TABLE OF CONTENT

Sưu tầm: liptonaiti

Ngày hoàn thành: 07-12-2007

ĐẶT VẤN ĐỀ

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. Một số đặc điểm chung về bệnh tâm thần phân liệt.

1.1.1. Khái niệm về bệnh tâm thần phân liệt.

1.1.2. Sơ lược lịch sử nghiên cứu bệnh tâm thần phân liệt.

1.1.3. Những nghiên cứu về bệnh nguyên và bệnh sinh bệnh tâm thần phân liệt.

1.2. Một số nghiên cứu về lâm sàng bệnh tâm thần phân liệt.

1.2.1 Đặc điểm lâm sàng chung bệnh tâm thần phân liệt.

1.2.2. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt.

1.2.3. Phân loại bệnh tâm thần phân liệt.

1.3. Vấn đề hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

1.3.1. Những khái niệm chung về hành vi gây hấn.

1.3.2. Đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

1.3.3. Một số yếu tố liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

CHƯƠNG 2

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng nghiên cứu.

2.1.1. Mẫu nghiên cứu.

2.1.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân nghiên cứu.

2.1.3. Tiêu chuẩn loại trừ.

2.2. Phương pháp nghiên cứu.

2.2.1. Phương pháp thu thập số liệu.

2.2.2. Công cụ chẩn đoán và đánh giá.

2.2.3. Tiêu chuẩn đánh giá các mức độ gây hấn.

2.3. Phương pháp xử lý số liệu.

CHƯƠNG 3

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1. Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

3.2. Đặc điểm lâm sàng nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

3.2.1. Đặc điểm lâm sàng chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

3.2.2. Các rối loạn tâm thần liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

3.2.3. Đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

3.3. Các yếu tố liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

CHƯƠNG 4

BÀN LUẬN

4.1. Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

4.1.1.  Về giới tính của bệnh nhân nghiên cứu.

4.1.2. Về lứa tuổi của bệnh nhân nghiên cứu.

4.1.3.  Về nghề nghiệp của bệnh nhân nghiên cứu.

4.1.4. Về trình độ học vấn của bệnh nhân nghiên cứu.

4.1.5. Về tình trạng hôn nhân của bệnh nhân nghiên cứu.

4.2. Đặc điểm lâm sàng của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

4.2.1. Đặc điểm lâm sàng chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

4.2.2. Các rối loạn tâm thần liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

4.2.3. Về lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

4.3. Các yếu tố liên quan đến phát sinh hành vi gây hấn.

4.3.1. Các yếu tố bệnh lý tâm thần.

4.3.2. Các yếu tố tâm lý liên quan đến hành vi gây hấn.

4.3.3. Yếu tố mùa phát bệnh liên quan đến hành vi gây hấn.

4.3.4. Yếu tố mùa sinh liên quan đến hành vi gây hấn.

Kết Luận

1. Đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bênh nhân tâm thần phân liệt.

2. Một số yếu tố liên quan đến hành vi gây hấn ở bênh nhân tâm thần phân liệt.

BỆNH TÂM THẦN PHÂN LIỆT (SCHIZOPHRENIA)

ĐẶT VẤN ĐỀ

Bệnh tâm thần phân liệt (Schizophrenia) là một trong những bệnh loạn thần nặng và phổ biến, căn nguyên chưa rõ, bệnh có khuynh hướng tiến triển mạn tính và hay tái phát. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỉ lệ người mắc bệnh tâm thần phân liệt trên thế giới là khoảng 0,6-1,5% dân số và theo một số tác giả khác thì tỉ lệ này chiếm khoảng từ 0,3%-1% dân số [1],[2],[5]. Theo thống kê của Chương trình Quốc gia, ở nước ta tỉ lệ bệnh tâm thần phân liệt là 0,47% (Trần Văn Cường,(2002) [3]. Bệnh khởi phát ở lứa tuổi trẻ từ 16-30 tuổi, nam giới sớm hơn nữ giới và tỉ lệ mắc bệnh giữa nam và nữ là tương đương nhau [55].

Các triệu chứng lâm sàng của bệnh hết sức đa dạng, nhưng chủ yếu là các triệu chứng phản ánh một quá trình chia cắt giữa các thành phần khác nhau của hoạt động tâm thần và để lại những di chứng nặng nề về tư duy, hành vi, nhân cách và cuối cùng dẫn đến mất trí [11],[15]. Bệnh thường gây ra hậu quả nghiêm trọng cho bản thân người bệnh và những người xung quanh như: mất khả năng học tập và lao động, mất khả năng tham gia các hoạt động xã hội, không tự nuôi sống hoặc không có khả năng tự chăm sóc bản thân, làm giảm sút nghiêm trọng chất lượng cuộc sống và trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội [20],[22]. Chăm sóc, quản lý và điều trị tốt bệnh nhân tâm thần phân liệt ở các bệnh viện chuyên khoa tâm thần cũng như ở mỗi gia đình người bệnh là việc làm hết sức cần thiết để ngăn ngừa và dự phòng các hành vi nguy hiểm có nguy cơ xảy ra bất cứ lúc nào như: giận dữ, bạo lực, kích động, tự sát và gây hấn (Pettit G.S., 1997) [57].

Năm 1967, Tổ chức Y tế Thế giới khởi đầu một nghiên cứu Quốc tế về hậu quả những hành vi mà bệnh nhân tâm thần phân liệt gây ra cho chính bản thân người bệnh, cho gia đình và xã hội ở 16 nước trên thế giới. Từ đó, Tổ chức Y tế Thế giới có kế hoạch tập hợp các nghiên cứu Quốc tế để xác định những hành vi nguy hiểm và các yếu tố nguy cơ liên quan đến phát sinh, phát triển và hậu quả của những hành vi do bệnh nhân tâm thần phân liệt gây ra. Đặc biệt hành vi gây hấn (aggression) là một trong những rối loạn hành vi có tính chất nguy hiểm có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng cho bản thân người bệnh, cho gia đình và cho xã hội [23],[26],[29].

ở Việt Nam, đã có những công trình nghiên cứu về hành vi gây hấn (aggression) ở bệnh nhân tâm thần phân liệt, nhưng vẫn chỉ là các thông báo khoa học lẻ tẻ và việc xem xét những hành vi này như một phạm trù riêng biệt của rối loạn hành vi ở bệnh nhân tâm thần phân liệt hầu như cũng chưa được quan tâm và nghiên cứu một cách kỹ lưỡng [21]. Để góp phần tìm hiểu toàn diện và sâu sắc hơn về vấn đề này, chúng tôi tiến hành đề tài : “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt” nhằm các mục tiêu sau:

1. Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt điều trị nội trú tại Bệnh viện tâm thần Trung ương 2 (Biên Hoà).

2. Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến hành vi gây hấn ở các bệnh nhân nói trên.

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. Một số đặc điểm chung về bệnh tâm thần phân liệt.

1.1.1. Khái niệm về bệnh tâm thần phân liệt.

Bệnh tâm thần phân liệt (TTPL) là một bệnh loạn thần nặng tiến triển từ từ, có khuynh hướng mạn tính, căn nguyên hiện nay chưa rõ ràng, làm cho người bệnh dần dần tách khỏi cuộc sống bên ngoài, thu dần vào thế giới bên trong, làm cho tình cảm trở lên khô lạnh, khả năng làm việc và học tập ngày càng sút kém, có những hành vi và ý nghĩ kỳ dị, khó hiểu [1],[5],[12].

Theo Alpert J.E. và cs: bản chất chung của các thể bệnh TTPL khác nhau là sự phân ly giữa các khu vực khác nhau của đời sống tinh thần, thậm chí là sự phân ly ngay cả bên trong mỗi khu vực này. Hậu quả của sự phân ly này là các biểu hiện lập dị trong đời sống hàng ngày của bệnh nhân [24].

Theo Nguyễn Việt, bệnh TTPL làm biến đổi nhân cách người bệnh theo kiểu phân liệt, có nghĩa là sự mất dần tính thống nhất giữa các mặt của hoạt động tâm thần, mất dần sự liên hệ với thực tại xung quanh người bệnh. Bệnh tiến triển làm cho cảm xúc ngày càng khô lạnh, tư duy lệch lạc ngày càng trầm trọng cả về nội dung lẫn hình thức, tác phong kỳ dị, khó hiểu [20].

Theo Trần Đình Xiêm, bệnh TTPL làm cho người bệnh tách khỏi thế giới bên ngoài, thu dần vào thế giới bên trong, thế giới tự kỷ của riêng người bệnh [22]. Kecbicop O.V. cũng cho rằng bản chất của quá trình phân liệt là sự tan rã tính thống nhất của tâm thần, sự chia cắt tâm thần [12].

Tóm lại, đa số các nhà tâm thần học đều thống nhất rằng: bản chất của bệnh TTPL là sự chia cắt tính thống nhất của hoạt động tâm thần, gây rối loạn các chức năng tâm thần. Quá trình tiến triển mạn tính của bệnh dẫn đến sự biến đổi nhân cách người bệnh theo kiểu phân liệt: thiếu hoà hợp, tự kỷ, tư duy nghèo nàn, cảm xúc cùn mòn, trí tuệ sa sút, hành vi lập dị thụ động,…

1.1.2. Sơ lược lịch sử nghiên cứu bệnh tâm thần phân liệt.

Theo các tài liệu kinh điển, bệnh TTPL đã có hàng nghìn năm nay, lịch sử nghiên cứu bệnh TTPL gắn liền với các quan niệm và các giả thuyết về bệnh sinh. Các tác giả cho rằng mức độ phổ biến của bệnh TTPL từ thời nguyên thủy cho đến nay cũng không thay đổi nhiều, nhưng nội dung của các rối loạn phân liệt thì  mang tính thời đại sâu sắc. Đến thế kỷ XVIII bệnh TTPL mới được mô tả trong y văn, các nghiên cứu về bệnh chỉ hoàn toàn dựa vào quan sát và mô tả lâm sàng [5],[15].

Fodere F.E. (1817) mô tả nhóm bệnh tâm thần cấp tính với các biểu hiện rối loạn ý thức và tăng thân nhiệt gọi là “ bệnh hoang tưởng” (delire).

Morel B. (1857) mô tả một loại bệnh tâm thần dẫn đến mất trí sớm (Dementia Precox) ở người trẻ tuổi.

Magnan V. (1893) mô tả bệnh hoang tuởng mạn tính (Delire Chonique) trong đó một số bệnh nhân kết thúc bằng mất trí-vô cảm (Dementia-Apathia).

Kandinski V.Kh. (1882) đã mô tả bệnh tâm thần tư duy (Idiophrenia) là một bệnh độc lập mà các triệu chứng cơ bản phù hợp với bệnh tâm thần phân liệt hiện nay.

Korsacop S.S. (1891) mô tả bệnh Dysnoia  như là một bệnh loạn thần cấp tính có nhiều nét lâm sàng phù hợp với bệnh tâm thần phân liệt tiến triển cấp.

Kraepelin E. (1898) thống nhất các bệnh độc lập do các tác giả trên mô tả thành một bệnh tâm thần riêng gọi là bệnh "mất trí sớm".

Bleuler P.E. (1911) nhà tâm thần học Thuỵ sĩ, thấy rằng sự mất trí không phải là đặc điểm thường xuyên của sa sút sớm. Và Ông đã đề xuất thuật ngữ "Schizophrenia - bệnh tâm thần phân liệt", có nghĩa là sự chia cắt trong tâm thần.

Theo quan điểm của Bleuler P.E., quá trình chia cắt là nền tảng của bệnh và là cơ sở cho biểu hiện đa dạng của các triệu chứng bệnh TTPL. Nghĩa là, mặc dù có nhiều biểu hiện lâm sàng khác nhau, nhưng TTPL là một nhóm bệnh thống nhất, có sự giống nhau về nguyên nhân và cơ chế sinh bệnh cho tất cả các bệnh nhân. Đặc trưng của sự thiếu thống nhất giữa các mặt hoạt động tâm thần làm biến đổi nhân cách kiểu phân liệt, cảm xúc ngày càng cùn mòn, tư duy nghèo nàn, ý chí suy đồi,... [1],[23].

Schneider K. (1939) cho rằng các triệu chứng cơ bản của Bleuler P.E. xuất hiện chậm và cũng có thể gặp trong các bệnh tâm thần khác, tác giả dựa vào các triệu chứng dương tính để đưa ra tiêu chẩn đoán bệnh TTPL gồm có 11 triệu chứng đặc trưng. Quan điểm của Schneider K. được tiếp thu và thể hiện trong các bảng phân loại bệnh của TCYTTG và của Hội Tâm thần học Mỹ [11],[16].

Xnhegiơnhepxki A.V. (1966) đưa ra các kết luận về chẩn đoán sớm TTPL [20]:

+ Bệnh TTPL tiến triển động và đa dạng.

+ Sự biến chuyển và thay thế nhau giữa các hội chứng được chẩn đoán theo các triệu chứng tâm thần hiện tại và quá trình tiến triển của bệnh theo thời gian.

+ Sự chuyển biến của 9 triệu chứng dương tính thay thế nhau từ nhẹ đến nặng.

+ Các hội chứng loại trừ không có trong TTPL.

+ Mối liên quan giữa các hội chứng âm tính và dương tính quyết định sự hình thành các thể lâm sàng của bệnh.

Bảng phân loại DSM III-R năm 1987, DSM IV năm 1994 của Hội tâm thần học Mỹ đã tập hợp các triệu chứng thành 6 nhóm giúp chẩn đoán xác định bệnh TTPL.

Năm 1992, TCYTTG tập trung trí tuệ của 915 nhà Tâm thần học có uy tín của 52 Quốc gia trên thế giới, thống nhất đưa ra bảng phân loại bệnh Quốc tế lần thứ 10 (ICD-10F) và xếp bệnh TTPL vào mục F20-F29. Từ đó, bệnh TTPL được trình bày kết hợp giữa các quan điểm cổ điển và quan điểm tâm thần học hiện đại [13].

1.1.3. Những nghiên cứu về bệnh nguyên và bệnh sinh bệnh tâm thần phân liệt.

Trong suốt quá trình lịch sử của ngành tâm thần học, các tác giả đã kiên trì nghiên cứu và thử nghiệm, nhưng cho đến nay bệnh nguyên và bệnh sinh của TTPL vẫn chưa xác định được rõ ràng. Có nhiều giả thuyết của các chuyên ngành liên quan đến Tâm thần học như: Hoá sinh học, Di truyền học, Thần kinh học, Triết học,...Song cho đến nay vẫn chưa có một giả thuyết nào mang đến một kết quả thuyết phục tuyệt đối [1],[19].

1.1.3.1. Giả thuyết về sinh hoá.

Có rất nhiều nghiên cứu của nhiều tác giả cho rằng ở bệnh nhân TTPL có rối loạn chuyển hoá các chất trung gian hoá học thần kinh như Serotonin Catecholamin. GABA... [5],[32].

Giả thuyết về dopamine cho rằng sự tăng thái quá dopamine liên quan đến triệu chứng nhận thức và triệu chứng dương tính, còn sự thiếu hụt dopamine liên quan đến triệu chứng âm tính của TTPL [ 38],[41],[69].

Theo Hoàng Tích Huyền sự tăng hoạt động của hệ thống dopamine đi từ vùng trung não đến hồi viên sẽ dẫn đễn các triệu chứng dương tính như: Hoang tưởng, ảo giác, tăng vận đông. Còn sự giảm hoạt động của hệ thống dopamine đi từ trung não đến vỏ não sẽ dẫn đền các triệu chứng âm tính như cảm xúc cùn mòn, thu hẹp xã hội [8].

Một số tác giả cũng cho rằng ở não người bình thường hoạt động của dopamine trong thuỳ trước trán kìm hãm sự phát triển các con đường dopamine trong thể vân. Nhưng ở não bệnh nhân TTPL lượng dopamine hoạt động trong thuỳ trước trán giảm đi dẫn đến tăng nhiều dopamine ở thể vân và gây ra triệu chứng bệnh. Ngoài ra giả thuyết dopamine còn dựa trên hiệu quả của việc sử dụng thuốc hướng thần làm phong toả các Receptor dopamin để làm mất các triệu chứng loạn thần của TTPL [14],[44],[54].

Giả thuyết về vai trò của Glutamate trong bệnh sinh của TTPL xuất phát từ sự hiểu biết về thụ cảm thể chủ yếu của hệ thống glutamat là N-methỵ-D-aspartate (NMDA). Giả thuyết cho rằng nếu giảm Glutamate sẽ sinh ra các triệu chứng TTPL và để điều trị cần hoạt hoá phức hợp thủ cảm thể NMDA [28],[73].

Giả thuyết về vai trò của serotomin xuất phát thông qua việc quan sát thấy ảo giác xuất hiện ở những người uống chất lysergic acid điethyllamid (LSD). Hợp chất LSD tương tự về hoá học với serotonin và chẹn các vị trí thụ cảm thể serotonin. Qua đo´các tác giả đưa ra giả thuyết về sự suy giảm serotonin trong bệnh TTPL [27],[41].

1.1.3.2. Giả thuyết về rối loạn cấu trúc và chức năng não.

Qua các nghiên cứu cấu trúc não của các bệnh nhân TTPL. Các tác giả nhận thấy có sự giảm thể tích chất xám và chất trắng vùng trước trán, những bất thường của tế bào thần kinh. Những rối loạn chuyển hoá, những rối loạn dòng máu vùng trước trán, sự giảm thể tích hồi hải mã và thuỳ khứu... có liên quan đến sinh bệnh học TTPL [1],[64].

Các tác giả cũng nêu ra rằng sự phát triển sớm con đường dopaminergic tới vùng trước trán đã dẫn đến rối loạn chức năng cả vùng trước trán lẫn hệ limbic và biểu hiện bằng các triệu chứng âm tính, dương tính và suy giảm nhận thức ở bệnh nhân TTPL [25],[29].

Các rối loạn chức năng của vùng trước trán – lưng bên là nguồn gốc của những triệu chứng âm tính nguyên phát kéo dài hoặc những thiếu sót TTPL [27],[60].

Một số tác giả cũng mô tả mạng thần kinh cơ sở cho tiến trình ngôn ngữ, bao gồm các vùng Werniker và Broca và cấu trúc vỏ não – dưới vỏ liên quan đến sự phát sinh những ảo giác, hoang tưởng và những rối loạn tư duy khác [15],[27].

1.1.3.3. Một số giả thuyết về di truyền học.

Bờ?nhTTPL và những rối loạn liên quan đến TTPL xảy ra với tỷ lệ cao trong số những người có mối liên hệ sinh học với bệnh nhân TTPL.

Một số nghiên cứu cho thấy rằng nếu bố hoặc mẹ mắc bệnh thì khả năng mắc bệnh của con cái từ 10% - 20% và nếu cả bố và mẹ mắc bệnh thì tỷ lệ con mắc bệnh tăng lên đến 65% - 70% [1],[5].

Trong trường hợp sinh đôi cùng trứng, tỷ lệ mắc bệnh tương hợp là 40% - 50% cao gấp 4 lần tỷ lệ tương hợp ở sinh đôi khác trứng hoặc quan hệ họ hàng thân thuộc. Có từ 15% - 20% người bệnh TTPL có thành viên trong gia đình có mỗi quan hệ họ hàng cũng mắc bệnh TTPL [14],[27].

