða Tâm Kinh.

Tỷ can mộ (1)

Độn cuồng (2) quân tử các toàn thân
Bát bách chư hầu hội Mạnh Tân (3)
Thất khiếu hữu tâm an tỵ phẫu (4)
Nhất khâu di thực tận thành nhân
Mục trung sở xúc năng vô lệ
Địa hạ đồng du khả hữu nhân
Tàm quí tham sinh Ngụy điền xá (5)
Trung lương hồ loạn cưỡng tương phân (6).

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Tỷ Can

Bậc quân tử phải đi trốn hoặc giả điên để khỏi bị giết
Tám trăm chư hầu họp nhau ở Mạnh Tân (để đánh vua Trụ tàn ác)
Có trái tim bảy lỗ thì sao không khỏi bị mổ?
(Này đây) một gò cây cỏ (của người chịu chết) thành bậc nhân
Trông tận mắt, có thể nào không rơi nước mắt
Ở dưới đất có người có thể làm bạn đồng tâm
Đáng xấu hổ họ Ngụy quê mùa tham sống
Dám hồ đồ gượng ép chia hai Trung với Lương

Dịch thơ: Mộ Tỷ Can

Giả điên, chạy trốn để toàn thân
Đánh Trụ chư hầu họp Mạnh Tân
Bảy lỗ trong tim sao khỏi mổ?
Một gò dưới cỏ đã thành nhân
Giờ nhìn tận mắt khôn ngăn lệ
Đất có thật tình hẳn quí thân
Họ Ngụy quê mùa tham sống nhục
Trung, Lương gượng ép dám chia phân.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tỷ Can: Chú vua Trụ. Tỷ Can thường can gián bị vua ghét. Trụ nói "Nghe nói thánh nhân có tim bảy lỗ" và sai mổ tim Tỷ Can.

(2) Độn cuồng: Sợ bị giết, anh vua Trụ là Vi Tử phải chạy trốn (độn), chú vua Trụ là Cơ Tử phải giả điên (cuồng).

(3) Mạnh Tân: Tám trăm nước chư hầu họp nhau ở Mạnh Tân để đánh Trụ.

(4) Thất khiếu: Bảy lỗ. Xem chú thích (1) ở trên.

(5) Ngụy điền xá: Tức Ngụy Trung, tể tưởng Đường Thái Tông, hay can gián bị vua gọi là "điền xá hán" (gã quê mùa).

(6) Trung Lương: Ngụy Trung chia ra hai loại trung thần và lương thần: trung thần là người can vua mà bị giết (như Tỷ Can), còn lương thần là tôi hiền.

Trở binh hành

Kim thương thương thiết tranh tranh
Xa mã trì sậu kê khuyển minh
Tiểu hộ bất bế đại hộ bế
Phù lão huề ấu di nhập thành
Bổn địa lục nguyệt chí cửu nguyệt
Hoạt Tuấn (1) nhị huyện tề xưng binh
Tặc sát quan lại thập bát cửu
Mãn thành tây phong xuy huyết tinh
Cánh hữu Sơn Đông Trực Lệ (2) dao tương ứng
Bạch Liên (3) dị thuật đa thần linh
Châu quan văn tặc chí
Thiêu đăng chung dạ tịch dân đinh
Châu biễn văn tặc chí
Ma lệ đao kiếm kiết kiết minh
Châu nhân văn tặc chí
Tam tam ngũ ngũ giao đầu tế ngữ thanh y anh
Hành nhân viễn lai bất giải sự
Đãn văn thành ngoại tiến thoái giai pháo thanh
Hà Nam nhất lộ giai chấn động
Vũ hịch cấp phát như phi tinh
Cổn cổn trần ai tế thiên nhật
Bộ kị nhất tung phục nhất hoành
Kị giả loan giác cung
Trường tiễn mãn hồ bạch vũ linh
Bộ giả kiên đoản sóc
Tân ma thiết nhận huyền chu anh
Hựu hữu tân điểm đinh tráng chi binh khí
Tước trúc vi thương bì thượng thanh
Đại xa tải cung
Tiểu xa trang tiêm đinh
Chung nhật vãng lai vô tạm đình
Sổ bách lí địa biến qua giáp
Đạo lộ ủng tắc vô nhân hành
Trường tống trường thán đoản tống mặc
Tiến thoái duy cốc nan vi tình
Tạc nhật Hoàng Hà thủy đại chí
Ngũ nhật vô thực thê sa đinh
Kim nhật Vệ châu (4) trở đạo tặc
Bất tri tiền lộ hà thì thanh
An đắc phong xa nhật vạn lí
Phi thân nhất tức lai thiên kinh
Ngô văn nội cố tần niên khổ hoang hạn
Chỉ hữu xuân tác vô thu thành
Hồ Nam Hà Nam cửu vô vũ
Tự xuân tồ thu điền bất canh
Đại nam tiểu nữ tần cơ sắc
Khang tì vi thực lê vi canh
Nhãn kiến cơ phu tử đương đạo
Hoài trung táo tử thân biên khuynh
Không hộ bích thượng hữu tra tự
Sổ bách dư hộ giai cơ linh
Tiểu dân bất nhẫn hàn thả cơ
Cẩu đồ bão úc thân vi khinh
Hoàng trì lộng giáp (5) bất túc đạo
Sảo gia tồn tuất đương tự bình
Dân tử tại tuế bất tại ngã (6)
Vật đắc khi tâm tế thánh minh
Tạc kiến Tân Trịnh (7) thành môn niêm bảng thị
Án hộ cấp túc tô tàn manh
Hoàng Hà dĩ bắc mạch hựu thục
Bách nhật nhi bối thê tử giai đắc sinh
Quy lai quy lai vật tác tử
Phủ quan huệ bảo như phụ huynh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Bài hành về việc binh đao làm nghẽn đường

Đồ đồng đồ sắt leng keng loảng xoảng
Xe ngựa chạy rầm rập, gà chó kêu
Nhà nghèo không đóng cửa, nhà giàu đóng cửa
Dìu già dắt trẻ dời vào trong thành
Ðất này từ tháng sáu đến tháng chín
Hai huyện Hoạt, Tuấn cùng nổi binh
Quan lại mười người, giặc giết tám chín người
Ðầy thành gió tây thổi mùi máu tanh
Lại thêm Sơn Ðông, Trực Lệ từ xa hưởng ứng
Bạch Liên giáo có nhiều phép thuật thần linh
Quan châu nghe tin giặc đến
Khêu đèn suốt đêm lập sổ đinh
Quan võ nghe tin giặc đến
Mài dao liếc kiếm nghe chối tai
Dân trong châu nghe tin giặc đến
Túm ba, tụm năm châu đầu nói xì xào
Khách từ xa đến không hiểu chuyện gì
Chỉ nghe ngoài thành lui tới đều theo tiếng pháo lệnh
Cả miền Hà Nam đều chấn động
Hịch lệnh cấp tốc như sao bay
Bụi cuốn che lấp mặt trời
Bộ binh kị binh chạy dọc ngang
Kị binh giương cung sừng
Tên dài gắn lông chim trắng để đầy bầu
Bộ binh vác giáo ngắn
Mũi thép mới mài, tua đỏ treo lủng lẳng
Lại có binh khí của tráng binh mới gọi
Vót trúc làm giáo, vỏ còn xanh
Xe lớn chở cung dây
Xe nhỏ chở chông nhọn
Suốt ngày qua lại không ngừng
Mấy trăm dặm chỗ nào cũng có binh lính
Ðường sá bế tắc, không người đi
Người đưa tiễn xa than dài, người đưa tiễn gần im lặng
Tới lui đều trong tình trạng khó khăn
Hôm qua nước Hoàng Hà dâng cao
Năm ngày không có ăn, đậu thuyền trên bãi sông
Hôm nay ở Vệ Châu giặc cướp chận đường
Không biết đường trước mặt bao giờ yên
Sao được xe gió một ngày đi vạn dặm
Bay vù một mạch đến thiên kinh
Ta nghe dân trong vùng nhiều năm khổ đại hạn
Chỉ có cầy cấy mà không có thu hoạch
Hồ Nam, Hà Nam đã lâu không mưa
Từ xuân tới thu ruộng bỏ không cày
Trai lớn gái nhỏ vẻ ốm đói
Tấm cám làm cơm, rau lê làm canh
Tận mắt thấy người đói chết trên đường
Hột táo trong bọc lăn bên mình
Nhà bỏ không, có chữ 'tra' (xét) trên vách
Mấy trăm nhà đều trôi giạt vì đói
Dân mọn không kham nổi đã lạnh lại đói
Chỉ sao lo được no ấm mà coi nhẹ tấm thân
(Dân đói làm loạn chỉ như trẻ con) chơi đùa binh khí trong vũng ao, không đáng nói
Xét thương một chút là yên ngay
'Dân chết vì năm mất mùa, chẳng phải tại ta' (vua quan)
Ðừng dối lòng che mắt thánh minh.
Hôm trước thấy cửa thành Tân Trịnh yết bảng cáo thị:
'Xét theo từng nhà mà cấp lúa cứu dân sống sót.
'Phía bắc sông Hoàng Hà lúa mạch lại chín
'Trăm ngày nữa vợ con các người đều được sống
'Về đi về đi, chớ có liều chết
'Quan phủ gìn giữ dân như cha anh'

Dịch thơ: Việc binh đao làm nghẽn đường (bài hành)

Sắt loảng xoảng, đồng lanh canh
Gà chó kêu, xe ngựa chạy nhanh
Nhà nghèo cửa ngỏ, nhà giàu đóng
Dìu già dắt trẻ vô trong thành
Ðất này tháng sáu đến tháng chín
Hai huyện Hoạt, Tuấn cùng nổi binh
Quan lại mười người, giết tám chín
Ðầy thành gió thổi máu mùi tanh
Sơn Ðông, Trực Lệ xa tương ứng
Bạch Liên giáo thuật lắm thần linh
Quan nha nghe giặc đến
Khêu đèn đêm lập sổ dân đinh
Quan võ nghe giặc đến
Liếc kiếm, mài dao tiếng rợn mình
Nhân dân nghe giặc đến
Ðầu tụm năm ba bàn tán quanh
Khách đến từ xa không hiểu chuyện
Lui tới đều theo pháo lệnh thành
Cả miền Hà Nam cùng chấn động
Hịch lệnh như sao tới tấp nhanh
Mặt trời che khuất bụi mù mịt
Chạy dọc ngang quân bộ, kị binh
Kị binh giương cung sừng
Ðầy bầu tên có gắn lông chim
Bộ binh vác giáo ngắn
Mũi mới mài, tua đỏ rung rinh
Lại thêm binh khí quân lính mới
Giáo dài trúc vót, vỏ còn xanh
Xe lớn chở cung tên
Xe nhỏ chở chông nhọn
Suốt ngày qua lại chạy liên miên
Mấy trăm dặm đất đâu cũng lính
Bế tắc đường đi, vắng bộ hành
Tiễn xa than lớn, gần im lặng
Lui tới đều chung cảnh khó khăn
Hôm trước Hoàng Hà dâng nước lớn
Năm ngày thuyền đậu chẳng gì ăn
Châu Vệ hôm nay giặc chận cướp
Ðường trước bao giờ mới được yên
Ước gì xe gió ngày muôn dặm
Bay vù một mạch đến Yên kinh
Nghe nói nhiều năm dân khổ hạn
Chỉ cấy cầy chẳng được thu ăn
Hồ Nam, Hà Nam mưa không có
Xuân thu ruộng bỏ chẳng ai làm
Gái trai lớn bé xanh xao mặt
Cám thế cơm, rau lê nấu canh
Mắt thấy giữa đường người chết đói
Trong bao hột táo lăn bên mình
Nhà không, chữ 'xét' ghi trên vách
Hàng trăm nhà đói khát linh đinh
Dân mọn sao kham đói lại lạnh
Vì miếng ăn, thân mạng coi khinh
'Dân đói loạn ao', thôi khỏi nói
Xét thương một chút sẽ yên lành
Dân chết cứ bảo vì năm xấu
Chớ dối lòng che mắt thánh minh
Hôm trước Tân Trịnh cửa thành dán cáo thị:
'Xét nhà cấp gạo cứu dân lành
'Hoàng Hà phía bắc lúa gần chín
'Trăm ngày con cái được tồn sinh
'Về đi về đi, đừng liều chết
'Phủ quan che chở như cha anh'

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hoạt, Tuấn: Hai huyện ở phía bắc tỉnh Hà Nam.

(2) Sơn Ðông, Trực Lệ: Tỉnh ở phía đông và phía bắc sông Hoàng Hà.

(3) Bạch Liên: Giáo phái ra đời từ cuối thời Nguyên.

(4) Vệ châu: Châu nhỏ thuộc tỉnh Hà Nam.

(5) Hoàng trì lộng giáp: Sách Hán thư: Dân đói làm loạn chỉ như trẻ con chơi trò binh khí trong vũng ao.

(6) Dân tử tại tuế bất tại ngã: Sách Mạnh Tử: Dân chết tại năm mất mùa không phải tại ta (lời vua quan).

(7) Tân Trịnh: Huyện phía nam tỉnh Hà Nam.

Kê Thị Trung từ (1)

Cổ miếu tùng hoàng nhất đái u
Thanh phong do tự Trúc Lâm (2) thu
Quảng Lăng (3) điệu tuyệt dư thanh hưởng
Chính khí ca (4) thành lập nọa phu
Cắng cổ vị can lưu huyết địa
Kỳ trung năng phá vấn mô ngu (5)
Khả liên Giang Tả (6) đa danh sĩ
Không đối giang san khấp Sở tù (7)

Nguyễn Du

Dịch thơ: Ðền thờ Kê Thị trung

Miếu cổ xanh um hàng tùng trúc,
Vẻ thanh thu rất mực Trúc Lâm.
Quảng Lăng đàn cũ vọng âm,
Bài ca Chính khí động tâm ươn hèn.
Máu mãi còn lan trên mặt đất,
Tấm lòng trung cảm được vua ngu.
Khá thương Giang Tả sĩ phu,
Non sông bắt chước Sở tù khóc suông.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Kê Thị trung: Tức Kê Thiệu (253-304), con Kê Khang, làm chức Thị trung đời Tấn Huệ Ðế  (290-306). Khi Huệ Ðế bị giặc đuổi, tên bắn như mưa, Kê Thiệu lấy thân che cho vua, chết, máu phun vào cả áo vua.

(2) Trúc Lâm: Chỉ Trúc Lâm thất hiền  (bảy người hiền ở Rừng Trúc, trong đó có Kê Khang, cha Kê Thiệu). Câu này ý nói con giống khí tiết cha.

(3) Quảng Lăng điệu: Tên một điệu đàn của Kê Khang  (233-262). Ý nói Kê Khang tuy đã mất, nhưng con còn noi theo khí tiết của ông như điệu đàn Quảng Lăng đã dứt nhưng vẫn còn âm hưởng. Trong truyện Kiều, Nguyễn Du có câu: Kê Khang này khúc Quảng Lăng.

(4) Chính khí ca: Bài ca của Văn Thiên Tường (1236-1282) đời Nam Tống. Có câu : Vi Kê Thị trung huyết nghĩa là làm giọt máu của ông Thị trung họ Kê (liều chết bảo vệ vua).

(5) Vấn mô ngu: Cái ngu của người hỏi chuyên ễnh ương. Chỉ Tấn Huệ Ðế nghe ễnh ương kêu, hỏi : "Ễnh ương kêu vì công hay vì tư?". Khi Huệ Ðế bị giặc đuổi, tên bắn như mưa, Kê Thiệu, làm chức Thị trung, lấy thân che cho vua, chết, máu phun vào cả áo vua. Có người tâu vua bảo rửa vết máu trên áo, Huệ Ðế không nghe, nói để ghi nhớ Kê Thị trung.

(6) Giang Tả: Vùng hạ lưu sông Trường Giang, cũng gọi là Giang Ðông . Lúc bấy giờ, nhà Tấn bị Ngũ Hồ lấy Trung Nguyên, phải chạy xuống Giang Ðông.

(7) Sở tù: Người nước Sở bị bắt làm tù binh. Sách Thế thuyết tân ngữ viết : "Những người nước Tấn thất bại qua sông, mỗi lần gặp tiết đẹp, họp nhau ở Tân Ðình chè chén và nhìn nhau khóc". Vương Ðạo mặt biến sắc nói :"'Ta phải hết sức giúp vua lấy lại nước cũ, sao lại bắt chước lũ tù binh nước Sở cứ nhìn nhau mà khóc?"

Đồng Tước đài (1)

Nhất thế chi hùng an tại tai
Cổ nhân khứ hề kim nhân lai
Bất kiến Nghiệp trung Ngụy Vũ Đế (2)
Đãn kiến giang biên Đồng Tước đài
Đài cơ tuy tại dĩ khuynh bĩ
Âm phong nộ hào thu thảo mĩ
Ngọc Long Kim Phượng (3) tận mang mang
Hà huống đài trung ca vũ kĩ
Tư nhân thịnh thời thùy cảm đương
Miễu thị hoàng đế lăng hầu vương
Chỉ hận tằng đài không luật ngột
Tiểu Kiều (4) chung lão giá Chu Lang
Nhất triêu đại hạn hữu thì chí
Thượng thực tấu ca đồ duyệt quỷ (5)
Phân hương mại lí khổ đinh ninh
Lạc lạc trượng phu hà nhĩ nhĩ
Gian hùng biệt tự hữu cơ tâm
Bất thị minh ai nhi nữ khí
Thiên cơ vạn xảo tận thành không
Chung cổ thương tâm Chương Giang (6) thủy
Ngã tư cổ nhân thương ngã tình
Bồi hồi phủ ngưỡng bi phù sinh
Như thử anh hùng thả như thử
Huống hồ thốn công dữ bạc danh
Nhân gian huân nghiệp nhược trường tại
Thử địa cao đài ưng vị khuynh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đài Đồng Tước

Anh hùng một thuở nay ở đâu?
Người xưa đã qua, ôi! người nay tới
Chẳng thấy Ngụy Vũ đế trong thành Nghiệp
Chỉ thấy đài Đồng Tước ở bên sông
Nền đài tuy còn, nhưng đã nghiêng đổ
Gió lạnh thét gào, cỏ thu tàn úa
Lầu Ngọc Long, Kim Phụng cũng mịt mờ dấu vết
Huống chi ca nhi, vũ nữ trong đài
Người ấy lúc thịnh, ai dám chống lại?
Coi thường vua, lấn lướt vương hầu
Chỉ hận mấy tầng lầu cao sừng sững
Mà nàng Tiểu Kiều đến già vẫn là vợ Chu Lang
Một sớm mai hạn lớn xảy đến
Dâng thức ăn, đàn hát mong làm vui hồn ma
Chia hương, bán giày, khổ tâm dặn dò
Bậc trượng phu tài ba lỗi lạc mà sao như thế?
Kẻ gian hùng riêng có mưu kế trong lòng
Chẳng phải kêu thương ủy mị như tính khí đàn bà?
Rốt cuộc muôn khéo nghìn khôn cũng thành không tất cả
Từ ngàn xưa đau lòng nước sông Chương
Ta nghĩ đến người xưa mà xót nỗi mình
Bồi hồi ngẩng lên cúi xuống, thương kiếp phù sinh
Anh hùng đến như thế mà như thế
Huống chi những kẻ có chút công nhỏ mọn, danh vọng mỏng manh
Nghiệp lớn ở đời nếu còn mãi
Thì tòa đài cao ở đất này đã chưa đổ

Dịch thơ: Đài Đồng Tước

Một thuở anh hùng nay ở đâu?
Người xưa qua mất, đến người sau
Trong thành Ngụy đế không còn nữa
Chỉ thấy đài xưa bến nước sâu
Còn đây dấu cũ nền nghiêng đổ
Gió lạnh gào kêu, thu cỏ úa
Lầu rồng, gác phụng thảy tiêu tan
Nói đến làm chi người hát múa
Thịnh thời người ấy, ai đương đầu?
Coi thường vua chúa, lấn vương hầu
Chỉ hận mấy tầng cao sững sững
Tiểu Kiều già vẫn vợ chàng Chu
Hạn lớn một mai bỗng xảy ra
Dâng ăn, đàn hát vui hồn ma
Hương chia, giày bán dặn dò mãi
Lỗi lạc trượng phu như thế a!
Gian hùng mưu kế lạ trong lòng
Tính khí đàn bà ủy mị thương
Muôn khéo, nghìn khôn không hết thảy
Nghìn năm đứt ruột nước sông Chương
Nghĩ đến người xưa xót nỗi mình
Bồi hồi cúi ngẩng kiếp phù sinh
Anh hùng như thế mà như thế
Huống kẻ công hèn phận mỏng manh
Trên đời huân nghiệp như còn mãi
Đất này đâu đã đổ tòa thành

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Đồng Tước đài: Đài do Tào Tháo xây ở Nghiệp quận làm chỗ vui chơi.

