NHỮNG TÁC PHẨM
BIẾN ĐỔI THẾ GIỚI
Robert B. Downs

Hoài Châu và Từ Huệ dịch
Nhà xuất bản Lao Động
2003

Mục lục
Lời giới thiệu
Phần thứ nhất : Thế giới con người
1. Ông Hoàng - Niccolò Machiavelli
2. Lương tri - Thomas Paine
3. Quốc phú luận - Adam Smith.
4. Luận về nguyên tắc dân số - Thomas Malthus.
5. Dân sự bất phục tòng - Henry David Thoreau.
6. Túp lều bác Tom - Harriet Beecher Stowe.
7. Tư bản luận - Karl Marx.
8. Ảnh hưởng uy lực trên biển cả trong lịch sử - Alfred T. Mahan.
9. Căn bản địa lý của lịch sử - Sir Halford J. Mackinder.
10. Cuộc chiến đấu của tôi (Mein kampf) - Adolf Hiler.
Phần thứ hai : Thế giới khoa học.
11. Vũ trụ tuần hoàn - Nicolaus Copernicus.
12. Vai trò của tim - William Harvey.
13. Nguyên tắc toán học - Sir Isaac Newton.
14. Nguồn gốc muôn loài - Charles Darwin.
15. Đoán mộng - Sigmund Freud.
16. Thuyết tương đối - Albert Einstein.

Lời giới thiệu

16 tác phẩm được Robert B. Downs trình bày trong cuốn sách này gồm đủ loại : chính trị, kinh tế, y học, triết học…; xuất hiện từ cuối thời Trung cổ tới giữa thế kỷ XX. Theo tác giả, đây là những tác phẩm từng gây được những ảnh hưởng sâu đậm và lâu dài ở phương Tây và ở cả phương Đông, có tác động lớn lao tới đời sống nhân loại, xứng đáng được gọi là "Books That Changed World" - Những tác phẩm biến đổi thế giới.

Dẫu thế giới quan và nhân sinh quan của tác giả có nhiều điểm khác chúng ta, và sự nhận định của tác giả không hiếm khi thiếu chính xác, song đây quả là một cuốn sách rất nên tham khảo. Nó giới thiệu với chúng ta, theo trình tự thời gian, những kiến thức và tư tưởng của hàng trăm ngàn trang sách viết bằng những thứ tiếng khác nhau, đã được thu gọn.
Hy vọng rằng, công phu của tác giả cũng như của các dịch giả và sự ủng hộ của Nhà xuất bản, sẽ giúp ích phần nào cho bạn đọc xa gần trong những giờ nghiên cứu ngoại khóa hay những giờ giải trí.
Rất mong nhận được sự góp ý của các bạn.
Chân thành cám ơn.
Thiên Trung

1. ÔNG HOÀNG
Niccolò Machiavelli

Trải qua hơn bốn thế kỷ, trong suy nghĩ mọi người trên khắp thế giới, tiếng "Machiavelian" đồng nghĩa với một cái gì quỉ quái, phản phúc, xấu xa, độc ác và đồi trụy. Tính từ ấy bắt nguồn từ cái tên Niccolò Machiavelli là một biểu tượng của nhà chính khách đầy mưu mô, thủ đoạn, giả đạo đức, vô luân lý, tráo trở và bất nhân mà triết lý duy nhất là cứu cánh biện minh cho phương tiện. Khắp thiên hạ đều cho rằng đối với Machiavelli, cái luật chính trị "cao" nhất là luật tùy thời.
Ở Anh vào thế kỷ XVII, "Già Nick" là hiệu danh dùng để bổ nghĩa cho cả hai danh từ riêng Machiavelli và quỉ Satan. Có thể nào bào chữa cho bị cáo, hay liệu có trường hợp giảm khinh nào không ? Cái tiếng dữ ấy đồn xa chỉ vì một cuốn sách, cuốn "Ông Hoàng" viết năm 1513, nhưng mãi đến năm 1532 mới xuất bản, nghĩa là năm năm sau khi tác giả của nó từ trần. Không có tác phẩm văn học nào thoát khỏi sự liên hệ với thời đại của nó và trong trường hợp cuốn "Ông Hoàng" điều đó lại càng đúng. Thế mà cuốn sách ấy chứa đựng những bài học cho muôn đời.
Người ta không biết rõ về cuộc đời của Machiavelli kể từ năm 1498 trở về trước. Năm đó, 1498, Machiavelli 29 tuổi đã là Bộ trưởng Ngoại giao Cộng hòa Florence. Ông giữ chức vụ này trong 18 năm. Vì công việc ngoại giao ông được đi Tuscany, vượt qua bên kia rặng núi Apennines tới Roma, và sau đó vượt qua cả núi Alpes. Ông được quen biết nữ Bá tước Caterina Sforza; các ông Pandolfo Petrucci, nhà độc tài xứ Siena; Ferdinand xứ Aragon, Louis XII nước Pháp, Hoàng đế Maximillan, Đức Giáo Hoàng Alexander VI, Đức Giáo Hoàng Julius II và Cesare Borgia. Giữa Florence và các tiểu quốc Venice, Pisa, Milan và Naples luôn xảy ra những mối bất hòa. Thời đó, chính trị suy đồi đến độ không thể tưởng tượng nổi. Là người rất sành tâm lý, Machiavelli như cá gặp nước, ông có dịp thi thố tài năng trong những nhiệm vụ thương thuyết thật khó khăn. Sự thực tế hay trân tráo đối với các vấn đề chính trị của ông về sau này hẳn là do kinh nghiệm mà có, bởi ông đã học được cái bí quyết coi thường mọi động lực khác mà chỉ chú trọng đến lòng tham và ích kỷ.
Rồi bất hạnh xảy tới. Nhờ viện trợ của Tây Ban Nha, họ Medecis lật đổ chế độ Cộng hòa và tái lập nền thống trị ở Florence. Machiavelli bị cách chức, tống giam, tra tấn và sau cùng bị đày về một trang trại nhỏ gần San-Casciano. Ông sống ẩn dật nơi đó cho đến khi mất, năm 1527, trừ một vài chuyến xuất ngoại rất ngắn hạn. Trong những năm dài ẩn dật buồn nản, sự giải trí của ông là soạn sách : Ông Hoàng, Những bài diễn văn, Nghệ thuật chiến tranh và Lịch sử xứ Florence , tất cả đều đặc biệt liên quan đến chính trị thời xưa và đương thời.
Khó mà nhận định được tình cảm của ông đối với việc công ra sao, ngoại trừ một vấn đề mà ông cảm xúc chân thành. Ông là một nhà ái quốc chân chính hết lòng mong muốn cho nước Ý được thống nhất và hùng cường. Bình thường ông nhận xét sự việc một cách lạnh lùng, hoài nghi, một nhà trí thức thuần túy không biết câu nệ. Nhưng một khi bàn về sự thống nhất nước Ý thì ông say sưa, hùng hồn, nồng nàn và linh hoạt. Tình trạng nước Ý hồi đầu thế kỷ XVI bi thảm đến nỗi có thể làm cho kẻ yêu nước rơi nước mắt.
Đương thời của Machiavelli, một biến động lớn về chính trị, kinh tế và thần học đang ngấm ngầm nổi lên ở Ý. Ở những nơi khác : Anh, Pháp và Tây Ban Nha sau nhiều năm tranh đấu đã tạm hoàn thành thống nhất quốc gia. Trái lại ở Ý quan niệm về một tổ chức quốc gia hay liên bang vẫn còn chưa được nghĩ tới. Bấy giờ có năm guồng máy chính trị lớn cai trị nước Ý : Milan, Florence, Venice, Tòa Thánh và Naples. Lớn mạnh nhất là Venice. Sự phân chia chính trị năm bè bảy mối là một nguyên nhân làm cho nước Ý suy yếu và ngoại bang dòm ngó. Khởi đầu là vua Charler VIII nước Pháp xâm lăng năm 1494 và vị vua này vừa rút binh khỏi nước Ý độ vài năm thì đến lượt vua Louis XII và Ferdinand xứ Argon, cả hai đều đồng ý chia đôi vương quốc Naples. Hoàng đế Maximilian phái binh tới chinh phục Venice. Quân đội Đức, Thụy Sĩ, Pháp và Tây Ban Nha giày xéo và đánh lẫn nhau trên đất Ý.
Trong khi đó thì giữa người Ý với người Ý gây hấn lẫn nhau, thù hận, cướp bóc và giết chóc nhau như cơm bữa. Cộng hòa này khai chiến với Cộng hòa kia, ganh tỵ uy quyền lẫn nhau không thể nào hợp nhất thành một mặt trận cùng chống ngoại thù. Tòa Thánh bấy giờ đang ở giai đoạn suy yếu nhất trong lịch sử, lo sợ có đối thủ mạnh cướp mất quyền lực thế gian, nên muốn duy trì tình trạng chia năm xẻ bảy hơn là thực hiện thống nhất đất nước.
Lúc bấy giờ có lẽ Machiavelli là người sáng suốt hơn cả, đã nhận thức được những nguy cơ đang đe dọa nước Ý. Trong cuộc sống ẩn dật bất đắc dĩ ngày đêm suy ngẫm về những thảm họa đã giáng xuống đất nước thân yêu, ông đi tới kết luận là hy vọng duy nhất có thể cứu vãn xứ sở là phải có một đại lãnh tụ và vị lãnh tụ ấy phải cường mạnh và quyết liệt để thu phục những tiểu quốc nhỏ bé, thống nhất họ lại thành một quốc gia đủ sức tự bảo vệ và đánh đuổi ngoại xâm. Một lãnh tụ cỡ đó phải kiếm ở đâu ? Trong cuốn "Ông Hoàng", Machiavelli trình bày quan niệm của ông về bậc lãnh tụ lý tưởng đó và tỉ mỉ vạch rõ con đường mà vị đại lãnh tụ ấy phải theo để đi tới thành công.
Mặc dù Machiavelli đề tặng cuốn "Ông Hoàng" cho Lorenzo de Medici đương trị vì xứ Florence lúc bấy giờ, nhưng vai chính cuốn sách lại là Cesare Borgia, con của Đức Giáo Hoàng Alexander VI, mới mười bảy tuổi đã là Hồng y. Cesare Borgia còn là một tướng lãnh tài ba đã chinh phục tỉnh Romagna và là một nhà độc tài, tàn ác. Năm 1502 Machiavelli được cử đi sứ tại triều đình Cesare Borgia và, đúng như Nevins đã bình luận, Machiavelli "đã thán phục Borgia hết sức khi thấy nhà độc tài này đã khéo léo áp dụng sự thận trọng và sự táo bạo, lời nói ngọt ngào mà hành động lại đẫm máu, lạnh lùng trí trá như thế nào và giả dối ra sao, lúc khủng bố để khuất phục thiên hạ thì tàn nhẫn đến mức độ nào, cả khi áp dụng chế độ độc tài để kìm kẹp một tiểu quốc thì hiệu quả ra sao". Nhờ sử dụng sự phản trắc, độc ác và bội tín, Cesare đã thành công rực rỡ, nhưng chỉ là thành công nhất thời. Machiavelli vốn là người chủ trương trung thành với một chính thể cộng hòa nhưng khi nghiên cứu tình trạng tuyệt vọng và bi thảm của nước Ý, ông tin rằng một mẫu người như Cesare Borgia mới đáng là lãnh tụ lý tưởng để chấm dứt tình trạng hỗn loạn bấy giờ. Và rồi với lòng ái quốc nhiệt thành, cảm hứng vì viễn tượng thống nhất quốc gia, ý thức được nhu cầu khẩn trương lúc ấy và cơ hội ngàn năm một thuở dành cho người mới lên cầm quyền, Machiavelli trút hết lòng nhiệt thành và năng lực dồi dào vào công việc soạn cuốn "Ông Hoàng". Tác phẩm hoàn thành trong sáu tháng cuối năm 1913, và sau đó ít lâu được đệ lên triều Vua Lorenzo với lời đề tặng của tác giả như sau :
"Trộm nghĩ không còn gì đáng giá để kính tặng ngài, hơn là dâng ngài nhàn lãm, để có thể hiểu được trong một khoảng thời gian ngắn nhất tất cả những kinh nghiệm mà tôi đã học hỏi được cùng lúc với nhiều gian khổ và nguy hiểm".
Luận cứ căn bản trong cuốn "Ông Hoàng" là : thịnh vượng của xứ sở biện minh cho tất cả mọi phương tiện và trong cuộc sống công cộng và đời tư có những tiêu chuẩn luân lý khác nhau. Theo luận thuyết này, vì công ích, nhà chính khách có quyền có những hành động bạo tàn và lừa đảo vốn là những hành động chắc chắn sẽ bị lên án và có thể bị coi như là trọng tội trong những quan hệ giữa cá nhân. Nói cho đúng ra Machiavelli chủ trương phân biệt giữa đạo đức và chính trị, Ông Hoàng là một thứ kim chỉ nam cho những bậc vua chúa (có người nói là cho những bạo chúa), dạy cách chiếm đoạt và duy trì quyền bính, tuy quyền bính đây không phải là để làm lợi cho nhà cầm quyền mà là để làm lợi cho dân, để xây dựng cho dân một chính thể ổn định, đủ sức chống lại cách mạng cũng như ngoại xâm. Làm thế nào để tạo được ổn định và an ninh ?
Trường hợp những thể chế quân chủ thế tập thì khỏi cần bàn tới nhiều, vì với trí thông minh và mẫn tuệ trung bình, nhà cầm quyền thế tập tất nhiên có thể nắm giữ việc điều khiển chính phủ. Trái lại một nền quân chủ mới thành lập gặp nhiều khó khăn phức tạp hơn. Việc cai trị sẽ tương đối dễ đàng, nếu lãnh thổ mới bị chinh phục và sáp nhập thuộc cùng một dân tộc và ngôn ngữ với quốc gia đi thôn tính, đặc biệt là nếu theo hai nguyên tắc này : "Thứ nhất phải tuyệt diệt dòng họ đã cai trị xứ này, thứ hai là luật lệ và sưu thuế phải để nguyên không thay đổi".
"Nhưng nếu như lãnh thổ mới chiếm được thuộc một dân tộc khác, có ngôn ngữ, phong tục và luật lệ riêng thì khó khăn sẽ gấp bội và muốn vượt qua được cần phải có thật nhiều may mắn và khéo léo". Machiavelli đề nghị những biện pháp kiểm soát mà nhà cầm quyền phải tự thân hành đến ngự trị trên lãnh thổ đó, phải di dân sang (như thế đỡ tốn hơn là đóng quân), phải kết thân với những nước láng giềng yếu hơn mình và phải gắng sức làm suy yếu những nước mạnh. Không theo những luật căn bản đó, Louis XII nước Pháp đã thất bại và mất hết đất đai chinh phục được.
Khi nghiên cứu vấn đề làm thế nào để cai trị các miền chinh phục được, Machiavelli trình bày ba phương pháp nhờ đó có thể cai trị được một quốc gia vốn đã quen "sống dưới chính luật pháp của mình và trong tự do... Phương pháp thứ nhất là tiêu diệt quốc gia ấy; thứ hai là thân hành tới sống ở đó; thứ ba là để xứ đó sinh hoạt theo kỷ cương luật pháp cũ, buộc xứ đó triều cống và trao quyền cho vài người bản xứ. Những người này sẽ tìm cách giữ cho toàn thể dân chúng còn lại là bạn của quốc gia thống trị". Trong ba phương pháp ấy Machiavelli cho hai phương pháp đầu là vẹn toàn hơn cả.
Tuy nhiên, nếu đô thị hay xứ nào mới chiếm được đó quen sống dưới chế độ một Vương giả mà dòng họ vừa bị tuyệt diệt thì người dân địa phương một mặt vì quen sống phục tùng và mặt khác đã quen bị bóc lột tất không thể nào lựa chọn được một thủ lãnh mới. Họ lại chưa từng biết thế nào là tự do, tất còn lâu mới nổi dậy được để chống lại chính quyền mới, một người ngoài cuộc có thể dễ dàng thu phục và lôi kéo họ về với mình.
Bàn thêm về "các tân vương quốc", Machiavelli khuyên rằng "Phải luôn luôn nhớ là tâm lý quần chúng không nhất trí, dễ thuyết phục họ bao nhiêu thì lại khó giữ cho họ tin mình bấy nhiêu. Vì thế ta cần chuẩn bị để khi quần chúng không còn tự ý tin nữa, thì buộc họ phải tin bằng võ lực".
Tiếp theo tác giả ca ngợi Cesare Borgia là vị lãnh tụ tài ba đặc biệt có quyền phản bội và phạm tội giết người.
"Khi nhớ lại những hành động của quận công Borgia, tôi không biết trách cứ ông như thế nào, mà trái lại tôi nhận thấy rằng, tôi có bổn phận đưa ông ta ra làm gương cho bất cứ ai nhờ may mắn hay do người khác đưa lên nắm chính quyền. Bởi vì có tinh thần cao thượng và hoài bão lớn lao, quận công Borgia không thể nào xử sự khác được… Vị tân vương này nhận định rằng điều cần thiết để bảo tồn cho mình nơi đất mới là phải đắc nhân tâm, phải thắng mọi trở lực hoặc bằng võ lực hoặc bằng xảo trá, phải làm cho dân vừa mến vừa sợ, quân binh trung tín và tôn sùng, phải tiêu diệt những kẻ có uy quyền hay có lý do để hại mình, phải đổi mới trật tự và nề nếp cũ, vừa nghiêm khắc, vừa hòa hoãn, khoan hồng và rộng rãi, phải tiêu diệt đám quân phản phúc và lập những đạo binh mới, phải duy trì tình hữu nghị với vua chúa bằng cách nào để khi họ giúp thì hết lòng mà gây hấn thì dè dặt. Tất cả những ông Hoàng có quan điểm đó không thể tìm đâu ra một tấm gương sáng hơn về các hành vi của vị quận công này.
Một kẻ tiếm quyền khi thôn tính được một xứ rồi phải cấp tốc định việc trừng phạt ngay, rồi sau đó ra ân để thu phục nhân tâm... ân huệ nên ban bố từ từ, chút một, như vậy dân chúng được thụ hưởng đầy đủ hơn. Một ông vua sáng suốt nên nhớ rằng trừng phạt chỉ là một trong nhiều phương pháp để chỉ huy những bầy tôi.
Điều cần thiết cho một vị vương là được lòng dân vì nếu không thế sẽ không còn biết nương dựa vào đâu lúc gặp cơn hoạn nạn... Đừng để ai dẫn chứng câu tục ngữ xưa : "Xây dựng trên dân chúng là xây dựng trên cát" để chống lại tôi vì điều đó có thể đúng trong trường hợp cá nhân của một công dân quá tin ở tình cảm của thiên hạ đối với mình và cứ tưởng thiên hạ sẵn sàng cứu mình khi mình bị kẻ thù hay công tố viên ức chế. Nhưng một đấng anh hùng can đảm và có khả năng lãnh đạo, biết bảo tồn an ninh trật tự trong xứ, sẽ chẳng bao giờ nuối tiếc đã xây dựng củng cố an ninh cho mình trên lòng thương mến của nhân dân.
Luận về thuộc quốc của Giáo hội, tức là những vương quốc dưới quyền cai trị trực tiếp của Giáo hội, Machiavelli có những nhận định châm biếm vừa chua chát vừa nghiêm khắc hơn hết.
Nhờ công lao hay may mắn mà những thuộc quốc này được bảo vệ bởi những giáo lệnh khả kính và hữu hiệu đến nỗi uy quyền của những vị vua chúa các vương quốc này được hoàn toàn bảo đảm mặc dù họ sống hay hành động cách nào tuỳ ý. Họ là những ông chúa duy nhất có đất đai mà không phải bảo vệ, có bầy tôi mà không phải cai quản.
Ở đây cũng như trong những tác phẩm khác, Machiavelli lên án gay gắt Giáo hội La Mã ở đầu thế kỷ XVI đã không chịu thống nhất nước Ý để đối phó với ngoại bang. Ông chủ trương phải phân biệt hoàn toàn Giáo hội và quốc gia.
Vì một chính phủ mạnh cần có quân đội mạnh, Machiavelli cho vấn đề quân sự là tối quan trọng và dành khá nhiều chỗ bàn tới vấn đề này. Đương thời ông, phần lớn những tiểu quốc Ý quen dùng lính đánh thuê, hầu hết là người ngoại quốc, trong việc quốc phòng. Machiavelli biện luận rằng những binh sĩ như thế "vô dụng và nguy hiểm" và một quân đội quốc gia tùy thuộc vào sức mạnh vũ trang, người cai trị phải coi vấn đề quân sự là mối bận tâm chính yếu.
Machiavelli dành nhiều chương nói về cách cư xử của các ông Hoàng, cư xử thế nào cho phải trong nhiều trường hợp khác nhau.
"Giữa lối sống thường nhật và cái đạo sống mà người ta phải theo có một sự khác biệt rất lớn...Điều cần thiết cho một vị vương nào muốn giữ vững địa vị của mình là phải biết cư xử đúng hơn là chỉ biết tốt và phải biết tùy trường hợp mà sử dụng hay không sử dụng đến lòng tốt... Một vị vương được trời phú cho những đức tính vẫn được coi là tốt thì ai cũng phải nhận là đáng ca ngợi, nhưng khó mà có thể có đủ những đức tính ấy, thường xuyên thực thi những đức tính ấy... Cho nên làm chúa thì phải cẩn trọng để biết cách tránh điều ô nhục gây ra bởi những đồi trụy có thể làm mình mất ngôi".
Một ông Hoàng phải bất chấp sự mang tiếng là hà tiện vì tiêu xài tiền bạc, của cải, hoặc chính mình hay của bề tôi, hoặc của thiên hạ... Đối với những cái gì không phải của mình hay của con dân, ông Hoàng phải ban bố chi phí rộng rãi... Bởi vì rộng rãi bằng tài sản của người khác (tài sản chiếm được trong các cuộc chiến tranh chinh phục) chẳng những không làm giảm mà còn làm tăng thêm oai danh của mình. Nhưng đem cho tài sản của mình đi nghĩa là làm thiệt hại đến mình. Chẳng gì tự hại mình bằng sự hoang phí vì làm mất đi phương tiện giúp mình tiêu xài rộng rồi trở thành nghèo túng và bị khinh nhờn, hoặc để khỏi bị nghèo túng mà hoá ra tham lam và bị thù ghét.
Nhà vua phải nhớ rằng độc ác là một khí giới tốt để giữ cho bề tôi khỏi lục đục và phục tùng. "Bởi vì ai mà biết dẹp một tình trạng rối loạn bằng một vài biện pháp cứng rắn làm gương, về sau tất sẽ có thể nhân từ hơn người lúc đầu quá khoan hồng, cứ để cho cái sảy nẩy cái ung, rồi kết quả là đi đến cướp đoạt và đổ máu làm tổn thương đến toàn thể xứ sở, trong khi ấy thì sự tàn ác của nhà vua chỉ gây thiệt hại cho những cá nhân".
Machiavelli tuyên bố trong một đoạn văn nổi tiếng: "Do đó mới có vấn đề nên để cho dân yêu hơn là sợ hay là để cho dân sợ hơn là yêu. Chắc hẳn có người trả lời là phải làm sao vừa được yêu vừa được sợ : Song le yêu và sợ khó có thể đi đôi với nhau, cho nên, nếu buộc phải chọn lựa thì tốt hơn nên để cho dân sợ hơn yêu. Bởi vì con người nhiều khi vô ơn bội nghĩa, nông nổi, giả dối, chỉ biết lo tránh hiểm nguy, tham lam; chỉ hết lòng với ta khi ta còn có thể ban ơn cho họ; sẵn sàng nhảy vào lửa, hy sinh tài sản, sinh mệnh và con đẻ dứt ruột cho ta khi quyền lực vẫn nằm trong tay ta".
Thật là hết sức trơ tráo mặc dù Machiavelli sau khi cân nhắc nặng nhẹ giữa yêu và sợ đã khuyên rằng : "Nhà vua phải hết sức tránh, đừng để cho thần dân oán ghét". Trong cuốn "Ông Hoàng" không có chương nào bị chỉ trích và lên án cho bằng chương 18 bàn về "bậc vua chúa giữ chữ tín cách nào". Sở dĩ tính từ "Machiavellian" có cái nghĩa xấu xa là vì chương này hơn là do những phần khác của cuốn này.
Ở chương đó tác giả đồng ý rằng, giữ chữ tín thì đáng ngợi khen lắm, nhưng ông cũng cho rằng để duy trì quyền lực chính trị, lừa dối, giả đạo đức và bội tín là cần thiết và có thể tha thứ được.
"Có hai cách chiến đấu, một là theo luật pháp, hai là dùng vũ lực. Phương pháp thứ nhất hợp cho loài người, phương pháp thứ hai thích hợp với thú vật. Nhưng bởi vì phương pháp thứ nhất thường không hiệu quả cho nên cần phải dùng đến phương pháp thứ hai. Vì thế nhà vua phải biết sử dụng cả hai cho khéo... Nhưng vì cần phải biết sử dụng cái thiên tính của con thú một cách thông minh, nhà vua phải chọn cả hai loại sư tử và cáo, vì sư tử không biết tránh cạm bẫy và cáo tại không thể tự vệ nổi trước bầy sói... Một ông vua khôn ngoan không cần và cũng không phải giữ lời khi vì chữ tín mà tự mình làm tổn thương mình và khi những nguyên nhân buộc phải hứa đã đổi thay. Nếu bản chất của tất cả mọi người đều tốt thì đó không phải là một lời khuyên tốt, nhưng vì thiên hạ lắm kẻ bất lương và không giữ lời hứa đối với nhà vua, thì ngược lại nhà vua cũng chẳng cần phải giữ chữ tín đối với họ, và cũng chẳng có một ông vua nào phải mất công tìm những lý do thỏa đáng để khỏa lấp một điều thất tín... Nhưng bản tính con người vốn chất phác, và vốn hoàn toàn bị chi phối vì những nhu cầu trước mắt đến nỗi ai muốn lừa dối họ, sẽ luôn luôn tìm thấy những kẻ sẵn lòng làm người chịu bịp... Như vậy, nên tỏ ra vẻ đại lượng, thủy chung, nhân đạo, mộ đạo và chính trực và cũng nên như vậy thực sự; nhưng tâm não phải giữ cho được thật cân bằng để khi cần không phải tỏ ra đại lượng, thủy chung, nhân đạo, mộ đạo và chính trực thì có thể và biết cách làm trái ngược lại... Mọi người chỉ thấy cái vỏ bề ngoài chứ ít kẻ thấy được cái bản chất thực của nhà vua."
Machiavelli còn khuyến cáo là một ông vua cần phải tránh làm cho dân oán ghét hay khinh bỉ. Có hai phương pháp chính cho một ông vua chuốc lấy căm hờn đó là "tham lam và can thiệp vào tài sản và thê thiếp của con dân... Người ta khinh một ông vua lang chạ, phụ bạc, nhu nhược, nhút nhát hay do dự". Vả lại, nhà cầm quyền phải được lòng dân nhờ tự tay ban phát ân huệ và "để mặc cho các quan tòa trách nhiệm gia hình, và tất nhiên cách xếp đặt tổng quát mọi sự việc có thể gây ra bất mãn". Ngay cả những thành lũy cũng không cứu được một ông vua bị dân chúng thù ghét.
Để chỉ dẫn nhà vua "về cách cư xử phải thế nào", Machiavelli đã tha thiết khuyên rằng:
"… Một ông vua phải tỏ ra là một kẻ chuộng tài và phải cất nhắc những con dân nào tài giỏi trong mọi ngành nghề. Vì vậy có bổn phận khuyến khích làm cho họ được dễ dãi tiếp tục nghề nghiệp, bảo trợ con dân dù là trong ngành thương nghiệp, nông nghiệp hay bất cứ nghề nghiệp gì khác, để cho họ không bị xao lãng trong việc tô điểm thêm cơ nghiệp mà không sợ bị cướp đi mất, hoặc ngần ngại khuếch trương xí nghiệp vì sợ phải đóng thuế".
Machiavelli đã tỏ ra rất mực cảm phục chế độ La Mã xưa và ông đã gợi lại hình ảnh chế độ ấy để khuyên nhà vua hãy "tìm cách cho dân chúng hưởng lạc qua các buổi lễ lạt và các cuộc trình diễn vào những mùa thích hợp trong năm".
Machiavelli rất tin tưởng ở định mệnh và sự may rủi, có lẽ đó là một ảnh hưởng của thái độ chung thời ông đối với khoa chiêm tinh.
Ông viết :"Tôi cho rằng có thể là vận mệnh đã làm chủ một nửa những hành động của chúng ta và để quyền kiểm soát một nửa hay non một nửa những hành động còn lại cho chúng ta". Tuy nhiên ông cũng chỉ tin vừa phải thuyết định mệnh thôi, vì ông cho rằng con người có thể ảnh hưởng được phần nào tới số mệnh và ông chủ trương "nên xông xáo hơn là thận trọng. Vì định mệnh cũng như một người đàn bà, muốn trị được, cần phải đánh đập và mạnh tay cương, và chúng ta thấy rằng định mệnh cũng như một người đàn bà, luôn luôn ưu đãi những người trẻ, vì họ ít câu nệ và liều lĩnh tàn bạo hơn; điều khiển với nhiều dũng cảm hơn".
Cuốn "Ông Hoàng" được kết luận với chương "một lời hô hào để giải phóng nước Ý", một lời kêu gọi thức tỉnh lòng ái quốc. Thời của một vị tân quân đã tới, một vị "anh hùng nước Ý nào đó" đứng lên vì nước Ý trong "cái tình trạng khốn nạn hiện nay" bị nô lệ còn hơn dân Do Thái, bị áp bức còn hơn dân Ba Tư, chia rẽ còn hơn dân thành Athène không lãnh tụ, không trật tự, bị hành hạ, bóc lột, xâu xé ra từng mảnh nhỏ, bị chà đạp, và bỏ phế đến hủy diệt trong mọi lãnh vực... Chúng ta đã thấy nước Ý cầu nguyện Thượng đế ban cho một vị cứu tinh để cứu quốc gia này thoát khỏi mọi sự tàn bạo dã man và mọi áp bức ấy như thế nào. Chúng ta cũng thấy nước Ý đã sẵn sàng và sốt sắng ra sao để đi theo bất cứ tiêu chuẩn nào nếu có chỉ một người nào đó thôi nêu được tiêu chuẩn đó lên.
Machiavelli đã chấm dứt lời thỉnh cầu hùng biện ấy trong những dòng sau : "Vì đó, cơ hội chót cho nước Ý nhận định người giải phóng không thể để cho trôi qua được Trong tất cả những tỉnh của nước Ý đã đau khổ vì bị tràn ngập quân ngoại bang, vị tân quân sẽ phải được tiếp đón với một tình cảm mến như thế nào, với một khát vọng phục hận như thế nào, lòng sùng bái và những giọt nước mắt như thế nào. Đó là điều tôi thấy không có một tiếng nào có thể diễn tả ra được. Còn có cánh cửa nào không mở ra để đón vị tân quân ấy ? Còn có người nào từ chối không phục tùng và còn có ai ganh ghét cản trở bước đường của vị ấy ? Còn có người Ý nào không tôn kính người ấy ?".
Trên ba thế kỷ rưỡi đã trôi qua trước khi mộng của Machiavelli nhìn thấy một Quốc gia Ý thống nhất, thoát khỏi ách chiếm đóng và đô hộ của ngoại bang được trở thành sự thực.
Những bản chép tay cuốn "Ông Hoàng" đã được lưu truyền trong khoảng thời gian Machiavelli còn sống và nhiều năm sau đó.
Tới năm 1532, cuốn sách này đã được Đức Giáo Hoàng Clement VII chấp nhận cho xuất bản. Vị Giáo Hoàng này là người anh em họ của Ông Hoàng được tác giả đề tặng cuốn sách. Trong vòng hai mươi năm sau, cuốn "Ông Hoàng" đã được tái bản tới lần thứ hai mươi lăm. Cộng đồng Trent ra lệnh hủy diệt những tác phẩm của Machiavelli. Ở La Mã người ta tố cáo ông là một kẻ vô thần. Và ở đây cũng như ở mọi nơi khác bên Âu châu, người ta đã cấm lưu hành, tàng trữ những tác phẩm của ông. Ở Đức, các tu sĩ Dòng Tên đã đốt hình nộm của ông. Cả người Thiên Chúa giáo và người theo đạo Tin lành đều đua nhau lên tiếng chống ông. Vào năm 1559, tất cả những tác phẩm của Machiavelli đều bị liệt vào loại sách cấm.
Mãi cho tới thế kỷ XIX, tiếng tăm của Machiavelli mới được bênh vực và biện minh phần nào. Những phong trào cách mạng ở châu Mỹ, ở Pháp, ở Đức và những nơi khác nữa đã gây ra khuynh hướng mạnh mẽ muốn thế tục hóa chính quyền, tách rời chính quyền với Giáo hội. Cuộc chiến đấu cho tự do của Ý đã đạt tới tột điểm thành công vào năm 1870, là nhờ nguồn cảm hứng của nhà đại ái quốc Ý Machiavelli. Trong một thiên tiểu luận rất sâu sắc, H.Douglas Gregory đã chứng minh rằng nhờ tuân theo những quy tắc của Machiavelli, nhà lãnh tụ Ý, Bá tước Cavour đã thống nhất được nước Ý và đuổi được kẻ xâm lăng, trong khi đó thì nếu theo bất cứ một bài học nào khác sẽ chỉ đem lại tai họa và thất bại.
Các nhà độc tài và vua chúa chuyên chế trong mọi thời kỳ đều tìm được rất nhiều lời khuyên lợi ích trong cuốn "Ông Hoàng", điều ấy không thể chối cãi được. Bảng danh sách những độc giả say mê cuốn sách rất quan trọng : Hoàng đế Charles đệ ngũ và bà Catherine de Medicis đã tán thưởng tác phẩm. Oliver Cromwell đã kiếm được một bản "Ông Hoàng" chép tay và đã áp dụng những nguyên tắc của cuốn sách đó trong Chính phủ Cộng hòa Anh quốc. Hai ông vua Pháp Henry đệ ngũ và Henry đệ tứ lúc bị ám sát còn cầm cuốn "Ông Hoàng" trong tay. Cũng một cuốn sách đó đã giúp cho Fréderick Đại đế tạo ra chính sách của nước Phổ thời ấy. Vua Louis thứ 14 đã coi "Ông Hoàng" là cuốn sách gối đầu giường được ưa thích hơn hết. Người ta đã tìm thấy một cuốn "Ông Hoàng" có ghi những chú thích trong xe ngựa của Hoàng đế Napoléon ở Waterlo. Những ý kiến về cách cai trị của Napoléon đệ tam đã chính thức bắt nguồn cũng từ cuốn "Ông Hoàng", và Bismark cũng đã là một đệ tử trung thành của Machiavelli. Gần đây hơn nữa, cứ theo như chính lời của Hitler thì "Ông Hoàng" là nguồn cảm hứng thường xuyên của ông ta lúc nghỉ ngơi. Về phần Benito Mussolini, ông này đã từng tuyên bố : "Tôi tin rằng cuốn "Ông Hoàng" của Machiavelli phải là sách chỉ nam tuyệt tác của nhà chính khách. Học thuyết của tác giả ngày nay vẫn hợp thời vì trong vòng bốn trăm năm vẫn không có những gì là thay đổi sâu xa trong trí não người ta hay là trong những hoạt động của các quốc gia". (Về sau ý kiến của Mussolini đã thay đổi vì vào năm 1939 đảng Phát xít Ý đã cho liệt Machiavelli vào danh sách những tác giả tân và cựu bị cấm không được cho lưu hành).
Mặt khác nhiều nhà phân tích các biến cố lịch sử sâu sắc đã viết rõ ràng rằng chung cục cuộc đời những nhà độc tài như Hitler, Mussolini thường là bi đát vì họ đã không chú ý đến hay là đã hiểu sai một số những nguyên tắc căn bản do Machiavelli đề ra. Những người nghiên cứu sâu xa học thuyết của Machiavelli đã đồng ý là không đọc đầy đủ cả hai tác phẩm "Luận bàn" (Discourses) và "Ông Hoàng" (The Prince) sẽ không thể hiểu được đầy đủ những ý tưởng của ông.
Tác phẩm "Luận bàn" được Machiavelli hoàn thành trong vòng năm năm trời và cũng được xuất bản một năm cùng với cuốn "Ông Hoàng", là một tác phẩm công phu hơn nhiều. Người ta cho rằng có một sự khác biệt lớn giữa hai tác phẩm ấy. Đó là cuốn "Luận bàn" bàn về "cái phải thế" còn cuốn "Ông Hoàng" bàn về "cái là thế ". Cuốn "Ông Hoàng" được hoàn toàn dành cho những vấn đề của các vương quốc, tức là các quốc gia do những vị quốc vương đơn độc cai trị. Còn cuốn "Luận bàn" thì được bàn về những nguyên tắc cai trị phải được áp đụng ở những nước cộng hòa.
Đọc và so sánh hai tác phẩm nói trên người ta phải giật mình mà kết luận rằng : Machiavelli là một người tin đặc biệt vào lý tưởng Cộng hòa. Ông không ưa gì chế độ chuyên chế và ông cho rằng một chính phủ tốt hơn hết là một chính phủ hòa hợp được các nguyên tắc cai trị của hai thể chế dân quyền và quân quyền. Không có nhà cầm quyền nào có thể yên vị nếu không chiếm được sự ủng hộ của dân chúng. Những quốc gia vững bền hơn hết là những quốc gia có những ông vua cai trị với những quyền hạn được hạn chế do hiến pháp. Như người ta đã nhận thấy, theo quan điểm của Machiavelli thì sự phán đoán của dân chúng rất trung thực, khi ông chỉ trích câu phương ngôn xưa : "Xây dựng trên dân chúng là xây dựng trên cát". Theo ông, chính phủ lý tưởng là chính phủ Cộng hòa La Mã xưa, như ông đã thường nhắc tới trong tác phẩm "Luận bàn".
Như vậy thì tại sao Machiavelli lại viết tác phẩm "Ông Hoàng" khi ông cho rằng một chính phủ cộng hòa cho một quần chúng tự do là có giá trị hơn mọi thứ chính phủ khác ? Cuốn "Ông Hoàng" đã được viết ra cho một thời đặc biệt và cũng vì một số điều kiện đặc biệt nữa. Machiavelli đã chắc chắn nhận thức được rằng không thể thiết lập được chế độ cộng hòa cho có hiệu quả tốt ở nước Ý vào thế kỷ XVI. Ông Hoàng đã được viết ra vì mục đích duy nhất giúp cho một người hùng phương sách cứu dân Ý thoát ra khỏi cái tình trạng tuyệt vọng của họ và khỏi cái tình thế chính trị thối nát lúc bấy giờ. Phải đương đấu với cơn khủng hoảng trầm trọng lúc ấy, dân Ý không thể phân định quá tỉ mỉ thứ vũ khí có thể cứu được họ.
Hiện nay vẫn còn có nhiều ý kiến rất dị biệt về Machiavelli mặc dù mọi cố gắng đã được thực hiện để khôi phục lại tên tuổi ông. Tình trạng do Giuseppe Prezzolini mô tả vài năm trước đây vẫn còn thịnh hành:
"Bây giờ chúng ta có Machiavelli của các tu sĩ Dòng Tên, một kẻ thù của Giáo hội, Machiavelli của các nhà ái quốc, Đấng cứu thế của một nước Ý thống nhất và của dòng họ cai trị Savoy, Machiavelli của quân phiệt, tiền phong của quân đội quốc gia, Machiavelli của các triết gia đã sáng tạo ra một đường lối tư tưởng mới, tinh thần thực tiễn; và Machiavelli của những nhà văn, chiêm ngưỡng lối hành văn mạnh mẽ và cú pháp táo bạo của ông. Và tất cả những Machiavelli ấy đều là chính đáng cả".
Thật khó mà chối cãi được rằng không có ai trước Karl Marx lại có một ảnh hưởng cách mạng tới tư tưởng chính trị như là Machiavelli. Ông xứng đáng được tặng danh hiệu "Nhà sáng lập môn chính trị học".