Tuy nhiên trở ngại của giả thuyết này là cho đến nay người ta vẫn chưa biết TTPL được di truyền theo phương thức nào. Thêm nữa có rất nhiều trường hợp bệnh nhân TTPL không phát hiện thấy trong họ hàng có người mắc bệnh TTPL.

1.1.3.4. Một số giả thuyết khác.

+ Nơi sinh và mùa sinh: theo một số tác giả nguy cơ mắc bệnh TTPL tăng lên khoảng 10% cho những người sinh vào mùa đông và mùa xuân. Những người sinh ở thành phố có nguy cơ mắc bệnh TTPL cao gấp 2 lần những người sinh ở nông thôn [15].

+ Các biến chứng khi mang thai và sinh đẻ: những biến chứng khi thai nghén hoặc sinh đẻ có thể gây ra tình trạng thiếu ôxy. Những vùng nhạy cảm với sự thiếu hụt oxy nhất trong quá trình phát triển như vùng Hyppocampus có liên quan nhiều đến TTPL [15],[60].

+ Vấn đề nhiễm khuẩn trước khi sinh (nhiễm virut cúm hoặc virut khác) và khả năng đáp ứng của người mẹ với nhiễm khuẩn (đặc biệt là giai đoạn phân bào gian kỳ) cũng như sự thiếu dinh dưỡng như: axit folic, vitanin D,…có thể góp phần gây ra nguy cơ mắc bệnh TTPL [13].

+ Nhiễm độc hoá học và lạm dụng chất: ở những người nhiễm độc một số chất hóa học như thuỷ ngân, chì. Thuốc trừ sâu hay ở những người thường xuyên sử dụng rượu ma tuý,...thấy tăng rõ rệt các nguy cơ loạn thần cũng như tăng nguy cơ tái phát bệnh TTPL [11].

1.2. Một số nghiên cứu về lâm sàng bệnh tâm thần phân liệt.

1.2.1 Đặc điểm lâm sàng chung bệnh tâm thần phân liệt.

Các triệu chứng lâm sàng của bệnh TTPL là vô cùng phong phú, phức tập và luôn biến đổi. Tuy nhiên đa số các tác giả đều chia ra 2 loại triệu chứng lâm sàng gồm các triệu chứng âm tính và các triệu chứng dương tính [1],[5],[16].

1.2.1.1. Các triệu chứng âm tính.

Theo quan điểm của Bleuler P.E. triệu chứng âm tính là nền tảng của quá trình phân liệt. Nó biểu hiện sự tiêu hao, mất mát các hoạt động tâm thần sẵn có như mất tính toàn vẹn, tính thống nhất của hoạt động tâm thần [5],[16].

Những triệu chứng âm tính thường gặp là:

+ Cảm xúc không thích hợp: là trạng thái cảm xúc không tương xứng với kích thích như thiếu tình cảm với người thân, bàng quan lạnh nhạt với những thích thú trước đây, hoặc khóc cười vô duyên cớ [1],[19], [22]. Theo Kaplan H.I và cs (1994) cho rằng trạng thái này là sự mất tính thống nhất giữa các biểu hiện cảm xúc với nội dung tư duy [42].

+ Cảm xúc cùn mòn: là triệu chứng hay gặp và đặc trưng bởi nét mặt bất động, vô cảm, ánh mắt vô hồn, giảm sút ngôn ngữ không lời (cử chỉ, điệu bộ) [1],[19],[31].

+ Tư duy nghèo nàn: biểu hiện giảm sút vốn từ, lượng từ khi nói, giảm sút số lượng, ý tưởng diễn đạt. Nội dung sơ sài, đơn điệu đôi khi vô nghĩa [11,[13].

+ Dòng tư duy chậm chạp, rời rạc, ngắt quãng nhu phải suy nghĩ rất lâu sau mỗi câu hỏi đơn giản bệnh nhân mới trả lời hoặc đang nói chuyện  tự nhiên bệnh nhân không nói, một lúc sau lại nói tiếp nhưng chuyển sang chủ đề khác [11],[12].

+ Rối loạn hoạt động có ý chí: thường suy giảm hoạt động có ý chí như: lười nhác, thụ động, thiếu sáng kiến trong lao động, học tập. né tránh xã hội, ngại giao tiếp, mất chủ động, giảm cởi mở trong giao tiếp. Kém chăm sóc bản thân như: mặc lôi thôi, bẩn thỉu, luôn phải nhắc nhở đôn đốc trong vệ sinh cá nhân hàng ngày. Nói chung bệnh nhân sống thu mình vào thế giới tự kỷ [16],[19],[20].

+ Về hoạt động bản năng cũng bị rối loạn thể hiện ở chỗ:

- Rối loạn giấc ngủ: thường gặp là ngủ ít nhưng cũng có thể ngủ nhiều, hoặc rối loạn nhịp thức ngủ sinh học [19].

- Rối loạn ăn uống: ăn ít, bỏ ăn, từ chối ăn, có thể ăn nhiều, ăn vô độ, có khi ăn vật bẩn, động vật sống [20],[22].

- Rối loạn bản năng tình dục: giảm hoặc mất ham muốn tình dục, có khi giải toả bản năng tình dục [22].

1.2.1.2. Các triệu chứng dương tính.

Các triệu chứng này rất đa dạng và phong phú, nó phát sinh trong quá trình diễn biến của bệnh, xuất hiện nhất thời rồi lại mất đi hay được thay thế bằng các triệu chứng dương tính khác. Các triệu chứng này có thể xuất hiện riêng lẻ, nhưng cũng có thể kết hợp với nhau thành những hội chứng (hội chứng về cảm xúc, hội chứng paranoia, hội chứng paranoid, hội chứng căng trương lực,...). Các triệu chứng dương tính thường làm cơ sở cho việc phân biệt các thể bệnh TTPL (thể Paranoid, thể căng trương lực,...) [1],[7],[16].

Các triệu chứng dương tính thường gặp là:

+ Rối loạn hình thức tư duy: tư duy phi tán, tư duy dồn dập, nói hổ lốn,...

+ Rối loạn nội dung tư duy: hoang tưởng là triệu chứng thường gặp ở bệnh nhân TTPL, trong đó hoang tưởng bị hại hay gặp nhất. Theo Nguyễn Thị Vân (2003) nghiên cứu 30 bệnh nhân TTPL paranoid hoang tưởng bị hại chiếm 63,3% sau đó mới đến các hoang tưởng khác như hoang tưởng tự cao, hoang tưởng bị chi phối, hoang tưởng ghen tuông, hoang tưởng liên hệ [18].

Ngoài ra còn gặp các hoang tưởng khác như: hoang tưởng về ký sinh vật (hoặc côn trùng), loại này thường gặp khoảng từ 5-15% trong bệnh TTPL [45]. Hoang tưởng về tôn giáo gặp khoảng 24% bệnh nhân TTPL và bệnh nhân có hoang tưởng về tôn giáo thì tiên lượng nặng hơn bệnh nhân có các hoang tưởng khác [60].

+ ảo giác: ảo thanh thường gặp, nhất là ảo thanh giả. Nội dung ảo thanh rất phong phú như bình phẩm, ra lệnh, chuyện trò, và ảo giác độc thoại là một điển hình của ảo giác trong bệnh TTPL [46]. ảo giác trong bệnh TTPL có liên quan với sự bất thường trong cấu trúc chức năng của vùng ngôn ngữ thùy thái dương [44]. Nguyễn Thị Vân (2003) nghiên cứu 30 bệnh nhân TTPL paranoid thấy 56,70% có ảo thanh bình phẩm, 6,7% có ảo thanh ra lệnh [18]. Ngoài ra, trong TTPL còn gặp các loại ảo giác khác như ảo thị, ảo khứu, nhưng ít gặp hơn.

Người bệnh có hoang tưởng và ảo giác thường chỉ miệt mài với hoang tưởng và ảo giác của họ dẫn đến không nhận thức được về bệnh tật của mình, thu hẹp phạm vi hoạt động xã hội, các mối quan hệ nghèo nàn. Do đó, người bệnh thường có thu nhập thấp hơn người bình thường chiếm tỷ lệ chủ yếu (97,3%) [30].

1.2.2. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt.

1.2.2.1. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt theo ICD – 10F (1992).

Theo tiêu chuẩn này triệu chứng được chia thành 9 nhóm  ký hiệu từ   (a) đến (i) [16].

a)     Tư duy vang thành tiếng, tư duy bị áp đặt hay bị đánh cắp và tư duy bị phát thanh.

b)    Các hoang tưởng bị kiểm tra, bị chi phối hay bị động, có liên quan rõ rệt với vận động thân thể hay các chi hoặc có liên quan đến ý nghĩ, hành vi hay cảm giác đặc biệt, tri giác hoang tưởng.

c)     Các ảo thanh bình phẩm thường xuyên về hành vi của bệnh nhân hay thảo luận với nhau về bệnh nhân hoặc các loại ảo thanh khác xuất hiện từ một bộ phận nào đó của thân thể.

d)    Các hoang tưởng dai dẳng khác không thích hợp về mặt văn hóa là hoàn toàn không thể có được tính đồng nhất về tôn giáo hay chính trị hoặc những khả năng quyền lực siêu nhiên, thí dụ như: có khả năng điều khiển người khác hay tiếp xúc với thế giới khác.

e)     ảo giác dai dẳng bất cứ loại nào, có khi kèm theo hoang tưởng thoảng qua hay chưa hoàn chỉnh, không có nội dung cảm xúc rõ ràng hoạc kèm theo ý tưởng quá dai dẳng hoặc xuất hiện hàng ngày trong nhiều tuần hay nhiều tháng.

f)      Tư duy gián đoạn, hay thêm từ khi nói đưa đến tư duy không liên quan, lời nói không thích hợp hay ngôn ngữ bịa đặt.

g)   Tác phong căng trương lực như kích động, giữ nguyên dáng, uốn sáp, phủ định, không nói hay sững sờ.

h)     Các triệu chứng âm tính rõ rệt như vô cảm, ngôn ngữ ngèo nàn, các đáp ứng cảm xúc cùn mòn, không thích hợp, thường đưa đến cách ly xã hội hay giảm sút hiệu suất lao động và phải rõ ràng là các triệu chứng trên không do trầm cảm và thuốc an thần gây ra.

i)       Biến đổi thường xuyên có ý nghĩa về chất lượng toàn diện của tâp tính cá nhân như là mất thích thú, thiếu mục đích, lười nhác, thái độ mải mê suy nghĩ về cá nhân và cách ly xã hội.

Các yêu cầu chẩn đoán:

+ Phải có ít nhất một triệu chứng rõ ràng hoặc có hai triệu chứng hay nhiều hơn nữa (nếu triệu chứng ít rõ ràng) thuộc vào nhóm từ a đến d kể trên.

+ Nếu là các nhóm từ e đến i thì phải có ít nhất 2 nhóm triệu chứng.

+ Thời gian tồn tại của (mỗi nhóm) các triệu chứng phải ít nhất là một tháng hay lâu hơn.

+ Không được chẩn đoán TTPL khi có các triệu chứng trầm cảm hay hưng cảm mở rộng xuất hiện trước các triệu chứng nói trên.

+ Không được chẩn đoán TTPL khi có bệnh não rõ rệt hoặc bệnh nhân đang trong trạng thái nhiễm độc ma tuý.

+ Không được chẩn đoán TTPL khi có bệnh động kinh và các bệnh tổn thương thực thể não [13].

1.2.2.2. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt theo DSM-IV (1994).

Nhóm A: Có hai hay nhiều hơn trong số các triệu chứng sau: mỗi triệu chứng phải biểu hiện rõ ràng trong thời gian 1 tháng (hoặc ít hơn nếu được điều trị tốt).

1. Hoang tưởng.

2. ảo giác.

3. Ngôn ngữ thanh xuân.

4. Hành vi căng trương lực hoặc hành vi thanh xuân rõ.

5. Triệu chứng âm tính.

* Ghi chú:

Chỉ cần một triệu chứng duy nhất trong tiêu chuẩn A nếu như các hoang tưởng là kỳ dị hoặc các ảo thanh là giọng nói bình phẩm về hành vi hoặc ý nghĩ của bệnh nhân, hoặc hai hay nhiều giọng nói trò chuyện với nhau.

Nhóm B: Mất chức năng xã hội và nghề nghiệp trong một thời gian đủ dài sau khi khởi phát bệnh, một hay nhiều lĩnh vực chính như việc làm, quan hệ với mọi người hoặc tự chăm sóc bản thân giảm sút so với trước khi bị bệnh.

Nhóm C: Độ dài các dấu hiệu tiếp theo của tổn thương bền vững ít nhất 6 tháng (hoặc ít hơn nếu điều trị thành công), các triệu chứng thoả mãn tiêu chuẩn A ( triệu chứng của pha hoạt động) và các triệu chứng của pha tiền triệu hoặc di chứng. Trong giai đoạn tiền triệu hoặc di chứng các dấu hiệu tổn thương có thể chỉ là một triệu chứng âm tính hoặc hai hay nhiều hơn các triệu chứng ở tiêu chuẩn A với hình thức nhẹ.

Nhóm D: Không phải là rối loạn phân liệt cảm xúc hoặc rối loạn cảm xúc. Rối loạn phân liệt cảm xúc và rối loạn cảm xúc đã được loại trừ, hoặc là không có một giai đoạn trầm cảm điển hình, hưng cảm hay pha trộn nào xuất hiện đồng thời với các triệu chứng của pha hoạt động, độ dài toàn bộ của chúng phải ngắn hơn khi so sánh với độ dài của pha hoạt động và di chứng.

Nhóm E: Không phải là một rối loạn do thuốc hoặc bệnh tổn thương thực tổn gây ra. Rối loạn không phải là hậu quả trực tiếp của ma tuý hoặc một bệnh cơ thể.

Nhóm F: Liên quan với rối loạn chậm phát triển bền vững nếu tồn tại một tiền sử tự kỷ hoặc rối loạn chậm phát triển bền vững khác, chẩn đoán tâm thần phân liệt chỉ đặt ra khi hoang tưởng hoặc ảo giác rõ ràng được biểu hiện trong thời gian ít nhất là một tháng (có thể ít hơn nếu điều trị thành công) [13],[34].

1.2.3. Phân loại bệnh tâm thần phân liệt.

1.2.3.1. Phân loại bệnh tâm thần phân liệt theo ICD – 10F (1992).

Bệnh TTPL được ký hiệu từ F20.0 đến F20.9 và bao gồm 9 thể [13]:

- F20.0        : TTPL thể paranoide.

- F20.1        : TTPLthể thanh xuân.

- F20.2        : TTPL thể căng trương lực.

- F20.3        : TTPLthể không biệt định.

- F20.4        : TTPL  thể trầm cảm sau phân liệt

- F20.5        : TTPL thể di chứng

- F20.6        : TTPL  thể đơn thuần

- F20.8        : Các thể TTPL khác.

- F20.9        : TTPL không xác định.

1.2.3.2. Phân loại bệnh tâm thần phân liệt theo DSM – IV (1994):

Bệnh TTPL được ký hiệu theo mã số 295 bao gồm [13],[34]:

- 295.30       : TTPL thể paranoid

- 295.10       : TTPL thể thanh xuân.

- 295.20       : TTPL thể căng trương lực.

- 295.90       : TTPL thể không biệt định

- 295.60       : TTPL thể di chứng.

1.3. Vấn đề hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

1.3.1. Những khái niệm chung về hành vi gây hấn.

Có nhiều khái niệm về hành vi gây hấn (Aggression) và hành vi chống đối xã hội (Anti-social behaviour) rất khác nhau, tuỳ thuộc vào quan niệm của các chuyên ngành khác nhau như: Triết học, Xã hội học, Tâm lý học, Tâm thần học,… Nhưng trong Tâm thần học các tác giả đã thống nhất về khái niệm hành vi gây hấn và chống đối xã hội bao gồm [35],[57]:

+ Hành vi xâm hại hay gây hấn (Aggressive behaviour):

- Gây hấn bằng lời nói (verbal aggeression).

- Gây hấn bằng tấn công vật lý (physycal aggression).

- Gây hấn bằng thái độ giận dữ  (anger  aggeression).

- Gây hấn bằng hành vi thù địch (hostility aggeression).

+ Hành vi bạo lực (Violent behaviour).

+ Hành vi kích động (Agitative behaviour).

+ Hành vi gây rối (Disruptive behaviour).

Một số tác giả nhấn mạnh hình thái học của hành vi gây hấn (các hình thức và đặc điểm của hành vi), các stress cũng như các yếu tố thúc đẩy khác nhau đã hình thành các hình thức khác nhau của hành vi gây hấn [27],[35].

Hành vi gây hấn điển hình thường xảy ra trong các bối cảnh chống đối xã hội theo các hình thức khác nhau (ví dụ: các vấn đề về ứng xử, nghiện chất ma tuý và phạm pháp) [24],[27].

Theo nghiên cứu của các tác giả (Cadoret R.J. và cs, 1997), cho thấy: có nhiều khái niệm khác nhau về hành vi gây hấn, nhưng chủ yếu là hành vi gây hấn phải thể hiện bằng các tính chất chuyên biệt trong tiền sử cũng như trong quá trình phát triển và các hành vi liên quan thường phù hợp với nhau. Điều đó nói lên rằng xem hành vi gây hấn như là một phạm trù riêng biệt có giá trị trong việc đề phòng các hành vi bất thường do người bệnh gây ra [30].

Pettit G.R. (1997) đã định nghĩa tổng quát hành vi gây hấn là một hành vi gây tổn thương và nguy hại đến người khác. Định nghĩa này bao hàm các dạng gây hấn lên đến cực điểm trong một hành động bạo lực. Nhưng trên thực tế nó không chỉ giới hạn ở những hành vi bạo lực mà còn thấy cả những hành vi gây tổn thương và nguy hại cho người khác mà không có bạo lực giữa các cá nhân là bố mẹ và bạn bè ngay từ thời thơ ấu [57].

Foley S.R. và cs (2005) đã đưa ra một loại định nghĩa khác chú trọng đến tác động của hành vi gây hấn. Định nghĩa này tiếp cận và mô tả một cách đơn giản hành vi gây hấn là hành vi gây nguy hại và tổn thương cho người khác một cách rõ rệt. Tuy nhiên trong thực tế một số hành vi gây hấn do một vài nguyên nhân khác nhau có thể không gây hại thực sự (ví dụ như: cú đấm không trúng đích hoặc lời phê bình bâng quơ).

Các tác giả đã nghiên cứu sâu về các khái niệm cũng như các giả thuyết về sự hình thành và phát triển của hành vi gây hấn. Các nghiên cứu đã tổng hợp phân tích đánh giá trên 250 định nghĩa về hành vi gây hấn. Định nghĩa của các tác giả nói trên cốt lõi là đã nhấn mạnh được vai trò của kết quả hành vi gây hấn (vi´ ụ như: một đưa trẻ tìm mọi cách gây hấn bởi vì điều đó đưa đến những kết quả nó mong muốn, chẳng hạn như gây hấn để chấm dứt sự ác cảm của bố mẹ hoặc là giành được một món đồ chơi mà nó mong muốn) [35],[57].