(2) Ngụy Vũ Đế: Tức Tào Tháo (155-220), tự là Mạnh Đức, thời Kiến An có công thống nhất bắc Trung quốc, làm quan đến chức thừa tướng, phong Ngụy Vương. Sau khi Tào Tháo chết, con là Tào Phi phế bỏ nhà Hán, lên làm vua, truy tôn là Ngụy Vũ Đế.

(3) Ngọc Long, Kim Phượng : Tên hai lầu ở hai bên đài Đồng Tước.

(4) Tiểu Kiều: Vợ của Chu Du, đô đốc quân Ngô. Khổng Minh 孔明 khích Chu Du đánh Tào Tháo, xuyên tạc bài phú của Tào Thực (con Tào Tháo đọc cho Du nghe, nói là Tào Tháo xây đài Đồng Tước để bắt hai chị em Đại Kiều (vợ Tôn Sách) và Tiểu Kiều (vợ Chu Du) đem về nhốt Chu Du nổi giận quyết đánh, diệt tám mươi vạn quân Tào ở trận Xích Bích.

(5) Đồ duyệt quỷ: Lúc sắp chết, Tào Tháo dặn các tì thiếp hằng ngày phải cúng các món Tào Tháo thích ăn khi còn sống và có nữ nhạc múa hát để làm vui. Tào Tháo lại chia phấn sáp, giày thêu cho các tỳ thiếp để họ bán lấy tiền khi túng thiếu.

(6) Chương Giang: Sông phát nguyên từ Phúc Kiến, chảy qua huyện Lâm Chương.

Thất thập nhị nghi trủng (1)

Nghiệp thành (2) thành ngoại dã phong xuy
Thu thảo tiêu tiêu cựu sự phi
Uổng dụng nhất nhân vô hạn trí
Không lưu vạn cổ hứa đa nghi
Xú danh mãn quách tàng hà dụng
Tặc cốt thiên niên mạ bất tri
Hà tự Cẩm Thành Tiên chủ miếu (3)
Chí kim tùng bách hữu quang huy

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Bảy mươi hai ngôi mộ giả

Bên ngoài thành Nghiệp gió đồng thổi
Cỏ thu tiêu điều, việc cũ đã qua
Dùng mưu trí vô hạn của một người thật uổng phí
Chỉ để lại bao nỗi ngờ cho muôn đời sau
Tiếng xấu đầy hòm, chôn giấu để làm chi
Nắm xương giặc nghìn năm bị chửi rủa mà không biết
Sao bằng miếu Tiên chủ ở Cẩm Thành
Đến nay cây tùng cây bách còn chiếu sáng

Dịch thơ: 72 ngôi mộ giả

Nghiệp Thành gió thổi vi vu
Chuyện xưa qua mất, cỏ thu tiêu điều
Uổng người mưu trí bao nhiêu
Muôn đời để lại lắm điều hồ nghi
Tiếng nhơ hòm dấu ích chi
Nghìn năm chửi rủa biết gì nắm xương
Không bằng Tiên chủ miếu đường
Cẩm Thành tùng bá sáng gương đến giờ

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Thất thập nhị nghi trủng: Tào Tháo (155-220), tự là Mạnh Đức, thời Kiến An có công thống nhất bắc Trung quốc, làm quan đến chức thừa tướng, phong Ngụy Vương. Tào Tháo nổi tiếng là người đại mưu trí, có tánh đa nghi. Trước khi chết, sợ sau này có kẻ đào mồ, Tào Tháo cho làm 72 ngôi mộ giả ở ngoài Nghiệp Thành là nơi chôn mình. Nguyễn Du, trên đường đi sứ Yên Kinh năm Quí Dậu (1813), đã đi qua thành Nghiệp, vào mùa thu năm đó.

(2) Nghiệp thành: Nay thuộc huyện Lâm Chương tỉnh Hà Nam.

(3) Tiên chủ miếu: Miếu thờ Lưu Bị ở Cẩm Thành, phía nam huyện Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên tức đất Ba Thục xưa của nhà Hán, nơi Lưu Bị đóng đô.

Lạn Tương Như (1) cố lí

Đại dũng bất dĩ lực
Cận hữu Lạn Tương Như
Kiểu hãnh năng hoàn bích
Bồi bồi thiện tị xa
Phong bi lưu tính tự
Toàn Triệu miễn khâu khư
Tàm quý lực ách hổ (2)
Bình sanh vô khả thư

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Làng cũ của Lạn Tương Như

Bậc đại dũng không cần đến sức mạnh
Chỉ có Lạn Tương Như
Cầu may lấy lại được ngọc bích
Đi vòng đường khéo tránh xe
Bia lớn ghi tên họ
Bảo toàn cho nước Triệu không thành gò đống
Thẹn thay cho kẻ có sức bắt được cọp
Mà trọn đời không có gì đáng ghi

Dịch thơ: Làng cũ của Lạn Tương Như

Bậc đại dũng không dùng sức mạnh
Đời này chỉ có Lạn Tương Như
Đem về ngọc bích hay chưa
Vòng xe tránh né mà thừa khéo khôn
Bia lớn họ tên còn để lại
Nước Triệu kia khỏi phải nguy vong
Thẹn người bắt hổ tay không
Trọn đời mà chẳng nên công cán gì.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Lạn Tương Như: Lạn Tương Như  người nước Triệu, thời Chiến Quốc, là xá nhân của viên thái giám trưởng trong cung. Nhờ trí dũng của Lạn Tương Như mà vua Triệu Huệ Vương không mất viên ngọc Hòa Bích rất quí vào tay vua Tần Chiêu Vương. Khi được thăng làm Thượng khanh, hơn cả đại tướng Liêm Pha , Liêm Pha ganh tị, nhất định tìm cách làm nhục Tương Như. Lạn Tương Tư vẫn nhún nhường, khi ra đường, thấy bóng Liêm Pha, ngoặt xe lẩn tránh. Tương như nói: "Sở dĩ nước Tần hùng cường kia không dám đem quân đánh Triệu, là vì ở đây còn có hai con hổ (chỉ Lạn Tương Như và Liêm Pha). Tương Như tôi nhẫn nhục nhường nhịn, là vì để mối nguy của quốc gia lên trên cái hiềm thù cá nhân đấy". Lời nói này đến tai Liêm Pha, Liêm Pha cởi trần, lưng mang cành có cây gai đến nhà Tương Như tạ tội.

(2) Lực ách hổ: Luận ngữ : "Bạo hổ bằng hà, tử nhi vô hối giả, ngô bất dữ dã" (Thuật nhi) Tay không mà bắt cọp, không thuyền mà lội qua sông, chết không tiếc thân, kẻ ấy ta không cho theo giúp ta.

Hàm Đan (1) tức sự

Nhất đái thùy dương bán mộ yên
Hàm Đan thắng tích kiến di biên
Cao nguyên phong thảo hô ưng lộ
Hà xứ Vân Hòa (2) hiệp kĩ diên
Hồng Lĩnh mộng trung hoang xạ liệp (3)
Bạch đầu túc tích biến sơn xuyên
Hoàng Hà nam bắc giai thu thủy
Hương tín hà do đạt nhạn biên

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tức cảnh ở Hàm Ðan

Một dải dương liễu rủ trong khói gần chiều
Thắng cảnh Hàm Ðan thấy ghi trong sách cũ
Trên cao nguyên, bãi cỏ tươi xanh là đường gọi chim ưng (đi săn)
Còn đâu núi Vân Hòa tiệc vui ca kỹ?
Hồng Lĩnh trong giấc mộng thiếu vắng những cuộc đi săn
Ðầu bạc còn in dấu chân khắp núi sông
Nam bắc Hoàng Hà đều ngập nước mùa thu
Tin nhà làm sao đưa tới bên chim nhạn được

Dịch thơ: Tức cảnh ở Hàm Ðan

Liễu rủ lưng chiều ráng khói phơi
Hàm Ðan ghi sách đẹp muôn đời
Ðồi cao cỏ mướt chim ưng gọi
Ðâu nhạc Vân Hòa yến tiệc chơi?
Hồng Lĩnh giấc mơ săn bắn thiếu
Bạc đầu chân dẫm khắp phương trời
Hoàng Hà nam bắc mênh mông nước
Cánh nhạn quê nhà sao tới nơi

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hàm Ðan: Kinh đô nước Triệu thời Chiến Quốc, nay thuộc tỉnh Hà Bắc.

(2) Vân Hòa: Tên núi. Sách Chu Lễ, Xuân cung đại ty nhạc: "Vân Hòa chi cầm sắt" (Ðàn cầm sắt ở núi Vân Hòa) chép: Cô Trúc chi quản Vân Hòa huyền (tiếng sáo Cô Trúc, tiếng đàn Vân Hòa).

(3) Hồng Lĩnh mộng trung hoang xạ liệp: Nguyễn Du tự xưng là Hồng Sơn liệp hộ (kẻ đi săn ở núi Hồng).

Hàn Tín (1) giảng binh xứ

Bách vạn tinh huy bắc độ Hà
Yên (2) giao địa hạ hữu trầm qua
Du du sự hậu nhị thiên tải
Đãng đãng thành biên nhất phiến sa
Khoái (3) ngũ vị thành cam lục lục
Quân tiền do tự thiện đa đa (4)
Khả liên thập thế sơn hà tại
Hậu thệ (5) đồ duyên Giáng Quán gia

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Chỗ Hàn Tín luyện quân

Trăm vạn cờ xí vượt sông Hoàng Hà phía bắc
Dưới đất Yên còn vùi gươm giáo
Việc xa xôi xảy ra đã hai nghìn năm
Mênh mông ở bên thành một bãi cát
Cùng hàng với bọn Phàn Khoái, chưa thành công, cam chịu tầm thường
Trước mặt vua vẫn tự cho (có tài cầm quân), "càng nhiều càng tốt"
Thương thay, sơn hà nhà Hán đã được mười đời rồi
Nhưng chỉ có Giáng hầu, Quán Anh là được hưởng lời thề nồng hậu (của vua Hán Cao Tổ)

Dịch thơ: Chỗ Hàn Tín luyện quân

Hoàng Hà trăm vạn lá cờ bay
Gươm giáo còn chôn dưới đất này
Xa tít hai nghìn năm chuyện cũ
Mênh mông một bãi cát thành nay
Tướng thua, bậc thấp ngang Phàn Khoái
Vua hỏi, quân nhiều đánh lại hay
Nhà Hán mười đời cơ nghiệp nối
Lời thề ... Giáng, Quán hưởng phần may

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hàn Tín: Người đất Hoài Âm (thuộc tỉnh Giang Tô ngày nay) giúp Lưu Bang, lập nhiều công trạng, là công thần bậc nhất nhà Hán. Sau bị mang tiếng làm phản, Hán Cao Tổ giáng chức làm Hoài Âm Hầu. Lữ Hậu giết cả ba họ nhà Tín. (Xem "Độ Hoài hữu cảm Hoài Âm Hầu").

(2) Yên: Tên đất ở đông bắc Trung Quốc, gần Bắc Kinh ngày nay.

(3) Khoái: Tức Phàn Khoái, tướng dưới quyền Hàn Tín. Khi Hàn Tín bị giáng chức, nói: "Ra mình ngang hàng với bọn Khoái!" (xích chi vi Khoái ngũ )

(4) Thiện đa đa: Hán Cao Tổ hỏi : "Như tài ta thì chỉ huy được bao nhiêu quân ?" . Đáp: "Bệ hạ bất quá chỉ huy được mười vạn là cùng". Lại hỏi: "Còn ông?". Đáp: "Thần thì càng nhiều quân càng hay".

(5) Hậu thệ: Hán Cao Tổ phong tước cho các công thần thề rằng: "Bao giờ sông Hoàng Hà chỉ còn bé như chiếc dải áo, núi Thái Sơn mòn đi chỉ còn bằng viên đá mài, nước vẫn còn truyền cho con cháu". Nhưng trong số công thần đó, chỉ có Giáng hầu Chu Bột và Quán Anh được hưởng phú quí. Còn Trương Lương bỏ đi tu tiên, Tiêu Hà bị hạ ngục, Hàn Tín bị giết chết. (Xem Sử ký của Tư Mã Thiên, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê dịch, Lá Bối xuất bản, 1972, Saigon, Việt Nam, trang 580-581)

Liêm Pha bi (1)

Liêm Pha vong khứ Võ An (2) tướng
Tứ thập vạn nhân đồng huyệt táng
Nhũ xú tiểu nhi dị ngôn binh (3)
Nhất quốc trường thành (4) đồ tự táng
Ký khổn trọng nhậm tu lão thành
Nội thẩm quốc thế ngoại địch tình
Sở dĩ lâm địch năng chế thắng
Đoan tại quyên cừu tri phụ kinh
Nhất quốc lưỡng hổ (5) bất khả phạm
Nhị thập dư niên thùy dữ tranh
Tướng quân tại thời, Triệu dĩ trọng
Tướng quân khứ thời linh Triệu khinh
Sở hận sàm nhân chức thê phỉ
Hà tu nhất thực tam di thỉ (6)
Bạch đầu khứ hậu bất trùng lai
Hàm Đan (7) chi sự khả tri hĩ
Triệu vong Tần kế tam thiên niên
Tướng quân danh tự chí kim truyền
Ma sa cổ kiệt tam thái tức
Bột bột tráng khí tưởng kiến kỳ sinh tiền
Kim nhân bất thiểu thực đa nhục (8)
Cơ linh gia dưỡng vô di súc
Thanh bình thời tiết vô chiến tranh
Nhất khẩu hùng đàm bất sổ Liêm Pha dữ Lý Mục (9).

Nguyễn Du

Dịch thơ: Bia Liêm Pha

Liêm Pha bỏ đi, Võ An làm tướng
Bốn chục vạn người bị chôn sống
Hôi sữa huyênh hoang nói việc binh
Một bức trường thành đành bỏ uổng
Trọng trách cõi bờ giao lão thành
Hiểu rõ thế nước, biết địch tình
Sở dĩ gặp địch giành thắng lợi
Nhờ nghĩ tới nước, quên thân mình
Một nước hai hổ, sao xâm phạm
Trên hai chục năm, ai dám hơn
Ông còn, nước Triệu được coi trọng
Ông mất, nước Triệu bị coi thường
Gièm pha miệng lưỡi nghe đáng giận
Đặt chuyện một bữa ba lần són
Người bạc đầu đi không trở về
Hàm Đan ra sao ai biết được
Triệu mất, Tần nối ba nghìn niên
Tên tuổi tướng quân nay còn truyền
Ta chùi bia cổ, than thở mãi
Tưởng thấy hùng khí lúc sinh tiền
Đời nay lắm kẻ ăn nhiều thịt
Trong nhà hết sạch cả súc vật
Gặp buổi thanh bình không chiến tranh
Miệng nói hùng hồn, bất kể Liêm Pha lẫn Lý Mục.

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Liêm Pha: Liêm Pha là một lương tướng nước Triệu. Đời Triệu Văn Vương, năm thứ 16, Liêm Pha giúp Triệu đánh Tề đại bại, lấy được Dương Tân và được lãnh chức thượng khanh, nổi tiếng với chư hầu là người có dũng khí.

(2) Võ An: Tức Vũ An Quân, tức Bạch Khởi (?-257 trước T.L.）, tướng Tần. Đã đánh hơn 70 thành. Đánh bại quân Triệu Quát, chôn sống hơn 40 vạn hàng binh Triệu.

(3) Nhũ xú tiểu nhi: Chỉ Triệu Quát. Triệu Quát từ nhỏ học binh pháp, bàn quân sự, cho rằng thiên hạ chẳng có ai địch nổi mình. Quát từng bàn quân sự với cha, Triệu Xa không bắt bẻ, vặn vẹo nổi, nhưng vẫn không cho là phải. Mẹ Quát hỏi lý do, Xa đáp: "Việc binh cực kỳ nguy hiểm, mà Quát lại khinh thường. Nước Triệu không cử Quát làm tướng thì thôi, chứ cử nó thì cái người làm vỡ quân Triệu tất là nó." Quả thực, sau đó, Triệu Quát lên thay Liêm Pha, bao nhiêu chương trình biện pháp cũ thay đổi hết, nhiều quan quân liêu thuộc bị thuyên chuyển. Tướng Tần là Bạch Khởi được tin, bèn dùng chiến thuật bất thường, cho quân mai phục rồi vờ thua chạy, chẹn đường tiếp tế và cắt quân Triệu làm đôi ; lòng quân Triệu ly tán. Được hơn bốn mươi ngày thì quân Triệu cạn lương, bị đói. Triệu Quát tung số quân tinh nhuệ nhất ra mặt trận và đích thân điều khiển. Quân Tần bắt chết Triệu Quát. Quân Quát thua cả mấy mươi vạn người đầu hàng và đều bị quân Tần chôn sống hết.

(4) Nhất quốc trường thành: Chỉ Liêm Pha, trường thành của cả nước.