2. LƯƠNG TRI
Thomas Paine

Không một người bình thường nào đã tiên đoán được cái tương lai rực rỡ của Thomas Paine, khi ông tới châu Mỹ vào năm ba mươi bảy tuổi. Cho tới tuổi ấy đời ông chỉ là một chuỗi những thất bại và thua thiệt. Công việc nào ông bắt tay vào làm cũng đều đi đến kết quả không ra gì.
Vì lý do nào chỉ trong vòng một ít năm, mà Thomas Paine, một người di cư vừa mới đặt chân tới Tân Thế giới lại nổi danh là một trong những tác giả Anh ngữ xuất sắc hơn hết ; một trong những nhân vật được tranh luận hơn hết trong lịch sử Hoa Kỳ ; một tay phiến động và là một cách mạng gia mà ai cũng biết tên tuổi ; người ta sợ và ghét, hoan hô và ca ngợi tận hang cùng ngõ hẻm tất cả những thuộc địa Anh ở châu Mỹ, ở Anh và cả ở Tây Âu nữa ? Hình như cuộc hành trình qua đại dương đã ảnh hưởng tới việc biến đổi kỳ dị con người và tính tình của ông đầu hôm sớm mai từ một kẻ tầm thường biến thành một thiên tài.
Tuy nhiên nếu nhìn trở lại chuỗi ngày ấu thơ của Paine ta sẽ thấy rõ là thật ra thời kỳ ấy không phải bỏ đi mà đó là một cách chuẩn bị cho cuộc đời mới của ông. Ông sinh ở Thetford, một quận ở Norfolk thuộc miền Đông nước Anh, vào ngày 29 tháng Giêng năm 1737. Cha ông là một tín đồ giáo phái "Quaker", còn mẹ ông theo Anh giáo. Ngay khi vào đời, ông đã nếm cảnh cùng cực thiếu thốn và làm việc nặng nhọc. Cho đến năm mười ba tuổi, Thomas Paine theo học một trường trung học.
Theo lời ông thì chính tại trường này, ông đã "hấp thụ được một nền giáo dục thật là tốt và một số kiến thức hữu ích đáng kể". Thực hành vốn trái ngược với lý thuyết - nên tài linh mẫn về khoa học và phát minh của ông đã nổi bật lên ngay từ hồi đó và ông vẫn giữ được tài năng ấy qua suốt cả cuộc đời bận rộn.
Sau thời kỳ giáo dục ngắn ngủi ấy, Paine bắt đầu tập sự học nghề của cha làm áo nịt phụ nữ.
Ba năm học nghề; rồi phần thì vì cái quyến rũ của biển khơi, phần vì quá chán ngán công việc buồn tẻ đương làm, ông đã trốn khỏi nhà để đăng vào đoàn thủy thủ tàu cướp biển "Nỗi kinh hoàng" (Terrible) do một viên thuyền trưởng có cái tên ghê gớm là Tử Thần chỉ huy. Được cha giải thoát, ông lại trở về tiếp tục nghề cũ cho tới năm mười chín tuổi. Rồi ông lại lao mình đăng vào đoàn thủy thủ tàu "Hoàng đế nước Phổ", cũng một tàu cướp biển, trong một thời gian ngắn.
Rồi khi đã chán cái quan niệm lãng mạn về đời thủy thủ, ông lại trở về tiếp tục nghề cha, nhưng lần này thì ở London chứ không ở Thetford như trước nữa. Cửa tiệm ông giúp việc lần này ở gần Drury Lane. Lúc nhàn rỗi, ông đi dự các lớp thuyết giảng về thiên văn học.
Tiếp đó là những năm buồn lo, bối rối, lạc lõng.
Ở Sandwich, ông lập gia đình với một cô hầu mồ côi mẹ, nhưng chưa được một năm thì người vợ này chết. Nhạc phụ ông làm nghề thu thuế công quản; và Paine cũng bị lôi cuốn vì cái nghề này dành cho ông nhiều nhàn rỗi và nhiều lợi ích khác.
Paine được thu nhận làm một viên chức sở thuế công quản.
Thật không còn gì làm mất bè bạn và cảm tình một cách chắc chắn hơn nữa vì nghề của ông là bắt bọn buôn lậu, và kẻ giàu, người nghèo cũng đều chống lại ông cả. Sau khi bị cất chức vì thiếu tinh thần không thi hành luật lệ được nghiêm chỉnh, ông đã trở lại nghề làm áo nịt trong một thời gian ngắn, rồi lại xoay qua dạy học với một số lương đói rách là 25 bảng Anh một năm ở Kensington.
Được sở thuế công quản tái tuyển dụng, ông tục huyền vào năm 1771 và theo vợ cùng bà nhạc về làm việc trong một hiệu bán tạp hóa và thuốc lá ở Lewes, để tăng thêm thu nhập.
Trong mấy năm này, Paine đã dành nhiều thì giờ để lui tới nhà White Hart Tavern, tham dự những buổi hội họp ở một câu lạc bộ xã hội với tư cách là hội viên. Với mục đích xây dựng ông đã sáng tác những vần thơ châm biếm và những bài ca ái quốc, và có khi lại viết những bài báo về những vấn đề đứng đắn hơn, ông cũng thường hay tranh luận sôi nổi về những vấn đề hàng ngày. Vì ông có tài ăn nói nên các đồng nghiệp của ông đã đề cử ông làm phát ngôn viên cho họ nhân một dịp đòi tăng lương và cải thiện điều kiện làm việc. Paine đã dành nhiều tuần lễ sau đó để chuẩn bị một bản điều trần nhan đề : "Tình trạng lương bổng của các nhân viên sở thuế công quản và ý kiến về sự thối nát bởi cái nghèo túng của nhân viên sở thuế công quản". Vào mùa đông năm 1772 - 73 , Paine đã đi London để trình bản thỉnh nguyện với các nghị sĩ quốc hội và các viên chức khác.
Nhưng chẳng những bản thỉnh nguyện bị bác bỏ mà Paine còn bị sa thải luôn với lý do là đã sao lãng bổn phận; cửa hàng bán thuốc lá bị vỡ nợ, đồ đạc, và vật dụng riêng của Paine được đem bán để cứu ông thoát tù vì nợ, và ông phải rời xa vợ ông. Thế là gần trung niên, ông lại phải sống cô độc không một đồng dính túi.
May mắn là trong thời kỳ Paine lưu trú ở London, ông đã gặp Benjamin Franklin lúc ấy đang làm ủy viên đại diện các thuộc địa Anh ở Hoa Kỳ. Có thể là vì đã nhận thấy thiên tài của Paine nên Franklin đã thuyết phục Paine hãy sang châu Mỹ thử thời vận. Franklin viết cho con rể là Richard Bache ở Philadelphia giới thiệu Paine là "một thanh niên tháo vát có giá trị", Franklin cũng đề nghị nên dùng Paine đứng bán hàng, làm phụ giáo trong một trường học, hay làm một phụ tá giám thị. Lá thư của Franklin là vốn liếng chính của Paine khi ông đặt chân đến Philadelphia vào đầu tháng Chạp năm 1774.
Tuy nhiên Paine cũng đã đem theo một thứ vốn liếng loại khác quý vô giá. Đó là kinh nghiệm bản thân. Ông đã biết ở bên Anh công lý đã được áp dụng tàn ác như thời cổ xưa như thế nào; ông cũng đã biết cái nghèo hèn ty tiện; ông cũng đã từng được nghe và đã từng đọc nhiều về quyền tự nhiên của con người, ông cũng đã thấy cái hố sâu phân cách hàng triệu dân thường với con số vài ngàn tôn thất và quý tộc ở bên Anh, và ông cũng biết kế hoạch bầu cử vào thứ dân nghị viện Anh ở địa phương thối nát ra sao; ông cũng không lạ gì sự đồi trụy và ngu ngốc của vương thất bên Anh lúc ấy. Vì đã suy nghĩ kỹ càng về những vấn đề đó nên Paine đã có một tấm lòng trắc ẩn sâu xa đối với nhân loại, một lòng yêu chế độ dân chủ và phải khuyến khích thúc đẩy để đạt tới một công cuộc cải cách chính trị và xã hội toàn diện.
Ngay sau khi tới Philadelphia, Paine đã được một tờ báo mới ra đời lúc ấy là tờ Pensylvania Magazine mời làm chủ bút và ông đã giữ chức vụ này gần suốt mười tám tháng là quãng thời gian tờ báo này sống được. Và gần như ngay lúc ấy, nhờ xuất bản một bản tiểu luận lên án tình trạng nô lệ của người da đen và mạnh mẽ ủng hộ công việc giải phóng những người nô lệ này, Paine đã đột nhiên mở đầu cho cái công nghiệp lâu dài chiến đấu để bảo vệ công lý của ông từ đấy trở đi.
Năm tuần lễ sau, một hội những người Hoa Kỳ đầu tiên chống chế độ nô lệ đã được thành lập ở Philadelphia. Tiếp theo đó ông đã tham gia vào công việc đòi quyền bình đẳng cho phụ nữ, đề nghị những đạo luật quốc tế quy định bản quyền của các tác giả, tố cáo những tàn ác đối với loài vật, chế giễu tập tục đấu gươm hay đấu súng, và đòi bãi bỏ chiến tranh để thay vào đó bằng đàm phán mỗi khi có bất hòa giữa các quốc gia.
Tuy nhiên chính giữa lúc ông viết những điều trên thì ông cũng không thể không đóng một vai trò quan trọng, một cuộc chiến tranh quốc tế đang lan rộng nhanh chóng. Những trận đánh ở Concord, Lexington và ở đồi Bunker đã diễn ra vào mùa xuân 1775.
Sau "cuộc tàn sát ở Lexington" vào tháng Tư, Paine đã viết cho Bejamin Franklin như sau : Tôi thấy thật khổ tâm khi phải nghe đạn lửa tàn phá quốc gia réo bên tai đúng lúc tôi đặt chân tới.
Ở mười ba thuộc địa của Anh tại châu Mỹ, người ta rất chia rẽ về thái độ cần phải theo lúc ấy, đi từ thái cực này sang thái cực khác.
Người như Samuel Adams và John Hancock thì ủng hộ chiến tranh, còn nhóm bảo thủ lại vẫn trung thành với vua nước Anh.
George Washington, Benjamin Franklin và Thomas Jefferson thuộc nhóm các lãnh tụ vẫn xác nhận lòng trung thành với nước Anh và tỏ ra không mấy tin ở ý tưởng phân ly và độc lập. Cả hai đệ nhất và đệ nhị Đại lục Quốc hội đều chấp nhận những quyết định xác nhận lòng trung thành của họ đối với Vương quyền, và chỉ thỉnh cầu được thanh thỏa những yêu sách của họ. Ngay giữa những luồng tư tưởng bất nhất, giữa sự xung đột của các quan niệm và xúc động, giữa sự lôi kéo và giằng co ấy, có một người đã nhận thấy rõ ràng chiều hướng và kết quả có thể xảy ra của các biến cố. Ngay từ đầu, Thomas Paine đã quan niệm cuộc phân ly giữa Anh và Hoa Kỳ là không thể tránh được.
Ông đã dành cả mùa thu năm 1775 để ghi lại những ý tưởng của ông.
Trước khi xuất bản, Paine đã đưa tác phẩm của mình cho nhiều bè bạn đọc; một trong những người bạn của ông là bác sĩ Benjamin Rush đã đề nghị nên đề tựa là Lương Tri - (Common Sense) - và đã giúp Paine tìm một nhà xuất bản. Đó là Robert Bell gốc người Scotland vừa là một nhà bán sách, vừa là chủ nhà in, ở Philadelphia.
Cuốn Lương Tri ra đời ngày 10 tháng Giêng năm 1776, "do một người Anh viết ra"; đó là một cuốn sách nhỏ dày bốn mươi bảy trang giá hai shilling. Trong vòng ba tháng, 120.000 ấn bản đã được bán ra, và tổng cộng số tiền thu được ước lượng lên tới nửa triệu, một tỷ lệ bán trong dân chúng tương đương với số 30 triệu ấn bản ở Hoa Kỳ ngày nay. Rất có thể là tất cả những người trí thức đương thời ở mười ba thuộc địa đã đọc cuốn sách ấy.
Mặc dầu số sách lớn lao đã bán được, Paine quyết định không nhận một đồng tiền bản quyền nào.
Không bao giờ trong lịch sử văn học có một cuốn sách ngay sau khi xuất bản đã có ảnh hưởng sâu rộng có thể so sánh được với cuốn Lương Tri.
Đó là một tiếng kèn kêu gọi những dân Mỹ thuộc địa chiến đấu cho nền độc lập của xứ sở họ - không hòa giải, không do dự. Paine đã chỉ cho họ thấy là chỉ có cách mạng mới là giải pháp độc nhất để giải quyết vấn đề tương tranh giữa họ với nước Anh và Hoàng đế nước Anh George III.
Paine đã tuyên bố : "vì không có gì khác nữa ngoài sự tương tranh, vậy thì, vì Thượng đế, chúng ta hãy chia tay nhau hẳn. Phải chăng chúng ta đã trả quá đắt cái giá đòi thủ tiêu những sắc luật, nếu đó là tất cả những lý do chiến đấu... Trả với cái giá một trận đánh ở đồi Bunker vì luật pháp hay vì đất đai là quá điên rồ... Đó không phải là việc riêng của một thành phố, một quận, một tỉnh hay là một vương quốc, mà là của một đại lục… Đó không phải là việc làm trong một ngày, một năm hay một thời đại; cả hậu thế cũng bị liên hệ trong cuộc tranh đấu ấy... Bây giờ là lúc gieo hạt giống cho tình đoàn kết giữa lục địa, cho niềm tin và danh dự... Dây liên lạc giữa lục địa quá lỏng lẻo... Độc lập là dây liên lạc duy nhất ràng buộc chúng ta lại với nhau".
Đây là một đoạn giới thiệu cuốn Lương Tri tương đối ôn hòa:
"Có thể những tình cảm nói tới trong những trang sau đây chưa được hợp thời cho lắm để được mọi người tán thưởng; nếu đã từ lâu chúng ta không cho một điều nào đó là sai thì cái thói quen đó sẽ làm cho ta thấy điều sai kia có cái vẻ bên ngoài đúng và thói quen đó sẽ khiến chúng ta lớn tiếng hò hét bênh vực cho phong tục. Nhưng rồi sự xôn xao ấy sẽ sớm lắng dần xuống. Thời gian làm cho người ta thay đổi ý kiến nhiều hơn là lẽ phải".
Phần đầu cuốn sách nhỏ này luận về nguyên thủy và bản chất của chính quyền với sự ứng dụng đặc biệt vào hiến pháp của nước Anh. Triết lý về chính quyền của tác giả đã được diễn tả ra trong một số những câu đại loại như sau:
"Chính quyền, ngay cả khi ở một tình trạng tốt đẹp hơn hết, cũng chỉ là một thứ tội ác cần thiết...; ở tình trạng tồi tệ hơn hết thì chính quyền ấy ở thế không thể dung thứ được. Chính quyền, cũng như y phục, là biểu hiện của tình trạng ngây thơ đã mất; cung điện của vua chúa đã được xây dựng trên những căn lều đổ nát nơi thiên đường... Văn minh càng hoàn hảo bao nhiêu thì nền văn minh ấy càng ít có dịp có một chính quyền hoàn hảo bấy nhiêu".
Paine lý luận là nguồn gốc và nguyên ủy của chính quyền đã "vì thế giới không cai trị được bằng đức hạnh, mà trở nên cần thiết; đây cũng là mục đích của chính quyền, tức là tự do và an ninh".
Giữa xã hội và chính quyền có một dị biệt sâu sắc. Con người bị lôi cuốn vào xã hội, vì qua sự hợp tác với người khác, một số nhu yếu cần thiết của con người có thể được thỏa mãn. Trong tình trạng này, con người có một số quyền tự do bình đẳng. Đúng lý tưởng thì con người phải được sống trong hòa bình và hạnh phúc mà không có chính phủ, nếu như những "xúc động của lương tâm" được "trong sáng, thuần nhất, và được tuân theo một cách không cưỡng lại được". Vì con người vốn hèn yếu và bất toàn trên phương diện đạo đức nên mới cần đến một quyền thế để kìm hãm họ lại; và quyền thế đó là do chính quyền mà có. Tuy nhiên an ninh, tiến bộ và niềm an ủi của con người lại lệ thuộc vào xã hội nhiều hơn là vào chính quyền. Tập quán và phong tục xã hội, mối liên lạc và quyền lợi giữa người với người có ảnh hưởng mạnh hơn là những thể chế chính trị.
Sau đó Paine đã "trình bày một vài nhận xét về hiến pháp mà người Anh vốn lấy làm tự hào". Ông phê bình như sau : "Phải nhìn nhận rằng hiến pháp ấy đã là cao thượng vì được quy định vào giữa một thời kỳ nô lệ và đen tối. Khi bạo lực chà đạp thế gian thì chỉ một sự thoát ly nhỏ nhoi khỏi bạo lực ấy cũng đã là một cứu rỗi vẻ vang rồi. Nhưng có thể chứng minh dễ dàng cái bất toàn, và cái mầm rối loạn trong hiến pháp ấy cũng như không thể thực hiện được những gì mà có vẻ đã hứa hẹn". Để được coi là bổn phận chính yếu của chính quyền tức là trách nhiệm, thì Paine lại cho là hoàn toàn không có trong hiến pháp Anh. Hiến pháp ấy phức tạp đến nỗi thật không thể nào xác định được ai là kẻ chịu trách nhiệm về bất cứ một điều gì. Phần độc nhất đáng ca ngợi trong hiến pháp ấy là quyền của người dân Anh, ít nhất là trên lý thuyết, là được cử người vào Hạ nghị viện.
Paine đề nghị một chế độ có một quốc hội lập pháp được bầu cử theo thể thức dân chủ cho các thuộc địa [1] một Tổng thống và một nội các, với ngành hành pháp chịu trách nhiệm trước quốc hội.
Nhưng Paine đã dành cho thể chế quân chủ kế thừa những lời lẽ phũ phàng hơn hết và niềm khinh bỉ đau độc hơn hết. Ông tấn công toàn thể nguyên tắc của chế độ quân chủ, và đặc biệt là thể chế quân chủ nước Anh.
"Chế độ quân chủ trước hết được những kẻ dị giáo đưa vào thế giới; rồi dân Do Thái (Israel) rập theo tập tục ấy. Đó là một phát minh thành công hơn hết của ma quỉ để dẫn dắt đến sự tôn thờ ngẫu tượng. Người dị giáo thần thánh hóa những ông vua đã qua đời của họ. Chúng ta đã đem cái tội ác thừa kế nối ngôi ghép thêm vào cái tội ác quân chủ chế độ. Và khi cái tội ác quân chủ chế độ là một bại hoại và hạ thể chúng ta thì tội ác thừa kế nối ngôi được đòi hỏi như một vấn đề chính nghĩa, lại là một xỉ nhục và bắt buộc đối với hậu thế... Một trong những chứng cớ tự nhiên chắc chắn hơn hết về cái điên rồ của quyền thừa kế ngôi vua là Tạo hóa đã bài bác quyền ấy. Tạo hóa đã chẳng thường đem quyền ấy ra mà giễu cợt khi khiến cho các vua chúa sinh ra những kẻ thừa kế bất tài, bạc nhược sao ?"
Trong con mắt Paine, quyền thừa kế ngai vàng ở Anh thật đáng nghi ngờ nếu đi ngược dòng thời gian tới thời kỳ nước này bị chinh phục. Ông đã viết :"Một đứa con hoang người Pháp, đã đổ bộ lên với một bầy cướp võ trang rồi tự lập làm vua nước Anh dù không có sự đồng tình của dân bản xứ, nói đúng ra chỉ là một kẻ lừa bịp láo lếu. Chắc chắn là không làm gì có chuyện thiên mệnh ở đây". Nếu chế độ quân chủ bảo đảm chỉ sản xuất ra có những con người tốt và khôn ngoan, thì cũng chẳng có gì là đáng trách cứ, nhưng chế độ ấy đã mở cửa cho những kẻ ngu ngốc, những kẻ tàn ác và những kẻ không xứng đáng... người nào tự coi mình như sinh ra để mà trị vì, còn những kẻ khác sinh ra để tuân lệnh, sẽ sớm trở thành ngạo mạn; được tuyển chọn ưu đãi trong đa số nhân loại, còn lại đầu óc họ sẽ sớm bị đầu độc vì địa vị... Khi lên nắm chính quyền, thường thường họ là những kẻ ngu dốt hơn ai hết, và không thích đáng với địa vị hơn ai hết trong suốt bờ cõi. Để cho những ông vua còn nhỏ tuổi hay quá lão ngự trị trên ngai vàng cũng tạo ra vô vàn điều bất hạnh; trong trường hợp trước, thực quyền cai trị đất nước ở trong tay một nhà nhiếp chính, và trong trường hợp sau, quyền ấy lại lệ thuộc vào tính tình bất nhất của một ông vua quá già, suy nhược.
Để chống lại lập luận cho rằng chế độ quân chủ thừa kế ngăn ngừa được nạn nội chiến, Paine đã nhấn mạnh là từ ngày bị thôn tính, Anh đã trải "không dưới tám lần nội chiến và mười chín cuộc nổi loạn".
Ông kết luận:
Ở Anh - một ông vua chả có gì để làm hơn là gây chiến và làm mất đất, nói nôm na là đã làm nghèo quốc gia và gây ra những mối bất hòa ở trong nước. Thật là một chuyện tốt đẹp cho một người mỗi năm được lĩnh tám trăm ngàn bảng Anh và lại còn được tôn thờ luôn nữa! Đối với xã hội và Thượng đế, một người lương thiện còn có giá trị nhiều hơn là tất cả những tên vua chúa bất lương từ trước đến nay.
Trong nhiều đoạn Paine đã đặc biệt gắt gao chua chát đối với Hoàng đế Georges đệ tam. Sau trận tàn sát ở Lexington, ông viết :"Tôi không nhìn nhận tên Hoàng đế Pharaông này của nước Anh, một ông vua có tâm tính chai đá, cau có; tôi khinh cái kẻ vô hạnh, với cái danh hiệu giả mạo; Cha của thần dân đã có thể bình tâm nghe con dân bị tàn sát, và vẫn ngủ yên được với máu của họ trong lương tâm".
Trong một đoạn sau ông thêm :"Có người hỏi : Còn vua Mỹ thì ở đâu ? Tôi sẽ trả lời bạn là ông ấy ngự trị ở trên và không gây tai họa gì cho nhân loại như là tên hôn quân ở nước Anh".
Sau khi đã phát biểu mạnh mẽ những ý tưởng bình dân về một chính thể quân chủ, Paine đã đề cập đến "Một vài ý nghĩ về hiện trạng doanh thương Mỹ". Ông đã nhấn mạnh vào những nhân chứng kinh tế để chủ trương phân ly với nước Anh. Về chủ trương của nhóm Tories[2] cho rằng châu Mỹ đã phát triển nhờ mối liên hệ với Anh, Paine đã trả lời:
"Châu Mỹ cũng đã phát triển như hiện nay và chắc chắn là hơn thế nữa, nếu không còn một quốc gia châu Âu nào có bất cứ một liên quan gì với châu Mỹ. Những sản phẩm thương mại nhờ đó châu Mỹ trở nên giàu có được, là những nhu yếu của đời sống, luôn luôn sẽ có thị trường khi mà dân châu Âu vẫn còn cần ăn... Lúa mì của chúng ta sẽ bán được giá trên bất cứ một thị trường châu Âu và những thứ hàng hóa mà chúng ta phải bỏ tiền ra nhập cảng, chúng ta sẽ mua ở nơi nào chúng ta muốn".
Paine đã bác bỏ luận điệu cho rằng Anh đã che chở cho thuộc địa của mình chống lại người Tây Ban Nha, người Pháp và người da đỏ với lời bình luận như sau:
"Nước Anh có thể sẽ bảo vệ nước Thổ Nhĩ Kỳ vì những lý do tương tự là để bảo vệ an toàn cho nền thương mại và thuộc quốc của mình", và trong bất cứ trường hợp nào, sự bảo vệ ấy cũng được thực hiện bằng "tiền của chúng ta cũng như là tiền của nước Anh".
Paine thừa nhận là một trong những dây liên lạc bền chặt hơn hết đã ngăn cản Hoa Kỳ phân ly với nước Anh là cái quan niệm đầy tình cảm coi nước Anh như một mẫu quốc. Nếu đúng như thế, thì "hành vi kia của nước Anh lại càng thêm sỉ nhục hơn nữa. Ngay các thú dữ cũng không ăn thịt con, và ngay cả đến những dân mọi rợ cũng không khai chiến với chính gia đình họ... Từ ngữ quốc gia họ hàng hay mẫu quốc đã được Hoàng đế Anh và bọn thần tử ký sinh giả nhân giả nghĩa chấp dụng, với cái hậu ý thấp kém là để gây một ảnh hưởng bất chính đối với lòng dễ tin của chúng ta. Châu Âu là quốc gia bà con của châu Mỹ, chứ không phải nước Anh".
Ông nhấn mạnh rằng Tân thế giới đã từng là "nơi trú ngụ cho những người ở khắp cả châu Âu bị ngược đãi vì yêu chuộng quyền tự do công dân và tự do tín ngưỡng. Ngay tại tỉnh này cũng không có tới một phần ba dân số thuộc dòng giống người Anh. Vì vậy, tôi cả quyết cho rằng từ ngữ nước mẹ hay nước anh em chỉ áp dụng cho nước Anh là sai lầm, ích kỷ, thiển cận và hẹp hòi".
Paine cho rằng có rất nhiều điểm bất lợi trong việc tiếp tục liên hệ với nước Anh. Và ta đã thấy được trong đoạn ông viết sau đây một phần nào ý kiến mà sau này được diễn tả ra qua lời cảnh cáo của George Washington, đó là phải "sáng suốt trong đường lối liên minh thường xuyên với bất cứ miền nào trên thế giới hải ngoại" và qua chính sách của Thomas Jefferson như sau "Hòa bình, mậu dịch, và tình bạn chân thật với tất cả mọi quốc gia - không liên kết riêng với bất cứ một quốc gia nào".
"… Vì, bất cứ sự tùng phục hay sự lệ thuộc nào vào nước Anh cũng đều lôi cuốn thẳng lục địa này vào những cuộc chiến tranh và tranh chấp ở châu Âu, và sẽ gây ra cho chúng ta những mối bất hòa với những quốc gia khác đang tìm cách kết thân với chúng ta. Đối với những quốc gia ấy, chúng ta chẳng giận hờn cũng chẳng phiền trách. Vì châu Âu là thị trường mậu dịch của châu Mỹ, vậy chúng ta phải tránh những liên hệ thiên vị với bất cứ phần đất nào ở đó. Quyền lợi chính của châu Mỹ là tránh xa khỏi những cuộc tranh chấp ở châu Âu.
Điều mà chúng ta không bao giờ có thể làm được vì sự phụ thuộc với Anh, là chúng ta phải nghiêng về phía nước Anh để làm tăng giá trị cho chính sách của quốc gia này. Châu Âu khó có hòa bình lâu dài vì chế độ vương quốc đã bắt rễ quá đậm ở đây, và khi xảy ra chiến tranh giữa nước Anh với bất cứ một quốc gia nào, nền thương mại của châu Mỹ sẽ sụp đổ, vì châu Mỹ liên hệ với Anh.
Những điều bất tiện lợi nhiều vô kể trong guồng máy chính quyền Anh, sau khi được kiểm điểm lại, Paine kết luận:
"Anh không đủ sức thi hành công lý ở cái đại lục này, công việc ấy sẽ sớm trở thành nặng nề và rắc rối khó có thể điều hành cho có kết quả khả quan được, nếu quyền lực ấy xa chúng ta quá và không hiểu gì về chúng ta cả; vì nếu quốc gia ấy không thể chinh phục ta được, ắt họ không thể cai trị ta được. Gửi một bản báo cáo hay một bản thỉnh nguyện đi một nơi xa hàng ba, hay bốn ngàn hải lý, rồi đợi chờ tới bốn hay năm tháng mới nhận được trả lời, rồi cần phải tới năm hay sáu tháng nữa để giải thích; chỉ trong vài năm sự việc này thành điên rồ và ngây ngô... Cho rằng một hải đảo sẽ vĩnh viễn cai trị một đại lục thì thật là phi lý. Chưa bao giờ ta thấy có trường hợp một vệ tinh lại lớn hơn là một hành tinh chính của nó".
Đối với những người hoài nghi và yếu bóng vía còn tin là Hoa Kỳ vẫn có thể sống hòa nhịp và hòa giải với Anh được, Paine đã viện đến những lý lẽ cảm động như sau:
"Bạn có thể trả lại cho chúng tôi quãng thời gian đã qua đi không ? Bạn có thể hoàn lại cái trong trắng thuở ban đầu cho một cô gái điếm không ? Cũng như bạn sẽ chẳng thể nào hòa giải được nước Anh và châu Mỹ. Bây giờ sợi dây cuối cùng đã đứt rồi, dân ở Anh đang chống lại chúng tôi rồi. Có những sự tổn hại mà tạo hóa không thể tha thứ được; vì nếu tạo hóa có thể tha thứ được những tổn hại ấy thì tạo hóa không còn là tạo hóa nữa. Cũng giống như một người đã yêu không tha thứ cho kẻ đã cướp mất người tình của mình thì đại lục này sao lại tha thứ được cho những người Anh sát nhân!
Trong khi áp bức còn đè nặng lên thế giới bên ngoài, châu Mỹ phải mở rộng cánh cửa tự do và sửa soạn một nơi ẩn trú cho những người bị ngược đãi".
Paine đã dành chương cuối cùng cuốn sách nhỏ của ông cho một vài nhận xét rất thực tế về "khả năng hiện thời của châu Mỹ", nhằm phác họa công trình xây dựng lòng tự tin của người Mỹ và thuyết phục họ rằng họ có nhân lực, kinh nghiệm chế tạo và nguyên liệu thiên nhiên chẳng những đủ để đánh bại được Anh mà nếu cần còn thắng được cả thế giới thù địch chống lại họ nữa. Hoa Kỳ hồi đó còn là thuộc địa đã có một đạo quân lớn được võ trang và có kỷ luật. Chỉ trong một thời gian ngắn, người ta có thể kiến tạo một hạm đội so sánh được với Anh vì nhờ có một số lượng đáng kể như dầu chai, cây, sắt và dây nhợ , và "Đóng tàu là cái tài mà Mỹ vẫn lấy làm hãnh diện hơn hết, nên sớm muộn rồi Mỹ cũng sẽ vượt được toàn thế giới". Một hạm đội là một điều cần thiết trong bất cứ trường hợp nào, để phòng thủ và bảo vệ, vì lẽ hạm đội Anh "ở cách xa đây ba hay bốn ngàn hải lý đã tỏ ra rất ít hứa hẹn và trong những trường hợp bất ngờ, thì lại hoàn toàn vô hiệu".
Về sau Paine bị lôi cuốn vào những cuộc tranh luận về tôn giáo. Ghi lại quan điểm của Paine về vấn đề tôn giáo ở giai đoạn này trên đường sự nghiệp của ông là một điều lợi ích:
"Về vấn đề tôn giáo thì tôi chủ trương rằng bổn phận thiết yếu của tất cả mọi chính phủ là phải che chở tất cả mọi tín ngưỡng, và tôi thấy không còn việc nào mà một chính phủ lại cần phải làm hơn là việc ấy nữa. Một luận chứng có vẻ như muốn chống lại một Giáo hội được thiết lập và có chủ trương phân quyền giữa Giáo hội và quốc gia... Riêng tôi thì tôi hoàn toàn tin tưởng một cách có ý thức là sở dĩ có những dị biệt về quan niệm tôn giáo ở giữa chúng ta là vì đó là phạm vi Đấng Toàn Năng : điều đó làm cho phạm vi lòng nhân ái của đạo Ki-tô chúng ta trở thành rộng lớn hơn. Nếu chúng ta chỉ biết suy tưởng có một chiều, thì khuynh hướng tôn giáo của chúng ta sẽ cần phải được thử thách, chứng minh; và trên nguyên lý tự do ấy, tôi thấy tên các loại tôn giáo khác nhau giữa chúng ta cũng giống như tên các đứa trẻ trong một gia đình, có khác là điểm tên thánh mà thôi".
Tóm lại những lý do khiến ông tin tưởng là "không có gì giải quyết được nhanh chóng những vấn đề của chúng ta cho bằng một bản tuyên ngôn độc lập rõ ràng và dứt khoát", Paine đã viện ra bốn yếu tố để kết luận cuốn Lương tri:
1. Bao lâu mà Hoa Kỳ còn bị coi là thuộc quốc của Anh thì sẽ không có một quốc gia nào khác lại có thể đứng ra hòa giải những mối bất hòa giữa Anh và Hoa Kỳ;
2. Nước Pháp hay Tây Ban Nha sẽ chẳng giúp Hoa Kỳ để nối kết lại sự đứt đoạn và siết chặt lại mối bang giao giữa Hoa Kỳ và Anh, vì làm như thế sẽ thiệt hại cho quyền lợi của quốc gia họ;
3. Khi người dân Mỹ nhìn nhận mình là thần dân của Anh thì những quốc gia khác sẽ coi họ như là những kẻ phiến loạn, và do đó chỉ được ít cảm tình cho họ;
4. Kết quả sẽ cực kỳ tốt đẹp nếu dân Mỹ lập một bản tuyên ngôn nói rõ sự bất bình và ý định cắt đứt mọi liên hệ với Anh để gửi tới tất cả mọi quốc gia khác, bày tỏ ý chí hoà bình thân thiện và sự mong muốn thiết lập bang giao thương mại với các quốc gia ấy.
Để kết luận, Paine vẫn chủ trương là...
…Cho đến khi độc lập được tuyên bố, Hoa Kỳ sẽ vẫn cảm thấy như một người cứ lần lữa hoãn lại hết ngày này sang ngày khác một công việc khó chịu, tuy vẫn biết là việc đó phải giải quyết; vẫn ghét bắt tay vào việc; mà vẫn mong cho việc đó xong đi, và vẫn cứ luôn luôn bị ám ảnh vì những ý tưởng của công việc cần thiết đó.
Vì vậy, thay vì nhìn nhau e ngại nghi ngờ, mỗi người trong chúng ta hãy chìa bàn tay thành thật thân hữu cho người láng giềng của ta và đoàn kết lại để vạch ra một đường lối, một đường lối được coi như là một cử chỉ vị tha, sẽ chôn vùi trong lãng quên tất cả mọi bất hòa trước. Hãy để cho cái tên đảng Tự do và đảng Bảo thủ tàn lụi đi. Và chúng ta chớ nên để lọt vào tai bất cứ những gì không phải là điều : một công dân tốt, một người bạn cởi mở và kiên quyết, và chân thành ủng hộ quyền lợi của nhân loại và một châu Mỹ với những quốc gia tự do và độc lập.
Đó là nội dung bức Thông điệp cách mạng do cuốn Lương Tri thông báo cho dân Mỹ đi từ những lý lẽ bình phàm, thực tế, thiết thực cho tới những lời kêu gọi trĩu nặng tình cảm, mãnh liệt có khuynh hướng của một kẻ sinh ra đã có máu phiến động.
Hậu quả cấp biến và mãnh liệt của cuốn Lương Tri có thể dẫn chứng được bằng những đoạn trích trong những văn kiện của một số các nhà lãnh tụ đương thời lưu lại.
Những mối hồ nghi của George Washington đã tan biến khi ông viết cho Joseph Reed ở Norfolk :"Chỉ một vài bằng chứng nảy lửa nữa như những bằng chứng đã được phô diễn ở Falmouth và Norfolk thêm vào với cái lý thuyết đúng và phép lý luận vững chắc chứa đựng trong cuốn sách nhỏ Lương Tri sẽ không làm cho người ta phải bối rối quyết định về tính cách thích đáng của vấn đề phân ly nữa"; và một vài tuần sau cũng lại George Washington đã viết cho Reed : "Nhờ những lá thư riêng vừa ở Virginia gửi tới, tôi thấy cuốn Lương Tri của Paine đã làm cho tư tưởng nhiều người ở đó thay đổi một cách thật kỳ diệu". John Adams cũng đã viết cho bà vợ ông như sau :"Tôi gửi mình một cuốn sách nhỏ nhan đề là Lương Tri, viết để bênh vực những lý thuyết mà chúng ta có lý do để hy vọng sẽ sớm tạo thành tín ngưỡng chung của mọi người". Sau khi đọc xong, Abigail đã trả lời lá thư đó như sau : "Lương Tri, giống như một tia sáng, đã tới đúng lúc để làm sáng tỏ những mối nghi ngờ và ấn định sự lựa chọn của chúng ta".
Benjamin Rush đã viết : "Những tác phẩm của Paine đã tung nổ ngay từ máy in với một hiệu quả ít thấy trong làng sách báo vào bất cứ thời nào và ở bất cứ xứ sở nào"; Tướng Charles Lee đã thêm : "Tôi nhìn nhận tác phẩm ấy đã thuyết phục được tôi"; Franklin ghi nhận là : "Tác phẩm ấy đã có một hiệu quả phi thường"; và William Henry Drayton đã thuật lại là : "Bản tuyên ngôn đó đến như một tiếng sét nổ giữa các nghị sĩ" của Quốc hội Đại lục.
Trong cuốn Lịch sử Cách mạng Hoa Kỳ, Sir George Trevelyan đã bình luận như sau :
"Thật khó mà đặt tên cho một tác phẩm đã có ngay một hiệu quả cấp kỳ, bao la và lâu dài đến như thế... Cuốn sách đó đã được ăn cắp, trích lục, nhại lại và bắt chước phiên dịch sang tiếng của mọi quốc gia đang khao khát chế độ tân Cộng hòa... Cứ theo như báo chí đương thời thì cuốn Lương Tri đã cho hàng ngàn người tán thành chủ trương độc lập mà trước đấy họ không thể chịu đựng được ý tưởng đó. Tác phẩm đó đã tạo được phép lạ và biến nhiều người thuộc nhóm Tories[3] thành người của phe Whigs[4] .
Trong vòng có vài tháng sau khi cuốn Lương Tri xuất hiện, đa số các tiểu bang đã chỉ thị các đại diện của họ bỏ phiếu ủng hộ nền độc lập của Hoa Kỳ, chỉ có tiểu bang Maryland là tỏ ra do dự và New York là chống lại. Vào ngày 4 tháng 7 năm 1776, chưa đầy sáu tháng sau khi cuốn sách nhỏ danh tiếng của Paine được phát hành, Quốc hội họp tại Philadelphia đã tuyên bố Hoa Kỳ là một quốc gia độc lập ở Châu Mỹ. Mặc dù Paine không viết bản tuyên ngôn độc lập đó, song ông đã cộng tác chặt chẽ với Thomas Jefferson khi bản tuyên ngôn được soạn thảo và ngoại trừ điều khoản chống nô lệ mà Paine ủng hộ, bị bỏ qua không đề cập đến, những nguyên tắc Paine đã đề ra đều được ghi vào bản tuyên ngôn nổi tiếng này.
Tuy nhiên cuốn Lương Tri lại chỉ có một ảnh hưởng gián tiếp tới sự nghiệp của đời Paine về sau đó. Ta có thể kể sơ qua được điểm nổi bật nhất. Ngay sau khi Hoa Kỳ tuyên bố độc lập, ông đã gia nhập đoàn quân Cách mạng. Là một phát ngôn viên hoạt bát vì chính nghĩa Hoa Kỳ, ông đã hăng say góp phần vào công cuộc xây dựng nền thống nhất và tinh thần quốc gia bằng một loạt tác phẩm nhỏ, mỗi cuốn đều có nhan đề là Cuộc khủng hoảng. Cuốn đầu tiên được bắt đầu bằng những dòng sau : "Đây là lúc thử thách dũng khí của mọi người. Trong cuộc khủng hoảng này, người chiến sĩ và nhà ái quốc tùy thời [5] sẽ co đầu rụt cổ trước bổn phận đối với xứ sở, nhưng kẻ nào ở trong hàng ngũ chiến đấu lúc này thì kẻ ấy đáng được mọi người yêu mến và biết ơn". Vài tháng sau nhận thấy Paine có tài tuyên truyền và xây dựng tinh thần các chiến sỹ, Quốc hội đã rút ông ra khỏi quân đội và cử ông làm Thư ký ủy ban Ngoại giao - nói đó đúng là vị Ngoại trưởng đầu tiên của Hoa Kỳ. Những cuộc tranh luận xung khắc đã buộc ông phải từ chức, và sau đó ông được cử giữ chức vụ Thư ký Quốc hội Tiểu bang Pennsylvania.
Vào năm 1781, ông được cử sang Pháp cùng với John Laurens để vận động chính phủ nước này trợ giúp về tài chính cho chính phủ Hoa Kỳ lúc ấy đang lâm bước cực kỳ khó khăn; cũng ngay trong năm đó, ông đã trở về Hoa Kỳ với tiền bạc và nhiều vật dụng trợ giúp khác.
Vào năm 1783, là năm Cách mạng đã hoàn tất, Paine quay sang những phát minh về cơ khí; ông đã vẽ kiểu cây cầu treo bằng sắt đầu tiên và ông cũng đã thí nghiệm về năng lực của hơi nước. Paine quyết định tham khảo ý kiến các kỹ sư Pháp và Anh về một số vấn đề kỹ thuật, nên tới năm 1787, ông lại sang châu Âu và lưu lại đây mười lăm năm.
Cuộc Cách mạng Pháp nổ bùng ít lâu sau khi Paine tới châu Âu, ông đã nhiệt liệt ủng hộ vì ông cho biến cố này là một chứng minh cho những ý tưởng dân chủ của ông trước kia. Để bênh vực cuộc cách mạng và để đáp lại những lời công kích của Edmund Burke, ông đã viết tác phẩm nổi tiếng Những quyền lợi của con người. Vì những lý thuyết trình bày trong tác phẩm trên, ông buộc phải vội vã trốn khỏi Anh để khỏi bị bắt vì tội phản quốc.
Ông trốn sang Pháp và được bầu vào Quốc ước Hội nghị. Hội đồng cách mạng với tư cách đại diện cho thành phố Calais; vì nhằm mục đích cứu vua Louis thứ 16 thoát khỏi bị xử tử, Paine đã tuyệt giao với những nhà cách mạng quá khích như Robespierre và Marat. Nên khi nhóm này lên nắm chính quyền, họ cho bắt Paine, và giam giữ ông mười tháng. Ông bị tước bỏ danh hiệu công dân danh dự Pháp; và thiếu chút nữa thì bị đưa lên đoạn đầu đài. Ông được trả tự do nhờ sự can thiệp của Đại sứ Hoa Kỳ James Monroe và về nghỉ dưỡng sức ở nhà vị Đại sứ này.
Tác phẩm vĩ đại của Paine vào thời kỳ này là The Age of Reason (Tuổi trưởng thành). Đôi khi tác phẩm này được coi như là một "bản Thánh kinh của những người vô thần".
Thật ra Paine là một người ngoan đạo, tin tưởng nơi một Thượng đế và tin về đời sau và dù đã chỉ trích bản Cựu Ước nặng nề, tác phẩm The Age of Reason đã được Paine viết để chống lại làn sóng vô thần mạnh mẽ đã tràn ngập nước Pháp trong thời Cách mạng. Tuy nhiên, các nhà thần học và các nhóm Chính thống giáo đã gay gắt lên án Paine là một kẻ vô tín ngưỡng và cấp tiến nguy hiểm.
Khi Paine trở về Mỹ năm 1802, ông không còn được tiếp đón như một vị anh hùng cách mạng nữa. Trái lại, các nhà lãnh tụ chính trị và những giáo hữu ngoan đạo coi như đã thực sự khai trừ ông, vì ông là tác giả cuốn The Age of Reason và cũng vì những thuyết chính trị cấp tiến của ông.
Khi ông đã an cư ở New Rochelle thuộc thành phố New York, ông đã bị truất mất quyền bầu cử với lý do ông không phải một công dân Mỹ. Người ta cũng đã tìm cách mưu sát ông.
Sau bảy năm trời bị hắt hủi tàn nhẫn, bị thù ghét không thể tưởng tượng được, bị bỏ rơi, nghèo nàn và đau yếu liên miên, ông đã mất vào năm 1809, thọ 72 tuổi. Người ta đã khước từ không cho chôn ông ở nghĩa địa của giáo phái "Quaker".
Những nỗi khổ đau, những lọc lừa giả dối và những tổn hại bạo tàn trong những năm cuối cùng của Paine vẫn tồn tại cho tới mãi thời gần đây. Théodore Roosevelt vẫn coi Paine là một kẻ "vô thần nhỏ bé và ghê tởm" mặc dù Paine chẳng ghê tởm, chẳng nhỏ bé và cũng chẳng vô thần, cũng như danh hiệu "đế quốc" gán cho Tòa thánh La Mã mà Tòa thánh La Mã chẳng phải là một đế quốc, và cũng chẳng phải là La Mã. Cho tới năm 1933 một chương trình nói về Paine đã bị cấm phát thanh ở đài New York. Rồi tới năm 1945, tên ông mới được ghi vào đài kỷ niệm những danh nhân của Hoa Kỳ, tức là ông chỉ được hưởng vinh dự ấy bốn mươi lăm năm sau ngày thành lập đài kỷ niệm này. Cũng trong năm đó, thị trấn New Rochelle đã phục hồi quyền công dân bị truất từ năm 1806 cho vị anh hùng Cách mạng Paine.
Có lẽ ông là người xứng đáng với danh hiệu "Người khai sáng nước Hoa Kỳ độc lập" hơn ai hết. Ông là người đầu tiên đã dùng danh từ "Hợp Chủng Quốc ở châu Mỹ". Chính ông đã tiên đoán là danh hiệu "Hợp Chủng Quốc ở châu Mỹ" sẽ rền vang trong lịch sử y như danh hiệu Vương quốc Anh vậy. Chính ông đã tuyên bố : "Trong một giới hạn rộng lớn, chính nghĩa của Hoa Kỳ là chính nghĩa của toàn thể nhân loại". Không có dấu hiệu nào chứng tỏ bản tính của Paine rõ hơn câu : "Nơi nào không có tự do thì nơi đó là đất nước tôi" mà ông đã dùng để đáp lại câu : "Đâu có tự do thì đó là đất nước tôi" của Franklin.
Ngay ở thời ông, cũng không phải chỉ toàn có những người hận thù và hiểu lầm ông. André Jackson đã dám nói là : "Thomas Paine không cần đến những đền đài kỷ niệm do bàn tay con người xây cất; ông đã tự xây cất cho ông một đài kỷ niệm trong thâm tâm tất cả những người yêu chuộng tự do".
___
[l] Đây là nói về các thuộc địa của Anh ở Bắc Mỹ lúc bấy giờ vẫn chưa nổi lên chống lại Anh để lập thành Hoa Kỳ như ngày nay.
[2] Nhóm Bảo thủ ở Mỹ chủ trương không nên tách rời khỏi Anh vào thời Hoa Kỳ mở cuộc chiến tranh phân ly với nước này và sau đó trở thành một quốc gia độc lập.
[3] Xem chú thích ở phần trên.
[4] Một đảng chính trị được thành lập ở Hoa Kỳ vào năm 1834, chống lại đảng Dân chủ, Đảng Whigs có chủ trương gần giống như Đảng Cộng hoà ngày nay.
[5] Nguyên văn : người chiến sĩ vào mùa hè và nhà ái quốc trời nắng : The summer soldier and the sunshine patriot.