Như vậy, hành vi gây hấn là một đáp ứng cụ thể với những hoàn cảnh đặc biệt mang tính chất chống đối là hành vi gây hấn thứ phát (cảm ứng). Ngược lại, hành vi gây hấn định hướng theo mục đích để đạt được kết quả cụ thể là hành vi gây hấn tiên phát. Tuy nhiên, các nghiên cứu về hành vi gây hấn thường sử dụng cả hai dạng định nghĩa trên để đạt được những vấn đề tương phản hay sự khác biệt trong các hành vi gây hấn như [35],[57]:

+ Gây hấn bằng sức mạnh cơ bắp với gây hấn bằng lời nói.

+ Gây hấn bằng sự chống đối với gây hấn bằng hung khí.

+ Gây hấn công khai với gây hấn ngấm ngầm.

1.3.2. Đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

Hành vi gây hấn là một vấn đề chung phổ biến ở bệnh nhân TTPL được điều trị ngoại trú tại gia đình và cộng đồng xã hội cũng như điều trị nội trú trong các bệnh viện chuyên khoa tâm thần [42].

Trong các bệnh viện chuyên khoa tâm thần số bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn nhiều hơn đáng kể so với bệnh nhân không có hành vi gây hấn. Các tác giả Barlow K., Grenyer B. và Lavalle I.O. (2000), đã nghiên cứu trên 1269 bệnh nhân tâm thần nói chung nhận thấy rằng tổng số có 174 bệnh nhân có hành vi gây hấn chiếm tỷ lệ là 13,7%, trong đó số bệnh nhân TTPL tăng gấp 1,96 lần so với nhóm bệnh nhân khác [27].

Các hành vi gây hấn ở bệnh nhân TPL biểu hiện bằng nhiều triệu chứng rất đa dạng và phong phú như: rối loạn tư duy cả hình thức lẫn nội dung (hoang tưởng), rối loạn cảm giác, tri giác (ảo giác), rối loạn cảm xúc (hưng cảm hoặc trầm cảm) rối loạn vận động (các cơn xung động như đốt nhà, giết người...). Nói một cách chính xác hơn là các triệu chứng rối loạn tâm thần trên ở bệnh nhân TTPL có nhiều nguy cơ gây hấn [31].

Tuy nhiên việc nhận biết sự có mặt của các hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL thường được thông qua việc thăm khám chi tiết kết hợp với quan sát các rối loạn hoạt động của bệnh nhân. Các rối loạn này rất đa dạng và phong phú có thể xuất hiện đơn độc hoặc phối hợp với nhau bao gồm rất nhiều hành vi nguy hiểm kích động, bạo lực, gây rối, xâm hại hoặc thô bạo, giận dữ, chửi bới, đánh người, đập phá đồ đạc,... gây ra rất nhiều thiệt hại cho bản thân người bệnh, cho gia đình và cho xã hội [39].

Theo Trần Cao Cường (1999) các hành vi mang tính chất phá hoại tài sản, đập phá đồ đạc gặp ở bệnh nhân TTPL là 10,41-13,0%. Trong đó tỷ lệ bệnh nhân gây thiệt hại tài sản của gia đình là 55-60% và của xã hội là 10% [4].

Theo Nguyễn Bá Hưng (2001) nghiên cứu trên 70 bệnh nhân TTPL thể paranoid có hành vi nguy hiểm thấy: hành vi hung bạo chiếm 82,58% và trong số này có 84,29% do hoang tưởng và ảo giác chi phối [9].

Theo Trần Văn Cường (1996) nghiên cứu trên 30 trường hợp bị bệnh tâm thần phạm tội thì có tới 50% là bệnh nhân TTPL, trong đó hoang tưởng và ảo giác chiếm tỷ lệ cao nhất tới 53,2% [3].

Trong bệnh TTPL có hành vi gây hấn thì rối loạn hoạt động cụ thể là những hành vi xung động thường xuất hiện  đột ngột, mãnh liệt không rõ lý do, không được người bệnh cân nhắc kỹ, không có sự đấu tranh tự kiềm chế như:

+ Xung động phân liệt: bệnh nhân đột nhiên la hét, đập phá, xé quần áo, đánh người,... người bệnh không có rối loạn ý thức, vẫn nhận biết được xung quanh và hành vi xung động của mình, nhưng không kiềm chế được và tự người bệnh cũng không hiểu vì sao lại hành động như vậy [5],[11].

+ Xung động trầm cảm: đột nhiên tự sát hay giết người, đốt nhà rồi tự sát [19]. Theo Cao Tiến Đức (1997) nghiên cứu trên 51 bệnh nhân có hành vi tự sát tại khoa tâm thần bệnh viện 103 thấy bệnh nhân TTPL chiếm tới 90,5% [7].

+ Xung động trộm cắp: là sự ham thích ăn cắp xuất hiện đột ngột, sự ăn cắp này không có mục đích hay lý do chính đáng sau đó đem vứt bỏ đi, hoặc bỏ quên hoặc thậm chí còn mang trả lại [11],[23].

+ Xung động đốt nhà: bệnh nhân tự nhiên đốt nhà và khi lửa càng cháy to bệnh nhân càng thích thú [5],[11].

+ Xung động giết người: xuất hiện đột ngột, vô nguyên cớ. Bệnh nhân trong bệnh viện có thể đột ngột bóp cổ hoặc dìm người khác xuống bể nước. [5],[11],[23].

+ Các rối loạn bản năng ăn uống: ăn ít hoặc không ăn thường gặp ở giai đoạn đầu của bệnh có thể do hoang tưởng và ảo giác chi phối. ở giai đoạn sau bệnh nhân có thể ăn nhiều hoặc ăn vật bẩn (ăn cỏ, ăn phân, ăn chuột,...) chán ăn ở bệnh nhân TTPL thường gặp là độ tuổi trung niên [19],[55].

Theo Beis A. và cs (1985) đã khẳng định ở bệnh nhân TTPL có sự chi phối về ăn uống của các triệu chứng khác nhau như: có 2/5 số bệnh nhân do hoang tưởng chi phối, 1/6 số bệnh nhân khác do ảo giác chi phối và số bệnh nhân còn lại có rối loạn ăn uống do các nguyên nhân khác [28].

Theo Golovina A.G. (1998) nghiên cứu ở 200 bệnh nhân TTPL thấy có các xung động nguy hiểm như : rối loạn ăn uống chiếm 7%, rối loạn bản năng tính dục chiếm 28%, xung dụ?nguống rượu chiếm 38%, xung động đốt nhà chiếm 1% và trộm cắp chiếm 2% [38].

+ Rối loạn bản năng tình dục: có biểu hiện giải toả bản năng tình dục như: cởi bo?quần áo, tìm mọi cách đến gần người khác giới, có thể có những cơn loạn dục (pervevsion sexualle) ở nhiều hình thức khác nhau như:

- Thủ dâm (masturbation).

- Loạn dâm đồng giới (homosexualite).

- Loạn dục với trẻ con (pedophilie).

- Loạn dục với súc vật (zoophilie).

Các rối loạn này thường phát sinh do bệnh tâm thần và có thể do sự thiếu giáo dục và ảnh hưởng của môi trường [11],[22].

+ Rối loạn giõ´cngủ thường gặp là ngủ ít, có thể gặp ngủ nhiều hoặc ngủ ngày thức đêm [46].

1.3.3. Một số yếu tố liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

1.3.3.1. Các yếu tố tâm lý.

Yếu tố tâm lý có vai trò rất quan trọng trong việc phát sinh các hành vi gây hấn đặc biệt là tình trạng stress như : bị hắt hủi thì hay mặc cảm, tự ti. Các stress tâm lý có thể là căn nguyên trực tiếp phát sinh các hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL [2].

Theo Nguyễn Thị Duyên (1999) các strees tâm lý đã làm tái phát bệnh TTPL chiếm 38,9% [6].

Một số bệnh nhân trong giai đoạn ổn định thường bị gia đình xa lánh, hắt hủi do không có việc làm hoặc việc làm chất lượng kém hoặc bị bạn bè, làng xóm chế diễu, xã hội xa lánh, coi như người thừa làm cho họ né tránh và mặc cảm có khi dẫn đến cảm xúc bùng nổ hoặc thậm chí tự sát [65].

Các stress tâm lý trong gia đình và xã hội đã gây ra những triệu chứng rối loạn tâm thần đa dạng đôi khi khiến bệnh nhân phạm tội hình sự. Theo nghiên cứu của Trần Văn Cường (2003) về các yếu tố thúc đẩy hành vi phạm tội ở bệnh nhân TTPL trong giám định pháp y tâm thần nhận thấy: trong giai đoạn tiến triển thì stress tâm lý trong gia đình chiếm 37,5% và ngoài xã hội chiếm 62,5%. Trong giai đoạn ổn định stress tâm lý trong gia đình chiếm 25% và ngoài xã hội chiếm 75 % [3].

Vấn đề thất nghiệp, thiếu giáo dục, sống xa bố mẹ cũng làm cho các stress trầm trọng thêm và làm tăng nguy cơ gây hấn [47].

Theo Robinson L.R. và Steven H.L. (1999) nghiên cứu về strees tâm lý trong bệnh TTPL thấy có tỷ lệ cao. Các tác giả nhận thấy sự lạm dụng về tình dục hoặc thân thể trong thời thơ ấu của bệnh nhân có sự liên quan đến sự phát triển và phát sinh các triệu chứng rối loạn loạn thần sau này. Đáng chú ý là rối loạn hoạt động, đặc biệt là hành vi gây hấn [60].

1.3.3.2. Các yếu tố bệnh lý tâm thần.

Các yếu tố bệnh lý tâm thần là nguyên nhân quan trọng trong việc phát sinh hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPLvà biểu hiện ở những mức độ khác nhau với những triệu chứng khác nhau, rõ rệt nhất là các triệu chứng hoang tưởng và ảo giác. Các triệu chứng này chi phối hành vi của bệnh nhân như đập phá, la hét, đánh người và gây rối trật tự xã hội tuỳ theo nội dung của những hoang tưởng và ảo giác [53].

ở trường hợp hoang tưởng chi phối khi theo đuổi mục đích của hoang tưởng mà bị những người khác gây trở ngại thì người bệnh có thể lên cơn kích động, đập phá, đánh người, trường hợp hoang tưởng bị hại chi phối thì người bệnh thường có hành vi tự vệ như: lo lắng, sợ sệt, bỏ trốn hoặc tấn công để tự vệ. Bệnh nhân có các ảo thanh ra lệnh bắt bệnh nhân tự sát hoặc có hành vi nguy hiểm do ảo thanh chi phối là rất cao [33].

Theo Trần Văn Cường (2003) nghiên cứu trên 50 bệnh nhân TTPL có hành vi phạm tội nhận thấy hoang tưởng chi phối chiếm 53,33% và ảo giác chi phối chiếm 33,33% [3].

Theo Nguyễn Bá Hưng (2001) nghiên cứu trên 41 bệnh nhân có hành vi tự sát tại Bệnh viện tâm thần Trung ương 1 nhận thấy bệnh nhân TTPL có hành vi tự sát do ảo thanh ra lệnh chiếm tới 33% và 69,5 % tự sát do hoang tưởng chi phối. ảo thanh ra lệnh còn chi phối những hành vi bạo lực và các hành vi phạm tội [9].

1.3.3.3. Các yếu tố xã hội.

Các vấn đề xã hội như chế độ làm việc, chế độ giáo dục, các khoản thu nhập cá nhân, các mối quan hệ xã hội cũng là những yếu tố gây phát sinh hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt [40].

1.3.3.4. Các yếu tố liên quan khác.

Ngoài các yếu tố trên còn có một số yếu tố liên quan khác ảnh hưởng tới sự phát sinh hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt. Ví dụ như: lạm dụng chất gây nghiện, bệnh nhân TTPL thường có tỷ lệ sử dụng rượu và ma tuý rất cao. Nhiều tác giả cho rằng vấn đề này có liên quan đến các nhu cầu tham gia hoạt động xã hội nhằm điều chỉnh các triệu chứng do bệnh TTPL gây ra. Rối loạn do lạm dụng và nghiện các chất ma tuý thường kèm theo hành vi gây hấn kiểu bùng phát, kích động, dễ gây các hành vi nguy hiểm cho bản thân người bệnh, cho gia đình và cho xã hội [37].

Resnick P.J. và cs (1997) nghiên cứu 283 kẻ gây ra hoả hoạn thấy có 90% có tiền sử rồi loạn tâm thần, trong số đó có 64% do lạm dụng rượu [59].

Yếu tố về tuổi liên quan đến sự phát sinh hành vi gây hấn: nghiên cứu của Mallett R., và cs (2002) đã chỉ ra rằng có mối liên quan giữa tuổi và bạo lực, tuổi vị thành niên nguy cơ có hành vi bạo lực nhiều hơn các lứa tuổi khác. Tuụ?itrung bình ở lần phạm tội đầu tiên là 14 tuổi (đối với những người phạm tội thường xuyên như một thói quen) [50].

Yếu tố về giới tính: một số nghiên cứu cho thấy ở nam giới tỷ lệ hành vi gây hấn cao hơn hẳn ở nữ giới [42].

Steinert T. và Wiebe C. (1999) nghiên cứu trên 138 bệnh nhân (77 nam và 61 nữ) thấy có 75% số bệnh nhân nam và 53% số bệnh nhân nữ có các hành vi gây hấn [66].

Theo Vevera J. và Hubbard A. (2005) nhận thấy trong số 404 bệnh nhân TTPL mà họ nghiên cứu có 41,85 % nam giới có hành vi bạo lực và chỉ có 32,7% nữ giới có hành vi bạo lực [70].

Yếu tố về mùa sinh và nơi sinh: theo Kaplan H.I. và cs (1994) nhận thấy những bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn thường sinh vào mùa đông-xuân [45].

Yếu tố sử dụng thuốc an thần kinh trong quá trình điều trị: các nghiên cứu nhận thấy ở bệnh nhân TTPL có tình trạng bỏ thuốc rất cao hoặc không uống thuốc đều sẽ dõ~nđến tái phát bệnh và phát sinh các hành vi gây hấn, đây là biểu hiện đầu tiên mà người xung quanh cảm nhận được [21],[52].

CHƯƠNG 2

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng nghiên cứu.

2.1.1. Mẫu nghiên cứu.

Gồm 35 bệnh nhân được chẩn đoán là TTPL đáp ứng đủ các tiêu chuẩn chẩn đoán TTPL của ICD - 10F (1992) và có hành vi gây hấn một hoặc nhiều lần trong quá trình bị bệnh. Các bệnh nhân này đang được điều trị nội trú tại Bệnh viện tâm thần Trung ương 2 (Biên Hoà) từ tháng 9 năm 2006 đến tháng 8 năm 2007.

+ Tuổi thấp nhất là:  20 tuổi

+ Tuổi cao nhất là : 60 tuổi

+ Tuổi trung bình là : 36,94 ± 10,20 tuổi.

2.1.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân nghiên cứu.

- Các bệnh nhân được chẩn đoán xác định là TTPL theo tiêu chuẩn ICD - 10F (1992) của Tổ Chức Y tế Thế giới.

- Các bệnh nhân đều có hành vi gây hấn ít nhất một lần trong thời gian điều trị nội trú tại Bệnh viện tâm thần Trung ương 2 (Biên Hoà).

2.1.3. Tiêu chuẩn loại trừ.

- Loại trừ những bệnh nhân được chẩn đoán TTPLnhưng không có người nhà cung cấp tư liệu về tiểu sử, bệnh sử.

- Loại trừ những bệnh nhân được chẩn đoán là TTPL nhưng sau đó có các bệnh thực tổn nặng, các trạng thái mất trí, nhiễm độc ma tuý hoặc các chất khác.

- Loại trừ những bệnh nhân TTPL đang được trưng cầu giám định pháp y tâm thần.

2.2. Phương pháp nghiên cứu.

- Theo phương pháp tiến cứu mô tả lâm sàng từng trường hợp.

2.2.1. Phương pháp thu thập số liệu.

- Xây dựng mẫu bệnh án chuyên biệt phù hợp với mục tiêu nghiên cứu. Các bệnh nhân nghiên cứu đều được làm bệnh án theo mẫu chuyên biệt đã thiết kế (xem phụ lục 2).

- Khám lâm sàng kỹ lưỡng, đầy đủ theo trình tự trong bệnh án.

- Tham khảo bệnh án, xét nghiệm cận lâm sàng của bệnh nhân nằm điều trị nội trú.

- Phỏng vấn trực tiếp người bệnh, người thân để thu thập các thông tin về tiền sử, về quá trình phát triển bệnh lý theo bảng phỏng vấn chẩn đoán quốc tế kết hợp (CIDI) về bệnh tâm thần phân liệt.

- Khám lâm sàng tâm thần để thu thập các thông số sau:

+ Các thông số chung về giới tính, lứa tuổi nghề nghiệp trình độ văn hoá, dân tộc, tôn giáo, tình trạng hôn nhân,...

+ Tìm hiểu tiền sử và quá trình diễn biến của bệnh nhân, trong đó lưu ý đến các yếu tố tâm lý, yếu tố bệnh lý tâm thần, yếu tố di truyền, yếu tố bệnh lý cơ thể, yếu tố môi trường tự nhiên xung quanh.

+ Các thông số về các triệu chứng rối loạn tâm thần và đánh giá các rối loạn đó.

* Biểu hiện chung: quan sát trang phục thái độ tiếp xúc cử chỉ, nét mặt tác phong.

* Biểu hiện của rối loạn ý thức: các năng lực định hướng về thời gian, không gian, bản thân và xung quanh.

* Biểu hiện của rối loạn tư duy: về hình thức và nội dung tư duy, các hoang tưởng, định kiến, ám ảnh chi phối hành vi.

* Biểu hiện của rối loạn cảm giác và tri giác: phát hiện các rối loạn cảm giác (tăng, giảm cảm giác, rối loạn cảm giác bản thể,...). Phát hiện các ảo giấc như ảo thanh ra lệnh, bình phẩm, xui khiến và các loại ảo giác khác.

*Biểu hiện của rối loạn cảm xúc: tình trạng cảm xúc, khí sắc, ý tưởng tự sát...

* Biểu hiện của rối loạn trí nhớ: trí nhớ ngắn hạn, dài hạn, tăng hoặc giảm trí nhớ thông qua việc hỏi những sự kiện liên quan đến bệnh nhân.

* Biểu hiện của rối loạn chú ý: tập trung chú ý bằng nghiệm pháp 100 - 7

* Biểu hiện của rối loạn hoạt động:

• Hoạt động có ý chí qua việc hỏi và quan sát bệnh nhân.

• Hoa? động bản năng: ăn uống, tình dục, giấc ngủ, các cơn xung động, các rối loạn hoạt động bản năng khác.

* Biểu hiện của rối loạn giấc ngủ: các loại rối loạn giấc ngủ của bệnh nhân.

* Làm và tham khảo các xét nghiệm cơ bản, các phương pháp thăm dò chuyên khoa khác nếu thấy cần thiết.

*Có hội ý, hội chẩn với các bác sỹ điều trị để chẩn đoán, xác định và theo dõi.

*Biểu hiện các yếu tố liên quan đều hành vi gây hấn như yếu tố stress , yếu tố bệnh lý tâm thần, yếu tố cơ thể,...