(5) Nhất quốc lưỡng hổ: Lạn Tương Như người nước Triệu, là xá nhân của viên thái giám trưởng trong cung. Nhờ trí dũng của Lạn Tương Như mà vua Triệu Huệ Văn Vương không mất viên ngọc Hòa-bích rất quí vào tay vua Tần Chiêu Vương. Khi được thăng làm Thượng khanh, hơn cả đại tướng Liêm Pha, Liêm Pha ganh tị, nhất định tìm cách làm nhục Tương Như. Lạn Tương Tư vẫn nhún nhường, khi ra đường, thấy bóng Liêm Pha, ngoặt xe lẩn tránh. Tương như nói: "Sở dĩ nước Tần hùng cường kia không dám đem quân đánh Triệu, là vì ở đây còn có hai con hổ (chỉ Lạn Tương Như và Liêm Pha). Tương Như tôi nhẫn nhục nhường nhịn, là vì để mối nguy của quốc gia lên trên cái hiềm thù cá nhân đấy". Lời nói này đến tai Liêm Pha, Liêm Pha cởi trần, lưng mang cành có cây gai đến nhà Tương Như tạ tội.

(6) Nhất thực tam di thỉ: Kẻ thù của Liêm Pha là Quách Khai đút nhiều vàng cho sứ giả để sứ giả nói xấu Liêm Pha. Sứ giả gặp Liêm Pha ; Liêm Pha ăn một bữa hết một đấu gạo và mươì cân thịt, mặc áo giáp lên ngựa, tỏ ra mình vẫn còn dùng được. Sứ giả về báo với Triệu Vương rằng: "Liêm tướng quân tuy già nhưng ăn còn khỏe. Có điều ngồi với tôi một lúc mà bỏ đi đại tiện đến ba lần."

(7) Hàm Đan: Kinh đô nước Triệu, nay thuộc tỉnh Trực Lệ.

(8) Thực đa nhục: Ăn nhiều thịt. Xem chú thích (6) ở trên.

(9) Lý Mục: Tướng giỏi ở biên giới phía bắc nước Triệu. Lý Mục đánh Hung Nô, quân Hung Nô mười năm không dám phạm biên giới.

(Xem Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê, Sử Ký của Tư Mã Thiên, Lá Bối tái bản lần I, 1972, Saigon, Việt Nam, trang 478-499)

Tô Tần (1) đình

Tệ tận điêu cừu bất phục tê
Triệu đài để chưởng thổ hồng nghê
Tung hoành (2) tự khả ngu dung chúa
Phú quý hoàn năng cứ quả thê
Lục quốc ấn tiêu sa mạc mạc
Nhất đình thu mộ thảo thê thê
Nhân sinh quyền lợi thành vô vị
Kim cổ thùy năng phá thử mê

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đình Tô Tần

Rách hết áo cừu đen, không trở lại phía Tây (nhà Tần)
Nơi triều đường nước Triệu, đập tay thở ra cầu vồng (ra tài hùng biện)
Thuyết hợp Tung, liên Hoành chỉ phỉnh được vua chúa tầm thường
Giàu sang có thể ngạo nghễ với đàn bà góa
Ấn sáu nước tiêu tan, cát bụi mịt mùng
Một ngôi đình trong cảnh thu muộn, cỏ um tùm
Trong đời người, quyền lợi thật là vô vị
Xưa nay ai phá được điều mê muội đó

Dịch thơ: Đình Tô Tần

Rách áo cừu đen, bỏ nước Tần
Cầu vồng thở khói, Triệu vang rân
Hoành tung, phỉnh được bầy vua chúa
Phú quý, lòe chăng đám nữ nhân
Ấn sáu nước xưa, mù cát lộng
Đình lẻ thu chiều, rậm cỏ lan
Đời người quyền lợi hoàn vô vị
Nghìn thuở mê này ai phá tan

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tô Tần: Thời Chiến Quốc, Tô Tần mười lần dâng thư thuyết Tần Vương (ở phía Tây) mà không có kết quả. Áo cừu đen đã rách, trăm cân vàng đã tiêu hết, thiếu tiền chi dụng, phải rời nước Tần mà về quê nhà, đùi quấn cạp, chân đi dép cỏ, đội sách đeo đẫy, hình dung tiều tụy, mặt mày xanh xạm, có vẻ xấu hổ. Về tới nhà, vợ thản nhiên không rời khung cửi, chị không nấu cơm cho ăn, cha mẹ không hỏi han tới. Tô Tần bùi ngùi than rằng: "Vợ không coi ta là chồng, chị không coi ta là em, cha mẹ không coi ta là con, đều là lỗi của Tần này cả". Đêm đó, lấy trong tráp cũ ra được mấy chục bộ sách, tìm được bộ binh pháp Âm Phù của Khương Thái Công, gục đầu trên án mà đọc (...). Đọc sách mệt mà buồn ngủ thì tự cầm dùi đâm vào vế, máu chảy tới bàn chân, bảo: "Có lẽ nào đi du thuyết bọn vua chúa mà không cho họ mang vàng ngọc, gấm vóc tặng mình, đem chức khanh tướng tôn quí phong mình không?". Được một năm, công tinh luyện đã thành (...), Tô Tần yết kiến Triệu Vương, ở dưới một ngôi nhà lộng lẫy, vỗ tay mà đàm luận. (...) Khi Tô Tần đi du thuyết vua Sở, đường qua Lạc Dương, cha mẹ hay tin, cọ nhà quét sân, bày nhạc đặt tiệc, ra ngoài ba chục dặm để đón rước, vợ chỉ dám liếc trộm, nghe trộm, còn chị thì bò như rắn, tự quì xuống tạ tội. (...) Tô Tần than: "Ôi! Nghèo khốn thì bố mẹ không nhận làm con, giàu sang thì thân thích sợ sệt. Người sinh ở đời, thế lực, chức vị và tiền của có thể coi thường được đâu!".

(2) Tung Hoành: Tung chính nghĩa là dọc, trái với hoành là ngang. Tô Tần trước đem thuyết liên hoành thuyết Tần Huệ Vương , vua Tần không nghe. Sau dùng kế liên hợp các nước dọc từ Bắc xuống Nam để chống với Tần ở phía Tây; vì vậy mà gọi là kế hợp tung. (Cổ Văn Trung quốc, Nguyễn Hiến Lê, Xuân Thu xuất bản, Houston, USA, trang 85-87)

Tô Tần (1) đình [bài 2]

Quý Tử hắc cừu tệ
Đồ bộ đảm nang quy
Kì thê bất hạ ki
Kì tẩu bất vi xuy
Phụ mẫu bất phục cố
Tương khán như lộ kì
Trượng phu nhất thất chí
Cốt nhục giai tương li
Nhất triêu đại vận hữu thì chí
Lục ấn triền yêu minh đắc ý
Hoàng kim bách dật bích bách song
Tòng xa thiên thặng lai hương lí
Phụ mẫu giao nghênh tẩu tất hành
Thê kiến kì phu trắc mục thị
Bình sinh chí nguyện tất ư tư
Tiền cứ hậu cung (2) ngôn chính bỉ
Hợp tung (3) bất tại khước cường Tần
Đãn hướng sở thân kiêu phú quý
Thích cổ nguyên vi quyền lợi mưu
Ta hồ thử nhân tiểu tai khí
Thư trung bão văn Tô Tần danh
Đạo trung khước quá Tô Tần đình
Xa mã kim ngọc dĩ vô tích
Đình tiền chi thảo không thanh thanh
Thế nhân đa độc Tô Tần truyện
Do vi vị thế phú quý thương kì sinh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đình Tô Tần [2]

Quý Tử, áo cừu đen rách
Đành đi bộ mang gói về
Vợ không rời khung cửi
Chị không nấu cơm cho ăn
Cha mẹ không đoái nhìn
Như gặp người lạ ở ngã ba đường
Kẻ trượng phu khi thất chí
Người ruột thịt cũng đều lìa bỏ
Một sớm vận lớn thành công đến
Ấn tướng quốc sáu nước đeo trên lưng, được đắc ý
Hoàng kim trăm dật, ngọc bích trăm đôi
Nghìn cỗ xe theo trở về làng
Cha mẹ ra xa nghênh đón, chị dâu lết gối ra chào
Vợ thấy chồng lấm lét nhìn
Chí nguyện một đời chính là lúc đó
"Trước rẻ rúng, sau cung kính", lời nói thật đáng khinh
Kế hợp tung chẳng phải để chống nước Tần mạnh
Mà chỉ nhắm cho vênh vang phú quý với người thân
"Dùi đâm vào vế" cốt để mưu quyền lợi
Than ôi, khí độ người đó thật là nhỏ mọn
Trong sách nghe danh Tô Tần
Nay trên đường, lại qua đình Tô Tần
Ngựa xe vàng ngọc không còn dấu vết
Trước đình chỉ thấy cỏ mọc xanh xanh
Người đời lắm kẻ đọc truyện Tô tần
Thế mà còn để địa vị, giàu sang làm hại đời mình

Dịch thơ: Đình Tô Tần [2]

Quý Tử, áo cừu rách
Quảy gói về quê hương
Vợ không rời khung cửi
Chị chẳng nấu cơm ăn
Mẹ cha không nhìn tới
Tưởng khách ngã ba đường
Trượng phu khi thất chí
Ruột thịt cũng coi thường
Một mai vận lớn thành công đến
Ấn tướng đeo lưng, dáng vẻ vang
Trăm đôi ngọc bích, vàng trăm nén
Nghìn cỗ xe theo tới cổng làng
Mẹ cha nghênh đón, chị bò lết
Vợ thấy bóng chồng nhìn lấm lét
Chí nguyện một đời ở đấy hết
Trước khinh sau kính, lời nhỏ nhen
Hợp tung nào phải chống cường Tần
Chẳng qua vênh váo với người thân
Dùi đâm vào vế mưu quyền lợi
Khí độ sao mà hạng tiểu nhân!
Trong sách đã nghe danh Tô Tần
Trên đường nay qua đình Tô Tần
Ngựa xe, vàng ngọc còn đâu nữa
Chỉ thấy cỏ xanh mọc trước đình
Đọc truyện Tô Tần, đời lắm kẻ
Vẫn để quyền vị, giàu sang hại tới mình

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tô Tần: Xem "Tô Tần đình (bài 1)".

(2) Tiền cứ hậu cung: Khi thành công, thấy chị lết gối lạy, Tô Tần hỏi: "Này chị! Sao trước ngạo mạn thế mà nay cung kính thế?" Người chị đáp: "Vì Quý Tử chức trọng mà nhiều tiền."

(3) Hợp tung: Xem "Tô Tần đình (bài 1)".

Dự Nhượng (1) kiều chủy thủ hành

Tấn Dương (2) thành ngoại thao thao thủy
Trí Bá (3) tất đầu vi niệu khí
Vô nhân báo cừu thành khả bi
Kì thần Dự Nhượng thân đương chi
Tất thân vi lại dịch tu mi
Đương đạo khất thực thê bất tri
Thân hiệp chủy thủ phục kiều hạ
Nộ thị cừu phúc cam như di
Sát khí lẫm lẫm bất khả cận
Bạch nhật vô quang sương tuyết phi
Tái hoạch tái xả tâm bất di
Lâm tử do năng tam kích y
Lăng lăng kì khí thiên tiêu thượng
Tự thử kiều danh canh Dự Nhượng
Quân thần đại nghĩa tối phân minh
Quốc sĩ (4) chúng nhân các dị thượng
Quý sát nhân thần hoài nhị tâm
Thiên cổ văn chi sắc trù trướng
Bất thị Kinh Kha (5) Nhiếp Chính (6) đồ
Cam nhân hoạn dưỡng khinh kì khu
Huyết khí chi dũng bất túc đạo
Quân độc tranh tranh thiết trượng phu
Lộ kinh Tam Tấn (7) giai khâu thổ
Chú mục kiều biên như hữu đổ
Tây phong thê thê hàn bức nhân
Chinh mã tần tần kinh thất lộ
Chủy thủ đương thì thất thốn trường
Độc hữu vạn trượng quang mang cắng kim cổ

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Bài hành về chiếc gươm ngắn cầu Dự Nhượng

Ngoài thành Tấn Dương nước chảy cuồn cuộn
Đầu Trí Bá bị bôi sơn làm chậu đựng nước tiểu
Không ai báo thù, thật đáng thương
Bề tôi là Dự Nhượng đem thân gánh vác việc ấy
Sơn mình làm người hủi, cạo râu mày
Giữa đường ăn xin mà vợ không nhận ra
Mình mang gươm ngắn nấp dưới cầu
Giận nhìn bụng kẻ thù (muốn đâm) ngon như ăn đường
Đằng đằng sát khí không ai dám lại gần
Giữa ban ngày mà như không có ánh sáng, như có sương tuyết bay
Bị bắt, được tha, lại bị bắt, lại được tha mấy lần, lòng không đổi
Đến lúc chết còn đánh được ba lần vào áo Tương Tử
Khí lạ cao ngất ngút tận trời cao
Từ đó cầu mang tên cầu Dự Nhượng
Nghĩa lớn vua tôi cực rõ ràng
Giữa kẻ quốc sĩ và người thường, cách đối sử khác nhau
Bề tôi mà hai lòng thật đáng hổ thẹn đến chết
Nghìn xưa nghe chuyện ai cũng ngậm ngùi
Không như Kinh Kha, Nhiếp Chính
Cam chịu để cho người nuôi dưỡng mà coi nhẹ thân mình
Cái dũng khí của máu huyết họ không phải nói nhiều
Riêng có ông (Dự Nhượng) là bậc trượng phu cứng cỏi như thép
Đường qua Tam Tấn đều là gò bãi
Chăm chú nhìn bên cầu dường như có bóng ông
Gió tây lạnh buốt tê cóng người
Ngựa chiến nhiều lần hí lên sợ lạc đường
Chiếc gươm ngắn thời đó dài bảy tấc
Riêng có tia sáng dài muôn trượng rọi thấu cổ kim

Dịch thơ: Bài hành về chiếc chủy thủ cầu Dự Nhượng

Thành Tấn Dương nước cuồn cuộn chảy
Đầu Trí Bá sơn, đựng nước đái
Không người rửa hận, đáng thương thay
Bề tôi Dự Nhượng đảm đương lấy
Sơn mình làm hủi, cạo râu mày
Ăn mày giữa chợ, vợ không hay
Nấp dưới gầm cầu, mang chủy thủ
Thấy bụng kẻ thù lụi ngọt ngay
Đằng đằng sát khí, ai dám lại
Ban ngày tối sập, tuyết sương bay
Bắt tha mấy bận, lòng không đổi
Kề chết, ba lần đánh áo này
Hùng khí ngút cao tới tận mây
Cầu tên Dự Nhượng kể từ đây
Nghĩa lớn vua tôi thật rõ ràng
Quốc sĩ, thường nhân khác lắm thay
"Bề tôi hai dạ nhục đến chết"
Nghe chuyện nghìn xưa bỗng ngậm ngùi
Không giống Kinh Kha hoặc Nhiếp Chính
Coi nhẹ thân mình, được dưỡng nuôi
Dũng khí anh hùng, nói chẳng đủ
Trượng phu đanh thép chỉ ông thôi
Đường qua Tam Tấn đều gò đống
Chăm chú bên cầu như thấy bóng
Ngựa hí ầm lên sợ lạc đường
Gió tây thổi lạnh người tê cóng
Chủy thủ đương thời bảy tấc dài
Có tia vạn trượng nghìn năm sáng ngời lồng lộng

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Dự Nhượng: Dự Nhượng, theo Sử ký Tư Mã Thiên , người nước Tấn, là bầy tôi Trí Bá, được Trí Bá rất kính yêu. Trí Bá đánh thua Triệu Tương Tử, bị Tương Tử cho sơn xương sọ dùng làm tô đựng rượu (có thuyết nói dùng đựng nước tiểu). Dự Nhượng hết lòng rửa nhục cho Trí Bá. Có lần giả làm tù nhân vào cung sửa nhà xí, dắt sẵn cây chủy thủ, định giết Tương Tử, không thành công. Tương Tử tha cho, coi Dự Nhượng là người hiền trong thiên hạ. Ít lâu sau, Dự Nhượng bôi sơn vào mình, làm như người hủi, nuốt than cho mất tiếng. Ăn mày ở chợ, mà vợ không nhận ra. Có người bạn nhận ra, khóc nói: "Có tài như anh, kiếm cách mua chuộc về thờ Tương Tử, tất được thân yêu. Bấy giờ thực hành ý muốn, há chẳng dễ ư?" Dự Nhượng đáp: "Đã đem thân về thờ người ta, mà lại chực giết, như thế là nhị tâm.Tôi làm như vậy là để cho thiên hạ đời sau kẻ nào làm tôi mà thờ chủ không một dạ coi đấy mà xấu hổ ". Dự Nhượng nấp dưới một cây cầu, chờ giết Tương Tử. Lại thất bại, trước khi kề gươm vào cổ tự vẫn, Dự Nhượng xin đâm ba lần vào áo Tương Tử để bầy tỏ ý chí báo thù. Được tin, các chí sĩ nước Triệu đều sa lệ. (Sử ký của Tư Mã Thiên, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê dịch, Lá Bối xuất bản, Saigon, Việt nam, 1972, trang 520-524).

(2) Tấn Dương: Đất Chu Thành Vương  phong cho em, sau đổi thành nước Tấn (nay thuộc tỉnh Sơn Tây).

(3) Trí Bá: Tức Trí Dao, một trong sáu quan khanh của nước Tấn, thời Tấn Xuất Công.

(4) Quốc sĩ: Dự Nhượng nói với Tương Tử : "Tôi đã làm tôi cho họ Phạm và họ Trung Hàng. Họ Phạm và họ Trung Hàng đãi tôi như người thường nên tôi báo đáp theo lối thường. Trí Bá đãi tôi như quốc sĩ nên tôi báo đáp theo tư cách quốc sĩ".

(5) Kinh Kha: Là thích khách giúp Thái Tử Đan nước Yên giết Tần Thủy Hoàng nhưng không thành công.

(6) Nhiếp Chính: Là thích khách giúp Nghiêm Trọng Tử  nước Tề giết tể tướng nước Hàn  là Hiệp Lũy.

(7) Tam Tấn: Ba nước Triệu, Hàn, Ngụy.

Dự Nhượng (1) kiều

Dự Nhượng nặc thân thích Tương Tử (2)
Thử địa nhân danh Dự Nhượng kiều
Dự Nhượng kí sát Triệu diệc diệt
Kiều biên thu thảo không tiêu tiêu
Quân thần chính luận kham thiên cổ
Thiên địa toàn kinh tận nhất triêu
Lẫm liệt hàn phong đông nhật bạc
Gian hùng quá thử thượng hồn tiêu

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Cầu Dự Nhượng

Dự Nhượng dấu mình đâm Tương Tử
Chỗ này do đó tên là cầu Dự Nhượng
Dự Nhượng giết rồi, nước Triệu cũng diệt vong
Bên cầu cỏ thu xơ xác
Lời bàn đúng đắn về nghĩa vua tôi đáng làm gương muôn thuở
Làm trọn đạo trời đất trong một sớm
Gió lạnh căm căm, trời đông nhạt
Kẻ gian hùng tới đây còn mất hồn vía

Dịch thơ: Cầu Dự Nhượng

Dự Nhượng giấu mình đâm Tương Tử
Cầu tên Dự Nhượng kể từ đây
Dự Nhượng giết đi nhà Triệu mất
Bên cầu xơ xác cỏ thu lay
Trung nghĩa lời bàn gương vạn cổ
Đất trời đạo trọn sáng hôm nay
Căm căm gió lạnh ngày đông nhạt
Gian hùng bước tới vía hồn bay

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Dự Nhượng: Xem bài "Dự Nhượng kiều chủy thủ hành".