3. QUỐC PHÚ LUẬN
Adam Smith

Chừng hai tháng sau khi tập "Lương tri" của Thomas Paine đã làm cho bản tuyên ngôn Độc lập và nhiều biến cố quan trọng khác của cuộc cách mạng Hoa Kỳ diễn biến dồn dập, một cuốn sách có ảnh hưởng sâu rộng sau này trong một lãnh vực khác của đời sống, xuất hiện ở London. Không giống như tập văn nẩy lửa của Paine, hai cuốn "Nghiên cứu về bản chất và nguyên do sự trù phú của các Quốc gia" rất chừng mực của Adam Smith là một trái bom nổ chậm, khởi đầu ít được chú ý, và phải đợi tới cả trăm năm sau khi Adam Smith qua đời, bộ sách mới có ảnh hưởng toàn diện.
Năm 1776, có thể rất hợp lý gọi là năm kết thúc một giai đoạn và mở đầu cho một giai đoạn khác. Cuộc cách mạng Mỹ đã bùng nổ, cuộc cách mạng Pháp đang âm ỉ, và cuộc cách mạng kỹ nghệ được châm ngòi bằng sự phát giác ra năng lực hơi nước, đang xúc tiến mau lẹ. Một nhà bình luận đã gọi thời trước đó là "thời Tăm tối của Hiện đại". Ở Anh, mọi lãnh vực sinh hoạt kinh tế, gần như nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước. Giá cả, lương bổng và giờ lao động đều được ấn định, sự sản xuất được qui định, nền ngoại thương, kể cả xuất nhập cảng, hoàn toàn ở trong tay nhà nước định đoạt. Chiến tranh gần như là một biến cố thường trực. Chính sách Quốc gia chủ trương quân lực và hải quân mạnh, dân số đông, giành giật, cướp thuộc địa ở khắp thế giới, và làm suy yếu những quốc gia đối thủ thí dụ như Pháp, bằng đường lối cạnh tranh chính và bất chính. Giai cấp cầm quyền chống đối lại dữ dội mọi đề nghị nhằm phân phối tài sản một cách công bình. Giáo dục chỉ dành cho một thiểu số được ưu đãi, hình luật vô cùng khắc nghiệt, dân quyền chỉ có ở trên lý thuyết nhiều hơn là trong thực tế.
Đã qua bao thế hệ, giai cấp quí tộc địa chủ vẫn nắm giữ guồng máy nhà nước, nhưng một giai cấp mới và mạnh gồm những nhà buôn, nhà kỹ nghệ, đã mọc lên, đòi hỏi và được thụ hưởng những đặc quyền riêng. Theo quan điểm của giai cấp mới này thì xuất cảng là đáng cầu, nhập cảng là tai họa, tiền không được ra khỏi xứ, cán cân thương mại phải giữ sao cho có lợi, lương công nhân phải hạ, giờ lao động phải nhiều, quan thuế phải cao để bảo vệ hàng nội hóa, cần phải có một hạm đội hàng hải thương thuyền hùng hậu và sau hết là mọi biện pháp giúp đỡ thương giới phải làm sao cho có lợi cho cả quốc gia. Dưới áp lực của giai cấp mới, quốc hội đã chấp thuận nhiều đạo luật dựa vào những quan niệm kể trên.
Trong tình trạng đó, Adam Smith xuất hiện với ý định phá vỡ những thành kiến mà ông cho là sai lầm và nguy hại. Cuộc đời của Smith từ trước cho đến giai đoạn này có thể coi như một sự chuẩn bị cho công trình vĩ đại mà ông đang bắt tay vào. Sinh quán ở Scotland, năm 14 tuổi (1737) Smith ghi tên theo học trường đại học Glasgow. Tại đây Smith thụ giáo với Francis Hutcheson, một giáo sư lỗi lạc, vẫn thường nhắc nhở niềm tin tưởng ở nguyên tắc : "Hạnh phúc tối đa của đại đa số". Chính niềm tin đó của Francis Hutcheson đã trở nên chủ thuyết của Smith. Sau đó ông theo học trường đại học Oxford, và trong sáu năm ở đây ông dành rất nhiều thì giờ để đọc đủ các loại sách. Trở về Scotland, Smith làm giảng sư ở Edinburgh, và đến năm 1751 ông được bổ làm giáo sư luân lý và siêu hình học, rồi ít lâu sau làm giáo sư triết học (moral philosophy) tại trường đại học Glasgow. Trong 12 năm liền ông được nổi tiếng vì có biệt tài giảng dạy, và nổi tiếng về một tác phẩm bán rất mạnh nhan đề là "Triết lý về các tình cảm luân lý" - một tác phẩm được dư luận đương thời coi có giá trị hơn bộ Quốc phú luận. Vì được trả lương hậu hĩ hơn, Smith từ chức giáo sư để làm bạn đồng hành và là thầy dạy tư cho một nhà quí tộc trẻ tuổi trong cuộc du lịch ba năm ở châu Âu. Trong chuyến đi này ông đã làm quen với các nhà kinh tế học, triết lý và chính trị học nổi tiếng ở châu Âu, nhất là ở Pháp.
Từ năm 1759, Adam Smith đã phác định nội dung bộ sách sau này là bộ Quốc phú luận. Ông mất rất nhiều thời gian suy tư, nghiên cứu, quan sát, tiếp xúc với đủ mọi lớp người, mất rất nhiều thời gian duyệt đi duyệt lại trước khi trao tác phẩm vĩ đại của đời ông cho nhà in. Ba năm trước khi sách xuất bản, ông luôn có mặt ở London thảo luận về nội dung Quốc phú luận với Benjamin Franklin, khi đó là đại diện của Mỹ thuộc Anh. Ngày 9 tháng 3 năm 1776, bộ Quốc phú luận của Adam Smith được phát hành, và từ đó sách được tái bản không biết bao nhiêu lần và được dịch ra rất nhiều thứ tiếng.
Vì nội dung có tính cách bách khoa nên bộ Quốc phú luận không phải chỉ là một bộ sách thông thường về kinh tế học. Một nhà phê bình gọi đây là bộ "Lịch sử và nhận định về văn minh châu Âu". Mở đầu với những trang khảo luận về vấn đề loại lao công, Adam Smith lược qua các lãnh vực cứu xét về nguồn gốc và việc sử dụng tiền tệ, giá cả vật phẩm nhu yếu, lương bổng công nhân, thị trường chứng khoán, lợi tức đất đai, giá trị vàng bạc, sự khác biệt giữa loại lao động sản xuất và lao động không sản xuất. Sau đó tác giả phân tích sự phát triển kinh tế ở châu Âu từ khi đế quốc La Mã tan rã, phân tích và phê bình chính sách thuộc địa và chính sách thương mại của các quốc gia châu Âu. Ông cũng đề cập đến các vấn đề như lợi tức của đế quốc, phòng thủ và công lý ở các xã hội nguyên thủy, nguồn gốc và sự phát triển binh đội ở châu Âu. Smith cũng không bỏ qua các vấn đề lịch sử giáo dục thời Trung cổ, phê bình nền đại học đương thời, lịch sử thê quyền của Giáo hội, sự tiến triển của công trái, và kết luận ông cứu xét về những nguyên tắc đánh thuế và các chế độ lợi tức công cộng.
Tiền đề tổng quát mà Adam Smith dùng làm nền tảng cho bộ Quốc phú luận có dáng dấp tư tưởng của Niccolò Machiavelli; thí dụ như ông nhận định rằng : người ta ai cũng vì tư lợi, ham giàu chỉ là một khía cạnh của lòng vị kỷ , và mọi hoạt động của con người đều vì lý do tư lợi cả. Điều đặc biệt là Smith không những không lên án những khuynh hướng đó mà ông còn tin rằng chính lòng vị kỷ của cá nhân sẽ đưa tới sự trù phú của xã hội. Ông cho rằng : Quốc gia sẽ trở nên phồn thịnh "nếu mọi cá nhân không ngừng nỗ lực để cải thiện cuộc sinh hoạt của riêng mình... Anh hàng thịt, anh làm rượu, anh làm bánh mang đồ ăn đến cho ta chính là vì lợi riêng của cá nhân họ, chúng ta kêu gọi không phải lòng nhân từ của họ mà kêu gọi đến lòng ích kỷ của họ, chúng ta không bao giờ nói với họ về những nhu cầu của chúng ta mà chỉ nói với họ về mối lợi riêng của họ". Vì sách Quốc phú luận có những đoạn tương tự nên Ruskin đã gọi tác giả là "con người Scotland kém trí, thiếu học, chuyên khuyên điều phi nghĩa : Phải ghét Chúa, ghét Thượng đế, phải từ bỏ luật lệ của Ngài và thèm thuồng tài sản của láng giềng".
Adam Smith chủ trương rằng : kỹ nghệ mới chỉ có thể phát triển được bằng các phân công và tích lũy tư bản. Cả hai khía cạnh này đều vì tư lợi và "sự xếp đặt tự nhiên" theo quan niệm của các nhà triết học thế kỷ XVIII. Như vậy vô hình trung, bàn tay Thượng đế đã dẫn dắt con người, để cùng một lúc phục vụ quyền lợi riêng tư và quyền lợi của tập thể. Nhận định đó dĩ nhiên đưa tới kết luận là chính phủ chỉ nên can thiệp ở mức tối thiểu vào cuộc sinh hoạt kinh tế. Ở một bình diện khác Thomas Paine cũng có nhận định tương tự khi ông viết : "một Chính phủ tốt đẹp nhất là một Chính phủ cai trị ít nhất".
Để chứng tỏ những điều lợi của sự phân công, Adam Smith đã nêu ra trường hợp chế tạo đinh ghim :"Một công nhân không biết nghề... không quen sử dụng máy móc... giỏi ra một ngày làm được một chiếc đinh ghim, và chắc chắn không thể nào làm được 20 chiếc một ngày. "Phân tách sự chế tạo đinh ghim" làm mười tám công việc khác nhau, chia cho nhiều người làm trong xưởng máy tôi đã thấy một xưởng máy đinh ghim nhỏ chỉ dùng có mười công nhân... mà có thể sản xuất tới bảy mươi tám ngàn chiếc đinh ghim một ngày". Đó là "kết quả của sự phân công hợp lý và sự phối hợp những động tác khó khăn".
Theo Adam Smith, sự phân công đã có từ các xã hội nguyên thủy. Ông viết:
"Trong một bộ lạc săn bắn hay chăn nuôi, thí dụ như có một người giỏi làm cung tên và thường hay đổi cung tên lấy súc vật, lấy thịt thú. Anh thấy rằng trao đổi như vậy anh có nhiều thú, nhiều thịt hơn là chính anh đi rừng, và vì lẽ đó anh mới lấy nghề làm cung tên làm nghề chính của anh...
Một người khác giỏi làm sườn, làm mái lều, giỏi làm nhà lưu động…
Cũng vì lý do tư lợi một người thứ ba trở nên thợ rèn, thợ chế đồ đồng; người thứ tư thợ thuộc da... ai cũng biết chắc có thể đổi sản phẩm mình dùng không hết lấy sản phẩm của người khác, và chính điều đó khuyến khích mọi người chuyên hẳn một việc, và trau dồi tài nghệ đến mực hoàn hảo..."
Sau đó nghiên cứu về tiền tệ, và giá cả, Adam Smith đề ra một nguyên tắc, thường bị các nhà phi kinh tế học đả kích, nhưng lại được các lý thuyết gia chủ nghĩa xã hội sau này coi như là một khẩu lệnh. Ông viết :"Chỉ có giá trị lao động là không bao giờ thay đổi. Chỉ có lao động là tiêu chuẩn thực và tối hậu để định giá và so sánh sản phẩm ở bất kỳ ở đâu và thời buổi nào. Lao động là giá trị thực của sản phẩm; tiền bạc chỉ để nói lên cái giá trị ấy mà thôi".
Trong Quốc phú luận không đoạn nào có giọng văn trực ngôn và đôi khi công phẫn bằng ở những đoạn Adam Smith bình luận về sự chênh lệch quyền lợi giữa giới chủ và thợ, và ông phản đối quan niệm của phái doanh thương cho rằng : lương bổng hạ buộc công nhân phải làm việc nhiều và do đó nước Anh được thêm thịnh vượng. Về điểm trên Smith nhận định : "Công nhân muốn hưởng lương, càng cao càng hay, chủ nhân muốn trả lương càng hạ càng tốt. Công nhân sẵn sàng vận động để đòi tăng lương, chủ nhân sẵn sàng vận động để hạ lương công nhân". Ông viết tiếp:
"Trong những cuộc tranh chấp về lương bổng luôn luôn xảy ra, rất dễ đoán bên nào được, bên nào thua. Giới chủ, có ít người nên dễ vận động. Luật pháp nếu không cho phép thì cũng không cấm họ vận động, nhưng luật pháp lại cấm sự vận động của các công nhân. Không có một đạo luật nào chống vận động để hạ lương công nhân, nhưng lại có rất nhiều đạo luật cấm vận động đòi tăng lương. Trong một cuộc tranh chấp về lương bổng, giới chủ có thể cầm cự được lâu dài hơn nhiều. Một địa chủ, một trại chủ, một chủ nhà máy hay một thương gia, không có công nhân vẫn có thể sống một hay hai năm dựa vào tư bản họ đã tích lũy được. Trong khi đó đa số công nhân thất nghiệp không thể nào sống nổi một tuần lễ, rất ít người sống được một tháng và gần như không thể có người sống được một năm. Cuối cùng dù chủ cần công nhân cũng như công nhân cần đến chủ, nhưng sự "cần" của đôi bên không cấp thúc như nhau.
Cảm tình của Smith đối với hạng công nhân lương hạ bộc lộ trong những đoạn văn như sau:
"Xã hội chính trị lớn nào cũng gồm có đại đa số gia công, nông dân, và công nhân mọi giới. Cải thiện cuộc sinh hoạt của đại đa số nhân dân không thể coi là một trở ngại cho sự thịnh vượng của toàn thể xã hội. Không một xã hội nào có thể thịnh vượng và hạnh phúc nếu tầng lớp rộng lớn nhất, phải sống trong cảnh bần cùng khổ ải. Hơn nữa để cho bọn người cung cấp cái ăn, cái mặc, cái ở cho toàn thể xã hội, được hưởng một phần những sản phẩm do chính họ sản xuất ra như được đủ ăn, đủ mặc, đủ ở, chỉ là chuyện công bình mà thôi... Trả công rộng rãi... làm tăng tiến sở đắc của giới lao động. Người ta ai cũng thế, đồng lương cao hạ khuyến khích làm việc nhiều hay ít, hay hay dở... ở những nơi trả lương cao chúng ta thường thấy công nhân hoạt động, cần mẫn, lanh lợi hơn ở những nơi trả lương hạ".
Ông viết tiếp:
"Các thương gia, chủ xưởng máy phàn nàn rằng : tăng lương lại phải tăng giá cả và do đó sự tiêu thụ ở trong nước và nước ngoài bị giảm sút. Họ không nói gì cả về việc tiền lời của họ tăng lên. Họ im lặng về những hậu quả ác hại do số lợi tức của chính họ gây ra. Họ chỉ phàn nàn về đồng tiền công của kẻ khác". Hai mươi năm trước khi sách "Những nguyên tắc về dân số" của Malthus được xuất bản, Adam Smith đã tiên đoán thuyết của tác giả trên khi ông viết :
"Loài động vật nào cũng chỉ có thể sinh sôi nẩy nở trong phạm vi phương tiện sinh sống cho phép. Ở xã hội văn minh, sự kiện thiếu phương tiện sinh sống đã hạn định sự sinh sản của giai cấp cùng khổ. Vì lẽ đó trong giai cấp này đa số thiếu nhi bị yểu tử".
So sánh với những thắng lợi của lao động ngày nay, chúng ta không thể tưởng tượng được rằng những sự trói buộc lao động có tính cách phong kiến vẫn hằng còn tồn tại trong thế kỷ của Adam Smith mà việc cấm tổ chức mọi hình thức công đoàn chỉ là một. Những trói buộc khắc nghiệt hơn cả vẫn là luật lệ về học nghề và định cư lập nghiệp.
Qui chế học nghề có từ thời nữ hoàng Elizabeth. Theo lời Smith, qui chế đó ấn định rằng "bất kỳ người nào nếu muốn hành một nghề nào đó ở Anh đều phải qua ít nhất là bảy năm học nghề". Trong thời gian đó, người học nghề chỉ có đủ cơm ăn và dĩ nhiên những người chủ vô lương tâm lợi dụng đạo luật để khai thác công nhân học nghề sống ở trong tình cảnh chẳng khác gì nô lệ. Smith tố cáo luật lệ học nghề và vạch trần ra rằng : không làm gì phải mất đến hàng năm để học nghề vì đa số các nghề chỉ mất chừng vài tuần lễ là làm được. Hơn nữa luật lệ học nghề là một sự xâm phạm bất chính vào quyền tự do làm ăn của công dân, muốn làm gì tùy ý và đâu trả lương cao thì làm.
Đạo luật về định cư cũng ai oán không kém. Smith viết :"Tôi dám nói rằng, trong giới cùng khổ ở Anh, hiếm có người nào bốn mươi tuổi mà không có kinh nghiệm bản thân về sự ác độc của đạo luật định cư". Đạo luật này, cũng như đạo luật về học nghề, được ban hành từ thời Nữ hoàng Elizabeth và nhằm mục đích cứu tế cho những người nghèo. Mỗi một khu đều có trách nhiệm cấp dưỡng cho những người nghèo. Để ngăn chặn con số này có thể tăng lên, luật lệ bắt buộc những người mới tới định cư phải có đủ phương tiện sinh sống. Áp dụng đối với lao động, đạo luật định cư có tác dụng biến họ thành một lớp tù nhân mãn kiếp khó có thể rời bỏ quê hương để tìm đường đi làm ăn ở nơi khác. Theo Adam Smith, đạo luật định cư là một thí dụ điển hình nữa về sự can thiệp bất công của nhà nước vào quyền tự do làm ăn của dân chúng và vào sự điều hành tự nhiên của sự sinh hoạt kinh tế.
Adam Smith còn phân biệt thế nào là lao động có sản xuất và lao động không sản xuất, ông viết:
"Trái với một vài trường hợp hoang phí công cộng, sự hoang phí cá nhân không thể làm nghèo những quốc gia lớn. Toàn thể hay là gần như toàn thể lợi tức công cộng ở nhiều nước dùng để nuôi dưỡng những bàn tay không sản xuất. Đó là những người thuộc triều đình đông đảo lộng lẫy, thuộc cơ sở giáo hội, thuộc hải lục quân trong thời bình và cả trong thời chiến nữa. Tất cả lớp người sống vô sản xuất đó đều sống nhờ vào sức lao động của kẻ khác. Đến một năm nào đó lớp người sống vô sản xuất này tăng lên quá con số cần thiết, và họ tiêu thụ quá nhiều làm cho số sản phẩm trong nước còn lại không đủ để nuôi dưỡng những kẻ lao động sản xuất".
Adam Smith còn khuyến cáo, nhưng tiếc thay đất Mỹ thuộc Anh không biết nghe, về trường hợp dùng công nhân nô lệ, ông viết:
"Kinh nghiệm của mọi thời và mọi nơi chứng tỏ rằng : dùng công nhân nô lệ tuy chỉ tốn có tiền ăn, nhưng xét cho cùng thì lại là loại công nhân đắt nhất, vì công nhân nô lệ không có quyền tư hữu, do đó họ càng ăn nhiều và càng làm ít. Làm công việc gì thì cũng chỉ làm vừa đủ là thôi, nếu họ làm thêm chỉ vì bị cưỡng bách chứ không phải vì ích lợi cho chính họ".
Từ những vấn đề lao động, Adam Smith bước qua chủ trương cải cách điền địa. Theo ý ông trong lãnh vực này có rất nhiều luật lệ lỗi thời làm cản trở sự tiến hóa của xã hội. Ở Anh vào thế kỷ XVIII, đa số là điền địa thừa kế. Một địa chủ có thể đặt định ruộng đất của mình, như chia hay bán hàng bao thế kỷ sau và những đặt định này còn ràng buộc những kẻ thừa kế họ. Ngoài ra còn có tập quán thừa nhận quyền thừa tự của con trưởng, một tập quán phong kiến có mục đích bảo vệ sự toàn vẹn ruộng đất của một dòng họ. Theo luật lệ này thì con trưởng là người thừa kế duy nhất. Adam Smith nhận định :"Thật không có gì đi ngược lại quyền lợi thực của gia đình đông đúc bằng luật lệ, để làm giàu cho một người đã đưa những người con khác vào tình cảnh ăn mày". Ông chủ trương ruộng đất được mua bán tự do và chủ trương hủy bỏ luật lệ về ruộng đất thừa kế, luật lệ công nhận quyền thừa tự của con trưởng và mọi luật lệ khác hạn chế sự tự do trao tặng, chuyển nhượng, hay mua bán ruộng đất.
Một chương nổi tiếng trong Quốc phú luận đề cập đến các vấn đề thuộc địa và theo lời một nhân vật có thẩm quyền thì đây là "bài tóm lược chính sách thuộc địa hay nhất từ xưa đến nay"; chương này chia ra làm ba phần :
1. "Lý do tìm thuộc địa mới". Trong chương này có tóm lược lại lịch sử bành trướng thuộc địa của Hy Lạp, La Mã, Venice, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha.
2. "Nguyên cớ thịnh vượng của các thuộc địa mới" trong đó kể những yếu tố như là ruộng đất nhiều và rẻ, lương bổng cao, nhân số tăng mau và sự hiểu biết của dân chúng về canh nông và các nghề khác (chính sách thuộc địa tương đối sáng suốt của Anh được đem ra so sánh với chính sách hẹp hòi của Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha).
3. "Những ích lợi châu Âu thu hoạch được sau khi tìm ra châu Mỹ và đường sang phương Đông qua mũi Hảo Vọng". Hai điều này được Adam Smith coi là "hai biến cố trọng đại nhất trong lịch sử nhân loại".
Những hạn chế đối với các xứ thuộc địa để chiếm giữ độc quyền mậu dịch bị Adam Smith lên án là xâm phạm đến "quyền thiên nhiên" thuộc địa. Chế độ mậu dịch đối với các xứ thuộc địa là điều vừa vô lý vừa tốn kém cho cả "mẫu quốc". Ngoài ra các quốc gia thực dân còn phải xuất tiền tài trợ công cuộc phòng vệ cho thuộc địa, vì dân bản xứ không bao giờ sẵn lòng tự động đóng thuế đủ để phòng thủ xứ họ.
Về cuộc khởi nghĩa của dân Mỹ thuộc Anh, Adam Smith có khả năng nhận định khách quan hơn nhiều đồng bào. Ông tin rằng giải pháp thỏa đáng hơn cả là để cho dân Mỹ được có đại diện tại Quốc hội Anh, liên hiệp đoàn kết hơn là chia rẽ, tỷ lệ đại diện căn cứ vào thuế lợi tức, và mặc dù không chắc nhưng nếu vạn nhất thuế lợi tức dân Mỹ trội hơn dân Anh, thì nên dời thủ đô của khối liên hiệp qua Đại Tây Dương lập ở "phần đất của Vương quốc đã đóng góp nhiều hơn cho công cuộc phòng thủ và sinh hoạt chung". Quan điểm của Adam Smith có thể là một câu trả lời thẳng với Thomas Paine khi ông này nhận định rằng :"Thật là phi lý nếu cả một lục địa cứ mãi mãi bị một hòn đảo cai trị".
Adam Smith còn chủ trương để cho các xứ thuộc địa được độc lập nếu không thể hòa giải được cuộc tranh chấp giữa Anh với các xứ thuộc địa ở châu Mỹ. Tuy chủ trương như vậy nhưng không phải là ông không nhận thấy rằng : "Đề nghị Anh tự ý từ bỏ mọi uy quyền ở các thuộc địa, để cho các thuộc địa được bầu các cấp cai trị, ban hành luật pháp, tuyên chiến hay nghị hòa nếu xét ra cần, là điều không có một quốc gia nào trên thế giới đã và sẽ chấp thuận... dù rằng cai trị thuộc địa rắc rối đến đâu, dù lợi tức thu hoạch được ít mà chi phí thì nhiều".
Khối óc sáng suốt và thông hiểu của Adam Smith đã được biểu lộ trong đoạn văn tiên tri của ông về tương lai của châu Mỹ:
"Từ chủ tiệm, nhà buôn đến vị thẩm phán dân bản xứ Mỹ sẽ là nhà chính trị, nhà lập pháp. Họ sẽ thiết lập một nền cai trị mới cho một đế quốc rộng lớn mà theo ý họ, sẽ có triển vọng mạnh nhất và quan trọng nhất thế giới".
Quyển IV nhan đề là :"bàn về các chế độ kinh tế" của bộ "Quốc phú luận" là phần then chốt và nổi tiếng hơn cả. Trong phần này tác giả cứu xét hai chế độ kinh tế khác nhau, đó là chế độ thương mại và chế độ canh nông. Trong phần dành khảo luận về thương mại, dài gấp tám lần phần dành cho canh nông, Adam Smith nói về nguyên tắc tự do kinh doanh, mà sau này được gắn liền với tên ông. Tất cả những kết luận về các vấn đề như lao động điền địa, hàng hóa, tiền tệ, giá cả, canh nông, dự trữ, và thuế khóa đều đưa tới chủ trương để cho thương mại, cả nội thương lẫn ngoại thương được tự do. Đó là đường lối duy nhất đưa một quốc gia tới sự phát triển đầy đủ, tiến tới thịnh vượng. Smith tán trợ việc hủy bỏ mọi thứ thuế đảm phụ, trợ cấp, mọi cấm đoán của chế độ mậu dịch, mọi thứ độc quyền thương mại của những công ty đặc quyền, vì những sự kiện này làm trở ngại sự phát triển tự nhiên của kỹ nghệ và thương mại, làm trở ngại sự lưu thông tự do của hàng hóa tới tay người tiêu thụ. Gạt bỏ quan niệm sai lầm về "Cán cân thương mại" được phái doanh thương tôn thờ. Tiền chỉ là một dụng cụ "và không có tiêu chuẩn nào dựa vào đó khiến ta có thể quyết đoán giữa hai quốc gia cán cân nghiêng về bên nào, hay bên nào xuất cảng được giá hơn... Sự trù phú không phải chỉ bằng tiền, hay bằng quí kim mà bằng những gì tiền có thể mua được, và do đó tiền chỉ có giá trị để mua hàng".
Sự phân công giữa các quốc gia cũng là điều đáng mong mỏi và hợp lý như sự phân công giữa các cá nhân. Adam Smith viết:
"Trên thế giới có những quốc gia có đủ điều kiện để sản xuất những thứ hàng đặc biệt, đến nỗi người ta thấy cạnh tranh với những quốc gia đó là điều vô ích. Thí dụ như Scotland với những phương pháp trồng tỉa cầu kỳ [1] có thể sản xuất nho ngon, và với thứ nho này Scotland có thể chế biến rượu ngon nhưng đắt gấp ba mươi lần thứ rượu tương tự nhập cảng của ngoại quốc. Như vậy cấm nhập cảng rượu ngoại quốc để khuyến khích kỹ nghệ rượu ở Scotland có phải là điều hợp lý hay không ?".
Adam Smith đã tóm tắt những lợi điểm của chế độ tự do thương mại như sau:
"Bất kỳ người chủ gia đình khôn ngoan nào cũng nghĩ rằng nếu làm lấy mà đắt thì thà mua còn hơn... ở một đại vương quốc cũng vậy. Nếu ngoại quốc có thể cung cấp loại hàng giá rẽ hơn giá hàng mà chúng ta có thể sản xuất, thì chỉ nên mua thứ hàng đó mà chúng ta vẫn có lợi hơn.
Adam Smith vạch rõ những lợi ích của ngoại thương như sau:
"Ngoại thương có hai điều lợi : một là bán ra được những sản phẩm trong nước tiêu thụ không hết, hai là mua vào được những sản phẩm cần thiết... Với sự phát triển ngoại thương, thị trường trong nước đã nhỏ hẹp, người ta vẫn có thể tiến xa trong sự phân công, và đưa sự sản xuất tới mức hoàn thiện. Mở được những thị trường rộng lớn để tiêu thụ những sản phẩm dư thừa ở trong nước, người ta có thể khuyến khích các ngành công kỹ nghệ tăng cường khả năng sản xuất đến mức tối đa và do đó tăng cường lợi tức và sự trù phú của quốc gia".
Tuy nhiên, người ta thấy lời Smith khuyến cáo nên áp dụng chính sách giao thương tự do không có tính cách giáo điều tuyệt đối. Qua một số ngoại lệ và giới hạn ông đã có ý muốn thừa nhận khi áp dụng nguyên tắc trên. Ông cho biết trong vài trường hợp, là nếu cần phải khuyến khích kỹ nghệ trong nước thì đánh thuế nặng hàng hóa sẽ có lợi. Trước hết là khi một ngành kỹ nghệ nào đó cần thiết cho công cuộc phòng thủ quốc gia, thì ngay cả trên những căn bản hoàn toàn kinh tế người ta cũng không thể thi hành bình thường chính sách ngoại thương vì ở đây "phòng thủ quan hệ hơn trù phú". Smith nhìn nhận rằng : Sống trong một thế giới luôn luôn có chiến tranh, một quốc gia trù phú, thời bình giao thương rất có lợi nhưng đến thời chiến lại có thể trở nên kẻ thù nguy hiểm hơn những quốc gia nghèo nàn. Smith còn đồng ý rằng đối với những ngành kỹ nghệ mới phôi thai, một chế độ quan thuế đặc biệt sẽ khuyến khích những ngành kỹ nghệ đó có thể phát triển mau lẹ tới mức độ không cần sự bảo trợ nữa. Tuy vậy, mọi thay đổi trong chế độ quan thuế cần phải thi hành "từ từ và sau khi đã được một thời gian dài", cốt nhằm bảo vệ mọi đầu tư vào các nhà máy trong những ngành kỹ nghệ không thể cạnh tranh được với ngoại quốc và cốt để giúp các thợ thuyền có thì giờ tìm được công việc mới. Đó là những nhượng bộ có tính cách thực tế trước những lý lẽ của phái chống đối chính sách thương mại tự do.
Một câu hỏi : nếu chính phủ đứng ở ngoài mọi hoạt động thương mại, kỹ nghệ, canh nông và phần lớn hoạt động hàng ngày khác, như Smith đã chủ trương thì chính phủ còn có những nhiệm vụ gì là thích hợp ? Adam Smith trả lời : Nhà nước có rất ít trách nhiệm và trước hết là trách nhiệm phòng thủ quốc gia và thi hành công lý. Smith còn chủ trương nhiệm vụ của nhà nước là "xây dựng và duy trì những công tác công ích, những công tác này không có lợi gì cho bất cứ một cá nhân hay một nhóm cá nhân nào để họ đứng ra thi hành, vì cái lợi thu về không bù được lại với số chi cá nhân hay nhóm cá nhân ấy phải bỏ ra, mặc dầu thường thường nó có thể làm hơn được là chỉ đền đáp lại cho cái xã hội lớn lao kia".
Smith liệt kê những công tác do quốc gia đảm nhiệm gồm có :mở mang và sửa sang công lộ cùng lo cho dân chúng có đủ nước dùng, đủ hơi, đủ điện đốt sáng. Như vậy Smith thấy rằng "Kẻ thường được người ta gọi là chính khách hay chính trị gia" không có lý do tồn tại nào khác ngoài việc lo bảo vệ hòa bình ở hải ngoại và duy trì trật tự ở nội bộ.
Adam Smith đã vượt xa thời đại, khi ông chủ trương nhà nước phải gánh vác công cuộc giáo dục quần chúng. Để bênh vực lập trường của mình, ông lý luận như sau :
"Một người không sử dụng thỏa đáng những khả năng trí óc của mình có thể nói là một người đáng khinh hơn ngay cả một người hèn nhát, họ hình như bị tàn tật, bị méo mó về nhân tính. Giáo dục quần chúng có thể không có lợi gì cho nhà nước, nhưng dù sao, nhà nước cũng không thể để cho quần chúng chịu cảnh thất học và xét cho cùng, thì giáo dục quần chúng không phải là không đem lại lợi ích cho nhà nước. Càng được học hỏi, quần chúng càng khỏi bị lừa bịp, càng bớt dị đoan mê tín mà ở những quốc gia dốt nát thường thường vì những tệ đoan ấy mà bị những rối loạn khủng khiếp. Lớp quần chúng thông minh và có học thức bao giờ cũng lịch sự, nhã nhặn, và có trật tự hơn là lớp quần chúng vô học, dốt nát. Mỗi cá nhân đều biết tự trọng hơn, và có thể được những người trên coi trọng và ngược lại sẽ trọng người trên hơn... Ở những quốc gia tự do, sự bền vững của chính phủ tùy thuộc phần lớn ở sự phán xét quần chúng, vì lẽ đó nên việc quan trọng hơn hết là quần chúng cần phải được giáo dục để họ đừng phán xét chính phủ một cách bừa bãi hay thất thường".
Cho đến nay nghĩa là gần hai trăm năm sau, vấn đề xác định giá trị Adam Smith và tác phẩm của ông một cách vô tư vẫn còn phức tạp. Thí dụ như trong bộ "Lịch sử văn minh" Buekel viết : "Quốc phú luận... có thể là bộ sách quan trọng nhất từ xưa đến nay, dù đứng về phương diện giá trị nội dung của bộ sách hay đứng về phương điện tác dụng thực tế". Max Lerner, một nhà văn vốn không mấy tán thưởng tư tưởng của Adam Smith cũng phải nhìn nhận rằng bộ Quốc phú luận "là một trong những bộ sách đã tạo nên cuộc sống như chúng ta thấy ngày nay". Lerner nhận xét một cách thích đáng rằng : "Độc giả bộ Quốc phú luận đa số là những người chiếm được nhiều quyền lợi theo cái quan niệm về sự sinh hoạt được trình bày trong bộ sách. Những người đó thuộc giai cấp đang lên gồm có những nhà kinh doanh, những ủy ban chấp hành ở các nghị viện trên thế giới, và những ủy ban chấp hành của các học viện. Qua trung gian những nhân vật thuộc giai cấp này, bộ Quốc phú luận đã ảnh hưởng sâu rộng trong nhân dân toàn thế giới, dù họ không biết gì về bộ sách đó, và cũng nhờ giai cấp này mà đã gây ra một ảnh hưởng sâu rộng đến quan niệm kinh tế và chính sách quốc gia".
Lập luận của hai nhân vật có thẩm quyền đó đã được một nhà kinh tế học nổi tiếng Anh J.AR.Marriott xác nhận khi ông viết : "Có lẽ không có bộ sách nào lại có ảnh hưởng lớn lao đối với tư tưởng khoa học kinh tế và đường lối cai trị bằng bộ Quốc phú luận. Có nhiều lý do cắt nghĩa tại sao bộ sách này vẫn còn có ảnh hưởng cho đến tận ngày nay". Một nhà kinh tế học khác W.R.Scott viết : "Về mặt tri thức, Adam Smith quả là một bậc thầy đã quan niệm vững chắc được toàn diện cuộc sinh hoạt kinh tế".
Mặt khác có nhiều nhà tư tưởng khoáng đạt và cấp tiến đã cho rằng khó mà tha thứ cho Adam Smith vì sự tự do quá trớn mà các nhà kinh doanh, các nhà kỹ nghệ đã áp dụng qua chủ thuyết trong tác phẩm của Smith được họ coi như là Thánh Kinh. Những lý thuyết đề cao bảo vệ quyền lợi của công nhân, nông dân, bảo vệ quyền lợi của giới tiêu thụ và nói rộng ra là bảo vệ xã hội, đã bị bóp méo vì những quyền lợi không chính đáng, có nghĩa là tự do thao túng vô tổ chức, vượt qua ngoài mọi sự kiểm soát và can thiệp của chính phủ.
Ngoài ra người ta còn đặt thành vấn đề : Phải chăng nếu không có bộ Quốc phú luận thì thương mại và kỹ nghệ cũng phát triển theo những nguyên tắc Adam Smith đã vạch ra, hay là sau khi phát hành bộ Quốc phú luận với cả một lý thuyết và một kế hoạch, đã là đầu mối thúc đẩy những sự thay đổi lớn lao trong cuộc sinh hoạt mới này ? Có lẽ sự thật tiềm ẩn đâu đây trong đó.
Ai cũng đều công nhận : Adam Smith sinh đúng lúc. Đứng ở ngưỡng cửa hai giai đoạn lịch sử, ông đã nêu lên lý thuyết mới về tự do kinh doanh, và thế giới đã nghe và sử dụng lý thuyết của ông để thực hiện một sự chuyển mình lớn lao về kinh tế. Với sự phát triển của cuộc cách mạng kỹ nghệ, các nhà kinh doanh nước Anh thời đó thừa nhận giá trị lý thuyết của Adam Smith. Họ hủy bỏ những sự trói buộc, những đặc quyền doanh thương, và đã mở mang nước Anh thành một quốc gia trù phú nhất thế giới trong thế kỷ XIX. Ảnh hưởng tư tưởng của Adam Smith đối với các cường quốc thương mại khác thời đó cũng không kém phần sâu rộng. Có lẽ không có mấy ai không thừa nhận cho Adam Smith cái danh hiệu là "cha đẻ của nền kinh tế hiên đại".
___
[1] Chú thích của dịch giả : nguyên văn : với những nhà kính, những thửa đất che kín. những bức tường ấm để ương cây...

4. LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC DÂN SỐ
Thomas Malthus

Cuối thế kỷ XVIII, có một lối chơi rất được ưa chuộng là tưởng tượng ra những cái không tưởng. Lý tưởng dung hợp với những phong trào cách mạng ở Mỹ và Pháp, đã khiến cho những kẻ giàu tưởng tượng kết luận rằng : con người hoàn thiện đã thấp thoáng ở chân trời, và chẳng còn bao lâu nữa người ta sẽ tạo được một thiên đường ở hạ giới.
Trong số các nhà mơ mộng thời đó, có hai vị đã có nhiều đồ đệ tín thành đã nói lên những nguyện vọng và mơ tưởng của quần chúng. Đó là William Godwin ở Anh và Nam tước Condorcet ở Pháp. Điển hình của những cái lạc quan bất trị ấy đã được Godwin diễn tả trong tập "Công bằng chính trị". Godwin tin tưởng rằng : rồi đây nhân loại sẽ tới giai đoạn thừa sức sống đến mức không cần phải ngủ, thừa sinh lực để cùng sống mãi mãi, nhu cầu hôn nhân sẽ được thay thế bởi nhu cầu phát triển tinh thần. Tóm lại nhân loại sẽ là thiên thần cả. Godwin viết : "Những sự cải thiện khác sẽ đi song song với những cải thiện về sức khỏe và tuổi thọ. Chiến tranh, tội ác, tòa án, chính phủ sẽ không còn có nữa. Ngoài ra, con người sẽ không còn có tật bệnh, không còn phải đau đớn, ưu uất hay sầu hận. Người nào cũng hết lòng làm việc thiện chung".
Để đánh tan sự lo lắng về tình trạng người nhiều mà thực phẩm ít, Godwin viết :"Cho dù có hàng triệu thế kỷ sinh sôi nẩy nở qua đi, trái đất vẫn có thể có đủ thực phẩm để cung cấp cho sự sống của nhân loại". Godwin còn tin rằng : với thời gian sự đam mê tình dục có thể sẽ dịu bớt. Condorcet thì nghĩ rằng : mức độ sinh sản nếu giảm bớt thì càng hay.
Những quả bóng tươi đẹp đó thường hay làm cho người ta muốn chọc thủng chơi, và người cầm kim châm ở đây là một giáo sĩ chưa vợ ngang ngược tên là Thomas Robert Malthus, một sinh viên ba mươi hai tuổi ở học viện Chúa Jésus ở Cambridge. Câu trả lời của ông đối với những nhà toàn thiện xã hội là tập "Luận về nguyên tắc dân số", 1798, một tập sách đã thuộc loại sách giáo khoa trong bộ môn kinh tế học.
Malthus là con trai thứ của Daniel Malthus và là nhân vật đồng thời với Adam Smith và Thomas Paine, tuy ông ít tuổi hơn nhiều. Thân phụ ông, một phú nông bạn của Rousseau, lại là một người nhiệt thành hâm mộ Godwin. Cả hai cha con đều ham tranh luận : Thomas đả kích, còn Daniel thì bênh vực những lý thuyết không tưởng. Cuối cùng theo lời khuyến khích của thân phụ, Thomas quyết định viết thành sách những ý kiến của ông mà kết quả là tập tiểu luận nổi tiếng từ hơn hai trăm năm qua đã có ảnh hưởng sâu đậm đến tư tưởng và hành động của nhân loại, và có lẽ nhất là trong giai đoạn hiện tại. Malthus đã bổ túc công trình Quốc phú luận của Adam Smith xuất bản hai mươi hai năm về trước, bằng một công trình "Quốc bần luận".
Sách "Luận về nguyên tắc dân số trong phạm vi có ảnh hưởng đến công cuộc cải thiện xã hội tương lai, với những nhận xét về lập luận của Godwin, Condorcet và các tác giả khác" là một tập sách mỏng (50 ngàn chữ) xuất bản vô danh vào năm 1798, và đương nhiên số ấn bản rất ít vì ngày nay rất hiếm. Sau này Malthus kể lại :"Sách được viết ra vì sự thúc đẩy của hoàn cảnh, đưa vào một số tài liệu nghèo nàn, vì khi đó tôi ở nhà quê". Đề tài tập tiểu luận không có gì mới lạ; nhiều tác giả thế kỷ XVIII, trong số đó có cả Benjamin Franklin đã đề cập đến vấn đề nhân số gia tăng, nhưng chưa có ai trình bày vấn đề được sâu sắc, sáng tỏ và tha thiết bằng Malthus.
Mở đầu Malthus nêu lên hai nhận định căn bản:
"Thứ nhất, thực phẩm cần thiết cho sự sống của con người. Thứ hai, tình dục là điều cần thiết, và mãi mãi sẽ không thay đổi".
Ngay cả những nhà không tưởng cũng không cho rằng sau này người ta có thể sống không cần đến thực phẩm.
"Tuy vậy ông Godwin lại lập luận rằng với thời gian tình dục có thể tuyệt diệt... Lý luận vững chắc nhất về sự thiện hóa của con người là quan sát những tiến bộ của con người từ tình trạng man rợ... Nhưng, đi đến sự tuyệt diệt tình dục thì nhân loại cho đến nay chưa bước được bước nào. Rõ ràng thứ tình dục này vẫn tồn tại nguyên vẹn bây giờ cũng như hai ngàn, hay bốn ngàn năm trước đây".
Tự cho rằng định đề này của mình không chối cãi được, Malthus mới đặt ra nguyên tắc nổi tiếng sau đây:
"Sức con người sinh sản mạnh hơn sức mặt đất sản xuất thực phẩm để nuôi người. Nếu không gặp trở lực, dân số tăng theo tỷ lệ cấp số nhân, còn thực phẩm tăng theo tỷ lệ cấp số cộng. Biết sơ qua về toán học, người ta sẽ thấy con số trước lớn hơn con số sau biết là chừng nào".
Bàn rộng nguyên tắc đó Malthus lập luận vững chắc rằng :
"Trong lãnh vực loài vật và thảo mộc, Tạo hóa gieo rắc mầm sống một cách vô cùng rộng rãi, nhưng lại dè xẻn trong phạm vi cung cấp thức ăn để nuôi sống sinh vật... Cây cỏ và loài vật đều bị trói buộc trong định luật khắt khe này. Con người cũng không sao tránh được định luật đó, dù có cố gắng dùng lý trí để tìm lối thoát. Đối với cây cỏ và loài vật, ảnh hưởng định luật đó là sự phí phạm mầm sống, bệnh tật, chết yểu, đối với người là sự nghèo đói và tội lỗi".
Sự kiện não nề và thực tế đó, theo Malthus, đã tạo ra những trở ngại không thể vượt qua được, trên con đường tiến đến sự kiện toàn tốt đẹp một xã hội. Không cải cách nào có thể giải được áp lực của định luật thiên nhiên, những trở ngại đã cản con người xây dựng "một xã hội, trong đó mọi cá nhân đều được sống dư giả, hạnh phúc, nhàn hạ, không phải lo lắng đến vấn đề kiếm sống cho bản thân và gia đình".
Malthus lấy trường hợp Hoa Kỳ làm điển hình để dẫn giải lập luận sinh sản gia tăng theo cấp số nhân, đã viết :"Nơi mà phương tiện nuôi sống người rất phong phú, lề lối sinh hoạt của dân chúng tương đối trong sạch hơn, và vì thế việc lập gia đình sớm ít bị cấm cản hơn". Malthus thấy rằng, không kể con số nhập cư, dân số Hoa Kỳ đã tăng gấp đôi trong vòng hai mươi lăm năm. Từ sự kiện hiển nhiên đó, Malthus kết luận rằng : nếu không gặp trở ngại hay bị hạn chế, dân số của bất cứ quốc gia nào cũng có thể tăng gấp đôi trong vòng một thế hệ. Các nhà phê bình thường hay nêu những cơ sở trong định luật này của Malthus. Giai đoạn lịch sử Hoa Kỳ được Malthus đem ra làm dẫn chứng là một giai đoạn đặc biệt không thể có lần thứ hai trong lịch sử Hoa Kỳ, hay lịch sử quốc gia nào khác.
Áp dụng thước đo với sự gia tăng tự nhiên về nhân số cho nước Anh, Malthus luận đến vấn đề thực phẩm. Ông thấy rằng : Với một "chính sách rất hay, khai phá đất hoang nhiều hơn, khuyến khích mạnh mẽ canh nông, sự sản xuất của Đảo này có thể tăng gấp đôi trong vòng hai mươi lăm năm đầu". Dù sao bước qua thế hệ sau, những khó khăn rắc rối cũng sẽ bắt đầu dồn dập đến. Nhân số sẽ tăng gấp đôi ở 25 năm sau và vẫn theo định luật đó thì trong vòng 50 năm, dân số sẽ tăng gấp bốn lần. Nhưng chúng ta "không thể tin rằng cũng trong thời gian đó, thực phẩm có thể tăng gấp bốn lần", nhiều lắm, cũng chỉ có thể tăng gấp ba là cùng. Diễn tả bằng con số, định luật của Malthus như sau :Dân số tăng theo cấp số 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64 v. v.; thực phẩm tăng theo cấp số l, 2, 3, 4, 5, 6, 7 v.v.
Theo đường lối lý luận đó Malthus đi đến nhận định : sự gia tăng dân số luôn luôn vấp phải những trở ngại, mạnh mẽ hơn hết là tình trạng khan hiếm thực phẩm. Malthus còn chia ra những trở ngại "tích cực" như :việc làm thiếu vệ sinh, công việc nặng nhọc, quá nghèo đói, bệnh tật, nuôi dưỡng cẩu thả trẻ em, thành phố lớn, bệnh dịch, và nạn đói; và những trở ngại "tiêu cực" như :những tật xấu, những luận lý khắt khe. Nhận định đó dẫn Malthus đến kết luận thực tế là : người ta nếu muốn hưởng hạnh phúc tối đa thì không nên lãnh những trách nhiệm gia đình nếu tự xét không đủ khả năng, và nên sống độc thân thì hơn. Luật pháp cũng nên tránh sự khuyến khích giới nghèo đói cho ra đời những đứa trẻ mà họ không thể nuôi dưỡng nổi. Malthus viết :
"Sinh ra trong một thế giới đã bị chiếm hữu hết cả rồi, con người nếu không được cha mẹ cung cấp cho cái ăn, một quyền chính đáng, và nếu xã hội không cần đến sức lao động của mình thì không có quyền đòi phần ăn, và đương nhiên là không việc gì phải sống trên mặt đất này".
Đó là những dòng viết ra để trả lời cuốn Rights of Man (Nhân quyền) của Paine.
"Sự từ thiện, của tư nhân hay chính phủ, là việc không nên làm vì cho tiền người nghèo, mà không tăng thêm được số lượng thực phẩm chỉ khiến cho vật giá lên cao và thực phẩm thêm khan hiếm. Chương trình xây dựng nhà cửa cũng là việc không nên thi hành vì sẽ khuyến khích người ta sớm lập gia đình, rồi dân số lại chóng gia tăng. Lương bổng cao hơn cũng có những hậu quả tai hại như vậy. Đường lối độc nhất để thoát ra khỏi tình trạng đen tối này là hôn nhân muộn và tiết dục nghĩa là sống khắc kỷ.
Theo quan điểm của Malthus, mọi dự án cải thiện xã hội và cứu trợ rồi cũng sẽ đưa đến kết quả là làm trầm trọng thêm những ác hại muốn sửa chữa. Thái độ cứng rắn có vẻ như phản lại xã hội đó của một giáo sĩ trẻ tuổi là Malthus đã gây ác cảm với những nhà từ thiện đương thời, và ở cả những thế hệ sau này. Tuy nhiên giai cấp hữu sản và hữu quyền thời đó lại hoan nghênh nhiệt liệt thuyết của Malthus. Theo đó tình trạng nghèo đói và những rối loạn khác trong xã hội này đều được qui cho những vụ tảo hôn, và số trẻ con quá đông, hơn là lỗi ở tình trạng phân phối bất công tài sản.
Thái độ của Malthus đối với các chương trình cứu trợ của chính phủ được trình bày rõ ràng trong đoạn trích sau đây :
"Luật chẩn tế ở Anh có thể làm nguy hại đến tình trạng chung của giới nghèo bằng hai cách. Trước hết luật đó có tác dụng gia tăng dân số mà không gia tăng thực phẩm. Một người nghèo lập gia đình ít có hy vọng hay không có hy vọng gì tự lực nuôi dưỡng được gia đình mình. Vì vậy nên có thể nói rằng trong phạm vi nào đó luật chẩn tế đã tạo ra dân nghèo để rồi lại phải cấp dưỡng. Trong một xã hội dân số gia tăng thì số lượng thực phẩm chia cho mỗi người sẽ phải ít đi mà hậu quả là dân lao động không được trợ giúp sẽ mua được một số lượng thực phẩm ít hơn trước, và rồi nhiều người trong số đó phải nhờ đến sự chẩn tế. Sau nữa số lượng thực phẩm được đem cấp phát cho dân ở trại tế bần, số dân thường bị coi là ít có giá trị, đã làm giảm sút những phần đáng lẽ ra thì được dành cho đám dân có giá trị hơn. Tình trạng này cũng khiến cho thêm nhiều người nữa phải sống nhờ ở sự chẩn tế.
Thuyết của Malthus gần như được tóm tắt ở đoạn này, trong phần cuối tập sách:
"Nếu những trường hợp khác cũng vậy, thì có thể nói chắc rằng trong các xứ dân số nhiều hay ít tùy theo số lượng thực phẩm sản xuất hay chiếm hữu được, sướng hay khổ tùy theo sự phân phối thực phẩm, hay là mãi lực của một ngày lao động. Xứ trồng lúa mì đông dân cư hơn là xứ chăn nuôi. Xứ trồng lúa gạo đông dân cư hơn là xứ trồng lúa mì. Tuy nhiên sự sướng khổ không tùy thuộc ở tình trạng đông hay ít dân cư, tình trạng giàu hay nghèo, già hay trẻ, mà tùy thuộc ở tỷ lệ giữa dân số với số lượng thực phẩm phân phối.
Tác phẩm của Malthus ra đời gây nên một làn sóng đả kích, phản đối, và nguyền rủa, ở cả giới giáo sĩ bảo thủ, và giới cải cách xã hội. Đến nỗi nhà viết tiểu sử Malthus và Bonar phải than rằng :"Trong ba mươi năm trường, tác phẩm của ông phải chịu không biết bao nhiêu là lời thóa mạ. Sinh thời Malthus là người bị đối xử tàn nhẫn nhất, người bị coi là "đã bênh vực cho bệnh đậu mùa, chế độ nô lệ và sự sát hại trẻ con, người vô liêm sỉ đến mực đã lấy vợ sau khi chỉ nói đến sự ác hại của gia đình, người đã nghĩ rằng thế giới này tồi tệ đến nỗi việc làm càng tốt càng gây ra nhiều sự tác hại, tóm lại là người đã làm mất tất cả cái thơ mộng của cuộc đời".
Một số nhà phê bình đã coi thường giá trị thuyết của Malthus. Hazlitt viết : "Không thấy có gì mới lạ ở tập Luận về nguyên tắc dân số. Đọc sách này cũng như đọc danh sách các con cháu của Noe và biết rằng trái đất tròn". Coleridge nhận xét :"Cần gì phải có cả một tập sách để nói cho người ta biết rằng : Nghèo đói sinh ra những xấu xa, lầm than và sở dĩ nghèo đói là vì có nhiều miệng ăn hơn là bánh, có nhiều đầu hơn là óc".
Nhiều nhà bình luận khác còn chua chát hơn nữa. William Thompson, một lãnh tụ của chủ nghĩa xã hội mới chớm nở ở Anh, đã viết như sau:
"Chớ nên chửi rủa những người đau khổ; nghĩa là đại đa số nhân loại, bằng ngụy biện rằng : Hạn chế dân số, hạn chế ăn uống có thể nắm vững được hạnh phúc trong tay, trong khi vẫn không đề cập tới những lý do luân lý và sinh lý khiến người ta không thể sống buông thả và sinh con bừa bãi".
William Cobbett cũng đả kích không kém mãnh liệt, ông viết : "làm sao mà Malthus và những đệ tử dơ bẩn ngu ngốc của ông và những kẻ đòi hỏi hủy bỏ luật chẩn tế lại có thể cấm đoán được dân nghèo lập gia đình! Làm sao mà bọn người vừa ngu ngốc vừa hợm hĩnh đó, dám nhìn thẳng vào mắt dân lao động khi chúng kêu gọi đến đám dân này cầm vũ khí và liều mạng bảo vệ quê hương".
Chính Cobbert đã cố tình đặt cho Malthus cái tên "ông Mục sư", trong một cuộc đối thoại với một nông dân trẻ tuổi :
"Tôi hỏi : thế nào anh muốn có mấy con tất cả ?
Anh nông dân trả lời : bao nhiêu cũng được, trời sinh voi thì trời sinh cỏ mà.
Tôi lại hỏi : Anh có thấy nói đến cái tên "mục sư" Malthus bao giờ không ?
- Thưa không.
- Nếu ông mục sư nghe được những lời anh vừa nói, thì sẽ nổi cơn thịnh nộ vì ông đang muốn nghị viện ra một đạo luật cấm dân nghèo lập gia đình sớm và cấm dân nghèo có nhiều con.
- "Đồ ngu !" vợ anh nông dân nói vậy, còn anh chồng thì cười, nghĩ rằng tôi nói rỡn".
Khi thuyết của Malthus ra đời, lý luận thường dùng để đả kích, là thuyết này trái với đức hiếu sinh của Thượng đế. Malthus bị lên án là đã cho xuất bản một tập sách chống tôn giáo, lời lên án rất tổn hại đối với một giáo sĩ của một giáo hội chính thức. Vì lẽ đó nên khi cho tái bản lần thứ hai, Malthus nhấn mạnh đến sự "hạn chế luân lý" có tác dụng cầm chừng dân số gia tăng đến một giới hạn nào để loại bỏ lầm than và tội lỗi, như vậy ông tránh được "mọi động chạm đến đức hiếu sinh của Thượng đế".
Năm 1935, trong chương trình làm lễ kỷ niệm Malthus một trăm năm sau khi ông qua đời, Bonar đứng ra bênh vực Malthus chống lại những người đã hiểu sai, đọc lầm và trích dẫn sai lạc Malthus. Theo nhận xét của Bonar thì Malthus đề cập đến vấn đề dân số một cách tích cực chứ không phải tiêu cực. Ông cho rằng "ước nguyện của Malthus đối với loài người" gồm có :
1. Mức tử hạ xuống cho mọi người.
2. Mức sống cao lên trong giới nghèo.
3. Một cứu cánh bảo vệ cuộc sống của thiếu nhi.
Malthus trông thấy rõ ràng : những quốc gia đã có văn minh cao hơn, được giáo dục hơn và đạt được mức sống cao, đều hạn chế bớt sự gia tăng sinh sản. Như vậy quan niệm của ông về tương lai xã hội loài người không thể bảo không lạc quan. Ngay ở Anh Malthus cũng nhận thấy rằng : "Ở mọi tầng lớp, sự hạn chế sinh sản đã tiến đến một trình độ cao, điều đó rõ rệt đối với cả những người quan sát xã hội một cách sơ sài". Malthus đề cập đến vấn đề dân số ở mọi tầng lớp riêng rẽ, quí tộc, doanh thương và nông dân, lao động và công nhân tư gia vì các giới này ở trong những hoàn cảnh kinh tế khác nhau. Ông cho rằng : vì lo lắng đến địa vị xã hội của mình nên người ta tránh lập gia đình sớm. Ví dụ :
"Một chàng trai có học, nhưng chỉ vừa đủ tiền để sống một mình trong giới thượng lưu, chàng ta tất phải hiểu rằng nếu lấy vợ và có con thì sẽ phải tụt xuống, sống với giới nông dân và giới thương gia thấp hơn nếu anh giao dịch với cả mọi hạng người trong xã hội. Tụt xuống vài bậc thang xã hội, ở đúng cái bậc phân chia có học với vô học, phần lớn người ta đều coi đó là một sự tai hại thực sự, chứ không phải ảo tưởng".
Cứ suy ở sự trích dẫn của sách báo đương thời cũng biết được rằng Malthus được người ta chú ý đến rất nhiều. Kỳ xuất bản đầu của sách Luận về dân số gây xúc động đến nỗi chính phủ Anh phải mở cuộc kiểm tra dân số vào năm 1801. Một hậu quả đầu tiên kể từ ngày đội hải thuyền xâm lăng nước Anh năm 1588 [1] . Trước đây mọi đề nghị mở cuộc kiểm tra đều bị phản đối, bị coi như trái với lời Thánh kinh, trái với truyền thống của nước Anh. Một hậu quả khác của tập tiểu luận này là sự sửa đổi đạo luật chẩn tế để tránh một vài sự sai lầm mà Malthus đã vạch rõ.
Ảnh hưởng tư tưởng của Malthus trong lãnh vực sinh vật học cũng sâu rộng như trong lãnh vực khoa học xã hội. Cả Charles Darwin và Alfred Russel Wallace đều nhìn nhận họ đã chịu ảnh hưởng của Malthus trong công cuộc cấu tạo nên thuyết tiến hóa qua sự đào thải tự nhiên. Darwin viết :
"Vào tháng Mười năm 1838, nghĩa là mười lăm tháng sau khi tôi khởi công nghiên cứu, tình cờ đọc cuốn Dân số của Malthus để giải trí, lúc đó tôi đã có ý niệm rõ ràng để cảm thông về cuộc tranh sống (theo đúng lời của Malthus) diễn ra ở các loài thực vật và động vật ở khắp mọi nơi. Tư tưởng của Malthus khiến tôi chú ý đặc biệt và tôi nhận định rằng : trong những hoàn cảnh này, những biến chủng không thuận lợi sẽ bị tiêu diệt, và những biến chủng thuận lợi sẽ được bảo tồn. Kết quả là một chủng loại mới được ra đời. Tới đó tôi mới nắm vững được lý thuyết để làm việc".
Wallace cũng viết:
"Đây là tập sách đầu tiên tôi được đọc, nói về các vấn đề thuộc khía cạnh triết lý của khoa sinh vật học. Tư tưởng của Malthus ám ảnh tôi mãi, và hai mươi năm sau tôi mới thấy đầu mối mà tôi đã tìm kiếm, để dẫn đến sự khai sinh ra định luật chi phối sự tiến hóa của muôn loài".
Những lời đả kích mà giới giáo sĩ và nhóm tiền chủ nghĩa xã hội đã trút vào tác phẩm của Malthus trong kỳ xuất bản vào đầu năm 1798, không làm Malthus lay chuyển. Trái lại, ông càng thêm bị ám ảnh bởi vấn đề dân số và nhất quyết nghiên cứu sâu hơn nữa về vấn đề này. Vào năm 1799 ông du lịch qua châu Âu để tìm kiếm thêm tài liệu minh chứng lý thuyết của mình. Ông viếng thăm "Thụy Điển, Na-Uy, Phần Lan và một phần nước Nga, là những nước thời đó mở cửa đón tiếp du khách Anh". Vào năm 1802 là năm có hòa bình, ông đi viếng thăm Pháp và Thụy Sĩ. Trong thời gian này ông xuất bản một tập sách nhỏ đề là "Điều tra về lý do tình trạng vật giá cao hiện nay" trong đó ông nêu lên giá cả và tiền lời là do luật "cung cầu" chi phối.
Năm năm sau kỳ xuất bản lần thứ nhất, tập Luận về nguyên tắc dân số được sửa chữa lại, và tái bản thành một tập sách dày tới 610 trang. So với kỳ in đầu, lời văn của Malthus bây giờ có phần kém linh hoạt, giọng điệu kém tự tin. Bù lại tác phẩm của ông nay đã trở thành một công trình nghiên cứu kinh tế đầy rẫy ghi chú tài liệu, tuy những nguyên tắc cũ vẫn không thay đổi ngoại trừ sự quảng diễn ý tưởng "tự kiềm chế về phương diện đạo đức". Trước khi Malthus qua đời, tác phẩm của ông được tái bản thêm bốn lần nữa. Tới kỳ xuất bản lần thứ năm, sách lên tới trên dưới ngàn trang và được in thành ba tập. Vì bận rộn về công việc sửa chữa, tăng bổ tác phẩm đầu tiên đó, nên sinh thời Malthus chỉ viết thêm được một tác phẩm đáng kể nữa là : Những nguyên tắc kinh tế chính trị học, và áp dụng thực tế được xuất bản năm 1820.
Cuộc đời của Malthus tương đối bình thản. Ông được tự do theo đuổi công việc nghiên cứu kinh tế và viết sách. Cho đến năm 1804 là năm ông 38 tuổi, ông mới lấy vợ và có ít chút trách nhiệm gia đình. Năm sau ông được mời làm giáo sư lịch sử cận đại và kinh tế chính trị học tại trường cao học của công ty Đông Ấn ở Haileybury, được thành lập để trao đổi văn hóa phổ thông cho các nhân viên. Đây là ghế giáo sư kinh tế đầu tiên được thành lập ở trường cao học hay đại học của Anh. Malthus sống ở Haileybury ba mươi năm liền, cho đến khi ông qua đời vào năm 1834. Ông được ba người con, nhưng chỉ có hai người, một trai và một gái là đến tuổi trưởng thành.
Cơn sóng gió Malthus gây ra cho đến nay chưa hề lắng dịu. Những cuộc tranh luận cho đến nay về thuyết của ông hãy còn tiếp diễn một cách sôi nổi. Những sách ủng hộ thuyết của ông như : Sự thử thách đối với tương lai nhân loại, Con đường sinh tồn, Giới hạn của địa cầu bị cướp bóc , bị dư luận trả lời bằng những bài báo đề là : "Con ngáo ộp Malthus", "Hãy ăn cho no đủ", "Tội ác của Malthus", và "Nhân loại không cần phải nhịn đói". Ngày nay chúng ta tự hỏi đối với thuyết của Malthus phải có quan điểm dung hòa ra sao ?
Về vấn đề dân số, yếu tố quan trọng kể từ giữa thế kỷ XIX đến nay là việc thừa nhận những kỹ thuật ngăn ngừa thụ thai, trừ những giới thiếu hiểu biết hay bị tôn giáo cản trở còn thì đa số ai cũng nghĩ đến việc hạn chế sinh sản trong gia đình. Phong trào này được gọi là Tân chủ nghĩa Malthus hay tiết chế sinh sản, là "phong trào nhân khẩu học có ý nghĩa hơn hết trong thế giới hiện đại" - trái hẳn với tư tưởng của Malthus bình sinh vẫn lên án kỹ thuật ngăn ngừa thụ thai mà trong thời ông người ta cho là "nhơ nhớp kỳ cục, và phản tự nhiên". Tuy vậy kỹ thuật ngăn ngừa thụ thai trong xã hội mới đã trở thành một trong những biện pháp cầm chừng sinh sản, ba nguyên cớ khác Malthus nêu ra là "tật xấu, nghèo đói và sự kiềm chế về phương diện đạo đức".
Năm 1800, khi Malthus còn tiếp tục viết sách, dân số thế giới được ước lượng là một tỷ người. 150 năm trước đây con số này đã tăng lên hai tỷ rưỡi. Sự gia tăng đó phần lớn là do ở tuổi thọ dài thêm hơn là do ở mức gia tăng. Ở những quốc gia phát triển những tiến bộ về y tế và xã hội đã cứu được không biết bao nhiêu là mạng người. Cuộc cách mạng kỹ nghệ khiến cho nước Anh gia tăng sản xuất hóa phẩm, có thể đem đổi lấy thực phẩm và nguyên liệu của những quốc gia chưa kỹ nghệ hóa. Sự mua bán này càng thêm dễ dàng vì có nhiều phương tiện giao thông mau lẹ. Dân số thặng dư được di cư tới những lục địa mới được khai hoang. Do đó những lời tiên tri đen tối của Malthus vẫn chưa hề thấy xảy ra và có lẽ không bao giờ xảy ra ở thế giới Tây phương.
Tuy nhiên, trên thế giới vẫn còn có nhiều miền minh chứng hùng hồn cho thuyết của Malthus. Miền cận đông, phần lớn châu Á, Trung và Nam Mỹ thường có mức sinh sản và có mức tử vong rất cao. Trong những miền này, số người được y học cứu sống lại phải chết vì nghèo đói.
Trái ngược hẳn lại với tình trạng này, ở một vài quốc gia có trình độ văn hóa cao, như Pháp, Thụy Điển, Iceland, Áo, Anh, xứ Walles, Ireland dân số đang ở vào giai đoạn đứng chừng hay giảm xuống. Sự đứng chừng về dân số này là kết quả của mức sinh sản chậm, số thanh niên ít đi và số người già nhiều lên.
Từ thời Malthus đến nay, mức sản xuất thực phẩm đã gia tăng rất nhiều, các giới thẩm quyền còn đồng ý rằng : có thể gia tăng sản xuất thực phẩm thêm nhiều hơn nữa, bằng những phương pháp sản xuất hữu hiệu hơn, dẫn thủy nhập điền, khẩn hoang, phát triển chăn nuôi, diệt trừ sâu bọ. Số ngũ cốc thặng dư ở Hoa Kỳ và Canada có thể kể ra làm bằng chứng sự sai lầm của Malthus. Sự sản xuất thực phẩm tuy thừa thãi ở Tây phương, nhưng vẫn còn có hàng năm triệu người ở Đông phương và ở các miền khác đang ở trong tình trạng sống dở chết dở vì thiếu ăn. Như vậy, cảnh tượng hai phần ba nhân dân thế giới phải bị thiếu ăn, đói kém, bệnh tật, ốm đau khiến cho những vấn đề Malthus nêu ra từ một thế kỷ rưỡi trước đây, có vẻ rất thực và trọng yếu, bây giờ cũng như xưa kia.
Có nhiều nhà phê bình cho rằng thuyết của Malthus có những chỗ sai lầm vì những tiến bộ mà ông không tiên đoán. Tuy vậy họ cũng phải nhìn nhận tư tưởng của ông đã gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng. Hobhouse nhận định một cách sâu sắc : "Chính thuyết của Malthus là lý do làm cho những lời tiên tri của ông thành ra sai lầm. Vì tin tưởng rằng dân số tăng lên quá mau lẹ mà đã gián tiếp gây ra sự kiểm soát sinh sản".
Trong số những nhà bình luận tập "Luận về nguyên tắc dân số" của Malthus có lẽ chỉ có John Maynarda Keynes là nhận định một cách xác đáng hơn cả. Ông viết:
"Tác phẩm của Malthus có thể đòi một địa vị trong số những sách đã có một ảnh hưởng lớn lao đến sự tiến bộ trong lãnh vực tư tưởng. Ông thuộc về truyền thống khoa học nhân bản của Anh, truyền thống tư tưởng Anh và Scotland này vẫn mang một thứ tình cảm, nếu tôi có thể gọi thế được, liên tục một cách kỳ lạ từ thế kỷ XVIII đến nay. Cái truyền thống đó được biểu lộ ở những công trình của những người như Locke, Hume, Adam Smith, Paley, Bentham, Darwin và Mill, được biểu lộ ở lòng yêu sự thật, ở sự sáng suốt bình thản và hết sức cao thượng, ở tinh thần thực tế lành mạnh không bị vướng vấp vì cảm tình hay triết lý siêu hình, ở tinh thần công ích, tuyệt đối không vụ lợi. Có một sự liên tục trong những tác phẩm ấy, không những đó là liên tục của một tình cảm và còn của một sự việc có thực. Malthus thuộc về nhóm có truyền thống liên tục đó".
___
[1] Aranada : một đội hải thuyền, tên xuất xứ Tây Ban Nha. Đội hải thuyền này của Tây Ban Nha đã xâm lăng Anh năm 1588.