2.2.2. Công cụ chẩn đoán và đánh giá.

- Bảng phân loại quốc tế lần thứ 10 ICD - 10F (1992) của TCYTTG, mục chẩn đoán các thể bệnh TTPL có thảm khảo DSM - IV (1994) của Hội tâm thần học Mỹ.

- Bảng phỏng vấn chẩn đoán quốc tế kết hợp CIDI (1997) của TCYTTG phần G: Bệnh tâm thần phân liệt và các rối loạn thần khác (F20, F22, F23 và F25).

- Thang hội chứng dương tính và âm tính PANSS (1997) trong các mục sau: S1: Giận dữ; S2: Bực tức khi các thoả mãn nhu cầu bị chậm trễ; S3: Cảm xúc không ổn định; P4: Kích động; P7: Thù hằn.

- Trong nghiên cứu này chúng tôi chỉ đánh giá một số mức độ của hành vi gây hấn theo các chỉ tiêu sau: Trung bình; Trên trung bình; Nặng; Rất nặng. (Chi tiết xem phụ lục 3).

2.2.3. Tiêu chuẩn đánh giá các mức độ gây hấn.

Bảng 2.1. Tiêu chuẩn đánh giá mức độ giận dữ (S1).

TT

Đánh giá

Tiêu chuẩn

1

Trung bình

Biểu hiện một thái độ giận dữ rõ rệt nhưng vẫn còn kiểm soát được.

2

Trên trung bình

Bệnh nhân có vẻ hết sức bực tức và sự giận dữ được trút qua việc thường xuyên lớn tiếng, thỉnh thoảng chửi bới hoặc những đe doạ úp mở.

3

Nặng

Bệnh nhân có vẻ hết sức bực tức và sự giận dữ được trút qua việc chửi bới lặp đi lặp lại, đe doạ công khai hoặc phá hoại.

4

Rất nặng

Mọi mức độ giận dữ bùng nổ biểu hiện qua việc nhằm vào hoặc mưu toan tấn công người khác.

Bảng 2.2. Tiêu chuẩn đánh giá mức độ bực tức khi sự thoả mãn các đòi hỏi bị chậm trễ (S2).

TT

Đánh giá

Tiêu chuẩn

1

Trung bình

Hành vi đòi hỏi xuất hiện nhiều hơn hoặc có tính chất yêu sách làm người bệnh trở thành một người “hay quấy rầy”. Tuy nhiên thường không kèm theo các cơn bùng nổ gây hấn và bệnh nhân có thể thường được xử trí không mấy khó khăn.

2

Trên trung bình

Hành vi đòi hỏi vừa thường xuyên vừa dai dẳng, đôi khi đưa đến sự đối đầu với các bệnh nhân khác, với nhân viên bệnh viện hoặc gia đình. Tuy nhiên, thường thì bệnh nhân có thể lấy lại được sự kiểm soát mà không có sự việc gì nghiêm trọng xảy ra.

3

Nặng

Bệnh nhân trở nên hết sức bực tức khi các yêu cầu hoặc đòi hỏi không được đáp ứng ngay lập tức. Hành vi bùng nổ hoặc hung dữ có thể tiếp theo sau đó 1 hoặc 2 lần và sự mất kiểm soát là khả năng luôn luôn có thể xảy ra.

4

Rất nặng

Các đòi hỏi và yêu cầu của bệnh nhân nếu không được thoả mãn ngay lập tức sẽ gây ra hành vi bùng nổ, hung dữ hoặc xung động, luôn cần đến sự giám sát chặt chẽ.

Bảng 2.3. Tiêu chuẩn đánh giá mức độ cảm xúc không ổn định (S3).

TT

Đánh giá

Tiêu chuẩn

1

Trung bình

Cảm xúc thường không phù hợp với tư duy (thí dụ rồ dại, giận dữ hoặc lo lắng) và có nhiều thay đổi cơ bản của trương lực cảm xúc trong quá trình phỏng vấn.

2

Trên trung bình

Các biểu hiện cảm xúc hết sức không ổn định và đôi khi dường như vượt quá sự kiểm soát của bệnh nhân. Cảm xúc có thể biến đổi đột ngột đến cực điểm và thường khó điều chỉnh.

3

Nặng

Cảm xúc dường như không được kiểm soát trong suốt cuộc phỏng vấn và có thể chi phối bởi các kích thích tự kỷ hoặc không liên quan. Tình trạng cảm xúc có tính chất thay đổi nhanh chóng với các biến đổi kì lạ hoặc đa dạng. Các cơn cảm xúc sơ đẳng như các biểu hiện say đắm hoặc giận dữ có thể gặp.

4

Rất nặng

Bệnh nhân dường như không còn kiểm soát được tình trạng cảm xúc của mình. Cảm xúc dao động tự do khi đáp ứng với các sự việc không phù hợp từ bên ngoài hoặc bên trong. Các tình trạng cảm xúc cực điểm như kích động hoặc giận dữ đôi khi nổi bật.

Bảng 2.4. Tiêu chuẩn đánh giá mức độ kích động (P4).

TT

Đánh giá

Tiêu chuẩn

1

Trung bình

Bứt rứt và quá cảnh giác thể hiện rõ qua cuộc phỏng vấn, ảnh hưởng đến ngôn ngữ và vận động chung hoặc có những cơn bùng nổ xuất hiện lẻ tẻ.

2

Trên trung bình

Sự tăng hoạt động đáng kể hoặc các cơn hoạt động vận động thường xuyên được nhận thấy, nó làm người bệnh khó có thể ngồi lâu quá vài phút ở bất cứ thời điểm nào.

3

Nặng

Kích động nổi bật qua quá trình phỏng vấn, chú ý suy giảm và phần nào ảnh hưởng đến một số hoạt động cá nhân như ăn và ngủ.

4

Rất nặng

Kích động mãnh liệt ảnh hưởng nghiêm trọng đến ăn và ngủ, làm cho quá trình giao tiếp không thể thực hiện được. Gia tăng về ngôn ngữ và hoạt động có thể đưa đến tư duy không liên quan và suy kiệt cơ thể.

Bảng 2.5. Tiêu chuẩn đánh giá mức độ thù ghét (P7).

TT

Đánh giá

Tiêu chuẩn

1

Trung bình

Thể hiện thái độ thù ghét rõ rệt qua việc thường xuyên bực tức và các biểu hiện trực tiếp của sự giận dữ hay tức giận.

2

Trên trung bình

Bệnh nhân bực tức cao độ và thỉnh thoảng lại chửi bới hoặc hăm doạ.

3

Nặng

Sự không hợp tác và chửi bới hoặc hăm doạ ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc phỏng vấn và gây trở ngại nghiêm trọng đến các quan hệ xã hội. Bệnh nhân có thể hung hăng hoặc phá phách nhưng không dùng vũ lực tấn công người khác.

4

Rất nặng

Giận dữ rõ nét đưa đến sự không hợp tác hoàn toàn, cản trở các quan hệ khác hoặc đang trong cơn tấn công người khác.

2.3. Phương pháp xử lý số liệu.

Các số liệu được xử lý theo phương pháp thống kê bằng chương trình SPSS 11.5

- Tính các số trung bình:

=

- Tính độ lệch chuẩn:

SD =

- Tính tỉ lệ %:

Trong đó:

p : Tỉ lệ %

k : Số đạt kết quả nghiên cứu

n : Tổng số nghiên cứu

- Kiểm định và so sánh 2 tỉ lệ % bằng test T-Student

-  Kiểm định và so sánh các tỷ lệ quan sát bằng test .

CHƯƠNG 3

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1. Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

Bảng 3.1. Đặc điểm về giới tính.

Số TT

Bệnh nhân

Giới tính

n

Tỷ lệ %

p

1

Nam

27

77,14

< 0,001

2

Nữ

8

22,86

Tổng số

35

100,00

Đặc điểm về giới tính (bảng 3.1.) trong mẫu nghiên cứu của chúng tôi thấy có 27 bệnh nhân nam chiếm tỷ lệ 77,14% và nữ có 8 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 22,86%. Như vậy, số bệnh nhân nam gấp 3,37 lần bệnh nhân nữ. Sự khác biệt giữa tỷ lệ nam và nữ trong mẫu nghiên cứu có ý nghĩa thống kê với p < 0,001.

Biểu đồ 3.1. Giới tính của bệnh nhân nghiên cứu

Bảng 3.2. Đặc điểm về lứa tuổi.

Số TT

Bệnh nhân

Tuổi

n

Tỷ lệ %

p

1

= 20

1

2,86

p1-4>0,05

2

21 - 30

9

25,72

p2-1 <0,05

3

31 - 40

15

42,86

p3-4 <0,05

p3-5 <0,05

p3-1 <0,001

p3-2 >0,05

4

41 - 50

5

14,28

p2-4 >0,05

5

> 50

5

14,28

p5-4 <0,05

Tổng số

35

100 ,00

Tuổi trung bình

35

36,94 ± 10,2

Qua bảng 3.2. về đặc điểm lứa tuổi trong mẫu nghiên cứu của chúng tôi thấy tỷ lệ bệnh nhân ở nhóm tuổi 31-40 là cao nhất (42,86%), tiếp theo là nhóm tuổi 21-30 có 9 bệnh nhân (25,72%), nhóm = 20 có tỷ lệ thấp nhất 1 bệnh nhân (2,86%). Sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm tuổi và có ý nghĩa thống kê với p < 0,01 (= 16).

Khi so sánh giữa các nhóm tuổi thấy nhóm 31-40 tuổi khác biệt rõ và có ý nghĩa thống kê với p3-1 < 0,001, p3-4 < 0,05, p3-5 < 0,05, p5-4 <0,05, p5-4 < 0,05 (trừ nhóm 21-30 tuổi). Tuổi trung bình của mẫu nghiên cứu là 36,94 ± 10,2 tuổi.

Bảng 3.3. Đặc điểm về  nghề nghiệp.

Bệnh nhân

Nghề nghiệp

n

Tỷ lệ %

p

Nông dân

7

20,00

< 0,001

Thất nghiệp

28

80,00

Tổng số

35

100,00

Về nghề nghiệp của nhóm bệnh nhân nghiên cứu (bảng 3.3.) chúng tôi thấy phần lớn bệnh nhân không có nghề nghiệp ổn định (28 bệnh nhân, chiếm tỷ lệ 80%), nhóm còn lại là nông dân (7 bệnh nhân, chỉ chiếm tỷ lệ 20%).

Khi so sánh các nhóm số liệu chúng tôi thấy có sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001.

Biểu Đồ 3.2 . Nghề nghiệp của nhóm bệnh nhân nghiên cứu

Bảng 3.4. Đặc điểm về trình độ học vấn.

STT

Bệnh nhân

Học vấn

n

Tỷ lệ %

p

1

Không biết chữ

2

5.71

p1-5 > 0,05

2

Tiểu học

7

20,00

p2-1 > 0,05

3

Trung học cơ sở

14

40,00

p3-1< 0,001

p3-5 < 0,001

4

Phổ thông trung học

10

28,58

p4-1 < 0,05

5

Đại học -THCN

2

5,71

p4-5 < 0,05

Tổng số

35

100,00

Đặc điểm về trình độ học vấn của nhóm bệnh nhân nghiên cứu (bảng 3.4.) cho thấy trình độ văn hoá trong mẫu nghiên cứu có bệnh nhân không biết chữ và Đại học –THCN là thấp nhất (5,71%), những bệnh nhân có trình độ trung học cơ sở cao nhất là 40%, trung học phổ thông là 28,58%.

Khi so sánh giữa các nhóm số liệu cho ta thấy tỷ lệ nhóm PTTH cao hơn nhóm đại học và không biết chữ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05; nhóm THCS với nhóm đại học và không biết chữ có sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001.

Bảng 3.5. Về tình trạng hôn nhân.

STT

Bệnh nhân

Hôn nhân

n

Tỷ lệ %

p

1

Chưa kết hôn

25

71,43

p1-3 < 0,001

2

Đã kết hôn

8

22,86

p 2-1 < 0,01

3

Ly hôn, ly thân

2

5,71

p 2-3  <  0,05

Tổng số

35

100,00

Qua bảng 3.5. cho ta thấy: nhóm bệnh nhân chưa kết hôn chiếm đa số (71,43%), nhóm đã kết hôn chiếm 22,86%, nhóm ly thân và ly hôn chiếm tỷ lệ 5,71%.

Khi so sánh giữa các nhóm số liệu thấy có sự khác biệt khác nhau và có ý nghĩa thống kê với p <  0,05.

3.2. Đặc điểm lâm sàng nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

3.2.1. Đặc điểm lâm sàng chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

Bảng 3.6. Đặc điểm về tuổi khởi phát.

STT

Bệnh nhân

Tuổi khởi phát

n

Tỷ lệ %

p

1

= 20

12

34,28

p6-1 < 0,05

2

21 - 25

8

22,86

p1-2 < 0,05

3

26 - 30

6

17,14

p2-3 > 0,05

4

31 - 35

4

11,43

P3-4 > 0,05

5

36 - 40

4

11,43

p4-5 > 0,05

6

> 40

1

2,86

p5-6  > 0,05

Tổng số

35

100,00

Trung bình

25,5  ± 7,78

Về tuổi khởi phát của nhóm bệnh nhân nghiên cứu (bảng 3.6.) cho chúng ta thấy tuổi khới phát hay gặp nhất là tuổi = 20 (34,28%), tiếp theo là tuổi 21-25 (22,86%), tuổi 26-30 (17,14%), tuổi 31-35 và 36-40 đều có tỷ lệ 11,43%, thấp nhất là tuổi > 40 có 2,86%. Đa số bệnh nhân khởi phát ở độ tuổi = 30 chiếm 74,28% sau đó là nhóm tuổi 31-40 chiếm 22,86%.

So sánh giữa các nhóm cho thấy sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05. Khi so sánh tỷ lệ của từng nhóm với nhau chúng ta cũng thấy nhóm = 20 tuổi có sự khác biệt rõ rệt có ý nghĩa thống kê với các nhóm khác  p6-1 < 0,05, p1-2 < 0,05, còn lại không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

Bảng 3 .7. Số lần vào viện.

STT

Bệnh nhân

Số lần vào viện

n

Tỷ lệ %

P

1

1-2 lần

4

11,43

p3-1 > 0,05

2

3-4 lần

20

57,14

p1-2 < 0,001

3

= 5 lần

11

31,43

p2-3 > 0,05

Tổng số

35

100,00

Số lần vào viện của các bệnh nhân nghiên cứu (bảng 3.7.) cho ta thấy hầu hết bệnh nhân vào viện nhiều lần, số bệnh nhân nhập viện từ 3-4 lần chiếm tỷ lệ cao nhất (20 trường hợp chiếm 57,14%), = 5 lần có 11 trường hợp (31,43%), nhóm vào viện từ 1-2 lần chiếm 11,43%. Khi so sánh thấy sự khác biệt rõ rệt ở nhóm bệnh nhân vào viện 3-4 lần và có ý nghĩa thống kê với p2-1 < 0,001. Còn các nhóm khác thấy không có sự khác biệt rõ ràng và không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05)..

Bảng 3.8. Thời gian mắc bệnh.

STT

Bệnh nhân

T/G. mắc bệnh

n

Tỷ lệ %

P

1

= 2 năm

2

5,72

p1-2 > 0,05

2

3 - 5 năm

5

14,28

p2-3 > 0,05

3

6 -10 năm

7

20,00

p3-4 < 0,01

4

> 10 năm

21

60,00

p1-4 < 0,001

p2-4 < 0,01

Tổng số

35

100,00

Bảng 3.8: về thời gian mắc bệnh của nhóm bệnh nhân nghiên cứu cho thấy số bệnh nhân mắc bệnh > 10 năm chiếm tỷ lệ cao nhất (60%), nhóm bệnh nhân mắc bệnh 6-10 năm là 20%, nhóm 3-5 năm 14,28%, nhóm = 2 năm chiếm tỷ lệ ít nhất 5,72%.

So sánh giữa các nhóm số liệu thấy sự khác biệt rất khác nhau như: p1-4 < 0,001, p2-4 và p3-4 < 0,01, nhưng ngược lại khi so sánh các nhóm số liệu khác thấy: p1-2 và p2-3 > 0,05.

Bảng 3.9. Tính chất khởi phát bệnh trong nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

STT

Bệnh nhân

T/C. khởi phát

n

Tỷ lệ %

P

1

Cấp tính

12

34,29

P3-1> 0,05

2

Bán cấp tính

13

37,14

p1-2 > 0,05

3

Từ từ

10

28,57

p2-3 > 0,05

Tổng số

35

100,00

Tính chất khởi phát của bệnh ở nhóm bệnh nhân nghiên cứu (bảng 3.9.) cho chúng ta thấy: tính chất khởi phát bệnh bán cấp tính chiếm tỷ lệ cao nhất (37,14%), nhóm bệnh nhân xuất hiện bệnh cấp tính chiếm tỷ lệ 34,29%, nhóm bệnh nhân có tính chất khởi phát bệnh từ từ chiếm tỷ lệ thấp nhất (28,57%). So sánh các nhóm số liệu khác nhau không thấy có sự khác biệt và không thấy có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

Biểu đồ 3.3. Tính chất khởi phát của bệnh

Bảng 3.10. Thái độ tiếp xúc của bệnh nhân nghiên cứu.

STT

Bệnh nhân

T/Đ. tiếp xúc

n (35)

Tỷ lệ %

p

1

Chống đối

4

11,43

p1-4 > 0,05

2

Không hợp tác

16

45,71

p1-2 < 0,01

p2-4 < 0,01

3

Thờ ơ

14

40,00

p3-2 > 0,05

p3-1 < 0,01

4

Mải mê suy nghĩ

1

2,86

p3-4 < 0,001

p2-4 < 0,001

Tổng số

35

100,00

Thái độ tiếp xúc của bệnh nhân nghiên cứu (bảng 3.10.) cho thấy thái trạng thái không hợp tác là 16 trường hợp (45,71%), tiếp theo là trạng thái thờ ơ có 14 trường hợp (40%), thái độ chống đối có 4 trường hợp (11,43%), mải mê suy nghĩ chỉ có 1 trường hợp (2,86%). So sánh từng cặp các nhóm số liệu thấy có sự khác biệt về tỷ lệ thái độ tiếp xúc của bệnh nhân và có ý nghĩa thống kê với p1-2 < 0,01, p2-4 < 0,01, p3-1 < 0,01, p3-4 < 0,001, p2-4 < 0,001.

Bảng 3.11. Trang phục và vệ sinh cá nhân.

STT

Bệnh nhân

Triệu chứng

n (35)

Tỷ lệ %

p

1

Quần áo gọn

4

11,43

p1-4 > 0,05

2

Quần áo xộc xệch

20

57,14

p1-2 < 0,001

p2-4 < 0,001

3

Quần áo bẩn thỉu

9

25,71

p3-1 < 0,05

4

Không mặc quần áo

2

2,86

p2-4 < 0,001

p3-4 < 0,05

5

Không tự rửa mặt

10

28,57

p5-4 < 0,05

p5-6 < 0,05

6

Không tự tắm

24

68,57

p6-4 < 0,001

7

Không tự chải tóc

20

57,14

p7-4 <0,001

Qua bảng 3.11 về trang phục và vệ sinh cá nhân cho chúng ta thấy: nhiều nhất là bệnh nhân không tự tắm (68,57%), không tự tắm là 68,57%, không tự chải tóc và quần áo xộc xệch đều là 57,14%, không tự rửa mặt là 28,57%, quần áo bẩn thỉu là 25,71%, quần áo gọn là 11,43% và ít nhất là không mặc quần áo 2,86%.