(2) Tương Tử: Trí Bá đánh thua Triệu Tương Tử, bị Tương Tử cho sơn xương sọ dùng làm tô đựng rượu (có thuyết nói dùng đựng nước tiểu). Dự Nhượng hết lòng rửa nhục cho Trí Bá.

Kinh Kha (1) cố lí

Bạch hồng (2) quán nhật thiên man man
Phong tiêu tiêu hề Dịch Thủy (3) hàn
Ca thanh khảng khái kim thanh liệt
Kinh Kha tòng thử nhập Tần quan
Nhập Tần quan hề trì chủy thủ
Lục quốc thâm cừu nhất dẫn thủ
Điện thượng thốt nhiên nhất chấn kinh
Tả hữu thủ bác vương hoàn trụ (4)
Giai hạ Vũ Dương (5) như tử nhân
Thần dũng nghị nhiên duy độc quân
Túng nhiên bất sát Tần hoàng đế
Dã toán cổ kim vô bỉ luân
Quái để hành tung nguyên thị ẩn
Tằng dữ Yên Đan (6) vô túc phận
Sát thân chỉ vi thụ nhân tri
Đồ đắc Điền Quang (7) khinh nhất vẫn
Khả liên vô cô Phàn Ô Kì (8)
Dĩ đầu tá nhân vô hoàn thì
Nhất triêu uổng sát tam liệt sĩ
Hàm Dương (9) thiên tử chung nguy nguy
Yến giao nhất vọng giai trần thổ
Thu nhật thu phong mãn quan lộ
Thị thượng ca thanh bất phục văn
Dịch Thủy ba lưu tự kim cổ
Cố lí chỉ cức tung phục hoành
Chỉ hữu tàn bi do vị khuynh
Mạc đạo chủy thủ canh vô tế
Yết can trảm mộc (10) vi tiên thanh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Làng cũ của Kinh Kha

Cầu vồng trắng vắt ngang mặt trời, bầu trời mênh mang
Gió thổi hắt hiu, chừ, sông Dịch lạnh
Tiếng ca khảng khái, tiếng thép rít
Kinh Kha vào ải Tần ở chỗ này
Vào ải Tần, chừ, cầm chủy thủ
Thù sâu sáu nước gửi vào một tay
Trên cung điện bỗng nhiên kinh động
Quan tả hữu tay không bắt, vua chạy vòng quanh cột
Dưới thềm, Vũ Dương như người đã chết
Thần dũng hiên ngang chỉ có mình ông
Dù chẳng giết được Tần hoàng đế
Tính xưa nay không có người sánh bằng
Lạ thay, vốn dấu kín hành tung giữa chợ
Không từng có duyên nợ gì với Yên Đan
Liều thân chỉ vì được người biết đến mình
Luống được Điền Quang nhẹ đâm cổ chết
Khá thương Phàn Ô Kỳ chẳng tội tình gì
Cho mượn đầu không hẹn kỳ trả lại
Một sớm ba liệt sĩ chết oan
Mà ngôi thiên tử ở Hàm Dương cuối cùng vẫn cao ngất ngưởng
Đất Yên nhìn toàn đất bụi
Nắng thu gió thu đầy quan lộ
Trong chợ không còn nghe tiếng ca nữa
Sông Dịch chảy mãi xưa nay
Làng cũ cây chỉ, cây gai mọc ngang dọc
Chỉ có cái bia tàn chưa đổ
Chớ nói rằng cây chủy thủ chẳng ích gì
Nó dẫn đầu cho việc trương sào, chặt cây (làm cờ, làm giáo khởi nghĩa)

Dịch thơ: Làng cũ của Kinh Kha

Trời rộng mênh mông, mống trắng ngang
Hắt hiu gió, chừ, sông Dịch lạnh căm
Tiếng ca khảng khái, tiếng kim rít
Tự đó Kinh Kha vượt ải Tần
Vượt ải Tần, chừ, cầm chủy thủ
Thù sâu sáu nước tay này giữ
Điện vua bỗng chốc cuống cuồng lên
Vua chạy vòng quanh, quan hoảng sợ
Thềm dưới, cứng đờ gã Vũ Dương
Hiên ngang hùng dũng chỉ mình ông
Dẫu không giết được Tần hoàng đế
Kim cổ nào ai dám sánh cùng
Lạ nhỉ, hành tung dấu phố chợ
Yên Đan nào có đâu duyên nợ
Liều thân giúp kẻ nhận ra mình
Chịu chết Điền Quang đâm lủng cổ
Phàn Ô Kỳ hỡi, tội tình chi
Cho mượn đầu không biết hạn kỳ
Một sớm chết oan ba liệt sĩ
Hàm Dương thiên tử vẫn uy nghi
Nhìn xem cát bụi thành Yên đó
Nắng gió thu tràn trên khắp lộ
Phố chợ không còn nghe tiếng ca
Chảy hoài sông Dịch từ muôn thuở
Làng cũ góc gai mọc dọc ngang
Vẫn chưa nghiêng đổ tấm bia tàn
Chớ cho chủy thủ là vô ích
Vót giáo, trương cờ tự đó vang

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Kinh Kha: Kinh Kha người nước Vệ. Được Thái tử Đan nước Yên tin dùng, sang Tần uy hiếp Tần Vương Chính (Tần Thủy Hoàng).

(2) Bạch hồng: Cầu vồng (mống) trắng. Tục ngữ Việt nam: "Mống vàng thời nắng, mống trắng thời mưa. Mống cao gió táp, mống rạp mưa dầm".

(3) Dịch Thủy: Sông phát nguyên từ Dịch Huyện, tỉnh Hà Bắc, chảy về phía đông, đến địa phận huyện An Định. Kinh Kha hát : "Gió vi vu chừ, sông Dịch lạnh tê, Tráng sĩ một đi chừ, không trở về" (Phong tiêu tiêu hề Dịch Thủy hàn, Tráng sĩ nhất khứ bất phục phản).

(4) Vương hoàn trụ: Bị Kinh Kha đuổi theo để đâm, vua Tần chạy quanh cái cột.

(5) Vũ Dương: Tần Vũ Dương được Tháí tử Yên Đan cử đi theo giúp sức Kinh Kha. Tới trước bệ rồng, Vũ Dương thất sắc run rẩy.

(6) Yên Đan: Thái tử Đan, con của Yên Vương Hỉ, bị đưa sang Tần làm con tin, giận Tần Vương là bạn chơi hồi nhỏ, bỏ trốn về nước.

(7) Điền Quang: Người tiến cử Kinh Kha với Thái tử Đan. Tự đâm cổ chết để khích lệ Kinh Kha và tỏ chữ tín với Yên Đan.

(8) Phàn Ô Kỳ: Tướng nhà Tần, trốn sang nước Yên, được Thái tử Đan trọng đãi. Kinh Kha xin lấy đầu Phàn Ô Kỳ để dâng vua Tần lấy lòng tin.

(9) Hàm Dương: Kinh đô nước Tần. Tức Vị Thành cũ, ở phía đông bắc Trường An Thị , tỉnh Thiểm Tây bây giờ.

(10) Yết can trảm mộc: Tần Thủy Hoàng vô đạo. Trần Thiệp cùng Ngô Quảng khởi nghĩa. Dân hưởng ứng chặt cây làm gậy, trương sào làm cờ. (Sử ký của Tư Mã Thiên, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê dịch, Lá Bối xuất bản, Saigon, Việt nam, 1972, trang 541-544).

Đế Nghiêu miếu (1)

Thái hư nhất điểm đại quan chi
Thiên địa vô công (2) vạn vật ti (tư)
Tại nhật mao tì do bất tiễn
Hậu thân hương hỏa cánh hà vi
Nhất trung tâm pháp khai quần đế
Thiên cổ sùng từ đối Cửu Nghi (3)
Tằng hướng Hứa Do (4) nhượng thiên hạ
Thánh nhân danh thật (5) hữu thùy tri

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Miếu Đế Nghiêu

Một điểm trong thái hư xem ra rất lớn
Trời đất vô công, muôn vật được nhờ
Lúc sống, ở nhà lợp cỏ tranh còn không cắt
Chết rồi hương khói để làm chi?
Tâm pháp "giữ đạo trung" mở lối cho các vua chúa đời sau
Ngôi đền cao nghìn thuở đối mặt núi Cửu Nghi
Từng muốn nhường thiên hạ cho Hứa Do
Danh và Thực của bậc thánh nhân có ai biết

Dịch thơ: Miếu Đế Nghiêu

Một điểm Thái hư mà thật lớn
Thấm nhuần muôn vật lẽ vô vi
Mái tranh sống trước không chăm cắt
Hương khói chết rồi cúng bái chi?
Tâm pháp "nhất trung" truyền hậu thế
Đền cao nghìn thuở đối non Nghi
Muốn nhường thiên hạ cho ông Hứa
Danh, Thực nào ai có biết gì?

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Đế Nghiêu: Vị vua thời cổ. Sau truyền ngôi cho vua Thuấn.

(2) Vô công: Các vua thánh theo lẽ vô vi mà muôn dân được nhờ: "Nghiêu Thuấn vô vi nhi trị".

(3) Cửu Nghi: Núi thuộc tỉnh Hồ Nam.

(4) Hứa Do: Tự Vũ Trọng, ẩn ở Kì Sơn . Vua Nghiêu đem nhường thiên hạ mà không nhận.

(5) Danh Thực: Hứa Do nói với vua Nghiêu: "Ông làm vua, thiên hạ đã bình trị rồi. Bây giờ bảo tôi thay thế thì tôi vì danh à? Danh chỉ là khách, Thực mới là chủ."

Lưu Linh (1) mộ

Lưu Linh chi tử bất thành tài
Hạ sáp dương ngôn tử tiện mai (2)
Túy lí dĩ năng tề vạn vật (3)
Tử thời hà tất niệm di hài
Thiên niên cổ mộ trường kinh cức
Vạn lí quan đạo đa phong ai
Hà tự thanh tinh khan thế sự
Phù bình (4) nhiễu nhiễu cánh kham ai

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Lưu Linh

Gã họ Lưu không nên tài cán chi
Vác cuốc rêu rao "chết đâu chôn đó"
Trong cơn say đã có thể coi muôn vật ngang nhau
Đến lúc chết hà tất phải nghĩ tới hình hài
Mộ cổ nghìn năm gai góc mọc đầy
Đường quan muôn dặm nhiều gió bụi
Sao lại lấy trong sạch, tỉnh táo mà nhìn việc đời
Để như cánh bèo trôi giạt đáng thương thay

Dịch thơ: Mộ Lưu Linh

Họ Lưu lãng tử chẳng nên tài
Vác cuốc "chết đâu chôn đó ngay"
Say khướt đã coi ngang vạn vật
Chết khô chi bận chút hình hài
Nghìn năm mộ cổ cỏ gai mọc
Muôn dặm đường dài cát bụi bay
Tỉnh táo mà chi xem thế sự
Cánh bèo trôi giạt đáng thương thay

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Lưu Linh: Người đời Tấn (210-270), quê đất Bái (nay thuộc Từ Châu, Giang Tô), tên chữ là Bá Luân. Là một trong "Trúc Lâm thất hiền" gồm: Kê Khang, Nguyễn Tịch, Sơn Đào, Hướng Tú, Lưu Linh, Nguyễn Hàm, Vương Nhung.

(2) Tử tiện mai: Lưu Linh thường ngồi xe đi chơi, đem theo rượu, cho người vác mai đi theo, nói rằng "chết ở đâu chôn ngay chỗ ấy".

(3) Tề vạn vật: Triết lý của Trang Tử coi muôn vật ngang nhau.

(4) Phù bình: Trong bài "Tửu đức tụng" của Lưu Linh có câu: "Việc đời như cánh bèo trôi nổi trên sông Giang, sông Hán".

Kỳ lân mộ (1)

Hà Bắc đạo trung ngũ xích phong bi đương đại lộ
Trung hữu khải tự đại thư kỳ lân mộ
Đạo bàng cố lão vị dư ngôn
Vĩnh Lạc (2) tứ niên cống lân đạo tử táng thử thổ
Quan mệnh lập bi dụng tồn cố
Thử sự hất kim dĩ kinh cổ
Đãn kiến quan đạo đãng đãng vô khâu lăng
Kỳ bàng bất phong diệc bất thụ
Phiến thạch khuynh khi đài tiển man
Thê phong triêu xuy mộ khổ vũ
Hu ta lân hề hà do đổ
Hu ta lân hề thiên thượng tường
Cốt nhục ủy chi trùng nghĩ đố
Lân hề lân hề nhĩ hà khổ
Hà huống Yên Đệ (2) hà như nhân
Đoạt điệt tự lập phi nhân quân
Bạo nộ nhất sính di thập tộc
Đại bổng cự hoạch phanh trung thần
Ngũ niên sở sát bách dư vạn
Bạch cốt thành sơn địa huyết an
Lân hề quả vị thử nhân xuất
Đại thị yêu vật hà túc trân
Hoặc thị nhĩ sinh bất nhẫn kiến sát lục
Tiên tựu thử địa quyên kỳ thân
Hu ta nhân thú hề kỳ lân
Ư thế bất kiến dĩ vi tường
Kiến chi bất quá đồng khuyển dương
Nhược đạo năng vị thánh nhân xuất
Đương thế hà bất nam du tường (3).

Nguyễn Du

Dịch thơ: Mộ kỳ lân

Ðường đi Hà Bắc ngay đường cái,
Bia cao đề chữ khải Kỳ Lân.
Bên đường ông lão kể rằng,
Ðời vua Vĩnh Lạc có lần cống lân.
Nhưng giữa đường bất thần lân chết,
Quan trên truyền để vết về sau.
Dựng bia đào mộ chôn sâu,
Việc này thuở đó đã lâu lắm rồi.
Nhìn chẳng thấy gò đồi đâu cả,
Ðất không bồi, cạnh mả không cây.
Ðá bia nghiêng đổ, rêu đầy,
Sớm mai lạnh gió, chiều rày dầm mưa.
Lân ơi hỡi, hiểu chưa chưa hiểu,
Trên trời kia báo hiệu điềm lành.
Thịt xương sâu kiến đục quanh,
Lân ơi, lân hỡi, sao đành khổ thân.
Còn Yên Ðệ thêm phần nhơ nhuốc,
Cướp ngôi vua thân thuộc cháu mình.
Nổi cơn chẳng chút thương tình,
Mười dòng họ cả gia đình diệt luôn.
Trung thần cứ luông tuồng đánh giết,
Nấu vạc dầu đến chết vạn trăm.
Năm năm bách hại muôn vàn,
Xương cao chất núi, máu tràn ngập sông.
Lân hỡi, nếu vì ông vua đó,
Mà ra đời thì có gì hay.
Ðúng là yêu quái chi đây,
Quý gì thứ đó mà ai đem thờ.
Hoặc đau lòng cuộc cờ chém giết,
Nên đến đây mi chết cho rồi.
Lân ơi, lân hỡi, lân ơi,
Người ta chưa thấy nên đời dị đoan.
Thấy rõ rồi cũng toàn dê chó.
Bảo thấy lân là có thánh nhân,
Nước Nam thời đó nhân quân,
Sao không bay liệng một lần sang chơi?

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Kỳ lân: TTheo sách cổ, kỳ lân là linh thú, báo hiệu điềm lành, đời thịnh trị, kỳ lân ra đời là có thánh nhân xuất hiện.

(2) Vĩnh Lạc, Yên Ðệ: Yên Ðệ, con thứ sáu của Minh Thái Tổ  (1368-1398), đã cướp ngôi của cháu là Minh Huệ Ðế (1399-1402), tự lập lên làm vua Minh Thành Tổ, niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424). Ðại thần Phương Hiếu Nhụ chống lệnh không chịu thảo chiếu cho Yên Ðệ lên ngôi, bị đánh tan xác, cả mười họ bị tru di.

(3) Du nam tường: Thời kỳ đó, ở nước ta, Bình Ðịnh Vương Lê Lợi cùng Nguyễn Trãi khởi nghĩa chiến thắng quân Minh (1418-1427).

Yển Thành (1) Nhạc Vũ Mục (2) ban xứ

Đương thì tằng trú Nhạc gia quân
Thử địa kinh kim hữu chiến trần
Đại tương không hoài bang quốc sỉ
Quân vương dĩ tuyệt phụ huynh thân (3)
Kim bài thập nhị (4) hữu di hận
Thiết kị tam thiên không mộ vân
Huyết chiến thập niên thành để sự (5)
Phong ba đình (6) hạ tạ Kim nhân (7)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Yển Thành, nơi Nhạc Vũ Mục rút quân

Thời đó quân của Nhạc tướng quân từng đóng ở đây
Đất này xưa nay đã trải qua cát bụi chiến tranh
Đại tướng luống chịu mang cái nhục nước
Nhà vua đã dứt bỏ tình cha anh
Mười hai thẻ kim bài để lại mối hận
Ba ngàn quân kỵ chỉ còn lại đám mây chiều
Mười năm huyết chiến để thành ra cái việc
Bị giết ở đình Phong Ba để triều đình tạ lỗi với người Kim

Dịch thơ: Yển Thành, nơi Nhạc Vũ Mục rút quân

Đây nơi Nhạc tướng đã dừng quân
Tự cổ đến nay trải chiến trần
Đại tướng luống mang hờn tổ quốc
Nhà vua nỡ dứt nghĩa cha anh
Kim bài một tá niềm u uất
Thiết kỵ ba ngàn mây tối lan
Huyết chiến mười năm đành bỏ cuộc
Trước đình bỏ xác tạ Kim nhân

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Yển Thành: Thuộc tỉnh Hà Nam, phía nam thành Hứa Xương .

(2) Nhạc Vũ Mục: Tức Nhạc Phi, tướng tài thời Nam Tống. Sau bị Tần Cối hại giết. Đến đời Hiếu Tông, được phục chức và đặt tên thụy là Vũ Mục.

(3) Phụ huynh thân: Ý nói vua Tống Cao Tông không còn nghĩ đến việc cha (Huy Tông) và anh (Khâm Tông) đã bị quân Kim bắt.

(4) Thập nhị kim bài: Nhắc việc Tần Cối giả lệnh vua, một ngày phát mười hai thẻ kim bài ra mặt trận triệu Nhạc Phi về, rồi hạ ngục giết.

(5) Huyết chiến thập niên: Lần cuối nhận kim bài, Nhạc Phi than: "Công lao mười năm, bỏ đi một ngày".

(6) Phong Ba đình: Một đình trong ngục Đại Lý Tự, nơi Nhạc Phi bị giết, nay còn di tích ở Hàng Châu, Chiết Giang.

(7) Kim nhân: Tần Cối muốn chủ hòa với người Kim.