5. DÂN SỰ BẤT PHỤC TÙNG
Henry David Thoreau

Nói đến cái tên Henry David Thoreau làm người ta liên tưởng đến một nhà quan sát tạo vật sâu sắc, một kẻ mê thích sự cô tịch và cảnh thiên nhiên, một tiêu biểu về đời sống giản dị, một nhà thơ, nhà huyền bí học, một bậc thầy về văn xuôi Anh.
Thường thường rất ít người nhớ đến Thoreau như là tác giả của một vài bản tuyên ngôn cực đoan nhất trong lịch sử Hoa Kỳ, theo lời những nhà viết tiểu sử mô tả : Thoreau còn là phát ngôn viên "về những lý thuyết đề kháng được trình bày một cách rõ ràng và thẳng thắn nhất ở châu Mỹ ". Jefferson đã viết : "Chính phủ tốt nhất là chính phủ cai trị ít nhất", nhưng Thoreau đã bỏ xa Jefferson, khi ông viết : "Chính phủ tốt nhất là chính phủ không cai trị gì cả".
Câu này mở đầu tập tiểu luận nổi tiếng của Thoreau đề là : "Dân sự bất phục tùng" lần đầu tiên xuất hiện vào tháng 5 năm 1849 trên tờ Aesthetic Papers ở Elibeth Peabody, một tờ tạp chí không tiếng tăm và chết yểu. Khởi thủy tập tiểu luận được đề là "chống đối lại chính phủ dân sự", sau được đổi là "Luận về bổn phận dân sự bất phục tùng" hay giản dị hơn "Dân sự bất phục tùng".
Khi xuất bản lần đầu, tác phẩm của Thoreau không được chú ý mấy và có rất ít người đọc. Nhưng qua thế kỷ sau, sách của ông có hàng ngàn người đọc và đã ảnh hưởng đến đời sống của hàng triệu người.
Phải chăng Thoreau trong tâm tư là một triết gia vô chính phủ ? Phải phân tích tập "Dân sự bất phục tùng" cùng bối cảnh lịch sử của tập tiểu luận, may ra mới có thể tìm được giải đáp cho câu hỏi phức tạp này.
Riêng cá nhân của Thoreau, trong thuở thiếu thời, gần như không có triệu chứng gì báo trước ông sẽ trở nên một kẻ phản loạn bất phục tùng. Gốc Pháp và Scotland, Thoreau sinh năm 1817 ở Concord thuộc tiểu bang Massachusetts và lớn lên trong khung cảnh thanh bần bảo thủ. Bốn năm theo học ở trường Harvard, Thoreau không tỏ ra xuất sắc, ngoại trừ việc mặc áo màu xanh đi nhà thờ "vì luật lệ bắt buộc phải mặc áo màu đen"; một tiểu tiết hé cho thấy con người không trọng lề lối sau này. Thoreau dành rất nhiều thì giờ đọc sách ở thư viện nhà trường; sự ham thích viết văn của Thoreau được hai giáo sư giỏi là Edward T. Channing và Jones Very khuyến khích.
Thoreau rất sung sướng được trở về với những cánh đồng xanh và cảnh núi rừng ở Concord, nơi ông ở cho đến khi qua đời, chỉ thỉnh thoảng một lần mới đi thăm viếng bạn bè, người nhà một thời gian ngắn. Ông làm rất nhiều nghề khác nhau. Sau một thời gian ngắn dạy học ở trường công lập không thành công, ông cùng với người anh là John điều khiển một trường tư trong ba năm. Kế đó, ông thường phụ giúp thân phụ trong xưởng làm bút chì của gia đình, tham dự việc công ở Concord, như làm kiểm tra viên, đôi khi lại diễn thuyết, và cố gắng trở nên một nhà văn chuyên nghiệp.
Hai lần Thoreau đến ở với văn hào Ralph Waldo Emerson trong một thời gian ngắn. Nhân dịp này ông làm quen với các hội viên của Câu lạc bộ Hướng thượng, và tích cực tham dự vào những cuộc thảo luận của các nhà tư tưởng và nhà văn Anh trong nhóm này. Emerson đã ảnh hưởng rất lớn đến sự mở mang trí thức của Thoreau kể cả việc giúp thêm một vài ý kiến cho Thoreau sau này viết nên tập "Dân sự bất phục tùng".
Thoreau không có tham vọng làm giàu, mà chỉ làm để có vừa đủ những cái tối thiểu cho cuộc sống. Tham vọng độc nhất của ông là có nhiều thì giờ rảnh để dồn vào những việc thật quan trọng - theo quan niệm của ông - như thơ thẩn ở đồng nội miền Conncord, quan sát tận nguồn gốc tạo vật, suy tư, đọc, viết... làm những việc thích làm. Những nhu cầu đơn giản ấy không buộc ông phải sống một cuộc đời cần cù vất vả như những người chung quanh. Thay vì làm sáu ngày nghỉ một ngày (theo thời khóa biểu của Kinh thánh), Thoreau đảo ngược lại và chỉ dành độc ngày thứ Bảy cho công việc. Tóm lại, chủ trương của ông hoàn toàn ngược với những điều dạy dỗ của Adam Smith, với những phương châm của Franklin qua nhân vật điển hình "Anh chàng Richard nghèo kiết", và lý tưởng truyền thống của người Mỹ là làm nhiều chóng giàu.
Để thực hiện quan niệm sống giản dị, Thoreau sống hai năm ở Walden Pond gần Concord. Ông cất một mái lều, trồng đậu, khoai, sống với những thức ăn đạm bạc như gạo, bột mì, khoai, mật mía và không tiếp xúc với xã hội bên ngoài. Đó là thời gian suy tư và sáng tạo mà kết quả là một trong những tác phẩm lớn của nền văn học Mỹ, đó là tập "Walden, hay là cuộc sống ở rừng xanh" (1854).     Đúng ra, tác phẩm của Walden kể lại cuộc sống ẩn dật nơi thôn dã của Thoreau, trong đó có đầy dẫy những đoạn tả cảnh ngoạn mục về thời tiết, cảnh sống đồng quê và sự sinh hoạt của động vật. Nhưng Walden không hẳn chỉ là những điều quan sát của một nhà tự nhiên học, cũng như tập "Compleat Angler" của Izaak Walton không phải chỉ là tập sách bàn về thuật câu cá. Những nhận định của Thoreau về sự phù phiếm và câu thúc của xã hội và nhà nước, đều có ý nghĩa quảng đại. Rồi với thời gian, phần chỉ trích xã hội trong tập Walden lôi cuốn độc giả cũng ngang với phần diễn tả thiên thiên. Có thể nói, với một đường lối riêng, tập Walden cũng có cùng chung một tinh thần cực đoan với tập "Dân sự bất phục tùng" in trên báo vào năm 1849.
Ít lâu sau trong thời gian sống ẩn dật ở Walden Pond, Thoreau có trở lại thăm Concord vào năm 1843. Tại đây ông bị bắt giam vì tội không đóng thuế thân, ông đã noi gương nhà văn Bronson Alcott, tác giả cuốn "Little Women" bị bắt giam hai năm trước cũng vì không đóng thuế này. Cả Thoreau và Alcott đều dùng biện pháp không đóng thuế để phản đối nhà nước ủng hộ chế độ nô lệ. Thoreau chỉ ở một đêm trong nhà giam, vì một bà cô của ông đã xuất tiền đóng thuế giúp ông, một điều mà ông rất bất mãn.
Mãi nhiều năm sau Thoreau mới kể lại chuyện này trong tập "Dân sự bất phục tùng", khi mô tả về sự va chạm của ông với luật pháp về việc không đóng thuế thân. Khởi thủy được viết thành bài diễn văn vào năm 1848, đến năm sau tác phẩm của Thoreau được đem ra in. Cuộc chiến tranh Mêhicô 1846-1847 vừa mới chấm dứt, chế độ nô lệ đang là một vấn đề nóng bỏng. Việc ban hành đạo luật về nô lệ đào tẩu đã khiến cho Thoreau đặc biệt công phẫn. Tất cả những sự kiện đó cộng thêm cuộc đụng độ giữa ông với sở Thuế, đều là nguồn cảm hứng của tác phẩm "Dân sự bất phục tùng".
Cuộc chiến tranh nào cũng đều ghê tởm đối với lý tưởng của Thoreau, nhất là cuộc chiến tranh Mêhicô, vì ông tin rằng cuộc chiến tranh này chỉ có mỗi một mục đích là mở rộng chế độ nô lệ bỉ ổi đến một lãnh vực mới. Ông tự hỏi tại sao ông lại phải đóng góp tiền bạc cho một chính phủ làm những chuyện bất công và ngu muội ? Đây là khởi điểm chủ thuyết dân sự bất phục tùng của Thoreau. Tuy không hề có chất chính trị gia trong người, Thoreau cũng nhất định chuyến này cứu xét đến bản chất quốc gia và nhà nước. Giữa cá nhân và nhà nước có những mối tương quan nào và ngược lại. Từ sự nghiền ngẫm những vấn đề đó, triết lý của Thoreau về cá thể trọn vẹn của con người và vị trí con người trong xã hội đã xuất hiện.
Thoreau viết : "Dù hay đến đâu chính phủ cũng chỉ là phương tiện, và thường là thất sách. Những lý luận phong phú vững chắc và rất hiệu lực dùng để phản đối việc duy trì một đạo quân thường trực cũng có thể đem dùng rất hiệu quả để phản đối một chính phủ thường trực.
Thoreau nhìn nhận chính phủ Mỹ là một chính phủ tương đối tốt. Nhưng ông viết :
"Thế là chính phủ Mỹ cũng chưa bao giờ tự làm được công chuyện gì cả, chỉ đi sai lạc đường lối của mình vì quá nồng nhiệt không giữ cho xứ sở được tự do. Không giải quyết vấn đề miền Tây... Chính cá tính đặc biệt của nhân dân Mỹ đã thực hiện được những điều ta trông thấy, và có thể thực hiện được nhiều điều hơn nữa, nếu thỉnh thoảng, không vấp phải sự cản trở của chính phủ. Theo như trên đã nói, chính phủ chỉ là một phương tiện, mà công dụng lớn nhất là để cho dân chúng được tự do, càng rộng rãi càng tốt.
Ngay sau khi trình bày trường hợp không cần đến chính phủ, Thoreau nhìn nhận rằng con người chưa đạt đến trình độ toàn thiện để có thể thực hiện chủ trương này, ông liền sửa đổi như sau:
"Nói một cách thực tế với tư cách một công dân, không giống như những kẻ tự xưng mình theo chủ trương vô chính phủ, tôi đòi hỏi không phải đừng có chính phủ ngay, nhưng đòi hỏi phải có ngay một chính phủ tốt hơn. Mọi người hãy cho biết : thế nào là chính phủ đáng được tôn trọng và đó là một bước để tiến tới có một chính phủ tốt".
Quyền hạn của thiểu số và sự dối trá của đa số được Thoreau đặc biệt nhấn mạnh. Ông viết : khối đa số cai trị "không phải vì có lẽ phải, hay vì thiểu số thấy đa số có lẽ phải mà chỉ vì đa số mạnh nhất. Một chính phủ đa số không thể bao giờ cũng là một chính phủ công bằng, dù là thứ công bằng theo quan điểm hiểu biết thông thường". Ông tin tưởng người công dân "không thể nào trao lương tâm của mình cho nhà lập pháp...". Trước hết chúng ta phải là người đã, sau đó mới là công dân. Nên tôn trọng lẽ phải hơn là tôn trọng luật pháp.
Chính giới bị Thoreau đánh giá rất thấp. Ông viết : "Đa số các nhà lập pháp, chính khách, luật sư, bộ trưởng và viên chức chỉ phục vụ nhà nước bằng đầu óc chuyên môn của họ. Thường không bận tâm phân biệt về các vấn đề đức lý, họ cũng giống như vừa vô tình phụng sự ma quỷ vừa phụng sự Thượng đế. Cũng như chỉ có một số rất ít các vị anh hùng, các nhà ái quốc, nhà truyền giáo, các nhà cải cách xã hội theo nghĩa chung và những người phục vụ xứ sở bằng cả đầu óc lẫn lương tâm. Vì vậy họ lắm phen bắt buộc phải chống lại các chính khách và thường bị những người này coi như kẻ thù".
Sau đó Thoreau đả kích chính phủ Mỹ thời ấy "không lúc nào, tôi có thể thừa nhận cái tổ chức chính trị ấy như là chính phủ của tôi và của cả những người nô lệ. Bổn phận của công dân là phải chống lại cái ác trong nước ngay cả việc dùng cách công khai và ngang nhiên bất tuân luật pháp nhà nước". Ông viết :
"Khi một phần sáu nhân dân trong một quốc gia tự nhận là thành trì của tự do, lại là nô lệ... Tôi nghĩ rằng nay không phải là quá sớm để những người có lương tâm nổi dậy làm cách mạng... Nhân dân.Mỹ phải chấm dứt chế độ nô lệ, phải chấm dứt chiến tranh với Mêhicô dù vì thế mà phải trả giá bằng cả dân tộc".
Những công dân tưởng rằng mình chỉ đi bỏ phiếu là đã làm tròn bổn phận, Thoreau thương hại họ như sau :
"Cuộc đầu phiếu nào cũng chỉ là một trò chơi như chơi cờ hay chơi gieo xúc xắc có pha chút ít màu sắc luân lý; đó là một trò chơi có phải trái, có vấn đề luân lý, và đương nhiên là có tính cách đánh cuộc trong đó. Lương tâm của cử tri không thành vấn đề gì cả... Cho dù bỏ phiếu cho cái phải cũng không có nghĩa là làm điều phải, mà chỉ mong muốn một cách yếu ớt cái phải được thắng thế... Hoạt động của quần chúng ít có giá trị đức lý".
Thoreau đặt thành vấn đề, thái độ thích đáng của công dân đối với những luật lệ bất công. Nên chờ đợi khối đa số sửa đổi luật lệ, hay thấy luật lệ bất công, là không tuân theo ngay tức khắc ? Ông trả lời dứt khoát là nếu một chính phủ "dùng bạn làm phương tiện để làm điều bất công đối với người khác, thì bạn hãy chống lại, chống lại luật lệ... Với bất kỳ giá nào, tôi nhất định không thể bán mình cho cái sai lầm mà tôi lên án".
Thoreau cho rằng bản chất thực của chính quyền là chống sự thay đổi và cải cách, và hay đàn áp những kẻ chỉ trích. Ông hỏi : Tại sao Đấng Cứu Thế bị đóng đinh trên cây thánh giá, Copernicus và Luther bị trục xuất ra khỏi Giáo hội, Washington và Franklin bị lên án là những tên phiến loạn ?"...
Với những người chống đối lại chế độ nô lệ, ông hô hào "ngay từ bây giờ phải triệt bỏ sự ủng hộ bằng nhân lực và vật lực cho chính quyền Massachusetts, và đừng chờ đợi có đa số rồi mới hành động. Tôi nghĩ rằng đứng về phía Thượng đế là đủ rồi; và một người phải tự mình đã là một đa số".
Để tỏ thái độ dân sự bất phục tùng, Thoreau chủ trương biện pháp mà công dân nào cũng có thể làm được là không đóng thuế. Ông cho rằng nếu có một ngàn người hay hơn nữa, thi hành biện pháp này để biểu lộ sự phản đối, thì chính phủ sẽ phải thi hành ngay những sự sửa đổi. Cho dù chống đối lại luật nước đưa đến những hình phạt thì :"Dưới một chính phủ bắt giam người một cách bất công, chỗ đứng của một người công bằng là ở nhà giam... Hoặc bắt giam tất cả những người công bằng, hoặc chấm dứt chiến tranh và chế độ nô lệ, nhà nước sẽ không do dự về sự lựa chọn". Đóng thuế cho một chính phủ bất công, tức là đồng lõa, là dung túng những sự bất công.
Tuy nhiên, Thoreau nhận thấy rằng giai cấp tư sản vì tài sản của mình nên thường không dám nổi loạn, và người giàu đây không phải là những so sánh cá nhân - bao giờ cũng bán mình cho chế độ đã giúp y gây dựng nên tài sản. Nói một cách tuyệt đối "càng nhiều tiền, càng ít đức hạnh vì tiền là phương tiện đem vật đến cho người". Không bị tiền bạc làm trở ngại nên Thoreau dám nổi loạn. "Đối với tôi, về mọi mặt, bị phạt vì không phục tùng nhà nước vẫn còn có lợi hơn là phục tùng nhà nước. Hơn nữa tôi cảm thấy hình như mình còn kém giá trị khi tôi phục tùng nhà nước".
Thoreau còn có những nhận xét rất thực tế. Ông hiểu rằng chính quyền lợi kinh tế đã ngăn cản tiểu bang Massachusetts hủy bỏ chế độ nô lệ. Ông viết:
"Nói cho đúng, lực lượng chống đối lại cải cách ở Massachusetts không phải là các chính khách ở miền Nam mà là các nhà buôn, trại chủ ở chính Massachusetts. Những người này thích chuyện thương mại, canh nông hơn là chuyện nhân đạo. Họ đâu có nghĩ đến công bằng đối với giới nô lệ, đối với Mêhicô. Thái độ của họ, là không cần biết hậu quả sẽ ra sao".
Sống với lý thuyết của mình trong sáu năm liền Thoreau không hề đóng thuế thân. Một đêm trong nhà giam càng khiến ông thêm tự tin, thêm coi thường nhà nước. Ông viết:
"Tôi thấy nhà nước là một cái gì ngu ngốc, nhút nhát như một phụ nữ cô đơn trong giàu sang, không biết phân biệt bạn và thù. Ở tôi, chút kính trọng cuối cùng đối với nhà nước đã tiêu tan, và chỉ còn lại lòng thương hại. Nhà nước không bao giờ dám đương đầu với phần cao cả của con người là phần tinh thần và đạo đức, mà chỉ dám đương đầu với phần vật chất của con người. Nhà nước làm gì có tri thức, làm gì có lương thiện, mà chỉ hơn vì có sức mạnh thô bạo. Tôi sinh ra đời không phải chỉ để cho người ta cưỡng bách. Tôi muốn sống theo ý muốn của tôi".
Thoreau phân biệt hai thứ thuế. Ông xác định "không bao giờ từ chối đóng thuế công lộ, đóng thuế trường học". "Vì tôi muốn làm người láng giềng tốt, chứ không muốn làm người dân tốt". Về các thứ thuế nuôi dưỡng chế độ nô lệ và chiến tranh ông viết "Tôi không phục tùng nhà nước, tôi muốn đứng cách biệt và tách rời ra khỏi nhà nước" trong những vấn đề đó.
Tuy nhiên Thoreau không hề muốn đóng vai ông thánh hay thánh tử đạo. Ông viết :
"Tôi không thích gây chuyện với bất kỳ người nào hay quốc gia nào. Tôi không thích bới móc, phân tích tỉ mỉ, hay tự đề cao mình hơn hàng xóm láng giềng. Tôi chỉ muốn tìm cách biện giải cho sự phục tùng nhà nước vì tôi có lý do để đặt việc này thành vấn đề. Tôi luôn sẵn sàng tuân theo luật lệ. Thật vậy, tôi không có lý do nào để nghi ngờ tôi về điểm đó. Mỗi năm đến kỳ đóng thuế tôi lại sẵn sàng duyệt lại những hành động của chính phủ liên bang và của chính quyền tiểu bang, duyệt lại tinh thần của nhân dân, để tìm lý lẽ tuân theo luật lệ của nhà nước".
Thoreau nhìn nhận rằng, tuy chưa đúng mức lý tưởng, "Hiến pháp Hoa Kỳ vẫn là một hiến pháp hay mặc dù còn rất nhiều khiếm khuyết; luật pháp và tòa án rất đáng kính trọng. Về nhiều phương diện chính phủ tiểu bang, chính phủ liên bang, đáng khâm phục, và điều hiếm có, còn đáng cho người ta biết ơn".
Thoreau đả kích chính quyền dựa vào đa số, tuy nhiên ông vẫn còn chút tin tưởng ở quần chúng. Ông cho rằng các nhà lập pháp không đủ khả năng để đề cập một cách có hiệu quả đến "các vấn đề tương đối tầm thường như thuế khóa, tài chính, thương mại, công nghệ và canh nông. Nếu chúng ta chỉ chờ đợi ở sự hùng biện của các nhà lập pháp ở Quốc hội để hướng dẫn chúng ta, mà không có sự sửa sai, sự than phiền của quần chúng, thì nước Mỹ sẽ không duy trì được bao lâu địa vị của mình giữa các quốc gia".
Kết luận tập "Dân sự bất phục tùng" Thoreau trình bày quan niệm của ông về một chính phủ toàn mỹ, và long trọng nêu cao sự tin tưởng của ông ở phẩm giá của cá nhân, ông viết:
"Muốn được thật công bình, chính quyền... phải được sự phê chuẩn và chấp thuận của những người bị trị. Chính quyền chỉ có quyền đối với cá nhân và tài sản của tôi trong phạm vi tôi chấp thuận. Sự tiến bộ từ chế độ quân chủ độc đoán qua chế độ quân chủ lập hiến, đến chế độ dân chủ, là một tiến bộ đến sự thực sự tôn trọng cá nhân... Chế độ dân chủ như chúng ta được biết, phải chăng đã là chế độ hoàn toàn ? Liệu chúng ta còn có thể tiến xa hơn nữa trong công cuộc thừa nhận và tổ chức dân quyền ? Một quốc gia sẽ chưa thực sự tự do và văn minh nếu chưa thừa nhận và đối xử với cá nhân như là một quyền lực độc lập và cao hơn, do đó nhà nước mới có quyền uy. Tôi thường hay mơ tưởng một chính quyền công bình với mọi người, tôn trọng cá nhân như một người láng giềng, một chính quyền biết thản nhiên đối với mọi việc nếu có một số công dân tuy sống xa cách với chính trị, không tham dự vào chính trị, không bị chính trị chi phối nhưng vẫn làm tròn bổn phận con người láng giềng và con người trong xã hội. Một quốc gia mang thứ trái đó, và biết để cho trái rụng, khi đủ chín mùi, sẽ mở đường cho một quốc gia hoàn hảo hơn nữa mà tôi vẫn hằng mơ tưởng tuy chưa hề được thấy".
Nói tóm lại, chủ trương căn bản của Thoreau trong tập "Dân sự bất phục tùng" là : Nhà nước sở dĩ có là để phục vụ cho cá nhân, chứ không phải cá nhân phục vụ cho nhà nước. Thiểu số sẽ không nhượng bộ đa số, nếu vi phạm đến những nguyên tắc đức lý. Nhà nước không có quyền xâm phạm đến tự do tinh thần của công dân bằng cái lối cưỡng bức họ phải ủng hộ những bất công. Lương tâm của con người bao giờ cũng phải là ánh sáng dẫn đường tối thượng.
Đương thời tập "Dân sự bất phục tùng" của Thoreau không gây được tiếng vang đáng kể. Các cây viết đồng thời gần như không hề nhắc nhở đến tác phẩm của ông. Hơn mười năm sau, với cuộc nội chiến Mỹ, trái với điều người ta dự liệu, tác phẩm này lại bị vùi lấp dưới mớ sách báo đề xướng thủ tiêu chế độ nô lệ. Phải đợi đến thế kỷ sau, sách của Thoreau mới được lôi ra ngoài ánh sáng.
Khung cảnh chuyển sang Nam Phi và Ấn Độ. Vào năm 1907, một cuốn "Dân sự bất phục tùng" lọt vào tay một luật sư Ấn Độ ở châu Phi, tên là Mahatma Gandhi, từ trước vẫn suy nghiệm về biện pháp đề kháng bất bạo động làm vũ khí để bảo vệ đồng bào. Hai mươi năm về sau Gandhi nhắc lại chuyện này với nhà viết tiểu sử Thoreau là Henry Salt.
"Tôi được biết tác phẩm của Thoreau lần đầu tiên vào năm 1907 hay sau đó, giữa khi tôi đang mở cuộc đấu tranh bất bạo động. Một người bạn gửi cho tôi một cuốn "Dân sự bất phục tùng". Tập tiểu luận này đã để lại cho tôi một ấn tượng sâu đậm. Tôi dịch một phần cho độc giả báo "Dư luận Ấn" ở Nam Phi do tôi chủ trương. Tôi trích rất nhiều đoạn để đăng vào phần Anh ngữ của tờ báo này. Tôi thấy tư tưởng của Thoreau rất lôi cuốn và có vẻ là chân lý, nên tôi thấy cần biết nhiều hơn nữa về Thoreau. Tôi đọc cuộc đời do ông viết, đọc tập Walde, và nhiều tiểu luận ngắn khác. Tất cả, tôi đều đọc một cách thích thú và rất có ích lợi".
Về chuyện này, một cộng sự viên thân tín của Gandhi ở châu Phi là Henry Polak kể lại hơi khác một chút :
"Bấy giờ (1931) tôi không thể nhớ rõ vào năm 1907 Gandhi hay tôi đọc trước cuốn Tiểu luận của Thoreau (hình như do nhà Scott's Library xuất bản) nhưng cả hai chúng tôi đều vô cùng xúc động thấy tập "Bổn phận dân sự bất phục tùng" đã xác nhận là đúng nguyên tắc chống đối thụ động và nguyên tắc không tuân lệnh nhà nước. Sau khi tham khảo ý kiến của Gandhi tôi đăng cả nguyên văn tập tiểu luận của Thoreau lẫn bản dịch ra tiếng Gujarati trên tờ Dư luận Ấn. Sau đó tập tiểu luận còn được in thành sách để phổ biến. Rồi đến cuối năm đó, báo "Dư luận Ấn" tổ chức một cuộc thi viết tiểu luận với đề tài "Luận về phương diện đức lý của sự chống đối thụ động" đặc biệt căn cứ vào bài tiểu luận của Thoreau và các tác phẩm của Soveato đã được Gandhi chú ý.
Gandhi không hài lòng về danh từ "chống đối thụ động" nhưng chưa tìm được danh từ nào khác thay thế, ông liền dùng danh từ "Dân sự bất phục tùng" để chỉ phong trào của ông. Theo tuyên ngôn thì đây là một cuộc tranh đấu quyết liệt nhưng không bạo động, một sự hi sinh cho chân lý và công bình - một đường lối chính trị hoàn toàn phù hợp với triết lý của Gandhi. "không phục tùng nhà nước" ở trong tay Mahatma Gandhi đã trở thành một Kinh thánh của chủ nghĩa bất đề kháng. Đối với đồng bào Ấn Độ, ông đặt ra danh từ Satyagraha, một danh từ kép chữ Phạn có nghĩa là "sức mạnh tinh thần hay sức mạnh của chân lý và tình thương hay là sức mạnh của bất bạo động".
Krishnalal Shridharani, nhà viết tiểu sử Gandhi cho biết chính cuộc tranh đấu của Thoreau chống lại chế độ nô lệ ở Hoa Kỳ đã khiến cho "Gandhi tin tưởng rằng trong phong trào tranh đấu Satyagraha, số lượng các chiến sỹ không quan hệ bằng tính cách trong sạch của sự hy sinh được quảng cáo".
Gandhi viết:
"Án lệnh không thể đem ra thi hành với một thiểu số ngoan cố. Bắt giam những người có tinh thần cao cả, không hề làm điều gì lỗi nhưng nhất định không đóng thuế để chứng minh một nguyên tắc, là một việc làm gây nhiều rắc rối. Những vụ bắt giam đó có thể ít được chú ý trong trường hợp có những cá nhân lẻ tẻ sử dụng đến biện pháp chống đối này. Nhưng những tấm gương sáng có điểm kỳ lạ là được rất nhiều người noi theo và chịu đựng. Người hy sinh thay vì bị lên án lại được mọi người ca tụng. Những người như Thoreau chỉ mang thân ra làm gương cũng có thể dẫn đến sự hủy bỏ chế độ nô lệ".
Ở những lời Gandhi chúng ta thấy âm hưởng lòng tin tưởng của Thoreau ở sức mạnh của thiểu số cương quyết. Về điểm này Shridharani bình luận rằng Thoreau "không những đề xướng vũ khí không phục tùng nhà nước, một vũ khí quan trọng trong phong trào Satyagraha của Gandhi, mà ông còn chỉ cho thấy tiềm năng của thái độ bất hợp tác, mà sau này Gandhi sẽ phổ biến thành thứ vũ khí để tiêu diệt một nhà nước thối nát".
Gandhi lưu lại ở Nam Phi cho đến năm 1914 để lãnh đạo cuộc tranh đấu chống lại lực lượng võ trang của chính quyền do tướng Jan Smuts chỉ huy. Cuộc tranh đấu đã đưa đến những đàn áp, bạo động, giam cầm dưới nhiều hình thức, và mọi phương pháp khác mà một chính quyền thường sử dụng để tiêu diệt một thiểu số chống đối. Nhưng cuối cùng, cuộc tranh đấu bất hợp tác, bất bạo động, không tuân lệnh nhà nước, nghĩa là cuộc tranh đấu Satyagraha đã thắng lợi. Thủ tướng Smuts và chính phủ của ông phải chấp thuận những đòi hỏi quan trọng của dân Ấn như hủy bỏ chế độ lấy dấu tay, hủy bỏ số tiền là ba bảng Anh thuế thân mỗi năm, thừa nhận hôn nhân giữa người Ấn Độ giáo với người Hồi giáo, không hạn chế dân Ấn trí thức nhập cư, và cam kết bảo vệ những quyền lợi hợp pháp của người Ấn.
Viết tiểu sử Gandhi, Andrews đã kết luận như sau : cuộc tranh đấu của Gandhi ở Nam Phi "không những là gương mẫu đầu tiên mà là gương mẫu cổ điển về sự tranh đấu của quần chúng có tổ chức, sử dụng đến phương pháp chống đối bất bạo động để đòi sửa lại những bất công".
Theo Shridharani thì Gandhi hiểu nguyên tắc dân sự bất phục tùng như sau:
"Chỉ có những người sẵn sàng tuân theo luật pháp... mới có quyền không phục tùng nhà nước để phản đối những luật pháp bất công. Trường hợp này khác hẳn trường hợp những người sống phi pháp. Phương pháp không phục tùng nhà nước được thi hành công khai và sau khi đã thông báo rộng rãi cho mọi người đều biết. Vì vậy không phục tùng nhà nước không phải là nuôi dưỡng thói quen phạm pháp, hay tạo ra tình trạng vô chính phủ. Phương pháp không phục tùng nhà nước chỉ được sử dụng đến, sau khi mọi phương pháp tranh đấu hòa bình khác như kiến nghị, thương thuyết, hòa giải vô hiệu".
Đầu năm 1915 Gandhi trở về Ấn Độ. Từ đó cho đến khi bị một đồng bào của ông hạ sát vào năm 1948, Gandhi lãnh đạo lực lượng đã tranh thủ được tự do cho Ấn Độ và Pakixtan. Ở Ấn Độ cũng vẫn cuộc tranh đấu chống lại bạo động, tàn sát, tù đày dài hạn, đàn áp quyền tự do công dân và những đạo luật bất công. Phương pháp không phục tùng nhà nước thường được đem ra sử dụng trong những năm gần đây, và rồi được Gandhi mài dũa thành một thứ vũ khí sắc bén không ngờ. Nhưng trước khi sử dụng đến phương pháp này, dân Ấn đã dùng đến phương pháp : khuấy động, biểu tình, thương thuyết, và nếu có thể là hòa giải. Không hiệu quả họ mới sử dụng đến các phương pháp trừng phạt kinh tế như đình công, cản kẻ khác làm việc, tổng đình công, tẩy chay hàng hóa, và đình công ngồi. Một chiến thuật khác là không đóng thuế.
Tháng Tám năm 1947, Anh quốc trao trả độc lập cho Ấn Độ và Pakixtan.
Nhân loại đã và sẽ còn được chứng kiến những cuộc tranh đấu bằng phương pháp "bất phục tùng" do Thoreau đề xướng và Gandhi làm cho hoàn hảo thêm. Ở khắp mọi nơi, ngay cả dưới chế độ độc tài hà khắc, giai tầng bị trị cũng vẫn có thể nêu cao sức mạnh của mình bằng phương pháp đó. Cuộc tranh đấu của dân da đen ở Nam Phi chống lại chính phủ Strijdom là một thí dụ về sự phục hồi cuộc thánh chiến của Gandhi. Gandhi đã từng viết:
"Chế độ chuyên chế bậc nhất cũng chỉ có thể đứng vững được với sự thỏa thuận miễn cưỡng của giai tầng bị trị, sự thỏa thuận này thường do nhà cầm quyền chuyên chế tạo ra. Ngày mà giai tầng bị trị không còn sợ sức mạnh chuyên chế nữa thì uy quyền của chế độ liền bị sụp đổ".
Thoreau bác bỏ mọi hình thức của chế độ độc tài. Chủ nghĩa của ông tuyệt đối đi ngược với mọi ý thức hệ đặt nhà nước lên trên những quyền lợi của cá nhân. Trong thực tế, khuynh hướng các chính phủ ở giữa thế kỷ XX này chứng tỏ rằng tư tưởng của Thoreau đang mất dần ảnh hưởng. Tuy nhiên, ở khắp thế giới, chưa bao giờ khẩn cấp bằng lúc này, vấn đề được đặt ra là sự tương quan giữa công dân với chính quyền, hay là vấn đề phục tùng nhà nước.
Parrington đã viết như sau : "Với Thoreau, triết lý cá nhân và chủ nghĩa tự do mạnh mẽ do Jean Jacques Rousseau đề xướng vào thế kỷ XVIII, được du nhập trọn vẹn vào New England. Tư tưởng của Thoreau là hiện thân hoàn hảo nhất của chủ nghĩa tự do chống lại cái trật tự của "xã hội trại lính", là sự đả kích nghiêm khắc nhất những chính sách kinh tế lạc hậu đã vô hiệu hóa giấc mộng tự do của con người. Ông đã may mắn khỏi phải chứng kiến thời đại kinh dinh làm tắc nghẽn dòng sông tràn ngập đồng nội ở quê hương ông. Và cũng phải tiên tri rằng còn lâu lắm con người mới được tự do như ông mong muốn".