So sánh tỷ lệ của các nhóm số liệu cho thấy có sự khác biệt với mức độ khác nhau và có ý nghĩa thống kê với p1-2, p2-4, p2-4, p6-4, p7-4 <0,001 và p3-1, p3-4, p5-4, p5-6 < 0,05.

3.2.2. Các rối loạn tâm thần liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

Bảng 3.12. Các triệu chứng khởi phát.

STT

Bệnh nhân

Triệu chứng

n

Tỷ lệ %

p

1

Mất ngủ

34

97,14

< 0,001

p1-9 < 0,001

2

Đau đầu

18

51,43

> 0,05

p1-2 < 0,05

3

Thay đổi tính tình

33

94,28

< 0,001

p2-3 < 0,05

4

Cảm xúc thờ ơ

9

25,71

< 0,01

p3-4 < 0,001

5

Hoạt động bất thường

28

80,00

< 0,001

p1-5 < 0,001

6

Ngồi một mình

15

42,85

> 0,05

p5-6 < 0,05

7

Thu hẹp quan hệ

13

37,14

> 0,05

p1-7 < 0,01

p3-7 < 0,001

8

Độc thoại

5

14,28

< 0,001

p1-8 < 0,001

p3-8 < 0,001

p2-8 < 0,001

9

Cảm xúc dễ bùng nổ

4

11,42

< 0,001

p3-9 < 0,001

p5-9 < 0,001

10

Rối loạn khác

7

20,00

< 0,001

p1-10 < 0,001

p3-10 < 0,001

Về các triệu chứng khởi phát của bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn (bảng 3.12) cho thấy triệu chứng khởi phát thứ tự gặp từ cao đến thấp là các triệu chứng sau: mất ngủ chiếm tỷ lệ 97,14%, thay đổi tính tình 94,28%, hoạt động bất thường 80%, đau đầu 51,43%, ngồi một mình 42,85%, thu hẹp các mối quan hệ 37,14%, cảm xúc thờ ơ 25,71%, các rối loạn khác chiếm tỷ lệ 20%, độc thoại 14,28% và cảm  xúc dễ bùng nổ chiếm tỷ lệ thấp nhất 11,42%.

Khi so sánh các cặp số liệu thấy có sự khác biệt nhất định và có ý nghĩa thống kê với p1-9, p3-4, p1-5, p3-7, p1-8, p3-8, p2-8, p3-9, p5-9, p1-10, p3-10 < 0,001, p1-7 < 0,01 và p1-2, p2-3, p5-6 < 0,05.

Bảng 3.13. Đặc điểm về thể bệnh ở nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

STT

Bệnh nhân

Thể bệnh

n

Tỷ lệ %

p

1

Paranoid

18

51,43

p1-4 < 0,001

2

Không biệt định

8

22,86

p1-2 < 0,05

3

Di chứng

6

17,14

p1-3 < 0,05

4

Đơn thuần

3

8,57

p2-4 > 0,05

Tổng số

35

100,00

Về đặc điểm thể bệnh ở nhóm bệnh nhân nghiên cứu (bảng 3.13.) cho ta thấy: mẫu nghiên cứu có thể bệnh paranoid gặp nhiều hơn cả (18 trường hợp, chiếm tỷ lệ 51,43%), thể không biệt định có 8 trường hợp (22,86%), thể di chứng có 6 trường hợp (17,14%), thể đơn thuần có 3 trường hợp (8,57%).

So sánh các số liệu với nhau ta thấy thể paranoid so với các thể khác có sự khác biệt đáng kể và có ý nghĩa thống kê với p1-4 < 0,001, p1-2 và p1-3 < 0,05 và chỉ có nhóm 2,3 so với nhóm 4 là không có ý nghĩa thống kê (p2,3-4 > 0,05).

Bảng 3.14. Các loại ảo giác.

STT

Bệnh nhân

ảo giác

n = 35

Tỷ lệ %

p

1

ảo thanh

bình phẩm

9

25,71

< 0,01

p1-7 >0,05

2

ảo thanh

đàm thoại

3

8,57

< 0,001

p1-2 >0,05

3

ảo thanh

ra lệnh

11

31,43

< 0,05

p3-2 <0,05

4

ảo thị

2

5,71

< 0,001

p3-4 <0,05

5

ảo khứu

1

2,86

< 0,001

p3-5 <0,01

6

ảo xúc giác

0

0

7

ảo thanh

thô  sơ

3

8,57

< 0,001

p3-7 <0,05

Có 1 loại ảo giác

19

54,29

> 0,05

Qua bảng 3.14. về các loại ảo giác cho chúng ta thấy: ảo thanh ra lệnh chiếm tỷ lệ cao nhất 31,43%, tiếp theo là ảo thanh bình phẩm 25,71%, ảo thanh đàm thoại là 8,57%, ảo thị giác là 5,71%, ảo khứu giác chiếm tỷ lệ thấp nhất 2,86%. Sự khác biệt của các nhóm triệu chứng riêng biệt là có ý nghĩa thống kê với ảo thanh bình phẩm p < 0,05 và ảo thanh ra lệnh p < 0,01, các loại khác p < 0,001.  Tỷ lệ bệnh nhân có ít nhất 1 loại ảo giác là 54,29%.

Khi so sánh giữa các nhóm triệu chứng với nhau cho thấy ảo thanh ra lệnh khác biệt có ý nghĩa thống kê với ảo thanh đàm thoại (p < 0,05), ảo thanh thô sơ (p < 0,05), ảo thị giác (p < 0,05), ảo khứu giác (p < 0,01). ảo thanh bình phẩm khác biệt có ý nghĩa thống kê với ảo thị giác (p < 0,05),  ảo khưú giác (p < 0,05).

Bảng 3.15. Tính chất của ảo giác.

Bệnh nhân

Tính chất ảo giác

n = 19

Tỷ lệ %

p

Tồn tại

Liên tục

16

84,21

< 0,01

Không liên tục

3

15,79

ảh hưởng

Không chi

phối hành vi

5

26,32

< 0,05

Chi phối

hành vi

14

73,68

Xét về tính chất của ảo giác (bảng 3.15.) chúng ta thấy ở bệnh nhân có hành vi gây hấn có những đặc tính sau: tỷ lệ tồn tại liên tục của ảo giác chiếm phần lớn 84,21% chỉ có 15,79% là không tồn tại liên tục.

So sánh tính chất tồn tại  chúng ta thấy sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,01. Tỷ lệ chi phối hành vi của ảo giác cũng chiếm một tỷ lệ khá lớn (73,68%), tỷ lệ không chi phối hành vi là 26,32%.

So sánh ảnh hưởng chi phối hành vi gây hấn của ảo giác cho thấy sự khác biệt tương đối rõ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05.

Biểu đồ 3.4. Tính chất tồn tại của ảo giác.

Bảng 3.16. Rối loạn hình thức tư duy ở bệnh nhân gây hấn.

STT

Bệnh nhân

H/T. tư duy

( n = 35)

Tỷ lệ %

p

1

Tư duy logic

4

11,43

< 0,001

p1-11  > 0,05

2

Tư duy phi tán

4

11,43

< 0,001

p1-2  > 0,05

3

Tư duy chậm

13

37,14

> 0,05

p1-3  < 0,05

4

Tư duy dồn dập

4

11,43

< 0,001

p4-3  < 0,05

5

Nói nhại lời

2

5,71

< 0,001

p4-5  > 0,05

6

Ngôn ngữ rời rạc

5

14,28

< 0,001

p5-6  > 0,05

7

Tư duy nghèo nàn

14

40,00

> 0,05

p6-7  < 0,05

8

Tư duy ngắt quãng

6

17,14

< 0,001

p7-8  > 0,05

9

Suy luận bệnh lý

8

22,86

< 0,001

p8-9  > 0,05

10

Tư duy độc thoại

20

57,14

> 0,05

p10-9  < 0,05

11

Tư duy lai nhai

3

8,57

< 0,001

p10-11  < 0,01

Rối loạn hình thức tư duy ở bệnh nhân gây hấn (bảng 3.16.) cho thấy: tư duy độc thoại chiếm tỷ lệ cao nhất 57,14%, tư duy nghèo nàn chiếm tỷ lệ 40%, tư duy chậm chiến tỷ lệ 37,14%, tư duy ngắt quãng chiếm tỷ lệ 17,14%, tư duy rời rạc có tỷ lệ là 14,28%, tư duy lai nhai chiếm tỷ lệ 8,57%, nói nhại lời chiếm tỷ lệ 5,71%. Sự khác biệt của có hay không có biểu hiện tư duy chậm, độc thoại và nghèo nàn không có ý nghĩa  thống kê, các rối loạn khác đều có ý nghĩa thống kê với p < 0,001.

Khi so sánh giữa các triệu chứng rối loạn hình thức tư duy có tư duy độc thoại khác biệt có ý nghĩa thống kê với các loại tư duy phi tán, tư duy lai nhai, nói nhại lời, ngôn ngữ rời rạc với p < 0,01.  Tư duy nghèo nàn khác biệt có ý nghĩa thống kê với các loại tư duy phi tán, tư duy lai nhai, nói nhại lời, ngôn ngữ rời rạc với p < 0,05. Tư duy chậm khác biệt có ý nghĩa thống kê với các loại tư duy phi tán, tư duy lai nhai, nói nhại lời, ngôn ngữ rời rạc với p < 0,05.

Bảng 3.17. Rối loạn nội dung tư duy.

STT

Bệnh nhân

Hoang tưởng

n = 35

Tỷ lệ %

p

1

Bị  hại

18

51,43

> 0,05

p1-6 < 0,001

2

Bị theo dõi

11

31,43

< 0,05

p1-2 > 0,05

3

Bị chi phối

3

8,57

< 0,001

p2-3 < 0,01

4

Liên hệ

2

5,71

< 0,001

p3-4 > 0,05

5

Tư duy bộc lộ

2

5,71

< 0,001

p5-4 > 0,05

6

Ghen tuông

1

2,86

< 0,001

p6-5 > 0,05

7

Tự cao

3

8,57

< 0,001

p7-6 > 0,05

8

Khác

4

11,43

< 0,001

p7-8 > 0,05

Có 1 loại hoang tưởng

24

68,57

< 0,05

Rối loạn nội dung tư duy ở bệnh nhân TTPL có biểu hiện hành vi gây hấn (bảng 3.17.) chúng tôi thấy: hoang tưởng bị hại chiếm tỷ lệ cao nhất 51,43%, hoang tưởng bị theo dõi chiếm tỷ lệ 31,43%, hoang tưởng tự cao và bị chi phối là 8,57%, hoang tưởng ghen tuông 2,86%, các loại hoang tưởng khác chiếm 11,43%. Có 24 bệnh nhân (68,57%) bị một loại hoang tưởng.

So sánh hoang tưởng bị hại với các bệnh nhân không có hoang tưởng thấy không có sự khác biệt rõ rệt và không có ý nghĩa thống kê. Còn các loại hoang tưởng khác so với bệnh nhân không có hoang tưởng thấy có sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001.

Khi so sánh các loại hoang tưởng với nhau chúng ta thấy: chỉ có hoang tưởng bị hại không khác biệt với hoang tưởng bị theo dõi và không có ý nghĩa thống kê, còn các loại hoang tưởng khác đều khác biệt ở các mức độ khác nhau và đều có ý nghĩa thống kê với p < 0,001, p < 0,01 và p < 0,05 trừ hoang tưởng bị theo dõi và hoang tưởng bị hại.

Bảng 3.18.  Tính chất của các hoang tưởng.

Bệnh nhân

Tính chất

n = 24

Tỷ lệ %

p

Tồn tại

Liên tục

18

75,00

< 0,01

Không liên tục

6

25,00

ảh hưởng

Không chi phối

hành vi

2

8.33

< 0,001

Chi phối

hành vi

22

91,67

Về tính chất của các hoang tưởng ở bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn (bảng 3.18.) cho ta thấy: sự tồn tại của các hoang tưởng liên tục chiếm tỷ lệ 75% và không liên tục 25%, so sánh 2 số liệu này có sự khác biệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,01.

Sự chi phối của các hoang tưởng trong mẫu nghiên cứu này là 91,67% và không chi phối là 8,33%. Khi so sánh giữa 2 số liệu này cho thấy sự khác biệt rất rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001.

Bảng 3.19. Rối loạn cảm xúc.

STT

Bệnh nhân

Rối loạn

cảm xúc

n = 35

Tỷ lệ %

p

1

Trầm cảm

2

5,71

< 0,001

p1-5 < 0,001

2

Hưng cảm

5

14,28

< 0,001

p1-2 > 0,05

3

Cảm xúc cùn mòn

10

28,57

< 0,05

p3-2 > 0,05

p3-1 > 0,05

4

Không ổn định

13

37,14

> 0,05

p4-2 < 0,05

p4-6 < 0,05

5

Không thích hợp

24

68,57

> 0,05

p5-2 < 0,001

Rối loạn cảm xúc ở bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn (bảng 3.19.) cho chúng ta thấy: cảm xúc không thích hợp là rối loạn cảm xúc phổ biến nhất trong mẫu nghiên cứu này (68,57%), cảm xúc không ổn định chiếm  37,14%, cảm xúc cùn mòn chiếm 28,57%, hưng cảm chiếm 14,28% và trâm cảm chỉ có 5,71%.

So sánh sự khác biệt giữa 2 nhóm đối tượng có và không có các biểu hiện rối loạn cảm xúc thấy có sự khác biệt khá rõ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001 và p < 0,05. So sánh giữa các biểu hiện rối loạn cảm xúc cho thấy: cảm xúc không thích hợp và rối loạn hưng cảm, trầm cảm có sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với  p1 và 2-5 < 0,001.  Cảm xúc không ổn định và rối loạn hưng cảm và trầm cảm có sự khác biệt khá rõ và có ý nghĩa thống kê với p1,2- 4 < 0,05.

Bảng 3.20.  Rối loạn hoạt động có ý chí.

STT

Bệnh nhân

R/L. hoạt động

n = 35

Tỷ lệ %

p

1

Tăng hoạt động

19

54,28

> 0,05

p1-3 > 0,05

2

Giảm hoạt động

8

22,85

< 0,001

p1-2 < 0,05

3

Vận động dị thường

20

57,14

> 0,05

p2-3 < 0,05

Về rối loạn hoạt động có ý chí của bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn (bảng 3.20.) cho chúng ta thấy: vận động dị thường chiếm tỷ lệ cao nhất là  57,14%, tiếp đến là tăng hoạt động chiếm  tỷ lệ 54,28% và giảm hoạt động chiếm  22,85%.

So sánh giữa các đối tượng có và không có rối loạn hoạt động có ý chí cho thấy tăng hoạt động và vận động dị thường không có sự khác biệt rõ rệt và không có ý nghĩa thống kê. Giảm hoạt động và không có rối loạn hoạt động có ý chí có sự khác biệt rõ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001. Khi so sánh giữa các rối loạn hoạt động với nhau cho thấy sự khác biệt rõ và có ý nghĩa thống kê với p1-2 < 0,05, p3-2 < 0,05.

3.2.3. Đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

Bảng 3.21. Đặc điểm các hành vi gây hấn.

STT

Bệnh nhân

Hành vi

n = 35

Tỷ lệ %

p

1

Kích động

16

45,71

p1-5 > 0,05

2

Thù hằn

10

28,57

p1-2 > 0,05

3

Giận dữ

12

34,28

p2-3 > 0,05

4

Bực tức

15

42,85

p3-4 > 0,05

5

Cảm xúc không ổn định

18

51,43

p5-4 > 0,05

Qua bảng 3.21 về đặc điểm các hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL cho chúng ta thấy: biểu hiện cảm xúc không ổn định chiếm tỷ lệ cao nhất (51,43%), tiếp theo là hành vi kích động (45,71%), Bực tức (42,85%), thù hằn (28,57%) và giận dữ (34,28%). Khi so sánh thấy không có sự khác biệt và không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

Bảng 3.22. Các mức độ của hành vi gây hấn.

STT

Mức độ

Hành vi

Trung bình

Trên trung bình

Nặng

Rất nặng

p

n

%

n

%

n

%

n

%

1

Kích động

4

25,00

3

18,75

7

43,75

2

12,50

p1-5 >0,05

2

Thù hằn

5

50,00

0

0

2

20,00

3

30,00

p1-2 >0,05

3

Giận dữ

8

66,67

0

0

3

25,0

1

8,33

p3-2 >0,05

4

Bực tức

7

50,00

3

21,43

3

21,43

1

7,14

p4-3 >0,05

5

Cảm xúc không

ổn định

3

15,00

5

26,31

10

52,63

1

5,26

p4-5 >0,05

Về các mức độ của hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL (bảng 3.22.) cho thấy các hành vi co mức độ cao như sau: hành vi thù hằn có mức độ rất nặng cao nhất 30%, cảm xúc không ổn định có mức độ nặng cao nhất 52,63%,  Kích động có mức độ nặng là 43,75%, giận dữ có mức độ trung bình 66,67% và bực tức có mức độ trung bình là 50%. Nhưng khi so sánh các mức độ nặng của các hành vi khác nhau đều không có sự khác biệt và không có ý nghĩa thống kê (p >0,05).

Bảng 3.23. Đặc điểm lâm sàng các hình thức của hành vi gây hấn.

STT

Bệnh nhân

Đặc điểm

n = 35

Tỷ lệ %

p

1

Gây hấn lời nói

16

45,71

p1-4 > 0,05

2

Gây hấn tấn công vật lý

9

25,71

p1-2 > 0,05

3

Gây hấn bằng sự giận dữ

13

37,14

p2-3 > 0,05

4

Gây hấn bằng thái độ thù địch

10

28,57

p3-4 > 0,05

Đặc điểm lâm sàng các hình thức của hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL (bảng 3.23.) cho thấy trong các rối loạn hành vi gây hấn thì gây hấn bằng lời nói chiếm tỷ lệ cao nhất (45,71%), tiếp theo là gây hấn bằng sự giận dữ chiếm tỷ lệ 37,14%, gây hấn bằng thái độ thù địch 28,57% và gây hấn bằng tấn công vật lý chỉ chiếm  có 25,71%.

Khi so sánh các nhóm số liệu này thấy không có sự khác biệt và không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

Bảng 3.24. Các mức độ của hình thức gây hấn.

STT

Mức độ

Hành vi

Trung

bình

Trên

trung

bình

Nặng

Rất

nặng

p

1

Gây hấn

lời nói

n

2

7

3

2

> 0,05

%

12,5

43,8

18,8

12,5

2

Tấn công

vật lý

n

1

3

4

1

> 0,05

%

11,1

33,3

44,4

11,1

3

Giận dữ

n

1

7

3

1

> 0,05

%

7,7

53,8

23,1

7,7

4

Thù địch

n

2

3

2

3

> 0,05

%

20,0

30,0

20,0

30,0

Bảng 3.24: các mức độ của hình thức gây hấn ở bệnh nhân TTPL cho thấy: trong hành vi gây hấn bằng lời nói mức độ trên trung bình chiếm tỷ lệ cao nhất (43,8%), phân bố ở các mức độ khác gần như nhau. Hành vi tấn công bằng vật lý có mức độ nặng là cao nhất (44,4%). Gây hấn bằng sự giận dữ mức trên trung bình là cao nhất chiếm 53,8%. Gây hấn bằng thái độ thù địch mức nặng chiếm tỷ lệ cao nhất (30%).