Ðông lộ

Thái Sơn sơn sắc mãn Thanh, Từ,
Thiên lý Sơn Ðông (1) tống mục sơ.
Hà xứ thánh hiền (2) tùng bách hạ,
Biệt thành huyền tụng Lỗ, Trâu (3) dư.
Tha hương nhan trạng tần khai kính,
Khách lộ trần ai bán độc thư.
Hành sắc thông thông tuế vân mộ (4),
Bất câm bằng thức thán Qui Dư (5).

Nguyễn Du

Dịch thơ: Ðông lộ

Xanh mướt Từ, Thanh núi một màu,
Giang Ðông nghìn dặm mắt gồm thâu.
Thánh hiền bóng khuất gian tùng bá,
Ðàn sách thành lưa nếp Lỗ, Trâu.
Ðường hé quyển vàng khuây gió bụi,
Trạm lau gương sáng ngắm mày râu.
Hành trình vọi vọi năm hầu hết,
Nhớ chữ "qui dư" thổn thức sầu.

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm tái bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Sơn Ðông: Ðoàn đi sứ, Nguyễn Du cầm đầu, khi đi thì đi từ Thăng Long đến Võ Xương, rồi lên ngả Sơn Tây để đến Yên Kinh. Ðến khi về lại xuống Sơn Ðông đến Võ Xương để về Thăng Long.

(2) Thánh hiền: chỉ thầy Mạnh và đức Khổng.

(3) Lỗ, Trâu: quê hương của Khổng Mạnh.

(4) Tuế vân mộ: Năm đã muộn. Ðoàn sứ giả về nước vào cuối năm Quí Dậu (1813).

(5) Qui dư: "Về thôi !". Khổng Tử chu du khắp các nước chư hầu, không được vua nào tin dùng, nên than : "qui dư ! qui dư !". Nhân đi qua đất cũ của thánh hiền, nên mới nảy ra tứ "soi gương", "đọc sách". Và vì đất cũ của thánh hiền, nên dù thánh hiền không còn thấy, mà dư phong vẫn còn nơi tiếng đàn, tiếng đọc sách.

Quản Trọng (1) Tam Quy đài (2)

Cựu đài nhân một thảo li li
Tằng dĩ Hoàn Công (3) bá nhất thì
Quận huyện thành trung không cửu hợp
Môi đài thạch thượng kí Tam Quy
Tại Triều xảo dữ quân tâm hợp
Một thế chung liên tướng nghiệp ti
Hỉ trị thánh triêu công phúc đảo
Vãng lai đài hạ tạp Hoa Di

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đài Tam Quy của Quản Trọng

Đài cũ chìm lấp, cỏ mọc tua tủa
Từng giúp Tề Hoàn Công nên nghiệp bá một thời
Trong thành đã chín lần hợp các quận huyện
Trên đá rêu phủ còn ghi chữ "Tam Quy"
Ở triều đình khéo hợp lòng vua
Rốt cuộc chết, bị chê là tể tướng công nghiệp nhỏ mọn
Mừng gặp thánh triều che chở khắp
Dưới đài qua lại lẫn lộn người Hoa, người Di

Dịch thơ: Đài Tam Quy của Quản Trọng

Đài xưa mai một, cỏ hoang lên
Nghiệp bá Hoàn Công giúp đã nên
Chín lượt trong thành gom quận huyện
"Tam Quy" trên đá phủ rêu xanh
Ở triều khéo hợp lòng vua lớn
Khi chết đành mang nghiệp tướng hèn
Mừng gặp thánh triều che chở khắp
Hoa, Di đài dưới bước bon chen

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Quản Trọng: Tên là Di Ngô, người đất Dĩnh Thượng nước Tề (vùng Sơn Đông). Công nghiệp của Tề Hoàn Công đều nhờ Quản Trọng giúp đỡ mà thành.

(2) Tam Quy đài: Đài cao ba tầng, ngụ ý rằng ba hạng người quy phục mình: dân quy phục, chư hầu quy phục, các rợ quy phục. Quản Trọng đã xa xỉ lại kiêu: chỉ bậc thiên tử mới đáng lập đài đó. Vì vậy Khổng Tử chê Quản Trọng là khí tượng nhỏ mọn, không biết điều lễ (Luận Ngữ - chương Bát Dật). Mạnh Tử chê "sự nghiệp tầm thường". (Sử ký của Tư Mã Thiên, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê dịch, Lá Bối xuất bản, Sài gòn, Việt nam, 1972, trang 339).

(3) Hoàn Công: Tức Tề Hoàn Công.

Vinh Khải (1) Kì thập tuệ xứ

Tam lạc nhân giai hữu
Như hà tử độc tri
Sinh bần do bất tuất
Lão tử phục hà bi
Khoáng dã Đông Sơn (2) hạ
Hành ca thập tuệ thì
Hiền danh lưu thử địa
Thiên cổ khởi nhân tư

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Nơi Vinh Khải Kỳ mót lúa

Ba niềm vui của ông, mọi người đều có
Sao chỉ mình ông biết?
Sống nghèo còn chẳng đoái nghĩ
Già chết lại buồn chi?
Cánh đồng bát ngát bên núi Đông Sơn
Vừa ca vừa mót lúa
Tiếng người hiền lưu lại đất này
Xưa nay người ta nhớ

Dịch thơ: Nơi Vinh Khải Kỳ mót lúa

Ba vui ai cũng có
Sao biết mình ông thôi?
Nghèo sống đã không bận
Chết già chi giận đời?
Đông Sơn đồng bát ngát
Lúa mót lời ca vui
Tiếng bậc hiền còn đó
Người ta nhớ vạn đời

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Vinh Khải Kỳ: Một ẩn sĩ đời Xuân Thu. Sách Liệt Tử chép: Khổng Tử đi chơi, thấy Vinh Khải Kỳ ở ngoài đồng vừa đi vừa hát bèn hỏi: "Tiên sinh có điều gì vui mà hát thế?". Vinh Khải Kỳ đáp: "Tôi có rất nhiều điều vui: vui được làm người, quí hơn muôn vật; vui được làm người đàn ông, quí hơn đàn bà; vui được sống lâu 90 tuổi, không chết non. Đó là ba điều vui vậy."

(2) Đông Sơn: Tên núi thuộc tỉnh Chiết Giang.

Kê Khang (1) cầm đài (2)

Cầm đài cổ tích kí Kê Khang
Nhân tử cầm vong đài diệc hoang
Văn vũ (3) thất huyền chung tịch tịch
Đông tây lưỡng Tấn (4) diệc mang mang
Chí kim bất hủ duy đồng tính
Thử hậu hà nhân đáo túy hương (5)
Thán tức Quảng Lăng huyền tuyệt hậu
Tì bà tân phổ bán Hồ Khương (6)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đài gảy đàn Kê Khang

Sách xưa ghi "Cầm đài" là của Kê Khang
Người chết, đàn mất, đài cũng bỏ hoang
Bảy dây văn vũ cuối cùng đã im bặt
Hai nước Đông Tấn, Tây Tấn cũng mất tăm
Đến nay cái bất hủ ở ông còn lại là tính trẻ con
Sau đó ai là người đến với làng say?
Than thở cho tiếng đàn Quảng Lăng nay đã thất truyền
Bài nhạc mới đàn tì bà, một nửa là theo điệu Hồ Khương

Dịch thơ: Kê Khang cầm đài [bài dịch 1]

"Cầm đài" sách cũ chép Kê Khang
Người mất, đàn tiêu, đài bỏ hoang
Văn vũ bảy dây thôi bặt tiếng
Đông tây hai Tấn cũng mù tăm
Trời cho tính trẻ không hề đổi
Ai nhớ làng say có đến thăm
Bài nhạc Quảng Lăng không kẻ nối
Tì bà điệu mới nửa Hồ Khương

Đặng Thế Kiệt dịch

Kê Khang cầm đài [bài dịch 2]

Cầm đài xưa gọi Kê Khang,
Theo người đàn mất đài hoang bao giờ.
Bảy dây văn vũ như tờ,
Ðông Tây hai Tấn mịt mờ tăm hơi.
Nay còn tính trẻ mà chơi,
Làng say sau nữa ai người tới lui.
Quảng Lăng! Ôi! Thất truyền rồi!
Tì bà khúc mới nửa vời Hồ Khương.

Hạt Cát 79 dịch

Chú thích:

(1) Kê Khang (233-262): Tên Thúc Dạ, người đời Tấn, ở đất Trất (nay thuộc huyện Túc, tỉnh An Huy). Dòng họ Hề, lánh nạn đến Kê Sơn, do đó tự đặt hiệu là Kê Khang. Ông là một trong "Trúc Lâm thất hiền". Sau bị Tư Mã Chiêu giết. Khi lâm hình ông vẫn ung dung gảy khúc "Quảng Lăng tán". Ðàn xong nói: "Có kẻ xin học bài này, ta không dạy, thế là từ đây không ai còn đàn bài Quảng Lăng này nữa". Truyện Kiều có câu: "Kê Khang này khúc Quảng Lăng, Một rằng Lưu thủy hai rằng Hành Vân".

(2) Cầm đài: Chỗ Kê Khang đánh đàn. Truyện Kiều có câu: "Rằng nghe nổi tiếng cầm đài, Nước non luống những lắng tai Chung Kỳ".

(3) Văn vũ: Dây đàn. Vũ là dây to, văn là dây nhỏ. Truyện Kiều có câu: "So dần dây vũ dây văn, Bốn dây to nhỏ theo vần cung thương".

(4) Lưỡng Tấn: Tức Ðông Tấn và Tây Tấn.

(5) Túy hương: Làng say. Kê Khang là bạn thân với Lưu Linh, tác giả bài "Tửu đức tụng".

(6) Hồ Khương: Người Hồ, ở miền tây bắc Trung Quốc.

Đông A (1) sơn lộ hành

Đông A lộ xuất loạn sơn trung
Vạn thụ tùng sam nhất kính thông
Giản vụ tự sinh nghi ẩn báo (2)
Khê vân vô sự lại tòng long (3)
Khâu lăng xứ xứ lưu tiền đại
Tang chá gia gia cận cổ phong
Tiếu ngã bạch đầu mang bất liễu
Nghiêm hàn nhất lộ quá Sơn Đông

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đi đường núi qua Đông A

Đường Đông A đi ra từ trong núi ngổn ngang
Một con đường hẹp chạy qua muôn gốc tùng sam
Sương móc bốc lên hợp cho con báo ẩn nấp
Mây ở khe suối nhàn nhã biếng bay theo rồng
Nơi nơi gò đống lưu dấu triều đại trước
Nhà nhà trồng các loại dâu gần với lề lối xưa
Cười ta đầu bạc chộn rộn chưa xong việc
Trời lạnh dữ còn trên đường qua Sơn Đông

Dịch thơ: Đi đường núi qua Đông A

Đông A đường núi giữa muôn trùng
Lối hẹp xuyên qua vạn gốc tùng
Sương suối mịt mù ưa ẩn báo
Mây khe nhàn nhã biếng theo rồng
Nhà nhà thói cổ dâu chăm bón
Gò đống thời xưa dấu rõ trông
Cười tớ bạc đầu còn chộn rộn
Căm căm lặn lội nẻo Sơn Đông

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Đông A: Tên một huyện thuộc tỉnh Sơn Đông.

(2) Ẩn báo: Con báo ẩn nấp. Theo "Liệt nữ truyện", vợ Đào Đáp Tử bảo chồng: "Thiếp nghe nói trên núi Nam Sơn có con báo đen, trời sương mù bảy ngày mà nó không xuống kiếm ăn. Nó muốn giữ gìn bộ lông đẹp của nó vậy".

(3) Tòng long: Theo rồng. Kinh Dịch : Vân tòng long, phong tòng hổ (Mây theo rồng, gió theo hổ).

Sở Bá Vương (1) mộ

Bạt sơn (2) giang đỉnh (3) nại thiên hà
Túc hận du du kí thiển sa
Bá Thượng (4) dĩ thành thiên tử khí
Trướng trung không thính mĩ nhân (5) ca
Nhãn tiền phiến thạch anh hùng tại
Sự hậu quần nho khẩu thiệt đa
Dục mịch Trường Lăng (6) nhất phôi thổ
Xích mi (7) loạn hậu biến bồng ma

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Sở Bá Vương [bài I]

Có sức dời núi nhấc vạc nhưng làm gì được mệnh trời
Mối hận cũ dằng dặc gửi dưới cát mỏng
Đất Bá Thượng đã hiện ra khí thiên tử
Trong màn luống nghe tiếng hát của người đẹp
Trước mắt, phiến đá còn để dấu anh hùng
Sau việc, đám nhà nho miệng lưỡi lắm điều
Muốn tìm một mảnh đất ở Trường Lăng
Nhưng sau loạn Xích mi, gai góc mọc đầy

Dịch thơ: Mộ Sở Bá Vương [bài I]

Dời non, nhấc vạc, mệnh trời cam
Cát mỏng vùi chôn mối hận thâm
Thiên hạ đã dành về Bá Thượng
Mỹ nhân đành uổng hát trong màn
Anh hùng phiến đá còn ghi dấu
Miệng lưỡi nhà nho lắm chuyện bàn
Mảnh đất Trường Lăng tìm chẳng thấy
Xích mi hết loạn cỏ bồng lan

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Sở Bá Vương: Tức Hạng Tịch (232-202) tự Vũ người đất Hạ Tương (nay thuộc tỉnh Giang Tô). Xuất thân từ gia đình quí tộc, đời đời làm tướng nước Sở. Theo chú là Hạng Lương khởi binh ở Ngô Trung, đánh phía bắc đến vùng sông Hoài, sông Hoàng Hà, đại phá quân Tần. Tự lập làm Tây Sở Bá Vương cùng Lưu Bang tranh đoạt thiên hạ. Cuối cùng bị thua ở Cai Hạ, chạy đến Ô Giang và tự vẫn ở đây.

(2) Bạt sơn: Trong bài "Cai Hạ ca" của Hạng Vũ: 'Lục bạt sơn hề, khí cái thế, Thì bất lợi hề, truy bất thệ, Truy bất thệ hề, khả nại hà, Ngu hề! Ngu! nại nhược hà!' (Sức nhổ núi chừ, hùng khí trùm đời, Thời chẳng gặp chừ, ngựa truy không chạy, Ngựa truy không chạy chừ, còn biết làm sao, Ngu ơi! Ngu ơi! Em rồi ra sao!)

(3) Giang đỉnh: Nhấc cái vạc. Ở trước miếu vua Hạ Vũ có cái vạc to, chỉ mình Hạng Vũ nhấc nổi.

(4) Bá Thượng: Ở phía đông huyện Tràng An, thuộc tỉnh Thiểm Tây. Lưu Bang đóng quân ở đó. Người ta thấy mây toàn hình long, hổ hiện đủ ngũ sắc. Phạm Tăng bảo cùng Hạng Vũ rằng đó là điềm báo Lưu Bang sẽ được thiên hạ (Thiên tử khí).

(5) Mỹ nhân: Chỉ Ngu mỹ nhân. Hạng Vũ hát đi hát lại bài "Cai Hạ ca". Ngũ Mỹ nhân hát theo. Nước mắt Hạng Vương giàn giụa. Người chung quanh đều khóc, không một ai nhìn lên. ("Sử ký của Tư Mã Thiên", Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê dịch, Lá Bối xuất bản, Sài Gòn, Việt nam, 1972, trang 199).

(6) Trường Lăng: Mộ của Hán Cao Tổ, nay thuộc huyện Trường Lăng, tỉnh Thiểm Tây.

(7) Xích mi: Lông mày đỏ. Trong cuộc nổi dậy cuối đời Tây Hán, để phân biệt với quân Vương Mãng, loạn quân đều tô đỏ lông mày.

Sở Bá Vương (1) mộ

Lộ bàng phiến thạch độc tranh vanh
Bất thị Ô Giang (2) thị Lỗ Thành (3)
Cập thức bại vong phi chiến tội (4)
Không lao trí lực dữ thiên tranh
Cổ kim vô nả anh hùng lệ
Phong vũ do văn sất trá thanh (5)
Tịch tịch nhị thì vô tảo tế
Xuân lai Ngu thảo (6) tự tùng sanh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Sở Bá Vương [bài II]

Bên đường tấm đá đứng một mình cao ngất
Không phải ở Ô Giang (nơi Hạng Vũ tự đâm cổ) mà ở thành nước Lỗ (nơi mà dân chúng trung thành với Hạng Vương tới cùng, đã tống táng Hạng Vương theo nghi lễ)
Mới hay đánh thua không phải vì dùng binh vụng
Đem trí lực đọ với mệnh trời chỉ uổng công
Xưa nay bao anh hùng đã rớt nước mắt
Trong mưa gió còn nghe tiếng thét gào
Vắng lặng hai mùa không người quét dọn cúng tế
Mùa xuân đến, cỏ Ngu mỹ nhân lại mọc rậm rạp xanh tươi

Dịch thơ: Mộ Sở Bá Vương [bài II]

Bên đường bia đá đứng chênh vênh
Chết ở Ô Giang, táng Lỗ Thành
Thất thế biết tài đâu tính vụng
Uổng công đọ sức với trời xanh
Anh hùng kim cổ đều rơi lệ
Mưa gió gào kêu đến thất thanh
Vắng lặng hai mùa hương khói lạnh
Cỏ Ngu xuân đến lại tràn lan

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Sở Bá Vương: Xem bài (I).

(2) Ô Giang: Sông phát nguyên từ Quý Châu chảy qua phía đông bắc Hòa huyện. Hạng Vương tự đâm cổ ở đây.

(3) Lỗ Thành: Hạng Vương chết rồi, cả đất Sở đầu hàng Hán, duy có đất Lỗ là không chịu hạ khí giới. Hán toan đem quân làm cỏ dân Lỗ, nhưng nghĩ rằng họ trọng lễ nghĩa nên mới quyết sống chết với chúa. Hán bèn bêu đầu Hạng Vương. Bấy giờ nước Lỗ mới chịu hàng. Hạng Tịch được tống táng theo nghi lễ dành cho một Lỗ công, chôn ở Cốc Thành.

(4) Phi chiến tội: Nhắc lời Hạng Vũ cho rằng mình thua không phải vì không biết dụng binh mà vì không gặp thời.

(5) Sất trá thanh: Hạng Vũ cầm quân thường la hét.

(6) Ngu thảo: Tức Ngu Mỹ Nhân thảo. Khi Hạng Vũ tự tử, Ngu Cơ chết theo. Cỏ mọc trên mộ nàng, người ta gọi là cỏ Ngu Mỹ Nhân.

Chú theo Sử ký của Tư Mã Thiên, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê dịch, Lá Bối xuất bản, Sài Gòn, Việt nam, 1972, trang 199-203.