6. TÚP LỀU BÁC TOM
Harriet Beecher Stowe

Những nhà phê bình "Túp lều bác Tom", dù khen hay chê cũng đều đồng ý về một điểm duy nhất là : tập truyện này khi xuất bản đã gây được một xúc động mãnh liệt và đã ảnh hưởng sâu rộng trong việc thúc đẩy cuộc nội chiến ở Mỹ. Một nhà bình luận đương thời đã viết một cách cực đoan rằng : Cuốn truyện "Túp lều bác Tom" chịu ảnh hưởng của bọn chủ trương phế nô cuồng tín, đã trắng trợn xuyên tạc sự thật để gây nên những sự chia rẽ". Một nhà trí thức có tiếng hồi đầu thế kỷ này đã nhận định rằng :"Chưa có tập sách nào tai hại cho thế giới bằng cuốn truyện Túp lều bác Tom".
Ngược lại, Longfellow đã nói lên được tâm trạng chung của những người ngưỡng mộ Harriet Beecher Stowe. Trong một bức thư, thi sĩ Longfellow viết : Túp lều bác Tom "là một thành công vĩ đại nhất trong lịch sử văn học, ấy là chưa kể đến ảnh hưởng luân lý của tác phẩm". Lại có những nhà phê bình gọi tập truyện là một "thành công của sự thật", là "bất hủ" và gọi tác giả "là một nữ thiên tài" không ai phủ nhận được.
Chưa hề có cuốn sách nào lúc ra đời lại hợp tình hợp cảnh bằng cuốn truyện Túp lều bác Tom. Cuộc tranh đấu về vấn đề nô lệ da đen ngày một thêm gay gắt. Đạo luật về nô lệ đào tẩu được quốc hội chấp thuận như đổ đầu thêm vào lửa. Trong hai mươi năm liền, hàng ngũ chủ trương phế nô vẫn không ngớt hoạt động. Quốc hội chia rẽ về vấn đề nô lệ da đen. Ở giáo đường, các mục sư cả hai miền Nam, Bắc đã dẫn lời trong Kinh thánh để bênh vực, hay để đả đảo chế độ nô lệ. Không khí chung chẳng khác gì nồi thuốc súng chỉ đợi một tia lửa để nổ tung, và chính cuốn truyện Túp lều bác Tom là tia lửa đó.
Không những tập sách ra đời đúng lúc mà người ta còn có thể nói được rằng : truyền thống gia đình và hoàn cảnh đã tạo ra tác giả đúng là con người để thúc đẩy cuộc thánh chiến chống lại chế độ nô lệ.
Harriet Beecher Stowe là con gái của Lyman Beecher, một nhà thần học trứ danh thế kỷ XIX, em gái của Henry Ward Beecher, một mục sư nổi tiếng không kém, vợ cũng của một mục sư, chị và là mẹ của nhiều mục sư khác nữa. Suốt cả đời Harriet Beecher Stowe sống trong một bầu không khí sùng đạo. Nền giáo dục tôn giáo của bà chịu ảnh hưởng Calvin, Jonathan Edwards, Samuel Hopkins và những nhà Thanh giáo khác ở New England. Sống trong truyền thống đạo giáo nồng nhiệt đó, Harriet rất dễ dàng trở nên một nhà truyền giáo thì dầu không ở giáo đường cũng bằng ngòi bút. Trong những tác phẩm của Harriet kể cả truyện "Túp lều bác Tom", người ta đều nhận thấy rõ cái tinh thần và giọng văn nồng nhiệt của nhà truyền giáo.
Harriet Beecher Stowe sinh năm 1811 ở Litchfield, thuộc tiểu bang Connecticut. So sánh với những thiếu nữ đồng thời thì Harriet được hưởng một nền giáo dục khá cao, tuy rằng hai phần ba nền giáo dục đó có tính cách tôn giáo. Harriet rất ham đọc sách, ngoài những sách về giáo lý, bà rất say mê Byron và Scott, là hai văn hào ảnh hướng lớn đến bút pháp của bà sau này.
Năm bà mười bốn, thân phụ của bà, ông Lyman Beecher, vị giáo sĩ đầy hăng say hoạt động, đến ở Boston, rồi mấy năm sau lại về ở Cincinnati để giữ chức Giám đốc Viện Thần học Lane. Harriet ở Cincinnati cho đến năm 1850, bà dạy học, thành hôn với Calvin Stowe, một nhân viên của Viện Thần học, sinh hạ được sáu người con, thỉnh thoảng bà viết kịch ngắn và truyện đăng báo.
Những năm ở Cincinnati đã giúp bà trên nhiều khía cạnh. Thành phố Cincinnati nằm ngang sông Ohio, gồm nhiều đồn điền rộng lớn còn đặc kịt nô lệ thuộc tiểu bang Kentucky. Cincinnati là trung tâm của cuộc tranh đấu quyết liệt về vấn đề nô lệ. Những đám quần chúng chống bãi bỏ chế độ nô lệ thường biểu dương lực lượng ngoài đường phố, đập phá báo chí đối lập, và đánh đập những người da đen tự do. Dư luận sôi nổi vì những bài diễn văn hoặc chống hoặc bỏ chế độ nô lệ. Ngoài ra Cincinnati nằm trên con đường lên phương Bắc, còn là nơi trú ẩn của những nô lệ trốn thoát khỏi các đồn điền bằng đường bí mật dọc theo đường xe lửa để qua Canada tìm tự do. Viện thần học của Lyman Beecher chính là nơi hun đúc tinh thần chống chế độ nô lệ. Sở dĩ viện này tránh được sự đập phá của quần chúng đối thủ là vì viện ở cách thành phố tới hai dặm và muốn tới nơi phải vượt qua một con đường gồ ghề lầy lội. Lyman Beecher nhiều lần đã chứa chấp tại nhà những nô lệ da đen đào tẩu. Trong những dịp này, Harriet đã nghe chính những người nô lệ kể chuyện lại những cảnh gia đình tan nát, sự ác độc của cai đồn điền, những chuyện ghê tởm về chợ buôn người, về sự sợ hãi bị săn đuổi trong lúc đào tẩu.
Ngoài những chuyện nghe kể lại, chính bà Stowe còn được chứng kiến tận mắt tổ chức duy trì nô lệ hành động. Vào năm 1833, bà cùng với bè bạn đi thăm Maysville ở Kentucky, và thấy nhiều đồn điền có những dinh thự to lớn và những khu nhà dành cho nô lệ da đen. Chính trong chuyến đi này bà đã tìm thấy "nguyên mẫu" cho nông trại Shelby tưởng tượng trong truyện Túp lều bác Tom, và thâu thập được nhiều chi tiết khác về lao công trong chế độ nô lệ. Em của bà là Charles, một nhà kinh doanh thường hoạt động ở New Orleans, và miền Red River kể cho bà nghe nhiều chuyện thê thảm về tình trạng nô lệ ở tận miền Nam xa xôi. Chính Charles đã hiến cho bà mẫu nhân vật Simon Legrel trong truyện Túp lều bác Tom, khi kể lại chuyện tên đốc công hung bạo gặp trên chuyến tàu xuôi sông Mississippi.
Trong những năm ở Cincinnati, Harriet Stowe vẫn chưa thực sự hoàn toàn là người chống chế độ nô lệ da đen, có thể bà đồng ý với ông thân sinh là những người chủ trương phế bỏ chế độ nô lệ là "chất a xít, chất nổ, chất đốt, rồi một ngày kia sẽ nổ tung và đốt cháy tứ phía". Sự thật thì trước khi trở về New England, bà Stowe vẫn chỉ là kẻ bàng quan. Năm 1850 bà theo chồng là Calvin Stowe, được bổ làm giáo sư tại trường Bowdoin ở Maine.
Giữa khi đó nhân dân ở New England đã công phẫn về đạo luật nô lệ đào tẩu. Họ còn công phẫn trước những sự tàn bạo khi đạo luật đó đem ra thi hành ở Boston. Theo đạo luật này những người chủ nô lệ ở Nam Mỹ có quyền truy tầm những nô lệ đào tẩu ở các tiểu bang tự do, nghĩa là không có nô lệ; và những viên chức ở đây có bổn phận giúp đỡ họ thâu hồi "sản nghiệp". Những nô lệ được tự do từ lâu, đều bị bắt trả về chủ cũ, và gia đình họ vì đó mà bị phân tán mỗi người một nơi.
Harriet Stowe nhận được một bức thư của em dâu là bà Edward Beecher, yêu cầu bà "hãy viết một cái gì để cho cả miền thấy rõ chế độ nô lệ thảm khốc tới mức nào". Bà Harriet Stowe, theo truyền thống của gia đình Stowe, liền quyết định "sẽ viết một cái gì, nếu Thượng đế cho chị tuổi sống và giúp đỡ chị". Trong thời gian đó em của bà Edward vẫn không ngớt lời đả kích chế độ nô lệ tại nhà thờ ở Boston, và một người em khác là Henry Ward đã tổ chức những cuộc mua bán đấu giá nô lệ ở nhà thờ Brooklyn để giải phóng cho họ.
Về chuyện Túp lều bác Tom, bà Harriet Stowe trước tiên viết đoạn gay cấn nhất, đó là đoạn bác Tom chết. Bà kể lại là một hôm đang dự lễ ở nhà thờ Drunswirk, bà chợt thấy tất cả cái cảnh tượng bác Tom chết. Ngay chiều hôm đó bà Stowe vào phòng riêng, khóa chặt cửa lại và viết ra những gì bà đã "nhìn thấy" ở nhà thờ. Hết giấy, bà phải dùng cả đến những mảnh giấy gói màu nâu để viết cho hết phần truyện, sau này là chương "Tử nạn" trong truyện Túp lều bác Tom. Viết xong bà đọc cho chồng, con nghe và ai nấy đều hết sức xúc động. Người ta kể lại là chồng bà, ông Calvin Stowe đã nói to lên : "Harriet, đây phải là đoạn cuối cùng một truyện dài về chế độ nô lệ mà em đã hứa với Isabel. Hãy bắt đầu truyện bằng một đoạn khác rồi mới tới đoạn kết này. Sách của em chắc chắn sẽ hay".
Mấy tuần lễ sau, Harriet Stowe viết thư cho Gamaliel Bailey, chủ bút báo National Era, một tờ báo chủ trương phế nô ở Washington. Trước đây Bailey có quen thân với gia đình Beecher ở Cincinnati là nơi Bailey xuất bản tờ nhật báo Philanthropist, chống chế độ nô lệ và về sau bị quần chúng hành hung nên phải bỏ Cincinnati ra đi. Trong thư bà Stowe kể rõ ý định viết một tập truyện đề là Túp lều bác Tom hay là Chuyện người biến thành đồ vật (phụ đề này sau được đổi là Đời sống thấp hèn) để đăng báo làm ba hay bốn kỳ. Bailey trả bà ba trăm đô la tiền nhuận bút và báo National Era khởi đăng truyện Túp lều bác Tom vào tháng Sáu năm 185l.
Câu chuyện Harriet Stowe định đăng trong ba hay bốn kỳ thì hết, không ngờ lại kéo dài dường như bất tận. Bao nhiêu khung cảnh, biến cố, nhân vật, cùng những cuộc tiếp xúc bà ghi nhớ, lần lần hiện trở lại sôi sục trong óc tưởng tượng sáng tạo của bà. Truyện đăng gần một năm trời, Harriet Stowe mới kết thúc được, và sau này bà nói : "Chính Thượng đế đã viết! Tôi chỉ là phương tiện trong tay Ngài".
Cốt truyện Túp lều bác Tom không có gì phức tạp trong đó gồm nhiều nhân vật. Một người chủ nô lệ tên là Shelby ở Kenntucky, đem bán một số nô lệ trong đó có Tom, cho Hailey, một tay buôn nô lệ ở New Orleans để lấy tiền trả nợ. Tình cờ nghe được câu chuyện mua bán giữa Shelby và Haley, một thiếu phụ lai da đen tên là Eliza được biết ông chủ của chị đem bán cả con của chị tên là Harry. Ngay đêm hôm đó chị đem con vượt qua sông Ohio đóng băng, tìm đường sang Canada tìm tự do. Chồng của chị tên là George Harris, nô lệ ở nông trại bên cạnh cũng bỏ trốn theo chị. Bị truy nã rất gắt, nhưng rồi được nhiều người da trắng giúp đỡ, gia đình người nô lệ tìm tự do này sang được Canada rồi trở về châu Phi.
Số phận của bác Tom hẩm hiu hơn nhiều. Để tránh làm phiền cho chủ, bác đành vĩnh biệt vợ con để ra đi theo chủ mới. Trong cuộc hành trình xuôi dòng sông Mississippi đi New Orleans, bác Tom cứu được mạng em bé Eva. Để trả ơn bác, cha em tên là St Clare mua lại bác ở tay Shelby. Hầu hạ chủ mới ở tòa nhà tráng lệ tại New Orleans, lại có em Eva ngoan ngoãn và em Topsy, đứa bạn quỷ rẫy da đen của Eva, làm bầu bạn nên bác Tom sống được dễ chịu trong hai năm. Nhưng rồi em Eva chết và St.Clare vì nhớ đến con nên dự tính trả lại tự do cho Tom và những nô lệ khác. Chưa kịp thi hành ý định, St.Clare đã bị thiệt mạng khi ông xông vào ngăn cản một vụ đánh lộn. Bà St Clare liền đem bác Tom ra chợ bán cho Simon Legree, một nhà trồng trọt nghiện ngập, tàn bạo ở Red River. Tom rất có thiện chí chiều lòng ông chủ ác độc, và không có điều gì đáng chê trách, nhưng bác vẫn bị ông chủ thù hằn và thường hay bị đánh đập tàn nhẫn.
Hai chị nô lệ tên là Cassy và Emmeline bỏ trại đi trốn. Legree đổ tội cho Tom đã giúp họ trốn và nghi Tom biết chỗ họ ẩn náu. Tom nhất định khai không biết gì hết, Legree liền đem bác ra tra khảo cho đến khi bác ngất lịm mới thôi. Hai ngày sau George Shelby, con chủ cũ của Tom tới Red River để mua lại Tom. Nhưng đã muộn rồi vì Tom đã bị đánh chết. Nổi giận George Shelby đánh cho Legree một trận nên thân, sau chàng trở về Kentucky giải phóng hết các nô lệ của cha và quyết tâm tranh đấu cho chủ nghĩa phế nô .
Báo National Era in không nhiều, nhưng chỉ vài tháng sau truyện Túp lều bác Tom đã thu hút được một số độc giả đông đảo và nhiệt thành. Trước khi báo đăng chương kết cuộc. Harriet Stowe đã cho in thành sách. Phần vì truyện quá dài, phần vì tác giả lại là phụ nữ và phần vì chủ đề của câu chuyện, John P.Jewett ở Boston liều lắm mới dám in tác phẩm của Harriet Stowe. Để đề phòng có thể bị lỗ vốn, Jewett đề nghị chia năm mươi phần trăm lời cho Harriet Stowe, ngược lại Harriet Stowe phải chịu nửa phí tổn trên in sách. Sợ thiệt thòi nên Harriet Stowe không nhận đề nghị đó và được hưởng 10 phần trăm tiền trên số sách bán được. Quyết định này khiến gia đình Stowe thiệt mất một món tiền lớn.
Cả tác giả và nhà xuất bản đều không mấy lạc quan về triển vọng thương mại truyện Túp lều bác Tom. Bà Stowe chỉ dám mong tiền bản quyền đủ để sắm một bộ áo lụa mới. Kỳ xuất bản đầu tiên, tác phẩm của bà in ra có 5.000 bộ, mỗi bộ hai tập, đầu sách có phụ bản in gỗ vẽ hình căn lều của một người nô lệ da đen.
Ngày phát hành sách bán được ba ngàn bộ, ngày thứ hai sách bán hết hơn. Đơn đặt mua nhiều không kể xiết. Trong vòng một tuần lễ sách bán được 10 ngàn bộ, và trong năm đầu tiên riêng Hoa Kỳ tiêu thụ 300 ngàn bộ.
Ba nhà máy giấy cung cấp giấy cho tám nhà in lớn, máy chạy đêm ngày mà vẫn thiếu sách bán. Nhà xuất bản phàn nàn "phải giao thiếu hàng ngàn bộ cho các đơn đặt mua". Theo số sách bán được, người ta có thể nói bất kỳ ai thường hay đọc sách báo, cũng đọc tác phẩm của Harriet Stowe.
Ở ngoại quốc, truyện Túp lều bác Tom cũng thành công không kém. Một công nhân của nhà Putnam chỉ gửi một bộ cho xuất bản ở London, anh liền được nhà xuất bản này thưởng 5 bảng Anh. Sách in lậu nhiều không kể xiết, vì khi đó bản quyền chưa được luật pháp quốc tế đảm bảo. Chẳng bao lâu đã có tới 18 nhà xuất bản Anh tung ra thị trường hơn bốn mươi ấn bản "Túp lều bác Tom" khác nhau. Trong vòng một năm, ước lượng có tới một triệu rưỡi bộ bán ra ở Anh và các thuộc địa. Bà Harriet Stowe không được hưởng một đồng quyền tác giả nào ở số sách bán khổng lồ này. Trong khi đó những nhà xuất bản ở lục địa châu Âu cũng không bỏ qua cơ hội làm giàu. Truyện Túp lều bác Tom được dịch ít ra là hai mươi hai thứ tiếng và thành công ở Pháp, Đức, Thụy Điển, Hà Lan và ở nhiều nước khác, không kém ở các nước nói tiếng Anh.
Truyện Túp lều bác Tom còn được soạn thành kịch và là vở kịch thành công nhất ở trên sân khấu nước Mỹ. Không biết bao nhiêu là gánh hát đã soạn kịch theo tích truyện của Harriet Stowe, và những kịch đó được đem ra trình diễn ở nhiều nơi trên thế giới. Về kịch, vợ chồng Stowe cũng không thêm được đồng nào quyền tác giả vì luật bản quyền năm 1852 chưa đề cập đến trường hợp này. Bà Stowe không tán thành việc soạn kịch và nhiều lần từ chối không chính thức cho phép soạn thành kịch tác phẩm của bà.
Truyện Túp lều bác Tom phá kỷ lục trong lịch sử ngành xuất bản, và có lẽ chỉ bán kém có bộ Thánh Kinh. Dưới hình thức truyện, kịch, thơ và nhạc, truyện Túp lều bác Tom lan tràn khắp thế giới.
Truyện "Túp lều bác Tom" gây xúc động tương xứng với số sách khổng lồ bán ra. Chính con và cháu của bà Stowe sau này kể lại :"Tập truyện chẳng khác nào một mồi lửa châm ngòi phát ra đám cháy vĩ đại. Ngọn lửa công phẫn bốc rực cả bầu trời, lấn át hết, và vượt cả đại dương. Rồi toàn thế giới không còn có người bàn tán gì khác ngoài vấn đề nô lệ da đen".
Miền Nam Mỹ uất hận không tiếc lời nguyền rủa tác giả và cải chính om sòm, người ta đã cột chung tên bà với tên Chúa Quỷ. Báo chí đăng nhiều bài phê bình tỉ mỉ nêu lên những sự sai lầm, và thiên kiến về tình trạng nô lệ da đen diễn tả trong tập truyện. Điển hình là bài phê bình của báo Southern Literary Messenger viết : cuốn truyện của Harriet Stowe là "sự đánh đĩ tội lỗi của năng khiếu tưởng tượng" và "các nhà phê bình ở miền Nam nước Mỹ không thể dung thứ cho tác giả được". Trong khi đó hàng ngàn bức thư với những lời lẽ thóa mạ được gửi tới Harriet Stowe. Khởi đầu, truyện Túp lều bác Tom được bán tự do ở miền Nam, nhưng về sau, có một cuốn trong nhà cũng có thể bị hành hung.
Chuyện mỉa mai là bà Harriet Stowe hy vọng và tin tưởng rằng tiểu thuyết của bà có thể là lối để giải quyết hòa bình cuộc tranh chấp về vấn đề nô lệ da đen vốn kéo dài từ lâu. Đọc xong cuốn truyện, một người bạn của bà ở miền Nam viết trong thư "Sách của bà sẽ mang lại sự hòa giải và thống nhất giữa Nam - Bắc Mỹ". Trong truyện Túp lều bác Tom, bà Stowe cố gắng diễn tả cả hai khía cạnh, một bên là những cái đẹp, cái thơ mộng của đời sống êm đềm ở điền giã và một bên là những cái tàn ác và ghê tởm ở đây. Shelby và St. Clare là hai người chủ nô lệ ở miền Nam có những đức tính cao quý. Eva, con gái của St. Clare thật là một em bé thơ ngây trong trắng điển hình nhất, trong lịch sử tiểu thuyết. Còn Simon Legree đúng là hiện thân của sự độc ác. Hai nhân vật New England khác là Miss Ophelia và Marky đã đem lại nhiều tính cách hài hước cho cuốn sách. Bà Stowe cho rằng : ở Bắc Mỹ người ta chỉ biết chút ít về thực trạng của người nô lệ da đen, dù rằng đa số có thể thông cảm với dân nô lệ bằng trí óc.
Tuy nhiên những nhượng bộ của Túp lều bác Tom không đủ làm dịu bớt sự uất hận của dân miền Nam. Từ ở khắp miền Nam vẫn tiếp tục nói lên những lời đả kích và tố cáo Harriet Stowe đã bóp méo sự thật. Họ nêu ra bằng chứng thí dụ như luật lệ miền Nam vẫn nghiêm khắc đối đầu với kẻ sát nhân dù là giết nô lệ hoặc giết người da trắng - luật lệ vẫn cấm chia rẽ mẹ con khi đứa bé còn dưới mười tuổi, và nô lệ là thứ tư hữu có giá trị nên không thể hành hạ đánh đập tàn nhẫn.
Ở miền Bắc dư luận đối với truyện Túp lều bác Tom cũng không đồng nhất. Một số người dù không ưa gì chế độ nô lệ nhưng cũng lên án tiểu thuyết này vì sợ xảy ra nội chiến. Những nhà tư bản miền Bắc đầu tư vào nghề bông sợi ở miền Nam cũng đả kích vì sợ hiểm nguy cho quyền lợi của họ. Quan điểm của những người này đã được báo Journal of Commerce ở New York phát biểu trong một bài xã luận gay gắt, chất vấn về sự xác thực trong tiểu thuyết của bà. Tuy nhiên đại đa số người Bắc Mỹ đều coi truyện Túp lều bác Tom là bản án đứng đắn về chế độ nô lệ da đen, và không gì khác hơn là sách này đã thức tỉnh lương tâm và tình nhân loại của nhân dân Mỹ. Với tinh thần sùng đạo, truyện Túp lều bác Tom còn cho người ta ý nghĩ rằng :chế độ nô lệ là một vết dơ trong tâm hồn nhân loại.
Truyện Túp lều bác Tom có một hậu quả ngay tức khắc, là làm cho đạo luật Nô lệ đào tẩu không thi hành được. Ngoài miền Nam nước Mỹ, hầu hết các tiểu bang đều không áp dụng đạo luật. Kỳ lạ hơn nữa là cuốn truyện còn phát động mãnh liệt cao trào chống chế độ nô lệ và có lẽ làm cho cuộc nội chiến khó tránh được. Vào năm 1862 nhân dịp tiếp bà Stowe tại Nhà Trắng, Tổng thống Abraham Lincoln đã gọi bà là "người đã viết tập sách nguyên nhân của cuộc nội chiến giữa hai miền Nam, Bắc nước Mỹ". Charles Summer cũng nhận định rằng :"Nếu không có tiểu thuyết Túp lều bác Tom có thể Abraham Lincoln không được bầu làm Tổng thống Mỹ".
Mới đầu người ta không mấy chú ý đến giá trị văn chương tác phẩm của Harriet Stowe như các nhà phê bình lớp sau. Sử gia James Ford Rhodes viết : "Truyện Túp lều bác Tom bút pháp giọng văn thường nhạt nhẽo và không được trau chuốt, đôi khi lại quê kệch, bình dân, và khôi hài gượng gạo". Về ngôn ngữ của người da đen trong truyện, một nhà phê bình miền Nam Stark Young viết :"Bà tiếp xúc với rất nhiều người da đen nhưng không thể làm cho họ nói chuyện. Tai của bà bất cập không nhận định được nhịp điệu hay vẻ linh hoạt trong ngôn ngữ của họ". Van Wych Brooks nêu ra "những sơ hở về bố cục câu chuyện và tình cảm", dù sao ông cũng nhìn nhận rằng "đây là một tài liệu quí giá về con người". Một nhà phê bình hiện đại Katherine Anthoni tin rằng tiểu thuyết Túp lều bác Tom "là một thi ca, là bức họa về đời sống ở Mỹ... Bộ sách xứng đáng có một địa vị rất cao. Bà Stowe có nhiều cảm tình với miền Nam, nhưng bà diễn tả cuộc sinh hoạt ở đấy với chứa chan nhiệt tình. Bà là nhà văn Mỹ đầu tiên đã coi trọng người Mỹ da đen và lấy người Mỹ da đen làm nhân vật chính trong tiểu thuyết. Sách viết ra nhằm một tác dụng luân lý, nhưng nhiều khi say sưa với câu chuyện, bà quên hẳn mục đích luân lý bà đã tự đặt ra cho mình". Đứng về quan điểm lịch sử dĩ nhiên là tiểu thuyết của Harriet Stowe mang nhiều ý nghĩa xã hội hơn là giá trị văn chương nghệ thuật. Khỏi cần phải nói, người ta không thể coi Túp lều bác Tom chỉ là câu chuyện gồm có - theo lời một nhà phê bình ác ý - "những vụ sát nhân, dâm ô, ái tình bất chính, tự sát, tra tấn, phạm thánh, say sưa và những vụ phá phách ở tiệm rượu".
Tiểu thuyết Túp lều bác Tom đã khiến cho tác giả nổi danh toàn cầu ngay tức khắc. Một năm sau khi sách xuất bản, Harriet Stowe lần đầu tiên xuất ngoại, đi viếng thăm Anh và Scotland. Ở đây bà được hàng trăm các nhân vật Hoàng gia, quí tộc, các danh nhân tiếp đón nồng hậu, như Nữ hoàng Victoria, Hoàng tử Albert, Dickens, George Eliot, Kingsley, Ruskin, Macaulay và Gladstone. Trong chuyến đi đầy vinh dự đó, bà còn được quần chúng hoan hô nhiệt liệt coi bà như một chiến sỹ tranh đấu cho lớp người thấp hèn. Ở Edingburg bà được nước Anh trao tặng một số tiền lên tới 1000 đồng tiền vàng để bà xúc tiến công cuộc tranh đấu chống lại chế độ nô lệ. Xưa nay chưa hề có một nhà văn Mỹ nào gây sôi nổi và được hoan hô ở Anh bằng bà Harriet Stowe.
Sau này muốn chứng tỏ hình ảnh về thân phận người nô lệ diễn tả trong truyện không phải dối trá hay đã được phóng đại như đã có người tố cáo, bà Stowe viết cuốn "Chìa khóa của truyện Túp lều bác Tom". Theo lời bà cuốn sách này có tất cả những sự kiện, những mẩu chuyện, những tài liệu thật dùng làm nền tảng, ngoài ra còn có nhiều truyện khác rất ly kỳ và cảm động không kém trong "Túp lều bác Tom". Sách chia làm bốn phần, phần đầu giải thích các nhân vật để chứng tỏ những nhân vật đó có thực. Phần thứ hai nói về những luật lệ quy định cuộc sống của người nô lệ da đen để chứng tỏ rằng họ không được luật lệ hiện hành bảo vệ. Trong phần thứ ba, bà kể lại những kinh nghiệm bản thân của các nô lệ da đen, sự thất bại của dư luận trong việc bảo vệ và một khảo luận về chế độ nô lệ đã gây ảnh hưởng chán nản cho giới công nhân tự do ở miền Nam. Sau hết bà Stowe kịch liệt lên án thái độ chia rẽ và vô hiệu quả của các giáo hội, trong vấn đề nô lệ da đen.
Cuốn "Chìa khóa" có nhược điểm và nhiều sở đoản là những tài liệu của sách này được thâu thập sau khi chuyện Túp lều bác Tom đã viết xong. Không những vậy, những tài liệu này phần lớn đều chỉ căn cứ vào những chuyện nghe người ta kể lại. Vì những lẽ đó cuốn "Chìa khóa" không mấy thành công đối với quần chúng và không góp gì thêm cho truyện Túp lều bác Tom, trong công cuộc khích động tinh thần chống chế độ nô lệ. Một nhà xuất bản Anh từng in lậu truyện Túp lều bác Tom, tưởng lại gặp được cơ hội làm giàu liền in 50 ngàn cuốn "Chìa khóa", nhưng không ngờ bị phá sản.
Sau này Harriet Stowe còn viết một tiểu thuyết nữa về chế độ nô lệ da đen "Dred, chuyện đồng lầy buồn thảm" xuất bản năm 1856. Tuy không được như tác phẩm trước, truyện Dred cũng bán được tới 100 ngàn cuốn trong vòng một tháng. Trong truyện Dred, Harriet Stowe nêu rõ ảnh hưởng khốc hại của chế độ nô lệ đối với người da trắng - cả tầng lớp ông chủ lẫn tầng lớp công nhân. Tác giả bi thảm hóa sự thông dâm giữa hai giống người cùng những hậu quả ghê gớm của nó đối với các nhân vật. Truyện Dred còn có rất nhiều cảnh sinh hoạt của lớp người cùng khổ da trắng, các nhà truyền giáo muốn gây xúc động mạnh trong quần chúng và nhiều cảnh sinh hoạt ở các đồn điền, nhưng không có nhân vật chính nào chiếm được cảm tình của độc giả như bác Tom.
Sau này, cho mãi đến khi tạ thế vào năm 85 tuổi, Harriet Stowe vẫn không ngưng viết tiểu thuyết, truyện, tiểu sử, bài đăng báo, tiểu luận về các vấn đề tôn giáo. Trong gần ba mươi năm trường, trung bình bà viết mỗi năm một tập sách, và thường chỉ lướt qua vấn đề nô lệ da đen. Trong trận nội chiến Nam - Bắc Mỹ, đóng góp chính của bà là một bức thư ngỏ gửi cho phụ nữ Anh. Trong thư bà nhắc lại rằng tám hay chín năm trước đây phụ nữ Anh đã đáp lại truyện Túp lều bác Tom nhiệt liệt tán thưởng lý tưởng phế nô. Và bà trách cứ phụ nữ Anh đã tỏ cảm tình và ủng hộ miền Nam nước Mỹ, sau khi trận nội chiến Nam - Bắc Mỹ xảy ra. Kết quả, nhiều cuộc biểu tình đã được tổ chức ở khắp nước Anh, gây áp lực khiến cho dư luận chính giới Anh ngả về phía chính phủ Liên bang Mỹ. Như vậy, bức thư của bà Stowe có thể nói là đã ngăn cản được sự can thiệp của Anh vào cuộc nội chiến Mỹ vào đúng lúc mà sự can thiệp đó có thể tai hại cho phe Bắc Mỹ.
Định địa vị của Harriet Beecher Stowe trong lịch sử, Kirk Monroe viết :"Bà là một trong số những phụ nữ có tên tuổi của thế giới. Hơn nữa, bà đã nhào nặn nên vận mạng của nhân dân Mỹ trong một giai đoạn cực kỳ nghiêm trọng của lịch sử. Có lẽ ảnh hưởng của bà lớn lao hơn bất cứ một nhân vật nào khác...". Sau khi duyệt những yếu tố đã đem lại sự thành công cho chính phủ liên bang Mỹ, Monroe viết tiếp :"Dĩ nhiên hủy bỏ chế độ nô lệ không phải và không thể là công cuộc của một người..." nhưng phải nhìn nhận truyện Túp lều bác Tom đã đóng góp một phần vô cùng trọng đại".
Định giá trị truyện Túp lều bác Tom xác đáng hơn cả có lẽ là nữ văn sĩ Constance Rourke. Hơn một thế kỷ sau, bà Constance Rourke viết :
"Mặc dù bị tung lên, dìm xuống vì những tình cảm nhất thời, mặc dù có nhiều sơ hở quan trọng, Túp lều bác Tom vẫn còn có nhiều đặc tính khiến cho cuốn truyện vượt lên trên những sách báo có tính truyền đơn đương thời, và dễ dàng gạt bỏ được những lời buộc tội là truyện có tính cách thêu dệt. Túp lều bác Tom hiển nhiên thiếu nghệ thuật tả thực, nhưng có lẽ ở đây không nên nói đến tả thực. Tập truyện còn thiếu tia nhìn mạnh dạn và tinh khiết của một tác phẩm lớn. Ngoài ra xúc động trong truyện không phải là thứ xúc động tự do, mà là thứ xúc động dữ dội, dễ cảm, không kiểm soát được như do bệnh loạn thần kinh gây ra. Tuy nhiên chính thứ xúc động mạnh mẽ đó đã khiến cho truyện có quy mô rộng lớn. Nó tràn lan, cuốn hút, chằng chịt những số kiếp, những hành động, khiến cho tập truyện có cái phong vị một bản anh hùng ca".
Van Wyck Brooks cũng viết : "Không kể đến hoàn cảnh sáng tác, truyện Túp lều bác Tom vẫn còn là bức họa vĩ đại về một thời đại và một dân tộc".