So sánh mức độ nặng của các hình thức gây hấn với nhau đều không có sự khác biệt và không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

3.3. Các yếu tố liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

Bảng 3.25. Các yếu tố bệnh lý tâm thần liên quan đến hành vi gây hấn.

STT

Bệnh nhân

Yếu tố

n = 35

Tỷ lệ %

p

1

Hoang tưởng đơn thuần

10

28,57

p1-4 < 0,01

2

ảo giác đơn thuần

2

5,71

p1-2 < 0,01

3

Hoang tưởng và ảo giác

12

34,28

p2-3 < 0,01

4

Dùng thuốc không đều

28

80,00

p4-3 < 0,05

p4-2 < 0,001

p4-1 < 0,01

Các yếu tố bệnh lý tâm thần có liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL (bảng 3.25.) nhận thấy: yếu tố liên quan chỉ có ở 5,71% số bệnh nhân có ảo giác đơn thuần, hoang tưởng đơn thuần là 28,57%, hoang tưởng và ảo giác hỗn hợp chiếm 34,28% và có liên quan đến dùng thuốc không đều chiếm nhiều nhất (80%). Khi so sánh giữa việc dùng thuốc không đều và dùng thuốc đều đặn thấy có sự khác biệt rất rõ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001. So sánh giữa các yếu tố bệnh lý tâm thần có liên quan đến hành vi gây hấn chúng ta thấy có sự khác biệt cũng rõ ràng và có ý nghĩa thống kê như sau: p1-4 < 0,01, p1-2 < 0,01, p2-3 < 0,01, p4-3 < 0,05, p4-2 < 0,001, p4-1 < 0,01.

Bảng 3.26. Các yếu tố tâm lý có liên quan đến hành vi gây hấn.

STT

Bệnh nhân

Yếu tố tâm lý

n = 35

Tỷ lệ %

p

1

Mặc cảm

11

31,43

< 0,05

p1-3 > 0,05

2

Bị bạn bè

chế diễu

4

11,43

< 0,001

p1-2 > 0,05

3

Gia đình

hắt hủi

10

28,57

< 0,05

p2-3 > 0,05

Bảng 3.26: các yếu tố tâm lý có liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL chúng tôi nhận thấy: yếu tố mặc cảm chiếm nhiều nhất (31,43%), yếu tố bị gia đình hắt hủi 28,57% và yếu tố bị bạn bè chế diễu chiếm 11,43%.

So sánh giữa những bệnh nhân có và không có yếu tố tâm lý thấy rằng yếu tố mặc cảm và bị gia đình hắt hủi khác biệt rõ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05, yếu tố bị bạn bè chế diễu cũng có sự khác biệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001. Nhưng khi so sánh các yếu tố tâm lý nói trên với nhau thấy không có sự khác biệt và không có ý nghĩa thống kê.

Bảng 3.27.  Yếu tố mùa phát bệnh liên quan đến hành vi gây hấn.

STT

Bệnh nhân

Yếu tố mùa

n

Tỷ lệ %

p

1

Xuân (Tháng 1- 3)

10

28,57

p1-4 > 0,05

2

Hạ (Tháng 4- 6)

18

51,43

p1-2 > 0,05

3

Thu (Tháng 7- 9)

3

8,57

p2-3 < 0,001

4

Đông (Tháng 10- 12)

4

11,43

p2-4 < 0,01

Tổng số

35

100,00

Yếu tố khí hậu và thời tiết (mùa phát bệnh trong năm) hoặc là một trong những yếu tố tự nhiên ảnh hưởng đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL (bảng 3.27.) cho ta thấy: tỷ lệ bệnh nhân phát sinh hành vi gây hấn vào mùa hè là nhiều nhất (18 bệnh nhân chiếm 51,43%), mùa thu là 10 bệnh nhân (28,57%), mùa đông là 11,43% và mùa thu chiếm 8,57%.

Khi so sánh giữa các nhóm số liệu cho thấy sự khác biệt giữa tỷ lệ phát sinh hành vi gây hấn ở mùa hạ và mùa thu là rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001, mùa hạ và mùa đông cũng có sự khác biệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,01.

Bảng 3.28. Yếu tố mùa sinh liên quan đến hành vi gây hấn.

STT

Bệnh nhân

Mùa sinh

n

Tỷ lệ %

p

1

Xuân (Tháng 1- 3)

12

34,29

p1-4> 0,05

2

Hạ (Tháng 4- 6)

8

22,86

p2-1> 0,05

3

Thu (Tháng 7- 9)

5

14,28

p2-3> 0,05

4

Đông (Tháng 10- 12)

10

28,57

p4-3> 0,05

Tổng số

35

100,00

Bảng 3.28: về yếu tố mùa sinh ảnh hưởng đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL cho ta thấy như sau: tỷ lệ cao nhất là mùa xuân 34,29%, tiếp theo là mùa đông 28,57%, mùa hạ 22,86%, thấp nhất là mùa thu 14,28%. So sánh các nhóm số liệu theo mùa thấy không có sự khác biệt và không có ý nghĩa thống kê.

CHƯƠNG 4

BÀN LUẬN

4.1. Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

4.1.1.  Về giới tính của bệnh nhân nghiên cứu.

Trong bảng 3.1. về giới tính, cho thấy đối tượng nghiên cứu là nam giới có 27 bệnh nhân (77,14%) và nữ giới có 8 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 22,86%. Mẫu nghiên cứu của chúng tôi thấy có tỷ lệ nam nhiều gấp 3,37 lần nữ giới.

Theo nghiên cứu của một số tác giả thấy tỷ lệ bệnh nhân nam mắc bệnh nhiều hơn nữ như: Trần Văn Trường (2005) nghiên cứu trên 173 bệnh nhân thì nam giới có 113 bệnh nhân, cao gấp 2 lần nữ giới [17].

Cao Tiến Đức (1997) cho thấy tỷ lệ nam giới chiếm 92,16%, nữ giới chỉ chiếm có 7,84% [7].

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Vân (2003) cũng cho kết quả tương tự, nam giới chiếm  80,02%, nữ giới chiếm 19,98% [18].

Một số tác giả nước ngoài nghiên cứu về hành vi gây hấn của bệnh nhân TTPL đều cho thấy có xu hướng hành vi gây hấn và hành vi bạo lực xảy ra ở bệnh nhân nam  nhiều hơn nữ giới. Theo Steinert T. và cộng sự (1999) nghiên cứu trên 138 bệnh nhân (77 nam và 61 nữ) 75% số bệnh nhân nam và 53% số bệnh nhân nữ có hành vi gây hấn [66].

Vevera J. và cộng sự (2005) nghiên cứu trên 404 bệnh nhân TTPL có 41,8% nam giới có hành vi bạo lực, 32,7% nữ bệnh nhân có hành vi bạo lực [70].

Trong nhóm nghiên cứu của chúng tôi tỷ lệ nam giới gặp nhiều hơn 3,37  lần nữ giới không chỉ là do yếu tố phân bố giới tính của bệnh nhân TTPL mà còn do xu hướng gây hấn thường gặp ở nam giới hơn ở nữ giới.

4.1.2. Về lứa tuổi của bệnh nhân nghiên cứu.

Bảng 3.2. khảo sát về lứa tuổi của nhóm bệnh nhân nghiên cứu, chúng tôi thấy tỷ lệ bệnh nhân ở nhóm tuổi 31-40 là cao nhất (15 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 42,86%), tiếp theo là nhóm tuổi 21-30 có 9 bệnh nhân (25,71%). Tuổi trung bình của nhóm bệnh nhân nghiên cứu là 36,94 ± 10,2 tuổi. Khi so sánh giữa các nhóm tuổi thấy nhóm 31-40 tuổi có sự khác biệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001 và p < 0,05. Tuổi trung bình của mẫu nghiên cứu là 36,94 ± 10,2 tuổi.

Theo một số tác giả như Trần Văn Trường (2005) lứa tuổi 21-30 có 64 trường hợp chiếm tỷ lệ cao nhất (36,99%), đứng thứ hai là lứa tuổi 31-40 có 56 trường hợp chiếm tỷ lệ 32,37% [17].

Haro J.M. và cs (2006) nghiên cứu tiến hành trên 1410 bệnh nhân TTPL, tuổi trung bình 40,5 tuổi [41].

Như vậy, theo nghiên cứu của chúng tôi thì lứa tuổi của bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn cao, nhưng độ tuổi trung bình trong nghiên cứu của chúng tôi lại không cao hơn so với Haro J.M. và cs. (2006). Vì mẫu nghiên cứu của chúng tôi là những đối tượng có hành vi gây hấn nên thường được điều trị trong một thời gian dài, vì vậy tuổi hiện tại cao hơn những bệnh nhân TTPL nói chung.

4.1.3.  Về nghề nghiệp của bệnh nhân nghiên cứu.

Từ kết quả bảng 3.3. cho thấy tỷ lệ bệnh nhân ở nhóm không có nghề nghiệp ổn định (thất nghiệp) chiếm tỷ lệ cao nhất (80%), tỷ lệ bệnh nhân là nông dân chiếm 20%.

Do nghiên cứu của chúng tôi tiến hành chủ yếu tại bệnh viện tâm thần Trung ương 2 (Biên Hoà) nên tỷ lệ bệnh nhân TTPL là nông dân chiếm tỷ lệ rất vừa phải [17].

Bệnh nhân không có nghề nghiệp ổn định (thất nghiệp) có tỷ lệ rất cao là vì bệnh TTPL thường khởi phát ở lứa tuổi trẻ chiếm đa số cho nên việc học nghề thường bị bỏ dở. Người bệnh phần lớn không có nghề nghiệp ổn định do bệnh TTPL làm cho thế năng tâm thần giảm sút ở các mực độ khác nhau tuỳ từng thể bệnh và làm khả năng lao động mất dần đồng thời bệnh nhân cũng mất dần các chức năng xã hội và nghề nghiệp khác [20].

4.1.4. Về trình độ học vấn của bệnh nhân nghiên cứu.

Trong mẫu nghiên cứu của chúng tôi nhận xét về trình độ học vấn của bệnh nhân TTPL thấy: số bệnh nhân có trình độ học vấn trung học cơ sở là cao nhất (40%) và số bệnh nhân không biết chữ và có trình độ Đại học và THCN là thấp nhất (5,71%) và số bệnh nhân có trình độ trung học phổ thông chiếm 28,57%. So sánh giữa các nhóm bệnh nhân nghiên cứu về trình độ học vấn khác nhau cho ta thấy: chỉ có nhóm trình độ tiểu học và nhóm trung học cơ sở là có ý nghĩa thống kê (p < 0,01).

Theo Nguyễn Thị Vân (2003) về trình độ học vấn của bệnh nhân TTPL như: trung học phổ thông có tỷ lệ là 48,18%, trung học cơ sở 37,28%, cao đẳng đại học 9,09%, tiểu học 5,45% và không có bệnh nhân mù chữ. Kết quả của chúng tôi không phù hợp với tác giả trên, vì bệnh nhân của chúng có rối loạn hành vi đặc biệt hơn các bệnh nhân TTPL khác. Bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn thường có độ tuổi khởi phát bệnh sớm, điều đó giải thích tại sao bệnh nhân thường chỉ học đến trung học cơ sở và THPT [18].

Nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh nhân TTPL thường khởi phát ở tuổi 20-25 [7],[12]. Với sự phát triển của khoa học như ngày nay cùng với điều kiện kinh tế của nước ta trong những năm gần đây thì ở những người ở giai đoạn thanh niên đa số là có điều kiện kinh tế để học tập và nghiên cứu, nếu khởi phát ở lứa tuổi này thì số bệnh nhân có trình độ đại học-trung học chuyên nghiệp phải chiếm tỷ lệ cao nhất. Nhưng bệnh nhân trong nhóm nghiên cứu này trình độ đại học-trung học chuyên nghiệp chỉ đứng hàng thứ ba. Điều này có thể giải thích là bệnh nhân TTPL thường khởi phát ở lứa tuổi trẻ, một số khởi phát sớm làm bệnh nhân TTPL phải bỏ học hoặc không theo học được, mặt khác là các rối loạn nhân cách tiền bệnh lý ở bệnh nhân TTPL cũng làm cho bệnh nhân gặp nhiều khó khăn trong học tập, do đó mà đa số bệnh nhân TTPL đã không thể có đủ khả năng thi tuyển vào các trường đại học và trung học chuyên nghiệp.

4.1.5. Về tình trạng hôn nhân của bệnh nhân nghiên cứu.

Trong nghiên cứu của chúng tôi nhóm bệnh nhân chưa kết hôn chiếm đa số (71,43%), nhóm đã kết hôn chiếm 22,86%, nhóm ly thân và ly hôn chiếm tỷ lệ 5,71%. Khi so sánh giữa các nhóm số liệu thấy có sự khác biệt khác nhau và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001, p < 0,01 và p  < 0,05.

Theo Trần Văn Trường (2005) đa số bệnh nhân trong nhóm nghiên cứu là chưa kết hôn (47,40%) [17].

Tỷ lệ chưa kết hôn trong nghiên cứu của chúng tôi chiếm tỷ lệ cao hơn các tác giả khác như: nghiên cứu của Trần Cao Cường (1999) là 55,00% và Trương Tâm (2004) là 54,55%.  có thể là do đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn và kích động tâm thần vận động nhiều lần nên khó có điều kiện kết hôn hơn các bệnh nhân TTPL khác [4],[12].

Mặt khác, những bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn luôn luôn bị hoang tưởng và ảo giác chi phối, khó có thể hòa hợp, hơn nữa tuổi mắc bệnh trường trẻ nên thường bệnh nhân không kết hôn.

Tỷ lệ bệnh nhân TTPL ly hôn-ly thân trong nhóm nghiên cứu của chúng tôi cũng phù hợp với các nghiên cứu của các tác giả khác [3],[15].

4.2. Đặc điểm lâm sàng của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

4.2.1. Đặc điểm lâm sàng chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

4.2.1.1. Tuổi khởi phát của bệnh nhân nghiên cứu.

Bảng 3.6. cho chúng ta thấy tuổi khởi phát trung bình của nhóm bệnh nhân nghiên cứu là 25,5±7,78 tuổi. Tuổi khới phát hay gặp nhất là tuổi = 20 (34,28%), tiếp theo là tuổi 21-25 (22,86%), tuổi 26-30 (17,14%), tuổi 31-35 và 36-40 đều có tỷ lệ 11,43%, thấp nhất là tuổi > 40 có 2,86%. Đa số bệnh nhân khởi phát ở độ tuổi = 30 chiếm 74,28%.

So sánh giữa các nhóm số liệu khác nhau cho thấy sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05. Khi so sánh tỷ lệ riêng của từng nhóm, chúng ta thấy nhóm = 20 tuổi có sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05.

Theo Naqvi H. và cs (2005) cho thấy tuổi  mắc bệnh trung bình ở nam giới là 23,96 tuổi và nữ giới là 24,13 tuổi [55]. Nghiên cứu của chúng tôi cũng tương đương với độ tuổi mắc bệnh trung bình của các tác giả trên.

Nghiên cứu của Sandyk R. (1993) đã chỉ cho ta thấy lứa tuổi khởi phát bệnh của bệnh nhân TTPL ở lứa tuổi trẻ thường hay gặp rối loạn hành vi, thậm chí có bệnh nhân kích động mãnh liệt, có hành vi nguy hiểm, đặc biệt là có các biểu hiện hành vi gây hấn nhiều hơn ở các lứa tuổi khác [62]. Điều này cũng thể hiện rất rõ trong mẫu nghiên cứu của chúng tôi, những bệnh nhân có hành vi gây hấn phần lớn khởi phát bệnh = 20 tuổi (34,28%).

Theo ICD - 10 và DSM - IV thì đa số bệnh nhân TTPL khởi phát ở lứa tuổi 15 - 44 tuổi, kết quả nghiên cứu của chúng tôi phù hợp với các tài liệu trên [16].

Tỷ lệ khởi phát ở lứa tuổi = 35 tuổi trong nghiên cứu của chúng tôi là 85,71% phù hợp với nghiên cứu của Trần Văn Cường (92,0%) [3].

Tỷ lệ khởi phát ở lứa tuổi 21-25 tuổi trong nghiên cứu của chúng tôi là 22,86% tương đương với kết quả nghiên cứu của Trần Văn Trường [17].

Theo Nguyễn Bá Hưng (2001) tỷ lệ bệnh nhân TTPL thể paranoid có hành vi nguy hiểm khởi phát ở lứa tuổi trên 34 tuổi là 22,8% cao hơn so với nghiên cứu của chúng tôi (11,43%). Có thể tác giả Nguyễn Bá Hưng chỉ nghiên cứu trên các đối tượng là bệnh nhân TTPL thể paranoid có hành vi phạm pháp mà đang được trưng cầu giám định Pháp y tâm thần [9].

4.2.1.2. Số lần nhập viện của bệnh nhân nghiên cứu.

Bảng 3.7. về số lần vào viện của các bệnh nhân nghiên cứu cho ta thấy số bệnh nhân nhập viện từ 3-4 lần chiếm tỷ lệ cao nhất (20 trường hợp chiếm 57,14%), = 5 lần có 11 trường hợp (31,43%), nhóm vào viện từ 1-2 lần chiếm 11,43%. Vì vậy, đa số bệnh nhân vào viện nhiều lần = 5 lần. Khi so sánh thấy sự khác biệt rõ rệt ở nhóm bệnh nhân vào viện 3-4 lần và có ý nghĩa với p < 0,001.

Theo Haro J.M. và cs (2006), nghiên cứu theo dõi dọc lâu dài về sự tái phát của bệnh nhân TTPL cho thấy: sự phân tích tỷ mỉ trên hồ sơ kết hợp với lâm sàng hiện tại ở 6516 bệnh nhân, các tác giả có nhận xét rằng: có 4206 bệnh nhân chiếm 64,6% tái phát trong vòng thời gian 3 năm [41].

Theo Polat A.và cs. (2006), tổng số bệnh nhân tái phát trong vòng 1 năm theo dõi là 33% và 12,1% bệnh nhân cần phải tái nhập viện [58].

Theo số liệu nghiên cứu của chúng tôi thấy bệnh nhân TTPL thường bị tái phát do nhiều nguyên nhân, như dùng thuốc không đúng, do tác động của các yếu tố tâm lý và xã hội và nhiều trường hợp phải tái nhập viện, thậm chí còn phải nhập viện nhiều lần (= 5 lần). Số lần nhập viện từ 3-4 lần chiếm tỷ lệ cao nhất 57,14%, điều này có thể là lần đầu tiên phát bệnh một số bệnh nhân đã được điều trị ở các bệnh viện tuyến trước vì đây là tuyến chuyên khoa cuối cùng. Tiếp theo là nhóm bệnh nhân nhập viện = 5 lần chiếm tỷ lệ 31,43%, chúng tôi nhận thầy rằng phù hợp với hầu hết các tác giả nghiên cứu về bệnh TTPL ở chỗ bệnh TTPL có xu hướng tiến triển nặng dần, hay tái phát [12],[30],[34].