Liễu Hạ Huệ (1) mộ

Ngô Điếm kiều (2) thông Tứ Thủy (3) ba
Sĩ Sư (4) danh tích vị tiêu ma
Sự nhân trực đạo ninh tam truất
Tác thánh toàn công tại nhất hòa
Tương đối Ni Sơn trường hữu Lỗ (5)
Khả liên Đạo Chích (6) dĩ vô gia
Bi tàn tự một mai hoang thảo
Thiên cổ văn phong nhất há xa

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Liễu Hạ Huệ

Dưới cầu Ngô Điếm sông Tứ chảy
Tiếng tăm của bậc Sĩ sư vẫn chưa mất
Lấy đạo ngay thẳng thờ người, ba lần chịu mất chức
Nên công bậc thánh ở chữ "Hòa"
Đối mặt Ni Sơn, nước Lỗ còn mãi mãi
Thương cho Đạo Chích kẻ không nhà
Bia tàn chữ mất chôn vùi nơi cỏ hoang
Nghìn năm còn nghe tiếng, tôi xuống xe

Dịch thơ: Mộ Liễu Hạ Huệ

Sông Tứ dưới cầu Ngô Điếm qua
Danh thơm kẻ sĩ chửa phôi pha
Đạo ngay xử thế ba lần truất
Bậc thánh nên công một đức Hòa
Đối mặt Ni Sơn vinh nước tổ
Thương thân Đạo Chích hổ danh nhà
Bia tàn chữ mất vùi gai góc
Nghe tiếng nghìn năm tôi xuống xe

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Liễu Hạ Huệ: Tức Triển Cầm, tên Hoạch, tự là Quý, người đất Liễu Hạ, nước Lỗ , thời Xuân Thu. Làm Sĩ Sư, ba lần bị truất mà không bỏ nước. Có người hỏi, ông trả lời: "Lấy đạo ngay mà thờ người thì đi đâu mà không bị ba lần truất. Nếu lấy đạo cong thì hà tất phải bỏ nước của cha mẹ". Sau khi chết, được đặt tên thụy là Huệ. Mạnh Tử khen ông là bậc thánh về Hòa (Thánh chi hòa).

(2) Ngô Điếm kiều: Cầu bắc qua sông Tứ Thủy. Ở đầu cầu có mộ của Liễu Hạ Huệ.

(3) Tứ Thủy: Sông phát nguyên từ tỉnh Sơn Đông qua huyện Tử Vĩnh, huyện Khúc Phụ, xưa chảy vào sông Hoài.

(4) Sĩ Sư: Chức quan trông coi việc hình.

(5) Lỗ: Quê hương của Liễu Hạ Huệ. Nay là huyện Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông.

(6) Đạo Chích: Em Liễu Hạ Huệ tên Chích. Là một tay trộm cướp nổi tiếng, nên gọi là Đạo Chích.

Từ Châu (1) đạo trung

Tang Can (2) nam hạ bạch vân đa
Thủy viễn sơn trường miết nhãn qua
Vạn lí lợi danh khu bạch phát
Nhất thiên phong tuyết độ Hoàng Hà
Mỗi liên cố thái duy cuồng tại
Dục mịch tân hoan nại lão hà
Nhương tận khổ hàn tam duyệt nguyệt
Lĩnh đầu lạc đắc khán mai hoa

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường Từ Châu

Sông Tang Can về nam nhiều mây trắng
Sông xa núi dài, vút mắt nhìn qua
Vì lợi danh mà tóc trắng vẫn còn rong ruổi ngoài vạn dặm
Một trời gió tuyết qua sông Hoàng Hà
Thương thay cho tánh cũ vẫn còn ngông cuồng
Muốn tìm vui mới nhưng già rồi biết làm sao
Cố chịu khổ lạnh suốt ba tháng nữa
Sẽ được ngắm hoa mai trên đỉnh núi

Dịch thơ: Trên đường Từ Châu

Về nam mây trắng ngập Tang Can
Non nước dài xa mắt ngút ngàn
Tóc trắng lợi danh ngàn dặm ruổi
Hoàng Hà gió tuyết bến sông sang
Tánh xưa ngán nỗi hay cuồng phóng
Vui mới về già khéo dở dang
Ba tháng khổ chờ qua giá rét
Hoa mai đỉnh núi ngắm muôn vàn

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Từ Châu: Từ Châu là một trong chín châu nhà Hạ, nay thuộc tỉnh Giang Tô. Nguyễn Du trên đường về nước năm Quí Dậu (1813), qua sông Hoàng Hà, đã ghé Từ Châu.

(2) Tang Can: Sông bắt nguồn từ tỉnh Sơn Tây, chảy vào tỉnh Hà Bắc.

Nhị Sơ (1) cố lí

Phù thế thao thao tử tuẫn danh
Hồi đầu thùy khẳng niệm ngô sinh
Quan tòng nhất trí thân năng bảo
Sự cách thiên niên thạch vị khuynh
Xuân xã (2) không lưu thân cố hội
Bạc điền vô phục tử tôn canh
Khả liên thùy lão Tiêu Hiền Phó (3)
Đồ đắc nhân gian thán bất bình

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Làng cũ hai ông họ Sơ

Cuộc đời trôi nổi, bao người chết vì danh
Mấy ai chịu quay đầu suy ngẫm đời mình
Đồng lòng từ quan, giữ lấy được thân
Việc cách đây nghìn năm mà bia đá chưa đổ
Ngày hội xuân còn không người cũ họp mặt
Ruộng (vua cho) coi thường không để con cháu cày cấy
Đáng thương Tiêu Hiền Phó (làm quan) đến già (bị hạ ngục phải tự tử)
Để được người đời than cho nỗi bất bình

Dịch thơ: Làng cũ hai ông họ Sơ

Trên đời lắm kẻ chết vì danh
Ai kẻ quay đầu ngẫm lấy mình
Cùng lúc quan thôi, thân được trọn
Nghìn năm việc cũ, đá chưa nghiêng
Hội xuân luống có người thân họp
Ruộng tặng không dành con cháu canh
Tội nghiệp quan già Tiêu Thái Phó
Thân tàn mong một tiếng đời than

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Nhị Sơ: Đời Hán Tuyên Đế có hai người họ Sơ, chú là Sơ Quảng làm Thái Phó và cháu là Sơ Thụ làm Thiếu Phó, cùng cáo quan một lúc. Người đời khen tấm lòng cao thượng, không ham danh vị. Khi ra về, vua ban nhiều của cải ruộng đất, hai ông chia cho bạn bè, không để lại cho con cháu.

(2) Xuân xã: Ngày mậu xuân, sau ngày lập xuân năm ngày.

(3) Tiêu Hiền Phó: Chỉ Tiêu Vọng Chi. Làm quan đến chức Thái Phó đời Hán Tuyên Đế. Sau bị hoạn quan đánh lừa, bị hạ ngục, phải tự tử.

Từ Châu (1) đê thượng vọng

Nhất hà nam bắc cổ tranh hành
Hà thượng Từ Châu cựu hữu danh
Hí mã cựu đài (2) thu thảo biến
Đoạn xà đại trạch (3) mộ vân bình
Nhất thành nhân vật oa trung nghĩ
Tứ lộ chu xa thủy thượng bình
Trướng vọng hồng trần diểu vô tế
Bất tri nhật nhật thử trung hành

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đứng trên đê Từ Châu nhìn ra

Một sông chia nam bắc, xưa tranh giành
Phía trên sông là đất Từ Châu nổi tiếng thời trước
Đài đua ngựa cũ, cỏ thu mọc tràn
Đầm lớn "chém rắn" ngập mây chiều
Người vật trong thành như kiến trong tổ
Thuyền xe bốn ngả như bèo nổi trên nước
Buồn trông bụi hồng bay mù không bờ bến
Không biết rằng ngày ngày đi lại trong đó

Dịch thơ: Đứng trên đê Từ Châu nhìn ra

Một sông nam bắc trước phân tranh
Dải đất Từ Châu vốn nổi danh
"Hí mã" đài xưa tràn cỏ mọc
"Đoạn xà" đầm lớn ngập mây giăng
Một thành người vật: kiến xăng xái
Bốn ngả thuyền xe: bèo bập bình
Trông xuống bụi hồng bay lẽo đẽo
Sớm chiều trong đó bước loanh quanh

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Từ Châu: Từ Châu là một trong chín châu nhà Hạ, nay thuộc tỉnh Giang Tô.

(2) Hí mã cựu đài: Đài đua ngựa, tại huyện Đồng Sơn. Thời nhà Tấn, ông Lưu Du thường họp bạn ngâm vịnh ở đó.

(3) Đoạn xà đại trạch: Đầm chém rắn. Theo tích xưa, Hán Cao Tổ thuở hàn vi đã có lần chặt đứt một con rắn ở cái đầm lớn nơi đây.

Từ Châu (1) dạ

Hành lộ tị can qua
Nghiêm hàn độ dạ hà
Nguyệt lai nam quốc đại
Sơn nhập bắc Từ đa
Thành ngoại liệt binh giáp
Thành trung văn huyền ca
Khô dương tam bách thụ
Thụ thụ hữu đề nha

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đêm ở Từ Châu

Đi đường phải tránh vùng giặc giã
Giữa đêm đông giá lạnh, qua sông
Phía nước Nam, trăng lớn
Bắc Từ Châu, núi nhiều
Ngoài thành đầy binh giáp
Trong thành nghe đàn ca
Ba trăm cây dương khô héo
Trên các cây, tiếng quạ kêu

Dịch thơ: Đêm ở Từ Châu

Đường đi tránh giặc giã
Đêm lạnh bến sông neo
Hướng nước Nam, trăng lớn
Vào Từ Châu, núi nhiều
Thành ngoài binh giáp chật
Thành nội trống đàn reo
Dương liễu bên đường héo
Đầy cành, nghe quạ kêu

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Từ Châu: Từ Châu là một trong chín châu nhà Hạ, nay thuộc tỉnh Giang Tô.

Á Phụ (1) mộ

Nhãn khan Bá Thượng (2) ngũ vân phù
Cấp cấp phương đồ nhất kích mưu
Đãn đắc thử tâm vô phụ Sở (3)
Bất tri thiên mệnh dĩ quy Lưu (3)
Bá đồ (4) mẫn diệt thiên niên hậu
Cổ mộ hoang lương tam xích thu
Đa thiểu nhất tâm trung sở sự
Mỗi vi thiên hạ tiếu kì ngu (5)

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Á Ph

Mắt đã trông thấy mây năm sắc nổi trên đất Bá Thượng
Mà còn nhất định gấp rút lo mưu chước đánh kẻ thù
Lòng này chỉ mong khỏi phụ nước Sở
Chẳng cần biết mệnh trời đã về họ Lưu
Sau nghìn năm nghiệp bá đã tan tành
Ngôi mộ cổ ba thước lạnh lẽo trong khí thu hoang lạnh
Bao kẻ một lòng trung với người mình phụng sự
Thường làm cho thiên hạ cười rằng ngu

Dịch thơ: Mộ Á Phụ

Mây lồng Bá Thượng ửng năm màu
Quyết diệt thù lo gấp lập mưu
Dạ đá miễn sao không phụ Sở
Mệnh trời chi sá đã về Lưu
Tan tành nghiệp bá nghìn năm cũ
Lạnh lẽo mồ hoang một nấm thu
Bao kẻ một lòng trung với chủ
Thường khi thiên hạ giễu rằng ngu

Quách Tấn dịch
(Tố Như thi, An Tiêm xuất bản, Paris 1995)

Chú thích:

(1) Á Phủ: Dưới cha một bậc, cũng như chú. Tiếng tôn xưng Phạm Tăng. Phạm Tăng giúp Hạng Vũ dựng nghiệp bá. Hạng Vũ kính trọng như cha chú, thường gọi là Á Phủ. Trong bữa yến tại Hồng Môn, Phạm Tăng khuyên Hạng Võ giết Lưu Bang để trừ hậu họa. Hạng Vũ không nghe, sau lại nghe bọn phản gián, đem lòng nghi kị, tước bỏ hết quyền hành của Phạm Tăng. Phạm Tăng giận bỏ về, đến Bành Thành bị ưng thư nơi hậu bối, không chữa khỏi phải chết.

(2) Bá Thượng: Ở phía đông huyện Tràng An, thuộc tỉnh Thiểm Tây. Lưu Bang đóng quân ở đó. Người ta thấy có đám mây năm sắc nổi như con rồng uốn khúc. Phạm Tăng bảo cùng Hạng Vũ rằng đó là điềm báo trước Lưu Bang sẽ được thiên hạ.

(3) Sở, Lưu: Hạng Vũ làm vua nước Sở, gọi là Sở Bá Vương. Lưu Bang, người đất Bái, tục gọi là Bái Công, khởi nghĩa chống Tần cùng Hạng Vũ, rồi sau cùng Hạng Vũ tranh hùng.

(4) Bá đồ: Cũng như bá ngiệp. Chỉ sự nghiệp của Hạng Vũ nhờ sức của Phạm Tăng gây dựng nên.

(5) Tiếu kỳ ngu: Cười người không biết xét lẽ thiệt hơn cứ khư khư giữ lòng trung thủy.

Chu Lang (1) mộ

Thiêu tận Tào gia (2) bách vạn binh
Trượng phu sai đắc úy bình sinh
Đồng niên giao nghị liên Tôn Sách (3)
Nhất thế tri âm đắc Khổng Minh (4)
Ngõa lịch Ngô cung hoang đế nghiệp
Kinh trăn cổ mộ thượng hùng danh
Nhị Kiều (5) hương cốt tàng hà sở
Nhãn kiến Đồng đài (6) bán dĩ khuynh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Chu Lang

Đốt sạch trăm vạn quân họ Tào
Trượng phu cũng đủ thỏa chí bình sinh
Đồng niên anh em bạn rể cùng Tôn Sách
Một đời tri âm có được Khổng Minh
Cung Ngô thành ngói gạch vụn, nghiệp đế tan hoang
Ngôi mộ cổ gai góc mọc đầy, nức tiếng anh hùng
Hương cốt hai Kiều vùi lấp nơi đâu
Mắt thấy đài Đồng Tước một nửa đã nghiêng đổ

Dịch thơ: Mộ Chu Lang

Đốt sạch quân Tào trăm vạn binh
Trượng phu đủ thỏa chí bình sinh
Đồng niên bạn rể cùng Tôn Sách
Một thuở tri âm có Khổng Minh
Ngói vụn cung Ngô tàn nghiệp đế
Gai tràn mộ cổ nức hùng danh
Hai Kiều hương cốt vùi đâu mất
Mắt thấy Đồng đài đã nửa nghiêng

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Chu Lang: Tức Chu Du, tự Công Cẩn, làm đô đốc quân Đông Ngô. Lúc mới 24 tuổi đã làm tướng, người ta gọi là Chu Lang. Chu Du đánh bại Tào Tháo ở trận Xích Bích.

(2) Thiêu tận Tào gia: Chu Du liên kết với Khổng Minh, dùng hỏa công đốt sạch 80 vạn quân Tào Tháo ở trận Xích Bích, trên sông Trường Giang.

(3) Tôn Sách: Cùng tuổi, vừa là anh em rể với Chu Du.

(4) Khổng Minh: Quân sư của Lưu Bị.

(5) Nhị Kiều: Chỉ hai chị em Đại Kiều (vợ Tôn Sách) và Tiểu Kiều (vợ Chu Du).

(6) Đồng đài: Tức đài Đồng Tước do Tào Tháo dựng ở bến sông Chương (Xem bài "Đồng Tước đài")

Lương Chiêu Minh thái tử (1) phân kinh thạch đài

Lương triều Chiêu Minh thái tử phân kinh xứ
Thạch đài do kí "Phân kinh" tự
Đài cơ vu một vũ hoa trung
Bách thảo kinh hàn tận khô tử
Bất kiến di kinh tại hà sở
Vãng sự không truyền Lương thái tử
Thái tử niên thiếu nịch ư văn
Cưỡng tác giải sự đồ phân phân
Phật bản thị không bất trước vật
Hà hữu hồ kinh an dụng phân
Linh văn bất tại ngôn ngữ khoa
Thục vi kim cương vi pháp hoa
Sắc không cảnh giới mang bất ngộ
Si tâm quy Phật Phật sinh ma
Nhất môn phụ tử (2) đa giao tế
Nhất niệm chi trung ma tự chí
Sơn lăng bất dũng liên hoa đài
Bạch mã triêu độ Trường Giang thủy
Sở lâm họa mộc trì ương ngư
Kinh quyển thiêu hôi đài diệc dĩ
Không lưu vô ích vạn thiên ngôn
Hậu thế ngu tăng đồ quát nhĩ
Ngô văn Thế Tôn tại Linh Sơn
Thuyết pháp độ nhân như Hằng Hà sa số
Nhân liễu thử tâm nhân tự độ
Linh Sơn chỉ tại nhữ tâm đầu
Minh kính diệc phi đài (3)
Bồ Đề bản vô thụ
Ngã độc Kim Cương thiên biến linh
Kì trung áo chỉ đa bất minh
Cập đáo Phân kinh thạch đài hạ
Chung tri vô tự thị chân kinh

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Đài đá 'Chia kinh' của thái tử Chiêu Minh nhà Lương

Nơi Chiêu Minh thái tử triều Lương chia kinh
Đài đá còn ghi chữ "Chia kinh"
Nền đài gai góc lấp trong mưa bụi
Trăm loài cỏ sợ lạnh đều chết khô hết
Không thấy kinh còn lại nơi đâu
Chỉ nghe kể chuyện thời xưa
Lương thái tử thời niên thiếu say mê văn chương
Gượng bày đặt phân tách chi ly rắc rối
Phật vốn là không, chẳng vướng vào vật
Có gì tùy thuộc vào kinh mà chia với phân?
Văn thiêng không phải nhờ khoa ngôn ngữ
Cái gì là kinh Kim Cương, cái chi là kinh Pháp Hoa?
Cảnh giới Sắc Không mờ mịt không hiểu
U mê mà theo Phật thì Phật sinh ra ma
Cha con một nhà cùng mù quáng hết
Chỉ trong một niệm, ma tự đến
Ở nơi lăng núi không có đài sen nổi lên
Một sớm ngựa trắng vượt sông Trường Giang
Rừng nước Sở cháy, cây gặp tai họa, cá trong ao bị vạ
Kinh cháy ra tro, đài cũng đổ
Muôn nghìn lời để lại đều vô ích
Chỉ để cho đám sư ngu dốt đời sau tụng đọc điếc tai
Ta nghe nói đức Thế Tôn tại Linh Sơn
Thuyết Pháp cứu người nhiều như cát sông Hằng
Người hiểu tâm này, người tự độ
Linh Sơn chính ở tại lòng ta
Gương sáng không có đài
Bồ đề vốn không cây
Ta đọc Kinh Kim cương hơn nghìn lần
Nhiều yếu chỉ sâu sắc trong đó ta không rõ
Đến nay, dưới đài đá "Chia kinh"
Mới hiểu kinh "không chữ" mới thật là chân kinh

Dịch thơ: Đài đá 'Chia kinh' của thái tử Chiêu Minh nhà Lương

Nơi Lương thái tử từng chia kinh
Hai chữ "Phân kinh" khắc rõ rành
Nền đá góc gai mưa bụi lấp
Trăm loài cỏ lạnh chết điêu linh
Chẳng thấy kinh xưa để lại đâu
Chỉ nghe kể chuyện đã từ lâu
Chiêu Minh thái tử mê văn tự
Chú giải lôi thôi chữ với câu
Phật vốn là không, chẳng vướng vật
Sao lại đem kinh chia với cắt?
Văn thiêng không nhờ ngôn ngữ khoa
Chi là Kim Cương, chi Pháp Hoa?
Sắc Không cảnh giới mù không hiểu
Theo Phật, u mê, Phật hóa ma
Cha con một họ cùng đui cả
Một niệm dấy lên, đến cửa ma
Lăng núi, đài sen không nổi dậy
Một hôm ngựa trắng vượt Trường Giang
Rừng cây nước Sở bừng bừng cháy
Kinh biến ra tro, đài sụp tan
Muôn nghìn lời cũng hoàn vô ích
Sư ngu hậu thế tụng lăng nhăng
Thế Tôn ở núi Linh truyền Pháp
Cứu người nhiều tựa cát sông Hằng
Người hiểu tâm này, người tự độ
Linh Sơn chính ở lòng ta đó
Gương sáng chẳng phải đài
Bồ đề cây không có
Ta đọc Kim Cương quá số nghìn
Yếu chỉ bên trong chưa thực rõ
Đến đây, nền đá đài "Chia kinh"
"Không chữ" chân kinh, giờ mới tỏ

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Lương Chiêu Minh thái tử: Con của Lương Vũ Đế, tức Tiêu Diễn (502-549), thời Nam Bắc triều. Học rộng, ham nghiên cứu văn học, là tác giả bộ "Văn tuyển".