7. TƯ BẢN LUẬN
Karl Marx

Trong bài ai điếu Karl Marx, Friedrick Engels đã kết luận :"Trước hết Marx là một nhà cách mạng, lý tưởng của đời ông là góp sức bằng cách này hay cách khác, để phá vỡ xã hội tư bản và các cơ cấu nhà nước mà xã hội tư bản đã tạo ra". Những lời đó của Engels, người cộng tác, cũng là đệ tử và bạn thân thiết của Marx, đã thâu tóm được động cơ cả cuộc đời của nhà cách mạng xã hội lừng danh.
Marx ra đời trong một thời kỳ lịch sử đầy nhiễu nhương. Tình trạng bất an và náo loạn diễn ra ở khắp châu Âu. Cuộc cách mạng Pháp vẫn hãy còn nóng hổi trong trí nhớ và một cuộc cách mạng khác có cơ sắp bùng nổ. Trong mấy chục năm liền, người ta không ngớt đả kích những cơ cấu hiện hành; sự kiện này phản ảnh nỗi bất mãn và uất hận ngày một thêm lan rộng trong quần chúng. Đến năm 1848 áp lực đó tới giai đoạn nổ tung và một loạt những cuộc cách mạng diễn ra ở khắp châu Âu. Ngay ở Anh, phong trào Lao động cũng đe dọa lật đổ chính quyền. Khắp nơi, quần chúng đòi giảm nhẹ những bất công xã hội, hậu quả của chế độ kỹ nghệ mới phôi thai, và đòi thủ tiêu những tàn tích của chế độ phong kiến còn tồn tại khắp nơi. Nói tóm lại đây là một thời kỳ lịch sử rất hợp với tâm tính bất phục tùng của Karl Marx.
Marx sinh năm 1818 ở Trier, lưu vực sông Rhine nước Đức, con một luật sư giàu có. Theo cả hai dòng nội ngoại, tổ tiên ông là pháp sư Do Thái. Khi ông còn ít tuổi, gia đình ông bỏ đạo Do Thái và theo đạo Thiên Chúa.
Thiếu thời Marx học luật và triết ở Bonne và Berlin, với hy vọng sau này chiếm được một ghế giáo sư ở Đại học. Nhưng đường tiến thủ của ông bị trở ngại, vì tư tưởng của ông mỗi ngày thêm đi ngược với những dòng tư tưởng chính thống. Ông quay sang nghề báo và năm 1842 tạp chí Rheinische Zeitung ra đời, Marx viết bài gửi đăng, rồi một thời gian ngắn sau đó ông trở thành chủ bút. Được hơn một năm báo bị đóng cửa vì đả kích chính quyền Phổ và vì luận điệu cấp tiến.
Marx sang Paris nghiên cứu chủ nghĩa xã hội, và viết cho tờ tạp chí Pháp - Đức, báo này cũng không sống được bao lâu. Trong thời gian ở Paris, Marx làm quen với những nhân vật có tư tưởng xã hội và cộng sản. Biến cố quan trọng nhất trong thời kỳ này và có ảnh hưởng đến cả cuộc đời và sự nghiệp của Marx là ông bắt đầu kết bạn với Friedrich Engels, con một nhà kỹ nghệ bông sợi Đức. Engels tuy giàu có nhưng hết lòng với lý tưởng xã hội không kém gì Marx. Một phần nền tảng Tư bản luận của Marx sau này đã được Engels phác định vào năm 1845 trong sách "Đời sống của giới lao động Anh".
Ở Pháp, Marx vẫn tiếp tục hoạt động chống chính phủ Phổ, vì vậy ông bị nhà cầm quyền Pháp coi là phần tử bất hảo, và bị trục xuất. Ông sang tị nạn ở Bruxelles trong ba năm, rồi lại trở về Đức. Không được bao lâu bị lưu đày ông lại sang Paris đúng lúc xảy ra cuộc cách mạng 1848. Chính trong năm này cùng với Engels ông viết và cho xuất bản cuốn Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Trong kho tàng văn chương chính trị cấp tiến, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản là cuốn sách có nhiều ảnh hưởng nhất. Cuốn sách đó kết luận với những khẩu hiệu sôi động như sau :
"Người cộng sản tưởng không cần phải giấu giếm tư tưởng, giấu giếm ý định của mình. Người Cộng sản công khai tuyên bố : họ chỉ có thể thực hiện được lý tưởng bằng cách dùng vũ lực để phá vỡ toàn thể trật tự xã hội hiện thời. Hãy mặc cho giai cấp thống trị run sợ trước cuộc cách mạng vô sản. Giới lao động không có gì để mất cả, ngoại trừ xiềng xích của họ. Họ có cả một thế giới để chinh phục. Vô sản toàn thế giới, hãy liên hiệp lại!".
Ở đâu Marx cũng không ngừng hô hào quần chúng, tổ chức những phong trào lao động, xuất bản báo chí cộng sản, cổ vũ nổi dậy.
Những cuộc cách mạng năm 1848 - 1849 sụp đổ làm cho châu Âu trở thành nhỏ bé quá không đủ giữ Marx lại, Marx di cư sang Anh vào mùa hè năm 1849. Năm đó Marx mới 3l tuổi, và ông sống ở London cho đến hết đời. Trước đấy Marx đã thành hôn với Jenny Von Westfalen, con gái một viên chức Phổ. Trong gần 40 năm trời Westfalen là người bạn đời trung thành của ông, chia sẻ với ông sự nghèo nàn, thiếu thốn và khổ ải đến cùng cực. Hai vợ chồng Karl Marx được sáu người con, chỉ có ba người sống được. Cảnh sống cơ cực Marx phải nếm trải chắc chắn có ảnh hưởng đến tư tưởng của ông và cắt nghĩa được phần nhiều cái giọng uất hận chua chát trong tác phẩm của ông. Cơ cực đến nỗi nếu không có sự giúp đỡ của Engels, có lẽ gia đình Marx phải chết đói thực sự. Bao nhiêu năm đằng đẵng Marx chỉ kiếm được có một Guine một tuần về bài "Bức thư châu Âu" ông viết cho báo New York Diễn đàn và năm thì mười họa mới kiếm được chút ít tiền về những bài viết bất thường.
Sống ở Soho, một khu sầu thảm ở London, Karl Marx phải chịu mọi cảnh nghèo nàn, nợ nần, bệnh tật, thiếu thốn. Tuy vậy Marx vẫn giữ được nhiệt thành đối với lý tưởng xã hội. Năm này qua năm khác, hàng ngày nhiều khi Marx dành tới mười sáu giờ ở thư viện, để sưu tầm tài liệu viết sách Tư bản luận. Không kể thời gian ông phải ngừng để làm công việc khác hay vì bệnh tật, Marx mất 18 năm mới viết xong bộ sách vĩ đại của đời ông. Chính Engels, người giúp đỡ gia đình ông rất nhiều trong thời gian đó, nhiều khi cũng không tin bộ sách có thể hoàn tất.
Trong những năm đó, biến cố quan trọng phải kể là việc thành lập vào năm 1864 Hiệp hội Công nhân Quốc tế, ngày nay được gọi Đệ Nhất Quốc tế. Đây là một nỗ lực nhằm liên kết giới lao động toàn thế giới vào một tổ chức chung. Tuy không xuất đầu lộ diện, nhưng Marx vẫn nắm giữ vai trò chỉ đạo ở hậu trường, và chính ông đã soạn thảo hầu hết những tài liệu học tập của tổ chức, cùng các tuyên ngôn, nội quy và chương trình. Về sau, phần vì sự tranh chấp nội bộ, phần vì công xã Paris thất bại cho nên tổ chức lao động quốc tế này dần dần mất uy tín và đi tới chỗ tan rã. Kế tiếp Đệ Nhị Quốc tế ra đời đại diện cho lực lượng xã hội ở Tây phương, và sau cùng là Đệ Tam Quốc tế Cộng sản.
Sau bao năm tháng đằng đẵng, cuối cùng Marx cùng viết xong cuốn Tư bản luận. Cuối năm 1866, bản thảo tập I của bộ sách được gửi tới Hambourg, và đến mùa thu năm sau sách in xong. Marx viết bộ Tư bản luận bằng tiếng Đức, đến hai mươi năm sau vẫn chưa có bản dịch tiếng Anh nào có giá trị cả. Bản dịch đầu tiên đầy đủ ra ngoại ngữ khác có lẽ là bản tiếng Nga xuất bản vào năm 1872, căn cứ vào những biến cố xảy ra về sau.
Sinh thời Marx, nước Anh là một nước tập trung đủ mọi yếu tố của xã hội tư bản. Do đó, để minh chứng lý thuyết về kinh tế của ông, Marx đã rút hầu hết những thí dụ ở nước Anh. Không thiếu gì những thí dụ khủng khiếp vì chế độ tư bản vào giữa triều đại Nữ hoàng Victoria [1] rất tàn khốc. Sự sinh hoạt trong các xưởng máy tồi tệ không bút nào tả xiết. Dựa vào những báo cáo chính thức của các viên thanh tra nhà nước, Marx trình bày những sự thật thảm thương một cách rất rõ ràng trong sách Tư bản. Đó là nhan đề tiếng Anh của bộ Tư bản luận. Chẳng khác gì súc vật, phụ nữ bị chằng dây thừng vào vai kéo tàu ngược dòng sông; bị đóng vào xe để kéo than ra khỏi các hầm mỏ của tư bản Anh. Trẻ con chín, mười tuổi đã phải làm việc từ mười hai đến mười lăm giờ đồng hồ một ngày trong nhà máy sợi. Đến khi bày ra các toán làm đêm được thịnh hành, có thể nói là giường của trẻ con không bao giờ mất hơi ấm, vì chúng chia phiên ngủ từng toán. Bệnh lao và các bệnh vì chung đụng và nghề nghiệp đã sát hại rất nhiều công nhân.
Trước những thảm cảnh đó không phải chỉ có Marx uất hận lên tiếng phản đối. Nhiều nhà văn có tư tưởng nhân đạo như Charles Dickens, John Ruskin và Thomas Carlyle cũng viết hàng chồng sách báo nóng bỏng, đòi hỏi cải cách. Nghị viện cũng lên tiếng chủ trương sửa đổi luật lệ lao động.
Marx rất hãnh diện đã áp dụng phương pháp khoa học để nghiên cứu các vấn đề kinh tế xã hội. Engels viết : "Darwin khám phá ra định luật tiến hóa của sinh vật, Marx khám phá ra định luật tiến hóa trong lịch sử nhân loại". Marx xác định :
"Hiện tượng kinh tế có thể quan sát và ghi lại được một cách tinh vi như các hiện tượng thiên nhiên". Ông thường hay nhắc đến những công trình nghiên cứu của các nhà sinh vật học, hóa học, và vật lý học và chắc chắn là Marx có tham vọng trở nên một Darwin của khoa xã hội học, hay một Newton của khoa kinh tế học. Marx tin tưởng rằng : bằng sự phân tích hiện trạng xã hội một cách khoa học, ông đã tìm ra đường lối chuyển thế giới tư bản thành thế giới xã hội chủ nghĩa.
Phương pháp khoa học của Marx đã góp phần lớn lao quan trọng trong việc ông được đặc biệt hoan nghênh vì thế kỷ XIX đang say sưa với quan niệm tiến hóa trong mọi địa hạt. Nối liền lý thuyết giai cấp đấu tranh trong lịch sử với thuyết tiến hóa của Darwin, Marx đã gây được sự kính nể tư tưởng của ông, và đồng thời ông cũng tin rằng lý thuyết của ông không thể đánh đổ được.
Theo quan điểm của Marx và các đệ tử, thì sự đóng góp ích lợi nhất của ông cho công cuộc nghiên cứu kinh tế, lịch sử, và các ngành khoa học xã hội khác, là sự phổ biến một nguyên tắc được gọi là Duy vật biện chứng pháp.
Marx dùng phương pháp biện chứng này của triết gia Đức Hegel, xác định rằng : vạn vật trong vũ trụ luôn luôn biến đổi, không ngừng tiến hóa, là kết quả sự xung đột giữa những sức mạnh mâu thuẫn nhau. Thí dụ như chế độ thuộc địa Anh phát sinh ra cuộc cách mạng Mỹ, hai lực lượng đó xung đột nhau phát sinh ra Hợp Chủng Quốc Hoa Kỳ. Như Laski viết : "Định luật của cuộc sống là đấu tranh giữa những mâu thuẫn để tiến hóa".
Chính cái tiền đồ đó đã hướng dẫn Marx đưa ra thuyết duy vật sử quan, hay là sự giải thích lịch sử qua những sự kiện kinh tế. Marx và Engels lý luận "Lịch sử của mọi xã hội là lịch sử của sự đấu tranh giai cấp. Đấu tranh giữa người tự do với nô lệ, quí tộc với tiện dân, ông chủ với người làm công, nói tóm lại là sự đấu tranh sâu sắc và trường kỳ giữa giai cấp áp bức và giai cấp bị áp bức". Sau này tán dương tư tưởng của Marx, Engels viết:
"Marx đã khám phá ra một sự kiện đơn giản mà cho đến nay vẫn bị vùi lấp dưới những tầng lớp ý thức hệ. Sự kiện giản dị đó là để sống còn, trước nhất con người phải có ăn, phải có mặc, phải có chỗ ở, sau đó mới có thể nghĩ đến chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo... Sự kiện đó, có nghĩa là công cuộc sản xuất những nhu yếu cần thiết cho sự sinh tồn tức là nền kinh tế hiện tại của một dân tộc, hay một thời đại, một nền tảng làm căn bản cho sự kiến tạo những luật lệ của một xứ sở, những triển vọng hợp pháp, những lý tưởng nghệ thuật và ngay cả tôn giáo.
Nói tóm lại cuộc tranh đấu cho cái ăn, cái mặc, cái ở là vạn năng, có tính cách quyết định trong mọi sự việc của nhân loại.
Lịch sử nhân loại, theo Marx, trước hết là lịch sử sự bóc lột giữa các giai cấp. Trong thời kỳ tiền sử, xã hội bộ lạc sinh hoạt không có giai cấp. Bước sang thời kỳ lịch sử, giai cấp mới phát sinh và khi đó quần chúng trước hết trở thành nô lệ, thứ đến là tôi đòi, (nhà nước phong kiến) và sau đó trở thành công nhân vô sản, nô lệ (nhà nước tư sản). Áp dụng phương pháp duy vật biện chứng, Marx tin tưởng rồi đây công nhân vô sản sẽ nổi dậy thiết lập chế độ chuyên chính vô sản, tiếp theo đó là cộng đồng tài sản để trở lại một tổ chức xã hội không giai cấp.
Trong sách Tư bản luận, Marx phân tích chế độ tư bản để chứng minh rằng chế độ này không thể tránh được sụp đổ và giãy chết. Đến đây ông trình bày thuyết giá trị lao động mà những người cộng sản coi là một đóng góp quan trọng cho khoa xã hội học. Thực ra không phải Marx đã khai sáng ra thuyết giá trị lao động. Trước ông đã có những nhà kinh tế học như Adam Smith và David Ricardo chủ trương rằng lao động là nguồn gốc mọi giá trị. Marx nhắc đến Benjamin Franklin, từ một thế kỷ trước đã nhận định rằng : "Thương mại chẳng qua là sự trao đổi sức lao động, vì vậy định giá trị hàng hóa qua sức lao động là đúng hơn cả". Định nghĩa tư bản, Marx đã nhắc đến câu sau đây của Smith :"Tư bản là một số lượng lao động được tồn trữ!". Cùng những ý nghĩ đó Ricardo cho rằng giá trị và giá cả bất kỳ sản phẩm nào phải được ấn định tùy theo số lượng sức lao động đã tạo tác ra.
Căn cứ vào tiêu chuẩn lao động đó, Marx luận bàn đến thuyết "giá trị thặng dư" được trình bày lần đầu tiên trong sách : Phê bình Chính sách kinh tế, xuất bản năm 1859, và được tu sửa lại trong sách Tư bản luận. Công nhân vô sản chỉ có mỗi thứ hàng có thể bán ra được, đó là sức lao động của mình, và bắt buộc phải bán ra nếu không thì sẽ chết đói. Trong chế độ kinh tế tư bản, người chủ lẽ tất nhiên là mua món hàng lao động đó với giá càng rẻ càng hay, và vì vậy nên giá trị thực của lao động bao giờ cũng vượt quá mức đồng lương. Một công nhân làm việc mười tiếng đồng hồ một ngày được trả bốn siling. Sự thật bốn siling đó chỉ xứng đáng với sáu tiếng đồng hồ làm việc, còn bốn tiếng đồng hồ dư kia, chính người chủ đã bóc lột của công nhân. Giải thích như vậy thì mọi thứ tiền lời đều do ở sự bóc lột sức lao động mà ra cả. Từ đó người ta đi tới kết luật rất hợp lý là chế độ tư bản chỉ là một chế độ bạo tàn được thiết lập để cướp công giới lao động.
Mặc dù thuyết giá trị và thặng dư giá trị của Marx có tác dụng lớn lao trong công cuộc tuyên truyền và cổ động quần chúng, song nhiều nhà kinh tế học ngày nay đã coi thuyết đó là vô giá trị và không thể tin được. Yếu tố đầu tiên bác bỏ thuyết ấy là máy móc được sử dụng ngày một thêm nhiều vào công cuộc sản xuất khiến cho nhu cầu nhân công đã giảm đi không ít. Freehof nhận xét rằng :"nhà hoá học tìm ra được chất phân bón, tăng hiệu năng sản xuất của đất, đã tăng gấp trăm lần sức sản xuất của cả chục triệu nông dân. Chính nhà hóa học đã tạo ra sức sản xuất". Một nhà phê bình khác viết : "Người ta lặn xuống biển để mò ngọc trai là vì ngọc trai có giá trị, chứ không phải ngọc trai có giá trị vì có người vớt nó lên".
Sự thật thì các nhà kinh tế học vẫn chưa nhất trí về phương pháp giá trị kinh tế, mặc dù từ hai thế kỷ nay họ đã nghĩ, đã viết rất nhiều về vấn đề này. Thường thường người ta chấp thuận hai tiêu chuẩn nhu cầu và ích lợi. Barzun bình luận rằng các nhà kinh tế học ngày nay vẫn chưa tạo ra được một thuyết có tính cách khoa học và đã được chứng nghiệm để thay thế thuyết của Marx".
Thuyết giá trị thặng dư đưa Marx tiến xa hơn nữa. Để đương đầu với những sự cạnh tranh ráo riết, các nhà tư bản phải tìm cách bóc lột đến tận cùng sức lao động của công nhân bằng cách tăng giờ làm việc, rút lương, hay vừa rút lương vừa tăng giờ làm việc. Nhà tư bản càng ngày càng dùng nhiều máy móc hơn để loại trừ sức lao động và để nâng cao nhanh chóng mức sản xuất. Hơn nữa sử dụng máy móc các nhà tư bản không mấy cần đến sức khỏe của người lao động, do đó họ có thể mướn đàn bà và trẻ con dễ hơn nhiều. Hậu quả sự bóc lột đó Marx viết như sau:
"Tư bản đã chặt nát người làm công chỉ còn có một phần người, hạ giá nó xuống ngang hàng với một bộ phận phụ thuộc của máy móc, thủ tiêu mọi sự thích thú làm việc, và biến sự làm việc thành một thứ hình phạt. Tư bản đã khiến người thợ làm việc như máy mà không cần suy nghĩ gì cả như là khoa học cũng được đem sử dụng giúp vào công việc của người thợ với cái thế của một sức mạnh độc lập. Tư bản đã biến đổi điều kiện làm việc của người thợ, biến người thợ trong lúc làm việc thành một kẻ nô lệ dưới sự ngự trị vô nghĩa, đáng ghét của máy móc. Tư bản còn khiến cho đời sống của công nhân thành một đời lao khổ và vợ con họ thành một vật hy sinh cho thần tư bản".
Marx nhấn mạnh : máy móc tăng cường và xúc tiến sự sản xuất nhưng không những máy móc không làm cho số mệnh người thợ dễ thở mà chúng còn gây ra nạn thất nghiệp (máy thay người), nạn bóc lột công nhân đàn bà và trẻ con, nạn khủng hoảng sản xuất và giết chết hứng thú làm việc của công nhân.
Ông viết:
"Máy móc là khí giới lợi hại nhất để ngăn ngừa đình công : đình công đây được hiểu theo nghĩa những cuộc nổi dậy có định kỳ của công nhân để chống lại độc tài tư bản. Máy hơi nước ngay từ buổi đầu đã giúp cho tư bản giày xéo lên đòi hỏi của những người công nhân đã muốn đem một cơn khủng hoảng ra đe dọa chế độ sản xuất vừa mới phát minh từ năm 1830 theo ý hướng là những phát minh ấy chỉ nhằm mỗi mục đích là trang bị cho tư bản những vũ khí dùng để chống lại những cuộc nổi dậy của công nhân".
Marx còn đả kích thuyết của Malthus và nói rằng : nạn nhân mãn bao giờ cũng theo sau chế độ tư bản. Vì chế độ này cần đến "đạo quân kỹ nghệ trừ bị" để dành cho những thời kỳ bành trướng mạnh mức sản xuất tức là khi những kỹ nghệ mới được tạo ra hay kỹ nghệ cũ được canh tân. Lẽ tất nhiên số công nhân dư phải chịu cảnh thất nghiệp lâu dài. Đến đây người ta thấy nảy ra tai họa lớn của chế độ tư bản đó : nạn khủng hoảng và hỗn loạn. Công nhân chỉ còn được trả lương đủ để sống, họ không có khả năng tiêu thụ tất cả những sản phẩm các xưởng máy tung ra. Do đó thị trường ứ đọng, công nhân bị sa thải và nạn khủng hoảng trầm trọng xảy ra.
Muốn tiêu thụ hàng hóa ứ đọng mà chính những công nhân của họ không thể mua nổi, nhà tư bản phải tìm thị trường ở các quốc gia chậm tiến. Chính sự tìm thị trường này và sự tìm kiếm nguyên liệu cho xưởng máy chạy đều, đã đưa đến những vụ tranh chấp quốc tế và những cuộc chiến tranh đế quốc.
Marx tin tưởng rằng những cuộc tranh chấp, cạnh tranh trong giới tư bản rồi kết thúc sẽ đưa tới giai đoạn tư bản tập trung để tiến đến độc quyền, vì "một nhà tư bản bao giờ cũng tiêu diệt nhiều nhà tư bản khác". Giới tư bản trung bình sẽ biến mất. Vì những nhà tư bản lớn sẽ nuôi sống những nhà tư bản nhỏ. Sau cùng chỉ còn lại một dúm những nhà đại tư bản đối với quần chúng vô sản. Và đây chính là thời cơ của giới vô sản. Trong Tư bản luận, Marx đã viết những trang rất hùng hồn để diễn tả quá trình diễn tiến cũng như hồi kết cục của cuộc tranh đấu giữa đại tư bản với vô sản :
"Bọn đại tư bản càng ít thì trong quảng đại quần chúng nạn nghèo khổ, áp bức, nô lệ, sa đọa, và bóc lột càng tăng thêm lên, và đồng thời niềm uất hận của giới công nhân cũng tăng lên. Chính chế độ sản xuất tư bản đã khiến cho giai cấp công nhân vô sản ngày một thêm đông đảo, và trở nên có tổ chức, có kỷ luật và thống nhất. Công cụ sản xuất tập trung trong tay một số ít người, cùng với hiện tượng xã hội trở nên vô sản hóa, tiến tới giai đoạn vô sản và tư bản không thể chung sống trong hình thức xã hội tư bản. Quyền tư hữu của tư bản đến giờ phải chết và những kẻ truất hữu sẽ bị truất hữu".
Cuộc đấu tranh giai cấp sẽ chấm dứt cùng với sự toàn thắng của giới vô sản.
Giành được chính quyền, giai cấp vô sản sẽ thiết lập nền chuyên chính. Marx tiên tri : đây "chỉ là giai đoạn chuyển tiếp để tiến tới thủ tiêu mọi giai cấp và thành lập một xã hội của những người tự do bình đẳng". Giai đoạn chuyên chính vô sản sẽ kéo dài trong bao lâu ? Marx không nói rõ về điểm này. Sau khi đã hoàn tất nhiệm vụ giáo dục và tổ chức, nhà nước sẽ "giải tán" và khi đó sẽ không còn có lực lượng, không còn có tranh đấu, tất cả mọi người đều được hưởng hòa bình và sung túc. Mục đích chính của xã hội sẽ là bảo đảm cho "mọi cá nhân được phát triển đầy đủ và tự do, và nguyên tắc chỉ đạo của xã hội sẽ là "Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu".
Không biết bao nhiêu nhà phê bình đã đả kích sự mâu thuẫn giữa giấc mộng đẹp đẽ đó với thời kỳ chiến tranh giai cấp đẫm máu và nước mắt. Tuy nhiên, đối với hàng triệu người cộng sản, chủ nghĩa Marx có sức mạnh không kém gì tôn giáo và ở đây thuyết duy vật biện chứng pháp đã thay thế cho các tín điều.
Sinh thời Marx chỉ có mỗi tập đầu của bộ Tư bản luận được xuất bản. Sau khi Marx từ trần vào năm 1883, Engels thâu thập các tài liệu phong phú nhưng còn lộn xộn và thiếu sót của Marx dự định in vào tập hai và tập ba. Năm 1885, Engeis cho xuất bản tập hai của bộ Tư bản luận, vào năm 1894, nghĩa là một năm trước khi Engels qua đời, tập thứ ba cũng được cho xuất bản nốt. Hai tập sau này triển khai lý thuyết của Marx và đề cập đến vấn đề áp dụng trong thực tế, và các vấn đề như "lưu thông tư bản", sự "sản xuất dưới chế độ tư bản". Tuy nhiên hai tập sau này có rất ít độc giả và tiếng tăm của Marx đều dựa cả vào tập thứ nhất của bộ Tư bản luận. Một tác phẩm khác của Marx là tập "Lý thuyết về thặng dư giá trị", tập thứ tư của bộ Tư bản luận, được Karl Kautsky đưa ra xuất bản ở Đức vào năm 1905-1910.
Có lẽ hiếm có nhân vật lịch sử nào gây nên nhiều dư luận mâu thuẫn hơn Karl Marx. Một bên người ta bảo ông là "một tên Do Thái bị quỉ ám âm mưu phá hoại văn minh", và một bên họ bảo ông là "một vị thánh khả ái đã hy sinh cho giai cấp cùng khổ trên thế giới trong thế kỷ XIX".
Người ta tự hỏi bí quyết nào đã giúp Marx có thể cuốn hút, có thể có ảnh hưởng và quyền lực lớn lao đến hàng triệu người trên mặt đất. Neill giải thích là có lẽ tại Marx là "vị lãnh tụ tượng trưng của giới vô sản" trong cuộc chiến đấu với giới hữu sản ? Barzun tin rằng tất cả uy lực của Marx là ở chỗ ông đã chia sẻ tâm trạng của những người bị áp bức, ở chỗ ông tha thiết với lý tưởng bình đẳng, luôn luôn sẵn sàng hủy bỏ trật tự luân lý đương thời nhân danh một trật tự cao hơn ông đã nhìn thấy". Harold Laski giải thích rằng : "Suốt đời, Marx đã say sưa với lý tưởng công bình xã hội. Có thể ông cũng căm thù, ghen ghét, và kiêu căng, nhưng suốt cả đời ông chỉ có một ý chí mãnh liệt là cất nhẹ gánh nặng đè trĩu lên vai những kẻ bị áp bức". Freehop có nhận định sâu sắc sau đây :"Cống hiến vĩ đại nhất của Karl Marx đối với xã hội hiện đại, kể cả xã hội tư bản và xã hội cộng sản là ông đã minh chứng được rằng : xã hội mai đây sẽ không còn có sự nghèo khổ nữa. Lý tưởng đó đã trở nên một sự thách thức đối với mọi chế độ xã hội. Ngay cho cả những xã hội Âu - Mỹ ngày nay, tuy bác bỏ thuyết kinh tế của Marx, nhưng vẫn chấp nhận theo quan điểm của mình, lý tưởng xã hội của Marx. Chúng ta có thể nói, con người sống trong sự nghèo khổ đã mang lại cho thế giới hy vọng sẽ tiêu diệt nạn nghèo khổ. Đó là một trong những kết quả công trình của Marx, và chỉ cần riêng điều này, Marx cũng đã thay đổi cả đến nếp suy tư của thế giới ngày nay".