Sự tái phát của bệnh TTPL phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như: Nguyễn Thị Duyên (1999) thấy sang chấn tâm lý gây tái phát bệnh TTPL chiếm tỷ lệ 38,9%, làm việc gắng sức và tình trạng sau đẻ chiếm tỷ lệ 50%, tại nạn lao động và tai nạn giao thông chiếm tỷ lệ 11,1% [6].

4.2.1.3. Thời gian mắc bệnh của bệnh nhân nghiên cứu.

Về thời gian mắc bệnh của nhóm bệnh nhân nghiên cứu (bảng 3.8.) cho thấy số bệnh nhân mắc bệnh >10 năm chiếm tỷ lệ cao nhất (60%), nhóm bệnh nhân mắc bệnh 6-10 năm là 20%, nhóm 3-5 năm 14,28%, nhóm = 2 năm chiếm tỷ lệ ít nhất 5,72%. So sánh giữa các nhóm số liệu thấy sự khác biệt rất khác nhau như: p < 0,001 và p < 0,01.

Tỷ lệ bệnh nhân TTPL mắc bệnh  5 năm trong nghiên cứu của chúng tôi thấp hơn hẳn (20%) so với nghiên cứu của Trần Văn Cường (2003) (74%). Điều này có thể tại thời điểm nghiên cứu của tác giả trên về công tác chăm sóc sức khoẻ tâm thần tại cộng đồng chưa được tốt nên chưa được phát hiện sớm và được điều trị chuyên khoa kịp thời, không hạn chế được những bệnh nhân có hành vi gây hấn và kích động tâm thần vận động và thậm chí còn có những bệnh nhân có nguy hiểm cho tính mạng của chính bản thân bệnh nhân và những người xung quanh [3].

4.2.1.4. Về tính chất khởi phát của bệnh nhân nghiên cứu.

Tính chất khởi phát của nhóm bệnh nhân nghiên cứu cho thấy: bệnh khởi phát bán cấp tính chiếm tỷ lệ cao nhất (37,14%), bệnh khởi phát cấp tính chiếm tỷ lệ 34,29% và bệnh khởi phát từ từ chiếm tỷ lệ thấp nhất (28,57%). So sánh các nhóm số liệu trên ta không thấy có sự khác biệt.

Trong nghiên cứu của chúng tôi về tính chất khởi phát của bệnh phù hợp với kết quả nghiên cứu của Trần Văn Trường (2005), bệnh khởi phát với tính chất bán cấp tính chiếm tỷ lệ cao nhất (38,18%), tiếp đến là bệnh khởi phát từ từ chiếm tỷ lệ 33,53%, ít gặp hơn cả là khởi phát cấp tính chiếm tỷ lệ 28,32% [17].

Một số nghiên cứu đề cập đến tính chất khởi phát của hành vi gây hấn trong bệnh TTPL là do sự đáp ứng của thuốc, sự can thiệp điều trị sớm hay muộn đều ảnh hưởng gián tiếp hay trực tiếp của hành vi này. Những tính chất khởi phát của hành vi gây hấn trong bệnh TTPL cũng có ảnh hưởng quan trọng đến quá trình tiến triển của bệnh [5],[12],[45].

Các nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ giữa tính chất khởi phát của hành vi bạo lực, xâm hại và gây rối là sự khởi đầu trong quá trình tiến triển của bệnh TTPL và người ta dựa vào đấy để định hướng chẩn đoán các thể lâm sàng của bệnh [60],[47].

Sự khởi phát của hành vi gây hấn mang tính chất từ từ có liên quan đến quá trình chậm trễ trong điều trị những cơn đầu tiên của bệnh TTPL, sự chậm trễ này còn có nguy cơ dẫn đến tiến triển không thuận lợi của bệnh và rất dễ dẫn đến sa sút [45]. Việc khởi phát mang tính chất cấp tính và bán cấp tính trên lâm sàng dễ phát hiện hơn nên được điều trị đúng và kịp thời do vậy hành vi bạo lực và gây hấn ít khi xuất hiện và tiên lượng khả quan hơn [34],[72].

4.2.1.5. Thái độ tiếp xúc của bệnh nhân nghiên cứu.

Về thái độ tiếp xúc của bệnh nhân trong nghiên cứu của chúng tôi cho thấy  trạng thái tiếp xúc của bệnh nhân rất phong phú và đa dạng biểu hiện bằng sự không hợp tác chiếm tỷ lệ cao nhất (45,71%), tiếp đến là trạng thái thờ ơ chiếm 40%, thái độ chống đối là 11,43% và mải mê suy nghĩ chỉ có 1 trường hợp chiếm 2,86%. So sánh từng cặp các nhóm số liệu thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,01 và p < 0,001.

Do đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn, bạo lực, thậm chí còn cả kích động tâm thần vận động nên đại đa số bệnh nhân có thái độ tiếp xúc không hợp tác kích động và chống đối là chủ yếu. Để khai thác kỹ và tìm hiểu các yếu tố liên quan đến nguyên nhân gây ra các trạng thái này ở nhiều bệnh nhân chúng tôi đã phải khám nhiều lần và tham gia hội chẩn với các bác sĩ điều trị khi bệnh nhân đã tạm thời ổn định.

Bệnh nhân có thái độ tiếp xúc mải mê suy nghĩ ít gặp hơn cả, có lẽ bệnh nhân đang suy nghĩ về các ảo giác hoặc hoang tưởng hoặc có thể bệnh nhân đang sống trong thế giới tự kỷ của mình. Kết quả nghiên cứu của chúng tôi phù hợp với nhiều tác giả khác như: Trần Văn Trường (2005), Trần Văn Cường (2003), Trần Cao Cường (1999) [3],[4],[17].

4.2.1.6. Trang phục vệ sinh cá nhân của bệnh nhân nghiên cứu.

Về trang phục và vệ sinh cá nhân trong nhóm bệnh nhân nghiên cứu cho chúng ta thấy: chiếm tỷ lệ cao nhất là bệnh nhân không tự tắm (68,57%), không tự chải tóc và quần áo xộc xệch đều chiếm với tỷ lệ là 57,14%, không tự rửa mặt là 28,57%, quần áo bẩn thỉu là 25,71%, quần áo gọn là 11,43% và thấp nhất là không mặc quần áo 2,86%. So sánh tỷ lệ của các nhóm số liệu cho thấy có sự khác biệt với mức độ khác nhau và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001 và p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cũng phù hợp với nghiên cứu của một số tác giả khác như: Trần Văn Trường bệnh nhân không chịu tắm chiếm tỷ lệ 63,61%, tiếp theo là mặc quần áo xộc xệch chiếm tỷ lệ 56,07%, không tự rửa mặt chiếm tỷ lệ 26,59%, mặc gọn gàng chiếm tỷ lệ 11,56%, không mặc quần áo chiếm tỷ lệ 2,31% [17].

Sở dĩ mẫu nghiên cứu của chúng tôi có kết quả như trên là do những bệnh nhân này mắc bệnh lâu ngày, nhiều bệnh nhân có biểu hiện sa sút trí tuệ, nhiều bệnh nhân không có người nhà giúp đỡ. Hơn nữa, những bệnh nhân này là những đối tượng mọi người sợ liên luỵ, xa lánh, sợ bị bạo lực,…nên các bệnh nhân càng trở lên bê tha, không quan tâm đến bản thân.

4.2.2. Các rối loạn tâm thần liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

4.2.2.1. Các triệu chứng khởi phát của bệnh nhân nghiên cứu.

Về các triệu chứng khởi phát của bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn cho thấy: triệu chứng khởi phát thứ tự gặp từ cao đến thấp là các triệu chứng sau: mất ngủ chiếm tỷ lệ 97,14%, thay đổi tính tình 94,28%, hoạt động bất thường 80%, đau đầu 51,43%, ngồi một mình 42,85%, thu hẹp các mối quan hệ 37,14%, cảm xúc thờ ơ 25,71%, các rối loạn khác chiếm tỷ lệ 20%, độc thoại 14,28% và cảm xúc dễ bùng nổ chiếm tỷ lệ thấp nhất 11,42%. Khi so sánh các cặp số liệu thấy có sự khác biệt nhất định và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001 đến p < 0,05.

Trong nhóm nghiên cứu của chúng tôi nhận thấy rằng các triệu chứng khởi phát xuất hiện không riêng lẻ mà một bệnh nhân có thể có nhiều triệu chứng khác nhau cùng xuất hiện. Kết quả này phù hợp với một số tác giả khi đề cập đến lĩnh vực về các triệu chứng khởi phát có liên quan đến hành vi gây hấn [38],[69]. Trần Đình Xiêm (1996) cũng cho rằng bệnh thường khởi phát hàng đầu với những triệu chứng mất ngủ, thay đổi tính tình, hành vi không bình thường, đau đầu và nhiều triệu chứng riêng lẻ khác. Kết quả này cũng phù hợp với kết quả của một số nghiên cứu khác của các tác giả trong và ngoài nước [22].

4.2.2.2. Về đặc điểm thể bệnh của bệnh nhân nghiên cứu.

Về đặc điểm thể bệnh ở nhóm bệnh nhân nghiên cứu cho ta thấy: mẫu nghiên cứu có thể bệnh paranoid gặp nhiều hơn cả và chiếm tỷ lệ cao nhất (51,43%), thể không biệt định có 8 trường hợp (22,86%), thể di chứng có 6 trường hợp (17,14%) và thể đơn thuần có 3 trường hợp (8,57%).

So sánh các số liệu với nhau ta thấy thể paranoid so với các thể khác có sự khác biệt đáng kể và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001 và p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cũng phù hợp với các tác giả khác như: Trần Văn Cường (2003) thấy thể paranoid chiếm tỷ lệ 56% [3], Trương Tâm (2004) thấy thể paranoid chiếm tỷ lệ 52,20% [12], Tô Xuân Lân (2003) thể paranoid chiếm tỷ lệ 69,4% [6], Nguyễn Thị Vân (2003) thể paranoid chiếm tỷ lệ 50% [18].

4.2.2.3. Về đặc điểm và tính chất ảo giác của bệnh nhân nghiên cứu.

Về các loại ảo giác cho chúng ta thấy: ảo thanh ra lệnh chiếm tỷ lệ cao nhất (31,43%), tiếp theo là ảo thanh bình phẩm (25,71%), ảo thanh đàm thoại là 8,57%, ảo thị giác là 5,71%, ảo khứu giác chiếm tỷ lệ thấp nhất (2,86%). Sự khác biệt của các nhóm triệu chứng riêng biệt là có ý nghĩa thống kê với ảo thanh bình phẩm p < 0,05 và ảo thanh ra lệnh p < 0,01, các loại khác p < 0,001. Tỷ lệ bệnh nhân có ít nhất 1 loại ảo giác là 54,29%. Xét về tính chất của ảo giác ta nhận thấy ở bệnh nhân có hành vi gây hấn có những đặc tính sau: tỷ lệ tồn tại liên tục của ảo giác chiếm phần lớn (84,21%) chỉ có 15,79% là không tồn tại liên tục.

Khi so sánh tính chất tồn tại ta cũng nhận thấy sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,01. Tỷ lệ chi phối hành vi của ảo giác cũng chiếm một tỷ lệ khá lớn (73,68%), tỷ lệ không chi phối hành vi là 26,32%. So sánh sự ảnh hưởng đến chi phối hành vi gây hấn của ảo giác cũng cho ta thấy sự khác biệt tương đối rõ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi phù hợp với kết quả của Trần Văn Trường cho thấy ảo giác ở bệnh nhân TTPL chủ yếu là ảo thanh có 108 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 62,43% trong đó ảo thanh bình phẩm có 60 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 34,68%, ảo thanh ra lệnh có 33 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 19,08%, ảo thanh đàm thoại có 15 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 8,67%. Còn các ảo thanh khác có 12 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 6,94%. Nhìn chung nội dung ảo giác trong nhóm bệnh nhân nghiên cứu thường là rõ ràng, có tính chi phối, đa số bệnh nhân đáp ứng rõ rệt về cảm xúc và hành vi đối với ảo giác đặc biệt là hành vi bạo lực. Trong đó nguy hiểm nhất là ảo thanh ra lệnh, đây là một cấp cứu tâm thần vì các ảo thanh này thường chi phối hành vi của bệnh nhân như đánh người, giết người, đốt nhà thậm chí cả tự sát [17].

Kết quả này cũng phù hợp với nghiên cứu của Tô Xuân Lân (2003) và Trương Tâm (2004) đều cho thấy ảo thanh chiếm tỷ lệ cao nhất so với các ảo giác khác [6],[12].

Theo Nelson E.A. và cs. (2003) cho biết trong bệnh TTPL ảo thanh ra lệnh tự sát chiếm 22 % trong đó 8% thực hiện tự sát ít nhất một lần đáp ứng với ảo thanh [56].

4.2.2.4. Về rối loạn các hình thức tư duy của bệnh nhân nghiên cứu.

Rối loạn hình thức tư duy ở bệnh nhân gây hấn (bảng 3.16.) cho thấy: tư duy độc thoại chiếm tỷ lệ cao nhất 57,14%, tư duy nghèo nàn chiếm tỷ lệ 40%, tư duy chậm chiến tỷ lệ 37,14%, tư duy ngắt quãng chiếm tỷ lệ 17,14%, tư duy rời rạc có tỷ lệ là 14,28%, tư duy lai nhai chiếm tỷ lệ 8,57%, nói nhại lời chiếm tỷ lệ 5,71%. Sự khác biệt của có hay không có biểu hiện tư duy chậm, độc thoại và nghèo nàn không có ý nghĩa  thống kê, các rối loạn khác đều có ý nghĩa thống kê với p < 0,001.

Khi so sánh giữa các triệu chứng rối loạn hình thức tư duy có tư duy độc thoại khác biệt có ý nghĩa thống kê với các loại tư duy phi tán, tư duy lai nhai, nói nhại lời, ngôn ngữ rời rạc với p < 0,01. Tư duy nghèo nàn khác biệt có ý nghĩa thống kê với các loại tư duy phi tán, tư duy lai nhai, nói nhại lời, ngôn ngữ rời rạc với p < 0,05. Tư duy chậm khác biệt có ý nghĩa thống kê với các loại tư duy phi tán, tư duy lai nhai, nói nhại lời, ngôn ngữ rời rạc với p < 0,05.

Các hình thức rối loạn tư duy rất đa dạng và phức tạp, tư duy độc thoại chiếm tỷ lệ cao do bệnh nhân bị chi phối bởi hoang tưởng và ảo giác nên suy nghĩ và độc thoại theo hướng hoang tưởng, ảo giác chi phối. Tư duy nghèo nàn, tư duy chậm cũng chiếm  một tỷ lệ khá cao do bệnh nhân thường mắc bệnh lâu ngày gây ra một tình trạng sa sút về trí tuệ.

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi phù hợp với các kết quả nghiên cứu của các tác giả khác như: Trần Văn Trường (2005) gặp đa số là dòng tư duy âm tính chiếm tỷ lệ cao như dòng tư duy chậm có 74 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 42,77%, thấp hơn một chút là tư duy nghèo nàn có 72 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 41,62%. Còn dòng tư duy dương tính chiếm tỷ lệ thấp hơn như tư duy phi tán chiếm tỷ lệ 6,36%, tư duy dồn dập chiếm tỷ lệ 5,78%, đặc biệt nói bịa, chơi chữ chiếm tỷ lệ rất thấp cả hai đều chiếm 0,58% [17].

Qua kết quả này chúng tôi thấy đa số bệnh nhân trong nhóm nghiên cứu là bệnh nhân mạn tính, đây cũng là đặc thù của bệnh nhân ở Bệnh viện tâm thần Trung ương 2 Biên Hoà thường đón tiếp và điều trị những bệnh nhân nặng mạn tính.

4.2.2.5. Về rối loạn nội dung tư duy của bệnh nhân nghiên cứu.

Rối loạn nội dung tư duy ở bệnh nhân TTPL có biểu hiện hành vi gây hấn chúng tôi nhận thấy: hoang tưởng bị hại chiếm tỷ lệ cao nhất (51,43%), hoang tưởng bị theo dõi chiếm tỷ lệ 31,43%, hoang tưởng tự cao và bị chi phối là 8,57%, hoang tưởng ghen tuông 2,86%, các loại hoang tưởng khác chiếm 11,43%. Có 24 bệnh nhân (68,57%) chỉ có một loại hoang tưởng.

Khi so sánh các loại hoang tưởng với nhau chúng ta thấy: chỉ có hoang tưởng bị hại không khác biệt với hoang tưởng bị theo dõi và không có ý nghĩa thống kê, còn các loại hoang tưởng khác đều khác biệt ở các mức độ khác nhau và đều có ý nghĩa thống kê với p < 0,001 và p < 0,05.

Theo kết quả nghiên cứu của Trần Văn Trường (2005), cho thấy rối loạn nội dung tư duy ở các bệnh nhân nghiên cứu chủ yếu là các hoang tưởng xuất hiện tương đối thường xuyên và chi phối các mối quan hệ và các hành vi xâm hại và gây rối xã hội của bệnh nhân. Trong đó thường gặp nhất là hoang tưởng bị truy hại chiếm tỷ lệ cao (51,45%) [17].

Theo tác giả Freeman D. và cs (2001), cho thấy bệnh nhân TTPL mà có hoang tưởng bị truy hại thì bao giờ cũng có hành vi tự vệ [37].

Theo nghiên cứu của Trần Văn Trường (2005) thấy: hoang tưởng tự cao có 21 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 12,14%, tiếp theo là hoang tưởng bị chi phối có 20 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 11,56%, hoang tưởng ghen tuông có 12 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 6,94%. Đây là các hoang tưởng đặc trưng cho bệnh TTPL và cũng là nguy cơ gây rối loạn hành vi nhiều nhất, đặc biệt là hành vi bạo lực [17].

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cũng phù hợp với đa số các tác giả nhận thấy hoang tưởng có nội dung rõ rệt và chi phối các cảm xúc, hành vi của người bệnh TTPL [5],[25],[35].

4.2.2.6. Tính chất các hoang tưởng của bệnh nhân nghiên cứu.

Về tính chất của các hoang tưởng ở bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn cho ta thấy: sự tồn tại của các hoang tưởng liên tục chiếm tỷ lệ 75% và không liên tục 25%. Khi so sánh số liệu này thấy có sự khác biệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,01.

Những hoang tưởng của bệnh nhân như bị hại, bị theo dõi đeo đẳng dai dẳng chi phối rất nhiều đến hành vi gây hấn của bệnh nhân, những biểu hiện này còn rất dễ tái phát nếu bệnh nhân không được dùng thuốc đầy đủ, thích hợp và không có một môi trường gia đình và xã hội tốt.

Sự chi phối của các hoang tưởng trong mẫu nghiên cứu này là 91,67% và không chi phối là 8,33%. Khi so sánh giữa số liệu này cũng cho thấy sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001.