(2) Nhất môn phụ tử: Một nhà cha con (cùng không hiểu Pháp). Lương Vũ Đế, năm Phổ thông thứ 8, sai sứ đi thỉnh Bồ Đề Đạt Ma về thành đô là Kim Lăng. Đế hỏi: "Trẫm lên ngôi đến nay, xây chùa, chép kinh độ tăng không biết bao nhiêu mà kể. Vậy có công đức gì không?". Sư Đạt Ma đáp: "Đều không công đức". "Tại sao không có công đức?". "Bởi vì những việc vua làm là hữu lậu chỉ có những quả nhỏ trong vòng Nhân, Thiên, như ảnh tùy hình, tuy có, nhưng không phải thật". "Vậy công đức chân thật là gì?"."Trí phải được thanh tịnh hoàn toàn. Thể phải được trống không vắng lặng, như vậy mới là công đức, và công đức này không thể lấy việc thế gian (như xây chùa, chép kinh, độ tăng) mà cầu được". Sau câu chuyện đối đáp này, Sư biết tâm vua không khế hợp được với pháp mình, bỏ đi. (Xem Sáu cửa Thiền thất, trang 138-139, Trúc Thiên dịch, chùa Khánh Anh xuất bản, Paris, France).

(3) Minh kính diệc phi đài: Bài kệ của Lục tổ Huệ Năng: "Bồ đề bản vô thụ, Minh kính diệc phi đài, Bản lai vô nhất vật, Hà xứ nhạ trần ai?" (Bồ đề vốn không cây, Gương sáng chẳng phải đài, Xưa nay không một vật, Bụi bặm bám vào đâu?). Xem Thiền Luận (bộ Trung), trang 60-61, Daizetz teitaro Suzuki, Tuệ Sỹ dịch, An Tiêm xuất bản, Saigon, Việt Nam, 1971.

Tổ Sơn (1) đạo trung

Phong thụ lâm trung diệp loạn phi
Kinh sa tác vũ thướng chinh y
Tiêu tiêu khô thảo lộ nhất tuyến
Tịch tịch tà dương sơn tứ vi
Khứ nhật Lưỡng Hà (2) tằng tập chiến
Hu đồ thiên lí chính tư quy
Bà bà bạch phát hồng trần lộ
Nhật mộ đăng cao bi mạc bi

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường Tổ Sơn

Trong rừng phong lá bay loạn
Cát tung lên như mưa trên áo người đi
Suốt dặm đường, chỉ là cỏ khô xơ xác
Chiều hôm quạnh quẽ, núi vây bốn bề
Hôm trước, Lưỡng Hà chiến tranh liên miên
Đường đi vòng dài nghìn dặm, làm nhớ quê
Tóc bạc phơ trên đường bụi đỏ
Trời tối lên cao, không gì buồn thế

Dịch thơ: Trên đường Tổ Sơn

Rừng phong thu lá loạn bay
Cát như mưa đổ bụi đầy chinh nhân
Cỏ khô xơ xác dặm trường
Bốn bề hiu hắt tà dương ngút ngàn
Lưỡng Hà chinh chiến tràn lan
Đường vòng hun hút muôn vàn nhớ quê
Tóc phơ bụi đỏ đi về
Trời chiều lên núi buồn tê tái buồn

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tổ Sơn: Tên vùng núi phía bắc Hoàng Châu, tỉnh Chiết Giang.

(2) Lưỡng Hà: Chỉ miền bắc và nam sông Hoàng Hà. Ở đây chiến tranh, đoàn sứ của Nguyễn Du phải đi vòng qua phía đông để trở về nước.

Nhạc Vũ Mục (1) mộ

Trung nguyên bách chiến xuất anh hùng
Trượng bát thần thương lục thạch cung
Tướng phủ dĩ thành tam tự ngục (2)
Quân môn do tích thập niên công
Giang hồ xứ xứ không Nam quốc
Tùng bách tranh tranh ngạo bắc phong
Trướng vọng Lâm An (3) cựu lăng miếu
Thê Hà (4) sơn tại mộ yên trung

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Mộ Nhạc Vũ Mục

Bậc anh hùng xuất hiện trong trăm trận ở Trung Nguyên
Thương thần dài trượng tám, cung nặng sáu thạch
Ở phủ tướng đã khép vào tội "ba chữ"
Nơi ba quân còn tiếc công mười năm chiến đấu
Sông hồ chốn chốn khắp Nam Tống
Cây tùng cây bách hiên ngang trước gió bắc
Buồn trông lăng miếu cũ ở Lâm An
Núi Thê Hà chìm trong khói chiều

Dịch thơ: Mộ Nhạc Vũ Mục

Thương dài trượng tám, cung ngàn cân
Bách chiến Trung Nguyên tướng xuất thần
Ba chữ tội dành nơi phủ tướng
Mười năm công bỏ chốn ba quân
Sông hồ vắng bóng trời Nam Tống
Tùng bách đương đầu gió bắc căm
Buồn ngóng kinh thành lăng miếu cũ
Thê Hà núi ngập khói chiều hôm

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Nhạc Vũ Mục: Tức Nhạc Phi, tướng tài thời Nam Tống. Sau bị Tần Cối hại giết. Đến đời Hiếu Tông được phục chức và đặt tên thụy là Vũ Mục. (Xem "Yển thành Nhạc Vũ Mục ban sư xứ").

(2) Tam tự ngục: Án ba chữ. Tần Cối bắt giam Nhạc Phi. Khi Hàn Thế Trung hỏi kết tội gì, Tần Cối trả lời: "Không cần tội" (mạc tu hữu). Đời sau gọi đó là "án ba chữ" (tam tự ngục).

(3) Lâm An: Kinh đô Nam Tống (nay là Hàng Châu).

(4) Thê Hà: Tên núi ở Hàng Châu 杭州, tỉnh Chiết Giang. Dưới chân núi có mộ Nhạc Phi.

Tần Cối (1) tượng

Điện cối (2) hà niên chuy tác tân
Khước lai y bạng Nhạc Vương phần
Thị phi tẫn thuộc thiên niên sự
Đả mạ hà thương nhất giả thân
Như thử tranh tranh chân thiết hán
Nại hà mĩ mĩ sự kim nhân
Thùy vân ư thế vô công liệt
Vạn cổ do năng cụ loạn thần

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tượng Tần Cối

Cây cối bên điện vua bị chẻ làm củi năm nào
Sao đến nương tựa bên mộ Nhạc Vương
Đúng hay sai, là chuyện nghìn năm phán xét
Đánh mắng đâu có làm đau đớn một cái thân giả
Coi cứng cáp thế kia thật là người sắt thép
Sao lại quị lụy đi thờ người Kim
Ai bảo nó không có công trạng gì ở đời?
Muôn đời lấy đó làm cho loạn thần phải sợ

Dịch thơ: Tượng Tần Cối

Cối kia làm củi tự năm nào
Quẩn mộ Nhạc Phi hỏi cớ sao?
Định luận nghìn năm hay phải trái
Đánh la một xác chẳng buồn đau
Bề ngoài sắt thép coi ra vẻ
Trước mặt người Kim lại cúi đầu
Ai bảo tượng này vô tích sự?
Loạn thần ngó thấy ớn nghìn sau

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tần Cối : Ngự sử Trung thừa đời Tống Khâm Tông. Tần Cối chủ hòa với người Kim, sát hại Nhạc Phi và nhiều trung thần, nghĩa sĩ nhà Tống. Chết được phong là Trung Vương. Đến đời Tống Minh Tông 宋明宗, Cối bị xóa tước vương và đặt tên thụy là Mâu Xú. Người đời sau dựng tượng Tần Cối quỳ chịu tội ở chân miếu Nhạc Phi (Xem "Nhạc Vũ Mục mộ"). Người ta thường lấy gậy đánh và nhổ vào mặt tượng.

(2) Điện cối: Truyền thuyết ở bên điện vua Tống Huy Tông có một cây cối sinh ra nấm ngọc, người ta cho là điềm Tần Cối được trọng dụng, để sau làm mất nhà Tống. Sau cây cối đó bị chẻ làm củi.

Tần Cối (1) tượng

Cách Thiên (2) các hủy ngọc lâu tàn
Do hữu ngoan bì tại thử gian
Nhất thế tử tâm hoài đại độc
Thiên niên sinh thiết phụ kì oan
Ngục trung dĩ tiễn sinh tiền huyết (3)
Giai hạ đồ tru tử hậu gian
Đắc dữ trung thần đồng bất hủ
Tề thiên kì phúc thái vô đoan

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tượng Tần Cối

Gác Cách Thiên đổ nát, lầu ngọc tan hoang
Vẫn còn tên gian ngu bướng càn rở ở đây
Cả một đời trái tim chết chứa nọc độc
Nghìn năm cục sắt sống mang nỗi oan kì lạ
Trong ngục (kẻ trung thần) khi sống đã đổ máu
Dưới thềm hành tội tên gian ác đã chết rồi
Được với bậc trung thần cùng bất hủ
Cái phúc lạ tày trời đó thật oái ăm vô lí

Dịch thơ: Tượng Tần Cối

Gác Thiên lầu ngọc đã hoang tàn
Luẩn quẩn nơi đây gã đại gian
Một kiếp trái tim đầy nọc độc
Nghìn năm tượng sắt chịu niềm oan
Trung thần trong ngục tan thân chết
Ác tướng dưới thềm kể tội mang
Cùng với người trung còn mãi mãi
Tày trời phúc lạ nói sao đang

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tần Cối : Xem "Tần Cối tượng" (bài I).

(2) Cách Thiên các: Tần Cối ở gác Cách Thiên, do câu "Nhất đức cách thiên" (Đức cảm được lòng trời) của vua Tống Huy Tông đề.

(3) Sinh tiền huyết: Tần Cối chủ hòa với người Kim, giết Nhạc Phi trong ngục (Xem bài "Nhạc Vũ Mục mộ").

Vương Thị (1) tượng

Thiệt trường tam xích canh hà vi
Hảo dữ quyền gian bị xướng tùy
Hậu hoạn chính ân cầm hổ nhật (2)
Tiền công an vấn ẩm long kì (3)
Nhất sinh tâm tích đồng phu tế
Thiên cổ hình hài nhục nữ nhi
Để sự tưởng lai "mạc tu hữu" (4)
Khuê trung tư ngữ canh thùy tri

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tượng Vương Thị (bài I)

Lưỡi dài ba tấc để làm chi
Khéo cùng quyền thần gian ác kết nên vợ chồng
Ngày bắt được cọp chính là ngày trừ được cái lo về sau
Hỏi làm chi cái công ước hẹn uống rượu mừng (thắng trận) ở Hoàng Long
Một đời bụng dạ giống như chồng
Nghìn năm hình hài làm nhục cho phụ nữ
Ngẫm lại cái án "không cần tội'"(án ba chữ)
Trong phòng khuê thủ thỉ nói riêng, ai biết được

Dịch thơ: Tượng Vương Thị (bài I)

Lưỡi dài ba tấc để làm gì
Nên vợ gian thần khéo tỉ tê
Hậu hoạn trừ ngày bắt được cọp
Hoàng Long hẹn buổi tiếc mà chi
Một đời bụng dạ y chồng vợ
Nghìn năm thân xác nhục thê nhi
Ngẫm lại án xưa "ba chữ tội"
Phòng khuê ai biết có rù rì (5)

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Vương thị: Vợ Tần Cối. Xem "Tần Cối tượng" (bài I).

(2) Cầm hổ nhật: Ngày bắt được cọp. Vợ chồng Tần Cối muốn hòa với người Kim, tìm cách bắt Nhạc Phi để trừ hậu hoạn.

(3) Long Kỳ: Chỉ Hoàng Long, kinh đô nước Kim. Nhạc Phi hẹn với tướng sĩ uống rượu mừng chiến thắng quân Kim ở đây.

(4) Mạc tu hữu: Tần Cối bắt giam Nhạc Phi, nhưng không kết tội được. Khi Hàn Thế Trung hỏi, Tần Cối trả lời: "Mạc tu hữu" (không cần có tội). Ðời sau gọi đó là "tam tự ngục" (án ba chữ).

(5) Rù rì: "Ðêm qua rủ rỉ rù rì, Tiếng nặng bằng bấc, tiếng chì bằng bông" (Ca dao Việt Nam).

Vương Thị (1) tượng

Thâm đồ mật toán thắng phu quân
Ưng thị thần kê đệ nhất nhân
Bất lạn dĩ sinh tam thốn thiệt
Thuần cương hoàn đắc vạn niên thân
Xướng tùy tận đạo ưng vô hối
Kĩ lưỡng đồng niên cánh khả thân
Mạc đạo nữ nhi vô lực lượng
Dã tằng hám phá nhạc gia quân

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Tượng Vương Thị (bài II)

Mưu tính thâm hiểm hơn chồng
Đúng là "gà mái gáy sáng" bậc nhất
Sinh ra đã có ba tấc lưỡi "ngoại hạng"
Lại có được tấm thân muôn năm toàn bằng sắt cứng
Giữ trọn đạo vợ chồng, không có gì hối tiếc
Tài khéo gian xảo cùng chồng càng thêm thân mật
Chớ bảo đàn bà không có sức mạnh
(Y thị) đã từng phá tan quân của họ Nhạc

Dịch thơ: Tượng Vương Thị (bài II)

Mưu sâu mẹo hiểm vượt xa chồng
Hạng nhất loài "gà mái gáy đông"
Ba tấc lưỡi dài càng uốn éo
Nghìn năm tượng sắt mãi đây còn
Vợ chồng trọn đạo không gì hối
Gian xảo đồng tình mấy kẻ hơn
Chớ bảo đàn bà không sức mạnh
Đã từng phá vỡ Nhạc quân vương

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Vương thị: Vợ Tần Cối 秦檜. Xem "Tần Cối tượng" (bài I).

(2) Nhạc gia quân: Tần Cối giết Nhạc Phi trong ngục. Quân của Nhạc Phi tan rã.

An Huy (1) đạo trung

Đề nha á á loạn lăng thần
Từ bắc Từ nam hiểu sắc phân
Nhất đái tuyết điền thanh giả mạch
Tứ sơn tùng thụ bạch vi vân
Du du hương quốc bát thiên lý
Lục lục công danh nhất phiến trần
Cộng chỉ mai hoa báo tiêu tức
Xuân hà tằng đáo dị hương nhân.

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường An Huy

Tiếng quạ kêu quác quác làm xáo trộn buổi hừng đông,
Ánh sáng ban mai phân biệt hai vùng nam bắc Từ Châu,
Một dải ruộng tuyết phủ, xanh là lúa mạch,
Bốn phía núi tùng đầy, trắng là mây,
Quê hương mờ mịt, cách xa tám nghìn dặm
Lặn lội theo đuổi công danh, thân một áng bụi đời,
Cùng trỏ hoa mai báo tin tức,
Nhưng xuân có đến bao giờ với kẻ tha hương.

Dịch thơ (1): Trên đường đi An Huy

Quạ kêu quác quác rộn sương mai,
Nam bắc Từ Châu rõ mặt ngày.
Ruộng tuyết một hàng xanh sắc lúa,
Núi tùng bốn phía trắng màu mây.
Mịt mù xứ sở muôn xa biệt,
Lấm láp công danh áng bụi bay.
Cùng trỏ hoa mai tin báo hiệu,
Xuân đâu đến với khách quê người.

Đặng Thế Kiệt dịch

Dịch thơ (2): Trên đường đi An Huy

Quạ kêu xao xác sương mai,
Từ Châu nam bắc sáng ngày rõ phân.
Lúa xanh ruộng tuyết xa gần,
Núi non bốn mặt mây giăng trắng tùng.
Dặm nghìn cố quốc mịt mùng,
Công danh lăn lóc bụi hồng một phen.
Hoa mai chỉ trỏ báo tin,
Xuân đâu với kẻ linh đinh quê người!

Hạt Cát 79 dịch

Chú thích:

(1) An Huy: Trên đường về nước, Nguyễn Du đi qua tỉnh An Huy vào đầu tháng 11 năm Quí Dậu (1813).

Đào Hoa (1) dịch đạo trung

[I]
Tiềm Sơn (2) nhập bách lí
Tây tiếp Sở sơn vân
Cổ thạch sấu như quỷ
Tân tùng trường tỉ nhân
Vạn huề nghi thục mạch
Thập nhật cách phong trần
Bạch Liên Hà Bắc sơn
Sơn trung như bất văn

[II]
Kê khuyển xuất tang ma
Duyên khê tiểu kính tà
Sơn điền thường tích thủy
Dã phạn bán hàm sa
Thạch ẩn cao nhân ốc
Trần tùy quý giả xa
Cô yên tại thiên mạt
Kim dạ túc thùy gia

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường qua trạm Đào Hoa

[I]
Núi Tiềm tám trăm dặm
Phía tây liền với mây núi nước Sở
Đá xưa gầy như quỉ
Thông mới mọc cao bằng người
Muôn đồng ruộng rất hợp với cây đậu và lúa mạch
Mười ngày cách xa gió bụi
Qua núi Bạch Liên ở Hà Bắc
Trong núi dường như không nghe gì cả

[II]
Gà chó chạy ra từ bụi dâu, bụi gai
Con đường nhỏ dốc theo khe suối
Ruộng núi thường úng nước
Cơm đồng phân nửa là sạn
Đá che khuất nhà bậc cao nhân
Bụi bay theo xe kẻ quyền quý
Sợi khói cô đơn ở cuối chân trời
Đêm nay ngủ nhà ai

Dịch thơ: Trên đường qua trạm Đào Hoa

[I]
Tiềm Sơn tám trăm dặm
Liền núi Sở mây trôi
Đá cổ gầy như quỉ
Thông non cao cỡ người
Ruộng xanh lên đậu mạch
Gió bụi cách tuần rồi
Qua Bạch Liên Hà Bắc
Như không nghe tiếng người

[II]
Gà chó chạy bụi gai
Bên khe dốc thoải dài
Nước thường úng ruộng núi
Cơm hẩm sạn phần hai
Người ẩn nhà đá khuất
Xe sang gió bụi bay
Cuối trời một sợi khói
Đêm xuống ngủ nhà ai?