8. ẢNH HƯỞNG UY LỰC
TRÊN BIỂN CẢ TRONG LỊCH SỬ
Alfred T. Mahan

Một nhà phê bình đồng thời với đô đốc Alfred T. Mahan đã biểu lộ sự nhận xét sâu sắc khi ông gọi cuốn "Ảnh hưởng uy lực trên biển cả trong lịch sử" là một tác phẩm gây sấm sét nhất trong lịch sử hiện đại. Hơn bất cứ một cá nhân nào khác, chính Mahan là người có công lớn nhất trong sự hình thành các lực lượng hải quân hiện đại trên thế giới. Người ta đã gọi ngòi bút của ông "mạnh hơn một hạm đội", gọi "những siêu thiết giáp hạm là con của ông, và tiếng gầm của đại bác 16 inch chỉ là tiếng vang của ông". Thật thế, không có nhà sử học nào viết lên những tác phẩm có ảnh hưởng trực tiếp và sâu rộng bằng những sách của Mahan.
Uy lực trên biển cả là yếu tố quyết định sự thống trị thế giới, đó là điều mà Mahan đã chứng minh, dựa vào quá trình lịch sử. Kiểm soát mặt biển là điều tối quan hệ đối với bất kỳ quốc gia nào muốn đóng một vai trò quan trọng trong trường quốc tế, muốn thực.. hiện thịnh vượng và an ninh tối đa ở quốc nội. Một cường quốc lục địa không có đường ra biển, dù hùng mạnh đến đâu, cũng có thể bị lâm vào cảnh suy tàn, vì theo Mahan thì :"đất liền là trở ngại còn mặt biển mới là trường tung hoành". Một quốc gia, nếu có hải quân hùng mạnh để kiểm soát mặt biển, và duy trì được một đội thương thuyền hùng hậu, có thể khai thác được sự trù phú của Thế giới.
"Mahan, con người gây sấm sét" là người như thế nào ? Có lẽ đó là con người cuối cùng người ta có thể lựa chọn như một nhà cách mạng, một người làm đảo lộn hiện trạng hay kẻ phá rối hòa bình. Mahan sinh năm 1840, con một giáo sư công binh ở trường sĩ quan West-Point. Sau khi tốt nghiệp trường Annapolis, Mahan sống cuộc đời buồn tẻ của một sĩ quan hải quân, xen kẽ phục vụ trên bộ và được nước. Ông không bao giờ có kinh nghiệm bản thân về chiến trận, không kể việc tham gia có giới hạn trong trận nội chiến Nam - Bắc. Tuy nhiên những năm phục vụ ở phương Đông và những cuộc du lịch sang châu Âu đã giúp ông mở rộng nhãn quan rất nhiều.
Kế tiếp những cuộc viễn hành, Mahan sống thêm mười lăm năm nữa trong buồn tẻ. Chính trong thời gian này, vào năm 1883, ông được lệnh viết về lịch sử hải chiến trong trận nội chiến, một tập sách nhỏ đề là :Vịnh và Nội thủy. Rồi một sự kiện đột ngột xảy đến, đã đưa Mahan lên đài danh vọng, và thay đổi hẳn cuộc đời của ông. Đô đốc Stephen B.Luce đã gọi Mahan tới, cho làm giảng viên về chiến thuật và lịch sử hải chiến ở trường Cao đẳng Quân sự mới được thành lập ở Newport.
Đó chính là cơ hội ngàn năm một thuở mà Mahan vẫn chờ đợi từ lâu. Đối với một đại úy hải quân không thành tích, chán công việc (Mahan được vinh thăng phó thủy sư đô đốc sau khi về hưu) thì việc được bổ nhiệm làm giảng sư tại trường Đại học Quân sự, đúng là dịp may từ trên trời rớt xuống. Mahan được nghỉ phép một năm để rộng thời giờ nghiên cứu và suy nghĩ về môn ông phụ trách. Rồi đến tháng Chín năm 1886, trước một nhóm sĩ quan, ông bắt đầu giảng một loạt bài mà bốn năm sau, sẽ được sửa chữa lại in thành sách với nhan đề : Ảnh hưởng uy lực trên biển cả trong lịch sử 1660 - 1783.
Trong một bức thư gửi cho nhà xuất bản Anh, Mahan viết : ông có dụng ý dùng những chữ "uy lực trên biển cả", "để người ta phải chú ý và để dễ bán..." Tôi nhất định không dùng tính từ hàng hải vì những chữ này yếu quá không lôi cuốn được độc giả chú ý và không đánh mạnh được tâm tư họ". Chữ "uy lực" hiển nhiên rất hợp với thời đó, là thời người ta mới tìm ra khí lực, điện lực và thường nói đến uy lực chính trị. Vì vậy tựa đề của tác phẩm được ông lựa chọn một cách rất thận trọng để gây một ấn tượng đặc biệt nơi độc giả.
Thực chất, tập sách đem lại vinh quang cho Mahan chỉ kể lại và giải thích sự thành hình và tiến bộ của hải quân Anh từ giữa thế kỷ XVII đến khi chiến tranh Napoleon kết thúc.
Mở đầu Mahan phác họa bằng những nét chính yếu sự thăng trầm của các cường quốc hàng hải, cứu xét lại tỉ mỉ phần nào những yếu tố cần thiết để một quốc gia muốn thực hiện lực lượng trên mặt biển. Những yếu tố đó Mahan chia ra thành sáu loại : vị trí địa lý, hình thể địa lý (bao gồm cả sản phẩm thiên nhiên và khí hậu), diện tích lãnh thổ, dân số, dân tính và đặc tính của chính phủ.
Mahan khai triển sáu yếu tố đó và ông luôn luôn chứng tỏ tại sao nước Anh đã mạnh vượt tất cả các đối thủ của mình. Theo sự giải thích của ông, uy lực trên biển cả rộng lớn hơn lực lượng hải quân, vì không những gồm có hạm đội hải quân mà còn phải có hàng hải thương thuyền, và căn cứ hùng hậu ở quốc nội. Ông viết : "Lịch sử uy lực trên biển cả là phần rất lớn lao của lịch sử quân sự, vì nó bao gồm rộng rãi tất cả mọi yếu tố đã tạo nên một quốc gia hùng cường trên mặt biển thay vì biển cả". Ông luôn luôn nhấn mạnh rằng, hải quân, các cuộc viễn chinh, những trận chiến đều chỉ là những phương tiện để đạt được một mục đích. Theo ông, một đội thương thuyền phồn thịnh có tương quan mật thiết với lực lượng hải quân hùng mạnh. Sự cường thịnh của quốc gia tùy thuộc sự phối hợp của hai yếu tố.
Nhận xét vị trí địa lý là một yếu tố quan trọng hàng đầu, Mahan cho rằng có rất nhiều ưu thế cho một quốc gia có một vị trí địa lý "không phải lo phòng thủ mặt bộ, cũng không buộc phải tìm cách mở rộng đất đai bằng đường bộ... khác hẳn với những quốc gia lục địa". Trường hợp thứ nhất là Anh, trường hợp thứ hai có thể kể Pháp và Hà Lan làm thí dụ. Trong lịch sử cận đại, tiềm lực của Hà Lan bị tiêu mòn vì phải duy trì một lục quân hùng mạnh và vì phải đương đầu với nhiều cuộc chiến tranh tự vệ nền độc lập của mình. Pháp cũng bị suy nhược vì phải phân tán tài lực và nhân lực vào hai công cuộc : kiến tạo hải quân và bành trướng đất đai. Vị trí địa lý của Pháp còn dễ bị tấn công hơn vì giáp hai mặt biển : Đại Tây Dương và Địa Trung Hải, khiến cho Pháp không thể sử dụng được một đạo hải quân thống nhất. Theo Mahan, Hoa Kỳ cũng có nhược điểm tương tự, vì ở vào giữa hai mặt biển. Một vị trí địa lý ở vào trung tâm với những hải cảng gần các đường giao thông lớn và những căn cứ hùng mạnh để đối địch với tiềm lực thù địch là một lợi điểm chiến lược quan trọng. Một lần nữa, chúng ta thấy Anh có đủ điều kiện trở nên đại cường hải dương, nhờ kiểm soát được biển Manche và các đường giao thương qua Bắc Hải.
Phân tích yếu tố thứ hai là hình thể địa lý, Mahan nhận định rằng :"Miền bờ biển của một quốc gia không khác gì biên thùy. Biên thùy càng dễ qua lại, trong trường hợp này là biển cả, nhân dân của quốc gia đó càng dễ có khuynh hướng phát triển sự tương quan quốc tế qua đường biển". Muốn được vậy, có nhiều hải cảng tốt là điều tối cần. Sở dĩ Anh và Hà Lan phát triển đường giao thông qua biển cả vì hai quốc gia này, về phương diện khí hậu và đất cát, không được thiên nhiên ưu đãi. Trong khi đó "nước Pháp, với một lãnh thổ diễm lệ và phì nhiêu" cũng như Hoa Kỳ, thường ít bị biển cả quyến rũ hơn.
Điều kiện thiên nhiên thứ ba và cuối cùng có ảnh hưởng đến sự tiến triển của một quốc gia trở thành đại cường hải dương là diện tích lãnh thổ. Theo Mallan diện tích lãnh thổ trong trường hợp này "không phải đo bằng dặm vuông, mà phải tính bằng đường bờ biển và đặc tính của các hàng hải". Tỷ lệ dân số của một quốc gia với chiều dài đường bờ biển cũng là một yếu tố vô cùng quan trọng. Mahan lấy thí dụ trong trận nội chiến, ông viết :
"Nếu miền Nam nước Mỹ, ngoài tính cách hiếu chiến còn có dân số đông đảo, và một lực lượng hải quân tương xứng với những nguồn lợi khác thì với đường bờ biển dài và hải cảng nhiều và tốt, miền Nam có thể hùng mạnh hơn nhiều... Nhưng miền Nam không những không có hải quan, không thiện nghề hàng hải, mà... dân số miền Nam còn không tương xứng với đường bờ biển họ có nhiệm vụ bảo vệ".
Sau khi nghiên cứu ba điều kiện thiên nhiên có ảnh hưởng đến lực lượng đại dương là vị trí địa lý, hình thể địa lý và diện tích lãnh thổ, Mahan nghiên cứu đến yếu tố dân sự và chính quyền. Ở đây dân số vẫn là yếu tố quan trọng; tuy nhiên ông nhận xét rằng "điều thực sự quan trọng không phải là dân số tính theo đầu người, mà là số dân sống nhờ biển, sẵn sàng đi biển, hay làm những việc liên quan đến nghề hàng hải". Anh, Pháp vẫn là những dẫn chứng lịch sử. Dân số Pháp đông hơn dân số Anh nhiều, nhưng vì dân Anh có khuynh hướng thương mại và thích nghề hàng hải, nên Anh có ưu điểm để trở nên cường quốc đại dương, hơn là Pháp, tuy đông dân nhưng thích canh nông. Mahan kết luận : "Bây giờ cũng như xưa kia, một dân tộc ham thích đi biển là một yếu tố quan trọng để dân tộc đó trở thành cường quốc đại dương", "yếu tố đó" theo ông thì Hoa Kỳ "gần như không có".
Ở điểm thứ năm, Mahan nghiên cứu đến dân tính và những khả năng của một dân tộc có ảnh hưởng đến công cuộc phát triển lực lượng hải dương. Ông viết : lịch sử chứng tỏ rằng "hầu hết các dân tộc từng có thời hiển hách ở biển cả đều là những dân tộc có đặc tính thích theo đuổi sự nghiệp doanh thương". Anh và Hà Lan thường vẫn bị người ta gọi một cách khinh bỉ là :"quốc gia của những tiệm chạp phô". Tuy vậy Anh và Hà Lan luôn luôn vẫn kiếm được nhiều lợi trong ngành doanh thương hàng hải, hơn là Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha chuyên đi sục sạo tìm vàng, hơn cả Pháp, khư khư giữ của không dám liều lĩnh đầu tư vào nền ngoại thương. Mahan nhận xét "Khuynh hướng thương mại đòi hỏi phải có sản phẩm để bán ra. Khuynh hướng đó là một đặc tính tối cần đối với một quốc gia trong công cuộc phát triển lực lượng đại dương".
Thiết lập được những thuộc địa trù phú, theo Mahan cũng là thiên tư của một quốc gia. Về phương diện này dân Anh có tài hơn Pháp nhiều vì "thực dân Anh sẵn sàng lập nghiệp ở đất họ mới chiếm lĩnh, coi đó là việc tự nhiên. Họ sẵn sàng đồng hóa quyền lợi với thổ dân, họ có nhớ đến quê hương cũ nhưng họ không tha thiết gì lắm đến sự trở về". Người Tây Ban Nha cũng không phải là thực dân tài cán vì người Tây Ban Nha muốn vơ vét chớp nhoáng tài sản trên đất đai mà họ chiếm lĩnh hơn là chịu phát triển những nguồn lợi ở đây.
Sau hết Mahan nghiên cứu đến bản chất của chính phủ, các cơ sở cai trị trong mối tương quan với công cuộc xây dựng lực lượng đại dương. Ông cho rằng chính thể và tính chất các nhà cầm quyền đóng một vai trò rất quan trọng ở đây. Tuy thích lề lối làm việc của chính quyền dân chủ, Mahan vẫn thấy rằng : "Một chính quyền chuyên chế được sử dụng một cách sáng suốt và liên tục đã từng có thời kỳ xây dựng được lực lượng thương thuyền và hải quân hùng mạnh, mau lẹ và hiệu nghiệm hơn là chính quyền dân chủ tự do. Có điều khó khăn là làm sao tiếp tục sứ mệnh, sau khi bạo chúa qua đời". Trong lịch sử cận đại, lực lượng hải dương của Anh đã vượt lên trên mọi quốc gia khác. Vì vậy theo Mahan, nghiên cứu về chính sách của chính phủ Anh là điều rất quan trọng, ông thấy rằng, trong nhiều thế kỷ, chính phủ Anh bao giờ cũng hướng sự hoạt động về kiểm soát mặt biển. Bất kỳ dưới triều đại nào hay dưới chính quyền của đảng nào, dân Anh vẫn ý thức được rằng quyền lợi sinh tử của dân tộc họ đòi hỏi phải giữ vững uy thế trên mặt biển.
Sau khi duyệt lại một cách rộng rãi lịch sử chính sách đại dương của các chính phủ, Mahan nhận định rằng : hoạt động của chính phủ có tác dụng ở hai mặt. Trước hết là thời bình, ông viết:
"Chính sách của một chính phủ có thể khuyến khích sự phát triển kỹ nghệ của một dân tộc và khuynh hướng mạo hiểm trên mặt biển để kiếm lợi. Hoặc có thể cố gắng tạo nên từ số không các ngành kỹ nghệ và khuynh hướng mạo hiểm trên mặt biển như vậy. Hoặc, nói một cách khác chính phủ có thể vì hành động nhầm lẫn, kiểm soát cản trở sự tiến bộ mà một dân tộc được tự do hoạt động có thể tự tạo lấy được".
Sau đến thời chiến, lực lượng đại dương của một quốc gia là kết quả những hoạt động của chính phủ nhằm kiến tạo, trang bị và duy trì "một đạo hải quân tương xứng với lực lượng thương thuyền, và tầm quan trọng của nền ngoại thương". Không kém phần thiết yếu là công cuộc "xây dựng những căn cứ hải quân kiên cố ở các nơi xa xôi trên thế giới, có các tàu võ trang hộ tống các thương thuyền tới lui". Mahan nhận xét rằng về phương diện này Hoa kỳ không thể là cường quốc vì Hoa Kỳ không có căn cứ ở ngoại quốc, cả quân sự lẫn thuộc địa.
Mahan đã nghiên cứu và suy nghiệm về sáu yếu tố căn bản có ảnh hưởng đến công cuộc kiến tạo lực lượng hải dương, bây giờ ông phân tích kỹ lưỡng các trận hải chiến của châu Âu trong khoảng thời gian 1660 - 1783, nghĩa là hơn một thế kỷ lịch sử. Đó là phần cuối cùng tác phẩm của ông. Về bối cảnh giai đoạn lịch sử này, Mahan phác họa tình trạng chung ở châu Âu vào cuối thế kỷ XVII. Ông đặc biệt chú trọng đến Tây Ban Nha, Pháp, Hà Lan và Anh là những quốc gia đóng vai quan trọng trong cuộc tranh hùng để kiểm soát mặt biển. Theo quan điểm của Mahan, lịch sử châu Âu trong những năm sôi động cuối thế kỷ XVII, phần lớn là lịch sử cuộc tranh hùng này. Khởi đầu Mahan nghiên cứu cuộc chiến của vua Charles đệ nhị của Hà Lan, kế đó ông nghiên cứu đến ảnh hưởng cuộc chiến tranh tranh ngôi vua ở Tây Ban Nha đối với quyền lợi thương mại của Anh ; chính cuộc chiến tranh này đã đưa Anh lên địa vị một cường quốc ở Địa Trung Hải, với sự chiếm lĩnh Gibraltar và hải cảng Mahon. Trong cuộc chiến tranh được gọi là chiến tranh Bảy năm, sở dĩ Wolfe chiến thắng là vì ông có một hạm đội hùng mạnh đã mở đường St.Lawrence và ngăn chặn viện binh từ Pháp tới. Tầm mức quan trọng của lực lượng đại dương lại được chứng tỏ thêm một lần nữa trong cuộc chiến tranh giải phóng Mỹ vì khi lực lượng hải dương bị phân tán, Anh không thể đối phó với hải quân hùng mạnh của Pháp và Tây Ban Nha. Vì vậy nên thuộc địa của Anh ở châu Mỹ đã có thể tranh thủ được tự do.
Lý thuyết của Mahan, được nhắc lại nhiều lần trong tác phẩm, chủ trương rằng giữa một cường quốc đại dương và một cường quốc lục địa, cường quốc đại dương có nhiều triển vọng thắng trận nếu duy trì được cuộc phong tỏa trường kỳ trên mặt biển.
Đại úy W D.Puleston, nhà viết tiểu sử Mahan, đã cho biết như sau :"khai triển những chi tiết chiến thuật của các trận hải chiến, Mahan đã mất rất nhiều công phu để được thật chính xác. Các thí dụ của ông đều lấy ở thời kỳ tàu buồm, vì vậy nên ông đã phải làm quen với kỹ thuật đi biển, với ngôn ngữ chuyên môn hàng hải mà nay không còn thịnh hành nữa". Trong tập tiểu sử tự thuật, Mahan có kể lại việc ông đã dùng đến các phương tiện, như các tàu bằng giấy, để diễn lại các trận hải chiến trong thời kỳ tàu buồm.
Viết cuốn "Ảnh hưởng uy lực trên biển cả trong lịch sử", mục đích chính của Mahan, như ông đã trình bày với Đô đốc Luce, vị sĩ quan cao cấp xưa đã từng có dịp chỉ huy ông, là "viết một bộ lịch sử hải chiến có phê phán, chứ không phải viết liên miên các biến cố trên mặt biển". Mahan có thể viết thêm rằng mục đích chính của ông còn là để chứng minh sự tương quan giữa lịch sử hàng hải và lịch sử chính trị; vì ông tin tưởng một cách vững chắc rằng sức mạnh kinh tế đi đôi với sự kiểm soát mặt biển, đưa một quốc gia lên địa vị thống ngự trên trường quốc tế. Pratt cũng nhận xét rằng "Trong khi các đối thủ coi thường, thì Anh chăm lo gây dựng lực lượng đại dương, vì vậy nên Anh đã đủ sức bóp chết những mưu toan cuồng vọng của Louis XIV và Napoleon, do đó, theo sự tin tưởng của Mahan, Anh đã cứu nền văn minh khỏi bị hủy diệt".
Sau khi xuất bản tác phẩm này đã được thế giới chú ý, vượt cả sự chú ý ở ngay tại Hoa Kỳ, chỉ trong một thời gian ngắn, sách của Mahan đã được dịch ra các thứ tiếng Đức, Nhật, Pháp, Ý, Nga và Tây Ban Nha. Ở khắp nơi, nhất là ở Anh, Đức và Mỹ, tư tưởng của Mahan là một sự kích thích mãnh liệt, vì thời đó, sự bành trướng hàng hải mới khởi đầu.
Theo nhiều nhà phê bình, người ta luôn luôn tự hỏi : tác phẩm của Mahan liệu có ảnh hưởng rộng lớn không, nếu xuất hiện trong một thời đại khác hay ở một bối cảnh khác ? Người ta chỉ biết chắc rằng thời đại đó rất phù hợp với tư tưởng của Mahan, và lý thuyết của ông về vai trò của hải quân đã được gieo vào một miếng đất tốt rất ăn khớp với khuynh hướng hiếu chiến của thời đại. Các cường quốc thời đó đang lấy gân để mở một cuộc thi đua tai hại về hải quân, thi đua chiếm cứ thuộc địa mới. Chúng ta không lấy làm lạ dư luận đương thời sẵn sàng thừa nhận Mahan là nhà tiên tri. Với đầy đủ tài liệu Mahan đã chứng minh rằng kiểm soát mặt biển là điều kiện tiên quyết vì sự thịnh vượng quốc gia, chứng minh cho những chính sách đã được chấp nhận hay còn đang được cứu xét.
Như một tác giả người Anh đã viết, tư tưởng của Mahan "chẳng khác gì dầu tưới vào ngọn lửa đi chiếm cứ thuộc địa đang bùng cháy ở Tây phương".
Ở Anh, các nhà phê bình đã gọi tác phẩm của Mahan là "phúc âm của sự cường thịnh của Anh". Phuleston nhận định rằng : "Người ta có thể nói Mahan viết theo chỉ thị của chính phủ Anh, vì tư tưởng của ông rõ rệt ủng hộ chủ trương của các nhà cầm quyền Anh". Một đô đốc Anh quả quyết rằng về sự hưng thịnh của hải quân sau năm 1900 "chúng ta không phải cảm tạ các chính khách Bảo thủ hay Lao động, mà phải cảm tạ Mahan, và không phải cảm tạ một ai khác nữa". Khi Mahan tạ thế vào năm 1914, trong bài ca tụng Mahan, tờ Post ở London đã viết là nước Anh "mắc một món nợ đối với bậc vĩ nhân của Mỹ, một món nợ không bao giờ trả được. Mahan là người đầu tiên đã cấu tạo một cách tỉ mỉ và sâu sắc triết lý của lực lượng đại dương Anh".
Những lời bình luận vừa trích dẫn sẽ sẵn sàng còn được tán thưởng hơn nếu người ta nhớ rằng vào thời Mahan viết tập ảnh hưởng uy lực trên biển cả trong lịch sử, hải quân Anh đang trải qua một giai đoạn dài trong sự thiếu thốn tài chính, thủy thủ đoàn bị giảm bớt chỉ còn một số tượng trưng bị hải quân Pháp và Ý vượt rất xa. Một nhà hàng hải nhận xét rằng hải quân Anh thời đó là "một đoàn tàu hổ lốn và vô kỷ luật" với con số quá hai phần ba không võ trang. Trong tình trạng như vậy tư tưởng của Mahan du nhập vào Anh thật đúng lúc, và đã thúc đẩy mạnh mẽ phong trào gây dựng một lực lượng hải dương tối tân hùng mạnh.
Sự cảm phục của Anh đối với Mahan, đã có dịp biểu lộ khi Mahan hai lần sang viếng thăm nước này, vào năm 1893 và 1904. Nữ hoàng Victoria và thủ tướng Anh đã mở tiệc thiết đãi ông với tư cách một vị quốc khách. Câu lạc bộ hải quân và lục quân lần đầu tiên tiếp đón long trọng một thượng khách ngoại quốc. Trong vòng một tuần lễ, hai trường đại học Oxford và Cambridge đều tặng ông bằng danh dự.
Nhưng, cuốn Ảnh hưởng uy lực trên biển cả trong lịch sử không phải được viết ra bằng một thứ tiếng chỉ dân Anh, dân Mỹ mới hiểu được, như ý kiến của một nhà phê bình đã chủ trương. Vì tác phẩm của Mahan còn có tác động lãnh liệt ở Đức, ở Nhật Bản cũng như ở Anh. Đức hoàng Wilhelm II kể lại : "Không phải nói đọc, mà phải nói tôi vừa mới ngấu nghiến xong tập sách của Đại úy Mahan. Trên tàu nào của tôi cũng có sách này... Tương lai của Đức quốc là ở trên mặt nước. Trái đấm của chúng ta phải là lực lượng hải quân". Tác phẩm của Mahan từ đó đã là nguồn động lực tạo tác nên lực lượng hải quân của Đức. Trong tập tiểu sử Mahan, Taylor viết :"Trong những tháng cuối cùng của đời ông, có nhiều bằng chứng chứng tỏ ra rằng Mahan rất buồn phiền về chiến tranh và vai trò của ông - mặc dù hoàn toàn không cố ý - trong công cuộc khích lệ sự trưởng thành của hải quân Đức".
Ở Nhật Bản cũng vậy, Hạm trưởng chiến hạm nào cũng được phát một tập sách của Mahan. Người Nhật nôn nóng học tập đường lối Tây phương, và bắt đầu trao đổi thư từ rất nhiều với Mahan về vấn đề kiến tạo hải quân, cỡ súng và các vấn đề khác thuộc về hàng hải. Họ đã chính thức mời ông làm cố vấn cho hải quân nhưng ông không nhận. Tuy vậy, chịu ảnh hưởng tư tưởng của ông người Nhật nhất quyết trở nên cường quốc đại dương số một ở Viễn Đông.
Những nước lớn thời đó, nước nào cũng sẵn sàng chấp nhận lý thuyết của Mahan, ngoại trừ Mỹ là nước mà Mahan nghĩ đến trước tiên khi ông viết sách. Ông tin tưởng rằng : Mỹ phải xông vào sự cạnh tranh với các cường quốc khác để chiếm đoạt thị trường, phải kiến tạo một hải quân hùng mạnh, thiết lập căn cứ hải quân ở khắp thế giới, và bành trướng bằng cách chiếm cứ thuộc địa ở ngoài Tây Bán Cầu. Theo Mahan, Mỹ còn cần phải sáp nhập Hawai và biến đảo này thành căn cứ của Mỹ, ông cũng cho rằng biển Caribê đối với châu Mỹ cũng như Địa Trung Hải đối với châu Âu; vì vậy ông cho rằng biển Caribê đối với châu Mỹ sẽ trở nên vô cùng quan trọng sau khi kênh đào Panama hoàn thành. Trong suốt cả cuốn "Ảnh hưởng uy lực trên biển cả trong lịch sử", không lúc nào Mahan quên xứ sở và, cho rằng Mỹ có tiềm lực để trở nên một cường quốc đại dương. Hạm trưởng Puleston nhận xét như sau :"Mahan viết tập sách của ông là để khơi lại ở đồng bào của ông ngọn lửa hướng về đại dương lúc đó đang leo lét. Ông nghĩ rằng Hoa Kỳ quá chú trọng đến công cuộc phát triển ở lục địa nên đã phí phạm mất một gia tài lớn lao, ông không muốn quê hương ông đi vào con đường Pháp dưới triều Louis XIV, và chỉ là một cường quốc lục địa".
Lý luận của Mahan đã được hai người nắm giữ địa vị trọng yếu nghe theo : Theodore Roosevelt và Henry Cabot Lodge. Roosevelt ở Nhà trắng và Lodge ở thượng nghị viện đều chủ trương cần phải kiến tạo một hải lực hùng mạnh cho Hoa Kỳ. Triết lý "cây gậy lớn" của Roosevelt đã có sẵn trong các tác phẩm của Mahan; và Roosevelt đã sử dụng đến lý thuyết lực lượng đại dương để thuyết phục dư luận Hoa Kỳ chấp thuận chính sách bành trướng ở hải ngoại. Từ năm 1890, ảnh hưởng của Mahan đối với các chương trình đóng tàu ở Hoa Kỳ thật là vĩ đại và rõ rệt.
Sau khi được nổi tiếng, ngòi bút phong phú của Mahan còn viết được một loạt sách, báo, in thành tất cả có đến hai mươi cuốn, chưa kể tới đến hai mươi bài ông viết cho các báo định kỳ nữa. Đáng kể hơn cả là những cuốn thuộc loại "lực lượng đại dương" như : Ảnh hưởng của lực lượng Đại dương đối với cách mạng và Đế quốc Pháp 1793 - 1812 , được nhiều nhà phê bình coi là có đầy đủ chứng liệu hơn cuốn Ảnh hưởng uy lực trên biển trong lịch sử. Mahan còn viết tiểu sử của Farragut và Nelson và Tương quan của lực lượng Đại dương với cuộc chiến tranh 1812.
Mahan sẵn sàng nhìn nhận rằng ý kiến của ông về lực tượng hải dương không có gì mới lạ. Ông nhắc đến Bacon và Raleigh, ba thế kỷ về trước cũng đã khai triển cùng một đề tài. Xa hơn nữa, Thucydides, Xerxes và Themistocles trong cổ sử cũng đã thừa nhận vai trò quyết định của hải quân. Tuy nhiên, với một cái nhìn bao quát và độc đáo hơn, Mahan đã, theo chính lời ông viết, "phân tích lịch sử, và dựa vào những sự kiện phổ biến trong các giai đoạn lịch sử, để chứng minh rằng sự kiểm soát được mặt biển có ảnh hưởng quyết định trong nhiều vấn đề quốc tế… Lãnh vực này chưa có ai khai triển nên tôi mới có cơ hội đi vào". Một số nhà phê bình đã cho là quan điểm lịch sử của Mahan hẹp hòi, bỏ qua nhiều yếu tố quan trọng, nhưng người ta phải nhìn nhận ông đã rọi những tia sáng vào sự kiện chính trị và kinh tế.
Thừa nhận lý thuyết của Mahan đúng với đương thời và những thế kỷ trước, nhưng thử tự hỏi trước những tiến bộ kỹ thuật của thế kỷ XX, lý thuyết của ông còn có hợp thời nữa không ? Trong thế giới ngày nay, liệu không quân, bom nguyên tử, bom khinh khí, có thay thế vai trò hải quân không ? Trước những câu hỏi này, các nhà chuyên môn không đồng ý với nhau. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, hải quân tuy đóng một vai trò rất quan trọng, nhưng vẫn phải cần đến không quân yểm trợ vì hải quân không có không quân che chở sẽ dễ bị không quân địch hủy diệt. Sự phát triển bom nguyên tử[1] trong thời hậu chiến đã làm lu mờ phần nào tương lai của hải quân.
Chỉ một trái nguyên tử cũng có thể đánh tan cả một hạm đội tập trung vào một khu. Tuy nhiên, việc Liên Xô phát triển lực lượng tàu ngầm lớn mạnh và việc Hoa Kỳ chú trọng đóng các hàng không mẫu hạm đều là những bằng chứng rằng hải quân vẫn còn có chỗ đứng ngay cả trong thời đại nguyên tử này.
Theo ý kiến của nhiều học giả thì giá trị của nhà sử học Mahan không tương xứng với danh vọng mà đương thời đã dành cho ông. Sự thành công lớn nhất của ông là ở tác dụng tuyên truyền. Vào năm ông từ trần, Hoa Kỳ đã đạt được những mục tiêu mà ông đã hoạch định, đó là kiến tạo một hải quân hùng mạnh, đào kênh Panama, và lập căn cứ ở biển Caribê và Thái Bình Dương. Ông đã chứng kiến triết lý của ông được toàn thắng. Cái triết lý đó thâu gọn trong câu : "Ngư trị trên sóng nước sẽ ngự trị trên thế giới", diễn biến trong thực tế là sự tranh hùng điên cuồng giữa các cường quốc để kiểm soát mặt biển. Đúng như một nhà phê bình đã nhận xét một cách sâu sắc như sau : không có cá nhân nào có ảnh hưởng trực tiếp và rộng lớn hơn là Mahan, đối với các lý thuyết về hàng hải và các chính sách của các quốc gia". Một nhà chuyên môn về hàng hải của Pháp cũng nhận định rằng : "Mahan lúc còn sinh thời đã làm thay đổi lớn lao cục diện lịch sử bấy giờ".
___
[1] Nguyên văn : Bom địa ngục (hell-bomb)