Tỷ lệ bệnh nhân ở nhóm hoang tưởng bị truy hại, bị chi phối (hoang tưởng mang tính chất âm tính) cao hơn so với bệnh nhân ở nhóm hoang tưởng khuếch đại (hoang tưởng mang tính chất dương tính). Kết quả này của chúng tôi phù hợp với kết quả nghiên cứu của Cernovsky Z.Z. và cs (2004): bệnh nhân có hành vi bạo lực thường có hoang tưởng bị hại hơn là hoang tưởng tự cao [33].

Về tính chất của các hoang tưởng, theo Trần Văn Trường (2005) thấy hoang tưởng tồn tại liên tục chiếm tỷ lệ 82,98%, hoang tưởng xuất hiện không liên tục chiếm 17,02%. Đa số các hoang tưởng đều chi phối mãnh liệt các hành vi của bệnh nhân (76,60%) và các hoang tưởng không chi phối  hành vi chỉ chiếm 23,40% [17].

Về sự phối hợp giữa hoang tưởng và ảo giác, cũng theo tác giả trên cho thấy hoang tưởng đơn thuần chiếm tỷ lệ 23,41% thấp hơn so với những bệnh nhân có hỗn hợp nhiều hoang tưởng và ảo giác (59,57%). Sự phối hợp 1 hoang tưởng và 1 ảo giác chiếm tỷ lệ là 17,02% cũng thấp hơn so với những bệnh nhân có nhiều hoang tưởng và ảo giác hỗn hợp [17].

4.2.2.7. Về rối loạn cảm xúc của bệnh nhân nghiên cứu.

Rối loạn cảm xúc ở bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn (bảng 3.19.) cho chúng ta thấy: cảm xúc không thích hợp là rối loạn cảm xúc phổ biến nhất trong mẫu nghiên cứu này (68,57%), cảm xúc không ổn định chiếm 37,14%, cảm xúc cùn mòn chiếm 28,57%, hưng cảm chiếm 14,28% và trâm cảm chỉ có 5,71%.

So sánh sự khác biệt giữa 2 nhóm đối tượng có và không có các rối loạn cảm xúc thấy có sự khác biệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001 và p < 0,05. So sánh giữa các biểu hiện rối loạn cảm xúc cho thấy: cảm xúc không thích hợp và rối loạn hưng cảm, trầm cảm có sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với  p < 0,001.

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi khác với của Trần Văn Trường (2005), cảm xúc cùn mòn là triệu chứng phổ biến chiếm tỷ lệ 50,29%, cảm xúc dễ bùng nổ chiếm tỷ lệ 26,01%, cảm xúc 2 chiều chiếm tỷ lệ 13,29%. Điều này cho thấy rối loạn cảm xúc ở bệnh nhân TTPL biểu hiện hành vi gây hấn bị chi phối bởi hoang tưởng và ảo giác mạnh mẽ gây ra tình trạng biểu hiện cảm xúc không phù hợp và không ổn định [17].

4.2.2.8. Về rối loạn hoạt động có ý chí của bệnh nhân nghiên cứu.

Về rối loạn hoạt động có ý chí của bệnh nhân TTPL có hành vi gây hấn cho chúng ta thấy: vận động dị thường chiếm tỷ lệ cao nhất (57,14%), tiếp đến là tăng hoạt động chiếm  tỷ lệ 54,28% và giảm hoạt động chiếm  22,85%. So sánh giữa các đối tượng có và không có rối loạn hoạt động có ý chí cho thấy tăng hoạt động và vận động dị thường không có sự khác biệt rõ rệt. Giảm hoạt động và không có rối loạn hoạt động có ý chí có sự khác biệt rõ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001. Khi so sánh giữa các rối loạn hoạt động với nhau cho thấy sự khác biệt rõ và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu của Trương Tâm (2004) cho biết giảm hoạt động chiếm tỷ lệ 45,15%, tăng hoạt động chiếm tỷ lệ 24,58% [12], Trần Văn Trường (2005) 34,68% số bệnh nhân trong nghiên cứu có giảm hoạt động và 27,17% có tăng hoạt động, nhưng chủ yếu là gặp hoạt động dị thường chiếm tỷ lệ 58,80% [17].

Những nghiên cứu của các tác giả trên tương đối phù hợp với kết quả nghiên cứu của chúng tôi (hoạt động dị thường chiếm tỷ lệ 57,14%). Nhưng tăng hoạt động chiếm tỷ lệ 54,28% tương đối khác với các kết quả của các tác giả khác do nhóm bệnh nhân của chúng tôi có hành vi gây hấn, bạo lực, thậm chí cả kích động tâm thần vận động chủ yếu là có tăng hoạt động do các triệu chứng ảo giác và hoang tưởng chi phối.

Các vận động dị thường của chúng tôi chiếm tỷ lệ cao là các vận động có các động tác không cần thiết, không có ý nghĩa và có tính chất định hình như rung đùi, lắc người nhịp nhàng, trợn mắt trừng trừng, vung vẩy tay và thường gặp trong bệnh TTPL. Kết quả này phù hợp với nhận xét của Nguyễn Đăng Dung và cs. (1996) vì đây là các triệu chứng đặc trưng và thường gặp nhất ở bệnh nhân TTPL [5].

Mặt khác, trong nghiên cứu của chúng tôi không đề cập đến vấn đề tự sát, đây là vấn đề phức tạp và nan giải, hơn nữa số liệu của chúng tôi còn quá ít nên hành vi tự sát trong nghiên cứu này chỉ là những nguy cơ rình rập hàng ngày. Chúng tôi cũng bàn luận ở đây để góp thêm tư liệu cho đồng nghiệp cảnh giác và vì đây là hành vi nguy hiểm nhất đối với người bệnh.

Theo Ngô Ngọc Tản (2003) thông báo là bệnh nhân TTPL có hành vi tự sát cao (50% bệnh nhân có ý tưởng tự sát, trong đó 10% tự sát thành công) [15].

Kaplan H.I, Sadock B.J và cộng sự (1994) cho biết 50% tổng số bệnh nhân TTPL có ý tưởng tự sát ít nhất một lần trong đời [45].

Theo Nguyễn Bá Hưng (2001) cho biết tự sát không thành chiếm tỷ lệ 11,11% [9]. Điều đó đã thể giải thích là do ngày nay bệnh nhân được điều trị với nhiều loại thuốc an thần kinh mới có tác dụng tốt hơn các loại thuốc an thần kinh cổ điển nên tỷ lệ tự sát có phần giảm hơn trước.

4.2.3. Về lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

4.2.3.1. Mức độ các rối loạn phát sinh hành vi gây hấn.

Các mức độ phát sinh hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL cho thấy: đây là những rối loạn rất phức tạp và có các mức độ khác nhau như: hành vi thù hằn có mức độ rất nặng là 30%, cảm xúc không ổn định có mức độ nặng là 52,63%, kích động có mức độ nặng là 43,75%, giận dữ có mức độ trung bình 66,67% và bực tức có mức độ trung bình là 50%. Nhưng khi so sánh các mức độ nặng của các hành vi khác nhau đều không có sự khác biệt.

4.2.3.2. Về lâm sàng của các hành vi gây hấn ở nhóm nghiên cứu.

Đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL (bảng 3.23.) cho thấy trong các rối loạn hành vi gây hấn thì gây hấn bằng lời nói chiếm tỷ lệ cao nhất (45,71%), tiếp theo là gây hấn bằng sự giận dữ chiếm tỷ lệ 37,14%, gây hấn bằng thái độ thù địch 28,57% và gây hấn bằng tấn công vật lý chỉ chiếm  có 25,71%. Khi so sánh các nhóm số liệu này thấy không có sự khác biệt và không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

Theo Barlow K. và cs (2000), trong 1269 bệnh nhân tâm thần nhập viện có 174 (13,7%) có hành vi gây hấn, trong đó bệnh nhân TPL có nguy cơ gây hấn tăng hơn 1,96 lần so với các bệnh khác[27].

Steinert T. và cs (1999) nghiên cứu trên 138 bệnh nhân TTPL (77 nam và 61 nữ) thấy hành vi gây hấn của nam giới chiếm tỷ lệ là 75% và nữ giới chiếm tỷ lệ là 53% [66].

Theo Robinson L. và cs (1999), thấy trong số các bệnh nhân TTPL được điều trị nội trú trong bệnh viện chuyên khoa tâm thần thì số bệnh nhân có hành vi gây hấn tăng gấp 4 lần so với các bệnh nhân tâm thần khác. Số bệnh nhân TTPL có hành vi tấn công chiếm tỷ lệ là 10%, tỷ lệ có hành vi đe dọa hoặc gây hấn bằng lời nói là 20-30 %, số bệnh nhân tấn công bằng sức mạnh cơ thể (tân công vật lý) là 10-15%, số bệnh nhân có hành vi giận dữ là 32-35% và bệnh nhân nam thường có tỷ lệ hành vi gây hấn cao hơn nữ [60].

Qua các nghiên cứu của tác giả nước ngoài, chúng tôi nhận thấy tỷ lệ hành vi gây hấn của bệnh nhân TTPL trong mẫu nghiên cứu của chúng tôi cũng tương đương với kết quả của các tác giả trên. Tỷ lệ hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL thường cao hơn so với các bệnh tâm thần khác là do các triệu chứng ảo giác và hoang tưởng chi phối.

4.2.3.3. Về mức độ hành vi gây hấn của bệnh nhân nghiên cứu.

Qua bảng 3.24. nói về các mức độ của hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL cho thấy: hành vi gây hấn bằng lời nói mức độ trên trung bình chiếm tỷ lệ cao nhất (43,8%), hành vi tấn công bằng sức mạnh cơ thể (tấn công vật lý) có mức độ nặng là cao nhất (44,4%), gây hấn bằng sự giận dữ mức trên trung bình chiếm tỷ lệ cao nhất (53,8%) và gây hấn bằng thái độ thù địch mức nặng chiếm tỷ lệ cao nhất (30%). So sánh mức độ nặng của các hành vi gây hấn với nhau đều không có sự khác biệt và không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

Theo Pettit G.S. và cs (1997), cho thấy các mức độ gây hấn của bệnh nhân TTPL rất khác nhau, đặc biệt là ở những bệnh nhân mạn tính thì hành vi bạo lực thường rất tàn bạo như: đánh người thương tích nặng chiếm tới 29,7%, gây rối trật tự xã hội chiếm 21,3% chủ yếu là những bệnh nhân nghiện chất [57].

Trong mẫu nghiên cứu của chúng tôi không gặp các trường hợp như trên chỉ thấy chủ yếu là các hành vi gây hấn có các mức độ từ mức độ trung bình đến mức độ nặng. Nhưng mức độ nặng của hành vi gây hấn có ảnh hưởng nhiều đến thời gian điều trị và ảnh hưởng đến tỷ lệ tái phát của bệnh nhân nghiên cứu.

4.3. Các yếu tố liên quan đến phát sinh hành vi gây hấn.

4.3.1. Các yếu tố bệnh lý tâm thần.

Các yếu tố bệnh lý tâm thần có liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL ta nhận thấy: chỉ có 5,71% số bệnh nhân có ảo giác đơn thuần, hoang tưởng đơn thuần là 28,57%, hoang tưởng và ảo giác hỗn hợp chiếm 34,28% có liên quan đến hành vi gây hấn. Số bệnh nhân dùng thuốc không đều chiếm tỷ lệ cao nhất (80%) có liên quan đến hành vi gây hấn. Khi so sánh giữa việc dùng thuốc không đều và dùng thuốc đều đặn thấy có sự khác biệt rõ và có ý nghĩa thóng kê với p < 0,001. So sánh giữa các yếu tố bệnh lý tâm thần có liên quan đến hành vi gây hấn chúng ta thấy cũng có sự khác biệt ở các mức độ khác nhau và có ý nghĩa thống kê với: p < 0,001, p < 0,01 và p < 0,05.

4.3.2. Các yếu tố tâm lý liên quan đến hành vi gây hấn.

Các yếu tố tâm lý có liên quan đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL chúng tôi nhận thấy: yếu tố mặc cảm đối với bạn bè, gia đình và xã hội chiếm tỷ lệ cao nhất (31,43%), yếu tố bị gia đình hắt hủi, bỏ mặc không quan tâm đến bệnh nhân như : ăn, mặc, uống thuốc, việc làm phù hợp chiếm tỷ lệ là 28,57% và yếu tố bị bạn bè chế diễu, trêu chọc là bệnh nhân tâm thần, những câu nói như: hâm, ấm đầu, chập mạch,...làm cho bệnh nhân né tránh với xung quanh, số này chiếm chiếm tỷ lệ là 11,43%.

So sánh giữa những bệnh nhân có và không có yếu tố tâm lý thấy rằng yếu tố mặc cảm và bị gia đình hắt hủi có sự khác biệt rõ và có ý nghĩa với p < 0,05, yếu tố bị bạn bè chế diễu cũng có sự khác biệt và có ý nghĩa với p < 0,001. Nhưng khi so sánh các yếu tố tâm lý nói trên với nhau thấy không có sự khác biệt nào.

4.3.3. Yếu tố mùa phát bệnh liên quan đến hành vi gây hấn.

Yếu tố khí hậu và thời tiết (mùa phát bệnh trong năm) hoặc là một trong những yếu tố tự nhiên ảnh hưởng đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL cho ta thấy: tỷ lệ bệnh nhân phát sinh hành vi gây hấn vào mùa hè là nhiều nhất (18 bệnh nhân chiếm 51,43%), mùa thu là 10 bệnh nhân (28,57%), mùa đông là 11,43% và mùa thu chiếm 8,57%.

Khi so sánh giữa các nhóm số liệu cho thấy sự khác biệt giữa tỷ lệ phát sinh hành vi gây hấn ở mùa hạ và mùa thu có sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,001, mùa hạ và mùa đông cũng có sự khác biệt và có ý nghĩa thống kê với p < 0,01.

4.3.4. Yếu tố mùa sinh liên quan đến hành vi gây hấn.

Bảng 3.28: đặc điểm về mùa sinh ảnh hưởng đến hành vi gây hấn ở bệnh nhân TTPL cho ta thấy: tỷ lệ cao nhất là mùa xuân 34,29%, tiếp theo là mùa đông 28,57%, mùa hạ 22,86%, thấp nhất là mùa thu 14,28%. So sánh các nhóm số liệu theo mùa sinh không có sự khác biệt.

Trong nghiên cứu của chúng tôi về yếu tố này phù hợp với nghiên cứu của Trần Bình An và Trần Viết Nghị (2001), bệnh nhân sinh vào mùa Xuân có nhiều hành vi bất thường như: kích động, bạo lực, xâm hại, gây rối xã hội và phạm pháp [1].

Theo Kaplan H.I., Sadock B.J và cs (1994), những bệnh nhân TTPL sinh vào mùa Đông-Xuân thường hay có hành vi tự sát, bạo lực, nghiện chất,...[45].

Kết Luận

Qua nghiên cứu ở 35 bệnh nhân tâm thần phân liệt có hành vi gây hấn đang điều trị nội trú tại Bệnh viện tâm thần trung ương 2 (Biên Hòa) từ tháng 09/2006- 08/2007, chúng tôi rút ra những kết luận sau:

1. Đặc điểm lâm sàng hành vi gây hấn ở bênh nhân tâm thần phân liệt.

+ Trong nhóm bệnh nhân nghiên cứu thấy nam giới gấp 3,37 lần nữ giới (nam giới 77,14% và  nữ giới 22,86%). Tuổi khởi phát bệnh trung bình là 25,5±7,78 tuổi và lứa tuổi khởi phát hay gặp nhất là = 20 tuổi (34,28%). Đa số bệnh nhân chưa kết hôn (71,43%) và thường gặp là bệnh nhân mạn tính (57,14%) đã vào viện 3-4 lần trong đó 60% mắc bệnh > 10 năm.

+ Tính chất khởi phát bệnh chủ yếu là cấp tính và bán cấp tính (77,43%) và thường bằng các triệu chứng rối loạn tâm thần đa dạng như: mất ngủ là triệu chứng hay gặp nhất (97,14%) và triệu chứng cảm xúc dễ bùng nổ ít gặp nhất  (11,42%).

+ Thể bệnh tâm thần phân liệt có hành vi gây hấn chiếm tỷ lệ cao nhất là thể paranoid (51,43%) và thể đơn thuần thấp nhất là 8,57%. ảo giác xuất hiên nhiều nhất là ảo thanh ra lệnh (31,43%) chiếm tỷ lệ cao nhất và ảo thanh bình phẩm là 25,71%. Trong đó có 84,21% ảo giác tồn tại liên tục, chỉ có 1 loại ảo giác đơn thuần là 54,29% và có 73,68% ảo giác chi phối hành vi gây hấn.

+ Rối loạn tư duy rất đa dạng: về hình thức tư duy thấy nói một mình chiếm tỷ lệ cao nhất (57,14%) và nói nhại lời là thấp nhất (5,71%). Về nội dung tư duy chủ yếu thấy hoang tưởng bị hại chiếm 53,43% là cao nhất và thấp nhất chỉ có 1 bệnh nhân có hoang tưởng ghen tuông (2,86%).

+ Các hành vi gây hấn: gây hấn bằng lời nói chiếm tỷ lệ cao nhất (45,71%), gây hấn bằng sự giận dữ (34,14%), gây hấn bằng thái độ thù địch (28,57%) và gây hấn bằng sức mạnh cơ thể (tấn công vật lý) chiếm tỷ lệ thấp nhất là 25,71%.

+ Các mức độ của hành vi gây hấn cũng rất đa dạng, nhưng các mức độ cao nhất của mỗi loại có sự khác nhau như: gây hấn bằng lời nói mức độ trên trung bình là 43,8%, gây hấn bằng tấn công vật lý mức độ nặng là 44,4%, gây hấn bằng sự giận dữ mức độ trên trung bình là 53,8% và gây hấn bằng sự thù địch mức độ rất nặng là 30%.

2. Một số yếu tố liên quan đến hành vi gây hấn ở bênh nhân tâm thần phân liệt.

+ Yếu tố bệnh lý tâm thần có liên quan đến sự phát sinh hành vi gây hấn chủ yếu là: hoang tưởng đơn thuần là 28,57%, hoang tưởng kết hợp với ảo giác chiếm tỷ lệ là 34,28%, dùng thuốc an thần kinh để điều trị ngoại trú không đều là 80% và ảo giác đơn thuần chỉ chiếm có 5,71%.

+ Yếu tố tâm lý có liên quan đến sự phát sinh hành vi gây hấn chủ yếu là: yếu tố mặc cảm về bệnh tâm thần chiếm nhiều nhất (31,43%), yếu tố bị gia đình hắt hủi là 28,57% và yếu tố bị bạn bè chế diễu chiếm tỷ lệ là 11,43%.

+ Yếu tố mùa có liên quan đến phát sinh hành vi gây hấn ở bệnh nhân tâm thần phân liệt chủ yếu là mùa Hạ chiếm tỷ lệ cao nhất (51,43%) và thấp nhất vào mùa Thu chiếm tỷ lệ 8,57%.

+ Yếu tố mùa sinh liên quan đến những bệnh nhân tâm thần phân liệt có hành vi gây hấn chủ yếu là bệnh nhân sinh vào mùa Xuân chiếm tỷ lệ cao nhất (34,29%) và thấp nhất là sinh vào mùa Thu chiếm tỷ lệ 14,28%.