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Đào Hoa: Thuộc tỉnh An Huy, nơi có đầm Đào Hoa nổi tiếng (xem bài "Đào Hoa đàm Lý Thanh Hiên cựu tích").

(2) Tiềm Sơn: Núi thuộc huyện Tiềm Sơn, tỉnh An Huy.

Tiềm Sơn (1) đạo trung

Túc hữu ái sơn tích
Biệt hậu tư hà như
Lai đáo Tiềm Sơn lộ
Uyển như Hồng Lĩnh cư
Vân hà viên khiếu ngoại
Tùng bách hạc sào dư
Định hữu sơn trung khách
Bình sinh bất thức dư

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường qua Tiềm Sơn

Ta vốn có tính yêu núi
Xa rồi nhớ bao nhiêu
Nay trên đường đi Tiềm Sơn
Tưởng như ở trong dãy Hồng Lĩnh
Mây ráng bên ngoài nơi vượn hú
Cây tùng cây bách có thừa chỗ cho hạc làm tổ
Hẳn có người trong núi
Suốt đời không quen biết ta

Dịch thơ: Trên đường qua Tiềm Sơn

Vốn tánh ta yêu núi
Xa rồi nhớ biết bao
Tiềm Sơn đi tới chốn
Hồng Lĩnh giống làm sao
Vượn hú trời mây ráng
Hạc làm tổ tùng cao
Hẳn người trong núi đó
Có biết ta đâu nào

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tiềm Sơn: Núi thuộc huyện Tiềm Sơn, tỉnh An Huy.

Tây Hà (1) dịch

Thanh thạch kiều tây ngạn
Y nhiên tiểu lí lư
Đạo bàng nhân ngữ tạp
Ốc hậu trúc âm sơ
Hòa bản cung thần thiếu
Xuân liên đãi tuế trừ
Tương phùng vô biệt thoại
Nhất tiếu ý hà như

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trạm Tây Hà

Bên bờ phía tây cầu đá xanh
Xóm nhỏ vẫn như cũ
Bên đường tiếng người tạp nhạp
Sau nhà bóng trúc thưa
Gốc rạ dành để đốt lửa sớm
Câu đối xuân chờ hết năm cũ
Gặp nhau không nói năng gì
Chỉ cười, ý ra sao

Dịch thơ: Trạm Tây Hà

Bài dịch [1]

Xanh xanh cầu đá bờ tây
Xóm nhà nhỏ vẫn như ngày xa xưa
Lối mòn tiếng nói vẳng đưa
Vườn sau bóng trúc lưa thưa mấy hàng
Rơm hong khói sớm tầng tầng
Ðón chờ trừ tịch đôi vần liễn xuân
Gặp nhau chẳng nói chẳng rằng
Cười khan một tiếng chứa chan ý tình!

Hạt Cát 79 dịch

Bài dịch [2]

Cầu đá xanh bên bờ
Còn y xóm nhỏ xưa
Đường tiếng người chộn rộn
Nhà bóng trúc lưa thưa
Gốc rạ đốt lò sớm
Câu đối đợi giao thừa
Gặp nhau không biết nói
Chỉ nhoẻn miệng cười trừ

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tây Hà: Thuộc tỉnh Sơn Tây.

Sở kiến hành

Hữu phụ huề tam nhi
Tương tương tọa đạo bàng
Tiểu giả tại hoài trung
Ðại giả trì trúc khuông
Khuông trung hà sở thịnh
Lê hoắc tạp tì khang
Nhật án bất đắc thực
Y quần hà khuông nhương
Kiến nhân bất ngưỡng thị
Lệ lưu khâm lang lang
Quần nhi thả hỉ tiếu
Bất tri mẫu tâm thương
Mẫu tâm thương như hà
Tuế cơ lưu dị hương
Dị hương sảo phong thục
Mễ giá bất thậm ngang
Bất tích khí hương thổ
Cẩu đồ cứu sinh phương
Nhất nhân kiệt dung lực
Bất sung tứ khẩu lương
Duyên nhai nhật khất thực
Thử kế an khả trường
Nhãn hạ ủy câu hác
Huyết nhục tự sài lang
Mẫu tử bất túc tuất
Phủ nhi tăng đoạn trường
Kỳ thống tại tâm đầu
Thiên nhật giai vị hoàng
Âm phong phiêu nhiên chí
Hành nhân diệc thê hoàng
Tạc tiêu Tây Hà (1) dịch
Cung cụ hà trương hoàng
Lộc cân tạp ngư xí
Mãn trác trần trư dương
Trưởng quan bất hạ trợ
Tiểu môn chỉ lược thường
Bát khí vô cố tích
Lân cẩu yếm cao lương
Bất tri quan đạo thượng
Hữu thử cùng nhi nương
Thùy nhân tả thử đồ
Trì dĩ phụng quân vương

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Những điều trông thấy (bài hành)

Có người đàn bà dắt ba đứa con
Cùng nhau ngồi bên đường
Ðứa nhỏ trong bụng mẹ
Ðứa lớn cầm giỏ tre
Trong giỏ đựng gì lắm thế?
Rau lê, hoắc lẫn cám
Qua trưa rồi chưa được ăn
Áo quần sao mà rách rưới quá
Thấy người không ngẩng nhìn
Nước mắt chảy ròng ròng trên áo
Lũ con vẫn vui cười
Không biết lòng mẹ đau
Lòng mẹ đau ra sao?
Năm đói lưu lạc đến làng khác
Làng khác mùa màng tốt hơn
Giá gạo không cao quá
Không hối tiếc đã bỏ làng đi
Miễn sao tìm được phương tiện sống
Một người làm hết sức
Không đủ nuôi bốn miệng ăn
Dọc đường mỗi ngày đi ăn mày
Cách ấy làm sao kéo dài mãi được
Thấy trước mắt cái lúc bỏ xác bên ngòi rãnh
Máu thịt nuôi lang sói
Mẹ chết không thương tiếc
Vỗ về con càng thêm đứt ruột
Trong lòng đau xót lạ thường
Mặt trời vì thế phải vàng uá
Gió lạnh bỗng ào tới
Người đi đường cũng đau đớn làm sao
Ðêm qua ở trạm Tây Hà
Tiệc tùng cung phụng khoa trương quá mức
Gân hươu cùng vây cá
Ðầy bàn thịt heo, thịt dê
Quan lớn không thèm đụng đũa
Ðám theo hầu chỉ nếm qua
Vứt bỏ không luyến tiếc
Chó hàng xóm cũng ngán món ăn ngon
Không biết trên đường cái
Có mẹ con đói khổ nhà này
Ai người vẽ bức tranh đó
Ðem dâng lên nhà vua

Dịch thơ: Những điều trông thấy (bài hành)

Một mẹ dắt ba con
Cùng nhau ngồi vệ đường
Ðứa nhỏ nằm bụng mẹ
Ðứa lớn giỏ tre mang
Trong giỏ đựng chi lắm?
Rau lê, hoắc lẫn cám
Trưa rồi chửa được ăn
Áo quần, ôi rách thảm
Thấy người không ngẩng đầu
Vạt áo dòng lệ mau
Lũ con mải nô giỡn
Không biết lòng mẹ đau
Lòng mẹ đau ra sao?
Năm đói đến làng nào
Mùa màng thu hoạch tốt
Giá gạo không quá cao
Miễn tìm ra cách sống
Bỏ làng nước biết sao
Một người làm hết sức
Không đủ bốn miệng ăn
Ngày ngày đi khất thực
Cách ấy mãi sao đang
Mai bỏ xác bên ngòi
Máu thịt nuôi hùm sói
Mẹ chết đã đành rồi
Ôm con lòng đau nhói
Ðau xót tận tim gan
Mặt trời phải úa vàng
Gió lạnh bỗng ào tới
Khách qua cũng đoạn tràng
Ðêm qua trạm Tây Hà
Mở tiệc thật xa hoa
Gân hươu cùng vây cá
Ðầy bàn dê, lợn, gà
Quan lớn không đụng đũa
Quân hầu chỉ nếm qua
Vứt bỏ không luyến tiếc
Chó xóm chê thịt thà
Không biết trên đường cái
Mẹ con khổ dường này
Ai vẽ bức tranh ấy
Dâng cho nhà vua hay

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Tây Hà: Thuộc tỉnh Sơn Tây.

Đồ trung ngẫu hứng

Sơn hạ kiều tùng tùng hạ phần
Luy luy đô thị cổ thì nhân
Tự do tự tại bất tri tử
Hoa lạc hoa khai vô hạn xuân
Phục lạp (1) tử tôn không lỗi tửu
Thế gian phú quý đẳng phù vân
Bách niên đáo để giai như thị
Hồi thủ mang mang nhất phiến trần

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Ngẫu hứng giữa đường

Dưới chân núi là thông cao, dưới tàn thông là mồ mả
Ngổn ngang gò đống, đều là người xưa cả
Tự do tự tại không biết là đã chết
Hoa rụng hoa nở, mùa xuân vô hạn
Đến tiết phục lạp, con cháu uổng công tưới rượu xuống đất
Giàu sang trên đời như mây nổi
Trăm năm rốt cuộc đều như thế
Quay đầu nhìn chỉ thấy một áng bụi mịt mùng

Dịch thơ: Ngẫu hứng giữa đường

Chân núi thông cao, những dãy mồ
Ngổn ngang gò đống, thảy người xưa
Tự do tự tại, chết không biết
Hoa nở hoa tàn, xuân chẳng lo
Phục lạp cháu con uổng rượu tưới
Giàu sang thế cuộc thoảng mây đưa
Trăm năm rốt ráo đều như thế
Ngoảnh lại mênh mang áng bụi mờ

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Phục lạp: Phục là tiết thuộc mùa hạ; lạp là tiết chạp mùa đông. Ở Trung Hoa, hàng năm, đến hai tiết này nguời ta thường làm lễ tế mồ mả tổ tiên, rót rượu xuống đất để xin phù hộ.

Hoàng Mai (1) sơn thượng thôn

Sơn hạ hữu trường tùng
Sơn thượng hữu diêu thôn
Sơn hạ trường tùng sao
Chính đương sơn thượng môn
Môn nội sở cư nhân
Cùng niên hà sở vi
Nữ sự duy tích ma
Kì nam nghiệp vân tỉ
Vân tỉ cẩu đắc gian
Hạ sơn phạt tùng chi
Liêu dĩ túc quan thuế
Bất sự thư dữ thi
Thôi tô nhất bất đáo
Kê khuyển giai hi hi
Mật thạch ngại xa mã
Tạp hoa đương tuế thì
Sơn ngoại hưng dữ phế
Sơn trung giai bất tri
Toán lai nhất niên trung
Sở ưu vô nhất thì
Sở dĩ sơn trung nhân
Nhân nhân giai kì di
Tùng hoa bách tử khẳng hứa thực
Bạch đầu khứ thử tương an quy

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Xóm trên núi Hoàng Mai

Dưới chân núi có tùng cao
Trên núi có xóm xa
Ngọn tùng cao dưới núi
Cao ngang cổng trên núi
Người ở trong cổng ấy
Quanh năm làm gì?
Việc đàn bà chỉ là xe sợi gai
Việc đàn ông là cầy cấy
Cầy cấy, lúc nhàn rỗi
Xuống núi chặt cành tùng
Lo đủ thuế nộp cho quan
Không bận sách cùng thơ
Quan đòi thuế mà không đến
Gà chó vui phởn phơ
Đá kín dầy cản xe ngựa
Các loại hoa cho biết mùa trong năm
Sự hưng phế bên ngoài núi
Người ở trong núi đều không biết
Tính lại suốt năm
Chẳng bao giờ lo âu
Cho nên người trong núi
Người người sống lâu trăm tuổi
Hoa tùng quả bách mà ăn được
Khi bạc đầu, không về đây còn đi đâu nữa

Dịch thơ: Xóm núi Hoàng Mai

[bài dịch 1]
Tùng cao chân núi xanh rờn
Xa xa trên núi xóm thôn chập chùng
Lên cao cao vút ngọn tùng
Cổng rêu xa lánh mịt mùng thế gian
Cửa tùng đôi cánh cách ngăn
Cõi trong người sống thênh thang năm dài
Nữ nhân đánh sợi se gai
Nam nhân nương rẫy cấy cày sớm hôm
Khi thong thả việc bên đồng
Xuống núi chặt mấy cành tùng mang đi
Thuế quan lo đủ hạn kỳ
Thi ca sách vở cần chi bận lòng
Quan thu thuế chẳng tăm dong
Chó gà kia cũng vui mừng sởn sơ
Ðá dầy ngăn dấu ngựa xe
Mùa nào hoa ấy hề gì tháng năm
Cõi ngoài hưng phế thăng trầm
Mặc, người trên núi đâu cần biết chi
Một năm tính lại tính đi
Chẳng âu lo chẳng nghĩ suy nhọc nhằn
Cho nên người núi bao năm
Ai ai cũng sống đến trăm tuổi già
Hoa tùng quả bách đâu xa
Bạc đầu chốn ấy là nhà đó thôi!

Hạt Cát 79 dịch

[bài dịch 2]
Chân núi có tùng cao
Trên núi có xóm vào
Ngọn tùng cao dưới núi
Vươn tới cổng trên cao
Người ở trong núi ấy
Quanh năm việc gì đấy?
Đàn bà xe sợi gai
Đàn ông nghề cầy cấy
Cấy cầy, khi nhàn nhã
Xuống núi chặt cành tùng
Lo đủ tiền thuế má
Thi thơ chẳng bận bùng
Quan thuế mà không đến
Gà chó vui phởn phơ
Đá dầy cản xe ngựa
Hoa mọc báo tin mùa
Bên ngoài hưng hoặc phế
Trong núi biết gì đâu
Cứ một năm như thế
Chẳng lúc nào lo âu
Cho nên người trong núi
Ai nấy đều sống lâu
Hoa tùng, quả bách mà ăn được
Bạc đầu, về đó chứ về đâu ...

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hoàng Mai: Núi ở huyện Hoàng Mai, thuộc tỉnh Hồ Bắc. Bài thơ có khí vị giống bài "Đào hoa nguyên ký" của Đào Uyên Minh (365-427): "Dân trong vùng Suối hoa đào cũng ăn no mặc ấm, vui vẻ với phong tục của mình, không giao thiệp với người ngoài, cũng chẳng có quan lại triều đình gì cả, và tiếng gà tiếng chó tiếp nhau." (Xem "Cổ văn Trung quốc", Nguyễn Hiến Lê, Xuân Thu xuất bản, Houston, USA, trang 189).

Hoàng Mai (1) đạo trung

Ngô sơn (2) hành dĩ biến
Sở sơn (3) lai cánh đa
Đáo đắc thanh sơn tận
Kì như bạch phát hà
Hành (4) Nhạc (5) tuyết sơ tễ
Động đình xuân thủy ba
Kế trình tại tam nguyệt (6)
Do cập tường vi hoa

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Trên đường Hoàng Mai

Núi nước Ngô đã đi khắp
Đến nước Sở, núi càng nhiều
Đến được chỗ tận cùng núi xanh
Đầu bạc biết sao bây giờ
Đến Hành Dương, Nhạc Dương, tuyết vừa tạnh
Hồ Động Đình, nước xuân sóng sánh
Tính đường đi, tháng ba về tới
Còn kịp thấy hoa tường vi

Dịch thơ: Trên đường Hoàng Mai

Núi Ngô đã đi khắp
Bao núi Sở cũng qua
Núi xanh đến cùng tận
Đầu bạc biết sao mà
Hành Nhạc tuyết vừa tạnh
Động Đình xuân sóng xa
Đường tháng ba về tới
Kịp tường vi nở hoa

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Hoàng Mai: Dãy núi ở huyện Hành Dương tỉnh Hồ Nam.

(2) Ngô sơn: Núi thuộc nước Ngô (Giang Tô, Chiết Giang, An Huy).

(3) Sở sơn: Núi thuộc nước Sở xưa (An Huy, Hồ Bắc, Hồ Nam).

(4) Hành: Hành Dương ở Hồ Nam.

(5) Nhạc: Nhạc Dương ở Hồ Bắc.

(6) Tam nguyệt: Nguyễn Du về đến Nam Quan ngày 29 tháng 3 năm Giáp Tuất (1814).

Chu phát (1)

Khứ biến đông nam lộ
Thông thông tuế dục chu
Sử tòng Giang Hán khẩu
Lai phiếm Động Đình chu
Nhân bỉ lai thì sấu
Giang đồng khứ nhật thu
Hạc lâu thành vịnh xứ
Bạch vân không du du

Nguyễn Du

Dịch nghĩa: Thuyền ra đi

Đi khắp đường đông nam
Thấm thoát năm gần hết
Thuận theo cửa sông Giang Hán
Dong thuyền qua hồ Động Đình
Người gầy hơn so với lần đến
Sông vẫn là thu ngày trước
Ở chỗ vịnh thơ lầu thơ hạc cũ
Mây trắng cứ lững lờ trôi

Dịch thơ: Thuyền ra đi

Đông nam đi khắp xứ
Thấm thoát trọn năm chừ
Thuận đường Giang Hán khẩu
Dong thuyền Động Đình hồ
Người gầy hơn lần đến
Sông vẫn ngày thu xưa
Chốn lầu thơ hạc cũ
Mây trắng bay lững lờ

Đặng Thế Kiệt dịch

Chú thích:

(1) Chu phát: Trên đường về nước, trong chuyến đi sứ Trung Quốc năm Quí Dậu (1813), Nguyễn Du khởi hành từ Yên Kinh (tức Bắc Kinh bây giờ) ngày 24 tháng 10. Trong bản tấu trình lên vua Gia Long, Nguyễn Du ghi rõ "đi theo một dãy các tỉnh Trực Lệ, Sơn Đông, An Huy, Hồ Bắc mà về Quảng Tây. (...) Ngày 11 tháng 12 mới đến tỉnh thành Võ Xương, từ đấy lại theo đường thủy mà đi." Nguyễn Du qua sông Giang (Trường Giang) và sông Hán (Hán Khẩu), ghé Động Đình Hồ đẹp nhất trong Ngũ Hồ, thắng cảnh Trung Quốc. Nguyễn Du lại đi qua Võ Xương, nơi đã thăm trong lần đến, vào mùa thu năm đó. Võ Xương có Hoàng Hạc Lâu là nơi Thôi Hiệu đề thơ: "Bạch vân thiên tải không du du" (Nghìn năm mây trắng bây giờ còn bay — Tản Đà dịch)